** tinyurl.com/risale **

Allah
"insanı, dünyayı, kâinatı, görülen veya görülemiyen bütün varlıkların yaratıcısı. Allah ezelidir; yani varlığının başlangıcı yoktur, çünki yaratılmamıştır ve varlığı devamlıdır, sonsuzdur. hiç bir şey yokken o yine vardı. Allah'ın ilmi, kudreti ve iradesi ve diğer sıfatları da sonsuzdur. o herşeyi ve hepimizi her an bilir ve görür. Allah'ı doğru olarak bilmek için ondört sıfatını doğru ve tam anlamıyla bilmek lâzımdır. Allah ismi bu sıfatları da kapsar. Allah'ın müslümanlarca zikredilen 99 ismi vardır. bu isimler, o'nu doğru olarak bilmemiz, Allah'ı daha iyi anlamamıza yardımcı olur. Allah'a tanrı demek çok yanlıştır. Allah isminin mânasını ifade eden başka bir kelime hiç bir dilde yoktur. tanrı sözü müslümanlıktan önceki türklerin şamanizm denilen batıl dinlerinde güneş ilâhı manasına gelen tengri sözünün bugünkü dilde aldığı şeklidir.(bütün esmâ-i hüsna'nın ifâde ettiği mânalar ile bütün sıfât-ı kemâliyeye lâfza-i celâl olan ""Allah"", bil'iltizam delâlet eder. sair ism-i haslar yalnız müsemmalarına delâlet eder. sıfatlara delâletleri yoktur. çünki: sıfatlar, müsemmalarına cüz olmadığı gibi aralarında lüzum-u beyyin de yoktur. bu itibarla ne tazammunen ve ne iltizâmen sıfatlara delâletleri yoktur. amma lâfza-i celâl bil-mutâbakat zât-ı akdese delâlet eder. zât-ı akdes ile sıfât-ı kemaliyye arasında lüzum-u beyyin olduğundan, sıfatlara da bil-iltizam delâlet der. ve kezâ uluhiyet ünvanı sıfât-ı kemâliyyeyi istilzam etmesi ism-i has olan ""Allah""ın da o sıfâtı istilzam ettiğini istilzam ediyor. ve kezâ, ""Allah"" kelimesi de, nefiyden sonra sıfatlar ile beraber düşünülür. binâenaleyh, ""lâ ilâhe illallah"" kelâmı, esmâ-i hüsnânın adedince kelâmları tazammun ediyor. bu itibarla, şu kelime-i tevhid kelâmı delâlet ettiği sıfatlar itibariyle bir kelâm iken bin kelâm oluyor. m.n.)"

amak
(maak ve mauk. c.) göz pınarları.

a'ba
ağırlıklar, yükler, mes'uliyetler. * sandık.

aba
ekseriyetle yünden yapılmış, bol giyimli bir libas, elbise. (peygamber efendimiz de (a.s.m.) bu libası giyerlerdi.)

aba'
kaba, ahmak kişi.

aba
yünden yapılmış kaba kumaş.

âbâ
babalar, pederler. * mc : mürşidler, ileri gelenler.

âbâ
babalar, atalar.

abâ
kamışlık yer. * kamış.

âbâ ve ecdâd
analar, babalar, dedeler.

ab'ab
taze civanlık. * ibrişim halı. * dağ tekesi. * yumuşak yünden yapılan kisve.

ab'âb
uzun boylu kimse. * güzel huylu ve sabırlı adam.

abab
(abb) suyu nefes almadan içmek. * ışık, nur, ziyâ.

âbab
otu bol olan yerler, çayırlar, otlaklar, mer'alar.

abâb
kuru ot. taze ot. * mer'a, otlak, çayır. * kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak.

a'bad
köleler.

abad
ebedler. sonsuz gelecek zamanlar.

âbâd
ebedler, sonsuz gelecek zamanlar.

abadan
f. mâmur, şen. imâr edilmiş.

abadî
bayındırlık, mâmurluk, şenlik. * imar edilmiş olan. * hindistan'ın devlet-âbad şehrinde ipekden yapılmış bir yazı kağıdı.

abâdile
abdullah isimli sahabeler.

abâdile-i seb'a
meşhur olan yedi abdullah isimli sahabe-i kiram (r.a.) (abdullah ibn-i abbas, abdullah ibn-i ömer, abdullah ibn-i mes'ud, abdullah ibn-i ravâha, abdullah ibn-i selam, abdullah bin amr bin as, abdullah bin ebi evfâ (r.a.) (asr-ı saadette abdullah ismiyle anılan ikiyüz yirmi sahabe-i kiram hazerâtı vardı.)

abajur
fr. lamba siperi.

abak
icab etmek. lâzım olmak. * yapışmak.

abakiye
lâzım olmak. * yapışmak. * zahmet.

abal
dağ kili.

âbal
develer.

abâl
yassı ve enli yaprak.

abalet
ağırlık.

abam
şişman kimse.

aba-puş
f. aba giyen, derviş. * fakir.

âbar
kuyular. su kuyuları. * f. hesap defteri.

abat
koltuk altları.

abayis
tarhana.

abb
ışık, nur, ziya. * güzelleşme.

abbas
resul-i ekrem aleyhissalâtu vesselâmın amcalarındandır ve mekke'nin fethinde müslüman olmuştur. * arslan, gazanfer.

abbasî
resul-i ekrem'in (a. s.m.) amcası hz. abbas'ın neslinden gelen veya aynı sülâleden gelenlerin kurdukları devlete mensup olan.

ab-berin
f. akarsu ve şelâle kenarlarında suyun tazyikle akmasından meydana gelen içi oyuk kovuk.

ab-came
f. su kabı.

abd
"kul, köle, Allah'ın kulu. mahluk, insan. hizmetçi. (hür'ün zıddı). ""abd kelimesi Allah'ın bazı isimleriyle birleştirilerek erkek isimleri meydana getirilir. abdullah (Allah'ın kulu). abdulbâki (ebedi olan Allah'ın kulu) gibi. bu isimleri taşıyan insanlar buna lâyık olmaya çalışmalıdırlar."""

abd
kul, köle.

abd
köleler. abid.

abdal
t. safdil, ahmak, bön. * afganistan'da yaşıyan bir türk kavminin adı, bu kavimden olan kimse. * anadoludaki bazı göçebelerin adı ve bunlardan olan kimse. * derviş, ermiş, kalender. kendini Allah'a adamış. ona teslim olmuş, bu yolda çile çekmiş kimse. (bak : ebdal)

abdal
dünya ile ilgisini kesen mânevî makam sahibi kişi.

abdan
(ab. dan) bahçe kovası, bahçe sulamaya mahsus süzgeçli kova. * sidik kesesi, mesane.

abdar
f. parlak. * sağlam vücudlu. * su veren hizmetçi. * mc : ter u tâze, tap taze.

ab-dest
f. namaz ve sair dini ibadetler için usulüne uygun olarak, el, ağız, burun, yüz, dirseklere kadar kolları ve topuk kemiği üzerine kadar ayakları üçer defa yıkamak ve kulaklara, başa ve enseye meshetmektir. * azarlama, paylama.

abdest
su ile temizlik ibadeti.

abdestan
f. su ibriği, abdest ibriği.

abdest-hane
f. ayak yolu, helâ. * abdest alacak yer.

abdiyet
kulluk. * kul olduğunu bilerek dininde, emredildiği üzere ibâdet ve itaatte bulunmak.

abdiyet
kulluk.

abdulaziz
32. osmanlı padişahıdır. hilâfeti (hi: 1277-1293) seneleri arasındadır. mithat paşa ve arkadaşları tarafından bilek damarları kesilerek şehid edilmiştir.

abdulhamid ll
(mi: 1842-1918) 34' üncü osmanlı padişâhıdır. 33 yıl saltanatta kalmış olan bu şefkatli sultan,islâmiyete son derece bağlı idi. yüksek bir siyaset adamı ve devlet işlerini bizzat takibeden bir zattı. memlekette bolluk ve refahı te'min için çalıştı. (r.aleyh)

abdulkadir
Allah'ın kulu.

abdulkadir-i geylanî
kerametleriyle ünlü büyük bir velî.

abdulkahir-i cürcanî
(seyyid şerif ali bin muhammed) : (hi: 760-830) astarabad (cürcan) civarında tacu'da doğmuştur. mısır'a giderek orada çeşitli âlimlerden ders okumuştur. şiraz'da müderrislik yapmıştır. sa'duddin-i taftazanî ile kapanan mütekaddimîn devrinden sonra açılan müteahhirîn-i ulemâ devrinin birincisi bu seyyid şerif cürcanî'dir. (k.s.)

abdullah
Allah'ın kulu. * bu isim resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmın mübarek ve şerefli isimlerindendir. çünkü, Allah'a itaat ve ibadette, kulluk yapmada devamlı ve en ileride olup bütün ömürlerinde cenab-ı hakka maddi manevi bütün hâlâtında itaatttan ayrılmamıştır (a.s.m.). hem muhterem babasının adı da abdullah'tır.

abdullah ibn-i abbas (r.a)
"ashab-ı kiram'ın fakih ve müctehidlerindendir. resul-i ekrem'in (a.s.m.) amcasının oğludur. ashâb-ı kirâm arasında mümtaz bir mevki'e hâizdir. sahih-i buhari'de mezkûr olduğu üzere resul-i ekrem (a.s.m.), abdullah hakkında : ""ilâhi onu dinde fakih kıl ve kitabını ona öğret!"" diye dua buyurmuştu. bu âli duaya mazhariyetinden dolayı zamanın en bilgin şahsiyeti olmuştu. resul-i ekrem'in (a.s.m.) hadislerini ezberlemekte, tefsir, hadis, fıkıh ve ferâiz gibi yüksek ilimlerde eşsizdir. hz. ömer ve osman'ın (radiyallahü anhüma) hilâfetleri zamanında müftülük vazifesini ifâ ediyordu. kur'anın tefsirindeki müstesna kudretinden dolayı habr-ül-ümme, tercemân-ül-kur'an, sultan-ül-müfessirin gibi yüksek lâkablarla ashab ve tabiin arasında şöhret buldu. 1640 hadis rivâyet etmiştir. hicretin 68. yılında 70 yaşında olduğu hâlde tâif'de ebedî hayata kavuşmuştur. (r.a.)"

abdullah ibn-i zübeyr
ebu bekir-i sıddık'ın kızı esma'nın oğludur. muhacirlerden ilk doğan çocuk olup cesaret, şecaat, ibadet ve takvası ile meşhurdur. zübeyr ibn-i avvam'ın oğludur. yezid'in saltanatını kabul etmedi ve mekke'de dokuz sene halifelik yaptı. 73 yaşında şehid edildi. (r.a.)

abdullah ibn-i ömer
bi'setten bir yıl önce doğdu. hicri yetmişüç tarihinde haccâc-ı zalim'in emri ile şehid edildi (r.a.) sahabe-i kirâmın ileri gelenlerinden ve resul-i ekrem aleyhissalatü vesselâmın çok bağlılarından ve dâima onun ahlâkını yaşamağa çalışanlardandı. hz. ömer radıyallahü anh'ın oğlu idi. hilâfet ve valilik işlerine hiç karışmadı. müttaki, cömert, kanaat sahibi, halim bir zat olup kendini dünyaya bağlaması ihtimali olan bir malı olsa derhal onu sadaka verir veya hediye ederdi. (r.a.)

abdurrahman bin avf
aşere-i mübeşşereden ve çok fedakar olan sahabelerdendir. ilk müslüman olan sekiz kişiden birisidir. bütün ihya-yı din için olan muharebelerde çok fedakârlıkta bulunmuş, birisinde yirmibir yerinden yaralanmıştı. bir gazada oniki dişini birden kaybetmişti. medine'ye ve habeşistan'a hicret edenlerdendi. çok zengin idi. bir defa otuz köleyi birden azad etmişti. hicri 31 tarihinde 71 yaşında vefat etti.

abe
işaret, alamet. * cemaat, topluluk.

abe'
kıymet. ehemmiyet. meta'.

abece
ahmak kimse.

abed
hayâ etmek. arlanmak. * hışım etmek, kızmak. * uyuz hastalığı.

abede
ibadet edenler. âbidler. tapanlar.

abede-i esnam
f. puta tapanlar. putperestler. heykele baş eğenler.

âbek
sulu, su dolu olan şeyler. * çıban. * civa. (hg).

abekât
tâne, az şey. * tuluk içinde kalan yağ bakiyyesi. * ekmek parçası. * yılan başı dedikleri ufacık akça boncuk.

abeket
tâne, az şey. * tuluk içinde kalan yağ bakiyyesi. * ekmek parçası. * yılan başı dedikleri ufacık akça boncuk.

a'bel
çok sert taş ki, kırmızı, beyaz veya siyah renkli olur. * taşlık dağ.

abel
yassı ve enli yaprak.

ab-endam
f. güzellik. güzel endam.

ab-endaz
su mühendisi.

aberasyon
fr. sapma.

aberat
göz yaşları.

abes
oyuncak kabilinden faydasız ve boş amel. lüzumsuz ve gayesiz iş. tesadüfi. (bak: gaye)

abes
saçma, gayesiz, hikmetsiz, gereksiz.

abes
faydasız ve boş şeyler.

abese
(abs. den) çehresini çattı, sureti kerih oldu (meâlinde).

abese irca
"mantık ve matematikte bir isbat şeklidir. bir hükmün doğruluğunu isbat için, bu hükmü inkâr eden diğer hükmün yanlışlığı isbatlanır. meselâ: Allah'ın varlığının inkâr edilmesinin imkânsızlığını veya abesiyetini göstermek, Allah'ın varlığını isbat yollarından biridir. bu, ""abese irca"" yolu ile isbat şeklidir."

abese suresi
kur'an-ı kerim'de sekseninci surenin ismi olup, mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur. saliha suresi, sefere suresi de denilir.

abesiyat
faydasız ve boş şeyler.

abesiyet
abeslik, saçmalık.

abesiyyun
"kâinatın ve hâdiselerin başı boş, faydasız ve gayesiz, kendi kendine, haliksız olduğuna inanmak isteyen bâtıl yoldaki felsefeciler. zamanımızda ekzistansializm ""varoluşculuk"" adı altında yeniden ortaya çıkan bir varlık ve hayat felsefesidir. iki kola ayrılmıştır. bunlardan uluhiyeti inkâr edenler, hayatın, varlığın ve insanın var oluşunu abes ve gayesiz sayan ehl-i dalâlet fırkalarından biridir. hristiyanlık dünyasında bunlara karşı çıkan ikinci kısım ise: Allah'a inanılmazsa herşeyin abes olacağını, bu sebeple Allah'a inanmanın zaruriliğini müdafaa etmektedirler.(kâinatı abes ve gayesiz itikat eden felâsife-i abesiyyun gibi kendilerini başıboş, hikmetsiz, gayesiz, vazifesiz, haliksız mı zannediyorlar? acaba gözleri kör olmuş, görmüyorlar mı ki, kâinat baştan aşağıya kadar hikmetlerle müzeyyen ve gayelerle müsmirdir. ve mevcudat, zerrelerden güneşlere kadar vazifelerle muvazzaftır. ve evamir-i ilahiyyeye müsahharlardır.s.)"

abey-seran
fesliğen. * şiddetli emir. şer ve mekruh nesne. * bir dikenli ağaç.

ab-gah
fr. havuz, küçük göl, su biriken yer. * tıb : karnın kaburga kemikleri kıkırdağı ve kısa kaburgalar altında olan kısmı. böğür.

ab-gine
fr. billur. * ayna. * kılınç. * göz yaşı. * şişe, sürahi, kadeh.

ab-gir
f. suyun biriktiği yer, havuz. * dokumacılıkta kullanılan fırça.

ab-hane
f. abdest bozacak yer. helâ, tuvalet.

abher
nergis çiçeği, * dolu kap.

ab-hurde
f. su içen.

abî
f. ayva. * suda yaşayan ve suda meydana gelen. * çok mâvi.

abid
f. kıvılcım.

abîd
kullar. köleler.

âbid
ibadet eden.

abidane
f. kul olarak, ibâdet edene yakışır surette.

âbidane
ibadet eden gibi.

abidat-ı islâmiye
islâm medeniyeti anıtları.

a'bide
köleler. abid.

abide
uzun müddet dillerde destan olup kalan beliye ve dâhiye. * bir milletin târihinde büyük bir değeri hâiz olan vak'a. * fesahat ve belâgatı dolayısıyle benzeri söylenemeyen şiir. * tarihte yüksek ve hâkim bir mevkide olan vak'aları veya büyükleri yaşatmak için yapılan bina. * azametiyle, güzelliğiyle insanı hayrete uğratan mebani. (süleymaniye ve ayasofya câmileri gibi.) uzun müddet yaşıyan edebî, ilmi, sinai eserler. * geçmiş devirlerden kalma tarihi veya bedii kıymeti olan binalar, kaleler ve harabeleri. * dikilmiş sütunlar ve bunların üzerindeki resimler, nakışlar, yazılar. * abidenin arapçadaki manası bizdekinden başkadır: kendisinden nefretle, haşyetle bahsolunan, uzun müddet dillerde destan olup kalan dâhiye ve beliyyeye denir. (türk islâm ansiklopedisi)

abide
anıt.

abide
abideler. (bak: abide)

abidevî
abide gibi. abideyi andıran, âbideye benzeyen şekilde.

abil
koyun, at ve deve gibi hayvanlara iyi bakan. * çayırda otlayarak suya muhtaç olmayan hayvan.

abile
f. su üzerindeki kabarcık. * sivilce. çıban.

a'bile
çok sert taş ki, kırmızı, beyaz veya siyah renkli olur. * taşlık dağ.

abir
(ubur'dan) bir yerden geçen, giden yolcu. geçen. * hz. ibrâhimin (a.s.) dedelerinden birisinin adı.

abis
denizlerdeki dokuzbin metreyi geçen derinlikler.

abîse
tarhana.

abist
f. gebe, hâmile.

abisten
f. gizli, gizleme. * gebe. * dişilik.

abistenî
f. hâmilelik, gebelik.

abiy
kısmet, nasib,

abiye
örtü ile yüzünü örten, utangaç kız veya kadın.

abişhor
f. hayvan sulama yeri. * içme kabı. * dinlenmek için kısa bir duraklama, teneffüs. * günlük yiyecek.

abiştgâh
f. gizlenecek yer, gizli yer.

abkame
f. anadolunun bazı doğu illerinde ve bağdat'da yapılan, turşu veya salataya benzer bir çeşit yiyecek maddesi. * ekşi hamurdan pişirilerek sirkeye konulan ve turşu olarak kullanılan bir gıda maddesi.

abkarî
"mutlaka kusuru olmayan. kâmil. * bir kavmin seyyid ve şerifi, efendisi. beşer san'atı olmayan. * çok güzellik. * bir nevi döşek.(abkari: esasen abkar'e mensub demektir. ebu suud ve sair tefsirlerin beyanına göre abkar: arabın zu'münce bir cin beldesinin ismidir ki, arablar acib gördükleri her şeyi ona nisbetle tavsif ederek abkarî derler. mu'cem-ül büldan'da şu tafsil mezkûrdur: abkar; dolu, yani buluttan inen donmuş sudur. ve demişlerdir ki, cinnin sâkin olduğu bir arzdır. meselde: ""keennehüm cinn-i abkar: sanki abkar cinni gibi"" denilir...bazıları da demiştir ki: abkarinin aslı; vasfına hırs ile rağbet olunan her şeye sıfattır. bunun da esası; çünkü abkar'da döşeme ve saire nakışları yapılırdı. onun için her iyi şey abkar'a nisbet edilirdi.)"

ab-kend
f. havuz, dere, su geçidi.

ab-keş
f. delikli kevgir. * su çeken, sucu, saka. * kadeh sunucu.

ab-kur
f. lâğım çukuru. pisliğin aktığı yol ve delik.

abl
kalın, büyük nesne. * bükmek.

abla'
ak nesne. * beyaz taş.

ablise
f. tarlaya tohum atan, ekinci.

abluka
itl. etrafını sarıp hâriçle alâkasını kesme. bahren muhasara, denizden kuşatma.

abluka
kuşatma, etrafını çevirme.

ablukayı bozmak
muhasara hattını yarıp geçmek.

ablukayı kaldırmak
muhasarayı bırakmak.

ab-nak
f. sulu, ıslak, nemli.

abone
fr. gazete ve dergi gibi yayınlara peşin para vererek muayyen bir zaman için müşteri olan kimse.

abonman
fr. bir imalâtçı ile müşteri arasında düzenli satın alma için yapılan anlaşma.

aborda
itl. deniz teknelerinin rıhtıma, iskeleye veya başka bir tekneye yanlamasına yanaşması.

abr
rüya tabir etmek. düş yormak. * yaş akıtmak. sudan veya başka yerden geçmek. * söylemeden bir şeyi düşünmek.

abra
bir değiş-tokuşta üste verilen şey. * teraziyi ayarlamak için hafif gelen kefesine konulan ağırlık.

abran
ağlayan, ağlayıcı.

ab-rane
f. su borularına ve su yollarına bakan mühendis.

abraş
alaca benekli at. * klorofil azlığından dolayı açık renkte lekeleri olan bitki yaprağı.

abre
göz yaşı.

abre
göz yaşları.

abs
kurumak, katılaşmak.

absal
f. bahçe, koru, park.

ab-süvar
f. su üstünde yüzen. * sudaki kabarcık.

abt
yalan, şübhe uyandırıcı hareket.

abu
f. nilüfer çiçeği.

abus
çatık çehreli. asık yüzlü. yüzü ekşi.

abus
somurtan, surat asan.

abv
yüzün güzel olması. nizamlı oluş. (bak: ta'biye)

ab-vend
f. maşrapa, bardak, su kabı.

ab-yar
f. sulayan. * mc: bereketlendiren, feyizlendiren.

ab-yarî
f. (asıl mânâsı sulama ise de, lisanımızda yalnız mecazi mânâsiyle bazı eski nesir yazarları tarafından kullanılmıştır). yardım, itimat.

ab-yârî-i himmet
korumak için yapılan yardım, himmet yardımı.

ab-yârî-i himmetinizle
himmetiniz yardımıyle, himmetiniz sayesinde.

ab-zen
f. küçük havuz. * banyo.

ab-çera
f. kahvaltı.

ab-ı âbistenî
nebatların beslenip büyümesi için zaruri olan su ve yağmur. * gebeliğe sebep olan su, meni.

ab-ı adâlet
doğruluğun ve adaletin feyz ve bereketi.

ab-ı bâde-reng
kanlı göz yaşı.

ab-ı beste
buz. * mc : billur, sırça.

ab-ı ciğer
ciğer suyu. * göz yaşı.

ab-ı dehân
ağız suyu, salya.

ab-ı hayat
"kan. ebedî hayata sebep olan hayat suyu (diye tâbir edilen) bu kelime, edebiyatta : ""çok güzel ifâde, lâtif söz, parlaklık, letâfet"" mânalarında geçer. * tas : aşk-ı hakiki, aşk-ı ilâhi, ilm-i ledün, mârifetullah'tan kinayedir. âb-ı hızır, âb-ı hayvan, âb-ı beka gibi isimlerle de söylenir."

ab-ı hufte
durgun su. * buz. * billur. * kınında bulunan kılınç.

ab-ı hurdenî
içme suyu. içilir su.

ab-ı kevser
kevser âb-ı hayatı. kevser letâfeti.

ab-ı leziz
leziz, tatlı su.

ab-ı musaffâ
temizlenmiş, tasfiye edilmiş su. saf su.

ab-ı revan
akar su. * kalpteki ferahlık.

ab-ı rûy
yüz suyu, şeref, haysiyet, nâmus.

ab-ı yah
buzlu, soğuk su.

ab-ı zen
f. küçük havuz. * su birikintisi. * yumuşak, lâtif sözlerle hatır alan ve bu manâda emir. (bak : avzen)

ab-ı çeşm
göz yaşı.

ab-ı şor
acı su. * göz yaşı.

âbıhayat
hayat suyu.

abık
sebebsiz olarak sahibi yanından kaçan köle.* civa. (hg)

âbıkevser
kevser adlı cennet havuzunun suyu.

abş
salâh. * hüsn. ibâdet. * gaflet.

ab-şar
f. şelâle, su akarken çıkardığı ses, şırıltı.

ab-şinas
f. sudan anlıyan. * gemi kılavuzu.

ac'ac
çağırış.

acac
toz. * tütün. * bulut. * duman.

ac'ace
uzun uzun çağırmak.

acafet
zayıflık. çelimsizlik.

acâhine
hizmetkâr. * aşçı. dost. * deyyus.

acaib
şaşırtacak ve hayret verici şeyler.

acaib
şaşırtıcı, acayip.

acaib
acayip vazifeler, hayret ve hayranlık uyandıran görevler

acaibat
normale zıt şeyler. acâib şeyler.

acâib-i seb'a-i âlem
dünyanın yedi tane şaşılacak, acaib şeyi. (çin seddi bunlardan biridir.)

acaiz
kocakarılar. ihtiyar kadınlar.

acak
f. toprak.

acal
eceller. ölümler, vâdeler.

acalit
yoğurt.

a'cam
acemler. iranlılar. * arab olmayanlar.

acam
meşelik, kamışlık, ağaçlıklar.

acâm
çok fazla sıcak.

acan
f. polis: emniyet mensubu

acar
sevaplar, ücretler, mükâfatlar. * kiralar.

acârif
uzun ayaklı karınca.

acasa
deve sürüsü.

acâyâ
anası öldüğünden, başka kimsenin sütüyle beslenen çocuk. * anası sütünü vermeyip yemeği öğrettiği çocuk.

acâyâ
anası öldüğünden, başka kimsenin sütüyle beslenen çocuk. * anası sütünü vermeyip yemeği öğrettiği çocuk.

acâyiz
her nesnenin sonu. * kadın dübürü.

acâz
her nesnenin dibi, kökü ve sonu. * yay kabzası.

acb
"kuyruk sokumu. ""us'us"" denilen küçük kemik. her şeyin kuyruk dibi ve nihâyeti. fâtiha-i hilkat olan küçük kemik.acb-üz zeneb diye hadis-i şerifte ismi geçen ve insanın kuyruk sokumundaki en küçük kemik.(kur'ân-ı kerim'de ""sure: 30. âyet: 27"" yani: ""sizin haşirde iâdeniz, dirilmeniz, dünyadaki hilkatinizden daha kolay, daha rahattır."" nasıl ki bir taburun askerleri istirahat için dağılsa, sonra bir boru ile çağrılsa, kolay bir surette tabur bayrağı altında toplanmaları, yeniden bir tabur teşkil etmekten çok kolay ve çok rahattır. öyle de bir bedende birbiri ile imtizaç ile ünsiyet ve münasebet peydâ eden zerrat-ı esasiyye, hz. isrâfil'in (a.s.) suru ile hâlik-ı zülcelâlin emrine ""lebbeyk"" demeleri ve toplanmaları aklen birinci icaddan daha kolay, daha mümkündür. hem bütün zerrelerin toplanmaları belki lâzım değil. nüveler ve tohumlar hükmünde olan ve hadisde ""acb-üz zeneb"" tâbir edilen ecza-i esasiyye ve zerrât-ı asliyye ikinci neş'e için kâfi bir esastır, temeldir. sâni-i hakim beden-i insanîyi onların üstünde bina eder. s.)(arkadaş! zâhire nazaran, haşirde, ecza-yı asliye ile ecza-yı zâide birlikte iade edilir. evet, cünüb iken tırnakların, saçların kesilmesi mekruh ve bedenden ayrılan herbir cüz'ün bir yere gömülmesi sünnet olduğu ona işarettir. fakat tahkike göre, nebatatın tohumları gibi ""acb-üz-zeneb"" tâbir edilen bir kısım zerreler, insanın tohumu hükmünde olup, haşirde o zerreler üzerine beden-i insanî neşvü nema ile teşekkül eder. i.i.)"

acb
kuyruk sokumundaki küçük kemik.

acbüzzeneb
ölümden sonra dirilişin tohumu sayılan madde.

acc
yüksek sesle haykırma, * gürültü çıkarma. deveyi döğme.

acc
kalabalık.

accac
fırtınalı, rüzgârlı. * gürültülü.

acce
kalabalık.

a'ceb
çok acâyib. pek tuhaf olan.

aceb
taaccüb, şaşma, hayret. * garib, hoş, lâtif ve nâdir-ül vücud olduğundan bir şey için inkâr ve istiğrab etme hâli.

aceb
acaba, hayret.

a'ceb-ül acâib
çok acib ve gülünç olan.

aced
kuru üzüm.

a'cef
ince, zayıf.

a'cel
daha acele, en çabuk. * acele eden kişi.

acele
çabuk, çabukluk. bir işi çabuk yapmaya ve çabuk bitirmeye çalışma, ivedilik.

acem
arap olmayan, iranlı.

acem
acemler. iranlılar. * arab olmayanlar.

acem
arab olmayanlar. güzel arabi bilmeyenler. güzel ve fasih konuşamıyanlar. * acemiler.

acem
yabancılar, arap olmayanlar. iranlılar.

acemâne
f. acemlere yakışır suret. yabancı gibi.

acemât
çekirdek. * çekirdekten biten hurma ağacı. * sert ve sağlam taş.

acemcemât
kuvvetli, muhkem deve.

acemceme
kuvvetli, muhkem deve.

aceme
çekirdek. * çekirdekten biten hurma ağacı. * sert ve sağlam taş.

a'cemî
aceme mensub. * arapçayı iyi konuşmayan. dilsiz. * beceriksiz.

acemî
tecrübesiz. * yabancı. * yeni. mübtedi.

acemi
işin yabancısı, tecrübesiz.

acemistan
f. iran ülkesi.

acemiyan
f. (acemi. c.) iranlılar. acemler. * acemiler, tecrübesizler.

acente
(acenta) ing. bir vapur şirketinin her iskeledeki memuru. * bir şirket veya idarenin diğer memleketteki vekili. * memur veya vekilin memuriyeti ve idarehanesi.

a'cez
en âciz. çok kudretsiz. * mak'adı etli ve yumru olan.

aceze
(âciz. c) âcizler. * düşkünler, zayıflar.

aceze
âcizler, güçsüzler.

acib
hayret veren. şaşılacak şey.

acîb
şaşılan ve hayret uyandıran şey. benzeri görülmeyen. garib. taaccüb olunan şey.

acîb
benzeri görülmeyen, şaşırtıcı.

acib
şaşırtacak ve hayret verici şeyler.

acîbe
alışılmış surette olmayan. çok hârika. acib ve garip, hayret verici, şaşılacak şey.

acibe-i hilkat
her zaman yaratılan şekilden farklı olarak yaratılmış olan. (meselâ: normalinden çok fazla büyük cüsseli veya üç ayaklı olmak gibi)

acic
sesi yükseltmek.

acil
sonraya bırakılmış. bir vâdeye bağlı. * ahiret.

âcil
aceleci. * acele eden. hemen. * derhal. peşin. * çabuk. * fık: dünya.

âcil
acele eden.

âcilane
f. acele edene ait. acele olarak. * şimdiki zamana ait.

âcilen
acele olarak. serian, derhal, müstâcelen.

âcilen
acele olarak.

acin
rengi ve tadı değişmiş pis su.

acinî
hamur gibi yoğurulmuş, macun kıvamında.

aciniyet
mâcun halinde olma. hamur gibi yoğurulmuş olma.

aciniyyet
mâcun halinde olma, yoğurulmuşluk.

acip
harika, şaşırtıcı uygunluk, denk düşme

acir
elindekini başkasına kiralayan. kiraya veren.

aciyy
anası öldüğünden, başka kimsenin sütüyle beslenen çocuk. * anası sütünü vermeyip yemeği öğrettiği çocuk.

aciyye
anası öldüğünden, başka kimsenin sütüyle beslenen çocuk. * anası sütünü vermeyip yemeği öğrettiği çocuk.

âciz
beceriksiz. eli ermez. kabiliyetsiz. gücü yetmez olan.

âciz
güçsüz.

âciz
âcizler, beceriksizler, zayıflar, güçsüzler.

âcizân
âcizler, beceriksizler, zayıflar, güçsüzler.

âcizâne
"f. âciz olarak. beceriksizce. tevâzu ile. (alçak gönüllülük ifâdesi için söylenir) ""Allah'a karşı kusurlarını bilen bir mü'min âcizâne ancak Allah'tan rahmet diler."""

âcizane
güçsüzce.

âcize
güçsüz.

âcizem
güçsüzüm.

âciziyyet
acizlik, beceriksizlik, kabiliyetsizlik. * fakirlik, tevâzu.

aciş
f. üşüme, soğuktan üşüme.

acled
yoğurt.

aclez
kavi, sağlam nesne.

acm
beş yaşına girmemiş deve. * kuyruk dibi. * ısırmak.

acmî
ince fikirli. akıllı, anlayışlı.

acn
yoğurma. ma'cun kıvamına getirme.

a'cube
(bak : u'cube)

acûbe
şaşılacak şey.

acul
çok acele eden sabırsız.

acul
aceleci.

aculâne
acele edene yakışır suretde.

aculiyet
acelecilik. sabırsızlık.

aculiyet
acelecilik.

acur
kabakgillerden bir hıyar cinsi. üstü hafif olukludur. bazıları tüylüce olur.

acuz
çok yaşlı kadın. kocakarı. * kılıç. * şarap. * sırtlan.

acûze
güçsüz kocakarı.

acuze
çok yaşlı kadın. kocakarı. * kılıç. * şarap. * sırtlan.

acuze
kocakarılar. ihtiyar kadınlar.

acuze-i şemta
saçı ağarmış kocakarı.

acv
çocuğa süt içirmek.

acve
medine-i münevvere hurmalarından bir çeşit, iyi hurma.

acvet
medine-i münevvere hurmalarından bir çeşit, iyi hurma.

acz
"beceriksizlik. iktidarsızlık. kuvvetsizlik. güçsüzlük. yapamamak. * zarardan korunmak gücünün olmaması. * bir şeyin geri tarafı. (insandaki kusur sonsuz olduğu gibi, acz, fakr ve ihtiyacına da nihayet yoktur. insana tevdi edilen açlık ile nimetlerin lezzetleri tebârüz ettiği gibi: insandaki kusur, kemalat-ı sübhâniyye derecelerine bir mirsaddır. insandaki fakr, gına-i rahmetin derecesine bir mikyastır. insandaki acz, kudret ve kibriyâsına bir mizandır. insandaki tenevvü-ü hâcat, envâ-ı niam ve ihsanatına bir merdivendir. öyle ise fıtratından gaye ubudiyettir. ubudiyet ise, dergah-ı izzetine kusurlarını ""estağfirullah"" ve ""sübhânallah"" ile ilan etmektir. m.n.)"

acz
güçsüzlük.

acz
çok güçsüz olduğunu ve her an allah'ın yardımına muhtaç olduğunun bilmek suretiyle allah'a varma yolu

acza'
dübürü büyük kadın. * kumdan yığılmış yüksek tepe.

acz-alud
f. âcizlik, kuvvetsizlik, güçsüzlük.

aczâlûd
güçsüzlükle karışık.

acze
her nesnenin sonu. * kadın dübürü.

acz-mend
acizlik, mahviyet sâhibi.

acz-mendî
f. âcizlik, iktidarsızlık. fakr.

acür
yoğunluk, semizlik, besililik. * yoğun. * her nesnenin hacmi ve cüssesi olmak.

acürî
kiremitçi, tuğlacı.

acüs
almak, kabzetmek. * gecenin sonu.

acüz
her nesnenin dibi, kökü ve sonu. * yay kabzası.

a'da
en zâlim, en çok düşmanlık eden.

ada
etrafı su ile çevrili kara parçası. * etrafı yollarla çevrili arsa ve binalar takımı.

âda
düşmanlar.

âdâb
"(edeb kelimesinin çoğuludur.) usul, yol, yordam, davranış kaideleri, terbiye. ahlâk ve terbiyenin gerektirdiği konuşma ve hareket tarzı. adaba uymayanlara edepsiz denir.""edipler edepli olmalı"" yani yazarlar, edebiyatçılar dine, ahlâka ve terbiyeye uymalı. aksi halde edebiyatçı adına lâyık olamazlar, edepsiz olurlar.(sünnet-i seniyyenin meratibi var. bir kısmı vâciptir, terkedilmez. o kısım, şeriat-ı garrâ'da tafsilâtiyle beyan edilmiş. onlar muhkemattır. hiçbir cihette tebeddül etmez. bir kısmı da, nevâfil nevindendir. nevâfil kısmı da iki kısımdır. bir kısım, ibadete tâbi sünnet-i seniyye kısımlarıdır. onlar dahi şeriat kitablarında beyan edilmiş. onların tağyiri bid'attır. diğer kısmı, ""âdâb"" tabir ediliyor ki, siyer-i seniyye kitablarında zikredilmiş. onlara muhalefete, bid'a denilemez. fakat âdâb-ı nebevi'ye bir nevi muhalefettir ve onların nurundan ve o hakiki edebden istifade etmemektir. bu kısım ise (örf ve âdât), muamelât-ı fıtriyede resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmın tevâtürle malum olan harekâtına ittiba etmektir. meselâ: söylemek âdâbını gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlâtın âdâbının düsturlarını beyan eden ve muaşerete taalluk eden çok sünnet-i seniyyeler var. bu nevi sünnetlere ""âdâb"" tabir edilir. fakat o âdâba ittiba eden, âdâtını ibadete çevirir. o âdâbdan mühim bir feyz alır. en küçük bir âdâbın mürââtı, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmı tahattur ettiriyor; kalbe bir nur veriyor. sünnet-i seniyyenin içinde en mühimi islâmiyet alâmetleri olan ve şeâire de taalluk eden sünnetlerdir. şeâir, âdeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete ait bir ubudiyettir. birisinin yapmasıyle o cemiyet umumen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mes'ul olur. bu nevi şeâire riya giremez ve ilân edilir. nâfile nev'inden de olsa, şahsî farzlardan daha ehemmiyetlidir. sünnet-i seniyye, edebdir. hiçbir mes'elesi yoktur ki, altında bir nur, bir edeb bulunmasın! resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm ferman etmiş: $ yâni : ""rabbim bana edebi, güzel bir surette ihsan etmiş, edeblendirmiş."" evet siyer-i nebeviyyeye dikkat eden ve sünnet-i seniyyeyi bilen, kat'iyyen anlar ki: edebin envâını, cenab-ı hak, habibinde cem'etmiştir. onun sünnet-i seniyyesini terkeden, edebi terkeder. l.)"

âdâb
edepler, ahlâk kuralları.

âdâb u erkân
edebler, kaideler ve rükünler. ahlâk ve terbiye kaideleri.

âdâb-ı milliye
millete ait edep ve terbiyeler.

âdâb-ı muaşeret
beraber yaşayışta, hoş ve islâmca yaşama ve geçinme usulleri. peygamberin (a.s.m.) sünnetine uygun olan hareket. insanlara karşı edebli olma, insanca ve islâmca yaşama âdâbı. adâba dair sünnet-i peygamberiyeye uymak.(... iki cihanın rahat ve selâmetini iki harf tefsir eder, kazandırır: dostlarına karşı mürüvvetkârâne muaşeret ve düşmanlarına sulhkârâne muâmele etmektir. m.)

âdâb-ı umumiye
umumi ahlâk kaideleri.

a'dad
ince ve kısa kollu adam.

adahi
kurbanlar.

adahik
şakalar, gülünç şeyler.

adak
nezredilen şey. (bak: nezr)

adakk
ince, dakik.

adâk-uduk
hurma salkımı.

a'dal
eşitler, denkler, müsaviler.

adal
gümüşü az olan para.

adalat
adaleler.

adale
tıb: bedenin hareketini icra eden ve birbirinden, ince bir perde ile ayrılan sinirli et kısımlarından her biri. hepsine birden et (lahm) tâbir edilir.

adale
kas.

adale
adaleler.

adalet
"zulüm etmemek. herkese hakkını vermek ve lâyık olduğu muâmeleyi yapmak. mahkeme. hak kanunlarına uygunluk. haksızları terbiye etmek. insaf. mâdelet. dâd. cenab-ı hakk'ın emrini emrettiği şekilde tatbik etmek. suçluya Allah'ın emrini icra etmek.(adâlet iki şıktır. biri mübet, diğeri menfidir. müsbet ise; hak sahibine hakkını vermektir. şu kısım adâlet; bu dünyada bedahet derecesinde ihâtası vardır. çünkü her şeyin istidat lisaniyle ve ihtiyac-ı fıtrî lisaniyle ve ıztırar lisaniyle fâtır-ı zülcelâl'den istediği bütün matlubatını ve vücut ve hayatına lâzım olan bütün hukukunu mahsus mizanlarla, muayyen ölçülerle bilmüşahede veriyor. demek adâletin şu kısmı, vücut ve hayat derecesinde kat'i vardır. ikinci kısım menfidir ki: haksızları terbiye etmektir. yâni, haksızların hakkını, tâzib ve tecziye ile veriyor. şu şık ise; çendan tamamiyle şu dünyada tezahür etmiyor. fakat, o hakikatın vücudunu ihsas edecek bir surette hadsiz işarat ve emarat vardır. ezcümle: kavm-i âd ve semud'dan tut, tâ şu zamanın mütemerrid kavimlerine kadar gelen sille-i te'dib ve tâziyâne-i ta'zib, gayet âli bir adâletin hükümran olduğunu hads-i kat'i ile gösteriyor. s.) (bak: fâtih sultan mehmed)"

adalet
hak sahibine hakkını vermek, doğruluk.

adalet
allah'ın adaleti ve hikmeti (bk. a-d-l; -k-m; e-l-h)

adâlet-i ilâhiye
Allah'ın adaleti.

adâlet-i izafiye
"izafi adalet veya adâlet-i nisbiye de denir. küll'ün selâmeti için, cüz'ü feda eden adalet usulüdür.(cemaat için ferdin hakkını nazara almaz, ""ehvenüş-şer"" diye bir nevi adalet-i izâfiyeyi yapmağa çalışır. fakat adalet-i mahza kabil-i tatbik ise ""adalet-i izafiye""ye gidilmez, gidilse zulümdür. m.)"

adâlet-i mahza
adaletin tam hakikisi, tam adalet. (adâlet-i mahza ile adalet-i izafiyenin izahı şudur ki: $ âyetin mâna-yı işarisi ile : bir mâsumun hakkı, bütün halk için dahi ibtal edilmez. bir fert dahi umumun selâmeti için feda edilemez. cenab-ı hakkın nazar-ı merhametinde hak, haktır. küçüğüne büyüğüne bakılmaz. küçük büyük için iptal edilemez. bir cemaatin selâmeti için bir ferdin rızası bulunmadan hayatı ve hakkı feda edilmez. hamiyet nâmına, rızası ile olsa o başka meseledir. m.)(... adâlet-i ilâhiyenin tam mânâsı ile tecelli etmesi için haşre ve mahkeme-i kübrâ'ya lüzum vardır ki, biri cezasını, diğeri mükâfatını görsün. i.i.)

adaletkâr
f. adaletli, insaflı, adalet sahibi.

adâletkârane
f. adâletlice. adalet sahibine yakışır şekilde, insaflı ve haklı surette.

adaletname
mahkemeye davet yazısı.

adaletpenah
f. adâletli.

adaletperver
adaletsever.

adaletullah
allahın adaleti.

adall
çok sapık, çok dalâlette.

adall
iyice sapıtmış.

adam
insan. * erkek kişi. * birinin tarafını tutan kimse. * iyi ve terbiyeli yetişmiş insan.

adamet
ahmaklık, akılsızlık.

adan
deniz kenarı.

adaptasyon
fr. tatbik etme işi. bir şeyin bir başkasına göre ayarlanması. bir canlının, yaşadığı muhite uyması işi. * yabancı dilde yazılmış bir eseri yerli adlar ile ve yerli hayata uydurarak çevirme.

adapte
fr. adaptasyonu yapılmış, tamamlanmış.

adarr
en zararlı.

a'das
mercimekler.

âdat
âdetler. (bak: âdet)

âdât
âdetler, alışkanlıklar.

adât
pınar ve kuyu suları gibi aktıkça kesilmeyen, devamı gelen su. * çokluk, kesret.

âdâtın
âdetlerin, kanunların olağanüstünü, bir mu'cize olarak gerçekleşmiş olanı

adavet
"husumet, düşmanlık. kin. buğz. garaz.(adâvet ve muhabbet, nur ve zulmet gibi zıttırlar. ikisi, mâna-yı hakikisinde olarak beraber cem olmazlar. eğer muhabbet, kendi esbabının rüçhaniyetine göre bir kalbde hakiki bulunsa, o vakit adâvet mecazi olur; acımak suretine inkılâb eder. evet mümin, kardeşini sever ve sevmeli. fakat fenalığı için yalnız acır. tahakkümle değil, belki lütufla ıslahına çalışır. onun için nass-ı hadis ile: ""üç günden fazla, mü'min mü'mine küsüp kat-ı mükâleme etmeyecek."" eğer esbâb-ı adâvet galebe çalıp, adâvet, hakikatıyla bir kalbde bulunsa; o vakit muhabbet mecâzi olur; tasannu ve temelluk suretine girer. m.)"

adavet
düşmanlık.

adavetkârane
düşmancasına.

aday
namzet, aday.

adb
kılıç. * kesmek. * sövmek.* yardımcı.

adcem
eğri burunlu.

add
hesablamak. saymak. sayılmak. itibar etmek.

add
sayma.

âdd
kuvvet, salâbet.

addar
denizci, gemici taifesi.

addetmek
saymak. itibar etmek. ittihaz etmek.

addetmek
saymak.

âde
âdet kelimesinin arabca terkiblerdeki kısalmış şekli. meselâ: harikulâde, alelâde, fevkalâde.

a'deb
erkeklerden arkadaşı ve yardımcısı olmayan. * bir boynuzu kırık hayvan.

aded
sayı. tane. rakam. miktar.

aded
sayı, tane.

adeden
sayı bakımından, sayıca.

adedî
(adediye) adede yani miktar ve rakama, sayıya mensub.

a'del
(adil. den) adâletli, çok doğru.

adem
ilk insan ve ilk peygamber.

adem
yokluk, olmama, bulunmama.

âdem
"insan. ilk insan ve ilk peygamber (a.s.)Allah ilk insan olarak âdem'i, sonra eşi havva'yı yaratmıştır. bugünkü insanlar onlardan türeyip çoğalmıştır. bazı dine tâbi olmıyanlar, insanın maymun soyundan bir hayvandan türediğini iddia ederler. bu iddia kasıtlıdır, çünki ilmî isbatı yapılamamıştır. lâboratuarlarda küçük canlılar üzerinde yapılan çalışmalar göstermiştir ki, canlının genetik yapısında meydana gelen değişiklik sonucu türeyen yeni canlı, ana-babasından daha mükemmel değil; dejenere olmuş, soysuzlaşmış, bozuk bir şekil almıştır. insan ise en mükemmel mahluktur. kaldı ki bu güne kadar bir canlının değişip başka bir canlı haline geldiğini kimse görmemiştir. bugünkü maymunlar da hâlâ insan olmamışlardır. bugünün psikoloji ve felsefi antropolojisi insanın mahiyetçe, özce hayvandan farklı olduğunu kabul etmiştir. $ yani: cenâb-ı hak, âdem'i (a.s.) bütün kemalâtın mebadisini tazammun eden âli bir fıtratla tasvir etmiştir ve bütün maâlinin tohumlarına mezraa olarak yüksek bir istidat ile halketmiştir ve mevcudatı ihata eden ulvi bir vicdan ve ihatalı on duygu ile teçhiz etmiştir; ve bu üç meziyet sayesinde, bütün hakaik-ı eşyayı öğretmeye hazırlamıştır, sonra bütün esmayı kendisine öğretmiştir. âdem'i halketti, tesviye etti, cesedine nefh-i ruh etti, terbiye etti, sonra esmâyı tâlim etti ve hilâfete namzed kıldı. sonra vakta ki âdem'i melâikeye tercih etmekle rüchan mes'elesinde ve hilâfet istihkakında ilm-i esmâ ile mümtaz kıldı. i.i.)(hz. âdem'in (a.s.) cennet'ten ihracı ve bir kısım beni-âdemin cehennem'e idhali ne hikmete mebnidir?elcevap: hikmeti, tavziftir... öyle bir vazife ile me'mur edilerek gönderilmiştir ki, bütün terakkkiyat-ı mâneviye-i beşeriyenin ve bütün istidâdât-ı beşeriyenin inkişaf ve inbisatları ve mâhiyet-i insaniyenin bütün esmâ-i ilâhiyeye bir âyine-i câmia olması, o vazifenin netayicindendir. eğer hz. adem cennette kalsaydı; melek gibi makamı sâbit kalırdı, istidâdât-ı beşeriye inkişaf etmezdi. halbuki yeknesak makam sâhibi olan melâikeler çoktur, o tarz ubudiyet için insana ihtiyaç yok. belki hikmet-i ilâhiye, nihayetsiz makamatı kat' edecek olan insanın istidadına muvafık bir dâr-ı teklifi iktiza ettiği için, melâikelerin aksine olarak mukteza-yı fıtratları olan mâlum günahla cennet'ten ihraç edildi. demek hazret-i adem'in cennet'ten ihracı, ayn-ı hikmet ve mahz-ı rahmet olduğu gibi; küffarın da cehennem'e idhalleri haktır ve adâlettir. m.) (bak: terakkiyat)"

adem
hiçlik karanlıkları

âdem
insanlar.

adem
yokluklar. ademler.

adem-âbâd
f. yokluk. yokluk alemi.

ademabâd
ebediyyen yok olma.

ademâlûd
yoklukla karışık.

ademî
yokluğa ait. ademle ilgili (bak: vukuât)

ademî
yoklukla ilgili, olmama.

âdemî
insanlardan olan, insana âit, insana dair ve müteallik.

adem-i abesiyyet
abes olmayış. faydasız ve boş olmamak.

adem-i basiret
basiretsizlik, görüşsüzlük.

adem-i dikkat
dikkatsizlik.

adem-i emniyet
emniyetsizlik. güvensizlik.

adem-i hâricî
"ilm-i ilâhide mevcud olup, maddi vücudu olmayan.(adem-i mutlak zaten yoktur; çünkü bir ilm-i muhit var. hem daire-i ilm-i ilâhînin harici yok ki, bir şey ona atılsın. dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i hâricidir ve vücud-u ilmiye perde olmuş bir ünvandır. hatta bu mevcudat-ı ilmiyeye bazı ehl-i tahkik ""a'yan-ı sâbite"" tabir etmişler. öyle ise, fenaya gitmek, muvakkaten haricî libasını çıkarıp, vücud-u mâneviye ve ilmîye girmektir. yani, hâlik ve fani olanlar, vücud-u hâricîyi bırakıp; mâhiyetleri bir vücud-u mânevi giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer. m.)"

adem-i ihtilâf
birlik. beraberlik. uyuşma. anlaşma.

adem-i iktidar
iktidarsızlık. güçsüzlük. kuvvetsizlikten gelen hastalık.

adem-i imkân
imkânsızlık. mümkün olmayış.

adem-i inkâr
inkâr etmeme. inkârsızlık.

adem-i istima'
huk: mahkemede dâvanın dinlenmemesi.

adem-i itâat
itâatsizlik, emri dinlememek.

adem-i itikad
itikatsızlık.

adem-i itilâf
ülfetsizlik, anlaşmazlık.

adem-i ittifak
ittifaksızlık. uyuşmazlık.

adem-i kabul
isbatı tasdik etmemek. şek, hükümsüzlük. iman hükümlerini lâkaydlıkla karşılamak, nefy ve inkâr etmek, kabul etmemek, göz kapamak gibi câhilâne bir hükümsüzlük. bir terk, bir cehl-i mutlak. (kabul etmemek başkadır. inkâr etmek başkadır. adem-i kabul, bir lâkaydlıktır, bir göz kapamaktır ve câhilâne bir hükümsüzlüktür. bu surette, çok muhal şeyler onun içinde gizlenebilir. onun aklı, onlarla uğraşmaz. amma inkâr ise: o adem-i kabul değil, belki o kabul-ü ademdir, bir hükümdür. onun aklı, hareket etmeye mecburdur. m.) (bak: kabul-i adem)

adem-i kifâyet
kifâyet etmeme, kâfi gelmeme, yetmezlik.

adem-i merkeziyyet
bir idâri taksimattaki parçaların (vilâyet, belediye ve köy) muayyen hususlarda kendi kendilerine idare yetkileri. bir yere bağlı olmaksızın veya bir yerden idare edilmeksizin olan muamele. bütün kısım ve şubelerin kendi kendilerini idare tarzı.

adem-i mes'uliyet
mes'uliyetsizlik, sorumsuzluk.

adem-i mevcudiyyet
yokluk. olmama.

adem-i muvafakat
râzı olmayış, muvâfakat etmeme.

adem-i mübâlât
dikkatsizlik.

adem-i müdâhale
karışmamazlık.

adem-i müsâade
izinsizlik, müsaadesizlik

adem-i salâhiyet
salâhiyetsizlik, yetkisizlik.

adem-i sırf
yokluk. mutlak yokluk.

adem-i tahayyüz
boşlukta yer kaplamamak. mekândan münezzeh oluş. yer ile bağlı olmamak. hacmi olmayış.

adem-i takayyüd
kayıtsızlık. bir şeye bağlı olmayış. kıymet vermemek. üzerine almamak.

adem-i ta'kib
takibsizlik. * huk: muhakemeye lüzum görmemek.

adem-i te'diye
borcunu ödememe.

ademistân
yokluk ülkesi.

âdemiyân
insanlar.

âdemiyât
yokluklar. ademler.

ademiye
yoklukla ilgili.

ademiyet
yokluk.

âdemiyet
insanlık.

âdemiyyet
insanlık. namuslu bir insana yakışır hâl ve tavır.

âdem-küş
f. adam öldüren, katil.

ademnüma
yokluk gösteren.

ader
çok su.

ades
(c. adâs) mercimek.

ades
mercimekler.

adese
mercimek. * mercek. uzağı yakın veya yakını uzakta görmeğe yarayan dürbün veya mikroskop camı.

adese
mercek.

adese-i ayniyye
gözleme merceği.

adese-i mütekarib
yakınlaştıran mercek.

adesî
mercimeğe benziyen şey.

âdet
usul, görenek, alışılmış davranış. huy, tabiat. toplumda nesiller boyunca uyulan ve kamuoyunda (umumî efkârda) saygı ve müeyyideye sahip hareket kaideleri (sosyoloji). islâm cemiyetinde âdetler de islâmî olur, islâma uygun olur. müslüman, islâma aykırı âdetlere uymaz. cemiyetin yabancı âdetlerle bozulmamasına gayret gösterir.

âdet
görenek, alışkanlık.

adetâ
âdet olduğu üzere, her vakitki gibi, alelâde. bayağı surette, âdi bir suretle. düpedüz.

âdeta
sanki.

adeten
görenek şekliyle, âdet olarak.

âdet-i agnâm
keçi ve koyunlar için alınan vergi.

âdetullah
"(sünnetullah da denir.) tabiatta canlı cansız bütün varlıkların nasıl hareket edeceklerini belirliyen Allah'ın emirleri, o'nun koyduğu değişmez düzen. meselâ oksijenle hidrojenin birleşmesinden su meydana gelir. ışık, geldiği açıya eşit bir açı ile yansır ki, bunlar birer âdetullahdır. ""âdetullah"" yerine ""tabiat kanunu"" demek yanlıştır.(... esbab-ı tabiiyyenin üss-ül-esası hükmünde olan cüz-ü lâyetecezzadaki kuvve-i câzibe ve kuvve-i dâfianın ictimalarının hortumu üzerinde bir muhaliyet damgası var. fakat caizdir ki, herbir şeyin esası zannettikleri olan cezb, def, hareket, kuva gibi emirler, âdâtullahın kanunlarına birer isim olsun. lâkin kanun, kaidelikten tabiîliğe ve zihnîlikten hâricîliğe ve itibarîden hakikata ve âletiyetten müessiriyete geçmemek şartıyla kabul ederiz. m.n.)"

âdetullah
allahın yaratıklardaki kanunları.

adevân
sür'atle koşmak.

adf
yemek.

adgâs
desteler, demetler. * karışık rüyalar. * karışık söylentiler.

adgas
rüyâ karışıklığı. * karışık olmak.

adgâsu ahlâm
karışık rüyâlar. tâbire değmeyen rüyâlar.

adhâ
kurbanlar. kuşluk vakti kesilen kurbanlar. kuşluk vakti. (bak: îd)

adham
yoğun, kaba. * iri cüsseli adam.

âdî
üstünlük farkı olmayan. kıymetsiz. * her zamanki. * âd kavmine âid.

âdi
bayağı, aşağı, sıradan.

âdi
her zaman meydana gelen hârikulâde ve birer mu'cize-i kudret olmakla beraber, insanlarca alışılmış olduğundan kuymeti bilinmeyen hâdiseler. * kıymetsiz şeyler. (kur'an, âyetleriyle insanların nazarını me'lüfatları olan şeylere çeviriyor. âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler, atar. insanın kulağından tutar, başını eğdirir. o ülfetin altındaki havârık-ul âdât mu'cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir. m.n.)

adid
hasım. * arkadaş. * ısırma. bir ısırımlık lokma. (bak: adûd)

âdih
sihirbaz. * soktuğu saat öldüren yılan.

adihe
bühtan, yalan.

adil
eş, denk, akran, benzeri. ölçüde, miktarda eşit olan.

âdil
"(âdile) adâlet eden. Allah'ın emirlerini noksansız tatbik eden. doğru. doğruluk gösteren. adâlet sahibi. (bak: adâlet)(meselâ bir hükümdâr-ı âdil, ihkak-ı hak için mazlumların hakkını zâlimlerden almakla ve fakirleri kavilerin şerrinden muhafaza etmekle ve herkese müstahak olduğu hakkı vermekle lezzet alması, iftihar etmesi, memnun olması; hükümdarlığın ve adaletin bir kaide-i esasiyesi olduğundan elbette hâkim-i hakim, adl-i âdil olan zât-ı hayy-ı kayyumun bütün mahlukatına, hususan zihayatlara ""hukuk-u hayat"" tabir edilen şerait-i hayatiyeyi vermekle.. ve hayatlarını muhafaza için onlara cihazat ihsan etmekle ve zaifleri kavilerin şerrinden rahimane himaye etmekle.. ve umum zihayatlarda bu dünyada ihkak-ı hak etmek nev'i tamamen; ve haksızlara ceza vermek nev'i ise, kısmen sırr-ı adâletin icrasından olmakla.. ve bilhassa mahkeme-i kübrâ-yı haşirde adalet-i ekberin tecellisinden hasıl olan ve tabirinde âciz olduğumuz şuunât-ı rabbaniye ve maâni-i kudsiyedir ki, kâinatta bu faaliyet-i daimeyi iktiza ediyor. l.)"

âdilâne
adalet sahibi bir adama yakışır surette.

âdilane
âdilce.

âdiliyet
âdillik.

adîm
mâlik ve sahib olmayan. yok olan. birşeyi olmayan. fakir.

adîm-ül imkân
imkânsız. olamaz.

adîm-ün nazîr
eşi, benzeri olmayan. eşsiz. benzersiz.

âdin
otlakta bulunan dişi deve.

âdine
cuma günü.

âdiyat
her zaman meydana gelen hârikulâde ve birer mu'cize-i kudret olmakla beraber, insanlarca alışılmış olduğundan kuymeti bilinmeyen hâdiseler. * kıymetsiz şeyler. (kur'an, âyetleriyle insanların nazarını me'lüfatları olan şeylere çeviriyor. âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler, atar. insanın kulağından tutar, başını eğdirir. o ülfetin altındaki havârık-ul âdât mu'cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir. m.n.)

âdiyât
(adiv. den ism-i faildir) hızla koşmak, seyirtmek. (at, deve v.s. koşanların hepsine ıtlak olunabilir.) * mc: düşmanlık, zulüm. * dâima muharebeye koşup hücum eden cemaat. * uzaklık. (kamus)

âdiyât
her zaman olagelen alışılmış şeyler.

âdiyat
gaza yolunda seğirten at.

âdiyat suresi
kur'an-ı kerim'in 100. suresinin ismi olup, medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

âdiyât-ı umûr
günlük işler, her zamanki değersiz işler.

âdiye
gaza yolunda seğirten at.

adiye
zulmedenler, zâlimler.

âdiyen
her zamanki gibi. adice. fevkalâde olmayarak.

âdiyye
itiyad edilmiş. alışılmış.

âdiyyet
adilik. aşağılık.

âdiş
f. ateş, nar.

adk
vurmak, darp.

adl
mâni olmak. men etmek.

adl
hak gözetme, tarafsız hüküm, doğruluk.

adl
adalet ve doğruluk

adla'
(azla') (dıl'. c.) kaburgalar. * mat : geometrik şekillerin kenarları, sayı kökleri.

adlî
adâlete mensup, adâletle alâkalı, ilgili.* sultan ıı. bayezid'in şiirlerinde kullandığı mahlası.

adlî
adaletle ilgili.

adliye
"mahkeme. muhakeme işleriyle uğraşan daire. (adliyede, adalet hakikatı ve müracaat eden herkesin hukukunu bilâ-tefrik muhafazaya, sırf hak namına çalışmak vazifesi hükmettiğine binaendir ki; imam-ı ali (ra), hilafeti zamanında bir yahudi ile beraber mahkemede oturup, muhakeme olmuşlar. ş.)"

adliye
adalet yeri, mahkeme binası.

adliye
adalet bakanlığı

adl-penah
adâletin barındığı yer, adâlete sığınan kimse.

adm
yay tutamağı. * deve kuyruğu. * saban eğiği ki, ucunda demiri vardır. * harman savurdukları yaba.

admer
arslan. * şedit, şiddetli. * belâ. * çirkin yüzlü şişman kadın.

adn
cennette bir bölüm.

adrahş
f. yıldırım. * gökgürültüsü. * şimşek.

adras
arka dişler, dişler.

adrefut
kelerden büyük bir hayvan.

adrenalin
fr. tıb: böbrek üstü salgısından çıkarılan bir hormon. sentetik olarak da yapılır. damar daraltmak ve kanamayı önlemekte kullanılır.

adreng
fr. keder, mihnet, sıkıntı.

adret
kaşları olmayan kimse.

adub
yardımcı.

adud
pazı. kolun omuzdan dirseğe kadar olan kısmı. * mc: yardımcı. istinadgâh.

adude
yumuşaklık. tazelik.

adudî
pazı kemiği ile ilgili.

adulî
gemici, mellah.

adv
yelmek. seğirtmek. * hazırlamak.

adv
sür'atle koşmak.

adva
hastalık başkasına bulaşmak.

advan
çok koşan kimse.

adya'
boynuzu ufak koyun. * nebiyyi zişân aleyhisselam efendimizin devesinin adı.

adye
koğuculuk, dedikoduculuk. * yalan söylemek. * sövmek.

adüv
düşmanlar. hasımlar.

adüvv
düşman, hasım.

adüvv
düşman.

adüvv-i cân
can düşmanı.

adüvv-i kadim
eski düşman.

adüvv-üd din
din düşmanı.(hem küfranınızla öyle bir mâlik-i zülcelâl'in memleketinde isyan ediyorsunuz ki, ibâdından ve cünudundan öyleleri var ki, değil sizin gibi küçücük âciz mahlukları, belki farz-ı muhal olarak dağ ve arz büyüklüğünde birer adüvv-ü kâfir olsaydınız arz ve dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri, şuvazlı nühasları size atabilirler, sizi dağıtırlar. hem öyle bir kanunu kırıyorsunuz ki, o kanun ile öyleler bağlıdır, eğer lüzum olsa arzınızı yüzünüze çarpar, gülleler gibi küreniz misillü yıldızları üstünüze yağdırabilirler. s.)

afa'
eşek sıpası.

afâc
vurmak. * göden bağırsağı denilen bağırsak.

af'af
devedikeni ağacının yemişi.

afaf
(afâfet) temiz olma. masumiyet. günahsızlık.

afaif
namus, ırz ve iffet sahibi, şerefli kadınlar.

afak
ufuklar. yerle göğün birleştiği gibi görünen uzak dâire. * etraf. cihetler. * mc: görüş ve dönüş sınırları. (zıddı: enfüs'dür.)

âfâk
ufuklar, taraflar, yönler.

afakgir
ufukları tutmuş, âleme yayılmış, şâyi, çok meşhur.

afakî
kâinat ve içindeki hâdiselere âid. nefsin haricindeki âleme dair. * kıymetsiz sözler ve meseleler. (enfüsinin zıddı.) (objektif)

âfâkî
dışımızda olanlar.

âfâkî
kişiyi ilgilendirmeyen, kendi dışında cereyan eden olaylar

afar
arap diyarında çok olan bir yeşil ağaç. * hurma ağacını islah etmek. * katıksız ekmek yemek.

afaret
ifritçe, şeytanî, kötü niyet.

afarit
(ifrit. c) şeytanlar. ifritler.

afaroz
r. papa tarafından bir hıristiyanın kiliseden çıkarılması, dinden hariç addolunması.

afat
afetler. (bak: afet)

âfât
afetler, belâlar.

âfât
afetler ve musibetler

afat-ı semaviye
semavi âfetler. Allah tarafından insanları ikaz ve ceza için verilen belâ ve musibetler.

afaza
korunma, saklanma (bk. -f- )

afazî
fr. tıb: organlarda bir işleme bozukluğu olmadığı halde, fikri kelime ile anlatamamak hâli.

afen
çürüme, pörsüme. yemeğin kokması. (bak: ufunet)

afend
f. harp. kavga.

a'fer
pek beyaz. * beyazı kırmızılığına galip olan geyik.

afer
toprak. yer. arz. * ekin suladıkları vaktin evveli.

aferca
yaramaz huylu.

aferide
f. yaratılmış, mahluk.

aferidegân
f. yaratılmış, mahluk.

aferin
f. beğenmek, alkış, yaşa, varol. * yaratan, yaratıcı.

âferin
beğenme sözü.

aferin-hân
"f. ""aferin"" diyen."

aferna'
arslan. * kuvvetli deve.

a'fes
çıplak, uryân.

afes
burun eğriliği.

a'fet
en güç sey. * pek akılsız. * peltek konuşan. kekeleyen.

afet
belâ. musibet. büyük felâket. dâhiye. * mc: son derece güzel.

âfet
başa gelen üzücü hâl.

afetzede
f. bir musibete, bir belâya ve bilhassa yangın, zelzele gibi bir felâkete uğramış.

afetzede
f. afete, belâya, felâkete uğramışlar.

afetzedegân
f. afete, belâya, felâkete uğramışlar.

afetzedegân
f. bir musibete, bir belâya ve bilhassa yangın, zelzele gibi bir felâkete uğramış.

aff
iffet, namus. iffetli olmak. nefsini haramdan men'etmek.

afgan
afganistan. afgan krallığı, afganistan milleti.

afî
silen, silinmiş. affeden, bağışlayan. * affedilmiş, bağışlanmış. * yalvaran. * uzun saçlı. * tencere altında artaya kalan.

afif
temiz. güzel. nezih. iffetli ve namuslu olan. haramdan sakınan. * müstakim.

afif
iffetli, namuslu, temiz.

afifâne
f. iffetlice. temiz olarak. nazif olarak.

afik
çok aptal.

afil
uful eden. gurub eden. batan. * görünmez olan. kaybolan. * fâni, geçici.

âfil
gurub eden, batan.

afil
gelip geçici, fâni olanlar. * gözden kaybolup gidenler. uful edenler.

afil
gelip geçici, fâni olanlar. * gözden kaybolup gidenler. uful edenler.

afilîn
gelip geçici, fâni olanlar. * gözden kaybolup gidenler. uful edenler.

afilûn
gelip geçici, fâni olanlar. * gözden kaybolup gidenler. uful edenler.

afin
affedenler.

afinite
(affinite) (bak: aşk-ı kimyevi)

afir
güneşte kum üstünde kurutulan et.

afire
komşusuna bir şey vermeyen kadın.

afitab
f. güneş. * mc: pek güzel. * çok güzel yüz.

âfitâb
güneş.

afitâbî
güneşe âit. * güzelliğe dâir.

afite
dişi koyun. koyun güdücü kız.

afiyet
sağlık, selâmet, sıhhatli olmak.

âfiyet
esenlik, sıhhat ve selâmet.

afiş
fr. duvar ilânı.

afk
akılsız olmak. sözünü tam söylememek.

aflak
çok gevşek şey.

aforoz
r. papa tarafından bir hıristiyanın kiliseden çıkarılması, dinden hariç addolunması.

afra'
beyazı kızıllığına galip olan geyik. * ayın onüçüncü gecesi.

afraze
f. nur. aydınlık, ışık. * kandil fitili.

afreye
horoz ibiği. insanın ense saçı. * davarın alın saçı.

afruşe
f. un helvası.

afs
hapsetmek. * deve sürmek. * arkasına ayağıyla vurmak.

afsa
boynuzu ardına kayık koyun.

afsun
(efsun) f. büyü, sihir, tılsım. (büyücülük yapmak ve büyücülere uymak, müslümanlıkta yasak ve günahtır.)

aft
pelteklikten sözü zorlukla söylemek. kekemelik.

aftab
f. güneş. * pek güzel şahıs. * çok parlak çehre.

aftabe
f. ibrik. su kabı.

aftâb-gerdan
f. güneşten korunmak üzere başa giyilen şey. * avcı kulübesi.

aftab-gerdek
f. kaya keleri. * ayçiçeği.

aftab-gerdiş
f. yer yüzü. * kaya keleri. * devamlı güneş gören yer.

aftab-gir
f. güneşlik, şemsiye. * güneş gören yer.

aftabî
f. güneşlik, şemsiye, tente. * güneşe ait, güneşle ilgili.

aftab-perest
f. nilüfer çiçeği. * güneşe tapan kimse. * ayçiçeği.

aftab-ru
f. güneş yüzlü, yüzü güneş gibi parlak (güzel). * sevimli, dilber. * güneşe karşı olan (yer).

aftâb-ı kureyş
hz. muhammed (s.a.v.) efendimiz.

afur
belâ kasırgası.

afv
"bağışlamak. kusur ve günâhı affetmek.(şeytanın mühim bir desisesi: insana kusurunu itiraf ettirmemektir. tâ ki, istiğfar ve istiaze yolunu kapasın. hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, ta ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; adeta taksiratından takdis etsin. evet şeytanı dinliyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de yüz te'vil ile te'vil ettirir. ( $ )sırrıyla: nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. hazret-i yusuf aleyhisselâm gibi bir peygamber-i alişan, $ dediği halde nasıl nefse itimat edilebilir. nefsini ittiham eden kusurunu görür. kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. istiğfar eden, istiaze eder. istiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. kusurunu itiraf etmemek büyük bir noksanlıktır. ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar, itiraf etse, afva müstahak olur. l.)(insanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden bir desise-i şeytaniye şudur ki: bir mü'minin bir tek seyyiesiyle bütün hasenatını örter. şeytanın bu desisesini dinliyen insafsızlar, mü'mine adâvet ederler. halbuki : cenab-ı hak haşirde adâlet-i mutlaka ile mizan-ı ekberinde a'mâl-i mükellefini tarttığı zaman, hasenatı seyyiata galibiyeti, mağlubiyeti noktasında hükmeyler. hem seyyiatın esbabı çok ve vücudları kolay olduğundan bazen bir tek hasene ile çok seyyiatını örter. demek bu dünyada, o adâlet-i ilâhiyye noktasında muamele gerektir. eğer bir adamın iyilikleri fenâlıklarına kemmiyeten veya keyfiyeten ziyade gelse, o adam muhabbete ve hürmete müstehaktır. belki, kıymetdar bir tek hasene ile, çok seyyiatına nazar-ı afv ile bakmak lâzımdır. halbuki: insan, fıtratındaki zülum damarıyla, şeytanın telkiniyle bir zatın yüz hasenatını bir tek seyyie yüzünden unutur, mü'min kardeşine adâvet eder, günahlara girer. nasıl, bir sinek kanadı göz üstüne bırakılsa; bir dağı setreder, göstermez. öyle de: insan garaz damariyle, sinek kanadı kadar bir seyyie ile dağ gibi hasenatı örter, unutur, mü'min kardeşine adâvet eder. insanların hayat-ı içtimaiyesinde bir fesad âleti olur. l.)"

afv
bağışlama.

afv-cu
afv isteyen. afv arayan.

afvcûyem
af diliyorum.

afv-i anil ceraha
"huk: kendisine cinayet yapılmış olan kimsenin, yaralanmadan dolayı malik olduğu kısas, diyet veya hükümet-i adl; yani, ehl-i vukufca tayin edilen diyet hakkını caniye bağışlamasıdır."

afv-i anilkat'
huk: azalarından biri kesilen bir şahsın, buna karşılık hak kazandığı diyet veya kısas davalarından vaz geçmesi.

afyon
lât. haşhaş sütünün birikmesinden ibaret bir madde.

afyon
ilaç.

afyon
afyon savcılığı

afüvkâr
affedici.

afüvv
affeden, merhametli.

afüvv
affeden.

afşar
avşar kabilesini meydana getiren türkmenlerin adı.

afşelil
sırtlan dedikleri canavar. * yaşlı, eti ve derisi sarkmış kuru kadın.

agmak
yukarı kalkmak, yükselmek, yukarıya meyletmek. * buhar olup yukarı kalkmak, buharlaşmak.

agâh
(ageh) f. haberdar. uyanık. kalbi uyanık. malumatlı. basiretli. vâkıf. bilen.

âgâh
haberli, uyanık.

agâh
f. agâhlar, bilenler, bilgililer. âlimler.

agâhân
f. agâhlar, bilenler, bilgililer. âlimler.

agâhî
f. malumat, vukuf, haberdarlık. uyanıklık, teyakkuz, basiret.

agal
darıltma, kışkırtma. * çiğnemeden yutma. * ağıl. * arı kovanı.

agaliş
f. kışkırtma. * birşeye saldırmak için kışkırtma.

agande
f. sucuk, yastık, minder gibi zorla doldurulmuş olan şeyler. * bir çeşit zehirli olan haşere, böcek.

agarr
çok sıcak gün. * kendini beğenmiş. * asil, âlicenâb. * beyaz.

agarr-ül eyyâm
en sıcak gün.

agavat
saray hizmetlerinde kullanılan harem ağaları.

agayan
ağalar.

agaz
f. başlama. mübâşeret.

agaşte
f. bulaşmış.

agba
daha küt, en küt. * daha koyu, en koyu.

agbâş
gecenin sonu.

agber
çok tozlu.

agbeş
boz renkli.

agbiya
ahmaklar, gabiler.

agdef
uzun ve sarkık kulaklı.

agdiye
(gada ve gıda. c.) yenip içilecek gıdalar.

agehî
f. malumat, vukuf, haberdarlık. uyanıklık, teyakkuz, basiret.

agel
ayak bağı, ayak köstegi. * bağ, bend.

agel
sarık.

agende-guş
f. söz dinlemeyen, aldırmayan, alçak ve hayırsız kimse.

ageste
f. ıslanmış, ıslak.* bulaşmış.

agfer
mağfiret eden, bağışlayan, afveden.

agfer-ül-gafirîn
afvedenlerin en çok afvedeni. (Allah).

agin
f. dolu, doldurulmuş.

agisna
bize imdad eyle, yardım ihsan eyle (meâlinde duâ.)

agiyye
içine su biriken çukur.

agiş
f. ilişik, sarkık. * uzatılmış.

aglak
kilitler. * kapalı, anlaşılmaz şeyler.

aglal
ağaçlar arasında akan su. (bak: eglâl)

aglaz
(galiz. den) kaba ve galiz şeyler.

agleb
"daha galib. çok kerre, ekseriya. çoğu. (""ağleben - ağlebâ"" şeklinde de kullanılır.)"

agleb-i hükemâ
hakîmlerin çoğu. hakîmlerin ekserisi.

agleb-i ihtimal
büyük bir ihtimal.

aglef
sünnetsiz. * sandıkta kapalı. * mc: katılaşmış, duygusuz kalb.

aglez
(galiz. den ism-i tafdil) pekçok kaba ve galiz.

agma
yıldız. yıldız akması.

agmad
bıçak ve kılıç kınları.

agmâd
kılıf, kın, mahfaza. * bakla, bezelye, fasulya ve benzerleri gibi şeylerin kabuğu.

agmar
yüce kimseler. * seller. * (gumr. c.) bilgisizler, cahiller.

agmâr
bön, ahmak kişi. gafil kimse.

agmaz
göz yummalar, göz kırpmalar.

agmaz-ul ayn
(egmaz-ul ayn) gözü kapalı kimse. çok müsamahakâr. gafil.

agna
(gani. den) çok gani. en zengin.

agnam
koyunlar, keçiler. * hayvanlardan alınan vergi anlamında kullanılan bir tabirdir.

agniya
zenginler, ganiler.

agniye
şarkılar, ilâhiler. teganni edilen sözler.

agnostik
fels. agnostisizm görüşünü benimseyen.

agnostisizm
"fels. gerçeğin, mutlak hakikatın bilinemez olduğunu; insanın gerçeği, tam uygun bilgiyi elde edecek yaradılışta olmadığını kabul eden felsefe görüşü."

agra
çok sevimli, yakışıklı.

agrafi
yun. yazma kabiliyetinin kaybedilmesi.

agrandisman
fr. büyütme (fotoğrafçılıkta kullanılır.)

agrar
tecrübesizler. acemiler. kolay aldananlar.

agras
taze fidanlar, yeni dikilmiş ağaçlar.

agraz
garazlar. fiil yapılırken gözetilen gayeler. kasden ve bilerek yapılan kötülükler.

agreb
(garib. den) en garib, çok tuhaf.

agreb-ül garâib
şaşılacak şeylerin en garibi.

agrel
(c. gurl) sünnet olmamış kişi.

agsan
dallar, ağacın dalları. * mc: mânanın kısımları.

agsem
beyazı siyahından daha fazla olan saç.

agser
boz ve esmer renkli, çok tüylü abâ, kilim. * kurbağa yosunu. * karabatak kuşu. * aşağılık ve âdi (adam).

agtaş
karanlık. * zayıf gözlü.

agtaş
karanlık. * devamlı su akan gözdeki zayıflık.

agtem
sözü tutkunarak söyleyen. kekeme.

agtiye
perdeler.

agu
zehir, sem.

agul
f. hiddetlenerek göz ucuyla bakma.

agun
f. baş aşağı, ters. * uğursuz.

agunde
f. hallaç elinden geçmiş pamuk, atılmış pamuk.

aguş
f. kucak. * sığınılan yer.

agva
dalâlete en fazla sapan, giden. sapık.

agvâl-gaylân
cinden bir tâife.

agvar
mağaralar.

agvas
yardım istemek için bağırmalar. imdat istemeler.

agyar
yabancılar. başkaları. * rakipler. (bak: gayr)

agyaz
ağaçlıklar, meşelikler.

agyed
uykucu, tenbel. * esmer vücutlu. * nazik derili.

agyer
(gayret. den) çok gayretli adam.

agza
düşmanlarla savaşlar, muharebeler.

agzel
eğri kuyruklu at.* silahsız kimse. * yağmursuz bulut.

agziye
yenilip içilecek şeyler. gıdalar, besin maddeleri.

agüs
f. taşcıların oymacılıkta kullandıkları demir kalem.

agırra
tecrübesizler, safdiller, acemiler. * mağrurlar.

agıye
bahçe, tarla ve bostanları sulamak için açılan arklar, su akıtılacak yerler.

agşa
baygın adam. * vücudu siyah yüzü beyaz olan hayvan.

agşiye
perdeler, örtüler. * zarflar, mahfazalar.

ahmak
(humk. dan) pek akılsız, sersem, şaşkın. anlayışsız.

ahmak
akılsız, budala.

ahmak
ahmaklar, salaklar.

ah u enin
ah deyip inlemek, ağlamak. ah u fizâr da aynı mânayı ifâde eder.

ahabir
hikâyeler. * rivayetler.

ahabiş
habeşliler.

ahad
bir. tek. infiradla muttasıf sıfât-ı kâmileyi cami' olan. (bak: ehadiyyet)

ahad
birler.

âhâd
birler. birden dokuza kadar olan sayılar.

ahâd
yağmur yağdıktan sonra yağan yağmur.

ahadd
(hadd. den) pek keskin.

ahadî
tek, yalnız. birlere âid, birlere mensub.

ahadî
bir iki koldan nakledilen hadîs türü.

ahadî hadis
rivâyet eden bir veya iki koldan olan veya mütevatir mertebesinde olmayan hadis demetir. iştihar haddine yetişmeyen hadistir. şartları tamam olursa zann-ı galib ifade eder, muktezası ile amel vâcib olur. (muvazzah ilm-i kelâm)

ahadid
sopa ve kamçı gibi şeylerin vücudda bıraktığı izler. (bak: uhdud)

ahâdid
çukur. * uzun hat. * yeryüzündeki uzun yarık ve çatlak. * hendek. * kamçı vurulmasından vücutta hâsıl olan yara ve iz.

ahadis
(bak: ehâdis)

ahadiyyet
(ahadiyet) Allah'ın (c.c.) her bir şeyde kendine âit birlik tecellisi. (ehadiyyet, her bir şeyde halik-ı külli şey'in ekser esmâsı tecelli ediyor demektir. meselâ: güneşin ziyası, bütün zemin yüzünü ihata ettiği haysiyeti ile vahidiyyet misâlini gösterir ve her bir şeffaf cüz'de ve su katrelerinde, güneşin ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misâlini gösterir. ve her bir şeyde, hususan zi-hayatta ve bilhassa her bir insanda o sani'in ekser esması onda tecelli ettiği cihetle ehadiyeti gösterir. m.) (bak: rahmaniyyet)

âhâd-ı nâs
avam, halktan birisi.

ahaff
pek hafif, çok hafif. * düşüncesiz.

ahakk
daha haklı, pek haklı. daha doğrusu. en hakiki.(ey talib-i hakikat, madem hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. bazan hak, ehaktan ehaktır. hem de olur hasen, ahsenden ahsen. s.)

ahal
f. birşeye yaramıyarak atılacak olan şey, çerçöp.

ahali
halk, umum, nâs. * bir memleketin yerlileri, bir memlekette oturanlar, yaşayanlar.

ahâlî
halk.

ahali
halkın gözünde

ahamire
acem milletinden bir tâife.

ahann
sözü burun içinden söyleyen. burnundan konuşan.

ahar
(aher) gayrı, başkası. diğeri.

âhar
başkaları, diğerleri.

aharr
daha sıcak, en sıcak.

ahass
asılsız, kötü kimse.

ahavat
kızkardeşler. * benzer şeyler.

ahavât
kızkardeş.

ahaveyn
iki kardeş. * islam âlimlerinden olan urfalı vaiz mahmud kâmil efendinin babası mustafa kâmil efendi ve amcası urfalı mehmed efendi. (bak: ehaveyn)

ahazz
pek bahtiyar, mes'ud, şanslı, mutlu.

ahba
saray adamları.

ahbab
dost. sevilen dostlar. sevilenler. ehibbâ, muhibler.

ahbâb
sevilenler, dostlar.

ahbar
âlimler.

ahbâr
haberler.

ahbâr
hikâyeler. * rivayetler.

ahbarî
rivayetçi, rivayet eden kişi.

ahbâr-ı gayb
"bizce bilinmeyen gayb âlemlerine ve geleceğe dâir haberler.(... hem de musibetlerin vakti muayyen olsa idi; musibet, başına gelen adam, musibetin intizarında o gelen musibetin belki on mislinden ziyade mânevi bir musibet -o intizardan- çekmemesi için, hikmet ve rahmet-i ilâhiyye tarafından gizli, perdeli bırakılmış. ve ekser hâdisât-ı kevniyye-i gaybiyye böyle hikmetleri bulunduğundandır ki, gaibden haber vermek yasak edilmiş. $ düsturuna karşı hürmetsizlik ve itaatsizlik etmemek içindir ki, medar-ı teklif ve hakaik-i imaniyeden başka olan umur-u gaybiyyeden izn-i rabbâni ile haber verenler dahi, yalnız, işaret suretinde perdeli ve kapalı ihbâr etmişler. hatta ""tevrat"" ve ""incil"" ve ""zebur"" da peygamberimiz hakkında gelen müjdeler ve haberler dahi bir derece perdeli ve kapalı gelmiş ki, o kitabların bir kısım tabileri te'vil edip iman etmediler. fakat itikad-ı imâniyyeye giren mes'eleleri tasrih ile ve tekrar ile ihbar etmek ve açık bir surette tebliğ etmek hikmet-i teklifin muktezası olduğundan, kur'ân-ı mu'ciz-ül beyan ve tercümân-ı zişanı (a.s.m.) umur-u uhreviyeden tafsilen ve hâdisât-ı istikbâliye-i dünyeviyeden icmâlen haber vermişler. ş.)"

ahbas
su bentleri, havuzlar. * hapisler, zindanlar. * gayr-ı meşru vakıf yerler.

ahbaz
ekmekler.

ahbel
divane, deli.

ahben
çok su içmekten karnın şişip zahmetli olması.

ahbes
pek çok pis, daha murdar. en habis, berbad.

ahbeş
habeş, habeşi.

ahbiye
kıldan yapılmış göçebe çadırı. * keçe ve kıldan yapılan evlerde konup göçen türkler.

ahcâ
akıl. * nahiye.

ahcâl-hucul
köstek. * bukağı. * küçük deve yavruları.

ahcâl-hucul
köstek. * bukağı. * küçük deve yavruları.

ahcar
taşlar.

ahcâr
taşlar.

ahcen
burnu eğri kimse.

ahd
vâdetme. söz verme. vefâ. yemin. and. misak. peymân. * asır. devir. tevhid. mukavele. * vasiyet.

ahd
söz verme, sözleşme, ahit.

ahd ü misâk
f. yemin, anlaşma, sözleşme.

ahd ü peyman
f. yemin etme, söz verme.

ahda'
boyun damarlarından bir damar. * hilekâr, aldatıcı, kandırıcı.

ahdac-huduc
yük. * deveye konulan mahfel.

ahdak
göz bebekleri.

ahdan
dostlar, yoldaşlar.

ahdar
yeşil, yemyeşil, pek yeşil.

ahdar-ı nâzır
çok yeşil, yemyeşil, tam yeşil.

ahdas
yeni hâdiseler, fena şeyler. dertler, musibetler. * gençler.

ahdeb
hiç kimsenin fikir ve düşüncesini beğenmeyen, ahmak. * uzun boylu.

ahdel
boynu önüne eğilmiş olan. * çok eğik olan şey.

ahder
kavi ve galiz olmak. kaba olmak. * şaşı adam.

ahderrî
yabani eşek.

ahdes
fikirli kişi.

ahdet
yağmur yağdıktan sonra yağan yağmur.

ahdî
ahde âid, sözleşmeye dâir.

ahdi
sözünde durmamak

ahd-i atik
tevrat, zebur ve mezamir'in bazıları, yahudilerin eski ve mukaddes kitapları.

ahd-i cedid
f. incil.

ahd-name
f. anlaşmanın şartlarını ve anlaşmayı yapanların imzalarını taşıyan kağıt.

ahek-i siyah
rutubete dayanıklı olan bir cins çimento.

ahek-i tefte
sönmemiş kireç.

ahen
demir. * mc: sert. zincir. kılıç.

ahen-âşiyân
f. dikiş yüksüğü.

ahen-be
f. dokunacak bezin veya çulhanın iki yanına konan demirli ağaç. bu demirli ağaç bezin buruşukluğunu da açar.

ahen-cân
f. demir canlı. * katı yürekli. * sabırlı, tahammüllü.

ahen-dest
f. demir elli, eli demir gibi olan.

ahen-dil
f. demir yürekli, kahraman. * merhametsiz, acımasız kimse.

ahene
f. demir halka.

ahen-ger
f. demirci. demir yapan veya satan.

ahen-gerî
f. demircilik.

ahenin
demirden yapılmış, çok kuvvetli, pek sağlam.

ahenk
f. seslerin arasındaki uygunluk. düzgün tarz ve gidiş.

âhenk
uyum, düzen.

ahenkdâr
f. uygun, düzgün, âhenkli, makamlı.

ahen-keş
f. demiri çeken. mıknatıs.

ahen-puş
f. demirler giymiş. zırh kuşanmış.

ahen-rübâ
f. demiri kapan, mıknatıs.

aher
başka, diğer, gayrı.

âher
başka, diğer.

aheste
f. yavaş, ağır.

âheste
yavaş.

ahestegî
f. yavaşlık, acele etmemeklik.

aheste-rev
f. aheste âheste yürüyen, acelesiz, yavaş yavaş yürüyen.

ahfa
çok gizli, pek gizli.

ahfâ
çok gizli.

ahfad
torunlar. hafidler. evlâd oğulları. yardımcılar.

ahfâd
torunlar.

ahfas
işkembeler, kırkbayırlar.

ahfaz
(ahfad) alçak ve çukur yer. * mc: çok alçak gönüllü. mütevâzi.

ahfâş
iğne ve iplik koyacak kap. * sel.

ahfec
ayakları eğri.

ahfeş
küçük gözlü, zayıf bakışlı. * yalnız gece gören kimse. * üç büyük arab âliminin lâkabı. * bulutlu günde görüp bulutsuz günde görmeyen.

ahfiye
örtüler, perdeler, gizli şeyler. * çiçeğin tomurcuğunu örten kabuk.

ahger
f. ateş koru. yanar halde olan kömür.

ahger-i suzan
yakıcı kor.

ahh
öksürmek.

ahi
kardeşim. * ahilik ocağından olan kimse. * eli açık, cömert.

ahî
kardeşim

ahibba
dostlar, arkadaşlar. (bak: habib)

ahid
söz verme, sözleşme, ahit.

ahid
verilen söz, andlaşma.

ahid-şiken
f. ahdi bozan, anlaşmayı bozan.

âhil
erkeği olmayan kadın. * fevkinde kimse olmayan yüksek padişah.

ahilik
"asırlar önce anadolu'da gelişen bir halk ocağı. sosyal bir kuruluş olan ahilik iş alanında adam yetiştirmek, çalışma sevgisini aşılamak, istihsali çoğaltmak gibi gayeleri vardı. günlük hayatta ise teavün, yoksulları koruma gibi insani duyguları; ayrıca müzik, silah kullanma, binicilik kabiliyetlerini geliştirmeye de önem verirdi."

ahilla
(ehillâ) sadık ve samimi arkadaşlar. en sadık dostlar. haliller.

ahin
boyalı yün.

âhin
fakir. * hazır, sabit kimse. * yumuşak hurma ağacı.

ahir
herşeyden sonra da var olan, varlıkların sonrasına da hâkim.

ahîr
en son, sonraki.

âhir
zina işleyen. fasıklık yapan. * tembel kimse.

âhir
sonraki.

âhir
hayatın sonu

âhir-bin
f. sonunu gören, düşünen.

âhire
zâni, zinakâr.

ahiren
en son, en son olarak. * son zamanlarda, yakında.

âhiren
sonradan.

âhiret
"bu dünyadan sonra gideceğimiz ebedi âlem. âhiret, kıyamet koptuktan sonra, bütün varlıkların ve insanların devamlı kalacakları yerdir. orada ölüm yoktur, hayat sonsuzdur; dinin emirlerine bağlı olanlar için cennet; dine bağlı olmıyanlar için de cehennem vardır. âhirete inanmayan insan müslüman olamaz. kur'an ve peygamberi inkar etmiş olur. insan ölüp toprak olduktan sonra onu kim diriltecek diyenlere kur'anın pek çok cevaplarından biri meâlen şudur: ""onu ilkin kim yarattı ise, öldükten sonra da yine o diriltecek."" (bak: haşir)(dünya dar-ül hikmet ve ahiret dar-ül kudret olduğundan; dünyada hakîm, mürettib, müdebbir, mürebbi gibi çok isimlerin iktizasıyla, dünyada icad-ı eşya, bir derece tedricî ve zaman ile olması, hikmet-i rabbaniyenin muktezasıyla olmuş. âhirette ise; hikmetten ziyade kudret ve rahmetin tezahürleri için maddeye ve müddete ve zamana ve beklemeye ihtiyaç bırakmadan, birden eşya inşa ediliyor. burada bir günde ve bir senede yapılan işler, âhirette bir anda ve bir lemhada inşasına işareten kur'an-ı mu'ciz-ül beyan: $ ferman eder. ş.)(mühim bir taraftan ehemmiyetli bir sual: rivayette gelmiş ki, cennette bir adama beşyüz senelik bir cennet verilir. bu hakikat akl-ı dünyevinin havsalasında nasıl yerleşir?elcevap : nasıl ki bu dünyada herkesin dünya kadar hususi ve muvakkat bir dünyası var. ve o dünyanın direği onun hayatıdır. ve zahiri ve batıni duygularıyla o dünyasından istifade eder. güneş bir lâmbam, yıldızlar mumlarımdır der. başka mahlukat ve ziruhlar bulunmaları, o adamın mâlikiyetine mani olmadıkları gibi, bilâkis onun hususî dünyasını şenlendiriyorlar, zinetlendiriyorlar. aynen öyle de, fakat binler derece yüksek, herbir mü'min için binler kasır ve hurileri ihtiva eden has bahçesinden başka, umumi cennetten beşyüz sene genişliğinde birer hususi cenneti vardır. derecesi nisbetinde inkişaf eden hissiyatıyla, duygularıyla cennete ve ebediyete lâyık bir surette istifade eder. başkaların iştiraki onun mâlikiyetine ve istifadesine noksan vermedikleri gibi, kuvvet verirler. ve hususi ve geniş cennetini zinetlendiriyorlar. evet, bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden ve bir günlük bir seyrangahtan ve bir aylık bir memleketten ve bir senelik bir mesiregâhta seyahatından; ağzıyla, kulağıyla, gözleriyle, zevkiyle, zâikasıyla, sâir duygularıyla istifade ettiği gibi; aynen öyle de fakat bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleketteki kuvve-i şâmme ve kuvve-i zâika, o bâki memlekette bir senelik bahçeden aynı istifadeyi eder. ve burada bir senelik mesiregâhtan ancak istifade edebilen bir kuvve-i bâsıra ve kuvve-i sâmia orada, beşyüz senelik mesiregâhındaki seyahattan; o haşmetli, baştan başa zinetli memlekete lâyık bir tarzda istifade eder. her mü'min derecesine ve dünyada kazandığı sevaplar, haseneler nisbetinde inbisat ve inkişaf eden duygularıyla zevk alır, telezzüz eder, müstefid olur. l.)"

âhiret
öbür dünya.

âhiret
öteki dünya, öldükten sonraki hayat (bk. e- -r; a-l-m)

âhirîn
sonrakiler.

âhirzaman
"dünyanın son zamanı ve son devresi. dünya hayatının kıyamete yakın son devresi. (rivayette var ki : ""fitne-i âhirzaman o kadar dehşetlidir ki, kimse nefsine hâkim olmaz."" bunun için, binüçyüz sene zarfında emr-i peygamberiyle bütün ümmet o fitneden istiaze etmiş, azâb-ı kabirden sonra ( $ ) vird-i ümmet olmuş. allahu a'lem bissavab, bunun bir te'vili şudur ki: o fitneler nefisleri kendilerine çeker, meftun eder. insanlar ihtiyarlarıyla, belki zevkle irtikâb ederler. meselâ: rusyada hamamlarda, kadın- erkek beraber çıplak girerler ve kadın, kendi güzelliklerini göstermeğe fıtraten çok meyyal olmasından seve seve o fitneye atılır, baştan çıkar ve fıtraten cemâlperest erkekler dahi nefsine mağlup olup o ateşe sarhoşane bir sürur ile düşer, yanar. işte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebâirleri ve bid'aları, birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafına toplar, sersem eder. yoksa cebr-i mutlak ile olsa ihtiyar kalmaz, günah dahi olmaz. ş.)"

âhirzaman
dünyanın son zamanları.

âhirzaman
son peygamber (a.s.m.)

ahissa
cimriler, pintiler, tamahkârlar.

ahiyane
f. damak. * tıb: boğaz.* beyin kemiği.

ahiyyen şerahiyyen
(süryanice) hannân, mennân, rahmân ve rahim olan. çok çok nimet veren.

ahîz
(ahz. den) esir.

âhiz
(âhize) alan. alıcı. ahzeden. * ses alıcı âlet. * kabul etme, alma.

âhize
fiz : elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren alet.

âhize
alan, alıcı.

ahkab
uzun zamanlar.

ahkâb
seksen yıl.

ahkâb
uzun zaman, dehr.

ahkad
kinler, garezler.

ahkaf
eğri büğrü kum tepeleri.

ahkaf suresi
kur'an-ı kerim'de kırkaltıncı sure olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

ahkâ-hukka
fota. don. * böğür.

ahkâm
hükümler. kanunlar. nizamlar.

ahkâm
hükümler, kanunlar.

ahkâm-ı adliye
adaletle alâkalı hükümler, emirler. * adliye nezaretinin eski ismi.

ahkâm-ı fer'iyye ve ahkâm-ı asliyye
islâmiyet adına

ahkâm-ı kur'âniye
f. kur'ân-ı kerim'in kat'i olan hükümleri, emirleri. (bak: hukuk)

ahkâm-ı şahsiye
huk: şahsın kendisini alakalandıran hükümler. (bak: hukuk-u şahsiye)

ahkar
en hakir, pek âciz ve değersiz. (daha çok tevazu makamında söylenir.)

ahkar-ul ibâd
kulların en hakiri.

ahkem
en sağlam. en kuvvetli. * en çok hükmeden. * en hakim ve akıllı.

ahkem
en çok hükmeden.

ahkem-ül hâkimîn
hükümdarların hükümdarı. hâkimlerin en hâkimi. cenâb-ı hak (c.c.)

ahker
f. ateşli kül, kül ile karışık ince kor.

ahla
en tatlı, çok şirin. çok tatlı.

ahlaf
halefler. sonra gelenler. zürriyetler. evvelkilerin yerine geçenler. nesil. evlâdın evlâdları. nesl-i âti.

ahlâf
halefler, öncekilerin yerine geçenler.

ahlâf
sözleşme, söz verme. * yardımlaşma, dayanışma. birlik maksadıyla ittifak.

ahlâf
söğüt ağacı. * muhalefet etmek, karşı gelmek.

ahlak
(hulk.c.) huy, tabiat. insanın davranış tarzı, tutum ve tavrı, bir cemiyette makbul ve iyi sayılan davranış kuralları. bu kural ve kaideleri inceliyen ilim. ahlâkın kaynağı ve mahiyetini inceliyen felsefe.filozoflar hangi hareketlerin iyi, hangilerinin kötü olduğu ve insanın neden ahlâk kaidelerine uyması gerektiği konusunda ortak bir fikre varamadılar. kimi menfaati, kimi saadeti, kimi de vazifeyi ahlâkın temeli saydı. islâm ahlâkı ise ahlâkın temeli Allah'ın emrine uygunluğu ve gaye olarak da Allah rızasını almakla insanı şahsi veya içtimâi (toplumsal) bencillikten kurtarmıştır. ahlâkı da cemiyetten cemiyete ve zamanla değişen keyfî ve tesadüfî kaideler yığını olmaktan çıkarıp Allah'ın emirlerine uygunluğu esas almakla, birlik ve beraberliği ve devamlılığı sağlamıştır. (bak: hulk)

ahlâk
insanın iyi veya kötü hâlleri, bunlarla ilgili ilim.

ahlâk-halkân
eski olmak.

ahlâkî
ahlâkla ilgili, ahlâka ait.

ahlâkî
ahlâkla ilgili, ahlâka uygun.

ahlâkiyat
ahlâk ilmi.

ahlâkiyyun
ahlâk âlimleri.

ahlâk-ı fâzıla
iyi ahlâk, faziletli huylar.

ahlâk-ı hamide
beğenilen güzel ahlâk.(hz. muhammed (a.s.m.) bütün ahlâk-ı hamidede en yüksek ve yetişilmeyecek bir dereceye malik idi...... onda içtima etmiş ahlâk-ı hamidedir ki her bir haslette en yüksek tabakada olduğuna dost ve düşman ittifak ediyorlar. m.)

ahlâk-ı hasene
"yüksek ahlâkı en parlak ve ulvi bir şekil ve ruhta gösteren ve bilfiil yaşayan peygamberimizin (a.s.m.) ve o'nun yolunda gidenlerin ahlâkı.(diyorsun ki: teklif, saadet içindir. halbuki ekser-i nâsın şekâvetine sebeb, tekliftir. teklif olmasaydı, bu kadar tefavüt-ü şekavet de olmazdı?c- cenab-ı hak, verdiği cüz'-i ihtiyâri ile ef'al-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeğe insanı mükellef kıldığı gibi, ruh-u beşerde vedia olarak ekilen gayr-i mütenâhi tohumları sulamak ve neşv ü nemalandırmak için de beşeri teklif ile mükellef kılmıştır. eğer teklif olmasaydı, ruhlardaki o tohumlar neşv ü nemâ bulamazdı. evet, nev'-i beşerin ahvaline dikkatle bakılırsa görülür ki; ruhun mânen terakkisini, vicdanın tekâmülünü, akıl ve fikrin inkişaf ve terakkisini telkih eden, yani aşılayan, şeriatlardır; vücud veren, tekliftir; hayat veren peygamberlerin gönderilmesidir; ilham eden, dinlerdir. eğer bu noktalar olmasaydı, insan hayvan olarak kalacaktı ve insandaki bu kadar kemâlât-ı vicdaniye ve ahlak-ı hasene tamamen yok olurlardı. fakat insanların bir kısmı, arzu ve ihtiyariyle teklifi kabul etmiştir. bu kısım, saadet-i şahsiyeyi elde ettiği gibi nev'in saadetine de sebep olmuştur. amma insanların büyük bir kısmı, ihtiyarı ile küfrü kabul ve tekâlif-i ilahiyyeyi reddetmişlerse de teklifin bazı nevilerinden süzülen terbiyevi, ahlâki vesaire güzel şeyleri aldıklarından, teklifin o nevilerini zımnen ve ıztıraren kabul etmiş bulunurlar. işte bu itibarla, kâfirin her sıfatı ve her hâli kâfir değildir. i.i)(hadsiz salât ve selâm ol peygamberimiz muhammed mustafa (a.s.m.) üzerine olsun ki, demiş: $yani; benim, insanlara cenab-ı hak tarafından bi'setim ve gelmemin ehemmiyetli bir hikmeti, ahlâk-ı haseneyi ve güzel hasletleri tekmil etmek ve beşeri ahlâksızlıktan kurtarmaktır. h.)"

ahlâkıyyât
ahlâk ilmi ve düsturlarını ve bunların vasıflarını ve tatbiklerini inceleyen, öğreten ilim. * ahlâk ve terbiye ile alâkalı ders ve bahisler.

ahlâkıyyun
"ahlâk ilmi ile uğraşan âlimler; bunlar iki kısımdır. bir kısmı ahlâk-ı hasene olan islam ahlâkını telkin eder, diğer kısmı ise, dine tâbi olmayan ve hakiki ahlâkı bulamamış olanlardır."

ahlal
samimi dostlar, yâranlar.

ahlam
rüyâlar. (bak: hulm)

ahlas
en hâlis, daha temiz.

ahlâs
yünden veya kıldan yapılan ve palas denilen döşek. * büyük ve kuvvetli olan dişi deve.

ahlat
çok karıştırılabilir, karıştırılmağa elverişli.

ahlat-ı erbaa
insan vücudunda varlığı kabul edilen dört unsur veya üsareler.

ahlef
solak kimse.

ahles
kara ile kırmızı arasında olan renk.

ahlet
saçı dökülmüş kişi.

ahliya
boş şeyler.

ah-liümm
baba ayrı, ana bir kardeş.

ahma
kayın biraderler.

ahmâ'
: kaynata. zevc tarafından olan kimseler.

ahmakane
f. ahmakçasına, ahmak olana yakışır şekilde.

ahmakane
ahmakça, budalaca.

ahmakî
akılsızlık, ahmaklık.

ahmakiyet
ahmaklık, akılsızlık.

ahmak-ul humaka
ahmakların en ahmağı.

ahmal
yükler. * ağır şeyler. eşya, ağırlık.

ahmal ü eskal
ağır yükler.

ahmas
beşte birler, humslar.

ahmas-ül kadem
ayak tabanı.

ahmed
çok hamdeden, övülmeye en lâyık olan.

ahmed ibn-i hanbel
(bak: hanbelî, imam-ı hanbel)

ahmed-i bedevî
"(seyyid) (hi. 596-675) mısır'ın en büyük velilerindendir. hz. ali neslinden gelir. bir çok lâkabı vardır. ona afrika bedevileri tarzında (yüzü örten peçe) taşıdığından dolayı (el-bedevi) deniyordu. 626 yılına doğru onda deruni bir tahavvül vukua geldi. yedi kıraat üzere kur'an okudu ve şafii fıkhı tahsil eyledi. kendisini ibadete vakfeyledi ve kendisine yapılan izdivaç teklifini reddeyledi. berlindeki bir yazmada bu hususta şunlar yazılıdır: ""cennet hurilerinden başka hiçbir kadın ile evlenmemeğe ahdettim."" kerametler ve harikalar göstermiştir. geceleri kur'an okumak âdeti idi. aktab-ı erbaa'dandır. (r.a.)"

ahmed-i fârukî
"(hi. 971-1034) (imam-ı rabbanî) hz. ömer (r.a.) ahfadından olduğundan fârukî denilmiştir. kendisi demiştir ki: ""hakaik-i imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevâcid ve kerâmata tercih ederim."" hem demiş ki: ""bütün tarikatların nokta-i müntehası hakaik-i imâniyenin vuzuh ve inkişâfıdır."" bu zatın büyük ve çok kerametleri görülmüş ve müceddidiyet vazifesini bihakkın ifâ etmiştir. nakşi tarikatının kahramanı ve bir güneşi hükmünde olduğu risale-i nur'dan ""mektubat"" isimli eserde mezkurdur. (r.a.) (bak: müceddid)"

ahmed-i muhtar
hz. muhammed (a.s.m.) efendimiz.

ahmed-i rüfâî
(hi: 512-578) büyük bir veliyullahtır. pek çok kerametleri görülmüştür. imam-ı musa kâzım hazretlerinin evlâtlarından olup, dine büyük hizmetler etmiştir. (r.a.)

ahmed-i sünusî
"(seyyid muhammed bin ali) (hi: 1206 - 1276) şâzelî (şazilî) tarikatının sonradan teşekkül eden kollarından birisinin kurucusudur. cezayir'in büyük velilerindendir. memleketinin bir çok yerlerini ve mekke-i mükerreme'yi ziyaret etmiş; mısır'da, bingazi'de tederrüsle iştigal etmiştir. bingazi'de zaviye te'sis etmiş, ibâdette ve tedriste bir çok hizmetleri ile büyük çapta muvaffak olmuştur. vefatından evvel bir mağarayı makarr ittihaz etmiş, dâr-ı bekaya irtihalinden sonra oğlu muhammed mehdi (seyyid), halefi olmuştur. muhammed mehdi evlâd bırakmadığından kendisinden sonra meşihat seccâdesinde biraderzâdesi seyyid ahmed es-sünusî bin es-seyyid ahmed-üş-şerif bin es-seyyid muhammed es-sünusî oturmuştur. müşarünileyh birinci cihan harbinin sonlarında bingazi'den gelen saltanat tebeddülünde son osmanlı padişahı vı. mehmed vahidüddin'in kılıç alayında yeni padişaha kılınç kuşatmış olan son sünusî şeyhidir. (r.a.) (kamus-ul a'lâmdan)"

ahmer
kırmızı.

ahmer
kırmızı.

ahmer
kırmızılar.

ahmes
kuvvetli, yiğit. kahraman, cesur, şecaatli, bahadır.

ahmez
daha metin, daha sağlam, daha çetin.

ahmeş
ince, dakik.

ahna
çapraz ve birbirine zıt işler. çarpık, eğri şeyler.

ahna'
çok alçak gönüllülük, mütevazilik.

ahnas
yeminden dönmeler. yalan yeminler.

ahnâs
günah. * yemin. * ahdi bozmak. * ağır yük.

ahnâş
avlanan haşere veya kuş. * yılan.

ahnef
ayakları çarpık ve eğribüğrü olan.

ahnes
burnu basık ve sivri olan adam.

ahond
f. tahsil yapmış, hoca. ulu, büyük.

ahra
daha lâyık, daha münasib, en elverişli.

ahrab
kulağı kesik. * kulaktaki küpe deliği.

ahrac
hayvanların yular, tasma ve palanlarına dizilen boncuklar.

ahrâc
yılan başı dedikleri ufak beyaz boncuk. * günah. * göz kamaşmak.

ahrad
pek tamahkâr cimri.

ahrak
miskin, akılsız adam.

ahram
(harem ve harim. c.) gizli yerler. gizli olup herkesin girmesi serbest olmayan yerler. * kadınların bulunduğu haremlikler.

ahrar
hürler. esir veya köle olmayan kimseler. * silsilesinde esir veya köle bulunmayanlar. * hürriyetçiler.

ahrâr
hürriyetçiler.

ahrarane
f. hürriyetçilere yakışır tarzda. serbestçe. hür olana yakışır surette.(insana karşı hürriyet, Allah'a karşı ubudiyyeti intac eder. mün.)

ahras
bekçiler, muhafızlar, koruyucular.

ahraz
(ahrad) kirpikleri dökülmüş, çipil gözlü.

ahreb
"çok harap, perişan, yıkık. * kulağı yarık kimse. * edb: rübai vezinlerinden ""mef'ulü"" ile başlayan oniki şekilden herbiri."

ahrec
ak ile kara. siyahla beyaz.

ahred
ayaklarının siniri kurumuş veya bozulmuş olan hayvan.

ahrem
"burnu kesik olan. kesik burunlu. * edb: rübai vezinlerinden ""mef'ulü"" ile başlıyan oniki şekilden herbiri. * tıb: omuz ucu."

ahres
dilsiz, dili olmayan kimse.

ahrez
gözleri dar ve küçük olan.

ahruf
uçlar. * şiveler, lehçeler. * harfler.

ahsa
"""ihsa""dan fiildir. (bak: ihsâ)"

ahsâ
kumlu yerde olan dibi yakın kuyu.

ahsâ
sığır tersi.

ahsam
çuval ve heybe bucağı.

ahsar
pek kısa, daha kısa, daha özlü, daha veciz.

ahsas
hisler. duygular.

ahseb
çok iyi hesab edilmiş, münâsib. * çok fazla cimri, hasis. * miskin. * saçının rengi kırmızıya yakın. *tüyünün rengi boz renk olan kızıl deve.

ahsef
kara ile ak, alaca.

ahsem
geniş yüzlü kılıç. * arslan. * enli, yassı ve yayvan burun. * enli, yassı ve yayvan burunlu adam.

ahsen
en güzel. çok güzel.

ahsen
en güzel.

ahsen-i takvim
"en güzel kıvama koyma. * cenab-ı hakkın her şeyi kendisine lâyık en güzel kıvam, sıfat ve surette yaratması. insanın en yüksek ve câmi isti'dâd ve kabiliyetlerde ve en güzel surette yaratıldığı.(envâ'-ı zihayat içinde en ziyade rızkın envâına muhtaç, insandır. cenab-ı hak insanı bütün esmâsına câmi' bir âyine ve bütün rahmetinin hazinelerinin müddeharâtını tartacak, tanıyacak cihâzata mâlik bir mu'cize-i kudret ve bütün esmâsının cilvelerinin vaziyetlerinin inceliklerini mizana çekecek âletleri hâvi bir halife-i arz suretinde halk etmiştir. onun için hadsiz bir ihtiyaç verip, maddi ve mânevi rızkın hadsiz envâına muhtaç etmiştir. insanı, bu câmiiyete göre en âlâ bir mevki olan ahsen-i takvime çıkarmak vâsıtası, şükürdür. şükür olmazsa, esfel-i sâfiline düşer; bir zulm-ü azimi irtikâb eder. m.)"

ahseniyet
en güzel olma.

ahsen-ül gayât
gayelerin en güzeli, en iyisi.

ahsen-ül hâlıkîn
hâlıkıyyet mertebelerinin en güzel ve en münteha mertebesinde olan bir hâlık-ı zülcelal. her şeyi herşeyle münasebetine lâyık bir tarzda güzel yaratan hâlık. (c.c.)

ahsen-ül kasas
ibret verici vakıaların en güzel şekilde nakledilişi. kıssaların en güzeli. * sure-i yusuf (a.s.).

ahtab
odunlar.

ahtâb
odun. * koğuculuk.

ahtal
çabuk yürüyen. * boşboğaz, çok konuşan kimse. çenesi düşük.

ahtân
kadın tarafından olan kimseler. (baba, kardeş ve emmi gibi) * araplar, damat mânasına kullanırlar.

ahtapot
fr. çok ayaklı, kafadan bacaklı bir nevi deniz hayvanıdır ve yakaladığı canlı hayvanı kıstırıp kanını emer. * canlı yengece benzeyen bir çıban.

ahtar
(hıtar - hatarat) tehlikeler.

ahtâr
boya otu. * çok miktar deve. * suyu çok olan süt.

ahte
f. dışarı çıkarılmış, dışarı çekilmiş. (kılıç, bıçak gibi..) * husyesi çıkarılmış hayvan.

ahteb
arı kuşu dedikleri kuş. * kızıl eşek.

ahtel
sarkık kulaklı.

ahtem
uzun burunlu.

ahter
yıldız. * mc: baht, talih.

ahterân
f. yıldızlar. necimler.

ahter-bîn
f. müneccim. yıldız ilmi ile meşgul olan kimse.

ahter-gû
f. yıldız ilmi ile uğraşan kişi, müneccim.

ahter-i dünbâle-dar
kuyruklu yıldız.

ahter-şinas
f. yıldız ilmi ile uğraşan. müneccim.

ahu
f. ceylân. * gözleri çok güzel olan. çok güzel göz. * gazâl. * mc: dilber. mahbub.

âhû
ceylân.

ahu
f. ceylanlar. karacalar.

ahu-bere
f. ceylan yavrusu.

ahu-beçe
f. ceylan yavrusu.

ahu-dil
f. ceylan yürekli. * mc: korkak.

âhufizâr
yanıp yakınma.

ahun
f. delik, yarık. lağam.

ahun
anne-baba bir olan kardeş

ahun-bür
f. yer kazan, delik açan. lağamcı.

ahu-nigâh
ceylan bakışlı

ahu-pa
f. ceylan ayaklı. çevik, atik. * altı köşeli, nakışlı ev ve köşk.

ahu-pay
f. ceylan ayaklı. çevik, atik. * altı köşeli, nakışlı ev ve köşk.

ahur
f. ahır, dam.

ahuri
f. hardal.

ahuvan
f. ceylanlar. karacalar.

ahu-yi leng giriften
topal ceylan tutmak. * mc: insafsızlık etmek. acizlere sataşmak.

ahu-yi mâde
f. dişi ceylan.

ahu-yi ner
erkek ceylan.

ahu-yi simin
sevgili. * sâki.

ahu-çerende
f. otlıyan ceylan.

ahva
kararmış nesne.

ahval
dayılar. annenin erkek kardeşleri.

ahvâl
haller, durumlar.

ahvâl
hâl ve tavırlar

ahvâlât
ahvaller, durumlar.

ahval-i hayret-fezâ
hayret verici haller.

ahval-i sıhhiye
sağlık durumu.

ahval-i şahsiye
huk: hakiki şahısların, hukuki varlıklariyle alâkalı olan hukuki durumlar. (doğum, evlenme, boşanma, evlat edinme, ölüm hadiseleri gibi)

ahvas
(c.: ehâvis, huves) bir gözü birinden küçük olan.

ahvâs
çukur ve kısık gözlü olmak.

ahvat
kız kardeşler.

ahveb
asi, günahkâr.

ahvec
en muhtaç, pek çok ihtiyacı olan.

ahved
çok değişen.

ahvef
en korkak. * çok korkunç.

ahvel
bir şeyi çift gören, şaşı.

ahvel
şaşı.

ahver
akıllı. * iri gözlü güzel. * müşteri yıldızı. (jüpiter) * beyaz yüzlü, güzel gözlü adam.

ahverî
yumuşak, beyaz nesne.

ahves
cesur, kahraman, yiğit, şecaatli, bahadır.

ahvezi
yeyni, hafif. * tez, seri.

ahviye
suya yakın toplanmış evler. * kaplayıp, toplayıcı olan.

ahyâ
diri olanlar. hay olanlar. canlılar.

ahyâ
diriler, canlılar.

ahyâ vü emvât
diriler ve ölüler.

ahyal
: atlar, at sürüleri. atlı kıtalar.

ahyan
arasıra. vakit vakit. vakitler. zamanlar.

ahyanen
(ihyânen) zaman zaman, arasıra. kâh kâh.

ahyar
hayırlılar. * dostlar. * iyilik sevenler. (eşrar'ın zıddı)

ahyâr
hayırlılar, iyiler.

ahyâr
çok hayırlı. * her zaman iyilik yapan kimse. hayırsever, iyiliksever.

ahyaz
odalar, bölmeler, bölümler.

ahyed
peygamberimizin tevrattaki ismi.

ahyef
bir gözü gök, diğer gözü siyah olan.

ahyus
ekseriyetle su kenarında biten bir ot.

ahz
alma. * tutma. * kabul etme. * işkence etme.

ahz
alma, tutma.

ahz u itâ
alışveriş.

ahz u kabul
alıp kabul etmek.

ahz ü girift
ele geçirme, yakalama. * esir alma.

ahz ü kabz
kendine mal etme.

ahza
çok alçak, menfur kişi. nefret edilmiş olan kimse.

ahzab
hizbler, bölükler, kısımlar, gruplar. * toprağı katı yer. * kur'ânın kısımları. hizbleri.

ahzâb
hizipler, bölümler, partiler.

ahzab suresi
kur'ân-ı kerimde otuzüçüncü surenin adı olup medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

ahzad
eğrilip bükülen, esnek.

ahzan
hüzünler, kederler, sıkıntılar, tasalar, gamlar.

ahzân
hüzünler, üzüntüler.

ahzar
endişeler, ihtiyatlar.

ahzeka
bodur ve şişman adam.

ahzel
beli kırılmış olan adam.

ahzem
işini sıkı tutan, ihtiyatlı, tedbirli. * yüksek yer. * göğsü büyük.

ahzen
çok hüzünlü kederli. en tasalı, daha gamlı.

ahzer
devamlı gözünü kırpan adam. * ufak gözlü olan kimse.

ahzetmek
almak. tasarrufuna dahil etmek. tahsil etmek.

ahz-ı asker
askere alma. * askere alınma.

ahz-ı misak
sözleşme. * yemin etme.

ahılle
diş arasını ayıklamakta kullanılan nesne. dostluk.

ahır
t. (ahur) hayvanların barındığı yer, dam.

ahşa
pek korkunç. çok korkunç. çok korkunç yer.

ahşa'
vücuttaki bağırsak, ciğer gibi organlar. * mahaller, bölgeler, cihetler.

ahşab
kereste. tahta. ağaçtan yapılan bina. * ağaçtan olanlar.

ahşam
bir büyük zâtın yakınları, maiyeti, taraftarları.

ahşeb
sert taşlı büyük dağ. * haşin ve yoğun olan.

ahşef
uyuz adam.

ahşem
burnu koku almayan. * burnunun içi kokan kimse.

ahşen
pek sert şey. * geçimsiz kimse.

ahşic
f. zıt ve uygunsuz.

ahşic
f. zıtlar. dört unsur. (toprak, su, ateş, hava.)

ahşican
f. zıtlar. dört unsur. (toprak, su, ateş, hava.)

ahşig
f. zıt ve uygunsuz.

ahşig
zıtlar.

ahşigân
zıtlar.

ahşişan
çok katı, pek huşunetli.

aib
dönüp çekilen. geri dönen. tövbe eden.

aid
geri gelen, dönen. râci. dâir. * bir kimse veya bir şeyle ilgili olan. * hastayı ziyaret eden.

âid
geri gelen, dönen, dair, ilgili.

aidat
gelirler, kazançlar. * resim, vergi. irad. belirli sürelerde bir derneğe ödenmesi taahhüd edilen para.

aide
(c: avâid - aidat) kâr, kazanç, fayda, gelir.

aide
gelirler, kazançlar. * resim, vergi. irad. belirli sürelerde bir derneğe ödenmesi taahhüd edilen para.

âide
iratlar, gelirler. aidat. * tahsisât.

aidiyyet
alâkalılık, ilgililik. aid olma. birine mahsus olma.

aik
(aika ) mâni'. alıkoyan. engel. meşgale. bir işten alıkoyup men ve sarfeden.

aika
(c. avâik) alıkoymaya ve te'hire sebep olan şey, mâni, engel.

âika
mânialar. engeller. müşküller. * nuh (a.s.) kavminin sonradan taptıkları bir put ismi.

ail
ailesini geçindiren, idare eden. kalabalık ailesi olan. fakir.

aile
"erkeğin karısı. * ev halkı. * akraba. * aynı işte olan, aynı gaye için çalışanların hepsi.(kadının aile hayatında müdür-ü dahilî olmak haysiyetiyle kocasının bütün malına, evlâdına ve herşeyine muhafaza memuru olduğundan en esaslı hasleti; sadakattır, emniyettir. açık saçıklık ise, bu sadakatı kırar; kocası nazarında emniyeti kaybeder, ona vicdan azabı çektirir. hatta erkeklerde iki güzel haslet olan cesaret ve sehâvet kadınlarda bulunsa, bu emniyete ve sadakata zarar olduğu için, ahlâk-ı seyyiedendir. kötü haslet sayılırlar. l.)"

aile
ailenin başı, baba

aile-perver
f. evine düşkün, ailesine düşkün.

ailevî
aile ile ilgili.

ailevî
aileyle ilgili.

ainne
: dizginler.

air
göz ağrısı.

aiz
yeni doğmuş deve yavrusu.

aizze
azizler.

aiş
yaşıyan. * rahat yaşıyan.

aişe
bolluk içinde rahat yaşayan. * hz. peygamber'in (a.s.m.) zevcesi ve mü'minlerin vâlidesi, hz. ebu bekir'in (r.a.) kızının bir ismi. aişe-i sıddıka diye de anılır. hayret edilecek derecede takva, iffet ve zekâvet sahibesi olup 2210 hadis-i şerif nakletmiştir. hicretin 57. yılında vefat etmiştir. (r.a.)

ajan
fr. bir şahsın, bir şirketin veya bir devletin bazı işlerini gören kimse. * gizli vazifeli olan kişi.

ajanda
akılda tutulması icab eden şeyleri not etmeye yarayan, takvim şeklinde tanzim edilmiş defter.

ajans
fr. her türlü havadisi toplayıp, ilgili mevkilere bildiren kuruluş. * ticari bir teşekkülün kolu.

ajeh
f. vücutta çıkan pürtüklü küçük ur.

ajende
f. çamur. * binalarda kullanılan harç.

ajig
f. nefret, kin ve düşmanlık.

ajih
f. kir, küf. * çapak.

ajine
f. değirmen taşı gibi maddeleri yontup düzelten demir alet. dişengi.

ajir
f. göl, havuz. * kalabalık, izdiham. * bağırma, feryât. * çekingen. * akıllı, uyanık. * amâde, hazır.

ajirak
f. gürültü, ses. bağırış.

ajur
fr. gözenek. göz göz işlenmiş nakış.

ajüg
f. hurma lifi. * ağaç budama.

ak alem
osmanlılarda saltanat sancağı.

ak anber
beyaz cins anber.

aka
"iran türkleri ""ağa"" yerine kullanırlar."

a'kab
bir şeyin hemen sonrası.

akab
topuk. ökçe. * bir şeyin hemen arkası. * bir şeyin gerisinde olan zaman veya mekan.

âkab
hemen sonrası.

akab
bir şeyin hemen sonrası.

akabât
bâdire. sarp ve çıkılması müşkül yokuş. * tehlikeli geçit. dar ve iki tarafı pusu yeri olan boğaz. * muhatara, tehlike. * hastalığın veya başka bir halin en tehlikeli ve korkulur süresi. * kızıldenizin kuzey ucunda, süveyş'in doğu tarafında bulunan dar bir körfezin ismi.

akabe
bâdire. sarp ve çıkılması müşkül yokuş. * tehlikeli geçit. dar ve iki tarafı pusu yeri olan boğaz. * muhatara, tehlike. * hastalığın veya başka bir halin en tehlikeli ve korkulur süresi. * kızıldenizin kuzey ucunda, süveyş'in doğu tarafında bulunan dar bir körfezin ismi.

akabe biatı
nübüvvetin 11. senesinde mekke'nin haricindeki akabe denilen yerde medine ahalisinden bir cemaatın, hz. peygamber'le (a.s.m.) gürüşüp konuşarak islâm'ı kabul ve tasdik ettikleri biat hâdisesi.

akab-gir
f. peşe düşen, kovalıyan.

akabinde
arkasından, hemen arkadan. hemen ardından.

âkabinde
hemen sonrasında.

akab-rev
f. arkadan gelen. peşe düşmüş, arkaya takılmış.

akademi
yun. yüksek mekteb. * âlimler, edebiyatçılar heyeti. * eflatun'un vaktiyle talebesine ders verdiği yer. * çıplak modelden yapılan insan resmi. * belli bir ilmin gelişme ve ilerlemesini te'min maksadı ile müşterek tetebbularda veya serbest tedrisatta bulunan salâhiyetli kimseler topluluğu. (huk. l.)

akademi
aydın, âlim ve bilginlerden oluşan ilmî kurul önünde, karşısında

akaid
akideler. itikad olunan hakikatlar. itikada dâir kaziye ve hükümler, esaslar.(akaidî ve imanî hükümleri kavi ve sabit kılmakla meleke haline getiren, ancak ibadettir. evet, Allah'ın emirlerini yapmaktan ve nehiylerinden sakınmaktan ibaret olan ibadetle vicdanî ve aklî olan imani hükümler terbiye ve takviye edilmezse, eserleri ve te'sirleri zayıf kalır. bu hale, alem-i islâmın hâl-i hazırdaki vaziyeti şahittir. i.i)

akaid
akideler, inanılan hakikatlar.

akaidî
îmanla ilgili.

akaid-i diniye
"dini akideler. imâni esaslar.(ben tahmin ediyorum ki: eğer şeyh abdulkadir-i geylâni (r.a.) ve şah-ı nakşibend (r.a.) ve imâm-ı rabbâni (r.a.) gibi zâtlar bu zamanda olsa idiler; bütün himmetlerini hakaik-ı imâniyyenin ve akaid-i islâmiyyenin takviyesine sarfedeceklerdi. çünkü, saadet-i ebediyyenin medârı onlardır. onlarda kusur edilse, şekavet-i ebediyyeye sebebiyet verir. m.)"

ak'ak
saksağan.

akak
sıcak çok olmak.

ak'aka
saksağan sesi.

akakir
tıb: ilaç yerine kullanılan nebâtî kökler.

akâkiz
ucu demirli sopa.

a'kal
en akıllı. pek akıllı. daha akıllı.

akala
bir çeşit pamuk.

akalid
yoğurt.

akalîd
anahtar, miftah.

akalim
(ekalim) (iklim. c.) iklimler. * dünyanın kıt'a ve memleketleri.

akalit
yoğurt.

akall
(ekall) daha az. en az.

akall-i kalil
en az. azın azı.

akalliyet
(ekalliyet) azlık. azınlık. * bir ülkede hâkim unsurların haricinde olan ve ekseriyet teşkil edemiyen insanlar.

ak'am
burnu eğri.

akam
çocuksuz, çocuğu olmayan, kısır. * tedavisi kabil olmayan hastalık.

akamet
neticesizlik. kısırlık, sonu alınmama.

akâmet
kısırlık, verimsizlik.

akâm-ukum
içinde giyecek olan büyük çuval.

akan
deve ayağını bağladıkları ip.

akanyıldız
daha ziyade yaz geceleri gökyüzünde hızla geçip giden ışıklı iz, şahap.

a'kar
kısır.

akar
köşk, yüksek bina. * bâbil vilayetinde bir yer adı. * dehşetli olmak. yaralamak. boğazlamak. * korku ve dehşetten kişinin ayakları titreyip dövüşememesi.

akar
gelir getiren mal.

akar
gelir getiren yapılar ve mallar.

akarat
gelir getiren yapılar ve mallar.

akaret
kısırlık, kısır olma.

akarib
akrabalar. yakın hısımlar.

akarib
akrabalar, yakınlar.

a'kas
boynuzu kulağı ardında bitmiş veya boynuzu kulağı ardına gelmiş nesne.

akas
çirkin kokulu olma.

akasi
çok uzaklar.

akasır
pek kısalar.

akat
evin ortası. evin çevresi, etrafı.

akavil
kaviller, sözler.

akayil
baba tarafından akraba. * her şeyin en iyisi.

akağa
osmanlı saraylarında hizmet gören beyaz hadımağası.

akb
sakalın kaba ve sık olması.

akbeh
(kabih. den) en çirkin. çok kabih.

akbel
eğri gözlü. * kabiliyetli kimse. * en çok beğenilen

akbenek
gözün saydam tabakasında bir yara veya çıbandan kalan ve görmeyi yavaş yavaş azaltan beyaz benek.

akbiye
kaftanlar, üste giyilen elbiseler.

akbiye
üste giyilen elbise. kaftan, cübbe.

akciğer
göğüs boşluğunu dolduran ve solunmağa yarayan bir organ. ree.

akd
anlaşma. sözleşme. * düğümleme. düğümlenme. bağ bağlama. bağlanma.* huk: nikâh, hibe, vasiyet, bey' u şirâ gibi şer'î bir muameleyi iki tarafın iltizam ve taahhüd etmeleridir, icab ile kabulün irtibatından ibarettir. böyle bir muameleye mün'akid denir. bunun böyle vücuda gelmesine de in'ikad denilir.

akd
anlaşma, sözleşme.

akdam
ayaklar, kademler.

akdam
kademler, ayaklar.

akdar
değerler. kudretler.

akdem
daha önce. daha ileri. daha mühim.

akdem
en önceki.

akdem-i umur
işlerin en mühimmi.

akdemîn
daha evvelce yaşamış olanlar. geçmişler. ileride ve daha mühim kimseler. * eksikler. (bak: kudemâ)

akdemûn
daha evvelce yaşamış olanlar. geçmişler. ileride ve daha mühim kimseler. * eksikler. (bak: kudemâ)

akder
en kudretli. * kısa boylu.

akderi
eski zamanda kağıt yerine kullanılan ve üzerine yazı yazılan deri.

akdes
en kudsi. en mübarek.

akdes
en mukaddes.

akd-i meclis
konuşmak için toplanma, meclis kurma.

akd-i muavaza
hibe ve sadaka gibi teberruattan olmayıp iki taraftan ivaz verilerek yapılan akd, ivazlı akd. satış, trampa gibi.

akd-i zimmet
islâmlarla muharebe etmiş veya eden bir şahsın veya bir cemaatın islâm ahd u emânını, yani tâbiiyyetini kabul etmesi.

akdiyye
mafsallarda bulunan yumru ve düğüm.

a'kef
ahmak.

akem
vergisi olmayan emlâk. türbe, cami, köprü, çeşme gibi.

aker
zeytinyağı tortusu.

akerker
kuvvetli arslan. * yoğurt.

akese
f. ökse. * bir şeye ilişmiş, asılmış.

akevka'
kısa boylu.

akf
eğmek, meylettirmek.

akfa
başın arka kısımları. enseler.

akfâ
baş. kafa. * ense, arka. * akıl, zekâ, anlayış.

akfal
kilitler. kapı kilitleri.

akfâl
kilit, sürgü.

akfar
sahralar, çöller.

akfas
hamal küfeleri. * kafesler.

akfen
kulağı küçük ve kalın olan.

akfer
çok kısır, en kısır. * iki ön ayakları dirseğine kadar beyaz olan at

akhaf
ağaç kaplar, ağaçtan yapılmış kaplar. * kafa tasları.

akhâf
kafatası. beynin, içinde bulunduğu kafa kemiği.

akheb
rengi bozrak olan ak nesne.

akheban
fil, câmus.

akher
en kahredici, çok kahreden.

aki
(akk. dan) isyan eden, başkaldıran, âsi.

akib
ayağın ökçesi. adamın evlâdı, evlâdının evlâdı.

akîb
bir şeyin ardından gelen. arkası sıra giden.

âkib
çok fazla.

âkib
hemen sonra gelen, izleyen.

âkibe
bir şeyin sonu. nihayet. netice, sonuç.

âkibet
bir şeyin sonu. nihayet. netice, sonuç.

akibet
encamlar. akibetler. sonlar.

âkibet-bin
f. ileri görüşlü. sonunu evvelden gören.

âkibet-binî
f. tedbirlilik, neticeyi önceden görüp düşünme.

âkibet-endiş
f. geleceği için endişe eden. istikbâlini düşünen. akibetini düşünen.

âkibet-ül âkibe
akibetin âkibeti. * neticenin sonu. * ahiret.

âkibet-ül emr
bir işin neticesi, sonu.

akid
aralarında akid yapanlardan her birisi. (bak: akd)

akid
söz, sözleşme.

âkid
kuyunun çevresi, etrafı.

âkid
aralarında sözleşme yapanların herbirisi.

akid
akidler. şartlar, bağlar. iki tarafça kabul edilen şeyler.

akide
inanılan ve itikad edilen esas. imân. * bir nevi şeker adı.

akide
îman, inanma.

akide
akideler. itikad olunan hakikatlar. itikada dâir kaziye ve hükümler, esaslar.(akaidî ve imanî hükümleri kavi ve sabit kılmakla meleke haline getiren, ancak ibadettir. evet, Allah'ın emirlerini yapmaktan ve nehiylerinden sakınmaktan ibaret olan ibadetle vicdanî ve aklî olan imani hükümler terbiye ve takviye edilmezse, eserleri ve te'sirleri zayıf kalır. bu hale, alem-i islâmın hâl-i hazırdaki vaziyeti şahittir. i.i)

akide-i tevhid
Allah'ın bir olduğuna inanmak.

âkideyn
huk: her akidde anlaşmayı yapan her iki taraf.

âkif
devamlı ibadetle meşgul olan. * bir şeyde sebat eden. * teveccüh, yönelme.

âkif
devamlı ibadet eden.

akifan
uzun ayaklı karınca. * araptan bir kabile adı.

akik
bunaltıcı sıcaklık.

akîk
değerli bir taş cinsi.

akika
"yeni doğan bir çocuğun başındaki ana tüyü. yahut böyle bir çocuk için cenab-ı hakk'a şükür niyetiyle kesilen kurbanın adı. bu kurbana ""nesike"" de denir."

akîka
yeni doğan çocuk için şükür niyetiyle kesilen kurban.

âkil
(ekl. den) ekl eden, yiyen. yiyici.

âkil
yiyen, yiyici.

âkil
çok yiyenler, oburlar, pisboğazlar.

akîle
baba tarafından akraba. * her şeyin en iyisi.

âkile
baba tarafından olan akraba.* baş tarayıcı kadın.

âkile
(ekl. den) ekl eden, yiyen. yiyici.

âkilet-ül ekbâd
ciğerler yiyen kadın. * uhud harbinde şehid olan hz. hamza'nın (r.a.) göğsünü yararak ciğerlerini yiyen ebu süfyanın karısı hind.

âkil-ül beşer
insan eti yiyen.

âkil-ül hevâm
haşaratla beslenen.

âkil-ül küll
herşeyi yiyen.

âkil-ül lahm
etle beslenen, et yiyici.

âkilüllâhm
et yiyen.

âkilünnebat
ot yiyen.

âkil-üs semek
balıkla beslenen. balık yiyici.

âkilüssemek
balık yiyen.

akim
içinde giyecek olan büyük çuval.

akîm
neticesiz, sonu yok. beyhude. * yağmur getirmeyen rüzgar. * çocuğu olmayan, kısır. doğurmayan (kadın), doğurtmayan (erkek).

akîm
kısır, verimsiz, neticesiz.

akim
neticesiz veya doğru netice vermeyen kıyas

akîm
sonuçsuz bırakma, başarısız kılma

akîm
kısırlar. zürriyeti olmayanlar.

akir
yaralanmış, cerih.

akire
ses, sedâ, savt.

akis
yere gömüp köklendikten sonra kestikleri üzüm çubuğu. * üzerine yağ koyup içtikleri taze süt. * sütlü çorba.

akis
yansıma, yankı.

akisa
saç örgüsü.

akise
ışığı aksettiren âlet.

akk
serkeş, inadçı.

akkâl
çok yiyen, obur. * tıb: etrafındaki etleri çürütüp mahveden (yara).

akkâm
deve kiralayıcısı, deve ile ücret karşılığında eşya taşıyan adam. * hacca surre-i hümayun ile birlikte giden hademe. * çadır mehteri.

akkar
tıb: ilaç yerine kullanılan nebâtî kökler.

akkor
(bak: nâr-ı beyza)

akkub
devenin çok yediği yassı yapraklı bir dikenli ot.

akl
sürmek. * ölmek. * ip ile bağlamak.

akl
akıl, anlama melekesi.

akla'
eli kesik.

aklah
sarı dişli.

aklam
kalemler. oklar. yayla atılan eski zaman silahlarından biri.

aklâm
kamış. yazı için ucu inceltilen bir nevi ince ve sert kamış. * yazı yazmak için kullanılan her türlü âlet. * ifâde. üslub. * mâden, taş ve tahta üzerinde oymak için ucu sivri çelik âlet. * ince boya, fırçası. * yazı enva'ı. * resim. nakış. * resmi dâirelerde kâtiplerin çalıştıkları oda. * ağacı aşılamak için kullanılan ucu kalem gibi yontulmuş ince çöp. * çiçek ve sâir hastalıklara karşı kullanılan aşıyı hâvi ufak şişe. * ok.

aklan
eğri, eğik.

akleb
sarkık dudaklı.

akled
yoğurt.

aklen
akıl ile. akıl yolu ile.

aklen
akılca.

aklen ve naklen
akıl ve haberlerin nakline göre. akıl ve nakil yolu ile.

aklet
yoğurt.

aklî
akıl ile bilinen veya bulunan şey. akla mensub. akla dâir ve müteallik.

aklî
akılla ilgili, akıl alanına giren.

aklî
güçlü ve sarsılmaz, akla ve mantığa uygun kesin delil

akliyât
akıl alanına giren şeyler.

akliyyat
müşahedeye ve tecrübeye girmeyen ve sadece akıl ile düşünülen şeyler ve hususlar. nazarî meseleler. (bak: mücerredât, ma'kulat)(arkadaş! kalb ile ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve muhabbet ziyade olur. o hastalık marazı da, ulum-u akliyeye tevaggul etmek nisbetindedir. demek mânevî olan hastalıklar, insanlarıaklî ilimlere teşvik ve sevkeder. ve akliyat ile iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye mübtelâ olur. m.n.)

akliyye
akılcılık. akıl ile anlaşılan ve bulunan. akıl hastalıkları.

akliyyun
(rasyonalistler) herşeyin hakikatını akıl ile bulma iddiasında olan, hadiseleri yalnız akıl ile araştırıp hakikat ve hikmetlerini tam bulamayıp, aklına güvenip dine tâbi olmayan filozoflar ve onların yolunda kalarak dalâlete gidenler. bunlar iki kola ayrılır. uluhiyeti ve vahyi inkâr eden birinci kısım, insan aklının her meseleyi çözebileceğini iddia ederler. Allah'a ve vahye inanan ikinci kısım ise, Allah'a, ruha, âhiret gününe, kitap ve peygambere inanmanın makul olduğunu, dinde akla uymayan bir tarafın bulunmadığını isbat etmek isterler.

akliyyûn
aklı tek ölçü kabul eden felsefeciler.

akl-ı bâliğ
yetişmiş genç. erginlik hâli. onbeşini doldurmuş genç.

akl-ı beşer
"insan aklı. insan düşüncesi.(kur'anın hakaik-ı ilâhiyeye dair beyanatı ve tılsım-ı kâinatı fethedip ve hilkat-ı âlemin muammasını açan beyanat-ı kevniyesi, ihbarat-ı gaybiyenin en mühimmidir. çünkü: o hakaik-ı gaybiyeyi hadsiz dalâlet yolları içinde istikametle onları gidip bulmak, akl-ı beşerin kârı değildir ve olamaz. beşerin en dâhi hükemaları o mesâilin en küçüğüne akıllarıyla yetişmediği mâlumdur. hem kur'an, gösterdiği o hakaik-ı ilâhiye ve hakaik-ı kevniyeyi beyandan sonra ve safa-yı kalb ve tezkiye-i nefisten sonra ve ruhun terakkiyatından ve aklın tekemmülünden sonra beşerin ukulü: ""sadakte"" deyip o hakaikı kabul eder. kur'ana, ""bârekâllah"" der... amma ahvâl-i uhreviye ve berzahiye ise, çendan akl-ı beşer kendi başıyla yetişemiyor, göremiyor. fakat, kur'anın gösterdiği yollar ile onları görmek derecesinde isbat ediyor. s.)"

akl-ı evvel
"ilk akıl, hılkî ve cibilli olan akıl. (bir kısım eski ve sapık felsefecilere ve hususan işrakıyyuna göre; teselsül tâbiri ile müessiriyetini iddia ettikleri sebeblerden birincisidir. bunun neticesi şirke gider. bunlarca, akl-ı evvel Allah'ın mahluku olup ve bundan ikinci akıl, ikincisinden üçüncü akıl... ve böylece ""ukul-ü aşere"" dedikleri birbirinden türeyen on akıl varlığı tevehhüm edilerek dalâlete gidilmiştir.)(eski felsefenin bir düstur-u itikadiyesinden olan ( $ ) ""birden bir sudur eder"" yani, ""bir zattan, bizzat bir tek sudur edebilir. sâir şeyler vasıtalar vasıtası ile ondan sudur eder."" diye, ganiyy-i alel-ıtlak ve kadir-i mutlakı, âciz vasaite muhtaç göstererek, bütün esbaba ve vasaite, rububiyyette bir nevi şirket verip halik-ı zül celâle ""akl-ı evvel"" nâmında bir mahluku verip âdeta sair mülkünü esbaba ve vasâite taksim ederek bir şirk-i azîme yol açan, şirk-alûd ve dalâlet-pişe o felsefenin düsturu nerede?... hükemânın yüksek kısmı olan işrakıyyun böyle halt etseler; maddiyyun, tabiiyyun gibi aşağı kısımları ne kadar halt edeceklerini kıyas edebilirsin. s.)"

akl-ı fa'al
işleyen ve çalışan akıl.

akl-ı küllî
kâinatta görülen umumi ahenk. her şeyi kavrayan akıl.

akl-ı maad (mead)
irfan ve ilimle terbiye olan âhiretini düşünen akıl. geleceği kavrayan akıl.

akl-ı maaş
aklın en alt tabakası. dünyada geçim işini düşünen akıl.

akl-ı matbu'
yaradılıştan olup, her çocukta olan akıl. öğrenmeden var olan fıtrî akıl. bu akıl mümeyyiz olmayıp kabil-i hitap değildir.

akl-ı mesmu'
kabil-i hitab olan akıl. sonradan tecrübe ve bilgiyle gelişen akıl. hayrı ve şerri fark edebilen ve mümeyyiz olan kimsenin aklıdır.

akl-ı selim
(hiss-i selim) iyiyi kötüyü farkedip, insana hak ve hakikatı, iman ve islâmiyeti tâkib ettiren akıl ve düşünüş. normal ve müsbet düşünce.

akm
kısırlık.

akmadde
"anatomi: omuriliğin dış; beynin iç tabakasını meydana getiren sinir lifleri. beyin hücrelerinin çoğunu, akmadde teşkil eder."

akmar
aylar. yıldızlar.

akmed
ensesi uzun ve kalın olan kimse. * uzun boylu.

akmer
ay gibi beyaz (yüz). akça şey.

akmî
yıpranmış, eskimiş. * anlaşılmaz.

akmise
gömlekler.

akmişe
kumaşlar, dokumalar.

akmus
eşek, hımar.

akna
ince, yumru burunlu kimse.

akna'
en çok kanaat getiren, en mukni'.

aknan
kullar, köleler.

aknân-akınne
köle.

akonitin
fr. kurtboğan denilen bir bitkiden çıkan zehirleyici bir madde.

akont
fr. sonradan hesaplaşmak üzere bir borç veya kazanç hissesinden alacaklıya yapılan ödeme.

akra'
başı kel olan. * saçları dökülmüş olan. * çıplak dağ.

akraba
aralarında soyca, nesebce yakınlık olanlar. yakınlar.

akrabâ
yakınlar, hısımlar.

akrad
emir, bey.

akrah
alnının ortasında akçe kadar beyaz yeri olan at.

akran
birbirlerine derece, sınıf, liyâkat ciheti ile benzeyenler. mümâsil. emsal.

akrân
eş ve benzer olanlar, yaşıtlar.

akras
yuvarlaklar, daireler, çemberler.

akrat
kaşları olmayan.

akre'
çok lâtif ve pek güzel kur'an okuyan.

akreb
zehirli ve tehlikeli küçük hayvancık. * saatin kısa ibresi. * semâda bir burç ismi.

akreb
daha yakın, pek yakın.

akrebe
"dişi akrep. * çevik ve zeki cariye. * ayakkabı bağcığı. * kazan, tencere gibi eşyaları ateş üzerine asmağa yarayan ""s"" şeklindeki kanca."

akrebek
f. küçük akrep. saatin kısa olan ibresi.

akreb-i mekniyyat
"huk:meşrut-un lehi bildiren zamirin en yakın mercii mânasını anlatır. meselâ: bir vakfiyede vâkıf tevliyetini evvelâ kendisine, sonra oğlu ""a"" ya, sonra çocuklarına şart etse, çocukları tabirindeki zamir vâkıfın kendisine değil de en yakın merci'i bulunan ""a"" nın çocuklarına hamlolunur. (huk.l.)"

akrebiyet
yakınlık.

akrebiyyet
daha yakın oluş. * cenab-ı hakkın insana olan yakınlığı. (bak: kurbiyet)

akref
anası arabdan babası başka milletten olan kimse.

akren
kaşı çatık olan adam.

akres
"bir çeşit tuzlu veya ekşi ottur ve ""devenin yemişidir."""

akret
kısırlık.

akreşe
dişi tavşan.

akriba
aralarında soyca, nesebce yakınlık olanlar. yakınlar.

akriha
temiz su. * ağaçsız yer, ağacı olmayan tarla.

akriha
bina ve ağaç olmayan arazi.

akromatopsi
tıb: renk körlüğü.

akropol
yun. eski yunan şehirlerinde içinde saray ve tapınakların bulunduğu müstahkem tepe.

akrostiş
yun. edb: mısraların ilk harfleri yukarıdan aşağıya doğru okununca manalı bir kelime veya has isim çıkacak şekilde düzenlenmiş manzume.

akruban
erkek akrep.

akrüb
sandallar.

aks
yaramaz huylu. * katı kumlu yer.

aks
yankı, yansıma, tersi.

aks
akisler, yankılar, çarpmalar.

aksa
en uzak. en son. kusvâ. nihayet. ırak.

aksa'
boynuzu arka tarafına kaymış olan koyun.

aksâ
en son.

aksa
çok uzaklar.

aksâ
en uzaklar, pek uzaklar.

aksab
kalın bağırsaklar.

aksâb
göden bağırsak denilen büyük bağırsak.

aksad
kırık şey.

aksakal
köy ihtiyarı. köy ihtiyar heyetinin başı.muhtar.

aksa-l-gayat
gayelerin en ilerisi, en büyüğü.

aksam
dişi yarısından ufanmış. * boynuzsuz davar.

aksâm
kısımlar, bölümler.

aksam
aksamlar, paylar, kısmetler.

aksam-ı seb'a
yedi kısım. * gr: kelimelerin (sahih, misâl, muzaaf, lefif, nakıs, mehmuz, ecvef) bölümleri.

aksam-ı selase
üç kısım. * gr: isim, fiil, harf bölümleri.

aksar
(akser) daha kısa. pek kısa. en kısa.

aksat
çok doğru olan şey. ayakları kuru olan hayvan.

aksata
(bak: ahz u ita)

aksay
çok uzak.

aksâ-yı bilâd
bir memleketin sınır bölgeleri, hudut beldeleri.

aksâ-yı emel
mefkûre, ideal, gaye-i hayal.

aksa-yı garb
uzak garp, uzak batı.

aksa-yı meram
meramların, arzuların en sonu. emellerin son haddi.

aksâ-yı merâtib
rütbelerin, mertebelerin en büyüğü.

aksâ-yı terakki
tekâmülün son basamağı. terakkinin son hududu.

aksâ-yı şark
uzak doğu. çin, japonya gibi yerler.

aks-endaz
f. çarpıp duran.

akser
(kasir. den) (c: akasır) en kısa, çok kısa.

akser
pek kısalar.

akser
en kısalar, pek kısalar.

akser-i eyyam
en kısa gün, günlerin en kısası.

akser-i turuk
en kısa yol, yolların en kısası.

akset
ahsen, en güzel.aksî : inatçı. * geçimsiz, huysuz. uğursuz. * ters, zıd.

aks-i dâva
zıt hüküm. karşı dâvâ (zıt teorem.)

aks-i kaziye
"(mantıkta) doğru farzedilen bir hükmün, konusu ile yükleminin (mahmulünün) ters çevrilmesi ile zaruri bir sonucun elde edilmesidir. çeşitli şekilleri vardır. meselâ : ""her insan canlıdır."" sözünde konu olan insan ile, yüklem olan canlı sözü yer değiştirilerek (aksedilerek) şu hüküm elde edilir: ""bazı canlılar insandır."""

aks-i mülevven
renkli akis.

aks-i sadâ
sesin bir yere çarpıp geri gelmesi. yankı. çok evvelden söylenen bir hakikatın sonradan tekrar edilmesi.

aksisadâ
ses yankısı.

aksiyon
fr. şirket ve ticaret hissesi. * kuvvet ve enerjinin dışa ve fiile çıkması.

akson
yun.tıb: sinir hücrelerinden çıkan uzantıların en önemlisi.

aksu
t. gözlerde görülen bir hastalık.

aks-ül amel
"istenilen şeyin zıddı hasıl olması. tersine oluş. (reaksiyon) * edb: edebi san'atlardandır. bir cümle veya mısrânın altını üstüne getirmekle, başka bir cümle veya mısrâ yapmaktır. pertev paşanın: ""her düzün bir yokuşu, her yokuşun bir düzü var."" mısrâında olduğu gibi.(senin üzerine haktır ki, her söylediğin hak olsun. fakat her hakkı söylemeğe senin hakkın yoktur. her dediğin doğru olmalı. fakat her doğruyu demek doğru değildir. zira senin gibi niyeti hâlis olmayan bir adam, nasihatı, bazan damara dokundurur; aksülamel yapar. m.)"

aksülamel
(bak: aks-ül amel)

aksülamel
işin tersi, tepki.

aksülümen
kim. klor ile civadan mürekkeb zehirleyici te'siri fazla olan bir tuz.

aks-ün nakîz
"birbirine zıt olan iki şey. * man: mevzuun nakîzini yüklem; ve yüklemin nakîzini de mevzu kılmak. misâl: ""her aklı başında olan insan Allah'ı tanır"" kaziyesinden aks-ün nakîz yolu ile şu hüküm elde edilir: ""Allah'ı tanımayanlar, aklı başında olmayan insanlardır."""

akta'
kesmeler, kırılmalar. * beylik araziler. * alâkasızlıklar.

aktâ-aktu
deve palası. * yük üstüne örttükleri palas. * gecenin bir miktarı. * yassı ve büyük olan ok temreni.

aktaan
kalem, seyf.

aktab
kutublar. hak tarikatların reisleri, şahları.(âlem-i islâmda, her biri ümmetin ehemmiyetli bir kısmını dâire-i dersine alıp hârika irşad ve kerametlerle manevi terakki ettiren ve hüccetler yerine müşahedata, keşfiyyata dayanan en derin ehl-i tahkik ve hakikat olan zatlar. ş.)

aktâb
kutublar, büyük evliyalar.

aktâb
deve palanı.

aktâb
bağırsak.

aktâb
bağırsak.

aktab-ı ehl-i beyt
ehl-i beytten yetişen kutublar. yâni, büyük mürşidler.

aktab-ı erbaa
ehl-i sünnet âlimleri ve mütebahhir ve maneviyatta çok ileri zatlar tarafından şimdiye kadar dört büyük kutup olarak bilinen veliler.(seyyid abdulkadir-i geylâni, seyyid ahmed-i bedevi, seyyid ahmed-i rufâi, seyyid ibrahim desuki.)

aktâd-kutud
semer ağacı.

aktâl
düşman, adüvv. * misil, benzer, eş.

aktan
pamuklar.

aktân
pamuk.

aktar
kuturlar. çaplar. dâirenin merkezinden geçen doğru hatlar. * her taraf. * güzel kokulu yağlar vesaire satan adam. güzel kokular tâciri. * ecza, ilâç satan adam. * mahalle aralarında bazı baharatla iğne, iplik vesaire satan satıcı.

aktâr
her yer.

aktâr-ı âlem
her taraf. alemin dört bucağı. alemin her yeri.

aktâr-ı beden
vücudun her tarafı.

aktivizm
hakikatin, düşüncede kalmasından ziyade, hayat ve fiile intikalini ve bütün ilimlerin, cemiyetin gelişmesine hizmet etmesini isteyen ve böylece iradenin faaliyet ve tesirliliğini açıklayan felsefî bir meslek.

aktris
tiyatroda kadın oyuncu.

aktrist
kadın oyuncu.

aktör
fr. tiyatroda erkek oyuncu.

aktüalite
fr. bugünkü hâdise veya mevzu. günlük hâdiseler.

aktüel
fr. bugünkü, şimdiki.

aku
f. baykuş, puhu.

akub
toz.

akuk
ana babaya isyan.

akul
ishalden kurtaran bir ilâç.

akum
iyileşmez yara. kısırlık. * zahmet.

akur
yaralıyan, ısıran köpek. kuduz, azgın köpek. * çok şerir, kötü kimse.

akurâne
f. kuduzcasına, kudurmuşcasına, saldırırcasına.

akustik
fr. sese ait.ses mevzuu. kapalı yerde ses dağılma sistemi.

akva
daha kuvvetli. en kuvvetli. (bak: ekva)

akva'
kuyruğu beyaz, gövdesi siyah olan dişi koyun.

akvâ
en kuvvetli.

akva'
düz yer.

akvâ
erkek dişiye aşmak. * üstüne hurma ve buğday döktükleri düz yer.

akval
sözler, kaviller.

akvâl
sözler, konuşmalar.

akvâl
kaviller, sözler.

akval-i hakîmâne
f. hikmet sahiblerine yakışır sözler.

akvam
kavimler. milletler. toplumlar.

akvâm
kavimler, ırklar.

akvâm-ı beşer
insan toplumları. insan kavimleri.

akvarel
sulu boya resim.

akvaryum
lat. su hayvanlarını veya bitkilerini besleyebilecek tarzda yapılmış camdan su kabı.

akvas
kavisler, yaylar. * virajlar, büklümler.

akvat
yiyecekler, azıklar.

akvat-ı yevmiyye
geçim, derd-i maişet için lazım olan günlük yiyecekler.

akvaz
kum tepeleri.

akve
evin önündeki açıklık, meydanlık. avlu.

akved
uzun boyunlu.

akvem
daha doğru. en doğrru.

akverin
büyük belâlar, musibetler, âfetler.

akveriyat
büyük belâlar, musibetler, âfetler.

akves
sıkıntılı an. * ihtiyarlıktan beli bükülmüş kimse. kamburu çıkmış ihtiyar kişi.

akvet
hallaç masurası.

akviya
sağlam ve güçlü olanlar. kuvvetliler.

aky
koyu olan ve birbiri üstüne sağılmış olan koyun sütü.

akya
lüfer azmanı denilen iri cins bir balık.

akyâl
ulu şerif kimse. * öğle vakti şarap içmek.

akyuvar
(bak: küreyvât-ı beyzâ)

akz
atâ, bahşiş.

akza
kadılıkta ve fıkıh ilminde daha ileri, daha bilgili.

akzef
çok iftira atan. çok kazifte bulunan. (bak: ekzef)

akzel
"çok aksak; pek fazla topal."

akzem
zayıf.

akzer
necis ve murdar nesne.

akziye
hükümler. kararlar. * tam cümleler.

akça
(akçe) beyaz, oldukça beyaz. * para. * eskiden para ölçüsü olarak kullanılan küçük gümüş sikke.

akçe
eskiden para.

akümülatör
fr. fiz: elektrik enejisini depo eden cihaz.

âkıbet
son, netice.

âkıbetbîn
işin sonunu görebilen.

âkıbetendişane
sonu için kaygılanırcasına.

akıl
akıl, anlama melekesi.

akıl
zihnin anlama ve düşünme sıfatı.

âkıl
uyanık. aklı başında. tedbirli. düşüncesi sağlam. huşyâr.

âkıl
akıllı.

akıl
fen ve felsefe gibi akla dayanan ilimler ile kur'ân ve hadis gibi nakle dayanan ilimler

âkıl
akıllılar. * halk dilinde: akıllılık iddia edenler.

akıl
akıllar.

âkılâne
f. akıllı kimseye yakışır surette, akıl ve idrakle.

âkılane
akıllıca.

âkılât
akıllı kadınlar.

akılcılık
(rasyonalizm) fels. insanın, akılla gerçeğe uygun bilgiyi bulabileceğini, aklın doğru kabul ettiği bilginin şübhe götürmez kesinlikte doğru olduğunu kabul ettiği felsefe. tenkitçi felsefe, deneyci felsefe, psikoloji ve sosyoloji bu felsefenin aşırı iddialarını çürütmüştür. bugünkü ilim adamları herşeyi tam doğru olarak biliyoruz iddiasından uzak, daha alçak gönüllü bir hareket tarzını benimsemektedirler. (... izm) şeklinde ifade edilen görüşlere körü körüne ve acele ile bağlanmayı doğru görmemektedirler.

âkıle
uyanık. aklı başında. tedbirli. düşüncesi sağlam. huşyâr.

akıl-füruş
f. akıl satan, daha akıllı olduğunu göstermeğe çalışan.

akılfüruş
akıllılık taslayan.

akılsuz
f. aklı yandıran, aklı gideren.

akılsûz
akla aykırı gelen.

akıncı
keşif, yağma ve tahrib kasdıyla ecnebi memleketlere akın yapan kişi. akıncılık, osman bey zamanında başlamıştır.

akıntı
bir sıvı cismin mütemadiyen hareketi, akış. * nehir veya deniz suyunun bir tarafa doğru cereyanı. * bazı hastalıklarda vücuttaki bir delikten cerahat akması.

âkır
kısır, verimsiz, kumlu toprak. * çocuksuz kadın. * oğlu veya kızı olmayan erkek. * yaralayan, yaralayıcı.

akıra
fakirler, yoksullar. * kısırlar, verimsiz olanlar. * kudurmuş olanlar.

âkıre
kısır, verimsiz, kumlu toprak. * çocuksuz kadın. * oğlu veya kızı olmayan erkek. * yaralayan, yaralayıcı.

akıs
inatçı, muannid.

âkıs
pis kokulu.

akşar
(akşın) doğuştan derisi, kılları beyaz olan insan veya hayvan.

akşer
kızıl çehreli, kırmızı yüzlü adam.

akşet
burun kamışı çökük ve yassı olan.

a'la
daha iyi. pek iyi. en yüksek. ziyâde ve mürtefi olan.

ala
yükseklik. büyüklük. şeref. şan.

alâ
"gr:arabçada harf-i cerdir. buna isim diyen de olmuştur. müteaddit mâna ile kelimenin başına getirilir; manevî istilâ ve tefevvuk bildirmek için ekseriyâ mecrurunu istilaya delâlet eder. bazan mecrurunun mukabiline müstâli olur. (maa) gibi müsahabet için gelir. (lâm) gibi tâlil için olur. mücaveze için olur. harf-i cer olan (min) mânâsına ve zarfiyyet için ve harf-i cer olan (bâ) mânâsına isim olur. ""yukarıda"" manasına gelir. * üstünde, üzere."

alâ
üst, üzere.

âlâ
en yüce, daha iyi, pek iyi.

alâ
gücün yettiği kadar, güç nispetinde

âlâ
elden geldiği kadar, güç yettiği kadar

a'lâ
itibarı ve şerefi yüksek zâtlar. iyiler. günahtan sakınan temiz ve sâlih amel sâhibi kimseler.

alâ hide
tek başına, münferiden, ayrıca.

a'lâ suresi
kur'an-ı kerim'in seksenyedinci suresi olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

ala vech-i îcaz
icâz yolu ile.

alâbâ
boyun siniri.

alabalık
t. akıntısı sert olan soğuk ve tatlı sularda bulunan bir cins leziz balık.

alabanda
itl. gemilerde dümeni tam sancağa veya iskeleye kırma, yahut geminin bir tarafındaki toplara ateş etme kumandası. * mc:şiddetle kınama ve azarlama.

alaca bayrak
tar:ondördüncü yeniçeri bölüğüne verilen ad.

alâcim
erkek kurbağa. * dağ keçisinin erkeği. * deve kuşu. * sağlam ve dayanıklı deve. * çok su. * gece karanlığı.

a'la-d derecat
derecelerin en alâsı, en yükseği.

ala-eyyi-hal
herhâlde, mutlaka, elbette, her nasıl olsa.

alaf
binler.

alâ-fetretin
daim olmayarak, fasıla ile.

alafranga
itl. frenk tarzında olan, fransız usulü.

alafranga
batı tarzında.

alaik
(alayık) münâsebetler. alâkalar. mânialar.

alâik
alâkalar.

alâik-i dünyeviye
dünyevî alâkalar. insanı cenab-ı hakkın rızasından alıkoyan lüzumsuz işler.

alaim
izler. işaretler, deliller. (bak: alamet)

alâim
alâmetler, belirtiler.

alâim-i semâ
(alâim-üs semâ) al yeşil kuşak. (bak: kavs-ı kuzah)

alak
zahmet, meşakkat gidermek.

alak suresi
kur'an-ı kerim'in doksanaltıncı suresinin adıdır. ikra' suresi de denilir. mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

alaka
kan pıhtısı. uyuşuk kan.

alâka
ilişik, rabıta, merbutiyet. * gönül bağlama, sevgi, münasebet, taalluk, irtibat, mâlikiyet. tasarruf. müdâhale hakkı. hisse. * edb: bir kelimenin hakiki mânâsından mecâzi mânâsına nakledilmesinin sebebidir. (temiz ahlâklı, güzel huylu kimselere melek denildiği gibi.)

alaka
kan pıhtısı.

alâka
ilgi.

alâka
bağlantı kurma

alâkabahş
f. ilgi uyandıran. alâka uyandıran.

alâkadar
alâkalı, münâsebetdar.

alâkadar
ilgili.

alâkadar
ilgilendiren

alâkadarane
ilgi gösterircesine.

alâ-kadr-il-imkan
olabildiği kadar. imkânı nisbetinde.

alâ-kadr-il-istitaa
elden geldiği kadar, güç yettiği nisbetinde.

alâ-kadr-it-taka
güç yettiği kadar.

alâ-kavlin
bir kavle göre. bir rivâyete nazaran.

alâ-küllihal
ister istemez. olduğu kadar. her halde.(ey insan düşün! sen alâ küllihal öleceksin. l.)

alâküllihâl
her durumda, eninde sonunda.

alak-ı dem
kan pıhtısı, pıhtılaşmış kan.

alâkım
çok karanlık gece. * pek sağlam deve.

a'lal
hastalıklar, marazlar, illetler. * sebepler.

a'lam
alemler. alâmetler. izler. nişanlar. * bayraklar. * büyük âlimler. * büyük dağlar.

alam
elemler. kederler. üzüntüler.

âlâm
elemler, acılar.

âlâm u askam
kederler ve hastalıklar.

alâ-ma-farazallah
Allah'ın farzettiği üzere.

alamana
itl. küçük odun gemisi. * büyük balıkçı kayığı. * büyük balıkçı kayıklarına mahsus büyük ağ, ığrıp.

alamat
uzun ince bir cins balık. (hint denizinde çok olur ve yılana benzer.)

alâmat
izler, nişanlar, alâmetler, işâretler.

alâ-mele'in nas
herkesin önünde. halkın huzurunda.

alâ-meratibihim
rütbesine ve derecesine göre sırasıyla.

alamescid
afyon'un sandıklı ilçesine bağlı bir köy

alâmet
iz, nişân, işâret.

alâmet
bellik, belirti.

alâmet
izler, nişanlar, alâmetler, işâretler.

alâmet-i fârika
ayırıcı işaret. damga.

alâmet-i gurur
gurur ve kibiri belli eden alâmet.

alâm-ı elime
çok acı ve acıklı elemler.

alâm-ı gurbet
vatandan ayrı kalma elemleri, gurbet acıları.

alan
orman içinde açıklık, meydan.

alânî
açıkta, meydanda, herkesin gözü önünde.

alâniyeten
herkesin önünde, açıkça, alânen.

alâ-rağm-i enf-il ye's
ye'sin burnunu kırmak maksadiyle ve ona tahkir ile.

alarga
itl. açık deniz, engin.

alâ-rivayetin
rivayet edildiği üzere. söylenenlere bakılırsa.

alarm
fr. tehlike anında herkesi haberdar etmek için verilen işaret.

alâ-ruus-ileşhad
aleme karşı. herkesin gözü önünde. halkın önünde.

alas
odun kömürü.

âlât
vasıtalar. âletler.

âlât
âletler, gereçler.

âlât
aletler ve bir iş için gerekli olan malzemeler

alât
devenin boynuna takılan ip.

alâ-tarik-il icmal
kısaca, icmal yoluyla.

alâ-tarik-il münavebe
nöbetleşe, münâvebe yoluyla.

alaturka
itl. türkvari, türk usulü, osmanlı usulü.

alaturka
türk usûlü.

âlât-ı basariye
gözle alâkalı gözlük, dürbün gibi optik âletler.

âlât-ı câriha
yaralayıcı âletler.

âlât-ı harbiye
harb âletleri, silâhlar.

âlât-ı katıa
kesici âletler.

âlât-ı nariyye
ateşli silâhlar.

âlât-ı rasadiyye
meteoroloji ve astronomi araştırmalarında kullanılan âlet ve cihazlar.

âlât-ı tab'iyye
baskı âletleri. matbaa levâzımatı.

alavere
vapurlara kömür vermek için bordaya kurulan kademeli iskele. * tulumbanın basıp emme suretiyle işlemesi. * herc ü merc. karışıklık, kargaşalık. * bir şeyin elden ele verilerek veya atılarak aktarılması.

alavî
ilâveler, ekler.

alay
(ask.) 3-4 tabur piyade veya5 bölük süvari askerinden mürekkep kuvvet. * debdebe ve gösterişle yapılan tören, geçit resmi. * cemaat, topluluk, güruh, kalabalık, fevç. * fazla miktar, muhtelif ve müteaddit kişiler veya şeyler.

alay
beş bölük erden oluşan askerî topluluk.

alay emini
osmanlı imparatorluğu zamanında bir alay askerin hesap işlerine bakan subay ki, binbaşıdan alt derecededir.

alay imamı
osmanlı imparatorluğu zamanında bir alay askere imamlık vazifesini yapan subay.

alaybozan
eskiden kullanılmış olan bir çeşit fitilli tüfek.

alaye
yüksek yer, yükseklik.

alayiş
f. bulaşıklık, bulaşma. * debdebe, tantana, gösteriş.

âlâyiş
gösteri, gösteriş.

a'lâ-yı illiyyîn
cennette en yüksek derece. cenâb-ı hakkın indinde en iyilerin ve kâmillerin derecesi.(bak o zat öyle bir maksad, öyle bir gâye için saadet isteyip duâ ediyor ki: insanı ve bütün mahlukatı, esfel-i safilin olan fenâ-i mutlaka sukuttan, kıymetsizlikten, fâidesizlikten, abesiyetten a'lâ-yı illiyyîn olan kıymete, bekaya, ulvi vazifeye, mektubât-ı samedaniye olması derecesine çıkarıyor. m.n.)

âlâyıîlliyyîn
yücelerin yücesi.

alaz
alev.

alaşım
madenlerin eriyerek birleşmesi sonunda meydana gelen madde, halita.

alb
yiğit, kahraman, bahadır, cesur gibi manalara gelen bir sıfattır.

albastı
ateşli bir lohusalık hastalığı, lohusa humması.

albatr
f. yumuşak ve beyaz bir çeşit mermer, kaymak taşı.

albay
yarbay ile tuğgeneral arasındaki askeri rütbede olan üstsubay.

albora
itl. (denizcilik) serenlerin, direklerin üzerine kaldırılıp bağlanması. * floka küreklerinin, selâmlamak için yukarı kaldırılması. * dalyanlarda ağın yukarı alınması ile balığın toplanması.

albüm
lât. fotoğraf resimlerini veya sair resim, şekil ve hatıraları içine alan defter veya kitap.

albümin
fr. tıb:nebat ve hayvanların etli ve sulu kısımlarında bulunan karbon, oksijen, azot, hidrojen ve kükürt bileşiği gıdalı madde.

alc
yaramaz huylu kişi.

alcem
uzun boylu, uzun.

alcün
ahmak kadın. * semiz dişi deve.

ald
boyun siniri.

aldehit
lât. kim:alkol veya asitlerden elde edilen kimyevi bir sıvı.

âle
"f. ilaç için kullanılan ve ""hint sünbülü"" adı verilen çiçek."

alebat
yemek kapları, çanaklar.

alebe
(c. alebât) yemek kabı, çanak.

ale-d-derecat
derecelere göre, sırayla.

ale-d-devam
devamı üzere. devamlı olarak.

aleddevam
devamla, devamlı olarak.

alef
(c. a'lâf - ulufe) saman, ot, yulaf. * hayvan yemi.

alef resmi
hayvanların yedikleri saman ve otlardan alınan vergi.

alek
sülük. * kan pıhtısı.

âlek
"f. ilaç için kullanılan ve ""hint sünbülü"" adı verilen bir çiçek."

aleka
yapışkan balçık, çamur. * kan pıhtısı. * uyuşmuş kan. * sülük.

alekat
yapışkan balçık, çamur. * kan pıhtısı. * uyuşmuş kan. * sülük.

aleksi
yun.tıb: okuma kabiliyetinin kaybedilmesi.

alel
ikinci defada içmek.

ale-l-acaib
tuhaf şey, şaşılacak şey.

ale-l-acele
çarçabuk, acele olarak, çabuk.

ale-l-ade
adet olduğu üzere. * bayağı, basbayağı.

alelâde
sıradan.

ale-l-amya
körü körüne. (bak: alel-ımıya)

alelamya
körükörüne.

ale-l-ekser
ekseriya, çok vakit.

alelekser
çoğunlukla, ekseriyetle.

ale-l-fevr
birden, derhal, hemen.

ale-l-gafle
dalgınlığa getirerek. dalgınlığa gelerek, boş bulunarak.

ale-l-hadise
gölge hâdise. (fr. epiphenomene)

ale-l-hesab
hesâba sayarak.

ale-l-husus
hususiyle, hepsinden önce olarak. bâhusus.

ale-l-icmal
toplu olarak, topluca.

ale-l-infirad
ferd olarak. birer birer.

alelinfirad
teklikle, bir olarak.

ale-l-insan
insan hakkında. insana dâir. insan üzerine.

ale-l-istimrar
aralıksız.

ale-l-ittisal
birbiri ardınca, peş peşe, aralarında fâsıla olmadan.

ale-l-iştirak
birlikte, müştereken.

ale-l-kaide
(ka, uzun okunur) kurala, kaideye göre.

ale-l-kavl
birinin sözüne, iddiasına göre.

ale-l-kifaye
yetecek kadar, kâfi gelir derecede, yeter derecede.

ale-l-umum
herkese âit. herkes hakkında.

alelumum
genellikle, bütünüyle.

alelusûl
usûlen, öylesine, özen göstermeden.

ale-l-ımıya
körü körüne, körlemeden. (bak: ale-l-amyâ)

ale-l-ıtlak
umumiyetle. mutlaka. bir suretle kayıtlı olmayarak. mingayri tahsis.

a'lem
daha iyi bilen. en iyi bilen. * yarık dudaklı. * alâmetli, belirtili.

alem
bayrak. * nişan, işâret. * özel isim. * mc:yüksek dağ. * büyük âlim. * üst dudakta olan yarık.

a'lem
en iyi bilen.

alem
bayrak, sancak, nişan.

âlem
"bütün cihan. kâinat. * dünya. * her şey. * cemaat. * halk. * cemiyet. dehr. * hususi hal ve keyfiyet. * bir güneş ile ona tâbi olan ve etrafında devreden seyyarelerin teşkil ettiği dâire. (cenab-ı haktan gayrı mahlukata âlem denmesi, mucidi olan zât-ı ecelle ve a'lâ hazretlerini bilmeğe delâlette vesile olduğuna mebnidir. l.r.)(semâvatta binler âlem var. yıldızların bir kısmı her biri birer âlem olabilir. yerde de her bir cins mahlukat, birer âlemdir. hatta her bir insan dahi küçük bir âlemdir.( $) tâbiri ise, ""doğrudan doğruya, her âlem, cenâb-ı hakkın rububiyyeti ile idâre ve terbiye ve tedbir edilir"" demektir. m.)"

âlem
dünya, cihan, evren.

âlem
âlemlerin efendisi olan fahr-i âlem hz. muhammed (a.s.m.) (bk. a-l-m)

alem
alemler. alâmetler. izler. nişanlar. * bayraklar. * büyük âlimler. * büyük dağlar.

âlem
âlemler. cihanlar.

âlem
âlemler.

âlem
âlemler.

âlemane
f. dünya ile ilgili. dünyevî.

âlemârâ
f. dünyayı, âlemi süsleyen.

alemdar
bayrağı veya sancağı taşıyan. bayraktar, sancaktar.

alemdar
bayrak tutan.

alemdarî
bayraktarlık.

alemdâr-ı nebi
peygamberimizin (a.s.m.) bayraktarı olan hz. ebu eyyub-il-ensarî (r.a.)

alemefraz
bayrak kaldıran, bayrak çeken.

âlem-efruz
f. âlemi parlatan, bütün âleme ışık saçan.

âlemeyn
iki âlem. dünya ve âhiret.

âlemgir
f. bütün âleme yayılan, cihanı kaplayan, dünyayı zapteden.

alemî
(alem. den) has isimle alâkalı. aleme aid.

âlemî
(âlem. den) dünyaya ait. insan.

âlemî
âleme mensub olanlar, insanlar.

âlem-i asgar
"daha küçük âlem. en küçük âlem. * insan. (nasıl ki insanın anasırları, kâinatın unsurlarından; ve kemikleri; taş ve kayalarından; ve saçları nebat ve eşcarından, ve bedeninde cereyan eden kan ve gözünden, kulağından, burnundan ve ağzından akan ayrı ayrı suları, arz'ın çeşmelerinden ve mâdeni sularından haber veriyorlar, delâlet edip onlara işaret ediyorlar. aynen öyle de, insanın ruhu, âlem-i ervahtan; ve hafızaları, levh-i mahfuzdan; ve kuvve-i hayaliyeleri, âlem-i misalden.. ve hakeza.. her bir cihazı bir âlemden haber veriyorlar. ve onların vücudlarına kat'i şehadet ederler. l.)"

âlem-i berzah
"berzah âlemi. kabir âlemi. (bak: kabr)(âlem-i ziyâ, âlem-i hararet, âlem-i hava, âlem-i kehriba, âlem-i elektrik, âlem-i cezb, âlem-i esir, âlem-i misal, âlem-i berzah gibi âlemler arasında müzahame ve yer darlığı yoktur. bu âlemler, hepsi de, ihtilâlsiz, müsâdemesiz küçük bir yerde içtimâ ederler. m.n.)(nass-ı kur'anla, şühedânın, ehl-i kuburun fevkinde bir tabaka-i hayatları vardır. evet şüheda, hayat-ı dünyevilerini tarik-ı hakta feda ettikleri için, cenâb-ı hak kemâl-i kereminden onlara hayat-ı dünyeviyeye benzer, fakat kedersiz, zahmetsiz bir hayatı âlem-i berzahta onlara ihsan eder. onlar kendilerini ölmüş bilmiyorlar... yalnız kendilerinin daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar... kemâl-i saâdetle mütelezziz oluyorlar.. ölümdeki firak acılığını hissetmiyorlar. ehl-i kuburun çendan ruhları bâkidir, fakat kendilerini ölmüş biliyorlar. berzahta aldıkları lezzet ve saâdet, şühedanın lezzetine yetişmez. nasılki, iki adam bir rü'yada cennet gibi bir güzel saraya girerler. birisi rü'yada olduğunu bilir. aldığı keyf ve lezzet pek noksandır. ""ben uyansam şu lezzet kaçacak"" diye düşünür. diğeri rü'yada olduğunu bilmiyor, hakiki lezzet ile hakiki saâdete mazhar olur.işte âlem-i berzahtaki emvât ve şühedanın hayat-ı berzahiyyeden istifadeleri, öye farklıdır. hadsiz vâkıatla ve rivâyatla şühedanın bu tarz-ı hayata mazhariyetleri ve kendilerini sağ bildikleri sâbit ve kat'îdir. hatta seyyidüşşüheda olan hazret-i hamza (r.a.), mükerrer vâkıatla kendine iltica eden adamları muhafaza etmesi.. ve dünyevi işlerini görmesi ve gördürmesi gibi çok vâkıatla, bu tabaka-i hayat tenvir ve isbat edilmiş. m.)"

âlem-i ceberut
"âlem-i azamet ve kudret. (bununla âlem-i esmâ ve sıfât kasdolunur. muhakkıkların ekserisine göre bu, âlem-i evsattır. yâni üstte olan lâhut âlemi ile altta bulunan melekut âlemi arasındaki âlem. amiriyyet-i umumiyyeyi muhit olan berzahtır. ceberut, ibranice ""kudret"" mânasındadır)."

âlem-i ekber
en büyük âlem. kâinat.(şu kâinat denilen âlem-i ekber ve insan denilen onun misâl-i musağğarı olan âlem-i asgar, kudret ve kader kalemiyle yazılan âfâkî ve enfüsî vahdaniyet delâilini gösteriyorlar. evet, kâinattaki san'at-ı muntazamanın küçük bir mikyasta, nümunesi insanda vardır. o daire-i kübrâdaki san'at, sâni-i vâhid'e şehadet ettiği gibi, şu insanda olan küçük mikyastaki hurdebini san'at dahi, yine o sâni'a işaret eder, vahdetini gösterir. m.)

âlem-i emir
"sâdece bir emr-i ilâhî ile işlerin hemen olduğu âlem. yaradılışa ait kanunlar âlemi.(ruha bir derece müşabih ve ikisi de âlem-i emirden ve iradeden geldiklerinden masdar itibariyle ruha bir derece muvafık, fakat yalnız vücud-u hissi olmayan nevilerde hükümran olan kavânine dikkat edilse ve o namuslara bakılsa görünür ki: eğer o kanun-u emri, vücud-u harici giyse idi o nevilerin birer ruhu olurdu. halbuki o kanun daima bakîdir. daima müstemir, sabittir. hiçbir tagayyürat ve inkılâbat, o kanunların vahdetine te'sir etmez, bozmaz. meselâ: bir incir ağacı ölse, dağılsa; onun ruhu hükmünde olan kanun-u teşekkülâtı zerre gibi bir çekirdeğinde ölmiyerek baki kalır. işte madem en âdi ve zaif emri kanunlar dahi böyle beka ile, devam ile alâkadardır. elbette ruh-u insani, değil yalnız bekâ ile, belki ebed-ül âbâd ile alâkadar olmak lâzım gelir. çünki: ruh dahi kur'anın nassıyla $ ferman-ı celili ile âlem-i emirden gelmiş bir kanun-u zişuur ve bir namus-u zihayattır ki; kudret-i ezeliyye, ona vücud-u harici giydirmiş. demek, nasıl ki, sıfat-ı irâdeden ve âlem-i emirden gelen şuursuz kavanin daima veya ağleben bâki kalıyor. aynen onların bir nevi kardeşi ve onlar gibi sıfat-ı iradenin tecellisi ve âlem-i emirden gelen ruh, bekâya mazhar olmak daha ziyade kat'idir, lâyıktır. çünki zivücuttur, hakikat-ı hariciye sahibidir. hem onlardan daha ulvidir. çünki zişuurdur. hem onlardan daha daimidir, daha kıymettardır. çünki zihayattır. s.)(maddiyattan olmayan, bilhassa mahiyetleri mütebayin olan bir çoklukta tasarruf eden bir zatın, o çokluğun herbirisiyle bizzat mübaşeret ve mualecesi lâzım değildir. evet asker neferatı arasında bir kumandanın tasarrufatı, tanzimatı, ancak emir ve iradesiyle husule gelir. eğer o kumandanlık vazifeleri ve işleri, neferata havale edilirse, her bir neferin bizzat mübaşeret ve hizmetiyle veya herbir neferin bir kumandan kesilmesiyle vücud bulacaktır. binâenaleyh, cenab-ı hakk'ın mahlukatındaki tasarrufu, yalnız bir emir ve irade ile olur. bizzat mübaşereti yoktur. şemsin kâinatı tenvir ettiği gibi. m.n.)"

âlem-i ervah
ruhlar âlemi. ruhların ve ruhanîlerin bulunduğu âlem. (bak: ruhaniyat)

âlem-i esbab
sebepler âlemi. her şeyin bir sebebe dayanarak olduğu âlem. bu dünya.

âlem-i fâni
gelip geçici âlem, dünya.

âlem-i gayb
"zâhir duygularımızla bilinemeyen ve ervah ve meleklere, cinlere mahsus olan âlem. mâzi ve müstakbeldeki mahlukatın mânevi hayatlarının âlemi.(her şeyin bâtını zâhirinden daha âli, daha kâmil, daha lâtif, daha güzel, daha müzeyyen olduğu gibi; hayatça daha kavi, şuurca daha tamdır. ve zâhirde görünen hayat, şuur, kemâl vesaire ancak bâtından zâhire süzülen zaif bir tereşşuhdur. yoksa bâtın câmid, meyyit olup da ilim ve hayatı dışarıya vermiş olduğuna zehaba ihtimâl yoktur. evet karnın ""miden"", evinden; cildin, gömleğinden; ve kuvve-i hâfızan, senin kitabından nakş ve intizamca daha yüksek ve daha gariptir. binâenaleyh, âlem-i melekut, âlem-i şehâdetten; âlem-i gayb, dünya ve âhiretten daha âli ve daha yüksektir. maalesef nefs-i emmare, hevâ-i nefs ile baktığı için zâhiri hayatlı, ünsiyetli bir perde gibi meyyit ve zulmetli ve vahşetli zannettiği bâtın üstüne serilmiş olduğunu görüyor. m.n.)"

âlem-i hâb
uyku ve rüyâ âlemi. bazan âlem-i mâna, âlem-i misal, âlem-i nevm gibi tâbirler de kullanılır.

âlem-i islâm
"islâm dünyası. islâm milletleri. (ey âlem-i islâm, uyan! kur'ana sarıl! islâmiyete maddi ve manevi bütün varlığınla müteveccih ol! ve ey kur'ana bin yıllık tarihinin şehadetiyle hâdim olan ve islâmiyet nurunun zemin yüzünde naşiri bulunan yüksek ecdadın evlâdı! kur'ana yönel ve onu anlamaya, okumaya ve onu anlatacak, onun bu zamanda bir mu'cize-i manevîsi olan nur risalelerini mütalaa etmeğe çalış. lisanın, kur'anın âyetlerini âleme duyururken, hâl ve etvar ve ahlâkın da onun manasını neşretsin; lisan-ı hâlin ile de kur'anı oku. o zaman sen dünyanın efendisi, âlemin reisi ve insaniyetin vasıta-i saadeti olursun! ey asırlardan beri kur'anın bayraktarlığı vazifesiyle cihanda en mukaddes ve muhterem bir mevki-i muallâyı ihraz etmiş olan ecdadın evlâdı ve torunları! uyanınız, âlem-i islâmın fecr-i sadıkında gaflette bulunmak, kat'iyyen akıl kârı değil! yine âlem-i islâmın intibahında rehber olmak, arkadaş kardeş olmak için kur'anın ve imanın nuruyla münevver olarak islâmiyetin terbiyesiyle tekemmül edip hakiki medeniyet-i insaniye ve terakki olan medeniyet-i islâmiyyeye sarılmak ve onu, hâl ve harekâtında kendine rehber eylemek lâzımdır. t.h.)"

âlem-i kevn
varlık âlemi. kâinat.

âlem-i kevn ü fesad
cismani âlem. bir taraftan vücuda gelip, diğer taraftan da harab olan fâni âlem.

âlem-i ma'na
mâna âlemi, bazı ehline münkeşif olan âlem, mânen anlaşılan ve bilinen âlem.

âlem-i melekut
melekut âlemi. (bak: melekût)

âlem-i menâm
uyku âlemi, rüya âlemi.

âlem-i misâl
rüyâda görülen âlem. dünyada mevcud bulunan bütün eşya ve zuhura gelen bütün ef'âlin aynısı ile müretteb ve mütekevvin olan bir tarzı veya âlem-i ruhâninin bir nev'i. (l.r.)(gördüm ki: âlem-i misâl, nihâyetsiz fotoğraflar ve her bir fotoğraf, hadsiz hâdisât-ı dünyeviyeyi aynı zamanda hiç karıştırmıyarak alıyor. binler dünya kadar büyük ve geniş bir sinema-i uhreviyye ve fâniyatın fâni ve zâil hallerini ve vaziyetlerini ve geçici hayatlarının meyvelerini sermedi temâşâgâhlarda ve cennette saadet-i ebediyye ashâblarına dünya macerâlarını ve eski hâtıralarını levhaları ile gözlerine göstermek için pek büyük bir fotoğraf makinesi olarak bildim. s.) (bak: âlem-i hâb)

âlem-i nâsut
insanlar âlemi ve dünya hayatı. mahlukiyet. âlem-i lâhut'un zıddı.

âlem-i sabavet
çocukluk dünyası.

âlem-i siyaset
siyâset dünyası, siyaset âlemi.

âlem-i süflî
"süflilerin âlemi. dünyâ âlemi. âlem-i şehadet, âlem-i nâsut. (bak: nâsut)(şu kâinata nazar-ı hikmetle bakıldığı vakit, azim bir şecere mânasında görünür. ve şecerenin nasıl dalları, yaprakları, çiçekleri, meyveleri vardır. şu şecere-i hilkatin de bir şıkkı olan âlem-i süflinin: anasır, dalları; nebatat ve eşcar, yaprakları; hayvanat, çiçekleri; insan, meyveleri hükmünde görünür. sâni-i zülcelâl'in, ağaçlar hakkında câri olan bir kanunu, elbette şu şecere-i âzamda da câri olmak, mukteza-yı ism-i hakîm'dir. s.)"

âlem-i tekvin
devamlı değişen. vücud ve hudus âlemi.

âlem-i ulvî
ulvi âlem, ruhlar âlemi.

alem-i zâtî
zata âit isim, zatına âit işâret, zâtına mahsus alâmet, delil.(evet, zât-ı akdes'in alem-i zâtîsi ve en âzamî ismi olan lafzullahtan sonra en âzam ismi olan rahman, rızka bakar. ve rızıktaki şükür ile ona yetişilir. hem rahman'ın en zâhir mânası, rezzak'tır. m.)

âlem-i zuhur
görünen âlem, şahâdet âlemi, şu anda içinde yaşadığımız âlem.

a'lem-i ülemâ
alimlerin âlimi. alimlerin en çok bilgilisi, büyüğü.

âlem-i şahadet
şahâdet âlemi. bu dünya. cenâb-ı hakkın âyetlerine ve emirlerine imân edenlerin, hakka, hakikate şahadette bulundukları ve Allah'a itaat ve ibadetle mükellef oldukları dünya âlemi.(âlem-i şahadet, avâlim-i guyub üstünde tenteneli bir perdedir. m.)

âlem-i şuhud
bilip keşfedilen, görür gibi bilinen âlem. görünen âlem. dünya. kâinat.

âlemîn
âlemler.

âlemin
dünyanın ölümünün mümkün olması, ihtimal dahilinde olması; kıyametin kopması (bk. m-k-n; m-v-t)

âlemîn
âlemler.

âlemiyan
âleme mensub olanlar, insanlar.

âlemiyan
(âlem. den) dünyaya ait. insan.

âlemlerin
bütün âlemleri idare ve terbiye eden allah

âlemnüma
f. dünyayı gösteren.

âlem-penah
f. cihanın sığındığı (yer veya saha).

âlempesend
f. bütün herkesin hoşuna gidip beğendiği şey.

âlempesend
dünyaca ünlü.

âlem-suz
f. cihanı yakan.

âlem-tab
f. dünyayı aydınlatan, cihanı parlatan.

âlemûn
âlemler.

âlemşümul
bütün dünyayı alâkadar eden, dünyayı kaplayan ve her yerde tanınmış olan.

âlemşümûl
âlemi kaplayan, dünya çapında.

alen
aşikâr, apaçık, meydanda olma.

alenda
(c. alânid) çok sağlam nesne.

alendat
katı, sağlam nesne.

alenen
gizli olmayarak, açıktan.

alenen
açıkça, saklanmadan.

aleng
f. hücum eden asker. * siper, istihkâm.

aleni
açık olarak, meydanda. gizli olmayarak.

alenî
açık, gizli olmayan.

aleniyye
açık, aleni, göz önünde.

aleniyyet
göz önünde olma.

alenked
çok sağlam nesne.

aler-re's
baş üstüne. hemen. derhâl.

aler-re'si-vel-ayn
baş ve göz üstüne. (gelen misafire karşı veya bir işi deruhte edeceğine karşı hürmet ve memnuniyetle kabul ettiğini ifâde için söylenir.)

alerresivelayn
baş ve göz üstüne.

aler-r-rağm
rağmen.

ales
bir cins buğday ki bir kabuk içinde iki tane olur. * buğday arasında biten çavdar ve mercimek. * büyük kene. * bir nevi karınca. * katı, sağlam nesne.

ale-s-sabah
erkenden, sabahın ilk saatlerinde.

ale-s-seher
gün doğmadan evvel, seher vakti.

ale-s-seviyye
bir seviyede, aynı boyda. * müsâvat üzere.

alessevri velhut
"(ale-s-sevri ve-l hut) öküz ve balık üzerinde.risale-i nur külliyatından lem'alar adlı eserin ondördüncü lem'asında bu mevzuizah edilmiştir. nümune olarak bir parçası aşağıda dercedilmiştir:(hamele-i arş ve semâvat denilen melâikenin birinin ismi ""nesir"" ve diğerinin ismi ""sevr"" olarak dört melâikeyi, cenâb-ı hak, arş ve semâvata saltanat-ı rububiyetine nezaret etmek için tâyin ettiği gibi, semavatın bir küçük kardeşi ve seyyarelerin bir arkadaşı olan küre-i arza dahi iki melek, nâzır ve hamele olarak tayin etmiştir. o meleklerin birinin ismi""sevr"" ve diğerinin isim ""hut""dur. ve o nâmı vermesinin sırrı şudur ki; arz iki kısımdır: biri, su; biri, toprak. su kısmını şenlendiren balıktır. toprak kısmını şenlendiren, insanların medar-ı hayatı olan ziraat, öküz iledir ve öküzün omuzundadır. küre-i arza müekkel iki melek, hem kumandan, hem nâzır olduklarından, elbette balık tâifesine ve öküz nev'ine bir cihet-i münâsebetleri bulunmak lâzımdır. belki, o iki meleğin âlem-i melekut ve âlem-i misâldesevr ve hut suretinde temessülleri var (haşiye). işte bu münâsebete ve o nezârete işareten ve küre-i arzın o iki mühim nevi mahlukatına imaen lisan-ı mu'ciz-il beyan-ı nebevi $ demiş, gayet derin ve geniş bir sahife kadar mes'eleleri havi olan bir hakikatı, gayet güzel ve kısa bir tek cümle ile ifade etmiş...ikinci vecih : mesela: nasıl ki denilse: ""bu devlet ve saltanat, hangi şey üzerinde duruyor?"" cevabında: $denilir. yani: ""asker kılıncının şecaatine, kuvvetine ve memur kaleminin dirayetine ve adâletine istinad eder."" öyle de: küre-i arz madem zihayatın meskenidir ve zihayatın kumandanları da insandır ve insanın ehl-i sevâhil kısmının kısm-ı azamının medar-ı taayyüşleri balıktır ve ehl-i sevâhil olmıyan kısmının medâr-ı taayyüşleri, ziraatle, öküzün omuzundadır ve mühim bir medâr-ı ticareti de balıktır. elbette devlet, seyf ve kalem üstünde durduğugibi, küre-i arz da, öküz ve balık üstünde duruyor denilir. zirâ, ne vakit öküz çalışmazsa ve balık milyon yumurtayı birden doğurmazsa, o vakit insan yaşayamaz, hayat sukut eder. halik-ı hakim de arzı harab eder. l.)(haşiye) : evet küre-i arz, bahr-i muhit-i havâide bir sefine-i rabbaniye ve nass-ı hadisle âhiretin bir mezraası, yâni fidanlık tarlası olduğundan, o câmid ve şuursuz büyük gemiyi o denizde emr-i ilâhî ile, intizam ile, hikmet ile yüzdüren, kaptanlık eden melâikeye ""hut"" nâmı; ve o tarlaya izn-i ilâhî ile nezaret eden melâikeye ""sevr"" ismi ne kadar yakıştığı zahirdir."

âlet
fakir. * dağda ve tarlada yaptıkları künbet.

âlet
bir iş veya sanatta kullanılan vasıta.

âlet
araç, vasıta yapma

âlet
vasıtalar. âletler.

âlet-i cerrâhiye
cerrahların, yaraları tedaviye çalışan doktorların kullandıkları edevat, takım.

âlet-i katıa
kesici âlet.

âlet-i lehv
oyun âleti. oyuncak. çalgı âleti.

âlet-i musavvit
sesi nakletmeye yarıyan alet. mikrofon.

âletiyet
aletlik.

alettafsil
uzun uzadıya, mufassal olarak.

alettahkik
(ale-t-tahkik) hakikat üzere, kat'i surette. besbelli.

alettahkik
araştırmayla.

alettahmin
aşağı yukarı, tahminen.

alettahsis
hususi olarak, bilhassa, hele, en çok.

alettedric
azar azar.

alettertib
tertibli olarak, sırasıyla.

alettevali
arası kesilmeksizin, birbiri ardınca, arka arkaya.

alev
ateşten çıkan parlak ve yanar hava. * mızrak ucuna takılan küçük bayrak, flama.

alev-gir
f. alevlenmiş.

alev-hiz
f. parlayan, alevlenen.

alevî
hazreti ali sevgisini meslek kabul eden.

alev-keş
f. alevden fırlayan.

alev-riz
f. alevlenen, alev saçan.

aleyh
(aleyhi - aleyhâ) (alâ edatının zamirle birleştiği zamanki şekli.) aleyhinde, onun hakkında, onun üzerine.

aleyh
onun üzerine.

aleyhdar
muhalif olan. aynı fikirde olmayan. zıt olan.

aleyhdar
onun tersi yönünde, karşı.

aleyhi
en üstün selâmlar ve en mükemmel salâtlar onun üzerine olsun (bk. f- -l; -l-v; k-m-l; s-l-m)

aleyhim, aleyhima
aleyh edatının cemi ve tesniye şekilleri.

aleyhimüsselâm
allahın selâmı onlara olsun.

aleyhissalâtü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. -l-v; s-l-m)

aleyhissalatü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. -l-v; s-l-m)

aleyhissâlatü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun

aleyhissalatü vesselam
salât ve selâm onun üzerine olsun, meâlinde peygamberimiz hazret-i muhammed'in (a.s.m.) ismini duyunca söylenmesi sünnet olan bir duâdır.

aleyhissalâtüvesselâm
salât ve selâm onun üzerine olsun.

aleyhisselâm
"kur'an-ı kerim'de adı geçen bir peygamber ismi. (elli yaşında iken kavmini imana dâvete memur edilmiş ve kavmi kendisini dinlemediğinden, iman etmeyenlere ceza olarak dünyayı kaplayan su tufanı olmuş ve zâlimler mahvolmuşlar; iman edenler nuh peygamber'in (a.s.) yaptığı gemiye alınarak kurtulmuşlardır.)"

aleyhisselâm
"benî israil peygamberlerinden olup, kur'an-ı kerim'de ismi geçen ve tevrat'ta ""ella"" diye mezkûr olan bir peygamberin ism-i mübarekidir. m.ö. 9. asırda yaşamış olup ondan sonra elyesa (a.s.) peygamber olmuştur. ilyâs (a.s.), zamanının hükümdarıyla çok mücadele etmiş, çok zaman mağaralarda yaşamış, çok mu'cizeler göstermiştir. (bak: merâtib-i hayat)"

aleyhisselatü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun

aleyke
senin üzerine, sana.

aleyküm
sizin üzerinize, size.

aleyküm-üs selâm
selâm sizin üzerinize olsun. (bak: selâm)

aleyna
bizim üzerimize, bizim hakkımızda. bize.

alfabe
fr. bir lisandaki sesleri gösteren harflerin, belli bir sıraya göre dizilmiş takımı. * okuyup yazmayı yeni öğrenecekler için başlangıç kitabı. * bir işin başlangıcı.

alfabetik
fr. alfabe sırasına göre dizilmiş.

algun
f. kırmızı renginde, koyu ve parlak pembe.

algı
(idrak) insanın kendi varlığından veya çevresinden aldığı uyarımların, zihinde yorumlanması, mânalandırılması. doğru idrak gibi yanlış idrak da olabilir. yanlış idrak göz yanılması yâhut olmıyan bir şeyi görmek şeklinde olabilir. dünyayı, idrak sayesinde tanıyoruz. bir idrakte hem afâki (objektif, nesnel), hem enfüsi (sübjektif, öznel) unsurlar bulunur. bu sebeple idrak, gerçeğin bizzat kendisi değil, gerçeğin bir yorumudur.

alh
akıl gitmek. * tembel olmak.

alhan
deve kuşunun erkeği. * karnı çok aç kişi.

alhece
demiri ateşte kızdırıp yumuşatmak.

ali
üstün. yüce. çok büyük. meşhur. necib.

âli
büyük, yüksek, şerif, celil, aziz olan.

âlî
yüksek, yüce.

âl-i aba
aile ve arkadaşlar

âl-i abâ
"hz. peygamberin (a.s.m.) kendisi ile beraber, kızı hz. fâtıma validemiz, damadı hz. ali ve torunları hz. hasan ve hz. hüseyin'den (r.a.) müteşekkil hey'et. ""hamse-i âl-i abâ"" da denir. hz. peygamber'in (a.s.m.) giydiği abâsını mezkur sahabe-i güzin hazeratının üzerine örterek hususi dua ettiğinden bu isimle anılmaları meşhurdur.(bediüzzaman hazretlerinin ""lem'alar"" adlı eserinin ondördüncü lem'asında bu meseleye dair izahat vardır.)"

âl-i abbas
emevilerden sonra 749 senesinden 1258 senesine kadar süren abbasi hükümdar ailesi.

âli baht
f. talihli, şanslı, bahtlı.

âl-i beyt
"hz. peygamberin (a.s.m.) sülâle-i tahiresinden yetişenler ve sünnet-i seniyyesinin menbaı ve muhafızı ve bihakkın sünnete ittibâ ve onu idâme ettirenler. al-i resul, al-i nebi, al-i muhammed ve ehl-i beyt gibi tâbirlerle de söylenir. (eğer denilse: ""neden hilâfet-i islâmiye, al-i beyt-i nebevide takarrur etmedi? halbuki en ziyade lâyık ve müstehak onlardı.elcevap: saltanat-ı dünyeviye aldatıcıdır. al-i beyt ise, hakaik-ı islâmiyeyi ve ahkâm-ı kur'aniyeyi muhafazaya memur idiler. hilâfet ve saltanata geçen, ya nebi gibi mâsum olmalı veyahut hulefâ-i râşidin ve ömer ibn-i abdülaziz-i emevî ve mehdi-i abbasî gibi harikulâde bir zühd-ü kalbi olmalı ki aldanmasın. halbuki mısır'da âl-i beyt nâmına teşekkül eden devlet-i fatımiye hilâfeti ve afrika'da muvahhidin hükümeti ve iran'da safevîler devleti gösteriyor ki, saltanat-ı dünyeviye, âl-i beyte yaramaz; vazife-i asliyesi olan hıfz-ı dini ve hizmet-i islâmiyeti onlara unutturur. halbuki saltanatı terkettikleri zaman, parlak ve yüksek bir surette islâmiyete ve kur'ana hizmet etmişler. m.)( $âyetinin bir kavle göre mânası: ""resul-ü ekrem (a.s.m.) vazife-i risaletin icrasına mukabil ücret istemez, yalnız âl-i beytine meveddeti istiyor."" eğer denilse: bu mânaya göre karabet-i nesliye cihetinden gelen bir faide gözetilmiş görünüyor. halbuki, ( $ ) sırrına binâen karabet-i nesliye değil, belki kurbiyet-i ilâhiye noktasında vazife-i risalet cereyan ediyor? elcevap: resul-ü ekrem (a.s.m.), gayb-âşinâ nazarıyla görmüş ki: âl-i beyti, âlem-i islâm içinde bir şecere-i nuraniye hükmüne geçecek, âlem-i islâmın bütün tabakatında kemalât-ı insaniye dersinde rehberlik ve mürşidlik vazifesini görecek zatlar, ekseriyet-i mutlaka ile âl-i beytten çıkacak. teşehhüddeki ümmetin ""âl"" hakkındaki duası ki: $dir. makbul olacağını keşfetmiş, yani nasıl ki millet-i ibrahimiyede ekseriyet-i mutlaka ile nurani rehberler hz. ibrahimin (a.s.) âlinden, neslinden olan enbiya olduğu gibi; ümmet-i muhammediyede de (a.s.m.) vezaif-i azime-i islâmiyette ve ekser turuk ve mesâlikinde enbiya-i benî isrâil gibi, aktab-ı âl-i beyt-i muhammediyeyi (a.s.m.) görmüş. onun için ( $ ) demesiyle emrolunarak, âl-i beyte karşı ümmetin meveddetini istemiş. bu hakikatı te'yid eden diğer rivayetlerde ferman etmiş: ""size iki şey bırakıyorum, onlara temessük etseniz, necat bulursunuz. biri: kitabullah, biri: âl-i beytim."" çünkü: sünnet-i seniyyenin menbaı ve muhafızı ve her cihetle iltizam etmesiyle mükellef olan, âl-i beyttir. l.)"

âl-i ibrahim
hz. ibrahim peygamberin (a.s.) neslinden gelen ve onun mânevi yolunda yürüyenler. bütün müslümanlar, mü'minler.

âl-i imrân
imran soyundan gelenler. (imran ikidir. birisi: hz. musa ve harun'un (a.s.) babaları olan imran ibn-i yashür ibn-i lâvi ibn-i yakub ibn-i ishak ibn-i ibrahim'dir (a.s.) ikincisi: hz. meryemin babası olan imran ibn-i metan ki, bu da süleyman ibn-i dâvud ibn-i işa neslinden, bunlar da yahuda ibn-i yakub neslindendirler. iki imran arasında 1800 sene geçtiği söylenir.)

âl-i imran suresi
kur'an-ı kerimin üçüncü suresinin ismi olup medine-i münevvere'de nâzil olmuştur. bu sureye eman, kenz, ma'niyye, mücadele, istiğfar suresi ve tayyibe de denilir.

aliaba
peygamberimizin abası altına aldığı beş kişi.

alibeyt
peygamberimizin neslinden olan.

âlic
iki hörgüçlü büyük deve. yumuşak nesne. * kırda bir kumlu yer.* alcân dedikleri otu yiyen deve.

âlicah
(ali-câh) f. mevkii yüksek. yüce mevkide bulunan.

âli-cenab
f. iyilik sahibi, yüksek ahlâklı. cömerd. büyük zat.

âlicenab
yüksek ahlâklı.

âlîcenabâne
yüksek ahlâklı birine yakışır biçimde.

âli-d-derecat
derecelerin âlisi, iyi ve şereflisi.alif : yem torbası.

âli-fıtrat
yüksek fıtratta olan.

âlih
"(c.: alihât) mabud; tapınılan, ibadet edilen şey."

âlihe
bâtıl ilâhlar. (bak: ilâhe)

âlihe
ilâhlar, tanrılar.

âli-himmet
himmeti yüksek. gayreti çok.

âlîhimmet
himmeti yüce ve gayreti çok kimse.

alîk
hayvana bir defada verilen yem. * asılan torba.

alika
içine birşey koyacak torba. * yem.

âli-kadr
çok takdir edilen. yüksek değer sahibi. kadr ü kıymeti yüksek. * meşhur bir çeşit lale.

âlîkadr
kıymeti yüksek.

alîk-üd-devâb
yem torbası.

alîl
"hasta. illetli.(mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alil bir uzvun reçetesi; ittiba-ı kur'andır. m.)"

alîl
hasta, sakat.

alîlem
hastayım.

alim
üzüntülü, kederli, ıztırab çeken.

alim
Allah bilir (meâlinde yemin.)

alîm
sonsuz bilgi sahibi Allah.

alîm
Allah en iyi ve en çok bilendir (meâlinde.)

âlim
"bilen, bilgili. * çok şey bilen. * çok okumuş, bilgiç. * ilim ile uğraşan. hoca.(âlim-i mürşid, koyun olmalı; kuş olmamalı. koyun, kuzusuna süt; kuş, yavrusuna kay verir. m.)"

âlim
bilen, bilgili.

âlim
âlimler. osmanlı devrinde yüksek ilim ve fıkıh âlimleri. ilmiye mensubları.

âli-makam
makamı yüksek, yeri yüksek.

âliman
f. (alim. c.) alimler.

âlimâne
f. alimlere yakışır surette. bilenlere yakışır şekilde.

âlimâne
âlimce.

âlî-mekan
makamı, yeri, derecesi yüksek olan.

âlim-ül-gayb ve-ş-şehâde
görüleni ve görülmeyeni bilen. Allah.

alîn
aleni, açık.

âlî-tebar
f. sülâlesi temiz ve soyu yüce olan.

alivre
elde edildiği vakit teslim edilmek üzere, bir mahsul üzerine önceden yapılan satış.

âlîyat
yüce şeyler.

âliye
yüksek, yüce. şerif ve aziz olan. * necid ve hicaz ülkesi. * (c.: avali) süngü başı.

âliye
âletle ilgili

âlîye
yüce, yüksek.

aliyy
necip, büyük, yüksek, meşhur, namdar, ünlü.

âliyye
âlete mensup. âletle alâkalı. * (c.: alâyâ) yemin etmek.

aliyy-ül a'la
en üstün, birincilerin birincisi. en yüksek. pek iyi.

aliyy-ül murtaza (r.a.)
"esedullah, aliyy-ibni ebi talib, ebutturâb, imâm-ı ali isimleri ile de anılır.hz. resul-i ekrem'in (a.s.m.) amcası ebu tâlib'in oğlu olup hicretten yirmiüç yıl önce doğmuş ve bi'setin ikinci günü daha on yaşında iken imân etmiş, hiç putlara tapmamıştır. bunun için mübârek ismi söylendiğinde, kerremallâhü veche diye tâzim edilir. bütün gazâlarda, din muharebelerinde çok kahramanlık ve fedâkârlığından dolayı ""esedullâh: Allah'ın aslanı"" nâmını da almıştır. aşere-i mübeşşeredendir. ayetle medhedilmiştir. kendinden evvelki üç halife-i kirâma (r.a.) seve seve biat etmiş, onlara şeyh-ül islâm gibi hizmetlerine iştirak etmiştir. evliyânın reisidir. hicretin kırkıncı yılında şehid edilmiştir. (r.a.) bu vesile ile onunla alâkalı bir dersten kısa ve mühim bir kısmı yazıyoruz:(... hem nakl-i sahih-i kat'î ile imam-ı ali'ye demiş: ""sende hazret-i isa (a.s.) gibi iki kısım insan helâkete gider. birisi ifrat-ı muhabbet; diğeri, ifrat-ı adâvetle. hazret-i isâ'ya nasrâni, muhabbetinden hadd-i meşrudan tecavüz ile hâşâ ibnullâh dediler. yahudi, adâvetinden tecâvüz ettiler, nübüvvetini ve kemâlini inkâr ettiler. senin hakkında da bir kısım, hadd-i meşru'dan tecavüz edecek, muhabbetinden helâkete gidecektir."" $ demiş, bir kısmı senin adâvetinden çok ileri gidecekler; onlar da havâricdir ve emevîlerin bir kısım müfrit taraftarlarıdır ki, onlara nâsibe denilir.eğer denilse: al-i beyte muhabbeti kur'an emrediyor. hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm çok teşvik etmiş, o muhabbet şialar için belki bir özür teşkil eder. çünkü, ehl-i muhabbet bir derece ehl-i sekirdir. ne için şialar, hususan rafiziler, o muhabbetten istifâde etmiyorlar? belki işâret-i nebeviye ile o fart-ı muhabbetten mahkûmdurlar?""elcevab: muhabbet iki kısımdır: biri; mânâ-yı harfiyle, yani resul-ü ekrem aleyhhissalâtü vesselâm hesabına, cenâb-ı hak namına, hazret-i ali ile hasan ve hüseyin ve al-i beyti (r.a.) sevmektir. şu muhabbet resul-ü ekrem'in (a.s.m.) muhabbetini ziyadeleştirir. cenab-ı hakkın muhabbetine vesile olur. şu muhabbet meşru'dur, ifratı zarar vermez, tecâvüz etmez, başkalarının zemmini ve adâvetini iktizâ etmez.ikincisi: manâ-yı ismiyle muhabbettir. yâni: bizzat onları sever. hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâmı düşünmeden hazret-i ali'nin kahramanlıklarını ve kemâlini; ve hazret-i hasan ve hüseyin'in yüksek faziletlerini düşünür; sever. hatta Allah'ı bilmese de, peygamberi tanımasa da yine onları sever. bu sevmek resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâmın muhabbetine ve cenab-ı hakkın muhabbetine sebebiyyet vermez; hem ifrat olsa, başkaların zemmini ve adâvetini iktiza eder.işte işâret-i nebeviyye ile hazret-i ali hakkında ziyâde muhabbetlerinden hazret-i ebu bekir-i sıddık ile hazret-i ömer'den teberri ettiklerinden hasârete düşmüşler ve o menfi muhabbet sebeb-i hasarettir. m.)"

alîz
cılız.

âlîz
f. alihten $ veya aliziden fiilinden emirdir. ism-i fâili alizende türkçedeki mânası: zayıf, cılız. * farsçada: hayvanın ürküp sıçraması, çifte atması, huysuzluk edip sıçramasına denir.

alizarin
fr. eskiden kök boyası denilen bitkiden çıkarılırken, şimdi kimya usulleriyle hazırlanan boya maddesi.

alize
fr. tropikal bölge denizlerinde sürekli olarak esen rüzgârın adı.

alizende
f. çifteli at.

âlî-şan
şan ve şerefi yüksek olan. * meşhur bir cins lâle.

âlîşân
şânı yüce.

alkam
acı salatalık, hıyar.

alkame
acılık, acı tat. acı hıyar.

alkol
fr. mayalanmış içkilerin damıtılmasıyla elde edilen sıvı madde. sarhoş edici etkisi vardır. alkollü içkiler hem beden sağlığına, hem de ruh sağlığına zararlıdır. dinimizde her türlü alkollü içkinin azı da çoğu da haramdır.

alkış
tar: padişahlarla vezirlerin kadirlerini yükseltmek maksadıyla yapılan merasim hakkında kullanılan bir tabir.

allaf
yulaf satan kimse.

allah
allah'ın buyruğu; allah'ın âyetinin mânâsı

allahu
allah en iyisini bilir

allahü
en iyi bilen allah'tır

allahü a'lem bi-s-savab
Allah daha iyi bilir. Allah doğrusunu en iyi bilir.

allahüalem
Allah bilir.

allahümme
allahım!

allahümme
ey allahım kabul eyle (bk. e-m-n)

allak
sakızcı.

allâm
herşeyi en iyi bilen, Allah.

allâme
çok büyük alim. meşhur olmuş büyük mütefekkir. her ilimde ihtisas sahibi.

allâme
pek büyük âlim.

allâme-i küll
bir şeyin ilmine vâkıf olan. bir hususda ihtisas sahibi olan.

allâm-ül guyub
esma-i hüsnadandır. bütün gaybları, geçmişi, geleceği, hazırda olmayanı, dünyadakileri, âhirettekileri ve her şeyi bilen cenab-ı hak.

allâmülguyûb
dış duyular yoluyla bilinemeyenleri en iyi bilen Allah.

allet
kişinin, avreti üstüne aldığı ikinci avret. * üvey ana.

allüsinasyon
fr. (bak: hallüsinasyon)

alman
almanyalı, cermen.

almanak
"fr. kitab biçiminde bir çeşit takvimdir. senenin bölümlerinden başka bayram, yıldönümü gibi muayyen günleri gösterir; ayrıca astronomi, meteoroloji, istatistik bilgiler de verir."

alotropi
kimya bakımından bir değişiklik olmadığı halde bir cismin ayrı hususiyetler göstermesi hali. meselâ : kırmızı ve beyaz fosfor arasında, birleşim farkı yoktur. buna rağmen renklerinin ayrı oluşu bir alotropi halidir.

alpaka
güney amerika'da yaşayan ve büyüklüğü keçi ile deve arasında olan bir hayvan. * bu hayvanın kılından mamul bir cins ince yünlü kumaş.

als
karıştırmak.

altays
düz, berrak, kaypak nesne.

altbilinç
(bak: şuuraltı)

altı
ön, arka, sağ, sol, üst, alt yönleri

altın kozak
padişahlar tarafından yabancı hükümdarlara gönderilen nâme-i hümayunun konulduğu muhafaza.

altıpatlar
revolver denilen mükerrer ateşli, altı mermi alan tabanca.

alu
f. erik, şeftali. * tuğla fırını.

alu-bâlu
f. vişne.

alud
(alude) f. karışmış, karışık, mülevves. bulaşmış.

âlûd
bulaşık, karışık.

âlûde
bulaşmış, karışmış.

alude-dâmân
f. eteği bulaşık, iffetsiz kadın.

alude-gân
f. (alude. c.) suçlular, kabahatliler. bulaşıklar, bulaşmışlar.

alude-gî
f. dalmış, garkolmuş. bulaşıklık.

alufe
hayvan yemi.

alu-gürde
f. caneriği.

aluk
arzu. * kendi yavrusundan başka yavruyu emzirmek isteyip yine burnuyla koklayıp emzirmeyen deve. * devenin otladığı ot. * süt.

alus
f. naz veya kırgınlık sebebiyle göz ucuyla bakmak.

alusî
f. nazlanarak göz ucu ile bakan kimse.

alu-yu buhara
türkistan eriği.

alya
yüksek yer, yükseklik. * gökyüzü.

alyan
uzun, iri yarı kimse.

alye
fakirlik.

alyuvar
(bak: küreyvât-ı hamra)

alz
sabırsızlık. * hastaya ârız olan titremek. * hafiflik. * acele

alzât
sabırsızlık. * hastaya ârız olan titremek. * hafiflik. * acele

alçı
sağlam harç yapmada kullanılan beyaz toz, cibs.

alüfte
f. muhabbet ve sevgiden deli gibi. * alışık, nâmus perdesi yırtık, iffetsiz kadın. fâhişe.

âlüfte
alışık, iffetsiz kadın.

âlüfte
namus dışı hareketlerde ve faaliyetlerde bulunan kadın

alüfte-gân
f. (alüfte. c.) nâmus perdesi yırtık kadınlar. fâhişeler.

alügde
f. saldırıcı, şiddetle saldıran.

alüvyon
nehirlerin sürükleyerek taşıdığı toprak.

a'ma
kör. gözü görmeyen. * manevi körlük, cahillik, bilgisizlik. * yağmur bulutları.

ama'
dağbaşlarında olan duman.

âmâ
kör.

a'mâ
a'mâlar, körler.

âmâde
f. hazırlanmış, hazır.

âmâde
hazır.

âmâde-gî
f. hazırlık, âmâdelik.

amah
f. şiş, kabarcık.

a'mâ-i elvan
tıb: renk körlüğü, renkleri ayırt edememe hastalığı. akromatopsi.

amâim
sarıklar, imâmeler.

amâir
(amâyir) (imâret. c.) imâretler. mâmur etmeler. * sâlih fakirlerin veya kendisini idare edemiyen veya çalışamıyan talebe-i ulumun, fukarâ-i sâlihînin iâşesinin te'min edilmeleri.

amâir-i hayriyye
hayır ve hayrat müesseseleri.

a'mak
derinlikler.

âmâk
derinlikler.

amaka
derinlik. * ıraklık.

amâk-emâık
göz pınarı.

a'mak-ı hafa
gizlilik derinlikleri.

a'mak-ı zemin
zeminin derinlikleri.

a'mal
ameller. işler. yapılan hayırlar.

âmâl
emeller. arzular. gayeler. dilekler. istekler.

âmal
ameller, işler.

âmâl
emeller, beklentiler, istekler.

a'mâl-i beşeriye
insanların amelleri, iş ve hareketleri.

a'mâl-i erbaa
mat: dört işlem. (toplama, çıkarma, çarpma, bölme.)

a'mâl-i hasene
güzel amel. sevablı ve hayırlı ameller. (bak: amel-i sâlih)

âmâl-i ma'sumâne
masumcasına emeller, arzular.

a'mâl-i sâliha
"Allah'ın rızasına uygun, iyi ve hayırlı işler.( $) kur'an: sâlihatı mutlak, mübhem bırakıyor... çünki ahlâk ve faziletler, hüsn ve hayr çoğu nisbîdirler... nev'den nev'e geçtikçe değişir... sınıftan sınıfa nâzil oldukça ayrılır... mahalden mahale tebdil-i mekân ettikçe başkalaşır. cihet muhtelif olsa, muhtelif olur. fertten cemaate, şahıstan millete çıktıkça mahiyeti değişir.meselâ: cesaret, sehavet; erkekte: gayret, hamiyet, muavenete sebeptir.karıda: nüşuze, vekahete, zevc hakkına tecavüze sebep olabilir... meselâ: zaifin kaviye karşı izzet-i nefsi, kavide tekebbür olur. kavinin zaife karşı tevazuu zaifte tezellül olur. meselâ: bir ulü-l emir, makamındaki ciddiyeti vekar; mahviyeti zillettir. hânesinde ciddiyeti kibir; mahviyeti tevazudur.meselâ: tertib-i mukaddematta tefviz, tembelliktir... terettüb-ü neticede, tevekküldür... semere-i sa'yine, kısmetine rıza kanaattır. meyl-i sa'yi kuvvetlendirir. mevcuda iktifa dun-himmetliktir.meselâ: ferd mütekellim-i vahde olsa müsamahası, fedakârlığı, amel-i sâlihtir... mütekellim-i maal-gayr olsa, hıyanet olur...meselâ: bir şahıs, kendi namına hazm-ı nefs eder, tefahur edemez. millet nâmına tefâhur eder, hazm-ı nefs edemez... herbirinde birer misâl gördün, istinbat et.madem ki, kur'an bütün tabakata bütün a'sarda, kâffe-i ahvâlde şâmil bir hitab-ı ezelîdir. hem nisbî hüsn, hayr çoktur... sâlihattaki ıtlakı, beliğane bir icaz-ı mutnebdir. beyanda sükutu, geniş bir sözdür. sünuhat)"

âmâl-i sermedî
sermediyete âit arzu ve emeller. cennete, ebediyyete dâir dilek ve temenniler.

a'mâl-i uhreviye
"ahirete ait iş, hareket ve ibadetler.(bu dünya, dâr-ül-hikmettir, dâr-ül-hizmettir; dâr-ül-ücret ve mükâfat değil. buradaki a'mâl ve hizmetlerin ücretleri berzahta ve ahirettedir. buradaki a'mâl, berzahta ve ahirette meyve verir. madem hakikat budur, a'mâl-i uhreviyyeye ait neticeleri dünyada istememek gerektir. verilse de, memnunane değil, mahzunâne kabul etmek lâzımdır. çünki: cennet'in meyveleri gibi, kopardıkça yerine aynı gelmek sırrıyla, bâki hükmünde olan amel-i uhrevi meyvesini, bu dünyada fâni bir surette yemek, kâr-ı akıl değildir. bâki bir lâmbayı bir dakika yaşayacak ve sönecek bir lâmba ile mübadele etmek gibidir. m.)"

âmâl-i uhreviye
ahirete ait emeller, ümitler ve istekler.

amalika
çok eskiden sina yarımadasında yaşadıkları sanılan ve gariplikleriyle şöhrete erişen bir kavim.

a'mam
amcalar.

amame
sarık. ammâme. başa sarılan ve sünnet-i seniyye olan kisve. (bak: imâme)

amame
sarık.

amâmit
zarif, çeri, değerli kimse.

aman
(emân) emniyet. imdat. yardım dileği. afv, ricâ, niyâz. * sabırsızlıkla hiddet ve infiâl ifâdesi. * tenbih, sakındırma.

aman
yardım dileme sözü.

aman-name
f. bir şahsa iltimas yapması için, başka bir kimseye hitaben yazılan pusula, yazı.

a'mar
ömürler, yaşayışlar. * mes'ut hayat. hoşa gidecek garib ve tuhaf şeyler. * sinler, yaşlar.

amar
f. hesap. * araştırma. * tıb: karında su toplanma hastalığı.

âmar
bekâ mânâsına. ömür. her kişinin hayât müddeti.

amare
fes gibi başa giyilen nesne.

amare
f. hesap. * araştırma. * tıb: karında su toplanma hastalığı.

amare-gir
f. hesap işleriyle uğraşan kişi. muhasebeci.

amâris
kuzu. * çok yürütmek istediklerinde yürümeyen davar.

amârit
hırsız.

amariyye
deveye konulan mıhfe.

amas
f. insan vücudunda meydana gelen sis ve kabarcık.

amase
şiddet. * zulmet.

amatör
fr. bir işi para kazanma maksadıyla değil de, zevk için yapan kimse.

amay
f. süsleyen, dolduran mânasına gelir ve kelimelere eklenerek kullanılır.

amazon
"milattan önce yaşamış iskitlerin kadın askerlerine verilen isim. göğüslerini dağlatarak küçükten harbe alıştırılan bu iskit kadınlarının şiddetli muharebeler yaptıkları yazılıdır. * güney amerika'da büyük bir nehir adı.(evet nasıl ki tarihlerde eski zamanlarda ""amazonlar"" nâmında gayet silâhşör kadınlardan mürekkeb bir tâife-i askeriye olarak harika harpler yaptıkları naklediliyor... aynen öyle de bu zamanda zındıka dalâleti islâmiyete karşı muharebesinde nefs-i emmarenin plâniyle şeytan kumandasına verilen fırkalardan en dehşetlisi, yarım çıplak hanımlardır ki; açık bacağı ile dehşetli bıçaklarla ehl-i imâna taarruz edip saldırıyorlar. nikâh yolunu kapamağa, fuhuşhane yolunu genişlettirmeğe çalışarak çokların nefislerini birden esir edip kalb ve ruhlarını kebâir ile yaralıyorlar. belki o kalblerden bir kısmını öldürüyorlar. g.r.)"

amazon
eski zamanlarda yaşamış savaşçı kadın.

âmâç
f. saban demiri. * hedef, nişan tahtası.

âmâç-gâh
f. nişan atılan yer, nişan yeri. hedef mahalli.

ambalaj
fr. eşyayı taşınabilir bir hale koymak için sarma veya sandığa yerleştirme işi.

ambargo
bir para veya malın kullanılması veya başka bir yere götürülmesi ya da bir geminin bulunduğu limandan ayrılması yasağı.

amd
niyet, kasıt, istek, arzu. * direk koymak.

amd
niyet, arzu, istek.

amden
kasten, bile bile. isteyerek.

amden
niyet ederek ve isteyerek.

ame
f. divit, yazı hokkası.

amed
sütunlar. * birşeye devam üzere olma. * mülâzemet etme.

amed
gerekir, gelir.

âmed
f. (mâzi fiili olup mastar gibi kullanılır). gelmek, geliş, vürud eyleme.

âmed ü reft
geliş-gidiş.

âmed ü şüd
"varıp gelme. gidiş geliş; geldi gitti."

âmede
gelmiş. vürud eylemiş.

âmede-gû
f. hazırcevap. düşünmeden hemen güzel söz söyleyen kimse.

amedî
gelme, geliş.

âmedî
f. geliş.

âmediye
f. gümrük vergisi.

ameh
basiretsizlik. tahayyür, tereddüt. doğru ciheti bilmemek.

amel
iş. çalışma. bir emri veya vazifeyi yerine getirme. * kâr, iş işleme. * dini bir emri yerine getirme, tatbik etme. itaat. ibâdet.

amel
iş, çalışma, uygulama.

amel
davranan, iş gören

amel
ameller. işler. yapılan hayırlar.

amele
âmiller. amel edenler. * ırgat, işçi.

amele
işçi, ırgat.

amelehu
"""tarafından yapıldı."" mânâsına gelir ve bir sanat eserinde san'atkârın imzasından önce yazılır."

amelen
bilfiil, işleyerek, fiilen, çalışarak.

amelen
amelce, işçe.

amelî
(ameliyye) amele mensup ve müteallik olan. fiil olarak. işlemek suretiyle. pratik. tecrübeli.

amelî
iş olarak, uygulamalı.

amelî
uygulamalı bir şekilde

amel-i kalil
amel-i kesirden az olan hareket. bir rek'atta bir uzuvla yapılan ve namazdan sayılmayan bir hareket veya ardı ardına yapılan üçten az hareket.

amel-i kesir
"namaz içinde ve namazdan sayılmayan ve bir uzuvla ardı ardına yapılan üç hareket veya iki uzuvla yapılan bir hareket; bu hareket namazı bozar."

amel-i sâlih
"Allah rızâsına uyan hayırlı amel. günahlardan uzak olan iş, fiil. maddi veya mânevi hukuk-u ibâdı ifâ etmek.(bugünlerde kur'an-ı hakîm'in nazarında, imandan sonra en ziyade esas tutulan takvâ ve amel-i sâlih esaslarını düşündüm. takvâ, menhiyyattan ve günahlardan ictinab etmek ve amel-i sâlih, emir dâiresinde hareket ve hayrat kazanmaktır. her zaman def-i şer, celb-i nef'a râcih olmakla beraber, bu tahribat ve sefahet ve cazibedâr hevesat zamanında bu takvâ olan, def-i mefasid ve terk-i kebâir üss-ül esas olup, büyük bir rüchaniyyet kesbetmiş. bu zamanda tahribat ve menfi cereyan dehşetlendiği için, takvâ, bu tahribata karşı en büyük esastır. farzlarını yapan, kebireleri işlemiyen kurtulur. böyle kebâir-i azime içinde amel-i sâlihin ihlasla muvaffakiyyeti pek azdır. hem az bir amel-i sâlih bu ağır şerait içinde çok hükmündedir. hem takvâ içinde bir nevi amel-i sâlih var. çünkü, bir haramın terki vacibdir. bir vacibi işlemek, çok sünnetlere mukabil sevabı var.takva; böyle zamanlarda, binler günahın tehacümünde bir tek ictinab, az bir amelle, yüzler günah terkinde, yüzer vacib işlenmiş oluyor. bu ehemmiyetli nokta; niyetiyle, takvâ namıyla ve günahtan kaçınmak kasdıyla menfî ibâdetten gelen ehemmiyetli a'mâl-i sâlihadır... k.)"

amel-i tâlih
yaramaz iş, makbul olmayan amel.

amel-i uhrevî
âhirete ait amel. (ey nefis! az bir ömürde hadsiz bir amel-i uhrevi istersen ve herbir dakika-i ömrünü bir ömür kadar faideli görmek istersen ve âdetini ibadete ve gafletini huzura kalbetmeyi seversen, sünnet-i seniyyeye ittiba et. çünki: bir muamele-i şer'iyyeye tatbik-i amel ettiğin vakit, bir nevi huzur veriyor. bir nevi ibadet oluyor. uhrevi çok meyveler veriyor. meselâ: bir şey'i satın aldın. icab ve kabul-ü şer'iyyeyi tatbik ettiğin dakikada, o âdi alışverişin bir ibadet hükmünü alır. o tahattur-u hükm-ü şer'i, bir tasavvur-u vahiy verir. o dahi,şarii düşünmekle bir teveccüh-ü ilâhi verir. o dahi, bir huzur verir. demek sünnet-i seniyyeye tatbik-i amel etmekle bu fâni ömür, bâki meyveler verecek bir hayat-ı ebediyyeye medar olacak olan faideler elde edilir. s.)

amelisâlih
dine uygun iyi amel, güzel iş.

ameliyât
ameller, işler, bir tedavi biçimi.

ameliyyat
ameller. işler. * bir bilginin iş olarak tatbiki. * tıb: operatörlük. cerrahlık.

amelles
kuvvetli adam. * kurt. * yavuz, çirkin at.

amellet
sağlam, muhkem, katı nesne.

amelmande
f. iş yapmaz hâle gelmiş olan. muattal. battal. çok yaşlı. sakat veya hasta olup çalışamaz hâle gelmiş olan.

amelmânde
iş yapamaz durumda.

amelnüvis
f. kasların çalışmasındaki değişiklikleri işaretleyen âlet.

amen
bir yerde mukim olmak, ikamet etmek.

âmen
çok veya en emin ve güvenilir.

âmenna
inandık, öylece kabul ederiz, ona diyecek yok (meâlindedir.)

âmennâ
inandık.

âmenna
"inandık ve tasdik ettik" (bk. e-m-n; -d- )

âmennâ
"inandık ve tasdik ettik" (bk. e-m-n; -d- )

âmentü
"""imân ettim"" demek olup ehl-i sünnet mezhebi olan mü'minlerin iman esaslarını kısaca toplayan ifâdenin has ismidir."

âmentü
îman esasları.

âmentü
"allah'a iman ettim" (bk. e-m-n)

a'mer
yaşlı kişi. ihtiyar.

amer
(amr, ömr, imâret) muammer eylemek. çok zaman yaşayıp kalmak. muammer olmak.

ameysel
arslan. * şişman, büyük deve. * kaftanını yere sürüyerek gezen tembel kimse. * uzun kuyruklu geyik. * enli nesne. * kerim, şerif nesne.

a'meş
gözünün yaşı durmayıp akan. * tomlaç gözlü.

ameş
gözü zayıf olan, gözü yaşlanıp durmadan akan.

ami
senevî, yıllık. * avamca. ileri gelenden olmayan. câhil. havassa âit olmayan. avama âit ve müteallik.

âmî
âlim olmayan sıradan kimse.

amid
çok hasta. * aşk hastası. * başlıca nokta. * önder, şef, komutan. rehber. * haraç alan kimse.

âmid
diyarbakır'ın önceki adı.

a'mide
direkler. temeller. sütunlar. * mc: büyük kimseler. büyükler.

amig
f. karışık. * hakikat. * mc: çiftleşme.

amige
f. karışık. * hakikat. * mc: çiftleşme.

amih
şaşkın, şaşırmış, şaşakalmış.

amihte
f. karışmış, karışık.

amihte-gî
f. karışmış olma.

amije
f. şair. * karışmış, karışık.

amik
hicaz vilâyetinde ulu bir ağaç.

amik
dibi çok aşağıda, derin. * mc: inceden inceye pek ziyade araştırma ve düşünceden sonra anlaşılabilen derin ve ince mes'ele.

amîk
derin.

amika
dibi çok aşağıda, derin. * mc: inceden inceye pek ziyade araştırma ve düşünceden sonra anlaşılabilen derin ve ince mes'ele.

amil
arzusu, isteği olan.

âmil
yapan. işleyen. *sebep. * vergi tahsiline memur kimse. * mütevelli. * vâli. *gr: iraba te'sir eden yüz şeyden altmışı. (yalnız ismi mecrur yapanlar yirmi adettir).

âmil
işleyen, etkileyen.

âmil
âmiller. amel edenler. * ırgat, işçi.

âmil
idare âmirleri. valiler. tahsildarlar.

âmile
(amel. den) bacak, ayak.

âmiletân
iki ayak, çift bacak.

amîm
herkese mahsus. umuma âit. * (c.: umem) tam, tamam.

amîm-ül ihsan
bağışı, bahşişi, ihsanı bol ve umumi olan.

amin
kim. hususiyetleri ve yapıları bakımından amonyaka benzeyen kimyevi maddelerin cins adı.

âmin
(emn. den) gönlü müsterih, kalbinde korku bulunmayan. * emniyet ver.

âmin
allahım kabul eyle!

âmin
peygamberlerin efendisi hürmetine duamızı kabul et allahım!

amin alayı
eskiden çocukların ilk okula başladığı gün yapılan merasim.

âmine
emin olan. kalbinde korku olmayan kadın. * peygamberimiz hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâmın öz annesinin adı. yirmi sene yaşamıştır. hazret-i ibrahim aleyhisselâmın dini üzere idi. (r. aleyha)

aminen
emniyet ve huzur içinde, selâmetle, emin olarak. sağlam olarak.

amin-han
f. amin diyen.

aminhânân
f. amin diyen.

amir
mâmur eden, harâbelikten kurtaran, şenlendiren. * imâr olunmuş. * devlete âit, mirî.

âmir
büyük me'mur. emreden, iş gösteren. * huk: bir kimseyi öldürmek veya bir uzvunu kesmek ve sakatlamak tehdidiyle bir filli yapmaya veya yapmamaya zorlayan ve bu tehdidi yapmaya muktedir olan kimse. (bak: ihcâc)

âmir
emreden, iş buyuran.

amiral
emir-ül bahr, emir-ül-mâ. bahriye kumandanı, kaptan. deniz generali.

âmirane
f. emredercesine. amir imiş gibi. * emreden büyük kimseye yakışır şekilde.

âmirâne
emreden âmir gibi.

âmire
büyük me'mur. emreden, iş gösteren. * huk: bir kimseyi öldürmek veya bir uzvunu kesmek ve sakatlamak tehdidiyle bir filli yapmaya veya yapmamaya zorlayan ve bu tehdidi yapmaya muktedir olan kimse. (bak: ihcâc)

âmir-i mutlak
kayıtsız şartsız herşeye hâkim olan.

âmir-i müstakil
hiç kimseye bağlı olmayan ve istiklâl sahibi olan âmir, kumandan.

âmir-i vicdanî
vicdana emreden, vicdanı çalıştıran.

âmiriyet
âmirlik, emredicilik.

âmiriyyet
"kumandanlık hâli. * amir, emredici olmak.(evet, bu kâinata geniş bir dikkat ile bakan; kâinatı gayet haşmetli ve gayet faaliyetli bir memleket, belki idâresi gayet hikmetli ve hâkimiyeti gayet kuvvetli bir şehir hükmünde görür, her şeyi ve her nev'i birer vazife ile musahharâne meşgul bulur. $ âyetinin askerlik mânasını ihsas eden temsiline göre: zerrât ordusundan ve nebatât fırkalarından ve hayvanât taburlarından, tâ yıldızlar ordusuna kadar olan cünud-u rabbaniyeden, o küçücük memurlarda ve bu pek büyük askerlerde hâkimâne tekvini emirlerin, âmirane hükümlerin, şâhâne kanunların cereyanları, bedâhetle bir hâkimiyet-i mutlakanın ve bir âmiriyet-i külliyenin vücuduna delâlet ederler. ş.)"

âmirziş
f. Allah'ın afvetmesi, bağışlaması. * bağışlama, afvetme.

âmirz-kâr
f. bağışlayan, affeden Allah. * affeden, bağışlayan.

amis
sirkeyle ıslanmış çiğ et.

amit
zarif, çeri, değerli kimse.

âmiyane
f. âdice. bayağıca. cahillere yakışır surette.

âmiyâne
bilgisizce, körü körüne.

âmiyy
avama ait, avamca.

âmiz
f. karışık, karışmış. (âmihten) $ mastarından imtizaç etmek, karıştırmak mânasındadır.

âmize
f. karışık, karışmış. (âmihten) $ mastarından imtizaç etmek, karıştırmak mânasındadır.

âmize-mu
f. saçı sakalı kırlaşmış olan adam. kır sakallı kimse.

âmize-muy
f. saçı sakalı kırlaşmış olan adam. kır sakallı kimse.

âmize-muyî
f. kır saçlı ve kır sakallı kimse.

âmiz-gâr
f. uygun, münâsib, yaraşır.

âmiziş
f. uysallık, imtizaç, uyuşma.

amm
amca. babanın kardeşi. * çok cemaat.

âmm
herkese âit. umuma âit. hususi ve bazılara mahsus olmayan. umumi.

âmm
umumi, genel.

amm
amcalar.

amm
amcalar.

âmm lâfızlar
"aynı cinsin birçok fertlerine birden delâlet eden lâfızdır. ""kavil, cemaat, nisa"" lâfızları gibi."

amma
"bundan sonra" anlamına gelen bu ibare, islâmî eserlerde hamd ve salâvattan sonra asıl maksada geçilirken söylenir

ammal
yapıcılar. * devleti idare eden adamlar.

amman
şam diyârında belka şehrinin adı.

ammar
bayındırlaştıran, imar eden.

ammat
amcalar.

amme
$ den müteşekkil suâl cümlesi. neden, nelerden, neyi?... meâlindedir.

âmme
tülbent sargı. * su içinde üstüne binip yüzülen şişirilmiş tulum. * umumi. herkese ait.

âmme
herkes, kamu.

amme
amme sûresiyle başlayan kur'ân-ı kerim'in son cüz'ü

amme nevalühü
"""cenâb-ı hakkın lütuf ve ihsanı herkese veya herşeye şâmildir."" meâlinde."

ammered
her şeyin uzunu. * yaramaz huylu. * belâ ve meşakkat.

ammeten
umumi olarak, herkese ait olarak, genel tarzda.

ammilgarâib
garipliklerin amcası.

ammizâde
amca çocuğu.

ammuriyye
ankara şehri. türkiye'nin başkenti.

ammus
güçlü ve kuvvetli kişi.

amnezi
psk. hafıza kaybı, erken bunama, ihtiyarlık bunaması, histeri, beynin zedelenmesi gibi hâllerde meydana gelir. hafıza kaybı kısmî veya umumi (genel) olabilir. hasta, belli bir olaydan öncekini (retrofrat), yahut sonrakini (anterofrat) hiç hatırlamaz, yahut tamamen hafızasını kaybeder.

amortisör
fr. otomobillerde veya diğer makinelerde sarsıntı, gürültü gibi şeyleri hafifletmeğe yarayan tertibat.

amper
fr. elektrik akımında şiddet birimi.

ampermetre
fr. elektrik akımının şiddetini ölçmeye yarayan âlet.

ampirizm
fls. (deneyci felsefe) her çeşit bilginin kaynağının duyu organlarının kullanılması sonucu kazanılan tecrübe olduğunu, duyu organlarının kullanılmadan hiçbir bilginin akılda yer alamıyacağını savunan felsefe. akılcı felsefe gibi bu felsefenin de aşırı iddiasının yanlışlığını, tenkitçi felsefe ve psikoloji göstermiştir. bilgi için ne sadece tecrübe, ne de düşünme gücü (akıl) yeterlidir.

ampul
fr. içinde elektrik akımı yardımıyla ışık vermeye yarayan bir iletken bulunan, havası boşaltılmış olan cam şişe. * içinde sıvı ilâç bulunan, ağzı kızdırılarak kapatılmış küçük şişe.

amr
eski fetva metinlerinde erkeği temsil etmek için kullanılan umumi isimlerden birisi. (bak: zeyd-amer)

amr ibn-ül-as (r.a.)
sahabe olup kumandanlıklarda ve valilikte bulunmuştur. çok zeki ve belâgatlı bir zât olduğu söylenir. vefatı (hi: 43) tür.

amrus
kuzu. * çok yürütmek istediklerinde yürümeyen davar.

amrut
hırsız.

ams
eskiyip mahvolmak. * bilirken bilmezlikten gelme.

amuc
eğri giden ok.

amucazade
f. amca oğlu.

amud
dik, dikine. sütun, direk.

amûd
direk, sütun.

amud
direkler. temeller. sütunlar. * mc: büyük kimseler. büyükler.

amud
direkler. sütunlar. * mc: seyyidler. askerî elçiler.

amude
f. dizi, dizilmiş.

amuden
dik olarak, dikine. dik surette.

amudî
yukarıdan aşağıya dikey olarak. direk gibi yukarıdan aşağıya düz ve şakulünde olarak.

amûdî
dikine, direk gibi.

amud-u nuranî
nurdan sütun, nurlu sütun.

amud-ül fecr
sabah yeri ağarıp uzama.

amug
f. uzun boylu adam. * ciddiyet, vakar.

amuhte
f. öğrenmiş.

amuhte-gâh
f. muallimler, öğretmenler.

amûmet
amcalık.

amur
bekâ mânâsına. ömür. her kişinin hayât müddeti.

amûr
iki diş arasında olan et.

amus
karanlık.

amut
bir kimsenin peşinden ayıbını söylemek.

amût
f. yalçın kayalarda ve yüksek yerlerde yapılmış olan kuş yuvası.

amuz
f. öğretmek mastarının emir kökü.

amuzende
f. talebe, öğrenci. * muallim, öğretmen. öğreten.

amuziş
f. öğrenme. * öğretme, tedrisat.

amuzkâr
(amuzgâr) f. muallim. öğretici.

amuzkârî
(amuzgârî) öğretmenlik, öğreticilik, muallimlik.

amyâ
(müe.) kör, a'ma.

amyâ
tam kör.

amyant
kolayca bükülebilen, ateşe dayanıklı liflerden yapılmış bir çeşit asbest.

amürg
f. fayda, menfaat, kâr. * kader, kıymet. * zahire, meyve. * esas, hülâsa, özet. * bir mikdar.

amürz
f. afveden, bağışlayıcı.

amürzende
f. bağışlayan, afveden.

amürzgâr
f. affeden, bağışlayan. günahları bağışlayan Allah.

amürziş
f. bağışlayış, afvediş.

amşuş
üzerinden üzümü alınmış üzüm salkımı.

an mim amed
f. tar: islâmiyeti ve türkçeyi öğretmek maksadıyla, devşirilerek toplanan ve türk köylülerine satılan acemi oğlanlardan, müddetini tamamlayarak rumeli ağasının tezkeresiyle ulüfeye yazılanların kayıtlarına verilen işaret.

a'nâ
nahiyeler, taraflar. * cemaatler.

anâ'
zahmet, meşakkat, güçlük, zorluk.

ânâ
gece yarısı vakitleri.

a'nâb
üzümler. yaş üzümler.

anâbil
kaba nesne.

anâbis
arslan.

anâcic
büyük nesne. * fesliğen adı verilen çiçek.

anâcic
hızlı yürüyen at.

anâdil
bülbüller.

ânâf
burunlar.

anâfet
kabalık, sertlik.

anafor
denizde akıntının yanında veya altında, onun ters istikametinde olarak akan su. akıntı mukabili.

a'nak
(e'nak) boynu uzun.

a'nâk
boyunlar, gerdanlar.

anak
en zarif, en yakışıklı, en güzel.* çok ferah, çok sürurlu.

anâk
dişi keçi yavrusu. * zahmet, meşakkat. * karakulak dedikleri hayvan.

anakat
muvaffakiyetsizlik. ümidi boşa çıkma.

anâkib
örümcekler.

anâkıb
dişi örümcek.

analjezi
yun.tıb: acı hissinin kaybı.

analoji
mant. benzetme yoluyla sonuç çıkarma. bilinmeyen bir durum, bir hadise, bir münasebet ve bir varlık hakkında hüküm vermek için bilinen bir benzeri hakkındaki bilgilerden faydalanılarak muhakeme yürütülmesidir. bu tarz düşünce çok defa düşüneni yanlış sonuca götürür. muhtemel olanın muhakkak zannedilmesine sebep olur. hataya düşmemek için dikkatli olmak gerekir.

anamalcılık
(bak: kapitalizm)

a'nan
ufuklar. * ağacın ucu.

anân
bulutlar. * gökyüzü, semâ.

ânân
f. (an. c.) onlar.

an'anât
rivayetler. * gelenekler, an'aneler, âdetler, örfler.

ananât
gelenekler.

an'ane
"âdet, örf. * ağızdan nakledilen söz, haber. * ıst: bir haberin veya bir hadis-i şerifin ""an filân, an filan"" diye râvileri bildirilmek suretiyle olan nakil. * silsile. * müezzin ezân okurken ""teganni"" ederse; ona da ""an'ane"" denir. (bak: şeâir)(ehl-i imana hücum eden ehl-i dalâlet - bu asır cemaat zamanı olduğu cihetiyle - cemiyet ve komitecilik mayesiyle bir şahs-ı mânevî ve ruh-u habis olmuş. müslüman âlemindeki vicdan-ı umumî ve kalb-i küllîyi bozuyor. ve avamın taklidi olan itikadlarını himaye eden islâmi perde-i ulviyeyi yırtıyor; ve hayat-ı imaniyeyi yaşatan, an'ane ile gelen hissiyat-ı mütevariseyi yandırıyor. r.n.)"

anane
bir tek bulut.

anâne
gelenek.

an'ane
rivayetler. * gelenekler, an'aneler, âdetler, örfler.

an'aneli
hadîs aktarımında peygamber efendimize (a.s.m.) varıncaya kadar "filandan, o da filandan" şeklinde oluşan isim listesi (bk. s-n-d)

an'aneli sened
"hadis nakledenlerin veya bir haberi söyleyenlerin bu haberi kimden kime söylendiğini belli eden ""an filan, an filan"" diyerek şahısların isimleriyle beraber rivâyet ve nakledilen kuvvetli ve şüphe götürmeyen sened. (suâl : an'aneli senedin fâidesi nedir ki; lüzumsuz yerde, malum bir vâkıada ""an filân, an filân, an filân"" derler? elcevab: fâideleri çoktur. ezcümle bir fâidesi şudur ki: an'ane ile gösteriliyor ki, an'anede dâhil olan mevsuk ve hüccetli ve sâdık ehl-i hadisin, bir nevi icmâını irae eder ve o senette dâhil olan ehl-i tahkikın, bir nevi ittifakını gösterir. güya o senette, o an'anede dâhil olan herbir imam, herbir allâme; o hadisin hükmünü imza ediyor, sıhhatine dâir mührünü basıyor. m.)"

an'anevî
an'ane ile alâkalı.

anânevî
gelenekle ilgili.

an'aneviye
an'aneciler. * an'aneden gelen.

anarşi
"yun. başıboşluk. din ve nizam tanımamak. din ve nizam düşmanlığı. birden başıboş kalmak. başta hükümet olmamak. hükümetinin otoritesi kalmamış olan bir milletin durumu. (bak: ye'cüc ve me'cüc)(bir müslüman mümkün değil, başka bir dine girip, ya hiristiyan ve yahudi, hususan bolşevik gibi olmak... çünkü; bir isevi müslüman olsa, isâ aleyhisselâmı daha ziyade sever. bir musevi müslüman olsa, musa aleyhisselâmı daha ziyade sever. fakat bir müslüman muhammed aleyhissalâtü vesselam'ın zincirinden çıksa, dinini bıraksa, daha hiçbir dine giremez, anarşist olur; ruhunda kemalâta medar hiçbir hâlet kalmaz. vicdanı tefessüh eder, hayat-ı içtimaiyyeye bir zehir olur. r.n.)(..hakiki bir müslüman, samimi bir mü'min hiçbir zaman anarşiye ve bozgunculuğa tarafdar olmaz. dinin şiddetle menettiği şey, fitne ve anarşidir. çünki, anarşi hiçbir hak tanımaz. insanlık seciyelerini ve medeniyet eserlerini canavar hayvanlar seciyesine çevirir ki, bunun âhir zamanda ""ye'cüc ve me'cüc"" komitesi olduğuna kur'an-ı hakim işaret buyurmaktadır. tr.)(hem her bir şehir kendi ahalisine geniş bir hânedir. eğer iman-ı ahiret o büyük aile efradında hükmetmezse, güzel ahlakın esasları olan ihlâs, samimiyet, fazilet, hamiyet, fedakârlık, rıza-yı ilâhi, sevab-ı uhrevi yerine garaz, menfaat, sahtekârlık, hodgâmlık, tasannu, riyâ, rüşvet, aldatmak gibi haller meydan alır. zâhiri asayiş ve insaniyet altında anarşistlik ve vahşet manaları hükmeder; o hayat-ı şehriyye zehirlenir. çocuklar haylazlığa, gençler sarhoşluğa, kaviler zulme, ihtiyarlar ağlamaya başlarlar. ş.)"

anarşi
karışıklık, kargaşalık, düzensizlik.

anarşilik
karışıklık, kanunsuzluk.

anarşist
anarşi taraftarı. anarşi ve karışıklık çıkaran.

anarşist
düzen tanımaz, yıkıcı, isyancı, bozguncu.

anarşizm
anarşiyi istiyen tahribci bir nazariye. anarşistlik. insanın insan tarafından idaresi esasına dayanan her türlü devlet, hukuk düzenlerinin adaletsiz, haksız ve zulüm olduğunu iddia eden ve devletsiz, kanunsuz, her insanın kendi başına buyruk yaşıyacağı bir düzensizlik istiyenlerin görüşü.

an-asl
aslında, hakikatında, aslından.

anâsır
unsurlar. bir şeyin meydana gelmesine sebeb olan temel esaslar. elementler.

anâsır
unsurlar, elemanlar, kavimler.

anâsır-ı erbaa
dört unsur: toprak, hava, su, nur (veya ateş).

anâsır-ı hisabiyye
mat : bir hesabı yapmak için gerekli olan mâlûmatlar.

anâsır-ı külliye
külli ve dünyanın her tarafından yayılmış bulunan unsurlar.

anat
anlar, zamanlar.

anâtir
gök sinek.

anatomi
canlıların yapısını ve bu yapıyı meydana getiren uzuvları inceleyen ilim dalı. tıbtaki önemi çok büyüktür.

anat-unât
mütevazi, alçak gönüllü. * köle * meşgul. * ıztırab çeken. muztarib. * işçi. * müfettiş. * tahsildar. (müennesi: aniye)

anayasa
(bak: teşkilât-ı esâsiye)

anâyil
berk, metin, sağlam, dayanıklı, muhkem.

anaz
bir büyük kuşun adı.

anâzıb
erkek çekirge.

ânâ-ül-leyl
gece yarıları, gecenin geç vakitleri.

anâşit
yaramaz. * uzun.

an-be-an
gittikçe, yavaş yavaş, zaman ilerledikçe.

anbean
gitgide, gittikçe.

anber
güzel koku. adabalığı ve kaşalot denilen büyük balıkların barsaklarında teşekkül eden güzel kokulu madde. * derisinden kalkan yapılan bir balık.

anber
güzel kokulu bir madde.

anbera
iğde yemişi.

anber-bar
f. güzel kokulu. anber kokulu.

anber-efşan
f. anber saçan.

anberî
güzel kokulu. anber kokulu.

anberîn
güzel kokulu. anber kokulu.

anber-nisar
f. güzel koku yayan. anber kokulu.

anber-sirişt
f. anber gibi güzel kokulu.

anber-ter
f. güzellerin zülüfleri ve benleri. * mc: geceleyin.

anbes
arslan.

anca
f. orası, ora, orada.

ancec
büyük nesne. * fesliğen adı verilen çiçek.

ancehaniye
kibir, azamet.

ancehiyye
bilmezlik. büyüklük. ululuk.

an-cehlin
bilmezlikle, bilmeyerek.

ancere
dudak uzatmak.

and
yemin etme, ahit dileme

anded
ayrılık, firak.

andel
yaşı büyük deve. * uzun, tavil. * avazla çağırmak.

andele
yaşı büyük deve. * uzun, tavil. * avazla çağırmak.

andelib
bülbül. seher kuşu. * mc: hz. resul-u ekrem'in (a.s.m.) bir ismi.

andelîb
bülbül.

andelib
bülbüller.

andelibân
f. andelibler, bülbüller.

andem
tıb: kanı durdurmak için kullanılan bir çeşit reçine.

andezit
yanardağ lâvlarının soğumuş kalıntısı.

âne
f. kelime sonuna getirilerek zarfiyet ifâdesi için kullanılan nisbet edatıdır. meselâ: mütefekkirâne (: mütefekkire yakışır halde) kelimesinde olduğu gibi.

a'neb
büyük burunlu adam, burnu iri olan adam.

aneban
erkek geyik.

aned
cânib ve nâhiyeler.

anede
çok inatçılar. muannidler.

anef
kabalık (inceliğin zıddıdır).

anem
bir ağaç cinsi ki, kızıl yumuşak budakları olur.

anen
arız olmak.

ânen
an be an, her an

anen fe anen
zamanla, gittikçe, devamlı.

anese
ünsiyet etmek. karşılıklı görüşmek, arkadaş olmak, yakınlık göstermek. (vahşetin zıddı)

anestezi
yun.tıb: bütün vücutta veya vücudun bir kısmında hislerin az veya çok miktarda kaybı.

anet
günah. zinâ . * helâk. * fesâd. * meşakkat. * kalb darlığı. * hata. galat. * tıb: kırılan bir kemiğin sarıldıktan sonra tekrar kırılması.

aneze
ucu demirli uzun ağaç, (ki asâdan uzun, süngüden kısa olur.)

aneşneş
uzun boylu.

anfe
dudak altında biten kıllar.

anfeanen
gitgide, zamanla.

angâh
(angeh) f. o vakit. ondan sonra.

angarya
yun. ücretsiz olan iş. meccanen görülen iş. baştan savma görülen iş. (bak: suhre)

angarya
ücret vermeden gördürülen iş.

anglikan
ingiliz kilisesi.

anglikan
ingilizlerin resmî kilisesi

anglosakson
büyük britanya'da yerleşen germen ırkından aşiretlerin adı. * ana dili ingilizce olan şahıs.

anhâ
ondan. (işaret zamiri).

anha minha
şundan bundan, şöyle böyle ederek, şu bu, öteberi.

anhü
ondan. (işaret zamiri).

anhüm
onlardan (mânasına işaret zamiri).

anhümâ
her ikisinden.

a'ni
yani ben demek istiyorum ki (manasında).

ani
mütevazi, alçak gönüllü. * köle * meşgul. * ıztırab çeken. muztarib. * işçi. * müfettiş. * tahsildar. (müennesi: aniye)

ânî
bir anda, hemen.

ani
esirler. * adi, bayağı ve aşağılık kimseler.

ani
gece yarısı vakitleri.

anîd
(inad. dan) çok inadçı. * daima suyu akıp iyileşmeyen yara. (bak: anud)

anîde
kabile, ehl-i beyt.

anif
sert, kaba.

ânif
yakında geçen. pek yakın geçmişte.

ânife
gençlik çağının başlangıcı.

ânifen
yukarıda. * az önce, biraz evvel.

ânif-ül beyân
biraz evvel bildirilen, az önce beyan olunan.

ânif-üz zikr
az önce bildirilen, biraz evvel tebliğ edilen.

anik
çok nesne. * devenin ancak dizini çekip yürüyebildiği kumlu yer.

an-il iman
imandan.

an-il-gıyab
kendisi yokken, gıyabında, arkadan.

animizm
sosy: ruhları ilâh sayan batıl bir din. ruhlar cisimler gibi Allah'ın mahlukudur. onun emirlerine tâbidir.

anin
f. yağ çıkarmağa mahsus olan yayık.

anis
şişman ve iri deve. * ihtiyar bekâr. * ihtiyar kız.

anise
cana yakın kız veya kadın.

aniye
son derece kızgın su.

aniz
ıztırablı, muztarib.

ank
kapı, bâb. * güzel, hoş, gökçek olmak.

anka
ismi olup cismi bilinmeyen bir kuş. çok büyük olduğu anlatılır. zümrüd-ü anka ve simurg gibi isimlerle de anılır. * uzun boyunlu kadın. * arabdan bir kimsenin lakabı. * zahmet, meşakkat.

ankâ
hayâlî bir kuş.

anka-meşrebane
anka meşrebi halinde, kanaat sahibi. eski edebiyatta kanaat sahiplerine kinaye olarak söylenir.

ankara
ankara üniversitesi

an-karib
yakından, çok zaman geçmeden.

an-karibin
yakın vakitlerde.

an-karib-iz-zaman
yakın vakitten.

ankas
erkek tilki yavrusu.

an-kasdin
kasd ve niyet üzere, mahsusen.

anka-yı mağrib
zümrüd-ü anka kuşu.

anke
sağlam olan nesne. * ahmak.

ankeb
erkek örümcek.

ankebet
dişi örümcek.

ankebut
örümcek.(resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmın ebubekir-i sıddık (r.a.) ile küffarın tazyikinden kurtulmak için tahassun ettikleri gar-ı hira'nın kapısında iki nöbetçi gibi, iki güvercinin gelip beklemeleri ve örümcek dahi perdedar gibi harika bir tarzda kalın bir ağla mağara kapısını örtmesidir ki: örümcek zayıf ağı ile rüesa-yı kureyş'e galebe etmiştir. ayet diyor ki: en zaif bir hayvana mağlup olacaklarını o müşrikler faraza bilseler, bu cinayete ve bu suikaste teşebbüs etmiyeceklerdi... r.n.) (bak: beyt-i ankebut)

ankebût
örümcek.

ankebut
örümcekler.

ankebut suresi
kur'an-ı kerimin yirmidokuzuncu suresidir. mekkidir. (allahtan başkasına güvenenlerin, dünyayı avlamak için kurdukları teşkilâtını bir örümcek ağına benzeten, örümcek meseli zikrolunan bir suredir.)

ankebutiye
örümcekler.

ankur
her nesnenin aslı.

ankût
örümcek. evcil, al kumru.

an-küm
sizden.

an-küma
ikinizden.

an-kümâ
ikinizden.

an-la şey'in
bilâ mucib, sebebsiz.

annab
üzümcü.

an-nakdin
nakit para olarak.

anofel
yun. sıtma mikrobunu taşıyan ve aşılayan sivrisinek.

anonim
yun. yapıcısının adı belirtilmeyen eser. * sermayesi hisselere bölünerek, her ortağın mes'uliyet ve salâhiyeti sermayedeki hissesiyle orantılı bulunan ortaklık, şirket.

anormal
normal olmayan. ifrat veya tefrit hali.

anot
yun. pozitif elektrot. bir elektrolitte, elektrik akımının içeri girdiği iletken uç.

ans
sağlam, kuvvetli deve. * yemen tâifesinden bir kabile. * kız bâliğa olduktan sonra, ailesinin evinde çok durması.

an-samim-il kalb
derûn ve kalbden, riyâdan âri ve hâli olarak. kalbin samimiyyeti ile.

an-samimin
kalbden. riyasızlıkla. samimiyetle. içten.

ansar
"(nâsır. c.) yardımcılar. müdâfiler. * peygamberimiz resul-ü ekrem (a.s.m.) mekke'den medine'ye hicretinde onun mücadelesine iştirak edip ona yardımcı, müdâfi, muhafız vaziyetini alan ve cenâb-ı hak'tan ve hz. peygamber'den (a.s.m.) yardım ve nusret dileyen sahabe-i kiram hazeratı. bu zevat-ı kirâm medine'deki ""evs ve hazreç"" kabilesindendirler. (r.anhüm) ensârullah da denir. (bak: ashab)"

ansiklopedi
yun. bir sahadaki bilgileri veya bütün bilgileri sistemli veya alfabetik bir şekilde sıralayan eser.

anter
gök sinek.

antika
yun. kıymetli san'at eseri. eski zamandan kalma eser.

antika
eskiden kalma kıymetli eser.

antikor
fr. vücuda giren hastalık mikroplarını zararsız kılmak için organizmanın bir kanun-u ilahî ile çıkardığı madde.

antranik
ermeni örgütünün liderlerinden biri.

antropoloji
yun. insan dediğimiz varlığı inceleyen ilim. insan biyolojik özellikleri açısından incelendiğinde biyolojik antropoloji, cemiyet halinde yaşıyan bir varlık olması açısından incelendiğinde sosyal antropoloji veya kültür antropolojisi, insanın mahiyeti, diğer varlıklardan farkı, hayatının mânası, dünyadaki yeri açısından incelendiğinde felsefi antropoloji adlarını alır. Allah insanın önce bedenini yaratmış, sonra ona ruh vermiştir. hiçbir varlığa vermediği kabiliyetler vermiştir. allahı tanıdığı ve ona bağlandığı zaman allahın muhatabı, yeryüzünün halifesi ve efendisi olur. allahı tanımadığı ve kendi keyfine tâbi olduğu zaman hayvanlardan aşağı bir mahluk olur. dünya hayatı, iyi ile kötülerin denendiği bir imtihan yeridir. insan ebed için yaratılmıştır. ölüm ebedi hayata bir yolculuk, bir terhistir. mezar, ya cennete giden yolun kapısı veya cehenneme giden yolun giriş yeridir.

antropomorfizm
"sosy. insan şeklinde putlara inanma ve tapma esasına dayanan batıl bir din. Allah'ı insan vasıflarıyla tasavvur eden dinî inançlar da antropomorfizm'in başka kılıkta görünüşleridir. meselâ aslı bozulmuş musevilik ve hıristiyanlıkta allahın insan şeklinde düşünülmesi antropomorfizm denilen putperestliğe bir geri dönüştür. islâm dini Allah'ın varlığı, sıfatları ve fiilleriyle eşsiz ve benzersiz olduğunu bildirmekle, en üstün ve mükemmel din olmak şerefine hak kazanmıştır. islâmın ""görmek, işitmek, konuşmak"" gibi insani vasıfları allaha atfettiğini, ve bu sebeple antropomorfik dinler arasında yer aldığını iddia edenler ya bilgisiz ya da kasıtlı kimselerdir. çünkü islâm, allahın ""görmek, işitmek, konuşmak"" fiilinde insanın muhtaç olduğu organ ve şartlara muhtaç olmadığını bilhassa belirtir ve insan fiili ile hiçbir surette benzerliği bulunmadığını açıklar. islâm en cahil insandan en âlim insana kadar herkese hitap eden bir din olduğu için, basit ve kaba düşünenlere, hareketlerinin Allah'dan gizli kalmayacağını anlatmak için Allah'ın, putperestlerin ilahları gibi konuşmaz, görmez, işitmez diye düşünmemelerini, Allah'ın her hal ve hareketlerinden haberdar olduğunu anlatmaktadır."

antût
çöl ortasındaki küçük dağ ve tepe.

anûd
muannid. çok inatçı.

anûd
çok inatçı.

anûdane
inat ederek.

ânuk
dişi keçi yavrusu. * zahmet, meşakkat. * karakulak dedikleri hayvan.

anûn
isyankâr, kavgacı. * davarların önünde yürüyen davar.

anve
kuvvet, cebr, zorakilik, zorlama, zor.

anvet
kahretmek. * galip olmak.

anye
güçlük, engel, zorluk, meşakkat.

anzar
bakışlar, görüşler. seyr.

an-ı seyyale
"gelip geçici az bir an.(vacib-ül vücud'a intisabını bilen veya intisabı bilinen herbir mevcud, sırr-ı vahdetle, vâcib-ül vücud'a mensub bütün mevcudatla münasebetdar olur. demek her bir şey, o intisab noktasında hadsiz envar-ı vücuda mazhar olabilir. firaklar, zevaller, o noktada yoktur. bir ân-ı seyyâle yaşamak, hadsiz envâr-ı vücuda medardır. eğer o intisab olmazsa ve bilinmezse, hadsiz firaklara ve zevallere ve ademlere mazhar olur. çünki o hâlde alâkadar olabileceği herbir mevcuda karşı bir firakı ve bir iftirakı ve bir zevâli vardır. demek kendi şahsi vücuduna, hadsiz ademler ve firaklar yüklenir. bir milyon sene vücudda kalsa da, intisabsız - evvelki noktasındaki o intisabdaki - bir an yaşamak kadar olamaz. onun için ehl-i hakikat demişler ki: ""bir ân-ı seyyâle vücud-u münevver, milyon sene bir vücud-u ebtere müreccahtır."" yani: ""vücud-u vâcibe nisbet ile bir an vücud, nisbetsiz milyon sene bir vücuda müreccahtır."" hem bu sır içindir ki, ehl-i tahkik demişler: ""envâr-ı vücud, vâcib-ül vücudu tanımakladır."" yâni: ""o hâlde kâinat, envar-ı vücud içinde olarak melâike ve ruhaniyat ve zişuurlar ile dolu görünür. eğer onsuz olsa; adem zulümatları, firak ve zeval elemleri herbir mevcudu ihata eder. dünya, o adamın nazarında, boş ve hâli bir vahşetgâh suretinde görünür."" m.)"

an-ı vâhid
aniden, birdenbire, bir an.

anşet
yaramaz. * uzun.

apolet
fr. askerlerin, sınıf ve rütbelerine göre sırma, ipek veya yünden omuzlarına taktıkları saçak.

aposteriori
fels: tecrübe sonunda meydana gelen bilgi ve düşünceyi anlatmak için kullanılan bir sıfat. meselâ ateşin yakıcı olduğunu denedikten sonra anlarız. bu bilgi, aposteriori bir bilgidir.

apriori
"fels. tecrübeden önce insan aklında varlığı kabul edilen bilgi ve düşünceyi anlatmak için kullanılan bir sıfat. meselâ: ""her sayı kendine eşittir"" hakikatı hiçbir deneye baş vurmadan bilinen bir apriori bilgidir."

apsis
fr. yönlü bir eksen üzerinde bulunan bir noktanın, başlangıç noktasına olan uzaklığının cebirsel değeri. * bir noktanın, fezadaki yerini tesbite yarıyan ana çizgilerden yatay olanı.

apulet
fr. askerlerin, sınıf ve rütbelerine göre sırma, ipek veya yünden omuzlarına taktıkları saçak.

âr ü namus
utanma, haya ve namus.

arâ
mıntıka, bölge. * komşuluk. * avlu. * çıplaklık. * geniş, çıplak arazi.

ârâ
f. süsleyen. bezeyen.

ârâ
fikirler, reyler.

arâ
cemaat, topluluk.

a'rab
göçebe araplar, çölde yaşayan araplar.

arab
ceziret-ül arab, şam, hicaz, ırak, yemen, mısır ve afrika'nın şimâlinde yaşayan geniş bir kavmin adı.

ârâb
(irb ve irbe. c.) hacetler. * uzuvlar. * akıllar, zekâlar. * hileler, oyunlar.

arab
arap dili, arapça

arâbât
keçi veya koyunun memesine geçirilen torba. * açık saçık konuşma.

arabe
(arben) yemek yeme.

arâbe
keçi veya koyunun memesine geçirilen torba. * açık saçık konuşma.

arabesk
süslemede kullanılan bir çeşit tezyinat.

a'rabî
çölde yaşayan arab.

arabî
arabça, arab dili. arab kavmine mensub.

arabî
arapça yazı

a'rabî
çölde yaşayan, göçebe arablar.

arabistan
f. arap ülkesi. arapların yaşadığı ülke.

arabîye
arapça.

arabiyyat
arapçaya dâir ilimler, kitab veya fikirler. arap edebiyatı.

arabiyyet
arapça ile ilgili olan (ilim, fikir veya kitap). arap edebiyatı.

arabiyyet
arapçaya dâir ilimler, kitab veya fikirler. arap edebiyatı.

arabîyyülibare
arapça söz, ibare, metin.

a'rac
anadan doğma topal (aksak).

arac
f. dirsek.

aradîn
yerler. arzlar, dünyalar.

a'raf
"(arf. c.) sırt, tepe. özel manası cennetle cehennem arası bir yer.(arf, herhangi bir yüksek yer demektir ki, bu münâsebetle atın yelesine, horozun ibiğine arf denilmiştir.)(a'raf, meşhur bir kavle göre cennet ile cehennem arasındaki hicabın, surun yüksek tepeleri demek olur. ibni abbastan sıratın şerefeleri diye bir kavil de mervidir. fakat hasanı basri hazretleri demiştir ki, a'raf ma'rifettendir. ve mânâ ""ehl-i cennet ile ehl-i nârı simalarından tanımak üzere bir takım rical vardır demektir. kendisine bu rical ""hasenat ve seyyiatları müsavi olan kimselerdir"" denildikte dizine vurmuş ve bunlar, demiş, Allah tealânın ehl-i cennet ile ehl-i nârı tanımak ve birbirinden temyiz etmek üzere tâyin buyurduğu bir kavmdir. vallahi bilmem belki bazısı şimdi beraberimizdedir. hâsılı a'raf üzerindeki ricalin tefsirinde başlıca iki kavil vardır. birincisi ebu huzeyfe ve saireden mervi olduğu üzere bunlar amelde kusur etmiş ve mizanda hasenat ve seyyiatları müsavi gelmiş bir taife-i muvahhidindir ki cennet ile cehennem arasında bir müddet kalırlar. sonra Allah tealâ haklarında bir hüküm verir. (ikincisi) bunlar enbiya, şühedâ, ahyar, ulemâ veya rical suretinde görünür. melâike gibi dereceleri yüksek bir takım zevattır.) (e.t.)"

ârâf
cennet ile cehennem arasındaki yer.

a'râf
rüzgâr. * el ayasında çıkan çıban.

a'râf
at yelesi. * horuz ibiği. * âdet. * cennet ile cehennem arasında bir makam. * ihsan.

a'raf suresi
kur'an-ı kerim'in 7. suresidir. mekke-i mükerremede nâzil olmuştur. suret-ül mikat, suret-ül misak, elif lâm mim sâd gibi isimleri de vardır.

arafat
mekkenin 16 kilometre doğusunda hacıların arefe günü toplandıkları tepe ve bunun eteğindeki ova. tepenin diğer bir adı cebel-ür rahme (rahmet dağı)dır. adem (a.s.) ile havva anamız cennet'ten çıkarıldıktan sonra burada bir araya geldiler. ibrahim peygamber (a.s.) cebrail ile burada konuştu. hz. muhammed (asm) yüzbin insana hitab eden veda hutbesini burada okudu. insan haklarını 14 asır önce burada dünyaya ilan etti.

arafet
atâ, ihsan, hediye.

arahim
büyük olan şey. * bir cins beyaz büyük mantar.

arais
gelinler. * güneşler. * gökler.

araiz
arz olunan meseleler. küçükten büyüğe yazılan yazılar.

a'rak
kökler, damarlar.

arak
kalabalık, izdiham.

arak-dar
f. terli.

arakî
terle ilgili, tere mensub.

arakiyye
yünden yapılan bir cins külâhtır ki, bilhassa dervişler kullanırlar.

arakk
çok ince. en ince. ziyâde rakik olan.

araknak
f. terlemiş, terden ıslanmış, ter içinde kalmış.

arakriz
f. terliyen, ter döken.

arak-çin
kavuğun altına giyilen takke.

ârâm
çölde, sahrada konulan hususi nişan.

arâm
beyaz geyik.

ârâm-bahş
f. dinlendirici, dinlendiren, ârâm veren.

ârâm-cû
f. dinlenmek isteyen.

ârâm-cûyane
f. dinlenmek isteyene yakışır şekilde.

ârâm-gâh
f. dinlenilecek yer.

ârâmgâh-ı ebedî
ebedi olarak dinlenilecek yer, sonsuz olarak istirahat edilen yer, mezar.

ârâm-gâr
hiçbir sıkıntısı olmayan, rahat yaşayan adam.

ârâm-güzin
f. dinlenmek için oturan, istirahat eden, dinlenen.

ârâmî
f. dinlenme, rahat etme.

ârâmide
f. rahat olan, dinlenen, sükûn halinde ve rahatta bulunan.

ârâmiş
f. huzur, rahat.

aramram
(aremrem) asker çokluğu. * şiddetli hâl ve iş.

arâm-rüba
f. sıkıntı veren, istirahatı bozan, rahatı kaçıran.

arâm-saz
f. yerleşen, oturan.

arâm-sûz
f. huzuru bozan, rahatsızlık veren.

ârâm-ı cân
gönül rahatı. * sevgili, sevilen güzel.

ârâm-ı dil
sevgili, sevilen güzel. * gönül rahatı.

aran
f. dirsek.

aranik
su kuşlarından boynu uzun bir kuş.

ar'ar
arap diyârında bir yerin adı. * bir oyun çeşidi.

arâr
iyi kokulu bir ot. * şiddet * kötü ahlâk. * evin avlusu, ev içi. * soğuk şiddetli olmak.

ar'are
dağ başı. iki burun deliğinin arası. * servi ağacı. çocuk oyunundan bir oyun.

arare
iyi kokulu bir ot. * şiddet * kötü ahlâk. * evin avlusu, ev içi. * soğuk şiddetli olmak.

ararot
ufak çocuklara yedirilen besleyici bir cins nişasta ki, amerika'da hasıl olan bir kökten çıkarılır.

a'râs
düğünler. * (irs.c.) evliler. * (urs. c.) nikâh merasimleri.

aras
yorgunluk, bitkinlik. * hayranlık.

aras
aras köyü

arasat
(aresât) mahşer yeri. haşir ve neşir meydanı.

arasât
ölümden sonraki dirilme yeri.

arasât
bina yapılacak boş arazi parçası. üzerindeki binası yıkılmış veya yapıya tahsis olunmuş yer.

araste
f. bezenmiş süslenmiş. * çarşının bir esnafa mahsus kısmı. * vaktiyle ordu çarşısı, ordugâhta kurulan seyyar çarşı.

araste-gî
f. süslülük, bezenmişlik, ârâstelik.

arat
bölge, mıntıka. * avlu.

arayende
f. düzen verici, süsleyici.

arayî
f. süsleyicilik.

arâyim
beyaz geyik.

arayiş
f. süs, zinet. * süsleme.

a'raz
arazlar, işaretler, nişanlar, alâmetler. * tesadüfler. * hastalık alâmetleri. * kazalar, felâketler, musibetler.

araz
işâret, alâmet. * tesâdüf, rast gelme. * kaza. felâket. zâtî olmayan hâl ve keyfiyet. * fls. herhangi bir cevherin varlığı için zaruri olmayan vasıf. meselâ: şekerin beyaz rengi şekerin varlığı için zaruri değildir.

araz
belirti, sonradan meydana gelen özellik.

ârâz
arazlar.

araz
arazlar, işaretler, nişanlar, alâmetler. * tesadüfler. * hastalık alâmetleri. * kazalar, felâketler, musibetler.

arazan
rastgele, tesadüfen, tevafukan.

arazet
genişlik.

a'razi
ârızî, tesâdüfî, rastgele.

arazî
araza âit ve mensub. araza dâir ve ilgili.

arâzi
yerler. ekilen toprak. ekilen yerler.

arâzî
yerler, topraklar, tarlalar.

arâzi-i emiriyye
huk: beytülmâle mahsus olup devlet tarafından şahıslara dağıtılan yerler. (tarla, çayır, koru ve emsali gibi.)

arâzi-i emiriyye-i mevkufe
huk: sadece hazine menfaatleri veya tasarruf hakları veyahut ikisi de bir hayır cemiyetine ayırılan miri arazi.

arâzi-i emiriyye-i sırfa
huk: beytülmâle mahsus menfaatleri ve tasarruf haklarından hiçbiri bir cihete verilmeyip devlete ait olan ve şahıslara dağıtılan memleket arazisi.

arâzi-i gamire
huk: harap, su baskınına uğramış veya içine henüz çift girmemiş yerler.

arâzi-i hâliye
boş, sahipsiz bırakılmış topraklar.

arâzi-i haraciye
müslümanlar tarafından fetholunan ve ulul-emir tarafından müslim olmayan eski sahibi elinde bırakılan veya hâriçten müslim olmayanlar getirilerek yerleştirilen arâzi.

arâzi-i mahlule
huk: araziyi kullananın intikal sahibi mirasçı bırakmaksızın ölümüyle hükümete kalan arâzi-i emiriye.

arâzi-i mahmiye
huk: beytülmâle ait araziden, koru, mer'a, yol, pazar yerleri gibi halkın ihtiyaçlarına ayrılmış olan arâzi.

arâzi-i meftûha
huk: fetih hakkının taalluk ettiği yerler.

arâzi-i mektume
huk: beytülmâle haber verilmeksizin kullanılan mahlul veya müstahik-i tapu araziler.

arâzi-i memluke
mülkiyet yolu ile tasarruf olunan yerler. (mülk, timar toprağı).

arâzi-i metrûke
terk edilmiş, bırakılmış topraklar, araziler.

arazi-i mevât
huk: hiç kimse tarafından kullanılmayan ve halka verilmeyen, meskun mahallerden biraz uzakta bulunan taşlık ve kıraç arazi.* işlenmemiş toprak.

arâzi-i mevkufe
vakfedilmiş yerler. bir hayır işine devamlı surette tahsis edilmiş yerler.

arâzi-i mevkufe-i sahiha
huk: arâzi-i memlükeden şartlarına uygun olarak vakfolunan yerler.

arâzi-i miriye
devlete ait arazi.

arâzi-i muhtekere
kiracısı tarafından üzerine bina yapılmak veya ağaç dikilmek üzere senelik bir ücret karşılığında kiraya verilen arazi. (kiracı, kira bedelini her sene arâzi sahibine vererek o arâziyi devamlı sûrette elinde bulundurur.)

arâzi-i mukaddese
mukaddes yerler. kudsi topraklar.

arâzi-i mübâreke
mübarek yer olan hicaz.

arâzi-i mülkiye
hükümet arazisi, hükümet toprağı. hazine arazisi.

arâzi-i mürfaka
huk: sokaklarda oturulacak yerler ve caddelerde boş bırakılan kısımlar. yolculara ait terkedilmiş konak yerleri, kervansaraylar.

arâzi-i müştereke
huk: çokları tarafından tasarruf olunan yer.

arâzi-i öşriyye
huk: ziraat olundukça her sene hâsılatından beytülmâle, beytüssadakaya konulmak üzere, fakirlerin hakkı olan öşür alınan arâziler.

araziş
f. hayır ve iyilik yapma. * tasaddukta bulunmak.

arâır
semiz etli deve. * şerefli adam. * kavmin reisi.

a'raş
tahtlar. * çatılar, damlar.

arbede
cidal, kavga, patırtı.

arbede
gürültülü patırtılı kavga.

arbede-cû
patırtıcı, gürültücü, kavgacı.

arbede-cûyâne
f. kavga çıkartmağa yeltenerek.

arbede-sâzî
f. gürültücülük, kavgacılık.

arc
mekke ile medine arasında bir mevzi. * deve sürücüsü.

arca
(müz: arec) topal ve aksak kişi. * sırtlan.

arcele
sürü, hayvan topluluğu. * yayalar cemaati. * at sürüsü.

ard
f. buğday ve diğer tahıllardan öğütülen un. * buğdayı değirmen taşına akıtan oluk.

arda
çıkrıkçı kalemi.

ard-biz
f. elek, un eleği. * elekle un eleyen kişi.

ardhale
f. bulamaç adı verilen yemek.

ardin
f. deneme, imtihan, tecrübe.

ardiyye
ticaret eşyasının saklandığı yer. * böyle bir yerde saklanan eşya için ödenen ücret.

ardtûle
f. bulamaç denilen yemek.

are
borç olarak alınan veya verilen şey.

areb
şehir ehli olanlar. * mide fesâdı.

a'rec
topal, aksak.

arec
topallık, aksaklık.

ârec
f. dirsek, kolun arka tarafı.

a'rec
topallar.

arecan
aksak ve topal kişinin yürümesi.

a'ref
pek ma'ruf, çok bilen. arif. * çok anlayışlı, fazla bilgili. * yelesi ve boynu uzun olan at.

arefe
mekkede hacıların arefe günü toplandıkları tepe.

arefe
bayramdan bir önceki gün.

arekiyye
zinâkâr kadın.

arekrek
aceleci, acul. * kuvvetli büyük deve.

a'rem
alacalı, benekli (şey).

aremet
savurmak için dövülüp toplanmış harman.

aremide
f. istirahat eden, dinlenen. rahat kişi.

aremrem
kalabalık ordu, çok fazla asker.

aren
davar ayağında olan kuru kemre. * yarık. * bir nesne yumuşak olmak.

arenc
f. dirsek. * gidiş, tarz, usül, metod.

arende
f. birşey getiren kimse.

areng
f. dirsek. * dert, keder. * hile, dubârâ. * tarz, tavır, üslüb. * vali, hakim. * zannolunur ki, galiba, öyledir, benzer gibi bir yakınlık ve benzerlik ifâde eder.

areometre
yun. sıvıların yoğunluk derecesini ölçmeye yarayan âlet. arşimet'in keşfettiği kanuna istinad edilerek yapılan bu alet, içi boş cam bir silindir ile bunun üst kısmındaki dereceli bir çubuktan ibarettir.

ares
hayranlık.

areste
f. süslenmiş, bezenmiş.

aret
f. dirsek.

arf
rüzgâr. * el ayasında çıkan çıban.

arfa
(müz: a'raf) yeleli. * sırtlan.

argo
fr. bir meslek veya topluluk sınıfı arasında kullanılan özel söz. * mc: serserilerin ve külhanbeylerin kullandığı söz veya deyim.

argon
yun. kim: a sembolü ile gösterilen renksiz, kokusuz ve tatsız bir gaz. havada % 1 nisbetinde bulunur.

ârî
pâk, pislikten uzak. * hür.

ârî
arı, temiz, saf.

ârib
halis arap cinsinden olan.

âric
(uruc. dan) yukarı çıkıp yükselen. çıkıp inen. uruc eden. * topal, aksak, noksan.

arîf
çok irfanlı, çok tanınmış, meşhur âlim. * bir işten iyi anlayan.

ârif
(irfan. dan) bilen, bilgide ileri olan. aşinâ, vâkıf. hakkı, hakkı ile bilen. * sabırlı ve mütehammil. * çok düşünmeğe ihtiyaç kalmaksızın, tekellüfsüz gördüğünü bilen ve anlayan. * zevkî ve vicdanî irfan sâhibi olan.

ârif
anlayışlı, sezgili, kavrayışlı.

ârif
irfan sâhibi kimseler. (bak: irfan)

ârifan
f. ermişler. arifler.

ârifane
t. arife yakışır surette. bilene yakışır şekilde. irfan sahibi olarak.

ârifane
ârifçe.

ârif-i billah
mürşid, ermiş, evliyâ. hakkın nuru ile cenab-ı hakk'ı bilen. âlemi, hâdiseleri ilahî feyz ve ilim ile gören veli.

ârif-i esrar
ilâhî sır ve hakikatlara vâkıf olan.

ârif-i münevver
nurlanmış ve mesleğinin mütehassısı olmuş ve aklı ile beraber kalbi de nurlanmış âlim. arif-i billâh.

ârifibillah
allahı tanıyan.

ârifîn
ârifler, irfan sahipleri.

ariflerin mezakları
ariflerin zevkaldığı yer ve hususlar.

arig
f. kırılma, gücenme. * kıskançlık, kin, nefret, adavet, düşmanlık.

arik
asil haseb ve neseb ehli olan.

ârim
inatçı, kafa tutan.

arin
arslanın yerleşip yataklandığı yer. * ağaçlar. * et.

arir
garip.

aris
gerdek. hacle.

aristatalis
yunan feylesofu aristo.

aristo
"(doğum : m.ö. 384) yunan filozoflarından olup eflatun'un talebesidir. mantık, ahlâk, siyaset, iktisad, felsefe kitapları vardır. ruhun bakiliğine inanırdı. tecrübeden ziyâde akla fazla kıymet verdiğinden çok yanılmıştır. (silsile-i felsefenin en mükemmel fertleri ve o silsilenin dâhileri olan eflatun ve aristo, ibn-i sina ve fârâbi gibi adamlar ""insaniyetin gayet-ül gayâtı : (teşebbüh-ü bil-vâcib) dir. yâni vacib-ül vücud'a benzemektir."" deyip fir'avunane bir hüküm vermişler ve enaniyeti kamçılayıp şirk derelerinde serbest koşturarak, esbabperest, sanemperest, tabiatperest, nücumperest gibi çok enva-i şirk taifelerine meydan açmışlar. insaniyetin esasında münderic olan acz ve zaaf, fakr ve ihtiyaç, naks ve kusur kapılarını kapayıp, ubudiyetin yolunu seddetmişler. tabiata saplanıp, şirkten tamamen çıkamayıp, şükrün geniş kapısını bulamamışlar...nübüvvet ise: gaye-i insaniyet ve vazife-i beşeriyet, ahlâk-ı ilâhiyye ile ve secaya-yı hasene ile tahalluk etmekle beraber, aczini bilip kudret-i ilâhiyyeye iltica, zaafını görüp kuvvet-i ilâhiyyeye istinad, fakrını görüp rahmet-i ilâhiyyeye itimad, ihtiyacını görüp gına-yı ilahiyyeden istimdad, kusurunu görüp afv-ı ilahiyyeye istiğfar, naksını görüp kemâl-i ilahiyyeye tesbihhan olmaktır diye, ubudiyetkârane hükmetmişler.işte diyanete itâat etmiyen felsefenin böyle yolu şaşırdığı içindir ki; ene, kendi dizginini eline almış, dalâletin herbir nev'ine koşmuş. işte şu vecihteki ene'nin başı üstünde bir şecere-i zakkum neşvünema bulup, âlem-i insaniyetin yarısından fazlasını kaplamış. s.)"

aristokrasi
yun. âlimlerin ve cemiyette en iyilerin iktidarına dayanan hükümet şekli. tarihte soylu, imtiyazlı, toprak sahibi, zenginlerin hâkimiyetine dayanan hükümet şekli. bu şekli ile oligarşi veya plütokrasi adıyla da anılmaktadır. imtiyazlı azınlığın, çoğunluğu idare etmesidir.

aristokrat
yun. sınıf farkını kabul eden ülkelerde asil sayılan kimse. asilzâde sınıfından olan.

ariye
(ariyet) geri verilmek üzere alınan, iğreti. bir kimsenin geri almak üzere, karşılıksız olarak başkasının faydalanmasına terk ettiği mal. kullanılmak üzere alınan emanet mal.

ariyeten
iğreti olarak, emâneten mânasında kullanılır.

âriyeten
emaneten.

ariyy
davar bağlanan yer ve ip.

ariyyet
ödünç verip almak.

ariyyet
ödünç verilen şeyler.

ariz
enli, geniş.

âriz
azarlayıcı.

ariz ve amik
enine ve boyuna, genişliğine ve derinliğine, tafsilâtlı şekilde.

ariza
büyük bir kimseye hürmetle yazılan veya verilen şey, istirhamnâme, hediye.

ariza
arz olunan meseleler. küçükten büyüğe yazılan yazılar.

arize
sâbit olmak. * kuvvetli ve muhkem olmak. bahil olmak.

ariş
f. anlam, mânâ, kavram, mefhum.

arişî
f. manevî. mânâ ile ilgili.

ark
ulaşmak.

ark
su yolu, kanal.

arka
çadıra diktikleri direk. * duvar içinde kerpiç ve taş arasına konulan ağaç.

arkan
terleme.

arkeoloji
(bak: atikiyyat)

arkes
cem'etmek, toplamak.

arkî
balık avcısı.

arkub
ökçe siniri. * yalan ve kötü söz.

arm
(arem) inatçılık, muannitlik. * kafa tutma.

armâ'
alaca yılan.

armador
itl. direk, seren, ip ve yelken gibi şeylerle gemiyi donatan usta.

arman
f. hasret, özleyiş, özleme. * nedâmet, pişman olma. * eseflenme, teessüf. * sıkıntı, rahatsızlık, zahmet.

armanî
f. müteessif, kederli, üzüntülü. pişman, nâdim.

armatür
lât. fiz: kuvvet akımını toplu bir hale koymak için mıknatısın kutupları arasına yerleştirilen demir parçası. * kondansatördeki iki iletken yüzeyden her biri.

armaz
kurbağa yosunu.

arnavut
(rumca ve arnavutçadan) balkan yarımadasının batı tarafında oturan bir kavimdir. osmanlı devrinde, kosova, işkodra, manastır, yanya vilâyetleridir. şimdi müstakil bir devlet olup, türkçede arnavutluk şeklinde söylenir.

arr
uyuz hastalığı.

arra'
sıtma tutmak, titremek.

arrâdât
küçük bir çeşit mancınık ki, hareket eden tekerlek üzerine konurdu. * dişi çekirge.

arrade
küçük bir çeşit mancınık ki, hareket eden tekerlek üzerine konurdu. * dişi çekirge.

arraf
falcı, kâhin, müneccim. * hekim. * göçebe arab aşiretlerinin örfe vâkıf umumi bilgileri. (müe: arrâfe)

arrâf
falcı, kâhin.

arras
gürleyen, şimşek çakan. * şimşekli.

arre
câriye. * uyuz hastalığı.

ars
iki duvar arasında olan duvar.

arsa
bina yapılacak boş arazi parçası. üzerindeki binası yıkılmış veya yapıya tahsis olunmuş yer.

arsa-i âlem
alem arsası, dünya meydanı.

arsa-i kâr-zâr
muharebe alanı, savaş meydanı.

arsat
semer ağaçlarına çakılan ağaç mıh.

ârsız
bî-ar, utanmaz, arsız.

artal
akranlarından ve benzerlerinden çok daha iri yapılı olan.

artebe
burun ucu.

artel
yoğun, büyük nesne.

arten
bir ot cinsidir ki, debbağlar onunla gön ve sahtiyan dibâgat ederler.

arteziyen
fr. burgu gibi bir âletle açılıp su fışkırtılan kuyu.

artı
mat: (+) ile gösterilen toplama işaretinin adıdır.

arub
erkeğini seven kadın.

arub
(bak: arube)

arube
fasih, hatasız arabca konuşmak. bu kelimenin mastarları: araben, arâbeten, uruben, urubiyyeten diye de okunur. * cuma günü.

aruf
uzun zaman ıztırab, elem çeken.

arug
f. geğirme.

arugde
f. öfkeli, kızgın.

arun
f. iyi vasıflarla meşhur olmuş, güzel huylular.

arus
süslenmiş gelin, güveyi. * güneş. gök. * kim: kükürt.

arûs
gelinler. * güneşler. * gökler.

arusan
f. gelinler, yeni evlenmiş kızlar.

arusane
f. geline yakışır şekilde.

arusân-ı bâğ
tarla çiçekleri.

arusan-ı huld
cennet hurileri.

arusek
f. küçük gelin. * yeşil ve pembe dalgalı sedef.

arus-i cihân
dünya.

arus-i felek
güneş.

arus-ül kur'ân
sonsuz merhametli, Allah.

aruz
mekke-i mükerreme ve medine-i münevvere etrafındaki nahiye ve köyler. * edb: şiirin ahenk ölçülerinden, nazmın vezinlerinden bahseden ilim. arap, fars, türk şiirinde kullanılan vezin ki, hecelerin uzunluk (kapalılık) ve kısalık (açıklık) değerlerine dayanır. * bir beytin birinci mısraının son kısmı. * çadırın ortasına dikilen ve ona destek olan kazık. * tas: süluk edenlerin karşısına çıkan çok şeyler, birisine ârız olan iş ve ihtiyaç. * yan taraf. * yanak. * yol. * usûl.

arûz
şiirde bir vezin türü.

aruz
aruzlar, şiir vezinlerinden bahseden ses kalıpları. şiirde beytin birinci mısraının son kısımları.

aruz kalıpları
deniz.

arv
sıtma ve diğer ateşli hastalıklarda gelen ilk titreme. * iş için birinin yanına varma. * yemişsiz bir çeşit ağaç.

arvana
boz dişi deve.

arvend
f. şan, şeref, ululuk, yücelik, azamet.

arz
bir büyüğe bir şeyi hürmetle vermek. bir işi büyüğüne hürmetle anlatmak. izâh etmek. takdim etmek. bir kimseye bir şeyi izhar etmek. * kıymetli bir şeyi diğer bir şeyle değiştirmek. * bir şeyin birden, âniden meydana gelmesi. * altın ve paradan gayrı mal, metâ. bir şeyin uzunluk mukabili olan genişliği. * bir muamelede aldanmak. * sağlam insanın hemen ölmesi. * delirmek. * coğ: bir yerin yeryüzünde hatt-ı istivâdan (ekvatordan) olan uzaklığı. * koz: bir yıldızın mıntıkatulbürucdan olan uzaklığı.

arz
yer, yeryüzü.

arz
sunulan, ifade edilen

arz
arzlar.

arz
yerler. ekilen toprak. ekilen yerler.

arz
yerler. arzlar, dünyalar.

arza
şiddet. * kuvvet.

arzan
enine, genişliğine.

arzanî
enine, genişliğine olarak.

arz-gah
f. bir şey arzetmek için toplanma yeri.

arz-hane
f. istanbuldaki topkapı sarayında bulunan hırka-i şerif odasının dışında kalan aralık oda.

arzî
genişliğine ait. bir yerin enine ait.

arzî
dünyaya ait.

arzîn
arzlar.

arziyat
jeoloji. dünyanın yaradılışı ile tarih boyunca değişen vaziyetlerini tetkik eden ilim.

arziz
f. kurşun, kalay.

arzu
meşhur halk hikâyelerinden olan arzu ile kamber hikâyesinin kadın kahramanı.

arzu
istek.

arzu-dâr
f. hevesli, talebli, istekli, arzulu.

arzuhal
(arz-ı hâl) bir iş için bir makam veya resmi daireye bir iş sahibinin verdiği dilekçe. istida-nâme.

arzuhal
dilekçe.

arzu-keş
yürekten isteyen, isteyici.

arzukeş
arzulu.

arzu-mend
istekli.

arzu-mendî
f. taleb, istek, arzu, heves.

arzu-yu beka
ebedilik arzusu.

arzu-yu hilâf
muhalefet etme, karşı koyma arzusu.

arzu-şikesten
f. arzunun olamaması, yerine gelmemesi. hayâl kırıklığı, inkisar-ı hayâl.

arz-ı a'şâriye
öşür (onda bir vergi) veren memleket.

arz-ı belde
ast: herhangi bir bölgenin üstünden geçen arz dairesi.

arz-ı belde ta'yini
ast: herhangi bir bölgede kutup yıldızı veya diğer yıldızlarla astronomik hesaplar yapmak suretiyle o yerin arzını tayin etmek.

arz-ı cemâl
f. güzelliğini göstermek. arz-ı didar da denir.

arz-ı cenubî
cenub arzı. (güney enlemi).

arz-ı endâm
boy-pos gösterme.

arz-ı hâcet
ihtiyacını, muhtaç olduğunu bildirmek.

arz-ı hâl
halini arzetme. istida. arzuhal.

arz-ı harac
harac veya vergi veren memleket.

arz-ı hüner
hüner gösterme, marifet izhar etme.

arz-ı hürmet
hürmetini bildirme. saygısını gösterme.

arz-ı iftikar
hacatını arzetme, ihtiyaçlarını meydana koyma.

arz-ı kudret
kudret gösterme.

arz-ı mahzar
bir işin yapılması için, yüksek bir mevkiye halk tarafından topluca verilen dilekçe.

arz-ı minnet
minnet gösterme.

arz-ı mukaddes
"kudsi, mübarek yer. eski peygamberlerin çok eseri bulunan kudüs, filistin. (arz-ı mukaddes: temiz yer (arz-ı mutahher) ve mübarek yer demektir ki, beyt-i makdis'in bulunduğu yerdir. vaktiyle birçok enbiyanın makarrı olduğundan böyle tesmiye olunmuştur. bir rivayete göre ibrahim (a.s.) lübnan dağına çıktığı zaman, Allah teâlâ: ""bak, gözün nereye kadar yetişirse orası mukaddestir ve zürriyetine mirastır."" buyurmuştur. bunun tâyin ve tahdidinde tur yani cebel ve havalisi denilmiş. dimeşk, filistin ve ürdün'ün bir kısmı denilmiş, arz-ı şam da denilmiştir. hz. musa, mısır'dan çıktıktan sonra şamda iskân vadedildiği ve beni isrâil'in buna arz-ı mevaid dedikleri de söylenmiştir. e.t.)"

arz-ı nefs
hizmette ve fedakârlıkta nefsini ve kendini ileri sürme.

arz-ı rum
(erzurum) rum memleketi. şimdiki anadolu. anadolunun şarkındaki bir vilâyet adı.

arz-ı tâzimât
karşısındakine büyük bir hürmetle takınılan tavır ve hareket.

arzıhal
durumunu bildirmek

arzın
yeryüzünde allah'ın emirlerini yerine getirip onun namına tasarrufta bulunan ve varlıklar üzerinde onun adına egemen olan insan

arüs
f. gelinler, yeni evlenmiş kızlar.

arık
uykusuz kimse, uykusuz olma halindeki.

arınmak
t. temizlenmek, pâk olmak.

ârız
sonradan olan şey. bir şeyin zâtına ve hakikatına ait ve lâzım olmayıp başka bir varlıktan bazan vâki ve kaim olan. takılan. yapışan. * bir şeyi arz ve takdim edici olan. * kalın ve geniş bulut. * ön dişlerin haricindeki onaltı dişin herbiri. * insanın yanağı. * hasta olduğundan dolayı kesilen deve. * seyrek sakallı kimse. (bak: ictima-i zıddeyn) * (arz. dan) gelen. * tesadüfî vakıa. * dağ, bulut. v.s. gibi görmeye mâni olan herşey. * yanak.

ârız
gelip çatan, bulaşan, yapışan.

ârız
sonradan ortaya çıkan

ârıza
sonradan olan, noksanlık. * isabet eden belâ ve keder. * bozulma. * gelip geçici. * hariçten gelen te'sirle olan. * bir şeyin olmasına veya görülmesine mâni olan birşey.

ârıza
aksama, aksaklık, engebe.

ârızan
(ârız. dan) geçici olarak. * tesadüfen, tevafukan, rast gele.

ârızî
zâtî ve irsî olmayıp sonradan hâsıl olan. zâtî ve esastan olmayıp sonradan zuhur ve taalluk eden. muvakkat, geçici.

ârızî
sonradan olan, dıştan gelen.

arş
"bağ çardağı. * gölgelik. * kürsü, taht, yüce makam. en yüksek gök. allahın kudret ve saltanatının tecelli yeri. (arş kâinatı kaplar. Allah'ın kudreti ve ilmi de herşeyi kaplar.) * fevkiyyet, ulviyyet. * arş-ı alâ, arş-ı rahman, arş-ı ilâhi, arş-ı yezdan, felek-i eflâk, felek-i atlâs, felek-i azâm gibi isimlerle cenab-ı hakkın izzet ve saltanatından kinaye olarak söylenir. (o.s) (... arş: zâhir, bâtın, evvel, âhir isimlerinin halita ve karışığıdır. bu halitada dahil olan ism-i zâhir itibarı ile arş mülk; kevn, melekut olur. ism-i bâtın itibarı ile arş, melekut; kevn, mülk olur. demek arşa ism-i zâhir nazarı ile bakılırsa; kendisi zarf, kevn de mazruf olur. ism-i bâtın gözü ile bakılırsa; kendisi mazruf, kevn zarf olur. ve kezâ ism-i evvel itibârı ile $ âyetinin işâret ettiği kevnin bidayetini içine alıyor. ve ism-i âhir itibarı ile $ hadis-i şerifinin ima ettiği kevnin nihâyetini içine alıyor. demek arş öyle bir halitadır ki, şu dört isimden aldığı hisseler ile kevn ve vücudun sağını, solunu, üstünü ve altını ihata etmiş olur. m.n.) (... arş, sakf demektir ki bir binanın veya yerin muhit-i ulvisini teşkil eder. bir eve nisbetle tavanı, tavanına nisbetle üstündeki çatısı, kubbesi, tepesindeki köşkü, tahtaboşu, cihannüması hep arş medlülünde dahildir. buna müteferri olarak çadır ve çardak gibi yükselen ve gölge veren her şeye de ıtlak olunur.) (e.t.)"

arş
ilâhî kudret ve saltanatın tecelli yeri.

arş
gök ve yer

arş
tahtlar. * çatılar, damlar.

arş
gökler, arşlar. tavanlar.

arş u ferş
(arş u zemin) arş ve yeryüzü.

arş u kürsî
(arş ve kürsî) arş ile kürsî.

arş ve süllem
delil-i arşî ve delil-i süllemî'den kinâyedir. (bak: delil).

arşa
f. güverte.

arşî
arşa dair, mantıkta bir delil.

arşî
devir ve teselsülü inkâr maksadıyla yukarıya doğru gittikçe daralan ve tek bir yaratıcının varlığına dayanan mantıkî delil

arşidük
"fr. avusturya ve macaristan imparatorluk hanedanı prenslerine verilen ünvandır ve ""büyük düka"" demektir. türkçe'de arşuduka da denmiştir. arşiv : fr. eski ve tarihçe kıymetli olan resmi kayıt ve kâğıtların saklandığı yer. * bir mevzu hakkında toplanmış muhtelif vesikaların hepsi."

arşiv
kıymetli belgelerin saklandığı yer.

arşiyân
f. arş'ın etrafında tesbih ederek dolaşan melekler.

arştan
göğün en yüksek tabaksından yere

arş-üs-süreyya
ülker yıldızının altında yer alan bir yıldız topluluğu.

arş-ı a'zam
en büyük arş. cenab-ı hakk'ın arşı. (bak: arş)

arş-ı azim
(bak: arş-ı a'zam)

arş-ı berin
arş-ı âlâ. göğün en yüksek tabakası.

arş-ı ehadiyet
allahın ehadiyet tecellisinin arşı ve âlemi. allahın, ehadiyet tecellisini gösteren âlem.

arşın
f. bir uzunluk ölçüsü. (68 cm. uzunluk.) bir kol boyu. büyük bir adım genişliği. * zirâ'.

arşın
68 santimetrelik uzunluk ölçüsü.

a'sa
değnekler, sopalar, bastonlar.

asa
f. (gibi) manasına gelerek birleşik kelimeler yapılır. (teşbih edatıdır.)

asa'
yaş olan şey kuruyup katılaşmak.

asâ
"(fiil veya harftir) ümid veya korku bildirir. şek ve yakin manalarına delalet eder; (ola ki, şayet ki, meğer ki, olur, gerektir) manalarına gelir. (kâde) $ fiiline benzer. ekseri, (lâkin) (leyte) mânasına temenni için kullanılır. hitab-ı ilahî kısmında yakîn ve vücubu ifade eder."

asâ
baston, sopa, değnek.

âsâ
" ""benzer, gibi"" mânâsında son ek."

asâ
değnekler, sopalar, bastonlar.

a'sâb
sinirler. damarlar.

asab
sinir. damar.

asâb
geyik, gazâl.

asab
sinir, damar.

âsâb
sinirler, damarlar.

asab
sinirler. damarlar.

asabe
kuvvet, şiddet. * bir tek sinir. * baba tarafından akraba olanlar. * bir kimseye yardım ve takviye eden akrabası takımı. * fık: eshab-ı feraiz, hisselerini aldıktan sonra geri kalanı, terekeyi alan kimse. (babası ve evladı olmayan kimseye vâris olan.)

asabi'
parmaklar.

asabî
sinirli. öfkeli.

asabî
sinirli.

asabiyet
sinirlilik. gayret.

asabiyeten
asabilik bakımından.

asabiyet-i kavmiye
vatanperverlik. menfi milliyetçilik, asabiyet-i câhiliye, asabiyet-i milliye, asabiyet-i nev'iyye gibi tabirler de aynı mânayı ifâde eder. (bak: asabiyet-i câhiliyye).

asabiyyet
sinirlilik. fart-ı gayret. imân ve islâmiyeti, kendi akrabasını, vatanını, din veya milliyetini müdâfaa etmek gayreti. hamiyyet.

asabiyyeten
asabi olarak. sâde kendi milliyetini, soyunu sevmekle.

asabiyyet-i cahiliyye
islâmiyetten evvelki câhiliyyet asabiyyeti. menfi milliyet. ırkçılık, yani, aşırı derecede kendi kavim ve kabilesini koruma ve iltizam gayreti.(asabiyyet-i cahiliyye, birbirine tesanüd edip yardım eden gaflet, dalâlet, riya ve zulmetten mürekkeb bir mâcundur. bunun için menfi milliyetçiler, milliyeti mâbud ittihaz ediyorlar. hamiyyet-i islâmiyye ise, nur-u imândan in'ikâs edip dalgalanan bir ziyadır. m.n.)

asabiyy-ül-mizac
yaradılışça sinirli olan kimse. yaradılışı itibâriyle asabi, hırçın, öfkeli olan.

a'sâb-ı gûş
kulak sinirleri, kulaktaki sinirler.

a'sâb-ı muharrike
hissi, duyguyu vücuttaki haber merkezine bildiren sinirler. hareket ettirici sinirler.

a'sac
saçları alnı üzerine dökülmüş.

âsad
esedler, arslanlar.

asaf
süleyman peygamberin (a.s.) veziri. vezir. * bir ot ismi.

asafâne
f. bir vezire yakışır surette ve hâlde.

asafir
serçe kuşları.

asaf-rey
düşüncesi asaf'ınki gibi akıllıca olan vezir.

asagir
şeref ve itibar bakımından küçük olanlar. çok küçük şeyler.

asagir ü ekâbir
f. itibar ve mevkice küçükler ve büyükler.

asah
daha doğru.

asahib
sahibler, sahib olanlar. ashablar.

asaib
cemaatler, tayfalar. * başa sarılan sargılar, nesneler.

asâib
cemaat, topluluk. * tıb: yaraları sarmakta kullanılan bağ, yara bantı. * başa sarılan ve şeâir-i islâmiyeden olan sarık.

asâil
bir şeyin tamamı, bütünü. * öğleden sonranın son kısmı, akşam üzeri. * ölüm, mevt.

asak
darlık. * hurma budağının yaramazı.

asâkil
beyaz, büyük mantar.

asakir
askerler. erler.

asâkir
askerler.

asakir
devlet ve memleketin muhafazası için ücretli veya ücretsiz olarak veya kur'a ile toplanarak hazır bulundurulan ve resmi elbise giyen silahlı adamlar topluluğu. er, leşker, nefer.

asâkir-i bahriyye
bahriyeliler. deniz askerleri.

asâkir-i berriyye $
kara askerleri.

asâkir-i muntazama
ordu askeri.

asâkir-i muvahhidîn
allahın birliğine inanan askerler. islâm ordusu.

a'sal
dişinin ucu eğri olan.

asal
ahlâk. karakter. * alâmet, işaret, belirti.

âsal
ulaştırma.

asalak
başka hayvan veya bitkilerin üstünde yaşayan ve onlara zarar veren hayvan veya bitki. parazit. * mc: başkalarının sırtından geçinen kimse.

asale
zehiri çok tesirli ve korkunç olan yılan.

asal-esail-usul
ikindi sonrasından akşama kadar olan vakit. * kavi, muhkem, sağlam.

asalet
temiz soyluluk. soy sop temizliği. köklülük. * rüsuh. * metanet. necabet. zâdegânlık. * kendi işi için bizzat ve kendisi nâmına hareket. * edb: yazıda veya sözde bayağı tâbirlerin bulunmaması.

asâlet
asillik, soyluluk.

asaleten
vekil olmayış. kendi işini kendi namına bizzat kendisi yapmak üzere. kendi nâmına olmak üzere.

asâleten
kendi adına.

asaletlû
asâletli, soy ve neseb sahibi, necib, asil. * osmanlı imparatorluğu zamanında resmi yazışmalarda büyükelçilere, hristiyan büyüklerine, devlet adamlarına ve prenslerine denirdi.

asâlic
yeni belirmeğe başlamış ağaç budağı.

asalit
koyu, sahin.

a'sam
ön ayakları beyaz olan at, geyik veya koyun.

asam
günahlar.

âsâm
günahlar.

asâmir
döndükçe suyu çıkarıp döken dolap gözleri.

asamm
sağır. * sert, katı. * güç, tahammül edilmez. * gr: muzaaf olan fiil. (ikinci veya üçüncü harf-i aslisi şeddeli olan fiil)

asamm
sağır, işitmez, katı.

asammane
sağırcasına.

a'sâm-ül yümnâ
sağ ayağı beyaz olan at, geyik veya koyun.

âsân
f. kolay. suhuletli. yesir. * bükülmüş ipin her katı.

âsân
kolay.

âsânî
suhulet, kolaylık.

asânin
sakal ucu. * her nesnenin evveli. * devenin çenesi altında olan uzun kıllar.

a'sar
asırlar. yüzyıllar.

as'ar
çok kibirli, mağrur. * çarpık suratlı, eğri yüzlü, eğri boyunlu.

asar
toz. * sığınak. * atiyye, hediye.

asâr
fakirlik. * güçlük. * şiddet.

âsâr
öç almalar. intikamlar. * eserler. * izler. nişanlar. abideler. * âdetler.

âsar
asırlar, çağlar.

âsâr
eserler, yapılanlar.

âsâr
eserler ve ameller âlemi, dünyası

asaran
(bak: asrân)

asare
f. sayı, hesab.

asarim
çadır toplulukları. ayrı ayrı küçük insan grupları.

a'sârnişîn
asırlar içinde oturmuş olan

âsâr-ı atika
eski eserler.

âsâr-ı edebiyye
edebî değeri olan eserler.

âsâr-ı matbua
tabedilmiş basılmış olan eserler.

âsâr-ı mergube
muteber ve rağbet kazanmış olan eserler.

a'sâr-ı sâlife
geçmiş yüzyıllar. geçmiş asırlar.

âsâr-ı san'at
sanat eserleri.

as'as
kumdan yığılmış tepe. * fesâd.

as'âs
gece çok gezip dolaşan kimse. * kurt.

as'ase
(ıs'as) yönelme. arka çevirme. * gece karanlığı gelmeğe başlamak veya gitmek. * bulutun yere yakın olması.

asat
binâ.

asatıb
ahırlar.

asâvid
büyük emir.

asay
f. gibi. (bak: asâ)

asayiş
"f. emniyet, güvenlik, korku ve endişeden uzak hâl. kanun, nizam hakimiyeti. insan cemiyetlerinde iktidar, hâkimiyet, bir zümrenin, bir sınıfın elinde olmaktan kurtulamamasından ve bir kısım insanlarca yapılan, istedikleri zaman değiştirilen kanunlara diğer insanların saygısı temin edilemediğinden asayişin sağlanması gittikçe güçleşmektedir. çağımızda maddeci düşünce ile yetişen insanlar ancak baskı tedbirleriyle itaat altına alınmağa çalışılıyor. böylece kapitalist ülkelerde oligarşik diktatörlük, sosyalist ülkelerde sınıf diktatörlükleri kurularak insanlar köleleştirilmektedir. islâmda ise iktidar Allah'ındır, mülk de Allah'ındır. insan insanın kulu, kölesi değildir. sınıf ve zümre diktatörlüğü yoktur. insan insan karşısında hür, Allah karşısında kuldur ve herkes hukukta birbirine eşittir. idareciler hakkın ve halkın hizmetkârlarıdır.(... bu millet ve vatan, hayat-ı içtimaiyesi ve siyasiyesi anarşilikten kurtulmak ve büyük tehlikelerden halâs olmak için beş esas lâzım ve zaruridir. birincisi: merhamet; ikincisi: hürmet; üçüncüsü: emniyet; dördüncüsü: haram ve helâli bilip haramdan çekilmek, beşincisi: serseriliği bırakıp itaat etmektir. işte risale-i nur, hayat-ı içtimaiyeye baktığı vakit, bu beş esası te'min edip, hem asâyişin temel taşını tesbit ve te'min eder. k.l.)"

âsâyiş
barış, huzur ve güvenlik.

asâyiş-berkemâl
rahat ve huzur te'min edilmiş.

asâyiş-cu
f. rahat ve huzur arayan. asâyiş isteyen.

asâyiş-perver
f. asâyiş taraftarı. sükûnet, rahat ve huzur isteyen.

asâyiş-perverâne
f. rahat, huzur ve asâyiş taraftarına yakışacak şekilde.

asa-yı inkâr
inkâr değneği. kabul etmeme.

asâ-yı musâ
hz. mûsânın (a.s.) asâsı. * kafir sihirbâzları cenab-ı hakkın izniyle mağlub eden ve taşa vurduğunda hemen cenab-ı hakkın izni ile su çıkaran hz. mûsânın (a.s.) mucizeli değneği. bu mucizeye teşbih olarak, her bir zerrede ve her şeyde allahın (c.c.) varlığını, birliğini ve kudsi sıfatlarını isbat ederek imân âb-ı hayatını gösteren ve bununla kâfirleri mağlub eden, ehl-i mekteb ve ehl-i felsefeye çok lüzumu bulunan risale-i nur külliyatından bir eserin adı.(... kur'andan tavr-ı kalbe ilham edilen asâ-yı musa gibi, mânevi bir asâ ihsan edilmiştir. bu asâ ile, kitab-ı kâinatın herhangi bir zerresine vurulursa, derhâl mâ-i hayat çıkar. çünki, müessir ancak eserde görünebilir. mânevi asansör hükmünde olan murâkabeler ile mâ-i hayatı bulmak pek müşküldür. vesaite lüzum gösteren ehl-i nazar ise, etraf-ı âlemi arşa kadar gezmeleri lâzımdır. ve o uzun mesâfede hücum eden vesveselere, vehimlere, şeytanlara mağlub olup caddeden çıkmamak için, pekçok bürhanlar, alâmetler, nişanlar lâzımdır ki yolu şaşırtmasınlar. m.n.)

asb
bağlamak. * sağlam olarak dürmek. * imâme, sarık. * yemen'de yapılır bir nevi kumaş. * firavun atı adı verilen bir deniz canavarının dişisi. * kurumak. * kızarmak. * sarmaşık. * sargı, bağ. * mendil.

asbab
çukur yerler.

asbâb
çukur yer, iniş yer.

asbag
alnı veya kuyruğunun ucu beyaz olan at. * kuyruğunun ucu beyaz olan kuş.

asbah
sabahlar.

asban
f. değirmenci. değirmen sahibi.

asbanî
f. değirmencilik.

asbar
akbulutlar.

asbest
yun. oldukça yumuşak ve ateşle hususiyeti değişmeyen lifli bir madde.

asc
gezi topluluğu.

asced
halis, karışıksız altın.

ascel
karnı büyük olan kimse.

asd
cimâ etmek. * döndürmek. * bozmak.

asda
sadâlar, sesler.

asdaf
sedefler.

asdag
perâkende olmak.

asdagan
tıb: kollarımızdaki nabız damarları.

asdak
samimi şeyler.

asder
omuz, menkıb.

asdika
sâdıklar. sabık ve sadık dostlar. * içi dışına, sözü işine uygun olanlar.

asdika
samimi dostlar, sadıklar.

ased
cimâ etmek. * ip bükmek.

a'sef
zulmedip zorla birşey alan.

asef
(asf) büyük kadeh. * bir şeyi almak. * yoldan çıkmak. zulüm eylemek. körü körüne gitmek. * birisini istihdâm eylemek. ırgatlık etmek, tarlada işçilik etmek. * ölüm. (kamus'tan alınmıştır.)

a'sel
eğri olan şey. eğri dişli veya bacaklı kimse.

asel
bal. şehd. * tatmak. * su akarken yüzünde hâsıl olan kabarcık. * cennette bir su.

aselan
süngü titrediğinden acı çekmek. * boynunu uzatıp sür'atle gitmek.

aselbent
tıbda ve kokuculukta kullanılan bir reçinedir ve aynı adla anılan ağacın kabuklarının çizilmesiyle elde edilir.

aselî
bal gibi sarı renkte olan. * yahudilerin ayırdedilmek için, omuzbaşlarına taktıkları sarı kumaş parçası. * eskiden kullanılan bir kumaş çeşidi.

asel-i musaffa
süzme bal.

aseliyyet
bal hâli.

asellak
deve kuşunun erkeği.

a'sem
eli bileğinden kurumuş kimse.

asem
kesbetmek. kazanmak. çalışmak. * dirsekten itibaren elin kuruyup çolak ve eğri olması. * ayağın topuktan kuruyup eğilmesi ve aksak olması.

asemm
çok sağır.

asemsem
kuvvetli, büyük deve.

asen
tütün, duhan.

asenn
koltuğu kokan kişi.

a'ser
çok zor ve çetin olan, dayanılması çok zor. * solak.

aser
solak kimse, solaklık.

aserat
sürçmeler, yanılmalar. * ayak kayması.

aserât
ayak kayma, sürçme, yanılma.

asere
kanat teleklerinden evvel, ucunda olan beyaz telekler.

ases
asâyişin muhafazası için geceleri dolaşan ve şimdiki polis vazifesini gören memurlar.

asesbaşı
osmanlı imparatorluğunun eski devirlerinde polis müdürü.

asev
(asven) serkeşlik. taşkınlık, serserilik.

asevsel
azâsı gevşek kimse.

asf
büyük kadeh. * zulüm ve zorla bir şeyi almak.

asf
şiddetli rüzgârlar.

asfad
suçluların el ve ayaklarına takılan kelepçeler.

asfaf
saflar, hatlar.

asfalt
yun. siyah renkte şekilsiz bir bitüm.

asfar
sıfırlar. boş şeyler.

asfencah
akılsız, ahmak adam.

asfer
sarı, uçuk benizli. soluk. * kızıl. * ıslık çalan.* bomboş şey.

asfiya
"sâfiyet, takvâ ve kemâlât sâhibi ve peygambere (a.s.m.) vâris olup, onun meslek ve gayelerini ihyaya ve tatbike çalışan muhakkik zatlar. (derece-i şuhud derece-i iman-ı bilgaybdan çok aşağıdır. yani : yalnız şuhuduna istinad eden bir kısım ehl-i velâyetin ihatasız keşfiyatı, verâset-i nübüvvet ehli olan asfiya ve muhakkikinin şuhuda değil, kur'ana ve vahye, gaybi; fakat sâfi, ihatalı, doğru hakaik-i imaniyelerine dâir ahkâmlarına yetişmez. demek bütün ahval ve keşfiyatın ve ezvak ve müşâhedâtın mizanı : kitab ve sünnettir. ve mehenkleri kitap ve sünnetin desâtir-i kudsiyeleri ve asfiya-i muhakkikinin kavanin-i hadsiyeleridir.m.)"

asfiyâ
günahlardan arınmış büyük zatlar.

asfiya-i muhakkikîn
hakikatı tam araştıran, delillerle isbat eden, ilim ve fazilette terakki etmiş olan büyük islâm âlimleri.

asfiya-i müdekkikîn
islâmî hakikatların tetkik ve bilinmesinde çok dikkatli ve sâdık olan büyük islâm âlimleri.

asga
öğrenmeğe çok hevesli. * çarpık suratlı.

asgar
en küçük. daha küçük.

asgar
en küçük.

asgar
şeref ve itibar bakımından küçük olanlar. çok küçük şeyler.

asgaran
kalb ile dil

asgarî
en az. en küçük.

asgün
hazar denizi'ne verilen bir isim.

ashâb
"(eshâb) (sahib. c.) arkadaş olanlar. sahip olanlar, kullanma yetkisine sahip kişiler. * halk, ahali. * sahabeler, yani peygamberimiz hz. muhammed'i (a.s.m.) görmüş ve mü'min olarak ona ve onun mesleğine bağlı kalmış olan zatlar. bu kişiler, insanlık, doğruluk ve her türlü faziletlerde en ileri seviyede bulunan şahsiyetlerdir.onlar peygamberimizi (a.s.m.) her an yakın alâka ile takip ederler ve o'na, her cihetle ittibaa çalışırlardı. dâima sıdk ve sadakatten, doğruluk ve faziletten ayrılmamak cehdi içinde idiler. islâmiyetin neşir ve tâmimi için her çeşit fedakarlıktan çekinmezlerdi. risale-i nur külliyatından mektubat isimli eserde denildiği gibi: ""âl ve ashâb nâmında bu zevat-ı kirâm, nev-i beşerin enbiyadan sonra ferâset ve dirâyet ve kemâlâtla en meşhur, en muhterem, en nâmdar, en dindar ve en keskin nazarlı tâife-i azimesi"" dirler.(r.a.)"

ashâb
sahipler, sahabeler.

ashab
sahibler, sahib olanlar. ashablar.

ashâb-üş-şimâl
amel defterleri sol taraflarından verilecek olan cehennemlik kimseler. solcular.

ashâb-ı bedir
hz. peygamber (a.s.m.) ile bedir muharebesinde bulunan sahâbeler (r.a.)

ashâb-ı cennet
cennet ehli. cennetlik olanlar, cennetlik oldukları ümid edilenler veya cennete gidecekleri müjdelenmiş olanlar. (bak: aşere-i mübeşşere)

ashâb-ı devlet
devlete mensub olanlar. devlet adamları.

ashâb-ı eyke
(ashâb-ı leyke) şuayb'ın (a.s.) Allah tarafından kendilerine gönderildiği kavmin adı. yerleri ağaçlı olduğundan bu isim verilmiştir.

ashâb-ı ferâiz
mirascılar. ölen kimsenin malında hissesi olan akrabâları.

ashâb-ı fil
islâmiyetten önce kâbe-i muazzamayı tahrib için mekke'ye hücum eden habeş ordusunun ismi ( önlerinde fil bulunduğundan, zırhlı vasıtalar gibi ondan faydalandıklarından bu isim verilmiş olduğu nakledilir.

ashâb-ı güzin
mümtaz ve en meşhur sahâbeler.

ashâb-ı kalem
kalem ashabı. memurlar.

ashâb-ı kalib
bedirde öldürülüp kuyuya atılmış olan müşrikler.

ashâb-ı kehf
kur'ân-ı mu'ciz-ül beyan'da bahsi geçen ve devirlerinin zâlim padişahından gizlenerek ve onun şerrine âlet olmaktan çekinerek, beraberce bir mağaraya saklanıp, rabb-ı rahimlerine (c.c.) sığınan, dindar ve makbul büyük zâtlar. isimleri rivâvette şöyle sıralanır: yemlihâ, mekselinâ, mislinâ, mernüş, debernüş, sâzenüş, kefeştatâyüş. kendilerine sâdık köpeklerinin adı da kıtmir'dir.

ashâb-ı kiram
hz. muhammedin (a.s.m.) ashabı, sahabeleri.

ashâb-ı matlub
huk : iflâs hâlinde bulunan şahsın, kanuni alacaklılarının yekûnü.

ashâb-ı meymene
dinen ihtiram mevkiinde bulunan yüksek haysiyet sahibleri. hayırlı kimseler.

ashâb-ı meş'eme
uğursuz, kötü, dine muhalif olanlar.* solak, sol tarafta, alçak mevkide bulunanlar.

ashâb-ı ress
kur'anda bahsi geçen bir kavim adıdır. kimler oldukları kati bir şekilde tesbit edilemiyor. râvilerin ekserisi, peygamberlerine isyan eden ve onu öldürüp kuyuya atan, bundan dolayı da cenab-ı hakkın helâk ettiği bir kavim olduğu hakkında ittifak etmektedir. (furkan suresi, 38 inci ayet)

ashâb-ı rıdvân
cenab-ı hakkın rızâsıyla müjdelenen sahâbeler. (r.a.) (bak: bi'at-ı rıdvan)

ashâb-ı suffa
"suffa ehli. bunlar, hz. peygamberin (a.s.m.) mescidine bitişik üstü örtülü, etrafı açık bir yerde otururlardı ve orada yaşarlardı. bu zatların yaşayışları ve hâlleri din hizmeti, hayatı bakımından büyük değer taşımaktadır. bütün hayatları peygamberimiz'in (a.s.m.) yanında bulunarak kur'ânın en yüksek derslerini alır, öğrenirler ve öğretirlerdi. islâmiyeti öğrenmek, öğretmek ve yaymak için her türlü şahsi menfaatlerini terkederek tam bir islâm fedaisi olarak yaşarlardı. bunlar evlenmezler ve dünya işleriyle uğraşmazlardı. ashab-ı suffa'nın bu hizmetleri sebebiyle ve bu çok büyük fedakârlıkları vesilesiyle islâmiyet az zamanda çok yayılmış ve kökleşmiştir. peygamberimiz'in (a.s.m.) hadis-i şerifleri mükemmel bir şekilde muhafaza altına alınmış ve zamanımıza kadar hatta kıyamete kadar sağlam bir şekilde devam etmesi sağlanmıştır.bu ehl-i suffa'nın ahvâli kur'an-ı kerim hizmetine ilk ve en mühim başlangıç olduğu ve herkese büyük ibret ve ders teşkil edeceği için, sahih-i buhâri tercemesi yedinci cildinin 62 ve 63 üncü sahifelerindeki alâkalı kısmı naklediyoruz: ""suffa, kamus müterciminin dediği gibi ve hepimizin bildiği veçhile, eski yerlerdeki ""sed"", ""seki"" gibi yüksekçe eyvana denir. lisanımızda tahrifle ""sofa"" tâbir olunur. ehl-i suffa buna izâfe edilmiştir. ashâb-ı suffa; aileden cüdâ, gaile-i dünyeviyeden âzâde ve bütün mânası ile feragatkâr bir hayata mâlik olan bir zümre-i mübârekenin ekseri vakitleri resül-i ekremin (a.s.m.) huzurunda geçerdi. dâima resul-i ekrem'den (a.s.m.) ahz-ı feyz ederlerdi. taraf-ı peygamberiden tâyin buyurulan muallimler mârifetiyle de kendilerine kur'ân tâlim edilirdi. bunlardan yetişenler müslüman olan kabilelere tâlim-i kur'ân için gönderilirdi. bu cihetle bunlara ""kurrâ"" denilirdi. bu suffaya da ""darul-kurrâ"" demek en münâsib bir isimdir. nur-u kur'an'ın ""lemhat-ül basar"" denilebilecek derecede az bir zaman zarfında âfâk-ı âleme intişar etmesi, bu ilim ocağının yetiştirdiği güzideler sâyesinde müyesser olmuştur. mütevâzi ve fakat çok feyyaz olan dörtyüz, beşyüz raddesinde dâimâ kur'ân ile, icâbında gazâ ile meşgul olan bir irfân-ı kur'ân ordusu bulunuyordu. içlerinden teehhül edenler kadro haricine çıkardı. fakat, yenileri ile ikmal edilirdi. burası bütün mânası ile leyli ve meccâni bir dâr-ul-ilim idi. müdâvimleri ne ticaretle, ne bir san'at ve harâsetle iştigal etmezdi. maişetleri taraf-ı risâlet-penâhiden ve ağniyâ-ı ashâb tarafından te'min edilirdi. bu hakikatı, ehl-i suffa'nın mübarek simâlarından birisi olan ebu hureyre (r.a.) kendisinin çok hadis rivâvet ettiğinden şikâyet edenlere karşı verdiği şu müskit cevabında pek güzel ifâde etmiştir: ""benim kesret-i rivâyetim çok görülmesin; muhacir kardeşlerimiz çarşıdaki, pazardaki ticaretleri ile, ""ensar"" kardeşlerimiz de tarlalardaki, bahçelerdeki ziraatleri ile meşgul bulundukları sırada, ebu hureyre, peygamberin (a.s.m.) mübârek nasihatlerini hıfzediyordu..."" demişti.resul-i ekrem (a.s.m.) ashâb-ı suffa'nın maişeti ile, tâlim ve terbiyesi ile pek yakından alâkadar olurdu. hattâ saadet-hâneleri ihtiyacatı ile ikinci derecede meşgul bulunurdu. bir kerre hz. fâtıma (r.a.) el değirmeni ile un öğütmekten usandığından şikâyet ederek bir hizmetçi istediğinde, resül-i ekrem (a.s.m.) - ""kızım! sen ne söylüyorsun?... henüz ehl-i suffa'nın maişetini yoluna koyamadım"" buyurmuştu.resul-i ekrem'in (a.s.m.) hiç bir mev'izaları, hiç bir hitâbeleri yoktur ki, bunun irâdı sırasında ashâb-ı suffa orada hazır bulunmasın, dinleyip, hıfzederek diğer ashâba nakletmesin... bu suretle ahkâm-ı islâmiyyenin hıfz ve naklinde ehl-i suffanın pek müstesna te'sirleri görülmüştür.içlerinde ebu hureyre (r.a.) gibi müstesnâlar yetiştiği gibi, ilmi varlık göstermiyenler de vardı. fakat, hangi türlü tedris gösterilebilir ki, umumi surette böyle sihir-âmiz bir feyz verebilmiş olsun..""hak dini kur'ân dili cilt 2, sahife: 939, 940, 941 de de şu izahat vardır:""bir gün resul-i ekrem (a.s.m.) ashâb-ı suffa'nın başlarında durmuş, hallerini nazar-ı tetkikten geçirmişti. fakirliklerini, çekmekte oldukları zahmetlerini gördü ve kalblerini tatyib edip onlara buyurdu ki: - ""ey ashâb-ı suffa! sizlere müjdeler olsun ki; her kim şu sizin bulunduğunuz hâl-ı sıfâtta ve bulunduğu halden râzı olarak bana mülâki olursa, o benim refiklerimdendir... """

ashâb-ı suyûf
bizzat harbe iştirak edip kılıçları ile cihad edenler.

ashâb-ı tahric
çıkarma.

ashâb-ı uhdûd
cenab-ı hakka imân ve itâat edenleri çukurlara doldurup yakan veya sopa ile döven, fir'avn gibi zâlim kimseler.

ashâb-ı yemin
ahid ve yeminlerinde sebât edenler. kendi kazançlarından ziyâde cenab-ı hakk'ın lütuf ve ikrâmına kavuşacakları ümid edilenler. Allah'a itâatleri ve amelleri iyi olup ahirette amel defterleri sağ taraftan verilecek olanlar. sağcılar. mukaddesatçılar. kur'an ve imân yolunda Allah (c.c.) için çalışanlar ve bunlara taraftar olanlar. sağlam ve helâl dâiresinde çalışan kimseler. cennetlik olanlar.

ashâb-ı şuhûd
(bak: ehl-i şuhûd)

ashame
peygamberimizin zamanında müslümanlığı kabul eden habeş necaşisinin ismi.

ashar
saçı kızıl adam. kırmızı tüylü hayvan.

asheb
tüyünün üstü kızıl, içi beyaz olan deve.

asi
uygun, elverişli.

âsi
isyan eden. emirlere itâat etmeyen. * günah işleyen. * meşru idâreyi tanımayıp baş kaldıran.

âsî
hurma salkımı.

âsî
isyan eden, başkaldıran.

asi
asiler, zorbalar, itaat etmeyenler. * günahkârlar.

asi
isyan edenler. günahkârlar.

asib
dolmuş bağırsak. * katı nesne, şedid. * şiddetli sıcak, çok sıcaklık. * talihsizlik.

âsib
f. musibet, belâ, âfet, felâket. * çarpışma.

asib-i rüzgar
zamanın belâsı.

asib-resan
f. zarar veren, musibete atan, belâya düşüren, felâkete sevkeden.

asid
başında bir zahmet olup boynunu döndüremeyen ve eğilemeyen, burnundan sümüğü akan deve.

aside
bulamaç adı verilen yemek.

asif
para ile tutulan işçi, yevmiyeci, gündelikçi.

asif
rençberler. ırgatlar.

asife
buğday ve arpa başağını örten yapraklar.

asil
esas. yedek olmayan. * köklü. * edebli, soylu. * fık: muamelâtta kendi nâmına hareket eden. * akşam vakti. * ölüm, mevt.

asîl
soylu, terbiyeli.

âsil
kovandan bal alan kişi. * yürürken aceleden yele yele yürüyen kimse.

asilâne
f. asil olanlara yakışır şekilde. asil ve neseb sahibine lâyık.

asile
bir şeyin tamamı, bütünü. * öğleden sonranın son kısmı, akşam üzeri. * ölüm, mevt.

asil-zade
f. sülâlesi ve ailesi görgülü, temiz ve asil olan.

asîlzâde
asîl kimsenin evladı.

asil-zâde
asilzâdeler, soylu kişiler.

asil-zâdegân
asilzâdeler, soylu kişiler.

asim
günahkâr. günah işleyen.

asime
f. akılsız, şaşkın, sersem.

asime-gî
f. akılsızlık, şaşkınlık, sersemlik.

asime-sâr
f. kafası karışık.

âsin
pis kokulu. bozulup kokan su.

asir
karmakarışık. * bitişik komşu.

asir
üzüm ve benzeri şeyleri şıra yapmak veya yağını almak için sıkan.

asîr
üsâre. özsu. * bir maddenin sıkılmış suyu. * suyu alınmak için sıkılmış şey.

âsir
ayağı kayan.

asirât
hayvanın ayağının arasına takılan köstek.

asire
hayvanın ayağının arasına takılan köstek.

asîre
cibre, posa.

asire
üzüm ve benzeri şeyleri şıra yapmak veya yağını almak için sıkan.

asistan
fr. profesör veya hekim yardımcısı.

asit
fr. terkibindeki hidrojenin yerine element alarak tuz meydana gelmesine sebep olan ve mavi turnusolü kırmızıya çevirmek hâsiyetinde hidrojenli birleşik hamız.

âsitan
f. kapı eşiği. * dergâh. * tekke.

âsiven
f. şaşkın, sersem, aklı dağınık.

âsiyâ
f. su değirmeni.

asiyâ-bân
f. değirmenci, değirmen sahibi.

asiyâ-ger
f. değirmen yapan, değirmenci.

âsîyâne
isyancı gibi.

asiyâ-seng
f. değirmentaşı.

âsiye
kederli, hüzünlü kadın. * sütun, kolon, direk. * hz. musa'yı (a.s.) nil nehrinden çıkararak büyütüp yetiştiren kadın. firavunun zevcesinin ismi.

ask
lâzım olmak, lüzumlu olmak.

aska'
atların ve kuşların başının ortasında beyazlık olanı. * kanarya kuşu.

askâ'
çeşme duvarlarının bölmeleri.* bölgeler.

askabe
küçük salkım.

askalân
"şam diyârında bir şehrin adı. (""arûs-üş şam"" da derler.)"

askale
serap fazla olmak.

askar
üzüm şırası.

askat
(uydurukça kelimedir.) (bak: vâhid-i kıyasî)

asker
devlet ve memleketin muhafazası için ücretli veya ücretsiz olarak veya kur'a ile toplanarak hazır bulundurulan ve resmi elbise giyen silahlı adamlar topluluğu. er, leşker, nefer.

asker
askerler. erler.

askere
şiddet. * asker hazırlamak.

asker-gâh
f. asker kampı, askeriyeye ait kamp.

askerî
askere veya askerliğe ait, askere mahsus.

askul
beyaz, büyük mantar.

asl
temel, esas, kök. bidâyet. mebde', dip, hakikat. hâlis, sâfi. haseb ve neseb. soy sop. zâten, en ziyâde.

asl ü esas
gerçek, doğru.

asla
hiçbir zaman.

asla'
başının tepesinde ve önünde kıl olmayan. * küçük başlı.

asla
olması imkânsız.

asla
temele dayandırma

aslâ
asla, kesinlikle öyle değil

aslâb
sulbler, beller.

aslâd
sert, katı ve düz. (çakmak taşı hakkında). ateşsiz. * cimri, hasis, pinti.

aslah
en sâlih. daha sâlih.

aslâh
daha iyi, en üstün.

aslah tarik
en selâmetli tarz. en salih usul, yol.

aslahakellah
Allah seni ıslâh etsin (meâlinde duâ).

aslâl
bir nevi ot. * bir nevi yılan.

aslat
koyu, sahin.

asleka
serabın fazla olması.

aslem
kulağı kesik olan, kesik kulaklı.

aslen
"kök veya soy bakımından, aslında, esasında; temelden, kökten."

aslî
asla aid ve müteallik.

aslî
asılla ilgili, öze dair.

asliyet
asıllık, köklülük, soyluluk, gerçeklik.

asliyyet
asl'ın hususiyeti ve hâli. hususilik, mümtaziyet, seçkinlik. * başka şeyler karışmamış olan bir şeyin ilk hali.

aslüfasl
işin aslı ve ayrıntıları.

asl-ı meyyit
huk: ölen kimsenin babası, babasının babası ve ilh...

asm
sargı. * kırılmış kemiğe bağlanan ağaç.

asm
" ""aleyhissalâtüvesselâm"" duasının kısa yazılışı."

asma
elleri veya bacakları eğri olan.

asma'
uyanık ve gözü açık (adam) * keskin (kılınç).

asmâ
ön ayağı beyaz olan dişi koyun.

asmah
çok cesur, pek kahraman.

asmaî
arapların şöhret bulmuş şairi.

asman
f. gökyüzü, sema.

asmane
f. dam, tavan, kubbe.

asman-gûn
f. gök mavisi.

asmanî
f. gökyüzüne, aya, güneşe mensub. * açık mavi.

asmanî âhen
f. yıldırım.

asmâniyân
f. gökyüzüne, aya, güneşe mensub. * açık mavi.

asmar
f. mersin ağacı.

asmende
şaşkın, alık, dalgın. hile ile kandıran, hileci.

asmıha
kulak kanalları.

asnım
putlar. * sevgililer.

aspiratör
fr. hava emme cihazı.

asr
muttali olmak. gözcülük etmek.

asr
ikindi vakti.

asr
asırlar. yüzyıllar.

asra'
zor olan şey. güç nesne. * kanatlarının uçlarında beyazlıklar olan tavşancıl kuşu.

asraf
masraflar. * değişiklikler.

asram
insan toplulukları, insan kümeleri. * çadır grupları.

asrâm
çadır toplulukları. ayrı ayrı küçük insan grupları.

asran
(asaran) iki devir. gece ve gündüz. * iki asır. * gündüzün zamanı.

asre
ayak kayma, sürçme, yanılma.

asrem
kulağı sakat, hasta. * ailesini geçindirmek için sıkıntı çeken (kimse). * bölük bölük.

asreman
gece, gündüz.

asrî
devre, modaya ve israflı fantaziyelere uyan. taklitçi. zamana uygun. bir devreye, asra âit ve müteallik.

asrî
çağa uygun.

asris
f. at koşturulan meydan, hipodrom.

asr-ı âhir
son asır, son devir.

asr-ı cahiliyyet
cahiliyyet asrı. cahiliyyet devresi. * arabistan'da islâmiyet'ten önceki putperestlik ve vahşet devri.

asr-ı ehîr
son asır.

asr-ı evvel
"ilk asır. * ıst: fey-i zevâle ilâveten, herşeyin gölgesi kendisinin bir misli daha uzadığı zamandan başlayıp, iki misli uzayıncaya kadar süren ikindi vaktidir. (fey-i zevâl; güneş tam ortada iken, gölgenin uzunluğudur.)"

asr-ı hâzır
şimdiki asır, yeni zaman.

asr-ı saâdet
"peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) peygamber olarak dünyada bulunduğu devir. (bu sıdk ve kizb; küfür ve iman kadar birbirinden uzak. asr-ı saadet'te sıdk vâsıtasıyla muhammed'in (a.s.m.) âlâ-yı illiyyine çıkması ve o sıdk anahtarıyla hakaik-ı imaniye ve hakaik-ı kâinat hazinesi açılması sırrıyla, içtimaiyat-ı beşeriye çarşısında sıdk, en revaçlı bir mal ve satın alınacak en kıymetli bir meta' hükmüne geçmiş. ve kizb vasıtasıyla müseylime-i kezzâbın emsâli, esfel-i sâfiline sukut etmiş. ve kizb o zamanda küfriyat ve hurafatın anahtarı olduğunu o inkılâb-ı azîm gösterdiğinden, kâinat çarşısında en fena, en pis bir mal olup; o malı satın almak değil; herkes nefret etmesi hükmüne geçen kizb ve yalana, elbette o inkılâb-ı azîmin saff-ı evveli olan ve fıtratlarında en revaçlı ve medâr-ı iftihar şeyleri almak ve en kıymetli ve revaçlı mallara müşteri olmak fıtratında bulunan sahabeler; elbette şüphesiz bilerek ellerini yalana uzatmazlar. kizb ile kendilerini mülevves etmezler. müseylime-i kezzâb'a kendilerini benzetemezler. belki, bütün kuvvetleriyle ve meyl-i fıtriyeleriyle en revaçlı mal ve en kıymettar meta' ve hakikatların anahtarı muhammed'in (a.s.m.) âlâ-yı illiyyîne çıkmasının basamağı olan sıdk ve doğruluğa müşteri olup, mümkün olduğu kadar sıdktan ayrılmamağa çalıştıklarından, ilm-i hadisce ve ulema-i şeriat içinde bir kaide-i mukarrere olan ""sahabeler, daima doğru söylerler. onlardaki rivâyet, tezkiyeye muhtaç değil. peygamberden (a.s.m.) rivayet ettikleri hadisler bütün sahihtir."" diye ehl-i şeriat ve ehl-i hadisin ittifakına kat'î hüccet bu mezkûr hakikattır. h.)"

asr-ı sâni
"ikinci asır. * ıst: fey-i zevâle ilâveten, herşeyin gölgesi kendi boyunun iki misli daha uzadığı zamandan başlayan ikindi vaktidir. (fey-i zevâl; güneş tam ortada iken, gölgenin uzunluğudur.)"

asrısaadet
peygamberimizin yaşadığı saadetli zaman.

ass
her nesnenin aslı, her şeyin esası.

assâb
iplikçi.

assâl
kovandan bal çıkaran, bal satan, balcı.

assale
arı, bal arısı. * arı kovanı, kovan. * petek, bal peteği.

assubay
ask: çavuş, üst çavuş ve başçavuş diye rütbeleri olan, ücret alan ve resmi elbise giyen askerdir.

ast
alt. * birinin emri altında olan kimse, mâdun. * askerlikte rütbe veya kıdemce küçük olan asker.

astan
f. eşik, atebe. * dergâh, tekye.

astane
f. eşik, atebe. * paytaht. * mânevi büyüklerin kabri. * büyük tekke. * merkez. (osmanlı imparatorluğunun merkezi olması münasebetiyle istanbul manasına da gelir.)

astâne-i saâdet
saadet eşiği. sultan sarayı, istanbul.

astar
yazı satırları.

astin
f. esvap kolu, yen.

astin-berçide
f. hazırlanan veya hazırlanmış (adam).

astine
f. yumurta.

astin-efşan
f. yen silken. * mc: vazgeçen.

astin-malide
f. hazırlanmış, hazırlanan (adam).

astronom
yun. kozmoğrafya âlimi, felekiyat ile uğraşan, gök cisimleri hakkında bilgi edinmeye çalışan.

astronomi
"yun. kozmoğrafya. gök ilmi. felekiyat.astronomi ilmi dünyanın birgün hareketinin duracağını; coğrafya, karaların alçalarak dünyanın sularla kaplanacağını, iklimin değişerek canlılar için yaşanmaz hâle geleceğini; fizik, güneşin birgün söneceğini, kâinattaki enerjinin artık kullanılamaz, işe yaramaz hâle geleceğini, kâinatın öleceğini açıklamaktadır. insanların yaşanmaz hâle gelecek dünya ve güneş sisteminden başka sistemlere göç edeceklerini hayâl etsek bile, kâinatın genel çöküşü karşısında kaçacak yer bulamıyacaklardır. sonunda kıyamet kopması muhakkaktır ve Allah'ın vaadi olan âhiret, şüphesiz gelecektir."

astronomi
gökteki cisimleri inceleyen ilim.

astronot
"yun. feza yolculuğu yapan vasıtaları kullanan kişi. (amerikada ve batıda astronot; rusyada ve komünist ülkelerde kozmonot tâbiri kullanılmaktadır.)"

asûb
bey, başbuğ. hakan. * arı beyi. (bak: ya'sub)

asûde
f. rahat, huzur içinde. dinç. müsterih. sâkin. * bir cins helva adı.

âsûde
sessiz, dingin, huzurlu.

asûde-dil
f. başı dinç, huzuru yerinde, gönlü rahat.

asûde-dilî
f. gönül rahatlığı.

asûde-gî
f. huzur, rahat, asayiş.

asûde-hâl
f. hâli rahat, sıkıntısı olmayan.

asûde-nişin
f. rahatça oturan. istirahat eden.

asuf
(asf. dan) çok zulüm eden. çok zâlim.

asul
gururlu, mütekebbir, zâlim kimse.

asum
obur, açgözlü, arsız.

asuman
f. gökyüzü. semâ. * felek.

âsuman
gökyüzü, sema.

asumanî
beşerî olmayan. semavî olan. göğe âit ve müteallik.

âsûn
isyan edenler. günahkârlar.

asûr
zorluk. güçlük.

âsûr
tuzak, ağ. * şer. * şiddet.

asûs
yalnız yürüyüp, otlayan deve. * yanından insanlar uzaklaşmayınca kendini sağdırmayan deve. * av arayan kimse.

asva
sırtlan. * yaşlı kadın.

asvad
büyük emir.

asvat
sesler.

asvât
savtlar, sesler.

asveb
(sâib. den) en doğru ve iyisi. çok isabetli.

asveb-i akvâl
kavillerin en muhkemi, sözlerin en doğrusu.

asvine
elbise koymaya yarayan dolaplar. gardroplar.

asy
isyan, itaatsizlik.

asya
dünyadaki kıt'aların en büyüğü. * f. değirmen. (bak: as)

asyaf
yaz mevsimleri.

asyar
dayanmak. * sürçmek.

asüd
arslanlar. * yiğitler.

asüfte
(asügde) f. ateşle islenmiş. * hazırlanmış, hazır.

asıf
şiddetli rüzgâr, sert fırtına. (bak: asf)

asıfat
şiddetli rüzgârlar.

asıfât
şiddetli rüzgâr, sert fırtına. (bak: asf)

asıfât
şiddetli rüzgâr, sert fırtına. (bak: asf)

asıfe
şiddetli rüzgâr, sert fırtına. (bak: asf)

asıl
temel, esas, kök. bidâyet. mebde', dip, hakikat. hâlis, sâfi. haseb ve neseb. soy sop. zâten, en ziyâde.

asıl
kendisi, temel, kök.

asıl
asıl kabul edilir, temel olarak dikkate alınır

asıl
ana, baba. cedler. * istinadgâh. * râcih delil, kaide. asıllar, kökler, temeller. bir ilmin asıl mevzuundan önce öğrenilmesi lâzım gelen esaslar. bir hedefe ulaşmak için tutulan düzenli yol. * tarz, metod, tertip.

asım
kendisini günahlardan men'edip pâk ve ismetli tutan, koruyan, men'eden.

asıma
medine şehrinin diğer bir ismi.

asıme
temiz, ismetli kimseler. * hudut şehirleri.

asır
ikindi vakti.

asır
yüzyıl, çağ.

asır
her asır

asırdîde
asır görmüş, çağ yaşamış.

asıta
sert ve kuvvetli rüzgârlar. fırtınalar.

ata
verme. bağışlama. bahşiş. lütuf. ihsan.

atâ
verme, lütuf, ihsan.

atâ
bolluk ve lûtuf içinde

ata ender ata
lütuf içinde lütuf, ihsan üzerine ihsan.

atab
mahvolma, ölme.

ata-bahş
f. bahşiş veren.

atabey
(atabek) selçuklular devrinde şehzadelere mürebbilik eden şahıs, lala.

atâbil
uzun boylu güzel kadın.

atad
işe yarayan âletlerin takımı. * büyük kadeh. * hazırlık.

a'taf
meyiller. * merhametler, şefkatler, lütuflar, ihsanlar.

ataim
ocaklar.

atak(at)
azad, izin.

atal
(c. a'tâl) vücudun örtüsüz yeri, bilhassa ense. * bir kişinin güzelliği. * vücudun tamamı. * boyuna asılan gerdanlığı kaybetmek.

atâl
böğür.

atalet
(utlet) boş durma. tembellik. işsizlik. hurma salkımı.(en bedbaht, en muztarib, en sıkıntılı işsiz adamdır. zirâ, atâlet, ademin birâderzâdesidir. sa'y, vücudun hayatı ve hayatın yakazasıdır. m.)

atâlet
işsizlik, tembellik, durgunluk.

atalet kanunu
"fiz: duran bir cisim, bir kuvvetin etkisi olmadan hareket edemez; ve hareket hâlindeki bir cisim, bir kuvvetin etkisi olmadan hızını ve yönünü değiştiremez."

atam
yüksek binalar, köşkler, hisarlar.

atâmıs
bütün vücut organları yerli yerince ve tam olarak yaratılmış olan.

atan
kovası el ile çekilen kuyu. * kuyunun ve havuzun etrafında deve çekip duracak yer. * su kenarı. * kokmak. * dibâgat etmek.

atân
kovası el ile çekilen kuyu. * kuyunun ve havuzun etrafında deve çekip duracak yer. * su kenarı. * kokmak. * dibâgat etmek.

atanib
kısa ipler. * uzun ipler. sicimler. * sâyebanlar.

ataraksiya
yun. tesirlere (etkilere) karşılık göstermeme, durgunluk hâli. * (fels.) ruhun sükunete ulaşması, arzu ve ihtiraslardan uzak kalma. eski çağ felsefesi, hayatın gayesi, saadet olarak duygusuzluk halini gösteriyordu. insan arzuları sonsuz, düşmanları sonsuzdur, (mikroptan kuyruklu yıldıza kadar) ama iktidarı hiç denecek kadar az, zayıf bir mahluktur. Allah'ı tanımaz ve onun kudretine dayanmazsa işte böyle saçmalıklara düşer. devekuşu gibi başını kuma sokmakla kurtulacağını umar. kurtuluş ise ancak islâm'da ve Allah'a imandadır.

atardamar
tıb: kanın, kalbden vücudun her tarafına (akciğerlere de) gitmesine yarayan damar. şiryan.

at'ata
birbiri ardınca çağırmak. * kavga etmek.

atavil
seçkin kimseler. * uzun boylular.

ataya
bahşişler. ihsanlar. lütuflar.

atâyâ
armağanlar, ihsanlar.

ataya-yı seniyye
padişahın hediye ve ihsanları.

atayıb
en iyiler. çok hoş olanlar.

ataş
susama. hararet.

ataşa
susamış olanlar, susuzlar.

ataşe
fr. elçiliklerde vazifeli memur.

atb
hışım etmek. * fesad. * ikrah olunan, kerih görülen.

atba
meme başları, uçları.

atba'
en pis.

atbak
tabaklar. kapaklar.

atbal
davullar.

atban
tek ayak üstüne sıçramak. * davarın üç ayak üstüne yürümesi.

âtbin
f. sözü doğru faziletli kimse.

atebat
eşikler, basamaklar.* iranlıların mukaddes ziyaret yeri.

atebe
(c. atebât) basamak, eşik.

atebe
eşikler, basamaklar.* iranlıların mukaddes ziyaret yeri.

atebe-i felek-mertebe
osmanlı padişahlarının sarayı.

atedân
bir yaşında ve iyi beslenmiş oğlak.

ateh
bunama, bunaklık. (ateh getirmiş bir ihtiyar)

ateh
bunama, bunaklık.

ateh kabl-el miâd
erken bunama.

atele
rende. * kalın ve büyük asâ. * fârisi yayı. * doğurmamış dişi deve.

ateme
gecenin ilk üçte bir bölümü. yatsı namazı vakti. * işsizlik, tembellik, atalet, üşengeçlik. * akşam vaktine kadar hayvanın memesinde bâki kalan süt.

ater
arap kadınlarının misk ve başka güzel şeylerle yoğurup, boyunlarına taktıkları gerdanlık.

ateş
f. odun vs. gibi maddelerin yanmasından hasıl olan hâl. od, nâr. * kızgınlık, hararet. * hiddet, gazab, şiddet. * hayvanın çevik, hareketli ve oynak olması. * yangın. * gözyaşı. * hastalık. * harb, savaş.(ateş unsuru, kâinatın bütün kısımlarını istilâ etmiş pek büyük bir unsurdur. bir damar gibi kâinatın yaratılışından başlayarak her tarafa dalbudak salıp gelen şu şecere-i nâriyeye nazar-ı hikmetle dikkat edilirse, bu şecerenin başında, yani sonunda büyük bir meyvenin bulunduğu anlaşılır. evet, toprağın içinde büyük ve uzun bir damarı gören adam, o damarın başında kavun gibi bir meyvenin bulunduğunu zannetmesi gibi, âlemin her tarafında damarları bulunan şu şecere-i nâriyenin de cehennem gibi bir meyvesinin bulunduğuna bilhads yani sür'at-i intikal ile hükmedebilir. i.i.)

ateş-bâr
f. ateş yağdıran.

ateş-bâz
f. ateşle oynayan. hokkabaz.

ateş-beste
f. hâlis altın, kırmızı altın.

ateş-dân
f. mangal, ocak.

ateş-dide
f. ateş görmüş, ateşten geçmiş. * mc: büyük ıztırab çekmiş ve tecrübe geçirmiş adam.

ateş-dil
f. sözü dokunaklı olan. * her gördüğü güzeli seven. * pek zeki adam.

ateş-efrûz
f. ateş yakan, ateş tutuşturan.

ateş-efşân
f. ateş saçan.

ateşek
f. küçük ateş. * ateş böceği. * frengi. * berk, şimşek.

ateş-engiz
f. dağlama aleti. * mc: fesatçı, ifsad yapan.

ateş-fâm
f. ateş renkli, kırmızı.

ateş-gede
f. mecûsilerin tapındıkları yer. mecusi mabedi.

âteşgede
ateşe tapanların mabedi.

ateş-gire
f. çıra. * maşa.

ateş-gûn
f. ateş gibi kıpkırmızı.

ateş-hâr
f. keklik. * merhametsiz, şefkatsiz ve zalim adam.

ateş-hirâm
f. süratle yürüyen, hızlı yürüyen.

ateş-hîz
ateşliyen, ateş veren.

ateş-hulk
f. sert tabiatlı, huysuz.

ateşî
"f. hararetli, ateşli; dokunaklı. * ateş renginde. * hiddetli, öfkeli."

âteşî
ateşle ilgili.

âteşî
ateşten yaratılan varlıklar

ateş-i âb-perver
mc: hançer, kama, kılınç.

ateş-i bahar
lâle. * kırmızı renkli gül.

ateş-i beste
hâlis kırmızı renkli altın. * donmuş ateş.

ateş-i hecr
firak ateşi, ayrılık acısı.

ateş-i rumî
eskiden kullanılan bir silâh çeşitidir. kara ve deniz muharebelerinde yangın çıkartmak için kullanılırdı.

ateş-i ter
kırmızı şarap.

ateşîn
f. ateşli, canlı, ateşten. * mc: şiddetli, hiddetli.

âteşîn
ateşli, canlı.

ateş-kâr
f. külhancı. * mc: aceleci, kızgın veya merhametsiz adam.

ateş-mizac
f. huysuz, geçimsiz, sert tabiatlı kimse.

ateş-nâk
f. ateşli.

ateş-nisar
f. ateş saçan.* mc: çok öfkeli, çok kızgın.

ateş-nümâ
f. ateş gösteren.

ateş-pâ
f. ateş gibi. * mc: atik, çevik.

ateş-pare
f. ateş parçası. ateş gibi. * mc: çok zeki, çok akıllı. * durup dinlenmeyen.

âteşpâre
ateş parçası.

ateş-paş
f. ateş saçan.

ateş-perest
ateşe tapan. mecusi, müşrik.

âteşperest
ateşe tapan.

ateş-reng
f. ateş renginde, kızıl renkli.

ateş-suhan
f. dokunaklı, kalb kıracak şekilde ağır söz söyliyen.

ateş-zebân
f. ateş dilli. çok dokunaklı söz veya şiir söyleyen.

ateş-zede
f. yakılmış, yakılan.

ateş-zen
f. ateş yakmak için kullanılan alet, çakmak.

atf
bağlama. bağ. ekleme. * meyletme. * şefkat. sevgi. * eğilme. * ikiye bükme. iki kat eyleme. * çevirme. * geri döndürme.* bir kimse üzerine tekrar hamle eylemek. * gr: bir kelimeyi diğer bir kelimeye harf-i atıf vasıtasiyle ilhak eylemek. (bak: harf-i atıf)

atf
atıf, bağlama, verme, yükleme.

atf
arap gramerine göre başına geldiği kelimeyi daha önce geçen bir kelime yapmayı sağlayan vav harfi

atf
meyiller. * merhametler, şefkatler, lütuflar, ihsanlar.

atfen
birisinin adına. birisine yükleyerek.

atfen
birinin adına, birine yükleyerek.

atfetmek
meyletmek. sevgi beslemek. * gr: mânâyı birbirine bağlamak.

atf-ı beyan
"mâkablini yâni mâtufun aleyhin mefhumunu izah ve te'kid için atfolunan tâbir. meselâ: ""meseleyi izâh ve teşrih eyledi"" cümlesindeki ""ve"" gibi."

atf-ı nigâh
bakma, göz atma.

atf-ı tefsir
"bir mânada olup mücerred tasdik ve te'kid için ""ve"" ile müteradifine (aynı mânadaki kelimeye) atfolunan kelime. meselâ: ""ihsan ve kerem, hüzün ve keder"" ifadesindeki ""ve"" ler gibi. diğer bir ifade ile: aynı olan ayrı iki kelimenin birlikte kullanılması. (""deli divâne""de olduğu gibi.)"

athal
kül renginde.

athar
kadınların aybaşı ve doğumdan çıktıkları zamanlar.

ati
inatçı, muannid. kalın kafalı.

âtî
gelecek zaman, ilerisi.

ati(ye)
(utv. dan) isyan eden, kafa tutan. asi. sert başlı, serkeş.

atid
tedarik olunmuş. hazır ve müheyya. * günah ve sevabları yazan melek.

atide
elbise sandığı.

atih
isyan eden, kafa tutan, âsi olan.

atihe
isyan eden, kafa tutan, âsi olan.

atik
berrak, saf, temiz, karışmamış, değerli.

atik
azatlılar. azat olmuş köle veya cariyeler.

atikıyyat
eski eserler. eski devirlerden kalma eserleri, - daha ziyade tarih ve san'at bakımından- tetkik eden ilim. arkeoloji.

atil
para karşılığı tutulan yardımcı, asistan.

ati-l-beyan
aşağıda sözü geçen, aşağıda zikredilen.

atim
yavaş, sessiz, ağır.

at'ime
(taam. dan) yemekler, taamlar, yenecek şeyler.

atime
"(c: atâim) ateş yakılan ocak; mangal."

atime
yavaş, sessiz, ağır.

atime
ocaklar.

atire
"receb ayında keferenin putları için boğazladıkları koyun ki, o puta ""itrâ"" derler."

atit
gıcırtı. * ses.

atiy
(utiy) haddi tecavüz etme. * çok ihtiyar olma. * kibirlenme.

atiye
azgın. * büküp büküp atan.

atiyen
aşağıda. * ilerde, gelecekte.

atiyyat
hediyeler. ihsanlar. * büyük bir kimsenin bahşişleri.

atiyye
hediye. bahşiş. lütüf ve ihsan.

atiyye
hediye, ihsan.

atiyye
bahşişler. ihsanlar. lütuflar.

atiyye
hediyeler. ihsanlar. * büyük bir kimsenin bahşişleri.

âtiş
(atişe) susuz, susamış.

atk
esiri serbest bırakmak. köleyi âzat eylemek. (bak: ıtk)

atl
şerir. sert tabiatlı. yaramaz. * şiddetle çekmek.

atlab
"(tâlib. c.) arayanlar, talibler; bilhassa talebeler.* (tılb. c.) kadın peşinde dolaşanlar, zamparalar."

atlal
şekiller, biçimler.

atlas
ipekten yapılmış kumaş. üstü ipek, altı pamuk kumaş. * düz tüysüz. * büyük harita. * atlas okyanusu.

atlas
üstü ipek altı pamuk kumaş.

atlâs
sahife. * mahvolmuş nesne. * tüyü dökülmüş olan deve uyluğunun derisi. * elbisenin eskimesi.

atle
(c. utül) rende. * yoğun büyük asâ. * büyük iğne demiri. farisî yayı. * doğurmamış dişi deve.

atles
eski, yırtık, yıpranmış, aşındırılmış.

atletizm
yun. çeviklik, atiklik, kuvvet gibi beden kabiliyetlerini inkişaf ettirmeğe yarayan ve koşu, atlama, ağırlık kaldırma ve atma gibi, tek başına yapılan bedeni çalışmalar.

atliye
merhemler.

atm
geciktirmek, eğlendirmek.

atmar
paçavralar. eski, yıpranmış elbiseler.

atme
ateş kaynağı, volkanın tepesindeki lâvın çıktığı yer, krater.

atmosfer
dünyanın çevresini kuşatan 100 km. kalınlığında, çeşitli gazlardan meydana gelen gaz tabakası. başka gök cisimlerini kuşatan gaz tabakalarına da atmosfer denir. * bir yerdeki mânevi hava. * basınç birimi. 0 derecede 76 cm. yükseklikteki bir civa sütununun 1 cm. karelik alan üzerine yaptığı basınca 1 atmosfer denir. bu basınç 1.033 kilogramdır. deniz seviyesinden yükseldikçe basınç azalır.

atnab
çadır ipleri. * ağaç kökleri. * tıb : vücuttaki sinirler.

atol
mercan adası. mercan iskeletlerinin birikmesiyle meydana gelmiş olan halka biçiminde ve ortasında bir göl bulunan adacık.

atom
yun. maddenin bölünemez en küçük parçası manasında eski çağ felsefesinde kullanılan bir tâbir, günümüze kadar gelmiş ve ilmî tabir olarak kalmıştır. atom, maddenin bölünmez bir parçası değil, kendisi de daha küçük parçalardan yaratılmış çok küçük bir âlemdir. dünyada, kâinatta ve atom âleminde hep aynı nizam hâkimdir. bugün, dün olduğu gibi maddeci felsefe, maddenin mahiyetini anlamaktan âcizdir.

atr
iyi kokulu şeyler sürünmek.

atrab
oyunlar. eğlenceler. şenlik ve ferahlıklar.

atraf
(tarf ve taraf. c.) gözler. * taraflar. kenarlar.

atrak
gecegelen seyyahlar.

atrar
kenarlar, uçlar.

atras
yazılmış sayfalar.

atrese
şiddetle ve zorla almak. * gadap etmek.

atreş
sağır, işitmeyen.

atruk
tarikler, yollar.

ats
aksırık. * şafak sökme.

atse
aksırma, tek aksırık.

att
sözü tekrar tekrar söylemek.

attar
(ıtr. dan) güzel koku veya iğne iplik gibi şeyler satan.

attar
ıtriyat dükkanı, güzel koku satan adam.

attas
devamlı aksıran.

attat
çok bağırıp çağıran, gürültücü adam.

atûb
inatçı, muannid.

atûd
bir yaşında ve iyi beslenmiş oğlak.

atûf
çok acıyan, pek merhametli.

atûfet
şefkat. çok merhametli oluş.

atûh
mâtuh. bunak. şuurunu kaybetmiş ihtiyar.

atûm
akşam vaktinin dışında sütünü vermeyen deve.

atûs
enfiye, aksırtıcı şey.

atv
el ile alıp yiyip içmek.

atvad
dağlar.

atvak
tasmalar. gerdanlıklar, boyuna takılan mücevherler. * tâkatler, kuvvetler. * boyundaki halka çizgiler.

atvâs
meşhur bir kabın adı. tas.

atvel
(tavil. den) çok uzun.

atvel
seçkin kimseler. * uzun boylular.

atyan
çamurlar, balçıklar.

atyâr-tuyur
kuş. * uçmak (mânasına mastardır.)

atyeb
pek güzel. daha güzel.

atyeb
en iyiler. çok hoş olanlar.

atyeb-i me'külât
yiyeceklerin en güzeli. en güzel yiyecekler.

atyer
çabuk uçan. derhal kaybolan.

atyeş
gayet tez uçar bir kuş.

atıf
verme, yükleme, bağlama.

âtıf
(atf. dan) yüzünü çeviren, bakan. meyleden, yönelen. * bağlaç. * şefkat edici kimse. merhametli, müşfik. * yarış atlarının altıncısı. * gr: iki kelimeyi birbirine bağlayan harf veya kelime.

atıfet
koruma, sevgi, acıma. şefkat. esirgeme. * hüsn-ü zan. karşılıksız sevgi.

âtıfet
karşılıksız sevgi, acıyıp esirgeme.

atıfet
atıfetler. hediyeler. ihsanlar.

atıfet-kâr
f. esirgeyip muhafaza eden, gözetip koruyan.

âtık
azad edilmiş, serbest bırakılmış kimse. * yaşlı. * genç kız.* temiz soylu. * eski. * yavru kuş.

atık
yaşlılar. * genç kızlar. * hür ve serbest olanlar. * yavru kuşlar.

âtıka
azad edilmiş, serbest bırakılmış kimse. * yaşlı. * genç kız.* temiz soylu. * eski. * yavru kuş.

âtıl
(âtıla) işlemez. boş. tenbel. * bozulmuş.

âtıl
tembel, durgun, işlemez.

atım
t. ateşli silahların boşaltılması, atılması. * kurşun menzili, kurşunun gidebildiği, yetiştiği mesâfe. * silahın bir defa atılması için lâzım gelen barut vesaire.

âtım
ölen, mahvolan.

atır
(ıtr. dan) güzel kokulu, ıtırlı. * kokuları seven kimse.

atıs
şafak. * aksıran.

atş
susuzluk. susama.

atşân
susamış, teşne. susuz.

atşân
susamış olanlar, susuzlar.

atşân
susamış olanlar.

ava'
alçak kimse. * menazil-i kamerden bir menzildir ve beş yıldızlıdır.

âvâ'
şiddet. * kıtlık, kaht.

avabis
müdhiş, çetin günler. * yüzü abûs kimseler.

avacim
dişler.

avad
ud çalan kimse.

avadancı
tar: osmanlı sarayında bir hademe sınıfı.

avadi
zulmedenler, zâlimler.

avah
eyvah, yazık! gibi teessüf ifâdeleri. * rızık, kısmet, nasib. (bak: evvâh)

avâhin
fakir. * hazır, sabit kimse. * yumuşak hurma ağacı.

avaid
iratlar, gelirler. aidat. * tahsisât.

avaik
mânialar. engeller. müşküller. * nuh (a.s.) kavminin sonradan taptıkları bir put ismi.

avâik
maniler, engeller.

a'vak
mani olmalar. alıkoymalar, durdurmalar. vazgeçirmeler.

a'vâk
mâni olma, alıkoyma, durdurma, vazgeçirme, geciktirme.

avakil
baba tarafından olan akraba.* baş tarayıcı kadın.

avakıb
encamlar. akibetler. sonlar.

avakıb-ı ahvâl
durumların neticesi, hâllerin sonu.

avakıb-ı umur
işlerin neticesi.

avakır
fakirler, yoksullar. * kısırlar, verimsiz olanlar. * kudurmuş olanlar.

aval
sersemlik derecesinde saf olma, bönlük.

avalî
büyük ve sayılı kimseler. büyükler. yüceler. * medine etrafındaki semtler.

avalim
âlemler. cihanlar.

avâlim
âlemler, dünyalar.

a'vam
yıllar. seneler.

avam
halktan ilmi irfanı kıt olan kimse. okuyup yazması az olan. fakirler sınıfından. * tas : hakikata tam erememiş, tevhidin derin hakikatlarından haberi olmayan. * halkın ekseriyeti.

avam
ilimsiz, sıradan kimse.

avam-firib
f. halkın hoşuna gidecek tarzda hareket eden, halkı avlıyan, demagog.

avamil
"(amil. c.) sebepler. * ayaklar. * valiler. hâkimler. * gr: arabçada kelime sonlarının okunuşuna te'sir eden hususları öğreten ilim ve ona dâir kitab. * birgivi hazretlerinin ""nahiv"" ilmine dâir olan kitabının ismi."

avâmil
(amel. den) bacak, ayak.

avam-perestane
f. avam kimselere yakışır şekilde. * şiddetli halk taraftarı olan birine yakışır sûrette.

avamperestane
avamca gösteriş, halka hoş görünmek için farklı tarzlara yeltenme

avam-pesend
f. halk tarafından beğenilecek olan şey.

a'van
yardımcılar. etbâlar.

avan
anlar. zamanlar. vakitler.

âvân
zamanlar, anlar.

avane
uzun hurma ağacı.

avani
"kapkacak, yemek takımları. * ""beni koru, hıfzeyle"" meâlinde dua."

avans
fr. ilerideki bir alacağa mahsuben önceden verilen para.

avan-ı tekâmül
tekâmül, olgunlaşma ve terakki zamanları.

avar
ayıp, kusur, eksiklik. fesad.

avare
f. başıboş, serseri, boş gezen. işsiz güçsüz.

avâre
işsiz, şaşkın, başıboş.

avaregî
f. avarelik, serserilik, işsiz güçsüzlük, aylaklık.

avareser
f. başıboş.

avarî
ödünç verilen şeyler.

avarif
mârifetler. * arifler. işten anlar olanlar. * güzel ahlâk.

avârif
atâ, ihsan, hediye.

avarız
arızalar. sonradan olan noksanlıklar. * girinti çıkıntı, noksanlık. * mânialar. engeller. * fevkalâde hallerde ve bilhassa harp sebebi ile geçici olarak alınan vergi.

avârız
arızalar, aksaklıklar, noksanlıklar.

avarız-ı divaniye
tanzimat-ı hayriye'den önce geçerli olan kanunlara göre alınan vergiler.

avarız-ı müktesebe
cehil, sarhoşluk, hezel, sefeh, hata, ikrah gibi insanın ibtidâen dahli bulunan şeyler.

avarız-ı semaviye
delilik, küçüklük, bunaklık, ölüm gibi kesbî ve ihtiyarî olmaksızın insana ârız olan şeyler.

avâsil-usûl
kovandan bal alan kişi. * yürürken aceleden yele yele yürüyen kimse.

avâsir
tuzak, ağ. * şer. * şiddet.

avasıf
sert ve kuvvetli rüzgârlar. fırtınalar.

avasım
temiz, ismetli kimseler. * hudut şehirleri.

avatıf
atıfetler. hediyeler. ihsanlar.

avatık
yaşlılar. * genç kızlar. * hür ve serbest olanlar. * yavru kuşlar.

av'ave
havlama, köpeğin havlaması. * mc: hezeyan, saçma sapan konuşma.

avâvir
korkak adam. * dağ kırlangıcı.

a'vaz
karşılıklar. bedeller. (bak: ivâz)

avaz
nefret. ikrah. bir şeyi kerahetle yapma. kerahet.

âvâz
f. sadâ, yüksek ses. * şöhret.

âvaz
ses, seda.

âvâz
yüksek sesle dua, yalvarış

avaze
f. nam, şöhret, ün. yüksek ses.

avazil
başa kakıcı kimseler.

âvâz-ı ra'd u sâika
gök gürlemesinin ve yıldırımın âvâzı, sesi.

avca
(müe.) eğri. şaşı. * yay. kavs. * arık, zayıf deve.

avcı
savaşta düşmana doğru dağılarak ön safta ilerleyen asker topluluğu

avcıhattı
savaş cephesi.

avd
dönme, geri gelme. aleyhine veya lehine dönme.

avdet
dönüş, geri gelme, dönme. rücu'.

avdet
geri gelme, dönme.

avdet
geri dönme

avdetî
dönme. * aslına, müslümanlığa dönen.

a'vec
eğri büğrü.

a'ved
ençok faydalı.

avemen
deve veya at gidişi. * yüzme.

aven
çok sâkin, en sâkin.

avend
f. sicim, ip.* senet, delil. * kapkacak. * taht, yüksek mertebe. * satranç oyunu. * evvel, önce, ilk.

avene
beraber olanlar. yardım edenler.* taraftarlar.

avene
yardımcılar.

avengân
f. asılı, sarkık. * çengel. * çivi.

a'ver
"tek gözlü. bir gözü kör. yek-çeşm.(âhirzamanda gelecek süfyan adındaki bir zâlimden ""aver"" diye rivayetlerde bahsedilmesi, sadece dünyayı görecek bir gözü olduğu ve âhireti görecek imân gözünün olmadığından kinayedir.)"

aver
"f. averden ""getirmek"" fiilinin emir köküdür, kelime sonuna getirilerek; yapan, eden, olan, veren, götüren gibi manalara sebeb olur."

averd
f. harp, muhârebe, savaş, cenk.

averde
f. getirilmiş nakl olunmuş.

averd-gâh
f. muharebe meydanı, savaş alanı.

averdide
f. saldırılmış, hücum edilmiş.

a'vez
mânâsı anlaşılmayan şey. * anlaşılması zor olan şiir.

avez
fakirlik, yoksulluk. sıkıntı.

avhak
uzun nesne. * kara karga. * büyük kara deve.

avhec
yılan. * uzun boyunlu. * dişi deve.

avi
uluyan. hırlayan.

avihte
f. asılmış şey, asılı nesne.

avije
f. has, hâlis, hakiki, temiz.

avijgan
f. mahremler, yakınlar. * güzeller, gençler.

avil
yüksek sesle ağlama. acınma. feryâd. * meyletme.

avind
f. ilk, evvel, önce.

avine
vakitler, zamanlar, anlar. devirler.

avineten
ara sıra, tesadüfen.

aviz
f. asılan, asılı bulunan.

avize
f. lamba, fener, gaz veya mumları havi olarak tavana asılan maden veya billurdan süs eşyası.

âvize
içinde ampul bulunan ve tavana asılan süs.

avize-i gûş
küpe.

avişe
f. kekik otu. * sarılma, sıyırarak çıkma. saldırma.

avişen
f. kekik otu. * sarılma, sıyırarak çıkma. saldırma.

avk
mâni olma, alıkoyma, durdurma, vazgeçirme, geciktirme.

avk
mani olmalar. alıkoymalar, durdurmalar. vazgeçirmeler.

avl
feryat, sıkıntı sebebi. acınma.

avlak
yun. dere. vadi, su cedveli.

avle
bağırma, feryat.

avn
yardım. imdâd. * mededkâr. yardım eden. yardımcı. zahir.

avn
yardım.

avn
yardım ve ikram

avnî
yardıma âit, yardıma dâir.

avniye
serasker hüseyin avni paşa tarafından ilk olarak, daha sonra da sultan mecid ve sultan aziz zamanında giyilen kolsuz asker kaputu. * bir nevi yağmurluk.

avn-ı ilâhî
cenab-ı hakk'ın yardımı.

avr
bir kimseyi kör etme. * a'ver kılma. bir şeyi alıp götürmek. * telef etme. * gözsüzlük.

avra
şaşı. kör kadın. tek gözlü. * mc: kör fikir. * çirkin ve kabih söz. * sâdece dünyayı düşünüp âhireti unutan.

avrat
(averât) (avret. c.) kadınlar. * gizli yerler. * mahrem zamanlar.

avret
"eksik. gedik. gizlenmesi lâzım gelen şey. dinen örtülmesi vâcib olan âzâ, ud yeri. utanılacak ve hayâ edilecek şey. erkeklerde göbek ile diz kapağı arasındaki kısım. * kadın. zevce. nikâhlı. * gece uykuya yatacağı vakit ve seherden evvel uykudan kalkılacak saate de şeriat örfünde ""avret"" denir. öğlen ve öğle uykusu zamanına da kezâ aynı isim verilmiştir. (çünkü o anlarda uyku ve sair sebepler dolayısıyle insan açık saçık bulunabilir. izinsiz, haber vermeden, kimse, başkasının yanına bu vakitlerde girmemesi islâm âdâbından ve kur'ân emirlerindendir.) * siper. hududda pusu yeri. harpte zarar gelecek yer. (bak: tesettür)"

avret
gizlenmesi gereken şey.

avrupa
dünyadaki kıtalardan biri.(avrupa ikidir. birisi, isevilik din-i hakikisinden aldığı feyz ile hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye nâfi sanatları ve adalet ve hakkaniyete hizmet eden fünunları takip eden bu birinci avrupaya hitap etmiyorum. belki felsefe-i tabiiyyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiatını mehâsin zannederek, beşeri sefahete ve dalâlete sevkeden bozulmuş ikinci avrupaya hitab ediyorum. l.)

avrupa
avrupa fenleri ve medeniyeti

avrupaî
avrupalılara ait ve onlarla alâkalı avrupalılar gibi.

avrupalılaşmak
avrupalıların fikirlerini ve yaşayış tarzını benimsemek. türkiye'de batılılaşma olarak kullanılmaktadır. avrupa zamanımızda ilim ve teknikte ilerlemiş olmakla beraber inanışları, ahlâkları, felsefeleri ve yaşayış tarzı ile geri bir düşünüşü temsil eder. avrupaya, batıya özenmek, eşkiyanın gasbettiği servetine özenmeğe benzer. batının, mazlum milletleri ezmek için vasıta ve silah olarak kullandığı ilim ve tekniğe sahip olmak, islâm'ın hakkıdır. islâm dünyası ilim ve tekniğe sahip olmakla hem batının zulmüne son verecek, hem de bunu insanlığın hayrına, barış için ve insanlığın saadeti, mutluluğu için kullanacaktır. amma batının hayat felsefesi insanlık için bir zehirdir ve onu reddeder. (bak: asrî)

avrupaperest
avrupayı taparcasına seven.

avrupazâde
f. avrupa'dan doğan. avrupa te'siri ile olan. avrupalıyı taklid eden.

avukat
mahkemede ücret mukabilinde taraflardan birinin müdafaasını ve davasını üzerine alan hukukçu. * mc: müdafaaya muktedir, çeneli, cerbezeli.

avunmak
t. oyalanmak, kendi kendini eğlendirmek. * inek vs. nin gebe kalması.

avva
bir yıldız kümesi.

avvac
fildişi satan. fildişi işçisi.

avz
(avez) (iyâz, meaz, meâze) sığınma. sığınak. melce. sığınacak yer.

avzen
(zenav) (kürdçe) suların biriktiği yer. havuz, göl.

avzen
havuz, göl.

avşin
f. kekik otu.

a'ya
en kudretsiz, kabiliyetsiz. iktidarı hiç olmayan.

ayâ
tedavisi mümkün değil, iyileştirilmez. * kabiliyetsiz, kudretsiz.

âyâ
"(şüphe ve tereddüt bildiren edât; hayret ve taaccüb, soru ile beraber ümid ifâde eder) acabâ. âyâ, nasıl oluyor. hayret, sen bu işi nasıl olur da yaparsın?.. der gibi.(ey bu vatan gençleri! frenkleri taklide çalışmayınız! âyâ, avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetten sonra, hangi akıl ile onların sefâhet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? yok! yok! sefihane taklid edenler, ittiba değil; belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşlerinizi idam ediyorsunuz. âgâh olunuz ki, siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz! çünki şu surette ittibaınız, milliyetinize karşı bir istihfaftır ve millete bir istihzâdır! l.)"

âyâ
acaba, hayret!

a'yad
bayramlar.

ayal
fık : bir adamın üzerine nafakasını vermek vacip olan, kendilerini geçindirdiği kimseler.

ayâlim
yumuşak nesne.* suyu çok olan kuyu.

a'yan
gözler. * bir yerin ileri gelenleri. * meclis âzaları. senato âzaları. * muayyen ve müşahhas olan şeyler. * altınlar. * kaymakam.

ayan
(iyân) aşikâr. belli. herkesin bilebileceği ve görebileceği. * çiftçi âletlerinden olan saban okunun bileziği.

ayân
belli, açık seçik.

âyan
seçkinler, ileri gelenler.

ayan
besbelli, apaçık

ayân
apaçık, aşikâr

a'yan-a'yun-uyûn
göz. * pınar, kaynak. çeşme. * tıpkısı, tâ kendisi. * zât. * eşyanın hakikatı. * kavmin şereflisi. * diz. * altın. * nazar değme. * casus. * her şeyin en iyisi. * muayene etmek.

ayânen
açıkça, besbelli.

a'yan-ı sâbite
tas: ilm-i ilâhide eşyanın ezelden beri sâbit olan sûret ve hakikatları. mevcudat-ı ilmiye. (bak: adem-i hâricî)

ayânısâbite
varlıkların ilâhî ilimde ezelden beri bulunan hakikatları.

a'yar
eşekler.

ayar
altın ve gümüşten yapılmış şeylerin saflık ve hafiflik derecesi. *saadete, mutluluğa doğru gitme.

a'yâr
eşek, himar. * medine-i münevvere yakınında bir dağ. * uzun demir mıh.

ayar-dan
f. ölçüden anlar, değerbilir.

ayasofya
şimdi müze olan önemli bir cami.

ayastafanos
istanbul'da yeşilköy semtinin eski adı.

ayastafanos muahedesi
"3 mart 1878 rusya ile osmanlılar arasında ilk olarak yapılan bir anlaşmadır. (28 safer 1295) tarihte buna ""ayastafanos mukaddemat-ı sulhiyesi"" denir. anlaşma maddeleri tatbik edilememiştir."

âyât
âyetler. * cenab-ı hakk'ın sıfât ve kudreti hakkında görülen âşikâr deliller, bürhanlar. * menziller. mekânlar.

âyât
âyetler.

âyât-ı kibriyâ
Allah'ın kibriyasını ve büyüklüğünü gösteren âyetler, deliller ve eserler.

âyât-ı kur'âniye
kur'ânın âyetleri.

âyât-ı mensuha
sâbık olan, geçmişte olan hükümleri beyân eden âyetler.

âyât-ı muhkemât
manası kat'i ve açık olan kur'an âyetleri.

âyât-ı nâsih
sâbık olan şer'i hükmün kaldırıldığını beyan eden âyetler. (bak: nesh)

âyât-ı tekviniye
tekvinî âyetler. (bak: tekvin)

ayb
kusur. leke. utandıracak hal.

ayb
ayıp, utanılacak kusur.

ayb-cû
f. insanın ayıplarını araştıran, herkesin ayıbını, noksanını meydana çıkarmak isteyen.

aybe
heybe, deri çanta.

ayb-gû
fitneci, fitnekâr, dedikoducu.

ayb-gûyî
f. dedikoduculuk.

ayb-nâk
f. noksan, kusurlu.

ayb-ı hâdis
huk: satılan eşya müşteri elinde iken ârız olan ayıb. (müşterinin satın aldığı kumaşı kesip biçmesiyle meydana gelen hâl gibi)

ayc
razı olmamak. * tasdik edip inanmamak. * menfaatlenmemek, faydalanmamak.

aydan
uzun hurma ağaçları.

aydane
uzun hurma ağacı.

ayde
yaramaz huylu.

aydın
"aydınlık. * açık, âşikâr, açıkça görünen. * mübârek, mesut. bilgili, okumuş, görgülü.bugün bazı çevrelerde batı ilim ve felsefesini tahsil edip benimseyenlere de ""aydın"" denilmektedir. aklı gözüne inmiş, yani herşeyi maddi ölçülerle yorumlamaya alışmış, kalbi maddeci felsefe ile kararmış insana aydın demek yanlıştır. böylelerine ""zulmetli münevver"" yani kalbi ve aklı kararmış okumuşlar demek daha doğru olur."

a'yen
büyük ve iri gözlü. * bakılan yer. * çok açık, pek belli, bâriz.

âyen
f. demir.

âyende
f. gelen, geçici.

âyendegân
f. gelen, geçici.

a'yes
beyaz deve.

ayes
beyazlık, aklık.

âyet
eser. * kimsenin inkâr edemiyeceği açık delil. nişân. alâmet. işaret. * menzil, mekân. * kur'ân-ı kerim'deki her bir cümle. mânen uyanmağa, intibâha sebeb olan hâdise. (kur'ân-ı kerim'de 6666 âyet vardır.)

âyet
kurândaki her bir cümle, delil, bellik.

âyet
âyetler. * cenab-ı hakk'ın sıfât ve kudreti hakkında görülen âşikâr deliller, bürhanlar. * menziller. mekânlar.

âyet-i müdâyene
kur'an-ı kerim'de (sure-i bakara, 281. âyet) borçlu ve alacaklı hakkındaki âyet. (bu âyet vasatî olarak bir sahife uzunluğundadır.)

âyetülkübra
en büyük âyet.

ayfe
hayret. * tereddüt. * iğrenmek.

ayheka
neşat, sevinç, neşe, sürur. * bir kuş adı.

ayhem
katı, sağlam nesne.

ayhüm
ağaç kökü. * kırmızı sahtiyan.

ayib
dönüp çekilen. geri dönen. tövbe eden.

ayide
fayda, menfaat. * muhabbet, sevgi.

ayij
f. kıvılcım, şerâre.

ayil
ailesi kalabalık olan. * ailesini besleyen. * aşırı. * fakir. * dengede olmayan terazi.

ayile
ailesi kalabalık olan. * ailesini besleyen. * aşırı. * fakir. * dengede olmayan terazi.

âyin
"merâsim. usûl. görenek. dinî âdâb. âdet, örf ve kanun. * ziynet, süs.islâm'da fıkıh lisânı âyin kelimesini kabul etmemiştir. bazı vakıflar, filân câmide herhangi bir tarikat âyini icra için te'sis yapacakları zaman vaki olan müracaatlarında fetvahâne tarafından verilen müsaadelerde âyin sözü kullanmayıp ""icra-yı zikrullah"" tabiri kullanılırdı. sofiyede âyin lâfzı muteberdir. turuk-u âliye tekkelerinde icra edilen şekil ve merasime âyin ıtlak edilir. ""icra-yı âyin-i ehlullah"" tabirdendir. bu sûretle her tarikata mensub tekkelerde yapılan dinî merasime âyin ismi verilmiştir. bu âyinlerden herbirinin ayrı ismi ve şekli vardır. yaptıkları âyine mevleviler: semâ; kâdirîler: devran; rıfailer ve sa'diler: zikr-i kıyam; halvetiler: darb-ı esmâ; nakşibendiler: hatm-i hâcegân isimlerini verirler. diğer turuk-u âliye de bu esaslardan münşaib olduğuna göre âyinleri bu esaslara bağlıdır. (t.i.a.)"

âyin
dinî tören.

ayine
"f. ayna. mir'ât. kendisine tecelli ve aksedeni gösteren veya bildiren şey. (ayna, ışığı aksettirip gösterdiğinden dolayı esmâ-i ilâhiyeyi de bize gösteren ve cenab-ı hakk'ın sıfatlarına âyinelik eden mevcudata da mecazen ""âyine"" denilmektedir.) * vasıta ve mazhar mânasına da gelebilir."

âyine
ayna.

ayinedar
f. ayna tutan. * eskiden, bir büyük adamın giyinirken aynasını tutmakla vazifeli hizmetçi. * berber.

âyinedar
ayna olan.

ayine-i âsmân
güneş.

ayine-i ehadiyet
"ehadiyetin ayinesi. cenab-ı hakk'ın ekser isimlerinin tecellisine mazhar olan şey.(hayat birşeye girdiği vakit, o cesedi bir âlem hükmüne getirir; cüz ise küll gibi, cüz'iye dahi külli gibi bir câmiiyyet verir. evet hayatın öyle bir câmiiyyeti var; âdeta umum kâinata tecelli eden ekser esmâ-i hüsnayı kendinde gösteren bir câmi âyine-i ehadiyettir. bir cisme hayat girdiği vakit, küçük bir âlem hükmüne getirir, âdeta kâinat şeceresinin bir nevi fihristesini taşıyan bir nevi çekirdeği hükmüne geçiyor. nasıl ki, bir çekirdek, onun ağacını yapabilen bir kudretin eseri olabilir; öyle de: en küçük bir zihayatı halkeden, elbette umum kâinatın hâlıkıdır. l.)"

ayine-i ervah
"ruhlar âyinesi. esmâ-i ilâhiyenin tecellisine mazhar olan ruhlar.(... muhabbetten yetimâne bir şefkat, me'yusâne bir rikkat tevellüd eder. bütün zihayatlara acır; hatta güzel ve zevâle maruz bütün mahlukata bir rikkat ve bir firkat hisseder; elinden birşey gelmez, ye's-i mutlak içinde elem çeker. fakat gafletten kurtulan evvelki adam o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki: acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevalinde bir zât-ı bâki'nin bâki esmâsının dâimi cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkati, bir sürura inkılâb eder. m.)"

ayine-i iskender
makedonya kralı büyük iskender'in aynası. rivayetlere göre, bu ayna aristo tarafından yapılmış ve iskenderiye şehrinde yüksekçe bir yere konulmuştur. bu sayede iskender, yüz fersah uzaklıktaki düşmanlarını aynada görürmüş.

ayine-i zişuur
şuur sahibi âyine. (yani: insan, cin, melek)

ayine-rû
f. yüzü ayna gibi parlıyan.

ayine-saz
f. aynacı.

âyin-han
f. mevlevihâne ve semâhânelerde sema edilirken, yüksek bir yerde bulunan ve mutribhâne adı verilen mahfilde âyin okuyan kimse.

ayir
tereddütlü kimse.

ayis
(bak: sinn-i iyâs)

ayiz
yeni doğurmuş hayvan.

ayiz
mukabil olarak veren. karşılık olarak verilmiş.

ayizât
yeni doğurmuş hayvan.

ayize
mukabil olarak veren. karşılık olarak verilmiş.

ayiş
bolluk içinde rahat yaşayan. * hz. peygamber'in (a.s.m.) zevcesi ve mü'minlerin vâlidesi, hz. ebu bekir'in (r.a.) kızının bir ismi. aişe-i sıddıka diye de anılır. hayret edilecek derecede takva, iffet ve zekâvet sahibesi olup 2210 hadis-i şerif nakletmiştir. hicretin 57. yılında vefat etmiştir. (r.a.)

ayişe
bolluk içinde rahat yaşayan. * hz. peygamber'in (a.s.m.) zevcesi ve mü'minlerin vâlidesi, hz. ebu bekir'in (r.a.) kızının bir ismi. aişe-i sıddıka diye de anılır. hayret edilecek derecede takva, iffet ve zekâvet sahibesi olup 2210 hadis-i şerif nakletmiştir. hicretin 57. yılında vefat etmiştir. (r.a.)

ayişne
(ayişte) f. casus, ajan. * dalkavuk.

ayk
nâhiye. * kenar. * taife.

ayka
deniz kenarı. * ev ortası.

ayke
sık koruluk.

ayle
fakirlik.

aylem
yumuşak nesne.* suyu çok olan kuyu.

ayman
süt içmeğe iştihası olan erkek. * malı gitmiş kişi.

ayme
süt içmeğe iştihası olmak. * malın iyisi.

ayn
göz. * pınar, kaynak. çeşme. * tıpkısı, tâ kendisi. * zât. * eşyanın hakikatı. * kavmin şereflisi. * diz. * altın. * nazar değme. * casus. * her şeyin en iyisi. * muayene etmek.

ayn
göz, aslı, kendisi.

ayn
gözler. * bir yerin ileri gelenleri. * meclis âzaları. senato âzaları. * muayyen ve müşahhas olan şeyler. * altınlar. * kaymakam.

ayn
gözler, aynlar. * çeşmeler, pınarlar. menba'lar.

ayn
gözler. * kaynaklar, pınarlar.

ayna
gözü güzel ve iri olan.

aynan
akmak, seyelan.

ayn-el yakîn
(ayn-ül yakîn) göz ile görür derecede görerek, müşâhede ederek bilmek. (bak: yakîn)(iman-ı tahkikîde pek çok meratib var. o mertebelerden ilm-el yakîn mertebesi çok bürhanların kuvvetleriyle binler şüphelere karşı dayanır. halbuki taklidî iman ise bir şüpheye karşı bazan mağlup olur. hem iman-ı tahkikînin bir mertebesi de, ayn-el yakîn derecesidir ki, çok mertebeleri var. belki esma-i ilâhiye adedince tezahür dereceleri var. bütün kâinatı bir kur'an gibi okuyabilecek derecesine gelir. ve bir mertebesi de, hakk-al yakîndir ki, onun da çok mertebeleri var. böyle imanlı zatlara şübehat orduları hücum da etse, bir halt edemez. r.n.)

aynelhayât
hayatın kendisi.

aynelyakîn
göz ile görmüşçesine kesin biliş.

aynen
bir şeyin aslı veya kendisi olarak. tıpkısına, hiç bir şeyi değiştirmeden, aynı olarak.

aynen
tıpkı, tıpkısı.

ayn-i vâhid
tek gözlü.

ayniyet
aynı olma.

ayniyyat
kullanılmaya veya harcanmaya elverişli olup taşınabilen ve para eden şeyler.

ayniyye
göz hastalıkları kliniği. * pahada ağır olan ve taşınabilen şeyler.

ayniyye
kullanılmaya veya harcanmaya elverişli olup taşınabilen ve para eden şeyler.

ayniyyet
bir şey veya şahsın aynı veya kendisi olması.

ayn-ül hayat
hayatın tâ kendisi.

ayn-ül kıtr
bakır kaynağı.

ayn-ül lika
istenilen kavuşma ve sevilenin tâ kendisi.

ayn-ür rızâ
rıza gözü. kusuru görmeden bakan muhabbet gözü.

ayn-üs sevr
boğa gözü. * koz: semânın kuzey yarım küresinde bulunan boğa burcunun en parlak yıldızı.

ayn-üs suht
kızgınlık ile bakış, hiddet gözü.

aynı
şefkat ve merhametin tâ kendisi

ayn'ı
gözü resmetmek, çizmek

ayr
eşek, himar. * medine-i münevvere yakınında bir dağ. * uzun demir mıh.

ayr
eşekler.

ays
cimâ etmek. * meni denilen su.

ayse
yumuşak yer.

aysele
gözsüz, a'mâ, kör.

aysum
filin dişisi. * sırtlan. * büyük deve. * süsen çiçeği.

ayt
uzun boyunlu.

ayta'
uzun boyunlu kadın. * uzun boyunlu dişi deve.

aytel
uzun boyunlu.

aytemûs
bütün vücut organları yerli yerince ve tam olarak yaratılmış olan.

ayyab
kusur görücü, ayıb gören.

ayyan
yorgun. bitkin. * ne yapacağını bilmeyen.

ayyar
hırsız. hileci, dolandırıcı, hilebaz, dessas. * zeki, kurnaz.

ayyarî
f. dolandırıcılık, hilecilik.

ayyaş
haram içki içen. şarhoş.

ayyâş
haram içkileri çok içen.

ayyil
nafakası lâzım olan kişi.ayyuk : samanyolunun dâima sağ tarafında olan çok parlak ve uzak bir yıldızın ismi. * mc: gökyüzünün pek yüksek yeri.

ayyuk
gökyüzünün pek yüksek yeri.

ayzan
yaban eşeğinin erkeği.

ayzemûr
yük taşıyamıyan büyük ve yaşlı deve.

a'yün
gözler, aynlar. * çeşmeler, pınarlar. menba'lar.

ayıb
ayıblar, kusurlar.

ayıklanma
"t. (biyolojide) çevre şartlarına en iyi uyabilen canlıların hayatta kalıp çoğaldığı, uyamıyanların öldüğü ve nesillerinin yok olduğu, böylece canlılardan tabii bir tekâmül (evrim) meydana geldiğini savunanların ileri sürdüğü bir tâbirdir. ayıklanma ile tekâmül görüşü tabiatta herşeyin tesadüfle meydana geldiği peşin hükmüne dayanır. hayatı ve kâinatı tesadüfle açıklamak hem ilmi, hem aklı inkârdan başka birşey değildir. canlıların bulunduğu çevre şartlarına göre cihazlarla donatılması; onların hâlık'larının, rab'lerinin sonsuz merhametini, ilmini ve iradesini gösteren inkâr edilemez delilleridir. bunlar kör tesadüfün, şuursuz maddenin işleri değildir ve olamaz. dünyaya bir yavru getiren annenin memelerinden süt gelmesi ve yavrunun kimseden öğrenmeden memeyi arayıp süt emmesini başarması tesadüf mü, yoksa Allah'ın sonsuz merhameti, ilmi ve iradesini göstermez mi? bunu zerre kadar aklı olan anlamaz mı?"

ayın
arap alfabesinin onsekizinci ve osmanlı alfabesinin yirmibirinci harfi olup, ebced hesabında yetmiş sayısına tekabül eder.

ayş
yaşayış, yaşama. yiyip içme. zevk u safâ. * dirilik. hayat.

ayş u işret
yiyip içme. (bak: îş)

ayş u tarab
yeme içme, eğlence.

ayş ü nûş
yiyip içme. (bak: îş)

ayşe
dirilik, hayat, yaşama.

ayşûm
nebatattan bir ot.

a'za
bedenin her bir uzvu. * bir cemiyete mensup kimse.

aza
kertenkele.

aza'
başa gelen musibete sabretmek. * bir kimseyi babasına nisbet etmek.

âzâ
uzuvlar, organlar, üyeler.

azab
dünyada işlenen suç ve kabahate karşılık olarak âhirette çekilecek ceza. * eziyet. büyük sıkıntı. şiddetli elem.

azâb
eziyet, işkence.

azab-engiz
f. azab verici, keder verici.

azab-ı cehennem
cehennem azabı. * mc: büyük ıztırab, sıkıntı.

azad
kısa ve sık olarak dikilmiş.

âzâd
salıverme, hür etme.

âzâd
serbest bırakmak, hürriyetine kavuşturmak

azade
f. bağlardan kurtulmuş. serbest. kayıtsız. hür. sâlim. müberrâ.

âzâde
hür, serbest, kendi başına.

âzâde
kurtulma, hür ve serbest olma

azade-dil
f. gönlü bir şeye bağlı olmayan.

azade-gân
f. (azâde. c.) azadeler. bağımsız, serbest ve hür olanlar.

azade-gî
f. hürlük, âzâdelik, serbestlik.

azade-hâtır
f. başı dinç, gönlü hoş olan.

azade-hayat
f. hayattan kurtulmuş. ölmüş.

azade-ser
başı boş. hür.

azadî
serbestlik. hürriyet. * şükür.

az'af
bir şeyi iki katı yapan fazlalıklar. katlar.

azahî
(bak: adâhi)

azâhil
yeyni, hafif. * yük vurulmayan deve.

azaim
kötü şeyleri defetmek için yazılan duâlar.

azâim
büyük iş, fevkalâde ve çok mühim iş. * tılsım, efsun, sihir. * sebat. verilmiş olan kararda kat'ilik. * kasdetmek, yemin etmek.

azal
ezeller. başlangıcı olmayan zamanlar.

azalil
yanlışlar, yanılmalar. doğru olmayanlar.

a'zam
çok büyük. en büyük. daha büyük.

azam
kin, husûmet, adâvet, garaz, fena niyet. * öfke, hiddet. * kıskançlık.

âzam
en büyük.

a'zam
ileri gelen büyükler. büyük adamlar.

azamât
kin, husûmet, adâvet, garaz, fena niyet. * öfke, hiddet. * kıskançlık.

azame
eskiden, büyük görünmesi için kadınların bağladıkları arkalık.

azamet
büyüklük. cenab-ı hakk'ın büyüklüğü. * kibirlilik.(beşerin zihni ve fikri cenab-ı hakk'ın azametine bir mikyas, kemalâtına bir mizan, evsafının muhakemesine bir vasıta bulmak vüs'atinde değildir. ancak cemî masnuatından ve mecmu asarından ve bütün ef'âlinden tahassül ve tecelli eden bir vecihle bakılabilir. evet zerre, mir'ât olur, fakat mikyas olamaz. bu meselelerden tebârüz ettiği vechile cenab-ı hakk'ın mümkinata kıyas edilmesi ve mümkinatın onun şuunâtına mikyas yapılması en büyük cehâlet ve hamakattır. i.i.)

azamet
büyüklük.

azamet-fürûş
kibirlenen. büyük görünmek isteyen.

a'zamî
en fazla, en çok, nihayet derecede.

âzamî
en büyük, maksimum.

azamim
desteler, kümeler, topluluklar, zümreler.

âzamîyet
en büyük oluş.

a'zamiyyet
en fazla oluş. en fazlalık.

azamût
(mübalâğa sigası ile) azamet. kibriya. Allah'a mahsus olan büyüklük.

âzamüşşer
büyük kötülük.

a'zam-ı esbab
sebeplerin en büyüğü.

azan
kulaklar.

a'zar
özürler, mâniler, bahaneler, engeller.

azar
f. incitme. tâzib. kırılma. tekdir. zulüm. ukubet.

âzâr
kötü sözle incitme.

azar-dide
f. zulüm görmüş. küskün.

azarende
f. azarlıyan, tekdir eden. * kalb kıran, inciten.

azarî
f. muzırlık. küfürbazlık. * fenalık görmüş, kalbi kırılmış, incitilmiş olma.

azariş
f. incitme, kalb kırma.

azar-mend
f. incitilmiş, zulmedilmiş.

azar-mendî
f. incitilmiş, kırılmış olma.

azarr
(zarar. dan) çok zararlı.

azar-reside
f. zulüm görmüş, kırılmış, incitilmiş.

azâr-ı dil
gönül kırıklığı.

azaye
kertenkele.

a'za-yı dâhiliye
iç organlar.

azaz
bir tek lokma.

azâze
kuvvet. * azamet, büyüklük. * şiddet. * azlık. * gâlip olmak.

azazil
şeytan. (iblisin bir adı) şerlerin temsilcisi.

azâzil
şeytan.

azb
tatlı, lâtif, hoş ve şirin olan yiyilecek ve içilecek şey. * fazla susuzluktan yemek yemeği terketme. * men'etme. * feragat.

azba'
kolun yukarı kısmı, dirseğin üst tarafı.

azbe
su içinde olan çerçöp. * her bir şeyin ucu, tarafı.

azbî
güzel ahlâklı.

azbu
sırtlanlar.

azd
(azid, azud) kolun üst kısmı. * destek. * kuvvet, kudret. (bak: adud)

azdad
zıtlar.

azde
f. boyalı, boyanmış. * ucu sivri olan bir âletle delinmiş.

a'zeb
çok tatlı. pek hoş.

azeb
bekâr. mücerred. evlenmemiş. zevcesi olmayan.

azebe
kocası olmayan kadın.

azec
süleyman aleyhisselâm'ın yaptığı bir bina adı.

azeh
f. vücutta çıkan siğil.

azeka
alâmet, nişan, işâret.

a'zel
yalnız veya silâhsız bulunan.

azer
f. ateş. * şemsî senenin dokuzuncu ayı. kasım. her şemsî ayın dokuzuncu günü. * mecusilere göre güneşe memur meleğin adı. * hz. ibrahim'in (a.s.) babasının veya amcasının ismi.

azerahş
f. yıldırım.

azerbayigan
f. azerbeycan.

azerd
boya, renk.

azeret
yetişip kuvvetlenme. * kalınlaşma. * ekinin yetişip tanelerinin çıkması. (bak: muâzere)

azer-gûn
f. ateş renginde olan, kızıl, kırmızı. * ay çiçeği.

azerîler
kafkasyanın azerbeycan bölgesinde yaşamış türk kavmi.

azerm
f. şefkat, merhamet. * haşmet, büyüklük, azamet. * haya, utunma.

azerm-cû
f. hayâlı, utangaç. terbiyeli, nâzik.

azerperest
ateşe tapan, mecûsi.

azerşeb
f. batıl bir inanışa göre ateş içinde yaşadığı sanılan ve semender denilen bir hayvan. * şimşek, berk.

azf
zâhidlik. nefsini bir şeyden döndürmek.

azfar
tırnaklar.

azfendak
f. gökkuşağı.

azgan
kinler, garazlar.

azgas
(bak: adgas)

azha
su havuzları. göller.

azhar
en zâhir. en açık. besbelli. bedihi olan, rûşen. * bir ibârenin en açık ve kat'i olan mânası.

azhar
pek zahir, en açık.

azhâr
satıhlar, yüzler. * sırtlar, arkalar. binek hayvanının sırtları.

azib
susuzluktan yem ve yulaf yemeyen yorgun hayvan.

azide
f. ucu sivri bir aletle delinmiş olan.

azif
sazcı, çalgıcı.

azife
yaklaşan. yaklaşmakta olan. * kıyamet.

azig
f. nefret, kin, garaz. * iğrenme, tiksinme.

azihe
yalan, iftira.

azik
hoşa giden.

azil
ıslah edilmesi mümkün olmayan. muannid, inatçı.

âzil
başa kakıcı kimseler.

azîm
azimet eden. gidici.

azîm
büyük.

âzim
bir yere gitmeğe karar veren. bir iş hakkında kat'i karar ve niyet sahibi.

âzim
azimli, kesin kararlı.

azim
mevki ve şeref bakımından büyükler.

azim
büyükler. büyük kimseler. * (azm. c.) kemikler.

azimat
kıtlık yılları.

azime
büyük iş, fevkalâde ve çok mühim iş. * tılsım, efsun, sihir. * sebat. verilmiş olan kararda kat'ilik. * kasdetmek, yemin etmek.

azîme
büyük.

âzime
azı dişi. * kıtlık senesi.

azime
kıtlık yılları.

azimet
takvâ ile amel etmek. Allah'ın emirlerini en mükemmel ve eksiksiz yapmağa çalışmak. * kesin karar vermek. * yola çıkmak, gitmek.

azîmet
dinî emirlere tam uyma.

azimet-râh
yola çıkma.

azimkâr
azimli, kesin kararlı.

azimkârâne
azmederek, kararlı bir şekilde.

azîm-üş şân
şânı büyük. namı çok yüce.

azîmüşşân
şanı pek büyük.

âzin
kefil. birinin yerine kefalet eden. * kapıcı, perdeci. * izin veren.

âzîn
f. kaide, kanun. * süs, zinet, güzellik. * yoğurttan yağ çıkarmak için hususi olarak yapılmış yayık.

âzîne
f. cuma veya bayram günü.

azir
özür dileyen, özrünün afvedilmesini isteyen. * özür. * sünnet düğünü.

azîr
biçilmiş olan ekinin tarlada satılması.

âzir
yara izi.

âzîr
f. ıztırab, sıkıntı. ağrı, sızı. * azar, tekdir.

azire
ön yanı, önü.

âzire
hayızlı kadın.

aziyy
deniz dalgası.

azîz
izzetli. çok izzetli. sevgili. çok nurlu. * dost. * şerif. * nadir. * dini dünyaya âlet etmeyen. * sireti temiz. * ermiş. mânevi kudret ve kuvvet sahibi. * mağlup edilmesi mümkün olmayan ve daima galib olan manasında cenab-ı hakk'ın bir ismidir. * hristiyanlıkta kudsî kabul edilen daimî reis.

aziz
hıristiyanların mübarek bildikleri büyükleri.

aziz
azizler.

azizân
f. azizler.

azize
(müe.) aziz olan. * hristiyanlıkta kadın rahib. rahibe.

aziş
f. talaş, yonga, ağaç ve tahta kırığı. * eşik tahtası.

azk
hurma ağacı. * nişan, alâmet, işâret.

azka
iri yünlü koyun.

azl
(azel) levmetmek, kınamak. azarlamak.

azl
azil, atma, dökme, çıkarma.

azl
görevden alınmak

azla'
kırba ağzı.

azlaf
zool: çatal tırnaklı olan hayvanların tırnakları. toynaklar.

azlal
(zıll . c.) gölgeler.

azlem
çok zâlim. pek zâlim. * çok karanlık.

azm
(azim) kasd, niyet. sağlam ve kat'i karar. sebât.

azm
kemik.

azma
f. denemiş.

azman
cins ve nev'inin icabından fazla büyümüş, çok iri. * melez. iki ayrı cins hayvandan doğma.

azmay
f. denemiş.

azmayiş
f. deneme, sınama, tecrübe. * tar: emekdar tirendâzların kullandığı bir çeşit ok.

azmen
pek fazla şeyler içine alabilen. * en çok güvenilen.

azmend
f. haris, açgözlü, tamahkâr, cimri.

azmî
kemikli, kemikten yapılmış.

azm-i acz
tıb: sağrı kemiği. kuyruk sokumu kemiği.

azm-i adesî
tıb: mercimek kemiği.

azm-i adud
tıb: pazı kemiği.

azm-i akab
tıb: ökçe kemiği.

azm-i enfî
tıb: burun kemiği.

azm-i kasaba
tıb: baldır kemiği.

azm-i kat'î
kesin karar, kat'î azim.

azm-i kitf
tıb: kürek kemiği, omuz kemiği.

azm-i ku'bere
tıb: kolumuzun ön tarafında bulunan önkol kemiği. (önkol kemiğinin arkasında dirsek kemiği bulunur).

azm-i terkova
tıb: köprücük kemiği.

azm-i us'us
tıb: kuyruk kemiği.

azm-i vecenî
tıb: elmacık kemiği.

azm-i zend
tıb: dirsek kemiği.

azm-i zıfrî
tıb: tırnaksı kemik.

azmûde
f. tecrübe etmiş olan. tecrübeli. * tecrübe olunmuş, denenmiş.

azmûdegî
f. tecrübe, deneme, imtihan.

azmûn
f. tecrübe, deneme, imtihan.

azoik
en eski jeolojik zaman. * içinde fosil bulunmayan toprak.

azr
sünnet etmek.

azra
medine-i münevvere'nin bir ismi. * sevgili. mahbûbe. * delinmemiş inci. * üzerinde yürünmemiş kum. kız olan kız. * hz. meryem'in bir vasfı.

azrail
"ölüm meleği. dört büyük melekten biridir, ölenlerin ruhlarını almak görevi vardır. diğer bir ismi de ""melek-ül mevt: ölüm meleği""dir. yeryüzünde hayatın var olması, insanın yaratılışı tesadüfle açıklanamıyacağı gibi, ölüm de tesadüfle açıklanamaz. hayatı yaratan ölümü de yaratmıştır. hayat gibi ölüm de bir rahmettir. ölüm, meşakkatli dünya hayatından terhis olma ve ebedî âleme yolculuktur. inanmıyanların ölümden çok korkmaları ve hatırlarına getirmekten ürkmeleri bundandır. azrail (a.s.) müslümana göre ebediyet âlemine yolculuğun dâvetçisi; hastalık, kaza vs. sebepler, ölüm için bahane ve sebeplerdir. azrail (a.s.) bu sebeplerin arkasında görevini yerine getirir.(azrail aleyhisselâm cenâb-ı hakk'a münâcât edip demiş: ""kabz-ı ervah vazifesinde senin ibâdın benden küsecekler, şekvâ edecekler."" ona cevaben denilmiş: ""senin vazifene hastalıkları ve musibetleri perde yapacağım; tâ ibâdımın şekvaları onlara gitsin, sana gelmesin."" aynen bu perdeler gibi azrail aleyhisselâm'ın vazifesi de bir perdedir. tâ haksız şekvâlar cenâb-ı hakk'a gitmesin. çünkü; ölümdeki hikmet ve rahmet ve güzellik ve maslahat cihetini herkes göremez. zâhire bakıp itiraz eder, şekvaya başlar. işte bu haksız şekvâlar rahim-i mutlaka gitmemek hikmetiyle azrail aleyhisselâm perde olmuş. aynen bunun gibi bütün meleklerin, belki bütün esbab-ı zâhiriyenin vazifeleri, izzet-i rububiyetin perdeleridir. tâ güzellikleri görünmeyen ve hikmetleri bilinmeyen şeylerde kudret-i ilâhiyenin izzeti ve kudsiyeti ve rahmetinin ihatası muhafaza edilsin, itiraza hedef olmasın ve hasis ve ehemmiyetsiz ve merhametsiz şeyler ile kudretin mübaşereti nazar-ı zâhirîde görünmesin. ş.)"

azrâil
can almakla görevli melek.

azrar
zararlar, ziyanlar, kayıplar.

azrec
seri, hafif nesne. vâhid, tek.

azref
çok zarif. zariflerin zarifi. * çok zeki.

azref-i zürefâ
zariflerin zarifi.

azreng
f. çok üzüntü, meşakkat, eziyet. * son derece sert ve katı.

azûf
yiyecek, erzak. azık.

azûg
f. kir, pas.

azûk
içi henüz olmamış fıstık yemişi.

azûl
çok azarlayan, çıkışan, paylıyan.

azûmet
eğlence. neşeli ve hoşça vakit geçirten şey.

azûn
f. öylece, onun gibi, bunun gibi, böylece.

azur
(azver) f. açgözlü. hırslı. tamahkâr. cimri. hasis.

azurde
f. azar görmüş, incinmiş, gücenmiş. kalbi kırılmış, üzülmüş.

azûz
ısırıcı, ısıran.

azv
iftira. birisine bir şey isnad etme. nisbet etme.

azv
yalanlar, iftiralar.

azva
(zav ve zû. c.) parıltılar, ışıklar, aydınlıklar.

azver
(bak: azûr)

azv-i cinnet
delilik isnadı.

azviyat
yalanlar, iftiralar.

azy
bir kimseyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etme.

azyak
daha dar, en dar.

azz
galib olmak. * çok yağmur yağmak.

azza'
şiddet ve kıtlık yılı.

azze
aziz ve şânı büyük olsun, büyük ve aziz oldu (meâlinde).

azze
aziz oldu, şanı yüce oldu!

azze
allah'ın sonsuz cemâli, güzelliği herşeyi kuşatmıştır (bk. a-z-z; c-m-l)

azze ensâruh
yardımı çok olsun. (bu tabir, padişahlara ait dua yerinde olup eski fermanlarda geçer.)

azze ve celle
aziz ve celâl olsun, oldu... (meâlinde, cenab-ı hakkın isminden sonra hürmet maksadı ile söylenir.)

azzet
geyik buzağısı.

azz-i benâm
parmak ısırma.

azüg
f. hurma lifi. * ağaç ve asma budantısı.

azürde
f. azar görmüş, incinmiş, gücenmiş. kalbi kırılmış, üzülmüş.

azürde-dil
kalbi kırık. müteessir.

azürde-gî
f. gücendirilmiş, incitilmiş olma.

azürde-hâtır
f. gönlü kırılmış, hatırı kırılmış.

azürde-püşt
f. beli bükülmüş ihtiyar.* yükten sırtı berelenmiş olan hayvan.

azırra
körler, âmâlar, gözleri görmiyenler.

açalya
yun. fundagillerden, güzel çiçekli bir bitki ve çiçeği.

açar
f. iştah açmaya yarayan turşu v.s. * inişli yokuşlu yer. * karıştırılmış, birleştirilmiş.

açkı
cilâ, perdah, lostra.

açkıcı
cilâ ve perdah veren sanatkâr.

açı
açı, tekke, dergâh.

ağa
saray hizmetlerinde kullanılan harem ağaları.

ağa yeri
topkapı sarayında hazine kethüdasının oturduğu yer.

ağaz
başlama.

ağda
bir kapta karıştırılıp pişirilerek koyulaşmış ve lüzucet kazanmış her nevi şeker vesaire.

ağdiye
tekelcilik.

ağisnâ
"bize yardım eyle ey yardım isteyenleri yardımsız bırakmayan

ağl
koyun, keçi vesair hayvanlara mahsus üstü açık, etrafı çit veya çalı çırpı ile çevrilmiş yer, mandıra.

ağlak
kapı kilidi.

ağleb
daha galib, ekseriyet, çok defa.

ağleben
ekseriyetle, genellikle.

ağlebî
ekseriyetle ilgili.

ağmaz
kolay anlaşılmayan, pek derin.

ağniya
ganiler, zenginler.

ağrâz
garazlar, kötü niyetler.

ağraz
maksat, niyet, gaye, kasıt. kötü niyet. kin. * ok atılan nişan. * ızdırab. acı. * zelillik.

ağrube
en garip.

ağsan
dallar.

ağtabaka
tıb: görme sinirlerinin göz yuvarlağı içinde dağılmasından meydana gelen zar.

ağuş
kucak.

ağyâr
başkalar, yabancılar.

ağıl
koyun, keçi vesair hayvanlara mahsus üstü açık, etrafı çit veya çalı çırpı ile çevrilmiş yer, mandıra.

ağıt
mersiye. ölen kimse için söylenen ve onu öven ve üzüntüyü anlatan şiir. ölen için ağlama. (müslümanlıkta ölenin arkasından aşırı ağlayıp dövünme iyi değildir.)

aınne
atın dizgini.

a'şa
gözleri dumanlı olan adam. * çeşitli yüzyıllarda yaşamış olan birkaç arap şairinin adı. * gece vakti gözleri görmeyen kimse.

aşa
gece gözlerin görmeyip gündüz görmesi.

âşâ
hurma ağacının küçüğü.

aşâ-aşvâ
gece gözlerin görmeyip gündüz görmesi.

a'şab
tâze otlar.

a'şâb
yaş ot.

aşabe
yaş otun çok olması.

aşair
aşiretler. kabileler.

aşâir
aşiretler, oymaklar.

aşak
sarmaşık.

aşam
f. yiyecek ve içecek. * içen, içici manasına birleşik kelimeler yapılır.

aşamidenî
f. içilebilen veya yenilebilen.

aşânit
yaramaz huylu kimse.

a'şar
öşürler. arazi mahsüllerinden alınan onda bir nisbetindeki vergiler. * mahsül alan zengin müslümanların zekâtları.

âşâr
öşürler, toprak ürünlerinin vergileri.

aşâr
çanak çömlek parçaları.

a'şarî
ondalığa âit. öşür hesapları nev'inden. on sayıları. ondalık.

aşavet
gündüz görüp, gece görmeyen ve tavukkarası adı verilen göz hastalığı.

aşâviz
sağlam yer. * sağlam ve geçirimsiz yerlerde oluşan göl. * sağlam, kuvvetli deve. * çok et.

aşaya
akşamlar, mağribler.

aşb
yaş ot.

aşb
tâze otlar.

a'şeb
taze ot.

aşebe
zayıflığından gövdesi kurumuş olan yaşlı kimse. * büyük azı dişi. * küçük adam.

aşem
kuru ekmek.

aşeme
kuru ekmek parçası. * büyük azı dişi.

aşen
her nesnenin aslı ve kökü. * sözü kendi kanaatine göre söylemek.

aşennet
yaramaz huylu kimse.

aşenzer
katı, sağlam nesne.

aşerâ
on aylık hamile develer.

aşerat
on sayıları.

aşere
on. on rakamı.

aşere
on'lar, on sayıları.

aşere
on sayıları.

aşere-i mübeşşere
hz. peygamber'in (a.s.m.) kendilerine cennetlik olduklarını müjdelediği sahabelerdir. bu kişiler Allah'ın emirlerine bağlılıkta ve din hizmetindeki fedailikte Allah'ın rızasını tam kazanmışlardır. bu zatlar şunlardır: hz. ebu bekir, hz. ömer, hz. osman, hz. ali, hz. abdurrahman bin avf, hz. ubeyde bin cerrah, hz. said, hz. sa'd bin ebi vakkas, hz. talha, hz. zübeyr ibn-ül avvam (r.anhüm).

aşereimübeşşere
cennetle müjdelenmiş on sahabe.

aşevi
yoksullara parasız olarak yemek yedirilen veya dağıtılan yer, aşhane. * para ile yemek yenilen yer, lokanta. * düğün gibi toplantılarda, yemekleri hazırlamak için iğreti mutfak olarak kullanılan yer. * bazı tekkelerde yemek pişirilen yer.

aşevî
akşam, akşam vaktine dair.

aşevsec
büyük karınlı iri deve.

aşevzen
galiz, katı nesne.

aşevzene
galiz, katı nesne.

aş-hane
f. aşevi, mutfak.

aşi
akşam. * akşam yemeği. * tavuk karasına tutulan kimse.

aşi
akşamlar, mağribler.

aşihe
f. kişneme.

aşîk
fazla âşık, çok tutkun.

aşikâr
f. belli, meydanda, açık. bedihi.

âşikâr
açık, belli, meydanda.

âşikâre
belli ederek, açıkça.

aşikâre
f. belli, meydanda, açık. bedihi.

âşikâren
açıkça.

aşina
f. mâlumatlı, haberli olan. arif. bilgili. mâlik. tanıdık. yabancı olmayan. * yüzücü.

âşina
bildik, tanıdık, bilen, tanıyan.

âşinalık
alışmak, (o şeyi) tanımak

aşine
f. yumurta.

aşir
onda bir. on kısma taksim edilen bir şeyin herbir parçası. * kur'an-ı kerimin on cüz'ünden herbiri veya on âyetlik bir parçası. * dost, yardımcı, yardak. * koca. * kabile. * kötülükte yardımcılık eden. * sahip. * toz. (bak: aşr)

aşîrât
aşireler, onda birler.

aşire
onuncu. tâsia'nın altmışta biri.

âşire
onda bir.

aşiren
onuncu olarak, onuncu derecede.

âşiren
onuncusu.

aşiret
kabile, oymak, göçebe halinde yaşıyan ekseri bir soydan gelen cemaat. yakın akraba, âile.

aşîret
kabile, oymak.

aşiret
aşiretler. kabileler.

aşiret-i galib
galip gelen aşiret. * aşiretin ekseriyeti, çokluğu.

aşiyan
f. kuş yuvası. * mc: ikâmetgâh. ev, mesken.

âşiyân
kuş yuvası, sevimli ev.

aşiyan-sâz
f. yuva kuran, mesken yapan.

aşiyan-ı harâb
yıkılmış yuva, tahrib edilmiş mesken.

aşiyy
akşam, akşam üzeri.

aşk
"(ışk) çok ziyâde sevgi. şiddetli muhabbet. sevdâ. candan sevme. * ittibâ'. alâka.(insanın mahiyeti ulviye; fıtratı, câmia olduğundan; binler envâ-ı hâcât ile binbir esmâ-i ilâhiyyeye herbir ismin çok mertebelerine fıtraten muhtaçtır. muzaaf ihtiyaç, iştiyaktır. muzaaf iştiyak, muhabbettir. muzaaf muhabbet dahi aşktır. ruhun tekemmülâtına göre merâtib-i muhabbet, meratib-i esmâya göre inkişaf eder. bütün esmâya muhabbet dahi -çünki o esmâ zât-ı zülcelâl'in ünvanları ve cilveleri olduğundan- muhabbet-i zâtiyyeye döner. s.)"

aşk
şiddetli sevgi, candan sevme.

aşk
aşk ve merak

aşkar
koyu kırmızı. * kırmızı saçlı adam. * doru at.

aş-kâre
f. aşçı.

aşkâs
bir parça yer. * her nesnenin bir miktarı.

aşkbazî
f. aşk oyunu. sever görünmek. aşk-ı kâzib.

aşknâme
aşkı anlatan yazı.

aşknüma
f. aşkını bildiren. aşkını gösteren.

aşkû
"f. tavan; kat, tabaka. * gökyüzü. gök."

aşk-ı eflâtunî
maddeci olmayan aşk.

aşk-ı hakikî
hakiki aşk. Allah için sevmek. Allah sevgisi.

aşk-ı kimyevî
"fıtrî meyil ve alâka. kimyevî unsurlar arasında birbirlerine karşı olan cazibe ve birleşme meyelanları ki; birer ilâhi emir ve kanunlardır.fransızcası: affinite (afinite) dir. (sani-i hakîm, havada iki unsur halk etmiştir. biri azot, biri müvellid-ül humuza. müvellid-ül humuza ise: nefes içinde kana temas ettiği vakit, kanı telvis eden karbon unsur-u kesifini kehribar gibi kendine çeker. ikisi imtizac eder. buharî hâmız-ı karbon denilen (semli havâi) bir maddeye inkılâb ettirir. hem hararet-i gariziyeyi te'min eder, hem kanı tasfiye eder. çünki: sani-i hakîm, fenn-i kimyada, aşk-ı kimyevî tabir edilen bir münasebet-i şedideyi, müvellid-ül humuza ile karbona vermiş ki: o iki unsur, birbirine yakın olduğu vakit, o kanun-u ilâhî ile, o iki unsur imtizac ederler. fennen sabittir ki: imtizacdan hararet hâsıl olur. çünki imtizac, bir nevi ihtiraktır. şu sırrın hikmeti şudur ki: o iki unsurun, her birisinin zerrelerinin ayrı ayrı hareketleri var. imtizac vaktinde her iki zerre, yani onun zerresi, bunun zerresiyle imtizac eder, bir tek hareketle hareket eder. bir hareket muallâk kalır. çünkü: imtizacdan evvel iki hareket idi. şimdi iki zerre, bir oldu. her iki zerre, bir zerre hükmünde bir hareket aldı. diğer hareket, sani-i hakîm'in bir kanunu ile hararete inkılâb eder. zaten ""hareket, harareti tevlid eder"" bir kanun-u mukarreredir. işte bu sırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziye, bu imtizac-ı kimyeviyye ile te'min edildiği gibi, kandaki karbon alındığı için kan dahi sâfi olur. işte nefes dâhile girdiği vakit, vücudun hem âb-ı hayatını temizliyor. hem nâr-ı hayatı iş'al ediyor. çıktığı vakit, ağızda, mu'cizât-ı kudret-i ilâhiye olan kelime meyvelerini veriyor. s.)"

aşk-ı lâhûtî
cenab-ı hakk'a olan sevgi ve muhabbet. aşk-ı ilâhî, aşk-ı hakikî, aşk-ı mânevî gibi tâbirler cenab-ı vacib-ül vücud'a dâir şiddetli muhabbet ve sevgiyi ifâde eder.

aşk-ı mecazî
"fâni şeylere olan aşk. nefis ve şehvet arzusuna dayanan aşk. * tas: kâmil bir zâtın cenab-ı hakk'a dâir şiddetli muhabbetinden evvel fani, dünyevî şeylere dair olan aşkı.(mahbublara olan aşk-ı mecazî aşk-ı hakikiye inkılâb ettiği gibi, acaba ekser nasda bulunan dünyaya karşı olan aşk-ı mecazî dahi bir aşk-ı hakikiye inkılâb edebilir mi?elcevab: evet, dünyanın fâni yüzüne karşı olan aşk-ı mecazî, eğer o âşık, o yüzün üstündeki zeval ve fena çirkinliğini görüp ondan yüzünü çevirse, bâki bir mahbub arasa, dünyanın pek güzel ve âyine-i esmâ-i ilâhiye ve mezraa-i âhiret olan iki diğer yüzüne bakmağa muvaffak olursa, o gayr-i meşru mecazî aşk, o vakit aşk-ı hakikiye inkılâba yüz tutar. fakat bir şart ile ki, kendinin zâil ve hayatiyle bağlı kararsız dünyasını, haricî dünyaya iltibas etmemektir. eğer ehl-i dalâlet ve gaflet gibi kendini unutup, âfaka dalıp, umumi dünyayı hususi dünyası zannedip ona âşık olsa, tabiat bataklığına düşer boğulur. meğer ki hârika olarak bir dest-i inayet onu kurtarsın. şu hakikatı tenvir için şu temsile bak. meselâ:şu güzel zinetli odanın dört duvarında, dördümüze ait dört endam âyinesi bulunsa, o vakit beş oda olur. biri hakiki ve umumi, dördü misâli ve hususi... herbirimiz kendi âyinemiz vasıtasiyle, hususi odamızın şeklini, hey'etini, rengini değiştirebiliriz. kırmızı boya vursak, kırmızı; yeşil boyasak, yeşil gösterir. ve hâkezâ... âyinede tasarrufla çok vaziyetler verebiliriz; çirkinleştirir, güzelleştirir, çok şekillere koyabiliriz. fakat hârici ve umumi odayı ise kolaylıkla tasarruf ve tağyir edemeyiz. hususi oda ile umumi oda hakikatta birbirinin aynı iken, ahkâmda ayrıdırlar. sen bir parmak ile odanı harab edebilirsin, ötekinin bir taşını bile kımıldatamazsın.işte dünya süslü bir menzildir. herbirimizin hayatı, bir endam âyinesidir. şu dünyadan her birimize birer dünya var, birer âlemimiz var. fakat direği, merkezi, kapısı, hayatımızdır. belki o hususi dünyamız ve âlemimiz, bir sahifedir. hayatımız bir kalem... onunla sahife-i a'mâlimize geçecek çok şeyler yazılıyor. eğer dünyamızı sevdikse, sonra gördük ki: dünyamız hayatımız üstünde bina edildiği için, hayatımız gibi zâil, fâni, kararsızdır, hissedip bildik. ona ait muhabbetimiz, o hususi dünyamız âyine olduğu ve temsil ettiği güzel nukuş-u esma-i ilâhiyeye döner; ondan, cilve-i esmâya intikal eder. hem o hususi dünyamız, âhiret ve cennet'in muvakkat bir fidanlığı olduğunu derkedip, ona karşı şedit hırs ve taleb ve muhabbet gibi hissiyatımızı onun neticesi ve semeresi ve sünbülü olan uhrevî fevâidine çevirsek, o vakit o mecazî aşk, hakikî aşka inkılâb eder. yoksa $ sırrına mazhar olup, nefsini unutup, hayatın zevâlini düşünmeyerek, hususi, kararsız dünyasını, aynı umumi dünya gibi sabit bilip kendini lâyemut farzederek dünyaya saplansa, şedit hissiyat ile ona sarılsa, onda boğulur gider. o muhabbet onun için hadsiz bela ve azaptır. çünki, o muhabbetten yetimâne bir şefkat, meyusâne bir rikkat tevellüd eder. bütün zihayatlara acır; hatta güzel ve zevâle mâruz bütün mahlukata bir rikkat ve bir firkat hisseder; elinden bir şey gelmez, ye's-i mutlak içinde elem çeker. fakat gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki: acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevâlinde bir zât-ı bâki'nin bâki esmâsının dâimi cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkatı, bir sürura inkılâb eder. hem zeval ve fenâya mâruz bütün güzel mahlukatın arkasında bir cemâl-i münezzeh ve hüsn-ü mukaddes ihsas eden bir nakş ve tahsin ve san'at ve tezyin ve ihsan ve tenvir-i dâimîyi görür. o zeval ve fenâyı, tezyid-i hüsn ve tecdid-i lezzet ve teşhir-i san'at için bir tazelendirmek şeklinde görüp, lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadeleştirir. m.)"

aşna
f. yüzücü. * yüzme. * tanıyan, yabancı olmayan. (bak: aşina)

aşnab
f. yüzen, yüzücü.

aşnager
f. yüzücü. yüzgeç.

aşnagerî
f. yüzme, yüzücülük.

aşna-yan
f. dostluklar, âşinalıklar, haberdarlıklar.

aşnayî
f. dostluklar, âşinalıklar, haberdarlıklar.

aş-pez
f. ahçı, aşçı.

aşr
(aşir) on. * on adetten birisini almak. on etmek. * kur'ân-ı kerim'den on âyet mikdarı kısım.

aşr
on sayısı.

aşra'
muharrem ayının onuncu günü. * on aylık vazife. * on aylık hâmile deve.

aşrefe
bir cins misvak ağacı.

aşr-i âhir
ıst: ramazan ayının son on günü.

aşr-i mişar
(bak: öşr-ü mişar)

aştî
f. barışıklık, sulh.

aştî-hûre
f. barış ziyafeti.

aştî-perver
f. barış taraflısı, sulh.

aştî-perverane
f. barış taraftarına yakışacak şekilde.

aştî-sâz
f. sulhsever, sulh taraftarı. barışsever, barışçı.

aştî-sâzî
f. barışseverlik, sulhseverlik.

aşu
kör olmak. görmemek. * mc: görmemezlikten gelmek.

aşûb
f. karıştırıcı, karıştıran mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

aşûb-engiz
f. karışıklığa medar olan, kargaşalığa sebebiyet veren.

aşûb-gâh
f. gürültülü patırtılı yer. kargaşalık ve karışıklık yeri.

aşug
f. bilinmiyen, meçhul, yabancı. * serseri.

aşum
bir ot cinsi.

aşure
(aşurâ) arabi aylardan olan muharrem ayının onuncu günü. aynı günde çeşitli hububat ve kuruyemişler katılarak yapılan tatlı.

aşv
kasdetmek.

aşva'
geceleyin gözü görmeyen kadın veya kız. * önüne bakmayıp her ne olursa basan deve.

aşve
akşam karanlığı. * akşam yemeği.

aşvez
sağlam yer. * sağlam ve geçirimsiz yerlerde oluşan göl. * sağlam, kuvvetli deve. * çok et.

aşy
akşam yemeği.

aşyan
akşam yemeği yiyen kişi.

aşyere
dayanmak. sürçmek.

aşzan
ayağı kesilmiş gibi emekleyerek yürümek.

aşüfte
f. sevgiden kendinden geçen. çıldırırcasına seven. * iffetsiz kadın.

aşüfte-dil
f. gönlü perişan olmuş.

aşüfte-dimağ
f. aklı perişan.

aşı
birşeyden alınıp diğer birşeye aktarılan madde. * çeşitli tehlikeli hastalıkların önünü almak için aşılanan madde. * yabani veya cinsi âdi bir ağaca, cinsine yakın diğer iyi bir ağaçtan vurulan kalem veya yaprak aşısı.

âşı
f. âşıklar, tutkunlar.

âşık
çok fazla seven. mübtelâ. birisine tutkun. * saz şairi. * (cümledeki yerine göre) : ahbab, hazret, ma'hut, seninki gibi mânâlara gelir. (müennesi: aşıka)

âşık
aşırı seven, vurgun, tutkun.

âşık
âşıklar.

âşıkan
f. âşıklar, tutkunlar.

âşık-ı didâr-ı pâk
"temiz yüzün âşıkı. * edb: evvelce ordularda, kışlalarda, köy odalarında ve mahalle kahvelerinde gerek kendinin, gerek başkalarının sözlerini sazla dile getiren kimse; halk şâiri."

aşş
zayıf adam.* az, kalil. * kuş yuvası.

aşşab
(aşşeb. den) nebatları, bitkileri toplayarak ve misallerini kurutarak her biri üzerinde ilmî incelemeler yapan âlim.

aşşar
a'şar tahsildarlığı yapmış olan kimse. öşürcü, ondalıkçı.

aşşe
yaprağı uzun ve ince olan hurma ağacı. * zayıf vücutlu, uzun boylu kadın.

ba'
kulaç. * erişme. * yetme. * kuvvet, kudret, beceriklilik. * şeref, kerem. * vergili, verimli olma.

baad
helâk olmak.

ba-anki
şu sûretle ki, o şartla ki.

baas
gönderme, gönderilme. * cenab-ı hakk'ın peygamber göndermesi. * diriliş. yeniden diriltme. ihyâ. * uykudan uyandırma.

ba-asam
günahlarla.

bââsâm
günahlarla.

bab
f. evlat sahibi erkek. ata, ecdat. * gemi halatlarının bağlandığı yer. * inşaatta ağırlıkların bindirildiği direk. * mânevi rehber, şeyh. * bektaşi şeyhi. * hayırhah ve muhterem. * daha çok zencilerde olan bir hastalık cinsi.aile reisi babadır. babanın hayatta en büyük eseri, yetiştireceği hayırlı evlâttır. evlâdın yaptığı hayır ve sevap işleri, onu yetiştiren babanın amel defterine de geçer. her baba çocuğunu müslüman olarak yetiştirmekle görevlidir. evlâd da dine aykırı olmayan emirlerini saygı ile yerine getirmekle yükümlüdür. islâm ailesinde baba-evlat ilişkisi sadece bu dünya hayatıyla sınırlı değildir. ebedi âlemde de devam edeceği esasına göre olur.

bâb
f. lâyık, uygun, münasib, elverişli. * hayır, uğur.

bâb
kapı, bölüm.

bab
kapılar. * kısımlar. bahisler. parçalar.

bab harcı
mahkemelerde kadıların, naiblerin, mal ve mukataa kalemlerinde bulunan memurların aldıkları bir nevi harç.

baba
f. evlat sahibi erkek. ata, ecdat. * gemi halatlarının bağlandığı yer. * inşaatta ağırlıkların bindirildiği direk. * mânevi rehber, şeyh. * bektaşi şeyhi. * hayırhah ve muhterem. * daha çok zencilerde olan bir hastalık cinsi.aile reisi babadır. babanın hayatta en büyük eseri, yetiştireceği hayırlı evlâttır. evlâdın yaptığı hayır ve sevap işleri, onu yetiştiren babanın amel defterine de geçer. her baba çocuğunu müslüman olarak yetiştirmekle görevlidir. evlâd da dine aykırı olmayan emirlerini saygı ile yerine getirmekle yükümlüdür. islâm ailesinde baba-evlat ilişkisi sadece bu dünya hayatıyla sınırlı değildir. ebedi âlemde de devam edeceği esasına göre olur.

baba
f. tarikat babaları, şeyhleri. bektaşi şeyhleri.

babacan
biraz kalender davranışlı, cana yakın.

babayan
f. tarikat babaları, şeyhleri. bektaşi şeyhleri.

babayiğit
yetişmiş delikanlı, tam bedenî kuvvetini almış genç. cesur, yiğit.

baba-yı âlem
hz. adem (a.s.)

baba-yı atik
babaeski. (trakya'da bir şehir)

ba-berat
berat ile.

babet
f. bent, fırka. * münasip bir şey. taalluk, münasebet, alâka, ilişki.

babeyn
iki kapı. * mc: dünya ve âhiret.

bâbil
"asurlular devrinde ırak'ta kurulan şehirlerden biri. bağdat'ın aşağı tarafında bulunan ve büyücülüğünden dolayı, eski edebiyatımızda ""çeh-i bâbil"" olarak yer alan ve birçok dillerin meydana gelmesi bakımından da adı geçen ""bâbil kulesi""nin bulunduğu ilkçağdan kalma bir şehir."

bâbil kulesi
"tevrat'ın rivayetine göre hz. nuh'un (a.s.) oğulları tarafından gökyüzüne ulaşmak için yaptırılmış büyük bir kuledir. rabbimiz bu kulede çalışmakta olanların dillerini değiştirmiş ve birbirlerini anlamaz hale getirmiştir. bundan dolayı tamamlanamamış ve 72 dil burada meydana gelmiştir. (buna ""tebelbül-i akvam"" denir.) müslümanlıkta, bu kuleyi nemrud'un gökyüzüne yükselerek Allah'ın işlerine karışmak maksadıyla yaptırmış olduğu rivayet edilir. milâttan önce yaşamış olan eski yunan tarihçisi herodot, bâbil'deki baal ma'bedinin gayet yüksek bir kule olduğunu seyahatinde görerek anlatmıştır ki; bâbil ve nemrut kulesi denen şeyin bu olması ihtimali vardır. (t.l.)"

bâb-ul mendeb
kızıldeniz'de hint denizi yakınlarında bulunan bir boğazın adı.

babur
(zahirüddin muhammed) hindistan'da büyük müslüman türk devletinin kurucusu ve timur'un beşinci göbekten torunudur. fergana emiri olan babası ömer şeyh'in ölümünden sonra tahta geçmiştir. (1494)

babur-name
f. bâbur şah'ın vekayi ismindeki meşhur hatıra kitabı.

babzen
f. ağaçtan veya demirden yapılmış olan kebap şişi.

babük
ahmak, sersem adam.

bâb-ı âlem
âlemin kapısı. herkesin girip çıktığı yer.

bâb-ı âlî
yüksek kapı. * tanzimattan önce sadrazam kapılarının, daha sonra da hükümet dairelerinin çoğunun içinde toplandığı bina. * mc: osmanlı hükümeti.

bâb-ı âsafî
tar: sadrazam konağı.

bâb-ı fetva
eskiden şeyhülislamların oturduğu daire. fetvalar burada verilirdi.

bâb-ı hâne
f. hırsızların yeri. * fuhuşhane. * tembeller yurdu.

bâb-ı hikmet
cenab-ı hakk'ın herşeyi hikmetli ve maslahatlı yaratması bahsi.

bâb-ı hükümet
hükümet dairesi, hükümet kapısı.

bâb-ı hümayun
topkapı sarayı'nın ilk kapısı.

bâb-ı hıfz ve hafîziyet
cenab-ı hakk'ın herşeyi muhafaza edip varlığını devam ettirmesi bahsi.

bâb-ı ihya ve imate
öldürmek ve diriltmek bahsi ve mevzuu.

bâb-ı saadet
saadet kapısı. * sultanın sarayı. * istanbul şehri.

bâb-ı seraskerî
serasker kapısı. eski milli müdafaa vekâleti. milli savunma bakanlığı. şimdiki istanbul üniversitesi'nin kapısı.

bâb-ı şerîf
konya'da bulunan mevlana türbesinin kapısı.

ba'c
karına dürtmek, karın yarmak.

bâc
f. vergi. * kudretli hükümdarın zayıf olan hükümdardan aldığı vergi. * eskiden halktan alınan öşür veya haraç ve gümrük vergisi. * renk. * çeşit.

bâc-bân
f. geçiş vergisi tahsildarı. bac toplayan memur.

baceng
f. baca. * ufak pencere. tepe penceresi.

bâc-gir
f. vergi toplayan kimse. vergi toplama memuru.

bâc-güzar
f. vergi veren, haraç veren. * geçiş parasına tâbi.

bâc-ı kırtıl
hayvanlardan alınan vergi.

ba'd
zaman zarfıdır ve te'hir ifade eder. * helâk olmak mânâsına mastardır.

bad'
kesmek. yarmak. * suya kanmak.

bâd
"f. ""olsun, ola, olaydı"" mânasına gelir ve kelimelerin sonuna getirilir. meselâ: aferin bâd $ : aferin olsun. çok yaşa. afiyet bâd $ : afiyet olsun."

bâd
rüzgâr, nefes.

bad'a
et parçası.

ba-dad
f. adaletli, âdil, sâdık, doğru.

badam
f. badem.

badame
f. ipek kurdu. * zincir halkası. * et beni. * nazarlık. * süslü şey. * eski hırka.

badaş
f. mükâfat.

bad-ban
f. yelken. * gemi sereni.

bad-baz
f. yelpaze.

bad-bedest
f. elinde avucunda birşey bulunmayan. iflas etmiş.

bad-ber
f. uçurtma. * daima kendini methettiği halde elinden bir iş gelmiyen kimse.

bad-biz
f. yelpaze.

badd
az az akmak. * nazik deri.

bad-dar
f. mağrur, kibirli. * divane, deli. * iri vücut, şişman. * hiç bir işle alâkası bulunmayan kişi.

ba'de
sonra.

bâde
f. şarap, içki. kadeh. (içkinin her çeşiti haramdır, büyük günahtır. insan sağlığına zararları ilmî bir gerçektir. aile, cemiyet hayatı ve ahlâk için de yıkıcıdır. içkiden ve içenlerden uzak durmak gerekir.)

bâde
şarap, içki.

ba'de
"basra yıkıldıktan sonra" mânâsında olan ve bir iş için çok geç kalındığını ifade eden bir deyim

ba'de bu'din
hayli zaman geçtikten sonra, neden sonra.

ba'de harab-il basra
basra harab olduktan sonra. * mc: iş işten geçtikten sonra.

bad-efra
f. mücazât, ceza. * bir çeşit fırıldak.

bad-efrah
f. mücazât, ceza. * bir çeşit fırıldak.

ba'dehâ, ba'dehû
bundan sonra. ondan sonra.

bâdehû
bundan sonra.

ba'dehum
onlardan sonra.

bâde-i ikbal
ikbal şarabı. yüksek mevkide bulunmanın verdiği geçici neşe ve keyif.

bâdekeş
içki içen.

ba'del eda
(ba'de-l edâ) yapıldıktan sonra.

ba'del harb
(ba'de-l harb) muharebeden, harpten sonra.

ba'del ifa
(ba'de-l ifâ) yapıldıktan, ifâ edildikten sonra.

ba'del mevt
(ba'de-l mevt) ölümden sonra.

ba'del milad
(ba'de-l milâd) milâddan sonra. tarih başlangıcı kabul ettikleri seneden sonra.

ba'del musâlaha
(ba'de-l musâlaha) musâlahadan, barıştan sonra.

ba'del mütâlaa
(ba'de-l mütâlaa) mütâlaa ettikten sonra, okuduktan sonra.

ba'del yevm
(ba'de-l yevm) bugünden sonra.

bâdelmemât
ölümünden sonra.

bâdelmevt
ölümden sonra.

ba'dema
(minba'd, fimâba'd) ondan sonra. bundan sonra. bundan böyle.

bâdemâ
bundan sonra.

bademcik
tıb: boğazın iki tarafında, badem biçimindeki bezler.

baden
semiz, iri gövdeli kimse.

ba'detteşekkül
(ba'de-t teşekkül) teşekkül ettikten sonra, oluştuktan sonra.

ba'deza
(ba'dezin) bundan sonra.

ba'dezzeval
(ba'de-z zevâl) zevalden sonra, sona erdikten sonra.

ba'dezzuhr
(ba'de-z zuhr) öğleden sonra.

bad-gân
f. bekçi, gözetici, gözeten. * hazinedar.

bad-gâne
f. kafesli pencere.

bad-gerd
f. kasırga.

bad-gîr
f. vantilatör. * baca. * semaver ve nargilenin başlığı.

bad-herze
f. büyü, sihirbazlık. * letâfet, güzellik.

badi
f. geçici. * havaya veya rüzgâra âit.

badi'
deniz içinde olan ada. * et. * deri.

bâdî
rüzgâra ait. * muvakkat. geçici.

bâdî
sebep, geçici.

badia
derisini ve etini yarıp kanatmış olan, fakat kanı çıkmayıp akmayan baş yarası.

badih
(bâdihe) beklenmedik ziyaret. * erkek ziyaretçi. * birden bire gelen ilham. * ansızın, âniden.

bâdil
koltukla meme arasında olan et.

badile
koltukla meme arasında olan et.

badin
şişman, bedeni büyük, iri vücutlu.

badinc
f. hindistan cevizi.

badincan
f. patlıcan.

badir
hemen yapmak isteyen. * birdenbire vuku bulan. * dolunay. * büyümüş (çocuk). * olgun (meyva).

badire
birdenbire meydana gelen hâl. felâket. musibet. * kabahat. * birden, zahmetsizce söylenen söz. * kılıcın, namlunun veya her çeşit nebatın ucu. * zor geçit.

bâdire
anî felâket, zor geçit.

bâdire
bâdireler, olagelen hâdiseler.

bâdiye
f. kır. ova. * sahrâ. çöl.

bâdiye
çöl, kır.

bâdiye
bâdiyeler, sahralar, çöller.

bâdiyet-üş-şam
fırat ve dicle nehirlerinin birleşip denize döküldükleri yerden, batıya doğru uzanan çöl.

badk
tükürmek.

bad-nüma
f. rüzgârın esme istikametini gösteren âlet. * fırıldak.

bad-pa
f. ayağı çabuk olan (at ve sâire).

bad-pay
f. ayağı çabuk olan (at ve sâire).

bad-per
f. kağıttan yapılmış olan uçurtma. * hodbin, kendini beğenen ve öven kimse. * kamçı topacı.

bad-peyma
f. başıboş, boş gezen, âvâre, serseri.

bad-reftar
f. rüzgâr gibi hızlı yürüyen. çabuk ve hızlı koşan, sür'atli.

bad-sene
f. kibirli, mağrur. büyüklük taslıyan. * kötü niyetli.

bad-ser
f. mağrur, kibirli. * serkeş, isyânkar, âsi. * taassub ehli, mutaassıb.

bad-seyr
f. hızlı yürüyen, rüzgâr gibi koşan, ayağına çabuk.

bad-süvar
f. koşu atı, hızlı yürüyen at. * hızlı giden atlı.

bad-zehr
f. panzehir.

bad-zen
f. yelpâze.

bâd-ı berîn
sabah rüzgârı. * lâtif hava.

bâd-ı cem
hz. süleyman peygamberin hükmettiği yel, rüzgar.

bâd-ı cenubî
güney rüzgârı.

bâd-ı hazân
sonbahar rüzgârı.

bâd-ı hevâ
hevâ ve heves. eğlence. bedava. boş.

bâd-ı pürgû
devamlı sesler çıkaran, ıslık çalan rüzgar.

bâd-ı sabâ
baharda esen hafif ve hoş rüzgar, seher yeli.

bâd-ı semûm
çölde, sıcakta gündüz esen sıcak yel. sam yeli. zehirli rüzgâr.

bâd-ı subh
sabah rüzgârı.

bâd-ı tecelli
tecelli rüzgârı. * kader.

bâd-ı şimalî
f. kuzey rüzgârı. * nefes, soluk. * ah sesi, ah çekme. * Allah'ın inâyeti. * medih. * söz. * büyüklük taslama, kibirlilik. * şarap.

bâdıhevâ
boşu boşuna, bedava.

bâf
f. dokuyan, dokuyucu mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ:

bagaj
fr. yolcu eşyası. * yolcu eşyası koymaya mahsus yer, yolcu eşyası vagonu.

bagal
f. koltuk.

bagan
f. bahçeler. bostanlar.

bagar
"bir yakıcı hastalıktır ki devede vâki olur; suyu içip kanmaz ve sonunda ondan helâk olur."

bagare
şiddetle yağan yağmur.

bagat
bağlar, üzüm bağları.

bagaya
fahişeler.

bagbaga
evmek, acele.

bag-ban
f. bahçıvan, bağcı. bahçe bekçisi.

bag-banî
f. bahçıvanlık, bağcılık. bağ bekçiliği.

bagda'
şiddetli nefret, hiç sevmemek.

bagel
f. ılık su. sıcak ve soğuk olmayan, harareti ikisinin arasındaki bir ısıda olan su.

baggal
(bagl. dan) katırcı.

bagi
isteyen. * zâlim. * isyan etmiş. asi. yoldan sapmış. * fık: imâm-ı adile âsi olan.

bâgî
haksızlık edenler, âsiler, serkeş kimseler.

bagilik
serkeşlik, âsilik.

bagiyane
f. Allah'a isyan edenlere ve âsilere yakışır surette. * zâlimlere yakışır şekilde.

bagiyy
haddini tecavüz eden. * zina edici, zâni.

bagiyy
fahişeler.

bagiz
adavet olunmuş, düşmanlık yapılmış.

bagl
katır, ester.

bagl
katırlar, esterler.

bagle
dişi katır.

bagsa'
tüyü siyahlı beyazlı olan ve yer yer de benler bulunan koyun.

bagt
ansızlık. ansızdan gafil iken gelmek.

bagteten
ansızın. füc'eten. birdenbire. apansız.

bag-van
f. bahçıvan, bağcı.

bagy
azgınlık. zulüm, isyan. * istemek, talep etmek. * haddini tecâvüz etmek. * yaranın şişmesi. * (yağmur) şiddetle yağmak.

bagza
şiddetli nefret, hiç sevmeme.

bag-zar
f. bağlık yer, bağ, bostan.

bag-çe
f. bahçe.

bagşe
çisenti yağmurdan biraz fazlaca olan yağmur.

bah
şehvet.

bah'
helâk etme.

bahâ
f. kıymet. değer. bedel. pahâ.

bâha
ev ortası.

bâhâ
suyun derin yeri. * açık meydanlık. alan. * bir evin çevresindeki kapalı avlu veya bahçe.

bahâ
paha.

bâ-haber
haberi olan, haberli. * zeki, akıllı. * ihtiyatlı, tedbirli.

bâ-haber
haberliler, haberi olanlar. akıllı, zeki, ihtiyatlı kimseler.

bâ-haberan
haberliler, haberi olanlar. akıllı, zeki, ihtiyatlı kimseler.

baha-dar
f. pahalı değerli, kıymetli.

bahâdar
pahalı.

bahadır
f. kahraman. cesur. yiğit. dilâver.

bahâdır
kahraman, yiğit.

bahadırane
f. yiğitçesine, kahramana yakışır surette.

bahadırî
f. yiğitlik, bahadırlık, kahramanlık.

bahaim
(behaim) (behime. c.) suriye'de bir sıradağ ismi. * canavarlar. * dört ayaklı hayvanlar.

bahaiye
risale-i nur'un genelinde evrâd-ı kudsiye adıyla zikredilir

bahak
göz patlama veya patlatma.

bahal
malını kimseye vermeyip saklamak.

bahandat
gövdeli, besili kadın.

bahane
f. vesile. sebeb. * yalandan özür. * kusur. noksan. * garaz.

bahâne
vesile, sebep, özür.

bahane-cû
f. bahane arayan, fırsat kollayan.

bahar
ağız kokusu.

bahar
bahar mevsiminde bitkilerin ve hayvanların dirilişi

baharat
karanfil, tarçın, karabiber gibi sert kokulu şeyler.

baharet
galip olmak.

baharî
ilkbahara âit. ilkbaharla ilgili.

baharistan
f. ilkbaharın hüküm sürdüğü zaman. * yeşil ve çiçekli yer. * molla câmi'nin eseri.

bahariyye
edb: birini övmek için yazılan ve bahar tasviriyle başlayan kaside. * tar : yeniçeri ağasından itibaren padişah tarafından yeniçeri kâtibiyle ocak ağalarına verilen baharlık.

bahar-ı hayat
hayatın baharı olan gençlik çağı.

bahar-ı ömr
ömrün baharı, gençlik.

bahas
deve tırnağı. * ayak eti. * parmak diplerinin ayak tarafındaki etleri. * gözün üstünde veya altında beliren yumruca et.

bahatir
kısa boylu kadınlar, bodur kimseler.

bahayim
(behaim) (behime. c.) suriye'de bir sıradağ ismi. * canavarlar. * dört ayaklı hayvanlar.

bahbah
şâdlık, şenlik.

bahbaha
devenin kükreyip ses çıkarması. * çıtırdama. mışıldama. * deve çağırmak.

bahdele
işte çabukluk gösterme. * eğilme, kırılma. (kürek kemiği için).

bahe
f. kaplumbağa.

bahek
f. işkence, eziyet.

ba-hem
"f. birlikte. beraber. (arabçadaki ""maa"" mânasına)"

bâhem
birlikte, beraber.

bahh
ses kesilmek, boğaz kısılmak.

bahha'
sesi kesilmiş olan kadın. (müz: ebahh)

bahhal
(buhl. dan) çok bahil, çok tamahkâr, pek cimri. çok alçak adam.

bahhar
(bahr. den) gemici, denizci.

bahhas
(bahs. den) çok bahseden, bahsetmeyi seven.

bahî
şehvete dâir. şehvetle ilgili.

bahice
ses, savt, sadâ.

bahik
tek gözü kör olan adam.

bahika
görmiyen, kör (göz).

bahil
avâre, başıboş, serseri. * yularsız deve. deyneği olmayan çoban.

bahîl
hasis. cimri. tamahkâr. hayırlı işlere malını (varsa bile) harcamayan.

bahîl
cimri, eli sıkı.

bahil
tamahkârlar, cimriler.

bahîlân
f. bahiller, cimriler, tamâhkârlar.

bahile
arap kabilelerinden birinin ismi. * dul kadın.

bahir
deniz.

bâhir
yalancı. ahmak, serseri adam. * kırmızı kan.

bahir
deniz, derya.

bâhir
belli, açık.

bahîra
"süryâni rahiblerindendir. zamanın ilim ve fenlerine vâkıf ve bilhassa hey'et ve nücumda ihtisas sahibiydi. bu sebepten rahiblerin câhilleri kendisinden hoşlanmazlardı. hazret-i isâ'nın ulûhiyetini ve hz. meryem'in ümmullah olduğunu inkâr ve ilân ettiğinden, bulunduğu manastırın reisi tarafından kovulmuş ve şam yolu üzerinde busra civârında bir manastır edinmişti.ibn-i hişam'ın siretinde ibn-i ishak'tan rivâyet olunarak: ""bahîra, kilise âleminde büyükten büyüğe intikal edip gelen bir kitaba malik bulunuyordu. resül-i ekremin bütün ahvâl ve evsafı bu kitabda yazılıydı."" deniliyor ki, bu kitab ""el-enbâ"" ünvânıyla bıraktığı rivâyet olunan bir kitab olacaktır. kitabın başlıca bahisleri, yakında arabistanda bir nebi-i zişân çıkacağı, tevhid itikadına dâvet edeceği ve putlara ibâdetten nehyedeceği mevzuu etrafında toplanıyordu.(meşhur bahîra-yı rahib'in meşhur kıssasıdır ki: nübüvvetten evvel, resül-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm, amcası ebu tâlib ve bir kısım kureyşî ile beraber, şam tarafına ticarete gidiyorlar. bahira-yı râhib'in kilisesi civarına geldikleri vakit oturdular. insanlar ile ihtilât etmiyen münzevi bahira-yı râhib birden çıka geldi. kafile içinde muhammed-ül emin'i (a.s.m.) gördü. kafileye dedi: ""şu seyyid-ül-alemîndir ve peygamber olacaktır."" kureyşîler dediler: ""neden biliyorsun?"" mübarek râhib dedi ki: siz gelirken baktım ki, havada üstünüzde bir parça bulut vardı. siz otururken, şu muhammed-ül-emin (a.s.m.) tarafına bulut meyletti, gölge yaptı. hem görüyordum ki: taş, ağaç ona secde eder gibi bir vaziyet gördüm. bu ise, nebilere yapılır. m.)"

bahirden
denizden denize

bahire
kulağı kesik deve.

bâhire
dikenli ağaç. * çok koşan cins bir deve.

bâhire
belli ve açık olan.

bâ-hired
f. akıllı, zeki.

bâhis
anlatan. bahseden. araştıran. araştırıcı. * bir şeye dâir bilgileri içine alan. bir mes'eleye dair beyanatı ihtiva eden.

bahis
konu.

bahis
söz etme

bahit
baht ve ikbalden vasıftır. tâlii yaver olan adama denir. (kamus'tan)

bâhiz
güçsüz, âciz. meşakkatli.

bâhiza
musibet. belâ.

bahka'
gözü çıkmış.

bahl
cimrilik.

bahr
(c.: bihâr - ebhâr - ebhur - buhur) deniz. * âlim. çok bilen. * büyük göl veya nehir. * yarmak, yırtmak. * çok yürüyen at. * iyi kimse. * deve hastalığı. * aruzda aslî bir vezinle ondan tevellüd eden vezinler mecmuası. bunlardan arap nazmı haricinde kullanılan bahirler şunlardır:1- hezec (neş'eyle şarkı söyleme):a) mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün.b) mefâîlün, mefâîlün, feûlün.c) mefâîlün, feûlün, mefâîlün, feûlün.d) mef'ûlü, mefâîlün, mef'ûlü, mefâîlün.e) mef'ûlü, mefâîlü, mefâîlü, feûlün.g) mef'ûlü, mefâîlü, feûlün.2- recez (titrek):a) müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün. b) müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün.c) müfte'ilün mefâilün, müfte'ilün, mefâilün.d) müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.e) müstef'ilâtün, müstef'ilâtün.f) mefâilün, mefâilün, mefâilün, mefâilün.3- remel (koşan):a) fâilâtün, fâilâtün, fâilâtün, fâilün.b) fâilâtün, fâilâtün, fâilün.c) fâilâtün (feilâtün) feilâtün, feilâtün, feilün (fa'lün).d) fâilâtün (feilâtün), feilâtün, feilün (fa'lün).4- münserih (akıcı):a) müfte'ilün, fâilün, müfte'ilün, fâilün.b) müstef'ilün, feûlün, müstef'ilün, feûlün.5- muzari' (benziyen):a) mef'ûlü, fâilâtü, mefâîlü, fâilün.b) mef'ûlü, fâilâtün, mef'ûlü, fâilâtün.6- müctes (kopmuş): a) mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilâtün.b) mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilün (fa'lün).7- seri' (çabuk):a) müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.8- hafif:a) fâilâtün (feilâtün), mefâilün, feilün (fa'lün)9- mütekarib (yakın):a) feûlün, feûlün, feûlün, feûlün.b) feûlün, feûlün, feûlün, feûl.10 - kâmil:a) mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün. b) mütefâilün, feûlün, mütefâilün, feûlün.

bahr
deniz.

bahr
denizler. deryalar. * mc: ilmi çok olan âlimler.

bahr
denizler.

bahr
bahirler, deryalar, denizler.

bahre
arz, belde.

bahren
denizden. deniz yolu ile.

bahreyn
iki deniz. (basra körfezi ile hind denizi veya karadenizle akdeniz. yahut da akdenizle hind denizi) * basra körfezi'nde bulunan bir devlettir. 1971 yılında ingilterenin körfezden çekilmesi üzerine istiklâliyetini ilân etmiştir. bahreyn, manama ve muharrak adalarından müteşekkildir. halkı, arap ve acemlerdir. (yüzolçümü 662 km2, nüfusu 1972'de 216 078) * iki büyük esas ve temel şey.

bahrî
denize âit, denize mensup, denizle alâkalı.

bahrî
denizle ilgili.

bahr-i ahdar
hint okyanusu.

bahr-i ahmer
kızıl deniz, şap denizi.

bahr-i bîkerân
hudutsuz, sınırsız deniz.

bahr-i bîpayan
çok büyük sonsuz deniz.

bahr-i ebyaz
"""beyaz deniz"" iskandinavya yarımadasının doğusunda kanin yarımadasına kadar olan deniz."

bahr-i hazer
hazer denizi.

bahr-i lût
filistinde seviyesi denizden aşağıda olan şaplı bir göl.

bahr-i muhit-i atlasî
(bahr-ı muhit-i garbî) atlas okyanusu.

bahr-i muhit-i havaî
yıldızların, seyyarelerin içinde dolaştığı feza. büyük feza denizi.

bahr-i muhit-i hindî
(bahr-i muhit-i şarkî) hindistan yarımadasının doğusunda kalan deniz.

bahr-i muhit-i kebir
(bahr-i muhit-i mutedil) büyük okyanus. pasifik okyanusu.

bahr-i muhit-i şimalî
iskandinavya yarımadasının batısından ingiliz adalarına kadar uzanan deniz.

bahr-i mutavassıt
akdeniz.

bahr-i müncemid-i cenubî
güney kutbunu çeviren deniz. güney buz denizi.

bahr-i müncemid-i şimalî
kuzey kutbunu çeviren deniz. kuzey buz denizi.

bahr-i recez
deniz.

bahr-i rum
(bahr-i sefid) akdeniz.

bahr-i siyah
karadeniz.

bahr-i sükûn
(lût denizi) sularının kesif ve dalgasızlığından dolayı bu isim verilmiştir.

bahr-i umman
arabistan ve iran'ın güneyinde kalan deniz.

bahrimuhît
okyanus.

bahriumman
okyanus.

bahriye
donanma ile ilgili işler. devletin donanma ve deniz askerleri.

bahriye
denizci.

bahriyyun
gemiciler ve kaptanlar gibi deniz işlerini bilen kimseler.

bahs
noksanlık. azlık. nâkıs. az. * akarsu ile sulanmayıp yağmur suyu ile mahsül alınabilen tarla.* zulüm. işkence. * uzaklık. * gümrük almak. * göz çıkarmak.

bahs
bahis, konu

bahsan
f. bozuk, soluk. * salına salına yürüyen. * kıyafeti bozuk, pejmürde.

bahsere
dağıtma. * gizli bir şeyi aşikâr yapma, meydana çıkarma. * kesilerek tane tane olma.

bahset
f. uykuda ağırlık basma. * uyurken olan horultu.

bahsî
(bahs. den) bahisle ilgili, bahse ait.

bahsi
anılan

baht
f. kader. tâli. uğur. alın yazısı. kısmet. ikbal. * saadet. lezzet.

baht
talih, kısmet.

bahtak
f. evvelce savaşlarda başa giyilen demirden yapılmış başlık. miğfer.

baht-aver
f. talihli, şanslı, bahtlı.

bahte
semiz, besili koyun. * burulmuş üç yaşında koç.

bahtek
f. uykuda iken ağırlık basma. * fena tâlih, küçük şans.

bahterî
salına salına yürüyen, yürüyüşü güzel olan adam. * mağrur, kibirli. kendini beğenmiş.

bahtiyar
f. bahtlı, talihli, mes'ud, mutlu, şanslı.(elbette en bahtiyar odur ki: dünya için âhireti unutmasın. âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye için bozmasın, mâlâyâni şeylerle ömrünü telef etmesin. kendini misafir telâkki edip misafirhane sahibinin emirlerine göre hareket etsin. selâmetle kabir kapısını açıp saadet-i ebediyeye girsin. m.)(bahtiyar odur ki: kevser-i kur'anîden süzülen tatlı, büyük bir havuzu kazanmak için bir buz parçası nev'indeki şahsiyetini ve enaniyetini o havuz içine atıp eritendir. l.)

bahtiyâr
talihli, kutlu, mutlu.

bahtiyarane
f. bahtiyarcasına, mutlucasına, mesut olana yakışacak şekilde.

bahtiyarî
f. bahtiyarlık, saadetlilik, mutluluk. * iran'da bulunan şöhretli bir kavim.

baht-ı bîdâd
kötü şans, insafsız tâlih.

bahur
çok sıcak. çok sıcaklık.

bahûr
sıcakta yerden yükselen buhar. * tütsü. yakılarak güzel kokular elde edilen ot ve sâir şey.

bahur
buharlar. buğular.

bahûrdân
f. içinde tütsü yakılan kap.

bahusus
hususiyle. en çok. hele.

bahusus
özellikle.

bahuzûr
huzur ile. huzuru ile.

bahv
hurmanın yaş olanı.

bahye
f. dikiş, teyel.

bahye-zen
f. terzi, dikiş diken, dikişçi.

bahz
sıkıntılı olma, can sıkma. * yük ağır gelip hayvanı çökertme. * bir adamı çenesinden, sakalından tutup çekme.

bahzec
yaban sığırının buzağısı.

bahş
f. bağış. verme. ihsan.

bahş
bağış, verme.

bahş
veren, bağışlayan

bahşayende
f. bağışlayıcı, afvedici.

bahşayiş
f. bağışlayış. ihsan. ihsan etmek. afv. atiyye.

bahşende
f. bağışlayan, ihsan eden. afveden.

bahşiş
f. lütfedip verilen para. fazladan, iyilik olsun diye verilen. ihsan. hediye, mükâfat.

bahşûde
f. bağışlanmış, verilmiş. * afvedilmiş.

bahş-ı kalenderî
cömertçe ihsan yapma, dağıtma.

bâ-i cerre
"arabçada kendinden sonraki kelimeyi ""esre"" okutan bâ. (bismillâhi'deki gibi)."

bâ-i kasem
"arabçada yemin maksadı ile kelime başına getirilen bâ. $ ""billâhi"" gibi. * farsçada: bâ $ diye yazılırsa; ile, beraber, birlikte, sâhip mânalarına gelir. arapçadaki zû gibidir."

baid
(bu'd. dan) uzak. ırak. * umulmadık.

baîd
uzak, ırak.

baid
uzaklar, ırak yerler.

baid-ül ihtimâl
ihtimalden uzak.

baika
belâ, felâket, musibet.

bâika
belâlar, musibetler, felâketler, âfetler.

baim
heykel, put, sanem. * bön adam, câhil kimse.

bain
dibi geniş olan bostan kuyusu. geniş dipli kuyu. (bak: bâyin)

bair
şaşkın, şaşırmış. perişan durumlu.

baire
sürülmemiş, ekilmemiş, sert toprak.

bais
(ba's. dan) gönderen. sebeb olan. icab ettiren. * yeniden yaratan. ölüleri tekrar dirilten. * peygamber gönderen (Allah c.c.)

bâis
ölüleri diriltecek olan ve peygamber gönderen.

bais
sebep.

bais-i meserret
sevinmeye sebep olan, sevinç sebebi.

bais-i sür'at
hızlı gitmesine, sür'atli olmasına sebeb olan.

baj
f. haraç. gümrük parası.

baj-bân
f. haraççı, gümrükçü.

ba-jurnal
zabıt varakası ile.

bak'
geniş olmak, büyük olmak.

bâk
f. korku, havf, çekinme, sakınma.

bak'â
siyah beyaz alacalı koyun. * belde ismi. * ucuzluk ve biraz kıtlık olan yıl.

bâka
tutam, demet, deste. * tere ve sebzevat destesi.

bakalorya
fr. lise tahsilinden sonra imtihan neticesi kazanılan olgunluk. olgunluk imtihanı ve diploması.

bakan
nazar eden, bakan.

bakar
öküz. dana. sığır.(bakr, yarmak demek olduğundan, bu hayvan dahi toprağı sürüp yarmak için kullanılması itibariyle bu isim verilmiştir. e.t.)

bakar
sığır, inek.

bakara
inek. dişi sığır.

bakara sûresi
kur'an-ı kerim'in 2. sûresi olup medine-i münevvere'de nâzil olmuştur. (bu sûre, mûsâ aleyhisselâm'ın risâleti ile o milletin seciyelerine girmiş olan bakarperestlik mefküresini kesip öldürdüğünü, bir bakarın zebhi ile anlatır ve şu cüz'i hadise ile beşerin dünyevî menfaatlarına en çok vesile olan şeylere perestiş etmesi gibi, gaflet ve dalâletin köklerini kesecek bir külli düsturu, her vakit hem herkese gayet lüzumlu bir ders-i hikmet olarak ulvi bir icaz ile beyan eder. asrımızda hâlâ ineğe tapanların mevcudiyyeti ve bu sureye el-bakara isminin verilmesi ne kadar mânidâr olduğunu akıl sahiplerine bildirir, ihtar eder...)

bakar-perest
f. öküzü mâbut yapan. öküz ve emsalini put yapıp ona ibâdet eden sapkınlar. ehl-i dalâlet.

bakarperest
ineğe tapan.

bakaya
artıklar, fazlalıklar. * ask: son yoklamaları yapıldıktan sonra istenildiklerinde gelmeyen veya gelip de kıtalarına varmadan savuşanlar. (bakayadan sayılmak suçtur.)

bakayâ
kalıntılar.

bakbak
çok söyleyici. çok konuşan.

bakbaka
desti ve bardaktan çıkan ses.

bakî'
medine şehrinde bir makbere yeri.

bâki
ebedî, dâimî. sonu gelmez. ölmez. * sonsuz. * cenab-ı hak. * artan. geri kalan. * bundan başka.(madem beka, bâki-i zülcelâl'e mahsustur ve mâdem bâki'nin esması bâkiyedir ve mâdem bâki'nin âyineleri bâki'nin rengini, hükmünü alır ve bir nevi bekaya mazhar olur. l.)

bâki'
geniş, vâsi.

bâkî
ağlayan.

bâkî
sonsuz, kalıcı.

bâki
geride kalan (bk. b- -y)

bâkî
geri kalan

bakîr
yensiz gömlek. * sığır sürüsü. * karnı yavrusundan dolayı yarılan deve.

bâkir
tâze. el sürülmemiş. bozulmamış. * erken.

bâkir
kullanılmamış, bozulmamış.

bâkire
kız. kızlığı izale edilmemiş. * el sürülmemiş.

bâkire
el değmemiş, kız.

bâkiyâne
f. bâki olana yakışır surette. ebediyyete yakışır şekilde. sonsuzca.

bâkiyâne
bakice, sonsuzca.

bâkiyât
bakiler. devam edenler. geri kalanlar.

bâkiyât
baki olanlar, kalıcılar.

bâkiyât-ı sâlihât
ind-i ilahîde ecr-i sâliha. bâki olan sâlih ameller. * elhamdülillah, sübhanallah ve allahuekber gibi kudsî kelâmlar.

bâkiye
kalıcı olan, kalan.

bakiye
geride kalan

bakiyye
artık. geri kalan. artan.

bakiyye-i âsâr
eserlere âit geri kalan izler. eserlerin geri kalanı.

bakiyyet-üs-süyûf
kılıçtan kurtulan kimseler. * mc: arta kalan kişiler.

bakka
sivrisinek. * tahtabiti.

bakkal
sebzevât satıcı.

bakkar
sığır çobanı, sığırtmaç.

bakl
tere ve sebzevatın her birisi. * sakal bitmek ve diş çıkmak mânâsına mastardır.

bakla'
"bakla. * şahtere dedikleri ota "" baklat-ül melik"" derler. * semizotu denilen bitki."

bakr
açmak. * genişletmek.

bakteri
fr. basit, çekirdeksiz, bölünerek çoğalan tek hücreli canlılara verilen addır. çeşitli şekilleri vardır: kürevî (coccus), çubuk şeklinde (basil), virgül şeklinde (vibriyon), burmalı (spiril).bakteriler ya tek tek, ya da birkaçı bir arada bulunmalarına göre de ayrı adları vardır. havanın oksijeni ile yaşayabilenleri olduğu gibi havasız yaşayanları da vardır. faydalı enzimler çıkaranlar olduğu gibi, boya maddeleri, gaz ve toksin (zehir) çıkaranları da vardır.

bakteri
tek hücreli bir canlı.

bakteri tedavisi
bazı hastalıkların tedavisinde ölü veya canlı bakterilerin kullanılması ile yapılan tedavi.

bakteriyoloji
yun. bakterilerin ve umumiyetle mikropların biçimlerini, hususiyetlerini inceleyen bilim.

bakûre
turfanda yemiş. * evvel yetişen.

bakva
bâkilik, ebedilik, sonsuzluk.

baky
bakmak, nazar. * muntazır olup yol gözlemek.

bakıa
dert, belâ, musibet.

bakıl
sakalı belirmiş kişi.

bakır
çobanları ile beraber olan sığır sürüsü. * geniş. * aslan.* göz damarı. * hz. hüseyn'in (r.a.) torunu imâm-ı bâkır'ın bir lâkabı.

ba'l
cahiliyet devrine mahsus bir put. güneş tanrısı. * karıkocadan herbiri. * yılda bir kez yağmur yağan yüksek yer. * hayret. * zaaf, zayıflık.

bâl
f. kanat. * kol, pazu. * kol, cenah.* üst, yukarı. * boybos, endam.

bâlâ
f. yüksek. yukarı. yüce. yüksek kat.

bâlâ
yüksek, yüce.

bâlâ
yüksek, yüce şahsiyet

bâlâ-bülend
f. uzun boylu.

bâlâdest
f. galip, eli üstün.

bâlâdestî
f. el üstünlüğü, galibiyet. * zulüm.

bâlâhân
f. birşeyi ifrat derecede yüksek gösteren.

bâlâhâne
f. çatı, evin en üst tarafı. tavan arası.

bâlâhânî
f. bir şeyi aşırı derecede yüksek gösterme, abartma, şişirme.

bâlâhimmet
f. himmeti fazla olan kimse.

bâlâkamet
f. yüksek boy. * yüksek şeref.

balam
sığır.

balanişin
f. üstte, yukarıda oturan.

balapervaz
yüksekten uçan. * kendini olduğundan yüksek makamda gösterip gururlanan.

balapervazane
yüksekten uçar gibi. * çok yüksek rütbelilere yakışır şekilde.

bâlâpervazâne
yüksekten uçarcasına.

balapûş
f. palto, pardesü, manto gibi üste giyilen eşya.

balarev
f. yüksekten giden.

balast
"ing. demir yollarında traverslerin altına; şoselerde ise düzeltilmiş toprak üzerine döşenen taş parçaları."

balater
f. pek yüksek, daha yüksek.

bâlâ-yı bülend
uzun boy.

ba'le
erkeğin karısı, zevce.

balgam
solunum yolları tarafından salgılanan ve ağızdan dışarı atılan sümük, irin ve kan karışımı maddedir. * eskiden bedende bulunduğu sanılan dört unsurdan biri. (bak: ahlât)

balgam-ı cissî
beyaz ve yoğun balgam.

bal-güşâ
f. kanat açan, uçan.

bali
eski, köhne.

balide
f. gelişmiş, uzamış, büyümüş.

bâliga
koyun ve keçi ayağı.

balimez
16. ve 17. yy. larda osmanlılar tarafından kara ve deniz savaşlarında kullanılan uzun menzilli top. (bak: balyemez)

balin
f. yastık. koltuk. iskemle yerine kullanılan yuvarlak yastık.

balina
denizde yaşıyan ve yaklaşık olarak 20 ilâ 35 metre kadar uzunlukta olan memeli hayvan.

balin-perest
hizmetçi, hâdim, hademe. * tenbel, uykucu.

balistik
yun. merminin ateşlendikten sonra hedefe varıncaya kadar uğradığı te'sirleri tedkik edip inceleyen ilim dalı.

baliye
zayıf ve çürümüş olan şey.

bâliğ
f. boynuzdan yapılan kadeh.

bâliğ
ulaşan, olgunlaşmış, yetişmiş, erişmiş.

bâliğ
erişen, ulaşan

baliş
f. yastık. * altın. * nakit.

balkan
doğu avrupada batıdan doğuya uzanan dağ sırası.

balkanlar
(balkan yarımadası) yugoslavya'nın büyük kısmı ile arnavutluk, bulgaristan, yunanistan ve trakya'yı içine alan yarımada.

balkar
kafkasya türkleri'nin kıpçak kolundan olan bir boy.

balon
fr. hava veya hafif gazlarla doldurulan küre. bugünkü uçaklar balonculuğun geliştirilmesiyle elde edilmiştir. zeplin adı verilen güdümlü balonlar hava ulaşımında ve savaşta kullanılmıştır.

balotaj
fr. bir seçimde herhangi bir adayın, oyların ekseriyetini alamaması hali.

bâlû
f. ana baba bir olan kardeş. * siğil, sivilce.

bâlûat
su dökecek çukur. * lağım kuyusu.

balûde
f. boy atmış, büyümüş.

balvane
f. dağ kırlangıcı. * darı kuşu.

balyemez
osmanlıların bir zamanlar kullandıkları uzun menzilli toplar.

balyoz
fr. vaktiyle avrupa devletlerinin büyükelçi ve büyük konsoloslarıyla, general ve amiral gibi kişilerine verilen bir ünvandır. * (yunancadan) kazık çakmak, büyük taşları kırmak için kullanılan uzun saplı, iri ve ağır çekiç.

balzen
f. kanat vuran. uçan.

balıkhane kapısı
topkapı sarayı'nın marmara kıyısındadır. padişahlarca cezandırılan vezirler burada idam edilir, sürgün edileceklerse buradan gemilere bindirilirlerdi.

bal-şikeste
f. kanadı kırık.

bam
dam. * çatı. * kubbe. * kemer * sakf. * sabah vakti. * telli sazlarda en kalın tel.

bamdad(an)
f. sabah, sabahleyin, seher vakti. tan yeri.

bamdadî
f. seher vakti, erken.

bame
f. sakalı gür olan. * sık, uzun ve kaba olan sakal.

bam-gah
f. seher vakti. * seher vaktinde.

bam-ı bülend
yüksek çatı. * gökyüzü, sema.

bam-ı çeşm
gözkapağı.

ban
"dam, çatı. * sorgun ağacı. bey söğüdü. * yun. sevgilinin boyu. farsçada kelime sonuna gelerek, türkçedeki ""ci, cu"" ekleri yerini tutan mânâda kullanılır. meselâ: bağban: bağcı."

bana
beni geçen, ilerleyen

banbu
(malezya dilinden) sıcak ve yağışlı bölgelerde yaşıyan bir bitki cinsi. buğday ailesinden olup ikiyüzden fazla çeşiti vardır.

bando
askeri mızıka takımı.

bandıra
itl. geminin hangi devlete ait olduğnu gösteren bayrak.

baneva
f. zengin, mal, mülk sahibi. * meşhur, şöhret bulmuş, ünlü, namdar.

bang
f. ses, sadâ, haykırma, bir ağızdan alkış.

bang-i nemaz
f. ezan.

bani
kurucu. yapan. yapıcı. yaptırıcı. binâ eden.

bânî
bina eden, kuran, yapan.

banka
"itl. faizle para alıp veren, kredi, iskonto, kambiyo işlerini gören ticari kuruluş.faiz dinimizde günahtır. bankalar dar gelirlilerin paralarını faiz karşılığı toplar, zenginlere daha yüksek faizle verir. bunlar dar gelirlilerin tasarruf ettikleri paralarla bir iş yeri açar, bir mal üretir ve bu malın fiatına, ödedikleri faizi de ekliyerek paranın asıl sahibine satarlar. böylece bankada faiz karşılığı para yatıran dar gelirliler, kendi paralarıyla üretilen bu malları satın almakla kendi aldıkları faizden daha fazlasını yani zenginin bankaya ödediği faizi ödemiş olurlar. hem bankacıyı, hem banka ile iş yapan ticaret erbabını kendi paralarıyla çalışmadan zengin etmiş, fiatlarını yükseltmesine ve dar gelirlilerin zulme uğramasına âlet olmuş olurlar.islâma uygun olan; iş ortaklığıdır. iş adamı paralarını kullandığı insanları, paraları ölçüsünde işine ortak yapmalı, kârını da zararını da buna göre bölüşmelidir. böyle olursa hem fiatlar yükselmez, hem de bir kısım insanlar zenginleşirken, diğerleri fakirleşmez."

banker
fr. çok zengin kimse. büyük sarraf.

banket
bir otomobili uçtan uca kaplayan ve tek parçadan ibaret olan oturacak yer. * karayollarında asfaltın her iki yanındaki balastlı kısım.

bankiz
kutub bölgelerinde deniz suyunun donmasıyla meydana gelen buzların tamamı. bunlar ençok kuzey buz denizinde görülürler.

banknot
lira mânâsında para birimi.

bankınot
(banknot) ing. kâğıt para.

banliyö
fr. bir şehrin yakın çevresinde bulunan mahalle ve yerleşme yerleri.

bant
(band) fr. ensiz, uzun zarf.

bânû
f. kadın, hatun, hanım. * gelin. * gülsuyu gibi şeylerin şişeleri.

banûc
f. salıncak.

bânû-yi mısır
zeliha.

banyol
"bu kelime; zindan, hapishâne mânâlarında kullanılırdı. buraya katiller, hırsızlar ve beylik esirlerin satışa yaramıyanları konurdu."

bâ-posta
posta ederek, posta ile.

bâr
"f. ek olup ""saçan, yağdıran, döken, ışık veren"" gibi mânâda kelimeler teşkil edilir. meselâ: ateşbâr : ateş saçan. ateş yağdıran."

bâr
yük, pas.

baraj
fr. bir akarsuyun akışına mâni olmak için yapılan set.

baraka
itl. temelsiz küçük yapı.

baraklit
peygamberimizin incildeki ismi.

bârân
f. yağmur. rahmet.

bârân
yağmur.

bârân ü tegerg
yağmur ve dolu.

bârânî
f. çivit mavisi renginde, osmanlılar zamanında selânik'te dokunan bir cins çuha. yeniçeri ve acemi oğlanlarına aralık ve ocak (erbain) aylarında verilen yağmurluk bârâniden yapılırdı. yağmurluk, yağmurdan muhafaza eden şey. * yağmurla ilgili.

bârân-riz
f. yağmur saçan, yağmur döken.

baras
tedavi edilmesi mümkün olmayan ve vücutta beyaz lekeler meydana getiren bir hastalık.

barbakan
fr. emniyetle ateş etmek için sur duvarlarında açılan dar mazgal deliği. kale kapılarının savunması için yapılan tahkimat.

barbar
lât. eski yunan, roma ve daha sonra hristiyanlara göre kendi kavimleri dışında kalan herkes. * vahşi, ilkel.

barbarlık
medeniyetsizlik, vahşilik.

barbaros
hayreddin paşa: (mi: 1466-1546) tarihin en büyük denizcisi hayreddin paşa, kardeşleri ile islâm âlemini birleştirmek, tek bir bayrak altında muhteşem imparatorluğumuzun himayesinde toplamak için çalıştı. sonunda müstakil devleti ile, osmanlı devletine iltihak etti. kaptan-ı derya olarak akdenizi bir göl halinde devlete kazandırdı. preveze'de, haçlı donanmasını perişan etti. dinin hayırlı evlâdı hayreddin paşa bir korsan değil, din yolunda muharebe eden mücâhid gazi idi... beşiktaş'taki evinde vefat etti ve oradaki türbesine defnedildi.

bar-ber
f. hamal, yük taşıyan kimse.

bar-berdar
f. sabırlı, tahammüllü. * yük kaldıran. * hamal.

barbut altını
tanzimattan önce osmanlılarda kullanılan bir çeşit altın sikke. yüzlük mecidiye altını kıymetinde ve ayarında, iki kırat ağırlığında idi.

bar-dar
f. yüklenmiş, yüklü. * gebe olan.

bare
f. at. * zülf. * kal'a, kale. * def'a, kerre.

barekallah
Allah mübarek etti. Allah mübarek etsin. hayırlı ve bereketli olsun.

bârekallah
Allah hayırlı ve mübarek etsin.

barekte
sen mübarek ve bereketli eyledin (meâlinde dua).

bârekte
sen mübarek eyledin.

barem
fr. devlet memurlarının aylıklarını tasnif ve tanzim eden, miktarlarını gösteren sistem veya cetvel.

barende
f. yağdıran, yağdırıcı.

ba-reng
f. renkli.

bargâh
f. izinle girilecek yer. padişah divanhanesi. * huzur-u rabb-il âlemin. dua edilen yer.

bârgâh
izinle girilebilecek yüce makam.

bargam
levreğe benzer bir cins balık.

bargir
yük taşıyan. * beygir.

barha
f. def'alarca, zaman zaman, sık sık, devamlı olarak.

bar-hane
f. yük yeri, yüklük. * yolcu eşyası indirilecek ve saklanacak yer.

bari
f. hususu ile. hele. hiç olmazsa. bir def'a.

bari'
tam üstün. mükemmel.

bârî
düzgün ve güzel yaratan Allah.

bâri
hiç olmazsa, hele.

bâri'
varlıklara biçim verip şekillendiren, onları mükemmel bir surette yaratan, yüce ve her türlü eksiklikten uzak allah

baria
yakınlarından üstün vasıflı. emsalinden üstün. tam ve mükemmel.

barid
soğuk, bürudetli. * mc: hoş olmayan.

bârid
soğuk.

bârid
soğutulmuş yemekler. * omuzlarda boyun arasında, gerdanın yanında veya kulaklar arasında ve ensede olan etler. * sakat şeyler.

baridane
f. soğukça.

bâridâne
soğukça.

bârigâh
izinle girilebilecek yüce makam.

barih
samyeli adı verilen sıcak ve şiddetli bir çeşit rüzgâr.

bârih
şiddetli sıcaklar ve şiddetli rüzgârlar ki, adına samyeli denir.

bariha
dünkü gece, evvelki günün gecesi. * dünkü gün, dün.

barik
şimşek. ışık. şimşekli bulut. yıldırım parıltısı.

barîk
f. ince. nârin. dakik.

bârika
üzerine biraz yağ dökülmüş olan süt. * (c.: bevârık) parıltı. parıldayan.

bârika
şimşek.

bârika
şimşek ve yıldırım parıltıları. * parıltılar, gözleri kamaştırıcı olan şeyler.

bârika-âsâ
şimşek gibi.

bârikaâsâ
şimşek gibi.

bârika-i hakikat
hakikatın parıltısı ve parlaklığı. hakikat nuru.

barikat
fr. bir yolu kapamak üzere, ele geçirilen her türlü eşyadan faydalanılarak meydana getirilen engel.

barik-bîn
f. ince gören, dikkatle inceleyen, bir şeyi iyice gözden geçiren.

barik-nüma
f. ışıklı. parlak.

barimetre
fr. gürültünün şiddetini ölçmeğe yarıyan âlet.

barimetri
fr. beden ölçümü yardımıyla hayvanların ağırlığını tayin etme.

bariya
hasır.

bariyy
kaba hasır.

bâriyye
hasırlar, ince kumaştan örülmüş hasırlar.

bariz
doğan. zâhir ve âşikar. meydanda olan. belli. açıkça.

bâriz
meydanda, açık.

bâriş
f. yağmur. * sağnak.

bar-keş
f. hamal, yük taşıyan. * mütehammil, tahammül eden, sabırlı.

barla
nur risalelerinin yazıldığı belde.

barla
barla köyü

bar-mend
f. yemiş veren, yemişli ağaç.

bar-name
f. eşya, yük pusulası.

barograf
yun. hava basıncını ölçen bir alet. (bu alet vasıtasıyla bir yerin yüksekliği de ölçülür.)

barok
klâsik rönesans devrinden sonra başlayan bir mimari ve süsleme tarzı.

barometre
fr. hava basıncını gösterir âlet.

baroskop
fr. cisimler üzerine havanın yaptığı basıncı gösteren âlet.

barotaksi
fr. bazı tek hücreli canlıların basınca göre hareketleri.

baroterapi
fr. bazı hastalıkların basınçlı hava ile tedavisi.

barr
iyilik ve ihsan edici, muhsin.

bar-senc
f. yük tartan, dirhem.

bârû
f. kale duvarı, tabyanın gezinti yeri, hisar burnu, sur. * sığınak, siper.

barut
yun. güherçile ile kükürt ve kömürden mürekkeb, alev alıcı bir maddedir ki, toz halinde olup, umumiyetle ateşli silahlarda ve taş kırmak gibi işlerde kullanılır. * mc: çabuk kızan, şiddet ve hiddete kapılan.

bar-ver
f. yemiş veren, meyvedar, verimli, meyve verici. * mc: faydalı, faydayı mucib, iyi netice veren. yararlı.

baryum
"yun. kim: ""ba"" sembolü ile gösterilen bir element."

barı
(farsça: bârû) etrafı surlarla çevrilmiş yer.

bâr-ı dil
gönül yükü, elem, keder, gam, hüzün.

bâr-ı girân
ağır yük.

bâr-ı mihnet
eziyet. * elem yükü.

bâr-ı sakil
ağır yük.

bârık
yıldırım, parıltı.

ba's
gönderme, gönderilme. * cenab-ı hakk'ın peygamber göndermesi. * diriliş. yeniden diriltme. ihyâ. * uykudan uyandırma.

bas'
cem' etmek, toplamak.

bâs
gönderme. yeniden dirilme.

ba-safa
safalı. safa ile.

basair
basiretler. ibretli görüşler. deliller. ibretler. hüccet ve bürhanlar. gözler. * kalb duyguları.

basal
bot: soğan ve benzeri gibi kökler.

basala
tıb: vücudun her hangi bir yerinde yaradılıştan olan kabartı.

basal-i harif
acı soğan.

ba-saman
f. varlıklı, zengin. * düzenli, tertipli, düzgün.

basar
"(c.: ebsâr) görme duygusu. * kalble hissetme. kalb gözü. * gözün görmesi. * idrak. fikir. * ilm-i kelâm'da: kendi şânına lâyık bir vecih ile cenab-ı hakk'ın ""görme sıfatı""dır. kâinatta hiçbir şey o'nun görmesinden hâriçte kalamaz."

basar
göz, görme hissi.

basar
gözler. dikkat sahipleri. görücüler.

basaret
göz açıklığı. dikkatle bakış.

basarî
(basar. dan) görüşle ilgili olan, görmeye ait.

basarık
çulha tezgâhının ayaklığı. * piyano ayaklığı gibi çifte ayaklık.

ba-savab
doğruca, doğrulukla.

basbasa
dalkavukların nefret edilecek hâlleri, tabasbusları, yaltaklanması. * köpeğin, kuyruğunu sallayarak sokulması.

ba'seret
dikkatle teftiş etme. * keşif ve istihrac etme. * perâkende edip dağıtma. * inkılâb. karıştırma. bulandırma. * meydana çıkma. * kirli leke.

basi'
ter.

ba's-i enbiya
f. peygamberlerin gönderilmesi.

basia
çok kırmızı dudak.

basik
gövde damarı. (dirsek içinde bulunan üç damarın aşağısında olandır.)

basika
su ile tamamen dolu olan kuyu.

basil
kahraman, cesur, yiğit kimse. * fena, sert, kırıcı, kötü söz. * haram olan şey. * güzel olmayan, çirkin kimse.

basile
bir nevi soğan. bir soğan çeşidi.

basim
(besm. den) güleryüzlü, şen kimse.

basine
ekincilerin sabanı. * sanat ehlinin âletleri. * kaba çuval.

basir
basiret sâhibi ve anlayışlı olan. hakikatları anlayan. en iyi ve en çok anlayışlı. kalb gözü ile gören. * it, köpek, kelp.

basîr
her şeyi gören Allah.

basirane
f. görerek. bilerek. basiret sahibine yakışır halde.

basîrâne
görerek.

bâsire
görme duyusu.

basiret
hakikatı kalbiyle hissedip anlama. kalbde eşyanın hakikatlarını bilen kuvve-i kudsiyye. ferâset. im'ân-ı dikkat. * ibret alınacak hidâyet sebepleri. beyyine. hüccet. * bir evin iki tarafının arası. * yer üstündeki kan. (bak: süveydâ-i kalb)

basîret
ileri görüş, kuvvetli seziş.

basiret
basiretler. ibretli görüşler. deliller. ibretler. hüccet ve bürhanlar. gözler. * kalb duyguları.

basiret-i kalb
gönül uyanıklığı. kalb basireti.

basiret-kâr
f. basiretli, ferâsetli, önceden gören.

basiret-kârî
basiretlilik, önceden görmeklik.

basit
kıymetsiz. * geniş * yaygın olan. * mücerred ve münferid olup, mürekkeb ve müellef olmayan. * neş'eli. güleryüzlü. düz, arızasız, engelsiz. * edb: aruz vezinlerinden biri.

basit
sade, düz, bölünmez.

basit
basit şeyler. mürekkeb ve memzuç olmayanlar.

basit kesir
sûreti (payı), mahrecinden (paydasından) küçük kesir. 2/5 gibi.

basita
uzak yer.

basitâne
basitçe.

basite
yükseklik ölçen yayvan güneş saati. * döşeme minder. * düz yer.

baskül
fr. büyük ağırlıkları, küçük bir ağırlık yardımıyla tartmayı sağlamak üzere birkaç kaldıracın uygun bir tarzda birleştirilmesiyle meydana getirilmiş âlet.

baskı
t. basıp sıkacak, tazyik edecek şey. sıkı tazyik. * basan, ağırlık veren şey. * kalıp, damga. * bir eserin yeni basılışlarının her seferi. * bir basmanın bir def'ada basılan miktarının tamamı. meselâ: bu lügatın baskısı 25.000 dir.

baskın
t. ağır, sakil. * basıp geçen, galip, üstün. * ansızın, birdenbire hücum.

basra
"yumuşak küfki taşı. (bu sebepten basra şehri, ""basra"" diye isimlendirilmiştir.)"

basriyyun
milâdi 8. yy. da basra'da yaşamış lisaniyat âlimlerinden bir grup.

bast
"genişlemek, açmak, yaymak. * bir şeye el uzatmak. * sevindirmek. * bir mecliste haya sebebiyle olan sıkılmanın gitmesiyle açılmak. * özür kabul etmek. * kaplamak. * tas: allahın cemâl tecellisiyle kalbin sükûn ve huzur içinde ferahlaması. (mukabili: ""kabz""dır.)(... teellümât-ı ruhaniye ise; sabra, mücahedeye alıştırmak için rabbani bir kamçıdır. çünki emn ve ye'sin vartasına düşmemek hikmetiyle havf ve reca müvazenesinde sabır ve şükürde bulunmak için kabz-bast haletleri, celâl ve cemâl tecellisinden intibah ehline gelmesi, ehl-i hakikatça medar-ı terakki bir düstur-u meşhurdur. k.l.)"

bast
yayma, açma.

bast
yayılma, genişleme

bast fî makam-il-kalb
nefis makamında ricâ mesabesindedir. lütuf ve rahmeti, kurb ve ünsü kabule işarettir.

bastân
f. tarih. * mazi, geçmiş zaman. * eski.

bastân-şinâs
f. geçmiş zaman, tarih.

bast-ı dâvâ
dâvâ açma.

bast-ı makal
söz açma.

bast-ı mukaddemat
asıl maksada girmeden önce bir şeyler söyleme.

bast-ı yed
elini bir şeye uzatmak. * mc: tasallut ve istilâ manasındadır.

bast-ı zaman
"az zamanda çok uzun bir zaman yaşamış olmak.(bu hakikata işareten leyle-i kadir gibi bir tek gece seksen küsur seneden ibaret olan bin ay hükmünde olduğunu nass-ı kur'ân gösteriyor. hem bu hakikata işaret eden ehl-i velâyet ve hakikat beyninde bir düstur-u muhakkak olan ""bast-ı zaman"" sırrı ile çok seneler hükmünde olan birkaç dakikalık zaman-ı mirac, bu hakikatın vücudunu isbat eder ve bilfiil vukuunu gösteriyor. mirâcın birkaç saat müddeti, binler seneler hükmünde vüs'atı ve ihâtası ve uzunluğu vardır. çünkü o mirac yolu ile, beka âlemine girdi, beka âleminin birkaç dakikası, şu dünyanın binler senesini tazammun etmiştir. hem şu hakikata bina edilen beyn-el evliyâ kesretle vuku bulmuş olan bast-ı zaman hâdiseleridir. bâzı evliya bir dakikada bir günlük işi görmüş. bâzıları bir saatte bir sene vazifesini yapmış. bazıları bir dakikada bir hatme-i kur'âniyeyi okumuş olduklarını rivâyet edip ihbar ediyorlar. böyle ehl-i hak ve sıdk, bilerek kizbe elbette tenezzül etmezler. hem o derece hadsiz ve kesretli bir tevatürle bast-ı zaman hakikatını aynen müşâhede ettikleri medar-ı şüphe olamaz. şu bast-ı zaman herkesçe musaddak bir nevi rüyada görünüyor. bazan bir dakikada insanın gördüğü rüyayı, geçirdiği ahvali, konuştuğu sözleri, gördüğü lezzetleri veya çektiği elemleri görmek için yakaza âleminde bir gün, belki günler lâzımdır. l.)"

bast-ı özür etmek
bir hata işleyerek başkalarına da nümune olmak, aynı hatayı işlemelerine zemin hazırlamak.

bastızaman
zamanın genişlemesi, az zamanda normalden fazla yaşama.

ba's-ul emvat
ölmüşlerin dirilmesi.

bâsûr
tıb: mayasıl. kalın bağırsakta ve makadın etrafındaki siyah kan damarlarının şişmesi ve bazen iltihablanması sebebiyle, makadın içinde ve dışında meydana gelen memeler yüzünden makaddan kan ve cerahat gelmesi hastalığı.

bâsur
mayasıllar, basurlar.

ba'sü
öldükten sonra âhirette tekrar diriltilme

ba's-ü ba'd-el mevt
öldükten sonra tekrar dirilmek, diriltmek. (bak: ahiret)

basübadelmevt
ölemden sonra diriliş.

basık
eli açık. cömert. dolup taşan.

basıka
beyaz ve sâfi bulut. * âfet, dâhiye. * makbul bir cins sarı hurma.

basım
(uydurma bir kelimedir) matbaacılık. tab'etme sanatı.

basın
"uydurma bir kelime olup ""matbuat"" yerine kullanılır. gazete, mecmua gibi belli zamanlarda çıkan matbuatın hepsi."

basınç
baskı yapan

bâsır
gören. dikkatli ve göz kuvveti ile gören.

bâsır
gören.

bâsıra
görme duyusu.

bâsıt
açan. yayan. serici. * ferahlık veren. * dilediği kulunun rızkını genişlendiren Allah (c. c.). * mücerred olup, mürekkep ve müellef olmayan. * tıb: bir uzvu uzatıp açan adele.

bâsıt
açan, yayan, genişleten.

bâsıt-ür-rızk
Allah.

bataet
tenbellik, yavaşlık. ağırlık.

batâik
varaka, pusla kâğıdı.

batalese
ptolemeos soyundan gelen hükümdarlar.

batalet
avarelik. işsizlik. * boş şeyler söylemek. * bahadırlık. cesurluk. cesâret.

batâlet
işsizlik, durgunluk.

batanet
oburluk, çok yiyicilik. * şişmanlık.

batar
çok kibirlenme, gururlanma. * haksızlık etme. başkasının hakkını çiğneme. * çok sevinme.

batarika
patrikler.

batarya
itl. elektrik elde etmek için hazırlanmış şişeler takımı. * ask: bir subayın emrine verilen belli sayıdaki ağır silâhlarla bunların hizmetinde bulunan insan, hayvan ve malzemenin hepsine birden verilen isim.

batarya
enerji kaynağı.

batâyih
kamışlı ve sazlı dere.

batere
f. tef.

bath
içinde kum ve çakıl taşları olan geniş su akıntısı.* yüz üzeri düşme. * serilip yatan adamın boyu. * bırakma.

batha
çakıllı, taşlı büyük dere. * dağ arasındaki dere. * mekke-i mükerreme'nin eski bir ismi. * kamışlık ve sazlık yer.

bathâ
mekkenin eski bir adı.

batî
ağır hareketli. ağır. yavaştan.

batih
zengin. gani. mâldâr. * geniş yer.

batiha
kamışlı ve sazlı dere.

batik
keskin.

batin
uzak yer. * şişman.

batir
hayvanları nallayan kimse.

batir
keskin kılıç.

batire
keskin kılıç.

bâtire
keskin, çok kesen kılıçlar.

batiye
büyük çanak.

batî-ül hareke
davranış ve hareketi ağır.

batî-ül hazm
sindirimi güç, hazmi zor.

batiş
(batş. dan) sertlikle, şiddetle hareket eden. güçlü.

batman
eski ağırlık ölçülerinden olup, iki okkadan sekiz okkaya kadar yeryer değişir. ekseriya altı okkadır. bu, hâlen kullanılan sekiz kilo kadardır.

batman
iki ile sekiz kilo arasında değişen ağırlık ölçüsü.

batn
iç, karın, insanın içi. mide. * soy, nesil. * birbirlerine hısımlığı pek yakın olmayan küçük kabile.

batn
karın, nesil.

batn
batınlar, karınlar, kucaklar. * nesiller, soylar.

batn
batınlar, karınlar, kucaklar. * soylar, nesiller.

batnen ba'de batnin
nesilden nesile, soydan soya.

batrik
patrikler.

batt
kaz. * kaz şeklinde yapılmış olan sürahi, su kabı.

battal
boş. hükümsüz. * işsiz. * metrûk. kullanılmaz. olan. * bâtıl. mensuh ve mefsuh. * faydasız. * pek büyük. hantal.

battal
işsiz, çürük, kullanılmaz.

battaliye
(battal. dan) eskiden, işi bitmiş olan resmi kağıtların konduğu torbaya denirdi.

batıl
"hakikatsız, hurafe. hak ve doğru olmayan, yalan. şartlarını yapmamakla kabul olmayan ibadet ve muâmele. meselâ: bir özür bulunmaksızın taharetsiz kılınan namaz gibi. (bak: fasid)(bir bayram akşamı, gökte ay ve hilâli arıyanlar içinde, ihtiyar bir zat da bulunur. bu zat, gökteki hilâli görmek için bütün kasıd ve dikkatiyle nazarını göğe tevcih edip, hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadakası üzerine eğilen beyaz bir kıl, nasılsa gözüne ilişir. o zat, derhâl : ""hilâli gördüm.""der, ""işte bu gördüğüm aydır."" diye hükmeder.işte sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara düştükleri gibi, yüksek bir cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı ve dikkati ile daima hak ve hakikatı ararken, bazan sathî ve dikkatsiz bir nazarla bâtıla bakar. o bâtıl da; ihtiyarsız, talebsiz, davetsiz fikrine gelir. fikri de, çâr nâçâr alır saklar; yavaş yavaş kabul ve tasdikine mazhar olur. fakat onun o bâtılı kabul ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizam-ı âlemden gaflet etmesinden ve madde ile hareketinin ezeliyete zıd olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmiştir ki, şu garip nakışları ve acib san'at eserlerini esbab-ı câmideye isnad etmek mecburiyetiyle o dalâletlere düşmüşlerdir. i.i.)"

bâtıl
boş, yalan, çürük.

bâtıl
gerçek dışı, boş inanç

bâtıl
batıllar, hurafeler. hak olmayanlar, sahteler.

bâtın
bütün varlıkların içini yaratan ve dahiline hükmeden Allah.

batın
iç, iç yüz, gizli, sır.

bâtın
gizli ve kapalı şeyler. aşikâr olmayan şeyler. (zıddı: zevahir'dir.)

bâtın
çukur yer, kuytu yer.

bâtınen
içinden olarak. dâhilen, içyüzünde.

bâtınen
içten, iç bakımından.

batınî
içe ait olan. dış görünüşe ve zâhire dâir olmayan. bâtına mensub ve müteallik. dâhili ve manevi meselelere âit. * tas: bâtiniyyeden olan.

bâtınî
içe ait, içle ilgili.

batıniyye
"kur'an-ı kerim'deki âyetlerin ve hadis-i şeriflerin zâhir ve âşikâr mânalarından ayrılarak, usûlsüz ve yanlış te'viller ile âyet ve hadislerin gizli ve sırlı mânalarını bulmak iddiasında olan sapık bir tarikat ve buna bağlı olanlar.esasen âyet ve hadislerin ince, derin ve küllî mânalarını tefsir ve te'vil ile keşfedip bulmak vardır. fakat zâhir mânaları ve bunlardan çıkan kat'i hükümleri esas almak ve bunlara aykırı olmamak ve şeriattaki ve tefsir ilmindeki usûle uygun olmak gibi şartlara riâyet etmekle makbul olur.o.t.d. sözlüğünde bu hususta şu malûmat verilmiştir: bâtınîlere, muhtelif vesileler ile verilmiş olan isimler şunlardır : 1- karamıta, 2- saibiye, 3- ismailiye, 4- mübarekiye, 5- bâbekiye.bunlardan başka bâtınîlere; hakikatın, yalnız mâsum imamın talimi ile öğrenilebileceği iddialarından dolayı talimiye; dini mahremata riayet etmedikleri için ibahiye vs. isimleri de verilmiştir. tohumu ibni sebe tarafından atılmış olup abbasilerden mutasım zamanında yaşıyan ehvaz'lı meymun tarafından filizlendirilen bâtıniye mezhebine en evvel, takiyyeyi terk ile alenen davet eden muhammed ali berkaî'dir. (hicri : 255)"

bâtıniyye
kurânın apaçık mânâlarına itibar etmeyip gizli mânalar bulduklarına inanan sapık bir anlayış.

bâtıniyyûn
kurânın açık mânâlarını bir yana bırakıp gizli mânalar bulduklarına inanarak sapıtan kimseler.

bâtın-ı kalb
"kalbin içi. kalbdeki hisler.(dünyayı ve ondaki mahlûkatı mâna-yı harfiyle sev. mâna-yı ismiyle sevme. ""ne kadar güzel yapılmış"" de. ""ne kadar güzeldir"" deme. ve kalbin bâtınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme. çünki: bâtın-ı kalb, âyine-i samed'dir ve o'na mahsustur. s.)"

bâtın-ı umûr
işlerin, hâdiselerin ve eşyanın içyüzü ve mahiyeti. yani: beş duygu ile bilinemiyen melekûtiyet ve kanuniyet cihetleri.

batş
şiddetle tutup kapma. kuvvet. şiddet. * hastalık geçtikten sonraki zayıflık.

baûda
(baûza) sivrisinek. sinek.

baûda
sivrisinek.

ba-vehim
vehim ile, şüphe ile.

bâvehim
vehimle, kuruntuyla.

ba-vekar
ciddi, vakarlı, ağırbaşlı.

baver
f. sağlam. pek doğru. * tasdik, inanma. razı olma.

bâ-vücud ki
f. bununla beraber, böyle iken.

bay
f. bey. mir. emir. zengin.

bay
zengin.

bay u geda
zengin ve fakir.

bayeste
f. lüzumlu, gerekli, zaruri.

bayezid
mübarek bayezid cami

bayezid-i bistamî
(hi: 188-261) ehl-i sünnet ve cemâatın büyük âlimlerinden ve büyük evliyadandır. iran'ın bistam şehrinde doğmuştur. künyesi, ebu yezid tayfur bin isa el-bistamî'dir. cafer-i sâdık radıyallahü anhu'dan kırk sene sonra dünyaya gelmiş ve ondan üveysî olarak feyz almıştır. mücerret bir hayat geçirmiştir. (k.sırruhu)

baygan
f. muhafız, koruyucu, bekçi.

bayi'
satıcı. mal satan.

bâyi
satıcı.

bayice
belâ, mihnet, zahmet, âfet, dâhiye.

bâyiiyye
eskiden pazar kurulan yerlere gönderilen mevad ve eşyadan gümrük ihtisab vergisinin haricinde alınan ikinci vergi.

bâyika
belâ ve şer olan şey, dâhiye.

bayin
(beyn. den) aralayıcı. ayıran. ayırıcı.

bâyin
aralayıcı, ayırıcı.

bayir
sürülmemiş, açılmamış, sert, ham toprak.

bâyiste
f. zaruri, lâzım, gerekli.

baykal
asya türk ülkelerinde bulunan yaban kısrağı.

baykar
çulha, bez ve kumaş dokuyan.

baykara
helâk olma, mahvolma. * böbürlene böbürlene sallanarak yürüme. * malı çok olma. * yırtıcı bir kuş.

bayrak
devletin belirli alâmetlerini hâvi ve belirli renklerde kare veya dikdörtgen şeklinde yapılmış olan bez. sancak, alem.

bayrakdar
f. alemdar, bayrak taşıyan asker. * bir kabile veya cemaatın başı, reisi.

bayrakdâr
bayrak taşıyan, lider.

bayram
bir dinde mübarek addolunan gün.

bayramiyye
hacı bayram-ı veli tarafından 14. yüzyılın sonlarında ankara'da kurulan bir tarikattır.

baysungur
şahin cinsinden olan yırtıcı bir kuş.

baytar
hayvan tedavicisi, veteriner.

baytar
veteriner.

baytara
hayvan hekimliği, baytarlık.

bayzar
sövme, sövüp sayma. * rahmin başlangıcındaki et parçası.

bayındır
mamur, şenlikli. * bir oğuz oymağının ve akkoyunlu hanedânının ismi.

bayır
az inişli yer. fazla yokuş olmayan yer.

bayız
(beyzâ. dan) yumurtlayıcı, yumurtlayan.

ba'z
bir şeyin bir kısmı. bir parça. bâzısı. biraz.

baz
"f. yeniden, tekrar oynatan, oynayan, geri ve arka tarafa doğru... gibi manalara gelir. kelimenin sonuna veya baş tarafına getirilerek kullanılan bir ""ek"" dir. meselâ: ateşbâz : ateşle oynayan."

bâz
f. doğan. yırtıcı kuş. av kuşu. * açık. * ayırma. temyiz etme. * iniş.

bâz
oynayan, yapan.

bazak
üzüm sıkıntısı. (kaynatıp koyarlar ve köpüklenir.)

bazar
f. alış-veriş. ahz ü itâ. * alış-veriş yeri. pazar. üstü açık yer ki, hergün veya belirli günlerde herkes satacağını oraya çıkarıp pazarlıkla veya açık artırmayla satar. * fiat kararlaştırılıp alış-verişte uyuşmak için yapılan konuşma veya çekişme, pazarlık.

bâz-ban
f. kuşçu. doğancı.

bâz-dâr
f. kuşçu, avcı, doğancı.

bâzek
f. küçük doğan (kuş).

bazende
f. oynıyan, oynayıcı.

bazende-zeban
f. boş boğaz, geveze, çok konuşan.

bâzergân
f. tüccar, alış veriş eden esnaf. * bezirgan.* ağa makamındaki yahudilere verilen isim.

bâzerganî
f. tüccarlık, tâcirlik.

baz-geşt
f. geri dönme. * pişmanlık, pişman olma, nedamet. * gerileme. çöküş.

bazgûn
f. uğursuz. * ters, başaşağı.

bazgûne
f. uğursuz. * ters, başaşağı.

baz-güşa
f. insandaki ayırdetme kuvveti.

bâzi
f. oyun. eğlence.

bâzig
ortak, şerik.

bazigâh
f. eğlence yeri, oyun yeri.

bazigede
f. oyun yeri, eğlence yeri.

baziger
f. oynayan, rakseden, köçek.

bazigûş
f. lâtifeci, şakacı, şen kimse.

bazih
büyük. âli. yüce.

bazihane
f. oyun yeri, eğlence yeri.

bazil
(bezil. den) bol bol veren, dağıtan. cömert.

bazile
tıb: göğüs veya karnın içinde husule gelen gaz veya su şişlerinin mahfazasını delmeye mahsus ve boru içinde mahfuz bir mil.

bazir
ekici, eken.* dedikodu yapan, laf taşıyan. geveze.

bazirgân
eskiden musevi tüccarlar hakkında kullanılan bir tabirdi.

ba'ziyet
bazılarına âit oluş. herkese âit olmama. herkesle alâkalı olmama. bir şeyin bir kısmı ve bir miktarı.

bâziyet
bazenlik, bazılık.

bâziçe
f. oyuncak, eğlence. mel'abe.

bâzîçe
oyuncak, eğlence.

bazmande
f. kafasız, ahmak, kabiliyetsiz. * durmuş, geri kalmış.

bazoka
(bazuka) tanklara karşı kullanılan bir çeşit silâhtır. soba borusuna benzer, omuza konarak nişan alınıp ateşlenir.

bazpes
f. tekrar, yeniden. * geri.

bâzu
f. kolun omuz ile dirsek arasında kalan kısmı, pazu. adud. * mc: güç, kuvvet ve istidat.

bâzubend
f. pazvand. kola bağlanan duâlı kağıt.

bâzudirâz
f. kolu uzun olan. * nüfuzlu, sözü geçer. * müdahaleci. * zâlim, zulmeden.

bâz-ul eşheb
akdoğan. * abdulkadir-i geylâni hazretlerinin bir nâmı.

bazı
daha önceden işitilmemiş ve îma ve işaret yoluyla belirtilmiş bazı işler (bk. s-m-a)

bazıa
tıb: derisi kopmak üzere olan yara.

bazık
zeki. anlayışlı. * üzümün sıkılmış suyu.

bağ
f. büyük bahçe. bostan. * üzüm asmaları bulunan yer. * üzüm asması.

bağ
bağlar, üzüm bağları.

bağdadî
bağdad şehrine mensub. bağdad ahalisinden olan. bağdadlı. * dar, ensiz tahta pervazlarından yapılmış ve üstü sıvanmış bölme veya tavan.

bâğî
azgın, yoldan çıkmış.

bağistan
f. bağlık ve bahçelik yer.

bağistân
bağlık bahçelik yerler.

bâğiyâne
azgınca.

bağy
azgınlık.

bağ-çe
küçük bağ, bahçe.

baş
t. reis, birinci, evvel. başlıca, en mühim.

başmak
eskiden kullanılan bir çeşit ayakkabı.

başaltı
t. gemilerin baş tarafında tayfa ve er koğuşları. * yağlı güreşlerde baş'ın altındaki derece.

başam
f. perde, örtü.

başame
f. kadınların örtündükleri yaşmak. tülbent, başörtüsü.

başbuğ
t. osmanlı devrinde başıbozuk veya akıncı kuvvetlerinin kumandanı. * lider.

başe
f. atmaca kuşu.

başed
f. olur, ola...

bâşe-i felek
nesr-i tâir ve vâki adı verilen iki yıldız.

başeng
f. tohumluk olmak için saklanan sarı, iri hıyar, salatalık. * asma üzerindeki üzüm salkımı.

başgûn
f. uğursuz. * ters, başaşağı.

bâşid
van ilinde bir dağ.

bâşid
van civarında bulunan ve yüksekliği 3750 m. olan bir dağdır, kayıtlarda "başet dağı" olarak anılır

başik
atmaca denilen kuş.

başir
müjdeci, müjde veren. * mutlu, mesut.

başkent
t. başşehir. bir devletin idare merkezi olan şehir. devlet merkezi. payitaht.

başkitâbet
başyazıcılık.

başkitabet
baş kâtiplik dairesi

başkırdistan
rusya'da halkı türk olan bir bölge.

başmurahhas
baştemsilci.

başta
başta müslümanlar olarak

baştina
osmanlı imparatorluğu zamanında balkanların bazı yerlerinde devlet arazisinden tapu ve miras suretiyle geçen tarla.

bâşûre
yeni yetişmiş, turfanda olan nesne.

başvekâlet
başbakanlık.

başvekil
başbakan.

başıbozuk
t. bir harp çıktığında orduya süvari veya piyade olarak katılan gönüllü asker. başıbozuk tâbiri, gelişigüzel ve intizamsız idare tarzına da alem olmuştur. bir zamanlar bu tâbir, asker olmayan siviller için de kullanılmıştır.

beban
tarz, yol, üslup, metod.

bebga
papağan.

bebr
f. kaplana benzer, ondan daha büyükçe ve pek yırtıcı bir canavar ki, hindistanda ve afrikada bulunur. saldırdığı zaman derisindeki tüyleri kabarıp korkunç bir manzara arzeder. arslanı bile korkutur bir hayvandır.

be-câ
f. yerinde. yerine. uygun. münâsib.

beca'
geniş, bol.

becâ
f. yerinde, münasip, lâyık, uygun, şâyeste.

becâ nâ-becâ
f. yerli yersiz.

becârim
belâ ve zahmet, dâhiye.

becayiş
f. değişme. trampa. birini verip ötekini alma.

becâyiş
birini verip ötekini alma, değişme.

becayiş-i mekânî
f. yer değiştirme. mekân değişikliği.

becbac
semiz, besili. * zayıf kimse.

becbece
çocuk avutmak için yapılan tuhaf hareketler, gürültü.

becc
yarmak. * vurmak.

bece
çıban, arpacık, sivilce.

becel
şaşma, tuhafına gitme. * yalan, iftira.

becer
göbeğin çıkıp şişmesi. * suyu içip kanmayan koyun.

becidd
f. ciddi, gerçek, hakikat. * cidden, gerçekten.

becil
büyük, itibarlı, muhterem, hatırı sayılan kimse. * şişman.

becir
birçok.

becra'
yüksek yer, yüksek tepe. * göbeği çıkmış kadın.

becrec
sığır buzağısı.

becrem
belâ ve zahmet, dâhiye.

becû
iste.

bed
f. fenâ. kötü. çirkin. yaramaz. şer. şeni'.

bed'
islâm içinde kazılan kuyu. * evvel, ibtidâ, başlangıç. * hisse, nasip. * başlama, başlayış, ilk.

bed
kötü, çirkin.

bed
kötü uygulama

bed
kötüler, fenalar. yaramazlar. * çirkinler.

beda
(bedâat) hayret verici, yenilik ve iyiliklerde üstünlük. acib ve garib olma. yeni zuhur etme.

beda'
fikir, rey. * çöle çıkmak.

bedâat
güzellik, yenilik, özgünlük.

bedâd
gözükme, zahir olmak. * sayış, sayma. * fırka. * savaşacak akran. * nasib, hisse, pay.

bedâdân
eyerin iki yanı.

bed-agaz
f. başlangıcı fena, kötü. kötü bir şekilde başlanmış.

bedah
geniş yer.

bedahat
delil ve isbata ihtiyacı olmayan şekilde âşikâr olan şeyler.

bed-ahd
f. ahdinde, sözünde durmayan, vefasız.

bedahet
açıklık. zâhir delil. belli, açık, aşikâr. * birdenbire, hazırlıksız söz söyleme. * atın yürümesi. * her şeyin evveli, öncesi.

bedâhet
apaçıklık.

bedahet
çok açık bir şekilde

bedâhet
ap açık bir şekilde

bedaheten
birdenbire, aniden, ansızın. düşünmeksizin. açık ve zâhir olarak.

bedâheten
apaçık biçimde.

bed-ahlak
f. ahlâkı ve huyu kötü olan kimse.

bed-âhû
f. karakteri bozuk, huyu kötü.

bedal
değişme, değiştirme, mübadele. trampa.

bed-amel
f. hareketi ve işi fenâ olan.

bed-âmuz
f. kötülük, fenalık öğrenmiş. * fenalık, kötülük öğreten.

bedan
kötüler, fenalar. yaramazlar. * çirkinler.

bedanet
yağlı, besili olma. semizlik.

bedarf
muayyen bir gayenin gerçekleşmesi için zaruri olan veyâ zaruri görülen muayyen kalitede bir mal veya meta miktarıdır.

bed-asl
f. aslı kötü, soyu fena.

bedava
f. parasız, meccanen, karşılıksız. * mc: çok ucuz. (meselâ: bunu bu fiata bedava almışsın, cümlesinde olduğu gibi.)

bedâva
beleş, parasız.

bedave
çölde oturmak, bedevilik. (bak: bedeviyet)

bedâvet
bedevilik, göçerlik.

bedavet
çölde oturmak, bedevilik. (bak: bedeviyet)

bedayi'
sermayeler, anamallar.

bedâyî
görülmedik güzellikte şeyler.

bedbaht
f. bahtsız, talihsiz, bahtı kara.

bedbaht
bahtı kara, talihsiz.

bedbin
"f. kötü görüşlü. ümidsiz. her şeyin fena cihetini görmek isteyen. bed ve fena görüp, beğenmez, istihsan etmez olan. $ sırriyle $ kaidesinin sırriyle $ gayet kısacık bir meâli: ""sözleri dinleyip en güzeline tâbi olup fenasına bakmayanlar, hidâyet-i ilâhiyeye mazhar akıl sahibi onlardır"" meâlinde. bizler için şimdi herşey'in iyi tarafına ve güzel cihetine ve ferah verecek vechine bakmak lâzımdır ki mânasız, lüzumsuz, zararlı, sıkıntılı, çirkin, geçici hâller nazar-ı dikkatimizi celbedip kalbimizi meşgul etmesin. sekizinci söz'de, bir bahçeye iki adam, biri çıkar biri giriyor. bahtiyarı bahçedeki çiçeklere, güzel şeylere bakar, safa ile istirahat eder. diğer bedbaht, temizlemek elinden gelmediği hâlde çirkin, pis şeylere hasr-ı nazar eder, midesini bulandırır. istirahata bedel sıkıntı çeker, çıkar gider. şimdi hayat-ı içtimaiye-i beşeriyenin safhaları hususan yusufiye medresesi bir bahçe hükmündedir. hem çirkin, hem güzel, hem kederli, hem ferahlı şeyler beraber bulunur. âkıl odur ki; ferahlı ve güzel şeylerle meşgul olup çirkin, sıkıntılı şeylere ehemmiyet vermez, şekva ve merak yerinde şükreder, sevinir. ş.)"

bedbîn
kötümser, karamsar, ümitsiz.

bedbinâne
f. kötümser şekilde. ümitsizce, bedbincesine.

bedbinî
f. bedbinlik, kötümserlik, ümitsizlik, fenâ görürlük.

bed-bu
f. fena kokulu, pis kokan.

bed-buk
f. hâin, korkak.

bed-cins
f. cinsi bozuk.

bed-cu
f. kötülük arayan. kötülük düşünen.

bedda'
gövdeli, şişman kadın.

beddal
bakkal.

bedde
derman, takat, güç, kuvvet.

bed-dil
f. korkak, yüreksiz.

bed-dua
(bedduâ) f. bir kimsenin kötülüğü için duâ. kötü duâ.

bedduâ
birinin kötü olması için edilen dua.

bede'
başlayış. başlama. bir şeyi başkasından evvel işlemek.

beded
iki uyluk arasının geniş olması.

bed-eda
f. terbiyesiz, nezâketsiz ve kaba olan kimse.

bedel
"(c.: bedelât) elde ve ayakta olan zahmet ve ağrı. * karşılık. bir şeyin yerine verilen ve yerini tutan şey. ivaz. * başkasının adına hacca giden. * gr: söz esnâsında bir şeyi sıfatı veya vasfı ile beraber söylersek ve fakat kasdımız o şeyin vasfı veya sıfatı değil de zâtı olursa, zikredilen sıfat veya vasfa "" bedel"" denir."" kardeşin ahmedi gördüm"" derken, kasdedilen kardeşin değil ahmet'in kendisidir. işte bu sözde ""kardeşin"" kelimesi ""ahmet""in"" bedel'i olur."

bedel
karşılık.

bedelen
mukabilinde, karşılığında, yerine.

bedeleyn
ivazlı akidlerde iki tarafın yüklendikleri karşılık.

bedel-i ferag
huk: arazi-i emiriye ve icareteynli vakıf gayr-i menkullerinin tasarruf haklarının devredilmesi karşılığı alınan bedeldir.

bedel-i icar
huk: arazi hukukunda tasarruf hakkı mukabilinde verilen emsâline uygun peşin para.

bedel-i müsemma
huk: akidde belirlenen bedel.

bedel-i nakdî
eskiden fiili askerlik hizmeti yerine belli bir miktarda para verilmesi usülü idi.

bedel-i nüzûl
tar: osmanlı imparatorluğu devrinde askerlerin bir yere konaklamasında yapılacak olan masraflar için alınan vergi.

bedel-i rakabe
huk: kölenin sahibi tarafından azad edilmesi için, şahsı yerine geçen kıymeti veya nefsi karşılığında vermeyi kabullendiği ıtk veya kitabet akçesi.

bedel-i öşr
huk: arazi-i emiriye üzerinde bina yaparak veya meyvesiz ağaç dikerek koru haline koyma sebebiyle öşre bedel alınan kira.

bed'en
başlangıçta. ilk önce, ilkin.

beden
gövde, vücut, ten.* vücudun kol, bacak ve baş gibi ayrıca kısımlarından başka diğer merkezi kısmı. * ağacın dal ve budaktan başka olan kısmı, kütük. * kale bedeni.

beden
gövde.

beden
bedenler. tenler.

bed-endam
f. endâmı bozuk, biçimsiz, çarpık.

bed-endiş
f. kötü fikir sahibi, fena düşünen.

bedene
kurbanlık deve.

bedene
kurbanlık develer.

bedenen
vücutça. beden ile.

bedenî
bedene ait, bedenle yapılan ibadet-namaz gibi

beder
f. hariç. dışarı. taşra.

bedergah
f. kapıya çıkma. * tar: çeşitli hizmetlerde kullanılmak üzere, acemi ocağına ve ocak dışına verilen acemilerin, yeniçeri ocağı'na kayıt edilmeleri.

bedestan
f. değerli, kıymetli kumaşlar, silâhlar ve mücevherler vs. alış-verişine mahsus üstü örtülü ve mahfuz çarşı.

bedestân
çarşı.

bed'et
başlangıç.

bedevî
çölde yaşayan. göçebe. medeni olmayan ve şehir hayatı yaşamıyan. * seyyid ahmed-i bedevî nâmındaki büyük bir zâtın tarikatı ve onun mensubu olan. (bak: ahmed-i bedevî)

bedevî
göçebe, çölde yaşayan.

bedeviyane
f. bedevilere uygun şekilde, çölde yaşayanlar gibi.

bedeviyâne
göçebe gibi.

bedeviyet
(bedâvet) göçer hayatı yaşayış. göçebelik. bedevilik.

bedeviyet
bedevilik, medeniyetten uzaklık.

bed-fercam
f. sonu kötü. sonu korkulu ve lânetlenmiş olan. akibeti fena.

bed-fial
f. yaptığı işleri kötü olan.

bedg
bulaşmak.

bed-gû
f. fitnekâr, dedikoducu.

bedh
ansızdan olmak.

bed-hah
f. fenalık isteyen. herkesin kötülüğünü isteyen. kötülük isteyen.

bedhah
kötülük isteyen.

bed-hal
f. kötü ahlâklı. kötü huylu. hâli düşkün. fakir olan.

bedhal
kötü huylu.

bed-hisal
hasletleri kötü, fena huylu.

bed-hu
f. huysuz. bed huylu, kötü huylu. * kötü huy.

bed-huy
f. huysuz. bed huylu, kötü huylu. * kötü huy.

bedi'
(bedia) eşi, benzeri olmayan. hayret verici güzellikte olan. * garib. acib. * benzeri olmayan şeyleri vücuda getiren. kimseye benzemeyen. icad edici olan. * hâlık ve hallak-ı cihan olan. * beğenilen. * yeni bulunmuş ve görülmedik tarzda olan. * edb: sözün garib ve güzel olması hâli.

bedî
benzersiz güzel, üstün, özgün.

bedia
nâdide ve güzel, yeni icad edilmiş şey. beğenilen ve takdir edilen çok yeni şey.

bedîa
benzersiz güzel olan.

bedia-i hayaliye
ideal, ülkü, gaye, mefkûre.

bedid
su az az akmak.

be-didar
f. görünür olmak, kendini göstermek. meşhur. namdar.

bedih
şanı, şerefi yüce, yüksek ve büyük olan.

bedihe
birdenbire ve düşünmeden söylenilen güzel söz. hazırcevaplık. * başlangıç.

bedihe-gû
f. güzel ve hoş söz söyleyen. tatlı söz söylemeye alışık olan kimse.

bedihî
aşikâr, belli ve açık olma. * ansızın zuhur eden. * delil ve isbata muhtaç olmayacak derecede açıklık.

bedîhî
delilsiz bilinen şey, apaçık.

bedihî
delil ve isbata ihtiyacı olmayan şekilde âşikâr olan şeyler.

bedihiyyat
"(bedihî. c.) delil ve isbatına lüzum olmayan sarih ve açık şeyler.(mister karlayl yine diyor: ""en evvel kulak verilecek sözlerin en lâyıkı muhammedin (a.s.m.) sözüdür. çünkü: hakiki söz onun sözleridir."" hem yine diyor ki: ""eğer hakikat-ı islâmiyede şüphe etsen, bedihiyat ve zaruriyat-ı kat'iyyede iştibah edersin. çünki, en bedihî ve zarurî bir hakikat ise islâmiyettir.""işte bu meşhur feylesof, islâmiyet hakkında bu şehadetini eserinde müteferrik yerde yazmış. h.)"

bedîhiyyât
delil ile ispatı gerekmeyen apaçık şeyler.

bedihiyyet
açıklık. kolayca anlaşılır ve görülür olmak.

bedih-ül butlan
bâtıl olduğu âşikar surette belli. bâtıl, haksız bir hüküm veya görüş olduğu herkesçe bilinen.

bedîî
bedi' ve güzel olan. ebedî ve güzel olan. ilahî ve güzel eserlere müteallik bulunan.

bedîî
eşsiz güzellikte olan.

bedîî kıraet
mantıki kıraet şartlarına riâyet ettikten başka rikkat mevkiinde sesini indirmek, şiddet makamında yükseltmek -acemi aktör tavrı takınmaksızın- mevzuu ses ve işaretle canlandırmaktır.

bedi-i pür-maânî
çok mânâları bulunup bedi' olan. çok mânaların bedi' ve güzel oluşu.

bedil
bir şeyin mukabili, karşılığı. * tutuşulan bir bahiste yenilen veya aldananın vereceği şey. * (c.: ebdâl) sâlih kişi.

bedir
dolunay.

bedir
bedir savaşı; peygamberimizin (a.s.m.) medine'ye hicretinden sonra, 624 tarihinde mekkeli müşriklerle yapılan ve müslümanların galibiyetiyle sonuçlanan savaş

bediy
çok âşikâr, göze çarpan. * çölde sahrada oturan.

bedi-ül beyan
ifadesi ve beyanı görülmedik güzellik ve gariplikte olan.

bedîülbeyân
görülmedik derecedeki güzel söz.

bedi-üz zaman
asrın iftihar vesilesi ve zamanın harikası

bediüzzaman
"zamanın bedi'i olan. zamanında kendisi gibi görülmedik olan. kimseye benzemiyen ve zamanın garib ve acibi bulunan. (bak: said nursî)bediüzzaman hakkında said nursî kelimesinde bir derece izahat verildiği için burada sadece kronolojik hayat safhalarına ait bir liste ile sonunda ibretamiz bir vakayı koymakla iktifa edildi.bilinmeyen taraflariyle bediüzzaman said nursî isimli eserin kronolojik fihristinden seçmeler:1894 - 1895- müsbet ilimleri tetkik ve kısa zamanda her birisine vâkıf olması.- ""bediüzzaman"" lâkabının verilmesi.- 80-90 cild kitabı üç ayda bir defa ezberden tekrarlaması.1907- istanbul'a üniversite açtırmak niyetiyle gelmesi. - şekerci hanı'nın kapısına "" her suale cevap verilir"" levhasını asıp âlimleri sual sormaya dâveti.- sultan abdülhamid'e şarkta üniversite açılması için müracaatı.1909 - 31 mart'ta bediüzzaman'ın yatıştırıcılığı.- isyan etmiş olan sekiz taburu itaate getirmesi - bediüzzaman'ın divan-ı harb'e verilişi.- divan-ı harb'de beraet edişi ve serbest bırakılması.1911 - 1914- şam'a gelişi ve câmi-i emeviye'de muhteşem bir hutbe irad etmesi.- sultan reşad'la beraber rumeli seyahatine çıkması. - van'a gitmesi ve şark üniversitesinin temelini attırması.1915 - 1916- milis kumandanı bediüzzaman, pasinler cephesinde ruslarla çarpışıyor.- bediüzzaman'ın ruslara esir düşmesi.1918-bir bahar günü bediüzzaman'ın kosturma'dan firar edişi.-17 haziran 1918 : bediüzzaman'ın varşova, viyana ve sofya tarikıyla istanbul'a avdeti.- enver paşa'nın vazife teklifini kabul etmeyen bediüzzaman'a harbiye nezareti ikramiye ve harb madalyası veriyor.-13 ağustos 1918 : ordu-yu hümayun'un tavsiyesiyle dâr-ül hikmet'e âzâ oluşu.1920- ingiliz işgaline karşı ""hutuvât-ı sitte"" yi neşrederek mücadele etmesi.1922- bediüzzaman güz mevsiminde istanbul'dan ankara'ya geliyor.-9 kasım 1922: bediüzzaman'a meclis'te hoşâmedî yapılması.1923 -19 ocak 1923 : bediüzzaman meclis'te mebuslara hitaben bir beyanname neşrediyor.-17 nisan 1923 : ankara'da umduğunu bulamayan bediüzzaman'ın van'a gitmek üzere yola çıkması.1925 - 1927-bediüzzaman'ın van'dan nefyi. - ısparta'da bir müddet kalan bediüzzaman önce eğridir oradan da barla'ya getiriliyor.- risale-i nur'lar te'lif edilmeye başlanıyor.1934 -yaz ortalarında barla'dan alınan bediüzzaman'ın ısparta'ya getirilişi.- 27 nisan 1935 : dahiliye vekili şükrü kaya ve jandarma umum kumandanı askerî bir kıt'a ile ısparta'ya geliyor ve bediüzzaman tevkif olunuyor.- tevkif edilen bediüzzaman ve talebeleri, muhakeme edilmek üzere eskişehir'e götürülüyor.1936 -27 mart 1936 : tahliye edilen bediüzzaman, kastamonu'da ikamete mecbur ediliyor.1943-20 eylül 1943 : bediüzzaman'ın tevkif edilerek çankırı yoluyla ankara'ya getirilmesi. 1944 - denizli mahkemesinin başlaması.- 15 haziran 1944 : denizli ağır ceza mahkemesi bediüzzaman'ın beraetini ilân ediyor.- ağustos 1944 sonlarında ankara'dan gelen emirle bediüzzaman emirdağ'da ikamete mecbur ediliyor.1948-23 ocak 1948 : emirdağ'da kış ortasında bediüzzaman ve talebelerinin tevkif edilişi ve afyon mahkemesine sevki.- 6 aralık 1948 : afyon mahkemesinin mevhum ve mesnedsiz iddialarla bediüzzaman ve talebelerine mahkûmiyet kararı verişi ve temyiz.1952- ocak 1952 de istanbul'da mahkeme için gelen bediüzzaman sirkeci'de akşehir palas oteline yerleşti.- 5 mart 1952 salı: bediüzzaman'ın gençlik rehberi dâvasından beraeti.1958- nur risalelerinin ve bu arada tarihçe-i hayat'ın matbaalarda neşredilmesi.- 23 mart 1960 çarşamba : bediüzzaman ramazan'ın 25. günü gece saat 03.00 civarı urfa'da bu fani âleme veda etti.(bediüzzaman'ın akıllara hayret veren bir seciyesi)(ehl-i sünnet mecmuasının 15 teşrin-i evvel 1948 tarihli nüshasında neşredilmiştir. ehl-i sünnet gazetesi sahibi avukat bir zâtın makalesidir.)ben, birinci cihan harbinde bitlis mevkiinde yaralı olarak esir olurken, bediüzzaman da o gün esir düşmüştü. o sibirya'ya gönderilmiş, en büyük esirler kampında idi. ben bakü'nün nangün adasında idim. günün birinde esirleri teftişe gelen ve kampı gezerken bediüzzaman'ın önünden geçen nikola nikolaviç'e o hiç ehemmiyet vermiyor ve yerinden kımıldanmıyor. baş kumandanın nazar-ı dikkatini çekiyor. tekrar bir bahâne ile önünden geçiyor. yine kımıldanmıyor. üçüncü def'asında önünde duruyor, tercüman vasıtasıyla aralarında şöyle bir muhâvere geçiyor:- ""beni tanımadılar mı?- ""evet tanıdım. nikola nikolaviç, çar'ın dayısıdır, kafkas cephesi başkumandanıdır.""- ""o halde ne için hakaret ettiler?""- ""hayır, afvetsinler ben kendilerine hakaret etmiş değilim. ben mukaddesatımın emrettiğini yaptım.""- ""mukaddesat ne emrediyormuş?""- ""ben müslüman âlimiyim. kalbimde iman vardır. kendisinde iman olan bir şahıs, imanı olmayan şahıstan efdaldir. ben ona kıyam etseydim, mukaddesatıma hürmetsizlik yapmış olurdum. onun için ben kıyam etmedim.""- ""şu halde, bana imansız demekle benim şahsımı, hem ordumu, hem de milletimi ve çarı tahkir etmiş oluyor. derhal divan-ı harb kurulunda isticvab edilsin.""bu emir üzerine divan-ı harb kuruluyor, karargâhtaki türk, alman ve avusturya zabitleri, ayrı ayrı bediüzzaman'a rica ederek başkumandana tarziye vermesi için ısrar ediyorlar. verdiği cevab bu oluyor:- ""ben âhiret diyarına göçmek ve huzur-u resülullah'a varmak istiyorum. bana bir pasaport lâzımdır. ben imanıma muhalif hareket edemem.""buna karşı kimse sesini çıkarmıyor, neticeyi bekliyor. isticvab bitiyor. rus çarını ve rus ordusunu tahkir maddesinden idam kararını veriyorlar. kararı infaz için gelen bir manga askerin başındaki subaya kemâl-i şetaretle: ""müsaade ediniz, onbeş dakika vazifemi ifa edeyim."" diye abdest alıp iki rek'at namaz kılarken, nikola nikolaviç geliyor, kendisine hitaben:- "" beni affediniz! sizin beni tahkir için bu hareketi yaptığınızı zannediyordum. hakkınızda kanuni muamele yaptım. fakat şimdi anlıyorum ki, siz bu hareketinizi imanınızdan alıyorsunuz. hükmünüz iptal edilmiş, dini salâhatinizden (sâlihliğinizden) dolayı şâyân-ı takdirsiniz; sizi rahatsız ettim; tekrar tekrar rica ediyorum beni afvediniz.""bütün müslümanlar için şâyân-ı misâl olan bu salâbet-i diniye ve yüksek seciyeyi, arkadaşlarından bir yüzbaşı, müşahedesine müsteniden anlatıyordu. bunu duydukça, ihtiyarsız olarak gözlerim yaşla doldu. abdurrahim) (ş.)"

bedîüzzaman
" ""zamanın harikası ve en mükemmeli"" mânâsında said nursî hazretlerinin ünvanı."

bediüzzaman
asrın iftihar vesilesi ve zamanın harikası

bed-kâr
f. kötü iş yapan. fena hareketli kimse. fiil ve ameli kabih olan.

bedligam
f. serkeş at, gem almaz at.* isyan eden, âsi, serkeş, söz dinlemiyen kimse. * bedevi, çöl adamı.

bed-lika
f. çirkin yüzlü, kötü yüzlü.

bedmaye
f. ahlâksız. * soysuz. sütü bozuk.

bedmâye
mayası kötü, soysuz.

bedmest
f. kendinden geçmiş derecede sarhoş.

bed-mihr
f. iyilik etmiyen, insâniyetsiz.

bednam
f. kötü tanınmış, adı kötüye çıkmış olan.

bed-nigah
f. kötü bakışlı.

bednihad
f. kötü huylu.

bedpesend
f. kötülüğü beğenen, kötülüğü öven, medheden. * güç beğenir, müşkülpesend.

bedpeyman
f. verdiği sözde durmayan. sözünün eri olmayan. sözünü tutmayan.

bedr
(bedir) dolunay. ayın en parlak olduğu hâli. * mekke-i mükerreme ile medine-i münevvere arasında bir yer ismi. * bir şeyin tamam olması. * sibâk ve sür'ât etmek. * bir işin ansızın zâhir olması.* tam ve münasib olan âzâ. * dolu şey. * iyi hizmet eden köle.

bedr
bedir, dolunay.

bedr muharebesi
"bedir, mekke-i mükerreme ile medine-i münevvere arasında bir yer olup; hz. peygamber efendimizin hicretinin ikinci senesi orada kureyşîlere karşı kazandıkları muzafferiyetle meşhurdur. bedir, bir ovanın kenarında olup mescid-ül gamame isminde bir câmi ve bedir muharebesinde şehid olan sahabelerden 13 zâtın türbeleri mevcuttur. bedir harbi, ramazanda cuma günü vuku bulup peygamber efendimizin (a.s.m.) maiyetinde 320 kişi vardı. bunların sekseni muhacirînden, gerisi ensardandı. kureyş kervanı ile şam'dan dönen ebû süfyan'ın önüne çıkılmış iken, ebû süfyan haber alarak mekke'den yardım istemiş, ebû cehil'in maiyetinde mekke'den gelenlerle beraber kureyşliler 1000 kişi kadar olmuşlardı."

bed-rah
f. kötü yola sapan.

bedraka
f. delil. kılavuz. mürşid. * Allah yolu.

bedraka
yol gösterici, kılavuz.

bedraka-i efkâr
fikirlerin mürşid ve kılavuzu.

bed-ram
f. lâtif, hoş, yakışıklı, süslü. * sert başlı at. * dâima, devamlı.

bedre
kuzu veya oğlak derisi. * içi altun dolu olan kese. * onbin dirhem.

bed-reftar
f. gidişi ve hareketi fenâ olan.

bed-reg
f. huysuz, aslı kötü olan hayvan veya insan.

bedreka
yol gösterici, kılavuz.

bed-reng
f. açıkla koyu arasında kirli bir renk.

bedrî
bedr'e ait ve onunla alâkalı. * erkek ismidir. (müennesi: bedriye)

bedruc
bir ot cinsidir ve bazı yerlerde tere-i horasani diye isimlendirilir.

bed-sigal
f. kötü düşünceli, herkes hakkında kötü söyliyen.

bed-siyret
f. ahlâksız. ahlâkı ve huyu kötü olan.

bed-ter
f. çok kötü, daha kötü, beter.

bed-tıynet
f. yaradılışı, fıtratı, tabiatı fena ve kötü olan, soyu bozuk, bayağı adam.

bedud
suyu az olan kuyu.

beduh
eski yazıda mektub zarfları üzerine yazılması ve zarfa basılan mühüre kazdırılması mûtad ve aslı meçhul bir sözdür.

be-duş
f. omuza, omuzda.

bedv
zihinde bir şeyin peyda olması. bir şey zâhir olma. * başlama. * sahraya çıkma.

bed-zeban
f. kötü söz söyliyen, hicveden. ağzı pis, ağzı bozuk. * kötü dil.

bedzehre
f. korkak, yüreksiz, ödlek kimse.

bed-çeşm
f. nazarı değen, haset kimse.

bed-üslûb
"f. üslûbu fena; tavrı, gidişi kötü."

befm
f. keder, tasa, iç sıkıntısı, üzüntü.

beftere
f. avcılar tarafından kullanılan ve hususi olarak alıştırılmış kuş.

befş
f. azamet, büyüklük, heybet, debdebe.

begaya
askerin ön karakol takımı.

begâyâ
haddini tecavüz eden. * zina edici, zâni.

begaye
talep etmek, istemek.

begayet
f. son derece. pek ziyâde.

begend
f. yuva. * kümes, folluk.

begnek
f. kuyruğu kesik hayvan.

begonya
fr. etli ve güzel renkli yaprakları olan bir süs bitkisi.

begter
f. eskiden kullanılan zırhlı elbise.

be-gün
f. (bak: bikün tevbe)

begün
et!

beha
gökçek olmak, şirin ve lâtif olmak.

behacet
güzellik. güzel yüzlü olma.

behâim
hayvanlar.

behak
insanın derisinde pul pul beyazlık ve alaca bir renk peyda eden bir çeşik hastalık.

behamin
f. bahar mevsimi.

behanet
nefesi iyi ve lâtif olan kadın.

behas
susama.

behâsile
etli, kısa boylu, tıknaz kadın.

behatt
sütlaç, süt lapası.

behâzere
semiz davar.

behbehan
papağan, tûti kuşu.

behbehî
etli ve gövdeli, kişi. bahadır, yiğit, kahraman.

behbud
f. sağlık, sıhhat, sağlamlık, iyilik.

behc
her zaman neşeli olma. birisini şâd ve mesrur etme, sevindirme. * güzellik, hüsn.

behcet
sevinç. güleryüzlülük. güzellik, şirinlik.

behcet
güleryüzlülük, şenlik, güzellik.

behdel
sırtlan yavrusu. * erkeğin memelerinin büyük olması.

be-hem
f. hep. beraber. toplu. bir yerde. hep bir yere. (bak: bâhem)

behem-ber-âmeden
"f. toplanmak, cem olmak, birikme. * mc: kızmak, sinirlenmek, asabileşmek, müteessir olmak. (""behemâmeden"" de denir.)"

behemehal
f. ister istemez. mutlaka. her halde.

behemehâl
her halde, ister istemez.

behemzede
f. topluluğu dağıtmış, cemiyeti bozmuş.

beher
f. her, her bir, herbirisine.

beher
her bir.

beher-hal
f. mutlaka, her hâlde.

behet
f. sütlaç. süt lapası. * pirinç unu ile pişirilen ve me'muniye adı verilen helva.

behetta
pirinç çorbası. * sütlü pirinç yemeği.

behi
şirin, lâtif, gökçek. (bak: behiye)

behic
güleryüzlü. güzel. şen. şâduman olan.

behîc
güleryüzlü, şen, güzel.

behice
şen, güzel. güler yüzlü kadın.

behim
düz siyah şey. * alacasız hayvan. * dik, pürüzsüz ses.

behimât
hayvanlar.

behimât
hayvanlar.

behime
düz siyah şey. * alacasız hayvan. * dik, pürüzsüz ses.

behimî
hayvanca, hayvana mahsus ve müteallik. hayvanlık.

behimî
hayvanca.

behimî
hayvanî duygular

behimiyât
hayvansı varlıklar.

behimiyyet
hayvanlık, canlı olmakla beraber akılsız oluş.

behin
(bak: bihin)behir(e) : nefesi sıkışıp çok soluyan kimse. nefesdarlığı olan. * göğüsdarlığı hastalığı sebebiyle solumaktan yol yürüyemiyen kimse.

behite
iftira etmek. * kabile ismi.

behiye
güzel.

behiye
güzel.

behişt
f. cennet. ahirette iyi kulların gideceği mükâfat yeri. adn. firdevs.

behişt
cennet.

behişt-hırâm
f. cennete gitmiş.

behiştî
f. behiştle ilgili, cennetlik.

behişt-i gınâ
cenab-ı hak'tan başka hiç kimseye minnet etmeden hâsıl olan saadet, cennet. gına ve istiğnânın cenneti.

behişt-nişin
f. cennette oturan.

behişt-zâr
f. cennet gibi yer.

behkele
nârin vücutlu kız, sevgili.

behken
nârin güzel ve gösterişli vücudu olan kimse.

behkene
nârin güzel ve gösterişli vücudu olan kimse.

behkeşe
emir ve işde çabukluk, bir işi acele yapma.

behl
"az şey; az su. * lânet, nefret, istememe."

behle
(behli) f. yırtıcı kuşlarla uğraşanların giydiği eldiven.

behlel
abes, boş boşuna. batıl, beyhude.

behlül
çok gülen, çok gülücü. * hayır sahibi, çok iyi adam. * hârun-ür reşid'in kardeşinin adı olup meczûbâne ve hikmetli hareketleriyle meşhur olmuştur.

behm
çok siyah olan şey. rengi başka renkle karışık olmayan nesne.

behman
f. filân, filânca.

behmar
f. çok, ziyade, fazla.

behme
"(c.: bühüm, bihâm; cem'ul cem: bihâmât) kuzu. oğlak. buzağı. * keçi otu."

behnan
güler yüzlü, iyi huylu ve devamlı olarak gülen kimse.

behnane
f. beyaz pide. * maymun.

behne
yumuşak yer.

behneke
etli, büyük, şişman kadın.

behnes
çirkin, sakil ve kaba olan adam.

behr
nasip. * galip olmak. * nefesi tutulmak. * ümidin boşa çıkması. * felâket, musibet. * uzaklık, mesafe.

behra
f. ondan dolayı, ona binaen, onun için.

behram
f. eskiden bir iran padişahının adı. * bir pehlivan ismi. * merih yıldızı.

behrame
f. yeşil elbise.

behramec
çiçeği kokulu bir nevi söğüt ağacı. * her renkte olan leylâk çiçeği.

behramen
f. bir çeşit kırmızı yakut. * kadınların kullandıkları allık. * ipekten dokunan güzel bir kumaş. * kırmızı gül, asfur çiçeği.

behre
f. nasib, pay, hisse. * tez tez solumak. * vasat, orta.

behre
pay, kısmet, nasip.

behreber
f. şerik, ortak.

behreberî
f. ortaklık, şeriklik.

behrec
eksik veya ayarı bozulmuş para. * arzuya, isteğe bırakılmış şey, iş. * faydasız, işe yaramaz olan şey.

behredar
hisseli. nimetlenmiş. faydalanmış.

behrek
f. yaralardan çıkan iltihap. * çok çalışmaktan dolayı el ve ayak derilerinin sertleşmesi, nasırlaşması.

behrem
kırmızı gül. * kısa boylu kimse.

behreme
f. burgu, matkab.

behremend
f. nasibi olan, hissedar. * bilen, anlayan.

behrever
f. hisse ve nasibini almış, payını zimmetine geçirmiş.

behreyab
f. nasibi olan, hissesi olan.

behreyâb
nasibi olan, payı bulunan.

behs
neşe ve güleryüzle karşılama. * kahraman, yiğit, mert adam. * cür'etkârlık.

behsale
etli, kısa boylu, tıknaz kadın.

behsus
az miktar, az şey.

beht
yalan söylemek. * ansızın bir şeyi almak. * tenbellik galebe etmek. * şaşkınlık. hayranlık.

beht
şaşkınlık, hayranlık.

behtere
yalan söyleme.

behur
tütsü. (dilimizde buhur şeklinde kullanılır)

behut
işitenleri şaşkına uğratan iftira, yalan.

behût
işitenleri hayrete düşürecek kadar olan iftira ve yalanlar.

behv
(behve) misafir odası. * yer altında hayvan ağılı. (bu iki mananın cem'i ebhâ-bühüvv şeklindedir) * geniş meydan, yer. * göğüsün içi, boğazdan mideye kadar olan aralık. * rahim ile mahrecinin arası.

behv
misafirlere mahsus odalar. * hayvanlar için yerin altına yapılmış ahırlar.

behvet
sofa. * çardak. * odaların önüne yapılan oda.

behz
benû selim kavminden bir cemaatin adı. * ileri itme. * şiddetle göğse vurma.

behzere
semiz davar.

behzet
ağırlaştırmak, meşakkatli yapmak. * zebûn etmek.

be-hükm
hükmiyle, hükmünce.

behş
muki otunun yaşı. * kara yüz.

beis
(be's) zarar. kuvvet ve şiddet. zahmet. zor. fenâ. bed.

beis
zarar, fenalık.

bejendî
f. geçim darlığı. maişet derdi.

bejman
f. yırtık, dökük, pejmürde, dağınık. * hüzünlü, kederli, üzgün, yaslı.

bek'
birbiri ardınca şiddetle vurmak. * karşılayıp istikbâl etmek.

beka
"devamlılık. evvelki hâl üzere kalma. dâim ve sâbit olma. * ilm-i kelâm'da : varlığının asla sonu olmayan cenab-ı hakk'ın bir sıfatıdır. * bâki olmak. ebedîlik.(... beşer bu asırda harplerin ve fenlerin ve dehşetli hâdiselerin ikazatıyla uyanmış ve insaniyetin cevherini ve câmi istidâdını hissetmiş. ve insan, acib cemiyetli istidâdiyle yalnız bu kısacık, dağdağalı dünya hayatı için yaratılmamış. belki ebede meb'ustur ki, ebede uzanan arzular, mahiyetinde var. ve bu dar, fâni dünya insanın nihayetsiz emel ve arzularına kâfi gelmediğini herkes bir derece hissetmeğe başlamış. hattâ insaniyetin bir kuvâsı ve hâdimi olan kuvve-i hayâliyeye denilse : ""sana dünya saltanatı ile beraber bir milyon sene ömür olacak, fakat sonunda hiç dirilmeyecek bir sûrette bir idam senin başına gelecek."" elbette hakiki insaniyetini kaybetmiyen ve intibaha gelmiş o insanın hayâli, sevinç ve beşarete bedel, derinden derine teessüf ve eyvâhlarla saâdet-i ebediyenin bulunmamasına ağlayacak. h.)"

bekâ
devamlılık, kalıcılık, sonsuzluk.

beka
sonsuzluk âlemi, âhiret hayatı

bekââlûd
kalıcılıkla karışık.

beka-i dünyevî
dünya hayatında devamlılık. uzun ömür.

beka-i nev'
nev'in devamı. meselâ: insan nev'inin, yani insanların devam edip bitmemesi, çocukların doğması ile olduğu gibi.

bekale
yağla karışmış keş. * karıştırmak.

bekam
f. isteğine, meramına kavuşan, nail olan. arzu ettiğine erişen. mesut, bahtiyar.

bekamet
dilsizlik, dili olmamaklık.

bekâr
hiç evlenmemiş, zevcesi olmayan adam. * taşralı olup, büyük bir şehirde bir işle meşgul olarak, ailesiz yaşayan adam. (bak: tecerrüd, mücahede)

bekâret
kızlık. erkek görmemiş kızın hali.

be-kavl
f. sözüne göre, dediğine göre.

bekaya
geride kalanlar, bakiyeler. * maliye işlerinde tahsil olunmayan gelir, meblağ.

bekâya
geriye kalanlar.

bekbeke
depretmek, tahrik.

be-kef
f. elde, avuçta olan.

bekil
yakışıklı delikanlı, genç.

bekile
yağla karışmış keş.

bekim
dilsiz adam.

bekk
bir şeyi kakmak.

bekkâîn
(bükâ. dan) ağlayanlar.

bekke
mekke-i mükerreme'nin eski ismi. * bir yerde toplanmak. bir yere cem'olmak. * izdihamlık, kalabalık.

bekl
karıştırmak, halt.

bekr
genç erkek deve. (müe: bekre)

bekre
kuyu ve benzerlerinde kullanılan makara, çıkrık, çark. * mafsallarda bulunan makara şeklindeki kemik.

bekrî
erken. sabah. * içkiye çok düşkün. sarhoş.

bektaş
f. akrân. eş. arkadaş.

bektâş
arkadaş.

bektaşî
hacı bektaş-ı veli tarikatına mensub olan kimse.

bektâşî
bektâşîlik tarikatından olan kimse.

bektâşîlik
hacı bektaşı velînin kurduğu tarikat.

bektaşiyân
f. bektâşiler. yeniçeriler.

bekûrî
ilk evlat, ilk doğan çocuk.

bekûriyyet
ilk evlâtlık.

beküsiste
f. kopuk, kopmuş. düşük, düşmüş. gevşek, çözük.

bel
t. geminin orta kısmı. * bedenin ortası. göğüs ile karnın arası. * yüksek dağın iki zirvesi arasındaki kavisli kısmı veya alçakça olan geçit ve boğazı.

bel'
yutma. emme. * belirsiz etme. ortadan kaldırma.

bel'
yutma, ortadan kaldırma.

bel'
yutulma

bela
"evet. (nefiyden sonra isbat için söylenir.) meselâ: kur'ân-ı kerim'de mezkûr; cenab-ı hakkın ruhlara karşı, ""ben azîmüşşan sizin rabbiniz değil miyim?"" diye sorduğunda, ruhlar $ yâni: ""evet sen bizim rabbimizsin"" dediler. (bak: bezm-i elest) * farsçada ""belî"" diye söylenir."

belâ
"(c.: belâyâ) afet. sıkıntı. tasa, kaygı. musibet. mücazat. imtihan. dâhiye. * yaramaz nesne. (bak: sadaka)(ey insan! mâdem canavar sûretinde bir hayvan, insanların hânesine misafir geldiği vakit berekete medar oluyor; öyle ise, mahlukatın en mükerremi olan insan; ve insanların en mükemmeli olan ehl-i iman; ve ehl-i imanın en ziyade hürmet ve merhamete şâyan aceze, alil ihtiyareler; ve alil ihtiyarların içinde şefkat ve hizmet ve muhabbete en ziyâde lâyık ve müstahak bulunan akrabalar; ve akrabaların içinde dahi en hakiki dost ve en sadık muhib olan peder ve valide, ihtiyarlık hâlinde bir hanede bulunsa, ne derece vesile-i bereket ve vasıta-i rahmet ve $ sırriyle yâni: ""beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasa idi belâlar sel gibi üstünüze dökülecekti."" ne derece sebeb-i def'-i musibet olduklarını sen kıyas eyle. m.)"

belâ
gam, tasa. musibet, afet.

belâ
musibetler. afetler. beliyyeler. belâlar.

belabil
(belbâl - belbele. c.) vesveseler. kederler. tasalar. * (bülbül. c.) bülbüller. andelibler.

belâbil
belâlar, tasalar, musibetler.

belâbil
andelib. güzel öten bir nevi kuş.

belâbil
vesvese vermek, gamkin etmek, kuruntu vermek.

belâbil
emzikli bardak.

belâ-cû
belâ arayan. belâsını istiyen.

belad
kötü kimse. müzevir, günahkâr. fena ve kötü şey.

belade
kötü kimse. müzevir, günahkâr. fena ve kötü şey.

beladet
ahmaklık, sersemlik, kalınkafalılık. budalalık.

belâ-dide
f. belâ görmüş, belâya çatmış.

beladir
f. kadınların kullandıkları altun, gümüş, zümrüt, yakut, elmas gibi süs eşyası. * belâyı def etmek için verilen sadaka.

belâ-ender-belâ
f. belâ üstüne belâ. zahmet içinde zahmet.

belâg
eriştirme, yetiştirme. * maksada uyan güzel ifâde. kâfi gelme, kifâyet.

belâgan mâ-belâg
bol bol. çok kâfi derecede.

belâgat
"hitâbettiği kimselere göre uygun, tam yerinde, düzgün ve hakikatlı güzel söz söyleme san'atı. muktezâ-yı hâle mutâbık söz söylemek. * belâgat, hem düzgün, hem yerinde söz söylemeyi öğreten ilmin de adı olur. ve maani, beyan, bedi' diye üç kısma ayrılır. bu gün edebiyat denilen bilgiye, ilm-i belâğat denilir. (edb. l.)(arkadaş! kelâmların hüsnünü artıran ve güzelliğini fazlaca parlatan belâgatın esaslarından biri de şudur ki: bir havuzu doldurmak için etrafından süzülen sular gibi, beliğ kelâmlarda da zikredilen kelimelerin, kayıtların, hey'etlerin tamamen o kelâmın takib ettiği esas maksada nâzır olmakla onun takviyesine hizmet etmeleri, belâgat mezhebinde lâzımdır.... belâgat, muktezâ-yı hâle mutabakattan ibarettir. kur'anın muhatabları, muhtelif asırlarda mütefavit tabakalardır. bu tabakalara mürâaten, muhavere ve mükâlemeyi o asırlara teşmil etmek üzere, çok yerlerde ta'mim için hazf yapıyor; çok yerlerde, nazm-ı kelâmı mutlak bırakıyor ki; ehl-i belâgat ve ulûm-u arabiyece güzel görünen vecihler, ihtimâller çoğalsın ki, her asırda her tabaka, fehimlerine göre hissesini alsın. i.i.)"

belâgat
sözün güzel ve yerinde söylenmesi, bunu öğreten ilim.

belâgat-füruş
f. belâgat taslıyan.

belâgat-perdâz
f. düzgün konuşabilen, iyi söz söyliyebilen.

belâgat-pirâ
belâgata süs veren. süslü ve belâgatlı konuşan.

belah
büyüklenmek, kibir.

belaha
yetişmemiş hurma koruğu. * kurumak, yebs. * yormak.

belahet
ahmaklık. düşüncesizlik. ne yaptığını iyi bilmemek.

belâhet
ahmaklık, budalalık, düşüncesizlik.

bel'ak
yaşlı, zayıf. * bir hurma cinsi.

belak
ayakları alacalı at.

belâkeş
f. belâ çeken. sıkıntı içinde olan.

belâki
bir hurma cinsi. * ot ve su olmayan harap ve boş yer. * yalan yere yemin etmek.

belakik
sahralar, çöller. düzovalar.

belal
ıslaklık. ıslatış. su gibi ıslatan.

bel'am
terbiyesiz, açgözlü, obur. * hz. musa (a.s.) hakkında, yalan ve fena söyleyerek beni-israil'i kandıran bel'am bin baura adında birinin adı.

bel'ame
yutmak.

belarek
f. iyi su verilmiş kılıç, çelik. * ok temreni, ok mahfazası.

bel'as
büyük karınlı dişi deve.

belat
döşenmiş taş. * düzyer. * köy adı.

belaya
musibetler. afetler. beliyyeler. belâlar.

belâyâ
belâlar.

belâya
belâ, * zahmet. * tecrübe, imtihan.

belâ-yı nâgâh
ansızın gelen musibet. habersiz gelen belâ.

belâ-yı siyâh
kara belâ. * mc: acı olan olaylar, kötü hâdiseler.

bela-zede
f. belaya uğramış, başına musibet gelmiş olan.

belâğbaşı
kaynak, pınar.

belbal
(belbele) vesvese. tasa. telâş. yürek yanması. ıztırab. * tehyic ve tahrik eylemek.

belbed
akılsız ve ahmak kimse ki, ne ettiğini bilmez.

belbel
tasa, kaygı. yürek yanması.

belbele
vesvese vermek, gamkin etmek, kuruntu vermek.

belbûs
f. bir nevi haşhaş. * yabani soğan. dağ soğanı, sarmısak.

belca'
kaşları arası açık olan kadın. (müz: eblec)

beldah
kişinin kendini yere vurması.

beldaran
geçit yerleri muhafızlarının adı. tanzimattan sonra bunlara zaptiye denmiştir. ikinci meşrutiyetten beri jandarma olarak adlandırılırlar.

belde
memleket, şehir. * büyük köy. * yer, arz. * göğüs, sadır. * iki kaş arasında kıl olmayıp açık olması.

belde
memleket, büyük köy.

belde
beldeler. memleketler.

belde
beldeler. diyarlar. memleketler. şehirler.

belde-i tayyibe
güzel ve hoş belde. medine-i münevvere.

be-leb
f. dudakta.

belec
zâhir ve rûşen olmak. gözükmek.

beled
beldeler. memleketler.

beled sûresi
(el-beled) kur'an-ı kerim'de 90. sure olup mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur.

beledî
(beled. den) şehir veya kasaba ahalisinden olan, şehirli. * şehir ve kasabaya ait. * belediye idaresine mensub. * mahallî, yerli.

belediye
bir şehir veya kasabanın temizliği, bayındırlığı ve nizamiyle ilgilenen daire.

beleh
sersemlik, bönlük, ahmaklık, budalalık.

belel
yaşlık, rutubet, ıslaklık. * zafer, galibiyet.* mihnet, keder, üzüntü. * mücadele, kavga. * hastalıkdan iyileşen. * düşkünlük.

belem
üzerinden yol geçen tepe.

belemun
çakır dikeni.

belendah
bodur, şişman kimse.

belendî
enli.

belensem
katran.

beles
incire benzer bir yemiştir ve yemen'de çok olur.

belet
kesilmek, inkıtâ.

beleğan
çok fazla miktarda, bolca

beleş
(arabça bilâşey'den galattır) ücretsiz, bedava.

belge
belge, senet.

belgin
belâ, zahmet, dâhiye.

belh
bazan, sivâ (gayri) manasını ifâde eder.

belha'
bir gözüne sürme çekip, diğer gözünü unutan ve gömleğini ters giyen akılsız kadın.

belhâ
gönlü kibirli olan kadın.

belham
çiftçilikte kullanılan saban. çift sürmeğe yarayan âlet.

beli
f. evet.

belî
evet.

bel'-i lokma
lokmanın yutulması.

belid
(belâdet. den) ahmak, sersem, bön, budala.

belig
beliğ olanlar, belâgat sâhipleri. belâgat ilmi mütehassısları. edebiyatçılar.

beligane
f. beliğcesine, düzgün ve fasih olarak.

belil
ıslanmış olan şey. * serin ve yağmurlu rüzgâr.

belinograf
fr. telefon hatlarıyla fotoğraf, şekil ve yazıyı uzak mesafeye nakleden cihaz.

belita
kamış kap.

beliyyat
felâketler. * gamlar. kederler.

beliyyât
belâlar.

beliyyât
belâ. müşkilât. musibet. âfet. tasa. keder.

beliyye
belâ. müşkilât. musibet. âfet. tasa. keder.

beliyye
belâ.

beliyye
felâketler. * gamlar. kederler.

beliğ
edb: belâgatli kimse. meramını tamamen, noksansız ve güzel sözlerle anlatmağa muktedir olan. * kâfi derecede olan. yeter olan.

belîğ
düzgün ve adamına göre söylenmiş söz.

belîğâne
beliğ biçimde.

belk
kapı açmak. * ak ile kara alaca olma. * büyük terazi.

belka'
alaca. alaca bacaklı olan at.

belkaa
şam vilâyetinde bir yerin adı. * kara ile ak alaca nesne. * parlak nesne.

belki
umulur, ihtimal, olabilir. * hattâ. * kat'iyyetle. dahi. şüphesiz.

belki
şüphesiz, kesinlikle.

belkıs
"süleyman (a.s.) zamanında, yemen'de sebe şehrinde hükümet süren himyerîlerden bir melikedir. süleyman (a.s.) bunu filistin'e çağırdı, geldi ve iman etti. (bak: taht-ı belkıs)(hz. süleyman (a.s.) taht-ı belkısı yanına celb etmek için, vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: ""gözünüzü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hazır ederim"" olan hâdise-i harikaya delalet eden şu âyet $ ilââhir... işaret ediyor ki: uzak mesafelerden eşyayı aynen veya sûreten ihzar etmek mümkündür. hem vâki'dir ki; risaletiyle berâber saltanatla müşerref olan hz. süleyman (a.s.) hem mâsumiyetine, hem de adaletine medar olmak için pek geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmak ve raiyetinin ahvalini görmek ve dertlerini işitmek, bir mu'cize sûretinde cenab-ı hak ihsan etmiştir. demek cenab-ı hakk'a itimad edip süleyman'ın (a.s.) lisan-ı ismetiyle istediği gibi, o da lisan-ı istidadiyle cenab-ı hak'tan istese ve kavanin-i âdetine ve inayetine tevfik-i hareket etse; ona dünya bir şehir hükmüne geçebilir. demek taht-ı belkıs yemen'de iken şam'da aynıyla veyahud sûretiyle hâzır olmuştur, görülmüştür. elbette taht etrafındaki adamların suretleriyle beraber sesleri de işitilmiştir. işte uzak mesafede, celb-i sûrete ve savta haşmetli bir sûrette işaret ediyor. s.)"

bell
yaş etmek. ıslatmak. * ulaştırmak. * hastanın sağlamlaşması.

bellet
cisimlerin yüzeyinde olan yaşlık, ıslaklık.

belma
f. faydasız, faydası olmayan. iri ve kaba şey.

belsek
elbise değdiğinde yapışıp ayrılmayan bir ot.

belt
kesmek.

belta'
her hususta hazakati ve feraseti olan.

beltah
kişi nefsini yere vurmak.

beltem
akılsız kimse. * peltek adam.

belû
(bel'. den) çok yiyici, obur.

belul
kurtulma. hastalıkdan, marazdan kurtulma. halâs olma.

belûs
f. tevazu, mahviyet. hileci. hile, yalan, dolan.

belût
bot: meşe ağacı. * meşe ağacının meyvesi olan palamut.

belv
(belvâ) dert, çile. musibet. zahmet. * imtihan, tecrübe.

belvaz
f. çıkıntı. duvardan dışarı doğru çıkan direğin ucu.

belve
belâ.

bely
mahvolmak. * belirsiz olmak.

belyad
f. nakışsız, sade kostüm.

belzi
muhkem, güçlü, sağlam deve.

bem
bazı sıfatlara katılarak mübalağa beyan eder.

bembeyaz
her tarafı beyaz, çok beyaz.

ben
"(bak: ene) t. psk: şuurlu kişiliğimiz. başlangıçta çocuğun benliği şuurlu değildir. kendisini başkasından ayıramaz. fakat canlı olarak ihtiyaç ve istekleri vardır. benin bu şuursuz haline ""alt ben"" denir. kendisi ile başkası arasındaki farkı anlamaya, münasebetler kurmaya, düşünmeğe başlayınca şuurlu kişiliği, beni ortaya çıkar. ben, kendi menfaatına gördüğü, haz duyduğu herşeyi ister. isteklerine kendisi için tehlikeli, acı verici gördüğü yerde, yani yine kendisi için sınır koyar. başkalarını hesaba katmaz. ahlâk ve din terbiyesiyle ben, her istediğini yapmaması gerektiğini öğrenir. vicdan ve namus duygusuna sahip olur. böylece ""üst ben"" mertebesine ulaşır. isteklerini dizginlemesini öğrenir. ""alt ben""in had, sınır tanımayan arzularıyla din ve ahlâkın benliğimizdeki sesi durumunda olan ""üst ben"" arasında bir zıddiyet ve çatışma vardır. ben, bu ikisi arasında ahenkle denge kurmaya çalışır. bir suç ve günah işlediğinde benlikte suçluluk duygusu uyanır. bundan kurtulmak için en küçük bahane ve şüphelere yapışır. ve ahlâk ve dinî esasları inkâra yönelir. bu sebeple her günahta küfre giden bir yol açılır. islâm terbiyesi alan bir insanın benliği meşru sınırlarda allahın emir ve rızası dairesinde kalır. günah sınırlarına varmaz. benin mahiyeti hakkında felsefî ve psikolojik muhtelif görüşler vardır. henüz benliğin mahiyeti açıklanamamıştır. islâm açısından bu mevzuda yazılan en esaslı yazı risale-i nurlardan ene ve zerre risalesi'dir."

benadir
ticaret yerleri. ticareti işlek limanlar.

benâdir
ticaret yeri, işlek ticaret iskelesi, büyük iskele.

benadık
yuvarlak kurşunlar. * fındıklar.

be-nam
f. meşhur. namlı. mütemayiz. seçkin. mâlum bir isimle tesmiye edilen.

benam
parmak ucu.

benâm
namlı, ünlü, seçkin.

benan
parmak uçları. parmaklar.

benân-benânât
parmak başı.

benane
parmak başı.

benât
kızlar. * bebekler.

benât
kızlar.

benât-üd dehr
âfetler. * zahmetler.

benât-ül arz
pınarlar, ırmaklar.

benât-ür rüşde
nikâhlı kadından doğan evlat.

benât-üs sadr
endişe. * hayal. * kederler.

benât-ı bi'se
musibetler, belâlar, felâketler, âfetler.

benaver
f. iri, büyük çıban. kan çıbanı.

benâyık
elbisenin koltukaltı parçası.

benbel
f. ekşi şey. * ekşi elma.

benc
"türkçede ""benek"" adı verilen bir ot cinsidir ve tohumuna ""bezr-ül benec"" derler."

bencil
t. (bak: hodbin, hodgâm)

bencileyin
t. benim gibi.

bend
f. bağlanan. bağlanmış. * bağ. boğum. mafsal. * su bendi. baraj. * gam. gussa. * mekir. * hile. * mülâhaza. fıkra. madde. * aldatmak.* birisini emri altına almak, bendetmek. * edb: baştan sona kadar aynı vezinli bir çok parçalardan meydana gelen ve kısım kısım gazel tarzında kafiyeleri değişen manzûmelerin her bir parçası. (bak: terkib-i bend)

bend
bent, bağlanmış.

bend
büyük bayraklar, sancaklar.

bende
f. bağlanmış olan. köle. esir. hizmetçi. hizmetkâr. kul.

bende
bağlı, esir, köle, hizmetçi, kul.

bendegâne
hizmetçi gibi. bağlanmışçasına.

bendegî
kölelik. hizmetçilik. * ubudiyyet, kulluk.

bende-hirîde
satın alınmış köle.

bende-i fermân
emir kulu, ferman kölesi.

bende-i halka-begûş
kulağı halkalı olan köle, esir. * mc: itaatli, muti'.

bendeka
hiddetle bakma, sert bakış. * bir şeyi fındık kadar ufak yapma.

bendene
f. esvabın, giyilecek şeylerin bazı yerlerine dikilen düğme, kopça.

bendenüvaz
f. kölesini iltifatlandıran, adamını taltif eden.

bendeperver
f. köle besleyici, adam besleyici.

bender
ticaret yeri, işlek ticaret iskelesi, büyük iskele.

bender
ticaret yerleri. ticareti işlek limanlar.

benderek
f. küçük iskele. * boğaz ve liman ağızlarında yapılan küçük kale. mendirek.

bendergâh
f. işlek iskele, liman, şehir.

benderz
f. çuvaldız.

bendeyan
hizmetçiler. kullar. * mensuplar.

bende-zade
f. köle çocuğu. * mc: çocuğunu onun kölesi yerinde tutup mütevâzi muâmelede bulunan.

bend-i âhenin
demir bağ. demirden mânia.

bendide
f. esir, köle. * bağlı, bağlanmış.

bendime
f. elbise yakasına ve kollarına açılan küçük delik. * düğme, ilik.

bendiş
f. altın ve gümüş üzerine işlenilen nakış.

bend-rûg
f. tarla ve bostan kenarlarına suyun akıntısını kesip havuz gibi birikmesi için yapılan setli çukur.

bene
f. ince urgan, ip.

benefsec
menekşe.

benefş
f. menekşe rengi, mor renk.

benefşe
f. menekşe denilen güzel kokulu, küçük çiçek. * mor.

benefşe-gûn
f. menekşe renkli, mor renkli. gökyüzü.

benefşe-zâr
f. menekşe tarlası, menekşe bahçesi, menekşelik.

benefşî
f. menekşe rengi, mor renk.

benek
f. atlas zemin üzerine sırma işlemeli bir çeşit kumaş.

benes
kötülükden, fenalıkdan ve iyi olmayan şeylerden çekinme ve kaçınma.

benevre
f. temel, esas, asıl.

beng
f. bir bitki ve tohumu ki, afyon gibi uyuşturan, keyf verici olarak da kullanılan bir madde. esrar. * atlas üzerine işlenmiş sırma işlemeli bir çeşit kumaş. * küçük çitlenbik.

bengah
f. keçeden yapılmış olan türkmen evi.* âmirlere ve büyük rütbeli şahıslara ait çadır.

bengere
f. çocukları uyutmak için, çocuğu uyutan kişi tarafından söylenen ninni.

bengî
f. beng tiryakisi, esrarkeş.

benî
oğullar, evlâtlar, çocuklar. (aslı: benûn-benîn)

benî
oğullar.

benî
abdilmuttalib oğulları

benî âdem
âdem oğlu. insan. âdem oğulları.

benî beşer
insanlar.

benî isrâil
isrâil oğulları. yahudiler. yahudi.

benî ümeyye
emeviler.

benîâdem
ademoğulları, insanlar.

benîisrâil
israiloğulları, yakub aleyhisselâmın neslinden gelenler.

benika
elbisenin koltukaltı parçası.

benimsemek
t. sahip çıkmak, bir şey hakkında benimdir iddiasında bulunmak. kabullenmek.

benîn
oğullar, erkek çocuklar. * akıllı, temkinli, tedbirli kimse.

beniyye
kâbe-i muazzama.

benk
her nesnenin aslı.

benna
mimar, usta, kalfa. her türlü bina yapan. yapıcı.

benna-gûş
f. kulağın aşağı sarkan yumuşak kısmı ki, küpe asılan yerdir.

benne
güzel, hoş koku.

bens
tehir etmek, geciktirmek.

benû
oğullar.

benû
f. yığın, küme, demet.

benu-d dünya
beni âdem, insanlar.

benûh
f. yığın, küme, demet.

benu-l allat
baba bir kardeş.

benu-l a'yan
baba ve ana bir kardeş.

benu-l gabra
dervişler, uğrular.

benu-l ümm
ana bir kardeş.

benûn
(benîn) (ibn. c.) oğullar. zâdeler. veledler.

benu-s sebil
misafirler.

ben-van
f. harman, tarla, ekin bekçisi.

benzol
benzin ve toluen karışımı bir akaryakıt.

benş
tenbellik. ihmâl.

bepga
f. papağan.

be'r
kuyu kazmak.ber' : (berâ, bur', bürü') yaratmak. halketmek. * hastanın iyileşmesi. sağlamlık.

ber
"f. (burden) ""götürmek"" mastarının emir köküdür. kelimenin sonuna getirilerek terkipler yapılır. emirber $ : emir dinleyen, emir götüren. fermanber $ : emir veren. emir dinleyen... gibi."

ber
" ""alan, dinleyen, yeden, götüren"" mânâsında son ek."

ber
kara ve deniz

bera'
her ayın ilk ve son günü.

berâ
için, dolayı.

beraa
(beria, berua) ilim ve fazilet ve cemalde üstünlük (manasına fiil kökü.)

berâat
haşmet, metanet. ilim ve şecaatta, güzel vasıflarda emsâlinden üstünlük. hüsn ve cemâlde tam olmak,emsâlinden üstün olmak.

berâat
güzellik, parlaklık, üstünlük.

beraat
temize çıkma, suçsuz bulunduğuna dair verilen karar

berâat-ül istihlâl
bir eserin içindekilerini güzel bir başlangıçla baş tarafında anlatmak. iyi bir alâmet. güzel bir başlangıç. * bir ibarede müradif ve mukni birkaç kelime bulunması, hüsn ve insicamdaki ibarenin vech-i mergub üzere te'lif ve terkibi. * maaş, rütbe, nişan için hükümetçe bildirilen yazı gibi vesika.

berâatülistihlâl
güzel bir başlangıç.

beraber
f. birlikte bulunan. * müsavi, eşit. * bir hizada olan. * refakat, birlik.

beraber mî-zenend her şey
herşey berâber söylüyor, çarpıyor, konuşuyor.

beraberî
f. eşitlik, müsavilik, beraberlik.

berâcem
parmak boğumu.

beracim
boğumlar, mafsallar.

berâet
temize çıkma. temizlik, münezzehiyet. bulaşık ve giriftâr olmama. âri olma. * huk: bir davânın neticesinde suçsuz olduğu anlaşılma. (bak: ber')

berâet
arınma, kurtulma.

berâet-i zimmet
zimmetinde birşey olmayış, suçsuzluk.

beragil
sırtlan eniği.

beragis
pireler.

beragis
pire.

berâgiş
sivrisinek. * tahta biti.

berah
şiddet. ezâ ve meşakkat.

berahide
f. yola çıkarılmış, gönderilmiş.

berahihte
f. daha ziyade silâh hakkında kullanılan bir tâbirdir. çıkarılmış, çekilmiş mânâlarına gelir.

berahime
berehmenler. bâtıl ve sapkın hind ve mecûsi dinindekilerin reisleri.

berâhime
berehmenler, bazı batıl dinlerin önderleri.

berahin
deliller. şâhidler. bürhanlar.

berâhin
bürhanlar, kuvvetli deliller.

berahin-i aleniyye
meydanda ve açık olan deliller.

berahin-i katıa
şeksiz ve şüphesiz olan kat'i deliller, bürhanlar.

berahin-i kaviyye
sağlam deliller, kuvvetli bürhanlar.

berâik
üzerine biraz yağ dökülmüş olan süt. * (c.: bevârık) parıltı. parıldayan.

berail
horozun, güvercinin ve diğer kuşların boynunda çarpık bitmiş olan yelek.

berak
göz kamaşmak. * bir yaşındaki kuzu.

ber-akis
f. aksine, zıddına, tersine.

berâkış
serçeye benzer bir küçük kuşun adı.

berâni
büyük küp. * küçük horoz. * bir hurma cinsi.

berânis
bir uzun takke. (ibtidâ-i islâm'da ruhbanlar giyerlerdi.)

berarende
f. üste getiren, üzerine çıkaran.

berari
sahralar, çöller. geniş kumluklar.

beras
leke hastalığı.

berasin
yırtıcı hayvanların pençeleri.

berâsin
insan eli. * vahşi hayvanların pençesi. * develere vurulan bir nevi damga.

berat
nişân. rütbe. imtiyaz ve taltif için verilen resmi kâğıt.

berât
nişan, ayrıcalık fermanı.

berat
eskiden bir kimseye nişan, rütbe veya imtiyaz verildiğini bildiren fermanlar.

berat gecesi
"arabi şâban ayının onbeşinci gecesi. şâban ayı mübarek şuhur-u selâseden (üç aylardan) olup, onbeşinci gecesi mahlûkatın rızıklarına, ömürlerine, amellerine dâir taraf-ı ilâhîden meleklere tâlimat verildiği hususunda rivâyât-ı sahiha vardır.(bu gelen gece olan ""leyle-i berât"" bütün senede bir kudsî çekirdek hükmünde ve mukadderât-ı beşeriyenin programı nev'inden olması cihetiyle ""leyle-i kadr""in kudsiyetindedir. herbir hasenenin leyle-i kadirde otuzbin olduğu gibi, bu leyle-i beratta herbir amel-i salihin ve herbir harf-i kur'anın sevabı, yirmibine çıkar. sair vakitte on ise, şuhur-u selâsede yüze ve bine çıkar. ve bu kudsî leyâli-i meşhûrede, onbinler yirmibin veya otuzbinlere çıkar. bu geceler elli senelik bir ibadet hükmüne geçebilir. onun için elden geldiği kadar kur'anla ve istiğfar ve salâvatla meşgul olmak büyük bir kârdır. ş.)"

beratil
hediyeler, rüşvetler.

beratil
uzun taş. * uzun, sağlam demir.

berat-ı cibayet
vergi, icâre ve resim gibi vakfa veyahut da hazineye ait olan paraları toplamak salâhiyetini veren vesika.

berat-ı hümayun
padişahlara mahsus ferman.

berâtıl
rüşvet. * meşru olmayarak, kanunen bir iş gördürmek için vazifeli olan kimseye rüşvet olarak verilen şey ki, para vesair menfaatlardır.

ber-aver
f. yemiş ağacı.

beraverde
f. iltimas ile korunarak ileri çekilmiş adam. * seçilmiş, ayrılmış şey. * yükseğe kaldırılmış.

berây
"f. için, dolayı, binâen. (arabçadaki ""li, li ecli"" yerinde bir tâbirdir.)"

beraya
halk. bütün mahlûkat. * halkın kılıç kullanabilenleri ve vergi hârici tutulan müslüman kısmı.

berây-ı istikbâl
karşılamak için.

berây-ı malûmat
mâlûmat için.

berây-ı tenezzüh
tenezzüh için, gezinti için.

berây-ı ticâret
ticâret için. ticâret maksadı ile.

berâyımâlûmât
bilgi için.

berâyıt
halk, beriyye.

beraz
az olan şey, kalil.

berâzi
yuna dedikleri keçe ki, eyer altına koyarlar, teğelti de derler.

berazik
bölük, cemaat.

beraş
ekseri yüzde olan küçük kara noktalar.

berbad
f. harap. kötü. virâne. bozuk. perişan. telef ve helâk olmuş.

berbâd
harap, pis, fena, kirli.

berbar
f. evin dam kısmında bulunan oda. * çardak. * kemeriye. * tahtaboş. damın düz bir kısmı ki, en çok çamaşır sermeye yarar ve çinko ile döşelidir.

berbare
f. evin dam kısmında bulunan oda. * çardak. * kemeriye. * tahtaboş. damın düz bir kısmı ki, en çok çamaşır sermeye yarar ve çinko ile döşelidir.

berbekan
arapların giydiği bir elbise cinsi.

ber-belend
f. çok yüksek yer veya rütbe.

ber-bend
f. ufak çocuğu annesinin sırtına bağlamağa yarıyan göğüs kuşağı.

berber
f. tıraş eden, saç kesen. * afrika'nın kuzeyindeki bir kavim.

berbere
kızgınlık ânında söylenip çağırmak bağırmak.

ber-ca
f. yerinde, münâsib.

berced
kalın kilim. * halı.

berceste
f. sağlam ve lâtif. * seçme. * edb: zahmetsizce hatıra geliveren ve fakat çok kıymetli olan söz.

berceste
seçme, iyi mısra.

bercis
müşteri denilen gezegen. * bol sütü olan deve.

berd
soğuk. soğukluk. soğutmak. noksan hararet. * ölmek. * soğuk su ile gusletmek. * uyumak. * sabit olmak. * zayıf olmak. * bir şeyi eğelemek. * sürme çekmek. * söğmek. * tutya, çinko. (l.r.)

berd
soğuk.

berd
serin ve selâmetli, güvenli

berdaht
f. pürüzünü giderme. pürüzsüz yapma. * cilâlama, parlatma. * düzleme, düzeltme.

berdar
f. asılmış, yukarı kaldırılmış.* tutucu. itaat edici ve ettirici. * meyveli. meyve verici olan.

berdaşte
f. yükseğe kaldırılmış, yukarı çıkarılmış.

berde
tıb: mide dolgunluğu.

berdec
sürmek. (farisîden muarrebtir).

berdegi
f. esirlik, esaret, kölelik.

berdeng
f. çöl ortasında yer alan küçük dağ ve tepe.

berdevam
f. devam üzere. devamlı sürüp giden.

berdevam
devam eden, sürüp giden.

berdi
hasır yapımında kullanılan bir ot cinsi.

berd-i beyzâ
(bak: nâr-ı beyzâ)

berdis
habis kişi, pis kimse.

berdiyy
suriye'de bulunan iki nehrin, bir köyün ve hicaz'da da bir dağın adı.

ber-dûş
f. omuzda, omuz üzerinde.

berd-ül acûz
kocakarı soğuğu. (rûmi şubatın 26'sında başlar ve 7 gün şiddetle devâm eder.)

bere
f. kuzu. koyun yavrusu.

bered
daha ziyade fırtınalı havalarda yağan dolu.

berede
dolu. * çok yemekten midenin dolması.

berehmen
(berhemen) f. puta tapan. ateşperestlerin bilginleri ile puta tapan kimselerin papazları.

berehne
f. çıplak.

berehnegî
f. çıplaklık.

berehrehe
güzel, nâzik kadın.

berekât
bereketler. bolluklar.

berekât
bereketler.

bereket
"bolluk. çokluk. feyiz. cenab-ı hakk'ın lütfu, ihsanı. uğurluluk. meymenet, saadet.(.. kanaat-ı kat'iye verecek derecede tecrübeler vardır ki: nasıl çocukların aczlerine binâen rahmet tarafından rızıkları hârika bir sûrette memeler musluklarından gönderiliyor ve akıttırılıyor... öyle de, mâsumiyet kesbeden imanlı ihtiyarların rızıkları da, bereket sûretinde gönderiliyor. hem bir hânenin bereket direği, o hanedeki ihtiyarlar olduğu; hem bir hâneyi belâlardan muhafaza edici, içindeki beli bükülmüş mâsum ihtiyarlar ve ihtiyareler bulunduğu, hadis-i şerifin bir parçası olan $ yani: ""beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasaydı, belâlar sel gibi üzerinize dökülecekti."" diye ferman etmekle, bu hakikatı isbat ediyor. l.)"

bereket
bolluk, çokluk, feyiz.

bereket
bereketler. bolluklar.

berem
f. asma ve kabak çardağı. * üzüm çubuklarının altına konulan çatal şeklindeki ağaç. herek.

berencen
f. kadın bileziği.

berend
f. nakışı olmayan ipek kumaş. * keskin olan hançer, kılıç, pala v.b. âletler. * kılıcın suyu.

berendahte
f. yükseğe çıkarılmış, üste çıkarılmış. yükseğe kaldırılmış.

ber-endaz
f. bir yana atan. yukarı kaldırıp atan.

berendâz
kaldırıp atan.

berere
(bârr ve berr. c.) dindar ve temiz kimseler. takvâ ehli olan, her çeşit günahlardan sakınanlar. çok hayır sahibi kimseler.

berere
iyilik ve ihsan edici, muhsin.

berestûk
kırlangıç denilen deniz balığı.

bere'te
sen yarattın (meâlinde fiil). (bak: ber')

berevât
eskiden bir kimseye nişan, rütbe veya imtiyaz verildiğini bildiren fermanlar.

bereze
(bak: bürüz)

berf
f. kar.

berf-âb
f. karlı soğuk su. kar suyu.

berf-âlud
f. kar içinde, kara batmış.

berf-dân
buzhane, buzluk, karlık.

berf-dâr
f. karlı.

berfend
f. asker, nefer, er. * güzel ve hoş söz. * derin yer.

berfin
f. kar ile ilgili, kardan.

berf-nak
f. kış yaz devamlı karlı olan yer.

berfûk
f. şeftali yemişi.

berfûz
f. ağzın dış kenarı, dudakların çevresi.

berg
f. sed, bend.berg : f. yaprak. * azık. * azm, kasd. * hazırlık. mal, mülk. * intizam-ı hal. * serencam.

bergab
f. su bendi. suyun biriktirildiği yer. baraj.

bergal
sırtlan eniği.

bergaman
f. ejder. büyük yılan.

bergamot
turunçgillerden bir ağaç ve bu ağacın meyvesi. meyvenin kabuğundan güzel kokulu bir esans da çıkarılır.

bergaş
sivrisinek. * tahta biti.

bergaşte
f. yüz çevirmiş.

bergerde
f. hatırda tutulmuş, ezberlenmiş, hıfzedilmiş.

bergeşide
f. sıyrılmış, çekilmiş. * tartılmış.

bergeşte
f. tersine dönmüş. yüz çevirmiş. mâkûs.

bergeşte-hâl
f. işi bozulmuş, geçimi güçleşmiş, düşkün.

berg-i diraht
ağaç yaprağı.

berg-i sebz
hediye. * yeşil yaprak.

bergriften
f. ayırmak. kaldırmak. gidermek.

berg-riz
f. yaprak döken. sonbahar, güz.

bergüzar
f. hatırlatmak için armağan, hediye vermek.

bergüzâr
hatırlanmak için hediye verme.

bergüzide
f. seçkin. seçilmiş.

bergüzîde
seçkin, seçilmiş.

berh
şiddet, eziyet, meşakkat, zorluk, zahmet.

berhabe
minder. döşek, yatak. * aynı döşek veya yatakda beraber yatılan kimse.

berham
yahudi ismi.

berhâne
f. eskiyip harap olmuş konak.

berhast
f. ayaklanmış, kalkmış.

berhaste
f. ayaklanmış, kalkmış.

berhava
(berhevâ) f. boş, faydasız. * havaya uçurulmuş. havaya gitmiş.

berhava
boşa gitme.

berhay
yaramaz, haylaz.

berhayat
f. yaşayan. hayat üzere olan.

berhayat
yaşayan.

berhe
müddet, an, zaman.

berhem
f. karışık, çapraşık. * toplu, birlikte, berâber.

berheme
gözünü kıpırdatmadan bir şeye bakıp durmak.

berhemen
hakîm. * efsun okuyucu.

berhemûn
hakîm. * efsun okuyucu.

berhem-zede
f. karmakarışık, altı üstüne getirilmiş.

berhem-zen
f. karmakarışık eden, altını üstüne getiren.

berhem-zened
f. birbirine çarpıyor. beraber çarpıyor. birlikte çalışıyor.

ber-heva
f. kaybolmuş, havaya gitmiş.

berhihte
f. silâh çekilmiş, hamle edilmiş.

berhiz
f. atılan, kalkan, sıçrayan. zorbalık eden.

berhûd
f. saçmasapan söz, mânasız söz.

berhudar
f. selâmette. mükâfata erişen. nasibli.

berhudâr
saadete erişen.

berhûh
f. sabun.

berhûn
f. çember, daire, ortası boş olan yuvarlak nesne. * hisar, varoş, duvar veya bostan kenarlarına ve tarla aralarına çalıçırpı ve diken ile yapılan çit. * küçük ev, oda, hücre.

berhûr
f. pay, nasib, hisse.

berhûz
f. torba, dağarcık.

berî
(berâet. den) kurtulmuş. temiz. kayıt ve hüküm altında olmayan. zimmeti bulunmayan adam. hiçbir karışıklık, kusur ve noksanı olmayan. hastalıktan sâlim olan. (bak: ber')

berî
temiz, arınmış, kurtulmuş.

beria
akılda güzellik, zekâda ve kıyasette emsalinden üstün olan. (bak: beraa)

beriberi
(seylanca) asya'nın güneydoğusu ile okyanusya, senegal ve brezilya'nın yerli halklarında görülen ve b vitamini eksikliğinde vücuda gelen bir hastalık.

bericen
f. içerisinde ekmek pişirilen ocak veya fırın.

berid
postacı. haberci. elçi. * sürücü. * dört fersah mesâfe.

berid-i felek
satürn (zühal) gezegeni.

berig
f. set, bent.

berik
yıldırayıcı, çok parlak nesne. (mübâlağası: berrak) * parıltı, ışık, ziya.

berike
yırtmak. paralamak. * un helvası.

berilyum
yun. zümrüt gibi bazı taşların bileşiminde bulunan bir elementtir. (be) sembolü ile gösterilir.

berim
siyah ve beyaz ipliklerden meydana getirilen ip. * cemaat. * etsiz yemek.

berin
f. pek yüksek, en yüce. * yarık, yırtık, delik.

berisa'
halk, insan topluluğu.

berit
halk, beriyye.

beriye
halk. bütün mahlûkat. * halkın kılıç kullanabilenleri ve vergi hârici tutulan müslüman kısmı.

beriyye
halk. mahlûk. insan. * sahra. çöl. * kır.

berj
f. kuvvetli kasırga. su girdabı.

berk
şimşek çakması. parlama.* yıldırım. * zinetlenme, süslenme. * tas: tecelli-i ilâhiye ile kurbiyyete mazhariyyet. * ahmak olmak.

berk
şimşek.

berka'
(bak: burku)

berkaa
dört ayak üstüne durmak.

berkan
parıldama. * volkan.

berkân
göz kamaşmak. * bir yaşındaki kuzu.

berkarar
kararlı. yerleşmiş. devamlı.

berkarar
kararlı.

berk-asa
f. şimşek gibi parlak.

berk-âsâ
şimşek gibi. berk gibi.

berkâsâ
şimşek gibi.

berkata
birbirine yakın olan adım.

berkaş
nakşetmek, nakışlamak.

berkaşa
nakşetmek, nakışlamak.

berk-efşan
f. şimşek saçan.

ber-kemal
f. mükemmel.

berkenar
f. hâşiye. kenara yazılan yazı. kenarda.

berk-endaz
f. parlayıcı, parıldayıcı.berkende : f. koparılmış, sökülmüş, kökünden çıkarılıp atılmış.

berkeşide
f. kınından çıkarılmış, sıyırılmış, çıkarılmış.* mc: ilerletilmiş, çekilip meydana getirilmiş. berkiyye : şimşek gibi. şimşeğe âit. elektrik. telgraf.

berki'
yedinci kat gök.

berk-i basar
gözün şimşek çakması. * birdenbire tepesinde çakan şimşekten mâruz olduğu dehşet ve şiddet hâlinden mecaz olarak, ansızın başına gelen mühlik hâdisenin şiddetli âlâm ve ıztırabıyla dehşet ve hayret içinde duyulan keskin intibahı ifade eder. (e.t.)

berk-i hâtıf
kapıp götüren veya göz kamaştıran şimşek.

berk-i süyuf
kılıçların şimşeği, kılıç korkusu.

berku'
yüz örtüsü. peçe.

berkuk
şeftali, kayısı, zerdali.

berm
f. hıfzetme, hatırda tutma, ezberleme.

bermah
f. burgu, matkab.

bermahe
f. burgu, matkab.

bermal
f. zirve, dağ tepesi. dağın üstü, en yüksek yeri.

ber-mûcib
f. gereğince, icabına göre.

bermurad
f. emeline kavuşan, arzusu yerine gelen, dileğine eren.

bermu'tad
f. her zamanki gibi. âdet olduğu üzere, alışıldığı gibi.

berna
f. delikanlı, yiğit, genç.

bername
f. mektub başlığı. * zarfın üzerindeki adres. * fihrist.

bernik
su aygırı.

berniye
büyük küp. * küçük horoz. * bir hurma cinsi.

berniş
f. romatizma ağrısı, mafsal sancısı. * karın ağrısı, sancısı.

bernûn
f. ince tül. çok ince ipek kumaş.

berpa
f. ayakta, ayak üzerinde, dik.

berr
va'dinde sâdık. sözünde duran. muhsin. keremkâr. * nimetleri herkese, umuma ihsan eden. * gerçeklik, sıdk. * susuz, kuru yerler. * toprak. yeryüzü, yer.

berr
yer, toprak, kara.

berr
denizler ve karalar

berr
özü sözü doğru olanlar, hamiyetliler. sâdıklar. iyiler.

berrade
suyu soğutmaya ait kap, buzdolabı, karlık. * bardak asacak yer.

berrah
sahra, çöl. * zeval, sona ermek. * gitmek, zehab.

berrak
nurlu, pek parlak. * bulanık olmayan, duru, açık, saf.

berrak
duru, safi, arı.

berran
f. kesen, kesici, keskin.

berranî
(berr. den) sahra ve kıra ait. yabani. * hâricî, zâhirî. * şer'î hükümlere uymayan.

berrat
bıçkı. * törpü.

berren
karadan, kara yoluyla.

berrî
toprağa ait, kara ile ilgili.

berrî
karacı, karada olan.

berr-i atik
eski karalar. asya, avrupa ve afrika.

berr-i cedid
yeni karalar. amerika ve avusturalya.

berriye
toprağa âit. * çöl. beyaban. sahra. * kara askeri. piyade.

berrîye
karalara ait olan.

berriyye
sahralar, çöller. geniş kumluklar.

berrûd
tül ağacı.

berrüste
f. karpuz, kavun, kabak, çimen gibi dalbudak salıp da yükselmiyen nebat. * mc: alçak, edepsiz, rezil kimse.

bers
çukur, yumuşak yer.

ber-sabık
f. eskisi gibi.

bersak
sevinmek, sürur ve ferah.

berser-zeden
f. başa kakmak, azarlamak.

bertal
rüşvet almak.

bertam
dudağı kalın adam.

bertame
gadaptan müntefih olmak, hiddetlenmek.

bertaraf
f. bir tarafa atılan, bir yana atılmış, ortadan çıkmış, zâil olmuş.

bertaraf
çıkarılıp bir yana atılan.

bertaraf
ortadan kaldırılmak

bertarum
f. kubbe üzerinde. dam üstünde.

berter
f. daha yüksek, daha üstte, âlâ.

bertih
aşırma.

bertil
uzun taş. * uzun, sağlam demir.

berûd
soğutucu. * göze çekilen sürme.

berûmend
f. faydalı, verimli. * ter ü taze. * nasibli, hisseli.

berûmendî
f. faydalı, menfaatli olma.

berûz
zâhir olmak, zuhur etmek, görünmek.

bervar
f. sayfiye. * havadar köşk, mesken. * evin küçük, arka kapısı.

bervare
f. sayfiye. * havadar köşk, mesken. * evin küçük, arka kapısı.

bervaze
f. gezinti için hazırlanan yemek.

ber-vech
f. olduğu gibi, aynen.

bervech
şeklinde, biçiminde.

ber-vech-i ati
f. gelecek tarz üzere. aşağıdaki gibi.

ber-vech-i bâlâ
yukarıda olduğu gibi.

ber-vech-i iştirâk
ortaklıkla, iştirak ederek.

ber-vech-i maktu'
muayyen bir bedel karşılığı olarak.

ber-vech-i mûtad
f. adet olduğu gibi.

ber-vech-i yesir
kolaylıkla, kolayca.

ber-vech-i zir
f. aşağıdaki gibi. gelecekte görüleceği üzere.

berz
f. ziraat, ekim.

berzah
iki âlemin arası. kabir. dünya ile âhiret arası. * perde. * sıkıntılı yer. * iki yer arasındaki geçit. * mani'a, engel, (bak: sırat köprüsü). ölen insanların ruhları kıyamete kadar berzah âleminde bulunurlar. berzah büyük ve mânevi bir âlemdir. dindar olup cennetlik olanlar, berzah âleminde sevdikleri kimselerle ve iyi insanlarla görüşürler ve çok zevkli yaşarlar. kıyamet kopunca Allah bütün ruhları haşir meydanında cesetleri ile diriltip toplayacaktır.

berzah
dünya ile âhiret arasındaki âlem.

berzah
öldükten sonra ruhların kıyamete kadar kalacakları mânevî âlem, kabir âlemi (bk. a-l-m)

berzahî
kabirle ilgili.

berze
f. ipekli kumaş * yakışıklı, nâzik. * ekin, zirâat. * dal, budak. * letâfet, zerâfet.

berzede
f. toplanılmış, biriktirilmiş, bir araya getirilmiş.

berze-gav
f. tarla sürecek öküz, çift öküzü.

berzen
f. sahra, çöl. * sokak, cadde. mahalle. köşebaşı.

berz-gar
f. ekinci.

berçide
f. devşirilmiş, toplanmış.

berçin
f. toplayıcı.

berş
f. afyon şurubu, keten yaprağı ile yapılan bir nevi sarhoş edici mâcun. * arzu, gönül isteği.

berşa'
uzun boylu, iri gövdeli ahmak kimse.

berşak
ok atmak.

berşan
f. ümmet. bir peygamberin tebliğ ettiği dine ve kitaba iman eden cemaat.

berşem
f. kederin belli oluşu. * dikkatli nazar.

be's
"azab, şiddet. korku. * zarar, ziyan. * zorluk, meşakkat, zahmet. * fenalık. (arapçada: ""savaşta şiddetli harekette bulunmak veya sıkıntı ve fakirlikten fenâ durumda olmak"" mânâlarına gelir.)"

bes
f. kâfi. yeter. yetişir. (Allah bes, gayri heves)

bes
yeter, kâfi.

be'sa
fakirlik, muhtaçlık ve benzerleri.

besa
(arnavutça) arnavut yemini. * kan güden hasımlar arasında yeminle akdolunan anlaşma.

besa'
ülfet, alışma, ünsiyet.

besâ
f. pek çok, hayli miktarda, nice nice.

besâbis
herze. mânasız, saçma sözler.

besait
basit şeyler. mürekkeb ve memzuç olmayanlar.

besâit
basit şeyler.

besâit
döşenmiş nesne, yer yüzü. * yalnız tek. * geniş yer.

besâit
döşenmiş nesne, yer yüzü. * yalnız tek. * geniş yer.

besalet
yiğitlik. bahadırlık. yürek sağlamlığı.

besamet
güler yüzlülük. mütebessimiyet.

besare
f. sofa, salon. divanhâne.

besâre-nişin
f. sofada oturan, uşak, hâdim, hizmetçi.

besaret
göz açıklığı. dikkatle bakış.

besasa
göz, ayn.

besat
(bisât) düz. * döşenmiş. * geniş. * yayvan kab. * düz açık yer.

besatet
basitlik. düzgünlük. sadelik. düzlük. * dilde düzgünlük.

besâtet
basitlik, sadelik, yalınlık.

besâtik
küçük küp. küpçük.

besatin
bostanlar.

besâtin
bostanlar.

besatin-i cinan
cennet bostanları. cennet bahçeleri.

besbas
f. saçmasapan, manâsız söz.

besbase
bir ağaç adı.

besbele
bakla.

besbes
herze. mânasız, saçma sözler.

besbese
bir nesneyi yaş etmek, bir şeyi ıslatmak. * çok çabuk yürüme. hızlı yürüme.

besek
(besdek) f. esneme. * harman yerinde toplanılarak demet yapılan arpa ve buğdaylar.

besen
şirin, lâtif, gökçek, hüsn.

besend
f. kâfi, kifayet eder, tamam, yeter, yetişir.

besende
f. kâfi, kifayet eder, tamam, yeter, yetişir.

be-ser
f. baş üzerine.

be-ser ü pâ
f. baştan ayağa.

be-ser ü çeşm
f. başgöz üstüne.

besere-i habise
çıktığı yeri kangren eden ve adına da kara kabarcık denen öldürücü bir hastalık.

besfayic
bir ot kökü ki, içinde fıstığa benzer bir yemişi olur.

besgûy
f. geveze. çok konuşan.

besî
f. çokluk, fazlalık, ziyadelik. * birçok.

besic
f. hazırlık. sefer hazırlığı, yol hazırlığı. * yol ve sefer azığı, harçlığı.

besil
çirkin yüzlü.

besile
kap içinde kalmış içki artığı.

besim
(besm. den) güleryüzlü kimse.

besin
t. zihayat varlıkların yaşama, gelişme ve çalışmaları için gerekli olan çeşitli gıda maddeleri.

besir
ziyade, çok, birçok.

besise
bir çeşit yemek. * yağ ve undan yapılan bir çeşit bulamaç. * ayrılık, nifak, iftira, ihtilaf.

besit
döşenmiş nesne, yer yüzü. * yalnız tek. * geniş yer.

besita
döşenmiş nesne, yer yüzü. * yalnız tek. * geniş yer.

besk
yırtmak. * yarmak ve ayırmak.

beskele
f. kapı sürgüsü, kapı mandalı.

besl
helâk etmek. * men'etmek.* çirkin yüzlü olmak. * helâl ve haram.

besm
tebessüm etmek.

besman
f. bir muahededen, bir anlaşmadan sonra rehin olarak bırakılan şey. kapora.

besmele
$ in kısaltılmış ismi. müslüman her işine bismillah ile başlar. yani her işi Allah adına ve Allah için yapar. atomlardan yıldızlara kadar her varlık da Allah adına ve Allah için hareket eder. insan da bismillah diyemiyeceği, yani Allah'ın emri ve izni olmayan bir işi ve hareketi yapmamak, onun emri dairesinde kalmakla gerçekten insan olur. aksi halde hayvanlardan aşağı dereceye iner.

besmele
bismillahirrahmanirrahim.

besmele-hân
f. besmele çeken.

besmelekeş
besmele çeken.

besne
yumuşak yer.

besniyye
alçak ve yumuşak yerde biten buğday. * şam diyarında belli bir yerde yetişen buğdaya da derler.

besr
çok, kesir.

besr
siğiller, sivilceler, küçük çıbanlar.

besrik
(bisrik) hafif ve hızlı yürüyüşlü bir cins hecin devesi.

bess
parça parça olmak, dağılıp serpilmek.

bessam
güler yüzlü olan adam. çok gülen kimse.

bessase
mekke-i mükerreme.

best
f. düğüm.

besta
uzunluk, bolluk, genişlik. yaygın olmak.

bestak
hizmetçi, hâdim.

beste
"f. bağlanmış, bitiştirilmiş, bağlı. * kapalı. tutucu. donmuş. * bir nevi ipek kumaş. * gr: ""besten"" fiilinin ism-i mef'ulüdür. kelimelerin başına veya sonuna getirilerek mürekkeb kelimeler (birleşik kelimeler) yapılır. * müzikte: şarkının makam ve âhengi."

beste
bağlanmış, şarkı ahengi.

beste-dehân
f. dili bağlı. ağzı kapalı, susan, sükût eden.

beste-dem
f. nefesi tutulmuş.

beste-gî
f. bağlılık. kapalılık.

beste-kâr
besteliyen. besteci.

beste-leb
f. dudağı kapalı.

beste-rahim
f. çocuk doğuramayan, kısır kadın.

besûr
siğiller, sivilceler, küçük çıbanlar.

besûs
okşadıkça süt veren deve.

besv
yüz ekşitmek.

bet
f. (bak: bed)

bet'
boynu uzun olmak. * aşikâre ve zâhir olmak. açık ve görünür olmak.

beta'
ikamet. bir yerde oturma.

be-tahsis
hele, hususiyle.

betâil
hurma fidanı.

betain
astarlar.* yatak yüzleri.

betal
bahâdır, yiğit, kahraman.

betale
bahâdır, yiğit, kahraman.

betalet
avarelik. işsizlik. * boş şeyler söylemek. * bahadırlık. cesurluk. cesâret.

betâlet
işsizlik, durgunluk.

betan
çukur yer.

betane
büyük karınlı olmak.

betar
çok fazla sevinmek. * hayret. * dehşet. * tekebbürlenmek, gururlanmak.

betare
eksiklik, noksanlık.

betârika
reis. * emir. * çavuş.

betat
azık. bir yolculukta gereken öteberi. * ev eşyası. * kesin, kat'i.

betatron
yun. fiz: elektronları hızlandıran elektromanyetik bir âlet.

betâyin
çarşaf. * kaftan astarı. * dostluk. * hâlis olmak. * kuvvetli olmak.

be-tekrar
f. tekrar ile.

beter
(bed-ter'in muhaffefi) daha kötü, daha fena.

beti'
eğlenici, eğlenen.

betiha
ufak taşlı büyük dere. * kamışlık ve sazlık yer.

betik
kat'etmek, kesmek. * yapışıp bir şeyi çekmek.

betil
hz. isa'nın (a.s.) anası olan hz. meryem'in lâkabı. * salkımları sarkmış ağaç. * nehirlerdeki akıntılar. * ağacın gövdesinden veya ana ağaçdan ayrılıp başka kök salan fidan.

betile
hurma fidanı.

betin
büyük karınlı. şişman. * ırak, baid, uzak.

betk
kesmek, kat'etmek. * yapışıp bir şeyi çekmek.

betkiş
f. atılacak okların içine konulup omuza asılan mahfaza. ok mahfazası, okluk.

betl
kesmek, kat'etmek.

betle
kesilmiş, maktû.

betonarme
fr. iskeleti demir çubuklardan yapılmış olan beton.

betr
kat', kesme. * hatalı, eksik bırakma.

betra
(müz: ebter) çocuğu olmayan. kısır. * kuyruğu kesik dişi hayvan.

betre
dişi eşek.

bett
kesmek, kat'. * kilim.

bettâr
çok kesen, fazla keskin.

bettat
kilim satıcı. * kesici.

bette
kat'i. * kesilmiş, ayrılmış, maktu'. * tiftikten şal.

better
f. (bed-ter) daha kötü. çok fena.

betûk
f. yuvarlak tabla, bakkal tablası ve sepeti.

betûl
(betâl) erkekten kaçınan nâmuslu kadın. * hz. fatımatüzzehra ve hz. meryem'in sıfatı.

betût
kesmek, kat'. * kilim.

betv
durmak, ikamet.

betyab
f. mihnet, keder, dert, gam, kaygı, elem.

betyar
f. şeytan, ifrit. * düşman, adüvv. * görülmesi istenilmeyen şey.be'v : fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.

betyare
f. şeytan, ifrit. * düşman, adüvv. * görülmesi istenilmeyen şey.be'v : fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.

betül
erkekten sakınan namuslu kadın.

bev
deve yavrusunun derisi. (bunu samanla doldurup anasına gösterirler. tâ ki sağılmaktan kaçmasın diye.) bev : geri çekmek. * lâyık olmak. * ikrar etmek.

bev'
kulaç, kulaçlama. * sataşma, musallat olma. * kuytu yer.

beva'
benzer, beraber, eş, denk. * hazır etmek. * doğrulanmak. * nüzul etmek, inmek.

bevabet
kapıcılık, kapı bekçiliği.

bevabî
kapıcılık, kapı bekçiliği.

bevadi
bâdiyeler, sahralar, çöller.

bevadir
bâdireler, olagelen hâdiseler.

bevah
aşikâr, meydanda, belli. herkesin gözleri önünde.

bevahe
dişi baykuşlar. * çakır doğan kuşları. * ahmak, ebleh adamlar.

bevahen
belli olarak, âşikar.

bevahid
musibetler, felâketler, âfetler, belâlar.

bevaik
belâlar, musibetler, felâketler, âfetler.

bevâik
belâ, felâket, musibet.

bevaki
(bâki, bâkiye. c.) bâkiler, kalanlar, daim olanlar.

bevani
kaburga kemikleri. * deve ayakları.

bevar
mahvolma, çürüme, yok olma. * kadının kocaya varmayıp evde kalması.

bevari
hasırlar, ince kumaştan örülmüş hasırlar.

bevâri
hasır.

bevâri
kaba hasır.

bevarid
soğutulmuş yemekler. * omuzlarda boyun arasında, gerdanın yanında veya kulaklar arasında ve ensede olan etler. * sakat şeyler.

bevarih
şiddetli sıcaklar ve şiddetli rüzgârlar ki, adına samyeli denir.

bevârih
samyeli adı verilen sıcak ve şiddetli bir çeşit rüzgâr.

bevarik
şimşek ve yıldırım parıltıları. * parıltılar, gözleri kamaştırıcı olan şeyler.

bevârik-i süyuf
kılıçların parıltıları.

bevas
f. sıkıntı, keder, mihnet, elem, dert, kaygı, gam. * yokluk.

bevasir
mayasıllar, basurlar.

bevâsir
tıb: mayasıl. kalın bağırsakta ve makadın etrafındaki siyah kan damarlarının şişmesi ve bazen iltihablanması sebebiyle, makadın içinde ve dışında meydana gelen memeler yüzünden makaddan kan ve cerahat gelmesi hastalığı.

bevatir
keskin, çok kesen kılıçlar.

bevâtir
keskin kılıç.

bevâtir
keskin kılıç.

bevatık
pota dedikleri kap ki içinde maden eritirler.

bevâtık
pota dedikleri âlettir ve kuyumcular içinde altın ve gümüş eritirler.

bevatıl
batıllar, hurafeler. hak olmayanlar, sahteler.

bevatın
gizli ve kapalı şeyler. aşikâr olmayan şeyler. (zıddı: zevahir'dir.)

bevâyic
belâ, mihnet, zahmet, âfet, dâhiye.

bevâyık
belâ ve şer olan şey, dâhiye.

bevaşe
çiftçilerin harman savurmakda kullandıkları çatal şeklindeki tahta kürek, yaba.

bevâşir
yeni yetişmiş, turfanda olan nesne.

bevâşık
atmaca denilen kuş.

bevb
menetmek.

bevbat
sahra, çöl, geniş kumluk araziler.

bevc
berk, şimşek. * yorulma. * bağırma, haykırma.

bevd
kuyu.

beve'
geri çekmek. * ikrar etmek. * lâyık olmak.

bevg
üstünlük, galibiyet, galib gelme.

bevga
yumuşak toprak.

bevh
lânet etme, beddua etme, söğme. * haberli olma. * düşünme.

beviş
f. tahmin, farzetme.

bevj
f. şiddetli kasırga, su çevrintisi, girdap.

bevk
fenalık, düşmanlık, keder ve belâ meydana getirme. * musibet, felâket. * izinsiz ve habersiz olarak bir yere aniden çıkagelme. * çalıp çırpma. * yalan söz. * boşboğaz (adam). * şiddetli yağmur.

bevka'
kargaşalık, karışıklık.

bevl
sidik, idrar.

bevl
sidik.

bevle
çok işeyen adam. * kız çocuğu.

bevliye
tıb: idrar yolları ve böbrek hastalıkları. bu hastalıkların teşhis ve tedavisiyle uğraşan tıp dalı. (üroloji)

bevn
iki şey arasındaki mesafe. uzaklık. * fazilet, meziyet.

bevne
küçük kız çocuğu.

bevn-i baid
çok açıklık, uzak mesafe.

bevr
helâk olma. yok olma. * sınama, deneme. * alış-veriş sıkıntısı. * sürülmemiş yer.

bevs
bahsetmek.

bevt
zengin iken fakir düşme. düşkünlük.

bevva
hindistan cevizi.

bevvab
kapıcı. * menedici.

bevvâb
kapıcı, men edici.

bevvâb
kapıcılar.

bevvâb
kapıcılar.

bevvaban
kapıcılar.

bevvabîn
kapıcılar.

bevvab-ı mi'de
mide kapısı.

bevval
çok bevl eden, aşırı derecede işeyen.

bevvâl-i çeh-i zemzem
zemzem kuyusuna işeyen. * mc: yalnız şöhret kazanmak ve adı anılmak için uygunsuz iş yapan.

bevvan
çadır direği.

bevvee
hazırladı, yerleştirdi, sâhib kıldı (meâlinde fiil).

bevz
devamlı oturuş. daimi oturma. * çillerin kaybolmasından sonra yüzün güzelleşmesi.

bevz(ek)
f. rutubetten dolayı yiyecek ve giyeceklerde meydana gelen yeşil renkte küf. * ağacın, kök kısmına yakın olan yerleri. * eşek arısı.

bevç
azamet, büyüklük, heybet. gösteriş, ihtişam. * zinet, süs, debdebe.

bevş
f. çalım, gösteriş, debdebe, ihtişam.

bey'
satmak. * fık: bir malı diğer bir mal ile değiştirmek.

bey'
satma, satış.

bey'
satışlar. satın almalar.

bey' u şira
alım-satım. alış-veriş. (bak: bey')

bey' u şirâ
alım-satım. alış-veriş.

beya
f. dolu, dolmuş. * kapı, girilecek yer.

beyaban
f. çöl. sahra. * imar olunmamış arazi. * kır.

beyâbân
çöl, kır.

beyad
mahvolma, yok olma, hiç olma.

beyadir
harmanlar.

beyadıka
(beyâzıka) (beydak ve beyzak. c.) küçük yapılı, bodur boylu ve çabuk yürüşlü adamlar, paytaklar. * satranç oyununda paytaklar, piyadeler.

beyah
küçük balık.

beyan
"izah. açıklama. anlatma. açık söyleme. * öğretme. * fesahat ve belâgat. * edb: belâgat ilminin hakikat, mecaz, kinâye, teşbih, istiâre gibi bahislerini öğreten kısmı. (bak: belâgat) * söz olsun, iş olsun; vukû' bulan şeyden murad ne olduğunu o şey ile alâkası ve münâsebeti bulunan bir sözle veya bir fiil ile açıklamaktır."

beyân
açıklayıp bildirme.

beyan
açıklanan, anlatılan

beyan
nutuklar, izahlar, açıklamalar, beyanlar.

beyanat
nutuklar, izahlar, açıklamalar, beyanlar.

beyânât
açıklayıp bildirmeler.

beyânî
açıklanıp bildirilen.

beyanname
f. durumu yazı ile bildiren açıklama.

beyannâme
açıklama yazısı, bildiri.

beyan-ı efkâr
fikirleri beyan etme, fikirleri söyleme.

beyan-ı hâl
halini anlatma, durumunu bildirme.

beyan-ı ifhamiye
bildirmek ve anlatabilmek için yapılan açıklama.

beyan-ı tefsir
huk: mücmel ve mübhem bir sözden maksadın ne olduğunu açıklayan beyan.

beyan-ı zaruret
huk: zaruri beyandır. susmak suretiyle ifade edilen mâna, beyan-ı zaruret kabilindendir.

beyanın
beyan ilminin felsefesi, hikmet ve gayesi

beyare
f. kısa boylu ve bodur olarak yerde yetişen nebat, meyve ve sebze. kavun, karpuz, kabak...gibi.

beyârim
marangoz rendesi. * uzun ve sert taş.* bir yeri kazmakta kullanılan kazma âleti.

beyariş
f. çare. tedbir. deva, derman. ilâç, tiryak.

bey'at
kabul etme, seçme.

beyat
geceleyin çalışma, geceyi işle geçirme.

beyavar
f. meşguliyet, meşgul olma, uğraşma, iş.

beyaz
"aklık, beyazlık. * aydınlık. * yumurta akı. * müsveddenin temize çekilmesi.(aynada saçıma baktıkça, beyaz kıllar bana diyorlar: ""dikkat et!"" işte o beyaz kılların ihtariyle vaziyet tavazzuh etti. baktım ki; çok güvendiğim ve ezvakına meftun olduğum gençlik elveda diyor ve muhabbetiyle pek çok alâkadar olduğum hayat-ı dünyeviye sönmeğe başlıyor ve pekçok alâkadar ve âdeta âşık olduğum dünya, bana ""uğurlar olsun"" deyip, misafirhâneden gideceğimi ihtar ediyor. l.)"

beyazî
aklık, beyazlık. * uzunluğuna açılan yazma kitap. * sığır dili.

beyd
helâk olmak. * gayr, diğer.

beyda
tehlikeli mevki. * sahra, çöl. * medine ile mekke arasında bulunan düz bir yer.

beydah
f. sert başlı, haşarı at.

beydaha
iri ve şişmanca kadın.

beydak
piyade dedikleri nesne. (satranç âletlerindendir.)

beydânât
yabani dişi eşek.

beydane
yabani dişi eşek.

beyde
"gr: ""enne"" lâfzı gibi, ""şu kadar var ki, lâkin"" mânâsında istisna edatlarındandır."

beyder
f. ekin harmanı. * doğru lügat.

beyder
harman.

beyderî
harmancı.

beydûdet
mahviyet, hiçlik, yok olma.

bey-gâh
f. pazar yeri, pazar.

beygar
f. tekdir, azarlama, çıkışma. sövme.

beygare
f. tekdir, azarlama, çıkışma. sövme.

beyhakî
"(hi: 384-458) büyük hadis ve fıkıh âlimlerinden olup asıl adı ebubekir ahmed bin hüseyn'dir. imam-ı şâfii mezhebinde sözü sened yerine geçen büyük bir hadis âlimidir. kendisi gibi daha birçok faziletli âlimler yetiştiren beyhak bölgesinin hüsrevcurd köyündendir. ""kitab-ün nusus-uş-şafiî"" ile ""kitab-üs-sünen vel'âsar"" ve ""essünen-ül-kebir"" ve bir de ""delâil-ün-nübüvve""gibi eserleri vardır. (k.s.)"

beyhan
sır saklamıyan, aklında ve kalbinde olanları söyleyen kimse. boşboğaz.

beyhoş
f. (bihûş) şaşkın. akılsız. deli. serseri.

beyhûc
höyük. (tarlada ve bostanda dikerler.)

beyhûde
f. boşuna. boş yere. faydasız.

beyhûde
boşuna, faydasız.

beyhuşt
f. kökünden çıkarılmış, dibinden koparılmış olan şey.

bey'-i bât
kat'i satış.

beyin
t. kafatasının en büyük kısmını kaplayan, kalınca ve dayanıklı üç zarla örtülmüş olan bir sinir merkezidir. yumuşak ve beyazımsı bir kitle olan beyin, duygu ve bilgi merkezidir. ak ve boz maddeden yapılmıştır ve iki yarım küre olarak yaratılmıştır. yarım kürelerden birinde bir arıza sebebiyle bu merkezin vazifesini yapamaması hâlinde diğer yarım küre o vazifeyi yapmağa devam etmek ve ârızayı telâfi etmek özelliğinde yaratılmıştır. meselâ: bir yarım küredeki görme merkezi bozulsa insan kör olmaz. diğer yarım küredeki merkez, bu vazifeyi devam ettirir.

beyincik
art kafa çukurunda beyin kökünün üst arka kısmında bulunan merkezi sinir sisteminin bir organıdır. mühim bir görevi, hareketlerimizin âhenk içinde olmasını sağlamaktır.

beyit
beyit, şiirde iki mısra.

beykara
kişinin başını sallayarak sür'atle gitmesi.

beykem
f. oda, salon, sofa. * kasr, köşk.

beykur
sığır.

beylek
f. ferman, emir. hüccet, vesika.

beylem
rende. * kazma.* açılmamış pamuk kozası.

beylerbeyi
tar: sancak beylerinin başı. osmanlı eyalet umumi valisi.

beyn
arası, arasında, aralık. iki şeyin arası. ikisinin ortası. firkat. ayrılık. * burnu ve ayakları uzun karga.

beyn
ara, arasında.

beynamaz
namazsız.

beyne
ne iyi ne kötü, ikisinin arasında

beyne beyne
ikisinin ortası. ikisinin arasında. mücerred. ne iyi, ne kötü.

beynehüma
ikisi arasında.

beyn-el ahali
halk arasında, ahali arasında.

beyn-el akrân
akranlar arasında.

beyn-el guzât
gaziler arasında.

beyn-el milel
milletler arası. (ınternational)

beyn-el ulemâ
âlimler arasında.

beynelenbiya
peygamberler arasında.

beynelevliya
evliyalar arasında.

beynelislâm
müslümanlar arasında.

beynelmilel
(beyn-el milel) milletler arası. milletler arasında. ınternational.

beynelmilel
milletlerarası.

beynelulema
âlimler arasında.

beynennâs
insanlar arasında.

beyn-es semâ ve-l arz
yer ile gök arasında. arz ile sema arasında.

beyn-ez zevceyn
karı-koca arasında.

beyniye
tecvidde: harfler okunurken sesin mükemmelen akıp akmama arasında olması, kalın ile yumuşak arası okunması. bu durumda okunan harfler şunlardır: (râ, mim, ayn, nun, lâm.)

beyn-nas
insanlar arasında, halk beyninde.

beynûnet
fâsıla, iki şey arasındaki mesafe, aralık. * fark, ihtilaf, muhalefet. zıddiyet, anlaşmazlık, terslik. * ayrılmak, firkat.

beyr
helâk olmak. * bâtıl olmak.

beyrem
marangoz rendesi. * uzun ve sert taş.* bir yeri kazmakta kullanılan kazma âleti.

beysan
şam hududunda bir yerin adı.

beyt
ev, oda,hane. * geceyi bir işle geçirmek. * edb: iki satırlık manzume.

beyt
beyit, şiirde iki mısra.

beyt
beytler, evler.

beyt
beyitler. iki mısradan müteşekkil kısımlar.

beytar
yarılmak.

beytara
yarılmak. * hayvan hekimliği, baytarlık.

beytaşî
hacı bektaş-ı veli tarikatına mensub olan kimse.

beyt-i atik
kâbe-i muazzama. (çok eskiden beri cenab-ı hak tarafından her türlü tehlikelerden korunduğu ve kurtarıldığı ve hiçbir kimsenin ona mâlik olmayıp aslının hür olduğundan kinaye olarak bu isim verilmiştir.)

beyt-i ma'mûr
i'mar edilmiş ev. * kâbe'nin bir ismi.

beyt-i murassa'
edb: mısrâların ikisi de kafiyeli olan beyit.

beytullah
kâbe, câmi, mescid gibi ibadet edilen yer.

beytûtet
(beyt. den) gece kalma, geceleme. * ayırmak, teferruk. * gece baskın yapmak.

beyt-ül ankebût
"örümcek yuvası. * mc: derme çatma yapılmış ev. * dayanıksız ve kuvvetsiz şey.(inkılâb-ı siyasî cihetiyle dininden havf eden adamın dinde hissesi; beyt-ül ankebût gibi zayıf düşmüş cehalettir, onu korkutur... takliddir, onu telâşa düşürttürür. zira itimad-ı nefsin fıkdanı ve aczin vücudu cihetiyle, saadetini yalnız hükümetin cebinden zannettiğinden; kalbini, aklını da hükümetin kesesinden tahayyül eder, korkar. m.n.)"

beyt-ül arus
gelin odası.

beyt-ül gazel
edb: gazelin en güzel olan beyti.

beyt-ül haram
(beyt-ül haram) kâbe-i muazzama'nın etrafının bir ismi. kâfirlerin yaklaşmaları men' edildiği, onlara haram olduğu için bu isimle alınır. (bak: kâbe)

beyt-ül kasid
edb: kasidenin seçilmiş en güzel beyti.

beyt-ül makdis
mukaddes ev. beyt-ül mukaddes de denir. çok eskiden peygamberlerin inşâ ettikleri kudsî mâbet. bir ismi de mescid-ül aksâdır. * insanın, cenab-ı hak'tan başka kimse ile tatmin olmayan kalbine de aynı isim verilir.

beytülharam
kâbenin etrafı.

beytülmakdis
kudüsteki büyük mabet.

beytülmal
(beyt-ül mâl) ilk defa hz. muhammed (a.s.m.) tarafından kurulan ve gelir kaynaklarıyla sarfiyat yerleri şer'î olarak tayin edilmiş islâm devletinin mâliye hazinesi.gelir kaynakları: 1- zekât ve sadakalar. 2- ganimetler. 3- fey=zekât ve ganimet dışında kalan ve beyt-ül male ait olan mallar.beyt-ül malden yapılan harcamalar şu kimseleri ihtiva eder:1- fakirler ve miskinler. 2- zekât memurları. 3- borçlular. 4- yolda kalmış olanlar ve garipler. 5- azat etmek üzere köle satın alanlar. 6- Allah yolunda cihad edenler. 7- islâma ısındırmak ve yakınlaştırmak için gönlü hoş tutulması gerekenler.

beytülmal
devletin hazinesi.

beyt-üz zifâf
gelin odası. * edb: aynı vezinde iki mısra'dan ibâret söz.

beyû
f. gelin.

bey'u
alış-veriş

beyûg
f. gelin.

beyûganî
f. düğün.

beyûn
f. afyon.

beyûs
f. arzu, istek, taleb. * ümit. * tamah. * alçak gönüllülük. mütevazilik.

beyuz
yumurtlayan tavuk.

beyya'
(bey'. den) dellal. * alıp satan kimseler. * perâkende olarak satış yapan küçük tüccar.

beyyab
saka, sucu.

beyyahe
balık ağı.

beyyin
aşikâr. açıklanmış. gün gibi vâzih delil. * müteaddit noktaları beyan eden ve açıklayan.* şâhid. isbat vasıtası. kavi bürhan.

beyyin
apaçık, kesin delil.

beyyinat
beyyineler. bürhanlar.

beyyinât
apaçık olanlar.

beyyine
apaçık, kesin delil.

beyyine
aşikâr. açıklanmış. gün gibi vâzih delil. * müteaddit noktaları beyan eden ve açıklayan.* şâhid. isbat vasıtası. kavi bürhan.

beyyine
beyyineler. bürhanlar.

beyyine sûresi
"kur'an-ı kerim'in 98. suresi olup ""kayyime, münfekkin, beriyye, lemyekün"" sûresi gibi isimlerle de söylenir."

beyyine-i âdile
huk: adaletli kimselerin şehadetleri.

beyyinen
vâzıhan, aşikâr olarak, alenen, açık olarak.

beyz
yumurta. * kuşun yumurtlaması. * hayvanların bilhassa atın ayaklarında çıkan yumurta iriliğindeki şişler.

beyz
yumurtalar.

beyza
(müe.) parlak. beyaz. sefid. * afet, dâhiye, belâ, musibet.

beyza'
kasaba, köy. * güzel yüzlü kadın. (müz: ebyaz)

beyzâ
beyaz, parlak.

beyzade
osmanlı sultanlarının oğulları. * bey oğlu. babası reis veya âmir olan. * soylu, asil, necib.

beyzah
iri yapılı, etine dolgun, şişmanca adam.

beyzan
beyazlar, aklar.

beyzar
geveze, çok konuşan.

beyzare
büyük ve uzun sopa.

beyzare
geveze, çok konuşan.

beyzat-üd dîk
horoz yumurtası. * mc: bulunmaz şey.

beyzat-ül beled
devekuşu yumurtası. * mc: aciz, zelil kimse.

beyzat-ül harr
şiddetli sıcaklık.

beyzat-ül hıdr
kapalı, örtülü güzel kadın.

beyzat-ül islam
islâm milleti. * islâm'ın yayıldığı saha, islâm ülkesi. * islâm'ın hakiki merkezi.

beyzavî
(beyzî) yumurta gibi. yumurtaya benzer şekil.

beza
konuşmada açık saçıklık. * hayasızlık, utanmazlık.

bezaat
sermaye.

bezadî
mavimsi bir cins değerli taş. küçük yakut.

bezaga
f. kertenkele, keler.

bezah
büyüklenmek. kibir, gurur.

bezane
f. esici. esen rüzgâr.

bezazet
bezcilik. manifaturacılık.

bezbaz
f. hindistan cevizinin kabuğu.

bezbeze
galibiyet, zafer, galebe, üstünlük. * sıkılma, daralma. * kısmet, nasib, pay. hisse.

bezdirme
bir çeşit yöresel ekmek

beze
bez.

bezec
boyun çekmek. * laf vurmak. * kuzu, hamel.

bezecât
boyun çekmek. * laf vurmak. * kuzu, hamel.

bezek
zinet, süs, debdebe, gösteriş.

bezekâr
f. suçlu, günahkâr.

bezekârî
f. suçluluk, günahkârlık.

bezer
gevezelik, boşboğazlık, çok konuşmaklık.

bezesten
f. değerli eşyanın satıldığı kapalıçarşı.

bezeven
sıçramak.

bezg
yarmak, şakk. * neşter vurmak.

bezha'
göğsü dışarı çıkıp arkası içeri giren kadın.

bezi'
uslu, akıllı, zarif çocuk. * zarif.

bezie
çirkin, kabih. otsuz yer.

bezim
kuvvetli, güçlü kişi. * hiddet ve kızgınlığını belli etmeyip soğukkanlı olarak hareket eden kişi.

bezir
ekilecek tohum, tane. * keten tohumundan çıkarılan bir yağ. bu yağ, yağlıboya yapmakta kullanılır.

bezirgan
(bâzâr-gân) f. tacir, tüccar, alışveriş eden esnaf. efendi ve ağa yerine yahudiler için söylenen ünvandır.

bezirgân
tüccar.

be-ziyaret
(berâ-yı ziyâret) ziyaret için. ziyaret maksadı ile.

beziyy
hayâsız, utanmaz kimse.

bezk
tükürmek.

bezl
bol. bol bol verme. esirgemeden vermek.

bezla'
kavi, sağlam, muhkem. * iyi fikir.

bezle
f. lâtife, hoşa giden kibar ve nâzik söz. şaka tarzında söylenen söz. * ahenk ile okunan şiir.

bezle-bâz
f. şakacı, lâtifeci.

bezletme
esirgemeden bol bol verme.

bezl-i can
canını esirgemeden vermek.

bezl-i cehd
gücü yettiği kadar çalışma.

bezl-i nükud
parayı bol verme, para dökme.

bezm
f. sohbet meclisi. muhabbet yeri. yiyip içme, îş u nûş. meclis.

bezm
sohbet meclisi.

bezme
f. muhabbet ve sohbet meclisinin bir köşesi.

bezmgâh
f. eğlence yeri.

bezm-i aşk
aşk meclisi.

bezm-i cihân
dünya meclisi. dünya.

bezm-i elest
"cenab-ı hak ruhları yarattığında ""ben rabbiniz değil miyim? meâlinde: $ diye sorduğunda, ruhlar, $ ""evet rabbimizsin"" diye cevap vermeleri ânına ""elest meclisi"" veya ""bezm-i elest"" tabir edilir."

bezm-i gam
gam meclisi.

bezm-i hâss
hususi meclis.

bezm-i safâ
safâ meclisi, eğlence meclisi.

bezmielest
" allahın, ""ben sizin rabbiniz değil miyim?"" diye sorduğu, ruhların da ""evet,"" diye cevap verdikleri hâdise."

bezr
f. ziraat, ekim.

bezr
tohumlar, çekirdekler.

bezr
yemeklere konulan baharat.

bezre
koltuk kılının az olması. yüzük halkası.

bezreka
yol gösterici, kılavuz.

bezr-ger
f. çiftçi, ekinci. tohum serpen.

bezr-kâr
f. ekinci, çiftçi. tohum saçan.

bezv
et çok olmak. * ağaçlar sık bitmek.

bezyûn
altın işlemesi atlas ki, adına sündüs denilir. * ince kumaş.

bezz
keten veya pamuktan mamul dokuma.

bezzaz
bez satan. manifaturacı.* muhaddislerden bir zatın nâmı.

bezzazistan
f. esnaf çarşısı. bedestan.

bezze
hor ve hakir olmak.

beçe
f. insan veya hayvan yavrusu.

beçe
f. çocuklar, yavrular.

beçe-dar
f. yavrusu olan, çocuğu olan. * gebe, hâmile.

beçe-gân
f. çocuklar, yavrular.

beçegân
f. insan veya hayvan yavrusu.

beçe-i hunin
kanlı yavru. * mc: acı gözyaşları.

beçe-i tavus-u ulvî
gökteki tavusun yavrusu. * kamer, ay. * güneş, şems. * ateş, nar.* gündüz.* yâkut.

beçek
f. bir nevi kesici alet. * küçük silah.

beşaat
kabahat, suç. * yiyecek ve içeceklerdeki acılık.

beşahe
çirkinlik.

beşâir
hüsn, güzellik, cemâl.

beşale
harislik, hırslı olma.

beşam
hicaz'da yetişen bir cins ağaçtır ki, hoş kokuludur ve dallarından misvak yapılır.

beşanika
boşnaklar.

beşarat
beşaretler. (bak: beşaret)

beşârât
beşaretler, müjdeler.

beşare
hüsn, güzellik, cemâl.

beşaret
(doğrusu bişârettir) müjde. sevindirici haber. hayırlı haber. * müjdeye verilen ihsan. * yeni çıkan acib şey.

beşâret
müjde.

beşaret
abdülkadir geylanî'nin (k.s.) mânen yardımı ve müjdesi

beşaret
beşaretler. (bak: beşaret)

beşaret-âver
beşaret veren, müjdeci.

beşâretkâr
müjdeci.

beşâretkârâne
müjdelercesine.

be-şart-ı anki
f. bu şartla ki. şu şartla ki.

beşaş
(beşeş, beşüş) açık yüzlü. güler yüzlü.

beşâşet
güler yüzlülük. * tazelik.

beşâşet
güleryüzlülük.

beşe
f. atmaca kuşu.

beşel
"f. iki kimsenin birbiriyle tutuşması. iki şeyin birbirine sarılması. * beşelîden masdarından emir ki; asıl, sarıl, mânâlarına gelir."

beşem
f. kederli, hüzünlü, yaslı. * hazmı güç olan şey.

beşen
f. uzun boy. * beden, cisim. * taraf, uç, kenar.

beşenc
f. yüz güzelliği, parlaklığı.

beşer
"(beşere) insan derisinin dış yüzleri. * insan. âdem.(hem istikrâ-i tâmme ile ve fenlerin tahkikatıyla sabit olmuş ki; mahlûkat içinde en mükerrem, en ehemmiyetli beşerdir. çünki beşer, hilkat-ı kâinattaki zâhiri esbab ve neticelerinin mabeynindeki basamakları ve teselsül eden illetlerin ve sebeplerin münâsebetlerini aklıyla keşfedip san'at-ı ilâhiyeyi ve muntazam hikmetli icadât-ı rabbaniyenin taklidini san'atcığıyla yapmak ve ef'âl-i ilâhiyeyi anlamak için ve san'at-ı ilahiyeyi bilmek ve cüz'î ilmiyle ve san'atlarıyla anlamak için bir mizan bir mikyas, kendi cüz-i ihtiyariyle işlediği maddelerle hâlık-ı zülcelâl'in küllî, muhit ef'al ve sıfatlarını bilerek kâinatın en eşref ve ekrem mahlûku olduğunu isbat ediyor.hem islâmiyetin kâinata ve beşere ait hakikatlarının şehadetiyle, mükerrem beşer içinde, en eşref ve en âlâsı ehl-i hak ve hakikat olan ehl-i islâmiyet, hem istikrâ-i tâmme ile, tarihlerin şehadetiyle, en mükerrem beşer içindeki en müşerref olan ehl-i hakkın içinde dahi bin mu'cizâtı ve çok yüksek ahlâkının ve islâmiyet ve kur'an hakikatlarının şehadetiyle en efdal, en yüksek olan muhammed aleyhissalâtü vesselâm'dır. h.)"

beşer
insan.

beşer
insanların öldükten sonra âhirette tekrar diriltilerek allah huzurunda toplanmaları (bk. -ş-r)

beşerî
insana ve insanın fıtrî hallerine mensub ve müteallik. insanla ilgili.

beşerî
insanî, insanla ilgili.

beşerin
insanın yaratılması, halife kılınması

beşeriyet
insanlık.

beşeriyyet
insanın tab' ve hilkati ve fıtrî halleri. insanlık.

beşg
"f. dolu; kar; çiy, şebnem. * naz, cilve, işve."

beşgen
ateş üzerinde kızdırılıp kurutulmuş. (kavrulmuş kahve gibi)

beşi'
"tadı fena olan çirkin şey; acı, ekşi."

beşir
"müjdeli haber veren. müjde getiren. * güler yüzlü. hub. cemil. * peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir vasfı.(işte o zât bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi; bir rahmet-i binihayenin kâşifi ve ilâncısı; ve saltanat-ı rububiyetin mehasininin dellalı, seyircisi; ve künûz-u esma-i ilâhiyenin keşşafı, göstericisi olduğundan... s.)"

beşîr
müjdeci.

beşîr
müjdeleyen ve sakındıran peygamber efendimiz hz. muhammed (a.s.m.)

beşişe
açık yüzlü olmak.

beşk
yalan söylemek. * işleri yaramaz olmak. * deve, sür'atle gitmek. * elbise dikmek.

beşm
"f. kırağı; çiy. şebnem. * taberistan ile rey arasında havası çok soğuk olan bir mevki. * dinsiz, mezhebsiz."

beşme
f. her çubuğu ayrı ayrı beş renkte olan yollu kumaş. * işlenmemiş ham deri. * göz ilâcı.

beşr
eski fetva metinlerinde erkeği temsil eden isimlerden biri. (bak: zeyd)

beştek
(beştük) f. zarf. vazo. kap. kâse. çiniden yapılmış saksı.

beşûş
(beşeş, beşüş) açık yüzlü. güler yüzlü.

beşûş
güleryüzlü.

beşûşâne
f. güler yüzlüce. hoş olarak.

beşyûn
f. semiz, besili, yağlı.

beşş
açık yüzlü olmak.

beşşak
yalancı, kezzab.

bi-
"başına eklendiği kelimeyi ""e"" haline getirir. ile, için mânâlarını vererek farsçadaki ""be"" edatıyla aynı vazifeyi görür. harf-i cerdir. yâni; kendinden sonraki kelimeyi esre (""i"" diye) okutur. yemin için de kullanılır."

bia
kilise.

bia
kiliseler.

bî-ab
f. susuz, kuru. * donuk. * rezil, utanmaz, hayasız.

bî-add
sayısız.

bî-adil
eşsiz. eşi olmayan.

bî-aman
amansız.

bîaman
amansız.

bî-ar
arsız, hayasız, utanmaz.

bias
deprenmek, ıztırab.

biat
bağlılığını, itimadını bildirmek. birisinin hakemliğini veya hükümdarlığını kabul etmek. el tutarak bağlılığını alenen izhar etmek. bağlılığını tazelemek. * rey vermek.

biat
kabul etme, seçme.

biat-ı rıdvan
kur'an-ı kerim'in 48. sûresi olan fetih sûresinde zikri geçen, hz. peygamber'e (a.s.m.) bağlılıklarını bildiren sahabelerin biatlarıdır. 1400 veya daha fazla olduğu bildirilir. bu cemaata ashab-ı rıdvan da denir. (r.a.)

biaynelyakîn
gözle görürcesine kesin bilerek.

bî-baha
bahasız, çok değerli.

bîbahâ
pahasız.

bî-behre
nasibsiz. mahrum.

bîbehre
nasipsiz.

bî-beka
bekasız, devamsız.

biberon
fr. emzik.

bibi
hala, babanın kızkardeşi.

bî-bidaat
f. sermayesiz.

bibliyograf
yun. kitaplar üzerinde geniş bilgisi olan kişi.

bibliyografya
yun. kitaplar hakkında bilgi. belirli mevzular üzerindeki neşriyatın tamamı.

bibliyografya
kitaplar hakkında bilgi.

biblo
fr. salonlarda, masaların ve rafların üzerine süs için konan vazo gibi küçük eşya.

bî-bünyad
f. esassız, temelsiz.

bî-ca
f. yersiz.

bicad
hz. abdullah'ın lâkabı. * çizgili olarak yol yol dokunmuş aba, kilim, halı.

bicade
alaca boncuk.

bical
büyük gövdeli şey. azîm. cesîm.

bî-can
f. ruhsuz, cansız.

bî-ciğer
f. korkak, ciğersiz, yüreksiz.

bicişk
f. bilgin, hakîm. * serçe kuşu.

bicrit
temiz, hâlis şey.

bicu
"( custen : aramak) mastarının emir köküne ""bi"" eklenerek yapılmıştır. ara, bul mânasında emirdir."

bicû
"(custen: aramak) mastarının emir köküne ""bi"" eklenerek yapılmıştır. ara, bul meâlinde emirdir."

bicu
bağışlanma iste (bk. ğ-f-r)

bid
f. söğüt ağacı.

bid'
ilim, şecaat ve şerafette kâmil ve yegâne. * yeni.

bida'
bid'atlar. sonradan meydana çıkan şeyler. (bak: bid'at)

bidâ
bidatlar, sonradan çıkan şeyler.

bid'a
bid'alar. (bak: bid'a)

bida'
et parçası.

bidaa
(bidâat) sermaye, ana para. * tahsil olunmuş ilim.

bidâa
sermayeler, anamallar.

bî-dad
zâlimlik. zulüm. işkence. adaletsizlik.ne mümkün zulm ile bî-dâd ile imhâ-yı hakikat.çalış, kalbi kaldır muktedirsen âdemiyyetten.

bî-dadger
f. gaddar, zâlim, hain.

bî-dadgerî
f. gaddarlık, hainlik, zâlimlik.

bî-dadî
adaletsizlik. zâlimlik.

bidah
f. sert başlı, huysuz at, aygır.

bidâkârâne
dinde olmayanı dine sokarcasına.

bidal
bir şeyi başka diğer bir şeyle değiştirme, tırampa etme.

bidanet
semizlik, besililik, yoğunluk.

bîdar
f. uykusuz, uyumayan. uyanık.

bîdar-baht
f. mutlu.

bîdar-dil
f. uyanık, aydın.

bidare
f. tutkun, âşık, düşkün.

bî-darî
uyanıklık. dikkatlilik.

bid'at
"(bid'a) sonradan çıkarılan âdetler. * fık: dinin aslında olmadığı hâlde, din namına sonradan çıkmış olan adetler. meselâ: giyim ve kıyafetlerde, cemiyet (toplum) hayatındaki ilişkilerde, terbiye ve ahlâk kurallarında, ibadet hayatında yani dinin hükmettiği her sahada, dine uygun olmayan şekiller, tarzlar, kurallar, âdet ve alışkanlıklardır ki, insanı sapıklığa götürür. din âlimleri tarafından din namına beğenilen ve dinle ilgili yeni icad ve hükümlere bid'a-yı hasene; beğenilmeyip tasvib görmeyenlere de bid'a-yı seyyie denilmektedir. (bak: sünnet, fitne)(resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm ferman etmiş: $ yâni $ sırrı ile: kavaid-i şeriat-ı garra ve desatir-i sünnet-i seniyye, tamam ve kemalini bulduktan sonra yeni icadlarla o düsturları beğenmemek veyahut hâşâ ve kellâ, nâkıs görmek hissini veren bid'aları icad etmek, dalâlettir, ateştir.sünnet-i seniyyenin merâtibi var. bir kısmı vâcibdir, terkedilmez. o kısım, şeriat-ı garrâ'da tafsilâtiyle beyan edilmiş, onlar muhkemattır. hiçbir cihette tebeddül etmez. bir kısmı da nevâfil nev'indendir. nevâfil kısmı da, iki kısımdır. bir kısmı, ibadete tâbi sünnet-i seniyye kısımlarıdır. onlar dahi şeriat kitablarında beyan edilmiş. onların tağyiri bid'attır. diğer kısmı, ""âdâb"" tabir ediliyor ki, siyer-i seniyye kitablarında zikredilmiş. onlara muhalefete, bid'a denilmez. fakat, âdâb-ı nebeviyeye bir nevi muhalefettir ve onların nurundan ve o hakiki edebden istifade etmemektir. bu kısım ise (örf ve âdat) muamelât-ı fıtriyede resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmın tevâtürle mâlum olan harekâtına ittiba etmektir. meselâ: söylemek âdâbını gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlâtın âdâbının düsturlarını beyan eden ve muaşerete taalluk eden çok sünnet-i seniyyeler var. bu nevi sünnetlere ""âdâb"" tabir edilir. fakat o âdâba ittiba eden, âdâtını ibadete çevirir. o âdâbdan mühim bir feyz alır. en küçük bir âdâbın mürâatı, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmı tahattur ettiriyor; kalbe bir nur veriyor. sünnet-i seniyyenin içinde en mühimmi, islâmiyet alâmetleri olan ve şeâire de taalluk eden sünnetlerdir. şeâir, adeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete ait bir ubudiyettir. birisinin yapmasiyle o cemiyet umûmen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mes'ul olur. bu nevi şeâire riya giremez ve ilân edilir. nâfile nev'inden de olsa, şahsi farzlardan daha ehemmiyetlidir. l.)(sünnet-i seniyyenin herbir nev'ine tamamen bilfiil ittiba etmek, ehass-ı havassa dahi ancak müyesser olur. ona bilfiil olmasa da, binniyyet, bilkasd tarafdarane ve iltizamkârane talib olmak, herkesin elinden gelir. farz ve vâcib kısımlara zaten ittibaa mecburiyet var. ve ubûdiyyetteki müstehab olan sünnet-i seniyyenin terkinde günah olmasa dahi, büyük sevabın zâyiatı var. tağyirinde ise, büyük hata vardır. adat ve muamelâttaki sünnet-i seniyye ise, ittiba ettikçe, o âdât, ibadet olur. etmese itab yok. fakat, habibullah'ın âdâb-ı hayatiyesinin nurundan istifadesi azalır. ahkâm-ı ubudiyette yeni icadlar, bid'attır. bid'atlar ise, $ sırrına münafi olduğu için merduddur. fakat, tarikatta evrad ve ezkâr ve meşrebler nev'inden olsa ve asılları kitab ve sünnet'ten ahzedilmek şartiyle ayrı ayrı tarzda, ayrı ayrı surette olmakla beraber, mukarrer olan usul ve esâsat-ı sünnet-i seniyeye muhalefet ve tağyir etmemek şartiyle, bid'a değillerdir. lâkin bir kısım ehl-i ilim, bunlardan bir kısmını bid'aya dahil edip, fakat ""bid'a-i hasene"" namını vermiş. imam-ı rabbâni müceddid-i elf-i sâni (r.a.) diyor ki: ""ben seyr-i sülûk-u ruhanide görüyordum ki: resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmdan mervi olan kelimat, nurludur. sünnet-i seniyye şuaı ile parlıyor. ondan mervi olmayan parlak ve kuvvetli virdleri ve hâlleri gördüğüm vakit, üstünde o nur yoktu. bu kısmın en parlağı, evvelkinin en azına mukabil gelmiyordu. bundan anladım ki: sünnet-i seniyyenin şuaı, bir iksirdir. hem o sünnet, nur isteyenlere kâfidir, hariçte nur aramağa ihtiyaç yoktur."" l.)"

bidât
dinde olmayıp da dine sonradan giren âdetler.

bid'at
bid'atlar. sonradan meydana çıkan şeyler. (bak: bid'at)

bidâtkâr
bidatçı, dinde olmayanı dine sokan bozguncu.

bid'at-üz zaman
zamanın bid'ası. yeni çıkan harikulâde şey. zamanın acib ve garibi.

bidâtüzzaman
zamanın görülmemiş ve harika olanı.

bidâyet
başlangıç. ilk önce. evvel ve ibtida. ilk olarak.

bidâyet
başlangıç.

bidayet
birşeyin başlangıcı ve sonu

bidayet mahkemesi
bu tâbir eskiden asliye mahkemeleri için kullanılırdı.

bidâyeten
ilk olarak.

bidâyeten
başlangıçta.

bidde
derman, tâkat, güç, kuvvet.

bider
kuzu veya oğlak derisi. * içi altun dolu olan kese. * onbin dirhem.

bîdevlet
f. mutsuz, zavallı.

bidh
geniş ova.

bî-dil
f. ürkek, korkak. * âşık. * kalbsiz, gönülsüz. * nüktesiz.

bî-dimağ
f. kafasız, akılsız.

bî-din
f. dinsiz. * merhametsiz, acımasız.

bî-direng
f. durmıyan, oyalanmayan, eğlenmeyen, çabuk.

bî-diriğ
f. esirgemeyen, elinden geleni yapan. * esirgenmeyen.

bidistan
f. söğütlük.

bidîyât
bidatlar, dine sonradan sokulanlar.

bid'iyyat
bid'alar. (bak: bid'a)

bidre
ağaç kurdu.

bidrûd
f. sağlık, salimlik, selâmet.

bî-duht
f. kızı olmıyan. * zühre yıldızı.

bie
yurt, konak.

bî-edeb
edebsiz. terbiyesiz.

bî-emanî
emin olmamak. emniyetsizlik.

bî-enbaz
şeriki ve benzeri ve eşi olmayan, eşsiz. Allah (c.c.)

bi-esrihi
hep birlikte, hep bir arada.

biet
bir menzile konma. * hal, durum, nitelik, keyfiyet.

bî-fasal
(kürtçe) fırsat vermeyen, kocaman mahlûk.

bî-fetret
(bilâ-fetret) dâimâ, kesiksiz olarak.

bîfütûr
fütursuz, gevşemeyen, çekinmeyen.

bî-gah
f. vakitsiz, zamansız.

bigal
katırlar, esterler.

bî-gâne
kayıtsız. alâkasız. * aldırışsız. yabancı. dünya ile alâkayı kesmiş olan.

bîgâne
ilgisiz.

bî-gânegî
f. yabancılık.

bî-garez
f. garezsiz. * taraf tutmıyan, tarafsız.

bî-gayat
f. sonu olmayanlar, sonsuzlar.

bî-gaye
gayetsiz, sonsuz. * gayesiz.

bi-gaye
f. sonu olmayanlar, sonsuzlar.

bî-gayet
gayetsiz, sonsuz. * gayesiz.

bî-geran
f. sınırsız.

bî-güman
f. şeksiz, şüphesiz.

bîgünah
günahsız.

bî-gışş
f. hilesiz, safi, karışıksız. * samimi.

bih
f. menba, kaynak. * temel, asıl, kök.

bih
f. iyiler, iyi adamlar.

bî-haber
f. habersiz, bilgisiz.

bîhaber
habersiz.

bîhad
hadsiz ve hesapsız

bihah
ses kısıklığı.

bihahe
ses kısıklığı.

bihak
gözsüz etmek, kör etmek.

bihakkalyakîn
yaşayıp bizzat tecrübe edercesine bir kesinlikle.

bihakkın
hakkıyle, tam olarak.

bi-hakkınì
tamamıyla, hakkıyla.

biham
dolu, memlû.

bihamdihî
hamd ve minnet allah'a mahsustur

bihan
f. iyiler, iyi adamlar.

bî-hanüman
f. çoluk çocuksuz, yersiz yurtsuz.

bihar
denizler. deryalar. * mc: ilmi çok olan âlimler.

bî-har
f. dikensiz.

bihâr
denizler.

bî-hareket
f. kımıldamıyan, hareketsiz.

bihaseb-il âde
âdet kabilinden, âdet kabul ederek.

bîhaste
f. şaşkın. yorgun. aciz.

bî-hasıl
f. ebedî, sonsuz, nihayetsiz, bâki. * verimsiz, faydasız.

bihbud
f. sağlam, sıhhi vücud, iyi, sağ.

bî-hemal
f. benzersiz, eşsiz.

bî-hemta
f. eşsiz. dengi olmayan. benzersiz.

bîhemta
benzersiz.

bî-hengam
f. vakitsiz, zamansız.

bî-hesab
f. sayısız, hesapsız.

bih-güzin
f. sarraf. * bir şeyin en güzelini seçen.

bihi
f. ayva.

bî-hicab
hicabsız, perdesiz, âşikâr olarak.

bîhicap
perdesiz, gizlemeksizin.

bihim
o, onları, onlara, onlardan, onlarla mânâlarına gelir ve zamirdir.

bihima
o ikisi, o ikisine, o ikisinden, o ikisiyle mânâlarına gelir ve zamirdir.

bihin
f. en iyi, pek iyi, seçkin. * hallaç.

bihine
f. en iyi, pek iyi, seçkin. * hallaç.

bih-ken
f. kökünden çıkaran, kök söken.

bihnane
f. beyaz ve has ekmek.

bî-hod
f. çılgın, kendinden geçmiş olan, ne yaptığının farkında olmayan. * bayılmış.

bihr
ağız kokusu.

bihram
f. savm, oruç.

bihred
akıllı kimse.

bihte
f. kalburdan geçirilmiş, elenmiş.

bihter(ek)
f. en iyi, daha iyi.

bihterek
f. farslılarca, 120 senede bir def'a 13 ay kabul edilen yılın ismi.

bihterî
f. üstünlük, en iyi ve üstün olma.

bihterîn
f. pek iyi, en iyi.

bî-hude
f. boşuna, beyhude, boşu boşuna.

bî-huzur
f. rahatsız, huzursuz, tedirgin.

bî-huş
akılsız. sersem, bunak.

bîhûş
şaşkın, sersem.

bihürmeti
gönderilen peygamberlerin efendisi, hz. muhammed'e (a.s.m.) hürmet ile

bî-idad
sayısız. * eşsiz, benzersiz. * denksiz.

bî-ihtiyar
ihtiyarsız. elinde olmadan.

biilmelyakîn
şüphesiz ve kesin bir ilimle.

bî-insaf
f. acımasız, insafsız.

bî-intiha
f. sonsuz, nihâyetsiz.

bî-irtiyab
f. şüphesiz.

bi-iznillah
Allah'ın izni ile.

biiznillah
allahın izniyle.

biiznillâhi
herşeyden yüce olan allah'ın izniyle

bî-iştibah
şüphesiz. şeksiz.

bîiştibah
şüphesiz.

bije
f. safi, halis, katıksız, sade, sırf. * hususiyle.

bijeng
f. kapı anahtarı, miftah.

bika
mercimek.

bika'
ülkeler, memleketler. topraklar, yerler.

bî-kâr
f. kârsız, işsiz kimse. bekâr kişi. (bekârlık, bikârların kârıdır. işârât)

bî-karar
kararsız.

bîkarar
kararsız, rahatsız.

bîkarar
kararsız eder, şaşkın yapar

bî-kayd
kayıtsız, şartsız. *alâkasız, aldırmaz.

bî-keran
(bî-girân) f. sınırsız, sonsuz. * kenarsız. * hesabsız.

bî-kes
kimsesiz.

bîkes
kimsesiz.

bikle
fıtrat, yaradılış, tabiat. * kılık, kıyafet. şekil, biçim.

bikr
(bikir) bozulmamış. temiz. * bekâr. el sürülmemiş. * her şeyin evveli. * eşi benzeri görülmemiş, misli sebkat etmemiş her amel ve vaziyet.

bikr
bozulmamış, temiz.

bikr
bekârlar. * mc: evvelce kimsenin söylemediği sözler.

bikr-i fikir
f. ilk olarak söylenen fikir.

bikr-i mazmun
ilk def'a söylenmiş mazmun. (bak: mazmun)

bî-kusur
f. eksiksiz, kusursuz, tam, mükemmel.

bikün
tevbe et

bi-kün tevbe
tevbe et.

bi-künem
yapayım.

bî-kıyas
f. kıyassız, ölçüsüz.

bil
" ""ile"" mânâsına ön ek."

bilâ
"olmayarak, sahib olmıyan ""...sız,...siz"" mânâları yerine kullanılan edattır. kelimenin başına getirilerek menfi mânâ hasıl olur."

bilâ
" ""sız, siz"" mânâsında ön ek."

bilâ
fasılasız, aralıksız

bilâ-addin
f. sayısız. adetsiz.

bilâ-bedel
bedelsiz. ücretsiz, meccanen.

bilâbedel
bedelsiz.

bilabil
elem, keder, tasa, dert, gam. * telâş.

bilâd
beldeler. diyarlar. memleketler. şehirler.

bilâd
beldeler, memleketler.

bilade
f. müzevvir, fâsid, fesatçı, ispiyon eden.

bilâd-ı âmire
imar edilmiş, yapılmış beldeler. * devlet idaresindeki yerler.

bilâd-ı cesime
büyük ülkeler.

bilâd-ı selâse
eskiden istanbul, edirne ve bursa'nın üçüne birden verilen isim.

bilâ-faiz
fâizsiz.

bilâ-fasıla
fâsılasız, aralıksız, durmadan.

bilâfasıla
aralıksız.

bilâhare
sonra, sonradan.

bi-l-ahire
sonra, sonradan, sonunda.

bilâihtiyar
elinde olmayarak.

bilâ-istisna
istisnâsız, ayırt etmeksizin.

bilâistisna
istisnasız.

bilâkayd
her hangi bir kayıt ve şart altında olmaksızın, kesin olarak

bilâ-kayd u şart
kayıtsız şartsız.

bilâkaydüşart
kayıtsız şartsız.

bilakis
aksine. tersine. zıddına.

bilakis
aksine, tersine.

bilal
siyah ve beyaz, yâni kara ile ak olmak. (bak: belal)

bilâl
hurmanın ıslanıp yaş olması.

bilal-i habeşî
resûl-i ekrem'in (a.s.m.) müezzini idi. sesi çok güzeldi. ezan okurken çokları ağlardı. kölelikten hz. ebu bekir-i sıddîk (r.a.) satın alıp azâd etmişti. her gazada hazır bulunmuştu. (hi: 20) de dâr-ı bekaya göçtü. (r.a.)

bilâmübalâğa
mübalağasız, abartmasız.

bilâmüreccih
tercih edici biri olmaksızın.

bilanço
ing. ticarî bir müessesenin muayyen bir devre sonunda alacak verecek durumunu göstermek üzere meydana getirdiği cetvel. * mc: herhangi bir işte belirli bir müddet sonundaki iyi ve kötü neticelerin karşılıklı durumu.

bilânço
toplam, özet.

bilâperva
korkusuz.

bil'asale
bizzat. kendisi. eli ile. başkasını vâsıta etmeden. asâleti ile.

bilasâle
aracısız, vasıtasız.

bilâ-sebeb
sebepsiz.

bilâsebeb
sebepsiz.

bilâ-teemmül
düşünmeden. düşünmeksizin. dikkatli olmadan.

bilâtefrik
ayırmaksızın.

bilâtereddüt
tereddütsüz.

bilâ-tevakkuf
durmadan, tereddüt etmeden.

bilâtevakkuf
duraksamadan.

bilâteşbih
benzetmesiz.

bilâ-udul
dönmeden, sapmadan. udul etmeden.

bilâ-vasıta
vasıtasız. araya biri girmeden, doğrudan doğruya.

bil'ayan
açık olarak. meydanda olarak.

bilaz
kaçkın kimse. * yemeği doyana kadar yiyen. * kısa boylu adam.

bilâ-ücret
parasız, ücretsiz.

bilâşek
şeksiz.

bilâşek
şeksiz ve şüphesiz (bk. lâ)

bilâşüphe
şüphesiz.

bilbedahe
"açıktan. aşikâr olarak. meydanda olarak. besbelli.(...hem şu âlemin sâni-i zülcelal'i bütün güzel masnuatiyle kendini zişuur olanlara tanıttırması ve kıymetli nimetler ile kendini onlara sevdirmesi bizzarure onun mukabilinde, zişuur olanlara marziyatı ve arzu-yu ilâhiyelerini bir elçi vasıtasiyle bildirmesini istemesine mukabil; en âlâ ve ekmel bir surette, kur'an vasıtasıyla o marziyat ve arzuları beyan eden ve getiren yine bilbedahe o zât'tır. m.)"

bilbedâhe
açık seçik.

bilcümle
bütün, hepsi. umumiyetle.

bilcümle
bütün, toptan.

bildem
göğüs önü. * boğaz. * akılsız kimse.

bilek
f. çatal temrenli bir nevi ok.

bilel
cisimlerin yüzeyinde olan yaşlık, ıslaklık.

bilfarz
olduğunu kabul ederek. farzolarak.

bilfarz
varsaymakla.

bilfiil
sırf kendisi. kendi çalışması ile. başkası karışmadan.

bilfiil
fiilen, çalışarak.

bil-guduvv-i ve-l-âsâl
sabah ve akşam.

bilhads
hads ile. son derece bir sür'at-i intikal ile. (bak: hads)

bilhads
hızlı bir kavrayışla.

bilhadsissâdık
doğru bir hads ile. (bak: hads)

bilhadsissâdık
doğru bir sezgi ile.

bilhakkı
"doğru söyledin ve hakkı konuştun" (bk. -d- ; - - )

bil-hassa
hususi olarak, mahsus, özellikle.

bilhassa
özellikle.

bil-hayr
uğurlu olarak, hayırla.

bil-icma
icma ile. (bak: icma')

bilicma
üstünde birleşmekle, topluca.

bilihtiyar
istemekle.

bil-iltizam
bile bile. bir şeyi doğru ve lüzumlu görüp taraftar olmakla.

bililtizam
taraftar olmakla.

bilîman
îman ile.

bil-imtisal
uyarak, imtisal ederek.

bilinemezcilik
(bak: lâedriye)

bilintikal
intikal etmekle, naklederek.

bilinç
t. psk: insanın kendi varlığından ve kendine tesir eden çevresinde meydana gelen hadise ve değişikliklerin, bilgisine sahip olması hali. şuurun dereceleri vardır. meselâ: düşünüyorum ve düşündüğümü biliyorum, yine düşündüğümü bildiğimi de biliyorum ve hakeza. şuurlu olma ruhun bir vasfıdır. maddede şuur yoktur. ve şuurun maddi izahı şuursuzca bir izah olup batıldır. (bak: şuur)

bilinçaltı
t. psk: şuur altı. geçmişte yaşadığımız ve etkisi altında kaldığımız hâdiselerden şimdi hatırlayamadıklarımız, şu anda da varlığımızda meydana gelen hadiselerden bilgisine sahip olmadıklarımızın hepsi. insan şuurlu hareket ettiği gibi şuuraltı etkilerle de hareket eder. insan şuuraltının etkisiyle hareket ettiği zaman bu hareketini şuuruyla izah ederken bahane sebepler bulur. ama bu sebepler hareketin mahiyetini izahtan uzak kalır.

bilirâde
iradeyle, istemekle.

bilirkişi
(bak: ehl-i vukuf)

bi-lisan-il-arz
arzın diliyle. yeryüzünün lisân-ı hâliyle.

bilistidad
yetenekle.

bilistihkak
lâyıkıyla, liyakatı olarak. hakkıyla. haklı olarak.

bilistihkak
hak etmekle.

bil-istiklal
başlıbaşına, istiklâl üzere.

bilittifak
ittifak ile. beraberce, birlikte, elbirliğiyle.

bilittifak
ittifakla, hep birlikte.

bil-iştirak
birleşerek, ortaklaşa.

biliştiyak
iştiyakla, arzu etmekle.

bilkabul
kabul etmekle.

bilkasd
kasd ile, düşünerek. bilerek.

bilkasd
kasıt ile, gaye edinerek.

bilkuvve
fiil mertebesine varmadan. tasavvurda, tasavvurî olarak. düşünce halinde. kabiliyet ve istidat ile.

bilkuvve
düşünce halinde.

bilkülliye
tamamı ile. büsbütün. bütün ile. tamamen.

bilkülliye
büsbütün.

bill
mübah olan şey.

billah
billahi, Allah için.

billahi
Allah'a, Allah'tan. * (yemin) maksadı ile söylenir.

bille
yaşlık, ıslaklık. çiy dedikleri rutubet ki sabah vakitlerinde olur.

billit
akıllı, hâzık ve mâhir kimse.

billiz
kısa boylu adam. * şişman kadın.

billur
şeffaf, parlak taş, elmas gibi kıymetli. cam gibi parlayan.

billur
pırıl pırıl cam.

bilmecburiye
mecburen.

bilmukabele
karşılıklı. karşılık olarak. mukabil olarak.

bilmukabele
karşılık vermekle.

bil-münavebe
değişerek, nöbetleşe.

bilmüşahede
"görmek suretiyle, görerek.(hem sâni-i âlem'in nihayet cemalde olan kemal-i san'atı üzerine enzar-ı dikkati celb etmek, teşhir etmek istemesine mukabil, en yüksek bir sada ile dellallık eden; yine bilmüşâhede o zat'tır... m.)"

bilmüşâhede
şahit olmakla.

bilsam
f. zâtülcenb, akciğer zarı iltihabı.

bil-umum
bütün, tamamı, hep.

bilumum
genel olarak, bütün, hep.

bilv
belâ. * zahmet. * tecrübe, imtihan.

bilvasıta
vâsıta ile. birisinin vâsıta olması, aracılığı ile. * edb: terci' ve terkib-i bentleri teşkil eden parçaları birbirine bağlayan beyit.(bak: musarra')

bilvasıta
vasıta ile.

bilvasıta
bir başka unsur aracılığıyla harekete geçen

bilyakîn
bir şeyi şeksiz ve şüphesiz olarak itikad-ı kavi ve sahih ile bilmek, derk etmek. (bak: yakin)

bilyakîn
kesin bir bilişle.

bilye
belâ, * zahmet. * tecrübe, imtihan.

bil-ıtlak
mutlak olarak. hiçbir şeye bağlı olmaksızın. (bak: ıtlak)

bim
f. korku, havf. * tehlike.

bim ü ümid
korku ve ümid.

bimanend
eşsiz, nazirsiz.

bimar
f. mariz, hasta, alil.

bimârân
f. mariz, hasta, alil.

bimare
f. hasta, alil. * muharebeler veya akınlar esnasında ele geçirilen kadın esirlerin ayrıldıkları sınıflardan birinin adı.

bimarhane
tımarhane. akıl hastahanesi.

bimaristan
f. tımarhane. * hastahane.

bî-meal
f. hükümsüz, mânasız, saçmasapan söz.

bî-mecal
f. mecalsiz, halsiz, dermansız, zayıf.

bî-mekân
f. mekânsız, yersiz, yurtsuz. * serseri.

bî-mer
f. sayısız, hesapsız.

bim-i cân
can korkusu, ölüm korkusu.

bî-mihr
f. sevgisiz, şefkatsiz.

bim-nak
f. korkmuş.

bî-müdam
devamsız.

bî-müdanî
eşsiz. denksiz.

bimüdânî
eşsiz, benzersiz.

bîn
"f. kelime sonuna ilâve ile ""gören, görücü"" mânalarına gelir. meselâ:"

bin
oğul, oğlu.

bîn
" ""gören"" mânâsında son ek."

bina
f. gören, görücü. * göz.

bina'
yapı, ev. yapma, kurma. * gr: müteaddi, lâzım, meçhul, mütavaat gibi fiillerin esasını mevzu yapan kitab.

binâ
ev, yapı.

bina
yapmak, inşa etmek

bina
binalar. yapılar.

bina emini
inşaatı kontrol eden.

binaberin
f. bunun üzerine, bu sebebe binâen, bundan dolayı.

bina-dil
f. basiretli. kalbi hakikatı kavrayan.

binâen
...den dolayı, bu sebepten. mebni ve müstenid olarak. dayanarak.

binâen
dayanarak, bu sebeple.

binâenalâhaza
bundan dolayı. buna binaen.

binâenalâhâzâ
bunun üzerine, bundan dolayı.

binâenaleyh
bunun üzerine, ondan dolayı.

binaenaleyh
bundan dolayı, bunun üzerine.

binaguş
f. kulak tozu. * kulak memesi.

binâimechûl
öznesi belirsiz fiil.

bî-nam
f. isimsiz, nâmsız.

bî-namaz
f. namaz kılmayan, namazı terkeden, namazsız. beynamaz. (bak: târik-üs salât) namaz, islâmın temel şartlarından biridir. peygamberimiz (a.s.m.), namaz dinin direğidir demiştir. namazını terkeden dininin direğini yıkmış olur. beş vakit namaz için bir saat yetmektedir. insan bir günün 24 saatinden bir saatini Allah'ın huzuruna çıkmak demek olan namaza ayırmazsa büyük ziyana uğramış olur. namaz kılan insan kötülükten korunur. yaptığı işler de güzel bir niyetle ibadet hükmüne geçebilir.

bînamaz
namazsız.

binân
güzel, hoş koku.

bî-nasib
f. nasibsiz, tâlihsiz.

binavend
f. mâni, engel.

bina-yı mechul
"fiilde fâilin, öznenin meçhul olması hâli. meselâ: ""yazmak"" fiilinin binâ-yı meçhulü olan ""yazıldı"" kelimesinde olduğu gibi. fiilde fâilin belli olması hâlinde de ""binâ-yı malûm"" denir. ""nuri yazdı"" gibi."

bî-naz
f. naz etmeden nazsız.

bînaz
nazsız.

bî-nazir
f. benzeri olmayan. nasirsiz.

bînazîr
benzersiz.

binbaşı
"ask: bin kişiye yakın olan bir tabur askere kumanda eden subay; yarbayın bir alt, yüzbaşının bir üst derecesidir."

binc
her nesnenin aslı ve kökü.

bincişk
f. şerçe kuşu.

bî-nemek
f. lezzetsiz, tatsız, tuzsuz.

binefsihi
bizzat, kendisi, kendisi ile.

binefsihi
kendisiyle.

binek
f. gözbebeği, hadeka.

binende
f. görücü, gören. * tedbirli, ilerisini düşünen, akıllı.

bî-neng
f. rezil, namussuz.

bî-neva
f. zavallı, nasibsiz, muhtaç, çaresiz.

binevend
f. mâni, engel.

binî
f. burun. (insan ve deniz için kullanılır.) * dağ tepesi. * zirve, uç nokta. * yayın ele alınan kısmının ucu. * görürlük, görmeklik.

bî-nihaye
f. sonsuz, nihayetsiz, ebedi, bâki, tükenmez.

bînisyan
unutmazlık.

bî-niyazî
f. zenginlik.

biniş
f. basiret, görüş, görme kabiliyeti. * mülâkat.

bi-n-nefs
kendi kendisi.

binnefs
nefsiyle.

binnetice
neticede, netice olarak.

binnetice
neticeyle.

binnihaye
sonuna kadar. sonsuz.

bi-n-nisbe
nisbetle, bir dereceye kadar.

binnisbe
oranla.

binniyet
kastederek. niyetle.

binniyet
niyetle.

binniyye
niyetle.

binsar
(binsır) serçe parmakla orta parmak arasındaki parmak. yüzük parmağı.

bint
"kız. kızı. ""fâtıma bint-i resûl-i ekrem (a.s.m.): resûl-i ekrem'in (a.s.m.) kızı fâtıma (r.a.)"""

bint
kız.

bint
kızlar. * bebekler.

bint-i lebun
üç yaşına girmiş dişi deve.

bint-i mehad
iki yaşına girmiş olan dişi deve.

bint-ül kerem
şarap, hamr.

bint-ül meniyye
ölüm, vefat, mevt.

bint-ül-fikir
düşünce mahsulü.

bî-nukat
f. ebced hesabında noktasız harfler. (bak: mühmel)

bî-payan
f. sonsuz. payansız.

bîpâyan
tükenmez.

bî-perva
f. korkusuz. pervasız.

bîperva
korkusuz.

bi'r
kuyu.

bîr
kuyu.

bir
kur'ân'ın gösterdiği gerçekleri görmeyen ve sadece dünyevî maksatları gözeten zekâvet, dâhîlik

bi'r
kuyular. su kuyuları. * f. hesap defteri.

bir gûna
hiçbir suretle. bir suretle. bir türlü.

bira
(felemenkçe) içinde alkol bulunan ve bu sebeple haram olan bir cins içki.

birabbi
rabbimle, rabbime.

birad
f. ihtiyar, pir. dermansız, güçsüz kimse.

birader
(berâder) f. kardeş.

birâder
kardeş.

biraderane
f. dostça, kardeşçe.

biraderî
f. kardeşle ilgili. kardeşlik.

birader-i manevî
din veya âhiret kardeşi.

birader-i rıdaî
süt kardeşi.

biraderzade
f. kardeş oğlu. (yeğen: kızkardeşin oğludur.)

birâderzâde
kardeş oğlu.

bî-râhe
f. çıkmaz sokak. sapa yer, yolu bulunmayan yer.

birak
cennet merkeplerinden bir bineğin adı.

birak
taşlık yer.

biran
f. viran, harab, yıkık, dökük, eski.

birane
f. viran, harab, yıkık, dökük, eski.

biraste
f. budanmış ağaç. fazla dalları kesilmiş ağaç.

bî-rayb
(bî-reyb) şüphesiz. şeksiz.

biraz
karşı karşıya kavga etme. savaşa atılma.

birbas
derin kuyu.

bircis
sütlü deve. müşteri yıldızı.

birem-birâm
çömlek yapımında kullanılan yumuşak taş. * çömlek. * baş örtüsü.

bî-reng
f.renksiz . taslak halinde resim.

bire'sihi
kendi başına, bizzat.

bî-reyb
f. şüphesiz, şeksiz.

bi'r-i muattal
suyu kesilmiş kuyu. susuz kuyu.

bi'r-i zemzem
f. zemzem kuyusu.

birig
f. üzüm salkımı.

birinc
f. bir hububat cinsi olan pirinç. * pilav. * pirinç madeni.

birinci
birinci dünya savaşı

bir'is
sütlü deve.

birişte
f. kızartılmış.

birkaş
serçeye benzer bir küçük kuşun adı.

birkîl
tüfek. * zemberek adı verilen bir savaş aleti.

birleme
her şeyin bir olan allah'a ait olduğunu gösteren mühürler

birnas
derin kuyu.

birnis
f. at kestanesi.

birr
temizlik. * günahtan çekinmek. * takvâ. * in'âm ve ihsan etme. * amel-i sâlih, iyi amel. * koyunu sevketmek. * gönül, kalb. * tilki yavrusu. * fâre.

birr
temizlik, iyilik.

birs
pamuk.

birsa'
uzun boylu, semiz.

birsam
(hallüsinasyon) akıl hastalarının, gerçekten var olmayan bir şeyi varmış gibi yanlış idrak etmeleri halidir. meselâ karınlarında veya başlarının içinde yılan bulunduğunu söylemeleri yahut bir canavarın ağzını açıp kendilerine baktığını söylemeleri birsam hâlini gösterir.

birtîl
hediyeler, rüşvetler.

birun
f. dışarı, hârici, dış. * fazla.

birunane
haddini aşarak. haddini tecavüz ederek.

bî-ruyî
f. yüzsüzlük, edebsizlik, hayâsızlık.

biruz
f. değersiz, zümrüte benzer yeşil renkte bir taş.

biryan
f. kebabın bir nev'i. piran. pürân.

biryân
kebap.

birzevn
"(c.: berâzin) semer vurdukları at. (farisîde ""esb-i palanî"" derler)"

birzin
ağaç maşrapa.

birşam
hiddetli nazar, kızgın bakış.

bî-sâman
f. sermayesiz, parasız.

bisat
döşek. * döşeme, kilim, minder.

bisat
bisatlar, döşekler, kilimler, minderler, keçe yaygıları.

bisat-ı arz
yeşillik, çimen.

bi'se
ne fena, ne kötü, ne çirkin mânâlarına gelir. ve birleşik kelimeler yapılır.

bî-sebeb
f. sebepsiz, boşuna, yok yere.

biselamet-il-emr
işin kolaylıkla ve zahmetsiz yapılması.

biser
f. atmaca cinsinden, zaganos denilen bir nevi avcı kuşu.

bî-ser
f. başsız.

bî-ser ü pâ
sefil ve perişan.

bisere
f. atmaca cinsinden, zaganos denilen bir nevi avcı kuşu.

bi'set
"gönderilme. insanları hak ve doğru yola sevk için gönderilen cenab-ı peygamberimiz resül-i ekrem'in (a.s.m.) nübüvvetinin başlangıç zamanı, nübüvvetinin bidayeti.(nasârâ ulemâ-yı benâmından ibn-ül alâ, bi'setten ve peygamber'i görmeden evvel haber vermiş. sonra gelmiş. hz. peygamber'i (a.s.m.) görmüş, demiş: $ yani: ""ben senin sıfatını incil'de gördüm. iman ettim. ibn-i meryem, incil'de senin geleceğini müjde etmiş."" m.)"

bîset
gönderme, peygamberliğin başlangıcı.

bi'set-i nebeviye
Allah tarafından peygamberin gönderilmesi.

bisinoz
yun. pamuk işçilerinde görünen, pamuk tozlarının sebebiyet verdiği bir akciğer hastalığı.

bismark
ünlü bir devlet adamı.

bismihi
onun adı ile, onun namına. * Allah'ın adıyla.

bismil
f. boğazlanmış, kesilmiş.

bismil-gâh
f. hayvan kesilen yer, salhâne.

bismillah
allahın adıyla.

bismil-şüde
f. boğazlanmış, kesilmiş.

bisr
vücudu sivilceli olan kişi.

bisre
sivilce, siğil.

bissavab
doğru olarak.

bissüyûf
kılıçlarla ve kuvvet ile.

bist
f. yirmi. (20)

bistah
f. küstah, hayâsız, edepsiz, arsız, utanmaz adam.

bistam
f. kıymetli bir cins taş olan mercan.

bistar
f. çarpık, eğri. gevşek.

bister
f. yatak, döşek.

bistuh
f. beceriksiz, âciz. zayıf, cılız kimse.

bistüm
yirminci.

bî-sud
f. faydasız, boş, neticesiz.

bisyar
f. ziyade, çok , fazla.

bisyarî
f. çokluk.

bî-sükûn
f. sükûn bulmaz, durmaz, hareketli.

bit
bir gece yiyecek yemek.

bît
kut. gıda.

bita'
bal şerbeti.

bî-tab
yorgun, takatsiz, güçsüz.

bî-tabî
f. halsizlik, tâkatsizlik, bîtablık.

bitah
içinde kum ve çakıl taşları olan geniş su akıntısı.* yüz üzeri düşme. * serilip yatan adamın boyu. * bırakma.

bitâh-betâyih
ufak taşlı büyük dere. * kamışlık ve sazlık yer.

bî-tail
f. menfaatsiz, faydasız. işe yaramaz, boşuna.

bitain
astar. (bak: betâin)

bitaka
küçük parça. (üzerinde kumaşın fiatını yazıp kumaş içine koyarlar.)

bitamâm
büsbütün.

bitamâmiha
tamamıyle.

bitan
deve kolanı. karnı tok kimse.

bitane
çarşaf. * kaftan astarı. * dostluk. * hâlis olmak. * kuvvetli olmak.

bî-taraf
tarafsız. hiç bir tarafı tutmayan.(ehl-i ilhad ile ve bilhassa avrupa mukallitleriyle münâzara ile iştigal edenler büyük bir tehlikeye mâruzdurlar. çünki, nefisleri tezkiyesiz ve emniyetsiz olması ihtimaliyle tedricen hasımlarına mağlup olur ki, bîtarafane muhakeme denilen münsifane münazarada nefs-i emmareye emniyet edilemez. çünki, insaflı bir münazır, hayalî bir münazara sahasında, arasıra hasmının libasını giyer, ona bir dâva vekili olarak onun lehinde müdafaada bulunur. bu vaziyetin tekrariyle dimağında bir tenkit lekesinin husule geleceğinden, zarar verir. lâkin niyeti hâlis olur ve kuvvetine güvenirse, zararı yoktur! böyle vaziyete düşen bir adamın çare-i necatı, tazarru ve istiğfardır. bu suretle o lekeyi izale edebilir. m.n.)

bîtaraf
tarafsız.

bîtarafâne
tarafsızca.

bîtarafâne
tarafsız değerlendirme

bite
geceleme, gece kalma.

bite
bir gece yiyecek yemek.

bitet
geceleme, gece kalma.

bitevî
(biteviye) t. sürekli, durmadan. * bütün yekpare.

bi-teşvik
kışkırtarak, teşvik ederek.

bitke
kesinti. * kesilen bir nesnenin ufak parçaları, cüz'leri.

bitlab
f. hurma çiçeğinin tomurcuğu.

bitnân
çukur yer.

bittâb
tabiatıyla.

bittabî
tabiatıyle.

bi-t-tafsil
tafsilâtiyle, etrafiyle, uzun uzadıya.

bittahrik
hareket ettirerek, oynatarak. * kışkırtarak, teşvik ederek.

bittakdir
takdirle.

bit-tarik-il ula
birinci usul veya yol ile. elbetteki. evleviyetle.

bittasavvur
tasavvur ile, niyet ederek, düşünerek. (bak: tasavvur)

bi-t-tav'
istek ile, isteyerek.

bittecrübe
tecrübeyle.

bittedric
yavaş yavaş.

bityar
f. elem, keder, tasa, sıkıntı.

bityare
f. elem, keder, tasa, sıkıntı.

bitüm
yerin altında bulunup sıvı ve sarımtırak veyahut katı ve kara bir durum ve renkte olan maddedir ki, asfalt yol yapılırken kullanılır.

biûza
sivrisinek.

biv
f. güve.

bivan
çadır direği.

bivar
"f. ""onbin"" sayısı."

bî-vare
f. âciz, fakir, miskin, zavallı, kimsesiz, garib.

bî-vaye
f. mahrum, nasipsiz.

bivaz
f. yarasa kuşu. muvâfakat, kabul.

bive
f. dul kadın, kocasız kadın.

bî-vefa
f. vefasız, dönek.

bîvefa
vefasız.

bivegî
f. dulluk. kocasız kadının hâli.

bî-vukuf
vukufsuz, bîhaber, malûmatsız, habersiz.

biya'
kiliseler.

biyâ
kilise.

biyâât
satılık mal.

biyaet
satılık mal.

biyah
ufak balık.

biyan
gece. gece ile gelen belâ.

biyâz
kasaba, köy. * güzel yüzlü kadın. (müz: ebyaz)

biyedî
elimi.

biyocoğrafya
yun. nebat ve hayvanların yer yüzünde dağılışını ve sebebelerini tetkik eden ilim kolu. hayatî coğrafya. biyojeografi.

biyoelektrik
canlı varlıkların vücutlarında yaratılmış olan elektrik. (bu elektriğin varlığı, hususi âletlerle anlaşılır)

biyofizik
canlıların bünyelerindeki hâdiselerin fizikî cephesini inceleyen ilim kolu.

biyografi
bir kimsenin hayatını anlatan eser.

biyokimya
canlıların kimya ile ilgili yapılarını, tepkilerini, belirtilerini inceleyen bilim dalıdır. 19. asırda başlatılan bu çalışmalarla proteinler, vitaminler, hormonlar anlaşılır duruma gelindi.

biyolog
biyoloji ilmiyle uğraşan âlim.

biyoloji
"yun. canlı varlıkları inceliyen ilim. hayvanları inceleyen bölümüne zooloji; bitkileri inceleyen bölümüne botanik denir. biyoloji, incelediği konulara göre çeşitli isimler alır. canlının dış yapısını inceleyen: morfoloji; dokuları inceleyen; histoloji canlıların büyüyüp gelişmelerini: embriyoloji; hayatî faaliyetleri inceleyen: fizyoloji; iç salgı bezlerin faaliyetlerini inceleyen: endrokrinoloji; hastalık hallerini inceleyen: patoloji; canlıların sınıflandırılmasını yapan: sistematik; bitki veya hayvan neslinin ıslahı ile uğraşan: zootekni; mikroskobik canlıları inceleyen: mikrobiyoloji'dir. iç yapısını inceleyen: anatomi; hücreleri inceleyen; sitolojidir."

biyonik
canlıların, yaşadıkları muhit içinde değişen şartlara uygun nasıl hareket ettiklerini inceleyerek canlıları model almak suretiyle benzer hareketleri yapabilecek makinelerin yapılması işiyle uğraşan ilim ve fen.

biyoterapi
tıb: bazı hastalıkların tedavisinde canlı varlıklardan faydalanma usûlü.

biyoğrafi
şahısların hayatlarını mevzu edinen yazı çeşitlerine verilen isim.

biyt
kuvvet.

biyz
(bîd) parlak ve beyaz.

biza'
birisine kaba muamelede bulunma. * faydasız, boş yaramaz söz.

bî-zar
f. bıkmış, usanmış, fütur getirmiş.* bezginlik.

bîzâr
bıkmış.

bizare
f. desise, hile, tuzak.

bizâtihi
kendi kendine, aslında, kendiliğinden, esasında, kendisi, yalnızca zâtından, aslından.

bizâtihi
kendiliğinden.

bizatihî
varlığı başka bir sebebe bağlı olmayan, kendi zâtıyla var olan

bizaz
bezcilik. manifaturacılık.

bî-zer
f. altınsız.* cimri, hasis, pinti.

bî-zeval
f. zevâlsiz, sona ermez, bitmez, tükenmez.

bîzeval
sona ermez.

bizi
bizi geçen, bizden ileride olan

bizişk
f. tabib, hekim, doktor.

bizişkî
f. doktorluk, hekimlik, cerrahlık.

bizlah
geveze, boşboğaz, çenesi düşük.

bizle
gündelik elbise.

bizr
sebzevât. * kuru ot tohumu.

bizz
açmak, feth.

bi-z-zarure
zarûri olarak, ister istemez.

bizzarure
zaruri olarak.

bi-z-zat
kendisi, aslında. kendi zatı ile. binefsihi.

bizzât
kendisi.

bî-çare
f. çaresiz. zavallı. şaşkın.

bîçâre
çaresiz.

bî-çaregân
f. zavallılar. biçareler.

bî-çaregî
f. zavallılık, biçarelik.

bî-çarevâr
f. zavallı gibi, biçare gibi.

biçiz
f. pek küçük ve değersiz şey.

biçişk
f. doktor, hekim.

biçrek
f. kandırılıp aldatılarak kendisiyle daima alay edilen kimse.

bî-çûn
f. emsalsiz, eşsiz, ortaksız, benzersiz. * sebep sorulmaz. (Allah c.c.)

biş
f. artık, ziyade. bıldırcın otu denilen zehirli bir ot.

bişar
f. esir, kul, köle. harpte teslim alınan kimse. * altın, gümüş kakmalı işlemeler. * takatsiz, dermansız, halsiz.

bişaret
müjde.

biş-baha
f. pahalı, fiatı yüksek, değerli, kıymetli.

bişe
f. orman, meşelik.

bi-şek
f. şüphesiz, şeksiz.

bi-şerm
f. utanmaz.

bişî
f. fazlalık.

bişing
f. balyoz. kazma. küskü. burgu.

bişir
talâkat, güzel yüzlülük.

bişkel
f. elem, keder, gam, tasa, kasavet. * orak şeklinde ağaç anahtar. * kıvırcık saç.

bişkufe
f. kusma, istifra. * çiçek.

bişkuh
f. iktidarlı. kuvvet sahibi. muhterem ve saygıdeğer kimse.

bişkul
f. becerikli, çevik. * ihtiyatlı, tedbirli. * akıllı. * kuvvet sahibi.

bişpul
f. pejmurde, perişan, dağınık.

bişr
sevinç eseri.

biştam
f. sığıntı, parazit, asalak.

biş-ter
f. daha çok, daha fazla.

bi-şumar
f. sayısız, pek çok.

blok
fr. birbirine bitişik yapılar. * büyük ve ağır yığın. * resim kağıtları saklanan karton kap.

blöf
ing. karşısındakini yanıltmak veya yıldırmak için aslı olmayan şeyleri gerçekmiş gibi göstermek.

bobin
fr. tel veya iplik sarılmaya mahsus silindir şeklinde makara.

bodur
enine göre boyu kısa ve tıknaz olan.

bolşevik
rus komünisti, dinsiz.

bolşeviklik
(bolşevizm) rusya'da kanlı komünizm ihtilalini yapan ve bütün hür dünya milletlerinin de aynı ihtilal metotlarıyla komünizmin hâkimiyeti altına gireceğini savunan marksist leninist siyasî görüş. bu görüşün temsilcileri önce rus halkını aldattılar, onlara en çok özledikleri şeyleri va'dederek onları aldatıp kendilerine bağladılar ve cinayetlerine ortak ettiler. sonra da va'dettiklerinin tam tersini uygulıyarak halkı köleleştirdiler. daha sonra gerçeklerden habersiz başka milletlerin gençlerini ve işçilerini aldatarak memleketlerini komünizmin esaretine soktular. bugün memleketimizde ve başka ülkelerde anarşizmin kaynağı bolşevizm (komünizm)dir. Allah'ı, peygamberi, âhireti inkâr eden,vatan millet tanımayan, inançsız ve acımasız, insanları âlet olarak kullanarak milletleri içten yıkmak ve sonra hâkim olarak onları sömürmek isteyen bolşevizme ve komünizme karşı en büyük silâh Allah'a iman ve islâmiyet'tir. bolşevizm ve komünizm gibi üvey kardeşleri olan kapitalizm ve faşizm de insanlığa kan ve acıdan başka birşey vermemişlerdir. gafletten uyanan insanlar, islâmiyet'in yegâne kurtarıcı olduğunu anlamaya başlamışlardır. istikbal islâmındır ve islâm'ın olacaktır. (bak: komünizm)

bolşevizm
rus komünizmi, dinsizlik.

bombardıman
fr. bomba, top gibi ağır silahlarla yapılan hücum.

bonkör
fr. hulus-i kalb. kalb temizliği. iyilik.

bono
itl. ticaret senedi. muayyen bir va'denin sonunda belirli bir paranın belli bir kimseye ödeneceğini bildiren senet.

bora
yun. birdenbire çıkan fırtına. pek şiddetli rüzgâr.

bornuz
başlıklı ve kollu hamam havlusu.

borsa
(ticarette) vasıfları belli ölçülere uyan yani standartlaştırılabilen malların örnekleri üzerinden alım satımının yapıldığı devlet kontrolü altında teşkilâtlanmış pazar yeri.

borç
geri verilmek niyetiyle ihtiyaç sahiplerine verilen para. müslümanlıkta faizle borç vermek haramdır, günahtır. borcunu ödiyemiyecek durumda onların borçlarını bağışlamak veya sonraya bırakmak sevaptır. borcunu ödeyebilecek durumda olanlar da borçlarını zamanında ödemelidirler. ödeyemiyecek olanlar da zamanından önce alacaklıya durumlarını bildirmelidir ki, o da işlerini ona göre ayarlasın. islâm'da devletin vazifelerinden biri de borçlulara yardımcı olmaktır.

bostan
(bustan) f. ağacı, çiçeği, yeşilliği çok olan yer, kokulu yer. sebze bahçesi. * kavun, karpuz.

bostân
sebze bahçesi.

bostan
bostanlar.

bostan-ı hudâ
"f. huda'nın, Allah'ın bostanı meâlinde olup, ilâhî güzellikleri ve tecelli-i ilâhînin aksettiği yer mânâsında kullanılır. ""vahidiyet mertebesi"" diye de söylenmiştir."

botanik
bitkileri inceleyen biyoloji ilmi. (bak: biyoloji)

boykot
"(boykotaj) fr. bir şahıs veya devlete karşı alış-verişi, münasebetleri kesmek. bir ülkeyi, bir topluluğu veya bir şahsı zarara sokmak maksadıyla onunla her türlü ilgiyi kesme. * bir işten geçici olarak çekilme; işe, çalışmaya hep birlikte katılmama."

boykotaj
boykot.

boykotaj
boykot etmek

boylam
t. yer yüzünde bir yerin başlangıç dairesine olan uzaklığının açı cinsinden değeri. (bak: tul)

bozkır
yağışlı mevsimler de yeşeren ot cinsinden bitkilerin ve bazı bodur ağaçların yetişebildiği yarı kurak yer.

bozok
bugünkü yozgat vilâyetimizin osmanlılar devrindeki adı.

boşanmak
t. eşi ile olan nikâh bağını bozmak. eşinden ayrılmak.(medeni kanun, boşama yetkisini mahkemeye bırakmıştır. islâm dini evlenmeyi Allah'ın emirleri dahilinde karşılıklı rızaya bağlı hür bir sözleşme olarak gördüğünden kadınla erkek boşanma yetkisinin kimde olacağını da kararlaştırabilirler. isterlerse mahkemeyi, isterlerse velilerini, isterlerse eşlerden birini yetkili kılabilirler. görülüyor ki, islâm dini insanlara medeni kanundan daha çok hak ve hürriyet tanımıştır. islâmiyet evleneceklerde denkliği, (küfüv) (din ve ahlâkta denklik) şart koşar. evlendikten sonra bazı bakımlardan anlaşamamazlıklar çıkarsa karşılıklı birbirine katlanmalarını ve sabırlı olmalarını tavsiye eder. boşanma son çaredir. eğer istek erkek tarafından geliyorsa mehir denilen tazminatı kadına ödemek zorundadır. görülüyor ki, islâmiyet, kadın haklarının korunmasını istemektedir.) (bak: aile)

boşboğaz
"t. yerli yersiz mutlaka bir şey söylemeden içi rahat etmiyen. saklanması gereken şeyleri söyleyiveren, sır saklamayan.(eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: ""ben de varım"" derler. o kâinat-ı sâkit birden söze başlıyor. ""bizi câmid zannetme ey insân-ı boşboğaz!"" s.)"

boşboğaz
yerli yersiz konuşan.

bronş
yun. tıb: nefes borusunun akciğerlere giden iki kolundan her birinin adı.

bu'
bir şeyi kucaklayıp çekmek.

buak
şiddetli sel. * şiddetli ses, sadâ. haykırış. * birden bire, ansızın gelen yağmur.

bu'bab
cemaat, topluluk.

bubürd(ek)
f. andelib, bülbül.

bu'd
uzaklık. baid olma. * aralık. * geo: bir cismin uzunluk, genişlik ve derinliği.

bud
f. varlık.

bûd
uzaklık.

bu'd
mesafeler, uzaklıklar.

bud u nebud
f. var-yok. * oldu-olmadı.

buda
budizmin kurucusu.

budala
zekâca geri, salak.

bu'dan
uzaklar, ırak yerler.

budeî
f. (hindistan'da) buda dininden olan.

budene
f. bıldırcın kuşu.

budha
sâha. avlu, meydan.

bu'd-i mesafe
gidilen yolun uzaklığı.

bûdiyet
uzaklık.

budu'
can sıkılması. * idrak etme, anlama.

bug
f. elde omuzda, kucakta taşınmak üzere hazırlanmış eşya çıkını.

bugas
leşle beslenen kuşlar, leş yiyen kuşlar.

bugat
haksızlık edenler, âsiler, serkeş kimseler.

bugra
f. turna kuşu veya turna kuşu sürüsünün önünde uçan turna horozu.

buguş
çisenti yağmurdan biraz fazlaca olan yağmur.

buh
zeker.* nefis.

buh
erkek baykuş. * çakır doğan.

buhala'
tamahkârlar, cimriler.

buhar
suyun buğu haline gelmiş şekli. * seyyal, lâtif cisim.

buhâr
buğu.

buhâr
dumanlar, buğular.

buharî
(hi: 194-256) buhâralı. 600 bin hadisten seçilen 7275 hadis ile en mu'teber ve en sahih sahih-i buharî ismi ile anılan hadis kitabının müellifi. (bak: kütüb-ü sitte)(buharî ve müslim ki, kur'andan sonra en sahih kitab olduklarını, ehl-i tahkik kabul etmiş. m.)

buhayra-i rahib
(bak: bahira)

buhayre
göl. küçük deniz.

buhbuha
saha. alan, orta yer.

buhe
erkek baykuş. * çakır doğan.

bûhe
dişi baykuşlar. * çakır doğan kuşları. * ahmak, ebleh adamlar.

buhha
boğaz kısılmak.

buhl
bahillik, eli dar olma, cimrilik, tamahkârlık, pintilik.

buhl
cimrilik.

buhle
f. semizotu.

buhnuk
"kadınların başlarına örtüp iki uçlarını çenesi altına bağladıkları bez. (türkçe ""destâr"" derler)"

buhran
sıkıntı. darlık. nöbet. kriz. hastalığın ağır zamanı. * bir işin tehlikeli ve karışık hâl alması.

buhrân
bunalım.

buht
f. veled, oğul, mahdum.

buhtec
pişmiş.

buhter
her şeyin esası, aslı. * kısa boylu.

buhtiyye
melez dişi develer.

buhtu
f. ra'd, gök gürültüsü.

buhtur
f. ra'd, gök gürültüsü.

buhu
mütevazi bir şekilde hakkını isteme.

buhuh
ses kısıklığı.

buhul
tamahkârlık, cimrilik.

buhur
denizler.

buhûr
bahirler, denizler.

buhur-dân
f. tütsülük.

bujene
f. tomurcuk. * henüz açılmamış çiçek.

buk
düdük. boru.

buk'a
yer parçası, ülke. * boş ve ıssız yer. * sağlam ve büyük bina. * benek leke.

buk'a
ülkeler, memleketler. topraklar, yerler.

buka
topraklar, memleketler, ülkeler.

bukalemun
f. bulunduğu yerin rengine giren, fare büyüklüğünde, böcek yiyen bir hayvan. * mc: sık sık fikir ve kanaat veya meslek değiştiren.

bukalemun
bulunduğu yerin rengine giren bir hayvan.

buk'ân
medine şehrinde bir makbere yeri.

buket
fr. çiçek demeti.

bukkarî
musibet, belâ, âfet, felâket.

bukta
perişan, pejmurde, dağınık, dökük saçık. * cemaat, güruh, topluluk, kalabalık.

bu'kuke
izdiham, kalabalık.

bukur-bikar
öküz. dana. sığır.(bakr, yarmak demek olduğundan, bu hayvan dahi toprağı sürüp yarmak için kullanılması itibariyle bu isim verilmiştir. e.t.)

bukya
sonsuzluk, bâkilik, ebedilik.

bulvar
fr. geniş ve ağaçlı cadde.

bum
f. yer, toprak, zemin, memleket, yurt.* huy, haslet, tabiat. * sürülmemiş tarla, arazi.

bum
f. zool: baykuş.

bumbar
f. koyun ve benzeri gibi hayvanların kalın bağırsağı. * içine kıyma, pirinç vs. doldurulmuş bağırsakla yapılan bir cins yemek.

bume
f. zool: baykuş.

bumehen
(bumehin) f. deprem, zelzele, yer sarsıntısı. * koyun bağırsağı.

bun
f. nihâyet, dip. * kolay, suhûletli. * rahim. * temizlenmiş olan koyun bağırsağı.

bunduk
yuvarlak küçük taşlar. * yuvarlak küçük kurşun. * fındık.

bunduk
yuvarlak kurşunlar. * fındıklar.

bur
hayırsız kişi. * ekine elverişli olmayan tarla.

bur'
(bak: ber')

bura
helâk olma. yok olma. * sınama, deneme. * alış-veriş sıkıntısı. * sürülmemiş yer.

buraha
şiddet. ezâ ve meşakkat.

burak
peygamberimizin miraçta bindiği binek.

burc
muayyen bir şekil ve sûrete benzeyen sâbit yıldız kümesi. * tek hisar kule, kale çıkıntısı. * dünyaya göre güneşin döndüğü yerin onikide bir kadarı.

burc
güneşle dünya arasındaki hayâlî dilimlerin her biri.

burc
burçlar, hisarlar, kuleler. (bak: büruc)

burc
burç, aslında âşikar şey mânasına gelir. her bakanın gözüne çarpacak şeklide zâhir olan yüksek köşk mânasına da kullanılmıştır. * bunlara teşbihen veya zuhur mânâsıyla semâdaki bir kısım yıldızlara veya bazı yıldızların toplanmasından meydana gelen şekillere ve farazi suretlere burc denilmiştir. bilindiği gibi yıldız kümelerini felekiyatçılar muayyen bâzı suretlere benzeterek her mevsim ve ayda göründükleri şekillere göre isimlendirmişlerdir.bunların altısı şimal (kuzey) altısı cenub (güney) cihetinde olarak oniki burç kabul edilmiştir. bu burçların bulundukları sahaya da mıntıkat-ül burûc ismi verilmiştir. burçların isimleri hamel, sevr, cevzâ, seretan, esed, sünbüle, mizan, akrep, kavs, cedi, delv ve hut'tur.

burcas
hedef. yüksek bir yerde bulunan nişangâh.

bu're
çukur. * çölde çukur tarzında yapılan ocak.

burhan
kuvvetli delil.

burhan
sağlam ve kesin delillerle ispat makamı

buriya
f. hasır.

burjuva
fr. orta halli olup, ne çok zengin ve ne de çok fakir olan halk. eskiden avrupa'da köylü ve asilzade olmayıp şehirde yaşayan halka denirdi. kendi başına işi ve malı olan, ücretle çalışmayan, ferde bağlı iş hayatını güden sınıftan olan.

burjuva
hayatını emek vererek kazanmayan zengin kimse.

burjuvalar
şehirlerde yaşayan, özel imtiyazlardan yararlanan zengin grup

burjuvazi
fr. burjuvaların meydana getirdiği içtimaî (sosyal) sınıf. avrupa'da burjuvazi, ticaret ve sanayi ile zenginleşti. soylular sınıfı ile mücadele ederek fransız ihtilali ile iktidara geldi. ihtilalde işçilerin, köylülerin, fakir halk tabakalarının desteğini sağladı. onlara eşitlik, hürriyet, adalet vaad etti. iktidara gelince menfaatlerinin bu çalışan sınıflarınkiyle çatıştığını görerek vaadini yerine getirmedi. buna karşılık olarak işçiler arasında sosyalizm fikriyle teşkilâtlanma başladı. bu yeni hareket de yalan sözlerle köylülerin desteğini de sağlıyarak rusya'da 1917'de kanlı bir ihtilalle iktidarı ele geçirdi. burjuvaziyi ortadan kaldırdı, o da vaatlerini yerine getirmedi. burjuvazi, mülkiyeti, kişinin hakkı saydı ve kişi tahakkümünü getirdi. sosyalizm, mülkiyeti cemiyetin ortak hakkı saydı ve cemiyet adına bir azınlığın elinde bulunan devlet tahakkümünü getirdi. siyasi, hukuki bütün kuvvetleri elinde bulunduğu için devlet tahakkümü çok daha şiddetli, insafsız, zalim ve kanlı olmuştur. islâm dini mülk sahibi olarak Allah'ı kabul ettiği için kişi tahakkümünü de, devlet tahakkümünü de reddeder. bu sebeple insanlık için tek kurtuluş yolu islâm'dır.

burkat
sanem, heykel, put.

burku'
(berku') kadınların yüz örtüsü, peçe. * kâbe örtüsü. * yedinci kat gök.

burs
fr. devlet veya bazı müessese yahut şahıslarca tahsil veya ilmî tetkik için gerekli masraflara kullanmak üzere verilen para.

buruc
burçlar, hisarlar, kuleler. (bak: büruc)

burut
bıyık.

burzag
şişmanca, etine dolgun delikanlı. * delikanlılık çağındaki neşe.

bus
"f. ""öpen"" mânasına gelerek birleşik kelimeler yapılır. meselâ: damen-bus $ : etek öpen."

busa
bir gemi cinsi.

busak
ağız suyu.

busat
bisatlar, döşekler, kilimler, minderler, keçe yaygıları.

busayrî
"(şeref-üd-din) (mi: 1213-1295) busayr'da doğdu. meşhur arap şair ve hattatıdır. ""kaside-i bürde"" sahibidir. esas ismi ""el-kevakib-üd-dürriyye fi medh-i hayrilberiyye"" olan kasidesine; tutulmuş olduğu hastalıktan, rü'yasında resûlullah'ın hırkasını (bürde) üzerine örtüp şifa bulması sebebiyle ""kaside-i bürde"" ismini vermiştir."

buse
f. öpme.

bûse
öpücük.

buse-câ
f. öpecek yer.

buse-gâh
f. öpülecek yer.

busende
f. öpen, öpücü.

buseyla'
pazu dedikleri ot.

buse-zen
f. öpen, öpücü.

buse-çin
f. öpücük alan, öpücük toplayan.

buside
f. öpülmüş.

busiden
f. öpmek.

bûsiş
f. şapırtılı öpüş.

bustan
f. çiçek ve gül kokularının çok olduğu yer, bahçe.

bustan-bân
f. bahçıvan.

busu'
ter.

busula
pusula.

bu'susa
küçük canavar.

bu'sut
derenin ortası.

butakat
pota dedikleri kap ki içinde maden eritirler.

butha
iyi huy, güzel haslet. müsbet alışkanlık.

buthan
medine-i münevvere'de bir derenin adı.

butin
menazil-i kamer'den üç yıldız.

butlan
haksızlık. bâtıl olma. boş ve abes olmak. hak olmamak.

butlân
batıllık, temelsizlik, çürüklük.

butlan-ı his
ameliyat için bir uzvun hissinin iptâli, duyarsız hâle getirilmesi.

butm
"çitlenbik ağacı. (yemişine ""habbet-ül hadar"" derler.)"

butu'
geç kalma, gecikme.

butul
çürüklük, boşluk, beyhudelik.

butule
çok kahraman ve bahadır olmak.

butun
batınlar, karınlar, kucaklar. * nesiller, soylar.

butv
eğlenmek, geç gelmek.

buuc
karında olan yaralar.

buûl
cahiliyet devrine mahsus bir put. güneş tanrısı. * karıkocadan herbiri. * yılda bir kez yağmur yağan yüksek yer. * hayret. * zaaf, zayıflık.

buule
kadın eş, zevce.

buulet
zevciyet. karıkocalık. * imtinâ ve red ve muhalefet etmek.

buus
sefalet. yokluk içinde olma.

buy
f. koku. * ümit, umma. * sevgi, muhabbet. * tamah.* huy. tabiat. * kısmet, pay, nasib.

bûy
koku.

buy
f. koku, râyiha.

bûya
güzel kokulu.

bûyahya
azrail (a.s.)

bûy-dar
f. kokulu.

buye
özleme, hasret.

buy-i ezhar
çiçeklerin kokusu.

buyiden
f. koklamak, koku almak.

buy-perest
f. av köpeği.

buyrultu
t. sadrazam, kaptan-ı derya, vezir, beylerbeyi gibi devlet erkânının yazılı emirleri.

bûyçe
f. sarmaşık (nebat)

buzak
"tükrük. (ağızda ""buzak"", ağızdan çıksa ""rıyk"" denir.)"

buzine
maymun.

buzra
üst dudağın ortasından dışarı taşan et parçası.

buğz
sevmeme. birisi hakkında gizli ve kalbi düşmanlık hissetme. kin, husûmet.

buğz
sevmeme, nefret.

bön
budala, ahmak, saf.

büak
yağmuru şiddetle yağan bulut.

bü'bü'
her nesnenin aslı. * izzet, kerem. * zeyrek akıllı, zarif kişi. * hâkim, seyyid. * gözbebeği. * mc: çok kıymetli ve değerli olan şey.

büc
f. keçi.

bücal
f. ateş koru. * kömür.

bücbûha
bir yerin orta kısmı. orta yer.

bücc
kuş yavrusu.

bücdet
ilim, bilgi.

büceyr
ashab. etba'.

bücr
şaşılacak, taaccüb edilecek şey. * şer, kötü, iyi olmayan.

bücriyy
musibet, belâ, felâket, âfet.

bücriyye
musibet, belâ, felâket, âfet.

bücud
bir yerde mukim olma, oturma. ikamet.

bücûl
f. tıb: topuk kemiği. aşık kemiği.

büd
f. sâhip. * maşa.

büdad
nasip, hisse, pay. * nihayet, son.

büdae
her şeyin öncesi, evveli.

büdbüdek
f. ibibik kuşu, çavuş kuşu, hüdhüd.

büdd
uzaklaşma. birbirinden uzak düşme. * perâkende etmek, dağıtmak. put, sanem. * firak. * tâkat, kudret.

büdde
nasib, hisse, pay. * nihayet, son.

büdn
yoğun gövdeli ve şişman olmak.

büduh
yürümek, meşy. * esmâullahdan bir isim. (vedud mânâsına)

büduh
geniş yer.

büdur
ileri geçme, hızla geçme.

büdün
kurbanlık develer.

büdün
kurbanlık deve.

büdüv
görünür hâle gelme. aşikâr olma. zâhir hâle gelme.

büfe
fr. içinde sofra takımı konulan dolap. * davetlileri ağırlamak için çeşitli yiyecek ve içeceklerin hazır bulundurulduğu masa. * istasyon lokantası. * sigara, kibrit, gazete, sandviç v.s. satılan yer.

büga'
istemek, talep etmek.

bügas
ufak, küçük kuşlar.

bügasât-ebgıse
ufak, küçük kuşlar.

bügase
ufak kuş.

bügeyg
koyun. * besili erkek geyik. * semiz keçi. * bir yerin adı.

bügur
düşmek, sukut.

bügye
istenen ve kasdedilen şey.

büh
"baykuşa benzer bir kuştur, ondan küçüktür. dişisine büvâhâ derler; ahmak, akılsız kimseyi ona benzetirler. * puhu."

bühar
deniz balıklarından bir beyaz balık.

büharise
altın ve gümüşten üç kıntar veya üçyüz rıtıl.

bühat
bühtan edici, iftiracı.

bühbuha
bir yerin ortası, orta yer.

bühhüt
haramzâde, piç.

bühlul
güzel yüzlü.

bühmâ
dikenli ağaç.

bühme
cemaat, topluluk.* leşker. * bahâdır, kahraman.

bühr
galip olmak. * yürümekten nefesini tez tez verip solumak.

bühre
geniş yer, büyük mekân. * kesik kesik soluyuş. * dere içindeki sazlık ve çayırlık.

bühsul
iri gövdeli kimse.

büht
iftira, isnad edilen yalan. * bir seyyarenin bir günlük hareketi.

bühtan
iftira. birisine yalandan bir şey isnad etme. birisini suçlu gösterme. * dalgınlık. * medhûş ve mütehayyir olma.

bühtân
iftira.

bühter
kısa boylu kadınlar, bodur kimseler.

bühtür
bodur, kısa boylu.

bühtüre
bodur, kısa boylu.

bühur
büyük emir.

bühüm
cemaat, topluluk.* leşker. * bahâdır, kahraman.

bühüt
işitenleri hayrete düşürecek kadar olan iftira ve yalanlar.

bühüt
işitenleri şaşkına uğratan iftira, yalan.

bühüvv
misafirlere mahsus odalar. * hayvanlar için yerin altına yapılmış ahırlar.

büjhan
f. gıpta etme, imrenme.

büjmeje
f. kaya keleri, kertenkele.

büjul
"f. aşık kemiği; topuk kemiği."

bükâ
ağlama.

bükâ
ağlama.

bükâ-âlûd
f. ağlatıcı, gözyaşı döktürücü.

bükâ-engiz
f. ağlatıcı. gözyaşı döktürücü.

bükât
ağlayanlar.

bükâ-yi sürûr
sevinçten dolayı akan gözyaşı.

bükmâ
dilsizler. ebkemler.

bükre
erken. sabah vakti.

bükse
kiremit parçası. * saksı.

bükûl
tere ve sebzevatın her birisi. * sakal bitmek ve diş çıkmak mânâsına mastardır.

büky
ağlayıcılar, ağlıyanlar.

bül'a
değirmen taşının tane dökülecek yeri.

bülâg
f. pınar, çeşme.

bülâlet
ıslaklık, nemlilik, yaşlık.

bülbül
andelib. güzel öten bir nevi kuş.

bülbül
bülbüller. andelibler.

bülbülan
bülbüller. andelibler.

bülbüle
emzikli bardak.

bülbül-i nâlân
ağlıyan bülbül.

bülbül-i zâr
inleyen bülbül.

bülbülveş
bülbül gibi.

bülcet
genişlik, vüsat.* iki kaş arasında olan açıklık.

büldan
(belde ve beled. c.) beldeler, şehirler, iller, memleketler.

bülega
beliğ olanlar, belâgat sâhipleri. belâgat ilmi mütehassısları. edebiyatçılar.

bülegâ
adamına göre güzel söz söyleyenler.

bülehniye
maişet genişliği. * gani olmak, zenginleşmek.

bülend
f. yüksek, büyük.

bülend
yüksek, yüce.

bülend-âvâz
f. haykırma, yüksek ses.

bülend-himmet
f. iyi çalışır.

bülendî
f. yükseklik, yücelik.

bülend-pâye
f. rütbesi yüksek, pâyesi bülend olan.

bülga
maaşa yetecek nesne.

bül-game
f. herşeye hevesli olan.

bülgat
geçinmeye kâfi gelecek kadar olan şey.

bülheves
f. heves ve isteği çok, maymun iştahlı.

bülka
kısa boylu. * bir kuşun adı.

bülkut
bir hurma cinsi. * ot ve su olmayan harap ve boş yer. * yalan yere yemin etmek.

büllet
hurmanın ıslanıp yaş olması.

büls
içine incir koyulan kilimden dokunmuş büyük çuval.

bülsün
mercimek mesabesinde hububattan bir habbe. (bâzı yerde mercimek de derler.)

bülten
fr. halka bilgi veren, özet olarak yazılmış resmi yazı. * bir müessesenin, kurumun faaliyetlerini tanıtan ve belli zaman aralıklarıyla yayınlanan mevkute.

büluc
zâhir olmak, gözükmek. parlamak, ruşen olmak.

bülud
mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * köhne olmak, eskimek. * meclise geç gelmek.

büluh
beceriksiz, âciz. * işe yaramama, yorgun ve bitkin olma.

bül'um
gırtlak, hançere.

büluğ
erginlik. olgunluk. çocukluk devresini tamamlayıp ergenliğe geçiş. ergenliğe ulaşan genç, namaz kılmak ve oruç tutmak gibi farzlarla mükellef (yükümlü) olur. * yaklaşıp çatma.

bülûğ
erginlik.

bülükka
sahralar, çöller. düzovalar.

büm
baykuş.

bün
meziyyet, üstünlük.

bündad
f. temel. binanın esası. * destek, payanda. duvar, set.

bündar
f. zengin, asil ve kibirli kişi.

bünduka
(c.: bünduk, benâdik) fındık tanesi. * kemankere taşı. küçük yuvarlak taş.

bün-i hisâr
hisarın dibi.

büniyyat
her nesnenin aslı ve yaratılması, fıtrat. * sazan balığı. * meçhul yol.

büniyye
her nesnenin aslı ve yaratılması, fıtrat. * sazan balığı. * meçhul yol.

bünlad
f. destek, payanda, duvar, set. * temel. esas, bina.

bünn
yemen kahvesi.

bünud
büyük bayraklar, sancaklar.

bünyad
f. temel, esas. yapı, binâ.

bünyamin
yakup aleyhisselâm'ın en küçük oğlu.

bünyan
yapı. bina. duvar. esas. yapı yapmak.

bünyân
yapı.

bünyan-ı kavî
sağlam bina.

bünyan-ı mersus
kaynaşmış sağlam bina. birbirine kurşunla kenetlenmiş sağlam yapı.

bünye
bir şeyin vücut yapısı. vücut, beden. fıtrat. * şekil, tarz, sûret.

bünye
yapı.

bünye-hîz
f. vücudu canlandıran, bünyeyi kaldıran.

bünüvvet
evlâtlık, oğulluk.

bür'
(büru') hastanın iyileşmeğe başlaması. * kurtulmak. * fazilette ve bilgide üstünlük. (bak: ber')

büra
kamıştan yapılan hasır.

büra'
ağaç yongası. törpüden çıkan talaş.

bürabe
kalem yongası, törpüden çıkan talaş.

bürad
soğuk.

bürade
"eğeden çıkan talaş ki, ""bürâde-i zeheb, bürâde-i fizza ve bürâde-i hadid"" denir."

büraka
bütün gün yüzünü süsleyen kadın. * yemek sırasında bir kimseye kızıp, yemeği kimseye vermeyip yalnız yiyen kadın.

büram
kene dedikleri böcek.

bürâs-ebrâs
çukur, yumuşak yer.

bürât-bürâ-bürin
deve burnuna takılan halkalar. * bilezik gibi olan halkaların her birisi.

büraye
yontulan ağaçtan çıkan yonga.

bürbur
bulgur. (buğdaydan yapılır.)

bürc
hisar. * yıldız.

bürcas
havada ağaç başında olan nişan.

bürceme
parmak boğumu.

bürcume
boğumlar, mafsallar.

bürcüd
arap elbiselerinden bir nevi kalın elbise.

bürd
f. bilmece, bulmaca.

bürda
tıb: sıtma hastalığı.

bürdbar
f. ağırbaşlı. sabırlı, mütehammil, uysal, tahammüllü kimse.

bürdbarî
f. ağırbaşlılık, sabırlılık.

bürde
hırka. üstten giyilen libas, elbise.

bürde
hırka.

bürdek
f. küçük bilmece.

bürdî
hurmanın iyisi.

büre
deve burnuna takılan halkalar. * bilezik gibi olan halkaların her birisi.

büreha
şiddetli azab. sıkıntı.

bürehne
f. açık, yalın çıplak.

bürehne-gî
f. çıplaklık.

bürehne-ser
f. başı açık.

büresa'
nâs mânâsına kullanılan bir isim.

büreyde bin el-husayb el-eslemî
horasan diyarında en son hicri 62 veya 63 yılında vefat eden sahabedir. (r.a.). müslümanların ilk sancaktarıdır. 177 hadis-i şerif nakletmiştir. 14 tanesi buharî ve müslim'de mezkûrdur.

bürgur
buzağı.

bürgus
pire.

bürgus
pireler.

bürhan
"delil, hüccet, isbat vasıtası. * man: yakînî mukaddemelerden meydana gelen kıyas. * red ve inkâr için itiraz kabul edilmeyecek surette isbat-ı hakikat eden kavi hüccet.(bir bürhan ile elde edilen netice-i tevhidi buzı insanlar isti'zam ile dar zihinlerine sıkıştıramazlar. veya bozuk hayalleri tahammül edemez. bu hule karşı o kat'i, sahih bürhanı reddetmek üzere: ""bu neticeyi, bu kadar azametiyle şu bürhan (onu) intac edemez."" diye bahaneler ile kabul etmez. o miskin bilmez mi ki, neticenin kayyûmu imandır. bürhan, ancak onu görmek için bir menfezdir. veya bir süpürge gibi o neticeye konan vehimleri süpürür. maahâza bürhan bir değildir, bin değildir. zerrat-ı âlem adedince bürhanlar vardır. m.n.)"

bürhan
kuvvetli delil.

bürhan
deliller. şâhidler. bürhanlar.

bürhanî
delil cinsinden.

bürhan-üt temânü'
"istiklâliyet, ulûhiyetin zâtî bir hassası ve zaruri bir lâzımı olduğuna dair ve şirkin butlanını isbat eden delil ki; eşyanın yaradılışı müteaddit ellere ve esbaba verilse, âlemdeki nizam bozulup karışıklıklar çıkacağını gösterir, isbat eder."

bürhan-ı akliyye
akla dayanan bürhan.

bürhan-ı enfüsî
insanın içinde ve hayatında görünen bürhan. nefse ve şahsa ve içe ait bürhan.

bürhan-ı innî
hâdiselerden kanunlarına, neticelerden sebeblerine ve eserden müessire olan delil. dumanın ateşe delil olması gibi.

bürhan-ı katı'
kat'î, en sağlam ve şeksiz delil. * farsça bir lügat kitabının ismi.(işte şu zât (a.s.m.), şu mevcûdat hâlikının vahdaniyetinin hakkaniyeti derecesinde hak bir bürhan-ı nâtık, bir delil-i sâdık olduğu gibi, haşrin ve saadet-i ebediyenin dahi bir bürhan-ı kâtıı, bir delil-i sâtııdır. s.)

bürhan-ı limmî
kanunlardan hâdiselerine, sebeblerden neticelerine ve müessirden esere olan istidlâl. yani eseri meydana getirenden esere olan delil. kablî delil. ateşin dumana delil olması gibi.(kelime-i şehâdetin iki kelâmı birbirine şahiddir. birincisi ikincisine bürhan-ı limmîdir, ikincisi birincisine bürhan-ı innîdir. m.) (bak: limmî)

bürhan-ı mantıkî
kesin kaziyelerden teşkil ettirilen kıyasa, bürhana denir.

bürhan-ı nâtık
"konuşan bürhan. mecaz olarak peygamberimiz hz. muhammed (a.s.m) kastedilir ki; bütün hakikatları isbat ve izhar etmiştir."

bürhan-ı nübüvvet
peygamberliğin hak olduğunu isbat eden bürhan ve delil. (bürhan-ı risalet de aynı mânâdadır.)

bürhan-ı risalet
(bak: bürhan-ı nübüvvet)

bürhan-ı sâtı'
aşikâr, şeksiz ve şüphesiz, parlak delil. (bak: sâtı')

bürhe
zaman, an, müddet.

bürhin
zahmet, güçlük, zorluk.

bürhun
f. duvar. kemer. * çember, daire. * hâne, ev ve kale kapısı. * mâni, engel, çit. avlu.

bürid
oniki mil.

büride
f. kesilmiş.,

büride-ser
f. başı kesik.

bürin
f. dilim (daha çok meyveler için kullanılır.)

bürka
taşlık yer.

bürka'
kadınların örtündükleri yaşmak, peçe.

bürkan
yanardağ, volkan, lavlar saçan dağ.

bürke
martı. * kurbağa. * havuz. * küçük göl.

bürme
çömlek yapımında kullanılan yumuşak taş. * çömlek. * baş örtüsü.

bürna
f. yiğit, delikanlı, genç.

bürnah
f. yiğit, delikanlı, genç.

bürnak
f. delikanlı, yiğit, genç.

bürnüs
bir uzun takke. (ibtidâ-i islâm'da ruhbanlar giyerlerdi.)

bürokrasi
"fr. hükûmet dairelerinde aşırı kırtasiyecilik, muamele çokluğu. işlerin yürütülmesinde şekilciliğin ve idarî işlemlerin ağır basması hâli. devlet görevlilerinden meydana gelen zümre veya sınıf. memurlar sınıfı. bürokrasi, her çeşit rejimde tahakküm vasıtası olmaktadır. oysa islâmiyet'te devlet makamları tahakküm değil, hizmet makamıdır. devlet görevlileri müslüman halkın hizmetindedir, kendileri saygı beklemez, saygılı davranır. kimseye tahakküm edemez. çünkü Allah'ın emirlerine uymak zorundadır. hazreti ömer (ra), devlet başkanı olunca ""Allah'ın emirlerinin dışına çıkarsam, beni kılıçlarınızla doğrultun"" demekle bunun örneğini vermiştir. zulüm ve tahakkümü kaldırarak adaleti getirmiştir. gerçek adalet ve hürriyet ancak islâm'da vardır."

bürokrat
fr. memur sınıfından olan. * devlet işlerinde muamelelerde şekle aşırı ehemmiyet veren.

bürr
buğday.

bürran
f. keskin, kesici.

bürs
ardıç ağacının meyvesi.

bürsan
f. ejderha, büyük yılan.

bürsute
tehlikeli yer.

bürsün
insan eli. * vahşi hayvanların pençesi. * develere vurulan bir nevi damga.

bürsün
yırtıcı hayvanların pençeleri.

bürt
nebat şekeri. zelil, aşağılık kimse. * balta.

bürtul
kalpak dedikleri keçe takke. * rüşvet.

bürtule
kalpak dedikleri keçe takke. * rüşvet.

büru'
fazilet, ilim ve iyilikte benzerlerine olan üstünlük. * (hasta) iyiliğe yüz tutma.

büruc
burç, aslında âşikar şey mânasına gelir. her bakanın gözüne çarpacak şeklide zâhir olan yüksek köşk mânasına da kullanılmıştır. * bunlara teşbihen veya zuhur mânâsıyla semâdaki bir kısım yıldızlara veya bazı yıldızların toplanmasından meydana gelen şekillere ve farazi suretlere burc denilmiştir. bilindiği gibi yıldız kümelerini felekiyatçılar muayyen bâzı suretlere benzeterek her mevsim ve ayda göründükleri şekillere göre isimlendirmişlerdir.bunların altısı şimal (kuzey) altısı cenub (güney) cihetinde olarak oniki burç kabul edilmiştir. bu burçların bulundukları sahaya da mıntıkat-ül burûc ismi verilmiştir. burçların isimleri hamel, sevr, cevzâ, seretan, esed, sünbüle, mizan, akrep, kavs, cedi, delv ve hut'tur.

bürûc
burçlar.

büruc suresi
kur'an-ı kerim'in 85. suresi olup mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur.

bürûc-ebrac
hisar. * yıldız.

bürûd
berd, soğuk. * işten soğuma, bıkma.

bürudet
soğukluk. soğuk olmak. hararetsizlik. * mc: münasebetteki soğukluk. münaferet. muhasama.

bürûdet
soğukluk.

bürudet-i muamele
yapılan muamelenin soğukluğu.

bürufe
f. mendil. * sarık. * kuşak, bel kuşağı. forma.

büruk
un helvası, undan yapılan bir nevi helva. * büyük oğlu varken evlenen kadın. * deve çökmek (mânâsına mastardır.)

bür'um
açılmamış gonca çiçek.

bür'ûme
(c.: bür'um - berâim) açılmamış tomurcuk gonca çiçek.* gül gılafı.

büruz
zâhir olma, belirme, meydana çıkma. çıkmak.

bürzea
yuna dedikleri keçe ki, eyer altına koyarlar, teğelti de derler.

bürzu'
dolu, dolmuş, mümteli.

bü's
güçlük, zorluk. * fakirlik.

büsak
tükürmek.

büsed
kırmızı boncuk. * mercan.

büsle
efsuncuya verilen ücret.

büslet
nam, şöhret, ün, şan.

büsre
herşeyin ucu ve başı. * herşeyin tâzesi. * genç kız veya oğlan. * hurma koruğu. * biraz büyümüş olan ekşi ot.

büssed
mercan taşı.

büstah
f. edebsiz, küstah, utanmaz.

büste
f. fındık.

büstûka
küçük küp. küpçük.

büsuk
bir kimsenin, akranına üstün olması. * ağacın uzaması. * uzunluk.

büsul
beddua, lânet.

büsut
cömertlik, civanmertlik. el açıklığı.

büsûta
genişlik. * tekellüfsüzlük.

büsüt
döşek. * döşeme, kilim, minder.

büt
f. put, heykel. sanem.

büteka
pota dedikleri âlettir ve kuyumcular içinde altın ve gümüş eritirler.

büteyra
sonunda evlâdı kalmayan. * vitir namazını bir rekat kılmak. * şems, güneş. * sabah.

bütlal
f. şaşa kalan, hayret eden, hayran olan.

bütperest
f. putu mâbut ittihaz eden. heykellere ibâdet eden. (bak: putperest)

bütu'
uzaklaşma. * kesilme.

bütul
bâtıl olmak.

bütun
batınlar, karınlar, kucaklar. * soylar, nesiller.

bütçe
fr. devletin veya diğer kuruluşların yıllık gelir ve giderlerini (sarfiyat ve varidatlarını) gösteren ve bunlarla ilgili harcamaları tayin eden hesap işleri.

bütşiken
f. put kıran.

büvan
çadır direği, direk.

büven-ebvine
çadır direği.

büyâh
küçük balık.

büyâh
ufak balık.

büyu'
satışlar. satın almalar.

büyud
yok olma, hiç olma, in'idam.

büyun
geniş ve derin kuyu. * mıntıkalar, bölgeler, yerler.

büyût
beytler, evler.

büyût
asilzâde aileleri. * asil kimseler, soylu kişiler. * ev kümeleri.

büyûtât
asilzâde aileleri. * asil kimseler, soylu kişiler. * ev kümeleri.

büyûz
yumurtalar.

büyuz
yumurta. * kuşun yumurtlaması. * hayvanların bilhassa atın ayaklarında çıkan yumurta iriliğindeki şişler.

büyü
cin gibi manevî varlıklar aracılığı ile insan veya başka varlıklar üzerinde etki meydana getirme işi. dinimiz büyücülerin şerrinden, kötülüklerinden Allah'a sığınmamızı emreder. müslüman büyücülük yapmaz.

büyük
samsun'da haftalık olarak yayınlanan bir gazete

büyüklenmek
t. kendini büyük görmek, büyüklük taslamak. (kötü huylardan biridir, günahtır.)

büz
harap yer.* fâsid nesne. * helâk.

büza'
kibar, zarif.

büzaa
kibarlık, incelik, zerafet.

büzak
salye, tükrük.

büzare
üst dudakta fazlalık olarak sarkık deri olması.

büz-ban
f. keçi çobanı.

büzbûn
altıda bir, südüs.

büzgale
f. keçi yavrusu, oğlak.

büziçe
f. oğlak. küçük, yavru keçi.

büzm
kesin karar ve tahammül. * sertlik, kuvvet. * doğru rey.

büzr
herkesin sözünü dinleyen. dinleyici.

büzr
tohum.

büzû'
doğmak, tulû' etmek.

büzul
yarılmak, inşikak.

büzur
tohumlar, çekirdekler.

büzûr
tohumlar.

büzûr
sebzevât. * kuru ot tohumu.

büzuzet
perişanlık, kıyafetsizlik, pejmürdelik, bezazet.

büzûzet-i hâl
kıyafet pejmürdeliği, hâl perişanlığı.

büzzaka
kabuksuz sümüklü böcek.

büzürg
f. cesim, kebir, azîm, büyük, ulu. * reis, baş, başkan, şef. * türk musikisinde bir mürekkep makamın adı.

büzürg
büyükler, azimler, cesimler, ulular.

büzürgân
büyükler, azimler, cesimler, ulular.

büzürgân
f. cesim, kebir, azîm, büyük, ulu. * reis, baş, başkan, şef. * türk musikisinde bir mürekkep makamın adı.

büzürgâne
f. büyük, ulu bir kimseye yakışacak sûrette.

büzürgî
f. azîm olmak. büyüklük. ululuk.

büzürgmeniş
f. yüksek fikirli, fikirleri değerli olan.

büzürg-sal
f. ihtiyar, yaşlı.

büzürg-var
f. büyük, saygıdeğer, ulu (kimse).

büç
f. avurt. ağzın iç tarafı.

büüre
çukur kazmak. * çukur.

büş
f. at yelesi. * kahkül. * noksan, eksik.

büşiy
fakir ve evlâdı çok olan kimse.

büşra
müjde. sevinçli, hayırlı haber. * incil'in bir ismi.

büşrâ
müjde.

bıd'
(bıd'a) geceden bir kısım. * üçten ona ve onikiden yirmiye varana kadar olan sayılar. * cima, nikah.

bıdaa
bilgi. * sermaye.

bıdaat
bilgi. * sermaye.

bıdada
derinin nazik ve yumuşak olması.

bıdışgan
sarmaşık otu.

bıga'
zina etmek.

bıgye
azgınlık. * sıçramak.

bıgza
şiddetli nefret. hiç sevmeyiş.

bıhrit
mücerred ve hâlis nesne.

bıka
topraklar, memleketler, ülkeler.

bılgın
musibet, belâ, felâket, âfet.

bıngıldak
yeni doğmuş olan çocuğun kafasının üst tarafı. bu kısım yumuşaktır.

bıranda
alm. savaş gemilerinde, askerlerin yattığı asılı yatak.

bırtıl
rüşvet. * meşru olmayarak, kanunen bir iş gördürmek için vazifeli olan kimseye rüşvet olarak verilen şey ki, para vesair menfaatlardır.

bıta
ağır davranma, gevşek davranma, gecikme.

bıtaka
varaka, pusla kâğıdı.

bıtane
gizlenilen hâl. gizli şey. herkesin görüp bilmesi istenilmeyen ve aşikâr olmayan şey. * mahrem, sırdaş. * astar. * bir şehrin ortası, merkezi.

bıtn
zengin. * bodur. * obur. * şaşkın. * yalnız kendi nefsini düşünen.

bıtna
malın, paranın ve servetin ziyadeliğinden doğan sürur, sevinç. * mide dolgunluğu.

bıtr
bir şeyin boş yere zâyi olması. * inkâr etmek.

bıtrik
reis. * emir. * çavuş.

bıtta
yağ koydukları bardak.

bıttih
karpuz. kavun.

bızr
beyhûde, boşu boşuna.

ca'ab
bileyci.

cââ-cevâ
çömlek. * örtü.

caadet
kıvırcıklık.

ca'am
tama' etmek.

caar
sırtlan.

ca'b
kazmak. * atmak.

ca'be
ok torbası, sadak.

cabe
bir cevap.

cabeca
f. yer yer. ara sıra. yerden yere. bazı yerlerde.

ca'ber
kısa boylu kimse.

ca'bere
kısa boylu kimse.

cabet
cevap vermek.

câbi
(cibâyet. den) eskiden evkaf gelirlerini ve zekâtları toplayan tahsildar.

câbir
cebredici, zorla yaptıran.* galib gelen. * şefkatsiz, merhametsiz. * tekebbür ve taazzüm eden. * aziz ve kavi olan. * tıb: kırıkçı, çıkıkçı. * cebir ilminin ilk kurucusu olan müslüman âlimi.

câbir-ül-ensarî
câbir bin abdullah el-ensarî (r.a.) da denir. meşhur sahabelerdendir. bizzat resul-i ekrem'den (a.s.m.) ilim ve feyiz almış ve zamanında medine-i münevvere'nin müftüsü olmuştur. en çok hadis rivayetiyle meşhur olan altı sahabeden biridir. 1540 hadis rivayet etmiştir. 19 gazada hazır bulunmuştur. hicri 73 tarihinde 94 yaşında medine-i münevvere'de vefât etmiştir. akabe biatinde bulunan 70 ensar'dan medine'de en son vefat eden bu zattır.

cabiye
cemaat. * içinde su toplanan büyük havuz. * şam diyarında bir şehir adı.

cablus
f. dalkavukluk, yaltaklanma. * dalkavukluk eden, yaltaklanan.

cablusî
f. dalkavukluk, yaltaklanıcılık.

ca'ca'
taşsız yer. * zindan.

ca'caa
değirmen sesi. * isteklerde zorluk vermek. * devenin çökermesi. * çökmüş deveyi kaldırmak.

ca'cere
hamurdan çeşitli şekiller yapıp, pekmez içinde pişirip yerler.

cadd
(câdde) ciddi, çalışkan, azimli.ca'd : kıvırcık saç, şa're.

cadde
geniş, işlek, büyük yol. anayol. şah-rah.

cadde
geniş yol.

câdde
caddeler, büyük ve işler yollar, tarikler.

cadde-i kübra
büyük cadde. * mc: en selâmetli yol. kur'an yolu. sahabe ve peygamber vârisi olan büyük zatların, müçtehidlerin yolu.

cadi
f. safran.

câdi
dilenciler, sâiller.

cadib
kusur görücü. başkalarının noksan taraflarını gören.

cadibe
kusur görücü. başkalarının noksan taraflarını gören.

cadil
gürbüz, kuvvetli, kavi, metin.

cadis
viran, harap, yıkık. * çorak, kurak, işlenmemiş, ekilmemiş toprak, gelir getirmeyen boş arazi.

cadise
viran, harap, yıkık. * çorak, kurak, işlenmemiş, ekilmemiş toprak, gelir getirmeyen boş arazi.

cadu
f. büyücü, cadı. * hortlak, gulyabani. * acuze, çirkin kocakarı. * çok güzel söz.

cadu-fenn
f. büyücü, sihirbaz.

cadu-ger
f. büyücü, sihirbaz.

cadu-suhen
f. sihirlercesine söz söyleyen.ca'f : atmak, yere vurmak.

cadı
avrupa'da putperestlik çağından beri gelen bir inanca göre, şeytanın gücünü kullanarak büyü yolu ile insanlara kötülük eden, felâketler getiren kadın. bu bâtıl inanç yüzünden birçok yaşlı masum kadın, cadı diye hristiyanların kurduğu engizisyon mahkemeleri kararıyla yakılmıştır.

cafcaf
f. ahlâksız, iffetsiz kadın.ca'fer : küçük akarsu, çay.ca'ferî : şiilerden imam-ı ca'fer-i sâdık hazretlerine bağlı olduklarını iddia edenler.bütün mânâsıyla islâmiyet'e bağlı olup şeriatın emirlerine göre amel eden ve âl-i beyt'in büyük bir dinî şahsiyeti olan imam-ı ca'fer-i sâdık hazretlerine bağlılık iddiasının doğru olması için, o zat gibi olmağa ve hz. muhammed'in (a.s.m.) sünnetlerini yaşamağa gayret göstermek lâzımdır.

ca'fer-i sâdık
(bak: imam-ı cafer-i sâdık)ca'feriyye : caferî tarikatı.

cafî
cefa eden, eziyet veren.

cafil
yürürken çabuk olan kimse.

cafûn
karpuz.

cager
f. kuş kursağı.

cah
(câhe) f. makam, mansıb. kadr, itibar.

câh
makam.

cahan
yediği fayda etmeyip geç büyüyen çocuk.

cahar
kuyunun içinin geniş olması.

cahb
ebücehil karpuzu. * korkudan dolayı kederli olmak.

cahcah
ulu, şerif kişi.

cahcaha
gönlünde olan sırrını gizlemek. * çağırmak. * su sesi.

cahd
bile bile inkâr etme.

cahdel
semiz.

cahdem
ekin tarlası.

cahder
kısa boylu.

cahd-ı mutlak, cahd-ı müstağrak
"arab gramerinde menfî olan iki geniş zaman sigası. muzari fiillerinin başına (lem; $ ) ve (len $) getirilerek olur."

cahf
tekebbürlenmek, kibirlenmek, gururlanmak.

cahfel
dudakları kalın olan kimse. * asker. * zenginlik.

cahfele
at dudağı.

cahh
ayakları uzun, yeşil çekirge.* adamın beli bükülüp eğilmek.

cahî
(cahiye) aşikar, aleni, açık, meydanda ve herkesin gözleri önünde olan.

cahid
mânen, kavlen, kalemen ve maddeten cihad eden. mücâhid olan. din düşmanı ile elinden geldiği kadar mânen, kavlen, kalemen ve maddeten cenkeden, vuruşan. mümkün olduğu kadar gayretle çalışan. kur'an ve iman hakikatlarının neşrinde çalışmak suretiyle mücahede eden.

câhid
din için savaşan.

cahif
uykusunda dişini öttürmek. * çok fazla hafiflik üzerine olmak. * nefis, ruh. * insanın karnından çıkan ses. * kısa. * çok asker.

cahil
tecrübesiz. bilgisiz. genç. toy. * Allah'ı unutmuş olan. gafil. (dünya ve kâinatta Allah'ın bunca eserleri sergilenip dururken bunların sanatkârını ve yaratıcısını tanımamak cahilliğin en akılsızcasıdır.)

câhil
bilgisiz.

cahil
câhiller. ilimden mahrum olanlar. bilmeyenler. nâdanlar.

câhil
cehele, cühhâl. cahiller. bilgisizler.

câhil
bilgisizler, câhiller.

cahilane
f. câhillikle, câhilce, câhil kimseye yakışır şekilde.

câhilâne
bilgisizce.

cahile
değirmen çarkı.

cahil-i anûd
inatçı cahil.

cahiliyyet
"cahilliğe âit. * islâmiyet'ten önceki câhiliye devrine âit. cahiliyet sadece islâmiyet öncesine ait değildir. bu gün ""tabiatçılık, maddecilik"" gibi çeşitli adlarla eski puta tapıcılık daha da yobazlaşarak devam ediyor. Allah'ı inkâr ederken tabiatı ve maddeyi onun yerine koyarak kendilerine yeni putlar dikiyor ve kendi yaptıkları bu putlara kendileri tapıyor. (bak: yobaz.)"

cahim
çok sıcak yer.

cahîm
cehennem.

cahimî
cehennem gibi.

câhir
yüksek sesle açık olarak söylenenler.

cahiyen
aşikâr olarak, alenen.

cahiz
cesur, cesaretli, yiğit.

cahl
çekirge gibi bir büyük arı. * büyük kırba. * ters yuvarlayan bir böcek.

cahma'
gözleri büyük ve çok kırmızı olan kadın.

cahme
nazar değdiren göz. * kat kat ve şiddetli yanan ateş.

cahmeriş
çok yaşlı kadın. * eşek sıpası.

cahre
şiddet ve kıtlık yılı. * yemek.

cahreme
darlık. * kötü ahlâk.

cahsuk
f. orak.

cahûd
(cahd. dan) israrla inkâr eden. muannidce, isnat edilen bir sözü kabul etmeyen. * yahudi.

cahûf
mağrur, kibirli, kendini beğenmiş.

cahzem
gözleri büyük olan kimse.

câhız
ünlü bir edebiyatçı.

cahş
eşek sıpası. * kolan eşeğinin erkeği.

cahşe
eşek sıpasının dişisi. * çobanın eline dolayıp eğerdiği ip.

caibe
halkın ağzında gezen haber.

cail
cevelân eden. yerinde durmayıp hareket eden.

câil
yapan.

cair
mâni, engel. * eğri. * çok, kesîr. * eziyet eden. cevreden. zulmeden.

caiz
mümkün, olur, olabilir. * fık: yapılması sahih ve mübah olan herhangi bir fiil veya akit.

câiz
dine uygun olan.

caiz
dinen izin verilmeyen

caize
(cevaz. dan) (c.: cevaiz) azık, yol yiyeceği. * hediye, armağan, bahşiş. * edb: eskiden takdim olunan medhiyeli bir şiire veya bir san'at eserine karşılık olarak verilen para, hediye ve bahşişler.

câize
câizeler, verilen bahşişler, armağanlar.

caka
(argo) gösteriş, çalım. caka, mal mülk, giyim, kuşam, yahut hareket davranış yoluyla olabilir. islâm'da gösterişin her şekli haram ve günahtır. bugün bazı kimseler ve aileler gösteriş belâsı yüzünden maddî sıkıntılara düşmekte, israfa sürüklenmektedir. işledikleri günahın cezasını bu dünyada da çekiyorlar.

ca'l
"yaratmak, halk. * almak. * iş işlemek. yapmak. * bu kelime kur'ân-ı kerim'de onüç vecihle kullanılmıştır:1- tafak ve ahz (inşâ ve ikbal) mânasına; bir işi işlemeğe müteveccih olup başlamak ve işler olmak.2- halketmek, yaratmak.3- kavl ve irsal.4- tehiyye ve tesviye (tanzim ve düzeltme).5- takdir.6- tebdil.7- bir şeyi bir şeye dâhil etmek.8- bir şeyi kalbe ilka ve ilhâm eylemek.9- itikat.10- tesmiye.11- bir şeyi diğer bir şeyden icad ve tekvin.12- bir şeyi bir sıfat ve hâletten diğer bir sıfat ve hâlete döndürmek, kılmak, tasyir.13- bir nesne üzerine hükmeylemek gerek hak ve gerek bâtıl olsun - vaz'eylemek bir hususu bir kimse ile bir vecih üzere şartlaşmak ve azv ve nisbet eylemek ve hükm-ü şer'i. (l.r.)"

cal'
(câli') terbiyesiz. kötü konuşan.

cal
f. tuzak, ağ. * misvak ağacı.

câl
akıl. * rey. * kuyu duvarı.

câl
yapma, kılma.

ca'le
küçük hurma ağacı.

cale
f. nehrin bir kenarından diğer kenarına geçebilmek için ağaçtan, sazdan veya şişirilmiş tulumlardan yapılan sal.

ca'lî
uydurma, samimi olmayan, sahte, düzme ve taklid.

cali'
açık-saçık kadın. hayasız kadın. * utanmaz, utanması kıt olan adam.

câlî
yapmacıktan.

cali
f. tuzak, ağ. * misvak ağacı.

calib
çekici. celbedici. kendi tarafına çekip getirici olan.

câlib
çekici.

câlib-i dikkat
dikkat çeken.

câlib-i merhamet
merhamet çeken.

calif
deri soyan, kabuk soyan.

calife
deri ile eti birlikte koparan yara.

calinos
(kalinos) yun. ilk devirlerde yaşamış olan bir yunan filozofunun adı.

calis
oturan, oturucu, cülûs eden. tahta çıkan.

câlis
cülus edenler, oturanlar.

ca'liyyat
yapmacık hareketler, sahte, düzme hâller.

ca'liyyet
yapmacık (olmak.)

caliz
f. sebze bahçesi, bostan. kavun karpuz tarlası.

calût
(bak: yûşâ a.s.)

cam
f. cam, şişe, bardak, sırça.

ca'ma
yaşlı deve.

came
f. evde giyilen bol elbise. elbise, çamaşır. sevb, libas.

camedar
f. elbiseyi muhafaza eden kimse. * vestiyer.

came-duz
terzi, elbise diken.

came-gî
f. hâdim ve hizmetçilere verilen ücret ve elbise parası. * tüfek fitili. * elbiselik kumaş.* hizmetkâr, hademe, hâdim.

camehab
f. yatak.

came-i fena
kefen.

came-i hassa
tar: osmanlı padişahlarının verdikleri elbiselik kumaşlar.

came-i hayat
hayat elbisesi, ömür.

came-i îdî
bahar çiçekleri. kırmızı renkli elbise. * bayram elbisesi.

came-i nevruzî
rengârenk elbise. * bahar geldiğinde açan çeşitli çiçekler.

camekân
f. elbise soyunulacak yer. * camlık.

cameşuy
f. çamaşırcı, çamaşır yıkayan.

câmeşuyân
f. çamaşırcı, çamaşır yıkayan.

camger
f. cam yapan sanatkâr, camcı ustası.

camgûl
f. külhanbeyi.

camhane
f. cam fabrikası.

cami
"islâm mâbedi. ibadet yeri olan bina. * cem'edici, toplayıcı, içine alan. * cem'etmiş, toplamış bulunan, hâvi ve muhit olan. * resûl-i ekrem aleyhissalâtu vesselâm bütün evvel ve âhir güzel isim ve ahlâkı kendisinde cem'ettiğinden dolayı ona verilen bir isimdir. * ehl-i hadis ıstılahınca da; buhâri hadis kitabları gibi, babların sekizini birden cem' eden büyük hadis kitablarına da câmi denir veya sünen ismi verilir."

camî
(molla camî) hi: 817-898 büyük bir islâm müellifidir. asıl adı: abdurrahman'dır. yüze yakın eser vermiştir.

câmî
büyük bir âlim ve yazarı.

câmi
toplayan.

cami'
içine alan, kapsayan (bk. c-m-a)

camia
topluluk. birlik. kütle. * dâr-ül fünûn.

câmia
topluluk.

camid
(câmide) ruhsuz, sert, katı madde. cansız.

câmid
cansız, donuk.

câmid
cansız, donmuş şeyler.

câmidât
camidler, cansızlar.

câmidiyet
cansızlık.

camih
başı sert hayvan.

cami-i emevî
şam şehrinde büyük bir câmidir.

cami-i kebir
büyük cami.

cami-i kur'an
kur'an-ı kerim'i toplayan mânâsında olup, halife hz. osman (r.a.) kasdedilir.

câmiiyet
toplayıcılık.

câmiiyet
sözün harikalığı ve kapsamlılığı (bk. c-m-a)

camiiyyet
"câmi'lik, toplayıcılık. * çok şeylerle alâkalılık. * pek ziyâde mânâları ve şeyleri hâvi olmak.(evet hayatın öyle bir câmiiyyeti var; âdeta umum kâinata tecelli eden ekser esmâ-i hüsnâ'yı kendinde gösteren bir câmi âyine-i ehadiyyettir. bir cisme hayat girdiği vakit, küçük bir âlem hükmüne getirir; âdetâ kâinat şeceresinin bir nevi fihristesini taşıyan bir nevi çekirdeği hükmüne geçiyor. nasılki bir çekirdek, onun ağacını yapabilen bir kudretin eseri olabilir; öyle de en küçük bir zihayatı halkeden, elbette umum kâinatın hâlikıdır. l.)"

camil
çobanla olan deve sürüsü.

camis
cansız, camid. * letâfeti gitmiş olan elbise.

camit
eski ve ortaçağlarda giresun ile samsun arasında kalan dağlık mıntıkaya verilen ad. osmanlılar zamanında bu kelime canik olarak kullanılmıştır.

cami-ül ezher
mısır'daki en büyük üniversitenin adı.

cami-ül huruf
kitap te'lif eden, müellif, yazar.

cami-ül kelim
vecize. kısa olup çok mânaya gelen söz.

cami-ül mehasin
güzel vasıfları huyları kendinde toplamış bulunan.

câmiülkelîm
zengin mânâlı söz.

ca'mus
pis, necis.

camus
su sığırı. manda. kömüş.

camus
manda.

câmus
camuslar, mandalar, kömüşler, su sığırları.

cam-ı gevherî
billur kadeh.

cam-ı memlû
dolu kadeh.

cam-ı seher
güneş, şems.

cam-ı sim
sevgilinin çenesi.

cam-ı tehî
boş kadeh.

cam-ı zerrin
f. altın kadeh. * tas: Allah âşıkının kalbi. * bir kasaba adı. * bir şarab adı.

can
"f. yaşayış. diride olan kudret, kuvvet. hayat cevheri. madde ilimleri, maddenin; hayat ilimleri (biyolojik ilimler) hayatın ne olduğunu açıklıyamamışlardır. aslında bunların konusu da madde, hayat ve ruhun kendisi değil, bunların tezahürleri yani olay haline gelen tesirleridir. deney ilimlerinin vazifesi bu olaylar arasındaki ilişkinin değişmeyen tarafını bulmaktır. bunun ötesinde ilmin söyleyeceği bir sözü yoktur. buna rağmen bazı kendini bilmez cahiller, ilim adını kötüye kullanarak ilmin sustuğu yerde kendileri konuşuyor ve hayat ve ruhu madde ile açıklamaya kalkışıyorlar. oysa maddenin de ne olduğunu biliyor değildirler. biz müslümanlar madde gibi hayat ve ruhun da Allah'ın kudretinin eserleri olduğunu biliyor, birini diğerinin yerine koymuyoruz. Allah görünen ve görünmeyen âlemler yaratmıştır. onun kudretinin ve yaratmasının sınırı yoktur. madde, yarattıklarının sadece bir çeşitidir. varlığı maddeden ibaret sanmak aklı gözüne inmiş olan akılsızların batıl bir inancıdır. * mc: sevgili, dost."

cân
hayat, ruh, gönül.

can
içten gelerek, gönülden

cana
f. ey sevgili! ey can!

can-aferin
f. yaratıcı.

canan
f. sevgili, güzel, sâhib-i cemâl. * canlar, ruhlar.

cânân
sevgili.

canavar
f. can alıcı, kahredici. * vahşi, yırtıcı hayvan. kurt.

canavar
can alıcı.

can-aver
zihayat, canlı, yaşayan. hayatdar. * domuz, canavar, hınzır. * zararlı hayvan.

can-azar
f. can yakan, can inciten, eziyet veren. acı çektiren.

can-bahş
f. hayat bağışlayan, can veren. sevgili. cenâb-ı hak. Allah.

canbaz
can ile oynayan, canını tehlikeye koyan, canbaz. * hayvan alış-verişi ile uğraşan kimse. * aldatan, hilekâr, hile yapan. * eskiden atlı fedai asker.

canbazan
can ile oynayan, canını tehlikeye koyan, canbaz. * hayvan alış-verişi ile uğraşan kimse. * aldatan, hilekâr, hile yapan. * eskiden atlı fedai asker.

canbeleb
ölecek halde, canı dudakta.

candade
f. bir şeye candan bağlanmış. can vermiş, candan bağlanan.

candane
f. tepe ile alın arasındaki yer, bıngıldak. beyin.

candar
f. diri, canlı, zihayat, ziruh. * silâhlı kimse. * muhafız, koruyucu, emniyet memuru. * yol yiyeceği, azık.

cane
f. silah.

can-efşan
f. bir dâvâ uğrunda canını veren, canını feda eden.

can-fersa
f. can dayanamıyacak derecede.

canfeza
gönüle ferahlık veren, can artıran. * ayın 23. gününe verilen ad.can-gâh $_ : f. can evi. * can azaltıcı.

can-geza
f. ruh sıkıcı, can sıkıcı. tehlikeli olan, öldürücü.

can-gîr
f. can sıkıcı, ruh sıkıcı.

can-güzar
f. cana dokunan, candan geçer olan.

canhıraş
f. dayanamıyacak derecede acı ve keder veren.

cânhıraş
tüyler ürpertici.

cani
"cinayet işlemiş olan. birisini öldürmüş veya yaralamış bulunan. caniler nasıl haksız yere insanı öldürüyorlar ve onların hayatlarına son veriyorlarsa; kâfirler, inkârcılar, dinsizler de birer cani sayılırlar. çünkü Allah'ın eserleri olan canlı ve cansız varlıklar onun sonsuz kudretini, ilmini, iradesini, rahmetini ilân edip dururlarken inkârcılar bunları tesadüfün, maddenin, tabiatın ve sebeplerin eseri sayıyor ve mânasız, gayesiz şeylermiş gibi göstererek onları mânen öldürüyor, sayısız cinayetler işliyorlar. demek ki inkârcıların bu cinayetlerinin hesabını verecekleri bir mahkeme var ve olacaktır. (bak: ceza)"

canî
f. candan sevilen.

cânî
cinayet işleyen.

câni
çok kötü ve zararlı özellik

canib
f.yan, yön. cihet, taraf. yüksek taraf.

cânib
yön, taraf, yan.

cânib
cânibler, yanlar, taraflar.

canibeyn
iki taraf, iki cânib, iki yan.

canih
(cünha. dan) suç işlemiş, mücrim, cinayet işleyen.

caniha
bir tarafa meyleden veya bir cenahı tutan. * göğüs altındaki iyeği.

caniha
(cünha. dan) suç işlemiş, mücrim, cinayet işleyen.

câniyâne
canicesine.

canişin
birinin yerine geçen, birinin yerine vekâlet eden. vekil.

cankurtaran
t. ölüm tehlikesinde olanları kurtarmak için kullanılan vasıta. * hasta ve yaralıları hastahaneye taşıyan otomobil. ambulans.

cann
ateşten mahlûk cinlerin babası olan. * bir beyaz yılan cinsi. * cin taifesi. insanlardan evvel yaratılan bir nevi mahlûklar, cinler. (bak: cinn)

cann
cinler.

can-nisar
f. canını harcayan, canını fedâ eden.

canperver
f. kalbi ferahlandıran. ruha hoş gelen.

canrüba
f. gönül alan, gönül kapan dilber.

cansiper
(cansupâr): f. canını feda eden.

cansiperane
f. canını feda edercesine.

cansiperâne
canını verircesine.

can-sitan
f. can çıkarıcı, ruh alıcı. insana bela olan. güzel.

cansuz
f. can yakıcı, yürek tutuşturan.

canşikâf
f. can yaralayıcı, can yırtıcı.

canşikâr
f. öldürücü. * mc: can avlayan veya öldüren. sevgili, mahbub.

can-şiken
f. azrâil (a.s.)

ca'r
yırtıcı kuşların pisliği.

car
faydasız bağırıp çağırmayı ve gevezeliği ifade eder ve ekseriya mükerrer kullanılır.

câr
kadınların, elbisenin üstünde örtündükleri çarşaf. (bak: çarşaf)

car
arapçada bir edat.

cari
akan, akıcı. * geçmekte olan. * insanlar arasında mer'i ve muteber ve mütedavil olan.

cârî
akan, yürüyen.

câri
geçerli olan

carif
yıkıp harap etmek.

carih
yaralayan. yara açan. * cerheden, çürüten. * avcı hayvan.

cariha
(müe.) yaralayan. * kol, ayak gibi her bir vücud azâsı.

carim
cürüm ve kabahat sahibi. suçlu. * ailesinin maişetini kazanan. * kesen. * hurma toplayan.

carin
aşınmış ve eskimiş bez.* belirsiz yol. * yılan yavrusu.

caris
yaygaracı, geveze, terbiyesiz, güldürücü. çala çaldıran.

cariye
geçer olan, akıcı olan. seyreden giden. * güneş, şems. * gemi. * cenab-ı hakk'ın in'âm eylediği rızık ve nimet. * genç ve iyi hizmet eden kadın. muharebede islâm düşmanlarından esir edilen kadın hizmetçi.

câriye
esir kadın.

câriye
akıcı ve câri olanlar. * hizmetçi kızlar. * câriyeler, kadınlar.

carr
çeken, çekici. sürükleyici. * harf-ı cer.

carre
komşu kadını. * yularından çekilen deve.

carû
f. süpürge.

carûb
f. süpürge.

cârûb-zen
f. süpürücü, çöpçü.

carud
nasrani rüesasından olup şam'ın da reislerindendi. kitablarında hz. peygamber'in (a.s.m.) vasıflarını görüp imân edenlerdendir. asr-ı saâdetten önce yaşamıştır.

carûr
sel arkı.

carûre
kapı ökçesinin yeri.

câr-ül cünüb
yabancı kimse. akrabadan olmayan.

câr-ı zil kurbâ
yakın komşu.

carşeb
f. çarşaf, cilbab.

ca's
pis, necis.

caselik
katolik. başpiskopos, başpapaz, büyük papaz, patrik.

casim
şam diyarında bir köyün adı.

casir
(cesaret. den) cesaret eden, cesur, cesaretli.

casiye
diz çökmüş.* topluluk, cemaat. * yığın, taş yığını.

câsiye suresi
kur'an-ı kerim'in 45. sûresi olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur. şeriat, dehir suresi de denir.

caslik
(cesâlik) nasrâniler hakîmi. * çokluk, kesret.

cass
alçı taşı. * kireç.

cassas
sıvacı, kireççi.

cast
f. üzüm teknesi. üzümün sıkıldığı yer.

casûm
korkulu rü'ya, kâbus.

ca'sûs
kötü huylu, kısa boylu.

casus
karpuz.

câsus
ajan.

casus
casuslar. gizli şeyleri araştıranlar. gizlilikleri öğrenip bilenler.

caub
kısa adam.

ca'v
deve ve koyun tersini toplamak.

cavers
buğdaylar arasında biten bir cins sarı darı.

câvid
(câvidân, câvidâne, câvidânî) f. sermedî, sonu olmayan, sonsuz, dâimî, lâyemut.

câvid
devam eden.

câvidâne
f. câvidân, ebedi, sonsuza âit, sonsuza müteallik.

caymak
t. vazgeçmek. sözünden dönmek.

cây
f. yer, makam, mevki.

caymak
kararından dönmek.

cây
değer, layık.

cay-baş
f. ikâmet yeri, oda, ev. yurt, mekân, mesken.

cay-gâh
f. mevki, makam, rütbe. * yer, mekân.

cay-gir
f. yerleşen, yer tutan, yerleşmiş.

cayi'
"(c.: ciya') aç, acıkmış; aç olan."

câyi'
karınları acıkmış olanlar, açlar.

câ-yi behiştî
cennet gibi yer.

câ-yi iştibah
tereddüt edilecek nokta.

câ-yi mülahaza
düşünülecek nokta. mülahaza edilecek mes'ele.

câ-yi penah
sığınılacak yer.

câ-yi rahat
rahat edilecek yer.

cayid
cömert, sahi.

cayîfe
karın içine geçmiş olan yara.

cayiha
şiddet. * kıtlık. * yemişe gelen âfet.

cayir
cevir ve cefâ eden. eziyet veren.

cay-mend
f. yerinden kalkmayan, üşenen, tenbel. rahatını bozmayan.

cay-nişin
f. yer tutan. birinin yerine geçen.

cây-ı dikkat
dikkat edilecek nokta. dikkat edilecek yer veya şey.

cây-ı hayret
hayret edilecek yer veya şey.

cây-ı karar
dinlenme, durma yeri.

cây-ı mülâhaza
düşünülecek nokta, düşünülecek yer.

ca'z
yoğun, kalın nesne.

câzer
geyik buzağısı. * yaban sığırının buzağısı.

ca'zerî
kısa boylu, galiz, sitemkâr kimse.

cazgır
yağlı güreşlerde pehlivanları seyircilere takdim edip dualarını okuyarak onları meydana çıkaran kimse.

cazi
ayaklarını dikip parmakları üzerine oturan kişi.

cazi'
üzüm çardağının üzerinde enine konulan, üzerine de üzüm çubukları serilen ağaç.

cazib
çekici, cazibeli. * hoş görünüşlü olup dikkati çeken.

câzib
çekici.

cazibe
çekme kuvveti. * mc: letafet zamanı. hüsn-ü cemal.(hareket harareti, hararet kuvveti, kuvvet câzibeyi tevlid eder gibi bir âdet-i ilâhiyye, bir kanun-u rabbanidir. mek.)

câzibe
çekicilik.

cazibe kanunu
"madde âleminde geçerli olan cenab-ı hakk'ın tekvini bir kanunudur. bu kanuna göre iki madde birbirini aralarındaki mesafe ile ters orantılı; kütle ve miktarlarıyla orantılı olarak çeker."

cazibedar
f. çekici, câzibeli.

câzibedâr
çekici.

câzibedarâne
çekici bir biçimde.

câzibekârane
çekici biri gibi.

cazim
"kat'i karar veren. * gr: cezmedici, cezmeden. arabça bir kelimenin başına gelen bazı harfler o kelimenin sonunu sâkin okutur, o harfe de ""câzim"" denir. meselâ ""lem yezuk"" aslında (yezuku) idi. başına ""lem"" harfi geldiğinden "" yezuk"" diye sâkin okundu.)"

caziye
doğurduktan sonra sütü azalmaya başlayan hayvan.

cazû
f. cadı. büyücü, sihirbaz.

cazz
semiz,iri gövdeli adam.

caşiriyye
kuşluk vakti yenen yemek. kuşluk yemeği.

ceâbib
fitil ucu. * çirkin ve kısa boylu adam.

ceâbir
kısa boylu kimse.

ceâbir
kısa boylu kimse.

ceâci
taşsız yer. * zindan.

ceâcir
hamurdan çeşitli şekiller yapıp, pekmez içinde pişirip yerler.

ceâmis
pis, necis.

ceâsis
kötü huylu, kısa boylu.

ceâşiş
kötü huylu, kısa boylu.

ce'b
kesbetmek, elde etmek, kazanmak. * yaban eşeğinin büyüğü. * kırmızı toprak boya. * göbek.

ceb'
kızıl mantar.* (c.: ecbu) nakir dedikleri ağzı dar kap ki, içine su koyarlar. * tehir etmek, sonraya bırakmak.

cebâbin
peynirci.

cebabire
cebrediciler. mütekebbirler. zâlimler.

cebâbire
zorbalar.

cebâcib
korkutmak. * yağ koymağa mahsus deri zenbil ve büyük desti. * çok su. * erimiş yağ.

cebae
üstünde birşey düzeltilen ağaç.

ceban
korkak, ürkek.

cebanet
korkaklık, ürkeklik. korkulmayacak şeylerden bile korkmak. (bak: sırat-ı müstakim)

cebânet
korkaklık.

cebb
bir kimsenin zekerini ve hayasını kesip hadım etmek. * devenin hörgücünü kesmek.* kökünden kesmek.

cebban
peynirci.

cebban
sahrâ. bayram namazını kılacak yer. * mezarlık.

cebbane
sahrâ. bayram namazını kılacak yer. * mezarlık.

cebbar
"(sıfat-ı ilahiyedendir) istediğini mutlak yapan, dilediğine muktedir olan. büyüklük, azamet ve kudret sahibi. imar eden cenab-ı hak. kullarını ıslah edip tevbeye götüren Allah teâlâ hz.leri (c.c.) * zâlim, gaddar, müstebid, mütemerrid insanlar da bu sıfatla tavsif edilir. meselâ; cengiz, cebbar ve gaddar bir devlet adamı idi. * koz: gökyüzünün cenubunda bulunan bir yıldız kümesi."

cebbâr
istediğini mutlaka yaptıran Allah.

cebbar
cebreden, zorba.

cebbarane
cebbarcasına. cebbar olana yakışacak tarzda.

cebbarâne
zorbaca.

cebbarî
cebbara mensub, cebbarlık, cebredicilik. cebbarlık eden.

cebceb
çok hasta deve yavrusu.

cebe
zincir veya halkadan örme zırh. cevşen.

cebe'
kuyu içinden çıkan toprak ki, etrafına öbek öbek dökerler.

cebeât
kızıl mantar.* (c.: ecbu) nakir dedikleri ağzı dar kap ki, içine su koyarlar. * tehir etmek, sonraya bırakmak.

cebeci
f. eski osmanlı imparatorluğunun ordusunun zırhlı sınıfına mensub nefer.

cebel
dağ, yüksek tepe. * mc: bir kavmin meşhuru ve büyüğü, âlim ve fâzıl kimse.

cebel
dağ.

cebel
dağlar.

cebel-i arafat
arafat dağı.

cebelistan
f. dağlık, dağlık yer.

cebel-ün nur
mekke dağlarından, hira veya hırra veya harra dağı. peygamberimize (a.s.m.) ilk vahyin geldiği dağ.

cebe-pûş
f. zırh giyen.

ceber
(ceberiyyun) cüz'i iradeyi inkâr eden bir fırka-i dalle. hak yolundan çıkmış, dalâlete düşmüş bir fırka. bunların zıdları da mu'tezile'dir.

ceberiye
(ceberiyyun) cüz'i iradeyi inkâr eden bir fırka-i dalle. hak yolundan çıkmış, dalâlete düşmüş bir fırka. bunların zıdları da mu'tezile'dir.

ceberut
azametin daha dâimîsi ve bâtınîsi. büyüklük. hâkimlik. kudret, celadet. fart-ı kibir ve azamet.

ceberût
zorla her istediğini yaptırabilme kudreti.

ceberûtiyet
her dilediğini yaptırabilme kudreti.

cebha'
büyük alınlı kadın.

cebhane
f. barut, kurşun, gülle, top, tüfek ve benzerleri gibi levazımat-ı harbiye ve bunların bulunduğu yer.

cebhe
yüz, ön taraf. harp sahası. muharebe edilen yer. * alın. * bir binanın veya o cinsten bir şeyin ön tarafı. * gökteki ayın menzillerinden birisinin ismi olup arslan suretinin cephesidir, dört yıldız arslan alnına benzetilmiştir. * bir kavmin ve cemaatin seyyidi.

cebhe
cephe, alın, yön, yüz, savaş bölgesi.

cebhe
cebheler, alınlar.

cebhe-sâ
yüz süren.

cebin
(cebân) korkak. cesaretsiz. * alın.

cebîn
korkak.

cebin-sâ
f. alın sürücü, alın süren.

cebin-sây
f. alın sürücü, alın süren.

cebir
zabtetmek. zor. kuvvet. * bir şeyi ıslah ve tamir etmek, düzeltmek. * bâtıl bir fırka. * mat: harflerle yapılan hesab. * tıb: fevkalâde ameliyat, kırık kemiği sarıp bütünlemek. kırık veya çıkık uzva sarılan tahtalar.

cebir
zor, zorlama.

cebir
cebriye mezhebinin yorumununun görülmesi

cebire
f. halkın bir işe hazırlık yapması.

cebl
ihtira, ibda. yoktan yaratma.

cebr
cebir, zor, zorlama.

cebrail
(cebril, cibril) cenab-ı hakk'ın emirlerini peygamberlere (a.s.) bildiren büyük melek. peygamberimiz resul-i ekrem'e (a.s.m.) kur'ân-ı azimüşşân'ı vahiyle getiren melek (a.s.).

cebrâil
peygamberimize vahiy getiren büyük bir melek.

cebre
kemik sarmakta kullanılan ağaç. * tahta parçaları.

cebren
zorla. cebir ve kuvvet istimali ile. kuvvet kullanarak.

cebren
zorla.

cebrî
zorla icra olunan, rızası olmadan zorla yaptırılan. * cebriye fırkasından olan.

cebrî
zorla, zorlamalı.

cebri
"insan iradesizdir. yaptığı işlerde mecburdur. kendi seçme gücü yoktur" şeklindeki iddiayı reddetme; iradesizliği reddetme

cebr-i mâfat
kaybedilen bir şeyin yerine başka bir şey bularak, onunla avunma.

cebr-i noksân
noksanı tamamlama, eksiği ikmâl etme.

cebriye
insandaki iradeyi inkâr eden batıl bir mezhep.

cebriye
insanın seçme gücünün ve iradesinin olmadığını savunan ehl-i sünnet dışı bâtıl mezhep

cebub
sağlam yer. muhkem. * yeryüzü. * katı ve galiz yer.

cebz
çekmek, cezb.

ce'cee
geri durdurmak. * deveyi suya çağırmak. * eşek boncuğu denilen bir boncuk.

ced'
burun, kulak, el kesmek. * hapsetmek.

ced'a
kestikten sonra geri kalan nesne. * hapsetmek.

ceda
bol yağmur, rahmet. * hediye, ihsan. in'âm. * avantaj, kazanç.

ceda'
kıtlık ve şiddet senesi.

cedâcid
orak kuşu derler bir büyük böcek ki yaz aylarında öter.

cedale
yer. arz. dünya. * hurma koruğu, ham hurma.

cedalet
yer. arz. dünya. * hurma koruğu, ham hurma.

cedavi
f. hizmetçi aylığı.

cedavil
cedveller. * su yolları. * listeler.

cedâvil
cedveller, kanallar, listeler.

cedâyâ
gövdeye yapışan kan.

cedaye
geyik.

cedâyid-cüdüd
sütü çekilmiş koyun.

cedb
kısırlık. * kusur.

cedced
pek düz yer.

cedd
babanın babası veya ananın babası. * büyüklük, azimlik. * kat'edip geçmek. * tâli'li olmak. * kesmek.

cedd
ata, dede.

cedd
dedeler. babalar. büyük babalar.

cedda'
küçük memeli kadın. * susuz çöl.

ceddat
nineler. büyük anneler, anneanneler, babaanneler.

ceddât
büyük vâlide. annâne, nine. * yeni olmak.

cedde
büyük vâlide. annâne, nine. * yeni olmak.

cedde
nineler. büyük anneler, anneanneler, babaanneler.

cedde-i fâside
ananın anası, anneanne.

cedde-i sahiha
babanın anası, babaanne.

cedd-i emced
en büyük cedd. en yaşlı, en büyük baba.

ceded
yassı, düz yer.

cedef
makbere, kabir, mezar. * yemen diyarından gelir bir otun adı. (bir kimse bu otu yese su içmeye muhtaç olmaz.)

cedel
konuşmada kavga etme. niza. hakkı bulmak için olmayıp, galib görünmek için çekişme. (diyalektik) * man: meşhur veya müsellem mukaddemelerden terekküb eden kıyastır.

cedel
tartışma, münakaşa.

cedel-gâh
f. çekişme yeri. * mc: dünya.

cedelî
tartışmaya, münakaşaya ait. münakaşacı. tartışmacı.

cedeme
yaramaz dişi koyun. * kısa boylu erkek.

cederî
vücutta çıkan çiçek hastalığı.

cedes
kabir, mezar.

cedes
kabirler. mezarlar.

cedgare
f. reyler, tedbirler, çeşit çeşit yol.

cedh
bir şeyi başka bir şeyle karıştırmak. * sütü su ile karıştırmak.

cedi
güneş medarının oniki burcundan birisi. oğlak burcu. (güneşin cenuba doğru inişinin en aşağı derecesini bildirir.) * keçinin erkek yavrusu, erkek oğlak.

cedib
kıtlık olan yer.

cedid
yeni, kullanılmamış.

cedîd
yeni.

cedidan
gece ile gündüz. * yenilenen iki şey. yenilenenler.

cedil
devenin boynuna taktıkları ip.

cedile
kabile. * nâhiye. * kuş kafesi.

cedir
lâyık, münasib, uygun. * nihâyet, son. * etrafı duvarlı yer.

cedir
yakışanlar. lâyık olanlar, liyâkat sahibi olanlar.

cediyye
gövdeye yapışan kan.

cedl
yaratmak, halk. * kuvvet. * sağlam bükmek. * azâ, organ, uzuv.

cedr
(cidr) duvar. hâil, perde, zar. * bir ot adı.

cedr
duvarlar.

cedûd
sütü çekilmiş koyun.

cedva
bol yağmur, rahmet. * armağan hediye.

cedvar
nebâtattan zerâvende benzer bir ottur ve mâcun yapılır.

cedvel
liste. * su kanalı. kanal. * doğru, düz çizgiler çizmeğe mahsus âlet.

cedvel
liste, kanal, cetvel.

cedvel
cedveller. * su yolları. * listeler.

cedy
oğlak. * burç adı.

cedye
(c. cedâyât) eyer altına konulan keçe.

ceey
su içmesi için deveyi çağırmak.

ce'f
düşmek.

cef'
kenara çerçöp atmak. * zâyi ve bâtıl olmak. * koparmak. * bir kabı eğip içindekini dökmek.

cefa
eziyet. sıkıntı. zulüm. * bir şey yerinde durmayıp bir tarafa ayrılmak.

cefâ
eziyet.

cefâ
işkence içinde, sıkıntılı

cefa ender cefa
cefa içinde cefa. azab içinde azab veya ayrılık.

cefa-dide
f. cefa çekmiş, cefa görmüş.

cefaf
kuru olma, kuruma.

cefakar
f. eziyet eden, cefa eden. * halk arasında: eziyet çeken, cefa çekmiş mânalarında da kullanılır.

cefâkâr
eziyet çeken.

cefa-keş
f. eziyete dayanan, cefa çeken, acıya katlanan.

cefale
insan topluluğu.

cefa-pişe
f. gaddar, cebbar, zâlim. * sevgili, mâşuk, sevilen.

cefaset
hazımsızlık ıztırabı, sindirim zorluğu.

cefcaf
f. hayâsız, ahlâksız kadın.

cefcef
yüce, yüksek yer. * katı yel.

ceff
kurumak.

ceffah
mütekebbir kimse, gururlu kişi.

ceffar
(cefr. den) cifirci. cifir yapan kimse.

ceffe
kalabalık, kütle. * kalabalığın verdiği uğultu.

ceffe-l kalem
düşünmeksizin, birden, hemen. * kalemin yazısı kurumuş, silinmez. * kat'i olan şey.

ceffelkalem
düşünmeksizin.

ceffet
cemaat, topluluk, çok adet.

cefh
fahirlenmek, mütekebbirlenmek, gururlanmak, kibirlenmek.

cefif
kuru, kurumuş.

cefir
ok koyulan kap, mahfaza.

cefl
yağmuru yağmış bulut.

cefla
umumi ziyafet.

cefn
göz kapağı. * asma çubuğu. * bıçak ve kılıç kını.

cefn
göz kapakları. * asma çubukları. * kirpikler.

cefnak
gözleri büyük, rengi sarıya yakın bir kuşun adı.

cefne
su kabı, tekne, teşt. büyük çanak.

cefne
büyük su kabı.

cefne
çanaklar.

cefr
dört aylık keçi oğlağı. * geniş ve örülmemiş kuyu. (bak: cifr)

cefr
geniş kuyular.

cefv
kaba muâmele.

cefve
cefa, azar.

cefvet
nezaketsizlik, kabalık, saygısızlık.

cehabize
hakikatlerden, gerçeklerden haberi olanlar.

cehâbize
basiretli, ileri görüşlü kimse.

cehâcih
ulu, şerif kişi.

cehad
nimet az olmak. * ot uzamayıp kalmak. * su az olmak.

cehadet
tezlik, acelecilik.

cehâdib
ayakları uzun, yeşil çekirge.

cehâdim
ekin tarlası.

cehâfil
at dudağı.

cehâlât
cahillikler, bilgisizlikler.

cehalet
bilmezlik, nâdanlık, ilimden ve her nevi müsbet mâlûmatdan habersiz olma. cahillik.

cehâlet
cahillik, bilgisizlik.

cehâletperver
bilgisizliği seven.

ceham
yağmur vermeyen bulut.

cehamet
yüz pörtümek, donuk yüzlü olmak.

cehâmir
çok yaşlı kadın. * eşek sıpası.

cehan
f. cihân, dünya, küre-i arz, arz. * sıçrayan, fırlayan, acele ve çabuk hareket eden.

ceharet
sesin yüksek olması. ses yüksekliği.

cehbez
basiretli, ileri görüşlü kimse.

cehcehe
çağırmak. * ırak etmek, uzaklaştırmak.

cehd
fazla çalışma. güç ve kuvvetini sarfetme. insanın nefsine hâkim olması. * azim, gayret, fedakârlık.* takat.

cehd
çaba, çabalama.

cehele
câhiller. ilimden mahrum olanlar. bilmeyenler. nâdanlar.

cehele
cahiller, bilgisizler.

cehemiyye
"cebriye'den cehm bin safvan mezhebi üzere ""cennet ve cehennem fânidir, iman mârifettir ve ikrar değildir"" diyen bir tâife."

cehende
f. fırlıyan, sıçrayan. * sıçramış, fırlamış.

cehende-gî
f. fırlayış, sıçrayış.

cehennem
"Allah yerine, tabiat, madde, sebepler vb. yaratılmış şeyleri ilâh kabul eden; Allah'a kul olacaklarına, arzularına ve heveslerine, başka insanlara ve mahlukata kul olanların işledikleri cürüm ve suçtan dolayı ilâhi adaletle ceza görecekleri yer. cehennem'in varlığını bütün geçmiş peygamberler ve onların yolundan giden bütün âlimler ve evliyalar kesin bir bilgi olarak bildirmişlerdir. esasen Allah'ın adaleti cehennemi gerektirir. ezenlerle ezilenler, haklılarla haksızlar, zâlimlerle mazlumlar, iyilerle kötüler, inananlarla inanmıyanlar, Allah'a kul olanlarla kula kul olanlar eşit olamaz. Allah'ın adaleti iyilere mükâfat, kötülere cezayı gerektirir. inkarcılar hayatı mânasız bulmakla, ölümü de kendilerini ve bütün sevdiklerini yok eden ebedî bir idam saymakla daha hayatta iken cehennemin müjdecisi olan ruh bunalımını yaşıyorlar. içki, kumar, zevk, eğlence, sefahet onları ruh bunalımından kurtaramıyor. çağımız insanının huzursuzluğu ve mutsuzluğu, inançsızlıktan kaynaklanıyor. onların bu halleri, inançsızlığın cezasının cehennem olacağını gösteriyor.cehennem'in yedi tabakasının isimleri: sair, sakar, cahim, hutame, lâzı, hâviye, derk-i esfel.(cehennem, azab yeri olan ateşin ism-i alemidir ve müennestir. arabca ""cehnam"" kelimesinden me'huz, bu da cehm'den müştaktır. cehm, galiz ve müstekreh olmak; cehnam, dibi görünmez derin kuyu demektir. e.t.)(cehennem nerededir?elcevap: $cehennemin yeri, bâzı rivâyatla ""tahtel-arz"" denilmiştir. başka yerlerde beyan ettiğimiz gibi küre-i arz, hareket-i seneviyesiyle ileride mecma-ı haşir olacak bir meydanın etrafında bir daire çiziyor. cehennem ise, arzın o medar-ı senevisi altındadır demektir. görünmemeleri ve hissedilmemeleri, perdeli ve nursuz ateş olduğu içindir. küre-i arzın seyahat ettiği mesafe-i azimede pek çok mahlukat var ki, nursuz oldukları için görünmezler. kamer, nuru çekildikçe vücudunu kaybettiği gibi, nursuz çok küreler, mahluklar gözümüzün önünde olup göremiyoruz.cehennem ikidir. biri suğra, biri kübrâdır. ileride suğra, kübrâya inkılâb edeceği ve çekirdeği hükmünde olduğu gibi, ileride ondan bir menzil olur. cehennem-i suğrâ, yerin altında, yâni merkezindedir. kürenin altı, merkezidir. ilm-i tabakat-ül-arz'ca malûmdur ki: ekseriya her otuzüç metre hafriyatta, bir derece-i hararet tezayüd eder. demek merkeze kadar nısf-ı kutr-u arz, altı bin küsur kilometre olduğundan, ikiyüz bin derece-i harareti câmi; yâni ikiyüz def'a ateş-i dünyeviden şedit ve rivayet-i hadise muvâfık bir ateş bulunuyor. şu cehennem-i suğrâ, cehennem-i kübrâya ait çok vezaifi, dünyada ve alem-i berzah'da görmüş ve ehâdislerle işaret edilmiştir. âlem-i âhirette, küre-i arz nasılki sekenesini medar-ı senevisindeki meydân-ı haşre döker; öyle de: içindeki cehennem-i suğrâ'yı dahi cehennem-i kübrâ'ya emr-i ilâhi ile teslim eder. ehl-i itizâl'in bâzı imamları; ""cehennem sonradan halkedilecektir"" demeleri, hâl-i hâzırda tamamiyle inbisat etmediğinden ve sekenelerine tam münasip bir tarzda inkişaf etmediğinden galattır ve gabavettir. hem perde-i gayb içindeki âlem-i âhirete ait menzilleri dünya gözümüzle görmek ve göstermek için, ya kâinatı küçültüp iki vilâyet derecesine getirmeli, veyahut gözümüzü büyütüp yıldızlar gibi gözlerimiz olmalı ki yerlerini görüp tâyin edelim. $ âhiret âlemi'ne ait menziller, bu dünyevi gözümüzle görülmez. fakat bâzı rivâyâtın işaretiyle âhiretteki cehennem bu dünyamızla münasebetdardır. yazın şiddet-i hararetine $ denilmiştir. demek bu dünyevi küçücük ve sönük akıl gözüyle o büyük cehennem görülmez. fakat ism-i hakim'in nuriyle bakabiliriz. şöyle ki: arzın medâr-ı senevisi altında bulunan cehennem-i kübrâ, yerin merkezindeki cehennem-i suğrâyı güya tevkil ederek bâzı vazaifini gördürmüş. kadir-i zülcelâl'in mülkü pek çok geniştir, hikmet-i ilâhiye nereyi göstermiş ise cehennem-i kübrâ oraya yerleşir. evet, bir kadir-i zülcelâl ve emr-i künfeyekün'e mâlik bir hâkim-i zülkemal gözümüzün önünde kemâl-i hikmet ve intizam ile kamer'i arz'a bağlamış; azamet-i kudret ve intizam ile arzı güneş'e rabtetmiş ve güneş'i seyyârâtiyle beraber arzın sür'at-i seneviyesine yakın bir sür'at ile ve haşmet-i rububiyetiyle, bir ihtimale göre şems-üş şümûs tarafına bir hareket vermiş ve donanma elektrik lâmbaları gibi yıldızları, saltanat-ı rububiyetine nurani şâhidler yapmış; onunla saltanat-ı rububiyetini ve azamet-i kudretini göstermiş bir zât-ı zülcelâl'in kemâl-i hikmetinden ve azamet-i kudretinden ve saltanat-ı rububiyetinden uzak değildir ki cehennem-i kübrâ'yı elektrik lâmbalarının fabrikasının kazanı hükmüne getirip âhirete bakan semânın yıldızlarını onunla iş'al etsin; hararet ve kuvvet versin. yâni, âlem-i nur olan cennet'ten yıldızlara nur verip, cehennem'den nar ve hararet göndersin. aynı halde o cehennem'in bir kısmını ehl-i azâba mesken ve mahbes yapsın. hem bir fâtır-ı hakim ki: dağ gibi koca bir ağacı, tırnak gibi bir çekirdekte saklar. elbette o zât-ı zülcelâl'in kudret ve hikmetinden uzak değildir ki, küre-i arz'ın kalbindeki cehennem-i suğrâ çekirdeğinde cehennem-i kübrâ'yı saklasın.elhasıl: cennet ve cehennem, şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden bir dalın iki meyvesidir. meyvenin yeri ise, dalın müntehasındadır. hem şu silsile-i kâinatın iki neticesidir. neticelerin mahalleri, silsilenin iki tarafındadır. süflisi, sakili aşağı tarafında; nuranisi, ulvisi yukarı tarafındadır. hem şu seyl-i şuunatın ve mahsûlat-ı mâneviye-i arziyenin iki mahzenidir. mahzenin mekânı ise, mahsûlâtın nev'ine göre, fenası altında, iyisi üstündedir. hem ebede karşı cereyan eden ve dalgalanan mevcudat-ı seyyalenin iki havzıdır. havzın yeri ise, seylin durduğu ve tecemmu' ettiği yerdedir. yâni habisâtı ve muzahrefâtı esfelde, tayyibâtı ve sâfiyâtı âlâdadır. hem lütuf ve kahrın, rahmet ve azametin iki tecelligâhıdır. tecelligâhın yeri ise, heryerde olabilir. rahmân-ı zülcemâl ve kahhâr-ı zülcelâl nerede isterse tecelligâhını açar.amma cennet ve cehennem'in vücudları ise, onuncu ve yirmisekizinci ve yirmidokuzuncu sözlerde gayet kat'i bir surette isbat edilmiştir. şurada yalnız bu kadar deriz ki: meyvenin vücudu dal kadar ve neticenin silsile kadar ve mahzenin mahsulât kadar ve havzın ırmak kadar ve tecelligâhın, rahmet ve kahrın vücudları kadar kat'i ve yakîndir. m.)"

cehennem
azgınların öldükten sonra gidecekleri ceza yeri.

cehennemî
cehenneme özgü.

cehennem-i suğrâ
küçük cehennem.

cehennem-nümun
f. cehennem gibi çok azab verici.

cehennemnümun
cehennemi hatırlatan.

ceher
"gündüzleyin bir şeyi görememek. (o kimseye ""echer"" derler)"

cehil
bilgisizlik.

cehir
(cehr. den) (c.: cüherâ) yüksek sesle, bağırarak ve açık olarak söylenen. * güzel, dikkate değer.

cehir-üs savt
çok ve kuvvetli ses.

cehiz
karnından çocuk düşüren.

cehiş
halktan uzak olan.

cehl
câhillik, bilmemezlik, ilimden mahrum olmaklık, nâdanlık, tecrübesizlik, gençlik.

cehl
bilgisizlik.

cehl-i basit
bilmediğini bilmek sûretiyle olan câhillik.

cehl-i mürekkeb
bilmemekle beraber, bilmediğini de bilmemek.

cehlistan
f. cehâlet âlemi. cahilliğin olduğu yer.

cehlistân
bilgisizlik yeri.

cehr
görünmek, zâhir olmak. * açıktan ve yüksek sesle olan söylemek veya okumak. * tecvid'de: harf hareke ile okunduğu zaman, mahreçte aralık kalmıyarak nefesin akmayıp, küllisi veya ekserisi hapsolmuş bir şekilde sesin çıkmasına denir.

cehr
açıktan söyleme.

cehre
açıkta ve belli olan şeyler. * pamuk ve ipek sarılan masura.

cehren
açıktan, alenen.

cehren
açıktan.

cehret
görünmek, zahir olmak.

cehreten
aşikâr sûrette, aleni bir şekilde, açıktan açığa.

cehrî
aleni ve yüksek sesle vâki olan şey.

cehrî
açık sesle.

cehûd
cıfıt, yahudi.

cehûf
kuyudan suyu alıp yukarı çekmeye mahsus kova.

cehûl
pek çok câhil. (insan hayvanların aksine olarak hayata lâzım her şeye karşı câhildir. her şeyi öğrenmeğe mecburdur. hadsiz eşyaya muhtaç olduğu için sigayı mübalâğâ ile cehûldur. m.)

cehûl
pek cahil.

cehûlâne
pek câhilcesine.

cehûş
oğlan, sabi.

cehva'
açık.

cehve
insanın dübür yeri.

cehvere
zâhir olmak, görünmek.

cehyer
dişi ayı.

cehzam
başı büyük, yuvarlak yüzlü kişi. * esed, arslan.

cehş
medet edişmek. başka kimseye sığınıp arkalanmak.

celâ
parlak, ruşen. zâhir, açık.

celâ'
gurbete düşmek, memleketinden ayrı olmak. şehrinden ve meskeninden çıkmak. * başkalarını çıkarmak. * açık haber. * ruşen olmak, parlamak.

cel'ab
medine yakınında bir dağ. * gözü çok iyi görmek.

celab
f. salkım küpe.

cel'abe
çok kuvvetli dişi deve.

celabib
kadının bütün vücudunu örten ve dıştan giyilip bol olan çarşaf nevi. yaşmaklar. baş ve yüz örtüleri, ferâceler. (bak: tesettür)

celacil
küçük çanlar, ufak çıngıraklar.

celâcil
ufak çıngırak, küçük çan.

cel'ad
yoğun gövdeli şişman, kaba kimse.

celadet
yiğitlik. bahadırlık. kuvvet ve şiddetlilik. muhkemlik. salâbet, metânet.

celâdet
ululara karşı gösterilen cesaret.

celafet
kabalık, yontulmamışlık.

celah
başın iki tarafından saçın dökülmesi. * devenin ağaç yemesi.

celahiz
kaba, ağır.

celail
celiller, büyük olanlar, yüceler.

celal
"(celâlet) nihâyet derecede büyüklük. azamet. hiddetlilik, hışım. * ilm-i kelâm'da: cenâb-ı hakk'ın kahrının ve azametinin tecellisi, cenâb-ı hakk'ın nev'deki tecellisi. cenâb-ı hak, vahdaniyyetine delil olacak çok şeyler yarattığından veyâ ihâtadan âli ve celil olduğu veya hislerle idrâk edilmekten celil olduğundan celâl denir.(arkadaş! cenâb-ı hakk'ın sıfât-ı ezeliyye âleminde biri celâlî, diğeri cemâlî iki türlü tecellisi vardır. celâl ile cemâlin sıfât-ı ef'âl âleminde tecellisinden; lütuf ve kahr, hüsün ve heybet tezâhür eder. ef'âl âlemine tecelli edince; tahliye $ ile tahliye $ (tezyin ile tenzih) doğar. asar ve a'mal âleminden âlem-i âhirete intiba' edince; lütuf, cennet ve nur olarak; kahr da, cehennem ve nâr olarak tecelli eder. sonra âlem-i zikre inikâs edince; biri hamd, diğeri tesbih olmak üzere iki kısma ayrılır. sonra âlem-i kelâmda tecelli edince, kelâmın emir ve nehye taksimine sebep olur. sonra âlem-i irşada intikal edince; irşadı tergib ve terhib, tebşir ve inzâra taksim eder. sonra vicdana tecelli edince, recâ ve havf husule gelir. sonra irşâdın iktizâsındandır ki, havf ile recâ arasındaki muvâzene devamla muhafaza edilsin ki, recâ ile doğru yollara sülûk edilsin, havf ile de eğri yollara gidilmesin. ne Allah'ın (c.c.) rahmetinden me'yus, ne de azabından emin olunsun. i.i.)"

celâl
sonsuz azamet ve kibriya, büyüklük ve ululuk.

cela'la'
kirpi.

celâldarâne
celâlli bir biçimde.

celaleddin-i harzemşah
"(vefâtı m.: 1231) mengü berdi (Allah verdi) ismi de verilir. harzemşah soyunun 7nci ve son hükümdarıdır. tarihte cesaret ve irfanı ile tanınmıştır. o zamanın deccalı olan cengiz'in kahır ve şiddeti karşısında irân ve turân korku ve zillete düştüğünde celâleddin, cengiz'in ordularını müteaddit defalar mağlub etmiştir. kendisine pederinden şehzadelikten başka bir şey kalmadığı halde harzem'de, hind'de, ırak'ta, azerbeycan'da dört devletin meydana gelmesine muvaffak oldu. küçük küçük kuvvetlerle üç milyon askere sâhib tatar devletine karşı yirmiden ziyade zafer kazandı. moğol taarruzlarından birisinde bir dağa çekildiği sırada bir çapulcu taifesi tarafından sırtından hançerlenerek şehid edildi. (r. aleyh)(meşhurdur ki: bir zaman islâm kahramanlarından ve cengiz'in ordusunu müteaddit defa mağlub eden celaleddin-i harzemşah harbe giderken vüzerâsı ve etbaı ona demişler: ""sen muzaffer olacaksın; cenab-ı hak seni galip edecek."" o demiş: ""ben Allah'ın emriyle, cihad yolunda hareket etmeye vazifedarım, cenab-ı hakk'ın vazifesine karışmam, muzaffer etmek veya mağlub etmek onun vazifesidir."" işte o zât bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla hârika bir surette çok defa muzaffer olmuştur. m.n.)"

celaleddin-i süyûtî
(hi: 849 - 911) abdurrahman bin ebu bekir muhammed adı ile de anılır. hadis imamı ve müctehid bir zattır. mısırlıdır. süyût şehrinde doğdu. mısır'da vefat etti. zamanının büyük islâm allâmelerindendir. asıl adı: ebû bekir oğlu abdurrahman'dır. tefsir, fıkıh, hadis ilmine dair eserleri vardır. celaleddin muhammed bin ahmed mısrî'nin, isrâ sûresine kadar yaptığı (hi: 864'de vefat edince yarıda bıraktığı) tefsiri tamamlamıştır ve celaleyn tefsiri denmiştir.

celâlet
büyüklük, ululuk.

celalî
celal ismine dâir. ilâhi ve celale müteallik. celal adlı kimselerle alâkalı olan. * hicri xı. asırdan önce anadolu'da baş gösteren eşkiyaya verilen ad. * sultan celaleddin melikşah tarafından hazırlanan ve hicri 471 tarihinde başlayan bir güneş takvimi.

celâlî
büyüklükle ilgili.

celalli
çok çabuk kızan kimse.

celâvize
kethudâ. reis.

celâ-yı vatan
doğduğu yerden ayrılma.

celaze
sazların perdeleri.

celb
kendi tarafına çekmek. çekmek, götürmek.

celb
kendine çekme, getirtme.

celb
kendi tarafına çeken

celb-i kulûb
kalbleri çekme, kalbleri kazanma.

celb-i suret
"uzakta olan bir şeyin sûretini resmini yanına getirmek.(... hz. süleyman (a.s.) taht-ı belkıs'ı yanına celbetmek için vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: ""gözünü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hazır ederim."" olan hâdise-i hârikaya delalet eden şu âyet: $ilâahir işaret ediyor ki: uzak mesafelerden eşyayı aynen veya sûreten ihzar etmek mümkündür. hem vakidir ki: risaletiyle beraber saltanatla müşerref olan hz. süleyman (a.s.) hem masumiyetine, hem de adaletine medar olmak için pek geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmak için ve raiyyetinin ahvâlini görmek ve dertlerini işitmek, bir mu'cize suretinde cenab-ı hak ihsan etmiştir. demek, cenab-ı hakk'a itimad edip, süleyman'ın (a.s.) lisan-ı ismetiyle istediği gibi o da lisan-ı istidadıyla cenab-ı hak'dan istese ve kavanin-i adetine ve inayetine tevfik-i hareket etse, ona dünya bir şehir hükmüne geçebilir. demek, taht-ı belkıs yemende iken, şamda aynıyla veyahut suretiyle hazır olmuştur, görülmüştür. elbette taht etrafındaki adamların suretleriyle beraber sesleri de işitilmiştir. işte, uzak mesafede celb-i surete ve savta haşmetli bir sûrette işaret ediyor ve mânen diyor: ey ehl-i saltanat! adalet-i tâmme yapmak isterseniz süleymanvâri, ruy-i zemini etrafıyla görmeye ve anlamaya çalışınız. çünki; bir hakim-i adalet-pişe, bir padişah-ı raiyetperver, aktar-ı memleketine her istediği vakit muttali olmak derecesine çıkmakla mes'uliyet-i mâneviyeden kurtulur veya tam adalet yapabilir. cenab-ı hak, şu ayetin lisan-ı remziyle mânen diyor ki: ey beni-adem! bir abdime geniş bir mülk ve o geniş mülkünde adalet-i tâmme yapmak için, ahvâl ve vukuat-ı zemine bizzat ıttıla veriyorum. ve madem herbir insana, fıtraten zemine bir halife olmak kabiliyetini vermişim. elbette o kabiliyete göre ruy-i zemini görecek ve bakacak, anlayacak istidadını dahi vermesini, hikmetim iktiza ettiğinden vermişim. şahsen o noktaya yetişmezse de, nev'en yetişebilir. maddeten erişemezse de, ehl-i velâyet misillû manen erişebilir. öyle ise, şu azim nimetten istifade edebilirsiniz. haydi göreyim sizi, vazife-i ubudiyetinizi unutmamak şartıyla öyle çalışınız ki: ruy-i zemini, her tarafı, herbirinize görülen ve her köşesindeki sesleri size işittiren bir bahçeye çeviriniz. s.)"

celbiz
f. kement, ilmik. * gammâz, koğucu, ara bozucu.

celbkârâne
kendine çekercesine.

celbname
f. mahkemeye çağırma kağıdı, celb kağıdı.

celbnâme
çağırma kağıdı.

celbû
f. nâneye benzer bir ot, sebze.

celbûb
f. sarmaşık (bitkisi.)

celca'
boynuzsuz koyun.

celcele
çan sesi. * gök gürültüsü. * depretmek. * gitmek.

celcelîtiye
hazreti ali radıyallahu anhın önemli bir eseri.

celcelutiye
"peygamberimizin resul-i ekremin (a.s.m.) derslerine istinâden, aslı cifir ve ebced hesâbı ile alâkalı olarak hz. ali (r.a.) tarafından te'lif edilen süryânice bir kasidedir. esas mânası; bedi' demektir."

celd
"lügat mânası, deri üzerine vurmaktır. * fık: muhsen olmayan mükellef zâni veya zâniyenin muayyen uzuvlarına vech-i mahsus üzere değnek veya kamçı ile vurmaktır. bu ceza, mücrimin cildi yani derisi üzerine tatbik edildiği cihetle ""celde"" adını almıştır."

celda
sür'at. çabukluk. * şecaat.

celde
fık: suç işleyen birisine kamçı veya değnekle bir vuruş.

cele
başın ön tarafının saçı dökülmek.

celeb
f. fahişe. orospu. * çan.

celece
kafa, baş.

celed
sütü ve yavrusu olmayan büyük deve. * muhkem yer. * samanla doldurulup anası önüne koyulan buzağı derisi.

celef
yerden balçık küremek ve gidermek.

celem
koyun kırkmakta kullanılan büyük makasın herbir yüzü.

celenfea
şişman karınlı büyük deve.

celenza
arkası üstüne yatıp ayaklarını kaldıran kişi.

celesat
meclisler, celseler.

celevat
cilveler. hüsn-ü zuhûrlar.

celevât
cilveler, görünümler.

celevla'
mekân ismi.

celh
doldurmak, dolu olmak.

celhe
gidermek. yerinden ayırmak. * nâhiye.

celi
parlak, açık, âşikâr, meydanda. * kur'an harfleri ile yazılan bir çeşit yazı.

celî
belli, açık.

celi
aşikâr, açık, aleni, meydandaki şeyler.

celib
satmak için bir yerden toplanılan şeyler. * esir, köle, cariye. satılık esir.

celid
fazla celâdetli, bahadır. * rutûbetli, kırağı, çiğ. * buz.

celil
celâlet ve celâdet sâhibi. azîm, mertebesi yüksek.

celîl
büyük, ulu.

celil
fazilet, ilim ve rütbe itibariyle daha yüksek olanlar. büyükler.

celile
celiller, büyük olanlar, yüceler.

celil-üş-şân
şan ve şerefi pek büyük.

celis
galiz, kaba nesne. büyük ve sağlam olan şey.

celis
beraber oturanlar.

celiyyat
aşikâr, açık, aleni, meydandaki şeyler.

cell
yerden birşey toplamak. * gemi yelkeni.* yaşlı olmak. * kadr ve mertebesi büyük olmak. * celil, büyük, ulu.

cellad
idama mahkûm olanları idam etmeğe vazifeli olan adam. * mc: merhametsiz.

cellâd
ölüm cezası verilenleri öldüren kişi.

cellale
necaset yiyen sığır.

celle
"""celil oldu, celil olsun"" meâlinde ve celle celâluhu diye, Allah ism-i celali işitildiği veya anıldığı anda, tâzim makamında söylenir."

celle
" ""yüce ve aziz oldu"" mânâsında söylenir."

celle
allah'ın şânı çok yücedir

celm
kesmek, kat'etmek. * ululuk, büyüklük.

celmed
kaya. taş.

celp
çekme

celse
bir meclis veya mahkeme hey'etinin toplanmalarından tâtile kadar olan müzakere müddeti. * bir def'a akd-i meclis etmek. oturuş, bir def'a oturmak. * fık: iki secde arasında bir def'a $ diyecek kadar oturmak.

celse
oturum.

celse
meclisler, celseler.

celse-i aleniyye
açık oturum.

celu
f. şakacı, lâtifeci kimse. * kebap şişi.

celvet
yerini, yurdunu terketme. * tas: abdin fenâfillah olup halvetten ayrılması.

celvetiye
eskiden mevcud bir tarikat ismi.

celz
seyretmek.

cem
hükümdar, melik, şah. * hz.süleyman'ın (a.s.) nâmı. * iskender'in bir ismi.

cem'
hurmanın iyi olmayanı. farklı şeyleri bir yere getirmek mânasına mastar. * az olarak cemaat için isim olur. * toplama. bir yere getirme, biriktirme. yığma. * gr: arabçada (ve tesniye olmayan dillerde) ikiden çok olan şeylere delâlet eden kelime. (kitabın başındaki cemi' hakkındaki izahata bakınız) * tas: bütün eşyayı cenab-ı hak ile görerek kendi havl ve kuvvetinden teberri etmek.

cem
toplama.

cem
toplayan, bir araya getiren (bk. c-m-a)

cem'
ar.gr. çoğul kipi

cemaat
topluluk. bir yere toplanmış insanlar. takım, bölük. * fık: bir imama uyup namaz kılan müslümanların heyeti. bir mezhebe tâbi bir heyet teşkil eden ahali. * aralarındaki münasebetleri din, örf ve âdetlere göre tanzim eden, akrabalık, komşuluk, hemşehrilik gibi rabıtalarla birbirine bağlı insan topluluğu.

cemaat
gayeleri bir olan topluluk.

cemaat
namazın toplu olarak kılınmasıyla elde edilen sevap

cemaat-i hademe-i ehl-i hiref
tar: saray işlerini yapmakla vazifelendirilmiş sanatkârlar zümresi.

cemaat-i çilingirân-ı hâssa
tar: saraydaki çilingirlik işlerini yapmakla muvazzaf sanatkârlar zümresi.

cemaat-ı mücellidân-ı hâssa
tar: saraydaki kitabları ciltlemekle vazifeli sanatkârlar.

cemâcim
baş kemiği, kafatası. * ağaç çanak. * arabdan bir kabile.

cemad
cansız ve kurumuş olmak. * yağmur yağmayan yer. * sütü olmayan deve. * donmuş, katı cisim.

cemâd
cansız cisim.

cemadat
katı cisimler, cansızlar.

cemâdât
cansız cisimler.

cemâdat
cansız varlıklar âlemi (bk. a-l-m)

cemadî
f. ruhu olmayan, cansız madde. câmid cisim.

cemâdiyet
cansızlık, donukluk.

cemaet
her nesnenin şahsı ve cüssesi.

cemahir
cumhuriyetler.

cemâhir
cumhuriyetler.

cemahir-i müttefika
birbiriyle anlaşmış, ittifak etmiş devletler. müttefik cumhuriyetler.

cemahir-i müttehide
birleşmiş devletler. müttehid cumhuriyetler.

cemal
yüz güzelliği. fertteki güzellik. * cenâb-ı hakk'ın lütuf ve ihsânı ile tecellisi. * hak ile söylenen doğru söz. * hüsün. (... bir cemal sâhibi, dâima hüsn ü cemalini görmek ve göstermek ister. bu ise, âhiretin vücudunu ister. çünkü dâimi bir cemâl, zâil ve muvakkat bir müştaka razı olmaz. onun da devamını ister. bu da âhireti ister. m.n.)

cemâl
güzellik.

cemâl
sonsuz güzellik ve kemâl sahibi olan allah (bk. c-m-l; k-m-l)

cemâlî
güzellikle ilgili.

cemal-i bî-misal
misâli, benzeri olmayan güzellik. (bak: celâl)

cemâlperest
güzelliğe düşkün.

cemâlperverâne
güzelliği severcesine.

cemalullah
Allah'ın cemâli.cemam : rahat olmak. dinlenip yorgunluğu gidermek. istirahat etmek.

cemamih
başı sert, yavuz at.

cem'an
bir yere toplamak suretiyle, toplanmış olarak.

cem'are
galiz, kaba nesne. yüksek taşlar. * kabile ismi. * küçük kuş.

cemaziyel ahir
arabi ayların altıncısıdır. (arabi aylar: muharrem, safer, rabiyy-ül-evvel, rabiyy-ül-âhir, cemaziyel-evvel, cemaziyel-ahir, receb, şaban, ramazan, şevval, zilkade, zilhicce'dir)

cemaziyel evvel
arabi ayların beşincisidir. * bir kişinin mazisi, geçmişi.

cemaş
kadın ile oynaşan kişi.

cemceme
sözü gizli söyleme, harfleri tâne tâne söyleyip açık beyan edememe.

cemd
donmak.

cemder
f. bir cins bıçak veya kama.

cemed
dondurmak. * buz, kar.

cemedî
(cemed. den) buz gibi, çok soğuk, bârid.

cemel
erkek deve. ibil.

cemel
deve

cemel
erkek develer.

cemel
develer. * cümleler. * yekünler.

cemel vak'ası
"müslümanlar arasında vuku bulan elem verici ilk muharebedir. peygamber efendimizin (a.s.m.) zevcesi hz. aişe (r.a.) ile aşere-i mübeşşereden talha ve zübeyr'in (r.a.) hz. ali'ye (r.a.) karşı kıyamlarından doğmuştur. bu harpte hz. aişe ile talha ve zübeyr'in maiyetinde otuzbin; ve hz. ali'nin refakatinde yirmibin kişi olduğu hâlde karşı karşıya gelinmiş ve muhârebe sonunda her iki taraftan içlerinde sahabeden birçok zatla beraber onbin kişi şehid edilmiştir. bu muharebede hz. talha ve zübeyr de şehâdete nâil olmuşlardır. bu muhârebeye cemel vak'ası denilmesinin sebebi: hz. aişe'nin mahfelini bir deve üzerine koydurarak ve kendisi ve bu mahfelde gayet mestûre bir şekilde oturup harp yerine maiyetindeki sahabelerle beraber gittiği için ve harbin en şiddetlisi bu devenin etrafında meydana geldiği içindir. (bak: sahabe)(hazret-i ali (r.a.) zamanında başlayan muharebelerin mâhiyeti nedir? muhariblere ve o harpte ölen ve öldürenlere ne nam verebiliriz?elcevap: cemel vak'ası denilen hazret-i ali ile hazret-i talha ve hazret-i zübeyr ve aişe-i sıddıka (radıyallahü teâlâ aleyhim ecmain) arasında olan muharebe; adâlet-i mahzâ ile, adâlet-i izâfiyenin mücadelesidir. şöyle ki:hazret-i ali, adâlet-i mahzâyı esas edip, şeyheyn zamanındaki gibi o esas üzerine gitmek için içtihad etmiş. muârızları ise: şeyheyn zamanındaki safvet-i islâmiye adâlet-i mahzâya müsaid idi, fakat mürur-u zamanla islâmiyetleri zaif muhtelif akvam hayat-ı içtimaiye-i islâmiye'ye girdikleri için adâlet-i mahzânın tatbikatı çok müşkil olduğundan, ""ehvenüşşerri ihtiyar"" denilen adâlet-i nisbiye esası üzerine içtihad ettiler. münâkaşa-i içtihadiye siyasete girdiği için, muharebeyi intaç etmiştir. mâdem sırf ""lillâh"" için ve islâmiyet'in menâfii için içtihad edilmiş ve içtihaddan muharebe tevellüd etmiş; elbette hem katil, hem maktûl ikisi de ehl-i cennettir. ikisi de ehl-i sevaptır diyebiliriz. her ne kadar hz. ali'nin içtihadı musib ve mukabilindekilerin hata ise de, yine azâba müstahak değiller. çünki: içtihad eden hakkı bulsa iki sevab var. bulmazsa, bir nevi ibadet olan içtihad sevabı olarak bir sevab alır. hatâsından mâzurdur. bizde gayet meşhur ve sözü hüccet bir zât-ı muhakkik kürdçe demiş ki: $yâni: sahabelerin muharebesinde kıyl ü kal etme. çünki hem katil ve hem maktûl ikisi de ehl-i cennettir.adâlet-i mahzâ ile adâlet-i izafiyenin izâhı şudur ki: $âyetin mâna-yı işârisiyle; bir masumun hakkı, bütün halk için dahi ibtal edilmez. bir ferd dahi, umumun selâmeti için fedâ edilmez. cenâb-ı hakk'ın nazar-ı merhametinde hak haktır, küçüğüne büyüğüne bakılmaz. küçük, büyük için ibtal edilmez. bir cemaatin selâmeti için bir ferdin rızâsı bulunmadan hayatı ve hakkı fedâ edilmez. hamiyet namına rızasıyla olsa, o başka mes'eledir.adâlet-i izâfiye ise, küllün selâmeti için, cüz'ü feda eder. cemaat için, ferdin hakkını nazara almaz. ehven-üş-şer diye bir nevi adâlet-i izafiyeyi yapmağa çalışır. fakat, adâlet-i mahzâ kabil-i tatbik ise, adâlet-i izâfiyeye gidilmez, gidilse zulümdür.işte imam-ı ali radiyallahü anh, adâlet-i mahzâyı şeyheyn zamanındaki gibi kabil-i tatbiktir deyip, hilâfet-i islâmiyeyi o esas üzerine bina ediyordu. mukabilleri ve muârızları ise, ""kabil-i tatbik değil, çok müşkilâtı var."" diye adâlet-i izâfiye üzerine içtihad etmişler. tarihin gösterdiği sâir esbab ise, hakiki sebep değiller, bahanelerdir. m.)"

cemen
f. çardak.

cemerat
cemreler. şubat ayında azar azar artan sıcaklıklar.

cemh
sür'at yapmak, hız yapmak. * huruç etmek, çıkmak.

cem'î
(cem'. den) cemiyete mahsus, cemiyetle alâkalı.

cemi'
cümle, hep, bütün. * gr: çokluk bildiren kelime. çoğul.

cemî
bütün, hepsi.

cem-i ezdad
birbirine zıd şeylerin bir arada bulunması.

cem-i müennes
"gr: müfredinin şeklini bozmadan sonundaki müennes alâmeti olan (e ""t"") kaldırılıp yerine (ât) getirilir. müslime(t) : müslimât gibi."

cem-i müennes-i sâlim
gr: sonu ( $ ât) eki ile biten cemi'ler. meselâ: müminât: (kadın mü'minler, mümineler) sâdıkât, hafiyyât, sâlihât gibi.

cem-i mükesser
"gr: cemi yapılacağı zaman müfredinin şekli bozularak yapılan cemi. kaide dışı yapılan, kaideye uymadan yapılan cemi. kitab; kütüb, gibi."

cem-i müzekker
gr: müfredinin şeklini bozmadan sonuna (în, ûn) getirilerek yapılan cemi: müslimîn, müslimûn gibi.

cem-i sahih (sâlim)
gr: bu cemi yapıldığı zaman müfredinin şekli bozulmaz. iki türlüdür. cem-i müzekker, cem-i müennes. * mat: toplama.

cem-i zıddeyn
iki zıddın birlikte bulunması. (bak: içtima-ı zıddeyn)

cemian
bütün, hep.

cemil
güzel. * cenab-ı hakk'ın isimlerinden biri.

cemîl
sonsuz güzel olan ve bütün güzelliklerin sahibi bulunan Allah.

cemîl
güzel.

cemîlâne
güzelce.

cemile
hoşa gitmek için yapılan hareket.

cemîle
güzel olan.

cemilekâr
f. iyilik sever, güzel ahlâk ve huy sâhibi olan.

cemil-i ale-l ıtlak
(cemil-i alelıtlak) her cihetle çok güzel ve mükemmel.

cemil-i zülcelal
celal sâhibi, cemil olan cenab-ı Allah (c.c.)

cemir
zaman, dehr.

cemiyât
cemiyetler, toplumlar.

cemiyet
toplum.

cemiyet
siyasî parti, grup ve topluluk

cemiyet
cemiyetler.

cem'iyet-i muhammedî
(bak: ittihad-ı muhammedî cemiyeti)

cem'iyyat
cemiyetler.

cem'iyyet
"(cemiyet) topluluk, birlik. hey'et. * bir yere cem' olma. * mânevi birlik teşkil eden cemaat. * huk: kazanç paylaşmaktan başka bir maksadla, ikiden ziyade şahsın ilim ve mâlumâtlarını ve faaliyetlerini devamlı bir şekilde birleştirmek suretiyle bir esas nizamnameye müsteniden ve hükmî şahsiyyeti hâiz olarak kurdukları teşekkül. (t.h.l.) * tas: zihnin yalnız cenab-ı hak ile meşguliyet hali. * edb: tenasübü veya tezadı dolayısıyla birbirine uyan kelimeleri veya zıd olan kelimeleri beraber aynı ifade içinde bulundurmak. (edebiyat lügatı'ndan bir misal:bir tâir-i kudsîyi uçurdun yuvasından.bir lâne-i sevdayı tebah eyledin ey mevt.bir tûde türaba çevirip cism-i latifin.bir haclegehi hâk-i siyah eyledin ey mevt.""tair, uçurdun, lâne, tûde, türab, hâk"" lâfızları arasında tenasüb vardır.""bir tûde türab"" ile ""cism-i latif"" ""haclegeh"" ile ""hâk-i siyah"" arasında tezad vardır. buna, sözün cem'iyyetli olması denilir."

cemiyyet
cemiyet, toplum, genişlik.

cem'iyyetgâh
f. toplantı yeri, toplanılacak yer.

cem'iyyet-i akvâm
(milletler cemiyeti) birinci dünya savaşından sonra kurulan ilk birleşmiş milletler cemiyetinin bizdeki adıdır.

cem'iyyet-i hatır
zihin ve fikrin dağınık olmayıp toplu bulunması. hasr-ı fikir etmek.

cem'iyyet-i kelâm
kelâmın câmi olması. müteaddid mânası bulunan kelâm, söz.

cemiş
saçı yolunmuş. * ot bitmeyen yer.

ceml
yağ eritmek.

cemm
çokluk. mecmu. * kuyuda biriken su. * hırs ve tama ile mal biriktirmek.

cemm
çokluk.

cemma
boynuzsuz koyun.

cemmal
deveci, deve süren, deve sürücüsü.

cemmaz
hızlı giden.

cemmaz-süvar
f. hızlı giden bineğe binen kimse.

cemm-i gafir
büyük cemâat, insan kalabalığı. ekseriyet. * muhâfızlar.

cemmigafir
ekseriyet, çoğunluk.

cemr
insanların bir araya toplanması. * atın sıçrayarak yürümesi. * ateş ve küçük taş vermek. * bir kimseyi def etmek, kovmak.

cemra
kuvvetli dişi deve.

cemre
şiddetli karanlık. * ateşli kömür parçası, kor. * ilkbaharda suya, yere, havaya düştüğü söylenen sıcaklık. * hacıların mina vâdisinde şeytan taşlamaları.

cemre
ısı.

cemre
cemreler. şubat ayında azar azar artan sıcaklıklar.

cemre-i sâlise
üçüncü cemre ki, toprağa düşer.

cemre-i sâniye
ikinci cemre ki, suya düşer.

cemre-i ulâ
birinci cemre ki, havaya düşer.

cemreviyye
divân şairleri tarafından bayramlar, baharlar gibi cemre sebebiyle, muasır olan büyük makamlı ve rütbeli kişiler için yazılan şiirler.

cemr-ül gada
ateşi çok devam eden ağacın ateşinin koru.

cemûh
başı sert, yavuz at.

cem-ul cevami'
eski medreselerde okutulan dört hak mezhebin fıkıh usûlünü içine alan, usûl-i fıkh'ın en son kitabı. müellifi şâfiî âlimlerinden ibn-üs sübkî'dir.

cemum
yorga at. * yürürken eşinen at.

cem-ül cem
"gr: bir defa cemi'olan kelimenin tekrar bir defa daha cemi olması. (evliya; evliyalar gibi.) * tas: vahdet-i vücuda dalmak. bekabillah, cenab-ı hak'ta fâni olmak."

cemş
saçı yolmak veya traş etmek. * gizli ses. * parmaklarının uçları ile çekmek. * gazel söylemek. * oynaşmak.

cemşasb
f. hz. süleyman peygamber. (a.s.)

cena
yemiş toplamak. * cem'etmek, toplamak.

cena'
arka yumruluğu. kamburluk.

cenab
büyüklük ifade etmek için, hürmet maksadı ile söylenir. cenab-ı hak, cenab-ı resül-i kibriya (a.s.m.)... gibi.

cenâb
saygı sözü.

cenabet
pis. gusletmesi lâzım gelen kimse. * uzaklık.

cenâbet
cünüp.

cenab-ı hakk
Allah.

cenâcin
göğüs kemiği.

cenâcin
göğüs kemiği.

cenâdib
bir nevi çekirge.

cenadif
şişman, kısa boylu kimse.

cenâdil
taşlı yer. * yuvarlak taş.

cenah
kanat, taraf, kısım. (vicdanın ziyası ulum-u diniyyedir. aklın nuru, fünun-u medeniyedir. ikisinin imtizacı ile hakikat tecelli eder. o iki cenah ile talebenin himmeti pervaz eder. iftirak ettikleri vakit, birincisinde taassub, ikincisinde hile, şüphe tevellüd eder. mün.)

cenâh
kanat.

cenah
kanatlar. cenahlar. taraflar.

cenaheyn
(cenah. dan) iki kanat, iki yan, iki cenah. * iki hususiyetli.

cenâheyn
iki kanat.

cenah-ı tâir
kuş kanadı.

cenah-ı zübab
sinek kanadı.

cenaib
(cenayib) (cenibe. c.) yedek hayvanlar, yedek binekler.

cenâib
yedek hayvanı.

cenâiz
insan ölüsü.

cenan
gönül. ruh. kalb. can.

cenân
cennetler.

cenanî
"kalbe âit ve müteallik olan. kalben duyulan. (arabça müfred, birinci şahıs sigası ile ""kalbim"" mânasınadır.)"

cenaze
insan ölüsü.

cenaze
henüz gömülmeyen ölü.

cenb
yan taraf. koltuk altının aşağısı. * def'etmek, kovmak. * müştak olmak. * bir yere gitmek için bir yere inmek. * birisinin sevdiğinden dolayı kararsız ve muztarib bulunmak. * büyük ve çok olan. * engin taraf. * şetmetmek, söğmek. (l.r.)

cenb
yanlar. yan taraflar.

cenbî
yan tarafa âit.

cenbiyye
arapların kullandıkları bir cins eğri kamadır ki, yan taraflarına takarlar.

cencene
sözü burun içinden söylemek, genizden konuşmak.

cendel
nehirlerde bulunan ve büyükçe olan kaya.

cendere
yun. tazyik. baskı, basınç. * dar dere, boğaz. * kalın oklava. * çamaşır ütülemeye mahsus iki ağaç üstüvaneden ibaret alet. * mc: sıkı ve dar yer.

cendere
baskı aleti.

ceneb
susuzluktan böğrü ciğere yapışmak.

cenedil
taşlı yer. * yuvarlak taş.

cenef
hata ve cehilden dolayı haktan meyletmek. * zulmetmek.

cenen
mezar, kabir.ceng $ (cenk) : f. top, tüfek ile harbetmek. muharebe. kavga. harb. savaş.

cengaver
(c.: cengâverân ) f. cenkçi. yiğit olan. kahraman. iyi harbeden.

cengâver
savaşçı.

ceng-azmüde
f. savaş tecrübesi olan kişi.

ceng-cû
f. kavgacı, dövüşçü, cenkçi.

cengel
f. orman. ağaç topluluğu.

cengelistan
f. sık ağaçlık, orman, sazlık yer.

cengiz
zâlim bir hükümdar.

cengiziyan
f. cengiz soyundan gelenler, bunlara tâbi olan kimseler.

cenh
kuşun kanadını vurması.

cenî
devşirilmiş, koparılmış olan. meyve toplanması ve alınması.

ceni
ceninler. ana karnındaki çocuklar.

cenib
garip. * hurmanın iyisi.

cenibe
yedek hayvanı.

cenin
(cenne. den) ana karnındaki harekete başlıyan çocuk. * gizli ve mestur, saklı olan şey.

cenin
ana karnındaki çocuk.

ceniver
f. sırat köprüsü.

cenk
(bak: ceng)

cenk
savaş.

cenk-âver
harpçi, fedakâr.

cenn
(cünün) bir şeyi setretmek, gizlemek. * ana karnındaki cenin, gizli olmak.

cennân
bahçıvan.

cennât
cennetler.

cennât
cennetler.

cennât-ı adn
adn cennetleri. hulûd üzere ikamet ve temekkün edilen cennetler. (kamus tercümesi.)

cennet
"Allah'a (c.c.) inanan ve o'na ibadet ve itaat edenlerin, iman ve islâmiyyet'e ihlâs ve sadâkatle hizmet edenlerin, kur'ana bir hizb-ül kur'ân olarak mücâhidâne bir sûrette hizmetkâr olan mücâhidlerin, cihâd-ı diniyye erlerinin âhirette fazl-i ilâhi ile gidip ebediyyen içinde kalacakları mekân ve mesken. cennet'in varlığını bütün peygamberler, onların yolundan giden âlimler ve ermiş kişiler, evliyalar ittifakla haber vermişlerdir. esasen Allah'ın adaleti, cehennem gibi cennet'in de varlığını gerektirir. inananlar, ölümün; ebedî bir hiçlik değil, ölümsüzlüğe geçiş, sevdikleriyle buluşacakları âhiret âlemine bir yolculuk olduğuna inanıyorlar ve bunalım içinde değil; mutluluk içindedirler. inananların ve iyilerin bu hâlleri cennet'in varlığını gösteren hayattaki belirtilerinden biridir.cennetin tabakaları : dâr-ül-celâl, dâr-üs-selâm, cennet-ül me'va, cennet-ül huld, cennet-ün naim, cennet-ül firdevs, cennet-ül adn, cennet-ül vesile. (bak: âhiret)(mühim bir taraftan ehemmiyetli bir sual: rivayette gelmiş ki; cennet'te bir adama beş yüz senelik bir cennet verilir. bu hakikat akl-ı dünyeviyenin havsalasında nasıl yerleşir?elcevap: nasılki bu dünyada herkesin dünya kadar hususi ve muvakkat bir dünyası var. ve o dünyanın direği onun hayatıdır. ve zâhirî ve batınî duygulariyle o dünyasından istifade eder. güneş bir lâmbam, yıldızlar mumlarımdır der. başka mahlukat ve zîruhlar bulunmaları o adamın mâlikiyetine mani olmadıkları gibi bilâkis onun hususî dünyasını şenlendiriyorlar, ziynetlendiriyorlar. aynen öyle de fakat binler derece yüksek herbir mü'min için binler kasır ve hurileri ihtivâ eden has bahçesinden başka, umumî cennet'ten beşyüz sene genişliğinde birer hususî cennet'i vardır. derecesi nisbetinde inkişaf eden hissiyatıyla, duygularıyla cennet'e ve ebediyete lâyık bir surette istifade eder. başkaların iştiraki onun mâlikiyetine ve istifadesine noksan vermedikleri gibi, kuvvet verirler. ve hususî ve geniş cennetini ziynetlendiriyorlar. evet bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden ve bir günlük bir seyrangâhtan ve bir aylık bir memleketten ve bir senelik bir mesiregâhta seyahatından; ağzıyla, kulağıyla, gözüyle, zevkiyle, zâikasıyla, sair duygularıyla istifade ettiği gibi; aynen öyle de, fakat bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleketteki kuvve-i şâmme ve kuvve-i zâika o baki memlekette bir senelik bahçeden aynı istifadeyi eder. ve burada bir senelik mesiregâhtan ancak istifade edebilen bir kuvve-i basıra ve kuvve-i sâmia orada, beşyüz senelik mesiregâhındaki seyahattan; o haşmetli, baştan başa ziynetli memlekete lâyık bir tarzda istifade eder. her mü'min derecesine ve dünyada kazandığı sevablar, haseneler nisbetinde inbisat ve inkişaf eden duygularıyla zevk alır, telezzüz eder, müstefid olur. l.)"

cennet
inananların dünyadaki güzel amellerine mükafaten sonsuza kadar kalacakları güzellikler âlemi.

cennet
cennetler.

cennet
cennetler.

cennet-âsâ
cennet gibi.

cennetâsâ
cennet gibi.

cennetmekân
"""yeri cennet olası, makamı cennet olan"" meâlinde olup, vefat eden makbul ve sâlih kimselere hürmeten söylenir."

cennetmekân
yeri cennet olası.

cennetmisâl
cennet gibi.

cennur
arpa ve buğday döğdükleri yer.

centilmen
ing. kibar erkek, çelebi, görgülü kişi.

cenub
güney. şimalin zıddı olan taraf.

cenûb
güney.

cenubî
cenuba âit, güney tarafında, cenûba dair ve müteallik.

cenûbî
güneydeki.

cephane
(aslı: cebehane'dir) barut vesair yanıcı maddelerin konulup, muhafaza edildiği yer. * yanıcı maddeler levazımı.

ce'r
tazarru etmek, yalvarmak. * çağırmak.

cer
f. yarık, çatlak.

cer'
suyu yudumlayarak içme.

cer'a
kumlu, otsuz yer.

cera'
suyu sora sora içmek.

cerab
torba, dağarcık.

cerâcir
kağnı.

cerad
çekirge. * mc: yağmacılar gürûhu.

cerâd
çekirge.

cerade
çekirge.

cerâdik
yufka ekmeği.

cerâdik
yufka ekmeği.

cerahat
yaradan akan irin. yaralı vücudda toplanan kandaki küreyvât-ı beyzâdan (ak yuvarlardan) mürekkeb kan. yaradan akan beyaz akıcı cisim.

cerâhat
irin, akıntı.

cerahor
tar: osmanlılarda ordu hizmetlerinde kullanılan hıristiyanlara verilen isim.

ceraid
cerideler. gazeteler.

cerâid
gazeteler.

ceraid-i yevmiyye
günlük gazeteler.

ceraim
cerimler, suçlar, kabahatlar, cinayetler.

ceraim-i müştereke
müşterek işlenen suçlar. ortak kabahatlar.

cera'kuk (cera'kik)
ekşi yoğurt.

ceram
hurma çekirdeği. * kuru hurma.

cerame
gövdeli olmak. vücudu iri olmak. * cesâmet.

cerâmik
çizme.

ceramika
musul yakınında acem asıllı bir kavmin adı.

cerâsim
her nesnenin aslı.

ceraye
vakıf tarafından verilen erzak ve yiyecek.

cerayet
câriyelik hâli.

cerâyid
hurma budağı. * yaprağı dökülmüş olan hurma ağacı.

cerâyız
karnı büyük olan.

cerazet
oburluk.

cerba
uyuz kadın.

cerban
uyuz hastalığına tutulmuş olan, uyuz.

cerbeya
mağrib ile şimâl arasında esen yel.

cerbeze
"aldatıcı sözlerle kurnazlık etme. fazla sözlerle aldatıcılık. haklı ve haksız sözlerle hakikatı gizleme. * beceriklilik, fetânet ile temyiz ve cesaret-i mutedile ve kuvvet-i idareden ibâret olan sıfat-ı zihniye.(bu kelime, arabçada: hilekârlık, kurnazlık gibi aşağılayıcı bir mânâda kullanıldığı halde; türkçede: beceriklilik ve konuşma kabiliyeti gibi medhedilir bir sûrette geçmektedir.)(... kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi, gabâvettir ki, hiç bir şeyden haberi olmaz. ifrat mertebesi, cerbezedir ki; hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya malik olur. vasat mertebesi ise, hikmettir ki hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, içtinab eder. i.i.)(... cerbeze nedir?c- müteferrik büyük işlerde, yalnız kusurları görmek cerbezeliktir; aldanır ve aldatır. cerbezenin şe'ni, bir seyyieyi sümbüllendirerek hasenata galib etmektir...meselâ: bir aşiretin herbir ferdi, bir günde attığı balgamı, cerbeze ile vehmen tayy-ı mekân ederek birden bir şahısta o muhassalı temsil edip, başka efradı ona kıyas ederek, o nazar ile baksa...veyahut bir sene zarfında birisinden gelen rayiha-i keriheyi, cerbeze ile tayy-i zaman ederek, bir dakika-i vâhidede, o şahs-ı hâzırda sudurunu tasavvur etse acaba, evvelki adam ne derece mustakzer; ikinci adam ne derece müteaffin... hattâ hayal, gözünü kapasa, vehim dahi burnunu tutsa mağaralarından kaçsalar, akıl onları tevbih etmeğe hakkı olmayacaktır.işte şu cerbezenin tavr-ı acibi; zaman ve mekânda müteferrik şeyleri toplar, bir yapar. o siyah perde ile herşeyi temaşa der. hakikaten cerbeze, envaiyle garâibin makinesidir.görülmüyor mu ki, cerbeze-âlûd bir âşıkın nazarında, umum kâinat, birbirine muhabbet ile müncezib, rakkasane hareket edip gülüşüyor... veyahut, çocuğunun vefatıyla matem tutan bir validenin cerbeze-âlûd me'yusiyeti nazarında umum kâinat, hüzün-engizâne ağlaşıyor. tuluât)"

cerbeze
süslü sözlerle aldatma.

cerbeze-âlûd
cerbezeli. cerbeze ile olan faaliyet.

cerbiyye
uyuz böcekleri.

cercar
yaban maydanozu.

cercer
kağnı.

cercere
deve sesi.

cercis
(a.s.) : (circis) taberi tarihine göre: isâ aleyhisselâmdan sonra gelmiş ve filistinde yaşamış ve onun şeriatı ile amel etmiş olan bir peygamberdir. yedi sene içersinde tebliğde bulunarak çok işkencelere maruz kalmış, müteaddid defalar öldürülmüş ve mu'cize ile dirilerek tekrar tebliğ vazifesine devam etmiştir. kendisine düşmanlık eden kavim ateşle helâk edilmiştir. en sonunda yine cercis aleyhisselâm şehid edilmiştir.

cercîs
büyük eziyetlerle şehit edilen bir peygamber.

cerd
elbisesini çıkarma, elbisesinden soyma, çıplak hâle getirme. * ot ve ağaç yetişmeyen yer.

cerda
mahrum, çıplak. * tüysüz, dazlak. * çorak, verimsiz toprak, arazi. * karıştırılmamış.

cerdahl
büyük gövdeli deve. * insanların her işine itiraz eden.

cerdak
yufka ekmeği.

cerdaka
yufka ekmeği.

cere'
ot bitmeyen kumlu yer.

cerea
ot bitmeyen kumlu yer.

cereb
uyuz hastalığı, uyuzluk.

cereb-nak
f. uyuz hastalığına tutulmuş kimse, uyuz kişi.

cerec
yüzüğün, parmağa geniş olması. * taşlı, sert yer. * muztarib. ıztırab ve acı çeken.

cerece
büyük, geniş yol. * ulu yol.

cered
çıplak olma.

ceref
bir kimsenin, kederden dolayı tükrüğünü yutkunup durması.

cerem
ayrılmak. * günâh. cinâyet. * hurma toplarken yere düşenleri yemek.

cerenfeş
yanları etli ve büyük olan kişi.

cereng
f. kılıç veya topuzun çarpmasından çıkan ses. zil veya çan sesi.

ceres
çan. * zindan, hapis yeri. * hayvanın boynuna asılan çıngırak.

ceres
büyük çıngıraklar, çanlar.

ceres-dar
f. çıngırak taşıyan, çıngıraklı.

cerevhak
iplik yumağı.

cereyân
"akma, akış, gidiş. hareket. akıntı. gezme. mürûr. vuku, vâki olma. * mc: aynı fikir ve gaye etrafında toplananların meydana getirdikleri faaliyet ve hareket. bu hareket; dinî, fikrî veya siyasî hareketler gibi birbirlerinden farklı sahalarda olabilir."

cereyân
akma, akım.

cereyan
meydana gelen

cereyân-ı hevâ
hava akımı.

cerez
davarın art sinirinde olan bir hastalık.

cerez
suyu kesik olan. * otsuz yer.

cereş
bir şeyi iri dövme, iri öğütme.

cerf
ahzetmek, almak. * yıkmak, harap etmek. * yerden bel veya kürekle bir şey atmak.

cergand
f. bumbar dolması denen bir yemek çeşiti. * ışık. ışık konacak yer.

cerge
f. bir mevki'de bulunan insan topluluğu.

cerh
yara. * baş ve yüzden başka uzuvlardan birisini yaralamak. * bir kimseye söğmek. taan etmek. sözle gönül incitmek. * birisinin fikrini çürütüp kabul etmemek. * şahid, yalancı ve fâsık olduğundan dolayı mahkemede hâkimin şâhidin şehâdetini reddetmesi. * kesb u kâr eylemek. kazanmak.

cerh
yaralama, çürütme.

cerh
yaralayan

cerha
yaralı, yaralanmış.

cerhetmek
yaralamak. herhangi bir meseleyi hak ve hakikatle çürütmek. yanlış veya yalanını bulup hurafe ve bâtıl olduğunu isbât edip herhangi bir kimsenin veya cereyanın fikrini kabul etmemek.

cerhetmek
yaralamak, çürütmek.

cerh-i amûd
bir kimseyi her ne ile olursa olsun, haksız olarak kasden yaralamak.

ceri'
(cür'et. den) cesur, yiğit, delikanlı, gözü pek, cesaretli, yılmayan.

cerib
imparatorluk zamanında arabistan ülkelerinde kullanılan takriben 216 litrelik bir hacim ölçüsü. * dönüm. * eni ve boyu 60 arşın olan arazi ölçüsü.

cerid
hurma budağı. * yaprağı dökülmüş olan hurma ağacı.

cerid
çorak ve verimsiz yer.

ceride
gazete. * resmi dâirenin büyük hesablarının kaydedildiği defter.

cerîde
gazete.

ceride
çorak ve verimsiz yer.

ceride
cerideler. gazeteler.

ceride-i havâdis
1840'da çörçil ismindeki bir ingiliz tarafından çıkarılan ilk hususî gazete.

cerih
(cerh. den) mecruh. yaralanmış, yaralı.

ceriha
yara. çürüklük.

cerîha
yara.

ceriha-dâr
f. cerihalı, yaralı.

cerim
kabahatli, câni, suç işlemiş. * (c.: cirâm) kuru hurma. * hurma çekirdeği.

cerime
suçludan alınan para cezası, cereme. * günah, zenb, suç.

cerime
cerimler, suçlar, kabahatlar, cinayetler.

cerin
hurma kurutma yeri.

cerin
hurma kurutulan ve harman yapılan yer.

cerir
devenin boynuna taktıkları ip.

cerire
kabahat, suç.

cerir-i taberî
(ebu cafer muhammed bin cerir ibn-i yezid) (hi: 224 - 310) islâm tarihçisi ve müfessiri olup taberistan'da doğmuş, 7 yaşında kur'anı hıfz edip bütün ömrünü ilme vakf etmiştir. babasının adına izafetle ceririye adlı bir fıkıh mektebi kurmuştur. ibn-i cerir-et taberî adı meşhurdur. kur'an-ı kerimin bütün kat'i sarih mânâlarını müteselsilen, an'aneli senetle menba-ı risalete îsal ederek tefsirini yazmıştır.

ceriz
tasalı kimse. hüzünlü, kederli olan kişi.

ceri'-ül lisân
sözünü esirgemiyen, çekinmeden söyliyen.

ceriş
iri bulgur. * iri dövülmüş tuz.

cerm
bir cins arap sandalı. * kat'. kesme. * günahkâr olma, günah işleme. * koyun kırkma. * sıcak, sıcaklık.

cermen
germen, alman.

cermüze
f. sefer ve misafirlik.

cerr
kendine doğru çekmek. çekmek. cezb. * para almak. * uçurum. * kale hendeği.

cerr
para alma.

cerrah
yarayı açıp tedavi eden, ameliyat yapan. operatör.

cerrah
operatör.

cerrahhâne
osmanlılarda ordu için cerrah yetiştiren müessese. yüksek dereceli okul.

cerrahhâne-i âmire
geçen asırda yeni usullerle cerrahlık yapılan osmanlı tıp müessesesi, cerrahhânesi.

cerrahî
tıpta operatörlük. * ameliyatla ilgili.

cerrar
cer yapan, para toplayan. * yavaş yavaş giden asker alayı veya ordusu. harp âletleri ile cihazlanmış ordu. * desti satıcısı. * ağır ağır giden. * traktör.

cerrâr
tedirgin edici davranışlarla para koparan.

cerrare
sarı renkte küçük ve zehirli akrep.

cerre
topraktan yapılan desti ve bardak. * ağaçtan yaptıkları su kabı.

cerre
toprak testiler.

cerre çıkma
eski zamanda medrese talebelerinin, mübarek üç aylar olan receb, şaban ve ramazanda köylere dağılıp halka, ahaliye dini nasihatlarda bulunmak, namaz kıldırmak veya müezzinlik etmek suretiyle para ve erzak toplamaları.

cerr-i magnem
menfaat celbetmek.

cers
gizli ses. * arının ağaçtan ve çiçeklerden emmesi. * bir miktar zaman.

cerur
çok miktar yemek.

ceruz
obur, çok yiyen.

cerv
küçük meyve. * vahşi hayvan yavrusu. enik.

cervel
taş.

cery
suyun ve diğer sıvıların akması. cereyan.

cerz
kat', kesme. * yok etme, mevcudiyetini kaldırma. * katletme, öldürme.

cerze
yaş ot bağı.

cerş
bir şeyin kabuğunu soyma, bir şeyi kazıma.

ce's
korkutmak, tahvif.

cesa
bir kimsenin elinin, çalışmaktan dolayı iri ve katı olması.

cesale
çokluk, kesret.

cesamet
irilik. büyük olma, cesim olma.

cesâmet
irilik.

cesaret
cesurluk, yiğitlik, korkusuzluk.

cesâret
yüreklilik, korkusuzluk.

cesaret-i medeniye
her türlü baskılara karşı çekinmeden hakikatı söylemek. müsbet harekette korkmamak. haklı olduğu bir mes'elede korku göstermemek. içtimai münasebetlerde girişkenlik.

cesaset
tecessüs, casusluk. merak.

cescas
kılı çok olan. * bir otun adı.

cesed
ten, gövde, vücut, beden. ruhsuz vücud.

cesed
ceset, cansız vücut.

cesed
cesedler. cisimler. tenler. vücudlar.

cesed-i misalî
misalî ve lâtif bir cesed. varlığı maddî olmayan fakat cinsinin cesedine benzeyen beden.

cesim
iri vücudlu. * kebir. ehemmiyetli. büyük.

cesîm
iri, kocaman.

cesis
hurma ağacının yeni çıkan budağı. (fesîl-ün-nahl derler).

cesise
hurma ağacının yeni çıkan budağı. (fesîl-ün-nahl derler).

cesk
f. mihnet, keder, elem, gam, tasa. * musibet, belâ, âfet, felâket.

cesl
kıllı kimse. * çok nesne, kesir.

cesle
kara karınca.

cesm
devam etmek, mülâzemet.

cesr
büyük deve.

cesre
büyük deve.

cess
araştırma, tahkik etme, soruşturma. * el ile yoklama. * yapışmak.

cessame
sefer yapmamış kişi. seyahat etmemiş kimse.

cessas
kireç ile bina yapan. badanacı.

cessâs
casusluk eden.

cessase
kruvazör, harp gemisi.

cest
f. sıçrayış, atlayış.

cestan
f. atlıyan, sıçrayan.

ceste
f. azar azar, bir parça. * sıçrayış, atlayış. hatve.

ceste ceste
azar azar, parça parça, kısım kısım.

cesten
f. atlamak, sıçramak. kaçmak, kurtulmak. atılmak.

cesur
(cesâret. den) cesaretli, yiğit.

cesurâne
f. yiğitçesine, cesaretli olarak, yüreklice, cesaretle.

cesurâne
cesurca, korkusuzca.

cesure
(cesâret. den) cesaretli, yiğit.

cev
f. arpa.

cev'a
bir kere acıkmak.

ceva'
geniş. * hasta. * kokmuş su. * aşktan, gamdan veya tasadan dolayı kalbin yanması.

cevab
sorulan şeye söz veya yazıyla verilen karşılık. * kabul etmemek. reddetmek. * (câbiye. c.) havuzlar.

cevâb
cevap, soruya verilen karşılık.

cevâb
cevablar. sorulan sorulara verilen karşılıklar. mukabil sözler.

cevab
cevaplar.

cevabat
cevablar. sorulan sorulara verilen karşılıklar. mukabil sözler.

cevaben
karşılık ve cevap olarak.

cevâben
cevap olarak.

cevabî
karşılık, cevap. * (câbi. c.) tahsildarlar, câbiler.

cevâbî
cevapla ilgili.

cevâbi
cemaat. * içinde su toplanan büyük havuz. * şam diyarında bir şehir adı.

cevab-ı kat'î
kesin ve kat'i söz, kesin cevap.

cevab-ı nâ-savab
doğru olmayan karşılık. yanlış cevab.

cevab-ı red
red cevâbı verip kabul etmemek. reddetmek. kabul etmemek yolunda söylenen söz.

cevad
(cevvad) çok çok ihsan eden. çok cömert.

cevâd
çok cömert.

cevad
sahiler. cömertler. eli açıklar.

cevadd
caddeler, büyük ve işler yollar, tarikler.

cevâhil
değirmen çarkı.

cevahir
cevherler. çok kıymet verilen ve az bulunan şeyler, çok kıymetli mâden veya taşlar. * mc: çok kıymetli söz veya faydalı yazılar.

cevâhir
değerli taşlar.

cevahir-i ferd
(cevher-i ferd. c.) cevher-i ferdler. zerreler, atomlar.

cevahir-ül-kelimat
şemsi adındaki bir zat tarafından arapçadan türkçeye kaleme alınan 108 sahifelik bir lügat kitabının adı.

cevaib
halk arasında gezen haberler.

cevâib
halkın ağzında gezen haber.

cevaiz
câizeler, verilen bahşişler, armağanlar.

cevâlik
çuval.

cevâmi'
toplu olan şeyler. * câmi'ler. mescidler.

cevâmî
toplayıcı olan şeyler.

cevamid
cansız, donmuş şeyler.

cevâmid
cansızlar.

cevamis
camuslar, mandalar, kömüşler, su sığırları.

cevâmi-ül kelim
lâfızları az, mânâsı çok kelâmlar, sözler, ibâreler, fıkralar. (bak: câmi-ül kelim)

cevâmiülkelîm
zengin mânâlı sözler.

cev'an
(cu'. dan) acıkmış, aç, midesi boş.

cevanib
cânibler, yanlar, taraflar.

cevânib
yanlar, taraflar.

cevanib-i erbaa
dört taraf.

cevari
akıcı ve câri olanlar. * hizmetçi kızlar. * câriyeler, kadınlar.

cevarih
el, ayak gibi vücud azaları.(cevârih, cârihanın cem'idir ki, esasen cerhden me'huz olup te'sir mânası mülâhazasıyla kâsibe mânasına isim olmuştur. cevarih, kevasib demektir. bunun için el, ayak ve ağız gibi yaralayıcı âlet olan azaya cevarih denildiği gibi, av tutan yırtıcı hayvanlara ve kuşlara dahi kevasib ve cevarih denilir ki, burada murad budur. e.t.)

cevârih
organlar.

cevar-ül künnes
seyyar yıldızlar. (ütarid, zühre, merih, müşteri, zuhal.) (bak: hunnes)

cevasis
casuslar. gizli şeyleri araştıranlar. gizlilikleri öğrenip bilenler.

cevâsis
casuslar, ajanlar.

cevaz
müsaadeli. ruhsat, izin. câiz olma. * yol, tarik ve meslek.

cevaz
izin.

cevaz
izin veren, müsaade eden

cevâzil
güvercin yavrusu. * iğne deliği.

cevazinc
nilüfer çiçeği.

cevaz-ı şer'î
şer'an câiz olma. şeriatça yasak olmayan husus.

cevâşin
demir gömlek. * göğüs. * orta.

cevb
kesmek. * yırtmak. * mesafe almak.

cev-be-cev
f. azar azar.

cevca'
uzun ayaklı adam.

cevcem
kızıl gül, verd-i ahmer.

cevder
f. öküz.

cevdet
iyilik. güzellik. kusursuzluk. * bir kimsenin, başkasının işini güzelce ve kusursuz olarak yapması. * cömertlik. * susuz olma.

cevdet-i fehm
fehm ve anlayış üstünlük ve iyiliği.

ce've
çömlek. * örtü.

cevebe
bulut aralığı. * dağ aralığı.

cevef
bolluk.

cevelân
dolaşma. kaynama. yerinde durmayıp gezme.

cevelân
dolaşma.

cevelân
dolaşan, gezen

cevelângâh
gezip dolaşılan yer. cevelân yeri. tâlim meydanı.

cevelangâh
dolaşma yeri.

cevelân-ı dem
kanın vücudda dolaşması.

ce'vet
kıtlık. * bir şeyin üzerine örtülen. * üzerine tencere konulan örtü. * çömlek.

cevf
boşluk. oyuk. çukur. iç boşluğu. * orta, yarı. * kof.

cevf
boşluk.

cevf
içler. kovuklar.

cevf-i leyl
gece yarısı.

cevh
ulaşmak. * bittih-i şamî denilen karpuz.

cevhan
hurma kuruttukları yer.

cevher
"bir şeyin özü, esası. * kıymetli taş. * çelik üzerindeki nakış. * edb: noktalı harf. * yalnız noktalı harflerin ebcedîsi hesab edilerek yazılan manzum tarih. * harflerin noktası. * fls: varlığı kendinden olan, var olmak için kendi dışında başka birşeye muhtaç olmayan varlık. Allah'a inanan filozoflar iki çeşit cevher kabul etmişlerdir. yaratıcı cevher, Allah. yaratılmış cevher, madde, ruh. Allah'ı cevher olarak vasıflandırmak noksan bir anlayıştır. çünkü cevher Allah'ın sıfatlarından ""kıyam-ı binefsihi: varlığı kendinden olan"" sıfatını belirtebilir. Allah'ı sıfatları ve isimleriyle tanımak icab eder. maddeci filozoflar cevher olarak yalnız maddeyi kubul ederler. oysa madde Allah'ın yarattığı âlemlerden sadece biridir. fizik ilmi maddenin enerjiye ve enerjinin maddeye dönüştüğünü göstermiştir. madde de enerji de belli kanunlara bağlıdır. kanun varsa kanun koyucu da vardır. madde ve enerjiye hakim olan ve kanunları koyan, madde ve enerjiyi yaratan Allah'dır."

cevher
öz, kıymetli taş, atom.

cevher
cevherler. çok kıymet verilen ve az bulunan şeyler, çok kıymetli mâden veya taşlar. * mc: çok kıymetli söz veya faydalı yazılar.

cevherbahâ
mücevher gibi değerli.

cevher-dâr
f. elmaslı. * noktalı harf. meselâ: cim, şın harfleri gibi. * eskiden kullanılmış tüfeklerden birinin ismi. * siyah ve beyaz dalgalı, benekli kılıç.

cevhere
bir, tek cevher.

cevhere
tek cevher.

cevherî
cevherle ilgili.

cevher-i ferd
zerre, en küçük cisim. atom.

cevher-i ulvî
ateş, nâr. * en yüksek cevher. * ruh.

cevi
f. akarsu, nehir, dere, çay.

cevin
f. arpadan yapılmış şey. arpa unu.

cevine
f. arpadan yapılmış şey. arpa unu.

cevir
(cevr) cefa, eziyet, sıkıntı, üzüntü. zulüm. * tas: tarikat adamının ruhen ilerlemesine mâni olan şey.

cevir
eziyet.

cevl
tavaf etme.

cevlan
şam'da bir dağ.

cevle
dönmek.

cevn
ak, ebyaz, beyaz. * kara, esved. (ezdattandır)

cevreb
(c.: cevârib, cevâribe) çorap.

cevs
kaba, büyük nesne.

cevsak
kasr, köşk, konak.

cevse
köşk, kasr, konak.

cevsek
f. düğme.

cevv
yer ile gök arası. gök boşluğu. fezâ. * ev veya odanın içi.

cevv
atmosfer.

cevvad
çok cömert.

cevvâd
sınırsız cömertlik sahibi Allah.

cevval
dâim hareket hâlinde olan.

cevvâl
pek hareketli.

cevvaz
malı toplayıp hayır ve tasadduk etmeyen kimse.

cevvî
gök boşluğuna âit. cevve dâir.

cevv-i hevâ
hava boşluğu.

cevv-i semâ
gökyüzü. gök boşluğu. fezâ. (cevv-i âsuman da denir.)

cevvifezâ
uzay.

cevvihava
atmosfer.

cevz
ceviz. * her nesnenin ortası.

cevz
malı toplayıp kimseye hayır ve sadaka etmemek. * sallana sallana yürümek.

cevza
astr: ikizler burcu. gökyüzünün kuzey yarım küresinde yer alan iki tane parlak yıldızlı bir burcdur. güneş, mayıs ayında bu burca girer.

cevzak
f. kederlenme, elemlenme.

cevzân
malı toplayıp kimseye hayır ve sadaka etmemek. * sallana sallana yürümek.

cevzeka
pamuk kozağı.

cevzek-cevâzik
pamuk kozağı.

cevzekî
koza satıcısı.

cevzel
güvercin yavrusu. * iğne deliği.

cevzenic
cevizli helva.

cevz-i bevvâ
hindistan cevizi.

cevzine
cevizli helva.

cevş
demir gömlek. * göğüs. * orta.

cevşen
" ""zırh"" mânâsında peygamberimizin emsalsiz duası."

cevşen-i kebîr
büyük zırh. peygamberimiz hz. muhammed'e (a.s.m.) vahiyle gelen en azîm ve en mühim bir münâcâtın ismidir. bu harika münâcât, mârifetullahda terakki eden bütün âriflerin münâcâtının fevkindedir. bin hâsiyeti olan ve bin esmâ-i hüsnâ'yı içine alan emsalsiz bir münâcât-ı peygamberiyedir.

cevşen-pûş
f. zırhlı, zırh giyen.

cevşenülkebîr
peygamberimize vahiy ile gelen büyük bir dua.

cevşir
f. arpa çorbası. * çulha.

cevşire
f. arpa çorbası. * çulha.

ce'y
ısırmak.

ceya'
yağmur.

ceyar
gadaptan ve açlıktan dolayı göğüste olan hararet.

ceyb
cep. gömleğin (yarığı) açıklığı. * yaka. * kalb.* geo: sinüs.

ceyb
cep.

ceyd
uzun boylu olmak.

ceyder
kısa boylu.

cey'e
gelmek.

ceyeşan
kaynamak. * hışm etmek.

ceyl
insan topluluğu, zümre, kavim. * nesil, batın, kuşak. * yengeç.

ceylan
geyik çeşidinden küçük, ince bacaklı, pek hafif ve çok koşucu bir kara hayvanı, gazâl.

ceyvad
f. ittika', günahtan sakınma.

ceyyid
iyi, güzel, hoş. saf.

ceyz
döndürmek. * dar etmek.

ceyş
asker, ordu. en az dörtyüz nefer süvari ve piyadeden müteşekkil bir askeri kıt'a. * dolup taşmak. * ses, sadâ.

ceyş
asker, ordu.

ceyş
ceyşler, askerler, neferler, erler. ordular.

ceyş-ül azîm
büyük ordu. binikiyüz kişilik askeri kuvvet.

cez
f. cezire, ada. her tarafı su ile çevrilmiş olan kara parçası.

cez'
dereyi enine kesmek.

cez'
damarlı akik. göz boncuğu adı verilen, kara alaca ve kıymetli bir süs taşıdır.

cez'a
az nesne.

ceza
karşılık, mukabil, ivaz. cürüm veya günâh işleyenlere verilen azab. * gr: şart cümlelerinde ikinci kısım. (bak: şart)

ceza'
hüzünle ağlayıp sızlanmak. sabırsızlık yüzünden telâş ve teessür göstermek.

cezâ
suça karşılık verilen acı.

cez'a
damarlı akik. göz boncuğu adı verilen, kara alaca ve kıymetli bir süs taşıdır.

cezaât-cizâ
beş yaşına girmiş deve. * iki yaşına girmiş koyun. * üç yaşına girmiş sığır ve at.

cezaen
cezâ olarak.

cezâen
ceza olarak.

cezair
(cezâyir) (cezire. c.) cezireler, adalar. * kuzey afrikada fas ile tunus arasında olan ülke ve bu ülkenin merkezi olan şehir.

cezâir-i isnâ aşer
ege denizindeki oniki adalar.

cezalet
"rekâketsiz ifade. * güzellik. * müdebbirlik, akıllılık. * azim, büyük. * edb: kelimeler, ince veya sert söylenişlerine göre; elfâz-ı cezle veya elfâz-ı rakika diye ikiye ayrılır. elfâz-ı cezle: söylenişte tatlılığı bulunan veya heybet, ululuk, çarpışma, korkutma, yıldırma ifâde etmeğe uygun kelimeler olarak ayrılır. celâdet, sadme, kazanfer, çekâçek, dırahşân gibi.. bu çeşit kelimelerle, söylenen ve yazılan ifâdelerde cezâlet var, denir. (edb. s.)"

cezâlet
sözde kelimelerin düzgün dizilişinden doğan güzellik.

cezalet-i beyaniye
beyan ilmine ait ve beyan sahasındaki cezâlet.

cezalet-i nazmiye
kur'an-ı kerim'deki kelime ve harflerin harika bir ahenk ve münâsebet ile nazm ve tertibindeki cezâlet.

cezâyi
koyun sürüsü.

ceza-yı amel
yapılan işin karşılığı.

cezaze
ekin biçmek. * hurma kesmek. * kıl ve yün kırkmak.

ceza-üş şart
"şartın cevabı. meselâ: zeyd ayağa kalkarsa, ben de kalkarım cümlesindeki, ""ben de kalkarım"" ifadesi, birinci cümlenin cevabıdır."

cezb
kendine doğru çekme. * içme.

cezb
kendine çekme.

cezb
çeken

cezbe
tas: meczubiyet, istiğrak. Allah'ı hatırlayıp Allah sevgisi ile kendinden geçer bir hale gelme.

cezbe
Allah sevgisiyle kendinden geçme hâli.

cezbe
cezbeler. (bak: cezbe)

cezbedar
f. cezbeli, çekici.

cezbedarâne
Allah sevgisiyle kendinden geçercesine.

cezbe-eda
f. cezbeli olmak. çekici olmak

cezbekârâne
cezbeye tutulmuşçasına.

cezbetmek
çekmek, ikna etmek, sevdirmek.

cezea
beş yaşına girmiş deve. * iki yaşına girmiş koyun. * üç yaşına girmiş sığır ve at.

cezeb
adamın ağzında tükrüğü kesilmek. * hayvanın sütü az olmak.

cezebat
cezbeler. (bak: cezbe)

cezel
şâd olmak.

cezer
havuç. * aslanın yediği et.

cezf
kesmek. * sürmek. * evmek.

cezf
bir şeyi ölçmeden tartmadan almak.

cezh
hediye, atâ, bahşiş vermek.

cezia
koyun sürüsü.

cezil
bol. çok. * edb: peltek ve bozuk olmayan kelime.

cezim
kesin karar.

cezir
"kök, asıl, temel. bünyâd. * kesmek. * mat: kendi misline darbolunmakla (çarpılmakla) bir sayı meydana getiren rakam (kare kök). üç, dokuzun cezri'dir. dokuz, üçün meczuru'dur. (bak: meczur) * derya, deniz. * arı kovanından bal almak. * ay ve güneşin câzibesi te'siri ile deniz ve ırmak sularının çekilip kabarması. buna ""med ve cezir"" hâdisesi denir."

cezire
ada. dört tarafı su ile çevrilmiş toprak parçası.(üç tarafı su ile çevrili kara parçasına yarımada denir.)

cezîre
ada, yarımada.

ceziret-ül arab
arabistan yarımadası.

cezîretülarâb
arap yarımadası.

cezl
kalın odun. tomruk. * sağlam. metin. * güzel ve muhkem fikir. * rekik olmayıp doğru ve dürüst olan söz veya kelime. * kâmil, dirayet sahibi, akıllı ve olgun adam.

cezlan
saadetli, mutlu, sevinçli.

cezlan
şâd olmak.

cezm
(cezim) kat'î karar. yemin. kararlaştırmak. * kesmek. * niyet. tahmin. takdir. * ilzam. * icâbe. * gr: arabçada kelime sonundaki harfi sâkin okumak. kur'ân-ı kerim okurken harfleri yerlerine vaz'edip mahrecinden çıkarırken tâne tâne, fesahat, beyan ve teenni ve sükûnet üzere okumak.

cezm
her nesnenin aslı. * ağacın kökü. * kesmek, kat'.

cezm
kesin karar.

cezma
kulağı kesik koyun. * kulağı delik koyun.

cezme
bir kere yemek.

cezmen
kestirip atmak sûretiyle.

cezmî
kat'î niyet ve karara ait. cezm.

cezmiyet
kesin kararlılık.

cezr
"kök, asıl, temel. bünyâd. * kesmek. * mat: kendi misline darbolunmakla (çarpılmakla) bir sayı meydana getiren rakam (kare kök). üç, dokuzun cezri'dir. dokuz, üçün meczuru'dur. (bak: meczur) * derya, deniz. * arı kovanından bal almak. * ay ve güneşin câzibesi te'siri ile deniz ve ırmak sularının çekilip kabarması. buna ""med ve cezir"" hâdisesi denir."

cezr
kökler.

cezre
kasaplık koyun, keçi gibi davar. * semiz koyun.

cezrî
köklü. kat'î. köke âit ve müteallik.

cezrî
köklü.

cezr-i vetedî
kazık kök. kazık gibi yere derinliğine giden kök. (havuç gibi.)

cezu'
çok sızlanan, kıvranan, feryad eden. Allah'tan gayrısından imdad bekleyen.

cezur
boğazlanacak deve. hem erkeğe hem dişiye denir. (boğazlanacak yere meczer derler. boğazlayan kimseye cezzar derler.)

cezz
kesmek, biçmek.

cezzab
fazla çekici olan. cezub. çok cezbeden.

cezzaf
ağ ile balık tutan balıkçı.

cezzar
zâlim. gaddar. kanlı. * deve kasabı.

ceş
f. mavi boncuk.

ceşa'
çok hırslı olmak.

ceşer
davarı otlamaya çıkarmak.

ceşib
kaba ve galiz nesne.

ceşir
kir.

ceşiş
bulgur.

ceşişe
bulgur yemeği.

ceşm
meşakkatli iş buyurmak, zor bir iş söylemek.

ceşn
f. ziyafet, şölen. * îd, bayram.

ceşş
dövmek. * kırmak. * vurmak, darp. * bir nesneyi pâk etmek, temizlemek.

cial
ocaktan çömlek ve tencere gibi sıcak şeyleri tutup indirmekte kullanılan bez.

ciale (ca'yile)
rüşvet.

ciar
ucunu bir kazığa bağlayıp bir ucunu da beline bağlayıp kuyuya inilen ip.

ciba
toplanmış, birikmiş su.

cibab
car dedikleri kaftan. * ağaç aşılamak. (ekseri hurma ağacında kullanılır.)

cibah
cebheler, alınlar.

cibal
dağlar.

cibâl
dağlar.

cibal-i mübâha
huk: hiç bir kimsenin mülkiyeti altında bulunmayan dağlar.

cibal-i şâhika
yüksek dağlar.

cibave
toplamak. cem'etmek.

cibayat
vergi, câbilikler, gelir toplamalar.

cibayet
vergilerin, devlet gelirlerinin tahsili. * büyük vakıfların ayrı vazifeliler tarafından idare edilen kısımları.

cibâyet
vergi, câbilikler, gelir toplamalar.

cibill
yaratılmak. * insanlardan bir grup.

cibillât
yaratılmak. * insanlardan bir grup.

cibillen kesira
çok insanlar.

cibillet
huy, fıtrat, yaradılış, tabiat, cibilliyet.

cibillî
cibilliyet. yaratılıştan olan. asıl maya, huy, tabiat, tıynet.

cibillî
yaradılıştan, mayadan, soydan.

cibilliyet
yaradılış, maya, soyluluk.

ciblet
yaratılmak.

cibr
az-çok, zorla olgunlaşmak, kemal bulmak.

cibrîl
cebrail aleyhisselâm.

cibs
kansız, hissiz. hayırsız, alçak kimse. * alçı taşı, kireç.

cibt
put, sanem, salib.

cibve
toplamak. cem'etmek.

cid
gerdan. süslemeye lâyık boyun. güzel boyun.

cid
gerdanlar, boyunlar.

cîd
uzun boyunlar.

cidad
hurma kesecek vakit.

cidâ-ecd
oğlak. * burç adı.

cidal
sözle mücadele. ateşli konuşma. niza. * muharebe. cenk. kavga.

cidâl
uğraşma, savaş.

cidalcu
f. harpçi. kavgacı.

cidale
yer. arz. dünya. * hurma koruğu, ham hurma.

cidar
duvar. * iki yeri birbirinden ayıran zar, perde.

cidar
duvar, çeper.

cidâr
ince deriler, zarlar. * duvarlar, setler.

cidd
çalışmak. ciddiyetle yapmak.

cidden
şaka olmayarak. gerçekten. ciddi olarak.

cidden
gerçekten.

ciddî
gerçek. hakikat. * ağırbaşlı, hâlleri sakin olan kişi. * mühim.

ciddiyat
hakiki sözler. ciddiyetler.

ciddiyet
ciddîlik. * ağırbaşlılık, sakin hâllilik. * ehemmiyet.(ahlâk-ı âliyeyi ve yüksek huyları hakikata yapıştıran ve o ahlâkı daima yaşattıran, ciddiyet ile sıdktır. eğer sıdk kalkıp araya kizb girerse, rüzgârlara oyuncak olan yapraklar gibi, o adam da insanlara oyuncak olur. i.i.)

cide
batı karadeniz bölgesinde kastamonu vilâyetine bağlı bir ilçe.cif : ing. bir malın fiyatına, nakliye ve sigorta ücretinin de katılmış olduğunu gösteren bir kısaltma.

cifan
çanaklar.

cifân
su kabı, tekne, teşt. büyük çanak.

cifar
geniş kuyular.

cife
kokmuş et, ölü hayvan, leş.

cîfe
leş.

cife
lâşeler, leşler. cifeler.

cife
kokmuş etler. cifeler.

cife-gâh
f. leş ile, lâşe ile dolu olan yer.* mc: dünya.

cifir
harflere verilen sayılarla mânâlar çıkarma ilmi.

cifir
cifir ilmi açısından ortaya çıkan uyumlar, denklikler

cifnân
on kişi doyabilecek kadar büyük çanak ve büyük tas. * bağ çubuğu.

cifne
on kişi doyabilecek kadar büyük çanak ve büyük tas. * bağ çubuğu.

cifr
(cefr) harflere verilen sayı kıymeti ile, geleceğe veya geçen hâdiselere, ibarelerden tarih veya isme dâir işaretler çıkarmak ilmidir. (bak: ebced, ilm-i cifir)

cifrî
cifirle ilgili.

cihad
"(cehd. den) düşman ile muharebe. ilim ve imanla, sözle, fiile, mal ve canla bütün kuvvetini sarf etmek. Allah (c.c.) yolunda muharebe. din için çalışmak. erkân-ı imâniye ve esasât-ı diniyeyi muhafaza ve imânı takviye için cehd ve gayret etmek. şeriat-ı garrâ'nın ahkâmını muhafaza, kelimetullah'ı i'lâ, küfr-ü mutlakın ve küffarın (süfyan ve deccalın) fitnelerini def ile hâkimiyet-i hakkı te'min eylemek. (bu mücahede, zamanımızda kılıçla değildir. kılıçla olan cihad, din hükümlerinin câri olduğu dar-ı islâmın hâricinde yapılabilir. bununla berâber bu mezkur maddî ve mânevî cihad, değişen şartlara bağlıdır.)kur'an-ı kerim'de 9. sûrenin 24. âyetinin çok kısa bir meâli şöyledir:""de ki: eğer babalarınız, çocuklarınız, kardeşleriniz, zevceleriniz, akraba ve kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz bir ticaret ve hoşunuza giden meskenleriniz, evleriniz size Allah ve resulünden ve Allah yolunda cihaddan daha sevgili ise, artık allahın emri (lâyık olduğunuz cezası ve felâketi) gelinceye kadar bekleyin. Allah öyle fâsıklar güruhunu hidâyete erdirmez.""cihada dair pekçok âyet-i kerimeler ve hadis-i şerifler vardır.(cihâd-ı diniye farzdır; bu zamanda muzaaf farz-ı ayndır. m.)(cihad, mertebe-i şehadetin merdivenidir. lemeât.)(bütün ümmet için ve bilhassa, islâm ve kur'an hizmetinde fedakâr ve sebatkâr çalışan mücâhidler için dâima tazeliğini koruyan tebük seferindeki bir hâdiseyi, bazı kısımlarını aynen alıyoruz.bu hâdisede, çok çeşitli ders ve ibretler vardır. ezcümle: maddi ve manevi cihadda, bir tekâsül ve ihmâlin bilhassa kendi şahsi hayatına temâyül gösterip özürsüz olarak cihaddan geri kalmakla, mücâhid cemaatin cihad ruhuna ve fedakârâne sebatına fütur getirmek ve kuvve-i mâneviyeyi kırmağa sebep olmak gibi büyük mes'uliyetler bulunduğundan, cihad ruhuna zararlı düşen bu gibi fiil ve hareketler, cemaatça ve bilhassa ileri gelen kimseler tarafından takbih edilerek, bu tarz hissiyatların inkişafına meydan vermemek.hem ihlâs ile ve sadece Allah rızası için çalışmanın şiddetli imtihanlarından geçmekle azami sadakat dersini vermek gibi ehemmiyetli çok hikmetleri ihtivâ eder:(...resulullah ile müslümanlar, gaza hazırlığıyla meşgul oldular. ben de onlarla beraber yola hazırlanmak için sabahleyin evden çıkıp dolaşırdım. hiçbir iş görmeden akşam üzeri döner gelirdim. ve kendi kendime: ""hazırlanmağa kudretim, vaktim müsaittir."" derdim. bu ihmâlcilik bende durmayıp devam etmişti.resulüllah gazaya gittikten sonra çarşıya, pazara çıktığım ve halk arasında dolaştığım sıra beni en fazla mahzun ve mükedder eden bir şey vardı. o da halk arasında (imanı yerinde, vücudu zinde kimse) görmemekliğim; ancak ya nasiyesine nifak damgası vurulmuş kimselerden bir kişi yahut da mâlül olup da Allah teâlâ'nın mazur gördüğü bir mü'min görürdüm.sonra resulüllah bir sabah medine'ye teşrif buyurdu. resulüllah bir seferden geldiğinde ilk iş olarak mescide girmek ve orada iki rekât namaz kılmak, sonra halkın: hoş geldiniz temennilerini kabul etmek için oturmak itiyadında idi. bu defa da bu âdetini yerine getirip mescidde oturunca tebük seferi'ne gitmeyip arda kalanlar resulüllah'a gelerek özür dilemeye ve yemin ile özürlerini te'yid etmeğe başladılar. bunlar seksen kadar er kişiydiler. resulüllah bunların hallerine göre özürlerini ve biatlerini kabul ve onlar için istiğfar buyurdu. ve bunların iç yüzünü ve hakikatını Allah tealâ'ya havale eyledi. bu arada ben de huzura geldim. ve resulüllah'a selâm verince gazablı bir tebessümle gülümsedi. sonra bana: gel dedi. ben de yürüyüp vardım, tâ önünde oturdum. bana: ""seni nasıl bir mâni geri bıraktı? sen akabe'de arkana biat almış değil mi idin?"" buyurdu. ben de şöyle cevap verdim: ""evet, vallahi, ya resulüllah! size nusret etmeğe söz verdim. vallahi benim seferden tahallüfüm hakkında arzedecek hiç özrüm yoktur. vallahi ben sizden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha suhûletli değildim."" bu maruzatım üzerine resulüllah (a.s.m.) ""hakikaten bu, doğru söyledi. ey ka'b! haydi kalk; Allah hakkında hükmedinceye kadar bekle!"" buyurdu.resulüllah, kendisinden seferde geri kalanlardan bizim işte şu üçümüzle konuşmaktan müslümanları nehyetti. halk da bizden çekindiler ve bize yüzlerini ekşittiler. hatta bana yeryüzü yabancılaştı, bu hakidan benim bildiğim toprak değildi. bu hâl üzere elli gün kaldık. iki arkadaşım halktan çekildiler ve evlerinde oturup ağlamakla vakit geçirdiler. fakat, ben onların daha genci ve daha salâbetlisi idim. bu cihetle ben evimden çıkardım. ve mescide gidip müslümanlarla beraber namazda hazır bulunurdum. ve sokaklarda, çarşıda dolaşırdım. halbuki hiçbir kimse bana söz söylemezdi. namazdan sonra resulüllah'ın meclisine varır ve kendine selâm verirdim. ve içimden: acaba resulüllah selâmıma mukabele ederek dudaklarını oynattı mı, yoksa oynatmadı mı? derdim. sonra namazı resulüllah'ın yakınında kılardım da gizlice onu gözetlerdim. namazıma yöneldiğim sıra o bana doğru dönerdi. fakat ben onun tarafına bakınca da yüzünü çevirirdi. nihayet halkın cefasından ıztırab çektiğim bu hâl uzayınca bir gün gittim. tâ ebu katâde'nin bahçe duvarından aştım. ebu katâde, amcam oğlu ve halk arasında beni en çok seven bir zat idi. vardım, ona selâm verdim. vallahi selâmımı almadı. ben: ""ey ebu katâde! Allah adına and vererek sana sorarım: benim Allah'ı ve resulüllah'ı sevdiğimi bilir misin?"" dedim. sustu, cevap vermedi. tekrar and verdim. Allah aşkına sordum. yine sükut etti. üçüncü bir daha Allah adına and verdim. bu defa: ""Allah ve resulü daha iyi bilir!"" dedi. bunun üzerine gözlerimden yaş boşandı. artık döndüm, duvardan aştım.kâ'b bin mâlik rivayetine devam ederek der ki: birgün medine çarşısında gidiyordum. medine'ye zahire satmağa gelen şam ahalisinden nebeti bir fellâh, bir ekinci: ""ka'b bin malik'i bulmağa bana kim delâlet eder?"" diye soruyordu. bunun üzerine halk ona beni göstermeğe başladılar. nihayet nebeti kişi bana geldi. ve gassan meliki'nden bir mektup verdi. bakınca: (emma ba'dü) den sonra bu mektupta şöyle yazıldığını gördüm: haber aldığıma göre sahibin (peygamber), sana cefa ve eza ediyormuş. Allah seni hakaret görecek ve hakkın zayi olacak bir mevkide tahkir ve tezlil için yaratmamıştır. orada durma, bize gel! sana şânına lâyık bir surette hürmet ve ihsanda bulunuruz. bu mektubu okuyunca, bu da öbürüsü gibi bir belâdır, dedim. hemen bu sayfayı ocağa attım, ocakta yaktım.nihayet bu elemli elli günden kırk günü geçtiğinde bir gün baktım ki resulüllah'ın gönderdiği bir zat, (huzeyme bin sâbit) bana geliyor. huzeyme gelip, bana: ""resülullah sana kadınından ayrılmanı emrediyor!"" dedi. ben de: ""kadınımı boşayacak mıyım, yoksa ne yapacağım?"" dedim. o da: ""hayır, boşama, yalnız ondan ayrı bulun, kadınına yaklaşma."" dedi.resulüllah, huzeyme ile iki arkadaşım murar ile hilâl'e de bunun gibi emir göndermişti. bu emir üzerine kadınıma, haydi ehline (baban ailesi yanına) git, Allah bu iş hakkında hükmedinceye kadar, onların yanında bulun! dedim.bundan sonra on gün daha durdum. tâ ki resulüllah'ın bizimle halkı görüşmekten menettiği tarihten itibaren elli günümüz dolmuştu. vakta ki ellinci günün sabahında sabah namazını kıldım. ve evlerimizden birinin damı üzerinde bulunuyordum. öyle bir hâlde bulunuyordum ki, Allah telâlanın (tevbe sûresinde) zikrettiği vechile hayatım bana güçleşmişti. ve yeryüzü bütün genişliği ile başıma dar gelmişti. işte bu sırada sili dağı üzerinde en yüksek sesiyle: ""ey ka'b bin mâlik, müjde!."" diye olanca kuvvetiyle bağıran birisinin sesini işittim. hemen secdeye kapandım. ve anladım ki darlık gitmiş, genişlik gelmiştir. ve resulüllah sabah namazını kıldığı zaman Allah'ın bizim üzerimize tevbesini (nedametlerimizin kabulünü) ilân etmiştir de, halk bize müjdelemeğe koşmuştur. arkadaşlarım tarafına da bir takım müjdeciler gitmişlerdi. bana da bir kişi (zübeyr bin avvam) müjdelemek üzere atını sürmüştü. ve eslem kabilesinden bir müjdeci (hamza bin amr) da koşup sili dağının üstüne çıkmıştı. bunun sesi attan sür'atli idi. sevimli sesini işittiğim bu müjdeci bana gelince üzerimdeki iki kat elbisemi hemen çıkarıp müjdelik olarak ona giydirdim. vallahi o gün bundan başka elbisem yoktu. (ebu katade'den) iğreti iki kat elbise alıp giydim. hemen resulüllah'a (a.s.m.) koştum. ashab, beni takım takım karşıladılar. tevbemin kabulünü (günahtan beraatimi) tebrik ediyorlar ve: allahın, tevbeni kabul buyurması sana kutlu olsun! diyorlardı.ka'b rivayetine devam ederek der ki: nihayet mescide girdim. resulüllah oturmuştu. etrafında ashab çevrelenmişti. hem talha bin ubeydullah kalktı, koşarak geldi, musafaha etti, elimi sıktı ve beni tebrik etti. vallahi muhacirlerden talhadan başka kimse bana ayağa kalkmadı. talha'nın bu lütfunu unutmam.ka'b der ki: vaktaki resulüllah'a (a.s.m.) selâm verdim. mübârek yüzü meserretten şimşek çakar gibi şakır bir hâlde bana: ""bir günün hayır ve saâdeti ile müjde sana ey ka'b ki, annen doğurduğu günden beri yaşadığın günlerin en hayırlısı!"" buyurdu. ben: ""yâ resulallah! bu tebşir, tarafınızdan mı, yoksa Allah tarafından mı?"" dedim. resulullah: hayır, benim tarafımdan değil, doğrudan Allah tarafından! buyurdu. esasen resul-ü ekrem, taraf-ı ilâhiden tesrir buyurulduğu zaman mübarek yüzü parlardı, hatta o, bir ay parçasına benzerdi. biz de meserretli bir vahiy geldiğini onun bu sevimli simasından anlardık.vaktaki resulüllah'ın huzurunda oturdum. - ya resulallah, Allah ve resulullah'ın rızası için halis sadaka olmak üzere malımdan sıyrılıp çıkmak ve malımın hepsini fukaraya dağıtmak istiyorum. bu istek, tevbemin kabulü icabındandır dedim. resulullah (a.s.m.): ""hayır, malının bir kısmını kendine alıkoy. bu senin için daha hayırlıdır!"" buyurdu. ben de ""şu hayber'deki hissemi alıkorum"" dedim.) (s.b.m.)"

cihad
din uğrunda savaş.

cihad
allah yolunda savaş yapılmasıyla ilgili alan

cihadî
(cihadiyye) cihada mensub, savaş işleriyle alâkalı. * ıı. sultan mahmud devrinde harp masraflarına mukabil olmak üzere kesilmiş olan sikke.

cihad-ı asgar
küçük savaş. islâm müdâfaası için silahla savaşma.

cihad-ı ekber
nefis ile mücadele.

cihad-ı manevî
ilim, fikir, istiğfar gibi manevi unsurlarla din düşmanlarına karşı koymak.

cihan
f. dünya, kâinat, âlem.

cihân
dünya, âlem.

cihan
dünyanın baş tacı

cihan-ârâ
f. cihanı süsliyen, dünyayı bezeyen.

cihânbahâ
cihan değerinde.

cihan-bân
f. cihanın bekçisi, dünyanın koruyucusu olan. Allah. hükümdar.

cihan-bin
f. dünyayı, cihanı gören. Allah. * göz.

cihan-cu
f. dünyaya hâkim olmaya çalışan sultan, hükümdar.

cihan-cuy
f. dünyaya hâkim olmaya çalışan sultan, hükümdar.

cihan-değer
f. cihan kıymetinde. çok kıymetli.

cihândeğer
dünya kıymetinde.

cihan-dide
f. cihanı görmüş. tecrübeli. * meşhur, nâmdar.

cihan-efruz
f. cihanı, dünyayı aydınlatan.

cihan-füruz
cihanı aydınlatan.

cihan-gerd
f. dünyayı dolaşan, cihanı gezen.

cihan-gir
f. meşhur, cihanı zabteden, fâtih.

cihângîr
cihanın büyük bir kısmını elde eden savaşçı.

cihaniyan
f. dünya ahalisi olan insanlar.

cihânkıymet
dünya kadar değerli.

cihan-nevred
f. cihanı gezen, dünyayı dolaşan.

cihan-nüma
f. dünyayı gösteren harita veya coğrafya. * çatının üzerinde her tarafa nezareti olan açık taraça. * meşhur türk âlimi kâtib çelebi'nin 1654 (hicri: 1065) tarihinde çizdiği asya kıt'asının haritası.

cihan-penah
cihanın koruyucusu olan.

cihan-pesend
f. cihana meydan okuyan.

cihânpesendâne
dünyanın beğeneceği şekilde.

cihan-sâlâr
f. cihanın başkanı, büyüğü ve kumandanı olan, padişah.

cihan-sitan
f. cihanı zapteden. padişah, hükümdar.

cihan-sûz
f. cihanı yakan, güneş. * mc: çok zulmeden.

cihan-şümûl
f. cihan vüs'atinde, dünya çapında, cihanı alâkadar eden. dünyayı kaplayan.

cihânşümûl
dünya ölçüsünde.

cihar
(cehr. den) sesle, sadâ ile ve alenen söyleme ve okuma.

cihâr
dört.

cihar-echâr
bir kimseye sığınmak.

ciharen
(cehr. den) alenen, açık olarak.

cihar-ı yar-ı güzin
f. dört halife: hz. ebu bekir, hz. ömer, hz. osman ve hz. ali (r.anhüm)

cihas
kalabalık, müzâhame.

cihât
cihetler, taraflar, yönler.

cihât
yanlar, yönler.

cihât
yan, yön, taraf. * sebeb, mucib. * vesile, bahane. * evkafça olan vazife, maaş. * yer, mahâl, semt.

cihât-ı erbaa
dört cihet.

cihât-ı selase
üç uzunluk: en, boy, yükseklik.

cihât-ı sitte
altı cihet. altı taraf. (ileri, geri, sağ, sol, yukarı, aşağı taraflar.)

cihaz
âlet ve edevat.* gelinin lüzumlu şeyleri. çeyiz. * cenazenin kaldırılması için lâzım olan eşya.

cihâz
aygıt, çeyiz.

cihazat
(cehâzât) (cihâz. c.) cihazlar, maddî manevî âletler, lüzumlu edevat.

cihâzât
aygıtlar.

cihaş-cuhşâ
eşek sıpası. * kolan eşeğinin erkeği.

cihet
yan, yön, taraf. * sebeb, mucib. * vesile, bahane. * evkafça olan vazife, maaş. * yer, mahâl, semt.

cihet
yön, yan.

cihet
cihetler, taraflar, yönler.

cihet-i rüchaniyet
üstünlük ciheti.

cihetiyet
yönlülük, yanlılık.

cihet-ül vahdet
birlik ciheti.

cihet-ül vahdet-i ittihad
birleşmenin birlik ciheti. yani birleştiren temel unsur. birleştiren ve birleşilen esas.

cihnam
derin kuyu.

cil
cemaat, insan güruhu. millet. boy, aşiret, kuşak.

cîl
soylar. tâifeler. kavimler. nesiller.

cilâ
parlaklık, parlatma, perdaht, lostura.

cilâ-bahş
parlaklık veren, parlatan.

cilahik
eskiden kemankere ile ve şimdi de tüfek ile atılan yuvarlak nesne.

cilâl-ecille
çul. * gül. * her nesnenin büyüğü ve muazzamı.

cilanger
f. çilingir.

cilas
beraber oturma.

cilaz
toz, gubâr.

cilb
su olmayan bulut.

cilbab
kadın feracesi. çarşaf. (bak: celâbib, tesettür)

cilbâb
kadının bütün vücudunu örten ve dıştan giyilip bol olan çarşaf nevi. yaşmaklar. baş ve yüz örtüleri, ferâceler. (bak: tesettür)

cilbend
büyük cüzdan. evrak koymaya mahsus birçok gözlere ayrılmış cüzdan şeklinde çanta ki, koltuk altına alınır.

cild
deri. * meşin. * kitab kabı. * (masdar olarak) kitabın dikilip kap geçirilmesi. * bir büyük kitabın bölündüğü kısımların her biri.

cild
deri, ten.

cild
ciltler, hayvan derileri.

cild
hayvan derileri.

cild-ger
f. ciltçi, mücellit.

cildiyye
cilt hastalıkları bölümü.

cilel
büyük emir.

cilen ba'de cilin
devirden devire, asırdan asıra.

cilf
boş küp.* kırılmış, ufanmış köpek esfeli. arı kovanı. * kuru ekmek parçası. kuru ekmek kenarı. * yüzülüp karnı çıkmış ve başı ile ayağı kesilmiş koyun. * her nesnenin parçası. * hoyrat, kaba. ayak takımından.

cilfe
kalem yongası.

cilhabe
büyük olan şey, kebîr.

cill
"ekin biçildikten sonra yerde kalan sap ki, ""anız"" derler."

cille
büyük, ulu nesne. kebîr ve azîm.

cillevez
ince kabuklu, uzunca fındık. * köknar.

cilm
üzüm çubuğundan kestikleri değnek.

cilme
üzüm çubuğundan kestikleri değnek.

cilnar
(cüllenâr) gülnar. nar çiçeği.

cilse
bir çeşit vurmak.

cilt
deri, ten.

cilvah
geniş ve dolu olan deve.

cilvaz
kethudâ. reis.

cilve
esmâ-i ilâhînin tecellisi. * tecelli. * güzellere yakışır duruş ve davranış. dilberâne hareket. naz ve edâ. hoşa giden görünüş.

cilve
görünme, belirme, naz.

cilve
cilveler. hüsn-ü zuhûrlar.

cilvegâh
(cilve-geh) f. cilve edilecek yer, cilve yeri.

cilveger
f. cilve ve naz eden. cilveli. * tecelli eden.

cilveger
cilve eden.

cilve-i irâde
irâde ve kasdı gösteren tezahür ve tecelli. cenab-ı hakkın kendi bizzat isteği ve iradesiyle yaptığını gösteren oluş ve intizam, mükemmeliyet. (insanın nasıl ruhu bütün cesedine özel bir münasebeti var ki: bütün âzâsını ve eczasını birbirine yardım ettirir. yani: irade-i ilâhiye cilvesi olan evâmir-i tekviniyeye ve o emirden vücud-u haricî giydirilmiş bir kanun-u emrî ve lâtife-i rabbaniye olan ruh onların idaresinde onların manevî seslerini hissetmesinde ve hâcatlarını görmesinde birbirine mâni olmaz, ruhu şaşırtmaz. s.)

cilvekâr
f. cilveli. nâzenin.

cilvekünân
f. cilve yaparak.

cilvenümâ
f. cilve yapan, cilve gösteren, cilve eden.

cilvesaz
f. cilveli. nazlı. gönül alan.

cilvezet
mâni olmak. men'etmek.

cilz
süngü demiri. * kamçının ucundan tuttukları yer.

cilzâ
sert ve sağlam yer.

cilze
sert ve sağlam yer.

cim
( harfinin arapça adı olup ebced hesabında üç sayısının karşılığıdır.

cima'
cinsi münâsebet. çiftleşmek. * zamm etmek.

cimâ
cinsî münasebet.

cimah
binicisi zabtedemediğinden, atın serkeş olup binicisini istememesi.

cimal
erkek develer.

cimam
kuyu içinde suyun toplanması ve çoğalması.

cimar
toplu kabile. * süvari alayı.

cimâr
şiddetli karanlık. * ateşli kömür parçası, kor. * ilkbaharda suya, yere, havaya düştüğü söylenen sıcaklık. * hacıların mina vâdisinde şeytan taşlamaları.

cimnastik
yun. vücud organlarını alıştırıp kuvvetlendirmek için yapılan idman. beden terbiyesi.

cimri
f. hasis, varyemez, pinti. elindeki mal veya parayı harcayamıyan ve türlü sıkıntılara katlanarak daha çok biriktirmeye çalışan kimse. cimrilik, müsriflik (savurganlık) gibi islâmda kötü huy olarak bilinir. cömertlik ve tutumluluk ise övünülen ahlâkî vasıflardandır. cömertlikte de ölçülü olmak tavsiye edilir. başkasına muhtaç duruma düşürecek cömertlik de doğru değildir. (bak: iktisad)

cimri
kimseye bir şey vermeyen eli sıkı kimse.

cimse
rengi gökrek kızıllığa yakın kıymetli bir taş.

cin
"bir cins ateşten yaratılmış olup, dünyanın insandan sonra en mühim sekenesidir. akıl ve şuur sâhibi olup pekçok şer ve isyan yapabildikleri gibi ""peygamberlerin ve semâvî kitabların irşadlarıyla"" insana yetişememekle beraber terakki edip yüksek kemâlatlara çıkabilen mahluktur. insanlar gibi dinin bir kısım emirlerini yapmakla ve bazı yasaklarından kaçınmakla yükümlüdürler. kıyamet ve haşirden sonra cinlerden de dünya imtihanını kazananlar cennet'e, kaybedenler cehennem'e girecektir. kâinat ve içindeki bütün varlıklar hakkında, en birinci söz söyleme hakkı; onların yaratıcısı ve mâliki olanındır. çünki ""yapan bilir, öyleyse bilen konuşur"" bir kaidedir. cinlerin varlığını da, evvelâ; kur'an-ı kerimden öğreniyoruz. ayrıca peygamberimiz resul-ü ekrem'den (a.s.m.) gelen sahih rivayetler ve ashabının cinleri görmesi ve görüşmesi hâdiseleri de pek çoktur. cinlerin pekçok cinsleri vardır. bunlar lâtif yaratıklar oldukları için gaybî haberler getirmekte kullanılabilirler. fakat hazret-i peygamber'den (a.s.m.) sonra cinlerin gaybî âlemden haber hırsızlamaları cenab-ı hak tarafından menedilmiştir.cinlerin, kötülüğe sevkedenlerine şeytan-ı cinnî de denilir. * lügatta: bir şeyi hisseden, setretmek, gizlemek mânasına gelir."

cin
göz ile görülemeyen ruhani varlıklar.

cin
cinler ve insanlar

cinab
hayvanlara vurulan damga ve nişan.

cinaî
(cinâiyye) cinayetle alâkalı.

cinan
cennetler.

cinân
cennetler.

cinan
gece karanlık olmak.

cinan-ı ulûm
ilm-i kur'ân ve imân cennetleri. maarif-i ilâhiye ve tahkikî ve yakinî imân derslerinin okunduğu ulemâ-i islâm ve talebe-i ulûm meclisleri.

cinare
esterâbâd ile cürcân arasına derler.

cinas
"benzeyiş, münâsebet. * edb: birçok mânâya gelebilen söz, imalı, telmihli söz. telâffuzu bir, mânası ayrı olan kelimelerin bir sözde bulunması. bunu yapmaya ""tecnis"" denir, o kelimelere de ""cinas"" denir."

cinas
birçok mânâya gelebilen söz.

cinas-ı muharref
edb: yalnız harflerde beraberlik, harekelerde ayrılık bulunan cinâs. (merd, mürd gibi.)

cinas-ı nâkıs
edb: cinaslı kelimelerin birinde veya birkaç harfin ziyade olması suretiyle yapılan cinas. (dem, âdem gibi.)

cinas-ı tamm
"edb: lâfızda, harekelerde ve harflerde eksiklik ve ziyâdelik bulunmayan cinâs. kır (kırmaktan emir), kır (çöl); yaz (yazmaktan emir), yaz (mevsim)."

cinayat
büyük cezâları gerektiren suçlar. cinayetler.

cinayet
adam öldürmek, katl. (bak: câni)

cinâyet
adam öldürme, ağır suç.

cinayet
kesilme ve mevyelerin toplanma teklikesine karşı korumak

cinayet
büyük cezâları gerektiren suçlar. cinayetler.

cinayet-kâr
f. cinayet işleyen.

cinaze
tabut. içine cenaze konulan sandık.

cincin
göğüs kemiği.

cincine
göğüs kemiği.

cinh
gece karanlığı.

cinn
"bir cins ateşten yaratılmış olup, dünyanın insandan sonra en mühim sekenesidir. akıl ve şuur sâhibi olup pekçok şer ve isyan yapabildikleri gibi ""peygamberlerin ve semâvî kitabların irşadlarıyla"" insana yetişememekle beraber terakki edip yüksek kemâlatlara çıkabilen mahluktur. insanlar gibi dinin bir kısım emirlerini yapmakla ve bazı yasaklarından kaçınmakla yükümlüdürler. kıyamet ve haşirden sonra cinlerden de dünya imtihanını kazananlar cennet'e, kaybedenler cehennem'e girecektir. kâinat ve içindeki bütün varlıklar hakkında, en birinci söz söyleme hakkı; onların yaratıcısı ve mâliki olanındır. çünki ""yapan bilir, öyleyse bilen konuşur"" bir kaidedir. cinlerin varlığını da, evvelâ; kur'an-ı kerimden öğreniyoruz. ayrıca peygamberimiz resul-ü ekrem'den (a.s.m.) gelen sahih rivayetler ve ashabının cinleri görmesi ve görüşmesi hâdiseleri de pek çoktur. cinlerin pekçok cinsleri vardır. bunlar lâtif yaratıklar oldukları için gaybî haberler getirmekte kullanılabilirler. fakat hazret-i peygamber'den (a.s.m.) sonra cinlerin gaybî âlemden haber hırsızlamaları cenab-ı hak tarafından menedilmiştir.cinlerin, kötülüğe sevkedenlerine şeytan-ı cinnî de denilir. * lügatta: bir şeyi hisseden, setretmek, gizlemek mânasına gelir."

cinn sûresi
kur'ân-ı kerim'in 72. sûresi olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

cinnet
delilik.

cinnet
delilik.

cinnî
cinn taifesinden olan.

cinnî
cinlerden olan.

cinnî
cinlerden ve insanlardan olan

cins
nevi'. boy, soy, kavim, kabile. aynı çeşitten olmak.

cins
tür, çeşit.

cins
çeşitler, neviler, türler.

cinsî
cinsle ilgili, cinsle alâkalı.

cinsî
cinsle ilgili.

cins-i latif
lâtif ve hoş cins, nev. insanlar nev'inde kadın.

cinsiyet
bir kavim ve kabileye mensub olma. * bir cins ile alâkalı olma.

cinsiyet
cinslik, tür olma.

cinun
gece karanlık olmak.

cinzab
yaban havucu.

cir
f. aşağı, alt. * eldiven, kayış vs. gibi şeyler yapılabilen tabaklanmış deri.

cirab
(c.: ecribe-cireb cerbân) dağarcık.

cirâb
dağarcıklar, meşin veya bezden yapılmış olan çantalar.

ciraha
yara.

cirâh-cirâhât
yara.

ciran
komşular. * müşteriler.

ciranta
yun. bir senedi ciro eden kimse.

cirar
toprak testiler.

ciraye
suyun ve diğer sıvıların durmadan akıp gitmeleri.

cirban
yaka.

cirbet
ekinlik, mezra.

circir
maydanoz.

circis
mühür yapılan mum. * toprak. * küçük üvez.

cire
f. çırak, uşak ve hizmetçilere verilen yevmiye, yemek ve para.

cir'et
(cer'et- cür'et) bahadırlık, kahramanlık, şecaat. * ikdâm etmek.

ciret
komşuluk.

cirf
büyük nesne.

cirî
yılan balığı. (fâriside mermahi derler.)

ciris
sazan balığı.

cirit
düşmana atılmak üzere yapılmış ucu demirli, sert tahtadan kısa mızrak. sulh zamanlarında talim mahiyetinde yapılan karşılaşmalara cirit oyunu denirdi. türklerin makbul bir sporu idi.

ciriyya
tabiat, mizac, fıtrat, yaradılış. * huy, haslet.adet, alışkanlık.

ciriş
ceset.

cirm
vücud, ten, cüsse, hacim, büyüklük. * cansız cisim. * yıldız.

cirm
oylum, yıldız.

cirm
ruhsuz büyük varlıklar. cirmler. yıldızlar.

cirman
organlarla birlikte vücut.

ciro
ing. bir senet veya havalenin alacaklı tarafından diğeri namına çevrilmesiyle üzerine buna dair şerh verilmesi.

cirre
devenin karnından çıkarıp çiğnediği geviş. * yapağı denilen yün.

cirriyye
kursak.

cirs
temel, kök, menşe, kaynak, menba.

cirs
gizli ses. * arının ağaçtan ve çiçeklerden emmesi. * bir miktar zaman.

cirsam
divanelik, delilik. * öldürücü zehir. * zatülcenb.

ciryal
altının kırmızılığı. * bir cins kırmızı boya. * temiz renk. * şarap.

cirye
suyun akması ve şırıldaması. * cereyan.

cirzân
tarla faresi.

cirzan
köstebek.

cirşab
hasta olduktan sonra zayıflayıp gövdede çıban çıkmak.

cisad
kan. safran.

cisim
(cism) varlığı bilinen, hayyiz olan, mekânı, ciheti, uzunluğu, genişliği ve derinliği olan şey.

cisim
uzayda yer dolduran varlık.

cisim
cisimler.

cism
cisim.

cism
beden ve ruh

cismanî
(cismaniye) bedene mensub, vücutla alâkalı. * mânevi ve ruhani karşılığı. maddi ve cisimli olmak.

cismanî
cisimle ilgili.

cismânî
beden dünyası

cismaniyet
"cismânilik. maddi beden sahibi olmak hâli.(sual : kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, kararsız, elemli cismaniyetin, ebediyetle ve cennetle ne alâkası var? madem, ruhun âli lezâizi vardır; ona kâfidir. lezaiz-i cismaniye için bir haşr-i cismâni neden icab ediyor?elcevab : çünki, nasıl toprak suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, karanlıklıdır. fakat, masnuat-ı ilâhiyenin bütün envaına menşe ve medar olduğundan bütün anâsır-ı sâirenin mânen fevkine çıktığı gibi; hem kesafetli olan nefs-i insaniye, sırr-ı camiiyet itibariyle, tezekki etmek şartıyla bütün letâif-i insaniyenin fevkine çıktığı gibi.. öyle de cismaniyet, en câmi, en muhit, en zengin bir ayine-i tecelliyât-ı esmâ-i ilâhiyedir. bütün hazain-i rahmetin müddeharatını tartacak ve mizana çekecek âletler, cismaniyettedir. meselâ: dildeki kuvve-i zaika, rızk zevkinde, enva-ı mat'umat adedince mizanlara menşe olmasaydı, herbirini ayrı ayrı hissedip tanımazdı; tadıp tartamazdı. hem ekser esmâ-i ilâhiyenin tecelliyatını hissedip bilmek, zevk edip tanımak cihazatı, yine cismaniyettedir. hem gayet mütenevvi ve nihayet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedecek istidatlar, yine cismaniyyettedir. s.)( $ âyetinin sarahat-ı kat'iyesiyle: insan, en ziyade ünsiyet ettiği ve dünyada numunesini tatmış olduğu cismani lezzetleri cennete lâyık bir tarzda görecek, tadacak. ve lisan, göz ve kulak gibi âzaların ettikleri hâlis şükürler ve hususi ibadetlerin mükâfatları, o uzuvlara mahsus cismani lezzetler ile verilecektir. kur'ân-ı mu'ciz-ül beyan o derece cismani lezzetleri sarih bir surette beyan eder ki, başka te'viller ile mâna-yı zâhiriyi kabul etmemek imkân hâricindedir. ş.)"

cismaniyet
cisim olma hâli.

cismen
cisim itibariyle, cisim olarak. vücutça, bedence.

cismen
cisimce.

cism-i nâtık
söz söyleyen cisim. konuşan cisim. insan.

cism-i nizâr
zayıf vücud.

cismiyet
cisimlik.

cisr
köprü. ağaçtan olan köprü.

cisr
köprüler.

cisr-i muallâk
asma köprü.

civan
f. cevan. taze. genç.

civan
yakışıklı genç.

civân
f. gençler.

civanan
f. gençler.

civanî
f. gençlik.

civanmerd
sözünde sağlam. iyilik sever. kahraman.

civanmert
yüce gönüllü, mert.

civar
çevre, yöre, etraf. * yakın yer, yakın komşu.

civâr
yöre, yakın yer.

civariyyet
komşuluk, yakınlık, aynı civarda oluş.

cive
f. civa. (hg)

civelek
tar: yeniçeri ocağı'nda bulunan ve aşçıbaşı maiyetinde yaver gibi kullanılan gençler. * canlı, hareketli ve neş'eli deve yavrusu veya genç.

ciya'
karınları acıkmış olanlar, açlar.

ciyadet
tazelik, yenilik. * iyilik, güzellik.

ciyef
lâşeler, leşler. cifeler.

ciyet
bozulmuş, değişmiş olan su. bir yere toplanıp birikmiş olan su.

ciz'
derenin dar ve kısık yeri.

cîz
hurma ağacının kökü.

cizal
hurma toplama.

ci'zare
kısa boylu tıknaz kimse.

cizaret
deve kasaplığı.

cize
dere kenarı.

cizfe
küçük sürü.

cizirman
"hurma yaprağının aslı; yâni dibi ki, yaprağı dökülünce ağaçta kalır."

cizl
büyük odun ağacının kökü, tomruk.

cizl
ağaç kökleri, tomrukları.

cizle
bir büyük yığın hurma.

cizm
her nesnenin aslı. * ağacın kökü. * kesmek, kat'.

cizme
deve sürüsü. * koyun sürüsü.

cizmir
ağaç kütüğü.

cizn
kök. * ağaç kütüğü.

ciz'-un nahl
hurma ağacının kökü, kütüğü.

cizye
vergi. haraç. müslümanların fethettikleri yerlerde, müslüman olmayanlardan alınan ve devlet teminatı altında bulunmanın karşılığı olan vergi. (bak: haraç)

cizye
müslüman olmayanlardan alınan vergi.

cizyedâr
f. cizye adı verilen vergiyi toplıyan memur, cizyeci.

ciğer
f. ciğer. bağır. * keder, sıkıntı, elem. * avaz.

ciğer-dâr
f. yürekli, ciğerli, cesâretli.

ciğer-der
f. ciğer söken, ciğer parçalıyan.

ciğer-dûz
f. ciğeri delip geçen.

ciğer-fürûş
f. ciğerci, ciğer satan.

ciğer-gûşe
f. evlât, yavru. * sevgili. mâşuk.

ciğer-hûn
f. ciğeri kanlı. çok acıklı.

ciğer-pâre
f. sevgili yavru, evlâd.

ciğerpâre
ciğer parçası, sevgili yavru.

ciğer-sûz
f. çok acı. ciğer yakar derecesindeki teessür.

ciğersûz
ciğer yakan.

ciğerşikâf
ciğer parçalayan.

ciğer-şükâf
f. ciğer parçalayan. çok acı veren.

conta
birbirinin üzerine kapanan iki madeni parça arasında, açıklık kalmamasını te'min etmek için konulan karton, kösele, lâstik vs. şey.

cop
polis ve polis görevlisi askerlerin taşıdığı, kauçuktan yapılma sopa.

coğrafya
"yeryüzünün şimdiki hâlini çeşitli cihetlerden inceleyen ilim. bölümlerinden olan fizikî coğrafyada: karalarla denizlerin durumları ve iklimleri;iktisadî coğrafyada: toprak mahsulleri, sanayi ve ticaret işleri;siyasî coğrafyada: ırk, dil, millet hususiyetleri ve devlet sınırları anlatılır.bunlardan başka; hayvanat, nebâtât, ziraat, tarih, matematik gibi çeşitli mevzularla alâkalı coğrafya kolları da vardır."

cu'
açlık.

cu'an
(cu'. dan) aç olarak, acıkmış olarak.

cuâr
tazarru etmek, yalvarmak. * çağırmak.

cu'bub
fitil ucu. * çirkin ve kısa boylu adam.

cu'bus
ebleh, ahmak.

cuce
f. civciv.

cud
cömertlik. sahilik. eli açık olmak. muhtaçların vaziyetlerini, durumlarını bildirmeğe meydan vermeksizin lütuf ve ihsanda bulunma hâleti. mücahede-i diniye ve neşr-i hakaik-ı kur'aniye ve imaniye hizmetinde mutemed zâtlara lüzumunda maddeten de iştirak etmek fedakârlığı.

cûd
cömertlik.

cûd
cömertlik (bk. c-v-d)

cud u kerem
cömertlik, eli açıklık.

cud u sehavet
cömertlik ve eli açıklık, sahilik.

cudi
hz. nuh'un (a.s.) tufandan sonra gemisi ile sahile çıktığı dağın ismi. * şırnak ilinin 6 kilometre güneydoğusunda bulunan bir dağın adı.

cûdi
bir dağ adı.

cudi-i islâmiyet
her türlü helâket ve felâketlerden islâmiyetle necat bulunacağını ifâde eden bir teşbihdir.nasıl ki nuh tufanında nuhun (a.s.) gemisi cudi dağında karaya oturup kurtuldukları gibi.

cug
f. öküz boyunduruğu.

cugd
baykuş.

cuhaf
zarar ve ziyân edici, zarar verici nesne, muzır. * çok yemekten şişip ishal olmak. * ölmek, mevt.

cuhale
iğne deliği.

cuham
insanı zayıflatan ve gözleri irinleten bir hastalık.

cuhdub
ayakları uzun, yeşil çekirge.

cuhfe
medine yakınında bir yerin adıdır ve şam ehli orada ihram giyerler.

cuhr
yer deliği.

cuhuz
çıkmak, huruç.

cu'l
ücret, mukabil, karşılık. * ayak kirası. * padişahın etbâından aldığı mal.

cul
akıl. * rey. * kuyu duvarı. aşağısından yukarısına kadar kuyunun taraflarından her bir tarafı.

culah
f. örümcek, ankebut. * çulha, yâni dokuyucu, nessâc.

cum'a
toplanma. * perşembeden sonraki gün. müslümanların kudsî tâtil günü olup, o güne mahsus namazla mükelleftirler. memur ve işçilerin cuma namazı vakti serbest bırakılmamaları din hürriyetine aykırıdır. yahudiler ve hristiyanlar haftalık dinî törenleri için cumartesi ve pazar günü serbest oldukları halde, müslümanlara aynı hakkın tanınmaması hakiki medeniyete zıttır.

cumâ
önemli bir namaz.

cum'a
perşembeden sonra gelen günler. cum'alar.

cum'a
perşembeden sonra gelen günler. cum'alar.

cum'a
perşembe gününden sonra gelen günler. cum'alar.

cum'a sûresi
kur'an-ı kerim'in 62. ve medine-i münevvere'de nâzil olan sûresi.

cum'a-i atik
(eski cum'a) osmanlılar zamanında, bulgaristan'da şumnu ile razgrat arasında yer alan meşhur bir bölge.

cum'a-i bâlâ
(yukarı cum'a) osmanlılar devrinde, selânik vilâyetinin serez sancağındaki bir kaza merkezi.

cum'at
perşembeden sonra gelen günler. cum'alar.

cumeat
perşembeden sonra gelen günler. cum'alar.

cumhur
halk topluluğu. hey'et, takım. aynı kararı veya hükmü kabul edenler. * âlimlerin çoğu, ekseriyeti. * seçimle idare edilen devlet. * bir yere toplanmış kum, toprak.

cumhur
topluluk.

cumhur
cumhuriyetler.

cumhur reisi
cumhuriyetle idâre olunan memleketlerde devlet reisi.

cumhurî
cumhuriyetle ilgili.

cumhuriyet
devlet reisi, millet veya millet meclisleri tarafından seçilen hükümet şekli. demokraside temsili hükûmet şekli. halkın hür olarak seçtiği temsilciler (millet vekilleri ve senatörler) aracılığı ile egemenliğini, (hâkimiyetini) kullanmasına dayanan hükûmet şekli. cumhuriyetin birbirinden farklı üç tatbik şekli vardır.1- parlementer hükûmet: hükûmeti meclisler karşısında bağımsız sayan şekil.2- meclis hükûmeti: hükûmeti meclise bağlı sayan şekil.3- başkanlık hükûmeti: devlet ve hükûmet başkanı aynı kişidir ve halk tarafından seçilir. hükûmeti başkan kurar, başkan değiştirir. başkan meclislere karşı bağımsızdır. (amerika'daki gibi.) (orada benden sordular ki: cumhuriyet hakkında fikrin nedir?ben de dedim: yaşlı mahkeme reisinden başka daha siz dünyaya gelmeden ben dindar bir cumhuriyetçi olduğumu elinizdeki tarihçe-i hayatım isbat eder. hülâsası şudur ki: o zaman şimdiki gibi, hâli bir türbe kubbesinde inzivada idim, bana çorba geliyordu. ben de tanelerini karıncalara veriyordum, ekmeğimi onun suyu ile yerdim. benden sordular, ben dedim: bu karıncı ve arı milletleri cumhuriyetçidirler. cumhuriyetperverliklerine hürmeten tanelerini karıncalara veriyorum. sonra dediler: sen selef-i sâlihine muhalefet ediyorsun? cevâben diyordum: hülefâ-i râşidîn hem halife hem reis-i cumhur idiler. sıddık-ı ekber (r.a.) aşere-i mübeşşereye ve sahâbe-i kirama elbette reis-i cumhur hükmünde idi. fakat, mânâsız isim ve resim değil, belki, hakikat-ı adaleti ve hürriyet-i şer'iyeyi taşıyan mânâ-yı dindar cumhuriyetin reisleri idiler. ş.)(cumhuriyet ki: adalet ve meşveret ve kanunda inhisar-ı kuvvetten ibarettir. h.)

cumhuriyet
devlet başkanı yönetilenler tarafından seçilen yönetim biçimi.

cumhuriyet-perver
f. cumhuriyetçi, cumhurcu.

cumhuriyetperver
cumhuriyeti seven.

cumhur-u avam
halk tabakası.

cumhur-u muhaddisîn
hadis alimleri sınıfı.

cumhur-u mü'minîn
imanlılar sınıfı.

cumhur-u nâs
insanların ekserisi, halk kalabalığı.

cumhur-u ulemâ
âlimler cemaatı. âlimler sınıfı. (bir fikre dâvet cumhur-u ulemânın kabulüne vâbestedir, yoksa dâvet bid'attır, reddedilir. mek.)

cumu'
toplanmalar. cemi'ler.

cumuat
perşembe gününden sonra gelen günler. cum'alar.

cu'mus
pis, necis.

cun
karnı ve kanadı kara olan bağırtlak kuşu cinsinden bir kuş.

cûne
attarların kutusu ve tablası.

cuni
karnı ve kanadı kara olan bağırtlak kuşu cinsinden bir kuş.

cur
belde ismi.

cur'a
tek yudum. bir içimlik. bir yudumluk.

cur'aten
bir yudumluk.

curh
(curha) yara. yaralama.

curnal
günlük, ispiyon.

cuudet
kıvırcıklık.

cuur
hurmanın gayet yaramazı, iyi olmayanı.

cuven
attarların kutusu ve tablası.

cuy
f. nehir, akarsu, ırmak, dere, çay.

cuya
f. arayan, arayıcı.

cuyan
f. arayan, arayıcı.

cuybar
f. akarsu, nehir, dere, çay, ırmak. * ırmak kenarı.

cuyem
"f. (cüsten, aramak mastarından ""arıyorum, ararım"" mânasınadır.) (bak: cû)"

cûyem
ararım.

cuyende
f. arayıcı, araştırıcı, isteyen.

cuy-çe
f. küçük ırmak.

cuş
f. coşmak, kaynamak. taşmak. deprenmek.

cûş
coşma, kaynama.

cûş
coşan, taşan

cuş u huruş
f. kaynayıp taşma. neş'e ve âhenk. coşup taşma.

cuşacuş
f. çok coşkun, taşkın. pek coşkun ve taşkın bir sûrette.

cûşak
f. kaynama.

cuşan
f. coşup kaynayan.

cûş-aver
f. coşturucu, coşmaya sebep olucu.

cuşide
f. coşmuş, kaynamış.

cuşir
f. dokumacı.

cuşire
f. dokumacı.

cuşiş
f. kaynama, coşma.

cûşuhurûş
coşup taşma.

cu'şum
galiz, kısa boylu adam.

cu'şuş
kötü huylu, kısa boylu.

cömert
eli açık, ikramcı, kerem sahibi.

cüba'
korkak.

cübab
devenin sütünün üstüne gelen köpüğü.

cübar
ziyan olmak. heder olmak. * üçüncü gün.

cübb
kuyu. * küp. kulpsuz desti. * vaktiyle zindan gibi kullanılan çukur, susuz kuyu.

cübbe
şeâir-i islamiyeden olup, giyilmesi sünnet olan dış kıyafetini teşkil eden, bilhassa namazda giyilen uzun ve bolca bir libas.

cübbe
namazda giyilen bol elbise.

cübcübe
korkutmak. * yağ koymağa mahsus deri zenbil ve büyük desti. * çok su. * erimiş yağ.

cübcübiyye
"işkembe yemeği. (onu pişirip satana işkembeci mânâsına ""cübcübî"" derler.)"

cübeb
şeâir-i islamiyeden olup, giyilmesi sünnet olan dış kıyafetini teşkil eden, bilhassa namazda giyilen uzun ve bolca bir libas.

cüble
hörgüç.

cübn
(cübün) ürkeklik. korkaklık. korkak olmak. * peynir.

cübne
korkaklık.

cübnî
peynirci. * peynir hâlinde olan şey.

cübu'
tehir etmek, sonraya bırakmak. * yönelmek, rücu etmek.

cübüll
yaratılmak, hilkat. * kesir, çok.

cübüllât
yaratılmak, hilkat. * kesir, çok.

cübün
peynir. * (cebin. c.) alınlar.

cü'cü'
gemi göğsü. kuş göğsü.

cüda
f. ayrılık. ayrılmış.

cüda'
ölüm. mevt. * hayvana muzır olan otlak, çayır.

cüdâ
ayrı, ayrılmış.

cüdad
çulha yumağı. * eski kaftan. * küçük ağaç.

cüdat
dilenciler, sâiller.

cüdayi
f. iftirak, ayrılık.

cüdcüd
orak kuşu derler bir büyük böcek ki yaz aylarında öter.

cüdd
cem'etmek, toplamak. * yol üstünde olan kuyu.

cüddet
dağ arasındaki yol. * şekil, tarz, işaret. * çizgi.

cüded
dağ yolları. yol gibi olan izler. * bir rengi diğer renkten ayıran çizgi.

cüded
dağ arasındaki yol. * şekil, tarz, işaret. * çizgi.

cüdem
yaramaz dişi koyun. * kısa boylu erkek.

cüder
ur dedikleri yumru. (insan bedeninde çıkar)

cüdera'
yakışanlar. lâyık olanlar, liyâkat sahibi olanlar.

cüdere
ur dedikleri yumru. (insan bedeninde çıkar)

cüderî
kabarcık denilen hastalık. * çiçek hastalığı.

cüdran
duvarlar.

cüdube
kıtlık.

cüdür
ince deriler, zarlar. * duvarlar, setler.

cüfaen
beyhude, boşuboşuna, faydasız yere.

cüfaf
kurumuş.

cüfafe
dağılmış kuru ot.

cüfal
selin kenara attığı çör çöp. * davarın yünü ve kılı çok olmak. * kıllı kimse. * bol.

cüfale
su kenarında olan çörçöp.

cüff
içi boş olan şey. kof. * dimağa işlemiş olan baş yarığı. * hurma çiçeğinin kabuğu. * cemaat, topluluk. * yarısı kesilip kova olmuş olan çürük ve eski kırba.

cüfre
bir şeyin ortası. mezar. * boşluk. çukur. * göğsün içerisi. sadır.

cüft
f. tek olmayan. eşi olan. çift.

cüfte
f. benzer, eş, denk, müsavi. * insan veya hayvan sağrıs. * hayvan çiftesi.

cüfur
zayıf olmak.

cühal
zehir.

cühd
kuvvet, tâkat.

cühela
cehele, cühhâl. cahiller. bilgisizler.

cühelâ
bilgisizler.

cühera
yüksek sesle açık olarak söylenenler.

cühhal
bilgisizler, câhiller.

cühud
"bilerek inkâr etmek. bildiği hâlde yanlış söylemek. * peygamberimiz resul-i ekremi (a.s.m.) bildikleri ve mukaddes kitablarında o'nun evsâfını okudukları hâlde inkâr eden yahudiler. (türkçedeki ""cıfıt"" kelimesi bundan gelir.) * bir kimseyi bahil bulmak."

cühûd
bilerek inkâr etme.

cühumet
yüz pörtümek, donuk yüzlü olmak.

cühüş
medet edişmek. başka kimseye sığınıp arkalanmak.

cülab
gülsuyu, cüllâb. * ishal veren şerbet, müshil.

cülahek
f. örümcek, ankebut. * küçük dokumacı.

cülâhet
gidermek. yerinden ayırmak. * nâhiye.

cülal
(celil) ulu, büyük nesne, azim.

cülale
büyük dişi deve.

cülazî
kocaman ve kuvvetli. iriyarı. * hâdim, hademe, hizmetkâr. * kilise veya manastır uşağı. * papaz veya keşiş.

cülb
su olmayan bulut.

cülban
burçak dedikleri hububat cinsi.

cülbe
yara iyi olduğunda üstünde olan ince deri.

cülcül
ufak çıngırak, küçük çan.

cülcül
küçük çanlar, ufak çıngıraklar.

cülcülân
susam.

cülcülân-ı habeşe
beyaz haşhaş.

cülec
kafa, baş.

cülesa
beraber oturanlar.

cülhab
dere, vâdi.

cülhub
dizleri büyük olan kadın.

cüll
çul. * gül. * her nesnenin büyüğü ve muazzamı.

cülla
büyük emir.

cüllab
f. cülâb, gülsuyu.

cüllah
çok sel.

cüllas
cülus edenler, oturanlar.

cüllâs
oturan, oturucu, cülûs eden. tahta çıkan.

cülle
hurma koydukları kap. * hurma yükü.

cülmud
kaya.

cülmüd
sesi çok çıkan ve kuvvetli olan kimse.

cülube
başka yerden satmaya getirilen şey.

cülud
ciltler, hayvan derileri.

cülul
kişinin, yerinden başka yere çıkması.

cülûl
yerden birşey toplamak. * gemi yelkeni.* yaşlı olmak. * kadr ve mertebesi büyük olmak. * celil, büyük, ulu.

cülus
oturuş. oturma. * padişahın taht'a oturması.

cülûs
tahta çıkma.

cülusiyye
taht'a çıkan hükümdarlar veya padişâhlar için yazılmış yazı veya söylenmiş şiir. * hükümdarın tahta çıktığı ilk gün verdiği bahşiş.

cülus-u hümâyun
padişahın taht'a oturma merâsimi.

cülza
sağlam deve.

cülüban
sahtiyandan yapılan dağarcığa benzer bir kap.

cülünbak
diş gıcırtısı. * kapı gıcırtısı.

cüma'
toplamak. cem'etmek.

cümâde
arabi ayların beşinci ve altıncısının adı.

cümâd-el-âhire
arabi ayların altıncısının adı.

cümâd-el-ûlâ
arabi ayların beşincisi. cemazi-yel-evvel.

cümah
kibirlenmek.

cümâlât
gemi urganı.

cümale
gemi urganı.

cümâm
yuvarlak inci. kıymetli taş. gümüşlü boncuk. büyük inci tanesi. gümüşten yapılıp dizilen inci gibi toplar.

cümame
yuvarlak inci. kıymetli taş. gümüşlü boncuk. büyük inci tanesi. gümüşten yapılıp dizilen inci gibi toplar.

cüman
iri inci.

cümane
tek inci.

cümase
soğuk, berd.

cümaz
gümüşlü boncuk.

cümbüş
f. kımıldanma, hareket. * zevk, eğlence, cünbüş.

cümcüme
baş kemiği, kafatası. * ağaç çanak. * arabdan bir kabile.

cümd
taş.

cümel
cümleler. birden fazla anlama gelen sözler. mecmular. (bak: cümmel)

cümhure
içi boş kemik.

cümle
hep, bütün, tam. * gr: tam mânâyı ifade eden, kaideye uygun söz.

cümle
bütün, hüküm bildiren söz.

cümle
bütün dünya

cümle
cümleler. birden fazla anlama gelen sözler. mecmular. (bak: cümmel)

cümle kapısı
sarayın büyük kapısı. * dış kapı.

cümle şirân-ı cihân
f. cihânın bütün arslanları.

cümle-i asabiye
tıb: sinir sistemi.

cümle-i cezâiye
"şart cümlesinin ikinci kısmı. misâl: ""eğer lügatı rehber edinirsen, kelimelerin mânasını anlarsın"" cümlesindeki ""kelimelerin mânasını anlarsın"" cümlesi, cümle-i cezâiyedir."

cümle-i fiiliye
f. fiil ile başlayan arabça cümle. fiil cümlesi.

cümle-i ihbâriye
"(cümle-i haberiye de denir) bir hâdiseyi, bir nesneyi bildiren cümle. bunun zıddı: cümle-i inşâiyedir; emir ve nehiyleri bildirmek gibi."

cümle-i ismiye
f. isimle başlayan arabça cümle. isim cümlesi.

cümle-i mu'terize
cümlenin mânasını açıklamak için parantez içine yazılan cümle.

cümle-i müste'nefe
kendinden önceki cümleden bağımsız, müstakil cümle.

cümle-i tefsiriye
"(cümle-i müfessire) ""yâni, meselâ"" gibi sözlerle başlayıp önceki cümleyi açıklayan cümle."

cümle-i ûlâ
birinci cümle. evvelki cümle.

cümle-i şartiye
arapça'da, türkçe'deki "eğer, şayet, .se, .sa" kelimelerinin karşılığı olarak kullanılan, kendi başına bir mânâsı olmadığı halde isim ve fiillerle birlikte mânâ kazanan edatlar, in, lev, emma gibi

cümleten
bütün, hep, kâffeten, cemian, hep birden.

cümma'
bir araya gelerek toplanmış şey, küme.

cümmah
temrensiz, ucu yuvarlak ok. (oğlancıklar onunla ok atmayı öğrenirlerdi)

cümmar
hurma yağı denilen beyaz bir maddedir ve hurma ağacının başından çıkar ve araplar onu yerler.

cümmel
(cümel) harflerin, sayı kıymetine göre hesaplanması. ebced. (bak: ebced) * bir kaç urganın birleştirilmesinden meydana gelmiş olan çok kalın gemi halatı.

cümmet
suyun biriktiği yer. * başta toplanan saç. * omuzlara inen saç.

cümmeyz
incire benzer bir yemişin adı.

cümre
süvari alayı, bin atlı cemaat.

cümse
hurma koruğu.

cümu
hurmanın iyi olmayanı. farklı şeyleri bir yere getirmek mânasına mastar. * az olarak cemaat için isim olur. * toplama. bir yere getirme, biriktirme. yığma. * gr: arabçada (ve tesniye olmayan dillerde) ikiden çok olan şeylere delâlet eden kelime. (kitabın başındaki cemi' hakkındaki izahata bakınız) * tas: bütün eşyayı cenab-ı hak ile görerek kendi havl ve kuvvetinden teberri etmek.

cümud
donuk. katı. sert. * mc: gayretsiz. * soğukluk.

cümûd
cansız, donuk.

cümûdet
cansızlık, donukluk.

cümudiye
büyük buz dağ. glâsiye. buzul. aysberg.

cümûdiye
buzul.

cümûdiyet
donukluk, katılık.

cümud-u ayn
göz donukluğu.

cümum
suyu çok olan kuyu. * su kuyuda çok olmak (mânâsına mastardır).

cümûs
donmak.

cümza
seri davar.

cümzan
hurma nevilerinden bir hurma.

cümze
toplanmış hurma.

cünabe
f. ikiz çocuk.

cünaf
kuruluk.

cünah
"bir şeyi basıp meylettiren sıklet demek olup, harec, sıkıntı ve alel-ıtlak ism-i vebal mânasına da gelir ki, ""günah"" kelimesinin aslı budur. (e.t.) (bak: günah)"

cünbân
"f. ""kımıldanan, kımıldatan, sallanan, oynayan, oynatan, hareket eden"" mânâlarına gelir ve sıfatlar yapar. dünbâle-cünbân $ : kuyruk sallayan."

cünbide
f. sallanmış, kımıldanmış, hareket etmiş.

cünbiş
f. kımıldanma, hareket. * zevk, eğlence, cünbüş.

cünbiş-geh
f. cünbüş yeri, eğlence yeri.

cünbiş-i zemin
deprem, zelzele, yer sarsıntısı.

cünbuh
kalın, uzun ve yüksek nesne. * büyük bit.

cünbüde
kümbet, kubbe.

cünbüz
kemer, kubbe, kümbet.

cünbüş
zevk, eğlence. * hareket, kımıldanma. * uta benzer bir çalgı. (doğrusu: cünbiş'tir).

cünd
er, asker. ordu. * bir kimsenin yardımcıları. * şehir.

cünd
askerler. ordu.

cünd
cündler, askerler, erler, neferler, taburlar.

cündeb
(cündüb) bir nevi çekirge. * mc: yağmacı.

cündî
süvâri, sipâhi, ata iyi binen, binici.

cünduh
büyük çekirge.

cündüb
bir nevi çekirge.

cü'ne
hokka.

cüneyd
küçük asker. askercik.

cüneyd
askercik.

cüneyd-i bağdadî
(hicri: 207-298) şafii hz.lerinin talebesinden ders almıştır. zamanın kutbu sayılmıştır. 30 defa yaya olarak hacca gitmiştir. büyük velilerdendir. (k.s.)

cünh
koruma, esirgeme, himâye ve muhafaza etme.

cünha
suç, kabahat. te'dib cezâsına müstahak olanın suçu.

cünnab
bitişik olan iki yemiş.

cünnar
çınar.

cünnet
örtü, kadın başörtüsü. * yağan. * kalkan.

cünu'
yüzü üstüne düşürmek.

cünud
askerler. ordu.

cünûd
askerler.

cünudullah
Allah'ın ordu ve askerleri. (zerrattan seyyarata kadar bütün mahlukat, Allah'ın emrine tabi birer ordu ve asker gibidir. mukaddes kur'an ve iman hizmetinde cansiperane ve ihlâs ve feragatla cehd ü gayret eden müslümanlar da cünudullah ünvanına mazhardırlar.)

cünûdullah
allahın askerleri.

cünuh
yöneliş, meyil.

cünun
delilik, cinnet. delirmek. * çok olmak. * otun uzaması.

cünûn
delilik.

cünüb
cenabetlik. şer'an yıkanıp temizlenmeye mecburiyet hâli. * ırak, uzak, baid.

cünüb
gusletmesi gereken kimse.

cür'a
bir yudumluk su. içim, yudum.

cürâc
heybeye benzer bir kap.

cürade
soyulmuş nesne.

cüraf
sel yolu. selin aktığı mecrası.

cürah
yara.

cürahüm
iri gövdeli davar.

cür'a-riz
f. damla damla döken.* bir çeşit ibrik.

cüraz
polat. demir.

cürâzim
çok yiyen kişi.

cüraşe
tuz döğülürken etrafına düşen iri parçalar.

cürbüz
insanlar arasında fesâdçılık yapan gaddâr kişi.

cürcanî
(seyyid şerif ali bin muhammed) : (hi: 760-830) astarabad (cürcan) civarında tacu'da doğmuştur. mısır'a giderek orada çeşitli âlimlerden ders okumuştur. şiraz'da müderrislik yapmıştır. sa'duddin-i taftazanî ile kapanan mütekaddimîn devrinden sonra açılan müteahhirîn-i ulemâ devrinin birincisi bu seyyid şerif cürcanî'dir. (k.s.)

cürce
heybeye benzer bir kap.

cürcur
deve başı.

cürd
tüysüz, kılsız. * cilt hastası (deve). * tüyleri kısa olan (at). * bitki örtüsü olmayan (arazi). * piyâdesiz (süvâri).

cürdan
at ve eşek zekeri.

cürde
çorak bölge. * çıplak vücut. * atlı asker.

cürde askeri
eskiden hacca giden kafilelerin muhafızlığını yapan asker.

cüren
hurma kurutulan ve harman yapılan yer.

cüren
hurma kurutulan ve harman yapılan yer.

cür'et
yiğitlik, cesaret. korkmayarak ileri atılmak.

cüret
ataklık, kendini bilmezlik.

cüret
cahilce cesaret eden; saygı sınırlarını aşarak davranan

cür'et
cesaret eden

cür'etkâr
f. cesur, cesaretli, yiğit, delikanlı, atılgan, gözüpek.

cüretkâr
atak, kendini bilmez.

cüretkârâne
atakça.

cür'et-yâb
f. cesur, cesaretli, yiğit, delikanlı, atılgan, gözüpek, cür'etkâr.

cürez
tarla faresi.

cürf
dere kenarında selin, dibini yalayıp oymuş olduğu bıçık üzerinde kalan toprak veya çamur çıkıntısıdır ki, her an için yıkılıp çökmeğe hazır bir vaziyette bulunur. (e.t.) * estiyan adı verilen bir ot.

cürfüş
yanları etli olan şişman kimse.

cürh
yara.

cürh
yaralar.

cürha
birtek yara. * şehadette yani şahidlikte bir tek hükümsüzlük sebebi.

cürhüm
yemende bir kabile.

cürm
(cürüm) kabahat, kusur. hatâ. isyan. günah. kanun hilâfına hareket.

cürm
suç.

cürmane
f. ceza, mücâzat.

cürm-nak
f. suçlu, kabahatli.

cürmuk
çizme.

cürmuz
küçük havuz.

cürm-ü meşhud
suç üzerinde suçluyu yakalamak. görülen suç. (suç üstü)

cürmümeşhud
suçüstü.

cürn
hurma kurutulan ve harman yapılan yer.

cürr-cirar
topraktan yapılan desti ve bardak. * ağaçtan yaptıkları su kabı.

cürre
cesur, cesaretli, cür'etkâr, cür'et-yâb, yiğit, delikanlı, gözüpek, atılgan. * uçan her çeşit kuşun erkeği. * bir zira' miktarı ağaç. (ağacın başında bir küfe, ortasında bir ipi olup onunla geyik avlarlar.)

cürre-baz
f. atmaca kuşu. * erkek şahin veya akdoğan. * hızla uçan ok.

cürsum
her nesnenin aslı.

cürsume
(cürsâm) kök, asıl, temel. bir tohumun özü. ilk hücrelik. * gırtlak kapağı. * karınca yuvası.

cürsume-i dıraht
ağacın kökü.

cürsun
üzerine binâ yapmak için duvardan dışarı uzattıkları ağaç.

cürub
beddualar, bed ve kötü dualar, fenâ sözler.

cüruh
yaralar.

cüruh
yara.

cürum
sıcak, çukur yer.

cürûn
bezin eskimesi. * yumuşak olmak. * bir nesne aşınmak. * alışkanlık, itiyat.

cürvaz
karnı büyük olan kişi.

cüryaz
karnı büyük olan.

cürz
köstebek.

cürzum
çok yiyen kişi.

cürüf
uçurum, yar.

cürüm
suç.

cürüm
bir cins arap sandalı. * kat'. kesme. * günahkâr olma, günah işleme. * koyun kırkma. * sıcak, sıcaklık.

cürür
devenin boynuna taktıkları ip.

cürüz
verimsiz çorak yer.

cürüz
suyu kesik olan. * otsuz yer.

cürüz
yaş ot bağı.

cürş
yemen diyarında bir yerin adı. * başı tırnakla taramak.

cürşu'
büyük karınlı deve.

cüsacis
büyük deve. * kılların veya otların sık ve çok olup birbirine karışması.

cüsad
karın ağrısı.

cüsal
tarla kuşu.

cüsale
sonbaharda dökülen yapraklar.

cüsam
uykuda gelen ağırlık, kâbus.

cüses
cüsseler, gövdeler, bedenler, cisimler, kalıplar, cesetler.

cüseym
cisimcik. küçük cisim.

cüseym
küçük cisimler, cisimcikler.

cüseymat
küçük cisimler, cisimcikler.

cüsman
organlarla birlikte vücudun tamamı. * her nesnenin cismi ve cesedi.

cüsse
gövde, kalıp, beden.

cüsse
gövde, kalıp, beden,

cüsse
cüsseler, gövdeler, bedenler, cisimler, kalıplar, cesetler.

cüsse-dâr
f. iri yapılı, cüsseli kimse, irikıyım kişi.

cüst
f. araştırma, arama.

cüst ü cu
arayıp sorma, araştırma, arama.

cüsu
diz üstünde çökmek.

cüsu'
tamahkârlık, pintilik, harislik, cimrilik.

cüsum
kuşun, uyuması vaktinde göğsünü yere koyup çömelmesi. çömelip oturmak. * uykuda gelen ağırlık. kâbus. * oturmak.

cüsur
köprüler.

cüsûr-ecsür
köprü. ağaçtan olan köprü.

cüsve
bir yere biriktirilmiş taş.

cüsy
diz üstüne çökmek.

cüsüvv
kurumak, yebs. * donmak, cümud.

cüul
küçük hurma ağacı.

cüul
ocaktan çömlek ve tencere gibi sıcak şeyleri tutup indirmekte kullanılan bez.

cüvad
susamak.

cüval
f. çuval.

cüvalik
çuval.

cüvan
(bak: civân)

cüvar
(civâr) yakınlık. komşuluk. * himâyet, korumak. * riâyet. * süt emen deve yavrusu. * karga sesi. * öküz avazı.

cüveb
bulut aralığı. * dağ aralığı.

cüveyre
küçük câriye, câriyecik.

cüvvet
kırba yaması. * bir parça yer. * siyaha yakın boz renk. * demir pası.

cüyûb
cep. gömleğin (yarığı) açıklığı. * yaka. * kalb.* geo: sinüs.

cüyud
gerdanlar, boyunlar.

cüyuş
ceyşler, askerler, neferler, erler. ordular.

cüz
kısım, parça. bir şeyin bir parçası. * kitab forması. * küllün mukabili. * kur'ân-ı kerim'in otuzda bir parçası. * kanaat. iktifâ eylemek. * düğümü sağlam yapmak. bir şeyi pekiştirip muhkem kılmak. * kız evlâdı.

cüz
bölüm, parça.

cüz
eczacılıkta kullanılan çeşitli maddeler. * ciltlenmemiş kitab ve saire. * cüz'ler, parçalar, kısımlar. * bir kimyevi terkible vücuda gelip yanma hassası gibi böyle bir kuvvet ve te'siri haiz bulunan şey.

cüzae
bıçak sapı.

cüzaf
götürü pazar.

cüzâf
bir şeyi ölçmeden tartmadan almak.

cüzam
(cüzzam) hansel basilinin (mikrobunun) sebep olduğu bulaşıcı bir deri hastalığı.

cüzame
hasaddan sonra ekinden bâki kalan ekin.

cüzare
devenin etrafı (ayakları ve başı gibi.)

cüzaz
kesilmiş ve parçalanmış olan şey.

cüzâzât
pâre pâre etmek, ayırmak, kesmek. ağaçtan yemiş düşürmek.

cüzaze
pâre pâre etmek, ayırmak, kesmek. ağaçtan yemiş düşürmek.

cüzbend
bir çeşit cüzzam hastalığı. * ciltçi.

cü'zer
geyik buzağısı. * yaban sığırının buzağısı.

cüzeyr
kök dalı, ince kök.

cüzeyre
küçük ada, adacık. etrafı su ile çevrili küçük kara parçası.

cüzhan
f. kur'ân-ı kerim cüzlerini okuyan kimse.

cüz'i
azdan olan. parçaya âit olan. biraz. pek az. kıymetsiz. mühim olmayan. esasa ait olmayan. cüz'e âit olan. külli olmayan.

cüzî
pek az, ferdi.

cüz'î
şeriatın ferdî, bireysel meselesi, olayı

cüz-i asgar
en küçük cüz. en ufak parça.

cüz-i ihtiyar
"dilediği gibi hareket edebilme. yani: herhangi bir şeyi yapmak veya yapmamak hususunda bir tarafı tercih etmek iktidar ve serbestliği. bu serbestlik ile, cenab-ı hak insanları, iyiliği veya kötülüğü istemek cihetinde imtihan eder.(halbuki; o cüz-i ihtiyarî denilen silâh-ı insanî hem âciz hem kısadır. hem ayarı noksandır. icad edemez. kesbden başka hiçbir şey elinden gelmez. îman o cüz-i ihtiyarîyi, Allah namına istimal ettirip herşeye karşı kâfi getirir. bir askerin cüz'î kuvvetini devlet hesabına istimal ettiği vakit, binler kuvvetinden fazla işler görmesi gibi. s.)"

cüz-i irade
iradeden bir cüz. Allah tarafından insana verilen irade. (bak: irâde)

cüz-i lâyetecezzâ
bir daha bölünmeyen en küçük parça. en küçük cisim parçası. tecezzisi kabil olmayan. atom. yani parçalansa, maddîlikten çıkıp kanun-u ilâhî ile bir nevi kuvvete inkılâb eder.

cüziihtiyar
az bir seçme hürriyeti.

cüziirâde
insanın azıcık iradesi.

cüz'iyyat
cüz'î olan şeyler. ufak tefek şeyler. mânası düşünüldüğünde zihinde ortaklık kabul etmeyen şeyler. mânası başka şeylere şâmil olmayanlar.

cüziyyât
cüziler.

cüz'iyyet
azlık, cüz'î oluş.

cüziyyet
azlık, küçüklük.

cüzul-eczâl
büyük odun ağacının kökü, tomruk.

cüzur
kökler.

cüzve
(cezve-cizve) (c: cezey-cizey) kalın ağaç parçası. * ateş közü.

cüzzam
(cüzzam) hansel basilinin (mikrobunun) sebep olduğu bulaşıcı bir deri hastalığı.

cüzzet
kaftan.

cüz-ü ferd
bir varlıktan veya bir vücuddan bir parça. * atom. (bak: cüz-i lâyetecezzâ).

cüz-ü tamm
bütün. bir şeyin, temel vasıflarının tamamını toplayan parçası. parçalandığı vakit ana vasfını ve asliyetini kaybeden şey.

cüzür
boğazlanacak deve. hem erkeğe hem dişiye denir. (boğazlanacak yere meczer derler. boğazlayan kimseye cezzar derler.)

cüşa'
çok yemekten dolayı genirmek.

cüşem
deve göğsü.

cüşre
öksürük. * göğüs sertliği.

cüşu'
durmak, kıyam. * huruç etmek, çıkmak. * hafif yay.

cüşur
sabah yerinin ağarması.

cü'şuş
göğüs. sadır.

cüşüm
kısa boylu, tıknaz kimse.

cıhre
bir kimseye sığınmak.

cıranta
yun. poliçeyi, senedi devir ve havale eden şahıs.

cıvata
arkası iri başlı ve ucu somun geçmek üzere yivli vida. başlıca potrelleri, demir ve tahtaları birbirine bağlamaya yarar.

da'
def'etmek, kovmak. terketmek.

dâ'
maraz, hastalık. * meşakkat, zahmet.

da'
illetler, hastalıklar.

da' mâ keder
keder veren şeyi bırak.

daa
telef etmek, ziyan etmek.

daac
gözün çok siyah ve büyük olması.

daak
davarın ayağıyla kazılmış yer.

daân
yünlü olan koyun.

daar
fısk. * kapmak. * yaramazlık.

daâre
fısk. * kapmak. * yaramazlık.

da'at
horluk, zelillik.

daavât
dualar.

dab
f. şan ve şeref, haysiyet.

dabâin-dıbâ
erkek sırtlan.

dabar
cemaat, topluluk.

dabb
keler, kertenkele. * yaraya merhem sürmek. * akmak. * süt sağmak. * yere yapışmak. * dudakta olan bir hastalık (çatlayıp kan akar). * hurma çiçeği.

dâbb
kertenkele.

dabbe
dişi kertenkele. * kapıya koyulan yassı enli demir.

dâbbe
yürüyen mahluk. debelenen.

dâbbe
yürüyen yaratık.

dabbe
binek hayvanları. hayvanlar. * yürüyenler.

dâbbe-süvâr
f. hayvana binen, binici.

dâbbet-ül arz
"hadis-i şerifle âhir zamanda olacağı haber verilen ve âhir zaman alâmetlerinden olan bir nevi mahluk. (cenâb-ı hakk'a itâat etmeyenleri içlerinden kemireceği ve yiyeceği bildirilen dehşetli bir mahluk tâifesi.)(kur'ânda, gayet mücmel bir işaret ve lisân-ı hâlinden kısacık bir ifâde, bir tekellüm var. tafsili ise; ben şimdilik, başka mes'eleler gibi kat'i bir kanaatla bilemiyorum. yalnız bu kadar diyebilirim: $ nasıl ki kavm-i fir'avne ""çekirge âfâtı ve bit belâsı"" ve kâbe tahribine çalışan kavm-i ebrehe'ye ""ebâbil kuşları"" musallat olmuşlar. öyle de: süfyan'ın ve deccalların fitneleriyle bilerek, severek isyan ve tuğyana ve ""ye'cüc ve me'cüc""ün anarşistliği ile fesada ve canavarlığa giden ve dinsizliğe, küfür ve küfrana düşen insanların akıllarını başlarına getirmek hikmetiyle arzdan bir hayvan çıkıp musallat olacak, zir ü zeber edecek. allahu a'lem, o dâbbe bir nev'dir. çünki gayet büyük birtek şahıs olsa, her yerde herkese yetişmez. demek dehşetli bir tâife-i hayvaniye olacak. belki $ âyetinin işaretiyle, o hayvan, dâbbet-ül arz denilen ağaç kurtlarıdır ki; insanların kemiklerini ağaç gibi kemirecek, insanın cisminde dişinden tırnağına kadar yerleşecek. mü'minler iman bereketiyle ve sefâhet ve su-i istimâlâttan tecennübleriyle kurtulmasına işâreten, âyet, iman hususunda o hayvanı konuşturmuş. ş.)"

dâbbetülarz
âhirzaman alâmeti olan bir yaratık.

da'bel
kurbağa yumurtası. * güçlü, kuvvetli deve.

dabentî
güçlü, kuvvetli kimse.

dabgam
arslan, esed.

dabh
"atların koşu esnasındaki nefeslerinin sesleridir ki, sahil denilen kişnemek değil, yemi ve sahibini gördüğü zaman yaptığı gibi hamhame denilen sesi de değil; hızlı nefes sesi olan bir harıltı ve hohlamadır. denilmiştir ki: dabh, bir at ve bir de köpek koşarken olur. (e.t.)"

dabi
kül, ramâd.

dabi'
yere yapışan, yere yapışıcı.

dabib
akmak. seyelân etmek.

dabie
kişinin çoluk çocuğu.

dabir
arka, kök, nihâyet. son, âhir. * bir nişandan geçen ok.

dabire
askerin bozulması.

dâbiret-ül insan
insanın ökçe siniri.

dâbiret-üt tuyur
kuşların, ayakları arasındaki parmak.

dabk
kendisiyle kuş avlanan bir nesne.

dabn
dar nesne.

dabr
cemaat. * yaban cevizi. * sıçramak.

dabrak
şişman ve etli olmak.

dabs
el ile tutmak.

dabsem
arslan, esed.

dabt
hıfzetmek. * cem'etmek, toplamak.

dabuka
pis. necis.

dabure
yer yüzünde gezen hayvanât.

dabv
pişirmek. * tağyir etmek, değiştirmek.

dabık
bir yerin adı.

dac
çağırmak.

dac' $ (ducu')
yan tarafını yere koyup yatmak.

da'ca'
gözü çok siyah ve büyük olan kadın. (müz: edac)

dacc
hacıların hizmetkârı ve devecileri. * hacılar ile birlikte giden, fakat, hac maksudu olmayan bezirgân.

dacce
bir kere çağırmak ve inlemek.

da'cele
gitmekte ve gelmekte tereddütlü olmak.

dacem
eğrilik.

daci'
işlerinde kısaltan. * yatak arkadaşı.

dacia
çok fazla bulut.

dacic
çağırış. * sesi yükseltmek.

dacin
evi öğrenmiş olan davar.

dâcin
bir nevi kuş.

dacir
gamkin ve gönlü dar kimse. * bağırgan dişi deve. * kederlenmek, hüzünlenmek muztarib olmak.

dacnan
tehame vilâyetinde bir dağ.

dacr
darlık, kalbin sıkıntılı olması.

dacre
darlık, kalbin sıkıntılı olması.

dacuc
çağıran. * inleyen. * sağarken incinen ve inleyen dişi deve.

da'd
husumet, düşmanlık.

dad
oyun, lehv.

dâd
"f. adâlet. hak, doğruluk. * insaf. * vergi, ihsan, atiyye. * ömür. * sızlanma. (adâletle dâd arasında fark vardır; adâlet, binefsihi adâlet edip zulmetmemektir. dâd ise, başkasının zulmünü def ve izâle eylemektir. l.r.)"

dâd
vergi, ihsan.

dâd
alış-veriş

dâd u sited
alış veriş.

da'da
aklı ve fikri olmayan kişi. * her nesnenin zayıfı.

da'da'
"""güzel dur"" mânasına gelir ve düşecek ve dayanacak yerde söylenir."

dada
f. halayık. çocuk bakıcı. dadı.

da'daa
yakmak. yıkmak. * hor ve zelil etmek. * perâkende etmek.

dadan
kesmez kılıç. * fakir, muhtaç kişi.

dadar
f. Allah (c.c.) * adaletli, âdil, doğru olan hükümdar.

dâd-âver
f. doğru, adaletli.

dadaş
delikanlı, babayiğit kimse. * erkek kardeş.

dâd-bahş
f. hakkı yerine getiren, adaletli.

dâde
f. verilmiş, vergi.

dâden
f. vermek.

dâdender
f. erkek üvey kardeş.

dâder
f. karındaş, kardeş, birâder.

dâder-ender
f. üvey kardeş.

dâdgâh
adliye. hak yeri, adâlet yeri.

dâd-ger
f. doğru, insaflı.

dadh
yemen baklası.

dâdhah
f. adalet isteyen.

dâdistan
f. bir işte ortak olma. * bir işe razı olma.

dâdrad
f. Allah (c.c.), cenab-ı hak.

dâd-res
f. yardımcı, yardıma yetişen.

dâd-ı hak
hak vergisi, cenab-ı hakk'ın lütf u ihsanı.

dâd-ı hak râ kabiliyyet şart nist
cenab-ı hakk'ın lütf u ihsanında kabiliyyet şart değildir.

dâdıezel
Allah vergisi.

dâdıhak
hak vergisi.

daele
zayıf ve ince olmak. * hor ve zayıf olmak.

daf'
necis, pis.

dafadi
kurbağa.

dafâdi
kurbağa.

da'fak
bol ve geniş olan şey. vâsi.

dafate
ayağa giydikleri bir cins pabuç. * kişinin aklı ve reyi zayıf olmak. * bir oyun çeşidi.

dafef
çoluk çocuğun fazla oluşu. * şiddet. * darlık. * hâcet. * acele etmek.

dafen
kısa boylu, ahmak adam. * iri gövdeli ahmak kimse.

dafended
şişman, ahmak adam.

daff
dar, zıyk.

daffat
devesini kiraya veren deveci.

daffata
metâ ve kumaş götüren deve. * çokluk, cemaat.

daffe
yan, taraf.

dafi'
def'eden, menedici. ortadan engeli kaldıran. * cenâb-ı hak. (c.c.)

dâfi
defeden, savan.

dafia
def eden, muhafaza eden.

dâfia
defetme, savma.

dafik
atılarak dökülen. su ve emsali gibi akarak dökülen.

dafit
ahmak.

dafn
ayakla tekme vurmak ve atmak.

dafr
saçı ve ona benzer şeyleri enlice örmek ve dokumak. * vakarla yürümek. * def'etmek, kovmak.

dafuf
sütü çok olan davar.

dafv
tamam olmak. * malın çok olması.

dâg
f. yanık yarası. * insan veya hayvan vücuduna kızgın demirle vurulan damga.

dagabis
küçük hıyar. * sirkeyle ve zeytin yağıyla yenen bir ot.

dagal
f. hile. * geçmez akçe, kalp para. * hileci, hile yapan, dolandırıcı. * çerçöp.

dagal-bâz
f. hileci.

dagas
çok yemekten dolayı midenin dolması.

dagb
harislik, hırslı oluş. * ovmak.

dagbus
küçük hıyar. * sirkeyle ve zeytin yağıyla yenen bir ot.

dagdaga
dişi olmayan kadın. * kurdun et yemesi. * yemeği iki çene arasında geve geve yemek.

dagf
almak.

dagfasa
semizlik, şişmanlık, besililik, etlilik. * bol geniş nesne.

dagi
(bak: tâgi)

dagib
tavşan sesi.

dagîga
sıvı hamur.

dagit
yanında bir kuyu daha olduğundan suyu çekilip kokan kuyu.

dagm
ısırmak.

dagma'
yüzünün rengi siyaha yakın olan dişi koyun.

dagmire
karıştırmak, halt.

dagn
meyletmek, yönelmek. * kin tutmak.

dagr
şiddetle def'etmek. * bir yere girmek.

dagre
bir şeyi kapıp almak.

dags
rüyâ karışıklığı. * karışık olmak.

dags
desteler, demetler. * karışık rüyalar. * karışık söylentiler.

dagt
zahmet. meşakkat. * bir şeyi bir yere zorla sıkıştırmak. sıkışmak.

dagul
f. dolandırıcı, hileci, hile yapan.

dagv
kedi veya tilki çağırmak.

dagve
huyu yaramaz olmak, hulku çirkin olmak.

dagz
yutmak. * defetmek. * iğrenmek. * cimâ etmek.

dag-zen
f. damga vuran, nişan koyan. * kalb kıran, gönül kıran.

dâg-ı dil
gönül yarası.

dagı(yye)
azgın, başkaldıran, isyan eden, âsi, anarşist.

dagısa
diz üstünde hareket eden yuvarlakça kemik. * sâfi su.

dagş
hücum etmek.

dah
f. hizmetçi, uşak, cariye. * on (10). aşer. * korkak. alçak, aşağılık, âdi kimse.

daha'
kaba kuşluk vakti.

dahal
aldatmak, mekretmek.

dahâmet
irilik, kocamanlık, kabalık, vücutça büyük olmaklık. * tıb: hipertrophie.

dahâmet-i kebed
tıb: karaciğer büyümesi.

dahamis
bahadır, kahraman. * karayağız, iri yapılı adam.

dahas
kaypancak nesne.

dahaya
kurbanlık hayvanlar.

dahazıh
arzu, istek.

dahb
bir şeyi ateşte kızdırıp pişirmek.

dahc
gizlemek, örtmek.

dahd
kahretmek.

dahdah
arzu, istek.

dahdaha
suyun dökülüp saçılması. * serabın uzaktan su gibi görünüp parlaması.

dahdar
beyaz bez.

dahh
bevlin uzaması.

dahhak
çok gülen. çok gülücü. * iran'da eski tarihte yaşamış çok zâlim bir hükümdarın adı.

dahhas
toprak içinde kaybolup bulunmayan küçük bir böcek.

dahi
eşine ender rastlanır, hârikulâde zekâ, fatanet ve hikmet sâhibi.

dâhî
üstün yetenekli.

dahike
azı dişlerinden her biri.

dahil
hayrette kalan kimse.

dahîl
yabancı, sığınan, sığınmış. muhacir. * birisinin içyüzü, niyet ve mezhebi. dâhil ve içerde. birisinin bütün gizli ve sırlı işlerine vâkıf olan dost ve hemdemi. * evvelâ alâkasız olup sonradan bir cemaate dâhil olan. * edb: başka bir dilden olup, sonradan diğer bir dile geçen kelime. * tıb: vücud âzalarında birbirine girmiş ve sokulmuş olan mafsallar.

dâhil
içeri. iç. içinde. içeri girmiş.

dahîl
yabancı, sığıntı.

dâhil
iç, içeri, içinde.

dahil
katma

dahil
yabancılar. muhacirler. sığınanlar. dahilde olanlar.

dahilden
içten dışa

dahile
bir şeyin içi, içyüzü.

dâhile
içler, batınlar.

dahilek
yalvarırım, sana sığınırım, sana güvenirim (meâlinde.)

dahîlek
sana sığınırım.

dahîlek
"sana tâbi oldum ey kur'ân hakikatlerinin dellalı olan üstad"

dahilen
içten, içerden, dâhilden.

dâhilî
içe ait, içle ilgili.

dahilî
iç tartışmalar

dâhiliye
içle ilgili olan, iç işleri.

dahiliye
içişleri bakanlığı

dâhiliye
içişleri bakanlığı

dahiliye nazırı
içişleri bakanı.

dahim
f. nasib ve rızık.

dahine
(c.devâhin) duman çıkan baca.

dâhine
duman çıkaran bacalar.

dahir
dere, vâdi. * dağ başı.

dahis
müfsid, arayı bozan. * koyun yüzerken deri ile etin arasına elini sokan. * bir meşhur atın adı.

dâhiyâne
dahice, gayet zekice.

dâhiye
hârikulâde zekâ ve fetanet sahibi. * âfet, belâ, musibet. kazâ. emr-i azîm. büyük iş ve hâdise.

dahiye
felâket, büyük belâ.

dâhiye
büyük belâler. afetler. kazâlar. * çok üstün zekâ sahipleri.

dâhiye-i dehyâ
çok büyük belâ, musibet.

dâhiye-i edeb
edebiyatta dâhi olan, eşine az rastlanan büyük edib.

dâhiye-i harb
çok becerikli büyük kumandan.

dâhiye-i hilkat
yaradılıştan dâhi olan. hârika.

dahiyye
kurbanlık hayvan.

dahiyye
kurbanlık hayvanlar.

dahk
tere yağı. * bal. * kar. * ağzı yarılmış olan çiçek tomurcuğu.

dahl
karışma, girme. * nüfuz, te'sir. * vâridat. * irâd. itiraz, ta'riz. * ayıp, töhmet.

dahl
pencere. * çukur yer.

dahl
girme, etki.

dahm
şiddetle def'etmek. * cemaatın kuvvetli olması.

dahm
kalın ve iri olan şeyler.

dahme
f. mezar, kabir. türbe. * donanma geceleri atılan hava fişeği.

dahmes
sirke tulumu. * her nesnenin karası.

dahn
fesâd. * bulanıklık.

dahna
boz renkli.

dahr
alçalma. küçülme. hor ve hakir olma.

dahr
sürmek. * ırak etmek, uzaklaştırmak. * horluk.

dahrece
(dıhrâc) yuvarlamak.

dahs
koyunun derisiyle eti arasına yüzmek için elini sokmak. * fesad, ifsâd.

dahten
f. bilmek.

dahuk
geniş yol.

dahul
geyik tuzağı. * canavar tuzağı.

dahv
zâhir olmak, görünmek.

dahve
ilk kuşluk vakti. güneşin ufukta ilk yükselip yayılmaya başladığı an.

dahy
(dahv) yayıp döşemek. * deve kuşu yumurtası. (bak: udhiy) (968 hicri tarihinde vefat eden ahter-i kebir lugatının müellifi, kur'an-ı kerimdeki bu kelimeden dünyanın bir elips şeklinde, deve kuşu yumurtası biçiminde yuvarlak olduğuna âdeta inanmış. bu gün bilinen bu hakikatı bundan üç asır evvel ifşa etmiştir.) (h. basri çantay)

dahya'
rûşen, parlak ve nurlu nesne.

dahye
kuşluk vaktinde kesilen koyun.

dahül
f. bostan korkuluğu.

dahık
gülen, gülücü.

dahıke
gülme ânında çıkan dört dişin birisi.

dahıs
tırnak yakınında olan bir verem hastalığı.

dahıye
nâhiye.

dai
dua eden, duacı. * sebep. * davet eden. muktazi. (meselâ: yemek yemek, iştihadan gelen bir lezzet, bir iştiyaktır. onu yemeğe sevk eder. buna dai denir.) resul-ü ekrem'in (a.s.m.) bir ismi de daidir. * çağıran. müezzin.

dâî
duacı, çağıran.

dâi
dua edenler, duacılar.

dâî
duâ edenler. Allah'a yalvaranlar. * dâvet edenler.

dâib
âdet ve usulünde devam eden. (bak: de'b)

dâibeyn
âdet ve usulünde devam eden iki şey.

dail
içen. şârib. * mahvolan. * zaif.

dâil
sapıtmış, azgın.

daim
devam eden. (daimî, daima, daimen şeklinde de söylenir.)

dâim
devam eden, süren.

daima
(devam. dan) her vakit, bir düziye, daimî suretde.

dâima
devamlı olarak.

daimî
(devam. dan) sürekli, devamlı.

daimî
devamlı, sürekli.

dâimî
sürekli olarak allah'ın huzurunda bulunduğunun bilincinde olma

dain
yünlü olan koyun.

dair
devreden. dolaşan. dönen. bir şeyin etrafını kuşatan. * belli bir şey hakkında olan. alâkalı, müteallik.

dâir
ilgili, devreden.

daire
resmi hükümet makamlarından her biri. * yazıhane. * büyük bir idare adamının makamı. * ev veya apartman katı. * bir manevi te'sirin hükmü geçtiği mahal. * sınır içi. * büro, büyük ev, konak. * çember, düz yuvarlak şekil. * mat: merkezden aynı uzaklıktaki noktaların çevirdiği düzlük parçası. * hezimet ve musibet. beliye-i muhita. * dönüp dolaşıp meydana gelen hâdise ve inkılâb.

dâire
saha, alan, geometrik şekil, resmi kurum.

dâire
daireler. resmî işlerin görüldüğü yerler.

daire-i âfâk
ufuklar dairesi. çok geniş ve büyük dâire, kâinat.

daire-i ehadiyet
Allah'ın ehadiyetle tecelli ettiği dâire. (bak: ehadiyet)

daire-i esbab
sebepler dâiresi. sebep ve kanunların bulunduğu yer olan maddi âlem.

daire-i esmâ
cenab-ı hakk'ın isimlerinin sahası ve dairesi.

daire-i imkân
kâinat. imkân âlemi. mükevvenat. mümkün olan, şartların müsait olduğu âlem. (daire-i mümkinat da aynı mânada kullanılır.)

daire-i mümkinat
(bak: daire-i imkân)

daire-i resmiye
hükûmet dairesi, resmi daire.

daire-i vücub
tebeddül ve tagayyür etmeyen ve mümkinat âleminden olmayan âlemler. esmâ ve sıfât-ı ilâhiyye gibi. (bak: vücub âlemi)

daire-i vücud
vücud ve varlık dairesi ve sahası.

dâirevârî
daire gibi.

dairevî
daire şeklinde. daire gibi.

dâirevî
daire şeklinde.

dairezen
mehter takımında def çalan.

daiyan
dua edenler, duacılar.

dâiye
insanı bir şeye candan bağlamağa sürükleyen iç duygusu. * mücib ve sebep. * bâis olan husus, vakit ve zamanın bir hâleti. * arzu, hırs. * dava. * bahane.

dâiye
batından, içten gelen bir duyguyu teşvik edici hâlât.

dâiye-i tefevvuk
üstünlük iddiası.

daiyy
"şu kimseye derler ki, bir kişi ona ""oğlumdur"" demiş olsun."

da'k
ovmak. * bir şeyi yumuşatmak.

dak'a
toprak.

daka'
fakirlik.

dakâdık
kısa boylu ve katı yürüyen kişi.

dakaik
(dakayık) (dakik. c.) incelikler. anlaşılması çok dikkat isteyen incelikler. çok ince. anlaşılması dikkat isteyen keyfiyetler.

dakaik
zaman mikyası olarak bir saatin bölündüğü altmış parçadan beheri. altmış saniyelik zaman. * ince fikir, mülâhaza, nükte. * daire dereceleriyle başka ölçülerde her derecenin bölündüğü parçalar ki bunlar da saniyelere ayrılırlar.

dakaik-aşina
f. ilmî incelikleri bilen, anlaşılması ve tefhimi müşkül, yüksek ve ince ilmî mes'elelere vâkıf olan.

dakaik-i umur
f. üzerinde gayet dikkatle durulması lâzım gelen işlerin ince ve mühim noktaları.

dakaik-ı fenniye
f. ilmî incelikler. fennin ince ve güç anlaşılan noktaları.

dakal
hurmanın iyi olmayan cinsi. * gemi oku. * boya.

dakdak
kısa boylu ve katı yürüyen kişi.

dakdaka
davarın tırnağının taşa dokunup ses çıkarması.

dakdake
tez tez yürümek, hızlı yürümek.

da'ke
deve sürüsü.

da'kese
"mecusiler oyunundan bir oyun. (""destibend"" de derler.)"

dakik
(ekseri mânevi mânalar için) pek ince. nâzik. ufak.

dakik
pek ince.

dakik
ince ve derin

dakika
zaman mikyası olarak bir saatin bölündüğü altmış parçadan beheri. altmış saniyelik zaman. * ince fikir, mülâhaza, nükte. * daire dereceleriyle başka ölçülerde her derecenin bölündüğü parçalar ki bunlar da saniyelere ayrılırlar.

dakika
pek ince olan, zaman birimi.

dakika-bin
f. incelikleri bilen, ince noktaları gören.

dakika-şinas
ince işleri ve nükteleri anlayan, bir işin incelikleriyle uğraşabilen.

dakis
bir kimsenin aksırdığında ağzından saçılan tükrük.

dakk
vurmak. * çekmek. çok yemekten dolayı vücudun ağırlaşması. * kapı çalma.

dakk-ül bâb
kapı çalmak.

dakm
kırmak, kesr.

dakr
vurmak, darb.

dakva
sütü çok içtiğinden dolayı bedeni ağırlaşan kuzu.

dakvan
sütü çok içtiğinden dolayı bedeni ağırlaşan kuzu.

da'l
içmek, şirb.

dal
"""yaban sediri"" denen bir ot."

dal'
meyl. eğrilik. kuvvet. * ağır yük götürmek.

dal
kur'ân ve imân yolundan sapan. dalâlete giden, azan. * azdırıcı, sapkın. * şaşkın.

dalaa
kuvvet. * eğrilik. * şiddet.

dalal
sapıklık. * sapmak. doğrudan, imân ve islâmiyyet yolundan sapmak.

dalâl
sapıklık, haktan ayrılık.

dalalet
"iman ve islâmiyetten ayrılmak. azmak. hak ve hakikatten, islâmiyet yolundan sapmak. Allah'a isyankâr olmak. * şaşkınlık.(... nevâfil kısmında, emr-i istihbabî ile yine ehl-i iman mükelleftir. fakat, terkinde azab ve ikab yoktur. fiilinde ve ittibaında azîm sevaplar var; ve tağyir ve tebdili, bid'a ve dalâlettir ve büyük hatadır...... sünnete ittiba etmiyen, tenbellik eder ise, hasaret-i azîme; ehemmiyetsiz görür ise, cinayet-i azîme; tekzibini işmam eden tenkid ise, dalâlet-i azîmedir. l.)"

dalalet
sapkınlık, islâmdan ayrılma, şaşkınlık.

dalâlet
sapkın gruplar, doğru yoldan ayrılan topluluklar

dalaletâlûd
sapkınlık karışık.

dalâlete
sapkınlık ve inkarcılık düşüncesini yok edecek seviyede güçlü olan kılıç

dalaletpişe
sapıklığı tâkibeden. sapıklığa giden. islâmiyetten başka yol tâkib eden.

dalaletpîşe
sapkınlık yolunu tutmuş.

daldal
taşlı sert yer.

daldale
taşlı sert yer.

dalgakıran
t. bir limandaki tekneleri dalgaların te'sirinden muhafaza etmek için denizde yapılan set.

dalgıç
t. mercan, inci ve saire avlamak veya denizin dibine düşmüş olan şeyleri çıkarmak için denizin dibine dalmaya alışık adam.

dalif
nişandan öteye düşen ok. * ağır yük getirip adımlarını birbirine yakın atan adam.

dalil
sert, sağlam, muhkem yer. * yolu azmış kişi.

dâlil
belâ, zahmet, dâhiye.

daliye
"(c.: devâli) hayvanla döndürülüp su çekilen dolap. (suyun döndürdüğü dolaba ""nâurâ"" derler.)"

dalkavuk
t. eline maddî menfaatler, para vesaire geçirmek için yaltakçılık ve soytarılık edip kendi vakar ve haysiyetini muhafaza etmeyen adam.

dalkavuk
menfaati için hoş görünmeye çalışan, yağcılık ve soytarılık eden.

dall
azan. azıcı, azdırıcı. dalalette olan.

dall
sapan, sapıtan.

dâll
delil olan, yol gösteren.

dall
kur'ân ve imân yolundan sapan. dalâlete giden, azan. * azdırıcı, sapkın. * şaşkın.

dalle
evini bilmeyip başka yere giden davar.

dalle
sapanlar, sapıtanlar.

dâll-i bi-l fehvâ
(dâllibilfehvâ) fık: söylenen sözün veya ifâdelerin hülâsasından çıkan mânaya göre delil ve işaret olmak.

dâll-i bi-l ibare
"(dâllibilibâre) fık: bir ifade veya sözden muayyen bir mânanın ve hükmün anlaşılması. meselâ: ""zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiçbir zengine verilmez"" ibaresi zekâtın yalnız müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıyye ile delâletidir. zengin olan belli şahıslara da verilemeyeceğine delâlet-i tazammuniye ile delâlet eder. zekât hususunda, zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder. (ıst. fık. k.)"

dâll-i bi-l iktiza
"(dâllibiliktiza) iktizası ile delâlet eden. * ıst: şer'an muhtacun ileyh olan bir lâzime delâlet eden lâfızdır. başka bir tâbir ile; vaz'olunduğu mânadan mukaddem isbatına şer'an lüzum ve ihtiyaç mevcud olan bir medlule delâlet eden ibaredir. meselâ: bir kimse bir şahsa hitaben: ""evini şu kadar liraya benim nâmıma medrese yap"" deyip o şahıs da evini medrese yapsa, o ev o kadar lira mukabilinde o kimse nâmına medrese yapılmış olur. çünkü bu söz ile: ""evini şu kadar liraya bana sat"" sonra ""onu benim nâmıma medrese yap"" denilmiş olur. ""evini medrese yap"" emri bir muktezîdir. evin satılması da muktezâdır. bu muktezâ olmadıkça öyle bir mânanın emri hükümsüz kalır. artık öyle bir emrin sıhhatı için evvelce bu muktezânın vücuduna lüzum ve ihtiyaç vardır. binâenaleyh, o emir bu muktezaya bi-l iktiza delâlet etmektedir."

dall-i bi-l işare
"(dâllibilişâre) sözdeki mânanın işâretine göre delil olmak.üç nevi delâletten biri ile sevkedildiği mânanın gayrisine yâni; söylenince maksud-u asli olmayan bir mânaya delâlet eden lâfızdır. meselâ: ""cenab-ı hak bey'i helâl, ribâyı haram kılmıştır."" ibâresi, bey', yani alış-veriş ile ribâ (fâiz) arasında fark bulunduğunu beyan için sevk olunmuştur. bundan asıl murad budur. o hâlde bu ibâre meşru alışverişle faiz arasında fark bulunduğuna ""delâlet-i mutabıkıyye"" ile delâlet ettiği gibi, bey'in helâl, fâizin haram olduğuna da yine ""delâlet-i mutabıkıyye"" ile ""bi-l işâre"" delâlet etmiş olur. yine bunun gibi bir malın abde verilmesini veya verilmemesini isteyen bir kimseye karşı ""bu malı hiç bir şahsa vermem"" sözü bu malın abde verilmeyeceğine ""delalet-i tazammuniye ile"" ""bi-l işare"" delâlet eder.)""evlâdın nafakaları mevludün leh üzerinedir"" ibâresi de çocukların neseblerinin, babalarından sâbit olacağına delâlet-i iltizâmiye ile bil-işâre delâlet eder. çünkü, babanın mevlüdün leh olması, nesebin kendisinden sübutunu müstelzimdir."" (ist. fık. k.)"

dallîn
(dâllûn) sapkınlar. müslümanlıktan ayrılanlar. kur'an hakikatlerinden ayrılıp sapanlar.

dallîn
sapkınlar.

dalliyet
delil oluş. isbata vâsıta olmak.

dâlliyet
delil olma, yol gösterme.

dâllün
bir metindeki ibare ve lâfız ile gösteren

dalı'
kavi, kuvvetli. * muhkem, sağlam, sert. * eğri.

dam'
helâk olmak. * göz yaşı.

dâm
f. tuzak. ağ, hile.

dâm
tuzak, hile, tavan.

dama
deniz, bahr.

damacana
su veya başka sıvıları taşımaya mahsus dar ağızlı, şişkin gövdeli çoğu hasırla sarılı veya sepetli büyük şişe.

damar
t. istidad. huy, tabiat, inat. * insan bedeninde kanın dolaştığı yollar, şiryan. * ırk. * toprağın içindeki maden filizleri ve su tabakası. * damar veya köke benzeyip bir cismin her tarafına uzanan yollar. * mermer ve ona benzer dalgalı şeylerdeki çizgiler.

damar
kan borusu, yaradılış, huy.

damâr
kalb. * niyyet.

damâyim
sonradan yapıştırılmış şey.

damazir
sütü az olan deve. * sağlam ve sert yer. * şişman kadın.

damd
yaranın üstüne bez bağlamak, merhem sürmek.

damecmec
katı, şedid. * uzun boylu bahil kimse.

damed
hışım etmek, öfkelenmek, hiddetlenmek, kızmak.

dâmen
f. etek. kenar. taraf. zeyl. elbise veya dağ eteği.

dâmen
etek.

damen-bus
f. etek öpen.

damene
f. dağ eteği, dağın çevresi.

damen-gir
f. eteğe yapışan, etek tutan. * dâvacı, hasım, şikâyetçi.

damenî
f. eteklik. * kadın başörtüsü.

dâmen-i muallâ
yüksek şerefli dâmen, muallâ etek. * mc: yüksek namus sâhibi.

damen-keş
f. feragat eden, eteğini çeken.

damga
bir şeyin üzerine işaret veya alâmet koymak. * işaret vurulan âlet. mühür.

damga
işaret, bellik.

damga-i vahdet
f. birlik damgası. cenab-ı hakkın birliğini gösteren delil.

damhar
mütekebbir, kibirli, terbiyesiz kimse.

damia
yavaş olarak ve damla damla kan sızdıran yara.

damic
karanlık.

damik
belâ, musibet, dâhiye. meşakkat, zahmet.

damime
sonradan yapıştırılmış şey.

damin
kefil olan, tazminat veren. ödeyen.

damine
köyde olan hurma.

damir
kalb. * niyyet.

damise
örten, setreden. defneden.

damiye
tıb: kanı akan yara.

damiğa
dimağa işlemiş olan baş yarığı. (bak: amme)

damm
yapıştırmak. * düşürmek.

dammad
hastalara efsun okuyan kimse.

damping
ing. bir pazarı elde etmek veya bir malı elden çıkartabilmek için benzerlerinden çok düşük fiyatla satma.

damz
susmak, sükut etmek.

damzer
sütü az olan deve. * sağlam ve sert yer. * şişman kadın.

dâm-ı ankebut
f. örümcek ağı. örümcek tuzağı.

dâm-ı belâ
bela tuzağı.

damız
hayvan üretmeye mahsus dam. hayvan yetiştirilecek ahır.

dan
arabca, farsça veya bazı türkçe kelimelerin sonuna takılarak, âlet ismi veya sıfat yapılır. meselâ: ateş-dan $ : mangal. cüz-dan $ : cüz kabı, çanta.

dânâ
f. bilgili, bilen, malûmatlı, âlim.

dânâ
bilgili, âlim.

dânâ-i bî-müdanî
eşsiz âlim. zamanında emsali olmayan âlim.

dânâ-i yunan
eflatun.

dânâyî
f. âlimlik, bilicilik.

dane
f. tohum, çekirdek. * kurşun, gülle, tâne.

dâne
tane, tohum.

danende
f. bilgin, bilen, haberli.

dang
f. bir dirhemin altıda biri.

dani'
hor, zelil.

danik
nezle.

danisten
f. bilmek.

daniye
yakında olan.

dâniş
f. bilgi, ilim. biliş.

dâniş-gede
üniversite.

dâniş-ger
f. alim, bilgin.

danişî
alim, bilgin, bilgili.

danişmend
f. bilgili, ilimli. * tanzimattan evvel, kadıların yanında stajyer olarak çalışan kimseler için kullanılan bir tâbirdi.

dânişmendân
f. bilgili, ilimli. * tanzimattan evvel, kadıların yanında stajyer olarak çalışan kimseler için kullanılan bir tâbirdi.

dank
(dunuk) darlık, dıyk.

danka'
dar, sıkıntı. zararlı, zarara sebeb olan.

dantela
fr. tentene. her nevi iplikle örülen, bir kumaşın kenarına işlenen türlü biçimde ince örgü, dantel.

dantela
tentene, dantel.

danu'
evlâdı çok olmak.

danv
oğul ve kız, veled.

danık
bir dirhemin altıda biri ve iki kırât ağırlığı. (her kırat beş arpa ağırlığıdır.) * zayıf düşkün davar.

dânık
bir dirhemin dörtde birleri.

danıştay
(bak: şurâ-yı devlet)

dar'
davar emziği.dar' : men'etmek, engel olmak. * ansızın haberli olmak. * eğrilik.

dâr
f. sâhib, mâlik, tutan (mânasındadır.) meselâ: bayrakdâr $ : bayrak tutan.

dâr
yer, ev, yurt.

dâr
evler, hâneler.

dâr
memleket.

dâr
dârlar, hâneler, evler.

dâr ü gir
kavga, savaş, muharebe, harp, ceng.

dar'a'
başı siyah, gövdesi beyaz olan davar. (müz: edrâ.)

dara
f. eski fars hükümdarlarından dokuzuncusu keykubat'ın bir ismi. * hükümdar. * cenab-ı hakk'ın bir ismi.

dara'
düz yer. * birbirine girmiş olan sık bitmiş ağaçlar.

daraa
tevazu etmek, alçak gönüllü olmak. * emre uymak, muti olmak. * zayıf ve zelil olmak.

darab
koyu beyaz bal.

daraban
vurma, vuruş. çarpış, çarpıntı, çarpma.

daraban-ı kalb
kalb çarpıntısı, kalbin vuruşu.

darabât
vuruşlar. çarpmalar. vurmalar.

darabât
vuruş, vurma, çarpma. * musibet, belâ, âfet, felâket.

darabât-ı anife
şiddetli vuruşlar.

darabine
kapı bekçileri.

darafe
çokluk, kesret.

daragım
arslanlar, esedler, dırgamlar.

darâgım
arslan, esed, gazanfer, şir, leys, haydar.

daraka
(c.: derk- edrâk-dırâk) deriden yapılmış olan kalkan. * gırtlağın hançereyi meydana getiren kıkırdaklarından kalkan şeklinde olanı.

daraka
deriden mâmul kalkanlar.

darame
ucu ateşli kuru ot ve odun.

darare
gözsüzlük.

daras
ekşi yemekten dolayı dişin kamaşması.

darat
f. debdebe, tantana, şan, gösteriş, çalım.

daravet
adet, alışıklık, alışkanlık.

darayî
f. sahib, mâlik olma. * hüküm sürme, hâkimiyet kurma. * bir nevi kumaş.

darağacı
t. idama mahkûm olanların asıldıkları sehpa.

darağacı
idam sehpası.

darb
kapı, bâb. * büyük, geniş sokak. * dâr-ı islâmla dâr-ı harp arasında olan sınır ve hudut.

darb
vurma, çarpma.

darb
basılan; vurulan

darb
döğmeler, vurmalar, darblar.

darbam
f. direk, kiriş.

dar-baz
f. canbaz.

darbe
vuruş, vurma, çarpma. * musibet, belâ, âfet, felâket.

darbe
tek vuruş.

darbe
vuruşlar. çarpmalar. vurmalar.

darbeha
başını aşağı eğmek. * muti olmak, itaat etmek, söz dinlemek.

darbele
bir yürüme çeşidi. * davul çalmak.

darben
döğerek, vurarak. * çarparak.

darbhane
para basılan yer.

darbhane
para basılan yer.

darbîz
rutubetli tarla, sulak yer.

darbum
bizanslılar zamanında eskişehir'in ismi.

darb-zen
f. mâdeni levhalar üzerine kabartma olarak nakışlar işleyen. * kale döven.

darb-ı hiyâm
çadır kurma.

darb-ı mesel
misâl olarak söylenen meşhur söz. bir hâdiseye binaen söylenen hikmetli söz. ata sözü.

darb-ı sikke
para basma.

darb-ı unk
boyun vurma.

darbımesel
atasözü.

darc
yarmak, şakk.

dare
f. vazife, görev, ödev.

darende
f. saklayan, tutan. * ulaştıran, vâsıl eden, kavuşturan, getiren.

dareyn
her iki dünya. iki yurd. iki yer.

dâreyn
her iki dünya.

darh
def'etmek, kovmak. reddetmek. * yer kazmak.

dari'
adımı geniş olan kişi.

darî
ot ve yem satan kişi. * evinden çıkmayan kimse.

dâri
acı bir bitki.

darib
(darb. dan) sütünü sağan kimseye vuran dişi deve. * ağaçlı yer. * karanlık gece. * vurucu, vuran. darbeden, çarpan. döven.

dârib
vuran, döven.

daribe
tabiat. * kılıçla vurulmuş. * eğrilmiş yün.

daric
katı, şedid, şiddetli.

darice
"ay ve güneş ağılı. (farsçada ""hâle"" denir.)"

darih
kabir. mezar.

darim
aç. * tavşancıl yavrusu.

darin
bir yerin adı.

darir
kör, a'mâ. * nefis. * cismin bakiyyesi. * iri vücutlu fakir kişi.

daris
(dürus. dan) yıkılmış, mahvolmuş.

dariyye
f. divan şairlerinin, dünyevi makamca büyük olanların yaptırdıkları köşk ve konaklara dair yazdıkları manzume.

dariş
siyaha boyanmış kara deri.

darm
şiddetli açlık. oburluk. * ateşin yakması.

darr
süt, leben. * nüzul. * hayır ve amel çokluğu.

darra
şiddet, mihnet. belâ. naks. ziyan. sıkıntı. kötürümlük.

darrab
akça kesici, dârp edici, para basan.

darre
bir miktar süt.

darrı
zararlıyı yararlının içine koyma

dars
dişiyle tutup ısırmak.

dart
yellenmek. * tez olmak.

daru
f. ilâç, deva, tiryak.

daru-berd
f. debdebe, ihtişam.

daru-hane
f. ilâç satılan yer, eczahane.

dâr-ul belvâ
dünya, imtihan yeri. belâ ve musibet âlemi.

darvincilik
"19. yy.da yaşamış ingiliz düşünürü darwin'in kurduğu bir nazariye, görüş. ""evrim teorisi: tekâmül nazariyesi"" adıyla da anılan bu görüşe göre; insan dâhil bütün canlıların başlangıçta tek hücreli canlı olarak meydana geldiklerini, sonra tesadüfen nesilden nesile farklılaşıp başkalaştığını, bu tesadüfî değişikliklerden çevre şartlarına uygun olanlara sahip canlıların yaşadığını, diğerlerinin yok olduğunu, böylece canlıların gittikçe mükemmelleşerek bugünkü şekle girdiğini, insanın da maymun soyundan geldiğini iddia eder. bu iddianın ortaya atıldığı zamanlarda canlı hücrenin kimyasal ve genetik yapısı bilinmiyordu. hücre, canlının basit bir yapı taşı zannediliyordu. bugün elektromikroskoplar sayesinde canlının kimyasal ve genetik yapısıyla ilgili büyük ve önemli keşifler yapıldı. canlıların sahip oldukları vasıfların hücre çekirdeğinde yer alan ve genlerin yapısını meydana getiren dna denilen protein moleküllerinde nasıl muhafaza edildiği ve bunların nasıl babadan oğula geçtiği açıklanmıştır. gerek genlerin, gerek hücrenin yapısında yer alan çeşitli protein molekülleri 20 çeşit amino asit adı verilen daha küçük parçacıkların çeşitli şekilde birleşmesinden meydana gelmiştir. amino asitlerin meydana gelişi bir yana dna moleküllerinin ve diğer protein moleküllerinin herbirinin tesadüfen meydana gelip gelemiyeceği matematik olarak hesaplanmıştır. bir hücredeki tek bir molekülün meydana geliş ihtimali 1 sayısının önüne 240 tane sıfır koyarak elde edilen sayı kadar molekül meydana gelse bunlardan yalnız biri işe yarıyan bir molekül olabilirdi. tesadüfen bu kadar çok sayıda kimyasal birleşim olabilmesi için kâinatın ömrünün trilyonlarca defa daha fazla zamanın geçmesi gerekir. daha doğrusu imkânsızdır. canlı hücrenin bütün moleküllerinin bu şekilde tesadüfen bir araya gelip hücreyi meydana getirmelerini hayal etmek bile imkân dahilinde değildir.tesadüfen bir hücrenin meydana gelişini açıklamak imkânsız olunca yer yüzündeki bunca canlının tesadüfen meydana geldiğini iddia etmek ise ilim ve akıl dışı bir vehimden başka birşey değildir. ilim adamlarının laboratuvarda yaptıkları çalışmalar sonunda bir canlının değişip başka bir canlı haline gelemiyeceği de ispatlanmıştır. sirke sineği üzerinde yapılan deneyler sonunda sinekten daha mükemmel bir canlı meydana gelmemiş, aksine kesik kanatlı, hastalıklı, sakat bir yavru sinek doğmuştur. canlılar ""mütasyon"" denilen bir kazaya uğradıkları zaman ancak sakat bir yavru meydana geliyor. kazaya uğrıyan bir araba, jet uçağına dönüşmez, sadece kazalı bir araba meydana gelir. tek hücreyi yaratan da insanı yaratan da birdir. o da atomdan yıldızlara kadar her varlığın yaratıcısı olan Allah'tır."

darzem
sütü az deve. * çok ısırıcı olan yılan.

darzeme
çok ısırmak.

dâr-ül amân
sığınılacak, korunulacak yer.

dâr-ül cihad
islâm sınırlarının haricindeki ülkeler.

darül harb
(dâr-ül harb) harp yeri. müslümanlarla gayr-i müslimler arasında sulh akdedilmemiş memleket. kâfirlerin ve onların gayr-i islâmi hükümlerinin hâkim olduğu yer. (bak: şeair.)

dâr-ül harb
savaş yeri, düşman ülkesi.

dâr-ül hicre
hicret edilen yer. medine şehri.

dâr-ül hikmet
hikmet yeri. hikmetlerin hükmettiği, hikmet beşiği dünya. * osmanlı devrinde şeyh-ül islâmlık makamının bir ismi.

darül hikmetil islamiye
"(dâr-ül hikmet-il islâmiye) bu teşkilât, son devirlerde gerek imparatorluk ve gerekse islâm aleminde ortaya çıkan bir takım dini mes'elelerin halli ve islâma yapılan hücumların islâm ahkâmına göre cevaplandırılması için 12 ağustos 1334 (25 ağustos 1918) tarihinde 5. mehmed reşat ve şeyhülislâm musa kâzım efendi'nin zamanda kurulmuştur.ayrıca halkın her türlü dini ihtiyaçlarını, ilmi bir metodla yerine getirmek için her türlü neşriyat ve beyannameleri ele almakta ve halkımızı dahilî ve haricî tehlikelere karşı tenvir etmekteydi. ecnebilerin sordukları suallere, komisyonlarda görüşülmek suretiyle resmen cevap verildiği gibi; müracaat eden her müslümana da gerekli cevap veriliyordu.osmanlı imparatorluğu'nun karışık ve avrupa hayranlığının devlet müesseselerinin her kademesinde revaçta olduğu bir zamada, ahlâk ve imanı elde tutmak, bu teşkilâtın en başta gelen vazifelerinden biri idi.matbuatta islâma yapılan hücumlara ve islâmı, hurafeler dini gibi göstermeğe çalışan yazarlara gerekli cevaplar veriliyor ve cezalandırılmaları için de dahiliye nezareti'ne resmen müracaat ediliyordu.bu teşkilâta tâyin olunan azalar azil, tâyin, istifâ ve vefatlarla 28 kadardır. aslında, dokuz aza, bir reisten teşekkül ediyordu. bu zâtların tâyinleri gelişi güzel olmadığı gibi, bu teşkilâtın içinde mevcut bulunan üç komisyondan birine (fıkıh, kelâm ve ahlâk) girebilecek ilmî kariyere (meslek) sahip olmaları icab ediyordu.bu müesseseye ""islâm akademisi"" veya ""yüksek islâm şurası"" da diyebiliriz. kuruluşu ile son derece faydalı ve o nisbette hizmetleri olmuş bir teşkilâttır. fakat kuruluş tarihi olan 1918'den 1922'ye kadar devam etmekle, ancak dört senelik bir faaliyeti olmuştur."

dâr-ül hilâfe
hilâfet merkezi. halifenin bulunduğu yer. (osmanlılar devrinde istanbul idi ve bir ismi de dersaâdet idi)

dâr-ül huld
baki olan yer. cennetin bir bahçesi. cennet.

dâr-ül ikab
cehennem. çok azab çekilen yer.

darül islam
(dâr-ül islâm) islâmiyet merkezi. müslümanların hâkim olduğu yer.

dâr-ül islâm
müslümanların huzur içinde yaşadığı yer.

dâr-ül karar
kararlı surette kalınan, kıyametten sonraki yer. cennet. dâr-ül beka.

dar-ül kütüb
f. kütübhâne, kitab evi.

dâr-ül maarif
sultan mecid zamanında valide sultan'ın istanbul'da sultan mahmud türbesi civarında yaptırmış olduğu mekteb.

dâr-ül mesai
çalışma yeri. mesai yeri. atölye.

dâr-ül mülk
başkent, baş şehir.

dâr-ül ulûm
ilimler yurdu. medrese. ders görülen yer.

dar-ül-aceze
düşkünler, acizler evi. yoksullar yurdu.

dar-ül-fünun
üniversite. (1 ağustos 1933'de istanbul dâr-ul fünunu yerine üniversite kurulmuştur.)

dârülfünûn
fenler yeri, üniversite.

dârülharb
savaş yeri, düşman ülkesi.

dârülhikmet
osmanlılar zamanında fetva ile vazifeli ilmi bir kuruluş.

dârülhizmet
hizmet yeri.

dârülikab
azap yeri, cehennem.

dârülislâm
müslümanların huzur içinde yaşadığı yer.

dâr-ün nedve
müslümanlıktan evvel, kureyş kabilesinin münakaşalar için toplandığı bir yerin adı olup, kusey ibn-i kilâb tarafından kurulmuştur. (sonradan hz. muhammed'e (a.s.m.) karşı bulunanların toplanmalarından dolayı fesat ve münafıkların toplandıkları yer mânâsına kullanılmaya başlanmıştır.)

dâr-üs saâde
saâdet yeri, saray.

dâr-üs saltana(t)
saltanat yeri. istanbul.

dar-üs selam
cennetin ikinci katı. * cennet. selâmet yeri.

dâr-üs selâm
cennet. selâmet ve eminlik yeri. * bağdatın eski ismi.

dâr-üs sıhha
hastahâne.

dârüsselâm
kurtuluş ve güven yeri, cennet.

dâr-üş şifâ
şifa yurdu, sağlık yurdu. * tımarhâne.

dar-üş-şafaka
istanbul'da yetim ve öksüzler için kurulmuş olan yatılı lise.

dâr-ı beka
f. âhiret. bâki olan yer. (mâdem dünyada hayat var, elbette insanlardan hayatın sırrını anlayanlar ve hayatını su-i istimâl etmeyenler, dâr-ı beka'da ve cennet-i bâkiye'de hayat-ı bâkiyeye mazhar olacaklardır. l.)

dâr-ı cinan
f. cennet yurtları. cennetler.

dâr-ı dünya
f. bu dünya memleketi. dünya. (dâr-ı fenâ da denir.)

dâr-ı emân
müslümanların zimmetini kabul eden veya müslümanlarla sulh halinde olan, gayr-i müslim bir ahalinin memleketi.

dâr-ı fenâ
dünya. bu dünya.

dâr-ı imtihan
"imtihan yeri. * dünya. * dar-ı mihnet, meydân-ı ibtilâ gibi tâbirler de aynı mânada kullanılır. (bak: imtihan)(din bir imtihandır. teklif-i ilâhi bir tecrübedir. tâ, ervâh-ı âliye ile ervâh-ı sâfile, müsabaka meydanında, birbirinden ayrılsın. nasılki: bir mâdene ateş veriliyor tâ, elmasla kömür, altınla toprak birbirinden ayrılsın. öyle de, bu dâr-ı imtihanda olan teklifat-ı ilâhiyye bir ibtilâdır ve bir müsabakaya sevktir ki; istidad-ı beşer madeninde olan cevâhir-i âliye ile mevadd-ı süfliyye, birbirinden tefrik edilsin. mâdem kur'an, bu dâr-ı imtihanda; bir tecrübe suretinde, bir müsabaka meydanında, beşerin tekemmülü için nazil olmuştur. elbette şu dünyevi ve herkese görünecek umur-u gaybiye-i istikbâliyeye yalnız işaret edecek ve hüccetini isbat edecek derecede akla kapı açacak. eğer sarahaten zikretse; sırr-ı teklif bozulur. s.)"

dâr-ı ridde
aslında müslim iken sonradan irtidâd eden veya bir zaman islâmiyeti kabul etmiş iken sonradan mürted olan şahısların hâkim bulundukları yer.(darürridde, yani: mürtedlerden müteşekkil bir taifenin istilâ ederek hakimiyetleri altına aldıkları yerler, bazı ahkâm itibariyle dar-ı harbden ayrılır. meselâ: dar-ı harb ahalisiyle musalâha akdi caiz olduğu hâlde, darürridde ahalisiyle caiz olmaz. çünkü riddetin devamına cevaz verilemez. şu kadar var ki, bunlar bir müddet düşünmek için mütareke talebinde bulundukları takdirde bakılır. eğer müslümanların hakkında hayırlı görülürse bu mütarekeye muvafakat edilir. ve eğer harb edilmesi daha muvafık görülürse bu mütarekeye muvafakat edilmez.mütâreke kabul edildiği takdirde mukabilinde bir bedel, bir haraç alınamaz. zirâ bu hâlde mütareke, bir akd-ı zimmete müşabih olur. halbuki mürtedler, zimmete kabul edilemezler. bu mütarekenin öyle iki-üç günlük, geçici bir zaman için olması icab etmez. buna lüzumuna göre bir mühlet tayin edilir. (ıst. fık. k.)

dâr-ı teklif
dünya. Allah'ın teklif ve emirleri ile vazifeli olduğumuz yer olan dünya. (şu dâr-ı dünyâ meydân-ı imtihandır. ve dâr-ı tekliftir. hizmet yeridir. lezzet ve ücret ve mükâfat yeri değildir. s.)

dâr-ı zimmet
"müslümanların, ahid ve emânını ve himayesini kabul etmiş oldukları; gayr-i müslimlere mahsus yerler."

dâr-ı şura-yı askerî
1296 yılında lağvolunan bu yüksek askeri meclis 1253 yılının muharrem ayında kurulmuştu. 1259 tarihinde çıkarılan kanun ile vazifesi tesbit edildi. askeri ve mülki ricâlden onbir daimi, altı tane ise geçici azası bulunan bu mecliste bir reis ve bir de müftü yer alıyordu.

dârıharb
savaş yeri, düşman ülkesi.

darıt
yellenen, yellenici.

da's
titremek. * zayıf olmak, zayıflamak.

dâs
f. orak. * tuzak. * sedef otu.

da'sa
yumuşak yer.

dasar
(dâstâr) f. tellal, simsar.

dasdasa
depretmek, tahrik.

dase
f. orak.

da'sere
yıkmak.

dâsitân
(dâstân) f. destan, sergüzeşt. geçmiş hâdiseleri anlatan nesir veya nazım halinde yazı. * şöhret.

dâsitâne-i aşk
aşk hikâyesi ve destanı.

dâsse
hırsız.

dâs-ı zerrin
altın orak. * mc: yeni ay.

dâsıtân
destan, meşhur hikâye.

dâsıtâne
destan gibi olan.

dâussılâ
vatan hasreti.

dav'
kaymağı alınmış sığır sütünden yapılmış ekşi yoğurt ve ayran.

da'vâ
takib edilen fikir, iddia. * bir kimsenin hakkını aramak üzere mahkemeye müracaat etmesi. * hakkı olanın iddia etmesi. kendini haklı görüp veya zannedip üstün fikirlilik iddia etmek. * mes'ele. * inat. ayak diremek. * cenab-ı hak'tan hayır ve rahmet dilemek. * bir kimseyi bir şeye sevketmek. * birisinin hâkimin huzurunda başka birisinden hak istemesi.

dâva
savunulan düşünce, hak talebi, önemli mesele.

dâvâ
iddia edilen; öne sürülen

davâ
dâvalar, mes'eleler.

dava vekili
baro teşkilatının olmadığı yerlerde kanunî izin ile vekil sıfatı kazanan ve dava takibine salâhiyeti olan kişi.

davacı
t. dava açan.

davahi
memleket köşeleri.

davâhik
azı dişlerinden her biri.

davahi-s seb'
yedi kat gök.

davâhık
gülme ânında çıkan dört dişin birisi.

da'vat
duâlar, niyazlar, çağırışlar. (bak: ed'iye)

davat
devenin başında olan verem.

davâyin
dişi koyun.

da'vâ-yı halk
yaratmak iddiasında bulunmak, halk etmeyi, yaratmayı dâva etmek. (kâinatta hiçbir kimse da'vâ-yı halk ve iddia-yı icad edemez. halk eden ancak cenab-ı hak'tır.)(arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmıyan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddia-yı icad edemez. zira her şey, her şeyle bağlıdır. h.)

da'vâ-yı nübüvvet
peygamberlik dava etmek. peygamber olduğunu ilân etmek.

davban
güçlü, büyük deve.

davc
iki şeyin birbirine eğilip ulaşması.

davda'
meş'ale. * insan sesleri.

dâver
cenab-ı hakk'ın (c.c.) bir ismidir. * âdil, insaflı ve doğru olan hükümdar, vezir veya hâkim.

dâverâne
f. doğruluk ve adaleti seven bir büyüğe yakışacak tarzda. * hâkim ve vezirle alâkalı olan.

dâverî
f. hâkimlik, hükümdarlık. * mahkeme ve dâvâ. * kötü ile iyiyi birbirinden ayırt etme. * kavga, mücadele.

da'vet
çağırma. ziyafet. duâ. * bir fikri kabul ettirmek için deliller söylemek.

dâvet
çağrı.

dâvetname
davet mektubu.

davita
havuzun dibinde olan balçık. * çöküklük. * suyu çok olduğundan elde durmayan sıvı hamur.

daviye
otsuz çöl.

davkaa
şişman ve ahmak olan kimse.

davlumbaz
çarkları yandan olan vapurlarda çarkların döndükleri yerleri örtmek için vapurun iki tarafında bulunan iki büyük yarım daire.

davmeran
fesleğen denilen iyi kokulu çiçek.

davr
ziyan etmek, zarara girmek.

davta
fakir.* gövdeli, cesim.

dâvûd
büyük bir peygamber.

dâvud (a.s.)
"kur'an-ı kerim'de ismi geçer ve benî israil peygamberlerindendir. hz. süleyman'ın (a.s.) babasıdır. hem peygamber, hem sultandı. ibranice zebur kitabı kendisine nâzil olmuştur. sesi çok güzeldi. m.ö. 1010 da vefat ettiği nakledilir. (bak: yuşa)(telyin-i hadid, en büyük bir ni'met-i ilâhiyyedir ki; büyük bir peygamberinin fazlını, onunla gösteriyor. evet, telyin-i hadid, yâni demiri hamur gibi yumuşatmak ve nühâsı eritmek ve mâdenleri bulmak, çıkarmak; bütün maddi sanâyi-i beşeriyyenin aslı ve anasıdır ve esası ve mâdenidir. işte şu âyet işaret ediyor ki: ""büyük bir resule, büyük bir halife-i zemine, büyük bir mucize suretinde, büyük bir ni'met olarak; telyin-i hadiddir ve demiri hamur gibi yumuşatmak ve tel gibi inceltmek ve bakırı eritmekle ekser sanâyi-i umumiyeye medar olmaktır."" mâdem bir resule; hem halife, yâni hem mânevi hem maddi bir hâkime, lisanına hikmet ve eline san'at vermiş. lisanındaki hikmete sarihan teşvik eder. elbette elindeki san'ata dahi tergib işareti var. cenâb-ı hak, şu âyetin lisan-ı işaretiyle mânen diyor:""ey beni-âdem! evâmir-i teklifiyeme itâat eden bir abdimin lisanına ve kalbine öyle bir hikmet verdim ki; herşey'i kemâl-i vuzuh ile fasledip hakikatını gösteriyor ve eline de öyle bir san'at verdim ki; elinde balmumu gibi demiri her şekle çevirir. halifelik ve pâdişahlığına mühim kuvvet elde eder. mâdem bu mümkündür, veriliyor. hem ehemmiyetlidir. hem hayat-ı içtimâiyenizde ona çok muhtaçsınız. siz de evâmir-i tekviniyeme itâat etseniz o hikmet ve o san'at, size de verilebilir. mürur-u zamanla yetişir ve yanaşabilirsiniz."" işte beşerin san'at cihetinde en ileri gitmesi ve maddi kuvvet cihetinde en mühim iktidar elde etmesi; telyin-i hadid iledir ve izâbe-i nühas iledir. âyette nühas ""kıtr"" ile tâbir edilmiş. şu âyetler, umum nev-i beşerin nazarını şu hakikate çeviriyor ve şu hakikatın ne kadar ehemmiyetli olduğunu takdir etmeyen eski zaman insanlarına ve şimdiki tenbellerine şiddetle ihtar ediyor... s.)"

davudî
hz. davud'un (a.s.) sesini andıran kalın gür ses.

dâvûdvârî
davut alehisselâm gibi.

davve
ses, sadâ.

davvî
yurt tutmak.

davy
arıklık. * zayıflık.

davz
zulmetmek, zulüm yapmak. * çiğnemek.

daye
çocuk hizmetçisi. çocuğa süt veren. dadı. mürebbi.

dâye
dadı, çocuk bakıcısı.

dayet
yan, taraf, cenb.

dayf
misafir. * meyletmek, yönelmek.

dayfân
misafiriyle gelen kişi.

dayfen
misafiriyle gelen kişi.

daygam
arslan, esed. * ısırmak.

dayib
itaat eden, vakarlı ve ciddi kişi.

dayiban
gece ile gündüz.

dayic
kovayla kuyudan su çekip havuza boşaltan kimse.

dayin
borç veren. alacaklı. ödünç para veren. (bak: dâin).

dayine
dişi koyun.

dayis
hırsız.

daym
zulüm. sıkıntı. ihtiyaç.

dayyık
pek dar.

dayı
tunus ve cezayir'in, osmanlı idaresinde bulunduğu sıralarda buraları osmanlılara tâbi olarak idare eden kimselere verilen ünvan. * annenin erkek kardeşi.

da'z
cimâ etmek.

dâ-ül-efrenc
frengi hastalığı.

dâ-ül-kalb
tıb: kalb hastalığı, yürek çarpması.

dâ-üs-sılâ
sıla hasreti. vatan hasreti. kavuşma hasreti.

dağdar
f. pek acıklı, üzüntülü. * gönlü yaralı. * kızgın demirle nişan vurulu. damgalı. (milletimde ihtilâf u tefrika endişesi kûşe-i kabrimde hattâ bi-karar eyler beni, ittihadken savlet-i a'dâyı def'a çâremiz, ittihad etmezse millet, dağdar eyler beni.) yavuz sultan selim hân.

dâğdâr
yanık, yaralı.

dağdar-ı teessüf
çok acı olup, teessüf edilen.

dağdağa
gürültü. ıztırab. boş yere telâş ve zorluklar. * tereddüt etmek, karar verememek. * gıcıklamak.

dâğdağa
gürültü patırtı.

dağvari
f. dağ gibi, dağ cesametinde. dağ büyüklüğünde. dağa benzer surette.

dağvârî
dağ gibi.

dağıstan
f. dağlık yer. * kafkasya'nın kuzeydoğusunda ve hazer denizi'nin batı kıyılarında bulunan bir bölgedir ki, eskiden buraya albanya denirdi.

dağıt
emin. * nâzır, bakan. * şiddet veren. * üzüm toplamada kullanılan âlet.

daş
isimlerin sonlarına eklenerek eşlik, refakat ve ortaklık bildirir. meselâ: arka-daş $ : refik.

da'şere
yıkmak.

daşte
f. köhne, harab olmuş, eskimiş, yıpranmış. * mâlik olmuş.

daşten
f. tutmak, elde etmek, mâlik olmak, zimmetine geçirmek. * zabtetmek, gasbetmek, almak. * görüp gözetlemek. * eskimek, yıpranmak, harab olmak, köhneleşmek.

demak
tipi (kış gününde rüzgârın karı her tarafa savurmasıdır.)

deaim
destekler, payandalar, direkler.

deâmis
rengi siyaha benzer bir küçük su canavarı.

deâsir
yıkılmış havuz.

deavi
dâvalar, mes'eleler.

de'b
bir işde devam ve iltizamla emek çekip çalışmak. * adet, usul, tarz, kaide. * şân. * emir. * kâr. * tardeylemek.

deb'
vurmak, darb.

debabic
dallı, çiçekli ipek kumaşlar.

debâbic
atlas dedikleri kıymetli ipek bez.

debabir
cemaat, topluluk.

debabir
cemaat, topluluk.

debabis
topuzlar.

debâbis
topuz.

debabud
iki ırgaçla dokunan bir bez cinsi.

debar
mahvolmak. helâk olmak.

debat
(c. debâ) uçmayan çekirge.

debb
hareket etmek. * ağır ağır yürümek.

debbabe
kale duvarlarını oymaya yarayan bir savaş aleti. tank.

debbât
matara dedikleri su kabı. * yağ. bal ve macun koyacak kaplar.

debbağ
derileri sepileyip meşin, sahtiyan, kösele vesaire yapan.

debbe
matara dedikleri su kabı. * yağ. bal ve macun koyacak kaplar.

debbus
topuz.

debbus
topuzlar.

debdab
f. şan, şöhret. azamet, haşmet, cesamet.

debdebe
gürültü, patırtı. gösteri için yapılan gürültü. tantana. haşmet.

debdebe
gösteriş gürültüsü, görkem.

deber
savaşırken askerin bozulması, bozguna uğraması.

deberât-dibâr-edbür
savaşırken askerin bozulması. * bir evlek yer. * vaktinden sonra gelmek.

debeş
evin esası.

debh
belini büküp eğildiğinde, başını öne doğru fazlaca eğmek.

de'b-i edeb
edebî usul, kaide. edeb kaidesi. edebiyat âdeti, şekli, tarzı.

debib
yürümek. * harekete geçmek.

debir
f. müsteşar. * kâtib, yazıcı.

debistan
f. mekteb, okul.

debkel
bir araya toplanmış mal. * derisi kalın, çirkin kimse.

debl
küçük eşek. * toplamak, cem'etmek. * ıslah etmek.

debr
oğul kız topluluğu. * bal arısı.

debre
savaşırken askerin bozulması. * bir evlek yer. * vaktinden sonra gelmek.

debretmek
t. (tepretmek) kımıldatmak, harekete getirmek, oynatmak.

debretmek
kımıldatmak.

debs
dibekde buğday döğmek.

debsa'
çok fazla kırmızı olduğundan, siyah gibi görünen şey.

debsâ
dişi çekirge.

debub
semizlik ve şişmanlığından dolayı yürüyemeyen deve.

debur
batı rüzgârı. * fırak, ayrılık. * halef etmek.

debus
f. topuz.

debş
çekirgenin ot yemesi.

decac
tavuk. * horoz, tavuk ve piliç cinsi.

decâc
tavuklar. tavuk, horoz ve piliç cinsleri.

decace
(dücâce, dicâce) tavuk.

decc
tavuğu çağırmak.

deccal
"hakkı bâtıl, bâtılı hak olarak gösteren. (deccal'ın cennet dediği cehennem gibi, cehennem dediği de cennet gibi olacağı rivâyet edilir. sahih hadislerin ihbarı ve din büyüklerinin izah ve kabulleri ile, âhirzamanda gelecek ve risâlet-i ahmediyeyi inkâr edip islâmiyeti tahribe çalışacak ve dünyayı fesâda verecek çok şerli ve küfr-ü mutlak yolunda olan dehşetli bir şahıstır. bir hadis rivâyetinde üç deccal, diğerinde yirmiyedi deccal geleceği peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm tarafından bildirilmiştir. âlem-i islâmda muhtelif zamanlarda çıkmış olan dehşetli din düşmanlarının ve anarşiye hizmet edenlerin umumu da rivâvetleri tasdik etmektedir. bu din yıkıcılığının âhirzamanda daha dehşetli olacağı bildirilmektedir. şu son asırda görülen ve dünyayı tehdit eden ve cenab-ı hakk'ı inkâra kadar cür'et edip medeniyet-i beşeriyeyi tahribe çalışan dehşetli cereyanlar bu gaybi ihbârın doğruluğunu tasdik etmektedir.) (bak: mehdi, mesih, mesih-üd-deccal, süfyan)(deccal'ın şahs-ı surîsi insan gibidir. mağrur, fir'avunlaşmış, Allah'ı unutmuş olduğundan; surî, cebbârâne olan hâkimiyetine, uluhiyet namını vermiş bir şeytan-ı ahmaktır ve bir insan-ı dessastır. fakat şahs-ı mânevisi olan dinsizlik cereyan-ı azîmi, pek cesimdir. rivayetlerde deccal'a ait tavsifat-ı müdhişe ona işaret eder. bir vakit japonya'nın başkumandanının resmi, bir ayağı bahr-i muhit'te, diğer ayağı on günlük mesafedeki port artür kal'asında tasvir edilmiş. o küçük japon kumandanının bu surette tasviriyle, ordusunun şahs-ı mânevîsi gösterilmiş. m.)"

deccâl
kıyametten önce ortaya çıkarak yandaşlarıyla birlikte dini yıkmaya çalışan azgın kimse.

deccâlâne
deccal gibi.

deccâliyet
din yıkıcı deccalın ilkeleriyle hareket edenlerin oluşturduğu mânevî şahsiyet.

decdece
"tavuğa ""bilibili"" diye seslenmek."

dececan
ağırca, yab yab yürümek.

decen
çok yağmur.

decl
"örtmek. * devenin katranlanması. * karıştırmak, yalan söylemek. hakkı bâtıl; bâtılı hak diye göstermek. anarşi çıkarmak. * bâtılı hak gösteren. * mübâlâgalı fâili; deccaldır."

decn
bol yağmur, rahmet. * havanın bulutlu olması. * bir yerde mukim olma. bir yerde oturma.

decran
neşeli, sevinçli, bahtiyar kimse.

decucat
ayakları kısacık dişi deve.

decv
nikâh. * çok karanlık, zulmet.

decye
karanlık, zulmet.

de'da
her ayın son günü. * şaban'ın son günü. * çok karanlık gece.

dedektif
fr. hususi araştırma yapan, tâkib ve tarassudda bulunan polis.

deeb
âdet, usul, kaide, an'ane.

def'
ortadan kaldırmak, öteye itmek. * mâni' olmak. savmak. savunmak. * himaye etmek. * fık: bir dâvayı müdafaa için başka bir dâva açmak.

def
savma, savuşturma.

def
giderme, uzaklaştırma

def'a
bir kerre.

defa
boynuz ve kanat uzunluğu. * bir şeyin eğilip ikiye bükülmesi.

defâ
kez, kere.

defaat
kerreler, def'alar. müteaddid.

defâât
defalar, kereler.

defadı'
kurbağalar.

defâdı'
kurbağa.

def'a-i ulâ
birinci olarak, ilk defa.

defain
defineler.

defâin
defineler.

def'aten
hemen, birdenbire âni olarak. beklenmedik anda. bir def'ada.

defâten
birdenbire.

def'ateyn
iki kere, iki defa.

defatir
defterler. not yazmağa mahsus kâğıttan beyaz kitablar.

defâtir
(yunanca iki kanatlı manasına gelen bir kelimeden alınmıştır). not yazmağa, ders için veya ticari hesablara mahsus kağıttan beyaz kitab. pusula. * liste.

defatir-i resmiyye
resmi defterler.

defenni
alaca renkli bir cins elbise.

defer
koltuk kokusu gibi olan pis koku. * yemeğe kurt düşmesi.

deff
yan, cenb. * kolay.

deffe
yan, yüz. * kitab cildinin iki tarafından herbiri.

def'î
hemen, bir anda.

defi'
kızgın olan nesne.

defî
bir anda.

def-i cu'
açlığı gidermek. birşey yemek.

def-i hâcet
abdest bozmak.

def-i tabiî
bünyede ve içte olan şeyi, fıtrî ve normal şekilde dışarı atmak.def' : (defâ'-defâe) sıcaklık.

def-i şer
"kötülüğü ve şerri def'etmek.(bu günlerde, kur'an-ı hakîm'in nazarında, imandan sonra en ziyade esas tutulan takva ve amel-i sâlih esaslarını düşündüm. takva, menhiyattan ve günahlardan içtinab etmek ve amel-i salih emir dairesinde hareket ve hayrat kazanmaktır. her zaman def'-i şer, celb-i nef'a racih olmakla beraber; bu tahribat ve sefahet ve cazibedar hevesat zamanında bu takva olan, def'-i mefasid ve terk-i kebair üss-ül esas olup, büyük bir rüçhaniyet kesbetmiş. k.l.)"

defif
ağır ağır gitmek. * kuşun, ayakları yerde iken kanatlarını salıp hareket ettirmesi.

defin
(defn. den) medfun, defnedilmiş, toprağa konulmuş, gömülmüş, gömülü.

define
para veya altın gibi eskiden saklanmış şeylerin bulunduğu yer. * kıymetli eşya. kıymeti ve değeri yüksek olan şeyler veya kimse.

defîne
yere gömülmüş kıymetli eşya.

define
defineler.

defk
atmak. dökmek.

deflasyon
fr. paranın piyasada azalmasıyla satın alma gücünün artması.

defn
gömmek, gömülmek. cenazenin mezara gömülmesi.

defn
gömme.

defnetmek
gömmek.

defn-i emvat
ölülerin gömülmesi.

defn-i meyyit
ölünün gömülmesi.

defr
kokmak.

defter
(yunanca iki kanatlı manasına gelen bir kelimeden alınmıştır). not yazmağa, ders için veya ticari hesablara mahsus kağıttan beyaz kitab. pusula. * liste.

defter
defterler. not yazmağa mahsus kâğıttan beyaz kitablar.

defterdar
defter tutan. devletin gelir ve masraflarını tutan vazifeli memur. eskiden maliye nâzırı bu nam ile anılırdı. bir vilayetin maliye işlerine bakan memur.

defterdâr
defterci, defter tutan.

defterdarlık
eskiden maliye bakanlığı. * şimdi vilâyetlerin mali işlerine bakan daire.

defter-i a'mâl
insanların amellerinin iyilik veya, kötülüklerinin meleklerce kaydolunduğu manevî defter.( $ kelimesiyle ifade eder ki: haşirde herkesin bütün a'mâli bir sahife içinde yazılı olarak neşrediliyor. şu mes'ele kendi kendine çok acib olduğundan akıl ona yol bulamaz. fakat, surenin işaret ettiği gibi haşr-i bahâride başka noktaların naziresi olduğu gibi, şu neşr-i suhuf naziresi pek zâhirdir. çünki her meyvedar ağaç ve çiçekli bir otun da amelleri var. fiilleri var, vazifeleri var. esmâ-i ilâhiyeyi ne şekilde göstererek tesbihat etmiş ise ubudiyetleri var. işte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlarıyla beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başka bir baharda, başka bir zeminde çıkar. gösterdiği şekil ve suret lisanıyla gayet fasih bir surette analarının ve asıllarının a'mâlini zikrettiği gibi dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle sahife-i a'mâlini neşreder. s.)

defva
boyu uzun ağaç. uzun boyunlu keçi.* boynu uzun olan kadın.

dega
f. hile, habislik, dolandırıcılık. * hilekâr, dolandırıcı, habis. * kalp para, bozuk akçe.

degâmis
rengi siyaha yakın küçük bir su canavarı.

degavât-degayât
huyu yaramaz olmak, hulku çirkin olmak.

deh
f. on (10), aşer.

dehmak
kesmek, kat'.

deha
yaymak, döşemek.

dehâ
üstün zekâ.

dehâ
kişinin fikir ve ferâsetinin isabetli ve doğru olması.

dehadar
f. uyanıklık, zeki ve çok akıllı oluş.

dehaet
dahilik, dehâ sahibi olma. zekilikte, anlayışlılıkta çok yüksek olma.

dehâhil
ufak kuşlar.

dehâhis
toprak içinde kaybolup bulunmayan küçük bir böcek.

deha-i fennî
fen ve dünyevi ilimlerde çok ileri görüşlülük ve harika zekâlı olmak.

deha-i kudsî
dinin derin hakikatlarını anlamakta yüksek mahareti olan dehâ. dinî dehâ.

dehak
kırmak, kesmek. * acı çektirmek, azap etmek.

dehakîn
köy ağaları. * köylüler, çiftçiler.

dehâkin
sipâhi. * köy kethüdâsı. * emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * bezirgân. * acem fellahlarının maslahatgüzarı.

dehâkin
sipâhi. * köy kethüdâsı. * emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * bezirgân. * acem fellahlarının maslahatgüzarı.

dehal
aldatmak, mekir ve hile etmek.

dehalet
sığınmak, aman dilemek, medet, yardım isteyiş.

dehâlet
girme, sığınma.

dehalet
sığınma, aman dileme

dehâlet
dâhil olma, katılma

dehaliz
dehlizler, holler, koridorlar.

dehâliz
hol, koridor. ev ile kapı arası.

dehâliz
ev ile kapı arası.

dehan
(dıhen- dahen) f. ağız, fem.

dehân
ağız.

dehane
f. küp, testi, fırın ve bunlara benzer şeylerin ağzı.

dehangüşa
f. söyliyen, açılmış ağız, konuşan ağız.

dehân-ı teng
ufak ağız. dar ağız.

dehar
f. mağara, dağ mağarası. kovuk. çatlak.

dehâric
yellengen böceğinin yuvarladığı ters. * deve kuşunun yavrusu.

deharir
zamânın şiddetleri.

deharis
belâ. şiddet.

dehâris
terzilerin kullandığı tiriz denen cisim.

dehaz
f. feryat, figan. bağırıp çağırma. yüksek sadâ ile medet isteme.

dehbel
yemekte lokmanın büyük olması. * bir kuş adı.

dehdak
kesmek. kat'.

dehdan
develerin bir yere toplanması.

dehdehân
develerin bir yere toplanması.

dehdehe
yuvarlamak, döndürmek.

dehdehî
f. hâlis altun.

dehen
f. ağız.

dehen-şuy
ağız temizleme, ağız yıkama.

dehhaşe
çok fazla derecede korkunç, dehşet verici.

dehişt
f. ittifak, ittihad, birlik. * bir tarzda hareket, aynı şekilde hareket.

dehkel
zahmet, meşakkat. * şiddetli ve meşakkatli zaman.dehkem â : yaşlı adam. ihtiyar adam.

dehl
zamandan bir saat. * azca nesne.

dehles
kısa boylu kimse.

dehliz
hol, koridor. ev ile kapı arası.

dehlîz
dar ve uzun geçit.

dehliz
dehlizler, holler, koridorlar.

dehliz-i cinan
revak-ı uhreviye mânasında mecazî bir deyimdir. (bak: revâk-ı uhreviye).

dehm
ansızdan gelmek. * çok fazla miktarda asker. * çok adet, kesret.

dehma
belâ. zahmet * çömlek. * çok adet, kesret, sayı çokluğu. * kadim, eski. * halis kırmızı koyun. * koyu kızıl.

dehme
yumuşak yemek.

dehmece
ihtiyar kişinin ayağında köstek var gibi yab yab yürümesi.

dehmeka
yumuşak ve güzel yemek. * her nesnenin yumuşağı.

dehmus
cömert kişi. kerim kimse.

dehn
değnekle vurmak. * yağmurun, yeri ıslatması. * bir şeyi yağlamak. * bir kimseye münâfıkane muâmele etmek.

dehna
ova, sahrâ. çöl, geniş veya susuz ova. * bir yer ismi.

dehnec
zümrüt gibi bir kıymetli taş.

dehr
zaman, çok uzun zaman, ebedi. * bin yıllık zaman. * dünya.

dehr
zaman, devir.

dehr suresi
kur'ân-ı kerim'in 76. suresi olup sure-i insan, ebrar, emşac, hel etâ suresi de denir.

dehre
f. (dahra) testere gibi dişli ve eğri budama âleti. bağ budamak için kullanılan testere gibi dişli olan bıçak.

dehrî
dehr ve zamana dair ve müteallik. dehriye : devre ait. zamana dair ve müteallik. * âlemin ezelî ve ebedîliğini iddia edip âhirete inanmıyan münkir ve imansız bir fırka.

dehrî
zamanla ilgili, kıyamete inanmayan îmansız felsefeci.

dehrî
dehriye fırkasından olanlar.dehs (dehâs) : içine ayak batan yumuşak yer.

dehr-i fâni
fâni dünya, geçici dünya.

dehrin
zamandan, çağdan şikâyetçi olma

dehriyye
dünyanın sonsuzluğuna inanan felsefecilerin yolu.

dehriyyun
dehriye fırkasından olanlar.dehs (dehâs) : içine ayak batan yumuşak yer.

dehriyyûn
zamanı tanrılaştıran îmansız felsefeciler.

deh-sal
f. gezegen, seyyare, yıldız.

deh-sale
f. on yaşında. on yıllık.

dehun
f. hatırlama, ezber okuma.

dehver
cem'etmek, toplamak. * lokmayı büyük yapmak.

dehy
kişinin fikir ve ferâsetinin isabetli ve doğru olması.

dehya
"te'kid için ""dahiye"" lâfzına sıfat yapılır. ""dâhiye-i dehya"" gibi."

deh-yek
f. öşr, onda bir.

dehüm
f. onuncu.

dehş
f. bulanıklık, karanlık. zulümat. * bir işe başlama.

dehş
tenbel olmak.

dehşe
tenbel olmak.

dehşet
korkup kaçılacak şey. ürkmek, şaşmak. korku ve telâş içinde olmak.

dehşet
ruhu birden kaplayan korku.

dehşet-efşan
f. korkunç, korku ve dehşet saçan, ürkütücü.

dehşet-engiz
f. çok dehşet verici. çok korkutucu.

dehşetengiz
korku verici.

dejenere
fr. bozulma, soysuzlaşma.

dejenere
bozulma, soysuzlaşma.

dek
f. desise, hile, dolandırıcılık. * sâil, dilenci. * dilencilik. * sağlam, metin, muhkem. * çatma, tokuşma.

dek
hile, oyun.

deka'
hörgücü arkasına düşmüş dişi deve.* kaygan yer.

dekâdik
kum yığını.

dekaik
(dakayık) (dakik. c.) incelikler. anlaşılması çok dikkat isteyen incelikler. çok ince. anlaşılması dikkat isteyen keyfiyetler.

dekaik
incelikler.

dekakin
dükkânlar.

dekametre
yun. on metrelik uzunluk birimi.

dekan
lât. üniversitelerde bir fakültenin başkanı.

dekar
lât. bin metrekarelik ölçü birimi.

dekârir
koğucu, dedikoducu. * belâ. zahmet. * yalan söz. * fuhşiyât.

dekâyık
ince nesne. * un. * zor, güç.

dek-baz
f. hileci, hilekâr, oyuncu, aldatıcı.

dekdak
kum yığını.

dekdeke
yerin deprenmesi. * sancıma. * def etme, kovma.

dekeke
vurmak. * dökmek. * parça parça etmek. delil.

dekele
sıvı balçık. kuvvetleriyle gururlanıp sultanın emrine uymayan kavim.

dekik
tam bir yıl.

dekk
vurmak. * dökmek. * parça parça etmek. delil.

dekk
ufalanma.

dekke
ufalanmak. pâre pâre olmak. * vurmak, döğmek. * seki, sofa.

dekken
hurdahaş olmak, yerle bir olma, ufalanmak, parça, parça olmak.

dekor
fr. süs. bir sahneyi mütenasib bir nizamla süslemek.

dekoratör
fr. dekor ve dekorasyon yapan sanatkâr.

dekovil
fr. ray aralığı 60 cm. yahut daha az olan küçük demiryolu.

de'l
aldatmak. * ahdi bozmak, sözü tutmamak.

delâ
kova.

delab
(dülâb) (c.: degâlib) bâzısı su ile ve bâsızı da hayvan ile döndürülen su çekmeğe mahsus çark.

delail
"(delil. c.) deliller. bürhanlar. isbât vasıtaları.(... cay-ı hayrettir ki; resul-ü ekrem'in (a.s.m.) mübalağasız binler vecihte, binler çeşit insan, herbiri bir tek mu'cizesiyle veya bir delil-i nübüvvet ile veya bir kelâmı ile veya yüzünü görmesiyle ve hâkezâ... birer alâmeti ile iman getirdikleri hâlde, bütün bu binler ayrı ayrı insanları ve müdakkik ve mütefekkirleri imana getiren bütün o binler delâil-i nübüvveti nakl-i sahih ile ve âsâr-ı kat'iyye ile şimdiki bedbaht bir kısım insanlara kâfi gelmiyor gibi dalâlete sapıyorlar. m.)"

delâil
deliller, kanıtlar.

delâil
haşre ait deliller ve işaretler (bk. -ş-r)

delail-i âfâkiye
afaka âit deliller. kâinattaki deliller.

delail-i akliye
aklı ile bulunan deliller. akla âid deliller.

delail-i enfüsiye
kişinin kendi nefsinde olan deliller. yani vücudun gerek maddi ve gerek (vicdan ve hisler gibi) mânevi yapısında olan ve imana ait hükümleri isbat eden delillerdir.

delail-i kalbiye
kalbe âid deliller. kalb ile bilinen deliller.

delail-i nakliye
nakil yolu ile gelen deliller. (bak: delil-i naklî)

delail-i nübüvvet
"peygamberliğin hak olduğuna dair olan deliller.(resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm iddiâ-yı nübüvvet etmiş; kur'an-ı azîmüşşan gibi bir fermanı göstermiş ve ehl-i tahkikin yanında bine kadar mu'cizat-ı bâhireyi göstermiştir. o mu'cizât, hey'et-i mecmuasiyle, dâvâ-yı nübüvvetin vukuu kadar vücudları kat'idir. kur'an-ı hakîm'in çok yerlerinde en muannid kâfirlerden naklettiği sihir isnad etmeleri gösteriyor ki; o muannid kâfirler dahi mu'cizatın vücudlarını ve vukularını inkâr edemiyorlar. yalnız, kendilerini aldatmak veya etba'larını kandırmak için, hâşâ sihir demişler.evet, mu'cizat-ı ahmediyenin (a.s.m.) yüz tevatür kuvvetinde bir kat'iyeti vardır. mu'cize ise; hâlik-ı kâinat tarafından o'nun dâvasına bir tasdiktir; $ hükmüne geçer. nasılki sen bir padişahın meclisinde ve daire-i nazarında desen ki: ""padişah beni filân işe me'mur etmiş."" senden o dâvaya bir delil istenilse; padişah ""evet"" dese, nasıl seni tasdik eder. öyle de: âdetini ve vaziyetini senin iltimasınla değiştirirse; ""evet"" sözünden daha kat'i, daha sağlam, senin dâvanı tasdik eder. öyle de, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm dâva etmiş ki: ""ben, şu kâinat hâlik'ının meb'usuyum. delilim de şudur ki: müstemir âdetini, benim duâ ve iltimasımla değiştirecek. işte, parmaklarıma bakınız; beş musluklu bir çeşme gibi akıttırıyor. kamere bakınız; bir parmağımın işaretiyle iki parça ediyor. şu ağaca bakınız; beni tasdik için yanıma geliyor, şehadet ediyor. şu bir parça taama bakınız; iki - üç adama ancak kâfi geldiği halde; işte ikiyüz - üçyüz adamı tok ediyor."" ve hâkezâ... yüzer mu'cizatı böyle göstermiştir.şimdi, şu zâtın delâil-i sıdkı ve berâhin-i nübüvveti yalnız mu'cizatına münhasır değildir. belki, ehl-i dikkat için, hemen umum harekâtı ve ef'âli, ahvâl ve akvâli, ahlâk ve etvârı, siret ve sureti, sıdkını ve ciddiyetini isbat eder. hattâ meşhur ulemâ-i beni isrâiliyeden abdullah ibn-i selâm gibi pek çok zatlar, yalnız o zât-ı ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın simasını görmekle: ""şu simâda yalan yok! şu yüzde hile olamaz!"" diyerek imana gelmişler.çendan muhakkikîn-i ulema, delail-i nübüvveti ve mu'cizatı bin kadar demişler; fakat binler, belki yüzbinler delâil-i nübüvvet vardır. ve yüzbinler yol ile yüzbinler muhtelif fikirli adamlar, o zâtın nübüvvetini tasdik etmişler. yalnız kur'an-ı hakîm'de kırk vech-i i'cazdan başka, nübüvvet-i ahmediyenin (a.s.m.) bin bürhanını gösteriyor. m.)"

delail-i zâhiriye
açık olarak zâhirde görünen deliller. maddi deliller.

delak
sansar.

delal
cilve, naz, işve. insana güzel ve sevimli görünecek hâl, durum.

delalat
delâletler, alâmet olmalar,yol göstermeler, kılavuzluklar.

delâlat
delâletler, delil olmalar.

delalet
delil olmak. yol göstermek. kılavuzluk. doğru yolu bulmakta insanlara yardım etmek. * işaret.

delâlet
delil olma, yol gösterme.

delâlet
delil olan, işaret eden

delâlet
delâletler, alâmet olmalar,yol göstermeler, kılavuzluklar.

delâleten
delil olarak, yol göstererek.

delalet-i selâse
"üç çeşit delâlet. bunlar da: delâlet-i mutabıkıye, delâlet-i tazammuniye, delâlet-i iltizamiyedir.1- delalet-i mutabıkıye: bir kelâmın vaz'olunduğu, yani kasdedilen mânanın tamanına delâletidir. meselâ: insan lâfzı, insanın tam mahiyeti olan, hayvan-ı natık, (yani, konuşan hayat sahibi varlık) mânasına delâleti gibi.2- delalet-i tazammuniye: bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın bir cüz'üne delâletidir.3- delalet-i iltizamiye: bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın lâzımına yani o mâna ile beraber bulunması zaruri olan diğer bir mânaya delâletidir. mezkur delâlet-i selâseye ait şöyle bir misal dahi verilir.""zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiç bir zengine verilmez."" ibaresi; zekâtın, yalnız müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıye ile; zengin olan ahmet, mehmet gibi belli şahıslara verilemiyeceğine delâlet-i tazammuniye ile; zekât hususunda zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder."

delalet-i zâtiye
kendi zatı ile, bizzat kendisini eserleri ile göstermek suretiyle olan delâlet, şahidlik.

de'lan
ağır yük getirmiş hayvanın yab yab yürümesi.

delas
yumuşak ve berrak şey.

del'as (del'ak)
büyük, kuvvetli deve.

deldel
(deldâl) deprenmek.

dele
kova.

delec
gecenin evvelinden gitmek.

delef
tekaddüm etmek, ileri geçmek. önde bulunmak.

delehmes
arslan. * bahâdır, kahraman. * çeri. * kuvvetli kişi. * çok karanlık olan gece.

deles
karanlık. * yaz sonunda yapraklanır bir ot. * bir şeyi gizlemek.

delh
heder olmak, boşa ve faydasız olarak gitmek.

deli'
âsan yol, kolay olan yol.

delif
yavaş yürümek.

delik
f. gül tohumu.

delil
kılavuz. doğru yolu gösteren. meçhûlü keşfetmekte ve malumun sıhhatını isbat etmekte vasıta ve âlet ittihaz olunan husus. * beyyine. bürhan.

delîl
yol gösterici, kanıt.

delil
deliller, işaretler. alâmetler. rehberler. isbat vasıtaları.

delil-i aklî
akıl yolu ile bulunan delil. nakil yolu ile olmadan, düşünülerek bulunan delil.

delil-i arşî ve süllemî
eski mantıkta vahdaniyyet-i ilâhiyyeyi ve teselsülün muhaliyyetini isbat bahislerinde geçen delillerdendir.

delil-i ihtira'
"cenab-ı hakk'ın yeniden icad ederek yarattığı şeylerden meydana gelen, kendi zâtına mahsus delil. buna misâl olarak birini zikredebiliriz:(cenâb-ı hak hususi eserlerine menşe ve kendisine lâyık kemâlâtına me'haz olmak üzere her ferde ve her nev'e has ve müstakil bir vücud vermiştir. ezel cihetine sonsuz olarak uzanıp giden, hiçbir nev' yoktur. çünkü bütün enva'; imkândan vücub dâiresine çıkmamışlardır. ve teselsülün de bâtıl olduğu meydandadır. ve âlemde görünen şu tegayyür ve tebeddül ile bir kısım eşyanın hudusu, yani, yeni vücuda geldiği de göz ile görünüyor. bir kısmının da hudusu zaruret-i akliye ile sabittir. demek, hiçbir şeyin ezeliyyeti cihetine gidilemez.ve keza, ilm-ül hayvanat ve ilm-ün nebatatta isbat edildiği gibi, envâın sayısı iki yüz bine bâliğdir. bu nev'ler için birer âdem ve birer evvel baba lâzımdır. bu evvel babaların ve âdemlerin dâire-i vücubda olmayıp ancak mümkinattan olduklarına nazaran behemehâl, vasıtasız, kudret-i ilâhiyyeden vücuda geldikleri zaruridir. çünkü, bu nev'lerin teselsülü, yani, sonsuz uzanıp gitmeleri bâtıldır. ve bazı nev'lerin başka nev'lerden husule gelmeleri tevehhümü de bâtıldır. çünkü, iki nev'den doğan nev, alelekser ya akimdir veya nesli inkıtaa uğrar. tenâsül ile bir silsilenin başı olamaz.hülâsa: beşeriyet ve sâir hayvanatın teşkil ettikleri silsilelerin mebdei en başta bir babada kesildiği gibi, en nihayeti de son bir oğulda kesilip bitecektir. i.i.)"

delil-i imkâni
"imkâna âit olan delil. $âyeti ile işaret edilmiştir. bu delilin hülâsası: ""kâinatın ihtiva ettiği zerrelerden her birisinin gerek zâtında, gerek sıfatında, gerek ahvâlinde ve gerek vücudunda gayr-i mütenahi imkânlar, ihtimâller, müşkülâtlar, yollar, kanunlar varken; birdenbire o zerre gayr-i mütenâhi yollardan muayyen bir yola süluk eder. ve gayr-i mahdut hâllerden bir vaziyete girer. ve gayr-i ma'dut sıfatlardan bir sıfatla vasıflanır. ve doğru bir kanun üzerine mukadder bir maksada, harekete başlar ve vazife olarak uhdesine verilen herhangi bir hikmet ve bir maslahatı derhal intac eder ki, o hikmet ve o maslahatın husule gelmesi ancak o zerrenin o çeşit hareketiyle olabilir. acaba o kadar yollar ve ihtimaller arasında o zerrenin mâcerası, lisan-ı hâliyle, sani'in kasd ve hikmetine delâlet etmez mi?işte her bir zerre, müstakillen kendi başıyla sâni'in vücuduna delâlet ettiği gibi, küçük büyük herhangi bir teşekküle girerse veya herhangi bir mürekkebe cüz' olursa, girdiği ve cüz' olduğu o makamlarda kazandığı nisbete göre sâni'ine olan delâletini muhafaza eder. i.i.)"

delil-i inayet
"Allah'ın inâyetinin tecellisinden gelen ve kâinatta görülen hikmet ve maslahatlara uygun en mükemmel nizam ve tam esaslı san'at; ve kâinattaki eşyaların menfaat ve faydalarını bildiren âyetler, bu inâyet delilini gösteriyorlar.(sâniin vücud ve vahdetine işaret eden delillerden biri de inayet delili'dir. bu delil; kâinatı ve kâinatın eczasını ve envâını ihtilâlden, ihtilâftan, dağılmaktan kurtarıp bütün hususâtını intizam altına almakla kâinata hayat veren nizamdan ibarettir. bütün maslahatların, hikmetlerin, faidelerin, menfaatlerin menşei, bu nizamdır. menfaatlerden, maslahatlardan bahseden bütün ayât-ı kur'aniye, bu nizam üzerine yürüyor ve bu nizamın tecellisine mazhardır. binaenaleyh, bütün mesalihin, fevaidin ve menafiin mercii olan ve kâinata hayat veren bir nizam; elbette ve elbette bir nâzımın vücuduna delâlet ettiği gibi, o nâzımın kasd ve hikmetine de delâlet etmekle, kör tesadüfün vehimlerini nefyeder.ey insan! eğer senin fikrin, nazarın şu yüksek nizamı bulmaktan âciz ise ve istikra-i tâm ile, yani umumi bir araştırma ile de o nizamı elde etmeye kadir değilsen, insanların telâhuk-u efkâr denilen fikirlerinin birleşmesinden doğan ve nev-i beşerin havassı (duyguları) hükmünde olan fünun ile kâinata bak ve sahifelerini oku ki, akılları hayrette bırakan o yüksek nizamı göresin.evet, kâinatın herbir nev'ine dâir bir fen teşekkül etmiş veya etmektedir. fen ise kavaid-i külliyeden ibarettir. kaidenin külliyeti ise, nizamın yüksekliğine ve güzelliğine delâlet eder. zira nizamı olmayanın külliyeti olamaz. meselâ: her âlimin başında beyaz bir imâme var. külliyetle söylenilen şu hüküm, ulema nev'inde intizamın bulunmasına bakar. öyle ise, umumi bir teftiş neticesinde fünun-u kevniyeden herbirisi, kaidelerinin külliyeti ile kâinatta yüksek bir nizamın bulunmasına bir delildir. ve herbir fen nurlu bir bürhan olup, mevcudatın silsilelerinde salkımlar gibi asılıp sallanan maslahat semerelerini ve ahvalin değişmesinde gizli olan faideleri göstermekle sâniin kasd ve hikmetini ilân ediyorlar. adeta vehim şeytanlarını tardetmek için herbir fen, birer necm-i sâkıbdır. yani, bâtıl vehimleri delip yakan birer yıldızdırlar.ey arkadaş! o nizamı bulmak için umum kâinatı araştırmaktansa, şu misale dikkat et, matlubun hasıl olur.göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i ilâhiyeyi hâvidir. o makine mümkinattan olduğundan, vücud ve ademi, mütesavidir. illetsiz vücuda gelmesi muhaldir. o makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. o illet ise, esbab-ı tabiiyye değildir. çünki, o makinedeki ince nizam, bir ilim ve şuurun eseridir. esbab-ı tabiiyye ise; ilimsiz, şuursuz, câmid şeylerdir. akılları hayrette bırakan o ince makinenin esbab-ı tabiiyeden neş'et ettiğini iddia eden adam, esbabın herbir zerresine eflatun'un şuurunu, calinos'un hikmetini i'ta etmekle beraber; o zerrat arasında bir muhaberenin de mevcut olmasını itikad etmelidir. bu ise, öyle bir safsata ve öyle bir hurafedir ki, meşhur sofestaiyi bile utandırıyor. maahaza, esbab-ı maddiyede esas ittihaz edilen kuvve-i câzibe ile kuvve-i dâfianın, inkısama kabiliyeti olmıyan bir cüz'de birlikte içtimaları iltizam edilmiştir. halbuki bunlar birbirlerine zıt olduklarından, içtimaları câiz değildir. fakat, câzibe ve dâfia kanunlarından maksat âdâtullah ile tâbir edilen kavanin-i ilâhiyye ise ve tabiatla tesmiye edilen şeriat-ı fıtriyye ise, câizdir. lâkin kanunluktan tabiata, vücud-u zihnîden vücud-u haricîye, umur-u itibariyyeden umur-u hakikiyyeye, âlet olmaktan müessir olmaya çıkmamak şartiyle makbuldür. aksi takdirde câiz değildir.ey arkadaş! misâl olarak gösterdiğim o küçük hurdebini hayvancığın yani mikrobun büyük fabrikasındaki nizam ve intizamı aklın ile gördüğün takdirde başını kaldır, kâinata bak! emin ol ki, kâinatın vuzuh ve zuhuru nisbetinde o yüksek nizamı, kâinatın sahifelerinde pek zâhir ve okunaklı bir şekilde görüp okuyacaksın.ey arkadaş! kâinatın sahifelerinde ""delil-ül-inaye"" ile anılan nizama ait âyetleri okuyamadı isen sıfat-ı kelâmdan gelen kur'an-ı azîmüşşan'ın âyetlerine bak ki, insanları tefekküre davet eden bütün âyetleri şu delil-ül-inaye'yi tavsiye ediyorlar. ve ni'metleri ve faideleri sayan âyetler dahi, delil-ül inaye denilen o yüksek nizamın semerelerinden bahsediyorlar. ezcümle: bahsinde bulunduğumuz şu âyet $cümleleriyle o nizamın faidelerini ve nimetlerini koparıp insanlara veriyorlar. i.i.)"

delil-i innî
(bak: bürhan-ı innî)

delil-i naklî
kur'an, hadis-i şerif veya diğer mukaddes kitaplardaki verilen haberler ile olan delil.

delil-i süllemî
(bak: delil-i arşî, arş ve süllem)

delis
yumuşak ve berrak olan nesne.

delk
oğuşturmak. el sürtmek. oğmak.

dell
naz. * hey'et. * güzel ahlâk.

dellak
(delk. den) hamamlarda müşterileri keseleyip yıkayan kimse, tellâk.

dellal
ilân edici. yüksek sesle bildiren. * müşterileri çeken. davet eden. * hakka davet eden.

dellâl
yüksek sesle ilan eden, duyuran.

dellâllık
ilân etmek, başkalarına duyurmak (bk. d-l-l)

dels
karanlık, zulmet. * bir şeyi saklamak, gizlemek. * sonbaharda yapraklanan bir ot çeşiti.

delta
yun. nehirlerin taşıdığı toprakların (alüvyonları) akarsuyun, denize veya göle döküldüğü yerde yığılmasıyla meydana gelen kısım.

deluk
dişleri kırılmış ve kütelmiş olan yaşlı deve. * kınından çıkması kolay olan kılıç.

delv
(delve) kova. su koyulan ve kuyudan su çekilen bakraç. * oniki burçtan birinin adı.

delv
kova burcu.

delv
kova burcu

delz
vurmak, darb.

dem
kan.

dem'
göz yaşı. sürurdan veya keder sebebiyle ağlama neticesi gelen göz yaşı.

dem
kan, zaman, konu, kıvam.

dem
söz etmek

dem
kanlar.

dem'
göz yaşları.

dem'
gözyaşları.

dem vurmak
t. bir şeyden gelişigüzel bahsetmek.

dem'a
bir damla göz yaşı.

dema
f. her zaman. vaktâki. * soluk. nefes. hastalık sebebiyle tez tez solumak. * ürpermek. * dem. an.

demâ
her zaman.

demâcil
şişman kadın. * huyu, hilkati güzel, iyi kadın.

demadem
f. zaman zaman. an be an. sık sık. her vakit.

demâdem
zaman zaman.

demagog
yun. demagoji yapan kimse.

demagoji
yun. halkı kendi menfaati için okşama siyâseti. halkın hoşuna gidecek sözlerle insanların sevgisini kazanarak kendi maksadını elde etmeğe çalışmak. halk avcılığı. cerbeze.

demagoji
güzel sözlerle halkı kandırma siyaseti.

demal
ters. * ekşimiş hurma.

demame
çirkinlik.

dem'an
içi iyice dolmuş olan. ağız ağıza dolu kap.

deman
f. heyecanlı. hiddetli, hiddete kapılmış. * vakit, zaman. an. * bağırıp çağırma, feryat, figân. * heybetli, güçlü, kuvvetli, azametli, cesim. * kükremiş.

deman
ters, terslik.

demani
ters, terslik.

demankeş
f. zaman, müddet, vakit, an.

demar
f. helâk, mahv, telef, ölüm, mevt.

demar-âver
f. intikam alan, müntakim. helâk eden.

dem'a-riz
f. ağlıyan, gözyaşı döken.

dembedem
f. bazan. vakit vakit. arasıra.

dembedem
zaman zaman.

dem-beste
f. sesi soluğu kesilmiş, susmuş.

demc
dühul etmek, girmek. * mestur olmak, örtünmek.

demcele
şişman kadın. * huyu, hilkati güzel, iyi kadın.

demdem
yüce, yüksek yer.

demdeme
f. hiddetli söz. avâz. hoşa gitmeyen sesler. * sinek vızıltısı. * öğütmek. sürte sürte ezmek. * azab vermek, eziyet etmek. * hile. * davul. * şöhret, nam, ün.

demdeme
vızıltı, ses.

deme
f. ateş körüğü.

demekmek
katı, şedid. * çok kuvvetli kimse.

demendan
f. cehennem. * ateş, nar.

demende
f. saldırıp kükreyen. * üfleyen.

demes
yumuşak kumlu yer.

demevî
kana dâir, kana mensub ve müteallik. * mc: asabi, sinirli. kanın çokluğu sebebi ile hâsıl olan mizaç.

demeşk
şam şehri. * yürüğen kuvvetli, seri deve.

demg
başı, dimağa erişinceye kadar yarmak. dimağa vurmak. * güneşin sıcaklığı dimağa tesir etmek.

dem-güzar
f. yaşayan, vakit geçiren.

dem-i civânî
gençlik çağı.

demim
çirkin ve kısa boylu kimse.

demime
çirkin ve kısa boylu kimse.

demir
kelepçe

demk
hız. sür'at.

dem-keş
f. nefes çeken, soluk çeken. * devamlı öten bir güvercin cinsi. * kaval, ney gibi çalgıları devamlı üfürenler. * bazı kuşların, kübbül gibi uzun uzun ötenleri. * şarap içen.

dem-keşide
f. kafadar, arkadaş.

deml
yeri terslemek. * yara, cerh.

demles
kaba, galiz nesne.

demma'
mütekebbir gönüllü, gururlu kimse.

demne
f. fırın ve ocak bacası.

demode
fr. modası geçmiş, kimse kullanmaz hâle gelmiş olan.

demode
modası geçmiş.

demokrasi
"yun. (demos: halk; kratia: idare, iktidar) halk iktidarına dayanan hükümet şekli. devlet iktidarını elinde bulunduranların, halkın çoğunluğunun iradesiyle seçildiği hükümet şeklidir. tatbikatı üç şekildir:1- vasıtasız hükümet şekli: halk, devlet iktidar ve hâkimiyetini vasıtasız olarak kullanır. kanunları kendisi yapar, suçluları kendisi muhakeme eder, idareyi kendisi yürütür. bu usül ancak küçük cemiyetlerde tatbik imkânına sahiptir. 2- yarı vasıtasız hükümet şekli: halk re'yi ile temsilciler meclisi seçilir. meclisin çıkardığı kanunların tatbik edilebilmesi için halkın re'yine baş vurulması (referandum) şarttır.3- temsil hükümet şekli: cumhuriyet. halk seçim yolu ile hakimiyet ve iktidarı, belli bir zaman için seçtiği temsilciler meclisine devreder. iktidarı halk adına meclisler kullanır.demokrasinin temsil şekli olan cumhuriyetin de üç ayrı tatbik şekli vardır. 1- meclis hükümeti sistemi: hükümet, meclis iradesiyle teşekkül eder. eğer hükümet meclisin itimadını kaybederse meclis tarafından düşürülür. 2- parlementer hükümet sistemi: hükümetle, meclis, belli ölçüler içinde birbirine karşı müstakildir. 3- başkanlık hükümeti sistemi: hükümet başkanını halk seçer. başkan, hükümet üyelerini kendisi tâyin eder ve kendisi azleder.demokrasi, hukuk devletine ve millet ekseriyetinin hakimiyetine dayalı olup kişi veya azınlık hâkimiyetini reddeder.demokrasinin temellerine aykırı olmayan herhangi bir inanış ve fikir sahibi olanlar, kendi inanış ve fikrini halka kabul ettirmek için zor kullanmak veya idareyi ele geçirmek için zorlama ve isyana teşebbüs veya açıkça teşvik etmemek şartıyla her türlü inanış ve fikri; neşir, tebliğ ve telkin etmek serbestliğini kabul eden devlet şeklidir."

demokrasi
yöneticilerin halk tarafından seçildiği idare şekli.

demokrasi
demokrasi yönetiminin uygulandığı dönem; demokrat parti dönemi

demokrat
demokrasi taraftarı.

demokrat
demotrat parti hükümeti

demokratik
fr. demokrasiye uygun.

demrag
çok kırmızı olan.

dems
örtmek. defnetmek, gömmek.

dem-saz
f. arkadaş, refik, hem-dem, dost. sırdaş.

dem-sazî
f. dostluk, arkadaşlık. sırdaşlık.

demuk
sür'atli, seri, hızlı.

demvurmak
söz etmek.

demy
kan, dem.

demşinas
f. hikmetli davranan, akıllı.

den'
horluk, zelillik.

dena'
arkanın yumru olması, kamburluk.

denaet
alçaklık, çok fena hareket. zillet, kötü mizac. * asılsızlık, aslı olmamak.

denâet
alçaklık.

denaet-kârâne
f. alçakçasına, alçakça.

denân
küp.

denanir
dinarlar.

denaset
kirlilik, paslılık, temiz olmayışlılık.

denaset-i ahlâk
ahlâk kirliliği, ahlâksızlık.

denavet
yakın olmak, yakınlık.

denaya
(bak: deniyyât)

dendane
f. diş tanesi. * çark vesaire dişi.

dendene
f. mırıltı, homurdanma. ağır ağır, dudak kıpırtısıyla, yavaş yavaş söylenen söz.

denef
iyileşmeyen hastalık.

denen
bir kişinin belinin bükülüp eğri olması. * kolları çok kısa olmak. * hayvanların ayakları kısa ve göğüsleri yere yakın olması.

denes
kir, pas, pislik, murdarlık, necaset.

denes
pislikler, necisler, kirler. * en aşağılar, âdi ve bayağı kişiler.

deney
deneme

deneycilik
(ampirizm) fels: insan zihninde mevcut her bilginin ve her düşüncenin kaynağı tecrübe (deney) olduğunu iddia eden felsefi görüş. bu görüş, tecrübenin ehemmiyetini belirtirken aklın ve dinin rolünü inkâr ediyor. tecrübe maddi dünyayı anlamak için gerekli ama, yeterli değildir. tecrübe görüneni ve müşahhası bize verir. akıl ise, mücerredi, umumiyi, kaide ve prensipleri verir. din ise tecrübe ve akıl ile beraber bunların alanını aşan hakikatleri verir. hakikat, tecrübe ve akılla sınırlı değildir. islâm akla ve tecrübeye yer verir fakat bunların sınırları içinde hapsolmaz. müslüman geniş görüşlüdür, dar görüşlü teorilere bağlı düşünmez.

deng
f. hayran, şaşkın, şaşmış olan, ahmak, ebleh, bön, sersem. * iki katı maddenin tokuşmasından hasıl olan ses. * pergel noktası.

deni
soysuz, alçak, ahlâksız. * dünyaya âit, fâni ve geçici. * yakın, karib.

deni'
hor, zelil.

denî
alçak.

denie
eksik, noksan, nakise.

denis
kirli, paslı.

deniye
alçak olan.

deniyyat
(denâya) (denî. c.) ahlâksızlıklar, aşağılık şeyler.

deniyyât
soysuz, alçak, ahlâksız. * dünyaya âit, fâni ve geçici. * yakın, karib.

deniyye
kaftan düğmesi, elbise düğmesi.

denizli
denizli mahkemesi bilirkişi heyeti

denn
küp.

depresyon
fr. maddi veya manevi çöküntü. iç sıkıntısı.

depresyon
ruhî çöküntü.

dermek
çok beyaz olan un. * beyaz ekmek.

der
" ""içine, içinde"" mânâsında ön ek."

der
âcizliği kendine meslek edinenin gittiği yol

dera
f. çan, çıngırak.

derâdik
küçük çocuklar. * her şeyin küçüğü.

derahim
dirhemler. okkanın dörtyüzde birleri. * akçeler, paralar.

derâhim
kuruş.

derahis
şiddetler.

der-akab
f. hemen, derhâl, çabuk, arkasından, akabinde.

derâkab
hemen, derhâl.

der-amed
f. gelir.

der-an
f. derhâl, o anda, hemen.

derânik
bir cins döşek.

derare
deyyus. karısının kötü hâllerini görmemezlikten gelen kişi.

derari
f. (dürrî. c.) parlak yıldızlar. * renkli şeyler.

derârî
parlak yıldızlar, renkli şeyler.

derâri
ferâce, kaftan, elbise.

derâsa-edrâs
kertenkele, fare ve kedi gibi hayvanların eniği.

deraz
f. uzun, tavil.

derb
(dürb) bir şeyi âdet edinmek. * dadanmak, alışmak. * haslet, cür'et. * tecrübe etmek. * denemek.

der-ban
f. kapıcı, kapıya bakan.

der-bar
f. ev kapısı.

derbar-ı saadet-karar
istanbul. (osmanlılar devrinde istanbul hilâfet merkezi olduğu için saadet kapısı diye tavsif edilirdi.)

der-beder
f. serseri, kapı kapı dolaşan. * dağınık, perişan.

der-bend
f. dağda ve tepede zahmetlerle geçilen yer, dar geçit, boğaz. hudut. kale. * anahtarsız kapı.

der-bendçi
kale veya hudut muhafızı.

der-best
f. kapalı kapı. * kapanmış susmuş.

der-beste
f. kapalı kapı. * kapanmış susmuş.

derc
içine almak. katmak. * kitaba koymak. * nakışlı kâğıt üzerine yazılan yazı. * hattatın yazılmış kâğıt tomarı.

derc
içine alma, sokma.

derc
yerleştiren

dercan
f. can içinde.

dercân
canına sokma, içine alma.

dercan
hayatını ona vermek, gönlüne sindirmek

dercan etmek
can içine almak, hayatını ona vermek.

derd
f. tasa, keder, kaygı. * hastalık, illet.

derd
dert, hastalık, üzüntü, dilek, mesele.

derda
f. yazık! vah vah!

derdab
sadâ, ses.

derdak
küçük çocuklar. * her şeyin küçüğü.

derdar
servi ağacından bir sınıf.

derd-aşina
f. dert görmüş, mihnet görmüş kişi.

derd-dest
elde. elde etmek, yakalamak, tutmak. ahz. * yapılmakta ve rüyet edilmekte olan.

derdebis
belâ. * zahmet. * boncuk. * yaşlı kişi.

derd-i dil
gönül tasası, gönül gamı.

derd-i maişet
geçinmek derdi ve zorluğu. maişet derdi.

derd-i ser
sıkıntı, baş derdi, başağrısı.

derdmend
f. tasalı, kaygılı, dertli.

derdmend
derdi olan.

derdnak
f. dertli, kederli, kaygılı, tasalı.

derdur
su çevriği, girdab. * derin çukur yer.

derebeyi
ortaçağda kendi arazisi içindeki insanlara istedikleri gibi hükmeden, devamlı olarak birbirleriyle savaşan geniş toprak sahiplerinden her biri. * mc: asi, zorba.

derecat
dereceler, basamaklar, kademeler, yükseklikler, mertebeler.

derecât
dereceler, yukarı katlar.

derecât
yukarıya çıkacak basamak. * dairenin bölündüğü dilim. 360 kısmın beheri ki, açıları ölçmeye yarar. * termometrenin bölündüğü kısımların beheri. mertebe, paye. * miktar, rütbe.

derecat-ı kurbiye
yakınlık dereceleri. Allah'a manevi yakınlık mertebeleri.

derecat-ı şemsiye
"eski kozmoğrafyaya göre; güneşi döndüğü farzedilen dâirenin on iki burca tekabül eden kısımları."

derece
yukarıya çıkacak basamak. * dairenin bölündüğü dilim. 360 kısmın beheri ki, açıları ölçmeye yarar. * termometrenin bölündüğü kısımların beheri. mertebe, paye. * miktar, rütbe.

derece
gitgide yükselen durumların her biri, kerte.

derece
dereceler, basamaklar, kademeler, yükseklikler, mertebeler.

derece-i hararet
ısı derecesi.

derece-i süllem
merdiven basamağı.

derece-i şuhud
imanı ve mânevi hakikatları, mânevi terakki yoluyla görmek seviyesinde olan iman mertebesi.

dered
ağızda diş olmamak.

derek
urgan ucuna eklenip, kovanın kulpuna bağlanan ip parçası (urgan suya değmesin diye) * kiriş uçlarında olan halka (yayın başlarına geçirirler.)

dereka
sığır derisinden yapılan kalkan.

derekab
hemen ardından.

derekât
aşağılık dereceleri. en aşağı mertebeler.

derekât
derekeler, aşağı katlar.

dereke
aşağı inen basamak. aşağı mertebe. * sıfırın altındaki derece. düşüklük.

dereke
gitgide alçalan durumların her biri.

dereke-i mirkat
merdivenin en alt basamağı.

derekî
gerileme.

dereli
ısparta'nın dereli mahellesinden, risale-i nur hizmetinde bulunmuş bir zât

derem
baldır etli olduğundan dolayı topuğun görünmeyip belirsiz olması ve sâir kemiklerin etlilikten belirmeyip örtülmesi. * ağızdan dişlerin dökülüp yerini et bürüyüp belirsiz olması. * davarın yavaş yürüyüp adımlarını birbirine yakın atması.

dereman
"kişinin adımlarının birbirine yakın olması. (o kimseye ""dârim"" derler)."

derem-güzin
f. sarraf.

derem-sera
f. para basılan yer.

deren
kir, vesah.

derende
f. yırtan, yırtıcı.

derer
kasdetmek.

deres
nişanın belirsiz olması. * kaftanın eskimesi. * evin köhne olması.

dergâh
(der-geh) f. cenab-ı hakk'a ibadet edilen yer. * büyük bir huzura girilecek kapı. kapı. padişahların kapısı. * şeyhlerin tekkesi.

dergâh
makam, tekke.

dergâh-ı âlî
padişah kapısı. yüksek dergâh.

dergâh-ı muallâ
büyük kapı. * mc: saray.

dergiş
f. izdiham, çok kalabalık. * bir zerdali cinsi.

derh
men etmek, engel olmak.

derhal
f. şimdi, hemen, bu anda, vakit kaybetmeden.

der-hast
f. arzu, taleb, istek, dilek. * dilekçe, istida.

der-hatır
hatırda.

derhâtır
hatırlama.

derhatır
hatırlatmak

derhem
f. karışık, karmakarışık. * muztarib, sıkıntılı, ıztırab çeken. * incinme.

derhişte
f. cömertlik, sehavet.

derhor
f. lâyık, münasib, uygun, yakışır, derhuş, sezâ, şâyeste. (derhurd da denir.)

derhuş
f. derhor, lâyık, münasip, muvafık, uygun, yakışır, şayeste.

deri
"f. farsçanın sahihi, fasih olanı. (kapı demek olan ""der"" ismi farsça olduğu halde arapça sayılarak müennesi ""deriyye"" yapılmıştır.) * havası hoş ve lâtif. yeşilliği bol olan dağ eteği."

deride
f. yırtık, yırtılmış.

derir
yürügen davar.

deris
eski kaftan, eski elbise.

deriyye
avcıların gizlenip av gözledikleri yer.

deriçe
f. küçük kapı, oyma kapı. pencere.

derk
en aşağı kat, her şeyin dibi. aşağı inen basamak. * anlamak.

derk
anlama, kavrama.

derk
algılama, kavrama

derkaa
kaçmak, firar.

der-kâr
f. mâlum, âşikâre olan. * içinde olan. içte bulunan.

der-kemin
f. pusu bekleyen, pusuda olan.

der-kenar
kenarda bulunan, hâşiye. bir sahifenin kenarına çıkarılan yazı.

derketmek
bir şeyin en esasını, dibini öğrenmek, iyice anlamak.

derketmek
anlamak, kavramak.

derk-i dekaik
ince ve dakik şeyleri iyice kavrama, anlama.

derma'
topuğu belli olmayan, şişman kadın. * tavşan. * kırmızı yapraklı bir acı ot.

derman
f. ilâç, tiryak. * çare-i necat, kurtuluş sebebi. * tâkat, güç, kuvvet.

dermân
ilaç, çare, güç.

dermande
f. âciz, beceriksiz, biçare, zavallı.

dermândegân
f. âciz, beceriksiz, biçare, zavallı.

dermeyan
(der-miyân) f. ortada olan şey, arada.

dermeyân
ortada, ortaya.

dermeyan
ileri sürülen, anlatılan, söylenen

dermeyan etmek
anlatmak, söylemek, iddia ve defi'de bulunmak. beyân. ileri sürmek.

dernek
eğlence için yapılan toplanma. * düğün. * cemiyetler kanununa göre kurulmuş cemiyet.

der-niyam
f. kınına sokulmuş, kınında, kılıfta.

derpey
f. hemen, ardı sıra.

derpey
ardı sıra.

derpiş
f. önde olan, göz önünde bulunan.

derr
iyi iş. iyilik. mahz-ı hayır. * zat, kimse. hod. nefs. bir kimsenin zâtı. * yüzün tazeliğinin, teravetinin hastalıktan dolayı gitmesinden sonra, iyi olup düzelmesi.

derr
gelirler. vâridat. tahsilat.

derrâc
türac denilen kuş.

derrace
eskiden kullanılan bir çeşit harb âletidir ki, üstü sığır derisi ile örtülü olup, tekerlekleri içinde dönerdi. * bisiklet.

derrak
(derk. den) çok dikkatli olan, çabuk anlayan, anlayışlı, müdrik.

derrar
yün eğerdikleri iğ.

ders
tenbih, tâlimat, vazife. bir şeyi öğrenmek için muallim veya o işi iyi bilen birisinden azar azar alınan vazife. * akıl.

ders
dersler. * müfret olarak: bir şeyin eseri mahv ve müzmahil olmak.

der-saadet
f. saadet kapısı. istanbul'un eski ismi.

dersaadet
istanbul.

dersec
mercimek.

ders-han
f. ders okuyan, talebe, öğrenci.

dershane
f. sınıf, ders verilen yer, ders yeri.

dershane
ders okunan yer.

ders-i amm
bir medreseyi bitirdikten sonra, tâbi tutulan imtihan sonunda medrese talebelerine ders vermek salâhiyetini kazanan. * asistan. * herkese ders vermeğe salâhiyetli âlim.

ders-i ibret
ibret dersi. göz ve fikir açacak hâdise.

dersiâmm
herkese ders verebilen hoca.

der-tesbih
tesbihde, duâda, zikirde.

dert-mend
dertli.

deruc
hızlı esen rüzgâr, fırtına.

deruhde
f. üstüne almak. kendini vazifeli bilmek. * üzerine alınan iş.

deruhte
üzerine alma, yüklenme.

deruhte
üzerine alan

deruk
sığır derisinden yapılan kalkan.

derun
f. iç taraf. dâhil. * kalb.

derûn
iç, gönül.

derunî
f. gönülden, içten.

derûnî
içle ilgili, içten.

derva
f. şaşkın, şaşırmış olan, hayran. * başaşağı asılmış. * lâzım, zaruri, lüzumu olan, gerekli.

dervah
f. hastalıktan yeni kurtulan, iyice kendisine gelemeyen kimse. * sağlam, metin, muhkem. * doğru, asıl, gerçek. * yiğitlik, cesaret, cesur olmak, şecaat. * ayıp, utanma. * sertlik, kabalık.

dervah
f. şaşkın, şaşırmış olan, hayran. * başaşağı asılmış. * lâzım, zaruri, lüzumu olan, gerekli.

dervaze
f. kapı. şehir. şehir kapısı, kale kapısı.

dervâze-i nuş $
mc: ağız.

derviş
f. gayet mütevazi ve kanaatkâr olan. * kimsesiz, fakir. * mâneviyâtla gönlü zengin olan fakir. * mürid veya şeyh.

derviş
yaşayışını tarikatının edeplerine uyduran kalender kimse.

derviş
f. dervişler.

dervişân
f. dervişler.

dervişâne
f. dervişe yakışır halde, saflık ve kalenderlikle. müstağni ve fakir bir surette.

dery
bilmek.

derya
f. deniz, bahr.

derya
deniz.

deryab
f. akıllı, anlayışlı, müdrik.

derya-bend
f. liman. * tersane.

derya-misal
deniz gibi çok olan, denizi andıran.

deryan
bilmek, ilim.

derya-neverd
f. denizde dolaşan, denizde gezen.

deryaniye
hörgücü ikiden fazla olan sığır nevi.

derya-nuş
f. çok fazla içki içen.

derya-yı ahdar
yeşil deniz. * mc: sema, gök.

derya-yı ebyaz
akdeniz.

derya-yı esved
karadeniz.

derya-yı umman
açık deniz. umman denizi. okyanus.

deryaçe
f. göl, küçük deniz.

deryuz
f. dilencilik.

derzen
f. iğne.

derçin resmi
kesilen hayvanlardan alınan bir cins vergi.

de's
yemek.

des
f. eş, eşit, müsâvi, benzer, denk.

des'
def'etmek kovmak. * ağız dolusu kusmak.

de'sa
câriye.

desâfi
bir şeye tâlip olan kişi.

desais
vesveseler, desiseler. gizli hileler.

desâis
desiseler, hileler, oyunlar.

desais-i şeytaniyye
şeytanca desiseler, hileler.

desak
bir kabın dolduktan sonra taşıp dökülmesi.

desâkir
dağ başında olan harab kale. * küçük köy.

desâmire
dağ başında olan harap yıkık kale.

desatir
"(düstur. c.) düsturlar, kaideler. (desatir-i hikmet, nevamis-i hükümetle; kavanin-i hak, revabıt-ı kuvvetle imtizac etmezse cumhur-u avamda müsmir olamaz. m.)"

desâtir
düsturlar, ilkeler.

desatir-i âliye
yüksek ve ulvi düsturlar ve kaideler.

desatir-i hikmet
hikmet düsturları. hikmet ve maslahatın iktiza ettirdiği kaideler.

desâtir-i ilmiye
ilmin düsturları. ilmin icab ettirdiği kaideler.

desâtir-i islâmiye
islâma ait kaide ve düsturlar.

desâyis
gizlenmiş, gizli.

desem
yağ. * uyuz.

desem
yağlar.

desen
fr. eşyanın, rengini göstermeden, yalnız şeklinin bir satıh üzerine çizilmişi. * bir kumaşı süsleyen şekiller.

desfan
bir şeye tâlip olan kişi.

desi'
iki omuz arasında boyun battığı yer.

desia
atâ, bahşiş, hediye. * huy, hulk, tabiat.

desik
dolu nesne.

desimetre
fr. metrenin onda birine eşit uzunluk birimi.

desis
gizlenmiş, gizli.

desise
gizli hile, oyun.

desîse
hile, oyun.

desise
vesveseler, desiseler. gizli hileler.

desisekâr
f. hileci, hile yapan.

desisekârâne
f. hilekârcasına. desise ve hile edene yakışır surette.

deskere
dağ başında olan harab kale. * küçük köy.

desma
siyah olan nesne.

desmere
dağ başında olan harap yıkık kale.

despot
yun. rum piskoposu. * eskiden bizanslı ve balkanlı derebeyi.

desr
def'etmek, kovmak.

dess
yavaş yağan yağmur. * acıtıcı derecede dövmek. * def'etmek.

dessas
çok aldatıcı, çok desiseci.

dessas
hileci, oyuncu, aldatıcı.

dessasâne
hileci, aldatıcı gibi.

desse
toprak içinde gömülüp yatan bir nevi yılan.

dest
dört bucaklı yastık ve elbise. * hile.

dest
el.

dest
yüce el ve etek

dest ü pâ(y)
el ve ayak.

destak
şarabın beyazlığı ve dökülmesi.

dest-alay
f. bulaşık el, bulaşmış el.

destan
f. (dest. c.) eller. * hikâyeler, masallar. * hile, tezvir, mekir. * meşhur zâloğlu rüstem'in babasının nâmı.

destan
kahramanlık hikâyesi.

destar
f. sarık, imâme, başa sarılan tülbent.

destarbend
f. sarık saran, sarıklı.

destar-çe
f. mendil.

destar-ı hümayun
pâdişah sarığı.

dest-be-dest
f. elden ele, el ele. * peşin satış. * birbirine bitişik olan.

destbedest
el ele.

dest-beste
f. el bağlamış, eli bağlı.

dest-bus
f. el öpme.

dest-bürd
f. kuvvet, kudret. * üstünlük, zafer, muvaffakiyet.

dest-diraz
f. el uzatan, zulmeden. * sarkıntılık etme, el uzatma.

deste
f. tutam, bağ, demet, kabza. * muin, mededkâr. * süpürge. * küstah.

deste
demet, tutam.

destec
desti. * kola takılan bilezik.

deste-dad
f. el veren, yardım eden.

deste-dad-ı teslim
f. teslim elini veren, itaat eden, uyan.

destek
f. bir şeyin yıkılıp devrilmemesi için, o şeye vurulan payanda, dayanak. * küçük el. * yün ve pamuk gibi şeyleri eğirmeye yarıyan âlet.

destek
dayanak.

dest-erre
el bıçkısı. testere.

deste-çub
f. sopa, değnek.

dest-gâh
f. iş yeri, tezgâh. * iktidar, servet, kuvvet.

destgâh
tezgâh, işyeri.

dest-gir
f. muavenet. arka olmak. tutucu, yardımcı, muin. zahir.

dest-güzar
f. imdada yetişen, yardım eden, yardımcı.

dest-güşa
f. avuç açan el açan.

dest-huş
f. oyuncak.

desti
f. testi.

dest-i gaybî
f. görünmez el, inâyet-i ilâhi. * mc: Allah'ın yardımı.

dest-i istibdad
istibdadın verdiği azap, istibdadın eli.

dest-i rast
sağ el, sağ taraf.

destine
f. bilezik, el bileziği.

dest-keş
f. gözleri görmeyen bir kimseyi ellerinden tutup dolaştıran. * kazanç. kâr. * yay gibi elde kolaylıkla idare olunabilen şey. * dilenci. * bir işten vazgeçen.

dest-mal
f. elbezi.

dest-maye
f. sermaye, elde olan şey.

dest-muze
f. armağan, hediye.

dest-pak
f. fakir, fukara. * mendil. * dindar.

dest-renc
f. el emeği. el ile yapılan iş. * ücret, kazanç, kâr.

dest-res
f. isteğine ulaşan, elini yetiştiren. * kudret, zenginlik, iktidar.

destroyer
ing. çok sür'atli giden küçük savaş gemisi, torpido muhribi.

dest-suze
f. nişanlı kız.

destur
f. izin, müsaade. şerlilerden kurtulmak için söylenen söz. * Allah'ın inayeti.

destur
asıl. * kanun. * vezir-i azam, baş vezir.

destûr
izin.

dest-vane
f. savaşta giyilen demirden yapılmış eldiven. * kadınların kollarına taktıkları süs eşyası, bilezik. * meclisin baş kısmı.

dest-var
f. çoban değneği. baston. * el bileziği. * ele benzer, el gibi, el kadar.

dest-vare
f. çoban değneği. baston. * el bileziği. * ele benzer, el gibi, el kadar.

dest-yar
f. yardımcı, muin. arka.

dest-yarî
f. yardım, muavenet.

dest-zen
f. tutunma. * el uzatma.

detektif
fr. hususi araştırma yapan, tâkib ve tarassudda bulunan polis.

determinant
fr. denklemlerin çözümlerini rahatlıkla bulmaya yarayan matematiksel tablo.

dev
şeytan, ifrit, cin.de'v : aldatmak, hud'a.

dev
masallarda geçen korkutucu varlık.

deva
ilâç, çare. hastalığın iyi olmasına sebeb olan gıda.

devâ
ilaç.

devâ
ilâçlar, devâlar.

deva na-pezir
devâsı bulunmaz hastalık.

devabb
binek hayvanları. hayvanlar. * yürüyenler.

devac
f. üste örtünecek şey. yorgan.

devâcin
evi öğrenmiş olan davar.

devadar
f. devâlı, devâ verici, iyileştiren.

devâen
ilaç olsun diye.

devâgıs
diz üstünde hareket eden yuvarlakça kemik. * sâfi su.

devah-devâyih
büyük ağaç.

devahi
büyük belâler. afetler. kazâlar. * çok üstün zekâ sahipleri.

devâhî
büyük belâlar, üstün zekâlılar.

devahil
içler, batınlar.

devâhil
bir şeyin içi, içyüzü.

devahin
duman çıkaran bacalar.

devai
batından, içten gelen bir duyguyu teşvik edici hâlât.

devaî
(devâiye) ilâç cinsinden. ilâca âit ve müteallik. devaya dâir.

devair
daireler. resmî işlerin görüldüğü yerler.

devâir
daireler, işyerleri.

devair-i askeriye
askerî daireler.

devair-i devlet
devlet daireleri.

devair-i mütedahile
iç içe daireler.

devair-i resmiye
resmî daireler.

devâlib
kuyudan su çıkarıp bahçeleri sulamaya mahsus döner makine. * her çeşit döner çark, çıkrık. * içine eşya vesaire konulan raflı veya rafsız göz. * eskiden selâmlık ile harem arasında eşya alıp vermeye mahsus döner dolap ki, veren ile alan birbirlerini görmezlerdi. * işlerin idaresi. * mc: hile, hile ile iş görme.

devalüasyon
fr. paranın değerinin düşürülmesi.

devam
bir halde bulunma, sürekli olma, daimîlik. * bir işe veya bir memuriyete gidip gelme. * sebat.

devam
sürüp gitme.

devâmik
belâ, musibet, dâhiye. meşakkat, zahmet.

devan
f. hızlı yürüyen, koşan, seğirten.

devanik
bir dirhemin dörtde birleri.

devânik
bir dirhemin altıda biri ve iki kırât ağırlığı. (her kırat beş arpa ağırlığıdır.) * zayıf düşkün davar.

devar
baş dönmesi hastalığı.

devari'
zırhlar. zırhlılar. zırhlı gemiler.

deva-saz
f. çâre bulan, ilâç tertip eden.

devat
divit.

devavin
divânlar, eski şairlerin şiirlerini topladıkları kitablar.

devâyât
divit.

devb
kötü hâl.

devbel
bir karar üzere durup büyümeyen küçük eşek.

devdat
çocukların oyun oynadığı yer.

devderî
kısa boylu cariye.

deveke
karışmak, ihtilât.

devende
f. seyyah. seyahat eden, gezen, dolaşan.

deveran
dönüş, dolaşmak. tedavül. yerinde durmamak. devretmek.

deverân
dönme, dolaşım.

deveran
dönme, dolaşma

deveran-ı dem
kan dolaşımı, kan deveranı.

deveran-ı dünya
dünyanın dönüp devretmesi.

devf
suda ıslamak. * ırak etmek, uzaklaştırmak. * misk ezmek.

devh
hor, hakir olmak. hor, hakir etmek. * kahretmek.

devha
büyük ağaç.

devir
(devr) (c: edvâr) nakil. birisinin uhdesinden diğerinin uhdesine geçirmek. * bir şeyi sonuna kadar okuyup bitirmek. geçmiş dersleri hatırlama. * bir şeyin çevresinde dolaşmak. dönme. * seyahat. bir memleketi dolaşmak. * bir şeyin kendi mihveri üzerinde dönmesi. * aktarma, bir şeyin bir kaptan veya bir yerden diğerine nakli. * bir şeyin diğerine teslimi. * bir bölük veya takım askerin teftiş veya emniyeti muhafaza için dolaşması. * bazı ehl-i tarikatın dönerek ettikleri zikir, sema. * müzikte, her ölçüye verilen isim olup, umumiyetle büyük ölçüler ve peşrevler için kullanılır. * tas: dünyaya gelme (nüzul), geldiği yere dönme hali (uruc). * dairevî bir hareket. bir şeyin diğer bir şey etrafında dönmesi. dolaşmak. * müddet. zaman. çağ. * bir şeyi başkasına devretmek. * biri birisini icad etmek. (bak: hudus)

devir
dönme, dolaşma, aktarma.

devir dairesi
denizde geminin çeşitli hızla ve muhtelif dümen açısı ile çizdiği dâire.

devir ve teselsül
davanın delile ve delilin davaya taalluk etmesiyle kaziyenin dönüp dolaşıp yine eski hâline gelerek hallolunamaması.

devirli
fiz: müsavi zaman aralıkları ile tekrarlanan hareket. periyodik.

deviye
otsuz sahrâ. otu olmayan çöl

deviyy
nerden geldiği anlaşılamayan sesler, gürültüler, patırtılar.

devk
döğmek. * karışmak.

devke
karışmak, ihtilât.

devkes
arslan. * çok adet, çok miktar.

devle
"""devlet"" kelimesinin arapça tabirlerde geçen bir şekli. * iki asker muharebe ettiklerinde birinin diğerine galip olması. (düvlet malda; devlet harpte ve mertebede kullanılır.)"

devlet
"sınırları belli olan bir memleketin sahibi olan insanların kurduğu siyasî, hukukî, idarî mahiyetteki merkezî teşkilât. devlet, teşekkül tarzı, takip ettiği esas siyaset, temsil ettiği hâkimiyet ve iktidarın mahiyeti bakımından çeşitlere ayrılır:1- kapitalist devlet: iktisadî siyasete, şahsî mülkiyet, şahsî teşebbüs ve serbest rekabete dayanan, iktidar ve hâkimiyetin kapitalist sınıfın elinde bulunduğu devlet şeklidir.2- sosyalist ve komünist devlet : şahsî mülkiyeti ortadan kaldıran, yerine işçi sınıfı adına devlet mülkiyetini ikame eden, işçi sınıfı hâkimiyeti namı ile komünist partisi diktatörlüğünü getiren devlet şeklidir.bu iki devlet şeklinin iktisad siyasetleri ile siyasî iktidar ve hâkimiyet anlayışları farklı olmakla beraber devlet idaresinde dine yer vermemekte birleşirler.3- faşist devlet: menfî milliyet ve unsuriyet fikrini siyasette hâkim kılan, şahsî teşebbüse müsaade eden; fakat devletin vesayeti ve hâkimiyeti altına alan, meslek zümreleri adına iktidar ve hâkimiyeti tek parti ve şefinin eline veren devlet şeklidir.4- teokratik devlet: hâkimiyet ve iktidarın, ruhban sınıfının elinde bulunduğu bir devlet şeklidir. daha çok hristiyan âleminde asırlar boyunca bu devlet şekli cemiyet ve milletlere hükmetmiş, fakat tahrif edilmiş incil'e sâhib oldukları ve ilâhî iktidar ve hâkimiyet yerine ruhban sınıfının hâkimiyet ve iktidarını ikame ettikleri için, insanın fıtratındaki hakikatı taharri ve hürriyet fikri galebe çalarak bu devlet ve idare şekli fransız ihtilâliyle yıkılmış, fakat ihtilâlciler ve muakibleri beşeriyeti yeniden ıztırablara dûçar eden kapitalist, sosyalist ve faşist sistemlerden başka birşey getirememişlerdir. çünki hareket ve istinad noktaları beşerî fikir ve ölçüler olup materyalist (maddeci) dünya görüşlerinin zarurî neticesi olarak teavün yerine cidal; hak yerine kuvvet; iktisat yerine ihtiyaçları tezyid ve tahrik ettiklerinden beşeriyetin huzur ve saadetlerini bozdular.5- islâm devleti: iktidar ve hâkimiyeti milliyet ve unsuriyet, yahut içtimaî sınıflarda veya ruhban sınıfında değil; yalnız Allah'ta kabul eder. halkı veya siyasî temsilcisi olan kişiyi yahut meclisleri, ilâhî iktidar ve hâkimiyetin tatbikçi memurları olarak kabul eder.(zaman-ı sâbıkta revabıt-ı içtima ve levazım-ı taayyüş ve fevaid-i medeniyet o kadar tekessür ve teşa'ub etmediğinden, bazı kalil adamların fikri, devletin idaresine yarı kâfi gibi idi. amma bu zamanda revabıt-ı içtima o kadar tekessür etmiş ve levazım-ı taayyüş o derece taaddüt etmiş ve semerat-ı medeniyet o kadar tefennün etmiş ki, ancak yalnız kalb-i millet hükmünde olan meclis-i meb'usan ve fikr-i ümmet makamında olan meşveret-i şer'î ve seyf ve kuvvet-i medeniyet menzilinde bulunan hürriyet-i efkâr o devleti taşıyabilir ve idare ve terbiye edebilir. r.n.)"

devlet
ülkeyi yönetmek için örgütlenmiş siyasî topluluk.

devlet
devletler.

devlet ü ikbal
ulviyet ve iyi tâlih.

devlet-abadî
f. hindistan'ın devlet-âbâd şehrinde imal edilen ve güzel san'atlarda kullanılan bir çeşit kâğıt.

devlethane
f. ev, köşk, konak.

devlet-i âliye
osmanlı imparatorluğu.

devletli
f. eskiden vezir ve müşir gibi büyük rütbeli kimselere verilen bir ünvan.

devletlü
f. eskiden vezir ve müşir gibi büyük rütbeli kimselere verilen bir ünvan.

devletlü necâbetlü
osmanlılar zamanında şehzâdeler için kullanılan bir tabirdir.

devletlü re'fetlü
eskiden seraskerler için kullanılan ünvan.

devletlü semâhatlü
zamanında şeyh-ül islâmlara verilen bir ünvan.

devletlü utufetlü
vezirlere, müşirlere, padişah damatlarına verilen ünvan.

devlet-meab
devletin saadet ve ihtişamının sığınacağı yer, hükümdar.

devlet-medar
büyüklük merkezi olan (hükümdar)

devletçilik
halk işlerinin, hususan büyük sanayi ve ziraatin devlet vasıtası ile işletmesi usulü. cemiyetin umuma âid olan işleri ve bu işler için lâzım gelen teşkilât, müessese ve sâirelerini devlet eliyle yapılmasını kabul eden idâre sistemi. * halkın hususi teşebbüslerini veya büyük müesseselerini devlete devretmek fikri. (bunun ifratı fertlere ve millete zulümdür ve dinsizlik rejimi olan komünizme giden bir usuldür.)

devr
f. casus, hafiye.

devr
devir, dönem, dönme, dolaşma, aktarma.

devr
sürekli olarak birbirinin yerine geçme uygulaması

devr
devirler, zamanlar.

devrak
şarap ölçeği.

devran
devir, felek, zaman, deveran, dünya.

devran
felek, talih.

devranî
deverana âit ve müteallik.

devrât
dönüş dönme, dönem. * birkaç yıldan meydana gelen zaman süresi. * elektrik devresi. üzerinden elektrik akımı geçmekte olan bir iletken yolun tamamı.

devre
dönüş dönme, dönem. * birkaç yıldan meydana gelen zaman süresi. * elektrik devresi. üzerinden elektrik akımı geçmekte olan bir iletken yolun tamamı.

devre
dönem.

devr-han
f. kur'an-ı kerim'i devamlı okuyup devreden kişi.

devr-i âlem
dünya seyahati, dünya gezisi, dünyayı gezmek.

devr-i bâtıl
man: kısır devir. bir hükmü ikinci bir hüküm ile, bunu da birincisi ile isbatlamaya çalışma yolu.

devr-i dil-ârâ
en hoş devir. gönlü hoş eden zaman.

devr-i ebvab
kapı kapı gezip dolaşmak.

devr-i felek
(bak: devr-i zaman)

devr-i kasır
(devre-i kasire) fiz: kısa devre.

devr-i lâle
lâle devri, lâle mevsimi, lâle zamanı.

devr-i mihnet
dünya, cihan, küre-i arz.

devr-i sâbık
bir önceki hükümet. geçmiş devir.

devr-i tefrih
kuluçka devri.

devr-i terakki
ilerleme devri.

devr-i zaman
(devr-i felek) tali, kader. şans.

devriy
(devriyye) geceleri gezen kol takımı, gezici karakol. * bülbül, karatavuk, sığırcık ve bu gibi kuşların dahil olduğu sınıf.

devriye
dönen, dolaşan.

devriyye
osmanlı imparatorluğu devrinde ilmiye sınıfına mahsus bir pâye.

devs
ziynet etmek, süslemek. * bir şeyi ayağı ile basıp çiğnemek.

devsere
büyük, semiz, kuvvetli deve.

devv
otsuz çöl.

devvar
durmayıp dönen, devreden. devredip gezen. * gerdân. * kâbe-i muazzama'nın bir adı. * haremden alıp beraber tavaf edilen taş.

devvare
geo: daireler çizmeye yarayan bir âlet, pergel.

devş
fâsid olmak.

deyabüz
iki ırgaçla dokunan bez.

deyâcic
karanlık, zulmet.

deyacir
karanlıklar, zulümatlar.

deyâcir
karanlık.

deyâmis
hamam. * alçak zemin.

deyâsik
uzun yol. * beyaz olan şey.

deybub
koğucu, dedikoducu.

deycuc
karanlık, zulmet.

deycur
karanlık.

deycür
karanlıklar, zulümatlar.

deydan
edep. * âdet.

deyden
edep. * âdet.

deydenet
âdet, usul.

deydenun
toplamak. * haslet, huy, âdet. * oyun.

deyh
hor ve rezil olmak.

deyku'
katı, şedid.

deylem
"karıncaların ve kenelerin toplandığı yer. * belâ. * zahmet. * düşman. * türaç kuşunun erkeği. * cemaat. * bir kabile adıdır ve ehline ""deylemî"" derler."

deymas
hamam. * alçak zemin.

deymum
devamlı, berkarar, zevalsiz.

deymumet
daimlik, devam, dâimiyet.

deymumî
devamlılık, devam, dâimiyet.

deyn
borç. verilmesi lâzım gelen şey. * fık: zimmetinde sâbit olan şey.

deyn
borç.

deyn
borçlar.

deyn-i hâl
huk: herhangi bir vakte bağlı ve te'hir edilmeyen borç.

deyr
kilise, manastır. * âlem-i insaniyet, insanlık âlemi.

deyr
manastırlar, kilisler. hıristiyanların ibadethâneleri.

deyranî
manastır adamı.

deyrhane
f. kilise, manastır.

deysak
uzun yol. * beyaz olan şey.

deysan
cömertlik.

deysem
köpekten olmuş kurt eniği. * sultan böreği denilen kırmızı çiçekli bir ot.

deyseme
inci.

deyyan
herkesin hakkını en iyi bilen ve veren Allah.

deyyar
bir kimse. ehad. * yurt sahibi birisi. * manastır sahibi.

deyyas
kaba, galiz olan kimse.

deyyus
derare. karısının kötü hâllerine göz yuman ve ses çıkarmayan adam.

de'z
boğmak. * bir şeyi doldurmak.

deşişe
bulgur.

deşne
f. hançer.

deşne-i subh
tan yeri. (bu tabir, tan yerinin ilkönce hançer şeklinde göründüğünden kinaye olarak denmiştir.)

deşt
f. bozkır, çöl, sahra. kumluk ve nebatsız geniş arazi.

deşt-i hayat
hayat çölü.

deşt-i kıpçak
dinyester ile irtiş arasında bulunan geniş step.

diabe
davet.

diae
şehadet parmağı.

diam(et)
binaya vurulan destek, direk, payanda. * ileri gelen, makamca yüksek olan baş başkan, reis, şef.

diam-deâyim
evin direği. * ulu, şerif kişi, seyyid.

dibac
atlas dedikleri kıymetli ipek bez.

dibâc
dallı, çiçekli ipek kumaşlar.

dibace
f. mukaddeme, başlangıç, önsöz.

dibâce
önsöz, başlangıç.

dibagat
tabaklama. deriyi kullanılır ve temiz hale koyma işi.

dibâr
bir evlek yer.

dibare
bir evlek yer.

dibâs
dibekde buğday döğmek.

dibbîc
bir, ehad.

dibbîh
bir, ehad.

dibg
dibâgat etmek. arınıp pâk olmak.

dibis
pekmez. hurma pekmezi. bal. * çok cemaat.

dibl
belâ ve zahmet.

dibr
çokluk.

dibre
çokluk.

dibs
pekmez. hurma pekmezi. bal. * çok cemaat.

dibsa'
dişi çekirge.

dicac
ummanda yetişen büyük bir dikenli ağacın suyudur ve sabun gibi kiri izâle eder.

dida'
devenin şiddetle yelmesi ve sıçraması. * ay sonu.

didaktik
yun. mevzuu, hikmet ve nasihattan ibaret olan söz. öğretici.

di'dan
devenin çok yelmesi. * bir şeyi örtmek.

didar
f. mülâkat, görüş. * görünme. * yüz. çehre. * görüş kuvveti, göz. * açık, meydanda.

didar
göz, görme, görünme.

didar-ı hürriyet
hürriyetin güzel yüzü.

didar-ı pâk
temiz yüz.

dide
f. göz, ayn, çeşm. * görmek. * gözcü. * göz bebeği. * göz ucu.

dîde
göz.

dîde
(gözü) yaşlı, ağlayan

dide-bân
gözcü, bekçi, nöbetçi.

dîdebân
gözcü, gözleyen.

dide-giryan
teessürle ağlayan göz. ağlayarak.

dif
çok hararet. * derin duvar. * deveden gelen fayda, menfaat.

difâ
çok çabuk akan su.

difaf
hazırlandırmak.

difl
zakkum ağacı. * katran. zift.

difla
ağu ağacı denen ve çok acı olan nesne.

difnas
akılsız, ahmak kimse. (müe: difnes) dig : f. topraktan yapılmış tencere, çömlek.

diger
f. başka, diğer, öteki.

diger-bâr
f. başka zaman, başka defa.

diger-bin
f. başka kişilerin faydaları için fedakârlıkta bulunan kişi.

diger-gun
f. değişmiş, başkalaşmış, bozuk.

diger-kâm
f. başkalarını düşünen.

diger-ruz
f. diğer gün, başka gün.

dih
"f. ""veren, verici"" mânalarına gelir ve kelimelerle birleşir. meselâ: ârâm-dih $ : rahatlık veren."

dih
f. köyler, karyeler.

dihak
dolu bardak.

dihâl-edhâl-dahlân
pencere. * çukur yer.

dihâl-edhâl-dahlân
pencere. * çukur yer.

dihan
kırmızı deri, sahtiyan. * (dühn. c.) vücuda sürünülecek yağlar.

dihat
f. köyler, karyeler.

dihda
yuvarlamak. döndürmek.

dih-dar
f. köy ağası.

dih-gan
f. ekinci, çiftçi, köylü.

dih-hüda
f. köy kâhyâsı, köy ağası.

dihim
f. taç.

dihiş
f. verme, veriş, bağışlama, ihsan, atiyye.

dihkan
sipâhi. * köy kethüdâsı. * emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * bezirgân. * acem fellahlarının maslahatgüzarı.

dihkan
köy ağaları. * köylüler, çiftçiler.

dihlas
arslan. * yavuz, bahâdır, kahraman, çeri kimse.

dihliz
ev ile kapı arası.

dihçe
f. küçük köy. * çiftçi, köylü.

dihı
köyle ilgili, köylü, köye mensub.

dik
horoz.

dîk
darlık, sıkıntı. gam. kalbe sıkıntı veren.

dîk
ince, dar.

dîk
dîkler, horozlar.

dîk
dîkler, horozlar.

dikkat
incelik, dakik oluş. ehemmiyet ve kıymet verme.

dikkat
duygu ve düşünceyi bir noktada toplama, uyanıklık, incelik.

dikkati
dikkat çeken

dikkat-i nazar
inceden inceye düşünme ve bakma. bakış inceliği.

dikta
lât. diktatörlerin davranışları. * hiç ses çıkarmadan yerine getirilecek emir.

dikta
zorbalık.

diktatör
fr. mevcut kanunları çiğneyerek, örf ve adalet esaslarına aykırı olarak, devleti keyfine göre idare eden devlet adamı. müstebid.

diktatör
" devleti keyfine göre idare eden ""ulu"" önder."

dikte
fr. başkası tarafından yazılmak üzere söyleyip yazdırma. * karşı koymayacak olan birisine, aşırı arzu ve isteklerini bildirip kabul ettirme.

dîk-ul elfaz
ifade zorluğu. gayet ince ve derin ve ruhen hissedilen bazı mânaların ifade edilemeyişi.

dîk-un nefes
nefes darlığı.

dik-ül efraf
çatal ibikli horoz.

dil
"t. lisan, zeban. * ağızdaki tat alma duygusu ve konuşma uzvu. * insanların konuştukları lehçelerin her birisi. lügat. * muhtelif âlât ve edevâtın uzunca ve yassı, ekseriya oynak kısımları. * coğ: denizin içine uzanmış üstü düz mumluk, uzunca kara parçası. * mc: gıybet, mezemmet, dedi-kodu, çekiştirme.(insanın yüz cihazatından birtek cihazı olan lisanı; bir et parçası iken, iki büyük vazifesiyle yüzer hikmetlere, neticelere, meyvelere, fâidelere âlet oluyor.. taamların zevkindeki vazifesi, ayrı ayrı bütün tatları bilerek cesede, mideye haber vermek ve rahmet-i ilâhiyyenin matbahlarına dikkatli bir müfettiş olmak ve kelimeler vazifesinde kalbe ve ruha ve dimağa tam bir tercüman ve santral olmak; elbette gayet parlak ve kat'i bir surette ihatalı ilme delâlet ve şehadet eder. birtek dil, hikmetleri ve meyveleriyle böyle delâlet etse; hadsiz lisanlar ve hadsiz zihayatlar, nihayetsiz masnuat, güneş zuhurunda ve gündüz kat'iyetinde nihayetsiz bir ilme delâlet ve şehadet ve allâm-ül guyub'un daire-i ilminden ve hikmetinden ve meşietinden hariç hiçbirşey yoktur diye ilân ederler. ş.)"

dil
gönül, kalb.

dil-âgâh
f. kalbi uyanık. akıllı, bilgili, görgülü. gönül anlar.

dilahis
leşker, asker. çeri başı.

dilâl
naz. * hey'et. * güzel ahlâk.

dilalet
kılavuzluk etmek. * nazlanma. işve. * üstünlük, galebe.

dil-ârâ
gönül avutan, gönül süsleyen.

dil-ârâ
f. kalbi süsleyen, gönlü zinetlendiren.

dil-ârâm
f. gönül eğlendirici, kalbe rahatlık veren. gönül okşayan.

dil-ârây
f. kalbi süsleyen, gönlü zinetlendiren.

dilas
hızlı, seri.

dilas
yumuşak ve berrak olan nesne.

dil-âsâ
f. gönlü rahatlandıran, avutan.

dil-asude
f. kalbi rahat.

dil-âver
gönül alıcı.

dil-aver
dilaverler, yürekliler, yiğitler.

dil-âverân
dilaverler, yürekliler, yiğitler.

dil-aviz
f. câzib, çekici, gönle asılan. gönlü asılı tutan, dilber.

dil-azad
f. gönlü rahat, gönlü bir şeyle ilgili olmıyan.

dil-azurde
f. incinmiş. gönlü, kalbi kırılmış.

dil-aşub
f. kalbi sıkan, yüreğe sıkıntı veren, gönle eza veren. * kalbi meftun eden güzel.

dil-baz
f. güzel konuşan. sözü ve işi hoş olan. gönül eğlendiren.

dil-bend
f. gönül bağlıyan, seven.

dil-ber
f. gönül alan, kalbi çeken. güzel, dilber.

dilber
gönül alan güzel.

dil-beste
f. kalbi bağlı, âşık.

dil-cu
f. gönül çeken, gönül arıyan.

dil-cuy
f. gönül çeken, gönül arıyan.

dil-dade
f. gönül vermiş, âşık.

dil-dar
f. kalbi hükmü altında tutan. sevgili, mâşuk.

dildil
f. ıztırab, acı, elem, sıkıntı, azab. inilti.

dildil-künân
inleyenler, acı çekenler, ıztırab çekenler.

dil-duz
f. kalbe batan, gönül delen.

dil-düzd
f. gönül çalan.

dile
f. dil, gönül, kalb yürek. * gönül sahibi.

dil-efruz
(dilfiruz) f. kalbi yakan, gönül parlatıcı.

dilekçe
(bak: istida)

dil-ferah
f. sevinçli, gönlü rahat.

dil-figar
f. gönlü yaralı, âşık.

dil-firib
f. gönlü aldatan, câzibeli.

dil-germ
f. öfkelenmiş hiddetlenmiş, gönlü kızmış.

dil-gir
f. kalbe sıkıntı veren gönül tutan. * gücenmiş olan, kırgın.

dil-güşa
f. iç açan, gönül açan, kalbe ferah veren. * türk musikisinde bir mürekkeb makam.

dil-hah
f. gönül talebi, gönül arzusu.

dil-harab
f. gönlü yıkılmış, gönlü kırılmış.

dilhas
arslan. çeri kimse.

dil-hun
f. kalbi yaralı, yüreği kanlı. mükedder, mağmum.

dil-hurrem
f. neş'eli, gönlü sevinçli.

dil-huş
f. yüreği rahat, gönlü hoş.

dil-hıraş
f. yürek parçalıyan, tırmalıyan.

dil-i âvâre
serseri gönül.

dil-i derya
denizin ortası.

dil-i divane
divâne gönül, deli gönül.

dil-i pür-âteş
ateşli gönül.

dil-i suzan
yanık, ateşli gönül.

dil-i viran
harap gönül, yıkık gönül.

dil-i zâr
zavallı gönül.

dil-i şeb
gecenin ortası, gece yarısı.

dilir
(c.: dilirân ) bahadır, cesur, cesaretli, yiğit, yürekli.

dilir
bahadırlar, cesurlar, cesaretliler, yiğitler, yürekliler.

dilirân
bahadırlar, cesurlar, cesaretliler, yiğitler, yürekliler.

dilirâne
f. mertçesine, yiğitçesine, bahadırcasına.

dilirî
f. mertlik, yiğitlik, yüreklilik.

dil-keş
f. gönlü çeken, kalbi cezbedici.

dil-kub
f. gönül zedeliyen, vuran.

dil-mürde
f. duygusuz, kalbi ölmüş.

dil-nişin
f.gönlüde yer tutan. lâtif, hoş.

dil-nüvaz
gönül okşayan.

dil-riş
f. dertli, kalbi yaralı, gönlü yaralı.

dil-rüba
f. gönül alan, gönül kapan.

dil-saz
f. gönül yapan.

dil-sir
f. gözü gönlü tok.

dil-sitan
f. gönül alan.

dil-suz
gönül yakan.

dil-teng
f. sıkıntılı, kederli, gönlü darda olan.

dil-tengî
f. gönlü darlığı, iç sıkıntısı.

dil-teşne
f. kalbi susamış. gönlü çok istekli, çok özlemiş.

dilüviyum
jeo: nehirlerin en eski alüvyonlarına verilen isim.

dil-şad
f. sevinmiş. kalbi hoş olmuş.

dilşâd
gönlü hoş olmuş.

dil-şikaf
f. yürekleri delen, çok acıklı, dokunaklı.

dil-şiken
f. can sıkıcı, kalb kırıcı.

dil-şikeste
f. kalbi kırık, gönlü kırılmış olan.

dil-şüde
f. gönlü gitmiş. âşık.

dil-şüküfte
f. gönlü açılmış, ferahlamış.

dim
f. yüz, yanak, çehre, surat.

dima
f. (bak: demâ)

dima'
kanlar.

dimam
çocukların yüzlerine sürülen ilâç. * sevap.

dimar
helâk, mahv.

dimâs
yumuşak kumlu yer.

dimase
yumuşak. * asanlık, kolaylık.

dimağ
"beyin. kafanın içi. (bak: kalb)(dimağda merâtib var birbiriyle mültebis ahkâmları muhtelif. evvel tahayyül olur sonra tasavvur gelir.sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor, sonra gelir iltizam sonra itikad gelir.itikadın başkadır, iltizamın başkadır. herbirinden çıkar bir hâlet; salâbet itikaddan.taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda.tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek, her demde, sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli...s.)"

dimağ
beyin.

dimağ
beyinler, dimağlar.

dimdik
gaga.

dime
gündüz veya gecenin üçte biri miktarı ile tam gün kadar sürebilen, gürleme ve yıldırımı, olmayan yağmur.

dimen
süprüntülükler. mezbele. gübre. fışkı.

dimen
ters. * duvar temeli. * kin, düşmanlık. * süprüntülük.

dimeşk
şam şehri. * yürüğen kuvvetli, seri deve.

dimişk
şam şehri. suriye'nin başkenti.

dimişkî
şam şehriyle alâkalı. şam'a ait ve müteallik. * şam'da yapılan ve güzel san'atlarda kullanılan bir nevi kâğıt.

dimkis
ibrişim.

dimmet
deve ve koyun tersi.

dimn
deve ve koyun tersi.* selin getirdiği çörçöp.

dimne
ters. * duvar temeli. * kin, düşmanlık. * süprüntülük.

din
(dyne) fr. fiz: bir gramlık bir kütlenin hızını, saniyede bir santimetre artıran kuvvet ölçüsü.

din
peygamberin bildirdiği biçimde kulluk görevlerini belirleyen ilâhî nizam.

din
dindarlar; dinin emir ve yasaklarına uyanlar

din
dinler.

dinak
iri gövdeli, şişman kadın.

dinamik
yun. cisimlerin hareketleriyle bunları meydana getiren sebebler arasındaki alâkayı araştıran mekanik ilminin bir kolu. * hareket eden, durup dinlenmek bilmeyen, hareketli. * fls: sâbitin zıddı olarak bir kuvvet tesiriyle dâim hareket halinde bulunan ve bulunduran, bir değişmesi, bir oluşu olan. hareketle birlikte te'sirli kuvveti de olan.

dinamik
hareketli.

dinamo
yun. hareketi elektrik akımına çevirmeye mahsus âlet.

dinan
küpler.

dinar
lât. eskiden kullanılan altın ve sikkeli para.

dinar
eskiden kullanılan bir para.

dinar
dinarlar.

dindar
f. dinî kaidelere hakkıyla riayet eden, dininin emirlerini yerine getiren, mütedeyyin.

dindarane
dindar bir kimseye yakışacak tarzda.

dindarâne
dindarca.

dindaş
aynı dinden olan.

dinen
din bakımından, diyanet noktasından, dince.

dinî
dinî gelişmeler

din-i ferid
"tek ve benzersiz olan hak din. islâm dini.(bernard shaw demiş: ""din-i muhammedî'nin (a.s.m.) en yüksek makam-ı takdire çıkmasının sebebi: gayet acib ve sağlam bir hayatı te'min etmesidir. bana açılan budur ki: o din; tek, yektâ, emsalsiz bir din-i ferid olup, bütün muhtelif ayrı ayrı hayatın etvarlarını ve çeşitlerini hazmettiriyor. yâni: ıslah ve istihale tarzında tasfiye ve terakki ettiriyor. hem muhammed'in (a.s.m.) dini öyle bir dindir ki, insanın ayrı ayrı bütün milletlerini kendine celbedebilir. ben görüyorum ve itikad ediyorum ki: beşere vâcibdir ki desin: ""muhammed (a.s.m.) insaniyetin halâskârıdır. ve halâskârlık namı, o'na verilmek lâzımdır."" m.)"

dinkas
ifsad etmek, bozmak.

dinnabe
kısa boylu kimse.

dinname
kısa boylu.

dinneme
kısa boylu.

dinperver
f. sağlam dindar, dine hizmet eden. salabet-i diniye sâhibi.

dinperver
dini seven.

dinsizdârâne
dinsizce.

dinya
emmi oğlu, amca oğlu.

diplomat
yun. memleket hakkında siyasi söz sâhibi. dış meseleler hakkında milletlerarası işlerle uğraşan siyaset adamı. * becerikli, söz söyliyebilen.

diplomat
ülkenin dış işleriyle uğraşan memur.

dir'
zırh, demirden gömlek. * kadın gömleği.

diraht
f. ağaç. şecer.

diraht-ı meyvedâr
meyve veren, yemişli ağaç.

dirahş
f. nur, ziya, parıltı, parlama, ışık.

dirahşan
f. parlıyan, parlak.

dirahşende
f. ışıklı, nurlu, ışıldayan, parıldayan.

dirak
tâbi olmaklık, itaat etmeklik.

diran
evler, hâneler.

dirase
kitab okumak. * elbiseyi eskitmek. * gizli yol. * harmanda buğday döğmek. * uyuz olan deveyi katranlamak.

dirayet
zekâ, bilgi. kuvvetli tecrübe sahibi olmak. * fetanet. temkin ve tecrübeye dayanan akıl.

dirâyet
yetenek, beceri, sezgi.

dirayetkâr
f. bilgili, dirâyetli, kavrayışlı.

dirayetli
kavrayışlı, zeki, bilgili, anlayışlı.

dir-baz
f. uzun zaman, uzun müddet, uzun.

dirdih
yaşlı, pir, ihtiyar kişi.

dirdim
ağzında dişleri kırılmış ve kütelmiş yaşlı deve.

direfş
f. alem, bayrak, sancak.

direktif
fr. üst makamlardan, tutulacak yol üzerine verilen emirlerin tümü, hepsi. talimat, emir. nasıl, ne şekil olacağına çalışacağına dair emir.

direktif
yönlendirici emir.

direktuvar
fr. fransız ihtilâlinin üçüncü yılında konvansiyon'un yerine geçen idare şekli.

direm
(dirhem) f. eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. şimdiki üç gram ağırlık. okka denen eski ağırlık ölçüsünün (1/400) kadarıdır. şer'an, orta büyüklükte yetmiş tane arpa ağırlığı. * eskiden kullanılan ve beş kuruş değerindeki gümüş para. akça.

direm
dirhem.

direm-sera
f. darbhâne, para basılan yer.

direng
f. gecikme, yavaşlık, teenni, teahhur. * dinlenme, karar, istirahat, aram.

direr
sütün çokluğu. * sütün akanı. * turra. * kırbaç.

direv
f. ekin biçme, hasat.

direv-ger
f. ekin biçen, orakçı.

dirha
süngü ile oynadıkları halka.

dirham
kuruş.

dirhem
dirhem.

dirhem
üç gramlık ağırlık ölçüsü.

dirhem
dirhemler. okkanın dörtyüzde birleri. * akçeler, paralar.

dirhevs
katı, şiddetli nesne, şedid.

diriga
f. yazık, eyvahlar olsun!

dirin
f. eski, kadim.

dirine
f. eski, kadim.

diritnavt
diritnot.

diritnot
(diritnavt) ing. büyük harp gemisi.

diritnot
büyük savaş gemisi.

diriğ
f. men'etmek, korumak, esirgemek. * eyvâh, yazık.

diriğ
menetme, önleme

dirîğ
men etme, uzak tutma

dirkite
acem diyarında bir oyun adıdır. (bir yere gelip raks ederler.)

dirsân
eski kaftan, eski elbise.

dirvas
büyük deve. * boynu kalın olan adam. * arslan. * köpek ve devenin sütü.

diryak
tiryâk, ilâç.

dirz
dünya nimetleri. * lezzet.

disam
şişe ağzına konulan tıpa. * yaraya bağlanan bez. * kulak içine sokulan şey. * yarık ve delik tıkamada kullanılan tıkaç.

disar
kenet, urgan, halat, perçin, mismar.

disar
perçinler, halatlar, kenetler. geminin tahtalarını birbirine bağlayan rabıtalar.

dise
f. kişi, şahıs, zât, fert.

disiplin
fr. uyulması lâzım gelen kaide ve yasaklar. * nizam ve intizam te'mini için zihnî, ahlâkî, ruhî, cismanî tâlim ve terbiye.

disiplin
uyulması gereken kuralların tamamı, sıkı düzen.

diskalifiye
fr. müsabaka dışı bırakılmış.

div
f. dev. * iblis, şeytan. * cinn, ifrit.

divan
eskiden yaşamış şâirlerin şiirlerinin toplandığı kitap. * büyük meclis. büyük ve idâre işlerine bakan bilgili, nüfuzlu kimselerin toplandıkları yer.

divan
şiir kitabı, yüksek idare meclisi, mahkeme, sedir.

divân
divânlar, eski şairlerin şiirlerini topladıkları kitablar.

divan durmak
huzurda hazır olarak beklemek.

divane
f. deli. aklı başında olmayan.

divâne
aklı tam olmayan, kaçık.

divânece
divane gibi.

divane-gî
f. delilik, divânelik.

divane-rev
f. çılgın, delicesine davranan.

divanhane
f. odalar arasındaki büyük salon. büyük ev. divan kurulacak büyük oda. saraylarda odalar hâricinde olan büyük salon.

divanhâne
geniş sofa, salon.

divançe
f. kafiye itibariyle harf sırası tertibiyle yapılan küçük şiir mecmuası.

divan-ı ahkâm-ı adliye
huk: kanunlara göre, bakılacak dâvalarla ilgilenmek üzere 1284 yılında kurulan ilk nizâmiye mahkemesi.

divan-ı âlî
yüce divân.

divan-ı deâvî nezareti
çavuşbaşılığın kaldırıldığı 1836 (hi: 1252) tarihinde bunun yerine kurulan daire. fakat 1870 (hi: 1287) tarihinde adliye nezareti'nin teşekkülü üzerine kaldırılmıştır.

divan-ı eş'âr
şiirler divanı, şiirler kitabı.

divan-ı harp
harp divanı. yüksek rütbeli askerlerin harp mes'eleleri veya harp suçluları hakkında işler için toplandıkları meclis.

divan-ı hümâyun
"f. halkın dâva ve şikâyetlerinin dinlenip halledildiği, devlet meselelerinin görüldüğü padişah huzuru. bu mecliste; sadrazam, şeyh-ül islâm, kazaskerler, defterdarlar ve sair büyük devlet ricali bulunurdu."

divan-ı ilâhî
âhiretteki hesap günü. haşirde muhasebe günü.

divan-ı nübüvvet
peygamberler cemaati, peygamberler meclisi.

divânıharb
askeri mahkeme.

divar
f. duvar.

divâr-ger
f. duvarcı.

div-bad
f. şiddetli rüzgâr, kasırga, fırtına. * divanelik, delilik, cinnet.

div-beçe
f. deve yavrusu.

div-came
f. eskiden savaşlarda giyilen kaplan veya arslan postekisi.

dive
f. ipek böceği.

divek
f. ağaç kurdu, güve.

diver
f. ev sahibi.

divit
yazı yazmak için kullanılan hokka ve kalemi bir arada ihtiva eden mahfaza.

div-çe
f. sülük. * kadın tuzluğu adı verilen bir bitki çeşiti. * ağaç kurdu, güve. * arka kaşağısı.

diyaf
bir mevzi.

diyanet
dindarlık. dinin hükümlerine riâyet ve muktezasınca amel etmek. din emirlerinin hüsn-ü ihtiyar ile tatbiki. din işleri.

diyânet
dindarlık, din işleri.

diyanet
dinî konuların ele alındığı alan

diyâneten
dindarlık bakımından.

diyar
memleket.

diyar
ülke, yer.

diyar-ı âhar
başka, diğer memleket.

diyar-ı gurbet
f. gurbet diyarı. yabancı memleket.

diyar-ı küfr
islâm ülkelerinden hariç olan memleketler.

diyar-ı rum
f. eskiden osmanlı ülkesindeki anadolu.

diyas
ekini davar ayağı ile bastırıp çiğnetmek. * kılıcı ruşen etmek, kılıcı parlatmak.

diyase
ekini davar ayağı ile bastırıp çiğnetmek. * kılıcı ruşen etmek, kılıcı parlatmak.

diyat
diyetler. (bak: diyet)

diyeha
hor ve rezil olmak.

diyeke
dîkler, horozlar.

diyem
gündüz veya gecenin üçte biri miktarı ile tam gün kadar sürebilen, gürleme ve yıldırımı, olmayan yağmur.

diyer
dârlar, hâneler, evler.

diyet
kan bedeli. yaralanan veya öldürülen bir kimse için en yakın vârisine ödenmesi şer'an hükmolunan para veya mal. can pahası. * para, değer. kıymet.

diyet
kan bedeli, can pahası.

diyet
diyetler. (bak: diyet)

diyet-i kâmile
huk: öldürülen şahsın nefsine bedel olarak, câniden veya ailesinden alınan tam diyet olup, miktarı öldürülen kişiye göre değişir.

diyk
darlık, sıkışıklık.

diz
f. kal'a, sur.

diz
f. levn, renk.

diza
noksanlaştırmak. * eziyet vermek. * ezâ etmek. * hor ve hakir etmek.

dizdar
f. kale muhafızı, kale ağası.

dize
f. levn, renk.

dizçek
dizleri muhafaza etmek için muharebelerde kullanılan bir nevi zırh.

diğer
âhiret, öteki dünya (bk. a-l-m)

di-şeb
dün gece.

dogma
tartışılmayan kesin fikir.

dogmatizm
bazı fikirleri her zaman doğru ve değişmez kabul eden felsefe.

dok
ing. gemi tamir veya inşasında kullanılan üstü örtülü havuz. * ticari eşya için rıhtımlarda yapılan büyük depo.

doktrin
yun. hatt-ı hareket. hareket tarzı. düstur, tarik. re'y. * fls: bir sistem meydana getiren fikir ve kanaatlerin hepsi. bir felsefe veya edebiyat okulunun fikirlerinin tümü.

doktrin
bir sistem meydana getiren fikirlerin hepsi, öğreti.

dolap
kuyudan su çıkarıp bahçeleri sulamaya mahsus döner makine. * her çeşit döner çark, çıkrık. * içine eşya vesaire konulan raflı veya rafsız göz. * eskiden selâmlık ile harem arasında eşya alıp vermeye mahsus döner dolap ki, veren ile alan birbirlerini görmezlerdi. * işlerin idaresi. * mc: hile, hile ile iş görme.

dolunay
t. ayın yuvarlağına karşı gelen yarım küre yüzeyinin tamamıyla aydınlık görünmesi hâli. ayın 14 veya 15 nci günleri. * bedir.

domaniç
kambur. tümsekli, fırlak.

dominyon
ing. büyük britanya imparatorluğu'nun, anavatanla aynı hakları olan deniz aşırı parçalarından beherine verilen isim.

donanma
kendini donatma, deniz kuvveti, ışıklı şenlik.

doru
gövdesi kızıl, ayakları ve yelesi koyu renkli olan at

dost
f. sevilen insan, muhib, yâr. * erkek veya kadın sevgili, mâşuk, mahbub, mâşuka, mahbube. * hakiki dost ve âşıkların ve âriflerin âşık oldukları Allah.

dost
samimi arkadaş.

dost
dostlar.

dostan
dostlar.

dostân
f. sevilen insan, muhib, yâr. * erkek veya kadın sevgili, mâşuk, mahbub, mâşuka, mahbube. * hakiki dost ve âşıkların ve âriflerin âşık oldukları Allah.

dostane
f. dostça, dostlukla.

dostâne
arkadaşça.

dostî
f. dostluk.

doz
kim: bir maddenin bir karışıma girmesi gereken muayyen miktarı. * tıb: bir hastaya bir defada veya bir günde verilecek ilâç miktarı. * ölçü, miktar.

doğa
materyalist düşünce; tabiat için, "insan faaliyetlerinin dışında kendi kendini sürekli olarak yeniden yaratan ve değiştiren güç" düşüncesi

doğa ötesi
(bak: mâba'det tabia)

doğma
yun. fikir, rey. * fls: kat'i olarak ileri sürülen fikir.

doğmatizm
"(yun: dogmatizm) fls: bir görüşün doğruluğuna peşin olarak inanan ve bu inanışlarını tenkide tabi tutmayanların düşünüş tarzı. son heceleri .. izm ile biten görüşler, taraftarlarınca peşin olarak kabul edildiklerinden birer dogmatik görüş örneğidir. meselâ; komünizm, materyalizm, darvinizim, birer dogmatizm mâhiyetindedirler. islâmda zorlama yoktur, inanç için bilgi ve tefekkür esastır. hakiki düşünce hürriyeti islâmda vardır. islâm dışında ...izmle biten görüşler önderlerini tartışılmaz otorite olarak kabul eder ve karşı görüşte olanlara her türlü baskı ve zulmü reva görürler."

dram
yun. korkunç ve kanlı tiyatro piyesi. * müthiş bir vakıa. musibet, felâket. heyecan uyandıran hâdise veya hareket.

dramatik
yun. drama benzer. heyecan verici, acıklı. * temsil yapılmak üzere yazılan heyecan verici veya acıklı tiyatro eseri. acıklı olanına trajedi, gülünç olanına da komedi denir.

du'
erkek baykuş.

dua
"Allah'a (c.c.) karşı rağbet, niyaz, yalvarış, tazarru. * salât, namaz. * cenab-ı hak'tan hayır ve rahmet dilemek. Allah'ın rızâsını, hidayet ve istikamete muvaffakiyyeti dilemek, yalvarmak. * peygamber'e (a.s.m.) salavat getirmek. * birisini çağırmak. * birisini bir şeye sevketmek. * bir kimseyi bir isimle tesmiye etmek. * söz, kelâm. * okumak.(... duâ ubudiyyetin ruhudur ve hâlis bir imanın neticesidir. çünkü, duâ eden adam duâsı ile gösteriyor ki: bütün kâinata hükmeden birisi var ki, en küçük işlerime ıttılaı var ve bilir; en uzak maksadlarımı yapabilir; benim her halimi görür, sesimi işitir. öyle ise, bütün mevcudatın bütün seslerini işitiyor ki benim sesimi de işitiyor, bütün o şeyleri o yapıyor ki en küçük işlerimi de ondan bekliyorum, ondan istiyorum...duânın en güzel, en lâtif, en leziz, en hazır meyvesi, neticesi şudur ki: ""duâ eden adam bilir ki; birisi var ki, onun sesini dinler; derdine derman yetiştirir, ona merhamet eder; onun kudret eli her şeye yetişir. bu büyük dünya hanında o yalnız değil, bir kerim zât var; ona bakar, ünsiyet verir... m.)(duâ-yı kavli-i ihtiyarînin makbuliyeti, iki cihetledir. ya aynı matlubu ile makbul olur veyahud daha evlâsı verilir.meselâ: birisi kendine bir erkek evlâd ister. cenâb-ı hak, hazret-i meryem gibi bir kız evlâdını veriyor. ""duâsı kabul olunmadı"" denilmez. ""daha evlâ bir surette kabul edildi"" denilir. hem bâzan kendi dünyasının saâdeti için duâ eder. duâsı âhiret için kabul olunur. ""duâsı reddedildi."" denilmez. belki, ""daha enfa bir sûrette kabul edildi."" denilir. ve hâkezâ... mâdem cenâb-ı hak hakim'dir, biz ondan isteriz, o da bize cevap verir. fakat hikmetine göre bizimle muamele der. hasta tabibin hikmetini ittiham etmemeli. hasta bal ister; tabib-i hâzık, sıtması için sulfato verir. ""tabib beni dinlemedi."" denilmez. belki âh ü fizârını dinledi, işitti, cevap da verdi; maksudun iyisini yerine getirdi. m.) (mü'minin mü'mine en iyi duâsı nasıl olmalıdır?elcevap : esbâb-ı kabul dairesinde olmalı. çünkü, bâzı şerait dahilinde duâ makbul olur, şerait-i kabulün içtimaı nisbetinde makbuliyeti ziyadeleşir. ezcümle: duâ edileceği vakit, istiğfar ile mânevi temizlenmeli: sonra makbul bir duâ olan salâvat-ı şerifeyi şefaatçı gibi zikretmeli ve âhirde yine salâvat getirmeli. çünkü, iki makbul duânın ortasında bir duâ makbul olur. hem $ yâni ""gıyaben ona duâ etmek""; hem hadiste ve kur'an'da gelen me'sur duâlarla duâ etmek. meselâ: $ $ gibi câmi duâlarla duâ etmek, hem hulus ve huşu ve huzur-u kalb ile duâ etmek; hem namazın sonunda, bilhassa sabah namazından sonra; hem mevâki-i mübârekede, hususan mescidlerde, hem cum'ada, hususan saat-i icabede, hem şuhur-u selâsede, hususan leyali-i meşhurede; hem ramazan'da, hususan leyle-i kadir'de duâ etmek kabule karin olması rahmet-i ilâhiye'den kaviyyen me'muldür. o makbul duânın ya aynen dünyada eseri görünür; veyahut duâ olunanın âhiretine ve hayat-ı ebediyesi cihetinde makbul olur. demek aynı maksad yerine gelmezse, duâ kabul olmadı denilmez; belki daha iyi bir surette kabul edilmiş denilir. m.)(dördüncü nevi ki; en meşhurudur...bizim duamızdır. bu da iki kısımdır: biri, fiilî ve hâlî; diğeri, kalbî ve kalîdir. meselâ: esbaba teşebbüs, bir dua-yı fiilîdir. esbabın içtimaı, müsebbebi icad etmek için değil, belki lisan-ı hâl ile müsebbebi cenab-ı hak'tan istemek için bir vaziyet-i marziye almaktır. hattâ çift sürmek hazine-i rahmet kapısını çalmaktır. bu nevi dua-yı fiilî, cevad-ı mutlak'ın isim ve ünvanına müteveccih olduğundan, kabule mazhariyeti ekseriyet-i mutlakadır. ikinci kısım: lisan ile, kalb ile dua etmektir. eli yetişmediği bir kısım metalibi istemektir. bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatlı meyvesi, şudur ki: ""dua eden adam anlar ki: birisi var; onun hatırât-ı kalbini işitir, herşey'e eli yetişir, herbir arzusunu yerine getirebilir.. aczine merhamet eder, fakrına medet eder.""işte ey âciz insan ve ey fakir beşer! duâ gibi hazine-i rahmetin anahtarı ve tükenmez bir kuvvetin medarı olan bir vesileyi elden bırakma. ona yapış âlâ-yı illiyyin-i insaniyete çık, bir sultan gibi bütün kâinatın dualarını, kendi duan içine al. bir abd-i küllî ve bir vekil-i umumî gibi $ de. kâinatın güzel bir takvimi ol!... s.)"

duâ
allaha yalvarma, yakarış, isteme, dileme.

duâ
duâlar, niyazlar, çağırışlar. (bak: ed'iye)

duâ
duâlar.

duâgû
(duâhân) f. duâ okuyan. duâ eden.

duat
duâ edenler. Allah'a yalvaranlar. * dâvet edenler.

duâ-yı fiilî
fiil ile yapılan dua. yâni: istenilen şeyin sebeplerini yerine getirmeye çalışmak.

duâ-yı hayr
hâyırlı dua, hayır isteyen dua.

duâ-yı kavlî
sözle yapılan dua ki bildiğimiz meşhur duâlardır.

duâ-yı müstecab
kabul olunan dua.

duban
duman.

dubu'
yapışmak.

du'ce
gözün büyük ve siyah olması.

ducret
sıkıntı, gönül darlığı, zahmet. zaruret.

ducret-ver
f. sıkıntılı.

dud
kurt, böcek.

dud-alud
f. dumanlı.

dude
kurtcağız, küçük solucan, böcek.

dûd-hâne
f. kabile, silsile, hânedan, soysop.

dudhar
f. kelebek. * aşçı, yemek pişiren kimse. * külhancı.

dud-i harir
ipek böceği.

dudman
f. hanedân, sülâle, akarib, aile, kabile, kavim, aşiret.

dudu
hanım, kadın, hatun.

dug
f. ayran.

duga
akılsız kadın.

duga'
kedi miyavlaması. * tilki sesi. * zelil, hakaret görmüş kimsenin sesi.

dugab
tavşan sesi.

dugaga
ahmak, akılsız kişi.

dugata
eğri bir ağaç cinsi.

dugd
f. gelin, yeni evlenmiş kız.

dugmeran
kara, esved.

dugmus
rengi siyaha yakın küçük bir su canavarı.

dugn
karanlık, zulmet.

dugta
şiddet. * meşakkat, zorluk.

duh
f. kız, kerime, duhter. * havai fişek. * hasır otu, hasır sazı.

duha
kuşluk vakti. * güneş. * vuzuh ve beyan. * kur'ân-ı kerim'in 93. suresinin adı. vedduhâ da denir.

duhâ
kuşluk vakti.

duhâ
kuşluk vakti

duhala
yabancılar. muhacirler. sığınanlar. dahilde olanlar.

duhan
duman. tütün. * kur'an-ı kerim'in 44. suresinin adı. * mc: gaflet ve dalâlet dumanı ki, hakikatların görünmesine mâni olur. arap lisanında galib olan şerre, duhan tesmiye ederler. * kıtlık ve kuraklık.

duhan
duman.

duhân
duhanlar, dumanlar, sisler. * tütünler.

duhan-ı ateş
ateşin dumanı.

duhan-ı mübin
"aşikâre duman. (bu duhan hakkında iki tefsir rivayet olunmaktadır. birisi: ibn-i mesud hazretlerinden mervi olduğuna göre; şiddetli açlık ve kaht seneleridir. çünkü çok aç olan kimseye, gerek gözlerinin za'fından ve gerek çok kuraklık ve kahtlık senelerinde havanın fenalığından, semâ dumanlı görünür. bir de arab, galib olan şerre, duhan tesmiye eder. nitekim dumanlı hava tâbirini biz de kullanırız.) (e.t.)"

duhas
"denizlerde çok olan büyük bir canavar. (arkasıyla, boğulan kimselere yardım edip kurtarır, ""dülfin"" de derler.)"

duhh
tütün.

duhl
ufak kuşlar.

duhl
pencere. * çukur yer.

duhmesan
kara yağız, iri yapılı adam. * akılsız adam.

duhn
darı.

duhne
tohum tânesi, tek tâne. * darı.

duhruce
yellengen böceğinin yuvarladığı ters. * deve kuşunun yavrusu.

duhseman
kara yağız, iri vücutlu adam.

duht
f. kız, kerime.

duhte
f. sağılmış. * iğne ile dikilmiş.

duht-ender
f. üvey kız. * eskiden kadın esirlerinin bir cinsi.

duhter
f. kız.

duhtere
f. bekârlık, kızlık.

duhterî
f. kızlık, bekârlık.

duhter-i hindî
hindistanlı kız.

duhuk
doğurduktan sonra rahmi çıkan dişi deve.

duhul
içeri girme. içeri dahil oluş.

duhûl
girme.

duhul
dahil olma, girme

duhul ü huruc
içeri girip çıkma.

duhul-i muzafferâne
muzafferce giriş.

duhuliye
eskiden, satılmak üzere şehir ve kasabalara getirilen her cins ticaret malından alınan vergi. * bir yere girmek için verilen para.

duhur
zillet, zelillik, hakirlik, aşağılık. adilik.

duhur
sürmek. * ırak etmek, uzaklaştırmak. * horluk.

duhus
bâtıl olmak.

duhye
kuşluk vakti kesilen kurban.

du'k
zayıf adam.

duka
eskiden avrupa'ca pek yüksek bir asalet ünvanı idi.

dukak
ince nesne. * un. * zor, güç.

dull
helak.dum $ (devâm) : sâbit ve sâkin olmak.

du'ma
ulu yol.

dumr
zayıflık. * hafiflik.

dumu'
göz yaşları.

dumur
bir uzvun maddi veya mânevi kabiliyetinin körelmesi. gıdasızlıktan dolayı bir uzvun kuruyup kalması. helâk. körelmek. * bir yere izinsiz gitmek.

dumûr
körelme, kuruma.

du'mus
rengi siyaha benzer bir küçük su canavarı.

dumuz
susma, sükut.

dûn
gayrı, diğer, maadâ.

dûn
aşağı.

dunak
nezle.

dune
hastalık.

dunehu hart-ül katat
"""elini dikenli ağaç üzerine çekmek, ondan daha kolay."" meâlinde bir tabirdir."

dun-himmet
gayretsizlik, himmetsizlik. (bak: himmet.)

dûnhimmet
gayreti az.

dûn-perver
f. kötü kimseleri koruyan, alçak kişileri muhafaza edip onların ilerlemelerine yardımcı olan.

dûr
uzak.

dûr
uzaklaştırma, kaçırma

dur ü diraz
uzun uzadıya.

dura-dur
f. uzaktan uzağa. uzak uzak. uzun uzadıya.

durâ-duru
davar emziği.dar' : men'etmek, engel olmak. * ansızın haberli olmak. * eğrilik.

durah
gökte melâike kâbesi olan beyt-il mâmur.

durat
yellenme.

dur-baş
"f. ""uzak ol!"" anlamına gelen bir emir. * değnek, sopa, âsa."

durbe
âdet, haslet. * cür'et. * tecrübe.

dur-bin
f. uzak gören. uzağı gösteren âlet.

dur-binî
f. ilerisini görürlük, uzağı görmeklik.

durc
içine inci ve altın konulan küçük hokka.

dur-dest
f. ulaşılması zor şey, erişilmesi güç şey. uzak, uzun.

dure
hakir ve şânı küçük olan adam.

dur-endiş
f. önceden görüp düşünen. tedbirli. her şeyin ilerisini evvelden mülâhaza eden. ilerisini düşünen.

dûrendiş
ilerisi için kaygılanan.

dûrendişâne
ilerisi için kaygılanırcasına.

durî
f. uzaklık.

durit
kovmak, def etmek.

dur-nüma
f. uzağı gösteren.

dur-nümay
f. uzağı gösteren.

dur-nüvis
f. uzağı yazan. telgraf.

durr
zayıflık. hâli yaramaz olmak.

durre
inci.

duru'
savaşda giyilen zırhlar, cevşenler, çelik elbiseler.

durub
döğmeler, vurmalar, darblar.

durub-u emsal
meşhur sözler. darb-ı meseller. ata sözleri.

durûbuemsâl
atasözleri.

durus
kuyu örülen taş.

duruz
dünya nimetleri. * lezzet.

duud
nezle olmak.

duude
nezle olmak.

duule
zayıf ve ince olmak. * hor ve zayıf olmak.

duva
baykuş sesi.

duz
f. dikici, diken, dikmiş.

duzah
f. cehennem. tamu. * mc: keder. külfet.

duzahî
f. cehennem'e mahsus, cehennemî, zebani.

duzah-mekân
f. makamı cehennem olan kâfir, münâfık.

duzene
f. sivrisinek, arı gibi haşeratın iğnesi.

dûçar
f. yakalanmış. çatmış. mübtelâ. * ulaşmış.

dûçar
tutulmuş, yakalanmış.

dûş
f. omuz. ketif. * dün gece. * âlem-i menâm, rüya âlemi. * mütesadif ve mütelâki olan.

dûş
omuz.

dûş azmak
rüyâda iken kirlenmek, ihtilâm olmak.

duşab
f. hurma ve üzüm pekmezi. pekmez.

dûşâb
pekmez.

duşize
f. kız, bâkire. el değmemiş.

duşizegân
f. kız, bâkire. el değmemiş.

du'şuka
bir böcek cinsidir ve sahrâlarda olur.

dönüm
919 m2 lik eski bir arazi ölçüsü.

döviz
fr. yabancı devlet parası. * yabancı ülkelerde ecnebi paralarla ödenecek olan poliçe, çek gibi senetler.

düabe
lâtife etme, şaka yapmak. * oyun.

dü-âlem
iki dünya. dünya ve âhiret.

dü-bâlâ
f. iki kat.

dübar
çarşamba günü.

dübar
f. iki kat, çift kat, kat kat, katmerleşme.

dübare
f. iki kat, çift kat, kat kat, katmerleşme.

dübb
ayı.

dübba'
kabak.

dübbe
yol, tarik.

dübb-ü asgar
küçük ayı denen ve kutup yıldızı etrafında devreden yedi tanelik yıldız kümesi.

dübb-ü ekber
büyük ayı tâbir edilen, kutup yıldızı ile beraber etrafındaki yedi yıldız.

dübeyt
f. iki beyitten müteşekkil rübainin diğer ismi.

düble
beyaz helva parçası. * büyük lokma.

dübr
(dübür) kıç, mak'ad, süfre. * bir işin nihayeti, sonu. * bir şeyin arkası, gerisi.

dübse
siyaha benzeyen kırmızılık.

dübsiyy
kumruya benzer bir kuş.

dü'bub
zayıf nesne. * çirkin huylu, kısa boylu kimse. * kolay yol. * uzun at. * karınca nevinden bir nev. * hububattan bir cins.

dübul
su arkı.

dübur
oğul kız topluluğu. * bal arısı.

dü'bus
ahmak.

düca
zulmet, karanlık.

dücâ
karanlık, zulmet.

dücâ
bal arısının kovanı. * avcılar kümesi. * zulmet, karanlık.

dücac
galebe ile çağrışmak. * inlemek. * aldatmak, kandırmak.

dücace
(dücâce, dicâce) tavuk.

dücale
katran.

dücce
fazla karanlık, ziyade zulmet.

dücce-i lücce
denizin engin karanlığı.

dücen-dücenât
kapalı hava, karanlık.

düci
karanlıklar, zulümat.

dü-cihan
iki cihan. dünya ve âhiret.

dücme
karanlık, zulmet.

dücne
kapalı hava, karanlık.

dücun
bulutun göğü bürüyüp örtmesi.

dücye
bal arısının kovanı. * avcılar kümesi. * zulmet, karanlık.

dücye
karanlıklar, zulümat.

dücüc
tavuklar. tavuk, horoz ve piliç cinsleri.

dücüc
tavuk. * horoz, tavuk ve piliç cinsi.

dücünnât
bulut kat kat olma. * karanlık, zulmet. * yağmur yağma.

dücünne
bulut kat kat olma. * karanlık, zulmet. * yağmur yağma.

düden
coğ: yerin altında akan suların oyup meydana getirdiği derin kuyu.

dü-dide
f. iki göz.

dü-dilî
f. tereddüt, kararsızlık, neticeye varamamak.

düello
itl. hakareti tamir için iki kişi arasında hususan avrupa'da ve şâhitler önünde yapılan silâhlı çarpışma.

düello
şahitler önünde iki kişinin silahlı çarpışması.

düf
def.

düf'a
çok çabuk akan su.

düfak
bir şeyin dolu olması.

düffa'
büyük sel.

düfn
gömülmüş kuyu.

düfuf
def.

düfuk
atılmak. * dökülmek.

dü-gane
f. iki adet, iki tane, ikiz. çift.

dü-giti
f. iki âlem. dünya ve âhiret.

dühat
akıllılar. akılda çok ileri olanlar. dehâ sâhibi. son derece anlayışlı ve zekâ sahibi olanlar.

dühât
dahiler, üstün zekalılar.

dühdün
bâtıl nesne.

dühdür
bâtıl nesne.

dühem-edâhim
karayağız at.

dühkan
sipâhi. * köy kethüdâsı. * emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * bezirgân. * acem fellahlarının maslahatgüzarı.

dühme
siyahlık, karalık.

dühn
ot, yemiş veya çiçekten çıkarılan yağ.

dühn
sürülecek güzel kokulu yağlar.

dühriyy
yaşlı, ihtiyar, müsinn.

dühum
ansızdan gelmek. * çok fazla miktarda asker. * çok adet, kesret.

dühûr
devirler, zamanlar. dünyalar.

dühül
f. davul.

düka'
deve öksürüğü.

dükas
uyuklamak.

dükkân
öteberi satış yeri.

dükkân
dükkânlar.

dükk-dükük-dekâvât
hörgücü arkasına düşmüş dişi deve.* kaygan yer.

dükne
siyâha benzer bir renk.

dükuk
rüzgârın savurduğu toprak. * uzaklaşmış olan şey.

dülâhis
arslan. çeri kimse.

dülake
davar emziğinde kalan süt bakiyesi.

dülbe
çınar ağacı.

dülbent
f. tülbent.

dülce
(delce) gece vakti bir yere gitmek.

düldül
peygamberimizin hazreti aliye hediye ettiği binek hayvanı.

düleb
çınar ağacı.

düles
hızlı, seri.

dülfin
denize düşenlere yardım edip, onları kurtaran bir balık.

dülger
marangoz.

dülke
küçük bir canavar.

düllef
nişandan öteye düşen ok. * ağır yük getirip adımlarını birbirine yakın atan adam.

dülu'
huruç etmek, çıkmak.

düluk
batma, güneş batması.

düluk-uş şems
güneşin batışı.

dü'lul
belâ, zahmet, dâhiye.

düm
f. kuyruk.

düma
suretler. küçük putçuklar.

düma'
hastalık veya ihtiyarlık sebebiyle gözden akan yaş. * bahar günlerinde üzüm çubuğundan akan su.

dümâ
oyun. * ağaçtan yapılmış nakışlı suret. sanem.

dümac
çok sağlam nesne. * gizli örtülü olan şey.

düman
yemişin çürüklü olması. * ekine su düşüp, kesilmek.

dümasir
(demser) inişi yumuşak olan yer. * etli, büyük deve.

düm-büride
f. kuyruğu kesik.

dümdar
f. askerlikte arttaki emniyeti te'minle vazifeli, geriden gelen ve askeri tâkib eden birlik. ordunun geriden emniyet kuvveti. * mc: son zamanlarda gelen büyük evliyâullah.

dümdâr
ordunun arkasında giden gurup.

dümdarlık
ordunun arkasındaki güvenliği koruma görevi

dümel
tıb: büyük kan çıbanı.

dümluk
yassı, yuvarlak taş.

dümlus
berrak, yumuşak nesne.

dümlüc
doğan kuşu. * kan alacak yer.

dümme
arap oyunlarından bir oyun ismi. * yol, tarik.

dümmel
tıb: büyük kan çıbanı.

dümu'
gözyaşları.

dümu-edmu
helâk olmak. * göz yaşı.

dümuk
ansızın duhul etmek, birdenbire girmek.

dümur
destursuz olarak eve girmek.

dümus
geceleyin çok karanlık olmak.

dü-muy
f. saçına sakalına kır düşmüş adam.

dümye
oyun. * ağaçtan yapılmış nakışlı suret. sanem.

dümye
suretler. küçük putçuklar.

düm-çe
f. kısa kuyruk, kuyrukçuk.

dünb
f. kuyruk.

dünbal
f. kuyruk.

dünbale
f. kuyruk.

dünbe
f. kuyruk.

dünbek
f. bekçi davulu. * dümbelek.

dü-nim
f. iki parça, ikiye yarılmış, bölünmüş ikiye ayrılmış.

dü-nime
f. iki parça, ikiye yarılmış, bölünmüş ikiye ayrılmış.

dünu'
horluk, hakirlik.

dünya
"(müz: ednâ) (denâet veya dünüvv. den) en yakın, en aşağı. * şimdiki âlemimiz. (ahirete veya ölüme en yakın olmasından bu isim verilmiştir.) (dünyâ, âhiretin tarlasıdır. bir kitab-ı samedanîdir. hem bir mezraadır. hem birbiri arkasında dâim gelen geçen âyineler mecmuasıdır. hem seyyar bir ticaretgâhtır. hem muvakkat bir seyrangâhtır. hem bir misafirhânedir.)(ehl-i dalâletin vekili der ki, ehadisinizde dünya tel'in edilmiş. ""cife"" ismiyle yâdedilmiş. hem bütün ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat, dünyayı tahkir ediyorlar. ""fenadır, pistir"" diyorlar. halbuki: sen bütün kemalât-ı ilâhiyyeye medar ve hüccet, onu gösteriyorsun ve âşıkane ondan bahsediyorsun?elcevap : dünyanın üç yüzü var: birinci yüzü : cenab-ı hakk'ın esmâsına bakar. onların nukuşunu gösterir. mâna-yı harfiyle, onlara ayinedarlık eder. dünyanın şu yüzü, hadsiz mektubât-ı samedaniyyedir. bu yüzü gayet güzeldir. nefrete değil, aşka lâyıktır.ikinci yüzü : âhirete bakar. âhiretin tarlasıdır. cennet'in mezraasıdır. rahmetin mezheresidir. şu yüzü dahi, evvelki yüzü gibi güzeldir. tahkire değil, muhabbete lâyıktır.üçüncü yüzü: insanın hevesatına bakan ve gaflet perdesi olan ve ehl-i dünyanın mel'abe-i hevesâtı olan yüzdür. şu yüz çirkindir. çünkü: fânidir; zâildir, elemlidir, aldatır. işte hadiste varid olan tahkir ve ehl-i hakikatın ettiği nefret bu yüzdedir.kur'ân-ı hakim'in kâinattan ve mevcudattan ehemmiyetkârane, istihsankârane bahsi ise; evvelki iki yüze bakar. sahabelerin ve sair ehlullahın mergub dünyaları, evvelki iki yüzdedir. şimdi dünyayı tahkir edenler dört sınıftır:birincisi : ehl-i mârifettir ki, cenab-ı hakk'ın mârifetine ve muhabbet ve ibadetine sed çektiği için tahkir eder.ikincisi : ehl-i âhirettir ki ya dünyanın zaruri işleri onları amel-i uhreviden men'ettiği için veyahut şuhud derecesinde imân ile cennetin kemalât ve mehâsinine nisbeten dünyayı çirkin görür. evet hazret-i yusuf aleyhisselâm'a güzel bir adam nisbet edilse yine çirkin göründüğü gibi; dünyanın ne kadar kıymetdar mehâsini varsa, cennetin mehâsinine nisbet edilse, hiç hükmündedir.üçüncüsü : dünyayı tahkir eder. çünkü; eline geçmez. şu tahkir, dünyanın nefretinden gelmiyor; muhabbetinden ileri geliyor.dördüncüsü : dünyayı tahkir eder. zira dünya, eline geçiyor. fakat durmuyor gidiyor. o da kızıyor. teselli bulmak için tahkir eder. ""pistir"" der. şu tahkir ise; o da, dünyanın muhabbetinden ileri geliyor. halbuki, makbul tahkir odur ki; hubb-u âhiretten ve mârifetullah'ın muhabbetinden ileri gelir.demek makbul tahkir, evvelki iki kısımdır. cenab-ı hak, bizi onlardan yapsın. âmin. s.) (bak: alessevri velhut)"

dünyâ
içinde yaşadığımız âlem.

dünya
dünyada yaşayanlarca

dünyadâr
f. dünya işleriyle uğraşan, mal ve mülk sahibi olan. dünya hayatına fazla meyilli olan.

dünyâdâr
dünyalı.

dünyalık
t. zenginlik, para ve mal.

dünyaperest
f. dünyaya tapacak derecede ehemmiyet verip âhiretini düşünmeyen. maddiyatı çok seven.

dünyâperest
taparcasına dünyaya yönelen.

dünyevî
(dünyeviye) bu âleme mensub ve müteallik. dünyaya âit ve dünya ile alâkalı.

dünyevî
dünya ile ilgili, dünyalı.

dünyevî
büyük haşre örnek olarak bahar mevsiminde bitkilerin ve hayvanların dirilişi (bk. -ş-r)

dünüvv
ulaşmak, yakın olmak.

dü-pa
iki ayaklı.

dür
inci.

dürahis
katı nesne. * gövdesi etli olan insan veya hayvan.

düramih
yürürken sallanan kişi.

dürb
(dürb) bir şeyi âdet edinmek. * dadanmak, alışmak. * haslet, cür'et. * tecrübe etmek. * denemek.

dürbe
âdet. haslet. * cür'et ve mümareset. tecrübe.

dürbîn
uzaktan gören, dürbün.

dürbîn
dürbün.

dürc
kutu, kutucuk, küçük kutu. * mücevherat kutusu. * hokka gibi olan ağız, biçimli ağız.

dürce
kutu, kutucuk, küçük kutu. * mücevherat kutusu. * hokka gibi olan ağız, biçimli ağız.

dürc-i zer
altın kutusu.

dürd
f. tortu, çöküntü, posa, işe yaramayan kısım.

dürdakıs
başla boyun arasında olan kemik.

dür-dane
f. inci tanesi. * mc: çok güzel ve sevimli çocuk.

dürde
f. tortu, çöküntü, posa, işe yaramayan kısım.

dürdî
f. çöküntü, tortu.

dürdür
dişin kök yeri. * çocukların dişlerinin çıkıp bittiği yer.

dür-dürrât-dürer
inci.

dürece
süllem, merdiven. * bağırtlak kuşu. (kanatlarının içi siyah ve dışı boz olan bir kuş.)

dürer
f. büyük inciler.

dürer
inciler.

dürer-bâr
inciler yağdıran. * mc: çok kıymetli ve güzel sözler söyleyen.

dürer-i semavî
aslı vahiy ile gelen, parlak hakikatlı mânalar. semâvi inciler.

dürhamin
belâ. zahmet, meşakkat.

dürnuk
bir cins döşek.

dürr
(dürdâne, dürre) f. inci. inci tanesi.

dürr
inci.

dürr
f. büyük inciler.

dürrace
türac denilen kuş.

dürrae
ferâce, kaftan, elbise.

dürrat
büyük, iri inci taneleri.

dürr-dane
(bak: dürdâne)

dürre
büyük, iri inci taneleri.

dürr-efşan
f. inci serpen. söylediği sözler inci olan ağız.

dürre-i beyzâ
f. parlak, büyük inci.

dürrî
dürr'e mensub, inci ile ilgili.

dürr-i cân
f. canın incisi. çok sevgili.

dürr-i dırahşân
parlak inci.

dürr-i meknun
mahfazalı parlak inci.

dürr-i misâl
f. misâlin incisi. inci misâlinde, misâlin parlağı.

dürr-i nâb
beyaz, parlak inci.

dürr-i yegâne
eşi ve benzeri bulunmayan tek inci.

dürr-i yekta
f. benzeri olmayan, tek inci. * mc: hz. peygamber (a.s.m.)

dürr-i yetim
f. sadef içinde tek olan inci. * mc: hz. peygamber muhammed (a.s.m.)

dürr-i şirab
iri, büyükçe inci.

dürriyetim
peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm.

dü-ru
iki yüzlü.

düru'
zırh gömlekler.

dürub
kapı, bâb. * büyük, geniş sokak. * dâr-ı islâmla dâr-ı harp arasında olan sınır ve hudut.

düruc
dürmek. * geçmek. * koymak.

dürud
f. dua, medih, tahiyye, selâm. * ekin biçme. * yontmuş ağaç, kereste.

dürug
f. yalan, doğru olmayan söz.

dürug-zen
f. yalancı.

dürur
inmek. * akmak, seyelân.

dürus
dersler. * müfret olarak: bir şeyin eseri mahv ve müzmahil olmak.

dürûs
dersler.

dürus-i nâfia
faydalı olan dersler.

düruz
suriye'nin güneyi ile ürdün ve isrâil'de yaşayan ve sonradan araplaşmış olan bir kavimdir. arapça konuşurlar. dalâlet fırkalarından en bâtıl yolda olan bir fırkadır.

dürye
bilmek.

dürzi
suriye'nin güneyi ile ürdün ve isrâil'de yaşayan ve sonradan araplaşmış olan bir kavimdir. arapça konuşurlar. dalâlet fırkalarından en bâtıl yolda olan bir fırkadır.

dürüst
f. sıhhati yerinde, sağ, sahih, salim. * doğru, hatasız. * bütün, tam.

dürüst
doğru, düzgün.

dürüstî
f. doğruluk, düzgünlük, sağlamlık.

dürüşt
f. katı, kalın, yağun. * kaba, sert.

dürüştî
f. kabalık, sertlik, katılık, kalınlık, yoğunluk.

dürşe
hâcet, ihtiyaç.

düsme
toz bulaşmış olan nesne. * adi, alçak kimse.

düsse
arap çocukları arasında meşhur olan bir oyun.

düstur
f. umumi kaide. kanun, nizam. * örnek, nümune * üslub. izin, müsaade. * mu'teber ve mu'temed kimse. * destur.

düstûr
ilke, kural.

düstur
asıl. * kanun. * vezir-i azam, baş vezir.

düsum
yağlar.

düsum
yağ. * uyuz.

dü'sur
yıkılmış havuz.

düsur
mahvolma. eseri kalmama. ortadan kalkma. nişanı belirsiz olma. * kaftan eskime. * ev köhne olma.

düsut
dört bucaklı yastık ve elbise. * hile.

düsür
perçinler, halatlar, kenetler. geminin tahtalarını birbirine bağlayan rabıtalar.

düsür
kenet, urgan, halat, perçin, mismar.

dü-ta
iki kat.

düvab
işi birbirine ulaştırmak.

düval
f. tasma, kayış.

düvam
sabit ve sakin olmak.

düvar
baş çevrilme.

dü-vazdeh
f. oniki.

düvel
devletler.

düvel
devletler.

düvelî
(düveliyye) devletlerle alâkalı.

düvel-i muazzama
f. büyük devletler. düvel-i muazzama-i islâmiyye gibi.

düvel-i mü'telife
anlaşmış devletler. birinci cihan harbinde: ingiltere, fransa, rusya ve italya.

düvel-i müttefika
f. ittifak etmiş, birlik olmuş, birleşmiş devletler.

dü-vist
f. iki yüz.

düvle
"""devlet"" kelimesinin arapça tabirlerde geçen bir şekli. * iki asker muharebe ettiklerinde birinin diğerine galip olması. (düvlet malda; devlet harpte ve mertebede kullanılır.)"

düvuk
ahmaklık, hamâkat.

düvvac
hâkimlerin giydiği bol kaftan. * yorgan. * tac.

düvvame
çocukların çevirerek oynadığı bir fırıldak.

dü-vüm(in)
f. ikinci, saniyen.

düyun
borçlar.

düyûn
borçlar.

düyun
borçlar.

düyunat
borçlar.

düzd
f. sârık, hırsız.

düzd
f. hırsızlar, sürrak.

düzdan
f. hırsızlar, sürrak.

düzdân
f. sârık, hırsız.

düzdâne
f. hırsız gibi, hırsıza yakışır şekilde, hırsızca.

düzdî
f. hırsızlık, sirkat.

dü-zeban
f. iki dilli.

düzenbaz
hile yapan, aldatıcı.

düzeç
(uydurma bir kelimedir.) (bak: tesviye âleti)

düzine
on iki parçadan ibaret takım.

düzlem
(uydurma bir kelimedir.) (bak: müstevi)

düztaban
t. tıb: ayak tabanı düz olan kimse. böyle kişiler çabuk yorulurlar ve hızlı yürüyemezler.

düş
f. (bak: dûş)

düşab
f. pekmez.

düşâb
pekmez.

dü-şah
f. çatal ağaç. * tomruk. * eskiden suçlunun boynuna takılan çatal ağaç.

dü-şahi
f. çatal ağaç. * tomruk. * eskiden suçlunun boynuna takılan çatal ağaç.

düşenbih
f. haftanın ikinci günü, pazartesi.

düşeş
f. iki altılık. tavla zarında iki defa altı gelmesi.

düşeş
iki altılık.

düşin
f. dün gece.

düşine
f. dün gece.

düşnam
f. sövme, sövüp sayma, ta'n.

düşvar
f. müşkil. güç. zor.

düşvâr
zor, güç.

düşvar-ger
f. dağ.

düşvarî
f. zorluk, güçlük, suubet.

dıa
rahat.

dıame
evin direği. * ulu, şerif kişi, seyyid.

dıâme
destekler, payandalar, direkler.

dıayet
dâvet.

dıbâb
dişi kertenkele. * kapıya koyulan yassı enli demir.

dıbabe
yumuşak nesne.

dıbâb-edubb
keler, kertenkele. * yaraya merhem sürmek. * akmak. * süt sağmak. * yere yapışmak. * dudakta olan bir hastalık (çatlayıp kan akar). * hurma çiçeği.

dıb'an
erkek sırtlan.

dıbâr
cemaat, topluluk.

dıbatr
katı nesne.

dı'bil
belâ. * meşakkat, güçlük.

dıbk
"bürc dedikleri nesne ki ağaçta biter; yazda ve kışta bitmez. * ağaç posası."

dıbne
gülmek. * maymun sesi.

dıdd
mugâyir, aykırı. * düşman. * nazir, misil, benzer.

dı'f
her nesnenin bir misli miktarı.

dıfda'
kurbağa.

dıfda
kurbağalar.

dıfdı' (dıfda')
kurbağa.

dıffe
ırmak ve kuyu kenarı.

dıgs
yaş ve kuru karışık bir tutam ot. * te'vili sahih olmayan karışık rüya.

dıham
kalın ve iri olan şeyler.

dıhas
çok, kesir. * eskimeye yakın olan.

dıhh
güneş, şems.

dıhk
gülme.

dıhk-âver
f. güldüren, güldürücü.

dıhl
kısa boylu, tıknaz kimse.

dıhle
bir kişinin her işine karışan has adamı.

dıhrac
(dahrece) yuvarlama.

dıhrıs
terzilerin kullandığı tiriz denen cisim.

dıhvenne
habis kimse. * semiz kısa boylu, tıknaz kişi.

dıhye
sahabeden bir zâtın adı. (r.a.)

dı'îl
ölüme yakın olan hasta deve. * kurbağa yumurtası.

dıîn
asıl. * maden.

dı'îs
süngü ile çok vuran kimse.

dıkak
herşeyin ufalmışı, incesi, kırıntısı. * şirden adı verilen bağırsak.

dıkîs
akılsız kadın.

dıkk
yufka gibi ince olan şey. * bir nevi sıtma.

dıkka
rüzgârın savurduğu toprak. * uzaklaşmış olan şey.

dıkrar
koğucu, dedikoducu. * belâ. zahmet. * yalan söz. * fuhşiyât.

dıl'
karpuz veya kavun dilimi. * tıb: kaburga kemiği. * geo: dik kenar. kenar.

dılamis
yumuşak ve berrak olan şey.

dıl-azar
f. gönlü inciten, hatır kıran.

dıl'-i kâzib
tıb: göğüs kemiğine dayalı beş adet küçük kaburga kemiği.

dı'liye
deve kuşunun dişisi.

dımad
yara üstüne yapılan yakı ve bağlanan bez.

dımar
cehalet devrinde arabistanda bir sanem (put) ismi. * bir daha sâhibinin eline geçmesi ümid edilmeyen zâil olmuş mal. * sonraya bırakılan vâde. müddeti hudutsuz borç. * gizli.

dımn
her nesnenin arası. * koltuk.

dıms
duvar temeli.

dımışk
şam şehri. suriye'nin başkenti.

dına
izdihamlık, kalabalık, çokluk.

dınn
bahillik.

dınne
bahillik.

dıntar
çok yaşamış kertenkele.

dır'
(c.: dırâ'- duru') cevşen. cenkte, muharebede giyilen zırh.

dır
zırhlar. zırhlılar. zırhlı gemiler.

dır
savaşda giyilen zırhlar, cevşenler, çelik elbiseler.

dır'
zırh gömlekler.

dırab
erkek dişiye aşmak. * küçük dağlar.

dıraht
f. ağaç. şecer.

dırahşan
f. parlak. parıldayan. parlaklık. münevver, ziyâdar.

dırahşan
parlayan.

dırak
deriden mâmul kalkanlar.

dıram
ateşin alevlenmesi. * ateşin alevi. * odun parçası, tahta parçası (tezcek ateş tutuşup alevlenir.)

dırar
ziyân yetiştirmek.

dıraz
f. uzun.

dıraz-dest
f. el uzatan. el uzunluğu.

dırazî
f. uzunluk.

dırefs
ipek. * katı, sağlam nesne. * büyük iri yapılı adam. * büyük deve.

dırga
sıvı, balçık.

dırgam
arslan, esed, gazanfer, şir, leys, haydar.

dırgam
arslanlar, esedler, dırgamlar.

dırhami
bir dirhem.

dırr
avret üzerine avret almak, evli iken bir daha evlenmek.

dırre
sütün çokluğu. * sütün akanı. * turra. * kırbaç.

dırriz
bahil kimse. * kısa boylu, âdi kadın.

dırs
kertenkele, fare ve kedi gibi hayvanların eniği.

dırs
arka dişler, dişler.

dırv
av öğrenmiş olan köpek yavrusu. * dağ ağaçlarından pelit ağacına benzer bir ağaç.

dırve
av öğrenmiş olan köpek yavrusu. * dağ ağaçlarından pelit ağacına benzer bir ağaç.

dı's
kum. * kumdan yığılmaş yumuşak tepe.

dı've
nesep dâvâsı etmek. * yalan dâvâ etmek.

dıya
helak olmak, telef olmak.

dıyk
ince, dar.

dıyk
darlık.

dı'zabe
kısa boylu ve eti çok olan kimse.

emak
uzun, tavil.

eâcib
çok tuhaf ve acaib, şaşılacak şeyler.

eâcib
şaşırıp taaccüp edecek nesne.

eâcib-i dehr
dünyanın ve zamanın çok şaşılacak yerleri, şeyleri.

eacim
yabancılar, arap olmayanlar. iranlılar.

eadi
düşmanlar. hasımlar.

eali
itibarı ve şerefi yüksek zâtlar. iyiler. günahtan sakınan temiz ve sâlih amel sâhibi kimseler.

eâlim
alâmet, işaret, nişan.

eamm
pek şumullü, daha umumi ve geniş.

eâmm
pek umumi, en genel.

earib
çölde yaşayan, göçebe arablar.

eariz
aruzlar, şiir vezinlerinden bahseden ses kalıpları. şiirde beytin birinci mısraının son kısımları.

earr
hörgücü küçük deve.

easir
şiddetli fırtınalar, kasırgalar.

eazz
galip. * daha aziz, daha şerefli, en şerefli, azizler.

eazz-i ahibbâ
dostların en azizi.

eâzım
ileri gelen büyükler. büyük adamlar.

eâzım
büyükler.

eâzım-ı esmâ
içinde çok isimlerin mânası bulunan, isimlerin en büyükleri. cenab-ı hakk'a mahsus isimlerin en mühim ve büyükleri.

eâzım-ı millet
millet büyükleri.

eâzım-ı üdebâ
ediplerin, edebiyatçıların en büyükleri.

e'ba
yükler, hamuleler, çuvallar.

e'bâ
yük dengi, ağır yük.

ebab
bir yere gitmek için hazır olmak.

ebabil
"dağ kırlangıcı. kuş sürüsü. sürüler, bölükler.(hz. resul-ü ekrem'in (a.s.m.) doğumundan evvel, hristiyan habeşliler dinlerini yaymak için san'ada bir mâbed yaparak, kâbe yerine arabları bu mâbede çekmeğe çalıştılar. kâbe-i muazzama durdukça buna muvaffak olamıyacaklarını anladıkları için kudsi kâbe'yi tahribe karar verdiler. ebrehe kumandasındaki habeş hristiyan ordusu mekke'ye kadar geldiği sırada ebâbil kuşlarının gökten taş yağdırmaları üzerine mahvoldular. habeş ordusunun önünde bir fil yürütüldüğü için bu meşhur irhâsatdan olan tarihi hâdiseye ""fil vak'ası"" denir.) (b.o.l.) (çendan velâdet gecesinde değil, fakat velâdete pek yakın olduğu cihetle, o hâdiseler de irhâsât-ı ahmediye'dir ki (a.s.m.) sure-i elemtera keyfe'de nass-ı kat'i ile beyan edilen ""vaka-i fil""dir ki; kâbe'yi tahrib etmek için, ebrehe nâmında habeş meliki gelip, fil-i mahmudi namında cesim bir fili öne sürüp gelmiş. mekke'ye yakın olduğu vakit fil yürümemiş. çare bulamamış, dönmüşler. ebâbil kuşları onları mağlub etmiş ve perişan etmiş; kaçmışlar. bu kıssa-i acibe, tarih kitablarında tafsilen meşhurdur. işte şu hâdise, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın delâil-i nübüvvetindendir. çünki velâdete pek yakın bir zamanda, kıblesi ve mevlidi ve sevgili vatanı olan kâbe-i mükerreme, gaybi ve hârika bir surette ebrehe'nin tahribinden kurtulmuştur. m.) (bak: ebrehe)"

ebâbil
bir kuş türü.

ebâbil
kâbe'yi yıkmaya gelen habeş kumandanı ebrehe'nin ordusuna gökten taş yağdıran mübârek kuşlar

eb'ad
çok uzak, en uzak, daha uzak.

eb'âd
mesafeler, uzaklıklar.

ebâd
boyutlar, uzaklıklar.

eb'ad
yakın olmayan (hısım ve akraba.) * en uzak yerler.

eb'ad
uzaklık. baid olma. * aralık. * geo: bir cismin uzunluk, genişlik ve derinliği.

ebadid
müteferrik, dağınık.

eb'âd-ı bînihaye
sonsuz uzaklıklar.

eb'âd-ı nâmahdud
hudutsuz uzaklıklar ve mekânlar.

eb'âd-ı selâse
üç uzaklık ki bunlar : en, boy, yükseklik (derinlik).

ebaet
kamışlık yer. * kamış.

ebahh
sesi kısık olan kimse. avazı tutkun kişi. (müe: buhhâ)

ebahir
kuş kanadının üçüncü mertebede olan yelekleri.

ebaid
yakın olmayan (hısım ve akraba.) * en uzak yerler.

ebalis
(ebâlise) (iblis. c.) iblisler, şeytanlar.

ebarik
balçıklı, kumlu yer. * (ebrak. c.) alaca atlar.

ebârik
topraktan, tenekeden, hattâ bakırdan, gümüşten, altundan yapılan emzikli su kabı. * abdest almağa, çay, kahve v.s. yapmağa yarayan ayrı ayrı ve türlü türlü kaplar. * iyi ve parlak kılıç.

ebatih
kumlu dereler ve ırmaklar.

ebâtih
kumlu ırmak ve dere.

ebatil
beyhude, bâtıl, hurâfe, mantıksız, hakikatsız şeyler.

ebâtil
insanın böğrü. * en boş. boşuboşuna. çok bâtıl.

ebatıl
böğürler, yanlar.

ebâtıl
boş inanışlar.

ebazer
(bak: ebu zerr-i gıffarî)

ebazir
yemeklere katılan baharatlar, kurumuş kekikler.

ebb
kuru ot. taze ot. * mer'a, otlak, çayır. * kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak.

ebbal
deve çobanı.

ebbale
bir yüklük odun. * bir kısım halk. cemaat. cemiyet.

ebbar
iğneci. iğne yapan veya satan kimse.

ebbaz
kaçma, ürkme. * sıçrayıp atlayan karınca.

ebbed
(Allah ebedî, dâim eylesin!) mânasına bir dua.

ebced
arabça eski sâmi alfabesindeki harf sırasının sayı değerine göre tertiplenmesinden meydana gelen birinci kelime. bu tertip ibrâni ve süryâni alfabesindeki harfleri içine alır. ibâredeki kelimelerin sırası ve harflerin rakam değerleri şu suretle gösterilmektedir. $(ebced) $(hevvez) $(hutti) $(kelemen) $(sa'fes) $(kareşet) $(sehaz) $(dazig)bu sekiz kelime bütün huruf-u hecâ denen yirmi sekiz harfi içine almış ve sıra ile eliften gayn harfine kadar, birden bine kadar her harfte aşağıdaki sıra ile gösterildiği gibi değerler verilmiştir. elif: 1, bâ: 2, cim: 3, dal: 4, he: 5, vav: 6, ze: 7, ha: 8, tı: 9, yâ: 10, kef: 20, lâm: 30, mim: 40, nun: 50, sin: 60, ayn: 70, fe: 80, sad: 90, kaf: 100 rı: 200, şın: 300, te: 400, se: 500 hı: 600, zel: 700, dad: 800, zı: 900, gayn: 1000 şimdiki arabcada alfabe bu sırayı tutmuyorsa da harflerin rakam gibi kullanıldığı zaman, yine eski sıraya uymak için ebced sırasını da devam ettirmişlerdir. hem birbirine benzeyen harfler bu sırada dizilmiştir. eskiden islâmlarda matematik ve fizikte bu harflerin rakam yerine kullanıldıklarını biliyoruz.

ebced
arap harflerinin diziliş sırası, bu harflerin rakam olarak değerlerinden yola çıkılarak yapılan hesap.

ebced
eski sami alfabesindeki sıralanışa göre arapça harflere sayı değeri vererek tarih düşürme

ebced hesabı
"ebced harf tertibinde görüldüğü gibi, kur'ân-ı kerim daha nâzil olmadan harflere rakam değeri verilerek tarih yazılır ve hâdiseler kaydedilirdi. bundan böyle arab, fars ve türk ebediyatında hâdiselerin tarihleri ebced hesâbı ile yazılırdı. birçok muharebe, zafer, büyüklerin doğum ve ölümü, yüksek mevkilere geçiş, câmi, köprü, çeşme yapılış ve açılış tarihleri bu hesaba uyularak mısralarla ifade edilirdi. işte bu ebcede göre harflere sayı değerleri verilerek kuvve-i kudsiye sâhibi ve büyük evliya ve allâmelerden ve ehl-i sünnet ve cemaat eshabı birçok müellifler, kur'ân-ı kerim'den, âyet ve hadis-i şeriflerden de mânalar çıkarmışlardır. ebced hesabının kur'ân'a tatbikinden çıkan şudur ki: kur'ân'ın her kelimesi ve kelimelerdeki her harf bile Allah'ın ilim ve iradesiyle bilhassa belli maksatlarla seçilmiştir. her harfin bile yerine göre hususi bir vazifesi vardır.meselâ: elmalı tefsiri sh: 3956'da molla câmi merhumdan şu tarihî nakil vardır: kur'ân-ı kerim'in 34'üncü sure, 15'inci âyetinde (beldetün tayyibetün: $ ""iyi bir beldedir"" ifâdesi ile istanbul kasdedilmiştir ve istanbul'un fetih tarihi bu cümlenin ebcedi ile haber verilmiştir.) diye gösteriliyor: bu cümledeki harfleri sıra ile hesab ederek şu neticeyi görmekteyiz: 2 + 30 + 4 + 400 + 9 +10 + 2 + 400 = 857 hicri senesi oluyor. bu tarih istanbul'un sultan fatih mehmed hazretleri zamanında milâdi 1453 tarihinde fethine tevâfuk etmektedir. (29. mektub rumuzât-ı semaniyede : kur'ân-ı kerim'in 108. suresinde: $ ebcedî makamı 857 olarak, aynen ""beldetün tayyibetün"" gibi istanbul'un islâm eline geçmesi olan 857 tarihine tevafuk etmekle işaret ediyor... evet mâdem sure-i kevser, resul-i ekrem'e (a.s.m.) ihsan edilen fütuhat-ı azîmeye delâlet ediyor. elbette istanbul'a dahi bakıyor.)bundan başka, fetih suresinde $ âyetinin, sultan mehmed fâtih'in uzun hasan'a galib geldiği tarih 878 olarak görülmektedir.bundan başka timurleng'in şâm-ı şerif'i harab ettiği tarihi hesab edecek olursak, kur'ân-ı kerim'in 2'nci suresinin 114'üncü âyetindeki ""harab"" $ kelimesinden aynı hesabla: 600 + 200 + 1 + 2 = 803 hicrî tarihi çıkıyor.risale-i nur külliyatından şuâlar mecmuasında ve imâm-ı buhâri tarihinde ebi aliye ibn-i cerir ve ibn-i hâtem'den nakledilen ve kadı beyzâvi tefsirinde de mezkur bulunan aşağıdaki rivâyet dahi ebced hesabının kur'ân-ı kerim ile olan şeksiz alâkasını isbat etmektedir: (bir zaman benî isrâil âlimlerinden bir kısmı huzur-u peygamberîde surelerin başlarındaki $ gibi mukattaât-ı hurufiyyeyi işittikleri vakit, hesâb-ı cifir ile dediler: ""yâ muhammed! senin ümmetinin müddeti azdır."" hz. resul-ü ekrem onlara mukabil dedi: ""az değil!"" sâir surelerin başlarındaki mukattaâtı okudu ve ferman etti. ""daha var."" onlar sustular. ş.)"

ebcedhan
f. ebced okuyan. mektebe yeni başlayan, acemi.

ebcedî
ebcedle ilgili.

ebcel
"cüssesi büyük olan iri yapılı adam. * atta ve devede bulunan bir damar. (insanda o damara, ""ırk-ı ekhal"" derler.)"

ebda'
(bedi'. den) en bedi. ziyade bedi' ve güzel. daha çok dikkati çeken.

ebdâ
en güzel, en bedi.

ebdâ-büdü'
islâm içinde kazılan kuyu. * evvel, ibtidâ, başlangıç. * hisse, nasip. * başlama, başlayış, ilk.

ebdal
(bedil veya bedel. c.) evliyâdan, ziyâde nuraniyyet kazanmış olanlar. evliyâ zümresinden bir cemaat. arapçada halkın lüzumlu işlerinin tasarrufuna memur bir cemaata denir. (mâsivâ alâkasından mücerret ve cenab-ı hakk'ın muhabbetinde fâni ve müstağrak olan zâtlar. o.s.)

ebdan
bedenler. tenler.

ebdân
gövde, vücut, ten.* vücudun kol, bacak ve baş gibi ayrıca kısımlarından başka diğer merkezi kısmı. * ağacın dal ve budaktan başka olan kısmı, kütük. * kale bedeni.

ebecc
patlak gözlü adam.

ebed
"ebedîlik. zevalsizlik. sonu olmamak. (bak: beka)aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan ""kuvve-i hayâliye""ye denilse ki: sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünya verilecek, fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın. tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla ""oh"" yerine ""ah"" diyecek ve teessüf edecek. demek, en büyük fâni, en küçük bir âlet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor. işte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki: bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir. bu dünya ona bir misâfirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur. s.)(insanın fıtrat-ı zişuuru olan vicdanı saadet-i ebediyeye bakar, gösterir. evet, kim, kendi uyanık vicdanını dinlerse, ""ebed!... ebed!"" sesini işitecektir. bütün kâinat o vicdana verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz. demek o vicdan, o ebed için mahluktur. demek bu vicdanî olan incizab ve cezbe, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat-ı câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir. s.)"

ebed
sonsuz gelecek zaman.

ebed
ebedler, sonsuzluklar.

ebedd
gövdeli, iri cüsseli kimse. iki uyluğunun arası geniş ve etli olan kimse.

ebede
sonsuza kadar

ebeden
(ebedâ) devamlı olarak. kat'â ve aslâ. hiçbir vakit.

ebeden
sonsuza dek.

ebedgâh
f. kabir, mezar.

ebedhane
f. kabir, mezar.

ebedî
sonsuza ve ebediyete âit. ebediyete dâir ve müteallik.(kur'ân bize bu âlemin fâni, geçici olduğunu, herşeyin devamlı değiştiğini ve takdir edilen bir zaman sonunda sona erdiğini ve ereceğini belirtiyor. madde âleminin bir başlangıcı ve sonu olduğunu bundan da anlıyoruz. kur'ân, bize ebedî âlemin varlığını da haber veriyor, bu dünya hayatının ebediyet âlemine geçiş için bir hazırlık, tekâmül ve geçiş dönemi olduğunu, ebediyet âlemindeki hayata uygun bir varlık olmak için bu dünyada Allah'ın emir ve kanunlarına uygun yaşamak gereğini hatırlatıyor ve emrediyor.)

ebedî
sonsuzla ilgili.

ebedî
sonu olmayan âlem, âhiret

ebedi
sonu olmayan sonsuz mutluluk, huzur

ebedin
sonsuzluğun yolu (bk. e-b-d)

ebediyet
sonsuzluk.

ebediyet
sonsuzluk âlemi; âhiret

ebediyyen
ebedî olarak, ilel-ebed. * hiç bir vakit, hiç bir zaman.

ebediyyen
sonsuza kadar.

ebedperest
sonsuzluğu sevip arzulayan.

ebed-ül âbidîn
ebediyyen, sonsuz olarak.

ebed-ül-âbâd
tükenmez, ebedî hayat. sonsuzluk. * cennet.

ebedülâbâd
sonsuzlar sonsuzu.

ebedül'âbad
sonsuzluklar ülkesi; sonsuz hayat, cennet

ebelet
çok yemekten gelen ağırlık, hazımsızlık.

eben
töhmetli, kabahatli kişi. * adâvet, düşmanlık.

eben an-cedd
babadan, dededen.

eber
hurmanın budaklanması ve ıslah edilmesi. * akrep sokması.

eberr
çok faziletli, şerefli. çok sâdık ve dindar. çok iyilik sever. * şenlikten uzak, bedevi.

ebes
çok süt içmekten dolayı midede ve karında meydana gelen şiş. $

ebeveyn
ana ile baba. (eb ile ümm.)

ebeveyn
ana ile baba.

ebgaz
çok fazla buğzedilen, hiç sevilmeyen, nefret edilen.

ebh
unutulan şeyi hatırlatmak.

ebhak
bir gözlü.

ebhal
(buhl. den) en hasis, çok cimri, daha tamahkâr. * büyük gözlü.

ebhar
nefesi ve ağzı fena kokan adam.

ebhâr
bahirler, deryalar, denizler.

ebhâr-ı vâsia
geniş denizler.

ebhas
gözlerinin üstünde veya altında bir miktar yumruca et parçası olan kişi.

ebhekan
kuzu kulağı adı verilen ot.

ebhel
ardıç ağacının yemişi. * ardıç ağacının bir nevi

ebhem
söz söylemeye muktedir olmayan. konuşmaya iktidarı bulunmayan adam.

ebher
en bâhir, en âşikâr. en parlak, daha çok zâhir. * temiz kanı yürekten bedene dağıtan büyük bir damar.

ebhire
dumanlar, buğular.

ebhur
buharlar. buğular.

ebi
[bk. bilgiler - ebu bekir (r.a.)]

eb-i müşfik
şefkatli baba, merhametli peder.

ebib
iri taneli yağmur.

ebih
yüzünden örtüyü kaldırmayan tesettürlü kadın.

ebil
nasârâ rahibi ve ekâbiri.

ebi-l benât
kızların babası.

ebil-ül ebilîn
isa peygamber (aleyhisselâm)

ebiye
imtinâ edici, çekinen kadın.

ebka
ağlattı (mânasında mâzi fiili. bak: ibkâ)

ebka'
alaca karga.

ebkâr
bekârlar. * mc: evvelce kimsenin söylemediği sözler.

ebkâr-ı efkâr
evvelce söylenmemiş olan fikirler.

ebkem
(bükm. den) dilsiz. konuşamıyan.

ebkem
dilsiz.

ebkem
dilsizler. ebkemler.

ebkem ü lâl
cevapsız bırakmak. susmak. dilsiz gibi sükût etmek.

ebkemî
f. dilsizlik, dili olmamak.

ebkemiyet
dilsizlik. konuşamamazlık.

eblad
eser.

eblak
rengârenk. * alaca bulaca. * alacalı at.

eblak-süvar
f. alaca ata binmiş kişi. * mc: savaşçı, cenkçi yiğit.

eblağ
en beliğ. daha beliğ. daha fasih. çok beliğ.

eblağ
yerinde adamına göre güzel söz söylemenin en üstünü.

eblec
açık kaşlı. * mc: nurlu, parlak, vuzuhlu.

ebled
ebleh, ahmak, bön. söylenilen şeylere aklı hemen taalluk etmeyen kimse. * açık kaşlı. * şişman gövdeli kişi.

ebleh
ahmak. bön. budala.

ebleh
alık, budala.

eblehâne
f. ahmakçasına. eblehçesine.

eblehâne
alıkça, budalaca.

eblehî
f. ahmaklık, saflık, bönlük.

eblehiyyet
ahmaklık, eblehlik, bönlük, salaklık, saflık, kalın kafalılık.

eblek
f. alacalı renk.

eblem
kalın dudaklı adam.

eblim
bal, asel.

ebluk
f. münafık, iki yüzlü adam. * şarlatan.

ebluç
f. ezilmiş tozşekeri. nebat şekeri.

ebnâ
oğullar. çocuklar. veledler. ferzendeler.

ebnâ
oğullar.

ebnâ-i âdem
adem oğulları. insanlar.

ebnâ-i beşer
insan oğulları.

ebnâ-i cins
kendi sülâlesinden gelenler. aynı cinsten olanlar.

ebnâ-yı mazi
mâzinin insanları.

ebnâ-yı sebil
yolcular, seyahat edenler, seyyahlar.

ebnâ-yı vatan
vatan evlâtları.

ebnâyıcins
aynı türden olanlar.

ebnâ-üd dehaliz
anası babası belli olmayıp etrafa atılmış, sokağa bırakılmış çocuklar.

ebniye
binalar. yapılar.

ebniye
yapı, ev. yapma, kurma. * gr: müteaddi, lâzım, meçhul, mütavaat gibi fiillerin esasını mevzu yapan kitab.

ebniye-i atika
eski binâlar.

ebniye-i mürtefia
yüksek binalar.

ebr
ürkmek. kaçmak.

ebrac
burçlar, kaleler.

ebrah
zor olmak, güç olmak.

ebrak
fazlaca parıltılı. * taşlı, kumlu, balçıklı yer. * alaca renkli at. * iki renkli lekeli bir şey.

ebrâr
özü sözü doğru olanlar, hamiyetliler. sâdıklar. iyiler.

ebrâr
hayırlılar, iyiler.

ebrâr
va'dinde sâdık. sözünde duran. muhsin. keremkâr. * nimetleri herkese, umuma ihsan eden. * gerçeklik, sıdk. * susuz, kuru yerler. * toprak. yeryüzü, yer.

ebrâr-ı ümmet
ümmetin iyileri. hayırlıları.

ebras
insanın rengini degiştiren alaca ve miskin eden çok fena bir maddi hastalık ismi.

ebrec
gözünün akı çok olan güzel gözlü kimse.

ebred
(berd. den) çok soğuk.

ebrehe
kâbeyi yıkmak isteyen kumandan.

ebrek
en bereketli.

ebrencen
f. bilezik. kadınların kollarına taktıkları altından mâmul zinet eşyası.

ebresim
ibrişim.

ebresimî
ibrişimci.

ebreş
alaca benekli at. * kırmızı ve beyazdan meydana gelen alaca renk.

ebr-i bahar
bahar bulutu.

ebr-i bârân
yağmur bulutu.

ebr-i ihsan
ihsan, lütuf bulutu.

ebric
yayık adı verilen ve yoğurttan yağ çıkarılan nesne.

ebrkâr
"f. şaşkın, sersem, ne yapacağını bilmeyen adam. (ebr'in ""bulutun"" yerinde durmayıp gezici olmasından kinâye olarak, bu mânayı aldığı sanılmaktadır.)"

ebru
f. kaş. * bir nevi dalgalı kumaş ve kâgıt ismi.

ebrû
kaş, dalga dalga kırmızı yanak, bir süsleme sanatı.

ebruferah
f. güler yüzlü.

ebruvân
f. kaşlar.

ebs
sütü çok içmekten dolayı karnı şişmek.

ebsar
gözler. dikkat sahipleri. görücüler.

ebsâr
gözler.

ebtah
kumlu ırmak ve dere.

ebtah
kumlu dereler ve ırmaklar.

ebtal
insanın böğrü. * en boş. boşuboşuna. çok bâtıl.

ebter
kuyruğu kesik hayvan. * sonunda oğlu ve kızı kalmayan insan. * ölümünden sonra adı hatırlanıp anılacak hayrı ve ihsanı kalmayan kişi. * eksik, tamamlanmamış.

ebter
güdük, kesik.

ebtine
çukur yer, kuytu yer.

ebu
peder, baba, ata, eb.

ebû
baba, ata.

ebu
[bk. bilgiler - ebu bekir (r.a.)]

ebû
çok doğru ve sadık ebû bekir (bk. bilgiler)

ebu bekir-i sıddık (r.a.)
"asıl adı abdullah, künyesi ebu bekir, lâkabı sıddık ve atik. erkekler içerisinde resul-i ekreme (a.s.m.) ilk iman eden; bütün muharebelerde ona refakat eden; seferde, hazarda, bütün tehlikeli anlarda peygamber efendimizle (a.s.m.) beraber çalışmış ve onun en yakın sahâbesi. onun sohbetinden feyz almış, nübüvvet sırlarının en samimi mahremi. her şeyini, bütün malını islâmiyet uğruna, peygamberimize (a.s.m.) sadakati ile feda etmiş, sırf lillâh için çalışmış, hiç bir maaş kabul etmeden hilâfet makamında bulunmuş, islâmın ilk reis-i cumhuru olmuştu. seçimle başa geçmiş, zekât vermeği kabul etmemek ve irtidad etmek gibi hareketlere karşı mücadele etmişti. kur'ân-ı kerimin sure ve ayetlerini ilk def'a cem' edip bir cilt halinde toplamıştı. hilâfeti zamanında hz. halid kumandasında islâm ordusu suriye ve şamı fethetmişti."

ebu cabir
ekmek.

ebu ca'de
kurt, zi'b.ebu cafer $ bin abdullah bin cafer bin ebî tâlib (r.a.) : resul-i ekrem aleyhissalatü vesselâm'dan 25 hadis rivayet etmiştir. kureyş'in haşimî kolundandır. 80 senesinde 80 yaşında iken vefat etti. (r.a.)

ebu ca'fer
sinek.

ebu cehl
"""cehalet babası"" demek olan bu kelime, hazret-i resul-i ekrem (a.s.m.) zamanında, mu'cizeleri ve çok delilleri ve peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ı gördüğü halde iman etmeyen din düşmanı puta tapan gururlu bir müşrikin lâkabıdır. bedir gazasında öldürüldü."

ebu cemil
tere otu.

ebu davud
(bak: kütüb-ü sitte)

ebu eyyub
deve, cemel.

ebu eyyub-il ensarî
sahabe-yi kiramdan olup halid bin zeyd-i hazrecî diye de anılır. hicretten sonra peygamberimize (a.s.m.) ilk mihmandârlığı yapmış idi. hicretin 50. yılında pir-i fâni olduğu halde teberrüken kostantiniyye'nin fethine azimet eden islâm ordusu ile harbe iştirak etmiş, istanbul surları dışında şehid olmuştur. sonradan ancak sultan mehmed fatih'in hocası akşemseddin hazretleri tarafından mezarı keşf edilmiştir. 150 hadis-i şerif nakletmiştir. (r.a.)

ebu halid
köpek, kelb. * canavar.

ebu hanife
(bak: imam-ı a'zam)

ebu hasan-ı şazelî
(ebu hasan şazelî) nureddin ebu hasan-ı şazelî de denildiği gibi ali bin abdullah diye de anılmaktadır. tunus'lu olup şazeliye tarikatı kurucusu olarak bilinir. tasavvufî, ilmî bir çok eseri vardır. tarikatının tekke ve zaviyesi yoktur. hicri 654 yılında mekke-i mükerreme'ye giderken sahrada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (r. aleyh)

ebu humeyd
ayı denilen canavar.

ebu hüreyre (r.a.)
peygamberimize (a.s.m.) bütün gücüyle hizmette bulunmuş ve i'lâ-yı kelimetullâh yolunda peygamber (a.s.m.) ile bütün muharebelere iştirak etmiş, 5374 aded hadis-i şerif nakletmiştir. hicri 75 yılında, medine-i münevvere'de, 78 yaşında iken dâr-ı bekaya irtihâl etmiştir. (r.a.) (bak: ashab-ı suffa)

ebu ikrime
güvercin kuşu.

ebu iyaz seleme bin amr bin el ekvâ (r.a.)
biat-ı rıdvanda hazır bulunan, gayet cesur, nişancı, hamiyetperver bir sahabedir. 77 hadis-i şerif rivayet etmiştir. hicrî 74 tarihinde, 80 yaşında iken medine-i münevvere'de vefat etmiştir. (r.a.)

ebu kalemun
"bir nevi kumaş ki, göze türlü türlü görünür. bâzıları ""gülistân-ı kemhâ"" derler."

ebu katade haris bin rib'iy (r.a.)
ensardan ve resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın süvarilerindendir. 170 hadis-i şerif rivayet etmiştir. uhud gazvesinden itibaren bütün muharebelere iştirak etmiş bir kahraman olup 74 tarihinde 80 yaşında iken medine'ye avdetinde vefat etmiştir. (r.a.)

ebu kays
çakal.

ebu leheb
"(ebi leheb) asıl adı: abduluzza'dır. güneş gibi, âlemleri aydınlatan resul-i ekrem aleyhissalatü vesselâm'ın nurundan gözünü kapadı ve küfre hizmete çalıştı, iman etmedi. peygamberimizin amcası idi. karısı ve oğulları sırf düşmanlık için çalıştılar. adı ""alev babası"" mânasında olan ""ebu leheb"" kaldı."

ebu mansur-u matüridî
(bak: matüridî)

ebu nafi'
sirke.

ebu sabir
tuz, milh.

ebu said-il hudrî
ashab-ı kirâmın en mümtazlarından ve ensardandır. 1170 hadis-i şerif rivayet etmiştir. uzun müddet fetva vazifesinde bulunmuş, hicri 72'de 86 yaşında iken medine-i münevvere'de vefat etmiştir. (r.a.)

ebu süfyan
(mi: 597 - 653) kureyş kabilesinin bir kolu olan beni ümeyyenin reisi ve hz. muâviyenin (r.a.) babası.

ebu süleyman
horoz.

ebu talha zeyd bin sehl (r.a.)
ashab-ı kiram arasında, sayılı kahramanlardan ve atıcılardandır. resul-ü ekreme (a.s.m.) atılan oklara göğsünü germiştir. 20 hadis-i şerif rivayet etmiştir. hicri 34 tarihinde vefat etmiştir. bütün muharebelere katılmış bir kahraman-ı islâmdır. (r.a.)

ebu talib
"(...-619) peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) amcasıdır. (diyorsunuz ki: amcası ebu tâlib'in imanı hakkında esahh nedir?elcevap: ehl-i teşeyyu, imanına kail; ehl-i sünnet'in ekserisi, imanına kail değiller. fakat benim kalbime gelen budur ki: ebu tâlib, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın risaletini değil; şahsını, zâtını gayet ciddi severdi. o'nun -o gayet ciddi- o şahsî şefkati ve muhabbeti, elbette zâyie gitmeyecektir. evet, ciddi bir surette cenab-ı hakk'ın habib-i ekremini sevmiş ve himaye etmiş ve taraftarlık göstermiş olan ebu tâlib'in inkâra ve inada değil, belki hicab ve asabiyet-i kavmiye gibi hissiyata binaen, makbul bir iman getirmemesi üzerine cehennem'e gitse de; yine cehennem içinde bir nevi hususi cennet'i onun hasenatına mükâfaten halkedebilir. kışta bazı yerde baharı halkettiği ve zindanda -uyku vasıtasıyla- bazı adamlara zindanı saraya çevirdiği gibi, hususi cehennem'i, hususi bir nevi cennet'e çevirebilir... m.)"

ebu tayyib el-mütenebbi
(hi: 915 - 965) kûfe'de doğdu. bağdat'ta öldü. büyük şairlerden olup, divanı vardır.

ebu za'fel
fil.

ebu zene
"maymun.ebu zerr-i gıffarî $ cündüb bin cünâde (r.a.) : ilk islâm olanların beşincisi olup ilimde ibn-i mes'ud hazretlerine müsavi sayılırdı. resül-ü ekrem aleyhissalâtu vesselâmdan 281 hadis-i şerif nakletmiştir. hazreti ali kerremallahu vechehu kendisine ""ilim dağarcığı"" lâkabını vermiştir. hi: 31'de hakkın rahmetine kavuşmuştur. (r.a.)"

ebu ziyad
eşek, hımar.

ebu zübab
fâre.

ebu zür'a
domuz, hınzır.

ebu-d derda
"uveymir adı ile de meşhurdur. ashab-ı kirâmın âlim ve hakîmlerindendi. peygamberimiz: ""uveymir, ümmetimin hakimlerindendir"" buyurmuştur. uhud'dan itibaren bütün muharebelerde bulunmuştur. 179 hadis rivâyet etmiştir. hikmetli sözlerinden birisi şudur: ""âlim olmayınca insan müttaki olamaz, bir âlim âmil olmadığı halde ilim sâhibi sayılamaz."""

ebuk
kaçmış köle.

ebu-l ala-i maarrî
(mi: 973 - 1057) kör olmasına rağmen hafızasının fevkalâdeliği ile tanınmış büyük arap şairlerinden biridir ki, kasideleriyle meşhurdur.

ebu-l avn
hurma.

ebu-l emin
tokluk, şiba'.

ebu-l fadl
altun.

ebu-l haris
arslan.

ebu-l husayn
tilki.

ebu-l iber
utanmaz, edepsiz, hayasız adam.

ebu-l ka'ka'
kuzgun.

ebu-l meymun
bal, asel.

ebu-l mireh
şeytan.

ebu-l muhtal
katır, bağal.

ebu-l vakt
vakit ve hâlin te'siri altında kalmıyanlar.

ebu-la-şey
hiçbir şeyin babası. hiç bir şeyi olmayan.

ebulâşey
hiçbir şeyi olmayan.

ebu-n naci'
helva.

ebu-n necm
tilki.

ebu-t-turab
hz. alinin (r.a.) bir lâkabı.(bu isim hz. ali radiyallahu anh, toprak üzerine oturduğu veya yattığından dolayı tevâzuuna işareten peygamber efendimiz (a.s.m.) tarafından verilmiştir.)

ebu-z zeheb
çok zengin olan adam, altın babası.

ebûü
"""ikrar ederim, sığınırım, itiraf ederim, tövbe ederim"" mânasına fiildir."

ebva'
medine-i münevvere'ye bağlı olup, mekke-i mükerreme yolunda bir köyün adıdır. medine'ye yirmiüç mil uzaklıktadır. köyün üstünde dik ve kuru bir dağın adı da ebvâ'dır. bu köy iki şey ile meşhurdur. biri: peygamberimizin annesi hz. amine'nin kabri orada bulunmaktadır. ikincisi ise: hicretin birinci senesinde birinci defa olarak yapılan gazanın orada olmasıdır.

ebvâb
kapılar. * kısımlar. bahisler. parçalar.

ebvâb
kapılar, bölümler.

ebvâb-ı müzehheb
yaldızlı kapılar.

ebvâb-ı rahmet
rahmet kapıları.

ebvâb-ı semâ
"semâ kapıları, gök kapıları.(78. surenin 18. ve 19. âyetlerinin tefsirinden bir kısmıdır:""o fasl günü o gündür ki, sura üfürülür. yani sur üfürülünce siz ölüler uykudan uyanır gibi uyanır kalkarsınız da, (sure: 17, âyet: 71 mantukunca) her ümmet imamıyla çağırılarak derhal alay alay, ümmet ümmet, cemaat cemaat mahşere gelirsiniz ve o sırada, semâ açılmıştır. nizâm-ı âlem değişmiş; bugün kapalı, sağlam bir bina olan semâ fethedilmiş; (sure : 69, âyet: 16 mazmununca inşikak edip yer yer açılmıştır da hep kapılar olmuştur. her tarafı kapılardan ibaret gibi küşâd edilmiştir."" e.t.)(7. surenin 40. âyetinin meâlinden bir parça: ""şüphe yok o kimselere ki, küfre düştüler ve bizim vâzıh âyetlerimizi tekzib ettiler, onların birer âyet-i ilâhiye olduğunu kabul etmediler ve onlara karşı tekebbürde bulundular, onlara imandan ve muktezasıyla amel etmekten kaçındılar. onlar için gök kapıları açılmaz, onların duaları, amelleri kabul edilmez veya onların ruhları oralara yükselemez. ve deve, iğnenin deliğine girinceye kadar; öyle büyük bir cisim, o kadar dar bir yere girinceye kadar; öyle mümkün olmayan bir hâdisenin vukuuna değin, yani hiçbir zaman cennete giremiyeceklerdir. onların cennet'e girmeleri, böyle vukuu muhâl birşeye muallaktır, onlar ebediyyen cehennem'de muazzeb olup duracaklardır."" ömer nasuhi bilmen)"

ebvam
baykuş.

ebvine
çadır direği, direk.

ebyan
cömert, eli açık, muhtaçlara ve yoksullara yardım eden kimse. * yemekten tiksinen kişi.

ebyat
beyitler. iki mısradan müteşekkil kısımlar.

ebyât
beyitler.

ebyaz
beyaz. akça. parlak. daha parlak. sefid olan.

ebyâz
en beyaz, parlak.

ebz
ürkme, korkma. kaçma, kaçış. * aniden, birdenbire ölmek.

ebza
göğsü çıkık.

ebzah
göğsü çıkık.

ebzar
yemeklere konulan baharat.

ebzâr
yemeklere katılan baharatlar, kurumuş kekikler.

ebzer
üst dudağında sarkık derisi olan.

ebzün
küvet, banyo. * içinde yıkanılabilinen küçük havuz.

ecâcir
dam, çatı.

ecâdil
çakır doğan kuşu.

ecahil
en cahil, daha bilgisiz olanlar.

e'cam
arab olmayanlar. güzel arabi bilmeyenler. güzel ve fasih konuşamıyanlar. * acemiler.

ecamire
taifeler, kabileler, kavimler.

ecanib
ecnebiler. yabancılar.

ecânib
yabancılar.

ecanin
hamam taşı. * içinde bez ve kaftan yıkanılan kap.

ecâri
bir şey yetişmeyen kumlu yer.

ecbe
alnı geniş olan adam.

ecc
devekuşu seğirtmek.

ecce
sıcak fazla olmak. * karışmak.

ecda'
burnu kesik olan kimse. * kulağı, eli ve dudağı kesik kimse.

ecdad
dedeler. babalar. büyük babalar.

ecdâd
atalar, dedeler.

ecdâf
makbere, kabir, mezar. * yemen diyarından gelir bir otun adı. (bir kimse bu otu yese su içmeye muhtaç olmaz.)

ecdas
kabirler. mezarlar.

ecdel
çakır doğan kuşu.

ecder
(cedir. den) daha büyük. pek münasib.

ecebe
büyük alınlı. alnı geniş olan kimse.

ecel
her mahlukun ve canlının Allah tarafından takdir edilen ölüm vakti. âhirete göç etmek. * ileride olacağı şüphesiz olan. * Allah'ın takdir ettiği ömür.

ecel
ömrün sonu, vade.

ecel
ölüm

ecel
eceller. ölümler, vâdeler.

ecel-i fıtrî
her mahlukun yaradılışı itibariyle cenab-ı Allah (c.c.) tarafından tayin olunan vasati ömrü. * biyolojik ömür.

ecel-i kazâ
(bak: ecel-i mübrem.)

ecel-i mev'ud
mukadder olan ölüm. şüphesiz gelecek olan ölüm.

ecel-i muallak
levh-i mahv isbat'ta mukadder olarak yazılı, bâzı şartlarla mukayyed olan ecel. ecel-i müsemma.

ecel-i mübrem
elinden kurtulunması mümkün olmayan, kaçınılmaz olan ecel.

ecel-i müsemma
f. muayyen bir zamana kadar, Allah'ın takdir ettiği ölüm.

ecel-i nâ-gehan
ansızın gelen ecel. birdenbire âni ölüm, vefat.

eceliyyet
sonradan vukuu şüphesiz olan hâdise.

ecell
(celil. den.) çok güzel. çok büyük. en üstün. çok celil.

ecell
en büyük.

ecell-i mahlukât
mahlukların en üstünü. insan.

ecem
çok fazla sıcak.

eceme
(c.: acâm-ecemât - ecem-ücüm) meşelik. * kamışlık.

eceme
arslan yatakları. * çalılıklar, ağaçlıklar, meşelikler.

ecemm
mızraksız adam. * boynuzsuz koyun. * etli kemik. * bacasız ev.

ecen
suyun tadı ve rengi değişik olmak.

ecerran
ins ve cinn.

eceşş
gür sesli.

ecfan
göz kapakları. * asma çubukları. * kirpikler.

echam
gözü büyük ve kırmızı olan. * (müe: cahmâ)

echel
çok câhil. çok bilgisiz. en câhil.

echel
en cahil.

echel
en cahil, daha bilgisiz olanlar.

echeliyet
aşırı bilgisizlik.

echeliyyet
çok bilgisizlik. çok câhil oluş.

echibe
ebücehil karpuzu. * korkudan dolayı kederli olmak.

ecic
ateş parlaması.

ecil
işini geriye bırakan, geciktiren. * geciktirilen, geriye bırakılan şey. * bir yerde birikip toplanmış su.

ecille
fazilet, ilim ve rütbe itibariyle daha yüksek olanlar. büyükler.

ecim
bir şeye çok devam etmekten usanç gelme. * suyun necis olup bozulması. * birini istemediği hâle koymak.

ecinne
ceninler. ana karnındaki çocuklar.

ecinnî
cin taifesinden bir fert. (bak: cinn)

ecinnî
tek cin.

ecir
ücretle çalışan, nefsini kiraya veren. gündelikçi.(devletler, milletler muharebesi tabakat-ı nev-i beşer muharebesine terk-i mevki ediyor. zirâ, beşer esir olmak istemediği gibi, ecir olmak da istemez. s.)

ecir
ücret, karşılık.

ecîr
ücretle çalışan.

ecir
sanayi devrimiyle gelen işçilik dönemi

ecîr
sanayi devrimiyle gelen işçilik dönemi

ecir
ecirler, sevablar.

ecirlik
t. ücretle çalışma, hizmetkârlık.

ecirnâ
(icâret. den) bizi hıfzeyle, muhafaza eyle (meâlinde.)

ecirnâ
bizi koru.

ecirni
(icâret. den) beni hıfzeyle, beni koru (meâlinde).

ecirnî
beni koru.

ecl
"illet, sebeb, cihet. için, dolayı... den. arabçada ""li"" ilâve ederek kullanılır. meselâ: li-eclillâh $ : Allah için, Allah rızası için."

ecla
pek âşikâr, pek belli. pek parlak, ziyade güzel. * başında kıl bitmeyen kel.

ecla'
dudakları kısa olup dişlerini tamamen örtmeyen.

eclâ
en parlak.

eclad
hayvan derileri.

eclah
devenin veya üstü düz olan arabaların üzerlerine yapılan ufak kulübe. * başı kel olan adam.

eclec
yumru ve geniş alınlı.

eclef
(cilf. den) çok edepsiz, pek hayasız.

eclel
ulu ve büyük kimse. * azam.

ecliyet
cihetiyet, sebebiyet. sebeb oluş.

ecliyet
sebeplik.

ecma
üstü açık ev.

ecma'
en toplu. birikmiş. ziyade birleşmiş.

ecmâ
en toplu.

ecmain
hepsi, cümlesi.

ecmâin
hepsi, cümlesi.

ecmal
develer. * cümleler. * yekünler.

ecmat
ormanlar, sık ağaçlı yerler.

ecme
orman, sık ağaçlı yer.

ecme
meşelik, kamışlık, ağaçlıklar.

ecme
ormanlar, sık ağaçlı yerler.

ecme
sık ağaçlık yerler.

ecmel
(cemil. den) çok güzel, en yakışıklı. daha güzel.

ecmel
en güzel.

ecnab
yanlar. yan taraflar.

ecnad
cündler, askerler, erler, neferler, taburlar.

ecnâs
çeşitler, neviler, türler.

ecnâs
cinsler, türler.

ecnâs-ı muhtelife
çeşitli, türlü cinsler.

ecneb
muti ve münkad olmayan. itaatkâr olmayan. * garib, yabancı, ecnebi. *sert başlı at.

ecnebi
yabancı. garip. alışmamış. başka milletten olan.

ecnebî
yabancı.

ecnebî
arap alfabesinin dışında kullanılan lâtin harfleri

ecnebi
ecnebiler. yabancılar.

ecnebiyyet
ecnebilik, yabancılık, gariblik.

ecnef
haktan, doğruluktan, adaletten uzaklaşan, ayrılan adam. * beli eğri, kambur olan adam.

ecniha
kanatlar. cenahlar. taraflar.

ecr
bir iş, bir hizmet mukabilinde verilen şey. * ahirete aid mükâfat, hayır ceza. * ücret, mukabil, karşılık. sevab. * tıb: kırılan bir uzvun sarılması.

ecr
ücret, karşılık.

ecr
iyilik ve sevap

ecr
sevaplar, ücretler, mükâfatlar. * kiralar.

ecra'
bir şey yetişmeyen kumlu yer.

ecram
ruhsuz büyük varlıklar. cirmler. yıldızlar.

ecrâm
cansız varlıklar.

ecram-ı semaviye
gök cisimleri, yıldızlar.

ecram-ı ulviye
ulvi yıldızlar. büyük cirimler.

ecrân-ecrine-cürün
hurma kurutma yeri.

ecras
büyük çıngıraklar, çanlar.

ecreb
uyuz hayvan veya insan.

ecred
tüysüz adam, köse. genç. * çorak, otsuz yer. bir şey yetişmeyen arazi. * tüyü yumuşak ve kısa olan at.

ecr-i müsemmâ
mukavele ve pazarlıkla kararlaştırılan ücret.

ecribe
dağarcıklar, meşin veya bezden yapılmış olan çantalar.

ecsad
cesedler. cisimler. tenler. vücudlar.

ecsâd
cesetler.

ecsam
cisimler.

ecsâm
cisimler.

ecsam-ı nâmiye
büyüyüp yetişen cisimler. nebat gibi büyüyenler.

ecsam-ı ulviye
ulvi cisimler.

ecsel
karnı büyük olan kişi.

ecsem
cesim, pek iri, gövdesi büyük olan. iri yarı kişi.

e'cube
taaccüb olunacak şey. ucube. pek acib ve garib olan. * hayret edilecek derecede olan isti'dad.

ecuc
ışık veren, parlayan. parlak nesne. * suyun tuzlu ve acı olması.

ecvad
sahiler. cömertler. eli açıklar.

ecvaf
içler. kovuklar.

ecvâl
akıl. * rey. * kuyu duvarı. aşağısından yukarısına kadar kuyunun taraflarından her bir tarafı.

ecvâz-cevzât
ceviz. * her nesnenin ortası.

ecved
en cömert. en sahi. daha iyi.

ecved-i mensucat
dokumaların en iyisi.

ecved-ün nâs
insanların en iyisi olan hz. peygamber (a.s.m.)

ecvef
ortası boş. kof. * mc: boş kafalı. çok cahil. * gr: ortasında harf-i illet sayılan elif, vav, yâ harfleri bulunan fiil kökü.

ecvibe
cevaplar.

ecvibe
cevaplar.

ecvibe-i müskite
susturucu cevaplar.

ecyad
uzun boyunlar.

ecyaf
kokmuş etler. cifeler.

ecyal
soylar. tâifeler. kavimler. nesiller.

ecyâl
insan topluluğu, zümre, kavim. * nesil, batın, kuşak. * yengeç.

ecyed
uzun boyunlu (adam.)

ecyed
uzun boylu olmak.

ecyem
gözü büyük ve kırmızı olan. (müe: ceymâ)

eczâ
eczacılıkta kullanılan çeşitli maddeler. * ciltlenmemiş kitab ve saire. * cüz'ler, parçalar, kısımlar. * bir kimyevi terkible vücuda gelip yanma hassası gibi böyle bir kuvvet ve te'siri haiz bulunan şey.

eczâ
cüzler, parçalar, kimyevi madde.

eczahane
f. eczacı dükkanı. ecza dolabı. ilaç satılan mağaza.

eczâhâne
ilaç yapılıp satılan işyeri.

eczâ-i asliye
vücudda temel teşkil eden parçalar ve kısımlar, unsurlar.

eczâ-i unsuriyye
esas teşkil eden parçalar.

eczâ-i zâide
fazladan olan kısımlar, parçalar.

eczal
ağaç kökleri, tomrukları.

eczâ-yı şerife
kur'ân-ı kerim'i meydana getiren otuz cüz.

eczeb
suyu geçirmeyen sağlam zemin.

eczem
(cüzâm. dan) cüzamlı, miskinlik illetine uğramış olan. * parmakları veya eli kesik olan adam.

ecüme
havuz.

edâ'
"yerine getirmek. ödemek. borcunu vermek. vazifesini yapmak. * tarz. üslub. * şive. * tekebbür. * fık: namazı vaktinde kılmağa ""eda"" ve vakit geçtikten sonra kılınan namaza da ""kaza"" denir. (bak: kaza)"

edâ
yapma, ödeme, davranış, anlatım yolu.

eda
yerine getiren

edâ
yerine getiren

ed'ac
gözleri kara renkte ve büyükçe olan. * pek siyah şey.

eda'i
mesel, hikâyat. * bilmece, yanıltmaç.

eda-i ferâiz
Allah'ın (c.c.) farz olarak emrettiklerini yerine getirmek. farz vazifelerini ifa etmek.

edakk
en dakik, pek ince, çok mühim.

edakk-ı umur
işlerin en mühimmi.

edall
iyice sapıtmış.

edâmallah
Allah (c.c.) dâimî eylesin (mealinde duâ.)

edani
ednâlar, en deniler, en alçaklar. alçak, pek bayağı ve aşağılık kimseler.

edat
sebep. âlet. avadanlık. * gr: kendi başına mâna ifade etmeyip, kelime veya fiillerle birlikte mâna ifade eden kelime veya harf. isim ile fiilden gayri kelime.

edat
" ""hem, için"" gibi kendi başına mânâsı olmayan yardımcı kelime."

edat
aletler. takımlar, parçalar. * gr. fiil veya isimlere eklenen küçük kelime veya harfler. edatlar.

edâvâ
deriden yapılmış su kabı. asker matarası.

eda-yı deyn
borç ödeme.

eda-yı salât
namazı vaktinde kılma.

edb
ziyafet verip, halka yemek yedirmek.

edbar
(dübür ve dübr. c.) ard ve arka taraflar. herhangi bir şeyin sonları ve akibetleri.

edbar-ün nücum
fecirden evvel kılınan iki rek'at nafile namaz.

edbar-üs sücud
akşam namazından sonra kılınan iki rek'at nafile namaz.

edbes
rengi ne kızıl, ne siyah olan hayvan.

edd
kuvvet. * yetişmek. * ric'at etmek.

eddai
"""mâlum bir duâcı. duâcınız. hayrınızı isteyen"" meâlinde imza yerine yazılan bir tâbir."

eddâî
belli bir duacı, duacınız.

edeb
"terbiye. kavlen, fiilen insanlara lütuf ile muamele etmek. güzel ahlâk. usluluk. hayâ. * ıst: sünnet-i resul'e (a.s.m.) uygun hareket etmek. * utanılacak şeylerden insanı koruyan meleke; kuvve-i râsiha-i nefsiye. * edebiyat ve ondan bahseden ilim.(kur'anın edebi ise: öyle bir hüznü verir ki, âşıkane hüzündür. yetimâne değildir. firak-ul ahbabdan gelir. fakd-ül ahbabdan gelmez. lemeat)"

edeb
terbiye, güzel ahlak, haya.

edeb-amuz
edeb öğreten.

edebî
edebe dâir. güzel söylenmiş yazı. edebiyata âit. ehl-i edebe, terbiyeli, ahlâklı ve edebli olanlara dâir ve edebe mensup ve müteallik.

edebî
edeple ilgili, güzel söz ve yazı.

edebî
edebiyat ile ilgili yön

edeb-i kelâm
söz güzelliği, söz zarifliği. * edb: ifade arasında bayağı ve çirkin tabirlerin bulunmaması. ifadenin güzel oluşu.

edeb-i muâşeret
(bak: âdâb-ı muaşeret)

edebiyat
"düşünce, duygu veya herhangi bir hakikatı veya herhangi bir fikri yazı veya sözle, manzum veya nesir halinde güzel şekilde ifâde san'atı. bu san'atla uğraşan ilim kolu. * edebiyata âit yazıları toplayan kitap.edebiyatın sözlük anlamından biri de edebe, yani terbiyeye uygun söz söylemektir. demek ki edebiyatçı edepli olmalı, edepsizce söz ve yazılar edebiyat olamaz.(edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelân; onlar içinde gezer, haricine çıkamaz: ya aşkla hüsündür, ya hamâset ve şehâmet, ya tasvir-i hakikat. işte yabani edebse hamâset noktasında hakperestliği etmez.belki zâlim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla kuvvet-perestlik hissini telkin eder. hüsün ve aşk noktasında, aşk-ı hakiki bilmez.şehvet-engiz bir zevki nefislere de zerkeder. tasvir-i hakikat maddesinde, kâinata san'at-i ilâhî suretinde bakmaz;bir sıbga-i rahmanî suretinde göremez. belki tabiat noktasında tutar, tasvir ediyor; hem ondan da çıkamaz.onun için telkini aşk-ı tabiat olur. maddeperestlik hissi, kalbe de yerleştirir; ondan ucuzca kendini kurtaramaz.yine ondan gelen, dalâletten neş'et eden ruhun ıztırabatına, o edepsizleşmiş edeb (müsekkin, hem münevvim); hakiki fayda vermez. s.)"

edebiyat
güzel ve etkili biçimde konuşma ve yazma sanatı.

edebiyat yapmak
mc: güzel ve uzun uzun sözlerle mevzu dışına çıkarak konuşmak.

edebiyat-ı cedide
1896 - 1901 tarihleri arasında avrupa te'siri ile meydana gelen edebiyat cereyanına verilen isim. yeni edebiyat. servet-i fünun edebiyatına verilen ad.

edebiyyun
edebiyatçılar. edebiyatla uğraşanlar.

edebiyyûn
edebiyatçılar.

edeme
"derinin iç yüzü. (dış yüzüne ""beşere"" derler.)"

edevat
aletler. takımlar, parçalar. * gr. fiil veya isimlere eklenen küçük kelime veya harfler. edatlar.

edevât
âletler.

edevat-ı kitabet
yazı vasıtaları.

edeyan
f. çok koşan hayvan.

edfa
(edfâk) beli kamburlaşıp bükülmüş kimse. * uzun boynuzlu keçi. * kanadı uzun kuş.

edfâ
çok hararet. * derin duvar. * deveden gelen fayda, menfaat.

edfer
iğrenilen, tiksinilen, nefret edilen şey.

edgam
yüzü ve dudaklarının etrafı siyah olup, sâir bedeni başka renk olan at.

edgas
yaş ve kuru karışık bir tutam ot. * te'vili sahih olmayan karışık rüya.

edhak
daha uzak, daha ırak.

edhan
sürülecek güzel kokulu yağlar.

edhar
eb'ad ve erzel kimse.

edhem
karayağız at.

edhine
duhanlar, dumanlar, sisler. * tütünler.

edi
küçük ve şerir (adam). * küçük kap.

edib
edebiyatçı. güzel ve san'atlı söz söyleyen veya yazan. * edebli, terbiyeli.(edibler edebli olmalı, hem de edeb-i islâmiye ile müteeddib olmalı. ve onların sözleri, kalb-i umumi-i müşterek-i milletten bitarafane çıkmalı. ve matbuat nizamnamesini, vicdanınızdaki hiss-i diyânet ve niyet-i hâlisa tanzim etmeli. ik. m.)

edîb
edebiyatçı, edepli, terbiyeli.

edib
edibler, edebiyatçılar. * edeb sâhibleri. zarif kimseler.

edibâne
f. edibe yakışır, terbiyeli bir surette. edebiyatçı gibi.

edîbâne
edebiyatçı gibi, edeplice, terbiyelice.

edib-i bî-müdanî
eşsiz edebiyatçı.

edille
deliller, işaretler. alâmetler. rehberler. isbat vasıtaları.

edille
deliller, kanıtlar.

edille-i akliye
akıl ile bulunan isbat vâsıtaları, akli deliler.

edille-i asliye
(bak: edille-i erbaa)

edille-i erbaa
(edille-i şer'iye) fık: fıkıh ilminin istinad ettiği deliller: kitab (yani kur'an-ı kerim'deki deliller), sünnet, icma-ı ümmet ve kıyas-ı fukaha. (usul-ü erbaa ve edille-i asliye tabirleri de aynı mânada kullanılır.)

edille-i katı'a
itiraz edilmeyecek derecede kat'î ve sağlam deliller.

edille-i kaviyye
sağlam deliller.

edille-i tâliye
huk: örf, âdet, teâmül, istishab, asıl ve amel, maslahat-ı mürsele, kaide-i külliye, âsâr-ı sahabe ve âsâr-ı kibar-ı tabiîn gibi deliller.

edille-i şer'iye
(bak: edille-i erbaa)

edim
sahtiyan, tabaklanmış deri. * satıh, yüz, zemin.

edim-i arz
yer yüzü.

edimme
derinin ikinci tabakası.

edirrâ
kör, a'mâ. * nefis. * cismin bakiyyesi. * iri vücutlu fakir kişi.

ed'iye
duâlar.

ed'iye-i hayriye
hayırlı dualar.

ed'iye-i me'sure
peygamberimiz (a.s.m.) ile, sahabelerden naklolunan te'sirli ve makbul duâlar.

ediyye
az, kalil.

edken
bulanık, * rengi siyaha yakın olan.

edlem
karayağız, siyah adam. * kara eşek. * uzun yanaklı. * uzun boylu.

edm
üns tutmak. * ittifak etmek, birleşmek. * ıslâh etmek.

edmas
"kaşlarının üç kısmı ince ve dipleri kalın; başının kılları ise az olan kimse."

edmen
f. hâlis ve katıksız misk.

edmiga
beyinler, dimağlar.

edmu'
göz yaşları. aberat.

edna
pek aşağı, en alçak. pek az, pek cüz'i. * çok yakın.

ednâ
pek aşağı.

ednâ
ednâlar, en deniler, en alçaklar. alçak, pek bayağı ve aşağılık kimseler.

ednanî
(denâvet. den) beni yaklaştırdı (meâlindedir.)

ednas
pislikler, necisler, kirler. * en aşağılar, âdi ve bayağı kişiler.

ednâs
kir, pas, pislik, murdarlık, necaset.

ednef
burnu kısa olan adam.

ednik
çengel.

edra'
vücudu beyaz, başı siyah olan at. * hecin.

edred
dişsiz, dişi çıkmamış veya dökülmüş kimse.

edrem
f. eğerin altına konulan keçe.

edreng
f. sıkıntı, içdarlığı. musibet, belâ, felâket, âfet.

edsak
ağzı büyük olan adam.

edsem
çok yağlı (şey.)

edser
gaflette bulunan, gafil adam.

edv
aldatmak, hud'a.

edva
illetler, hastalıklar.

edvâ
maraz, hastalık. * meşakkat, zahmet.

edvâc
iki şeyin birbirine eğilip ulaşması.

edvar
devirler, zamanlar.

edvâr
devirler, dönemler.

edvar-perdaz
devirleri dile getiren. devirleri terennüm eden.

edvar-ı hamse
"beş devir, beş vakit.(beşer esirliği parçaladığı gibi ecirliği de parçalayacaktır: bir rü'yada demiştim: devletler milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedid olan harbine terk-i mevki ediyor. zira beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. şimdi ecir olmuştur; onun yükünü çeker, onu da parçalıyor. beşerin başı ihtiyar; edvar-ı hamsesi var. vahşet ve bedeviyet, memlukiyet, esaret, şimdi dahi ecirdir, başlamıştır geçiyor. s.)"

edvar-ı sâbıka
geçen zamanlar.

edvar-ı seb'a
yedi devreler. dünyanın yaradılışından beri geçirdiği devreler ki, nazariye olarak söylenir.

edvek
devenin, misvak ağacını yemesi. * bir yerde sâkin olmak. * yaranın veremi sakin olmak.

edveş
gözü dumanlı adam.

edviye
ilâçlar, devâlar.

edviye
devalar, ilaçlar.

edviye-i müessire
te'sirli ilaçlar.

edyak
dîkler, horozlar.

edyan
dinler.

edyân
dinler.

edyan-ı bâtıla
bâtıl dinler. bozuk, hükmü hakikatten ayrılmış olan dinler.

edyan-ı mefsuha
hükmü kaldırılmış eski dinler. hıristiyanlık, yahudilik gibi. (bak: mensuh.)

edyan-ı semaviye
Allah tarafından gönderilmiş hak dinler.

edyar
manastırlar, kilisler. hıristiyanların ibadethâneleri.

edyâr
kilise, manastır. * âlem-i insaniyet, insanlık âlemi.

ef'a
engerek yılanı. * mc: fena huylu, tabiatı kötü olan adam.

ef'a
engerek yılanları.

efadıl
(efâzıl) faziletliler, iyiliksever ve temiz kimseler.

efâdıl
üstün nitelikli kimseler.

efahim
büyük zatlar. pek büyük, muhterem kimseler.

efahis
taşların aralarında veya kayalıkta bulunan kuş yuvaları.

efâhis
kayalarda olan kuş yuvası.

efai
engerek yılanları.

efaik
yalanlar, dolanlar, düzme sözler. iftiralar.

efâik
yalan, dolan, iftira.

efaim
vâsi olmak, geniş olmak, bol olmak.

efakil
titrekler, titreyenler.

efâkil
titremek.

ef'âl
fiiller, işler, ameller.

efâl
fiiller, işler.

ef'al
insanların iş ve davranışları (bk. f-a-l)

ef'âl-i hasene
iyi ve güzel ameller, fiiller, işler.

ef'âl-i ihtiyariyye
kişinin kendi isteğiyle yaptığı işler, kişinin kendi ihtiyârî fiilleri.

ef'âl-i mükellefîn
"mükellef olanların (yani; cenâb-ı hakk'ın teklif ve emirlerini kabul ve vazifeli kimselerin) yaptıkları amel ve işler. bunlar şu isim altında sıralanır: farz, vâcip, sünnet, müstehab, mübah, mekruh, haram, sahih bâtıl, fâsid, helâl."

ef'âl-i seyyie
kötü ve çirkin ameller, fiiller ve işler.

efanin
değişiklikler. * işler, şartlar, hâller. * sarmaşık gibi birbirine sarılmış sık ağaç dalları.

efarit
ifrit gibi, ifrite benzer adamlar. hilekârlar, kurnazlar, cüretliler. * pek hain cinler. * şeytanlar, iblisler.

efatih
mantar ve ona benzer bitkiler.

efavic
bölükler, takımlar, kısımlar.

efavik
hıçkırıklar.

efaviye
yemeklere konulan kokulu baharat.

efâvık
hıçkırık.

efayik
uydurma, düzme, asılsız, yalan sözler. iftiralar.

efâzıl
fâzıllar, faziletliler. mümtaz ve çok bilgili kimseler.

efâzıl-ı ukalâ
akıllıların en ileri gelenleri.

efâzıl-ı vükelâ-yı fihâm
büyük vekillerin bilgilileri.

efda'
eli ve ayağı eğrilmiş.

efdah
(fadih. den) çok rezil, daha rezil.

efdal
daha faziletli, daha lâyık, daha iyi.

efdal
daha üstün.

efdal
fâzıllar, faziletliler. mümtaz ve çok bilgili kimseler.

efdalan
emn ile adâlet.

efdaliyet
faziletçe üstünlük. fazileti, iyiliği ziyâde olmak.

efder
(evder) f. amca. babanın erkek kardeşleri. * yeğen. amca, hala, teyze çocukları.

efek
sarfetmek, harcamak.

efekk
zayıflıktan dolayı omuzu mafsaldan ayrılmış olan kimse.

efektif
fr. nakit para, elde bulunan para.

efell
güdük kılıç.

efendi
(rumcadan) sahib, mâlik, mevlâ. ağa. şer'î hâkim, kadı, molla. (saygı ve nezâket mübalağası olarak kullanılır. eskiden büyüklere ve şâyân-ı hürmet zâtlara efendimiz denildiği gibi, her zaman için hz. peygamber aleyhissalâtu vesselâm'a da, mü'minler efendimiz diyerek hürmet ve sevgilerini ifade ederler.)

efendi
sahip, saygın, terbiyeli.

eferr
çok koşan, pek çok kaçan.

effaf
çok of! çeken. sıkıntılı, muztarib ve kederli kimse. elemli, gamlı, tasalı adam.

effak
ticaret için bütün dünyayı dolaşıp gezen tüccar adam.

efgan
f. acı ile bağırıp çağırmalar. feryatlar ve istimdat.

efgan
figanlar, inlemeler.

efgar
(figâr) f. yaralı, kötürüm, sakat, cerih.

efgen
(figen) f. düşüren, yere atan, yıkan, yere atıcı, düşürücü, yıkıcı.

efgende
f. yere atılmış, düşürülmüş. yıkılmış, yıkık. bozulmuş, tahrib edilmiş. * biçare, zavallı, düşkün.

efhâ
çorbaya katılan veya dövüp yemek üzerine ekilen bir ot. * soğan.

efhac-fahcâ
insanın veya hayvanın iki baldırının arası birbirine yakın olması.

efham
anlayışlar, zihinler, anlamalar.

efhâm
anlamalar, en iyi anlayan.

efhâm
büyük zatlar. pek büyük, muhterem kimseler.

efhâr
destesenk dedikleri taş. * taş.

efhas
her şeyin içleri, boşlukları.

efhaz
akrabalar, yakın hısımlar.

efhâz
kişinin gayet yakın olan kabilesi. * uyluk.

efhem
anlayışlı, kolay anlayan.

efid
(eftid) : f. medhedici, öven, sena eden. * hayret edilecek, şaşılacak, taaccüb edilecek şey.

ef'ide
kalbler. gönüller.

ef'ide-i hâlise
temiz ve saf kalbler. bozulmamış, tahrib edilmemiş kalbler, gönüller.

efih
bir adamın beynine vurmak.

efik
dibâgatı tamam olmamış deri.

efika
fenâ, hoş olmayan, çirkin ve kötü şey.

efike
yalan, dolan, iftira.

efike
yalanlar, dolanlar, düzme sözler. iftiralar.

efike
uydurma, düzme, asılsız, yalan sözler. iftiralar.

efil
(c. afâl-efâil) genç küçük deve.

efile
(c. afâl-efâil) genç küçük deve.

efin
çürük ceviz. * zayıf fikirli ahmak kimse.

efjûl
f. kandırma. * kışkırtma, tahrik etme. * dağınık, perâkende.

efk
(ufuk) yalan söyleme. * kaçmak. bir işten sapmak.

efkam
eğri.

efkar
pek fakir, çok fakir.

efkâr
fikirler. düşünceler.

efkâr
fikirler.

efkâr-ı âliye
yüksek düşünceler, fikirler.

efkâr-ı âmme
halkın düşüncesi ve fikirleri.

efkar-ı fukara
fakirlerin en fakiri, çok fakir.

efkâr-ı sâibe
maksada uygun fikirler, doğru sözler.

efkâr-ı umumiye
(bak: efkâr-ı âmme)

efkârıâmme
umumun fikirleri, halkın düşünceleri.

efkel
titremek.

efkel
titrekler, titreyenler.

efl
gurub etmek, batmak.

eflâ-felâvâ
atın yavrusu. tay.

eflâ-felâvâ
atın yavrusu. tay.

eflah
çok felah bulan, kurtulan, selâmete çıkan. taleb ettiği şeye, arzusuna vasıl olan.

eflâh-felhâ
alt dudakta yarık olması.

eflak
osmanlı imparatorluğu zamanında, romanya'yı meydana getiren asıl ülke (merkezi bükreş'tir.)

eflâk
felekler, gökler. dünyalar, âlemler. asumanlar.

eflâk
gökler.

eflatun
plâton. (m.ö. 429 - 347) aristo'nun üstadı, sokrat'ın talebesi, eski yunan filozofudur.

eflâtun
eski bir filozof

eflatunî
leylakî ile ergüvanî arasında, hafif mor karışık renk.

eflatuniye
eflâtuna göre olan felsefe, düşünüş (plâtonizm). çok ileri veya parlak devir.

eflec
(felc. den) seyrek, sık olmayan diş. bazıları dökülmüş olan diş. * geniş omuzlu, kollarının arası açık olan adam. * nüzul hastalığına tutulmuş olan kimse.

eflec-ül esnân
seyrek dişli.

efles
çok müflis, iflâs etmiş, züğürt.

eflud
yetişkin, gürbüz (çocuk).

efn
noksan etmek. içmek. * sağmak. * davarın sütü az olmak.

efnad
bunaklar, yaşlarının ilerlemesinden bunamış olanlar.

efnan
neviler, çeşitler. * (fenen. den) ince dallar. * üslublar, şubeler.

efnân-efânın
budak. * üslup.

efnan-ı elvan
renk çeşitleri.

efniye
avlular.

efra'
işi gücü olmayan adam. boş dolaşan kişi. * kuruntulu, vesveseli adam. * başının saçı tamam olan kimse. (müe: für'â)

efrad
fertler. askerler.

efrâd
bireyler, insan tekleri.

efrad-ı adîde
çok kalabalık fertler.

efrâdın
bireylerin bütün zerrelerinin hürriyetleri, bireylerin bütün varlıklarıyla hür ve özgür olmaları

efrah
ferahlamalar. iç açılmaları. sevinmeler.

efrahte
f. yukarı kaldırılmış, yükseltilmiş, yükselmiş.

efrak
ayrılmış. * çatal ibikli horoz.

efrâk
korku. * büyük ölçek.

efran
neş'eli, keyifli, sevinçli olan kimse. mesrur.

efras
atlar. beygirler.

efrât
haddini tecavüz eden. * israf. * zayi. * yüksek mevzi.

efraz
f. kaldırma. yükseltme. yüksek. yukarı. bülend.

efraşte
f. yükseltilmiş, yukarı kaldırılmış.

efrenc
(fr: franc. dan) bu kelime, ortaçağda teşekkül ederek, o sıralarda frankların ve bilhassa charlemagne'in hükmü altında bulunanlara ve zamanla genişleyerek bütün avrupalılara denmiştir. frenk. avrupalı ve hasseten fransız.

efrencî
frenklere yani avrupalılara mahsus ve aid. * frengi hastalığıyla alâkalı ve münasebetdar.

efrenciyye
frenklere yani avrupalılara mahsus ve aid. * frengi hastalığıyla alâkalı ve münasebetdar.

efrend
f. debdebe, gösteriş, süs, bezek.

efrez
arkası kambur gibi olan (adam.)

efrug
f. şu'le, nur, ziya, ışık.

efruhte
f. şu'lelenmiş, parlamış, ziyalanmış, nurlanmış, ışıklanmış, aydınlanmış. * yanmış, tutuşmuş.

efruz
f. (efruhten: tutuşturmak, ziyalandırmak mastarının emir kökü) şule. aydınlatıcı. parıltı.

efruşe
f. un helvası.

efsa
f. sihirbaz. efsuncu. insanı teshir edici.

efsah
daha fasih. en fasih. pek çok güzel ifade.

efsah
daha düzgün anlatım.

efsah-ı füsehâ
fasih ve güzel konuşanların en fasihi ve güzeli.

efsak
en fâsık, çok edepsiz.

efsal
alçak, âdi ve aşağılık kişiler.

efsâl-fisâl
adi, yaramaz kimse. * bağ çubukları dikmek.

efsane
masal. uydurulmuş yalan hikâye.

efsâne
uydurulmuş hikâye, mitoloji.

efsane-cuyî
f. masal, efsane arayıcılık.

efsane-gu
masal söyleyen, efsane anlatan.

efsane-guy
masal söyleyen, efsane anlatan.

efsane-perdaz
f. hikâye yazan, masal uyduran, meddah, romancı.

efsar
f. yular.

efsed
pek fena, çok bozuk, fazlaca kötü.

efser
f. tâc. padişah tâcı.

efsun
f. sihir, büyü, üfürük. sihirbazların tuzağı. hile ile yapılan kötü işler. (efsun islâmiyetçe men'edilmiş ve büyük günâhlardan sayılmıştır.)

efsûn
sihir, büyü.

efsunger
f. büyücü, sihir yapan. efsun yapan kimse.

efsus
f. yazık! hay! eyvah! gibi bir teessür edatı.

efsürde
f. soluk, donmuş, hissizleşmiş.

efsürde
duygusuz, gayretsiz adamlar.

efsürde-dil
f. kalbi hissizleşmiş. donuk gibi olmuş kalb.

efsürde-dimag
f. beyni donmuş. * mc: kabiliyetsiz.

efsürde-gân
duygusuz, gayretsiz adamlar.

efsürde-mizac
f. kanı soğuk, soğuk kanlı, mizâcı soğuk adam.

eftah
parmaklarının boğumu yassı ve yumuşak olan. * tırnaklarının boğumları yumuşak olan kuş.

eftan
f. düşerek. düşen.

eftar
baş ile şehâdet parmaklarının araları.

eftel
(c. fütul) ön ayaklarının arası geniş olan at.

eftel
kolları göğsünden uzak olan kimseler.

efuk
gezi ufanmış ok.

efur
sıçrayıp seğirtme.

efvac
cemaatler, takımlar, kısımlar, bölükler, grublar.

efvâc
bölükler, takımlar, kısımlar.

efvaf
nâzik, ince kumaşlar.

efvag
ağzı büyük olan adam.

efvah
menfezler, ağızlar, delikler. * mc: yemeğe lezzet için konan baharat.

efvâh
hoş koku.

efvahî
f. avam sözü, halk kelâmı, ehemmiyetsiz.

efvah-ı nâriyye
ateşli silâhlar. (top, tüfek gibi.)

efvâk
ok gezi. * rum meliklerinden birinin adı.

efveh
ağzı büyük ve ön dişleri uzun olan adam.

efvek
yalancı, yalan söyleyen.

efyal
filler.

efyal-füyul
daha ziyade hindistan ve asya gibi yerlerde bulunan iri vücudlu, hortumlu bir hayvan.

efyun
f. haşhaştan çıkarılan uyutucu madde. afyon.

efyun-keş
f. afyon kullanmaya alışmış olan. afyon tiryakisi.

efza
f. (sonlarına eklenen kelimelere) artıran, çoğaltan mânasını verir. meselâ: hayret-efzâ $ : hayret verici, hayret artıran.

efza'
korku ile bağırıp çağırmalar.

efzâ
" ""artıran"" mânâsında son ek."

efza
f. hayat artırıcı, hayat bahşedici. (bak: fezâ)

efzar
f. ayakkabı, kundura. * gemi yelkeni. * yemeklere koku ve tad vermesi için konulan baharat. * san'atkârların kullandıkları san'at âletleri.

efzayiş
f. artma, çoğalma, tezayüd, tekessür.

efzûd
f. çoğalan, artan, tekessür eden, tezayüd eden.

efzun
f. fazla, çok ziyade.

efzûn
fazla, çok.

efzunî
f. kesret, çokluk, fazlalık, ziyadelik.

efzunî-yi ömr
ömrün çokluğu, ömrün uzun olması.

efzunter
f. daha fazla, daha çok.

efşal
korkaklar, cesaretsizler.

efşâl
korkak olmak.

efşâl
korkak, cesaretsiz, yüreksiz.

efşan
f. dağıtan, saçan, serpen.

efşan
" ""saçan"" mânâsında son ek."

efşar
f. çimdikleme. * sıkılmış, sıkma (meyve suyu gibi.)

efşe
f. bulgur.

efşürde
f. sıkılmış, posası çıkartılmış (şey.)

efşüre
f. lübb, hülasa, öz, usâre.

efşüre-i engür
üzüm suyu.

egmak
derinlikler.

egalit
insanı yanıltacak hatalı sözler, yanlış kelâmlar.

egamm
saçları yüzüne ve ensesine sarkan ve çok olan kimse.

egani
nağmeler, şarkılar, türküler, âhenkler.

egâni
ahenk.

egann
sözü burnu içinden söyleyen, burnundan konuşan. * otlu dere.

egare
f. kandırma, kışkırtma, teşvik etme.

egarib
firak anı, ayrılış zamanı. savaş ânı.

egarr
çok parlak ve kıymetli. beyaz şey. * işi güzel ve hatırlı olan kimse, aziz ve şerefli. (müennesi daha çok müsta'meldir: şeriat-ı garrâ gibi.)

egbiya
(gabi. den) gabiler. akılsızlar. anlayışı kıt olanlar.

egdiye
gıdalar.

egfâr
dağ keçisinin oğlağı. * hastanın iyi olduktan sonra yine üzülüp hasta olması.

eglaf
kılıf. kışır, kabuk.

eglak
kilitler, kilitli şeyler. mc: anlaşılması zor olan ifadeler.

eglal
halkalar. kelepçeler. mahkemenin cezaya müstehak kılıp mahkum ettiği kimselerin boyun ve ayaklarına vurulan zincirler. * (galel. c.) ağaçlar arasında korulukta akan sular.

egleb
daha galib, ekseriyet, çok defa.

egmis
(gams. dan) batır, daldır (meâlinde).

egnam
koyunlar.

egniya
zenginler.

egniş
f. inşa etme, bina yapma. yapı meydana getirme.

ego
lât. ben. ene.

ego
ben, ene.

egoist
bencil, hodpesent, hodbin, kendini beğenmiş, menfaatperest.

egoizm
fr. bencillik. kendi menfaatını ön plâna alma. her işi ve davranışta kendini düşünme. bencillik, hem ahlâk, hem de dinde reddedilen kötü bir huydur. bencillikten kurtulmanın çaresi, islâm terbiyesidir.

egosantrizm
fr. psk: benmerkezcilik. zihnî gelişmenin ilk çocukluk safhası. bebek büyüyüp kendi varlığı ile başka varlıkları ayırmaya başladığı zamanlarda kendine has bir düşünce tarzı ile düşünür. sanki dünyada en önemli varlık kendisi, herşey onun emrine ve isteğine hazır olmalı. annesi, babası, diğer insanlar ve eşya, isteği gibi kendisine davranmasa ağlamaya başlar. herşeyin merkezi olduğu hissini taşır.inançsız insanlar, bu çocuktan farklı mı düşünüyor? her varlık kendi nefsine maliktir. kendisi için çalışır, kendi zevki için çabalar, gayesi yaşamak ve varlağını devam ettirmektir diyen ve benliklerini dünyanın merkezi yapan, kendilerini firavun gibi tanrı sanan bu insanlar, egosantrik düşünüşten daha aşağı seviyede değiller mi?

egrâs
dikilmiş ağaç. * çocukla birlikte anadan çıkan ince deri.

egraz
garazlar.

egsan
(bak: ağsân)

egtaşa
karartı.

egtiye
(bak: ağtiye)

egul
f. hiddet ve öfke ile yan yan bakma.

egval
büyük felâketler, âfetler, musibetler, belâlar. * şeytanlar. * gulyabaniler.

egvar
dipler, çukurlar, kuyular. sonlar, uçlar.

egzost
ing. içten yanmalı motorlarda yanmış akaryakıt gazı. bu gazın boşaltılması tertibatı.

egşiye
(bak: ağşiye)

ehabb
çok sevgili. en sevgili.

ehabb-ı ehibba $
dostların, ahbabların en sevgilisi.

ehabb-ı emval
malların çok sevileni.

ehacc
pek katı, çok sert şey.

ehacî
bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

ehad
bir. tek. infiradla muttasıf sıfât-ı kâmileyi cami' olan. (bak: ehadiyyet)

ehadd
(hadd. den) çok keskin.

ehadd-i süyuf
kılıçların en keskini.

ehadid
sopa ve kamçı gibi şeylerin vücudda bıraktığı izler. (bak: uhdud)

ehadir
kavi ve galiz olmak. kaba olmak. * şaşı adam.

ehadis
hadisler. peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) sözleri, hareketleri ve emirlerini bildiren hakikatler. (bak: hadis)

ehâdîs
peygamberimizin sözleri.

ehadis-i kudsiye
(bak: hadis-i kudsî)

ehadis-i merfua
(bak: hadis-i mürsel)

ehadis-i mevzua
(bak: hadis-i mevzu')

ehadis-i mürsele
(bak: hadis-i mürsel)

ehadis-i sahiha
(bak: hadis-i sahih)

ehadiyet
allahın her bir eserindeki birlik tecellisi.

ehadiyyet
(ahadiyet) Allah'ın (c.c.) her bir şeyde kendine âit birlik tecellisi. (ehadiyyet, her bir şeyde halik-ı külli şey'in ekser esmâsı tecelli ediyor demektir. meselâ: güneşin ziyası, bütün zemin yüzünü ihata ettiği haysiyeti ile vahidiyyet misâlini gösterir ve her bir şeffaf cüz'de ve su katrelerinde, güneşin ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misâlini gösterir. ve her bir şeyde, hususan zi-hayatta ve bilhassa her bir insanda o sani'in ekser esması onda tecelli ettiği cihetle ehadiyeti gösterir. m.) (bak: rahmaniyyet)

ehadü hüma
onlardan biri. her ikisinden biri.

ehad-ül-âhâd
eşsiz, tek, emsalsiz. teklerin teki, bir tek.

ehaff
çok hafif.

ehaff
pek hafif.

ehaff-i mücâzât
cezâların en hafif olanı.

ehâfik
yer yarığı.

ehak
en hak, daha gerçek.

ehakk
daha haklı, pek haklı. daha doğrusu. en hakiki.(ey talib-i hakikat, madem hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. bazan hak, ehaktan ehaktır. hem de olur hasen, ahsenden ahsen. s.)

ehali
bir memleket, şehir, kasaba köy veya semt veyahut da mahallede yerleşip oturanlar. * avam, halk umum.

ehamm
yakın. * kara, esved.

ehann
genzinden konuşan kimse, hımhım.

ehasin
pek güzel, en güzel olan şeyler.

ehasin-i ahlâk
ahlâkın en iyisi, en güzeli. hz. peygamberimizin (a.s.m.) ahlâkı gibi olan ahlâk.

ehass
saçı dökülmüş kişi.

ehass
en has.

ehass-ül havâs
en hâlisin hâlisi. şuhudi imân sahibleri olan evliyalar. cenab-ı hakk'a yakınlık kazananların en hâlisi olan enbiyâ ve evliya. efdallerin efdali, sâlihlerin sâlihi.

ehass-ı âmâl
emellerin en hası.

ehatt
en ucuz, daha ucuz. * daha cilâlı.

ehaveyn
iki kardeş.

ehâşib
sert taşlı büyük dağ. * haşin ve yoğun olan.

ehbar
âlimler. yahudi âlimleri. * sürurlu anlar.

ehbâr
âlimler.

ehbâr
alim ve sâlih kimse. bilgili. ehl-i ilim. * ferahlık. * nimet, vüs'at. * refah, sürur. (bak: hibr) * tıb: dişlerin beyazına ârız olan sarılık.

ehdâb
kirpikler.

ehdâb
kirpik. * mendil. * testere çevresinde olan saçak.

ehdâb
sarık. * kirpik, müjgân. * havlu, el silmeye mahsus pamuklu bez. * minder kenarında olan püskül.

ehdâb-ı mühtezze
titrek kirpikler.

ehdaf
hedefler, nişan alınan yerler. * yüksek yerler. * meramlar, talebler, arzular, istekler, gayeler, maksadlar, kasıtlar.

ehdak
(bak: ahdâk)

ehdam
ince belli.

ehdâm
eski elbiseler.

ehdâm
eski elbiseler.

ehdeb
kirpikleri sık ve uzun olan adam.

ehder
sarkık dudaklı.

ehemm
çok mühim olma, daha mühim. çok kıymetli, çok lüzumlu.

ehemm
en önemli.

ehemmiyet
mühim olma, ağırlık, değerlilik, dikkate değer olma, dikkat ve ihtimam, kıymet, nazar-ı dikkati çekme.

ehemmiyet
önem.

ehemmiyet
önem verme

ehemmiyeti
öneme sahip

ehemmiyetkârâne
önem verircesine.

ehevat
kız kardeşler. * kadın arkadaşlar. * benzer şeyler.

ehevât
kardeşler.

ehevatının ma-fi'z-zamirleri
kardeşlerinin içinde gizli olan şeyler.

ehibba
habibler, dostlar, sevgililer.

ehibbâ
ahbaplar, sevilenler.

ehil
(ehil) yabancı olmayan, alışık olduğumuz. * dost, sahip, mensup. evlâd, iyal. kavm, müteallikat. usta, muktedir ve becerikli anlamıyla ehil ve ehliyet islâmiyette önemli bir husustur. dinimiz, bize işleri ehline vermemizi emreder. cemiyette işler, mevkiler, makamlar, görevler, ehline verilirse işler düzgün gider, sonuçtan herkes memnun olur. eğer islâma aykırı olarak ehliyet yerine eş, dost, adam kayırma, parti menfaati vs. bayağı, hasis düşüncelere yer verilirse ve işler ehliyetsizlere terkedilirse bundan herkes zarar görür.

ehil
dost, sahip, usta.

ehilla
dostlar, kardeşler. (bak: ahillâ)

ehille
hilâller. yeni hilâl şeklinde olanlar.

ehir
en son, sonraki.

ehl
(ehil) yabancı olmayan, alışık olduğumuz. * dost, sahip, mensup. evlâd, iyal. kavm, müteallikat. usta, muktedir ve becerikli anlamıyla ehil ve ehliyet islâmiyette önemli bir husustur. dinimiz, bize işleri ehline vermemizi emreder. cemiyette işler, mevkiler, makamlar, görevler, ehline verilirse işler düzgün gider, sonuçtan herkes memnun olur. eğer islâma aykırı olarak ehliyet yerine eş, dost, adam kayırma, parti menfaati vs. bayağı, hasis düşüncelere yer verilirse ve işler ehliyetsizlere terkedilirse bundan herkes zarar görür.

ehl
halk, umum, nâs. * bir memleketin yerlileri, bir memlekette oturanlar, yaşayanlar.

ehl
bir memleket, şehir, kasaba köy veya semt veyahut da mahallede yerleşip oturanlar. * avam, halk umum.

ehleb
kuyruğu kıllı olan at.

ehlen
hoş safa geldiniz

ehlen ve sehlen
hoş geldiniz, safâ geldiniz (meâlinde söylenir.)

ehlen-sehlen
hoş geldiniz.

ehlî
munis, alışık. yabancı olmayan. kendisi ile ünsiyet edilen.

ehlî
alışık olan, evcil.

ehl-i âlem
âlemin ehli olan insanlar.

ehl-i arz
dünyadakiler. yerdekiler.

ehl-i beyt
ev ehli, evdeki çoluk çocuk. daha ziyade hz. peygamberimizin (a.s.m.) evine mensub olanlar bu isimle anılırlar. (bak: âl-i abâ)

ehl-i bid'a
"(bak: bid'at)(ehl-i bid'a, ecnebi inkılâbcılarından böyle meş'um bir fikir aldılar ki: avrupa, katolik mezhebini beğenmeyerek başta ihtilâlciler, inkılâbcılar ve feylesoflar olarak, katolik mezhebine göre ehl-i bid'a ve mu'tezile telâkki edilen protestanlık mezhebini iltizam edip, fransızların ihtilâl-i kebirinden istifade ederek, katolik mezhebini kısmen tahrip edip, protestanlığı ilân ettiler.işte, körü körüne taklidciliğe alışan buradaki hamiyet-füruşlar diyorlar ki: ""mâdem hristiyan dininde böyle bir inkılâb oldu, bidâyette inkılâpçılara mürted denildi, sonra hristiyan olarak yine kabul edildi. öyle ise islâmiyette de böyle dinî bir inkılâb olabilir?..""elcevap : din-i isevîde, yalnız esasat-ı diniye hazret-i isâ aleyhisselâm'dan alındı. hayat-ı içtimaiyeye ve füruât-ı şer'iyeye dair ekser ahkâmlar, havariyyun ve sâir rüesâ-yı ruhaniye tarafından teşkil edildi. kısm-ı a'zamı, kütüb-ü sâbıka-i mukaddeseden alındı. hazret-i isâ aleyhisselâm, dünyaca hâkim ve sultan olmadığından ve kavânin-i umumiye-i içtimaiyeye merci' olmadığından; esâsât-ı diniyesi, hariçten bir libas giydirilmiş gibi, şeriat-ı hıristiyaniye nâmına örfi kanunlar, medeni düsturlar alınmış, başka bir suret verilmiş. bu suret tebdil edilse, o libas değiştirilse, yine hazret-i isâ aleyhisselâm'ın esas dini bâki kalabilir, hazret-i isâ aleyhisselâmı inkâr ve tekzib çıkmaz. halbuki : din ve şeriat-ı islâmiyenin sahibi olan fahr-i âlem aleyhissalâtü vesselâm iki cihanın sultanı, şark ve garb ve endülüs ve hind, birer taht-ı saltanatı olduğundan, din-i islâmın esasatını bizzat kendisi gösterdiği gibi, o dinin teferruatını ve sâir ahkâmını, hattâ en cüz'i âdâbını dahi bizzat o getiriyor. o haber veriyor, o emir veriyor. demek, füruat-ı islâmiye değişmeye kabil bir libas hükmünde değil ki; onlar tebdil edilse, esas din bâki kalabilsin. belki; esâs-ı dine bir ceseddir, lâakal bir cilddir. onunla imtizaç ve iltiham etmiş; kabil-i tefrik değildir. onları tebdil etmek, doğrudan doğruya sâhib-i şeriatı inkâr ve tekzib etmek çıkar.mezâhibin ihtilâfı ise: sâhib-i şeriatın gösterdiği nazari düsturların tarz-ı tefehhümünden ileri gelmiştir. ""zaruriyat-ı diniye"" denilen ve kabil-i te'vil olmıyan ve ""muhkemat"" denilen düsturları ise, hiçbir cihette kabil-i tebdil değildir ve medâr-ı içtihad olamaz. onları tebdil eden, başını dinden çıkarıyor. m.)"

ehl-i cebr
cebriyye, cebriyye fırkasından olan. (bak: ceberiye)

ehl-i cehl
bilgisizler, câhiller.

ehl-i dalâlet
dalâlette olanlar.

ehl-i dikkat
dikkatliler, dikkat sahipleri.

ehl-i dil
(ehl-i kalb) kalbi uyanık, basireti ziyade olan. gönül ehli. mâneviyata çok kıymet veren, kalben cenab-ı hakk'a çok yakınlık hissedip çok hikmetlerden anlayan zât.

ehl-i diyânet
din işlerinden anlayanlar. dindarlar.

ehl-i dünyâ
dünyaya haddinden ziyade kıymet veren, maddeci kimse.

ehl-i ebed
ebedî olanlar, ebedîler.

ehl-i emsar
şehir halkı, kasaba halkı.

ehl-i gaflet
gafletde olanlar. gafiller.

ehl-i garet
yağmacı, çapulcu.

ehl-i hadaret
şehirlerde yaşayan. medeni.

ehl-i hak
f. imân, islâmiyet ve hak yolunda olan. hak mezhebde olan. hakka, hakikata vâsıl olmuş olan.

ehl-i hâl
f. hâlden anlayıp, duruma göre idâre eden kimse. ilâhi tecellilere ve mânevi feyze mazhar olan.

ehl-i hibre
f. ehl-i vukuf. bilirkişi. meselenin künhüne vâkıf mütehassıs zât.

ehl-i hidayet
hidâyette ve doğru yolda olanlar. hidâyete erişmiş kimseler.

ehl-i hikmet
hikmet ehli, hikmet bilen.

ehl-i hükümet
hükümete mensup kimseler, milleti idare edenler.

ehl-i ihtisas
ihtisas sahibi olan kimseler. bu kişiler yalnız kendi meslekleriyle uğraşırlar, çeşitli meslek ve meselelerle fikirlerini dağıtmazlar. (bak: ihtisas)

ehl-i ilhad
f. doğru meslek ve dinden, hak yolundan çıkıp bâtıl yola sapan, imansızlar, dinsizler.

ehl-i islâm
islâm topluluğu. müslümanlar.

ehl-i istiğrak
manevi bir coşkunlukla kendinden geçmiş hâle giren zatlar.

ehl-i i'tizal
mu'tezile'den olan. (bak: mu'tezile)

ehl-i kalb
(bak: ehl-i dil)

ehl-i kelâm
îman konularındaki âlimler.

ehl-i keşf
f. perdeli olan ve zâhir hislerle bilinmeyen hakikatları, cenab-ı hak'kın lütf u ihsanı ile bilen veliler.

ehl-i keşf-il kubur
"kabir âleminde olanları bilen, kabirdeki ölünün ahvâlini keşfedip doğru olarak haber veren veli, evliya.(ehl-i keşf-il kuburun müşahedesiyle müteaddid vâkıatla, tahsil-i ulum ânında vefat eden bazı müştak ve ciddi bir talebe-i ulum, şehidler gibi kendini hayatta ve kendi dersiyle meşgul görüyor. hattâ meşhur bir ehl-i keşf-il kubur, vefat eden ve ilm-i sarf ve nahv okuyan bir talebenin kabrinde münker, nekir'e nasıl cevap verecek diye murakabe etmiş ve müşahede edip işitmiş ki; melek-i sual, ondan sordu: $ ""senin rabbin kimdir?"" dediği zaman, o nahv dersiyle iştigal ederken vefat eden talebe, o meleğin cevabında demiş:""â mübtedâdır, onun haberidir."" nahiv ilmince cevab vermiş, kendini medresede zannetmiş. ş.)"

ehl-i kitab
"f. Allah'ın gönderdiği kitaplara inanan. * müslüman, hristiyan veya yahudi olan. (hakiki hristiyanlık veya yahudilikten çıkmamış bulunan.)(kur'an-ı kerim, o cümlede ehl-i kitabı imana teşvik etmekle, onlara bir ünsiyet, bir sühulet gösteriyor. şöyle ki:ey ehl-i kitab! islâmiyeti kabul etmekte size bir meşakkat yoktur. size ağır gelmesin! zira, size bütün bütün dininizi terketmenizi emretmiyor. ancak, itikadatınızı ikmal ve yanınızda bulunan esasat-ı diniye üzerine bina ediniz; diye teklifte bulunuyor. zira kur'ân, bütün kütüb-ü sâlifenin güzelliklerini ve eski şeriatlarının kavaid-i esasiyelerini cem'etmiş olduğundan, usulde muaddil ve mükemmildir. yâni ta'dil ve tekmil edicidir. yalnız, zaman ve mekânın tegayyür etmesi tesiriyle tahavvül ve tebeddüle maruz olan füruat kısmında müessistir. bunda aklî ve mantıkî olmayan bir cihet yoktur. evet, mevasim-i erbaada giyecek, yiyecek ve sair ilâçların tebeddülüne lüzum ve ihtiyaç hasıl olduğu gibi, bir şahsın yaşayış devrelerinde, talim ve terbiye keyfiyeti tebeddül eder. kezalik, hikmet ve maslahatın iktizası üzerine, ömr-ü beşerin mertebelerine göre ahkâm-ı fer'iyede tebeddül vardır. çünkü, fer'î hükümlerden biri, bir zamanda maslahat iken, diğer bir zamana göre mazarrat olur. veya bir ilâç, bir şahsa deva iken, şahs-ı âhere dâ' olur. bu sırdandır ki, kur'ân, fer'î hükümlerden bir kısmını nesh etmiştir. yâni vakitleri bitti, nöbet başka hükümlere geldi, diye hükmetmiştir. i.i.)"

ehl-i kubur
kabir ehli. ölüler.

ehl-i kura
köylerde, kasabalarda yaşayan.

ehl-i kıble
müslüman, kıble ehli.

ehl-i meder
evde oturan. medeni.

ehl-i namus
namuslu kimse, namus ehli.

ehl-i nâr
cehennemlik olan. cehennem ehli.

ehl-i nefiy
nefyedenler, aksini veya olmadığını iddia edenler.

ehl-i nübüvvet
peygamberler.

ehl-i rum
f. osmanlı. eskiden anadolu'da yaşayanların bir ismi. çünkü: osmanlılar romalıların (rumların) çok bulunduğu memleketlerini fethedip yerleştiler.

ehl-i salâh
huk: hâli mestur, nâmuslu, doğru, adaletli olan kimse. sâlih kimseler.

ehl-i salib
f. bayrağında salib (haç) bulunanlar. hristiyanlar. * osmanlılardan 209 sene evvelki tarihte haçlı seferlerine katılan hristiyan ordusu.

ehl-i sekr
f. aklı ile hareket edemeyip hissi ve zevki ile hareket eden, sarhoş. * tas: ilâhî bir tecelli ile istiğrak halinde olanın kendinden geçmesi hali.

ehl-i sevahil
f. sahilde, deniz veya göl kenarında yaşayanlar.

ehl-i suffa
(bak: ashab-ı suffa)

ehl-i sûk
f. çarşı halkı, esnaf.

ehl-i sünnet
"f. peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) söz ve hareketlerine şüphesiz, kat'i ve sağlam delillerle uyan. sahabe ve onlara tâbi' olanların mezhebi ve o mezhepte olan. bunların muhaliflerine ""ehl-i bid'a"" veya ""fırak-ı dâlle"" denir."

ehl-i tahkik
hakikatleri delilleri ile bilen âlimler. * tahkik ehli.

ehl-i takib
takip edenler, peşinden gidenler.

ehl-i tevhid
cenab-ı hakk'ın birliğini bilip inanan ve sadece bir Allah'a bağlanıp ibadet eden kimse. (bak: tevhid)

ehl-i teşeyyu'
şiilik iddia edenler. (bak: şia)

ehl-i ukul
akıllılar, akıl sâhibleri.

ehl-i veber ve bâdiye
çadırda oturan bedevi arab, çöl ahalisi.

ehl-i vifak
beğenilen işlerde birbirine muvafakat edip uyanlar, anlaşanlar.

ehl-i vukuf
bir mes'ele hakkında bilgi sahibi olan salâhiyetli kimseler. vukuf ehli. bilirkişi.

ehl-i zevk
zevklenenler, lezzet alanlar. * tas: cenab-ı hakk'a yakınlıkla, kurbiyetle veya uyanık kalble iman ve kur'an hakikatlarından zevk alanlar.

ehl-i zimmet
islâm devletinin tâbiiyetinden olan hıristiyanlar. islâm devleti tarafından korunan müslümandan başka kimse. zimmi.

ehl-i ırz
yüz aklığı ve şan, itibar sahibi olan, namuslu kimse. şerefli ve temiz olan. namuslu, iffetli ve ismetli. ırz ehli.

ehl-i şekavet
islâmiyetin müsâade etmediği çeşitli rezâlet işleyen bedbaht.

ehl-i şia
şia ehli. (bak: şia)

ehl-i şuhud
f. kâinatta tevhid delillerini aynen seyreden, ilâhi ve gizli sırlarını hakkın izni ile gören şuhud ehli. veli. * görecek derecede kat'i kanaat sâhibi olan enbiyâ ve evliyalar.

ehlibeyt
peygamberimizin neslinden olan.

ehlibidâ
dine aykırı olanı dine sokanlar.

ehlidalalet
islâmdan sapanlar, sapkınlar.

ehlidünyâ
dünya adamı, âhireti düşünmeyen.

ehlifelsefe
felsefeciler, felsefeye önem veren kimseler.

ehlifen
fen ilimleriyle uğraşanlar.

ehligaflet
gaflette olanlar, kul olduğunu hatırlamadan yaşayanlar.

ehlihak
hak yolda olan.

ehlihakîkat
hakikatı bulan kimseler.

ehlihâl
inandıkları mânâları hâlleriyle yaşayanlar.

ehlihidâyet
îman yoluna erenler, müminler.

ehliîman
îmanlılar.

ehliinsaf
insaflılar.

ehliislâm
müslümanlar.

ehlikalb
kalben ileri gidenler.

ehlikeşif
perdeli olanı bilen velî.

ehlikitab
ilâhî kitaplardan birine inanan.

ehlikubûr
kabirdeki ölüler.

ehliküfür
kâfirler.

ehlinecat
kurtulanlar.

ehlisefâhet
günahlara dalanlar.

ehlisuffa
peygamberimizin mescidinde kalan sahabeler.

ehlisünnet
peygamberimizin hak yolunda yürüyenler.

ehlitakva
allahtan korkup günahtan sakınan kimseler.

ehlitarik
tarikat adamı.

ehlitarikat
tarikata bağlı olan.

ehlitevhid
allahın birliğine inananlar.

ehlivelâyet
velîler, erenler, kalbi nurlanmış müminler.

ehlivukuf
iyi bilenler, bilirkişiler.

ehliyyet
yeterlik. bir işin ehli olduğuna dâir vesika. iktidar. liyâkat. istihkak. meharet ve mensubiyet.

ehliyyet
yeterlik, ustalık, yetki.

ehlişirk
allaha ortak koşanlar.

ehlullah
Allah'a itaat edip, o'nun sevgisi ile o'na yaklaşmış olan veli. Allah'ın sevgisine mazhar olan evliya.

ehlullah
Allah adamı, evliya, ermiş.

ehme
f. eksik, nâkıs noksan. * bulunuş.

ehname
f. aşk, muhabbet, sevda. * kendine çekidüzen verme.

ehram
mısır'da firavunların piramit şeklindeki mezarları.

ehram
firavun mezarı.

ehramen
f. şeytan, iblis. * dev.

ehram-ı mürebbaî
dörtgen piramit. dört köşeli ehram.

ehram-ı müsellesî
üçgen piramit.

ehras
dilsiz. (bak: ahras)

ehrâz
çocukların oynadıkları ceviz.

ehre
büyük ağızlı.

ehred
yırtık şey. (üstbaş hakkında kullanılır.)

ehriman
(ehrimen, ehremen) f. ateşperestlerin şer ilâhının ismi. bâtıl bir ilâh ismi.

ehsa
şaşmış, şaşa kalmış, hayret etmiş ve taaccübüne gitmiş olan kimse.

ehsâs
hisler, duygular.

ehsâs-ı rakika
ince hisler, ince duygular.

ehtat
bir bölük cemaat.

ehtem
ön dişi gedik olan.

ehun
f. toprakta meydana gelen delik, yarık.

ehva
(havvâ. dan) siyah. kararmış olan.

ehva
nefis arzuları, boş istekler.

ehval
korkular. korkulacak hâller. fenalıklar.

ehvâl
korkular.

ehval
korkutucu hâller, fenalıklar ve korkular

ehval-i muhavvifane
dehşetli korkular.

ehvar
f. şaşkın, şaşırmış kimse. alık, sersem adam.

ehvec
uzun boylu ahmak adam.

ehvek
ahmak kimse.

ehvel
korkunç nesne.

ehven
daha aşağı. daha ucuz. bayağı. adi. * zararı az olan. en zararsız.

ehven
en zararsız, pek ucuz.

ehveniyet
ucuzluk, ehvenlik, daha hafif, daha zararsızlık.

ehven-üş şer
ehven-i şerreyn de denir. iki şerli işin veya şeyin daha az zararlısı. (bak: adalet-i izafiye)

ehvenüşşerreyn
iki şerden daha az zararlı olanı.

ehvenüşşerri
iki şerden daha az zararlı olanının tercih edilmesi (bk. -y-r)

ehver
f. sevgili, mâşuk.

ehya
diriler, canlılar.

ehya
ucuzluk, bolluk.

ehyan
zamanlar. (bak: ahyân)

ehyeb
daha heybetli, daha büyük.

ehyef
ince belli ve yakışıklı genç. * çelimli at.

ehyemin
âşık olmalar, şaşkınlıklar.

ehyun
örümcek, ankebut.

ehza'
ok mahfazası içinde sona kalan ok.

ehzab
hizbler, bölükler, kısımlar, gruplar. * toprağı katı yer. * kur'ânın kısımları. hizbleri.

ehzâc
devenin içtiği havuzun dibinde kalan su. * ateş yakmak.

ehülacâib
acayip şeylerin kardeşi.

ehşa
karındaki iç uzuvlar. karında olan.

ehşâ
nefes tutukluğu. * nefesin tutulması. * nâhiye. * kalb.

eimme
imamlar. (bak: imam)

eimme
imamlar, öncüler.

eimme-i âlîşan $
çok yüksek mertebesi ve büyük kıymeti olan imamlar. imam-ı a'zam, imam-ı şâfiî gibi.

eimme-i din
din imamları, müçtehidler, müceddidler.

eimme-i ehl-i beyt
ehl-i beyt'ten yetişen, saltanata bilfiil girmeyen ve karışmayan en salâhiyetli, mânevi nüfuz ve ilim ve riyaset sahibi imamlar.

eimme-i erbaa
dört imâm. müslümanların en büyük ve yüksek âlimleri ve müctehidlerinden hak mezheb müessisleri olan ve ehl-i imâna rehberlik eden büyük imâmlar. isimleri şöyle sıralanabilir: imâm a'zam ebu hanife, imâm-ı şâfii, imâm-ı mâlik, imâm-ı ahmed ibn-i hanbel. (r.a.)

eimme-i isnâ aşer
on iki imâm. silsile-i sâdâttan olup müceddit olan imâmlar hakkındaki bir tâbirdir. bu zâtlar esasât-ı islâmiye ve hakaik-i kur'âniye ve imâniyenin, dini esasların ve şeriatın muhafazasına çalışan, saltanat işlerine karışmayan mânevi riyâset ve ilim sahibi şahsiyetlerdir.

eimme-i selâse
"üç imâm. fıkıh kitablarında ekseriyetle imâm-ı a'zam, imâm-ı şâfi'i, imâm-ı malik için söylenir. hanefi mezhebine dâir mes'elelerin bahsolduğu kitablarda ""eimme-i selâse""den maksad; imâm-ı a'zam ile iki talebesi olan imâm-ı muhammed ve imâm-ı ebu yusuf'dur."

eimme-i verese
vâris olan imamlar. resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâmın mânevi vârisi olan büyük zâtlar, mürşidler, imamlar.

einne
yularlar. dizginler.

eizze
azizler.

ejah
f. vücutta ve bilhassa ellerde çıkan ufak urlar, siğil, sivilce.

ejder
(ejderha) f. büyük canavar. büyük yılan.

ejder
büyük yılan.

ejderha
iri yılan.

ejgan
(ejgehân) : f. tenbel, miskin, iş yapmaktan hoşlanmayan.

ejhan
f. tenbel.

ejir
f. akıllı, uyanık, açık göz.

ekabb
ince belli.

ekâbir
en büyükler. pek büyükler. devlet ricali. rütbece büyük olanlar.

ekâbir
büyükler.

ekâbir-i ulemâ
en büyük âlimler, en büyük islâm âlimleri. âlimlerin en ileri derecede olanları.

ekadih
kıdhlar, oklar.

ekahi
papatyalar, papatya çiçekleri.

ekâlib-eklüb-kilâb
köpek, it. * meşhur bir yıldız. * iki adım arasına koyarak dikilen kayış. * yolcuların, yük üstünde azıklarını astıkları demir çengel. * şiddet. * hırs.

ekalim
iklimler, memleketler, mıntıkalar.

ekalim-i bâride
soğuk iklimler, soğuk memleketler.

ekalim-i hârre
sıcak iklimler, ülkeler.

ekalim-i seb'a
yedi iklim. * yedi kıt'a.

ekall
daha az, en az, pek az. en küçük. (bak: akall)

ekall
en az.

ekall-i kalil
azın azı, pek az, en az.

ekalliyet
(akalliyet) bir hükümetin tebaiyyeti altında yaşayan, yabancı din ve milliyete mensub olup, ekseriyeti teşkil etmeyen halk. azlık. azınlık.

ekalliyet
azlık, azınlık.

ekam
tepeler, bayırlar.

ekanim
asıllar, rükünler, zatlar.

ekânim
asıllar, rükünler.

ekanim
asıl.

ekanim-i selâse
üç unsur. (bak: teslis)

ekarib
akrabalar. yakın hısımlar.

ekarim
kerem sâhibi olanlar.

ekasi
en uzaklar, pek uzaklar.

ekasi-i bilâd
uzak beldeler, en uzak şehirler.

ekasim
aksamlar, paylar, kısmetler.

ekâsim
bir şeyi eliyle parmaklamak. * çok miktar atlar.

ekasim
nasib, kısmet. hisse, pay.

ekasire
kisralar, şahlar. eski acem padişahları.

ekâsire
acem meliklerinin lâkabı.

ekasis
kıssalar, ibretli hikâye ve dersler.

ekasır
en kısalar, pek kısalar.

ekati
sürüler, koyun sürüleri.

ekâti-aktâ-kutân
kamçı. * deve ve koyun sürüleri.

ekavil
kaviller, sözler.

ekavil-i bâtıla
bâtıl sözler, doğru olmayan sözler.

ekavil-i kâzibe
uydurma ve yalan sözler.

ekazib
yalanlar, kizbler, yalan ve uydurma sözler, asılsız kelâmlar.

ekazz
yeleksiz ok.

ekba'
süprüntüler.

ekbad
(kebed ve kebid. c.) kebedler, ciğerler.

ekber
daha büyük, en büyük.

ekber
en büyük.

ekber
en büyükler. pek büyükler. devlet ricali. rütbece büyük olanlar.

ekber-ül kebâir
kebâirin kebâiri. büyüklerin en büyüğü. büyük günahların en büyüğü. (bak: mubikat-ı seb'a)

ekbes
alnı yumru ve başı büyük kimse.

ekdâr
kederler, acılar, üzüntüler.

ekdâr
kederler, üzüntüler.

ekdâr ü âlâm
kederler, acılar.

ekdas
küdsler. hurmalar.

ekder
bulanık. * bozrenkli.

ekele
çok yiyenler, oburlar, pisboğazlar.

ekemât-üküm
yüksek yer.

ekeme
bayır, yüksekte olan taşlık tepe.

ekerat
ziraat ve imar için, sahiblerinin rençberlere verdikleri arazi.

ekere
ekinci.

ekess
ufak dişli, küt dişli.

ekfa'
eşler, benzerler, denkler, eşitler, uygunlar, müsaviler, muadiller.

ekfal
(bak: akfâl)

ekfan
kefenler, ölülerin sarıldıkları bezler.

ekhal
göze çekilen sürmeler.

ekheb
gök renkli, mavi renkli.

ekhel
gözü sürmeli.* baş ve gövde damarı.

ekid
sağlam, metin, muhkem. * sarih, kesin, açık, kat'i, muhakkak. kuvvetli, te'kidli.

ekide
sağlam, metin, muhkem. * sarih, kesin, açık, kat'i, muhakkak. kuvvetli, te'kidli.

ekiden
metin, muhkem ve sağlam şekilde. * açık ve kesin olarak. sarahaten ve kat'iyyen. * mükerreren, tekrar olarak.

ekile
yenmiş, yenilmiş yemek.

ekinoks
fr. altı aylık fasılalarla gece ve gündüzün eşit oluşu.

ekir
ekinci.

ekkaf
eğerci, semerci.

ekkal
çok yeyici, obur.

ekke
pek sıcak gün.

ekl
yemek yeme.

ekl
yeme.

ekl
yeme-içme ve üreme

ekl ü şürb
yeyip içme.

ekle
bir kere doyana kadar yemek.

eklef
yüzü çilli olan adam. * koyu renkli arslan.

eklektizm
yun. fls: birbirinden farklı görüşlerin bazı ortak taraflarını bulup uzlaştırıcı bir görüş ileri sürme.

ekles
kireç renginde olmak.

ekliptik
güneşin dünya etrafında yapmış olduğu zahirî hareketinde çiziyor gibi göründüğü yol.

ekmam
tomurcuklar. ağaç çiçeklerinin kapçıkları.

ekmâm-ekmime
gömlek yeni.

ekme
yüksek yer.

ekme
tepeler, bayırlar.

ekmeh
anadan doğma kör. * tepe,bayır, yüksek yer.

ekmehiyyet
ekmehlik, anadan doğma körlük.

ekmel
mükemmel, en kâmil, eksiği olmayan, en mükemmel.

ekmel
en mükemmel.

ekmelâne
ekmel olana yakışacak şekilde.

ekmel-i enbiya
nebilerin en mükemmeli, peygamberimiz hz. muhammed (a.s.m.)

ekmel-i mahlukat
yaradılmışların en mükemmeli, hz. muhammed (a.s.m.) (bak: mefhar-i kâinat)

ekmeliyyet
pek mükemmel ve kusursuz olanın hâli. kusursuzluk, mükemmellik, noksansızlık, eksiksizlik.

eknâf
yön, taraf. * sığınılacak yer. korunulacak mekân. * tuvâlet, helâ, ayakyolu.

eknan
mahfazalar, perdeler. * evler, odalar, hücreler. çadırlar.

eknân
perde, örtü.

eknan-ekinne
perde, örtü.

ekniyâ
lâkabdaş kimse, isimleri aynı olan.

eknun
f. şimdi, el'an, hâlâ.

ekol
(fr. ecole) fikir üzerinde işleyen bir nevi mekteb. * bir üstadın talebeleri. bir üstadın mesleği, tarzı.

ekol
bir fikir üzerine kurulu okul, meslek.

ekolali
yun. psk: sesleri taklit etme, yansıtma. çocuk dünyaya geldiği zaman çevresinde konuşulan dilin seslerini çıkaramaz. kendine mahsus sesleri çıkarır. çevrede konuşulan dilleri dinleye dinleye çevredeki sesleri taklid etmeye başlar, bu taklid edebildiği sesleri sık sık tekrar eder. meselâ: ba, ba, ba gibi. bu dilin gelişmesinde psikolojik bir safhadır. islâm terbiyesinde dünyada çocuğun duyacağı ilk ses olarak ezan okunur. çocuk bununla bırakılmamalı, kur'an sesine küçükten itibaren alıştırmalı, anadili gibi kendine yakın bulmalıdır.

ekoloji
yun. canlı varlıklarla çevreleri arasındaki münasebetleri araştıran biyoloji kolu.

ekonomi
"yun. iktisad. tutum. geliri gideri hesaplıyarak lüzumsuz masrafı bırakıp artırmağa çalışmak. ölçülü ve idâreli harcamak. insanların sınırsız olan ihtiyaçlarıyla bunları sağlamaya yarayacak sınırlı imkân ve vasıtalar arasında mümkün olan azami uygunluğu temin için (sağlamak için) yapılan çalışma ve faaliyetler. bu faaliyetlere hâkim olan kaideleri inceleyen ilim.iktisadî hâdiseler istihsal (üretim), istihlâk (tüketim), mübadele (değişim) ve tevzi (bölüşüm, dağıtım) olmak üzere dört çeşite ayrılır. iktisat ilmi bu hâdiselerin birbirleriyle olan ilişkileri, müvazeneleri (dengeleşimleri), teşkilâtlanma ve idaresi bakımlarından şekillerini inceletmekte ve hâdiselerin matematikî olarak mümkün modellerini bulmaya çalışmaktadır. günümüzde iktisat politikaları büyük bir ehemmiyet kazanmıştır. iktisadî politikalar, bugünkü dünyamızda iki ana sisteme ayrılmıştır. 1- kapitalizm; 2- sosyalizm. bunlar arasında zikredilen ""karma ekonomi"" şekli esas itibariyle bunlardan birine dâhil edilmektedir. islâm iktisat sistemi bunlardan esastan ayrılmaktadır. bu iki sistem, dünya hayatını esas alan maddeci sistemlerdir.kapitalist sistem, emeği ferdî sermayeye sosyalist sistem, emeği devlet tahakkümüne bağlar. kapitalist sistemde sermaye sahipleri, sosyalist sistemde devlet ve toplum adına bir grup hakim olur. her iki sistem istismar ""sömürme"" ve tahakküme dayandığı için cemiyet hayatında anarşiyi ve ihtilâlleri doğurmakta, insanlık, barış, huzur ve saadete ulaşamamaktadır.islâmiyet ise kapitalizmin ferdin istismarını; sosyalizmin kollektif tahakküm ve istismarını ortadan kaldırır. herkesin kazancı, emeğine göre olur."

ekpek-ül küpeka
köpeklerin en köpeği. * çok âdilik ve alçaklık.

ekra'
suyu yerinden ağız ile içmek. * yağmur suyu. * (kız) erkek istemek.

ekrâ
cem'etmek, toplamak. * okumak, kıraat.

ekrad
kürtler.

ekrad
kürd aşiretleri, kabileleri

ekram
küçük burunlu. * küçük boylu.

ekran
üzerine bir cismin hayalinin aksettirildiği saydam olmayan düz satıh.

ekrâr
yediyüz bin kırksekiz dirhem. * ölçek.

ekrâs-ekâris
her nesnenin aslı. * bir araya getirilmiş beytler. * biri biri üstüne yığılmış kalmış davar tersi.

ekrây-karvât
bahçe ve bostan içindeki su arkı. * su ile karışmış süt.

ekreh
çok iğrenç, en kerih.

ekreh-i mahlukat
mahlukların en kerihi, en iğrenci.

ekrem
çok cömert, daha kerim, en kerim.(arkadaş! şu zat-ı nurâni (a.s.m.) mürşid-i imâni, resul-i ekrem (a.s.m.) bak nasıl neşrettiği hakikatın nuriyle, hakkın ziyasıyla, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek, âlemde yaptığı inkılâb ile âlemin şeklini değiştirerek nurâni bir şekle sokmuştur. m.n.)

ekrem
daha kerim, en iyi.

ekremane
ekremce, ekrem olana yakışacak şekilde. çok elaçıklığıyle, cömertlikle.

ekremiyyet
ekremlik, ekrem olma hâli.

ekrem-ül ekremîn
ekremlerin en ekremi. cenab-ı hak (c.c.)

eksa
üstüste pek çok giyinen (adam.)

eksantrik
lât. merkezden uzakta kurulmuş. * mat: iç içe olduğu hâlde merkezleri ayrı olan daireler. * müstesna, taaccüb edilip şaşılacak, hayret verici.

ekseh
aksak kimse.

ekselans
fr. eskiden bakanlar, elçiler ve cumhurbaşkanları için kullanılan bir ünvan.

eksem
büyük karınlı, şişman adam.

ekser
pek fazla. daha çok. kesrette olan. en çok.

ekser
daha çok.

ekseri
f. çoğu zaman, çok defa, ekseriyetle.

ekserî
çoğunlukla.

ekseriya
(ekseriyya) pek çok zaman, en ziyade, sık sık, ekseriyet üzere, alel-ekser.

ekseriya
ekseriyetle, çoğunlukla.

ekseriyet
(ekseriyyet) en büyük kısım, çokluk.* bir topluluk ve hey'etin yarısından fazlası. * bir mecliste üyelerin verdikleri rey'lerin büyük kısmı ve bunların üstünlüğü.

ekseriyet
çoğunluk.

ekseriyet-i mutlaka
f. yarımın bir fazlasıyla elde edilen ekseriyet, mutlak ekseriyet.

ekseriyet-i sülüsan
ekseriyet kazanacak tarafın en az mevcudun sülüsânı (üçte ikisi) miktarında olması şartıyla olan ekseriyet.

ekseriyetle
daha ziydesiyle. çoklukla.

ekseriyetle
çoğunlukla.

eksibe
büyük çöllerde ve sahralarda, rüzgârın biriktirdikleri kum yığınları.

eksiyye
f. boza.

eksper
fr. uzun tecrübe neticesi bir sahada ihtisas kazanan, meleke sahibi olan kimse.

ekspres
ing. seyahatı esnasında ancak büyük duraklarda duran ve çok hızlı giden vasıta.

ektad
cemaatler, topluluklar, kalabalıklar, bölükler, takımlar. * misaller, temsiller, örnekler.

ektaf
omuzlar. omuz kemikleri, kürek kemikleri.

ektar
haysiyetler, onurlar, şerefler, şanlar, ünvanlar, soylar. nesebler, dereceler, mertebeler.

ektâr
kadr, mertebe, derece.

ektem
çok sır saklayan, esrar gizleyen kimse. * büyük karınlı ve şişman olan adam.

ekul
(ekl. den) çok fazla yiyen, obur, pisboğaz.

ekulâne
f. oburcasına.

ekulî
oburluk.

ekulü
ben derim, ben söylüyorum (meâlinde.)

ekulü
"ben de onun dediği gibi derim"

ekulü kemâ kâle
onun söylediği gibi söylerim (meâlinde.)

ekva
daha kuvvetli, en kuvvetli.

ekva'
eli eğri olan.

ekva
daha kuvvetli.

ekvab
küpler, kadehler. sırçalar.

ekvâb
kulpsuz bardak. küp.

ekvah
kamıştan yapılan penceresiz ufak kulübeler.

ekvâh
penceresiz ev.

ekvan
alemler. mahluklar. varlıklar. oluşlar.

ekvan
yaratılanlar.

ekvanî
yaratılanlarla ilgili.

ekvar
petek. arı kovanları.

ekvâr-ekvür-kirân
deve palanı. * iz. * ateş yakacak yer. * arı kovanı.

ekvas
yaşmaklar.

ekvâs
pabuç.

ekvator
fr. hatt-ı istivâ. dünyayı kuzey ve güney diye müsavi iki yarım küreye ayırarak, ikisinin arasından geçtiği farzedilen çember şeklindeki büyük çizgi. * yer yuvarlağının tam ortasında farzedilen ve dünyayı iki müsavi kısma ayıran (ve kırk bin kilometre olan) çember.

ekvator
dünyayı ikiye ayıran hayâlî çizgi.

ekvaz
kâseler, bardaklar, kadehller.

ekvâz-kizân-kize
bardak.

ekyal
keyller, kileler, hububat ölçüleri, ölçekler.

ekyas
kisler, para keseleri. torbalar. * (keys. c.) akıllı kimseler.

ekyâs
cepte taşınır küçük para kesesi. * rahimde döl yatağı. * bedendeki bâzı sıvıların toplandığı kese biçimindeki oyuklar.

ekyes
pek kiyâsetli, zeki, zekâvetli kişi. mâhir, maharetli, becerikli adam.

ekzeb
büyük iftira, büyük yalan, uydurma.

ekzef
(kazf. den) çok iftira eden. başkası hakkında çok aleyhde yalan söyleyen.

ekşef
açık nesne. * savaşta kalkanı olmayan kimse.

ekşem
doğuştan kusurlu olan. burnu, kulağı kesik veya noksan doğan (adam). * pars denilen vahşi hayvan.

ela'
görünüşü güzel, tadı acı olan bir ağaç.

elâ
arabçada söze başlarken kullanılır. istiftah harfi tâbir edilir. beş vecih üzere bulunur: 1 - tevbih ve tenbih, 2 - inkâr, 3 - istifham-ı anin-nefiy, 4 - arz, 5 - teşvik ve rağbet ettirme, makamlarında.

el-aceb
acayip, şaşılacak şey. tuhaf şey.

el-aks-ül müstevî
"man: mevzuu mahmul ve mahmulü de mevzu kılmak. ""insan hayvandır"" kaziyesinde her iki kelimenin yerlerini değiştirerek ""bazı hayvan insandır"" dediğimiz şeklindeki kaziyenin adıdır."

el-âlâ
cenâb-ı hakkın lütuf ve ihsanları. ni'metler.

el-aman
meded, aman, imdâd (mânasına olup yardım ve şikâyet edâtı olarak kullanılır).

el-amân
aman diliyorum!

el-an
şimdi. hâlâ. hâl-i hazırda.

elân
şimdi, hâlâ.

el'as
gök dudaklı.

elass
sık dişli. * çenesi kulaklarına yakın olup boynu kısa olan.

elastik
fr. esnek, toplanıp çekilir, uzayıp kısalan.

elâstik
esnek.

elastikiyyet
fr. esneklik. elâstiklik.

elb
sürmek. reddetmek. * cem'etmek, toplamak.

elbab
akıllar.

elbâb
göğüste gerdanlık takılan yer. * atın göğsüne yapılan sinebend. * devenin ve sâir davarın göğsüne bağladıkları nesne. * dağ eteğinde olan azıcık yumuşak kum.

el-bab-ül evvel
birinci kısım. ilk cüz. birinci kapı.

elbâki
"bâkî olan sadece odur"

elbette
"(te'kid edâtı) kat'i veya kat'iye yakın hükümlerde kullanılır. yazılı sözlerde daha çok ""elbet"" şeklinde geçer."

elbette
kesinlikle.

el-buğzu fillah
"Allah için buğzetmek. bütün şiddet, adavet ve düşmanlık cenab-ı hakk'ın (c.c.) rızası dairesindedir. ihlâsı kıracak, hissî hareketten sakınmaktır.(cay-ı ibret bir hâdise: bir vakit imam-ı ali (r.a.) bir kâfiri yere atmış. kılıcını çekip keseceği zaman, o kâfir ona tükürmüş. o kâfiri bırakmış, kesmemiş. o kâfir ona demiş ki: - neden beni kesmedin? dedi:- seni Allah için kesecektim. fakat bana tükürdün, hiddete geldim, nefsimin hissesi karıştığı için ihlâsım zedelendi, onun için seni kesmedim. o kâfir ona dedi: ""beni çabuk kesmen için seni hiddete getirmekti. madem dininiz bu derece safi ve hâlistir, o din haktır."" dedi. m.)"

elbürz
f. kafkas sıradağlarının en yükseği. * hakkında türlü türlü hurafeler ve masallar anlatılan kaf dağı. * uzun boylu ve yakışıklı kimse.

elcâb-licâb-lecebât
doğurduktan dört ay sonra sütü çekilmiş davar.

elcevab
cevabı şu.

elcezire
mezopotamya. dicle ve fırat nehirleri arasında bulunan yerin adı. bugün ırak'ın toprakları arasındadır.

elcime
hayvanların ağızlarına takılan gemler.

el-cüz'î
man: mânası, mefhumu başkalarına şâmil olmayan, yani tek mâlum ferde âid olan kelime.

eledd
sert çarpışan kimse. metin. * hakkı kabul etmeyen, inatçı adam.

elektrik-i mudi
(elektrik-i muzi) parlak ışık veren, parlayan lâmba.

elektroliz
fiz: birleşik bir cismi elektrik vasıtasıyla elemanlarına ayırma işi.

elektron
yun. atomda negatif yüklü zerrecik. (bak: delil-i inayet)

elem
"ağrı. acı. keder. sancı. dert. gam. kaygı.(ey arkadaş! bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar gibi hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeye başlarlar. bir meded bir yardım için müsterhimane tabiata ve anâsıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. ecram-ı semaviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. o ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli halleriyle gözüne görünür. hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeye başlar. bakar ki, hayatî hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki: vicdanı binler âmâl (emeller) ve emanî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hale gelir. acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden cehennem daha serin olmaz mı?.. i.i.)"

elem
acı.

elem
elemler. kederler. üzüntüler.

eleman
(lât: element) unsur. bileşik bir şeyi meydana getiren basit şeylerden biri. bir bütünün parçaları.

eleman
bir bütünün parçaları.

elem-i dembedem
vakit vakit gelen elem. ara sıra gelen acı.

elem-i ye's
ümidsizlik elemi, yeisten gelen sıkıntı.

elemkârâne
acılı bir biçimde.

elem-nak
elem verici.

elemnâk
acı verici, acılı.

elem-nümud
elem gösteren, elemli.

elem-zede
f. acılı. kederli. dertli.

elemzede
f. elemliler, kederliler, dertliler.

elemzede-gân
f. elemliler, kederliler, dertliler.

elendes
şiddetli savaş eden kimse.

eleng
f. sur, duvar, siper. * kale ve istihkâm askeri.

eles
hâinlik yapmak. hıyanet etmek. * mecnun olmak.

el-esirre
taht. bilinen bir makam sandalyesi. kürsü.

elest
$ rabbiniz değil miyim? (meâlinde olan âyet-i kerimenin kısaltılmış işaretidir.) (bak: bezm-i elest, kalubelâ)

elet
noksanlaştırmak. eksiltmek. * hapsetmek. * yemin vermek.

elett
dişi kökünden çıkıp düşmüş olan kişi.

el-evvel
ibtidası olmayıp, herşey üzerine sâbık olan.

eleyât
koyun kuyruğu. * başparmağın ve dizin aşağı yanlarında olan kabaca etler.

el-eys
vücud. varlık. büyük cisim. (bak: leys, eys)

elezz
(leziz. den) çok lezzetli, en leziz.

elezz-i et'ime
yemeklerin en lezzetli olanı.

elf
1000 bin sayısının ismi. bin adet şey vermek ve ünsiyet eylemek (mânâlarına gelir).

elf
bin sayısı.

elf
binler.

elf
binler, bin sayıları. * ülfet ve ünsiyete ziyade meyyal ve alışkan olan.

elfaf
lifler. lif lif. sarmaş dolaş. * cemaatler, taifeler.

elfâf
sıklığından yanındaki ağaca girmiş ve dolaşmış olan ağaç.

el-fatiha
kur'ân-ı kerim'in birinci suresinin adı olup bu sureyi okumaya işâret için söylenir. (bak: fâtiha)

elfâtiha
fatiha sûresi.

elfaz
lafızlar. sözler. lügatlar.

elfaz
lafızlar, sözler.

elfâz
atmak. * söz.

elfaz-ı cemile
güzel sözler.

elf-i evvel
peygamberimizin hicretinden sonra geçen bin yıl.

elf-i sâni
ikinci bin.

elfirak
ayrılma, ayrılık sözü.

elfiye
edb: bin beyitli kaside.

elfiyye
edb: bin beyitli kaside.

elfü
bin kere bin; milyon

elfü-elfi
bin kere bin.

elga
dolaşık. * boynuzluluk.

elgaf
sık otlar ve ağaçlar.

elgaz
lügazlar. bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

elgâz
meyletmek, eğilmek, yönelmek. * yaban fâresinin delikleri. * yolcuya zahmet veren çapraşık yol. * bilmece.

elgıbta
gıpta olunur, gıpta ederim.

elh
ibadet.

elha
malâyâni ve boş konuşan. * dizlerinden biri diğerinden büyük olan deve. * karnı sarkık olan. (müennesi: lahva)

elhaf
kirli, pis.

el-hak
hakkın ta kendisi. tam doğrusu. tam gerçekten. * hakkı, hakkı ile izhar ve beyan eden. * varlığı hiç değişmeyen, ibadete lâyık ve her hakkın sahibi, Allah (c.c.) âdil-i mutlak ve vacib-i lizâtihi.

elhak
hakikaten, doğrusu.

el-hakku ya'lû
hak gâlib ve yüksektir, meâlindedir. bu mâna, bir hadis-i şerife işaret eder.

elhal
şimdi, hâlâ, henüz, şimdiki hâlde.

el-halim
suçluların cezalarını derhal vermek iktidarında olduğu halde sonraya bırakan ve yumuşak muamele eden, çok halim. (Allah (c.c.)

elhamdü
"ezelden ebede her türlü hamd ve övgü, şükür ve minnet allah'a mahsustur"

elhamdü-lillah
"kısaca meali: her ne kadar hamd ve şükür varsa, ezelden ebede ve kimden kime olursa olsun hepsi Allah'a mahsustur. iman, şükür, hamd, memnuniyet ifâde eden bir deyimdir. (bak: hamd, sübhanallah)(leziz taamlara, hoş meyvelere şâkirane muhabbet-i meşruanın uhrevi neticesi, kur'anın nassiyle, cennet'e lâyık bir tarzda leziz taamları, güzel meyveleridir. ve o taamlara ve o meyvelere müştehiyane bir muhabbettir. hattâ dünyada yediğin meyve üstünde söylediğin ""elhamdülillah"" kelimesi, cennet meyvesi olarak tecessüm ettirilip sana takdim edilir. burada meyve yersin. orada ""elhamdülillah"" yersin. ve ni'mette ve taam içinde in'âm-ı ilâhiyi ve iltifat-ı rahmâni'yi gördüğünden o lezzetli şükr-ü mânevi, cennet'te gayet leziz bir taam suretinde sana verileceği, hadisin nassiyle, kur'an'ın işârâtiyle ve hikmet ve rahmetin iktizasiyle sabittir. s.)"

elhamdülillâh
allaha hamdolsun.

elhan
lâhnlar, nağmeler, besteler, ezgiler.

elhannas
sinsice aldatan şeytan.

elhan-ı şita
cenab şahâbeddin'in şöhret bulmuş olan bir kış şiiri. kış nağmeleri.

elhasıl
hasılı, sözün özü, kelâmın lübbü, neticesi, kısası, kısacası. hülasa-i kelâm, netice-i kelâm, filcümle.

elhâsıl
kısacası, özetle.

el-hayy
diri ve devamlı hayat sâhibi. zâtî hayat ile münferid, her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Allah (c.c.)

elhaz
göz ucu ile bakışlar.

el-hazer
sakın! sakınınız! (manasınadır)

elhikmetü
gerçek bilgi ve hikmet sadece allah'ındır (bk. -k-m)

elhubbu-lillah
Allah için sevmek. muhabbet, dostluk, sevgi sırf Allah içindir. hoş geçim, insanlara olan muhabbet cenab-ı hakk'ın rızası içindir. (bak: mana-yı harfî)

elhubbulillâh
sevgi Allah içindir.

elhükmü-li-l ekser
çokluğa, ekseriyete göre karar verilir. hüküm ekseriyete göredir.

elhükmülilekser
hüküm eksere göre verilir.

elhükmü-lillah
hüküm Allah'ındır.

elibab
durdurmak. lâzım olmak.

elibba'
akıllılar, kâmiller, kemalât sahipleri, olgun kimseler.

elidde
hastanın ağzına dökülen ilâç. * çok husumet, şiddetli düşmanlık.

elif
munis, sahip, dost.

elîf
alışan, alışkın.

el-ihsan ale-l ihsan $
ihsan üzerine ihsan, lütuf üzerine lütuf.

elil
inlemek, enin.

elim
(elime) acı veren, acıtan, ağrıtan. çok şiddetli ağrı veren.

elîm
acı veren, acılı.

elîmâne
acılı biçimde.

elîme
acılı hâl.

el-insaf
insaf edilsin, insaf edilmeli, insaf edelim.

elips
fr. odaklar adı verilen sabit iki noktasından uzaklıkları toplamı sabit olan noktaların gösterdiği kapalı eğridir. eğri ve kapalı bir geometrik şekildir. karşılıklı iki tarafından genişlemiş bir çemberi andırır.

el'iyâzû
"allah korusun"

el'iyazü
allah korusun

el'iyâzü
allah korusun

el-iyazü-billah
Allah'a sığınır, Allah'a iltica ederiz. Allah korusun, Allah saklasın (meâlinde duâ).

elîyâzübillâh
allaha sığınırız.

eliyy
çok yemin eden adam.

eliz
f. sıçrama. * çifte, tekme.

elkâ
kıymetsiz hakir nesne.

elkab
lakablar, namlar. rütbe ve makam sahiblerinin derecelerine göre söylenen ve çok zaman hürmet ifâde eden isimler.

elkab
lâkaplar.

elkân
leğen.

el-karia
kıyâmet.

el-kâsibü habibullah
cenab-ı hakk'ın (c.c.) ma'rifetini ve rızâsını kazanan onun habibidir, sevgili kuludur. (hadis meâli)

elken
dilinde tutukluk olan, kekeme, peltek.

elkıssa
sözün kısası, sözden anlaşıldığına göre, hülâsa.

ell
hastanın inlemesi. * harbe ile vurmak. * sürmek. sâfi. * sür'at etmek, hız yapmak.

elleys
mutlak hiçlik. adem-i sırf.

ellezi
mânası kendinden sonra gelen cümle ile tamamlanan bir kelimedir. (bak: mevsule)

elma
karamtıl dudaklı. * çok koyu gölge.

elma'
(elmaî) çok zeki, zekâveti kuvvetli, idrak derecesi üstün olan kimse.

el-macid
Allah (c.c.)

elmah
her gördüğü şeyi araştırmağa ve tedkik etmeğe meraklı olan kişi.

elmahi
her gördüğü şeyi araştırmağa ve tedkik etmeğe meraklı olan kişi.

elmas
çok kıymetli, beyaz, şeffaf mâden. cevher. kıymetli taş. (en saf karbondur.)

elmas
değerli bir taş.

elmas-pare
elmas parçası. * mc: çok güzel.

elmas-rize
elmas kırıntısı, döküntüsü.

elmas-tıraş
elmas gibi yontulmuş olan makbul bir cam, kristal.

elmaz
yalnız üst dudağı beyaz olup, burnu bile ak olmayan at.

el-mecid
esmâ-i ilâhiyedendir.

el-minnetü lillah
"minnet ancak Allah'ındır. ""ancak Allah'a minnet edilir."""

el-müheymin
her şeye dikkat edip koruyan ve emin eden (Allah c.c.)

elsa'
"sık dişli. * sin telâffuz edecek yerde sâ telâffuz eden. râ yerine yâ telâffuz eden (meselâ ""er"" diyecek yerde ""ey"" demek gibi.)"

elsen
fasih ve düzgün konuşan.

elsine
diller. lisanlar.

elsine
lisanlar, diller.

elsine-i enam
mahlukatın dilleri. halkın dilleri.

elsine-i garbiyye
batı dilleri, garb lisanları.

elsine-i muhtelife
çeşitli ve birbirinden farklı diller.

elsine-i selâse
üç lisan. türkçe, arapça ve farsça.

elsine-i terkibiye
"birbirine eklenen kelimelerle konuşulan diller. terkibli ifâdesi çok olan, arabçaya uymayan lisanların hususiyeti. (arabî lisanına ""tasrifî"" denilir. çünkü aynı kökten kelimeler rahatlıkla yapılmaktadır. arabçaya bu hususta yetişen başka bir lisan yoktur.)"

elsine-i şarkiye
doğu dilleri.

elt
noksanlaştırmak. hapsetmek. * yemin vermek.

elta'
boz dudaklı. dişlerinin rengi değişmiş olan.

eltaf
lütuflar, iyi muameleler, iyilikler, iyilikseverlikler. nezaketler, nazik davranmalar. okşamalar.

eltâf
lütuflar, en latîf, en hoş.

eltaf
her türlü eksiklikten sonsuz derecede yüce olan allah'ın lütuf ve yardımları

elti
t. iki kardeş zevcelerinin her birine nisbetle diğeri. bir kadının kaynının zevcesi.

eluf
ülfeti fazla, herkesle konuşup görüşmeye alışık olan kimse.

eluh
kasem, and, yemin.

eluk
sefir, büyük elçi.

eluke
risalet.

elule
semiz, besili koyun.

elvah
levhalar. tablolar.

elvah
levhalar, tablolar.

elvah-ı âlem
âlemin görünüşü, manzara ve levhaları.

elvah-ı mahfuza
(bak: hafiziyyet, levh-i mahfuz)

el-vali
her şeye mâlik ve sâhib olan Allah (c.c.)

elvan
renkler. muhtelif görünüşler.

elvan
renkler.

elvan-ı ibadet
ibadet renkleri. * mc: ibadet çeşitleri.(nasılki insan, şu âlem-i kebirin bir misal-i musaggarıdır ve fâtiha-i şerife, şu kur'an-ı azîmüşşan'ın bir timsal-i münevveridir. namaz dahi bütün ibadatın envâını şâmil bir fihriste-i nuraniyedir ve bütün esnaf-ı mahlukatın elvan-ı ibadetlerine işaret eden bir harita-i kudsiyedir. s.)

elvan-ı seb'a
yedi renk.

elvanın
renklerin varlık sebebi (bk. s-b-b; v-c-d)

elvanıseba
yedi renk.

elve
yemin etmek, kasem.

elveda
Allah'a emânet olun. Allah'a ısmarladık (yerine söylenen bir ta'birdir).

elvedâ
şu ayrılık!

el-vehhab
Allah (c.c.)

elves
zayıf kimse. * ahmak kimse.

elviye
livâlar, sancaklar, bayraklar.

elviye-i mütemevvice
dalgalanan bayraklar.

elyaf
lifler.

elyak
daha münâsib. daha lâyık.

elyak
daha lâyık.

elyasa (a.s.)
"benî israil peygamberlerindendir. benî israil ise; günden güne kitabullah'ı dinlemez olmuştu. cenab-ı hak asuriye devleti'ni onlara musallat eyledi. sonra yunus (a.s.) asuriye içinde ninova şehrinde peygamber oldu."

elye
koyun kuyruğu. * başparmağın ve dizin aşağı yanlarında olan kabaca etler.

elyel
çok karanlık gece.

elyes
bahadır, yiğit.

elyevm
bugün. hâlâ. (bak: yevm)

elyevm
bugün.

elzem
daha lâzım. çok lâzım. ziyade mucib. * küçük parmaklı.

elzem
daha gerekli.

elzemiyet
daha gereklilik.

elzemiyyet
pek lüzumlu ve gerekli olan bir şeyin hâli. son derecede lüzum, gereklilik.

em'â
bağırsaklar.

em'â
bağırsak.

emacid
emcedler, en şanlılar, en şerefliler, eşrefler, en fazla haysiyet ve onur sahibi olan kimseler.

em'â-i galiza
kalın bağırsaklar.

em'â-i rakika
ince bağırsaklar.

em'ak
göz pınarları.

emâkin
yerler. mekânlar.

emâkin-i mukaddese
mukaddes yerler, kutsal mekânlar.

emale
meylettirme, uzun okuma.

emalic
fidanlar, yapraklar, uzun yapraklı otlar.

emalis
"(imlis""e"". c.) otsuz ve susuz sahralar, çöller."

emam
bir şeyin ön tarafı.

emam
ön taraf.

eman
korkusuzluk. * af ve yardım dileme. eminlik. (bak: aman)

eman
güven, güvenlik.

emanat
emanetler.

emânât
emanetler.

emanet
"eminlik. istikamet üzere bulunmak. * birisine koruması için teslim edilen şey. birisine bir şeyi koruması için teslim edilen şey. birisine bir şeyi koruması için bırakma. emniyet edilip inanılan şey. * başkasının hukuku emniyet edilip, inanılabilen. * osmanlılar devrinde bazı devlet dairelerine verilen isim. şehr emâneti, rusumat emâneti gibi...(dinimiz, emaneti ehline bırakmamızı emreder. idare makamları da birer emanettir. hz. ömer (r.a.) halifelik makamına getirilince şöyle demiştir: ""ey insanlar! ben Allah ve peygamberimize itaat ettiğim sürece, siz de bana uyun ve itaat edin. doğru yoldan saparsam, kılıçlarınızla beni doğrultun."" demek ki müslüman hata ve haksızlık karşısında pasif kalamaz.)"

emânet
sonra alınmak üzere verilen şey.

emanet
emanetler.

emanetdar
f. kendisine birşey emanet edilen kimse, emanetçi.

emanetdarî
f. emanetçilik.

emaneten
emanet yoluyla, emanet olarak. * bir resmî daire tarafından bizzat, ihale şeklinde ve iltizam suretiyle olmayarak.

emâneten
emanet olarak.

eman-hah
f. eman isteyen, eman diliyen, aman diyen.

emani
emniyetler. niyetler, gayeler, istekler. arzular, dilekler. * f. eminlik, korkusuzluk.

emâni
güvenlik.

emani-i mahsusa
hususi arzular, özel maksatlar.

emarat
emareler, nişanlar, işaretler, ip uçları.

emârât
emareler, belirtiler.

emarat-ı hasene
iyi alâmetler.

emare
alâmet, işaret, nişan, iz, ip ucu, belirti.(gizli olan umura şeriat emarelere göre hükmeder. i.i.)

emâre
iz, belirti, bellik.

emaret
emirlik. bir emir veya bey veya prensin idaresinde olan memleket.

emâret
beylik.

emarid
bıyıkları terlememiş gençler.

emasil
benzerler, eşler, akranlar, müsaviler. * itibarlı kimseler.

em'at
"gövdesinde kılı olmayan kimse. * tüyü dökülen kurda ""zi'b-i em'at"" derler."

em'az
sert, sağlam, taşlı yer.

emazir
kuvvetli ve azamet sahibi olanlar.

emâık-emâik
derinlik. * sahradan bir taraf.

emâız
sert, sağlam, taşlı yer.

embel
kılıcı ve silahı olmayan. * eyer üstünde doğru oturamayan. * boynu eğri olan.

embriyoloji
"yun. biy: canlıların başlangıçtan itibaren gelişmesini inceliyen biyoloji ilminin bir bölümü. ikiye ayrılır: 1- ontogonez: yumurtadan yavruların meydana gelişini inceler. 2 - flogenez: canlıların ilk yaratılışı ile bugünkü şekli arasında meydana gelen değişmeleri inceler. dünyada başlangıçtan bugüne kadar iklim, fizik ve kimyevi şartlar, beslenme şartlarında değişmeler olmuştur. Allah, yarattıklarına karşı çok merhametli ve lütufkâr olduğu için zor şartlarda canlıların yok olmaması için vücutlarında gerekli değişikliklerle donatmıştır. meselâ: kutup tilkisinin kışın karlı ortama uyması için tüyleri beyaz, baharda ve yazın ise boz olur. d.d.t. gibi kimyevi ilaçlarla böceklerin tamamen imhâ olmaması için bir müddet sonra böcekler bir muâfiyet ""bağışıklık"" kazanıyorlar. bunun gibi, canlılar âleminde rahmet eseri sayısız hikmetli hâdiseler var. bu, hâdiselere ""içgüdü"" ""mütasyon"", ""evrim"" gibi bir takım isimler takıp tesadüfle izah etmek imkânı yoktur."

emcad
şeref, onur ve haysiyet sahibleri.

emced
(mecid. den) pek büyük, daha büyük, şerefi şânı çok olan.

emced
emcedler, en şanlılar, en şerefliler, eşrefler, en fazla haysiyet ve onur sahibi olan kimseler.

emced-i emâcid
şereflilerin şereflisi, en şerefli.

emcer
karnı büyük kimse.

emdeş
elinin sinirlerinde rahâvet olup eti az olan kimse.

emdiye
bir yerde birikip toplanmış su.

eme
câriye, kadın köle.

emed
son, nihayet. gayet. encam, intihâ.

emedd
(medd. den) daha uzun, pek uzun, daha tavil.

emedd-i a'mâr
ömürlerin en uzun olanı.

emek-dar
f. emeği geçmiş, kıdem ve mükafâta hak kazanmış memur, hizmetçi. eski ve sadık hizmetçi.

emel
ricâ, ümid, şiddetli istek. ummak. * gaye. (insanları canlandıran emeldir, öldüren ye'istir. m.)

emel
ümit, arzu.

emel
emeller. arzular. gayeler. dilekler. istekler.

emen
câriyeler, kadın esirler.

emene
emn, emniyet, eminlik.

emere
çöllerde taştan belirlemek için yapılan alâmetler.

emerr
pek acı.

emess
çok fazla temâs eden, dokunan. en çok messeden.

emevi devleti
"dört halife devrinden sonra devlet idaresi beni ümeyye hanedanına geçmiştir. buna nisbetle bu devlete ""emevi devleti"" adı verilmiştir. (mi: 661-750) seneleri arası emevi devletinin saltanat devresidir. muâviye bin ebi süfyan'dan başlamak üzere 14 halife gelip geçmiştir. son halife muhammed bin mervan (2. mervan) dır. bu devirde kavmiyetçilik islâmiyete çok zararlar vermiştir. yine bu devirde din-i mübinin aktar-ı islâmda yayıldığını unutmamak icab eder. doğuda türkistan ve endonezya, kuzeyde kafkasya, batıda anadolunun yarısı, ispanya ve kuzey afrika emevi topraklarına katıldı. emevi hükümdarlarının ehl-i beyt'e ettikleri zulüm ve akıttıkları kan sebebiyle çıkan isyanlar devleti zayıflattı. abbâsi taraftarları ile kavi bir ekseriyet abbasi tarafına geçti. horasan'lı ebu müslim, emevi devletini bir muharebede abbasilere devretti. böylece emeviler tarihe karışmış oldu. (bak: endülüs, muaviye)"

emevîler
bir islâm devleti.

emgâs
kıymetli iyi deve.

emgaz
"kırmızı, kızıl nesne, ahmer. * aşkar at. * koyunu sağdıklarında süt ile birlikte kan çıksa ""emgazeti'ş şât"" derler."

emhak
donuk beyaz.

emhal
mehiller, mühletler, vâdeler, zamanlar, bir iş veya vazifenin yapılması için verilen fazla zamanlar.

emhar
mehrler, nikâh bedelleri. zevceynin ayrılmaları halinde kadına verilecek olan ve nikâhta kararlaştırılan para ve sair eşyalar. * (mühür. c.) taylar, at yavruları.

emihe
koyunlarda meydana gelen uyuzluk.

emime
bir cins ot. * demirci çekici.

emin
kalbinde korku ve endişesi olmayıp rahatta olan. korkusuz. * kendisinden korkulmayan. * kendine inanılan. itimat edilen. * inanan, güvenen. * çok iyi bilen, şüphe etmeyen.

emîn
güvenilir.

emir
emir, buyruk.

emîr
bey, başkan.

emir
emir altına

emir
emirler. işler. hususlar. maddeler.(mühim ve büyük bir umur-u hayriyenin çok muzır mânileri olur. şeytanlar o hizmetin hâdimleriyle çok uğraşır. bu mânilere ve bu şeytanlara karşı, ihlâs kuvvetine dayanmak gerektir. l.)

emir
emirler, beyler. seyyidler. şerifler. * yüksek rütbeli zabitler.

emirane
f. emredene yakışır bir surette. emir gibi.

emirber
f. subayların kıt'a ve daire dışında emirlerinde bulunan erler.

emirber
emir dinleyen.

emirber
emre hazır asker

emirkulu
aldığı emri yapmağa mecbur olan, verilen emri yerine getirmekle görevli kimse.

emirname
f. âmirin emri yazılı olan kağıt. üst makamdan verilen emir kağıdı.

emirnâme
emir yazısı.

emir-ül ceyş
serasker, serdar, başkumandan.

emir-ül ma'
amiral. deniz kuvvetlerinde albaydan büyük rütbede bulunan subaylar.

emir-ül mü'minîn
müminlerin, islâmların işlerinde emir ve tedbir eden reis. halife. islâm devlet reisi.

emkâ
tilki, tavşan ve bunlara benzer hayvanlar. * canavarların inleri ve yatakları.

emkine
mekânlar, hâneler, evler, mahaller, mevkiler, yerler.

emkine-emâkin
kudret, kuvvet, güç.

emkine-i cedide
yeni evler.

emla'
topluluklar, mele'ler, cemaatler, cemiyetler, bölükler, kalabalıklar.

emlâ
ova, sahra. * vakit. * sıcak kül.mela'â : meşveret. * cemaat. güruh. * bir kavmin ileri gelen mes'uliyetli şahısları. * huy, ahlâk. (bak: mele') * doldurmak.

emlâ
bir cemâatin ileri gelenleri. * hırs, tama'. * zan. * güzellik. * fls: kâinatta hiçlik şeklinde boşluk olmadığını, her yerin dolu olduğunu ifade eden bir tabirdir. * dolu mekân. * kalabalık, güruh, cemaat, topluluk. halk.

emlah
(melih. den) pek melih, en melâhatli, çok güzel.

emlâh-milha-milah
tuz.

emlak
mülkler. insanın tasarrufunda bulunan yerler. * melekler.

emlâk
taşınmaz mallar.

emled
en genç, çok körpe ve nazik vücut veya dal (müennesi: meldâ)

emles
avuç içi gibi düz ve yumuşak olan.

emlet
mülk etmek. çiftlendirmek, tezvic.

emm
kasdetmek.

emmâ
"(şart edâtıdır) ""lâkin, ancak şu kadar var ki"" meâlinde."

emmâ
"bundan sonra" anlamına gelen bu ibare, islâmî eserlerde hamd ve salâvattan sonra asıl maksada geçilirken söylenir

emma
"bundan sonra, asıl meseleye gelince" mânâsında olup, söze başlarken kullanılan ifade sözün önemine delil olarak kullanılır

emmâ-ba'dü
"""bundan sonra"" manasına olup bir başlangıç hitabından sonra söylenir. buna fasl-ı hitab denir."

emmâbâdü
bundan sonra.

emmare
emreden. zorlayan. cebreden.

emmâre
emreden, zorlayan.

emn
eminlik. korkusuzluk. emniyet. bir şeye itimad etmek. insanda doğruluk ve imandan ileri gelen yüksek bir meleke ve kabiliyet. rahatlık.

emn
eminlik, güvenlik.

emn
emniyet ve adâlet

emn ü âsâyiş
eminlik ve rahatlık, korkusuzluk, tehlikesizlik, güvenlik.

emn ü emân
korkusuzluk ve emniyet hâli.

emn ü emânet
emniyet ve eminlik.

emniyet
(emniyyet) : eminlik, emin olma hâli, korkusuzluk, tehlikesizlik. * itimad, güvenme, inanma. * polis ve zabıta teşkilâtı.

emniyet
güven, güvenlik.

emniyet
karakol, emniyet amirliği

emniyeti
güvenliği bozma

emniyet-i tâmme
tam bir emniyet ve korkusuzluk.

emperyalizm
fr. bir devletin, sınırlarını genişletme politikası. sınırları genişletmekteki gaye, başka memleketlerin zenginlik kaynaklarını ele geçirme ve insanlarını kendi hesaplarına çalıştırmaktır. bu maksat için çok defa silâhlı harp, hem masraflı, hem de hürriyet fikriyle bağdaşmadığından zamanımızda daha sinsi ve maskeli bir emperyalizm şekline başvurulmaktadır. modern emperyalizm denilen bu şekil iktisadi ve kültür hayatı bakımından bir ülkeyi kendine bağlamak suretiyle menfaat (yarar) sağlamaktadır. gelişmiş ülkeler, az gelişmiş ülkeleri bu yolla kendilerine bağımlı hâle getirmektedir. insanlarını kendi kültür ve ideolojileriyle yetiştirdikleri için felsefe, siyasi görüş ve yaşayış bakımından kendilerinden ayrılamaz hâle getirmek isterler.

emperyalizm
bir ülkenin sınırlarını genişletme politikası.

emr
iş buyurma. * buyurulan şey. * madde, husus, hâdise.

emr
emir, buyruk.

emrâ-emru
otu çok olan yer. * ucuzluk olan yer.

emran
kürkler, mernler, hayvan derileri, postları.

emrân
kürek.

emraz
hastalıklar. marazlar.

emrâz
marazlar, hastalıklar.

emraz-ı akliye
akıl hastalıkları.

emraz-ı asabiye
sinir hastalıkları.

emraz-ı ayniyye
göz hastalıkları.

emraz-ı dahiliye
dahilî hastalıklar, iç hastalıkları.

emraz-ı efrenciye
frengi hastalıkları, efrenci marazları.

emraz-ı intaniyye
mikroplu ve ateşli hastalıklar.

emraz-ı kalbiye
kalb hastalıkları.(arkadaş! kalb ile ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve muhabbet ziyade olur. o hastalık marazı da ulum-u akliyeye tevaggul etmek nisbetindedir. demek mânevi olan hastalıklar, insanları aklî ilimlere teşvik ve sevkeder. ve akliyat ile iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye mübtelâ olur!.. m.n.)

emraz-ı nisaiye
kadın hastalıkları.

emraz-ı sâriye
geçici, bulaşıcı, sâri hastalıklar.

emre
ak gözlü, beyaz gözlü.

emred
henüz tüyü bitmemiş, sakalı gelmemiş olan genç.

emred
bıyıkları terlememiş gençler.

emret
kaşının kılı dökülmüş kimse. * yeleksiz ok.

emreş
şerli, kötü kimse.

emrî
(emriye) emirle ilgili, emre ait.

emrî
cenâb-ı hakkın doğrudan emrinden gelerek vasıtasız işleyen kanunu (bk. -n-n)

emr-i ademî
olması mümkün olan birşeyin sebeblerinden bir veya birkaçını yapmamakla o şeyin olmamasına sebep olmak.

emr-i bi-l-maruf, nehy-i anil-münker
dinin emirlerini, kur'âni ve islâmi hakikatleri neşretmek ve bildirmek, men'edilen şeyleri de yaptırmamak. iyiliği, islâmi hususları emretmek ve teşvik etmek, kötülüğü men'edip yaptırmamağa sevketmek. (fakat bu kudsi vazifeyi âdabına itaat ve riâyet ederek ifâ etmek lâzımdır, zirâ bu itaat da dinimizin emirlerindendir.)

emr-i hak
hakk'ın emri, Allah'ın emri. ölüm.

emr-i hâs
hususi emir. belli bir şahsa verilen emir. özel ve belli bir iş.

emr-i ilahî
"Allah'ın emri. mc: ölüm.(ubudiyet, emr-i ilahîye ve rıza-yı ilahîye bakar. ubudiyetin dâisi, emr-i ilahî ve neticesi rıza-yı hak'tır. semeratı ve fevaidi, uhreviyedir. fakat ille-i gaiyye olmamak, hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faideler ve kendi kendine terettüp eden ve istenilmiyerek verilen semereler, ubudiyete münafi olmaz. belki zaifler için müşevvik ve müreccih hükmüne geçerler. eğer o dünyaya âit fâideler ve menfaatlar, o ubudiyete, o virde veya o zikre illet veya illetin bir cüz'ü olsa, o ubudiyeti kısmen ibtal eder. belki o hâsiyetli virdi akim bırakır, netice vermez. işte bu sırrı anlamıyanlar, meselâ yüz hâsiyeti ve fâidesi bulunan evrâd-ı kudsiye-i şâh-ı nakşibendî'yi veya bin hâsiyeti bulunan cevşen-ül kebir'i, o fâidelerin bazılarını maksud-u bizzat niyet ederek okuyorlar. o fâideleri göremiyorlar ve göremiyecekler ve görmeye de hakları yoktur. çünki, o fâideler o evrâdların illeti olamaz; ve ondan, onlar kasden ve bizzat istenilmeyecek. çünki onlar fazlî bir surette o hâlis virde talebsiz terettüb eder. onları niyet etse, ihlâsı bir derece bozulur. belki ubudiyetten çıkar ve kıymetten düşer. yalnız bu kadar var ki; böyle hâsiyetli evradı okumak için, zaif insanlar bir müşevvik ve müreccihe muhtaçtırlar. o fâideleri düşünüp, şevke gelip, evrâdı sırf rıza-yı ilahî için, âhiret için okusa zarar vermez. hem de makbuldür. bu hikmet anlaşılmadığından, çoklar, aktabdan ve selef-i salihînden mervî olan faideleri görmediklerinden şüpheye düşer, hatta inkâr da eder. m.n.)"

emr-i istihbabî
müstehab veya sünnet olan vazife.* sevdirmek için verilen emir. * muhabbetin gereği olarak yapılması gereken iş.

emr-i i'tâ
verme emri. verilme emri.

emr-i itibârî
hakikatta, hariçte vücudu olmayıp, var kabul edilen emir, iş. (insanın fiilleri, kesbi gibi.) (bak: itibâri)

emr-i küfrî
imansızlığa ait bir iş ve bir husus.

emr-i kün
"""kün"" emri. cenâb-ı hakk'ın verdiği ""ol"" mânasına gelen ""kün"" emri. Allah (c.c.) bir şeye ""ol"" diye emretse, (yani, ""kün"" dese) o şey derhal olur. (yâni, ""fe yekun"")"

emr-i maaş
geçinme işi ve hususu. hayat ihtiyaçları.

emr-i müşkil
zor iş, müşkil emir.

emr-i nisbî
kıyas ile olan emir. öncekilerine veya diğerlerine göre olan iş veya emir veya hâdise. illet-i tâmme istemiyen ve vücud-u haricisi bulunmayan emir.

emr-i tekvinî
yaradılışa ait ilâhi kanun ve nizam. tekvine dair işler, hâdiseler, maddeler. fıtri kanunlar ve âdetullahın tazammun ettiği emirler. (meselâ ilmin i'tâsı, mânen ameli emrediyor. zekânın i'tası ilmi emrediyor. istidadın bulunması zekâyı, aklın verilmesi ma'rifetullahı, kudretin verilmesi çalışmayı, cesaretin verilmesi cihadı mânen ve tekvinen emrediyor. i.i.)

emr-i vâki'
beklenilmeyen iş, sürpriz. zorlayıcı bir baskı ile bir işi yapmaya mecbur etmek.

emrin
işin büyüklüğü (bk. a- -m)

ems
dünkü gün.

emsah
yürürken uylukların birbirine sürtmesi.

emsal
denk. benzer. yaşları birbiriyle aynı olanlar. * mat: kat sayı. * (mesel. c.) kıssalar, hikâyeler, romanlar, masallar, destanlar.

emsâl
misaller, eşler, benzerler.

emsar
büyük şehirler, beldeler, memleketler, kasabalar.

emsâr
iki şey arasındaki perde, hâil. * memleket. şehir. * afrika'nın şimalinde bir memleket ismi. * bir hububat adı.

emsel
imtisale şayan olan. tam benzer. efdal, ekrem ve eşref olan.

emsel
benzerler, eşler, akranlar, müsaviler. * itibarlı kimseler.

emsen
bevlin akması.

emsile
misaller. örnekler. * arapçada fiil tasrifini gösteren kitap.

emsile
misaller, örnekler.

emsiye
akşamlar, akşam vakitleri. günün son zamanları.

emt
yüksek yer. küçücük tepecikler. * doldurma.

emtâ
arka.

emtar
yağmurlar.

emtar
yağmurlar.

emtâr
yağmur.

emten
pek metin, çok dayanıklı, en sağlam, fazlaca muhkem.

emtia
ticaret malları.

emtia-i ecnebiye
yabancı memleket malları.

emtia-i ticariyye
tüccar malları.

emumiyye
analık.

emun
kuvvetli, dayanıklı deve.

emvâc
(mevc. c..) dalgalar.

emvâc
dalgalar.

emvâc-ül bihâr
denizlerin dalgaları.

emvah
sular.

emval
mallar.

emvâl
mallar.

emval-i bâtına
nakit paralarla, evlerde, mağazalarda bulunan ticaret malları.

emval-i gayr-i menkule
bir yerden başka yere taşınamıyan, sabit olan mallar. (dükkan, ev, tarla...gibi.)

emval-i menkule
bir yerden başka yere taşınabilir, götürülebilir eşya ve mallar. (masa, karyola, perde, çakı... gibi.)

emval-i metruke
sahipleri olmayan, sahipleri kaybolmuş, sahipsiz mallar. terkedilmiş mallar.

emval-i zâhire
sâime denilen hayvanlar ile bir kısım arazi mahsulâtı ve madenleri ile yer altındaki hazineler ve gümrüklere uğrayan ticaret mallarıyla, nakitler.

emvat
meyyitler. ölüler.

emvât
ölüler.

emya
f. para kesesi, içine para konulan torba, çanta.

emyal
miller. (bak: mil)

emyal-i bahriyye
deniz milleri. 6080 kadem, yani 1852 metreden ibaret olan deniz mesafesi.

emyan
f. para kesesi, içine para konulan torba, çanta.

emyus
"anason dedikleri ot. * kendisinden tuz meydana getirilen taş ki, türkçe ona ""tuz taşı"" derler."

emza
çok te'sirli olan, çok müessir. * hükmü çok geçen. * kat'i, şüphesiz.

emzah
yürürken uylukları birbirine sürüyüş.

emzer
katı gönüllü, katı kalbli kimse.

emzice
(mezc. den) mizaclar, tabiatlar, huylar, meşrebler.

emzice
mizaçlar, huylar.

emşac
nutfenin vasfı. karışık. dağınık.

emşac
nutfe, dağınık.

emşak
yürürken uylukların birbirine sürtmesi

ena
ermek, idrak. * saat.

ena'
eğlenmek.

enabib
kamış gibi boğum, boğum olan şeyler. içi boş olan fen âletleri, borular.

enabik
inbikler.

enacil
inciller.

enadid
perişan, saçılmış, dağılmış, pejmürde şeyler. perakende.

enaet
acele etmeyip teenni üzere olmak. yavaş hareket.

enafis
en nefis olan şeyler.

enahid
f. venüs gezegeni. zühre seyyaresi.

enak
ferahlı, sürurlu, neş'eli, sevinçli.

en'am
deve, sığır, koyun gibi hayvanlar. * kur'ân-ı kerimin altıncı suresinin adı ve bir kısım kur'ân âyetlerinden ve surelerinden müteşekkil dua kitabı.

enam
halk. bütün mahlukat.

enam
yaratıklar, varlıklar.

enamil
(enmele. den) parmak uçları.

enâmil
parmak ucu.

en'amte
sen nimet verdin, in'âm ettin (meâlinde).

enaniyet
"(enâniyyet) benlik. kendine güvenmek, gurur. hodbinlik. sadece kendine taraftarlık. her yaptığı işi kendinden bilmek.(gök, zemin, dağ, tahammülünden çekindiği ve korktuğu emanetin müteaddit vücuhundan bir ferdi, bir vechi, ""ene"" dir. evet ""ene"" , zaman-ı âdem'den şimdiye kadar âlem-i insaniyetin etrafına dal budak salan nurani bir şecere-i tuba ile, müthiş bir şecere-i zakkumun çekirdeğidir. şu azîm hakikata girişmeden evvel, o hakikatın fehmini teshil edecek bir mukaddime beyan ederiz. şöyle ki:ene, künuz-u mahfiye olan esmâ-i ilâhiyyenin anahtarı olduğu gibi, kâinatın tılsım-ı muğlakının dahi anahtarı olarak bir muamma-yı müşkilküşadır, bir tılsım-ı hayretfezadır. o ene, mahiyetinin bilinmesiyle, o garib muamma, o acib tılsım olan ene açılır ve kâinat tılsımını ve âlem-i vücubun künuzunu dahi açar. şu mes'eleye dair ""şemme"" isminde bir risale-i arabiyemde şöyle bahsetmişiz ki:âlemin miftahı insanın elindedir ve nefsine takılmıştır. kâinat kapıları zâhiren açık görünürken, hakikaten kapalıdır. cenab-ı hak, emanet cihetiyle, insana ene namında öyle bir miftah vermiş ki; âlemin bütün kapılarını açar ve öyle tılsımlı bir enaniyet vermiş ki; hallâk-ı kâinat'ın künuz-u mahfiyesini onun ile keşfeder. fakat ene, kendisi de gayet muğlak bir muamma ve açılması müşkil bir tılsımdır. eğer onun hakiki mahiyeti ve sırr-ı hilkati bilinse; kendisi açıldığı gibi kâinat dahi açılır. şöyle ki:sâni-i hakîm, insanın eline emanet olarak rububiyyetinin sıfât ve şuunatının hakikatlarını gösterecek işaret ve nümuneleri câmi' bir ene vermiştir. tâ ki; o ene, bir vâhid-i kıyâsi olup, evsaf-ı rububiyyet ve şuunat-ı uluhiyyet bilinsin. fakat vâhid-i kıyâsi, bir mevcud-u hakiki olmak lâzım değil. belki, hendesedeki farazi hatlar gibi, farz ve tevehhümle bir vâhid-i kıyasî teşkil edilebilir. ilim ve tahakkukla hakiki vücudu lâzım değildir.sual : niçin cenab-ı hakk'ın sıfât ve esmâsının mârifeti, enaniyete bağlıdır?elcevab: çünki mutlak ve muhit bir şey'in hududu ve nihayeti olmadığı için, ona bir şekil verilmez ve üstüne bir suret ve bir taayyün vermek için hükmedilmez, mahiyeti ne olduğu anlaşılmaz. meselâ: zulmetsiz daimî bir ziya, bilinmez ve hissedilmez. ne vakit hakiki veya vehmî bir karanlık ile bir hat çekilse, o vakit bilinir. işte cenab-ı hakk'ın, ilim ve kudret, hakîm ve rahim gibi sıfât ve esmâsı; muhit, hudutsuz, şeriksiz olduğu için onlara hükmedilmez ve ne oldukları bilinmez ve hissolunmaz. öyle ise, hakiki nihayet ve hadleri olmadığından farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâzım geliyor. onu da enaniyet yapar. kendinde bir rububiyyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim tasavvur eder; bir had çizer. onun ile muhit sıfatlara bir hadd-i mevhum vaz'eder. ""buraya kadar benim, ondan sonra o'nundur"" diye bir taksimat yapar. kendindeki ölçücükler ile, onların mahiyetini yavaş yavaş anlar. meselâ: daire-i mülkünde mevhum rububiyetiyle, daire-i mümkinatta hâlikının rububiyyetini anlar ve zâhirî mâlikiyyetiyle, hâlıkının hakiki mâlikiyyetini fehmeder ve ""bu haneye mâlik olduğum gibi, hâlık da şu kâinatın malikidir."" der ve cüz'i ilmiyle o'nun ilmini fehmeder ve kesbî san'atçığıyla o sâni-i zülcelâl'in ibdâ-i san'atını anlar. meselâ: ""ben şu evi nasıl yaptım ve tanzim ettim. öyle de şu dünya hanesini birisi yapmış ve tanzim etmiş"" der. ve hâkezâ... bütün sıfât ve şuunat-ı ilâhiyyeyi bir derece bildirecek, gösterecek binler esrarlı ahval ve sıfât ve hissiyat, enede münderiçtir. demek ene, âyine-misâl ve vâhid-i kıyasî ve alet-i inkişaf ve mâna-yı harfî gibi; mânası kendinde olmayan ve başkasının mânasını gösteren, vücud-u insâniyetin kalın ipinden şuurlu bir tel ve mâhiyet-i beşeriyenin hullesinden ince bir ip ve şahsiyet-i âdemiyyetin kitabından bir eliftir ki, o elifin ""iki yüzü"" var. biri, hayra ve vücuda bakar. o yüz ile yalnız feyze kabildir. vereni kabul eder: kendi icad edemez. o yüzde fâil değil; icattan eli kısadır. bir yüzü de şerre bakar ve ademe gider. şu yüzde o fâildir, fiil sahibidir. hem, onun mahiyeti, harfiyedir; başkasının mânasını gösterir. rububiyeti hayâliyedir. vücudu o kadar zaif ve incedir ki; bizzat kendinde hiçbir şey'e tahammül edemez ve yüklenemez. belki, eşyanın derecat ve miktarlarını bildiren mizân-ül-hararet ve mizân-ül-hava gibi mizanlar nev'inden bir mizandır ki, vâcib-ül vücud'un mutlak ve muhit ve hudutsuz sıfâtını bildiren bir mizandır.işte, mahiyetini şu tarzda bilen ve iz'an eden ve ona göre hareket eden $ beşaretinde dâhil olur. emaneti bihakkın edâ eder ve o ene'nin dürbüniyle, kâinat ne olduğunu ve ne vazife gördüğünü görür ve âfâki malûmat nefse geldiği vakit, ene'de bir musaddık görür. o ulum, nur ve hikmet olarak kalır. zulmet ve abesiyete inkılâb etmez. vaktâki ene, vazifesini şu suretle ifa etti; vâhid-i kıyâsi olan mevhum rububiyetini ve farazi mâlikiyetini terkeder. hakiki ubudiyetini takınır. makam-ı ""ahsen-i takvim""e çıkar.eğer o ene, hikmet-i hilkatini unutup, vazife-i fıtriyesini terkederek kendine mâna-yı ismiyle baksa kendini mâlik itikad etse; o vakit emanete hiyânet eder. $ altında dâhil olur. işte bütün şirkleri ve şerleri ve dalâletleri tevlid eden enaniyetin şu cihetindendir ki, semâvat ve arz ve cibal, tedehhüş etmişler; farazi bir şirkten korkmuşlar. evet ene ince bir elif, bir tel, farazî bir hat iken, mahiyeti bilinmezse, tesettür toprağı altında neşvünema bulur; gittikçe kalınlaşır. vücud-u insanın her tarafına yayılır. koca bir ejderha gibi, vücud-u insanı bel'eder. bütün o insan, bütün letâifiyle âdeta ene olur. sonra nev'in enaniyeti de bir asabiyet-i nev'iye ve milliye cihetiyle o enaniyete kuvvet verip, o ene, o enaniyet-i nev'iyeye istinad ederek, şeytan gibi, sâni-i zülcelâl'in evamirine karşı mübareze eder. sonra kıyas-ı binnefs suretiyle herkesi, hattâ herşeyi kendine kıyas edip, cenab-ı hakk'ın mülkünü onlara ve esbaba taksim eder. gayet azîm bir şirke düşer...evet, nasıl mirî malından kırk parayı çalan bir adam, bütün hâzır arkadaşlarına birer dirhem almasını kabul ile hazmedebilir. öyle de: ""kendime mâlikim"" diyen adam, ""herşey kendine mâliktir"" demeye ve itikad etmiye mecburdur.işte, ene, şu hâinâne vaziyetinde iken; cehl-i mutlaktadır. binler fünunu bilse de, cehl-i mürekkeble bir echeldir. çünki duyguları, efkârları; kâinatın envâr-ı mârifetini getirdiği vakit, nefsinde onu tasdik edecek, ışıklandıracak ve idame edecek bir madde bulmadığı için, sönerler. gelen herşey, nefsindeki renkler ile boyalanır. mahz-ı hikmet gelse; nefsinde, abesiyet-i mutlaka suretini alır. çünki şu haldeki ene'nin rengi, şirk ve ta'tildir, Allah'ı inkârdır. bütün kâinat parlak âyetlerle dolsa; o ene'deki karanlıklı bir nokta, onları nazarda söndürür; göstermez. s.)"

enâniyet
benlik, gurur.

enar
f. nar meyvesi.

enase
demirin yumuşak olması.

enasi
(enâsiye) (insan. c.) insanlar. * basar, göz.

enasiya
bir mürekkeb ilâç.

enb
horlamak, tahkir etmek. ayıplamak.

enbahun
f. sağlam, metin, muhkem, tahkim edilmiş yer. * hisar, kale.

enban
f. yiyecek çantası, heybe. dağarcık adı verilen deri çanta.

enbane
f. yiyecek çantası, heybe. dağarcık adı verilen deri çanta.

enbar
anbarlar, nibrler. içinde çeşitli mallar saklanan kapalı mahfaza, oda.

enbaz
f. ortak, şerik, eş.

enbâz
lâkab.

enbazî
f. şeriklik, ortaklık.

enbaşte
f. yıkılmış, dağılmış. * tıkanmış.

enbel
en şerefli.

enber
kadın tuzluğu adı verilen ufacık kara yemiş.

enberut
f. armut.

enbeste
f. koyulaşmış, katılaşmış, sıvılığını kaybetmiş. * uyuşmuş, miskinleşmiş insan.

enbeste-dem
f. miskin, uyuşuk kişi. tenbel, gayretsiz kimse.

enbir
f. yaş ve kuru çamur.

enbire
f. üzeri toprakla sıvalı olan damlarda sıvanın altına konulan çalı, saz, talaş gibi şeyler.

enbiya
"(nebi. c.) nebiler. peygamberler (aleyhimüsselâm.)(eğer suâl etseniz ki: bi'set-i enbiya ile beraber şeytanların vücudundan ekser insanlar kâfir oluyor, küfre gidiyor, zarar görüyor. ""el hükmü lil-ekser"" kaidesince, ekser ondan şer görse, o vakit halk-ı şer, şerdir; hattâ bi'set-i enbiya dahi rahmet değil denilebilir?elcevab: kemiyetin, keyfiyete nisbeten ehemmiyeti yok. asıl ekseriyet, keyfiyete bakar. meselâ: yüz hurma çekirdeği bulunsa... toprak altına konup su verilmezse ve muamele-i kimyeviye görmezse ve bir mücahede-i hayatiyeye mazhar olmazsa, yüz para kıymetinde yüz çekirdek olur. fakat su verildiği ve mücâhede-i hayatiyeye mâruz kaldığı vakit, su-i mizâcından sekseni bozulsa; yirmisi, meyvedar yirmi hurma ağacı olsa, diyebilir misin ki: ""suyu vermek şer oldu, ekserisini bozdu?"" elbette diyemezsin. çünki o yirmi, yirmi bin hükmüne geçti. sekseni kaybeden, yirmi bini kazanan, zarar etmez; şer olmaz. hem meselâ : tavus kuşunun yüz yumurtası bulunsa, yumurta itibariyle beşyüz kuruş eder. fakat o yüz yumurta üstünde tavus oturtulsa, sekseni bozulsa; yirmisi, yirmi tavus kuşu olsa, denilebilir mi ki: ""çok zarar oldu, bu muamele şer oldu, bu kuluçkaya kapanmak çirkin oldu, şer oldu?"" hayır öyle değil, belki hayırdır. çünkü o tavus milleti ve o yumurta taifesi, dörtyüz kuruş fiatında bulunan seksen yumurtayı kaybedip, seksen lira kıymetinde yirmi tavus kuşu kazandı.işte nev'-i beşer bi'set-i enbiya ile, sırr-ı teklif ile, mücâhede ile, şeytanlarla muharebe ile kazandıkları yüzbinlerle enbiya... ve milyonlarla evliya... ve milyarlarla asfiyâ gibi âlem-i insaniyetin güneşleri, ayları ve yıldızları mukabilinde, kemiyetçe kesretli, keyfiyetçe ehemmiyetsiz hayvanat-ı muzırra nev'inden olan küffarı ve münafıkları kaybetti. m.)"

enbiyâ
nebîler, peygamberler.

enbiya suresi
kur'ân-ı kerim'in 21.suresi olup mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur.

enbize
hurma şarabı. * yola bırakılıp atılan çocuk.

enbub
f. minder, döşek, yatak. döşeme.

enbude
f. istif edilmiş, katlanmış, nizamlanmış, nizama konmuş, devşirilmiş.

enbuh
f. ziyade, çok, kalabalık. * çokluk, ziyadelik, cemaat, izdiham. * meclis, kurultay. * kalın, yoğun. * duvarın yıkılıp dökülmesi.

enbûy
f. koklama, koku alma.

enbuzen
f. asıl, esas, madde.

enbuşe
patates gibi yerden çıkarılan şeyler. * ağaç kökleri.

enbüb
boğum, kamış boğumu.

enbür
f. ateş veya ocağı karıştırmağa mahsus âlet.

enbüre
f. dere, çay. * tüyü dökülmüş olan hayvan. * dolap beygiri. * işkembe.

encad
yüksek yerler, yüce mekânlar.

encâl
oğul, evlât, çocuk. * kuşak, nesil, sülâle. * atmak. * ayak ucuyla vurmak. * istihrac etmek, meydana çıkarmak. * yerden çıkan su.

encâm
son, nihayet, netice.

encam
son.

encâm-ı kâr
işin neticesi, amelin sonu.

encas
pisler. necis şeyler.

encere
gemi lengeri.

encin
f. tane tane, ufak ufak, parça parça. * sıvacı.

encir
f. incir meyvesi.

encire
f. incir meyvesi.

encuh
(encug) f. kıvrım. * buruşmuş, solmuş meyve.

encüm
yıldızlar. necmler.

encümen
f. cemiyet. şura. meclis. komisyon.

encümen
meclis, komisyon.

encümen-gâh
f. cemiyet, meclis.

encümen-i dâniş
akademi. ilim encümeni.

enda'
yüksek, yüce, âlâ. * (nedâ. c.) nedâlar, çiğler, şebnemler.

endad
"(nidd. c.) benzerler. emsâller. * misiller. şerikler, eşler.(vahdaniyet ve kudret-i ilâhiye bu kadar âyât-ı fiiliye ve kavliyesiyle zâhir ve bâhir iken, buna karşı insanlardan bazıları vardır ki, Allah'a karşı denkler, nazirler tutarlar ki onları Allah gibi severler. emirlerine, yasaklarına, arzularına itaat ederler de Allah'a isyan ederler. şübhe yok ki böyle yapmak gerek Allah'ı inkâr ederek olsun ve gerek olmasın, mâna-yı uluhiyette onları allaha ortak yapmaktır. bunların bir kısmı bu şirki açığa vururlar. firavunlara, nemrutlara yapıldığı gibi onlara açıktan açığa ilâh, mâbud nâmını vermekten çekinmezler, rabbimiz, tanrımız derler. ve hatta ilâhlarının tevellüd ve tevâlüdüne kail olarak onlara aynı cinsten, mâbud payesinde oğullar, kızlar tasavvur ve isnad ederler. diğer bir kısmı da tasrih etmeden aynı muameleyi yaparlar, onları Allah sever gibi severler, veliyy-i nimet tanırlar, onların muhabbetini mebde-i hareket ittihaz ederler. Allah'a yapılacak şeyleri onlara yaparlar. Allah rızasını düşünmeden onların rızalarını kazanmağa çalışırlar. Allah'a isyan olan şeylerde bile onlara itaat ederler.insanlar tarafından böyle muhabbet ile mâbud pâyesi verilen endâd o kadar çeşitlidir ki; bir taş, bir mâden parçasından, bir ot, bir ağaçtan tut, tâ, yıldızlara, ruhlara, meleklere kadar çıkar.filvaki servet, haşmet, kuvvet, câh u ikbâl, güzellik, hüsün gibi herhangi bir ümide sebep sayılan dilberler, kahramanlar, hükümdarlar gibi insanları, Allah gibi seven ve onun uğrunda herşeyi göze alan nice kimseler vardır ki bu nokta-i şirkin putperestlik esasını, beşeriyetin en büyük yarasını teşkil eder.hasılı, reislerini ve büyüklerini Allah sever gibi sevenler ve onları, allahın emirlerine muhalif olan emirlerini dinliyerek Allah'a isyan edenler; bunları Allah'a nazir ve emsâl kabul etmiş olurlar ki, bütün putperestlik esası, bu muhabbet tarzındadır. e.t.) (bak: put, sanemperest)"

endad
benzerler, misiller.

endad ü ezdad
benzerler ve zıtlar.

endâ-endiye
yağmur. * boğaz ıslatıcı nesne. * çiy, rutubet. * atâ, bahşiş. * sesin uzaklara gitmesi.

endaht
(endâhten. den) f. atmak. ilka etmek. * silâh boşaltmak.

endaht
atılan, silâh boşaltılan

endahte
f. terkedilmiş, bir tarafa atılmış. bırakılmış.

endam
f. beden. vücud. * vücudun tenasübü. vücudun görünüşü. * letafet. intizam ve üslub.

endâm
beden, boy.

endamî
f. vücuda uygun, bedene münasib, biçimli.

endam-ı mevzun
düzgün endam, düzgün beden.

endar
f. baştan geçen bir olay, vakıa, sergüzeşt, hikâye, kıssa.

endave
f. sıvacı malası. * şikâyet.

endayiş
f. yaldızlama, sıvama.

endayişger
f. yaldızcı, sıvacı.

endaz
f. atan, atmış, atıcı mânasında birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dehşet-endaz $ : dehşet verici, korkutucu.

endaz
" ""atan, atıcı"" mânâsında son ek."

endaze
f. ölçü, mikyas. * arşının bez, basma vesâire ölçmeğe mahsus küçük cinsi. (60 cm.dir) * tahmin, takdir. * derece, mertebe. * mc: hesap.

end-bend
f. utanmış, mahcub. * boğum boğum, kısım kısım, parça parça.

endek
f. az, kalil. * yaşı küçük, küçük yaşlı.

endeme
f. mazideki sıkıntıları hatırlama, geçmişdeki ıztırabları tahattur etme.

ender
(zarfiyet edatıdır) f. içinde. derununda. dahilinde.

ender
pek az bulunan.

enderez
f. nasihat, öğüt, vasiyet. * mektub.

enderî
kalın ip, halat. * şam yakınında bir köyün adı. * bir dağ adı.

enderun
iç, dâhil. * kalb, içyüz, gönül. * vaktiyle osmanlı sarayının iç teşkilâtı.

endiye
çiyler, şebnemler.

endiş
düşünen, mülâhaza eden, ölçülü davranan mânasında sıfat terkiblerinde kullanılır. meselâ: akibet-endiş $ : her işin sonunu düşünen.

endişe
f. korku. düşünce. merak, keder, kuruntu.

endîşe
kaygı.

endişe-i istikbal
gelecek zamanı düşünmekten gelen merak, üzüntü, keder. geleceği düşünmek.

endişe-i mevt
ölüm endişesi. ölüm korkusu.

endişnak
f. endişeli, kederli, meyus, sıkıntılı, düşünceli.

enduh
(endüh) : f. keder, elem, gam, gussa, kaygı, sıkıntı, ıztırab, üzüntü.

enduh-güsar
f. kederi yok eden. gamı, sıkıntıyı gideren.

enduh-nâk
f. kederli, sıkıntılı, gamlı, üzüntülü.

enduhte
f. biriktirmiş, biriktirilmiş. kazanmış, kazanılmış, hazırlanmış. * ödenmiş.

enduz
f. kazanan, elde eden, biriktiren, toplıyan mânalarına gelir ve kelimeleri sıfat yapar.

endülüs
bir islâm devleti.

endüstri
fr. sanayi, imalât, sanatlar. hammaddeyi mâmul eşya hâline getirme. bu da ikiye ayrılır. 1- küçük sanayi: ev ve atölyelerde basit âlet ve makinelerle eşya imalâtıdır. 2- büyük sanayi: su buharı, akaryakıt, elektrik, atom enerjisi gibi büyük çapta enerji kaynaklarından faydalanılarak fabrikalarda seri hâlde ve çok miktarda yapılan imalâttır.

ene
ben. * gr: birinci şahıs zamiri. (bak: enaniyet)

ene
ben, benlik.

ene
otuzuncu söz

enerji
fr. kuvvet. güç. fiziki kuvvet. * gücünü harcama isteği ve iktidarı.

enerji
güç.

enes
üns mânasına kullanılır ve vahşetin zıddıdır.

enes ibn-i malik
ensardan ve ashâb-ı kiram'ın fakihlerindendir. hicretin ibtidasından itibaren on sene resul-i ekrem efendimizin (a.s.m.) hizmetinde bulunmakla şeref kazanmıştır.resul-i ekrem'den (a.s.m.) 2630 hadis-i şerif rivâyet etmiştir. 100 yaşına kadar yaşamış, hicri 92 veya 94 senelerinde basra'da ebedî hayata kavuşmuştur. en son vefat eden sahabe, hazret-i enes'tir. (r.a.)

enf
burun. koku ve teneffüse mahsus âzâ. * bir şeyin ucu veya evveli veya en şiddetlisi. * bir şeyin sivri yeri. * bir şeyin en şerefli olan yeri.

enf
burunlar.

enfa'
daha nâfi. daha menfaatli. pek faydalı.

enfâ
daha faydalı.

enfâk
iki kapılı ev.

enfal
ganimetler. düşmandan alınan mallar.

enfal suresi
kur'ân-ı kerim'in 8. suresidir.

enfar
cemaatler, topluluklar, cemiyetler. halk, ahali, kalabalıklar, izdihamlar.

enfas
nefesler. soluklar. * ruhlar. canlar. * cevherler. * duâlar.

enfâs
nefesler.

enfas-ı hayriyye
hayırlı nefesler.

enfas-ı ma'dude
sayılı nefesler. insan hayatı. miktarı muayyen olan ömür dakikaları.

enfes
daha hoş. çok hoş. daha iyi. pek nefis.

enfes
pek nefis, çok hoş.

enfes
en nefis olan şeyler.

enfes-i âsâr
eserlerin en nefisi, eserler içinde en değerli olanı.

enfez
en nüfuzlu, daha tesirli.

enfî
burunla ilgili.

enfice
misk göbeği.

enfiye
buruna çekilen çürütülmüş tütün tozu.

enflasyon
fr. piyasaya gerektiğinden fazla kâğıt para çıkartmaktan dolayı paranın değeri düşüp fiyatların yükselmesi.

enfûs
nefisler, ruhlar.

enfüs
nefsler, ruhlar, canlar. yaşayanlar.

enfüsî
"bir kimseye mahsus görüş ve düşünüş. nefse, kendi hayatına aid, dâhile aid. (subjektif) (objektifin zıddı)(i'lem eyyüh-el-aziz! afaki mâlumat, yâni; hâriçten, uzaklardan alınan mâlumat, evham ve vesveselerden hâli olamıyor. amma bizzat vicdâni bir şuura mahal olan enfüsi ve dâhili mâlümat ise evham ve ihtimallerden temizdir. binaenaleyh merkezden muhite, dâhilden hârice bakmak lâzımdır. m.n.)"

enfüsî
nefisle ilgili, insanlarının kendi iç âlemlerine ait.

engam
f. vakit, zaman, an. mevsim. (aslı: encam'dır.)

engame
f. topluluk, cemaat, kalabalık, izdiham. toplanma yeri, meclis. * muharebe yeri, ceng meydanı. * oyuncular derneği.

engar
f. sanma, zan, tasavvur. şüphelenme. * tamamlanmayan, eksik kalan iş.

engare
f. tamamlanmayan, eksik kalan iş, nakış veya taslak. * hikâye, efsâne, roman, kıssa. * başdan geçen bir olayı tekrarlama. * hesap defteri. * utanarak geri geri çekilme.

engaz
f. san'atkârların kullandıkları san'at âletleri.

engel
t. (bak: mâni')

engihte
f. yükseltilmiş, karıştırılmış, oynatılmış, koparılmış.

engiz
f. koparan, karıştıran, tahrib eden.

engiz
" ""koparan, veren"" mânâsında son ek."

engizisyon
fr. xvı. ve xvıı. asırlarda hristiyan katolik mezhebine âit kiliselerden alâkayı kesen veya papa'ya karşı gelenlere yapılan -insanları arslanlara parçalatmak, fırında yakmak gibi- dehşetli işkenceler veya onları bu azaba mahkûm eden mahkemelere verilen isim. * çok ağır ve çok zâlimce cezâya hükmeden mahkeme. * çok ağır işkence.

engizisyon
kiliselerin işkenceci mahkemeleri.

engizisyon
fransa'da 16. ve 17. yüzyıllarda hristiyan katolik mezhebine ait kiliselerden alâkayı kesen veya papa'ya karşı gelenleri ağır işkence ve zor ölümlere mahkûm eden mahkemelere verilen isim

engişt
f. kömür.

engiştal
f. hasta ve zayıf kimse. dermansız, bî-derman kişi.

engûr
f. üzüm.

engûrek
f. gözbebeği.

engübin
f. bal.

engüj
f. filcilerin fili idare etmekte kullandıkları ucu eğriltilmiş demir karga burnu.

engürus
macar. * macaristan.

engüşt
f. parmak.

engüşt haiden
f. yok farzetmek, bir an için olmadığını kabul etmek. * mahvetmek. * parmakla göstermek.

engüştane
f. dikiş yüksüğü.

engüşte
f. ekincilerin harman savurdukları âlet, yaba.

engüşt-i kihin
serçe parmak.

engüşt-i muhannâ
kınalı parmak.

engüşt-i nil
fakirlik, fukaralık.

engüşt-i sütürg
baş parmak.

enha
nahvlar, taraflar, canibler, cihetler, yanlar. * yollar, tarikler.

enhâ
tulum. yağ tulumu.

enhâ
tulum. yağ tulumu.

enhar
nehirler, çaylar, ırmaklar. (bak: enhür)

enhâr
nehirler, ırmaklar.

enhar-ı amîka
derin olan nehirler.

enhas
en uğursuz, pek uğursuz. eş'em.

enhür
nehirler, ırmaklar, çaylar, akarsular. (bak: enhar)

enhür
fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan aydınlık. * toy kuşunun yavrusu. * altın.

enid
ham. * henüz olmamış çığ nesne. * değişik olmak.

enik
güzel, ince. latif şey. ahsen.

enika
güzel, ince. latif şey. ahsen.

enin
acı ve sızıdan inleyiş.

enîn
inilti.

enindâr
f. inleyen, enin eden.

enîndâr
inleyen.

enir
çirkin huy, fena tabiat, kötü mizac.

enis
"(üns. den) dost, arkadaş, ünsiyet edilmiş olan. alışılmış, kendisi ile ülfet edilmiş olan. sevgili. * sulu ve ağaçlı yerlerde bulunan ve sesi gayet hoş bir kuş. çeşitli nağmelerde öter, kâh deve gibi kükrer ve at gibi kişner; insana alışır. * yaban horozu."

enîs
dost, arkadaş.

enisan
f. boş ve mânasız yalan söz.

enise
ateş, nar, od.

enise
"(üns. den) dost, arkadaş, ünsiyet edilmiş olan. alışılmış, kendisi ile ülfet edilmiş olan. sevgili. * sulu ve ağaçlı yerlerde bulunan ve sesi gayet hoş bir kuş. çeşitli nağmelerde öter, kâh deve gibi kükrer ve at gibi kişner; insana alışır. * yaban horozu."

enis-i dil
gönül dostu.

enisun
"türkçede hafifleterek ""anason"" derler."

enit
hased etmek.

enişe
f. hafiye, gizli polis. * casus. gizli haberler öğrenerek veya sırları çözerek düşmanlara haber veren kimse. * dalkavuk, yaltakçı.

enka
daha temiz, en pâk.

enkâ
kumdan meydana gelmiş tepe.

enkâb
delmek, delik açmak. * girmek. * dağ içindeki yol.

enkad
bir alaca kuşun adı.

enkal
işkence âletleri. bukağılar, kayıt ve kelepçeler. * nefsin cismani alâkalara ve bedeni lezzetlere bağlanıp kalması.

enkâl
köstek. * kayd. * dizgin demiri.

enkas
en noksan, çok noksan, pek eksik.

enkaz
yıkıntı, yıkılmış şeyin artıkları. harabenin parçaları.

enkaz
yıkıntı.

enkâz
her nesnenin kötüsü, kıymetsizi.

enkaz
bina yıkıntısı.

enkâz
binâ yıkıntısı.

enkaz-ı remime
kazaya uğramış ve esaslı tarafları tahrib olmuş gemi veya tekne enkazı.

enkaz-ı ümmid
ümit yıkıntısı, ye'se düşme.

enkeb
omuzunda yük olduğu için eğilip yürüyen. * yanında oku ve yayı olmayan kişi.

enker
(neker. den) çok kötü, çok nefret edilen. menfur. müstekreh.

enkia
kuru üzümü su içinde ıslatarak yapılan şarap. * içinde hurma ıslatılan havuz. * suyu çok olan kuyu. * kandıran, kandırıcı.

enlem
(arz dairesi) t. yer yüzünde herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değeri. dünyanın büyüklüğü x. yy. başlarında sincar sahrasında ve kûfe civarında bir meridyenin uzunluğunu ölçmek suretiyle bulan musa oğulları nâmıyla tanınan muhammed, ahmed ve hasan isimlerindeki üç kardeş islâm âlimidir. avrupa'da bu ölçme, 800 yıl sonra 1736 yılında yapılmıştır.

enma
(nümuv. den) en çok, en ziyade bereketli ve büyümüş olmak.

enmar
nimrler, kaplanlar.

enmas
kaşının kılları az olan kişi.

enmele
parmak ucu.

enmut-nimât
usul, tarz. * yol, tarik. * örtü, ihram. * topluluk, insan cemaati. * döşek yüzü, yatak yüzü.

enmuzec
nümune, misâl, örnek.

enmûzec
nümune, örnek, model.

ennane
çok inleyen ve çok şikâyetçi olan kadın.

enne
çok inleyen.

en-nur
cenab-ı hakk'ın her çeşit nurun halik'ı olması ve onlara nur vermesi dolayısıyla bir ismi.

ensa
unutmalar, nesyler.

ensâ
uyluk başından tırnağa kadar varan bir damar. * te'hir etmek, sonraya bırakmak.

ensâ
yolcuların ve misafirlerin konakladıkları menzilde düşürdükleri esvap. * unutkan. * unutulan. unutulmuş olmak.

ensab
dikili taşlar. müşriklerin, yanında kurban kestikleri putlar.

ensâb
soylar, nesepler.

ensâb
meşakkat, zahmet, elem. * zehir, ağu. * belâ, musibet. * put, sanem, heykel.

ensac
nesicler. (bak: nesc)

ensac
dokumalar.

ensaf
nısıflar, yarımlar.

ensâf
yarımlar.

ensal
nesiller. soylar. zürriyetler. sülâleler.

ensâl
nesiller, kuşaklar.

ensar
"(nâsır. c.) yardımcılar. müdâfiler. * peygamberimiz resul-ü ekrem (a.s.m.) mekke'den medine'ye hicretinde onun mücadelesine iştirak edip ona yardımcı, müdâfi, muhafız vaziyetini alan ve cenâb-ı hak'tan ve hz. peygamber'den (a.s.m.) yardım ve nusret dileyen sahabe-i kiram hazeratı. bu zevat-ı kirâm medine'deki ""evs ve hazreç"" kabilesindendirler. (r.anhüm) ensârullah da denir. (bak: ashab)"

ensâr
yardımcılar, medineli sahabeler.

enseb
en lâyık, çok münasib, tam yerinde.

enseb
en uygun.

ensu'
gizlemek. * gitmek. * sarkık olmak. * kuzey rüzgârı.

entak
(nutk. dan) çok güzel söz söyliyen, çok iyi nutuk veren.

entâs
üstad, âlim.

ente
sen. (bak: şahıs zamiri)

ente
sen.

entellektüel
fr. (bak: münevver) aydın. akıl ve zihinle ilgili.

enteresan
fr. alâka çekici, dikkate lâyık, nazarı celbedici. câlib-i dikkat.

enterne
fr. belirli bir yerde oturmağa mecbur edilen yahut gözaltına alınan kimse.

entimem
yun. man: mantıkta kısaltılmış kıyas şekli. öncül veya had denilen ve bilinen kaziyelerden biri söylenmeden sonuca varmak. örnek: (orucu bozdu, o halde 61 gün keffareten oruç tutması gerekir.) burada hadlerden biri (orucu bozan, 61 gün keffareten oruç tutar), kaziyesi biliniyor kabul edilerek söylenmiştir ve yalnız (orucu bozdu) kaziyesinden hareket edilerek sonuç çıkarılmıştır.

entrika
itl. hile, gizli tedbir ve dolap.

entrika
hile, düzen.

enuk
kartal kuşu.

enuşa
f. mecusi mezhebi. * sevinç, sürur, neş'e. * adalet, âdillik, doğruluk, hakdan ayrılmamaklık.

enuşe
f. hoş, mes'ut, saadetli. * genç padişah. * şarab, içki.

enva'
neviler, çeşitler, türler.

envâ
neviler, türler.

envâen
türler olarak.

envâf
hörgüç. * uzun ve yüksek olmak.

envah
nevhler, ölmüş olan bir kişinin arkasından ağlayan kadınlar, matem tutan hanımlar, ağıt yakanlar.

envar
nurlar, ışıklar, aydınlıklar. maddi veya mânevi karanlıktan kurtarmaya vâsıta olanlar.

envâr
nurlar.

envâr
parlaklık. * ağaç çiçeği. tomurcuk.

envât-niyât
bir yere asma. kaldırma.

envâz
dere, vâdi.

enva'-ı kesire
çok çeşitler, çok neviler.

envek
ahmak.

enver
en nurlu, daha nurlu, çok parlak.

enver
pek nurlu.

enyab
çenenin yan tarafındaki kesici veya azı dişleri.

enyâb
azı dişi. * yaşlı deve.

enza'
kılsız, tüysüz kimse.

enzâ
boğaz.

enzad
şanlı, şerefli, namlı ve tertibli kimseler. * toprak tabakaları.

enzâd
şeref. * üzerine herhangi bir şey konulan yüksekçe yer.

enzâh
havuz.

enzal
(nezl ve nizil. c.) soysuzlar, alçaklar, âdi ve aşağılık adamlar.

enzâl
konak yeri. * misafir için hazırlanan yemek.

enzam
balıkların karınlarında peydâ olan yumurta dizileri.

enzar
bakışlar, görüşler. seyr.

enzâr
nazarlar, bakışlar.

enzar-ı dikkat
dikkatli bakışlar, dikkatli görüşler.

enük
kurşun.

en'üm
nimetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar. * medine-i münevverede bir mevki ismi.

enşâc
sesli sesli ağlamak. * ses.

enşâc
sesli sesli ağlamak. * ses.

enşat
kovası, bir defa çekmekte çıkan, dibi yakın kuyu.

enşâz-nişâz
yüksek yer.

epik
fr. mevzuu kahramanca olan yazıların frenkçe ismi.

epsan
f. bileği taşı.

epürnak
f. delikanlı, genç yiğit, bahadır.

erabet
akıllı, zeyrek ve uslu olma.

e'rac
anadan doğma topal, aksak.

eracif
uydurma, yalan sözler. (bak: recefe)

erâcif
uydurma sözler.

eracif
yalan haber.

erâcif
yalan. uydurma söz.

eracif ve ekâzib
yalan ve uydurma sözler.

eracih
salıncaklar.

eraciz
mısraları kafiyeli, kısa vezinli şiirler, kasideler.

erad-erâdât
ağaç kurdu. güve.

eradîn
yerler. arzlar, dünyalar.

erahh
tırnağı yassı ve geniş olan hayvan.

eraik
tahtlar. koltuklar.

erak
uykusuzluk.

erakiş
siyahlı-beyazlı alaca yılan.

erakk
çok ince, ziyade rakik, ince ve yumuşak.

erakk
pek ince.

erakk-ı hissiyat
duyguların en inceleri. gizli hisler, ince duygular.

erâkıt
aklı karalı alaca yılan. * yer yer beyazlığı olan her kara nesne.

erâkıt
aklı karalı alaca yılan. * yer yer beyazlığı olan her kara nesne.

eramil
bekârlar. dul kadınlar. kocaları ölmüş veya boşanmış kadınlar.

erâmil
ayakları siyah olan koyun. * kadını olmayan erkek.

erâmil
erkeği olmayan kadın.

erâmil
ergen delikanlı.

eramile
bekârlar. dul kadınlar. kocaları ölmüş veya boşanmış kadınlar.

er'an
ahmak, bön, salak, ebleh. * deli, çılgın. * şaşkın, şaşırmış, taaccüb etmiş. * uzun boylu, akılsız kişi. * leşker. * dağ. (müe: ra'nâ)

eranib
tavşanlar.

eranib
burun ucu.

erâri
davar bağlanan yer ve ip.

er'as
zayıflığından veya yorulduğundan dolayı yab yab yürüyen kişi.

eras
başı büyük olan kimse.

erass
sık dişli.

eravend
f. şevk, arzu, istek, taleb. * şan, nam, şöhret, meşhur olma.

erayis
çiftçiler, ekinciler.

erâz
okun, demirini sokacak yeri.

erazil
reziller, namussuzlar, yüzsüzler.

erbaa
dört.

erbaa
dört.

erbab
f. ulu, ulvi, âlâ. * reis, başkan, şef.

erbâb
sahipler, becerikliler, terbiyeciler.

erbab-ı denâet
alçak ve rezil kimseler.

erbab-ı garaz
f. garaz sahibleri, kötü niyetliler.

erbab-ı siyer
tarihçiler. peygamberimiz resul-i ekrem'in (a.s.m.) hayatını bilenler.

erbah
ribhler, faydalar, kazançlar, kârlar, gelirler. * faizler.

erbain
kırk. kırk gün devam eden kara kış.

erbâin
kırk.

erbaiyyet
dört olmak.

erbâiyyet
dört olmak.

erbaun
kırk sayısı.

erbaş
ask: subay ve assubayların dışında kalan rütbeli asker.

erbed
boz renkli.

erc
uzunluğuna yapılan ev.

erca
çok rica edilen, pek fazla taleb edilen, çok istenilen.

ercaf
yalan haber.

ercah
daha üstün, daha râcih.

ercal
ayaklar.

ercan
fars diyarında bir yerin adı.

ercel
büyük ayaklı kişi. * ayakları siğilli olan at.

ercen
dübüründe zahmeti olan deve.

ercil
bot.: ceviz-i hindi. hindistan cevizi.

erciye
arkaya, sonraya bırakılan şey.

ercmendî
f. haysiyetli, şerefli, itibarlı, muhterem.

ercuze
(bak: kaside-i ercuze)

ercûze
hazreti alinin meşhur bir kasidesi.

ercül
ricller, ayaklar.

ercümend
f. muhterem, şerefli. muazzez.

ercüvan
erguvan çiçeği. * kırmızı kadife. * kırmızı şey.

erd
f. öfke, kahır, kızgınlık, hiddet. * un.

erda
ağaç kurdu.

erdâf
arka.

erdân
kaftan ve gömlek yeninin koltuktan tarafı.

erde
çürük nesne.

erdeb
f. muharebe, ceng, cidâl, kavga.

erdem
usta gemici.

erden
bir nevi kumaş.

erdiye
baş örtüleri.

erd-şir
f. eski iran hükümdarlarından bazılarının adıdır.

ereb
hâcet, ihtiyaç. san'at.

erec
güzel ve hoş koku. misk ü anber ve ıtır gibi şeylerin güzel kokusu.

ereda
ağaç kurdu. güve.

er'ef
daha rauf, çok şefkatli.

erek
misvak ağacını çok yediğinden dolayı devenin karnı incinmek.

eren
sevinmek, sürur.

erendan
"f. ""hâşâ"" mânasına inkâr ifade eden bir kelimedir."

erendiz
müşteri gezegeni. jüpiter yıldızı.

er'es
başı büyük, kocakafa.

eres
çiftçilik, çiftçi olma.

erett
peltek adam, kekeme kimse.

erfa'
daha yüksek, çok ulvi, en yüce.

erfak
en ziyade yumuşak. * arkadaş, refik olmaya en çok lâyık, elyak.

erfa'-ı derecât
derecelerin en yükseği.

erfeş
nefsî isteklerine düşkün olan. * kulakları uzun ve kaba (adam).

erga
(ergav) : f. ırmak, dere, çay, nehir, akarsu. * su akıtmak için açılan yol, ark.

ergab
(ergav) : f. ırmak, dere, çay, nehir, akarsu. * su akıtmak için açılan yol, ark.

ergad
maişetçe daha ferahlık. geniş maişet.

ergal
sünnet olmamış kişi.

ergan
söz dinlemek.

ergande
f. hırslı, öfkeli. * içkiye düşkün olan sarhoş.

ergavan
bir kırmızı çiçek. ercüvân denilen kırmızı çiçekli ağaç.

ergen
(bâliğ) çocukluk çağından gençlik çağına geçmiş olan, aklı ermeğe başlamış, bâliğ.erginlik çağına gelen müslüman genç, namaz kılmak, oruç tutmak, zekat vermek gibi Allah'ın farz kıldığı emirlerini yerine getirmeğe mükellef (yükümlü) olur. küçük yaştan itibaren derece derece gerekli dini bilgiyi öğrenir. ve iyi alışkanlıklar edinirse ergenlik çağında bunlara daha kolay uyar.

ergimek
(bak: zeveban etmek)

ergide
f. hiddetlenmiş, kızmış, öfkelenmiş, asabileşmiş.

ergide-nigâh
f. öfkeli, hiddetli bakış.

ergun
f. sert başlı at. hızlı ve oynak olarak giden at.

ergüvan
güzel ve parlak kızıl renkli bir çiçek. (garbda ercuvan denilir.)

erha
el değirmenleri.

erhab
vâsi, geniş, açık.

erham
başı beyaz olan at.

erham
en merhametli.

erhâm
döl yatakları, rahimler.

erham-ür râhimîn
merhametlilerin en merhametlisi. * Allah'ın (c.c.) sıfatlarındandır.

erhamürrahimîn
merhamet edenlerin en merhametlisi olan Allah.

erhas
(rahis. den) pek ucuz.

erhüt-erhât-erâhit
cemaat, kalabalık. * kavim, kabile. * ondan az olan adamlar. * göbekle diz arası miktarı deri. (hayızlı avretler giyerler)

eric
güzel koku. misk, anber ve ıtır gibi hoş ve lâtif olan şeylerin kokusu.

erid
besili, semiz.

erih
râyiha-i tayyibe. temiz ve güzel koku.

erike
taht. padişahın tahtı. * oturulacak yer. koltuk.

erîke
koltuk, taht.

erike
tahtlar. koltuklar.

erike-ârâ
f. tahtı güzelleştiren, süsleyen (padişah.)

erike-nişin
f. tahtta oturan.

erike-pirâ
f. tahtı süsleyen, pâdişah.

eris
f. zeki, akıllı, uyanık, zeyrek, uslu.

eris
çiftçi, çift süren, ekinci.

eris
çiftçiler, ekinciler.

erisî
çiftçi, çift süren, ekinci.

eriş
f. bilek. * arşın, endaze.

erk
kuvvet, kudret, güç, iktidar, nüfuz.

erka
ziyade yükselen. çok yükselen.

erkâ
kul, abd. * kulluk, esirlik, kölelik, ubudiyet. * yufka nesne.

erkab
boynu kalın olan adam veya arslan.

erkâb
kasığın kıl bittiği yeri.

erkaban
uzun boyunlu.

erkah
rükhler, sığınılacak yerler, sığınaklar, siperler.

erkam
rakamlar. sayı işaretleri. * yazılar.

erkam-ı aşere
sıfır da dahil olduğu birden dokuza kadar olan sayılar.

erkam-ı cümel
ebced hesabı.

erkan
sarılık denilen bir hastalık çeşidi. * ekini ifsâd eden âfet.

erkân
rükünler. esaslar. temeller. ileri gelen kimseler.

erkân
esaslar, rükünler.

erkân
islâmın yerine getirilmesi zorunlu temel esasları ve hükümleri (bk. r-k-n; -k-m)

erkân-ı askeriye
yüksek rütbeli askerler. zabitler, subaylar.

erkân-ı devlet
devletin ileri gelenleri, dünyevi makamca ileri olanları.

erkân-ı harb
harb için yetişmiş zâbit. kurmay subay. * harb işlerini idare eden kumandanlar. harb erkânı.

erkân-ı islâmiye
islâmiyetin esasları, temelleri, rükünleri. (şehâdet getirmek, namaz kılmak, oruç tutmak, zekât vermek ve hacca gitmek.)

erkân-ı salât
namazın rükünleri.

erkân-ı seb'a
yedi rükün.

erkat
aklı karalı alaca yılan. * yer yer beyazlığı olan her kara nesne.

erkata
aklı karalı alaca yılan. * yer yer beyazlığı olan her kara nesne.

erkaş
siyahlı-beyazlı alaca yılan.

erke
misvak ağacı. bu ağaç sıcak memleketlerde ve bilhassa yemende yetişir.

erkeb
büyük dizli. dizleri büyük olan kimse. * bir dizi diğerinden büyük olan deve.

erm
bükmek.

ermagan
f. armağan, hediye. bir kimseye bir işteki muvaffakiyetinden dolayı verilen hediye.

ermah
remhler, darbeler, vuruşlar. * (rumh. c.) rumhlar, süngüler, mızraklar.

ermâl
yelmek. * yağmurun az yağması. * vahşi sığırın ayağında olan hatlar.

ermal-rumul
siyah hat.

ermam
çürük kemikler.

erman
f. arzu, istek, taleb. * pişmanlık, pişman olmak, nedamet.

erman-hâr
f. pişman olan, nedamet eden.

ermas
gözü çapaklı kişi.

ermâs
denizde üzerine binilen sal. * kalan süt artığı.

ermed
kül rengi, gri. boz renkli nesne. * gözü ağrıyan adam.

ermeda
ateş külü.

ermel
ayakları siyah olan koyun. * kadını olmayan erkek.

ermele
erkeği olmayan kadın.

ermele
bekârlar. dul kadınlar. kocaları ölmüş veya boşanmış kadınlar.

ermele
bekârlar. dul kadınlar. kocaları ölmüş veya boşanmış kadınlar.

ermeni
eskiden batı asya'nın kuzey kısmında ve avrupa'nın asya'ya komşu olan bazı yerlerinde dağınık şekilde yaşayan bir milletti ki, iranlılar ve romalılar tarafından birçok defa mağlub edilmeleri üzerine çeşitli yerlere dağılmışlardır. ve bu dağılma sonucunda büyük şehirlere de yerleşerek san'at, kuyumculuk ve ticaret gibi işleri elde etmişlerdir. ermeniler nerede varsa, bugün kendi dillerini konuşmaktadırlar. anadolu'da yaşayanların bir kısmı türkçe ve kürtçeyi de iyi bilirler.

ermida'
kül.

ermiye
remiler, kasırga bulutları ki, bu bulutlardan dolu yağar.

ermiye
yağmuru iri olan ve yere şiddetle inen bulut.

ermun
f. gündelikçiye verilen peşin ücret.

erneb
tavşan. * kadın ziynetlerinden biri. * iri fare.

erneb
tavşanlar.

ernebe
burun ucu.

errac
fesatçı, müzevir, yalancı adam, sahtekâr.

errahim
en merhametli, büyük nimetler veren, verdiği nimetleri iyi kullananları daha büyük ve ebedi nimetler vermek suretiyle mükâfatlandıran Allah (c.c.)

erre
f. tahta kesecek dişli âlet, bıçkı. (küçüğüne verilen testere ismi bundan gelir.)

erre-hâne
f. bıçkı yeri, hızar.

erre-keş
f. bıçkıcı.

errezzak
bütün rızıkları ve faydalanacak şeyleri yaratan ve ihsan eden Allah (c.c.)

ers
f. gözyaşı.

ersad
rasadlar, gözlemler, gözetlemeler, gözlemeler.

ersâg
bilek. * hayvanların tırnağıyla baldırı arasında olan incecik yer.

ersah
uylukları etsiz, zayıf (adam). * kurt.

ersâl
deve ve koyun sürüsü. topluluk, cemaat.

ersân
atı veya davarı ip ile bağlamak. * ip, halat, urgan.

ersem
üst dudağı beyaz olan at.

ersen
f. meclis, kongre, cemiyet.

ersusa
şeair-i islâmiyeden olan ve osmanlı imparatorluğu zamanında kullanılan kavuk, büyük sarık.

erta
bir ağaç cinsidir ve yaprağıyla debbağlar sahtiyan boyarlar.

ertel
peltek adam.

erum
kök, anakök. asıl, menba. * ağacın ve boynuzun kökleri.

erume
kök, anakök. asıl, menba. * ağacın ve boynuzun kökleri.

erva'
çok güzel olan genç. * son derece yiğit, cesur ve bahadır adam. * korkmak.

ervâ-erâvi
dağ keçisinin dişisi.

ervah
halk içinde yürürken at üzerindeymiş gibi görünen uzun boylu kimse. * adımları birbirine yakın olan.

ervâh
ruhlar, canlar.

ervah-ı habise
habis, kötü ruhlar. Allah'a isyan eden, itaati sevmeyen anarşist ruhlar.

ervah-ı tayyibe
iyi ruhlar, iyi kimselerin ruhları.

ervak
revkler, perdeler, örtüler. * çadırlar, muvakkat olarak bezden yapılan odalar.

ervâk
perde, hicâb. * boynuz. * ev önü. * saf, hâlis, katıksız.

ervam
romalılar, roma imparatorluğu halkından olanlar, rumlar. * rumiler, arap diyarının haricinde bulunanlar.

erveb
yoğurt.

ervec
halk içinde çok geçen şey.

ervenan
dik ses, sadâ. * ıztırablı, sıkıntılı, üzüntülü gün.

ervend
f. tecrübe, deneme, sınama. * şeref, şan, şöhret, nam ve itibar, haysiyet.

erviye
deve üstünde yük bağlanılan ip.

eryaf
verimli, mamur, düz ve ekini bol olan yerler.

eryâf
mâmur, bayındır yer. * ekini bol ve ucuz olan yer.

erz
f. kıymet, baha, değer. kadir ve itibar.

erzâil
reziller, alçaklar.

erzak
(rızık. c) rızıklar. azıklar. yiyecek içecek maddeler. ihtiyaçlar. maddi, mânevi muhtaç olduğumuz şeyler.

erzâk
rızıklar, yiyecekler.

erzak-ı askeriyye
askere verilen erzak.

erzal
reziller. kepâzeler. herkesten hakaret ve nefret görenler.

erzâl
reziller.

erzan
f. ucuz, değeri düşük, pahalı olmayan. * lâyık, münâsib, muvafık, elyâk, şâyân, müstehak, uygun, yerinde.

erzan
pek ucuz.

erzanî
f. ucuzluk. * lâyıklık, liyakat, münasiblik, muvafakat, uygunluk.

erzaniş
f. hayır ve iyilikler.

erze
f. samanlı sıva çamuru. * çamdan çıkarılan zift.

erze-ger
f. sıvacı.

erzel
daha rezil. çok fena. pek kötü. en rezil.

erzel
daha rezil.

erzel
reziller, namussuzlar, yüzsüzler.

erzel-i nâs
insanların en rezili, en fenası.

erzel-i ömr
ihtiyarlığın sonları, bunaklık günleri.

erzen
kendisinden sopa ve baston yapılan bir cins sağlam ağaç. * şam darısı denen beyaz ve iri cins darı.

erzenîn
f. darı ekmeği.

erzide
f. pahası kesilmiş, kıymeti kararlaştırılmış, değeri belli edilmiş olan şey.

erziz
f. kalay.

erş
fesat, niza, ihtilaf, rüşvet. * fışkırmak. * tırmalamak. * fık: yaralanan veya kesilen bir uzuvdan dolayı verilmesi lâzım gelen diyet.

erşah
cin fikirli adam.

erşed
her hali daha iyi olan. * doğru yola diğerlerinden daha yakın olan.

erşem
yemeğin kokusundan iştahı gelep karnı acıkan (adam). * vücuduna iğne batırıp çivit ile şekil veya resim yapan adam.

esmak
semekler, balıklar.

esa
merhem, tiryak, ilâç.

esa'
atmak.

es'ab
(sa'b. dan) pek zor, çok zor.

esabe
bir nevi ağaç.

es'abî
gayet güzel ve beyaz göz.

esabi'
parmaklar.

esabî'
haftalar, yedi günlük zamanlar.

esâbi
parmaklar.

esâbi
parmak. * ölçü parmağı, arşının yirmidörtte biri. (türkçede: $ telaffuz edilir.)

esâbib
sövme, küfür.

esabi-ül kadem
ayak parmakları.

es'ab-ı umur
işlerin en zor olanı.

es'ad
daha mes'ud, en bahtiyar. daha said olan. en mes'ud.

esâd
daha mutlu.

esadd
menedici.

esâdekümullah
Allah saadet versin.

esâfi
üzerine tencere koyup yemek pişirilen ocak taşı.

esafil
esfeller. sefâlet çekenler. pek adi ve bayağı kimseler. çok alçak olanlar.

esahh
en sahih. çok doğru. illet ve kusurdan çok uzak ve beri olan $

esahh
daha doğru.

esâib
bir nevi ağaç.

esakif
eskiciler, kunduracılar.

esâkif
kunduracı, eskici.

esakk
yürürken dizlerini birbirine vuran.

esakıf
piskoposlar, başpapazlar, metropolitler.

esâkıf
kâfirlerin kadısı ve ruhbanları.

es'al
dişinin yanında zâid bir diş daha biten kimse.

esal
tâzim etmek, övüp medhetmek.

esale
uzun yüzlü olmak. sarkık olmak.

esalib
üslublar. tarzlar. cihetler.

esâlib
üslûplar, tarzlar.

esam
günah. * günah için olan cezâ.

esame
askerlerin. ve bilhassa yeniçerilerin kaydı, ulüfe defteri.

esami
isimler, adlar.

esamî
isimler.

esamm
kulağı sağır olan. * katı taş.

esanid
isnadlar. senedler.

esans
çeşitli yollarla bitkilerden elde edilen veya suni olarak yapılan, kokulu ve uçucu sıvı.

es'ar
narhlar. satılan şeylerin bilinen ve değişmeyen fiatları.

esar
esirlerin ellerini bağladıkları ince kayış.

es'âr
yiyecek, içecek artığı.

esaret
esirlik. kölelik. kullara kendini teslim etmiş olmak. başka milletten olanlara boyun eğmek.

esâret
esirlik, tutsaklık.

esaret-i hayvanî
hayvanlara yakışır bir esirlik. zulüm, işkence ve haksızlık içinde hayat geçirmek.

esarir
gizli sırlar. * yüz ve avuçtaki çizgiler.

esas
ev eşyası. eve âit lüzumlu şeyler. * mal. rızık.

esas
temel, kök.

esas
temel kabul etme

esas
esaslar. temeller, kökler.

esasat
esaslar. temeller, kökler.

esasât
temeller, esaslar.

esase
f. gözucu ile bakma.

esasen
kendiliğinden, aslından, temelinden.

esasî
anayasal kanunlar

esasiyye
asılla temelle alâkalı. esasa ait ve müteallik.

esât
ilaç yapmak.

esâtim
deniz suyunun toplandığı yer.

esatîn
sütunlar. üstüvaneler. direkler. * mc: ileri gelen kimseler.

esatir
ilk zamanlara ait uydurma hikâyeler. masallar. mitoloji. * saflar. sıralar.

esâtir
uydurulmuş hikâyeler, mitoloji.

esatir-ül evvelîn
ilk zamanlara ait efsâneler.

esatîz
(esâtîze) : (üstaz. c.) usta başıları. bir işin tedbirinde, öğretilmesinde önderlik edenler.

esatt
köse.

esavid
sevadlar, karanlıklar, siyahlıklar.

esb
at, beygir, feres.

esbâ
gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.

esbâ
gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.

esbab
"(sebeb. c.) sebebler. bir şeye vâsıta olanlar. sebeb olanlar. (evet, izzet ve azamet ister ki; esbab, perdedar-ı dest-i kudret ola aklın nazarında. tevhid ve celâl ister ki; esbab, ellerini çeksinler te'sir-i hakikiden. m. n.)(cenab-ı hak, müsebbebatı esbaba bağlamakla, intizamı, temin eden bir nizamı kâinatta vaz'etmiş. ve her şeyi, o nizama müraat etmeğe ve o nizamla kalmaya tevcih etmiştir. ve bilhasa insanı da, o daire-i esbaba mürâat ve merbutiyet etmeğe mükellef kılmıştır. her ne kadar dünyada, daire-i esbab, daire-i itikada galip ise de; ahirette hakaik-i itikadiye tamamen tecelli etmekle, daire-i esbaba galebe edecektir. buna binaen, bu dairelerin herbirisi için ayrı ayrı makamlar, ayrı ayrı hükümler vardır. ve her makamın iktiza ettiği hükme göre hareket lâzımdır. aksi takdirde daire-i esbabda iken; tabiatiyle, vehmiyle, hayaliyle daire-i itikada bakan; mu'tezile olur ki, te'siri esbaba verir. ve keza, daire-i itikadda iken, ruhuyle, imaniyle daire-i esbaba bakan da, esbaba kıymet vermeyerek cebriye mezhebi gibi tenbelcesine bir tevekkül ile nizâm-ı âleme muhalefet eder. i.i.)"

esbâb
sebepler, vasıtalar, vesileler, araçlar.

esbab
sebepleri allah'a ortak koşma

esbabperest
"Allah'ı unutarak sebeblere haddinden ziyade değer veren. her şeyi bir sebebe bağlayıp, Allah'ın fâil ve her şeyin hâkimi olduğunu inkâr eden veya ona kıymet vermek istemeyen.(arkadaş! esbab ve vesaiti, insan, kucağına alıp yapışırsa, zillet ve hakarete sebep olur. meselâ kelb, bütün hayvanlar içerisinde birkaç sıfat-ı hasene ile muttasıftır ve o sıfatlar ile iştihar etmiştir. hatta sadâkat ve vefâdarlığı darb-ı mesel olmuştur. bu güzel ahlâkına binâen, insanlar arasında kendisine, mübarek bir hayvan nazarıyla bakılmağa lâyık iken, maalesef insanlar arasında mübarekiyet değil necis-ül-ayn addedilmiştir.tavuk, inek, kedi gibi sair hayvanlarda, insanların onlara yaptıkları ihsanlara karşı şükran hissi olmadığı halde, insanlarca aziz ve mübarek addedilmektedirler. bunun esbabı ise, kelpte hırs marazı fazla olduğundan esbab-ı zâhiriyeye öyle bir derece ihtimam ile yapışır ki; mün'im-i hakiki'den bütün bütün gafletine sebep olur. binaenaleyh, vasıtayı müessir bilerek müessir-i hakiki'den yaptığı gaflete ceza olarak necis hükmünü almıştır ki tâhir olsun. çünki hükümler, hadler, günahları afveder; ve beyn-en-nas tahkir darbesini, gaflete keffâret olarak yemiştir.öteki hayvanlar ise vesaiti bilmiyorlar ve esbaba o kadar kıymet vermiyorlar. meselâ, kedi seni sever, tazarru' eder (senden ihsanı alıncaya kadar). ihsanı aldıktan sonra öyle bir tavır alır ki; sanki aranızda muârefe yokmuş ve kendilerinde, sana karşı şükran hissi de yoktur. ancak mün'im-i hakiki'ye şükran hisleri vardır. çünki, fıtratları sânii bilir ve lisan-ı halleriyle ibadetini yaparlar. şuur olsun olmasın...evet kedinin ""mır! mır! ları ""yâ rahim! yâ rahim! yâ rahim!"" dir. m.n.)"

esbâbperest
sebepleri yaratıcı sanan.

esbab-ı feshiyye
huk: bir i'lâmın istinaf suretiyle bozulmasını icabettiren sebepler.

esbab-ı hakikiye
gerçek sebepler, hakiki sebepler.

esbab-ı mûcibe
gerektiren sebebler. icab eden sebepler.

esbab-ı muhaffife
(esbâb-ı mazeret) yapılan bir cürmün ve kabahatın cezasını hafifletici sebebler.

esbab-ı mücbire
icbar eden, cebreden, zorlayan sebepler.

esbab-ı müşeddide
"kuvvetlendiren, artıran sebepler. cezâ hukukunda; cezâyı ağırlaştıran kanuni veya takdiri sebepler. (esbâb-ı muhaffifenin zıddıdır.)"

esbab-ı nakziyye
bir hükmün daha yüksek bir merci tarafından bozulmasını icâb ettiren sebepler. bozma sebepleri.

esbab-ı nüzul
inmesinin sebebleri. * kur'an-ı kerim âyetlerinin gelmesine (cebrail aleyhisselâm vasıtası ile indirilmesine) sebeb olan hâdiseler.

esbab-ı sahiha
doğru ve sahih sebepler.

esbab-ı sübutiye
isbata yarıyan sebepler. sübut delilleri.

esbab-ı tabîiye
tabiattaki sebepler. (bak: delil-i inâyet)

esbâc
orta vasat.

esbâd
belâ, zahmet, meşakkat, dahiye.

esbak
geçenki, geçen, evvelki, önceki. daha önce geçmiş olan. evvel gelen.

esbak
daha önceki.

esbâk
ders. * yarış. * koşu yapanların aralarında koydukları ödül.

esban
kadınların başlarını örttükleri güzel ve ince bir örtü. * kadınların, yüzlerini örtükleri peçe, tül.

esbâr
beyaz bulut. * taraf, yön, cânip. * çoğul, cemi.

esbat
torunlar. çocuğunun çocukları. oğlunun oğulları. * beni isrâil kabileleri.

esbât
torunlar.

esbât
torun.

esbât-sübut-esbüt
rahat etmek. * boyun vurmak. * saç sarkıtmak. bir çeşit deve yürüyüşü. * cumartesi günü. * şaşırmak, hayrette kalmak. * çok zeki, dâhiye. * başı tıraş etmek.

esbel
bıyıkları uzun olan adam.

esb-i sabâ-refter
f. rüzgâr gibi giden at.

esb-i tâzi
arap atı.

esbiga
boya. * yaradılış.

esbil
f. at hırsızı, at çalan.

esbran
f. at süren, süvâri, at koşturan.

esbriz
(esb-riz) f. at koşusu. * savaş meydanı.

esbsüvar
(esb-süvâr) f. ata binmiş.

esbtaz
f. at koşturucu, at koşturan. * at koşturacak meydan, saha. * her şemsî ayın onsekizinci günü.

esca'
edb: nesirde fıkra sonlarının kafiye tarzında olan uygunlukları, vezinli nesirler.

escâ-esâci
kumru sesi. * kafiyeli söz.

escal
içi su dolu kovalar.

escer
kırmızı gözlü kimse. * su biriken yer.

esdaf
sadefler, inci kabukları. * midye ve isridye gibi deniz mahluklarının şeffaf, parlak kabukları.

esdâf
sadefler, inci kabukları.

esdâg
şakak. * şakaklardan sarkan saç.

esdâg
göz ile kulak arası ve onun üzerine sarkan zülüf.

esdak
(sıdk. dan) çok sadık, doğru ve emniyetli kimse.

esdika
sâdıklar, sâdık olanlar.

esdikâ
sadıklar.

esdiye
bezin hatâsı.

esed
arslan, şir.

esed
aslan.

esed
arslanlar. * yiğitler.

esed
esedler, arslanlar.

esedd
sağlam, kavi, muhkem.

esedî
arslana aid. * üzerinde arslan resmi bulunan mâdeni para.

esedullah
Allah'ın arslanı. * hz. ali'nin (r.a.) bir nâmı, lâkabı.

esef
hüzün, gam, nedamet, pişmanlık. daralmak. elden çıkan bir şey için hâsıl olan üzüntü.

esef
tasa, üzüntü, gam.

esefa
vâ esefâ! eyvah, yazık!

esefâ
yazık!

esef-han
f. acıyan, merhamet eden, şefkat eden, esef eden.

esef-nak
f. hüzünlü, acıklı, esefli.

esekk
tavşan. * kulağı kesik olan. * küçük kulaklı. * kulağı işitmeyen. sağır.

esele
(c. eselât) dil ucu. * urgan ucu. uzun süngü.

es'elüke
senden isterim (meâlinde).

esenn
daha yaşlı, en yaşlı. ihtiyar.

eser
serçe kuşu. usfur. * göbeğinde illeti olan.

eser
yapı, iz, kitap.

eser-i cedid
eskiden imâl edilen kâğıt cinslerinden birinin adı idi.

eser-i dest
el eseri, kendi kuvvet ve kudretinin eseri.

eser-i hayat
hayat alâmeti, hayat eseri, hayat belirtisi.

eser-i san'at
san'at eseri. san'at değeri olan eser.

esfa
alnı dar at. * tez yürüyüşlü katır.

esfad
atiyye ve ihsanlar.

esfâd
esirlerin eline ve ayağına bağlanan bağ. *atâ, bahşiş, hediye.

esfâl
her şeyin köpüğü ve tortusu. * örtmek. * yemek.

esfan
haya derisi.

esfar
seferler, yolculuklar, yola gidişler. * düşmana karşı gidişler, akınlar. * (sifr. c.) büyük kitaplar, ciltler.

esfâr
boş ve hâli olmak. * arabi aylardan ikincisi. * karın içinde durabilen bir yılanın adı.

esfar-ı bahriyye
deniz yolculukları. deniz seferleri.

esfar-ı baîde
yolculuklar, uzak seferler.

esfat
sepetler.

esfât
sele, sepet. * ağaç veya balık pulu.

esfel
en sefil, çok sefil, en alçak, en aşağı, çok fenâ.

esfel
en aşağı.

esfel
esfeller. sefâlet çekenler. pek adi ve bayağı kimseler. çok alçak olanlar.

esfel-i sâfilîn
sefillerin en sefili. cehennem'in en aşağı tabakasındakiler.

esfel-i sâfilîn-i hısset
alçaklığın en aşağı derecesi.

esfelisâfilîn
aşağıların en aşağısı.

esfeliyyet
aşağılık, âdilik, alçaklık.

esha
(sahi. den) çok cömert, fazla eli açık, pek sahi kimse.

esha'
türlü türlü, günâ gûn, rengârenk.

eshab
sahipler, sahabeler.

eshâb
sahipler.

eshâd
çocukla birlikte çıkan sarı su.

eshal
misvak ağacı.

esham
oklar. * nasibler, hisseler.

esham
hisseler, paylar.

esham-ı umumiye
tanzimat devrinde devletin, halka borç karşılığı olarak verdiği hisse bedelleri.

eshar
seher vakitleri, seherler. gece yarısından sonra ve tan yeri açılmazdan evvelki vakitler.

eshar-ı bahar
bahar sabahları.

eshed
becerikli, maharetli, mahir, açıkgöz, uyanık olan kişi.

eshel
çok kolay, daha kolay, asan.

eshel
daha kolay.

eshel-i tarik
en çıkar yol. en kolay ve kestirme olan yol.

eshel-i umur
işlerin en kolayı.

esher
uyanık kimse.

eshiya
cömertler, sahiler.

esi
ilaç yapmak.

esid
ev önü. * bağlanmış kapı.

esif
kederli, esefli, tasalı, gamlı.

esihha'
özürsüz olanlar, sıhhati yerinde ve vücudu sıhhatte olan kimseler.

esil
ikindi sonrasından akşama kadar olan vakit. * kavi, muhkem, sağlam.

es'ile
sualler. bir şey istemeler. sorular.

esîle
sorular, sualler.

es'ile-i sitte
altı suâl. * risale-i nur külliyatından mektubat mecmuasında bir küçük risâlenin adı.

esim
(ism. den) günahkâr, günah işlemiş, kabahatlı, cürümlü, suçlu, yalancı kişi.

esinne
kılıçlar, seyfler. * süngüler. * bileği taşları.

esinne
mızrak, süngü.

esir
kul, köle. harpte teslim alınan düşman. teslim olan.

esir
savaşta teslim alınan kimse.

esîr
alemi kaplayan incecik madde.

esir
feodalizm, sömürgecilik dönemi

esirâne
f. esirce, kölece.

esire
seçkin, güzide. * ilim bakiyyesi.

esirî
esir ile alâkalı. uçacak gibi hafif.

esir-i harb
harp esiri, harpte esir edilmiş olan.

esirre
tahtlar, oturulacak yerler. * milletin belli başlı ileri gelenleri.

esirre
ayın son gecesi. * ebenin doğan çocuğun göbeğinden kestiği parça. * mantar üstünde olan kabuk, balçık, toprak (bu mânâya c.: esrâr ve c: esârir).

esirre
sürur, sevinç. * sırayla konuşmak. * ay sonu.

esis
çok olan şey, kesir.

eskab
delmek. * ateş yakmak.

eskaf
uzun boylu, iri kimse.

eskal
ağır yükler, ağır şeyler. kalabalık, ağırlık.

eskâl
misafir. * mal, mülk, metâ. * ev metaı, ev eşyası. * ins ve cinnin bir ünvanı. (bak: sakalân)(sekal, meta-i beyt yani ev eşyasıdır. ayrıca sekal: misafirin yani yolcunun ağırlık tabir olunan meta ve ailesine ve sahibinin çok zaman kullanmayıp sakladığı kıymetli şeye denir.ins ü cinne sekaleyn denilmesi, arzın içinde ve üzerinde bulunmaları itibariyle onun sekali, ağırlığı gibi olmalarından, yahut amellerinin günahlarının ağırlığındandır denilmiştir.) (e.t.)

eskam
illetler, hastalıklar, dertler.

eskâm
zahmet, meşakkat. hastalık, maraz.

eskâm
zahmet, meşakkat. hastalık, maraz.

eskef
kunduracı, eskici.

eskef
eskiciler, kunduracılar.

eskefe
kapı basamağı, eşik.

eski
birinci dünya savaşı

eski said
bediüzaman hazretlerinin hayatında birinci dönem ismi.

eskimo
grönland, alaska ve kuzey kanada'da yaşayan bir kavmin adı.

eskişehir
eskişehir başsavcısı

esl
karaılgın ağacı.

eslâ
çocuğun ana karnında iken içinde bulunduğu ince deri.

eslâ
dağ yarığı.

eslâf
selefler, evvelkiler, geçmişler.

eslâf
selefler, öncekiler.

eslâf-ı izâm
evvelce gelmiş olan büyük zâtlar. (imâm-ı a'zam, imâm-ı şâfii gibi)

eslah
en sâlih, en iyi. (bak: aslah)

eslâh
en iyi, en sâlih.

eslahakallah
Allah seni ıslâh etsin.

eslak
ağaç, şecer.

eslas
sülüsler, üçde birler, üçde bir parçalar.

eslât
büyük bıçak.

esleb
insanın vücudunda veya yüzünde bulunan ben, nokta. * süprüntü, moloz.

eslem
daha sağlam, en selâmetli, en sâlim.

eslem
en sağlam, en emin.

eslem-i tarik
yolun en selâmetlisi. en selâmetli yol.

esliha
silâhlar. muharebe ve cenk âlet ve edevâtı.

esliha
silahlar.

esliha-i atika
eski silâhlar, eski tip silâhlar.

esliha-i câriha
yaralayıcı, cerh edici silâhlar. (kılıç, kama, hançer, bıçak... gibi silahlardır).

esliha-i cedide
yeni silâhlar.

esliha-i nâriyye
ateşli silâhlar.

esliha-i sakile
top gibi ağır silâhlar.

esma'
adlar. nâmlar. isimler.

esmâ
isimler.

esmâ
allah'ın isimlerinde bulunan ince mânâları anlatan risale, otuzuncu lem'a (bk. r-s-l; s-m-v)

esmah
çok cömert, pek eli açık, en semahatli.

esmaî
isimlerle ilgili.

esma-i ilâhiye
"Allah'ın isimleri.(herşeyden cenab-ı hakk'a karşı pencereler hükmünde çok vecihler var. bütün mevcudatın hakaikı, bütün kâinatın hakikatı, esma-i ilâhiyeye istinad eder. her bir şeyin hakikatı, bir isme veyahut çok esmâya istinad eder. eşyadaki san'atlar dahi, herbiri birer isme dayanıyor. hattâ hakiki fenn-i hikmet, ""hakîm"" ismine ve hakikatlı fenn-i tıb ""şafi"" ismine ve fenn-i hendese, ""mukaddir' ismine ve hâkezâ.. herbir fen, bir isme dayandığı ve onda nihayet bulduğu gibi, bütün fünun ve kemalât-ı beşeriye ve tabakat-ı kümmelîn-i insaniyenin hakikatları, esma-i ilâhiyeye istinad der. hattâ muhakkıkin-i evliyanın bir kısmı demişler: ""hakiki hakaik-i eşyâ, esma-i ilâhiyedir. mâhiyet-i eşya ise, o hakaikın gölgeleridir. hattâ birtek zihayat şeyde, yalnız zâhir olarak yirmi kadar esma-i ilâhiyenin cilve-i nakşı görünebilir. s.)"

esma-i mevsule
vasleden isimler. (bak: ism-i mevsule)

esma-i mübheme
tek başına bir mâna ifade etmeyen isimler. arabcada: (ellezine) gibi kelimeler esma-i mübhemeden olduğundan onu tayin ve temyiz eden yalnız sılasıdır. demek bütün kıymet sılasına aittir.

esma-i zâtiye
"zâta ait isimler. * Allah'ın zâtına ait isimleri.(zât-ı vâcib-ül-vücud'un bin bir esmasından bir kısmına ""esma-i zâtiye"" denilir ki, her cihetle zât-ı akdes'i gösterir. onun adı ve onun ünvanıdır. ""Allah, ehad, samed, vâcib-ül-vücud"" gibi çok esmâ var. bir kısmına da ""esmâ-i fiiliye"" tâbir edilir ki, çok nevileri var. meselâ: ""gaffâr, rezzak, muhyi, mümit, mün'im, muhsin"" r.n.)"

esma-i züruf
gr: zarf olan isimler. bir şeyin bir zamanda veya mekânda veya diğer bir şey ile beraber veya ondan evvel veya sonra vuku' bulduğunu ifade eden kelimelerdir. bunlar arapçada (maa, kabl, ba'd, ind) gibi kelimelerdir.

esmâl
sulh etmek, barışmak. * göz çıkarmak. * pâk edip temizleyip arıtmak.

esman
her şeyin pahası, tutarları, semenleri. * sekizde birler.

esmar
meyveler, yemişler.

esmar
meyveler.

esmâr
kıssa, hikâye. * akşamdan sonra olan.

esmâr
kıssa, hikâye. * akşamdan sonra olan.

esmat
saçının ve sakalının karası beyazıyla karışıp ikisi beraber olmak.

esma-ül hüsna
"Allah'ın isimleri. cenab-ı hakk'ın güzel isim ve sıfatları. aşağıdaki fıkrada esma-i hüsna'dan bazıları zikrediliyor:(... hem alâkadar olduğun ve perişaniyetlerinden müteessir olduğun; senin bir nevi hânen ve içindeki mevcudat, senin o hânenin ünsiyetli levazımatı ve sevimli müzeyyenatı hükmünde olan dünyayı ve içindeki mahlukatı kemâl-i hikmet ile tanzim ve tedbir ve terbiye eden zâtın, hakîm ismine ve mürebbi ünvanına senin ruhun ne kadar muhtaç, ne kadar müştak olduğunu dikkat etsen anlarsın. hem bütün alâkadar olduğun ve zevalleriyle müteellim olduğun insanları, mevtleri hengâmında adem zulümatından kurtarıp şu dünyadan daha güzel bir yerde yerleştiren bir zâtın vâris, bâis isimlerine, ""bâki, kerim, muhyi ve muhsin"" ünvanlarına ne kadar ruhun muhtaç olduğunu dikkat etsen anlarsın.cenab-ı hakk'ın adl ve hikmet içindeki ism-i hak ve rahmânirrahim'in cilvesini görmek istersen, bahar mevsiminde zeminin yüzünde çadırları kurulmuş, muhteşem dört yüzbin milletten mürekkeb nebatat ve hayvanat ordusuna bak ki; bütün o milletler, o taifeler, birbiri içinde oldukları halde, herbirinin libâsı ayrı, erzakı ayrı, silâhı ayrı, tarz-ı hayatı ayrı, talimatı ayrı, terhisatı ayrı oldukları halde ve o hâcâtlarını tedarik edecek iktidarları ve o metâlibi isteyecek dilleri olmadığı halde, daire-i hikmet ve adl içinde, mizan ve intizam ile hak ve rahman, rezzak ve rahim, kerim ünvanlarını seyret, gör. nasıl hiçbirini şaşırmıyarak unutmıyarak, iltibas etmiyerek terbiye ve tedbir ve idare eder...işte böyle hayret verici muhit bir intizam ve mizan ile yapılan bir işe, başkalarının parmakları karışabilir mi? vâhid-i ehad, hâkim-i mutlak, kâdir-i külli şey'den başka bu san'ata, bu tedbire, bu rububiyete, bu tedvire hangi şey elini uzatabilir? hangi sebeb müdahale edebilir? s.)"

esmaülhüsnâ
allahın güzel isimleri.

esmer
siyaha, karaya çalan kumral renk.

esmer
rengi karaya çalan.

esmika-sümuk
zelve. (öküzün boynuna takılır.)

esmiyâ
adaş, isimleri aynı olan kişilerin herbiri.

esna
daha parlak. en parlak.

esna'
bülent, yüksek, yüce, ulvi.

esnâ
ara, vakit, sıra.

esnâ
her nesnenin büklümü. * dağın kısıkdar yeri. * orta, vasat.

esnaf
sınıflar. sıralar. türlüler, menbalar, menşe'ler, asıllar, esaslar.

esnâf
sınıflar, alım satımcı.

esnah
kökler, menbalar, menşe'ler, asıllar, esaslar.

esnâh-sünuh
diş çukuru, diş yuvası.

esna-i harb
ask: savaş anı, harb sırası, ceng zamanı, muharebe esnâsı.

esna-i tesadüm
ask: çarpışma anı, müsademe zamanı, vuruşma esnası.

esnam
putlar. tapılan heykeller. suretler. sanemler.

esnam
sanemler, putlar.

esnâm-esnime
deve hörgücü. * her nesnenin yücesi, yükseği.

esnamperest
puta tapan, putperest.

esnan
dişler. * yaşlar. insanın doğduğu andan ölümüne kadar uzvî sîretinde birbirini takibeden muhtelif zamanlar. (yâni: tufuliyet, sabavet, şebabet, kühûlet ve şeyhuhet denilen zamanlar.)

esnân
yaş. yaşanmış olan zaman. * diş. * medine'de bir dağın ismi. * yaban öküzü.

esniye
övmeler. senâlar. medhetmeler.

esr
esir etmek. * muhkem bağlamak. * takviye etmek. (bak: esir) * göbeğinde illeti olan.

esra'
daha çabuk. pek çabuk. çok sür'atli. çok seri. * (c.: esâri) asma filizi. * başı kırmızı, gövdesi beyaz olup, kum içinde bulunan bir böcek.

esrâ
pek çabuk.

esrâb
yer altında olan ev. * kırbadan akan su. * ot.

esrâb
çekirge ve balık yumurtası. * sığır sürüsü.

esrâm-esârım
ağaçtan yemiş düşürmek. * ekin biçmek. * cem'olmuş beytler.

esrar
sırlar. gizli hikmetler ve mânalar. bilinmeyen şeyler. * keyif veren zehir. uyuşturucu madde. * elinde ve el ayasında olan hatlar.

esrâr
sırlar, gizli mânâlar.

esrar-engiz
f. esrarlı, gizli, ürperti verici.

esrârengiz
gizli ve sırlı olan.

esrar-esirre
el ayasında ve alında olan hatlar. * gizli nesne. * cima etmek. * zikir. * hâlis. * en iyi, en faziletli.

esrar-keş
f. esrar denen zehiri kullanan kimse. esrar içen.

esrarkeş
esrar çeken.

esrar-ı hafiyye
gizli ve saklı sırlar.

esrar-ı hüsn ü ân
güzelliğin sırları.

esrem
kırık dişli, dişleri kırılmış veya dökülmüş olan kişi.

esrik
sarhoş, mest. * azgın, kızgın. * zayıf, hasta, hâlsiz, dermansız, tâkatsiz.

esriye-seryân
nefis. * kavi, kuvvetli. * reis. * küçük nehir, ırmak.

esrüm
dişi dökük olan kimse.

ess
otun vaya saçın çok ve sık olup birbirine dolaşması.

essalâtü
allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun ey allah'ın resûlü

essalavat
peygamberimiz resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm efendimize veya cenab-ı hakk'a (c.c.) karşı hamd, şükür ve teşekkür ifade eden dua, selâm ve salâvâtlar. (bak: salâvat)

essebebü kelfail
(essebebü ke-l fâil) bir işe sebeb olan, o şeyi yapan fâil gibidir (mealinde). (hizmet-i kur'âniye ve imâniyenin yapılmasına sebeb olanlar, bu mukaddes hizmeti yapmış gibi mes'ud ve me'cur olurlar, hayırlara, ecir ve sevablara nâil olmak nimet-i uzmasına erişirler.)

essebebükelfâil
sebep olan yapan gibidir.

esselâmü
sana selâm olsun, ey üstad (bk. s-l-m)

est
ayakları uzun olan.

esta'
(satı. dan) uzun boyunlu. boynu uzun olan insan veya hayvan.

estâh
oturak yeri.

estan
f. istirahat edilecek ve uyunacak rahat yer.

estane
f. istirahat edilecek ve uyunacak rahat yer.

estar
yazı dizileri, satırlar.

estâr
örtü. * perde.

estağfirullah
cenâb-ı hak'tan kusurumun örtülmesini dilerim. Allah (c.c.) kusurumu efvetsin (mealinde, kusurunu anlayan bir müslümanın duâsı. hürmet veya ikramlara karşı tevâzu maksadı ile de söylenmektedir.) (bak: istiğfar)

estağfirullah
Allah kusurumu affetsin.

esteh
f. çekirdek. * kemik. vücud iskeletini meydana getiren nesne.

esteîn
yardım isterim, istiâne ederim (meâlinde fiil olup, müfred birinci şahıstır.)

ester
katır.

ester
katır.

esterven
f. çocuk doğurmayan, kısır kadın.

estine
f. yumurta.

esûf
fazlaca eseflenen, pek üzülen, çok kederlenen, çok fazla acıyan, yufka yürekli.

esuk
deli koyun.

esum
çok yalancı, iftiracı, kabahatli ve günahkâr olan adam.

esus
katı, sağlam, muhkem nesne.

esva'
kuyular, çukur yerler. * ölçekler.

esvab
sevbler, giyecekler, giyimler.

esvâb
giyecekler.

esvaf
suflar, koyun yünleri.

esvak
uzun incikli.

esvar
surlar, hisarlar, kaleler, kal'alar. * ziyafetler, şölenler.

esvat
sesler. savtlar.

esvât
sesler.

esve'
yaramaz nesne.

esved
çok siyah. kara renkli olan.

esved
siyah, kara.

esvedeyn
iki siyah mânâsına gelen bu kelime, yılanla akreb için kullanılır.

esved-ül-kalb
siyahlık.

esvel
karnı sarkık olan erkek. (müe: sevlâ)

esvide
sevâdlar, karanlıklar, siyahlıklar. karaltılar. * çok mallar, fazla mülkler.

esvine
kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.

esvine
kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.

esy
tasa, keder, hüzün.

esyaf
seyfler, kılıçlar.

esyâf
deniz sahili. * hurma lifi.

esyah
nehirler, akarsular. * çizgili elbiseler.

esyan
kederli, gamlı, tasalı, kaygılı, hüzünlü, üzüntülü.

eta
kavak ağacı.

etajer
fr. kapaksız ve rafları olan taşınabilir dolap.

etan
"f. dişi eşek. * bir kısmı havada, bir kısmı suyun içinde kalan kaya; yosunlu taş. * kuyu kenarında üstüne oturup su içmeye mahsus taş."

etâtin
hamam külhanı.

etâvâ
rüşvet verme.

etave
gelmiş, geçmiş, gelen, misafir, garib, gariban, kimsesiz, biçare.

etâyim
ateş yakacak yer.

etba'
tâbi olanlar, bağlı olanlar, emri altında bulunanlar. (cenâb-ı hakka ve resul-ü ekreme (a.s.m.) tâbi ve muti olan veli bir üstâdın ve bir mürşid-i ekmelin gösterdiği hak ve hakikat, iman ve kur'ân yolunda gidenler, ona tâbi' olanlar.)

etbâ
tâbî olanlar, bağlılar.

etbak
(tabak ve tabaka. c.) yemek tepsileri, sofraları. büyük sahanlar. * tabakalar, dereceler, mertebeler, katlar. * kabileler, kavimler, aşiretler.

etbân
saman.

etelan
adım birbirine yakın olmak.

etemm
tam, en mükemmel, hiç noksansız.

etemm
en tam, noksansız.

etenan
adım birbirine yakın olmak.

etene
hayvanlarda ana ile cenin arasındaki kan alış-verişini temin eden organ. * bitkilerde yumurtacıkların yumurtalığa yapışık bulundukları doku.

eteyemmenü
(teyemmün. den) ben kendimi teyemmün ediyorum (meâlindedir). (bak: teyemmün)

etfal
çocuklar, tıfıllar.

etfâl
tıfıllar, çocuklar.

etfal-i bağ
yeni yetişen körpe hâlindeki fidanlar.

etfal-i mekâtib
mekteb çocukları, okul talebeleri.

etfaliyet
çocukluklar. çocukluk halleri.

ethal
kâbe-i şerif yakınında bir dağın adı. * bulanık su veya şerbet.

eti
bir kişinin bir yere su iletmek için yaptığı ark. * sel.

etibba
tabibler, tıb ilmini bilenler, doktorlar.

etibba-i hassa
saray hekimleri, saray doktorları.

etiket
fr. bir şeyin cinsini, miktarını veya fiyatını belli etmek için üzerine konan küçük yafta. * teşrifat, görgü.

et'ime
(taam. dan) yemekler, taamlar, yenecek şeyler.

etime
ateş yakacak yer.

etîme
yemekler.

et'ime-i lezize
lezzetli yemekler.

etir
günah.

etka
(taki. den) Allah korkusu ile günahtan çok fazla çekinen. haram veya helâl olduğunu iyice bilmediği şüpheli şeyleri yapmayan. günah işlemeyen. her şeyde cenab-ı hakk'ın rızasını gaye ve maksad edinen.

etka
günah işlemekten çok çekinen.

etkıya
çok takvâ sâhibi olanlar. takiler. takvâda çok ileri giden mes'ud kimseler.

etkıyâ
çok takvalılar.

etla'
uzun boylu.

etlâ
geyik buzağısı. * çatal tırnaklı hayvanların yavrusu. * buzağının ayağını bağladıkları ip. * şahıs.

etlad
evde doğan câriyeler. * eski mal. * damızlık denilen doğurucu hayvan.

etmâr
eski kaftan. * şakrak kuşu.

etmeseh
karanlık, sessiz gece.

etnab
çadır ipleri. * ağacın kök damarları. * vücudun sinirleri.

etnâb
ağaç kökleri. * gövdenin siniri. * süngü eğriliği. * çadır ipleri.

etnik
yun. bir kavim, bir ırkla ilgili olan. islâmiyet, kavmiyeti ve ırkçılığı reddeder. etnik bölücülüğe karşı en kuvvetli siper, islâm şuuru ve kardeşliğidir.

etnografya
(etnografi) yun. kavmiyyat. kavimlerin, milletlerin gelişmesini, terakkisini ve has vasıflarını inceleyen, onların kültürlerinden bahseden ilim kolu.

etnoloji
yun. kavimleri, ayrı dil ve ırktan toplumların hayat ve özelliklerini inceleyen ilim. önce hristiyan misyonerleri dinlerini yaymak için kavimlerin özelliklerini öğrenme ihtiyacını duymuşlar ve onların zayıf damarlarından faydalanmayı düşünmüşlerdir. 19.yy.dan itibaren ilmî gaye ile araştırmalar yapılmıştır. bugün siyasî ideolojiler yayılmak amacı ile, etnik, kavmî hususiyetler ve zaaflardan istifade ederler.

etra
dere gibi akan su.

etrab
hep bir yaşıt olanlar, akranlar.

etrad
kaşları kılsız olan kimse.

etraf
taraflar, yanlar, canibler, yönler, uçlar, kıyılar.

etrâf
yanlar, taraflar.

etraf-ı erbaa
dört taraf. (sağ, sol, ön, arka.)

etrah
tasalar, kederler, elemler, gamlar, üzüntüler, sıkıntılar, ıztırablar.

etrâh
tasa, keder, hüzün, melâlet.

etrak
türkler.

etrâk
türkler.

etras
türsler, harpde kullanılan kalkanlar.

etrâs
kâğıt, sahife.

etrâs-tirâs-türus
ask: kalkan.

etribe
topraklar.

etrika
tarikler, yollar, caddeler. * sebepler, vesileler, vasıtalar. * maişeti te'min etmek için tutulan meslekler, geçinmek için yapılan işler.

ett
galip olmak.

et-tahiyyatü
bütün mahlukatın hayatları, kal ve hâl dilleri ile hâlıkları olan Allah'a (c.c.) karşı yaptıkları hamdler, şükürler, mânevi hayat hediyeleri. (bak: tahiyye)

ettar
kasnakçı.

et-tevvab
tevbeleri kabul edici olan Allah. kendine tevbe ve rücu' eden kulları çok. tevbeyi kabulde çok beliğdir. tevbe edeni hiç günah yapmamış gibi afv u rahmeti ile bahtiyar eder.

ettun
hamam külhanı.

etum
su kaplumbağası.

etvak
kadın gerdanlıkları. * hindistan cevizinin sütü.

etvar
tavırlar, haller, davranışlar.

etvâr
tavırlar, davranışlar.

etvâr
ağzı büyük gönden olan bardak. * su bardağı. abdest ibriği.

etvar-ı nâ-lâyıka
uygunsuz ve münasebetsiz hareketler.

etvas
tavus kuşları.

etyab
pek güzel. daha güzel.

etyâb
güzel koku. güzel kokusu için sürülen şey.

etyâh
çöl. susuz sahra. sina yarımadasındaki çöl. (musâ (a.s.) mısır'dan çıktıktan sonra, kavmiyle beraber kırk sene bu çölde dolaşmıştır.)

etyân
balçık. * mektup gibi şeyleri mühürlemek.

etüd
fr. inceleme, tetkik etmek. * musikide didaktik maksatla bestelenmiş eser.

etıbbâ
tabipler, doktorlar.

eûzü
allah'a sığınırım

evabid
abideler. (bak: abide)

ev'ac
geniş, vâsi.

evagi
bahçe, tarla ve bostanları sulamak için açılan arklar, su akıtılacak yerler.

evahir
ahirler, ayın son günleri, sonlar.

evâhir
âhirler, sonlar.

evahir-i ramazan
ramazan ayının sonları, son günleri.

evail
başlangıçlar, önler, evveller, eskiler.

evâil
başlangıçlar.

evâk
ağırlık, yük. * içinde su biriken çukur yer.

evali
çok iyi ve münâsib olanlar. evlâlar.

e'vam
yıllar. seneler.

evam
f. ödünç, borç. * renk, levn.

evamir
emirler, emredilenler, vazifeler. (bak: emr)

evâmir
emirler.

evâmir
islâmın emir ve yasakları; allah tarafından bildirilen emir ve yasaklar (bk. ş-r-a)

evamir-i tekviniye
"tekvine âit emirler.(fıtrat yalan söylemez. bir çekirdekteki meyelân-ı nümuv der: ""ben sünbülleneceğim, meyve vereceğim"", doğru söyler. yumurtada bir meyelân-ı hayat var. der: ""piliç olacağım"", biiznillâh olur, doğru söyler. bir avuç su, meyelân-ı incimad ile der: ""fazla yer tutacağım"", metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. şu meyelânlar iradeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. m.) (bak: emr-i tekvinî)"

evan
(bak: avân)

evân
vakitler, zamanlar, anlar. devirler.

evani
kapkacaklar, kaplar.

evânî
kaplar.

evar
f. hükümet dairelerine ait defterler, resmî defterler. * imaret.

evare
f. hükümet dairelerine ait defterler, resmî defterler. * imaret.

evarin
f. güzel olmayan, çirkin.

evasıt
vasatlar, orta hal ve vaziyetler.

evâsıt
vasatlar, orta hâlli olanlar.

evavin
büyük salonlar, sofalar, holler. kasırlar, köşkler.

evb
dönülmesi lâzım gelen yere dönmek. * kasd. istikamet.

evbar
f. yutma, yutuş.

evbaş
mahalle çapkını. şahısların rezilleri. * muhtelif yerlerden gelmiş, toplanmış bir cemaat, bir bölük.

evbaş
aşağılık kimseler, âdi kişiler, alçak ve rezil insanlar. ayak takımları.

evbaşan
aşağılık kimseler, âdi kişiler, alçak ve rezil insanlar. ayak takımları.

evbe
rucu etmek. geri çekilmek, dönmek.

evc
bir şeyin en yüksek derecesi, en yüksek noktası. zirve. * koz: seyyare mahreklerinin merkezden en uzak noktaları.

evc
doruk, yüce.

evca'
ağrılar. acılar. sızılar.

evca-i batn
karın ağrıları.

evca-i şedide
şiddetli ağrılar.

evcar
içinde gizlenmek için avcılar tarafından yapılan siperler, çukurlar.

evcâr
mağara.

evceb
çok vacib. çok gerekli. çok lüzumlu.

evceb-i vecâib
lüzumluların en lüzumlusu, en çok lüzumlu olan şey.

evcedethu-l esbab
"(icad. dan) ""onu sebepler icadediyor. sebepler bu şeyi icadediyor."" mânasında dinsizliği ima eden bir söz."

evceh
en vecihli, çok uygun, en münâsebetli.

evceh-i akvâl
sözlerin en uygunu, kavillerin en münasebetlisi.

evcel
çok korkak adam. cesaretsiz kişi.

evcer
çok çekingen, utangaç kimse.

evc-gir
f. yükselen, yükseğe çıkan.

evc-i bâlâ
en yüksek nokta.

evc-i rif'at
yüksekliğin son noktası, zirvesi, tepesi.

evc-pervaz
f. yüksekte uçan.

evcümend
f. top, küme, yığın, toplanma. * toplu, idareli, evini muntazam tutan. hanesini iyi ve tertipli bir hâlde bulunduran.

evda
ednâ.

evdad
sevgililer, sevilenler.

evdiye
vâdiler. dereler.

eved
kuvvet. ağır yük götürmek. * eğrilik.

evend
f. kap. kabkacak.

evfa
çok vefalı. çok sadakatli. ahdine vefası kuvvetli. * en çok. pek tamam. * tam yetişmek.

evfad
çeşitli fırkalar.

evfak
daha muvafık. en uygun. en muvafık.

evfak
en uygun.

evfaz
evmek, acele etmek.

evfaz
ok yayı konulan ve beylik denilen kap.

evfer
(vâfir. den) çok. bol.

evgab
korkak kimse. * iri gövdeli büyük deve.

evgad
ahmaklar, eblehler, salaklar, bönler, akılsızlar.

evgad
alçak adam.

evgenc
f. nedâmet, pişmanlık, pişman olma hâli.

evhad
vahid. tek.

evhal
sıvalar, balçıklar, çamurlar. * mekânlar, hâneler, evler, durulacak veya oturulacak yerler.

evham
olmayan bir şeyi olur zannı ile meraklanma. üzüntü. vehimler. kuruntular. zarar ihtimâli çok az olan bir şeyden meraklanma ve üzülme.

evhâm
vehimler, kuruntular.

evham
olmayan bir şeyi var zannederek şüphelenmek, kuruntuya kapılmak

evham-sâz
f. evham veren.

evhamın müdafaası
vehimlerin def'edilmesi, kuruntuların kovulması.

evhaş
daha vahşi. en vahşi.

evhen
en gevşek, çok zayıf, pek dayanıksız, kuvvetsiz tâkatı kalmamış.

evidda
ahbablar. hâlis ve sâdık dostlar.

evil
siyaset.

evind
f. hud'a, hile, aldatma, oyun.

eviy
yerleşme. yerine gelme. koruma.

ev'iye
mahfazalar, kaplar, gizlemeye veya saklamaya yarayan şeyler. * damarlar.

eviye
kap, içinde bir şey konulabilen zarf.

ev'iye-i veridiyye
tıb: siyah kan damarları.

ev'iye-i şa'riyye
tıb: siyah ve kırmızı kan damarları arasındaki gayetle ince olan damarlar.

evk
ağırlık, yük. * içinde su biriken çukur yer.

evkaf
Allah yoluna hizmet için verilip devamlı bırakılan şeyler. sahibi tarafından şeriata uygun olarak bir hayır iş ve hasenata tahsis olunmuş mülk veya mallar. (bak: vakıf)osmanlı devletini asırlar boyu kuvvetli bir devlet olarak ayakta tutan kuruluşlardan biri de vakıftır. osmanlı tarihini inceleyen batı tarihçileri vakıf kuruluşlarına hayran kalmışlar ve kendi ülkelerinde bunun örneklerini kurmaya başlamışlardır. amerika'da kurulmuş önemli vakıflar hâlen vardır. vakıf müessesesini komünizme karşı çok mühim bir set olarak görmektedirler. atalarımızın bu hayır kuruluşlarının bugün memleketimizde takdir edilmesi ve ihmâl edilmemesi gereklidir.

evkaf
vakıflar.

evkaf-ı hümayun
tar: padişahların ve onlara mensub olan kişilerin bıraktıkları vakıflar.

evkaf-ı mazbute
idaresi evkaf nezareti'ne ait olan vakıflar.

evkar
(vekr. ve vekre. c.) kuş yuvaları.

evkar
ağır yük.

evkar
ağır yük. * çok su taşıyan bulut.

evkas
boynu kısa olan.

evkat
vakitler.

evkat
vakitler.

evkat-ı hamse
beş vakit. sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarının kılındığı vakitler.

evkat-ı muayyene
belli vakitler, belli zamanlar.

evkat-ı salât
namaz vakitleri.

evkaş
ayak takımı. terbiyesiz, ahlaksız, adi ve alçak kimse.

evked
pek te'kitli, çok kuvvetli, en kavi.

ev-kema kal
"söylediği gibi. söylendiği gibi. * hadis-i şerifi lâfzı ile aynen nakletmekte bir hata olmuşsa, mes'uliyetten kurtulmak için bu kelâm söylenir. ""bu naklettiğim hadisin metninde yanlışım varsa peygamber (a.s.m.) aslında nasıl söylemiş ise aynen onu kastediyorum"" demektir."

evkemâkal
söylendiği gibi.

evkes
pinti ve soysuz kişi.

evkiye
kırba ve tulum ağzını bağladıkları nesne.

evl
"(tef'il veznindendir) bir nesneye redd ve irca' etmek. döndürmek. te'vil kelimesi, bazı müfessirlere göre, rücu' mânasına olan ""evl: "" den alınmıştır. müfessirlerce: bir âyet-i kerimenin mânasını bir nesneye irca' ile beyan etmektir. bazılarınca da (evvel: ) lâfzından alınmış olup kelâmı evveline sarf ve irca' eylemektir. bazılarınca da hükümet ve siyaset mânasına olan (iyalet: ) den alınmıştır ki, te'vil eden kimse, zihin ve fikrini kelâmdaki sırrın tetebbuuna taslit etmekten ibarettir ki, kelimeden maksud olan mâna zâhir ve söyleyenin muradı aşikâr ola. tefsir ve te'vil beynindeki fark ise: tefsir: nüzul-ü âyetin sebebinden bahs ve lügat cihetinden kelâmın mevzuuna müteallik maddeye mübâşerettir. te'vil ise: âyetlerin sırlarını ve istar-ı kelimatı (kelimeler perdesini ve zarını) inceden inceye araştırmak ve âyetin mâna ihtimâllerinin birini tâyin etmekten ibarettir ki, muhtelif vecihlere muhtemel olan âyetler olur. kur'anın anlaşılmasında birinci mertebe tenzil, ikinci mertebe te'vildir.te'vil, bundan başka ""rüya tâbir etmek"" mânasına gelir ve ""hoş kokulu bir nebat"" adıdır. (kamus tercemesi)"

evla
daha iyi, birincisi, başta gelmesi lâzım geleni.

evlâ
daha iyi.

evlâd
veledler. çocuklar.

evlâd
veledler, çocuklar.

evlâd
çoluk çocuk

evlad ü ıyal
çoluk çocuk. evlâdlar ve karısı.

evladiyet
evlâda mahsus, evladlık, bünüvvet.

evladiyye
evlatlık, evlada mahsus. * mc: çok sağlam ve dayanıklı ev veya eşya.

evlâd-ı vatan
vatan çocukları.

evlâd-ı zükur
erkek çocuklar.

evlak
delilik, cünun.

evleviyet
daha öncelik. başta gelir olmak. daha beğenilir. daha münâsip olmak.

evleviyet
öncelik.

evleviyet
öncelikli olmayan; bütün imkân ve ihtimallerin önceliği eşit olan

evliya
veliler. nefsine değil, dâimâ cenab-ı hakk'ın rızâsına tâbi olmağa çalışan, ibâdet ve taatta, takvâ ve riyâzatda çok yüksek mertebelere ulaşıp allahın (c.c.) mahbubu ve karibi olan büyük ve ender zâtlar. (bak: veli)

evliyâ
kalbi nurlu müminler, erenler, velîler.

evliya
evliyaların sultanı, reisi

evliyâ
yakın. * amcazâde, emmi oğlu. * yar, dost.

evliya çelebi
"kütahya'lı olup, mi: 25 mart 1611'de doğmuştur. meşhur eseri; seyahatnâme'sidir."

evliya-i izâm
büyük evliya.

evliya-i umur
"iş başında bulunanlar, işleri idâreye vazifeli olanlar.(ey evliya-i umur! tevfik isterseniz, kavânin-i âdetullaha tevfik-i hareket ediniz. yoksa tevfiksizlik ile cevab-ı red alacaksınız. zira, mâruf umum enbiyanın memâlik-i islâmiye ve osmaniyeden zuhuru, kader-i ilâhinin bir işaret ve remzidir ki; bu memleket insanlarının makine-i tekemmülâtının buharı diyanettir. ve bu asya ve afrika tarlasının ve rumeli bostanının çiçekleri, ziya-yı islâmiyet ile neşv ü nema bulacaktır. h.)"

evliyâullah
allahın velîleri, sevgili kulları.

evn
yab yab yürümek. * vakarlı, sessiz ve ciddi olmak. * heybenin bir gözü. * denk.

evra
f. hisar, kal'a, kale.

evrad
virdler. (bak: vird)

evrâd
devamlı okunan dualar, zikirler.

evrak
sahifeler. yapraklar.

evrak
yapraklar, kağıtlar, belgeler.

evrâk
kalça kemiği.

evrâk
uyluk üstü.

evrâk
uyluk üstü.

evrak-ı havâdis
cerideler, gazeteler.

evrak-ı nakdiyye
kağıt paralar.

evram
veremler, vücudda hasıl olan yumrular, şişler.

evrâm
şiş, yumru. * şişme.

evran
biçme, ölçü, mikyas, tahmin, keşif, biçim, endam, tenasüb.

evre
ahmak kimse.

evrek
f. çocukların ağaca ip takmak suretiyle yaptıkları salıncak.

evrencen
f. kadın bileziği.

evrend
f. hile, aldatma, hud'a, oyun. * nam, şan, şeref. * serir, erike, taht.

evreng
f. taht, evrend. * şan, şeref, nâm. * zinet, süs. * akıl, irfan. * ağaç kurdu. * hoş hâllilik, hâlin hoşluğu. * hile, desise, hud'a, aldatma, oyun. * yakışıklılık.

evreng-nişin
f. tahtta oturan, hükümdar.

evreng-zib
f. tahtı süsleyen. hükümdar, padişah.

evride
"(verid. c.) vücudun her tarafından kalbe kanın gitmesini temin eden damarlar. siyah kan damarları.(sâni-i hakîm, beden-i insanı, gayet muntazam bir şehir hükmünde halketmiştir. damarların bir kısmı telgraf ve telefon vazifesini görür. bir kısmı da, çeşmelerin boruları hükmünde, âb-ı hayat olan kanın cevelânına medardırlar. kan ise; içinde iki kısım küreyvât halkedilmiş. bir kısmı küreyvât-ı hamrâ tâbir edilir ki, bedenin hüceyrelerine erzak dağıtıyor. ve bir kanun-i ilahî ile hüceyrelere erzak yetiştiriyor. (tüccar ve erzak memurları gibi). diğer kısmı küreyvât-ı beyzâdırlar ki; ötekilere nisbeten ekalliyettedirler. vazifeleri, hastalık gibi düşmanlara karşı asker gibi müdafaadır ki, ne vakit müdafaaya girseler mevlevi gibi iki hareket-i devriyye ile, sür'atli bir vaziyet-i acibe alırlar. kanın hey'et-i mecmuası ise: iki vazife-i umumiyyesi var. biri: bedendeki hüceyratın tahribatını tâmir etmek. diğeri; hüceyratın enkazlarını toplayıp, bedeni temizlemektir. evride ve şerayin namında iki kısım damarlar var ki: biri sâfi kanı getirir; dağıtır, sâfi kanın mecralarıdır. diğer kısmı enkazı toplayan bulanık kanın mecrasıdır ki, şu ikinci ise kanı, ""ree"" denilen nefesin geldiği yere getirirler.sâni-i hakîm, havada iki unsur halketmiştir. biri azot, biri müvellid-ül-humuza. müvellid-ül-humuza ise: nefes içinde kana temas ettiği vakit, kanı telvis eden karbon unsur-u kesifini kehribar gibi kendine çeker, ikisi imtizaç eder. buhari hâmız-ı karbon denilen (semli havaî) bir maddeye inkılâb ettirir. hem hararet-i gariziyyeyi te'min eder, hem kanı tasfiye eder. çünki: sâni-i hakîm fenn-i kimyada aşk-ı kimyevi tâbir edilen bir münasebet-i şedideyi, müvellid-ül-humuza ile karbona vermiş ki: o iki unsur birbirine yakın olduğu vakit, o kanun-u ilâhî ile, o iki unsur imtizaç ederler. fennen sabittir ki: imtizaçtan hararet hâsıl olur. çünki imtizaç, bir nevi ihtiraktır. şu sırrın hikmeti şudur ki: o iki unsurun, herbirisinin zerrelerinin ayrı ayrı hareketleri var. imtizaç vaktinde her iki zerre, yâni onun zerresi, bunun zerresiyle imtizaç eder, birtek hareketle hareket eder. bir hareket muallâk kalır. çünki imtizaçtan evvel iki hareket idi. şimdi iki zerre, bir oldu. her iki zerre, bir zerre hükmünde bir hareket aldı. diğer hareket, sâni-i hakîm'in bir kanunu ile hararete inkılâb eder. zaten ""hareket, harareti tevlid eder"" bir kanun-u mukarreredir. işte bu sırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziyye, bu imtizac-ı kimyeviyye ile temin edildiği gibi, kandaki karbon alındığı için kan dahi sâfi olur. işte nefes dahile girdiği vakit, vücudun hem âb-ı hayatını temizliyor. hem nâr-ı hayatı işal ediyor. çıktığı vakit, ağızda, mucizat-ı kudret-i ilâhiyye olan kelime meyvelerini veriyor. $ s.)"

evride
toplardamar.

evs
bahşiş vermek. * kurt.

evsa'
daha geniş. çok vasi'.

evsâb
hastalık. ağrı.

evsâf
vasıflar, sıfatlar.

evsâf
vasıflar, özellikler.

evsâf
cenâb-ı hakkın yüce sıfatları ve terbiye edicilikle ilgili nitelikleri (bk. v- -f; ş-e-n; r-b-b)

evsâf
yün dokuma. yünden yapılmış dokuma. * yün, yapağı, ibrişim.

evsâf-ı cemile
güzel vasıflar. iyi hasletler.

evsâf-ı nisbiye
f. ölçü ve kıyasa göre olan vasıflar. (sıcaklık, soğuklukla bilindiği, karanlık derecesi aydınlıkla görüldüğü gibi.)

evsah
pislikler, murdarlıklar, kirler.

evsâh
kir, pas. * murdarlık, pislik.

evsak
en çok inanılan, ziyade sağlam. daha çok vüsuk sahibi.

evsal
vücuttaki mafsallar, oynaklar.

evsâl
benzer. misil. * uzuv, âzâ, organ.

evsam
arlar, hayâlar, utanmalar.

evsan
putlar. sanemler.

evsat
ortada olmak. * vasatta olan. orta. orta hâlli.

evsât
ortalar. vasatlar.

evsat
orta, orta hâl.

evsat
ortası yoktur

evsât
vasatlar, orta hal ve vaziyetler.

evsât-ı mufassal
kur'ân-ı kerimin 86. suresi olan tarık suresinden 98. sure olan beyyine suresinin sonuna kadar olan surelerdir.

evsük
cem'etmek, toplamak. * altmış sa'.

evtad
direkler. kazıklar. * ricâlullahtan birine verilen isim.

evtâd
direkler, kazıklar.

evtad-ül arz
tepeler. dağlar. arzın direkleri.

evtaf
kirpikleri uzun ve kaşı kıllı olan kimse.

evtan
vatanlar, insanın doğup büyüdüğü ve sevdiği memleketler, hatta uğrunda can verilen topraklar.

evtan
bir kimsenin doğup büyüdüğü yer. yurt.

evtar
ihtiyaçlar.

evtâr
tek, eşsiz.

evtar-ı âcile
acil ihtiyaçlar.

evtas
arap yarımadasında, hevâzın ilinde bir derenin ismi olup, peygamberimizin (a.s.m.) huneyn vak'ası bu vâdide vuku bulmuştur.

evtâş
açmak.

evvab
(evb. den) rücu' eden. geri dönen. * günahlardan tevbe edip hakkı kabul eden.

evvabîn
tevbe edip günahlardan dönenler.

evvâbin
tevbe edip günahtan dönenler.

evvah
kusurunu bilerek, ah, vâh ederek yalvarmak. * çok âh edip duâ eden. * merhametli. sağlam imanlı. yakin ilim sahibi. dinde çok âlim olan. hz. ibrahim aleyhisselâmın bir vasfı.

evvel
herşeyden önce var olan ve yaratıkların önceki hâllerine de hükmeden Allah.

evvel
ilk, önce, birinci.

evvela
ilkönce, birinci olarak, herşeyden önce.

evvelâ
birincisi, önce.

evvelbaba
ilk baba, her türün bir anda yaratılan ilk ferdi.

evvel-bahar
nevbahar. ilkbahar.

evvel-be-evvel
herşeyden önce, ilk, evvelâ.

evvel-emirde
işin başlangıcında, herşeyden önce.

evvelen
evvelâ, birinci, ilk olarak.

evvelen
ilk olarak.

evvelîn
evvelkiler, ilkler.

evvelîn
öncekiler.

evvelîn ü âhirîn
ilkler ve sonlar. evvelkiler ve sonrakiler.

evveliyat
başlangıçlar. mukaddemat. ilk öndekiler. ibtidaki cihetler. * her akıllının tereddütsüz tasdik ve kabul edeceği hususlar. * man: mücerred mevzu ve mahmulleri arasındaki nisbet tasavvur edilince aklın kat'iyyetle teslim ve tasdik ettiği kaziyeler.

evveliyet
evvel oluş. (bak: mecaz)

evvel-ül-evâil
evvellerin evveli. * hâdiselerin başlangıcı.

evy
bir nesne yerine gelmek.

evza'
haller. durumlar.

evzâ
hapsetmek. * engel olmak, men'etmek. * ıslah etmek, yerli yerince etmek, düzeltmek. * topluluk, cemaat.

evza'
koyma, konulma. bırakmak. atlamak. tayin etme, belirtmek. duruş, hareket, tarz.

evzah
daha açık. pek âşikâr. en vâzıh.

evzâh
daha açık.

evzak
içinde su veya başka birşey biriken çukur yer.

evzan
vezinler. tartılar.

evzan-ı aruziyye
edb: aruz vezinleri.

evzar
ağırlıklar. yükler. * mc: günahlar. * (vezer. c.) kal'alar, kaleler, hisarlar, sığınılacak yerler. * üstünlükler, galebeler. * dağlar.

evzayiş
f. çoğalış, artış.

evza-ı garibe
garip haller.

evşab
aşağılık kimse, âdi ve rezil kişi. ayak takımı.

evşal
damla damla akan su. * birbiri ardınca katar gibi peşpeşe gelen kimseler.

evşaz
yardımcılar, tarafdarlar. aşağılık ve ayak takımı olan kişiler. * vücuttaki mafsallar, oynak yerler.

evşen
yaltakçı, dalkavuk.

evşeng
f. sicim. ince ip.

eya
"f. acaba mânasına nidâdır. ""hey, ey"" gibi çağırma, nidâ, seslenme edatı olarak da kullanılır."

eyadi
(eydi) (yed. c.) eller. * mc: sebepler. nimetler.

eyâdi
eller.

eyadi-i kesire
çok eller. çok sebebler.

eyalat
valilerin idareleri altında olan memleketler, vilâyetler.

eyâlât
vilâyet. bir vâlinin idaresinde olan memleket, şehir.

eyalet
vilâyet. bir vâlinin idaresinde olan memleket, şehir.

eyâlet
valilerin idareleri altında olan memleketler, vilâyetler.

eyama
bekârlar, evli olmayanlar.

eyamin
pek hayırlı, uğurlu olanlar. en yümünlü.

eyatil
boş böğürlü.

eyâyil
dağ keçisi.

eyazi
f. kadınların yüzlerine örttükleri peçe, örtü.

eybe
rücu' etmek. * gurub etmek, batmak.

eyd
kuvvet.

eyda'
za'feran.

eydi
eller. * mc: kuvvetler. (daha çok eyâdi şeklinde kullanılır.)

eydiye
nimet. * eller.

eyhem
sağır. * bahadır.

eyheman
ateş ve sel.

eyhukan
maydanoz otu.

eyid
kuvvetli, şiddetli kimse.

eyir
sıcak yel.

eykâz
uyanık.

eyke
sık ve birbirine karışmış ağaç. * yumuşak. * ağaç bitiren bataklık. (bak: ashab-ı eyke)

eyker
ilâç yapılan bir ot.

eym
yılan.

eyman
(eymün) (yemin. c.) andlar. yeminler. kasemler. * fık: zevcesi ölmüş er. * sağ taraflar. sağlar.

eyman-ı sâdıka
doğru yeminler.

eymen
en meymenetli. en uğurlu. sağ taraf.

eymen
pek hayırlı, uğurlu olanlar. en yümünlü.

eymen vâdisi
musa'nın (a.s.) tecelliye mazhar olduğu tûr dağı'ndaki vadi.

eyne
nere? nerede? nereye? (mânasına sual için söylenir ve zarf-ı mekândır). * zaman. an. * yorgunluk (mânâsında da kullanılmıştır.)

eyne
nereye, nerede?

eynel mefer
(eyn-el mefer) nereye gidilebilir? nereye kaçılabilir? kaçacak yer var mı?

eynelmefer
nereye kaçmalı?

eynessera-min-es-süreyya
(imkânsızlık bildiren bir tâbirdir ki) yer nerede, süreyyâ nerede?.. süreyyâ ile yer bir olur mu? (meâlindedir ve birbirlerine zıt ve uzak olan şeyler için söylenir.)

eynesserâminessüreyya
yer nerede, süreyya nerede?

eyniyet
mekânda bulunması sebebiyle birşeye ârız olan hâlet.

eys
varlık. vücud. mevcud. * kahir. zulüm. * zarar, ziyan. * ümidsiz olmak. ye'se düşmek. (bak: leys)

eysar
çadır eteğini kazığa bağlamakta kullanılan kısa ipler. * ot.

eyser
sol taraf. soldaki. * pek kolay.

eytal
boş böğürlü.

eytam
yetimler. babaları ölmüş çocuklar.

eytam
yetimler, babaları ölmüş çocuklar.

eytam ve erâmil
yetimler ve dullar.

eyum
erkeksiz kadın (ki, önce ere varmış olsun-olmasın).

eyvah
f. heyhât, yazık.

eyvallah
"bir kısım müslümanlar arasında tasdik işareti veya yemin ifade eden bir tâbirdir. bazan allaha ısmarladık yerine söyliyenler de vardır. fakat makbul olanı; ayrılırken de buluşurken de selâmlaşmaktır ve bu sünnet-i seniyyedir."

eyvallah
peki, öyle olsun.

eyvan
f. köşk. büyük salon. büyük sofa. divanhâne.

eyvan
köşk, saray.

eyvan-ı kisra
dicle nehri kenarında sol tarafta medâyin şehrinde yıkıntıları bulunan eski iran (acem) padişahına mahsus bir saray. bu saray, peygamberimizin (a.s.m.) doğduğu gece çatlamıştır.

eyyam
devirler. günler. * güç, iktidar, nüfuz.

eyyâm
günler.

eyyamün ma'dudat
kurban bayramının son üç günü. * sayılan günler. * ramazan-ı mübârekin sayılı günleri.

eyyam-ı âdiyye
tâtil günlerinin haricindeki günler.

eyyam-ı bahur
ağustos ayının ilk yedi günü.

eyyam-ı bîz
(eyyâm-ül bîz) her arabî ayın 12, 13, 14, 15'inci günleri.

eyyam-ı cem'
hac mevsiminde arafat ve mina'da geçen dört gün.

eyyam-ı kur'aniye
"kur'an-ı kerim'e göre olan günler (...semavatta herhangi bir kürenin kendi etrafında bir defa dönmesi ile gün; mensub olduğu seyyarenin etrafında bir defa dönmesi ile de senesi meydana gelir. her yıldızın kendine göre bir günü ve senesi vardır. meselâ: şems-üş-şumusun bir günü ellibin sene ve şi'ra yıldızının bir günü bin senedir.)"

eyyam-ı maziyye
geçmiş günler.

eyyam-ı resmiyye
resmi günler.

eyyam-ı teşrik
"kurban bayramının birinci gününden sonraki diğer üç güne verilen isimdir. zilhiccenin 11, 12 ve 13 üncü günleridir. birinci gününe ""yevm-i nahr"" (kurban günü) denir."

eyyan
vakit, zaman.

eyyid
kuvvetlendir, teyid et, devam ettir (meâlinde).

eyyid-allahu mülkehu
Allah'ım onun mülkünü devamlı kıl, kuvvet ver (meâlinde duâ.)

eyyim
"bekâr, dul. eyyim; gerek bikir, gerek seyyib olsun zevci olmayan kadına ve zevcesi olmıyan erkeğe denir ki, buna bekâr denir. bundan başka eyyim; hür kadına ve bir kimsenin kızı, hemşiresi, teyzesi gibi yakın hısmına da ıtlak edilir. (e.t.)"

eyyim
bekârlar, evli olmayanlar.

eyyûb
hastalığına sabretmesiyle meşhur bir peygamber.

eyyûb-ül ensarî
(bak: ebu eyyub-ül ensarî)

eyyü
"sual sormak için ""hangi? ne? ne vakit?"" mânalarına kullanılır."

eyyü
" ""ya, ey"" mânâsında hitap edatı."

eyyühe'l
ey insan

eyyühel
ey üstad

eyyühel-ihvan
ey kardeşler, ey ihvân (meâlinde hitab).

eyyühelmünâfık
ey münafık, ey mümin görünen kâfir!

eyzan
böylece, kezâ, bunun gibi, yine böyle, bu da böyle.

eyzan
önceki gibi.

ez ân cümle
o cümleden olarak.

ez kaza
f. kazâ olarak, tevâfuk olarak. beklenmedik ânda.

ez ser-i nev
yeni baştan.

eza
ticarette kaybetme, zarar etme. * kibir ve gururunu bıraktırma. * sıkıntı, eziyet, zulüm, cevr, sitem, renc, incinmek. insanın kerih görüp mahzun olduğu şey. * hayır ve sadaka yoluyla mal vermede gururlanmak. tetavül etmek.

ezâ
üzme, incitme.

ez'af
bir şeyi iki katı yapan fazlalıklar. katlar.

ez'âf
her nesnenin bir misli miktarı.

ez'af-ül ibad
kulların en zayıf olanı.

ez'af-ı muzâafa
pek çok, kat kat.

ez'af-ı nâs
insanların en zayıf olanı.

ezahir
çiçekler, şükufeler.

ezahir
çiçekler.

ezahir-i efkâr
fikir çiçekleri.

ez'akî
kısa boylu ve kötü olan adam. kötülük yapan kimse.

ezâlif
sarp kayalı yer.

ezamât
hışım ve gadap etmek. kızmak, hiddetlenmek.

ezame
hışım ve gadap etmek. kızmak, hiddetlenmek.

ezamim
cemâatler, topluluklar.

ezâmim
cemaat, topluluk.

ezâmim
cemaat, topluluk.

ezan
namaza dâvet ve vahdaniyet-i ilâhiyyeyi ve hakaik-ı islâmiyyeyi âleme, kâinata ilân etmek için minare ve emsali mahallerde edilen nidâ. kamet getirmek. * bildirmek.(ezan, müslümanlığın mühim bir şiârıdır. ezan esnasında konuşmamak, hattâ kur'an okumayı bırakıp dinlemek efdaldir. b.i.i.) (bak: taabbüdî)

ezan
namaza davet için edilen nida.

ezanî
ezan ile alâkalı.

ezanî saat
ezanın kendine göre ayarlandığı saat. her hangi bir yerde güneşin tam gurub ettiği andan, sonraki gün aynı vakte kadar, 24 saat olmak üzere ayarlanmış saat.

e'zar
özürler. kusurlar. bahaneler.

ez'ar
saçı az olan kimse. * otu az olan yer. * zâlim ve kötü huylu kimse.

ezat
içinde su birikmiş çukur yer.

ezavî
deniz dalgası.

ezb
anasından yeni doğmuş hayvan.

ezbad
paslar. * dörtte birler, çeyrekler. * köpükler.

ezbâd-zübed
köpük. * kir ve pas, tüfl.

ezbâs
el ile tutmak.

ezber
zihinde tutma.

ez-cümle
f. bu cümleden, meselâ, bunun gibi.

ezcümle
meselâ, bunun gibi.

ezdâb
nasip, kısmet.

ezdad
"zıdlar. mukabil ve muhalif olan şeyler. birbirinin tersi veya zıddı olanlar.(şu kâinata dikkat edilse görünüyor ki: içinde iki unsur var ki, her tarafa uzanmış, kök atmış: hayır şer, güzel çirkin, nef zarar, kemâl noksan, ziya zulmet, hidayet dalâlet, nur nâr, imân küfür, tâat isyan, havf muhabbet gibi âsârlariyle, meyveleriyle şu kâinatta ezdad, birbiriyle çarpışıyor. daima tagayyür ve tebeddülâta mazhar oluyor. başka bir âlemin mahsulâtının tezgâhı hükmünde çarkları dönüyor. elbette o iki unsurun birbirine zıd olan dalları ve neticeleri, ebede gidecek; temerküz edip birbirinden ayrılacak. o vakit, cennet - cehennem suretinde tezahür edecektir. madem âlem-i beka, şu âlem-i fenâdan yapılacaktır. elbette anasır-ı esasiyesi, bekaya ve ebede gidecektir. evet, cennet - cehennem; şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden dalının iki meyvesidir ve şu silsile-i kâinatın iki neticesidir ve şu seyl-i şuunatın iki mahzenidir, ve ebede karşı cereyan eden ve dalgalanan mevcudatın iki havzıdır ve lütuf ve kahrın iki tecelligâhıdır ki; dest-i kudret bir hareket-i şedide ile kâinatı çalkaladığı vakit, o iki havuz, münasip maddelerle dolacaktır.şu remizli nüktenin sırrı şudur ki:hakîm-i ezeli, inayet-i sermediyye ve hikmet-i ezeliyyenin iktizası ile, şu dünyayı, tecrübeye mahal ve imtihana meydan ve esmâ-i hüsnâsına âyine ve kalem-i kader ve kudretine sahife olmak için yaratmış. ve tecrübe ve imtihan ise neşvünemaya sebeptir. o neşvünema ise, istidatların inkişafına sebeptir. o inkişaf ise, kabiliyetlerin tezahürüne sebeptir. o kabiliyetlerin tezahürü ise, hakaik-ı nisbiyenin zuhuruna sebeptir. hakaik-ı nisbiyyenin zuhuru ise, sâni-i zülcelâl'in esmâ-i hüsnâsının nukuş-u tecelliyatını göstermesine ve kâinatı mektubat-ı samedaniyye suretine çevirmesine sebeptir. işte şu sırr-ı imtihan ve sırr-ı teklif iledir ki: ervâh-ı âliyenin elmas gibi cevherleri, ervâh-ı sâfilenin kömür gibi maddelerinden tasaffi eder, ayrılır.işte, bu mezkur sırlar gibi daha bilmediğimiz çok ince, âli hikmetler için, âlemi bu surette irade ettiğinden şu âlemin tegayyür ve tahavvülünü dahi o hikmetler için irade etti. tahavvül ve tegayyür için zıtları birbirine hikmetle karıştırdı ve karşı karşıya getirdi. zararları menfaatlara mezcederek, şerleri hayırlara idhal ederek, çirkinlikleri güzelliklerle cem ederek, hamur gibi yoğurarak şu kâinatı tebeddül ve tagayyür kanununa ve tehavvül ve tekâmül düsturuna tâbi kıldı. vaktaki meclis-i imtihan kapandı. tecrübe vakti bitti, esmâ-i hüsnâ hükmünü icra etti. kalem-i kader, mektubatını tamamiyle yazdı. kudret, nukuş-u san'atını tekmil etti. mevcudat, vezaifini ifa etti. mahlukat, hizmetlerini bitirdi. herşey, mânasını ifade etti. dünya âhiret fidanlarını yetiştirdi. zemin, sâni-i kadirin bütün mu'cizat-ı kudretini, umum havarik-ı san'atını teşhir edip gösterdi. şu âlem-i fena, sermedi manzaraları teşkil eden levhaları zaman şeridine taktı. o sâni-i zülcelâl'in hikmet-i sermediyyesi ve inayet-i ezeliyyesi; o imtihan neticelerini, o tecrübenin neticelerini, o esmâ-i hüsnânın tecellilerinin hakaikını, o kalem-i kader mektubâtının hakaikını, o nümûne-misâl nukuş-u san'atının asıllarını, o vezaif-i mevcudatın faidelerini, gayelerini, o hidemat-ı mahlukatın ücretlerini ve o kelimat-ı kitab-ı kâinatın ifade ettikleri mânaların hakikatlarını ve istidat çekirdeklerinin sünbüllenmesini ve bir mahkeme-i kübra açmasını ve dünyadan alınmış misali manzaraların göstermesini ve esbab-ı zâhiriyenin perdesinin yırtmasını ve herşey doğrudan doğruya hâlık-ı zülcelâline teslim etmesi gibi hakikatları iktiza etti ve o mezkur hakikatları iktiza ettiği için, kâinatı dağdağa-i tagayyür ve fenadan tahavvül ve zevalden kurtarmak ve ebedileştirmek için o zıtların tasfiyesini istedi ve tegayyürün esbabını ve ihtilâfatın maddelerini tefrik etmek istedi. elbette kıyâmeti koparacak ve o neticeler için tasfiye edecek. işte şu tasfiyenin neticesinde cehennem, ebedî ve dehşetli bir suret alıp, taifeleri $ tehdidine mazhar olacak. cennet ebedî, haşmetli bir suret giyerek ehil ve ashabı $ hitabına mazhar olacak. hakîm-i ezelî, şu iki hanenin sekenelerine, kudret-i kâmilesiyle ebedi ve sabit bir vücut verir ki; hiç inhilâl ve tagayyüre ve ihtiyarlığa ve inkıraza mâruz kalmazlar. çünki inkıraza sebebiyet veren tagayyürün esbabı bulunmaz. s.)"

ezdâd
zıtlar.

ezdad
mugâyir, aykırı. * düşman. * nazir, misil, benzer.

ezder
f. münâsib, muvâfık, yaraşır, lâyık.

ez-dil
gönülden.

ezdili can
(ez-dil-i cân) candan ve gönülden.

ezeb
leim kimse. * kısa boylu.

ezebb
f. saçları uzun ve kaşlarının kılları çok olan adam.

ezec
süleyman aleyhisselâm'ın yaptığı bir bina adı.

ezecc
uzun ve ince kaşlı.

ezel
ibtidası ve başlangıcı olmayan, her zaman var olan.

ezel
başlangıcı olmama, öncesizlik.

ezel
allah tarafından bütün varlıkların yoktan var edildiği an

ezel
ezeller. başlangıcı olmayan zamanlar.

ezelden
sonsuz geçmişten sonsuz geleceğe kadar

ezelî
ezele mensub ve müteallik. devamlı var olup varlığının başlangıcı olmayan.

ezelî
başlangıcı olmayan.

ezelî
allah'ın ezelî konuşması (bk. e-z-l)

ezeliyet
varlığının başlangıcı olmama.

ezeliyye
"ezele mensub, ezel ile ilgili, ezelîlik.(s - bütün silsilelerin hâlik'ın vücub-u vücuduna kat'i şehadetleri göz önünde olduğu halde, bazı insanların madde ile maddenin hareketinin ezeliyeti cihetine zâhib olmakla dalâlete düştüklerinin esbabı nedendir?c - kasd ve dikkatle değil, sathi ve dikkatsiz bir nazarla, muhal ve bâtıla, mümkin nazarıyla bakılabilir. meselâ:bir bayram akşamı, gökte ay ve hilâli arayanlar içinde ihtiyar bir zat da bulunur. bu zat, gökteki hilâli görmek için bütün kasıd ve dikkatiyle nazarını göğe tevcih edip hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadekası üzerine eğilen beyaz bir kıl nasılsa gözüne ilişir. o zat derhal ""hilâli gördüm."" der. ""işte bu gördüğüm ay'dır."" diye hükmeder.işte sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara düştükleri gibi, yüksek bir cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı ve dikkati ile daima hak ve hakikatı ararken, bazan sathî ve dikkatsiz bir nazarla batıla bakar. o batıl da; ihtiyarsız, talebsiz, dâvetsiz fikrine gelir. fikri de, çar-naçar alır saklar, yavaş yavaş kabul ve tasdikine de mazhar olur. fakat onun o batılı kabul ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizâm-ı âlemden gaflet etmesinden ve madde ile hareketinin ezeliyete zıt olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmiştir ki, şu garip nakışları ve acib san'at eserlerini esbab-ı câmideye isnad etmek mecburiyetiyle o dalâletlere düşmüşlerdir. i.i.)"

ezell
kurtla sırtlandan doğan hayvan. * oturak yerinin iki yanları arık ve yeyni olan.

ezell-i nâs
insanlar içinde en rezil ve aşağılık olan adam.

ezem
ağzını yumup oturmak. * sabretmek. * yemekten ve içmekten men'etmek. * ısırmak. * gayret etmek. * bükmek.

ezfar
tırnaklar. * tırnakbahuru denilen tıbbi bir koku. * şimal kutbunda bulunan küçük yıldızlar.

ezfâr-ezâfir
tırnak.

ezfâr-ezâfir-zufir
tırnak. * yay başında kiriş takılan yerden ucuna varıncaya kadar olan miktar.

ezfelî
cemaat-ı kalile. az cemaat. ufak topluluk.

ezfer
uzun tırnaklı.

ezfile
cemaat, topluluk, güruh, bölük.

ezfir
çok iyi kokulu nesne.

ezgehan
f. tembel adam. işi gücü olmayan kimse.

ezhab
yumurta sarıları. * altunlar.

ezhan
zihinler. müdrikler. anlamayı meydana getiren duygular.

ezhân
zihinler.

ezhar
çiçekler. zehreler. şukufeler.

ezhar
satıhlar, yüzler. * sırtlar, arkalar. binek hayvanının sırtları.

ezhâr
çiçekler.

ezhâr
sonsuz çiçekler ve meyveler

ezhar-ı nev-bahâr
bahar çiçekleri.

ezhar-ı rebiî
bahar çiçekleri.

ezhel
gafil kimse. gaflette bulunan kişi. * pek dalgın.

ezher
mısırda bulunan büyük bir üniversite.

ezher
pek parlak.

ezheran
(ezhereyn) ay ile güneş.

ezherî
ezher üniversitesi âlimleri

ezher-ül vech
yüzü nurlu olan.

ezib
rezil, âdi ve aşağılık kimse. * kıble rüzgarı. * riyh-u cenub ile sâbâ arasında esen yel. * sevinmek, ferah ve neşat.

ezikka
yollar, sokaklar.

ezikka
sokak.

ezille
zeliller, alçaklar.

ezimme
yularlar. bağlar.

ezimme-i umur
işlerin idâresi.

ezin
kefil.

ezir
f. haykırma, bağırma.

ezirre
göz otu. tutya.

eziyet
incinme. sıkıntı çekme.

eziyet
büyük sıkıntı, incinme.

ezka
en anlayışlı. en zeki.

ezkâ
iki uyluk arası.

ez-kadim
f. eskiden, önceleri.

ezkan
çeneler.

ezkar
zikirler.

ezkâr
zikirler, allahı anmalar.

ezkat
f. kötü düşünceli kişi.

ezkaza
kaza olarak.

ezker
maharetli duvar ustası.

ezkiya
çabuk ve güzel anlayışlı kimseler. keskin zekâlılar.

ezkiya
zekiler.

ezkiyâ
temiz ve iyi insanlar.

ezl
güçlük. * darlık. * hapsetmek.

ezlaî
uzunca ve iri olan şey.

ezlak
aleyhte söz söyleyen adam. * keskin olan şey.

ezlam
oklar. kumar okları.

ezlef
burnunun ucu uzun ve ince olan.

ezlem
çok zâlim. pek zâlim. * çok karanlık.

ezlem
en zâlim.

ezm
yemek, ekl.

ezman
zamanlar. vakitler. müddetler.

ezman
zamanlar.

ezmâr
kahramanlar, yiğitler, bahadırlar.

ezmâr
bahadır, kahraman, yiğit.

ezmâr-ı etrâk
türk kahramanları.

ezmayiş
tahtadan yapılmış demir temrenli bir cins ok.

ezme
kıtlık, kaht. * şiddet. * darlık. * bir kere yemek.

ezmel
hareket etmek. * muzdarib olmak, acı çekmek. * savt, sadâ, ses. * gül.

ez-men
f. benden.

ezmine
zamanlar.

ezmine
zamanlar.

ezmine-i kadime
eski zamanlar.

ezmine-i mâziyye
geçmiş zamanlar.

ezmine-i müstakbele
gelecek zamanlar, müstakbel zamanlar.

eznab
suçlar, günahlar. * kuyruklar.

eznem
kulakları ucunda sarkık uzun kılları olan keçi.

ez-nev
f. yeni baştan, yeniden.

ez-on sebeb
o sebepten.

ez-ost
ondan.

ezost
ondan.

ezr
arka ve sırt. * kuvvet.

ezra
kulağı beyaz, gövdesi siyah olan davar.

ezrab
diş kökü.

ezrak
saf ve temiz su. * gök renkli, mâvi.

ezrar
elbise düğmeleri.

ezrebî
azerbeycan'ın arapça adı.

ez-tu
senden.

ezûc
hayâsız ve edebsiz adam. * sert başlı at.

ezum
ısırıcı, ısıran.

ezuz
pek keskin olan kılınç veya hançer.

ezvac
çiftler. zevceler. nikâhlı karılar. * kocalar.

ezvâc
eşler.

ezvac-ı tâhirat
"hz. peygamber efendimizin (a.s.m.) ismetli ve iffetli, pâk zevce-i muhteremeleri (r.a.) ""mü'minlerin anneleri"" diye bilinen ve peygamberimize (a.s.m.) âilelik etmek şerefine ermiş mübârek hanımlar.(zât-ı risaletin akvâli gibi, ef'al ve ahvâli ve etvâr ve harekâtı dahi menabi-i din ve şeriattır ve ahkâmın mehazleridir. şıkk-ı zâhirîsine sahabeler hamele oldukları gibi, hususi dairesindeki mahfî ahvalâtından tezâhür eden esrar-ı din ve ahkâm-ı şeriatın hameleleri ve râvileri de ezvac-ı tâhirat'tır ve bilfiil o vazifeyi ifa etmişlerdir. esrar ve ahkâm-ı dinin hemen yarısı, belki onlardan geliyor. demek bu azîm vazifeye, bir çok ve meşrebce muhtelif ezvac-ı tâhirat lâzımdır. m.)"

ezvâcıtâhirât
peygamberimizin iffetli hanımları.

ezvah
münkabız olmak. * yakınlık.

ezvak
zevkler. keyfler. eğlenceler.

ezvak
zevkler.

ezvâl
acib nesne. * zâil olmak, geçici olmak.

ezvâ-zayân
erkek baykuş.

ezver
boynu eğri olan kimse.

ezvet
küçük yanaklı.

ezyâ
(zeyy) dış görünüş. * libas. kılık, kıyafet. hey'et.

ezyaf
misafirler. mihmanlar.

ezyâf-zuyuf-zayfân
misafir. * meyletmek, yönelmek.

ez-yah
"f. ""buzdan soğuk"" mânasına gelir."

ezyak
(zîk. dan) pek dar ve sıkıntılı. çok zor.

ezyal
ekler. ilâveler. zeyiller.

ezyâl
zeyiller, ekler.

ezyed
çok ziyade. daha fazla. en ziyade.

ezz
depretmek ve koparmak. * kandırmak, aldatmak.

ezırre-zırrân
kaba, sert yapılı ve muhkem yer.

eğe
maden vesaire yontmaya mahsus ince dişli âlet. törpü.

eğerçi
(eğerçend) f. ...ise de, her ne kadar, ...olsa da.

eğerçi
gerçi.

eğlâl
koruluktan akan su. * susuzluk.

eğlenceperest
eğlenceye pek düşkün.

eşa
hurma ağacının küçüğü.

eşaim
en şomlar, en uğursuzlar.

eşâim
en uğursuz, pek şom.

eşaire
dinde meşhur imam eb-ul-hasan-ül-eş'arî'ye bağlı olan sünnet ehlinin bir kısmı.

eşakk
meşakkatli, zahmetli.

eş'al
kuyruğu beyaz olan at.

eşam
f. ölmiyecek kadar az olan yiyecek ve içecek şeyler, kut-i lâyemut.

eş'ar
kıllar. tüyler. tüycükler. * (şiir. c.) şiirler, manzum ve güzel yazılar.

eşâr
şiirler.

eş'arî
eş'arî mezhebi veya o mezhepte olan. asıl adı eb-ul hasan-ül-eş'arî olan imam-ı eş'arî, ehl-i sünnet itikadını âyetlere, hadislere göre izah ve şerh ederek tesbit etmiştir. ehl-i sünnet mezhebi itikadına tercümanlık ederek islâmiyet'e büyük hizmet etmiştir. (hi. 260-324) itikada dâir meydana koyduğu hakikatları kabul edenlere eş'arî ve mezhebine de eş'ariye denir.

eşârî
itikadî bir hak mezhep kuran âlimin namı.

eş'ari
dinde meşhur imam eb-ul-hasan-ül-eş'arî'ye bağlı olan sünnet ehlinin bir kısmı.

eş'as
saçı dağınık olan. * saçı dökülmüş kişi.

eşaviz
halk. millet. nâs.

eşâyib
karışık olan. * nesebi karışık kişi.

eşbah
şahıslar, cisimler, vücudlar. * büyük kapılar. * uzaktan görünen karaltılar, hayâller. * renk, levn.

eşbah
benzeyenler.

eşbâh
cüsse, cisim, ceset. şahıs. karaltı.

eşbal
arslan yavruları.

eşbeh
daha çok benzeyen. pek benzeyen.

eşbû
f. odunluk, kömürlük. kömür ve odun konulacak yer.

eşca'
daha yiğit, pek kahraman. en şecaatli. * parmak ardlarının sinirleri.

eşcâ
daha yiğit.

eşcan
şecenler, elemler, gamlar, kederler, tasalar, sıkıntılar, ıztırablar.

eşcân-şücun
dal, budak, kol. * hâcet, ihtiyaç. * keder, hüzün.

eşcar
ağaçlar.

eşcâr
ağaçlar.

eşcar-ı bağ
bahçenin, bağın ağaçları.

eşcar-ı müsmire
meyve ağaçları.

eşdak
doğru konuşan. yalan söylemeyen. sâdık. * büyük ağızlı.

eşdâk
ağızın kulaktan tarafı. * ağzın kenarı.

eşebb
arasından geçmek mümkün olmayan ağacın sıklığı.

eşedd
daha şiddetli. çok fazla şiddetli. pek fazla şiddetli.

eşedd
pek şiddetli.

eşedd-i ihtiyâç
en şiddetli ihtiyaç.

eşedd-i mücâzât
en şiddetli ceza.

eşedd-i zulüm
zulmün en şiddetlisi.

eşeff
çok parlak. daha şeffaf. ışığı daha iyi geçiren. * suyu kendine çok fazla çeken.

eşeff
en saydam.

eşekk
çok şek ve şüphe sahibi. tereddütte ileri giden.

eşekk
pek şüpheci.

eşell
çolak. kolu sakat olan. * eli dâima hareketli olan kimse.

eş'em
en uğursuz, pek şom.

eş'em
en şomlar, en uğursuzlar.

eşemm
burnu kuvvetli koku duyan.

eşen
f. karpuz ve kavun hamı, kelek. * ters giyilmiş elbise.

eşerr
çok fazla sevinmek. * tekebbürlük etmek, gururlanmak. * çok şerli. en kötü ve şerli.

eşerr-i nâs
insanların en şerlisi, nasın en kötüsü.

eşfa
hastalığı def'e çok faydalı, şifa-bahş olan.

eşfa'
en çok şefaat eden. en şafi.

eşfa
en çok şefaat eden.

eşfâ
pek şifalı.

eşfak
daha fazla şefkatli. çok şefkatli.

eşfak
çok şefkatli.

eşfar
göz kapağının kenarları, kirpik yerleri.

eşfâr
kirpiğin bittiği yer. * her şeyin kenarı.

eşfâr
yassı büyük bıçak. * gön ve sahtiyan kestikleri bıçkı. * kılıç ağızı. * kirpik biten yer.

eşfâr
yassı büyük bıçak. * gön ve sahtiyan kestikleri bıçkı. * kılıç ağızı. * kirpik biten yer.

eşgal
işler. meşguliyetler.

eşgal
işler, meşguliyetler.

eşgâl
meşgul ve gafil olmak. gaflette bulunmak.

eşgal-i mühimme
ehemmiyetli ve mühim işler.

eşha
şefkat.

eşhad
şevâhidler. şâhitler. (bak: alâ-ruûs-il eşhâd)

eşhar
f. kalye taşı denilen radyom hamızı. * nişadır.

eşhas
şahıslar. kişiler.

eşhas
şahıslar, kişiler.

eşhâs
kişi, kimse. insanın cismanî hey'eti. * insanın uzaktan görülen karaltısı.

eşhas-ı ma'rufe
tanınmış kişiler, bilinen şahıslar.

eşheb
kır (at). kır, çil renkte olan aslan. * güç iş. * soğuk gün. * bir nesnenin kenarı.

eşhedû
"şehadet ederim ki muhammed allah'ın resulüdür"

eşhedü
"son nefese kadar allah'ın varlığına ve birliğine şehadet ederim"

eşhel
kırmızı ile karışık koyu mavi, elâ. * elâ gözlü adam.

eşher
(şehir. den) çok meşhur, pek fazla tanınmış, en şöhretli olan.

eşhûr
aylar.

eşhür
aylar.

eşhür-ül hurum
islâmiyetten evvel arab kabileleri arasında vuruşmanın ve muharebenin haram kılındığı zilka'de, zilhicce, muharrem ve receb ayları.

eşhür-ül-hacc
"hac ayları mânâsına gelen bu kelime; islâmiyetten evvel kâbenin tavaf edildiği; şevval ve zilka'de ile zilhicce ayından da alınan 10 günle cem'an 70 günlük zamana verilen addır."

eşi'a
şualar. aydınlıklar.

eşidda
çok şiddetli sert olanlar. pek şiddetli davrananlar.

eşiha
f. at kişnemesi.

eşille
deve ve at ardına yapılan palas. * çok sulu dere ortası. * kısa gömlek.

eşir
pek sevinçli, çok mesrur. * kibirli, mütekebbir kimse.

eşirra
çok şerliler. çok kötü insanlar. çok şerli mahluklar.

eşirrâ
şerliler, kötüler.

eş'iya
(a.s.) beni-israil peygamberlerindendir. (m.ö. 759-700) tarihlerine kadar beni-israil arasında peygamberlik yapmış, birçok mucizeler göstermiştir. zamanının padişahı tarafından takib ettirilerek bir ağaç oyuğunda gizli olduğu halde, ağaçla beraber biçki ile kesilerek şehid edilmiştir. 66 babdan ibaret kitabında isa'nın (a.s.) geleceğini müjdelediğinden hıristiyanlar arasında eş'iyanın incili diye şöhret bulmuştur. (k. a'lâm)

eşîya
bir peygamber.

eşk
f. gözyaşı. dem.

eşk
gözyaşı.

eşka
en şaki, haydut, eşkiya, katı-üt tarik.

eşkah
kırmızı yüzlü (adam). al renkli (at).

eşkâl
şekiller, kılık.

eşkâl
şekiller.

eşkâl-i hayat
hayatın şekilleri.

eşkâl-i zeman
zamanın şekilleri. * ahmet rasim'in bir romanı.

eşk-alud
f. gözü yaşlı.

eşkar
mavi gözlü ve sarı tenli kimse. * yelesi ve kuyruğu kırmızı olan sarı at.

eşk-bar
f. çok ağlayan. çok gözyaşı döken.

eşk-efşan
f. çok ağlayan, gözyaşı döken.

eşkel
gözlerinin akı kırmızılı olan adam. * beyaz koyun.

eşkele
hâcet.

eşk-i tarab
sevinçten dolayı akan gözyaşı.

eşk-i teessür
teessürden dolayı akan gözyaşı.

eşk-i şâdi
sevinçle ağlayış. sevinçten dökülen gözyaşı.

eşkil
yaban soğanı.

eşkiya
şakiler. yol kesenler. asiler. Allah'a veya kanunlara isyan edip kötülük yapanlar. haydutlar, anarşistler, âsiler. hak ve kanunlara baş kaldıranlar, allahın emirlerine karşı gelenler.

eşk-rîz
f. gözyaşı döken, ağlayan.

eşku
(şekâ. dan) şikâyet ediyorum (mealindedir).

eşku
f. tavan. * tabaka, kat, derece, mertebe.

eşkub
f. tavan. * tabaka, kat, derece, mertebe.

eşk-ver
f. ağlayan, gözyaşı döken.

eşkıyâ
yol kesenler.

eşmat
saç ve sakallarına kır düşmüş olan.

eşme
kumsal yerde kaynayan pınar.

eşmel
daha şâmil. çok şeyleri içine alan. daha çok kaplamış.

eşmel
çok kaplayıcı.

eşna
f. yüzücü, yüzgeç. * kıymeti büyük olan mücevher.

eşna'
daha şeni. çok çirkin ve fena.

eşnâk
sivri başlı kimse. * kırba bağladıkları ip. * başı büyük olan at. * kuş tuzağı.

eşne
ağaç yosunu.

eşnê
en kötü.

eşneb
dişleri inci gibi beyaz olan adam.

eşraf
şerefliler. ileri gelen büyükler.

eşrâf
şerefliler, ileri gelenler.

eşraf-ı belde
memleketin ileri gelenleri.

eşrak
ortaklar. şerikler.

eşrar
tahribçiler. kötülük edenler. * kötü şeyler. şerliler.

eşrâr
şerliler, kötüler.

eşrâr-eşirrâ
çok şer işleyen, pek çok şerir.

eşrat
nişanlar. alâmetler. şartlar.

eşrât
şartlar, belirtiler.

eşrât
alâmet, iz, işâret, nişân. * bir şeyin en bayağı ve âdisi.

eşrât
alâmet. işaret, belirti.

eşrat-ı saat
kıyâmet alâmetleri. (bak: kıyâmet).

eşrâtısaat
kıyamet alâmetleri.

eşref
en şerefli. daha şerefli. en iyi, en güzel.

eşref
en şerefli.

eşref-i mahlukat
mahlukatın en eşrefi, yaradılmışların en şereflisi. insan.

eşref-i saat
saatlerin şereflisi. uğurlu ve işlerin rast gittiği, dua ve dileklerin kabul edildiği an.

eşrefimahlûkât
yaratılanların en şereflisi.

eşrem
burnu yirik. * üst dudağı yarık olan.

eşreş
muhalefet eden, karşı gelen.

eşria
yelkenler.

eşribe
(şerâb. dan) içilecek şeyler, şerablar.

eştân
sağlam bükülmüş uzun urgan. * uzak olmak. * sağlam yapmak.

eştat
takımlar, fırkalar, bölümler. esnaf, sınıflar. çeşitler, cinsler, neviler.

eştat-ı ulum
ilimlerin nevi'leri, çeşitleri.

eşter
yırtlak gözlü.

eşvak
şiddetli arzular, istekler, neşveler.

eşvâk
şevkler, aşırı istekler.

eşvat
sıçrayışlar, zıplamalar, koşmalar, koşuşmalar. * kâbe-i muazzama'yı yedi defa tavaf etme, etrafını dolaşma.

eşvât
atın yelmesi ve sıçraması. * bir tur. * işin bir kısmı. * sesin gidebileceği mesafe.

eşve
gözü değen kişi.

eşveş
göz ucuyla bakan kişi. * yüksek bina.

eşya
(bu kelime, türkçede müfret gibi kullanılır.) ev döşemeye mahsus halı, dolap v.s. * elbise, yatak, çamaşır gibi malzemeler. * yük, yük eşyası.

eşyâ'
bölükler, bölümler, kısımlar, neviler, fırkalar, tabakalar, cinsler, çeşitler. cemaatler, cemiyetler, topluluklar. * yardımcılar.

eşya
nesneler, şeyler.

eşya
var olan şeyler, varlıklar (bk. v-c-d)

eşyah
şeyhler, ihtiyarlar, yaşlılar, pir-i fâniler.

eşyeb
(şeyb. den) saçı sakalı ağarmış, yaşlanmış olan kişi. ihtiyar.

eşyem
yüzünde ve vücudunda çok beni olan adam.

eşüdd
büluğa gelmek mertebesi.

eşşehîr
meşhur, ünlü, tanınmış.

eşşükrü
ezelden ebede bütün şükürler ancak allah'adır

eşşükrülillah
şükür allahadır.

fa'al
(mübalâgalı ism-i fâil) çok işleyen ve çalışan. durmayıp işleyen. çalışkan. devamlı iş yapan.

faal
balta sapı. * kerem.

faal
çalışkan, işleyen.

fa'alâne
f. hiç durmazcasına çalışarak. daima çalışır surette.

faalâne
çalışkanca.

faale
fâiller, özneler, iş yapanlar.

faalet
fâiller, özneler, iş yapanlar.

fa'aliyet
iş görmek, çalışmak. boş durmayış.

faaliyet
çalışkanlık, çalışma.

faaliyet-i rububiyet
"Allah'ın rububiyet faaliyeti ve icraatı.(hâlik-ı zülcelâl hayret-nümâ, dehşet-engiz bir surette bir faaliyet-i rububiyetiyle, mevcudatı mütemadiyen tebdil ve tecdit ettiğinin bir hikmeti budur: nasılki mahlukatta faaliyet ve hareket; bir iştiha, bir iştiyak, bir lezzetten, bir muhabbetten ileri geliyor. hattâ denilebilir ki: herbir faaliyette, bir lezzet nev'i vardır; belki herbir faaliyet, bir çeşit lezzettir. ve lezzet dahi, bir kemâle müteveccihtir; belki bir nevi kemâldir. mâdem faaliyet; bir kemâl, bir lezzet, bir cemâle işaret eder. ve mâdem kemâl-i mutlak ve kâmil-i zülcelâl olan vâcib-ül-vücud, zât ve sıfât ve ef'âlinde, bütün enva-ı kemâlâta câmi'dir; elbette o zât-ı vâcib-ül vücud'un vücub-u vücuduna ve kudsiyetine lâyık bir tarzda ve istiğnâ-i zâtisine ve gına-i mutlakına muvafık bir surette ve kemâl-i mutlakına ve tenezzüh-ü zâtisine münasip bir şekilde; hadsiz bir şefkat-i mukaddese ve nihayetsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır. elbette o şefkat-i mukaddesen ve o muhabbet-i münezzeheden gelen hadsiz bir şevk-i mukaddes vardır. ve o şevk-i mukaddesten gelen hadsiz bir sürur-u mukaddes vardır. ve o sürur-u mukaddesten gelen, tâbiri câiz ise, hadsiz bir lezzet-i mukaddese vardır. ve elbette o lezzet-i mukaddese ile beraber; hadsiz onun merhameti cihetiyle faaliyet-i kudreti içinde, mahlukatının istidatları kuvveden fiile çıkmasından ve tekemmül etmesinden neş'et eden, o mahlukatın memnuniyetlerinden ve kemallerinden gelen zât-ı rahman ve rahim'e ait, tâbiri câiz ise, hadsiz memnuniyet-i mukaddese ve hadsiz iftihar-ı mukaddes vardır ki; hadsiz bir surette, hadsiz bir faaliyeti iktiza ediyor. ve o hadsiz faaliyet dahi, hadsiz bir tebdil ve tağyir ve tahvil ve tahribi dahi iktiza ediyor ve o hadsiz tağyir ve tebdil dahi; mevt ve ademi, zeval ve firakı iktiza ediyor.bir zaman, hikmet-i beşeriyenin masnuâtın gayelerine dâir gösterdiği faideler nazarımda çok ehemmiyetsiz göründü. ve ondan bildim ki, o hikmet abesiyete gider. onun için feylesofların ileri gidenleri, ya tabiat dalâletine düşer veya sofestai olur veya ihtiyar ve ilm-i sâni'i inkâr eder veya halika ""mûcib-i bizzat"" der. m.)"

fa'âlün
dilediği şeyi dilediği gibi ve mükemmel bir şekilde yapan allah (bk. f-a-l; r-v-d)

fa'alün lima-yürid
"""kayyumiyet sırrıyla ve faaliyet-i daimesiyle her an istediğini istediği gibi yapar."" meâlinde bir âyettir."

faalünlimâyürîd
her istediğini yapabilen Allah.

fabrika
sanayi mâmüllerinin büyük ölçüde imal edildiği yer.

faci'
(fâcia) büyük belâ. musibet. acıklı. elem verici hâdise. (dram)

fâcia
acıklı olay.

fâcia-engiz
fâcialı. çok acıklı.

fâcia-nüvis
f. acıklı ve hazin tiyatro romanı yazan kimse.

faciat
fâcialar, belâlar, musibetler.

facir
haktan sapan. haram ve günaha dalmış kötü insan. günah işleyen. (bak: fecir)

fâcir
günah işleyen.

facir
günah işleyenler, günahkârlar, zinakârlar, fâcirler.

fâcir
günahkârlar. açıktan günah işleyenler.

facire
kötü hayata alışmış, ahlâksız kadın. günahkâr.

fâcire
günahkâr kadın.

fadıl
faziletli, üstün.

fâdıl
üstün nitelikli.

fadır
zayıf. * âciz, güçsüz. * yaşlı dağ keçisi.

fa'fa'
kasap. * çoban. hafif kimse.

fa'faa
"çobanın koyunu çağırması. çağırıp ""fâfâ"" demek."

fa'faî
koyun çobanı.

fagosit
yun. organik yahut inorganik maddeleri alıp sindirebilen hücre.

fagr
açmak.

fagıre
hind nilüferi denilen bitkinin kökü.

fahamet
(fehâmet) büyüklük. kadr ü şânı yüksek. (eskiden büyük zatlara veya sadrazamlara karşı kullanılan hitab şekli idi. fehametli sultânım... gibi)

fahâmet
anlayışlılık.

fahamet-lû
osmanlı imparatorluğu devrinde sadrazama, prenslere ve mısır hidivi'ne verilen bir ünvan.

fahamet-penah
f. yegâne müracaat edilecek en büyük makam.

faheka
vurulduğu yerden kan çıkartan kılıç ve neşter parçası.

fahh
ağ, kapan, tuzak.

fahham
kömürcü.

fahhar
çok öğünen. çok iftihar eden. fahur. * çanak, çömlek. toprak testi.

fahhare
ağaç kap.

fahharî
çanak, çömlek, testi ve bardak yapan kimse.

fahhaş
her cins fenalık ve kötülükleri şahsında toplamış olan kimse.

fahh-ul fâr
fare kapanı.

fahim
(fahm. dan) itibâr ve nüfuz sâhibi olan, büyük zât.

fâhim
anlayışlı.

fahimâne
f. itibar ve nüfuz sahibi kimseye yakışır şekilde, fahim olana yakışacak surette.

fahir
(fâhire) iftihar eden. kendi amelini ve kendini beğenen. övünen. * şa'şaalı. ağır. parlak. şanlı. * büyük ve iyi nesne. * koruğu büyük çekirdeksiz hurma. * memeleri büyük deve.

fâhir
övünen, iftihar eden.

fahite
yabani güvercin.

fahiş
ahlâka uymaz ve terbiyesiz olan. * haddi tecavüz eden. mübalâğalı. * çok bahil. nekir ve yaramaz şey.

fâhiş
ahlâksız, aşırı.

fâhiş
fâhiş işler. bozuk işler. kötü ve haram olan işler, ameller.

fahişe
ahlâksız ve hayâsız kadın. namusunu korumayan kadın. * Allah'ın menettiği şey. * zâniye. kahbe.

fâhişe
büyük günahlar işleyen iffetsiz kadın.

fâhişehâne
genelev.

fâhişeler
namusunu koruyamayan iffetsiz, hayasız kadınlar topluluğu

fahl
yavaşlık, hilm.

fahl
ileri gelen, üstün.

fahl
itibarlı, seçkin ve üstün kimseler.

fahl
büyük âlimlerin ileri gelenleri. emsalinden üstün olanlar. (bak: fahl)

fahm
büyük, kebir, ulu.

fahm
kömür, karbon.

fahmî
(fahmiyye) kömürümsü, kömürle alâkalı.

fahm-i hayvanî
hayvan kemikleri yakılarak elde edilen hayvan kömürü.

fahm-i ma'denî
mâden kömürü.

fahm-i nebatî
bitkisel kömür.

fahmiyyet
karbonat. kömürleşmiş olan şey.

fahr
övünme. yaptığını sayarak övünme. övülmeye sebeb olacak kimse. fazilet. büyüklük. şeref.

fahr
övünme, iftihar etme.

fahreddin-i razî
(milâdi 1149-1209) büyük bir müfessir-i kur'andır. fizik, matematik ve tıb hakkında eserleri de vardır.

fahrî
karşılıksız olarak. parasız olarak. * iftiharla. övünerek.

fahrî
karşılıksız, parasız.

fahr-i kâinat
(fahr-i âlem, zübde-i kâinat, seyyid-i kâinat) peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) nâmları. bütün âlemin kendisi ile şeref bulduğu, iftihar ettiği hz. muhammed (a.s.m.). (bak: mefhar)

fahriâlem
âlemin kendisiyle övündüğü peygamberimiz.

fahrikâinat
kâinatın övüncü olan peygamberimiz.

fahriye
bir kimsenin kendini medih için söylediği söz veya şiir. fahre mensub ve müteallik olan.

fahriye
övünme.

fahriyyen
gönülden isteyerek. karşılıksız olarak.fahrul islam $ (pezdevî): mavera-ün nehir'deki hanefî fukahasının meşhurlarındandır. hicri 482 tarihinde semerkant'ta vefat etmiştir.

fahrüddeverân
devirlerin övüncü.

fahs
bir şeyin içyüzünü araştırma, aslını tetkik etme. * ayırtmak. * bahsetmek. * seyirtmek. * sıçramak.

fahs
her şeyin içleri, boşlukları.

fahur
bir fesliğen cinsi.

fahûr
çok övünen.

fahurane
f. kendini beğenerek. kendini medhederek. çok övünerek.

fahz
uyluk. kalça. bacağın kalçadan dize kadar olan kısmı. * bir kimsenin en yakın aşiretinden olan cemaat.

fahz
akrabalar, yakın hısımlar.

fahşa
büyük günahlar. çirkinlikler. zina gibi şehevâta tâbi olmakta ifrat ile alâkadar olan günahlardır ki, lisanımızda fuhşiyat tâbir olunur. ve bunlar, insanların en çirkin hâlleridir.

fahşâ
büyük günahlar.

fâide
kazanç, kâr, nef', menfaat. istifadeye sebeb. yararlılık, işe yarama.

fâide
fayda, yarar.

fâide-mend
f. kârlı, faydalanan, menfaat elde eden.

faih
meyve ve çiçek kokusu.

fâih
meyve ve çiçek kokuları.

fâik
üstün, üstünde. diğerinden daha değerli ve üstün. her şeyin güzide ve a'lâsı. âli. * başın boyun ile bitiştiği yer.

fâik
üstün.

fâikiyet
üstünlük.

faikiyyet
üstünlük. kıymetlilik.

fâik-ül akrân
akranlarından daha üstün.

fâil
işi yapan. fiili işleyen. * gr: masdarın mânasını meydana getirene denir.

fâil
iş yapan, özne.

fâil
fâiller, özneler, iş yapanlar.

fâil
fâiller, özneler, işi yapmış olanlar.

fâil
fâiller, özneler, iş yapanlar.

fâil-i hakikî
bir işte hakiki te'sir sahibi. onu hakkı ile yapan (Allah c.c.)

fâil-i hayr
hayır işleyen, hayır sahibi.

fâil-i muhtar
re'yinde müstakil olan. istediğini yapmakta serbest olan (cenab-ı hak).

fâil-i mübaşir
huk: bir şeyi bizzat yapan kimse.

fâil-i müşterek
huk: işlenmiş olan bir suçta parmağı olan. suç ortağı.

fâiliyet
bir fiili yapma veya yaratma derecesi

fâiliyyet
işleyicilik. müessir olmak. fâile mensub ve müteallik oluş.

faite
geçen. fevt olan. * vaktinde kılınmamış olan namaz.

faiz
"ödünç verilen para için alınan ve şer'an haram olan kâr. faizin iş hayatındaki mânası, ""sen çalış, ben yiyeyim""dir. küçük tasarruf sahiplerinin paraları bankalarda toplanıp, büyük yekûnlere ulaşır. banka bu parayı aldığından daha büyük faizle iş sahiplerine kredi olarak verir. istihsâl edilen (üretilen) malların fiatına masraf olarak bu faiz eklenir. böylece malların fiatı faiz yüzünden %50 civarında veya daha fazla artar. bu malı satın alanlar, ödedikleri fiatla birlikte vaktiyle yatırımcının ödediği faizi kendileri ödemiş olurlar. böylece tasarruf sahipleri bankadan aldıkları faizden çok daha fazlasını bu malı satın almakla geri ödemiş olurlar. ayrıca fiatların yükselmesiyle dar gelirlilerin haklarına tecavüz etmiş olurlar. çalışmadan para alıp vermekle zenginleşen bir zümrenin türemesine de sebep olurlar. islâm, faizi haram kılmakla bu haksızlıkları önler. (bak: riba) * taşan, dolan."

fâiz
paranın haram olan kârı.

faj
f. esneme.

fâje
f. esneme.

fak
yaşlanmış, ihtiyar kimse.

fak' (fık')
bir cins beyaz yumuşak mantar.

fâka
zaruret, ihtiyaç. yoksulluk, fakirlik.

fakad
beş parmak dedikleri otun tohumu.

fakahat
el ayası.

fakahet
şeriat bilgisinde âlimlik. fıkıh bilgisinde mütehassıslık. anlayışlı olmak. (bak: fıkıh)

fakahetlû
evvelce müftüler hakkında kullanılmış olan resmî bir lâkab.

fâka-i şedide
şiddetli ihtiyaç.

fakaka
ahmak adam.

fakakı'
su üstünde olan kabarcıklar.

fakam
bir kimsenin ağzını yumduğunda alt dişlerinin öne çıkıp, üst dişleriyle üstüste gelmesi. * dolmak, imtilâ olmak.

fakare
omurga kemiği.

fakat
"(""fa"" ile ""kat"" dan müteşekkil) hemen, yalnız, ancak, yeter, bes, gerçi, her ne kadar, lâkin, ammâ."

fakat
ama.

fâkat
yokluk, bulunmama.

fâkat
zaruret, ihtiyaç. yoksulluk, fakirlik.

fakd
bulunmamak, bir şeyi kaybetmek. belirsiz olmak. * talebetmek, istemek.

fakd
bulunmayış.

fakd-ül ahbab
ahbabsızlık, dostsuzluk. ahbabın bulunmayışı.

fakdülahbâb
sevilenlerin bulunmaması.

fakd-ı nakd
para yokluğu.

fak'e
uyumak.

fake
fakirlik.

fakfaka
köpeğin korkudan ürümesi.

fakfon
kim: çinko, nikel ve bakırdan yapılan gümüş görünüşünde bir halita.

fakha
her nebatın yeni açmış çiçeği. * bir yıldız adı. * dübür halkası.

faki
çok sarı olmak. * safi olmak.

fakid
az rastlanan şey. nâdir bulunabilen nesne.

fakih
(fâkihe) yaş meyve, yemiş, yaş hurma ağacı. * şenlendiren, sevindiren.

fâkih
islâm hukukunu bilen.

fakih
fakihler. fıkıh âlimleri. (bak: fıkıh)

fâkihanî
yemiş satan kimse.

fakihe
yemiş, yaş meyve.

fâkihe
yaş meyve, yemiş.

fâkihe
meyveler, yemişler, fâkiheler.

fakihet-ül cennet
cennet meyvesi.

fakihet-üş şita
kış meyvesi. * mc: ateş.

fakihiyy
yemiş satan kimse.

fakir
biçâre, muhtaç, yoksul. islâm dini, ev kirası, yiyecek, içecek, giyecek, ilaç, yakacak gibi zorunlu ihtiyaçları karşılandıktan sonra yılda 96 gram altın alabilecek kadar geliri olmayanları fakir sayar. fakirlerden vergi alınmaz, islâm devleti zorunlu ihtiyaçlarını karşılamada, tedavi, tahsil (öğrenim), yolculuk gibi durumlarda fakirlere yardım eder. çağımızda insanların çoğunun yoksun olduğu sosyal güvenliğe kavuşturur. bu sebeple de fakir-zengin arasında düşmanlık, zıddiyet, gerginlik, çatışma olmaz. toplumda denge, huzur, mutluluk, sükun ve sosyal adalet sağlanır. (insanlardan istiğna ederek kendini ibadet ve tâata, kur'an ve iman ve islâmiyet hizmetine vakfeden zâtlara da mânen zengin mânasına fakir denildiği de görülmüştür.)

fakîr
muhtaç, yoksul.

fakir
yoksullar, fakirler.

fakirâne
f. fakir bir kimseye yakışacak surette. fakircesine.

fakîrâne
fakirce.

fakirhâne
mütevazilikle söz söyleyen kişinin evi.

fakîrülhâl
fakir hâlde.

fakîs
çiftçilerin kullandığı âletlerden halka gibi bir demir.

fakkah
ezhar otunun çiçeği.

fakleyun
semizotuna benzer bir ot.

fakr
"ihtiyaç, yoksulluk. * azlık, muhtaçlık. * cenab-ı hakk'a karşı fakrını, ihtiyacını hissetmek. * tas: kendisindeki bütün her şeyin Allah'a âit olduğunu bilmek.(gecede zulümat, nasıl nuru gösterir. öyle de: insan, zaaf ve acziyle, fakr ve hâcâtiyle, naks ve kusuru ile, bir kadir-i zülcelâl'in kudretini, kuvvetini, gınâsını, rahmetini bildiriyor ve hâkezâ.. pekçok evsâf-ı ilâhiyyeye bu suretle âyinedarlık ediyor. hattâ hadsiz aczinde ve nihayetsiz za'fında, hadsiz a'dasına karşı bir nokta-i istinad aramakla, vicdan daima vâcib-ül vücud'a bakar. hem nihayetsiz fakrında, nihayetsiz hâcâtı içinde, nihayetsiz maksadlara karşı bir nokta-i istimdat aramağa mecbur olduğundan vicdan daima o noktadan bir ganiyy-i rahim'in dergâhına dayanır; dua ile el açar. demek her vicdanda şu nokta-i istinat ve nokta-i istimdat cihetinde iki küçük pencere, kadir-i rahim'in bârigâh-i rahmetine açılır, her vakit onunla bakabilir. s.)"

fakr
yoksulluk, muhtaçlık.

fakr
fakirlik ve tok gözlülük; muhtaç olunmasına rağmen kimseden bir şey istememe

fakr-pişe
f. fakirliğe alışmış, fakirlik içinde, muhtaçlık içinde.

fakrpîşe
fakirlik yolunda.

fakruzarûret
fakirlik ve yoksulluk.

fakr-üd dem
kansızlık.

fakr-ı hâl
fakirlik hâli.

fakr-ı mutlak
mutlak fakirlik. mü'min bir kulun cenâb-ı hakka karşı mutlak muhtaç halde olduğunu bilişi. nihayetsiz muhtaç olduğu allaha (c.c.) ve emirlerine tam teslimiyyetle sığınması hâleti.

fakrıhâl
fakir hâllilik.

fakrımutlak
tam ve sınırsız fakirlik.

faks
kırmak, kesr.

faks
ölmek. * ifsat etmek.

faktör
fr. bir neticeyi meydana getiren unsurlardan her birisi. amil.

faktör
bir sonucu oluşturan unsurlardan her birisi.

fakus
hıyar. * kavun.

fakülte
(fr. faculty) üniversitelerin, ihtisas mevzuu bakımından ayrılmış kollarından her biri. * hassa, meleke, iktidar. kabiliyet, kuvvet.

fakülte
meleke, üniversitenin bölümlerinden her biri.

fakıa
zahmet, meşakkat.

fakıd
oğlunu veya eşini kaybetmiş kadın.

fakıra
büyük musibet, zahmet, meşakkat. dâhiye. belleri kırıp parçalayan şiddet.

fa'l
işlemek mânâsına mastar.

fal
uğur. baht. tali'. (bak: tefe'ül)

fâl
fal, belirti, uğur.

falak
tomruk. * falaka. * sabah aydınlığı.

falaka
iki ucunda bir ipin iki uçları bağlı, bir sırıktan ibaret olan ceza âleti.

falî
falcı kimse.

fal-i hayr
iyi alâmet ve işaret. uğur.

falic
felce uğramış. * vücudun bir kısmını veya her tarafını tutmaz hale koyan hastalık. * isabeti çok olan ok.

falih
isteğine kavuşan. kurtulan. felâh bulan. * toprak süren. çiftçi.

fâlihayr
iyilik belirtisi.

falîz
bostan.

fals
halâs etmek, kurtarmak.

falt
ansızlık.

fâlık
büyümesi için tohumu çatlatan Allah.

fâlık-ül habbi vennevâ
tohum ve çekirdekleri açarak büyüten (Allah c.c.)

fa'm
dolu.

fâm
f. renk, levn.

familya
fr. aile. soy. zevce. kadın. eş. * aynı cinsten olan nebat grubu. aynı soydan veya cinsten olan. aralarında benzerlik bulunan grup.

familya
aile, soy.

famiyy
yemiş satıcı, meyve satan kimse.

fanatik
fr. bir dinin veya mezhebin çok aşırı taraftarı olan.

fanatik
aşırı taraftar.

fani
"muvakkat, kaybolan, gelip geçici, devamlı olmayan, misâfir. (insan hangi bir şeye teveccüh ederse, onunla bağlanır ve onda fâni olur. i.i.)(ey insanlar! fâni, kısa, fâidesiz ömrünüzü; bâki, uzun, fâideli, meyvedâr yapmak ister misiniz? madem istemek, insaniyetin iktizasıdır. bâki-i hakiki'nin yoluna sarfediniz. çünkü: bâkiye müteveccih olan şey, bekanın cilvesine mazhar olur. madem, her insan gayet şiddetli bir surette uzun bir ömür ister, bekaya âşıktır ve mâdem bu fâni ömrü baki ömre tebdil eden bir çare var ve mânen çok uzun bir ömür hükmüne geçirmek mümkündür. elbette insaniyeti sukut etmemiş bir insan o çareyi arayacak ve o imkânı bilfiile çevirmeğe çalışacak ve tevfik-i hareket edecek. işte o çâre budur: ""Allah için işleyiniz. Allah için görüşünüz. Allah için çalışınız. lillâh, livechillâh lieclillâh rızâsı dâiresinde hareket ediniz. o vakit sizin ömrünüzün dakikaları seneler hükmüne geçer. l.)"

fânî
geçici, ölümlü.

fâni
geçici âlem; dünya

fani
yok olmak

fanid
bayat şeker.

fâniyât
faniler, gelip geçiciler.

faniyyet
fânilik, ölümlülük.

fantaziye
"yun. yalandan gösteriş, boş debdebe. zâhirî süs ve zinet. lüzumlu ihtiyaçtan olmayan ve zevk için kullanılan pahalı eşya.(sefahet ve dalâlette bozulmuş ve isevi dininden uzaklaşmış avrupa! deccal gibi birtek gözü taşıyan kör dehan ile ruh-u beşere cehennemî hâleti hediye ettin! sonra anladın ki, bu öyle ilâçsız bir illettir ki, insanı âlâ-yı illiyyînden, esfel-i sâfilîne atar. hayvanatın en bedbaht derecesine indirir. bu illete karşı bulduğun ilâç, muvakkaten ibtal-i his hizmeti gören cazibedar oyuncakların ve uyutucu hevesat ve fantaziyelerindir. senin bu ilâcın, senin başını yesin ve yiyecek!......bedbahttır o kadın ki; zevcinin fıskına bakar, onu başka bir surette taklid eder. veyl o zevc ve zevceye ki; birbirini ateşe atmakta yardım eder. yâni; medeniyet fantaziyelerine birbirini teşvik eder. l.)"

fantâziye
yalandan gösteriş, boş debdebe.

fantezi
yun. çeşitli ve süslü. müsrifane süs isteğinden doğan hayal hareketi ile yapılmış süslü eşya veya süslenmek. ağırbaşlı olmayan.

fantezi
hayâl ürünü, aşırı süs.

fanus
yun. fener. sâbit ve süslü fener. * kim: bazı şeylerin üstüne kapatmak için camdan yapılmış kapak.

fanus
süslü fener.

far
fr. otomobil, kamyon gibi nakil vasıtalarının önündeki kuvvetli lâmbalar.

far'
budak ve ağaç başı. * her şeyin alâsı. iyisi. * her kavmin şereflisi.

fâr
fâre, sıçan.

farabî
"(mi: 870-950) aristo felsefesinin islâm âleminde yayılmasına yol açmış bir filozoftur. aristo'dan sonra gelen mânasına, kendisine muallim-i sâni nâmı verilmiştir. eserlerinin ibn-i sina üzerinde büyük te'siri vardır. ""kanun"" denilen bir çalgı âletinin mucididir. asıl adı ebu nâsır muhammed'dir."

farâbî
aristonun tesirinde kalan bir filozof.

faraklit
peygamberimizin incildeki ismi.

faran
incil'de mekke dağlarına verilen isim. hz. peygamber'in (a.s.m.) faran dağlarında zuhur edeceği incil'de haber verilmiştir.

fârân
mekke dağlarının incildeki adı.

farat
öne çıkan, geçen. * ıssız yerlerde konan nişan ve işaret. * kervan halkından önce su yerine varıp sakalık eden kimse.

faraza
(esası: farzâ) meselâ, öyle sayalım ki, farzedelim ki, ola ki, tutalım ki.

farazâ
diyelim ki.

farazî
farzedilene, tahmin olunana dair. takdir ve tahmin usulüne dayanan ve ona müteallik.

farazî
farzedilen, varsayılan.

faraziye
(fr: hipotez) var sayma, kabul. bir hâdiseyi, bir olayı açıklamak, bir düşünceyi isbat etmek için isbatı yapılmamış başka düşünceleri dayanak olarak alma. müsbet ilimlerde araştırmanın bir merhalesini meydana getirir. incelenen hâdiseyi açıklaması muhtemel olan faraziyeler düşünülür. faraziyenin doğruluğu hakkında bundan çıkarılacak mantıkî düşünceler belirlenir, bu sonuçların hakikatta var olup olmadığı görme ve deneme yoluyla kontrol edilir. buna da tahkik (doğrulama) denir. netice doğrulanırsa faraziyenin doğruluğu isbatlanmış olur ve faraziye kanunlaşır.bazı cahiller, ilimde tahkik edilmemiş faraziyeleri doğru hüküm zanneder. faraziyenin doğruluğu hakkında ileri sürülen fikirleri de isbat zanneder. oysa bu isbat değil, iddiadır. doğruluğun müşahede ve deneme ile isbatlanması gerekir. müsbet ilimlerde durum budur.

faraziye
ispat edilmemiş düşünce, varsayım.

faraş
(feraşe. den galat) süprüntüleri toplamağa ait kulplu kutu, kürekçik. süpürge. (bak: ferraş)

faraş
süprüntü toplama aleti.

farfara
hafif meşreblik. gürültülü. gürültüye boğmak. * akılsızlık.

farfara
gürültücü, övüngen.

fari'
yüce nesne.

faric
(ferec. den) keder ve tasadan kurtaran.

farig
işini bitirmiş, boş kalmış, alâkasını kesmiş, rahat, vazgeçmiş, çekilmiş. * fık: tasarrufu altında olan mülkün kullanma ve tasarruf hakkını başkasına devreden.

farig-ül hal
hali rahat, hali vakti iyi olan.

farih
gayretli davar. * akıllı kişi.

fârika
ayırıcı özellik.

faris
iran. iranlı. * binici, süvâri. * ferasetli, anlayışlı. * irandaki şiraz vilâyeti.

fâris
iranlı.

fâris
osmanlı imparatorluğunun kuruluş devrelerinde eyâletlerde hudutlardaki muhafız askerler.

fâris
atlılar, biniciler.

farisan
osmanlı imparatorluğunun kuruluş devrelerinde eyâletlerde hudutlardaki muhafız askerler.

farisî
acemce, farsça. iran'la alâkalı ve ona müteallik. iran dili veya halkı ile alâkalı olan.

fârisî
iran dili, iranla ilgili.

farisiyyat
fars edebiyatı, iranlıların edebiyatı.

fariz
yaşlı.

farîza
borç, vazife. Allah'ın açık emri olup, yapılması şart olan vazife. * fık: ölen bir kimsenin mirasından mirasçılara düşen hisse, pay.

farîza
kaçınılmaz ödev, boyun borcu.

farîza-i zimmet
yapılması mutlaka boynumuza borç olan vazife.

farîze
Allah'ın farz kıldığı ibadetler, yapılması mecburi olan din emirleri. * şeriatın hükümleriyle mirasçılar arasında mal taksimi bilgisi. islâmın miras hukuku.

farizıyy
feraiz bilen kişi.

fâriğ
devreden, geçiren, çekilen.

fark
ayrılık, başkalık. ayırma, ayrılma, seçilme, * başın tepesi, baştaki saçın ikiye ayrıldığı yer.

fark
ayrılık, başkalık.

fark
doğruyu fark etme ve uyanık olma

fark
farklar. ayırma vasıfları. alâmetler.

farkadan
şimâl kutbuna yakın parlak ve küçük ayı kümesine tâbi ve gece istikamet bulmağa yarayan, sık sık karşı karşıya gelen iki yıldız (ikizler mânasına).

fark-ı fâhiş
çok fazla, haddini çok aşan fark.

fark-ı tâmm
tas: dünya ile olan alâkaları tamamen terkederek, ehadiyyet dergâhına tam bir teveccühle istiğrak haleti.

farmason
fr. mason. dinsiz, imansız. (bak: mason)

farmason
mason, islâm düşmanı.

fars
iranlı.

fart
ifrat, çok aşırı olmak. aşırılık. * acele etmek ve ansızın gelmek. * yollara alamet olarak konulan işâret.

fart
aşarılık.

fart-ı gayret
gayrette aşırılık.

fart-ı muhabbet
muhabbet ve sevgide aşırılık.

fart-ı zekâ
âdetin üstünde, çok ileri zeki olmak. emsâli bulunmayan zekâvette oluş.

faruk
hak ile bâtılı birbirinden ayıran. haklıyı haksızı ayırmakta çok mâhir olan. (hak ile bâtılı birbirinden tam ayırarak islâmiyeti kabul ettiği ve islâm nurunu izhar ettiği ve imân ve küfrün arasını fark ve faslettiği için hz. peygamber (a.s.m.) tarafından hz. ömer'e (r.a.) bu isim verilmiştir.)

fârûk
" ""hak ile batılı ayıran"" mânâsında hazreti ömerin lâkabı."

farukî
hz. ömer (r.a.) soyuna veya adâletine mensub olan. hz. ömer'e mensub ve müteallik. imam-ı rabbanî'nin bir lakabı.

faryab
f. dere ve ırmak suyu ile sulanan yer. * eski horasan'da belh'e yakın bir şehrin adı.

farz
"bir kimseyi bir vazifeye tayin etmek veya maaş bağlamak. bir kimsenin kendi nefsine âid iken başkasına hibe ettiği muayyen bir şey. (bunun zıddı ""karz""dır.) * takdir veya beyan eylemek. * bir şeyi delmek, gedik açmak. * bir dâvaya mevzu ve rükün kılınan husus. * addetmek, saymak, tutmak. * fık: din hususunda icrası vâcib, terki mâsiyet olan hükm-ü ilâhî. kur'an-ı kerim veya hadis-i şerifle sâbit olan cenab-ı hakk'ın kat'i emri: şirk koşmamak, iman etmek, namaz kılmak, yalan söylememek gibi..."

farz
her müslümanın şahsen yapmakla yükümlü bulunduğu ilâhî emir.

farz
var saymak

farza
diyelim ki, farzedelim ki, öyle kabul edelim ki, ola ki.

farzan
farzedelim ki, kabul edelim ki, diyelim ki. * farz olarak. farziyyeti kabul edilerek.

farzen
farzedelim ki, kabul edelim ki, diyelim ki. * farz olarak. farziyyeti kabul edilerek.

farzetme
sayma, tutma.

farzî
farzedilene, tahmin olunana dair. takdir ve tahmin usulüne dayanan ve ona müteallik.

farziye
bazılarına göre kabul edilir sayılan. mevhum ve itibarî olan. aslı isbat edilmemiş hüküm.

farziyet
farz oluş.

farziyyât
bazılarına göre kabul edilir sayılan. mevhum ve itibarî olan. aslı isbat edilmemiş hüküm.

farz-ı ayn
herkesin yapmaya mecbur olduğu farz. namaz kılmak, yalan söylememek, imân etmek, oruç tutmak gibi.

farz-ı kifaye
bir kısım müslümanların yapması ile diğerlerinin günahtan kurtuldukları farz. cenâze namazı kılmak gibi.

farz-ı muhal
olması imkânsız olup, var gibi kabul edilen. olmayacak şeyi, olmuş gibi düşünmek.

farz-ı nebevî
peygamberimizin sözleri ve hâlleri.

farz-ı zannî
müçtehidlerce kat'i bir delile yakın derecede kuvvetli görülen, zanni bir delil ile sâbit olan vazifedir ki, amel hususunda farz-ı kat'î kuvvetinde bulunur. buna farz-ı amelî de denir. meselâ: abdestte mutlaka başı meshetmek bir farz-ı kat'îdir. başın dörtte birini meshetmek bir farz-ı amelîdir.

farzıayn
her müminin mutlaka yapması gereken vazife.

farzıkifâye
bazı müminlerin yapmasıyla sorumluluktan kurtulunan vazife.

farzımuhâl
imkânsızı bir an mümkün sayma.

fârık
(fârıka) tefrik eden, farkeden, ayıran. ayrılmasına, farkolunmasına sebeb olan alâmet.

fârıkat
farkedenler, ayıranlar, farkediciler.

farıt
geçmiş, önceki, önde bulunan. sâbık, mukaddem.

fas'
hurmanın kabuğunu soymak.

fasafıs
beyaz söğüt dedikleri ağaç.

fasaha
ruşen olmak, parlamak. * hâlis olmak.

fasahat
"doğru ve düzgün söyleyiş. açık ve güzel ifadeli konuşma.fasâhat: sözün; lâfız, mâna ve âhenk itibariyle kusursuz olmasıdır. diğer tâbirle, lâfızların söylenişinin tatlı, mânasının da söylenirken hemen zihne girmesidir. bu keyfiyetlerin birincisi, kelime ve cümle âhengi ile, ikincisi de kullanan kimsenin kelime hazinesi ve seçme kudreti ile alâkalıdır. fasâhatin daha yüksek derecesine belâgat denir ki; fasih bir sözün, yerine ve adamına göre söylenmesidir. her beliğ söz, yerine göre denmemişse, beliğ olamaz. (edb. s.)kelimenin aslı: ""sütün köpüğü gidip hâlis kalması"" mânasına idi. sonra bir şeyin sâfi ve şaibelerden, şüphelerden hâlis olmasında kullanılmıştır. bir şeyin belli ve âşikâr olması. (l.r.)(lâfzındaki fesahat-ı harikasıdır. evet kur'an mânen üslub-u beyan cihetiyle fevkalâde beliğ olduğu gibi lâfzında gayet selis bir fesahati vardır. fesahatin kat'i vücuduna, usandırmaması delildir ve fesahatin hikmetine, fenn-i beyan ve maaninin dâhi ulemasının şehadetleri bir bürhân-ı bâhirdir. evet, binler defa tekrar edilse usandırmıyor. belki lezzet veriyor. küçük basit bir çocuğun hâfızasına ağır gelmiyor; hıfzedebilir. en hastalıklı, az bir sözden müteezzi olan bir kulağa nâhoş gelmiyor, hoş geliyor. sekeratta olanın damağına şerbet gibi oluyor. zemzeme-i kur'an onun kulağında ve dimağında aynen ağzında ve damağında mâ-i zemzem gibi leziz geliyor. usandırmamasının sırr-ı hikmeti şudur ki: kur'an, kulube kut ve gıda ve ukule kuvvet ve gınâdır ve ruha mâ ve ziyâ ve nüfusa devâ ve şifâ olduğundan usandırmaz. hergün ekmek yeriz, usanmayız. fakat en güzel bir meyveyi hergün yesek, usandıracak. demek kur'an hak ve hakikat ve sıdk ve hidayet ve hârika bir fesahat olduğundandır ki, usandırmıyor, daima gençliğini muhafaza ettiği gibi tarâvetini, halâvetini de muhafaza ediyor. hattâ kureyşin rüesâsından müdakkik bir beliğ, müşrikler tarafından, kur'anı dinlemek için gitmiş. dinlemiş, dönmüş, demiş ki: ""şu kelâmın öyle bir halâveti ve tarâveti var ki kelâm-ı beşere benzemez. ben şairleri, kâhinleri biliyorum. bu onların hiç sözlerine benzemez. olsa olsa etbâımızı kandırmak için sihir demeliyiz."" işte kur'an-ı hakîm'in en muannid düşmanları bile fesahatinden hayran oluyorlar. s.)"

fasahat-perdâz
f. güzel ve açık konuşan. fasih konuşan.

fasal
ek. bilek.

fasd
kan alma, hacamet. * damar kesmek.

fasda'
"""fe"" takip edatından sonra fiilinin emr-i hâzırı."

fasete
fr. tıraş olunmuş elmasın yüzlerinden her biri.

fâsic
kısır, semiz davar.

fâsid
bozguncu. * doğru olmayan. bozuk. müfsid. * yanlış olan. * fık: aslen sahih olup, vasfen sahih olmayan. yani, kendi nefsinde meşru' iken gayr-i meşru' bir şeye yakınlığı sebebiyle meşru'iyyetten çıkan şeydir. ibadet hususunda fâsid ile bâtıl aynı şeydir. meçhul bir şeyi satmak gibi. (bak: bâtıl)

fâsid
bozuk, yanlış.

fâsid daire
man: a yı b ile, b yi a ile ispat etmek. bir düşünceyi isbat etmek için isbat edilmemiş başka bir düşünceyi delil olarak kullanmak ve bunu da isbat için isbatı istenen ilk düşünceyi doğru sayıp buna delil diye kullanmak. yani isbat edilen ile isbat edeni birbirine delil saymak olup isabetsizdir.

fâside
bozguncu. * doğru olmayan. bozuk. müfsid. * yanlış olan. * fık: aslen sahih olup, vasfen sahih olmayan. yani, kendi nefsinde meşru' iken gayr-i meşru' bir şeye yakınlığı sebebiyle meşru'iyyetten çıkan şeydir. ibadet hususunda fâsid ile bâtıl aynı şeydir. meçhul bir şeyi satmak gibi. (bak: bâtıl)

fâsid-ül mizac
ahlâkı ve iyi huyları ifsad eden.

fasîh
fasahat sâhibi. hatasız olarak söyleyen. açık ve güzel konuşan.

fâsih
(fesh. den) vazgeçen. dağıtıcı. bozguncu. fesheden. * çürüten.

fasîh
düzgün ve güzel konuşan.

fâsih
fesheden, bozan,

fasih
fasih kimseler. güzel ve usule uygun konuşabilenler. güzel söz söyleme kabiliyetinde olanlar.

fasîhane
f. fasahatli, fasih olana yakışır tarzda. açıklıkla.

fâsih-i şirket
şirketi fesheden.

fasika
fâre.

fasikül
fr. bir kitabın ayrı bir kapak içinde satılan bölümlerinden her biri.

fasîl
* hâkim. * kale duvarından kısa duvar. * deve yavrusu.

fasîle
anababa, ebeveyn, âile. * familya, bir cinsten olan bitkilerin hepsi.

fasîs
seyelan etmek, akmak.

fasit daire
(bak: fâsid daire)

fasl
"(fasıl) iki şey arasındaki ek yeri. mafsal. * hak söz. hak ile bâtılın arasını fark ve temyiz ile olan hüküm ve kaza. (buna ""faysal"" da denir) halletmek. ayrılma. çözme. * bölüm. * mevsim. * aynı makamda çalınan şarkı. * çocuğu memeden kesmek. * birini zemmetmek. gıybet."

fasl
bölüm, mevsim.

fasl-ı bahar
ilkbahar.

fasl-ı gül
gül mevsimi, ilkbahar.

fasl-ı harif
güz mevsimi.

fasl-ı hazân
sonbahar, güz.

fasl-ı hitâb
iki söz arasını ayıran kelime veya isimlerden biri. önsözden sonra asıl maksada giriş. * fık: şahitlerin gösterdiği delil veya yeminlerinden sonra hâkimin hükmetmesi. * hakkı bâtıldan ayırarak, nizaı ayırt edip kesmek ve halletmek. herşeyi kemal-i vüzuh ile fasledip hakikatını göstermek.

fasl-ı zamanın sahife-i selâsesi
geçmiş, şimdiki ve gelecek zaman. * asr-ı saadetten evvelki devir, asr-ı saadet ve ondan sonraki zamanlar.

fasl-ı şitâ
kış mevsimi.

fasm
bir şeyi tam kesmeyip ilişik bırakmak.

fass
yüzük taşı. * kemiğin oynak yeri. * meyve içi. lüb. * kitabın bend ve mebhası. * mektup ve emsâlinin mühürünü açmak. * mc: gözbebeği.

fass
yüzük taşları. (bak: fass)

fassad
(fasd. dan) kan alıcı, kan alan. * cerrah.

fassal
dedikoducu. herkesin kusurunu sayıp döken. * insanları medh ü sena eden kimse.

fassas
yüzük taşı yapan kimse.

fasur
gümüş tabak.

fasye
darlıktan ve belâdan kurtulmak.

fâsık
"(fısk. dan) günahkâr. hak yolundan hâriç olan. Allah'ın emirlerine karşı zıt hareket eden. büyük günahı işleyen veya küçük günahta ısrar eden kimse.(ey bedbaht fâsık adam! fâsıkların kesretine bakıp aldanma ve ""ekseriyetin efkârı benimle beraberdir"" deme! çünki fâsık adam, fıskı istiyerek ve bizzat taleb edip girmemiş; belki içine düşmüş çıkamıyor... hiç bir fâsık yoktur ki, sâlih olmasını temenni etmesin ve âmirini ve reisini mütedeyyin görmek istemesin. illâ ki, el-iyâzübillâh! irtidat ile vicdanı tefessüh edip, yılan gibi zehirlemekten lezzet alsın.) (r.n.)"

fâsık
günahkâr.

fâsık
fâsıklar. (bak: fâsık)

fâsık-ı mahrum
günah işlemeye hazır olduğu halde fırsat bulamayan.

fâsık-ı mütecâhir
açıktan açığa kimseden sıkılmadan günah işleyen. işlediği günah ile övünen günahkâr kimse. (böylelerin aleyhinde konuşmak gıybet sayılmaz.)

fâsıkımütecâhir
açıkça günah işlemekten utanmayan.

fâsıl
fasıllara ayıran. kısım kısım eden.

fasıl
mevsim, bölüm.

fâsıl
ayıran, bölen.

fasıl
ayrılmış olanlar. * yavrunun sütten kesilmesi. * kısa duvar. * insanların lehinde veya aleyhinde söz söyleyerek para toplıyan. * ana sütünden kesilmiş hayvan yavrusu (füslan, fislan şeklinde de olur.)

fasıl
fasıllar. mevsimler. bölükler. kısımlar.

fâsıla
bend. kısım. bölük. durak. * mevsim. * mebhas.

fâsıla
ara, durak.

fâsıla
fâsılalar. (bak: fâsıla)

fâsıla-i saltanat
yıldırım bayezid'in ankara savaşında timur'a esir düşmesinden, çelebi mehmed'in pâdişah olmasına kadar geçen zaman.

fâsılasız
aralıksız.

fatanet
(fetânet) zihin açıklığı. çabuk kavrayış ve anlayış. sağlam anlayış. fıtnetlik. * müteyakkız oluş. * peygamberlerin sıfatlarından biridir.

fat'e
vurmak. * yarmak. * cimâ etmek. * yere vurmak.

fath
yassı ve enli olmak.

fâtih
açan, fetheden. teshir eden, zapteden. * kapıları selâmet üzere açan, cenab-ı hak.

fâtih
açan, fetheden.

fâtih sultan mehmed han
"(1432 - 1481) en meşhur osmanlı padişahlarındandır. ll. murat han'ın oğlu ve ll. bayezid han'ın babası ve 7. pâdişahtır. edirne'de doğmuş ve gebze'de vefat etmiştir. resul-i ekrem'in (a.s.m.) medhine mazhar olmuştur. peygamberimiz ""istanbul mutlak fetholunacaktır."" müjdesini vermişti ve onu feth eden kumandan ve askerlerini medh ü senâ etmişti. dört-beş lisan bilen sultan fâtih, saltanatı boyunca büyüklü küçüklü 17 devleti aldığı gibi 29 mayıs 1453 salı günü istanbul'u fethederek islâma kazandırdı ve orta çağa son verdi. en eski ve büyük bizans kilisesi olan ayasofya'yı putlardan temizledi ve orasını sâdece cenab-ı hakk'a ibadet edilen camiye çevirdi ve kıyamete kadar câmi' kalmasını yazılı vasiyet ile vakfeyledi, müslüman türk milletine bıraktı. (r. aleyh)(meşhur islâm seyyahı ve tarihçisi evliya çelebi, seyahatnâme'sinde diyor ki: ""ilk istanbul kadısı (hâkimi) olan hızır bey çelebi'nin huzurunda, haşmetli padişah fâtih ile bir rum mimarı arasında şöyle bir muhakeme cereyan eder:büyük bir âbidenin inşasında kullanılacak iki mermer sütunu fâtih, bir rum mimarına teslim eder. mimar da, fâtih'in arzusunun hilâfına olarak, bu sütunları üçer arşın kesip kısaltır. fâtih, cezaen rum mimarının elini kestirir. rum mimarı da, fâtih aleyhine dâva açar. bunun üzerine mahkemeye celb edilen büyük padişah, baş köşeye geçmek istemiş. birden bire, hâkimin şu ihtariyle karşılaşmış: - oturma beyim! hasmınla mürafaa-i şer'i olacaksın; ayakta beraber dur!hızır bey çelebi; bu koca şanlı padişah-ı maznuna, haksız el kestirdiği için, kendisinin de kısasa tâbi olduğunu ve elinin kesileceğni bildirir.fakat mimar kısası istemediği için, büyük fâtih günde on altun tazminata mahkûm olur; ve hatta kısastan kurtulduğu için bu tazminatı kendiliğinden yirmi altuna çıkarır."" islâm mahkemesinin adâletinin şanlı misallerinden biri olan şu misal, bize en haşmetli hükümdarlarla en âciz ferdlerin huzur-u mahakimde müsavi olduğunu gösteriyor. i.i.)"

fâtiha
bir şeyin başlangıcı, ibtidası. * mübaşeret. başlamak. * karar vermek. * bir duânın sonunda veya duâya başlarken fâtiha suresini okumayı hatırlatan ifade. * kur'an-ı kerim'in birinci suresi. (bak: seb'ul mesâni)

fâtiha
başlangıç, birinci sûre.

fatiha
açılış, başlangıç anlamına gelen kur'ân-ı kerim'in ilk sûresi

fâtiha
açılış, başlangıç anlamına gelen kur'ân-ı kerim'in ilk sûresi

fâtiha
fâtihalar. başlangıçlar. * son vermeler. * bir kitabın mukaddemeleri.

fâtiha-i kelâm
sözün başlangıcı.

fâtihâne
fatihçe.

fatik
çeri ve öncü olan kimse.

fatik
eline fırsat geçtikçe adam öldüren kimse.

fâtik
fırsat buldukça adam öldürenler.

fatike
eline fırsat geçtikçe adam öldüren kimse.

fatim
sütten kesilmiş çocuk.

fatin
(fitne. den) fitne çıkaran. dinden çıkarıp azdıran. iğfâl eden.

fatin
(fıtnat. dan) anlayışlı, akıllı, zeki, uyanık.

fatine
(fıtnat. dan) anlayışlı, akıllı, zeki, uyanık.

fatin-ül asr
asrın en zeki, anlayışlı ve akıllısı.

fâtinülasr
asrın en akıllısı.

fatir
durgun, füturlu, gevşek. * ılık, az sıcak.

fatîr
tâze şey. * mayalanmış hamur.

fatk
"kırma, ayırma, yarma, çatlatma. * ""kasık yarığı"" denilen bir hastalık. * elbisenin dikişlerini sökmek."

fatm
kesmek.

fatr
bir şeye başlamak. * icab eylemek. * yarık, çatlak. * yarmak. * yaratmak. * oruç tutanın orucunu açması.

fatur
oruç bozacak şey.

fatv
bir şeye el ile vurmak. * cimâ etmek.

fatımat-üz zehra
hz. resul-i ekremin (a.s.m.), hz. hatice'den doğma kızı. hicretten 18 yıl önce doğmuş, hz. ali ile evlenmiş ve hz. hasan ve hüseyin'in vâlideleri olmuştur. peygamberimizden (a.s.m.) 6 ay sonra dâr-ı bekaya göçmüştür. (radıyallahü anha)

fatımî
(fâtımiyye) hz. fatıma sülâlesinden olmak iddiasında bulunan, önce kuzey afrika, sonra mısırda hükümet süren sülâleye mensub meliklerin takındıkları isimdir. (mi: 910-1171) ismâiliye nâmında bâtıl fırkadandırlar. salâhaddin-i eyyubî, ordusu ile, fâtımîlerin hâkimiyetine son verdi.

fatın
(fıtnat. dan) fıtnat sahibi, zihni açık, uyanık. ileri derecede akıllılık.

fâtır
benzeri bulunmayan eserleri yaratan Allah.

fatır
yarıklar. çatlaklar.

fâtır suresi
kur'an-ı kerim'in 35. suresi. melâike suresi de denir. mekkîdir.

fâtır-üs semâvât
gökleri yaratan, Allah.

favîna
"ud-us salib dedikleri nesne ki iki sınıftır; biri erkek olup uzundur, biri dişidir ki ondan kısa olur ve ikisi de kafasızdır."

favori
fr. sakalın kulak hizasından yanağa doğru inen kısmı. * bir müsabakayı kazanacağı tahmin edilen şahıs, takım veya hayvan.

fay
fr. arazide meydana gelen ve bir tarafı yüksek, bir tarafı alçak olan büyük yarık.

fayda
faydalar. faydalı şeyler.

fayih
kendiliğinden dağılan güzel koku.

fayiha
meyve ve çiçek kokusu. * güzel kokulu nesne.

faysal
karar. hüküm. fasıl. hall. (bak: fasl)

faysal
hakkı batıldan ayıran.

fayton
at ile çekilen binek arabası.

fayık
yüce, âli.

faz
fr. ardı ardına gelen değişikliklerin her biri. safha.

faz'
şiddet. * miktarından tecâvüz etmek, ölçüsünü aşmak. rezillik etmek.

faza
karışık.

faza'
sıkmak. * çıkarmak. * almak.

fazah
boz renkli olmak.

fazahat
alçaklık, edepsizlik, hayâsızlık.

fazail
faziletler. (bak: fazl - fazilet)

fazâil
faziletler, üstünlükler.

fazail-i ahlâk
ahlâk faziletleri.

fazail-i âliye
yüksek faziletler.

fazail-simat
alâmet ve işaretleri faziletten ibaret olan.

fazalat
necasetler, kazuratlar, murdarlıklar, pislikler.

fazayih
ayıplar, rezaletler. sır kabilinden olan kötü hasletlerin açılıp fâş edilmesi.

fazâyih
alçaklık, edepsizlik, hayâsızlık.

fazayıh
alçaklığı, edebsizliği gerektiren iş veya şey.

fazazet
sertlik, kabalık, kötü sözlülük.

fazc
yarmak. * saç dibinin terlemesi.

faze
küçük çadır.

fazfaz
geniş ve bol nesne.

fazfaza
elbisenin çok geniş ve bol olması.

fazfâza
elbisenin çok geniş ve bol olması.

fazh
(faziha-fazâha) rüsvaylık, rezillik. * yarmak.

fazî'
korkulu nesne.

fazîh
hurma koruğundan yapılan şarap.

fazîh
çirkin, fena. * utanmaz, rezil.

fazih
ayıplar, rezaletler. sır kabilinden olan kötü hasletlerin açılıp fâş edilmesi.

fazîha
alçaklığı, edebsizliği gerektiren iş veya şey.

fazîha
çirkin, fena. * utanmaz, rezil.

fazilet
"değer. meziyet, iyilik, ilim ve iman, irfan itibarı ile olan yüksek derece. dinî ve ahlâkî vazifelere riayet derecesi. fazl ve hüner cihetiyle olan yüksek derece. bir şeyin başka şeylerden cemal ve kemal ve fayda cihetiyle üstünlüğü, müreccah olmasına sebep olan keyfiyet. (zâta mahsus hasletin cem'i ""fazâil"" dir. şecaat, in'am ve ihsan gibi, müteaddid meziyete dair faziletlerin cem'i ""fevâzıl""dır.)"

fazîlet
üstün nitelik, meziyet.

fazîletfuruş
üstünlük taslayan.

faziletfüruş
f. kendini faziletli göstermeğe çalışan. fazilet satan.

fazîletkâr
faziletli, üstün nitelikli.

faziletmeâb
f. faziletin sığınağı olan kimse, yâni çok faziletli.

fazîletmeab
üstün nitelikleri olan.

faziletmend
f. faziletli, iyi huylu.

faziletperver
f. fazilet sahibi, faziletsever.

fazîletperver
üstün nitelikleri seven.

fazir
kırmızı, büyük karınca. * geniş, bol nesne.

faziz
tatlı su.

fazîz
meni denilen sıvı.

fazl
"âlimlere yakışır olgunluk. * imân, cömertlik, ihsan, kerem, ilim, ma'rifet, üstünlük, hüner, tefâvüt, inayet. * artmak. * artık, (bunun zıddı naks'tır). bir şeyden bakiye kalmak. (iman ile hikmet, adâlet, şecâat ve iffet sıfatlarına ""fezâil-i asliye"" tabir edilmiştir. çünkü bu sıfatlar ile birçok faziletler doğar. onun için bunlara, temel ve esas olan faziletler denilmiştir).(i'lem eyyühel - aziz! cenab-ı hakk'ın günahkârları afvetmesi fazldır, tâzib etmesi adldır. evet zehiri için adam, âdetullaha nazaran hastalığa, ölüme kesb-i istihkak eder. sonra hasta olursa, adldir. çünki cezasını çeker. hasta olmadığı takdirde, Allah'ın fazlına mazhar olur. mâsiyet ile azab arasında kavi bir münasebet vardır. hattâ ehl-i i'tizal, mâsiyet hakkında, doğru yoldan udûl ile mâsiyeti, şerri Allah'a isnad etmedikleri gibi, mâsiyet üzerine tâzibin de vâcib olduğuna zehab etmişlerdir. şerrin azabı istilzam ettiği, rahmet-i ilâhiyeye münâfi değildir. çünki şer, nizam-ı âlemin kanununa muhaliftir. m.n.)"

fazl
üstünlük, lütuf.

fazl
fazla şey. lüzumsuz söz.

fazl
ganimetten artıp taksimi mümkün olmayan şey.

fazla
çok ziyâde, artık, artan. * ileri. *gereksiz, lüzumsuz. * (c: fazalât) kazurat, pislik.

fazlî
iyilik olsun diye.

fazu'
çocukları korkutmak için yapılan çok korkunç suret.

fazz
kırmak. dağıtmak. * fethetmek, açmak.

fazıl
(fâdıl) fazilet sâhibi. üstün kimse.

fâzıl
faziletli, üstün.

fazıl
faziletliler. fâzıllar.

fâzıla
(bak: fâzıl)

fazıle
insandan başkalarına da geçebilen huy, haslet.

fa-ül fiil
gr: bir fiilin aslî harflerinden birinci harfi.

fağfur
yarı şeffaf çin porseleni. çok kıymetli porselenden yapılan yemek kabı. çin yapısı. * eskiden çin imparatoruna verilen isim.

faş
meydana çıkmış. yayılmış. * anlaşılmış olan.

fâş
ortaya çıkmış.

fâş
meydana çıkarma, açığa vurma

faşist
fr. faşizm taraftarı.

faşist
ırka dayalı baskı rejimine taraftar olan kimse.

faşiye
koyun, deve ve benzeri hayvanat gibi doğurup çoğalan mal cinsi.

faşizm
fr. ırkçılığa dayanan diktatörlük rejimi.

feame
dolu olmak.

fe-bihâ
daha iyi, bu halde, pek a'lâ, ne a'lâ.

febiha
ne âlâ.

febinaen
buna binaen, bundan dolayı

fec'
bir kimsenin, musibetten dolayı elemli olması. * incinmek. * tasalı olmak, kederli ve hüzünlü oluş.

feca
kirişi çıkmış yay.

fecaat
(fecâet) merak edilecek hâl, kederlenecek kötü durum. felâket.

fecâat
acıklı durum.

fecace
çiğlik, hamlık.

fecâfic
çok söyleyen.

fecayi'
belâlar, musibetler, felaketler.

fecâyi'
belâ, felâket, âfet, musibet, fâcia.

fecc
açık yer. iki dağ arasındaki geniş yol. tarik-i vâsi'.

feccac
döşek döşeten. * erkek, zevc.

fecere
günah işleyenler, günahkârlar, zinakârlar, fâcirler.

fecere
günah işleyenler.

fec'et
birdenbire.

fecet
acıklı hâl.

fecfac
çok söyleyen.

fecî'
çok acı veren, acıklı.

fecî
çok acıklı.

feci
çok üzücü ve acıklı olay

fecîa
belâ, felâket, âfet, musibet, fâcia.

fecîa
belâlar, musibetler, felaketler.

fecir
fecir, tan.

fecir
havanın ağarma zamanı.

fecir
sabah namazının sünneti

fecm
geniş. * bevletmek, işemek.

fecr
tan yerinin ağarması. şafak. sabah vakti, güneş doğmadan evvel şarkta hâsıl olan kızıllık. * bir şeyi genişçe ikiye ayırmak. * günah işlemek. fücur ve fısk işlemek. yalan söylemek. * tekzib eylemek. * isyan ve muhalefet eylemek. * haktan sapmak. meyletmek. * söğmek. * bühtan eylemek. * su akıp gitmek. * karışmak. (l.r.)

fecr
fecir, tan.

fecr suresi
kur'an-ı kerim'in 89. suresi.

fecr-i âtî
gelecekteki fecr. 1908 meşrutiyet inkılâbından sonra servet-i fünun mecmuası etrafından toplanan bir kısım gençlerin kurmak istedikleri ekolün (cemiyetin) adıdır.

fecr-i kâzib
(bak: fecr-i sâdık)

fecr-i sâdık
sabaha karşı şark ufkunda yayılmaya başlayan beyaz bir aydınlık. bunun mukabili birinci fecirdir ki, bir aydınlıktan sonra tekrar aydınlık gider. bu birinci aydınlığa fecr-i kâzib denir. sabah namazının vakti, fecr-i sâdıkta başlar.

fecrikâzib
yalancı fecir.

fecrisâdık
gerçek fecir.

fecs
büyüklenmek, ululanmak, kibirlenmek.

fecva
kirişi çıkmış ve ayrılmış olan yay.

fecve
avlu. * genişlik.

fe'd
kebap yapmak. * kül içinde ekmek pişirmek.

fed'a
el ve ayağı eğri olan kadın. (müz: efdâ)

feda'
el ve ayağın eğilmesi.

fedâ
değerli nesi varsa verme.

feda
uğruna her şeyi gözden çıkarmak

fedâdin
bir çift öküz. * bir günde bir çift öküzle sürülebilen arazi. * daha çok mısırda yer ölçülerinde kullanılan bir kelime.

fedâfid
düz yer. * büyük sahrâ. * yaban. * yüksek mekân. * sığır buzağısı.

fedâgım
güzel, gökçek kişi.

fedaî
dâvası ve gayesi uğruna herşeyini çekinmeden feda edebilen.

fedâî
feda eden, kendini adayan.

fedâi
gönüllü silâhlı güçler

fedakâr
f. her türlü zahmetlere göğüs gererek dâvası uğruna sebat eden.

fedâkâr
fedacı.

fedakârane
f. canını ve herşeyini feda eder derecesinde. her türlü eziyet ve zahmetlere göğüs gererek, dâvası uğruna sebat edene yakışacak surette.

fedâkârâne
fedakârca.

fedakil
emirlerin büyükleri.

fedame
yorgunluk. * tembellik.

fedaviyye
fedailer. fedai takımı, serdengeçtiler.

fedâ-yı cân
canını verme, canını fedâ etme, kendini kurban etme.

feddad
şiddetli ses. ekinci. * çoban.

feddan
bir çift öküz. * bir günde bir çift öküzle sürülebilen arazi. * daha çok mısırda yer ölçülerinde kullanılan bir kelime.

fedek
ırak diyarında bir beldenin adı.

federal
fr. bir devletler federasyonu ile alâkalı, yahut ona ait.

federasyon
fr. bir kaç devletin bir devlet meydana getirecek şekilde birleşmesi. * aynı çeşitten bir çok kurulların meydana getirdiği birlik.

fedese
örümcek.

fedevkes
arslan, esed.

fedfed
düz yer. * büyük sahrâ. * yaban. * yüksek mekân. * sığır buzağısı.

fedg
baş yarmak.

fedgam
güzel, gökçek kişi.

fedh
bir kimseyi borca sokmak. * ağır işe giriftar etmek.

fedîd
ses, savt, sada.

fedir
akılsız, ahmak kimse. * zayıf ve âciz kimse.

fedk
atmak. * tezyin etmek, süslemek.

fedm
ahmak, bön, kalın kafalı, budala. * yaşamak. * yaşlanmak, ihtiyarlamak. * yorulmuş, sakil kimse.

fedn
kısaltmak.

fedume
yorgunluk. * tembellik.

feel
fal tutmak.

fe-emma
buna gelince, kaldı ki. ammâ... (mânasına asıl söze başlama edâtıdır.)

fe'fe'
"bir söz söylerken, dile ""fe"" harfi gelip, her kelimenin başına ""fe"" getirerek söylemek."

fe'fee
"dilini ""fe"" lâfzına döndürmek."

fega
buğdayın çürümesi. * hurma koruğunun çürümesi ve çürüğü.

fegak
haremini yabancılardan sakınmayan, kaltaban.

fegam
haris olmak.

fegane
f. düşük (çocuk).

fegv
kına çiçeği.

feha
çorbaya katılan veya dövüp yemek üzerine ekilen bir ot. * soğan.

fehahe
yorulmak. * aciz olmak, güçsüzleşmek.

fehale
erkeklik, aygırlık.

fehame
ululuk, büyüklük.

fehava
(fehavi) (fehvâ. c.) mefhumlar, kavramlar, anlamlar, mânâlar.

fehâvi
mefhum, kavram, anlam, mânâ.

fehc
insanın veya hayvanın iki baldırının arası birbirine yakın olması.

fehca'
râzı olmak.

fehd
pars denilen canavar. * semer ortasındaki mıh. * gafil olmak.

fehek
dolu olmak.

feheka
buzağı başı.

fehem
(fehim - fehm) anlayış. zihnen kavrayış.

fehh
yorulmuş âciz kişi.

fehha
uyku içinde horlamak. * çağırmak.

fehhad
parsa av öğreten.

fehham
çok anlayışlı, pek zeki, en çok anlayan.

fehhe
zillet, horluk. * yaramaz söz.

fehîc
yılan sesi.

fehîl
kerim, cömert adam. ulu ve kuvvetli kimse.

fehim
(fehim - fehm) anlayış. zihnen kavrayış.

fehîm
kömür.

fehim
anlama.

fehimtü
anladım ve doğru söyledin

fehîre
içine kızmış taşlar bırakarak kaynatılan ve üzerine un konulan ayran.

fehlel
bâtıl.

fehm
ulu kişi.

fehm
anlayış.

fehme
kömür. * karanlık.

fehmen
anlama bakımından.

fehmetmek
anlamak.

fehs
diliyle elini yalamak.

feht
ay aydınlığı, ay ışığı.

fehur
fahirlenen, övünen. * nazlanan. * büyük nesne. * büyük deve.

fehva
mefhum, kavram, anlam, mânâ.

fehva
mânâ, kavram.

fehz
kişinin gayet yakın olan kabilesi. * uyluk.

fe-illa
eğer olmazsa. olmadığı takdirde (gibi mânalara gelir.)

fek'
üzüntü veya kızgınlıktan dolayı başını aşağı eğip, nereye gittiğini bilmeden gitmek.

fekahe
latife etmek, şaka yapmak. * gururlanmak, tekebbürlenmek.

fekahet
lâtifecilik, şakacılık.

fekahet
fıkıh ilminde âlimlik, anlayışlılık.

fekâk
halas, kurtulma. * bir şeyin karşılığında verilen şey.

fe-keyfe
"""nasıl?"" anlamına kullanılan eski bir tabir."

fekih
mütekebbir, gururlu ve şerli kimse.

fekk
açmak. ayırmak. * kırmak. * kaldırmak. * kesmek. * el ve bilek, yerinden burkulup çıkmak. * rehin verilen şeyi kurtarıp çıkarmak. * köle azadetmek. * pir-i fâni olmak.

fekk
açma, ayırma.

fekkeyn
iki çene. alt ve üst çene.

fekk-i izafet
(bak: izafet-i maktu')

fekk-i mühür
mühürü bozma.

fekk-i râbıta
alâkayı kesme. bağı koparma.

fekk-i rehn
rehini kurtarma.

fekn
nâdim olmak, pişmanlık duymak.

fekr
etraflıca düşünme.

fekus
ölmek. * ifsat etmek.

fel'
yarmak.

fela
sahra, çöl.

felâ
öyleyse. o zaman. o halde... (gibi mânalara gelir.)

felâ cerem
şüphesiz. muhakkak. * düşündürücü değil.

felâfil
karabiber.

felah
f. başlangıç, mebde'. ibtida.

felâh
selâmet. saadet. kurtuluş. hayır ve ni'metlerde refah, rahatta dâim olmak. fevz ve zafer. necat ve beka. * sahur yemeği. * şakketmek.

felâh
tam kurtuluş.

felahan
f. sapan. taş atmaya mahsus âlet.

felahat
çiftçilik, ekincilik, ziraat, haraset. (bak: filahet)

felâhat
tarımcılık.

felah-yab
f. kurtulan, kurtuluşa eren, felah bulan.

felâh-ı vatan
vatanın kurtuluşu. vatanın selâmeti. * tar: 10 şubat 1920'de istanbul mebuslar meclisi'nde teşekkül etmiş olan bir grup.

felak
tan zamanı, subh, fecir. * iki tepe arasındaki düzlük. * bütün mahlukat. * suçlunun ayağına vurulan tomruk, falaka. * cehennem.

felak suresi
"kur'an-ı kerim'de 113. suredir. nâs suresiyle beraber ikisine muavvezeyn; ihlâs suresi ile beraber olursa üçüne muavvezât adı verilir. (bak: muavvezetan)"

felaket
belâ, musibet, âfet, dâhiye. bedbahtlık.

felâket
büyük zararlar veren olay.

felaketdide
felakete düşmüş. felâket görmüş olan.

felaketzede
f. belâya uğramış, bir musibete düşmüş, acınacak hale gelmiş olan.

felâketzede
felâkete uğramış.

felâlic
ziraate müsait yer.

felan
insanlar içinde alem isimlerden kinâye bir isim.

felasife
felsefeciler. filozoflar, felsefe ile uğraşanlar. * düşüncesiz, kaygısız, rahat yaşayanlar. * dinsizler.

felâsife
felsefeciler, felsefeler.

felasife-i yunan
yunan feylesofları.

felat
sahrâ, çöl. şenliksiz yer.

felât
ansızlık.

felat
sahra, çöl.

felât
susuz çöller, sahralar.

felc
nüzul, inme. vücudda bir kısmın veya çok kısımların hareket etmekten âciz kalışı. * iki kısma yarılmak. * küçük nehir. * fevz, zafer.

felces
haris kimse. * baldırı ve mak'adı zayıf olan kadın.

felec
küçük nehir. * dişlerin seyrek olması. * el eğriliği.

felehdem
büyük deniz. * hafif nesne.

felek
gök, gök katı, devir. * tâli', baht. * büyük ve dâirevi olan şey. * her gök seyyaresinin gezdiği âlem. * dünyâ, âlem, * bir zilli âlet. * yuvarlak kütük, kızak.(felek her türlü esbab-ı cefasın toplasın gelsin dönersem kahpeyim millet yolunda bir azimetten. n. kemal)

felek
gök, talih.

felek
felekler, gökler. dünyalar, âlemler. asumanlar.

felekî
(felekiyye) feleğe mensub. felekle ilgili. * astronomik.

felek-i eflâk
göğün en son katı. (bak: arş)

felekiyyat
göklerin ilmi. (kozmoğrafya, astronomi)

felekiyyât
gök ilmi.

felekiyyun
gök ilmi ile uğraşanlar. (astronomlar, kozmoğrafyacılar)

felekiyyûn
gök ilimcileri.

felekmeşreb
mc: sözünde durmaz, verdiği sözü tutmaz. * kimine yâr olur, kimine olmaz.

felekseyr
f. hareketleri ve gidişi süratli olan.

felekzede
f. feleğin kahrına uğramış, tâlihsiz.

felek-ül a'zam
(bak: felek-i eflâk)

felence
hoş kokulu sarı renkli bir tohumdur. yemen'den gelir. * besbâse yaprağı.

feletat
lisanın döküntüleri, iradesiz ağızdan çıkan söz veya kelime. * ansızlık. * her ayın son geceleri. (bak: hey'atin feletâtı)

feletât
sürçmeler, falsolar.

felevat
susuz çöller, sahralar.

felevât
sahra, çöl.

felevât
sahra, çöl.

feleği
talihi, bahtı ve şansı müsait; hedefe ulaşmada büyük kolaylıklara mazhar

feleğin
herşeyin tersine dönmesi, dengelerin alt-üst olması

felfak
ağaç dibinden çıkan budağın yaprağı.

felfel
iri gövdeli, semiz adam.

felfele
yemeğe biber katmak.

felh
yarmak, şakk. * kesmek.

felha
alt dudakta yarık olması.

felhem
çulha mekiği.

felîce
kaftan ve bez parçası.

felihaza
(fe-li-zâlik) bunun için, şunun için, imdi (mânasında.)

felîl
bir yere toplanmış kıl. * devenin azısı.

felillâhilhamd
allaha hamdolsun.

felîmun
şebrem denilen ot.

felizalik
(bak: felihâzâ)

felk
yarmak, şakk.

felkam
geniş, vâsi'.

felke
ayın dolunay şekli.

fell
(c: fülül - eflâl) gedik, rahne. * yaralamak. * cenkte askeri bozmak. harbdeki askerin bozulması. * kılınç yüzündeki açılan gedik. * susuz kır yer. * güruh, cemaat. * muvakkat delilik.

fellah
ekinci, çiftçi, ziraatle uğraşan arab. * zenci, siyah arab.

fellâh
ekinci, tarımcı.

fellaz
bostancı.

felluce
ziraate müsait yer.

fels
(füls) (c: fülüs) pul, bakır para. * balık pulu.

fels
bakır para, pul.

fels
bakır paralar. * balık pulu.

felsefe
"yunanca (philosophos)dan arapçalaşmış. feylesofların mesleği. * ilm-i hikmet. * maddeyi, hayatı ve bunların çeşitli tezâhürlerini, sebeblerini, ilk unsurları ve gaye cihetinden inceleyen fikri çalışma ve bu çalışmaların neticelerini toplayan ilim. * herkesin hususi fikri. mantık. * bir ilmin prensipleri. * marifet ve hikmet sevgisi. * meşhur bir feylesofa göre olan hususi prensipler, nazariyeler. * tabiat, huy ve mizaç sakinliği; rahatlık. (bak: hikmet, nokta-i nazar)(hikmet-i felsefe ile hikmet-i kur'aniyenin hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye verdiği terbiyeler: amma hikmet-i felsefe ise hayat-ı içtimaiyede nokta-i istinadı, ""kuvvet"" kabul eder. hedefi, ""menfaat"" bilir. düstur-u hayatı, cidal tanır. cemaatlerin râbıtasını ""unsuriyet, menfi milliyeti"" tutar, semerâtı ise, ""hevesât-ı nefsaniyeyi tatmin ve hâcât-ı beşeriyeyi tezyid""dir. halbuki: kuvvetin şe'ni, ""tecavüz"" dür. menfaatın şe'ni, her arzuya kâfi gelmediğinden üstünde ""boğuşmaktır."" düstur-u cidâlin şe'ni, ""çarpışmaktır."" unsuriyetin şe'ni, başkasını yutmakla beslenmek olduğundan; ""tecavüz""dür. işte bu hikmettendir ki; beşerin saadeti selb olmuştur.amma hikmet-i kur'aniye ise, nokta-i istinadı, kuvvete bedel ""hakk""ı kabul eder. gayede menfaate bedel, ""fazilet ve rızâ-yı ilâhî""yi kabul eder. hayatta düstur-u cidal yerine, ""düstur-u teavün"" ü esas tutar. cemaatlerin rabıtalarında: unsuriyet, milliyet yerine ""râbıta-i dinî ve sınıfî ve vatanî"" kabul eder. gayâtı, hevesât-ı nefsaniyenin tecavüzâtına sed çekip, ruhu maaliyâta teşvik ve hissiyât-ı ulviyesini tatmin eder ve insanı kemâlât-ı insaniyeye sevkedip insan eder... hakkın şe'ni, ""ittifak""tır. faziletin şe'ni, ""tesanüt""tür. düstur-u teavünün şe'ni, ""birbirinin imdadına yetişmek""tir. dinin şe'ni, ""uhuvvet"" tir, ""incizab"" dır. nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni, ""saadet-i dâreyn"" dir... s.)(dinsiz felsefe, hakikatsız bir safsatadır ve kâinata bir tahkirdir. s.)"

felsefe
" akıl yoluyla ""niçin"" sorusuna cevap arayan ilim."

felsefe
felsefe ilmi ve bakış açısı

felsefe-i beyan
beyan ilmindeki kaidelerin vaz'ediliş sebeb ve gayelerinin açıklanması.

felsefe-i tarihiyye
târih felsefesi.

felsefî
felsefeye mensub ve felsefe ile alâkalı.

felsefî
felsefeyle ilgili.

felsefiyyat
felsefe ile ilgili bilgi ve düşünceler, hikmet bilgileri.

felte
ansızlık. * darlık. * her ayın son gecesi.

feltut
küçüklüğünden dolayı iki tarafı gelip birleşmiyen elbise.

fely
bit toplamak. * şiirin ince mânâlarını çıkarmak. * kesmek. * kılıç ile vurmak.

felyun
ermeni kili.

felç
inme.

felüvv
atın yavrusu. tay.

felüvve
atın yavrusu. tay.

fem
"ağız. dihen. (kelimenin aslı: ""feveh"" veya ""fâh"" dır.)"

fem
ağız.

femî
ağızla alâkalı. ağıza âit.

fem-i nehr
nehir ağzı.

fen
"hüner. mârifet. * san'at. * tecrübe. * ilim. * nevi, sınıf, çeşit, tabaka. * türlü. * fizik, kimya, biyoloji, matematik ilimlerinin umumi adı. * tatbikat ve isbat ile meydana gelen ilim. * birisini muamelede aldatmak. * fend. * borçlunun ödeme zamanını uzatma. (şuur-u insanî vasıtasıyla keşfolunan yüzer fenlerden herbir fen, hakem isminin, bir nevide bir cilvesini târif ediyor. meselâ tıb fenninden sual olsa: ""bu kâinat nedir?"" elbette diyecek ki: ""gayet muntazam ve mükemmel bir eczahâne-i kübradır. içinde herbir ilaç güzelce ihzar ve istif edilmiştir."" fenn-i kimya'dan sorulsa: ""bu küre-i arz nedir?"" diyecek: ""gayet muntazam ve mükemmel bir kimyahanedir."" fenn-i makine diyecek: ""hiçbir kusuru olmıyan gayet mükemmel bir fabrikadır. ""fenn-i ziraat"" diyecek: "" nihayet derecede mahsuldar, her nevi hububu vaktinde yetiştiren muntazam bir tarladır ve mükemmel bir bahçedir."" fenn-i ticaret diyecek: ""gayet muntazam bir sergi ve çok intizamlı bir pazar ve malları çok san'atlı bir dükkândır."" fenn-i iâşe diyecek: ""gayet muntazam, bütün erzakın envâını câmi bir ambardır."" fenn-i rızık diyecek: ""yüzbinler leziz taamlar beraber, kemal-i intizam ile içinde pişirilen bir matbah-ı rabbâni ve kazan-ı rahmânidir."" fenn-i askeriye diyecek ki: ""arz bir ordugâhtır. her bahar mevsiminde yeni taht-ı silâha alınmış ve zemin yüzünde çadırları kurulmuş dörtyüz bin muhtelif milletler o orduda bulunduğu halde, ayrı ayrı erzakları.. ayrı ayrı libasları, silâhları...ayrı ayrı tâlimatları, terhisatları; kemal-i intizamla hiçbirini unutmıyarak ve şaşırmıyarak, birtek kumandan-ı azamın emriyle, kuvvetiyle, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yapılıp, idare ediliyor."" ve fenn-i elektrik'ten sorulsa, elbette diyecek: ""bu muhteşem saray-ı kâinatın damı, gayet intizamlı, mizanlı hadsiz elektrik lambalariyle tezyin edilmiştir. fakat o kadar harika bir intizam ve mizan iledir ki: başta güneş olarak, küre-i arz'dan bin defa büyük o semavî lambalar, mütemadiyen yandıkları halde müvazenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, yangın çıkarmıyorlar. sarfiyatları hadsiz olduğu halde, vâridatları ve gazyağları ve madde-i iştialleri nereden geliyor? neden tükenmiyor?. neden yanmak müvazenesi bozulmuyor? küçük bir lâmba dahi muntazam bakılmazsa, söner. kozmoğrafyaca küre-i arz'dan bir milyondan ziyade büyük ve bir milyon seneden ziyade yaşıyan güneşi... kömürsüz, yağsız yandıran; söndürmiyen hakim-i zülcelâlin hikmetine, kudretine bak. ""sübhanallah"" de. güneşin müddet-i ömründe geçen dakikalarının âşirâtı adedince ""mâşâallah, bârekallah, lâ ilahe illa hu"" söyle. demek bu semavi lâmbalarda gayet harika bir intizam var. ve onlara çok dikkatle bakılıyor. güya o pek büyük ve pek çok kitle-i nâriyelerin ve gayet çok kanâdil-i nuriyelerin buhar kazanı ise, harareti tükenmez bir cehennem'dir ki, onlara nursuz hararet veriyor. ve o elektrik lâmbalarının makinesi ve merkezi fabrikası, daimî bir cennet'tir ki, onlara nur ve ışık veriyor. ism-i hakem ve hakimin cilve-i âzamiyle, intizamla yanmaları devam ediyor. ve hâkezâ... bunlara kıyasen yüzer fennin herbirisinin kat'i şehadetiyle, noksansız bir intizam-ı ekmel içinde hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinat tezyin edilmiştir. ve o harika ve ihâtalı hikmetle, mecmu-u kâinata verdiği intizam ve hikmetleri, en küçük bir zihayat ve bir çekirdekte küçük bir mikyasta dercetmiştir. ve mâlum ve bedihidir ki; intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faideleri takip etmek; ihtiyar ile, irade ile, kasd ile, meşiet ile olabilir; başka olamaz. ihtiyarsız, iradesiz, kasıdsız, şuursuz esbab ve tabiatın işi olmadığı gibi, müdahaleleri dahi olamaz. demek bu kâinatın bütün mevcudatındaki hadsiz intizamat ve hikmetleriyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir fâil-i muhtar'ı, bir sâni-i hakim'i bilmemek veya inkâr etmek, ne kadar acib bir cehâlet ve divânelik olduğu târif edilmez. evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu inkârdır. çünki kâinatın mevcudâtındaki hadsiz intizâmât ve hikmetleriyle vücud ve vahdetine şahidler bulunduğu halde, onu görmemek, bilmemek, ne derece körlük ve cehalet olduğunu, en kör cahil de anlar. hattâ diyebilirim ki; ehl-i küfrün içinde, kâinatın vücudunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen sofestâiler, en akıllılarıdır. çünki; kâinatın vücudunu kabul etmekle Allah'a ve hâlikına inanmamak, kabil ve mümkün olmadığından, kâinatı inkâra başladılar..."

fen'
malın çok olması. * misk kokusunun etrafa yayılması. * bir kimsenin iyiliğini ve ihsanını söyleyip methetmek.

fen
maddî ilim, bilim, hüner.

fen
fen ve san'at uçağı (balon, 20. yüzyılın başlarında hava taşımacılığında ileri teknolojiydi.)

fen
neviler, çeşitler. * (fenen. den) ince dallar. * üslublar, şubeler.

fen
fenler, ilimler. (bak: fenn)

fena
(beka'nın zıddı) yokluk. yok olma. * geçici dünya. * geçip gitme. * tas: kendi varlığından geçmek. * kötü. * devamlı olmayan. * çok kocamış olmak.

fenâ
yokluk, geçicilik, kötü.

fenâ
yokluk içinde

fena
kardeşinde fena olma, yok olma

fenafilihvan
"(fenâ fi-l-ihvân) tefâni. yani; kardeşlerin birbirinde fâni olması; kendi hissiyat-ı nefsaniyesini unutup, kardeşlerinin meziyyât ve hissiyâtı ile fikren yaşaması. samimi ihlâs üzerine müesses en yakın dostluk, en fedakâr ve en civanmert kardeşlik."

fenâfilihvan
kardeşlerin varlığında erime.

fenafillah
(fenâ fillâh) tas: abdin zât ve sıfâtının, hakk'ın zât ve sıfâtında fâni olması. başka bir ifade ile: dünya alâkalarını külliyen kat' ve ehadiyet dergâhına tam bir teveccühle istiğrak haletidir. sofi, bu maksada erebilmek için her şeyi terk eder.

fenâfillâh
dünyayı kalben terkedip tamamen allaha yönelmek.

fenafirresul
(fenâ fir-resul) tas: bütün varlığını hazret-i peygamber'in (a.s.m.) manevî şahsiyetinde yok etmek mânasına gelir. hassaten, sünnî olan tarikat mensubuna göre hz. peygamber'in (a.s.m.) rivayet yolu ile nakledilen hadisleri ile beraber hareketlerini benimsemek ve o'na en küçük mes'elede aykırı harekette bulunmamak asıldır.

fenâfirresûl
kendi isteklerini terkedip peygamberde fani olmak.

fenafişşeyh
(fenâ fiş-şeyh) tas: bütün maneviyatını şeyhin manevî şahsiyetinden, feyzinden almak manasına gelen bir tabirdir.

fenâfişşeyh
şeyhinde fani olmak.

fenagâh
f. fânilik yeri olan bu dünya.

fenapezîr
f. fena bulan, yok olan. fenayâb da aynı mânada kullanılır.

fenat
tilki üzümü. * vahşi sığır.

fence
bir nevi toprak çanak.

fend
büyük dağ.

fened
yalan söz. * ihtiyarlıktan dolayı aklın zayıflaması.

fened
bunaklar, yaşlarının ilerlemesinden bunamış olanlar.

fenek
kursak. * körük yapılan şey.

fenen
budak. * üslup.

fenevât
tilki üzümü. * vahşi sığır.

feng
f. acı hıyar, ebucehil karpuzu.

fenh
kahretmek. zelil kepaze etmek.

fenh
su içerken tamamen kanmadan vaz geçmek.

fenhar
büyük taş.

fenîh
kahrolmuş.

fenik
(c. finak-efnâk) gayet kerim ve necip olan.

fenîk
iki çenenin bitiştiği yer. * iki uyluğun bitiştiği yer.

fenîn
erkek deve.

fenk
inat.

fenn
"hüner. mârifet. * san'at. * tecrübe. * ilim. * nevi, sınıf, çeşit, tabaka. * türlü. * fizik, kimya, biyoloji, matematik ilimlerinin umumi adı. * tatbikat ve isbat ile meydana gelen ilim. * birisini muamelede aldatmak. * fend. * borçlunun ödeme zamanını uzatma. (şuur-u insanî vasıtasıyla keşfolunan yüzer fenlerden herbir fen, hakem isminin, bir nevide bir cilvesini târif ediyor. meselâ tıb fenninden sual olsa: ""bu kâinat nedir?"" elbette diyecek ki: ""gayet muntazam ve mükemmel bir eczahâne-i kübradır. içinde herbir ilaç güzelce ihzar ve istif edilmiştir."" fenn-i kimya'dan sorulsa: ""bu küre-i arz nedir?"" diyecek: ""gayet muntazam ve mükemmel bir kimyahanedir."" fenn-i makine diyecek: ""hiçbir kusuru olmıyan gayet mükemmel bir fabrikadır. ""fenn-i ziraat"" diyecek: "" nihayet derecede mahsuldar, her nevi hububu vaktinde yetiştiren muntazam bir tarladır ve mükemmel bir bahçedir."" fenn-i ticaret diyecek: ""gayet muntazam bir sergi ve çok intizamlı bir pazar ve malları çok san'atlı bir dükkândır."" fenn-i iâşe diyecek: ""gayet muntazam, bütün erzakın envâını câmi bir ambardır."" fenn-i rızık diyecek: ""yüzbinler leziz taamlar beraber, kemal-i intizam ile içinde pişirilen bir matbah-ı rabbâni ve kazan-ı rahmânidir."" fenn-i askeriye diyecek ki: ""arz bir ordugâhtır. her bahar mevsiminde yeni taht-ı silâha alınmış ve zemin yüzünde çadırları kurulmuş dörtyüz bin muhtelif milletler o orduda bulunduğu halde, ayrı ayrı erzakları.. ayrı ayrı libasları, silâhları...ayrı ayrı tâlimatları, terhisatları; kemal-i intizamla hiçbirini unutmıyarak ve şaşırmıyarak, birtek kumandan-ı azamın emriyle, kuvvetiyle, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yapılıp, idare ediliyor."" ve fenn-i elektrik'ten sorulsa, elbette diyecek: ""bu muhteşem saray-ı kâinatın damı, gayet intizamlı, mizanlı hadsiz elektrik lambalariyle tezyin edilmiştir. fakat o kadar harika bir intizam ve mizan iledir ki: başta güneş olarak, küre-i arz'dan bin defa büyük o semavî lambalar, mütemadiyen yandıkları halde müvazenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, yangın çıkarmıyorlar. sarfiyatları hadsiz olduğu halde, vâridatları ve gazyağları ve madde-i iştialleri nereden geliyor? neden tükenmiyor?. neden yanmak müvazenesi bozulmuyor? küçük bir lâmba dahi muntazam bakılmazsa, söner. kozmoğrafyaca küre-i arz'dan bir milyondan ziyade büyük ve bir milyon seneden ziyade yaşıyan güneşi... kömürsüz, yağsız yandıran; söndürmiyen hakim-i zülcelâlin hikmetine, kudretine bak. ""sübhanallah"" de. güneşin müddet-i ömründe geçen dakikalarının âşirâtı adedince ""mâşâallah, bârekallah, lâ ilahe illa hu"" söyle. demek bu semavi lâmbalarda gayet harika bir intizam var. ve onlara çok dikkatle bakılıyor. güya o pek büyük ve pek çok kitle-i nâriyelerin ve gayet çok kanâdil-i nuriyelerin buhar kazanı ise, harareti tükenmez bir cehennem'dir ki, onlara nursuz hararet veriyor. ve o elektrik lâmbalarının makinesi ve merkezi fabrikası, daimî bir cennet'tir ki, onlara nur ve ışık veriyor. ism-i hakem ve hakimin cilve-i âzamiyle, intizamla yanmaları devam ediyor. ve hâkezâ... bunlara kıyasen yüzer fennin herbirisinin kat'i şehadetiyle, noksansız bir intizam-ı ekmel içinde hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinat tezyin edilmiştir. ve o harika ve ihâtalı hikmetle, mecmu-u kâinata verdiği intizam ve hikmetleri, en küçük bir zihayat ve bir çekirdekte küçük bir mikyasta dercetmiştir. ve mâlum ve bedihidir ki; intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faideleri takip etmek; ihtiyar ile, irade ile, kasd ile, meşiet ile olabilir; başka olamaz. ihtiyarsız, iradesiz, kasıdsız, şuursuz esbab ve tabiatın işi olmadığı gibi, müdahaleleri dahi olamaz. demek bu kâinatın bütün mevcudatındaki hadsiz intizamat ve hikmetleriyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir fâil-i muhtar'ı, bir sâni-i hakim'i bilmemek veya inkâr etmek, ne kadar acib bir cehâlet ve divânelik olduğu târif edilmez. evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu inkârdır. çünki kâinatın mevcudâtındaki hadsiz intizâmât ve hikmetleriyle vücud ve vahdetine şahidler bulunduğu halde, onu görmemek, bilmemek, ne derece körlük ve cehalet olduğunu, en kör cahil de anlar. hattâ diyebilirim ki; ehl-i küfrün içinde, kâinatın vücudunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen sofestâiler, en akıllılarıdır. çünki; kâinatın vücudunu kabul etmekle Allah'a ve hâlikına inanmamak, kabil ve mümkün olmadığından, kâinatı inkâra başladılar..."

fennen
fence, fenne uygun olarak, fen vâsıtası ile.

fennen
fence.

fennen
fenlere ve ilimlere göre

fennî
fenle ilgili.

fennî
ilmî, bilimsel bir bakış

fenn-i bedi'
(bak: ilm-i bedi')

fenn-i beyan
(bak: ilm-i beyan)

fenn-i hikmet
felsefe bilgisi. (bak: hikmet)

fenn-i hikmet-ül eşya
tabiat bilgisi. eşyadaki intizam, mükemmellik ve insanlara olan faydaları ve onlardan faydalanmak hakkında bilgi veren ilim kolu.

fenn-i iâşe
insanlar ve hayvanların besleniş ve yaşayışları hakkında bilgi veren ilim dalı.

fenn-i inşa
yazı yazma san'atı. (bak: inşa)

fenn-i kimya
kimya ilmi.

fenn-i kitabet
çeşitli yazı usûl ve şekillerini öğreten ilim.

fenn-i kıraat
okuma bilgisi. okumanın çeşitli usûllerini öğreten ilim dalı. (bak: kıraat)

fenn-i makina
çeşitli makineler ve onların kısımlarının işleyişleri hakkında bilgi veren ilimler. mihanikiyet.

fenn-i meânî
güzel söz söylemeyi ve güzel yazmayı öğreten, edebiyatın bir şubesi.

fenn-i menafi-ül a'za
bedendeki âzâların, uzuvların faydalarını anlatan ilim. (bak: anatomi)

fenn-i münazara
ileri sürülen delilleri ve fikirleri tetkik ederek fikirlerin münasebet ve adem-i münasebetini göstererek cevap vermek san'atı.

fenn-i sarf
gramer. sarf bilgisi. (bak: sarf)

fenn-i tabakat-ül arz
jeoloji ilmi.

fenn-i teşrih
tıb: bir cesedin, canlı vücudunun iç yapısını öğrenme bilgisi. (anatomi)

fenn-i tıb
tabiblik, doktorluk. maddi hastalıklara ilâç ve şifa bulmağa çalışan ilim.

fenn-i zirâat
ekin ekme ve içme hususunda olan bilgi ve tecrübeye dayanan bu husustaki ilim kolu.

fennin
bazı materyalist bilginlerin maddî ilimleri kullanarak kur'ân'daki bazı âyetlerin gerçek dışı olduğunu ileri sürmeleri

fenniyat
teknik bilgiler. (teknoloji)

fer
(ferr) geri çekilme, kaçma, firar.

fer'
şube, kol. ikinci derecede olan. dal budak. * bir aslın neticesi. * bir cemaatın şerefli ve daha meşhuru. * kazancı olan mukayyed mal. hâzır ve muhâfaza altında olan. * yükseğe çıkmak ve iki nizalı olanın arasına girip ıslah etmek. * asıl mes'eleden kollara ayrılmış olan mesele. (l.r.) * iki okçu tarafından atılan oklardan, bir fazla ok isabet ettirilmesi yerinde kullanılır bir tabirdir. ok atanlar, bazı defa iki kişi değil, herbiri birkaçar kişiden terekküb etmek üzere iki taraf olduğu surette, taraflardan birinin fazla isabet ettirmesine de fer' denilirdi. (o.t.d.s.)

fer
ışık, parıltı, süs.

fer'
ikinci derecede olan, kol, dal.

fer'a
bit. * yüksek yer.

fera'
"devenin ilk doğurduğu yavru. (cahiliyet zamanında kefere putlarına kurban ederlerdi ve ""anasının sütü bereketlenir; çoğalır"" derlerdi.)"

ferace
örtünecek gibi olan ve giyilen bol elbise, cübbe. * kadınların üzerlerine örttükleri örtü. bütün vücudu kaplayan geniş örtü. (bak: cilbâb)

ferâce
bütün vücudu kaplayan bir cins elbise.

feradîs
cennetler, firdevsler. * bahçeler.

ferag
vaz geçmek. hiç bir şeyle meşgul olmayıp dinlenmek. * boşaltma.

ferag ü intikal
alım satımda tapu muâmeleleri.

feraga
tok gözlülük. hakkından vaz geçmek, bir şey istememek. şahsî dâvasından vaz geçmek. * boşalmak, hâlî olmak.

ferâgat
hakkı olanı bile istememe.

feragat
tok gözlülük. hakkından vaz geçmek, bir şey istememek. şahsî dâvasından vaz geçmek. * boşalmak, hâlî olmak.

ferag-ı bâl
gönül rahatı.

ferag-ı kat'î
kayıtsız şartsız yapılan ferag.

ferah
f. bol, geniş, vâsi'. fazla, ziyade. açık.

ferah
geniş, iç açıcı, tasasız.

ferah-aver
f. sevinç getiren, sevindiren, ferah getiren.

ferah-bahş
f. sevinç veren, sevindiren. ferah bağışlayan.

ferah-dehen
f. geveze, boşboğaz. * geniş ağızlı, ağzı büyük.

ferah-dest
f. eli açık, cömert.

ferahe
zeyreklik. çok akıllılık. davarın gayretli olması.

ferah-ebru
f. sevimli, güler yüzlü.

ferah-efza
(ferah-fezâ) f. sevinç artıran, ferah artıran, safalı, iç açıcı.

ferah-efşan
(ferah-feşân) f. sevinç veren, ferah saçan.

ferahem
f. toplu, devşirli. * birikme, yığılma, toplanma.

ferah-engiz
f. meşhur bir cins lâle.

ferahet
f. şan ve şeref.

ferah-gâm
f. bahtiyar, mes'ut, mutlu, saadetli.

ferahî
f. genişlik, bolluk. ucuzluk.

ferâhî
ferahlı. sevinçli. şâdan. mesrur.

ferah-na
f. geniş yer. büyük saha. * bolluk, bereket. genişlik.

ferah-nak
f. neş'eli, sevinçli.

ferah-rev
f. acele acele ve geniş adımlarla yürüyen.

ferahur
f. uygun, lâyık, münasib.

feraine
fir'avunlar. mütekebbirler. imansızlar.

ferâiz
Allah'ın farz kıldığı ibadetler, yapılması mecburi olan din emirleri. * şeriatın hükümleriyle mirasçılar arasında mal taksimi bilgisi. islâmın miras hukuku.

ferâiz
farzlar, yapılması mecburi olan dinî emirler.

ferâiz-i diniyye
dinin farzları.

ferak
korku. * büyük ölçek.

ferala
kırba ağzı.

feramîn
buyruklar, fermanlar.

feramuş
f. unutma, hatırdan çıkarma.

ferancemşek
reyhan karanfili.

ferânis
boynu kalın arslan. * köylü reisi.

ferânis
boynu kalın arslan. * köylü reisi.

ferâric
tavuk pilici.

feraset
hızlı kavrayış.

ferâset
anlayış.

ferâsik
çekirdeğinden ayrılmayan şeftali.

feratık
şiradan ve pekmezden yapılan pestil.

feravvuc
küçük oğlan gömleği.

ferâyık
yumuşak bedenli güzel yiğit.

ferâzine
arif. * fen sahibi kimse.

ferâzık
hamur yuvarlağı, hamur parçası.

ferazıyy
feraiz bilen kişi.

feraşe
pervane denilen kelebek. * kilit damağı. * su gittikten sonra yer üstünde kalıp kuruyan balçık. * az su. * hafif kimse.

feraşet
süpürücülük ve döşeyicilik. kâbe-i şerifeyi süpürenin hizmeti.

ferbal
f. çardak. etrafı pencerelerle kaplı yazlık köşk.

ferbale
f. çardak. etrafı pencerelerle kaplı yazlık köşk.

ferbih
f. etli, besili, semiz.

ferbihî
f. semizlik, topluluk, etlilik.

ferc
f. kadir, kıymet, mertebe.

ferc
yarık, dişi tenasül uzvu.

fercam
f. son, uç.

fercam-gâh
f. son mekân, âkibet yeri. * mc: kabir, mezar.

fercar
pergel.

ferce
gamdan ve tasadan kurtulmak. * kurtuluş. * şiddetten kurtulmak. * yarık, şak. * girecek yer, medhal. * açıklık, ferahlık.

ferd
"tek, bir, yekta. eşi, benzeri olmayan. bîhemta olan.(kâinatın âlemleri, envâları ve unsurları öyle birbiri içine girift olarak girmiştir ki, kâinatın hey'et-i mecmuasına mâlik olmayan bir sebeb hiçbir nev'ine, hiçbir unsuruna hakiki tasarruf edemez. adeta ism-i ferd'in cilve-i vahdeti, bütün kâinatı bir vahdet içine almış; herşey o vahdeti ilân ediyor. meselâ: bu kâinatın lâmbası olan güneşin bir olması, umum kâinat, birinin olmasına işaret ettiği gibi; zihayatların çevik ve çalak hizmetçileri olan hava unsuru bir olması.. ve aşçıları olan ateş bir olması.. ve zemin bahçesini sulayan bulut süngeri bir olması.. ve umum zihayatın imdadına yetişen yağmur bir olması ve her yere yetişmesi.. ve ekser hayvanat ve nebatat taifelerinin herbiri umum zemin yüzünde serbest yayılmaları, vahdet-i nev'iyeleri ve meskenleri bir bulunması; gayet kat'i bir surette işaretler, şehadetlerdir ki; meskenleri ile beraber umum o mevcudat, bir tek zatın malı olduğuna delâlet ederler. işte buna kıyasen, bütün kâinatın böyle birbirine girift olan envâları mecmu kâinatı öyle bir küll hükmüne getirmiştir ki, icad cihetiyle tecezzi kabul etmez. umum kâinata hükmü geçmiyen bir sebeb, rububiyet cihetiyle ve icad keyfiyetiyle hiçbir şeye hükmedemez ve bir tek zerreye rububiyetini dinlettiremez. l.)"

ferd
fert, birey, tek, benzersiz.

ferd
tek ve benzersiz olan, eşi ve ortağı bulunmayan allah

ferd
fertler. askerler.

ferd
fertler, kişiler.

ferda
f. yarın. bugünden sonraki gün. * arabçada: bir olarak. tek olarak.

ferdâ
yarın.

ferd-a-ferd
f. tek tek, ferd ferd.

ferdaniyet
yalnızlık, teklik. ferdlik. yektâlık.

ferdaniyet
teklik, birlik, benzersizlik.

ferdâ-yı kıyâmet
kıyâmetten sonra.

ferden
birer birer (bk. f-r-d)

ferden-ferda
tek tek, fert fert.

ferdî
(ferdiye) tek şey, bir tek. * fertle ilgisi olan.

ferdî
şahsî.

ferd-i âferîde
hiç kimse.

ferd-i ferîd
benzeri daha hiç gelmemiş. * hz. muhammed (a.s.m.) * asrın en yüksek ve en değerli zâtı. asırda bir gelen büyük veli.

ferdiferîd
benzeri görülmemiş, eşsiz.

ferdiyet
cenâb-ı hakk'ın birliği. vahdetle bütün kâinata birden tasarruf eden Allah'ın (c.c.) sıfatı. (bak: tevhid.)ferdiyet mânası insanlara isnad edilirse: sadece bir olup, benzeri dünyada bulunmayan kimsenin sıfatı olur. sadece kur'andan ders alarak irşadda bulunabilen büyük velilik. hiçbir şahsı merci yapmadan doğrudan doğruya kur'andan ders alan ve ders veren büyük zâtın makamıdır.

ferdiyet
birlik, teklik, eşsiz ve benzersiz oluş.

ferdiyet
bireysellik dönemi; büyük velîlerin çıktığı zaman

ferd-ül ferd
ikiye bölünemiyen sayı.

ferec
sıkıntıdan kurtulmak, zafer, inşirah, kederden kurtulmak. genişlik, ferahlık, fütuhat. * girecek yerler.

ferec
ferahlık, genişlik, rahatlık.

ferek
kulağın sarkık ve sülpük olması.

ferengîs
f. zühre yıldızı, venüs gezegeni, çoban yıldızı.

feres
at, kısrak.

ferfah
semizotu.

ferfar
geveze, farfara, çalçene.

ferfere
farfara, akılsızlık, hafif meşreplik. * patırtıcı, gürültücü, ağzı kalabalık.

ferg
gönden yapılan kovanın dikişi arasında su sızan yer.

fergand
f. fena koku, kokmuş. * sarıldığı ağacı kurutan bir cins sarmaşık.

fergande
f. fena koku, kokmuş. * sarıldığı ağacı kurutan bir cins sarmaşık.

ferh
civciv. tavuk veya kuş yavrusu. * nebatların diplerinde çıkan filiz.

ferh
yavru.

ferhal
f. karışık ve kıvırcık olmayan uzun saç.

ferhan
ferahlı. sevinçli. şâdan. mesrur.

ferhan
sevinçli, rahat.

ferhat
rahatlık. sevinç. meserret. sürur.

ferhaş
f. kavga, savaş, muharebe, dövüş.

ferhenk
f. edeb. iyi terbiye. * hüner. hikmet. azamet. mârifet. bilgi. * lügat kitabı.

ferhest
f. büyü, sihir, sihirbazlık.

ferhud
dağ keçisinin dişisi.

ferhunde
f. mes'ut, saadetli, mutlu, mübarek. uğurlu.

ferhundegî
f. mes'utluk, mutluluk, mübareklik, kutluluk. uğurluluk.

ferhunde-pâ
f. ayağı uğurlu olan.

ferhunde-pây
f. ayağı uğurlu olan.

ferhunde-tâli'
f. şanslı talihi yaver. mes'ut, mutlu, saadetli.

fer'î
(fer'iyye) esasa âit olmayan. kollara ve şu'belere âit ve müteallik.

ferî
ayrıntılarla ilgili.

fer'î
temele ait olmayan hüküm, dallara ait hüküm

feri'
bir kökten ayrılmış kısımlar. dallar. budaklar. * bir sülâleden gelmiş torunlar. çocuklar. * fık: cüz'î hüküm ve kaideler. ahkâm-ı cüz'iyye.

fer-i devlet
devletin kuvveti, devletin nüfuzu.

feribot
ing. araba vapuru.

ferid
benzeri pek nâdir bulunan. benzeri bulunmayan, yektâ. * doğrudan doğruya kur'andan ders alıp ders veren ve kuvve-i kudsiye sahibi olan evliyaullah. yalnız ve münferid. * zamanında eşine rastlanmıyan. akran ve emsali yok. * dizilmiş inci. * bir tane, nefis ve müntehab kıymetli cevher. * kendi reyi ile hareket eden mağrur kimse.

ferîd
f. katılaşmış şey, donmuş nesne. * avcı kuş.

ferîd
eşi ve benzeri bulunmayan, yekta.

feride
f. kendi ihtiyariyle hareket eden, gururlu, kibirli kimse.

feride
benzeri pek nâdir bulunan. benzeri bulunmayan, yektâ. * doğrudan doğruya kur'andan ders alıp ders veren ve kuvve-i kudsiye sahibi olan evliyaullah. yalnız ve münferid. * zamanında eşine rastlanmıyan. akran ve emsali yok. * dizilmiş inci. * bir tane, nefis ve müntehab kıymetli cevher. * kendi reyi ile hareket eden mağrur kimse.

ferid-i te'lif
edb: bir cümledeki tertibin mâna çıkmayacak derecede karışık oluşu.

ferid-ül-asr
asrın bir tanesi, zamanın eşsizi.

ferig
yorga at.

ferih
sevinçli, ferahlı. fahur. ferhan.

ferih fahur
sevinçli olarak, iftihar ederek.

ferihan
(fârihan) sevinçli olarak, iftihar ederek.

ferîk
tümen (fırka) kumandanı. korgeneral. * insan kalabalığı. büyük insan bölüğü.

ferik
general.

ferîka
koyun sürüsü. * böy dedikleri ot.

ferîkayn
iki mukabil taraf, iki askeri fırka.

ferikiyet
generallik.

ferîs
ağaç halka, çenber. * yaralı. maktul.

ferîsa
boş böğür ile kürek arasındaki et.

feris-ferâyis
boş böğür ile kürek arasındaki et.

feriyye
ayrıntılar.

ferîz
takdir edici. * hükmedici. * yaşlı, ihtiyar.

ferîş
yakında doğurmuş hayvan.

ferişte
(ferişteh) f. melek. günahsız. masum. yumuşak huylu.

ferişte
melek.

ferk
el ile bir şeyi ovmak. * buğz ve adâvet etmek, düşmanlık yapmak.

ferkaa
parmak çıtlatmak.

ferkadan
şimâl kutbuna yakın parlak ve küçük ayı kümesine tâbi ve gece istikamet bulmağa yarayan, sık sık karşı karşıya gelen iki yıldız (ikizler mânasına).

ferkade
sergerde kimse.

ferla
kırba ağzı.

ferma
f. buyurucu. emredici. âmir.

fermâ
buyurucu.

ferman
f. emir. tebliğ.

ferman
kesin emir, hüküm, bildiri.

ferman
buyurmak

fermân
buyruklar, fermanlar.

ferman-ber
itaatli ve muti olan. hakkında emir çıkarılan. fermanlı.

ferman-berdar
f. fermana uyan, emre uyan.

ferman-dih
f. hükmü geçen, verdiği emri dinlenen.

ferman-ferma
hüküm süren, emir veren, emir buyuran, hüküm fermâ.

ferman-reva
f. pâdişah, hükümdar. * emri kabul edilen.

ferman-ı ilâhî
Allah'ın fermanı.

fermayiş
f. emretmek. buyurmak.

fermend
f. şan ü şeref ve mevki sahibi olan kişi.

fermene
işlemeli dar ve yuvarlak yanlı yelek. * eskiden esnaf tabakasına mahsus elbise.

fermude
f. buyruk. emir. kumanda.

fernas
f. şaşkın, dalgın, gafil. * şaşkınlık, gaflet, dalgınlık.

ferneb
fâre.

fernud
f. hüccet, delil, bürhan.

fernun
kanbel otu.

ferr
kaçmak. firar etmek. * davarın yaşını anlamak için dişini görmek.

ferra
kürkçü kimse.

ferraş
"cami, mescid, imaret gibi müesseselerin temizliğini sağlamak; ve kilim, halı ve hasır gibi mefruşatını yayma hizmetleriyle vazifeli olan kişiler hakkında kullanılır bir tâbirdir. ferraş; arapçada, yayıcı, hizmetçi, döşeyici anlamlarına gelir. yeniçeri teşkilâtında bu işi görenlerle, kâbe'yi süpürenler hakkında ıstılah olarak da kullanılır. (o.t.d.s.)""her ruham-ı fersi bir âyine-i âlemnüma her gezen ferraşı bir iskender-i kitisitan."" (nef'î)"

ferraşin
doğuda büyük bir ova.

ferrâşîn
hakkari sınırları dahilinde bulunan ve rakımı 2.000 m'nin üstünde olan bir ova

ferruc
tavuk pilici.

ferruh
f. mübarek, kutlu, uğurlu.

ferruh-fâl
f. bahtı açık, şanslı, talihli, uğurlu.ferruhî : f. mübareklik, uğurluluk, meymenet.

ferruh-zâd
f. mübarek evlât, uğurlu çocuk. * hayırlı, kutlu, mübarek.

fers
dağıtmak. saçmak. * ciğer parçalamak. * hurma çekirdeğinin kabuğunu soymak. * atın pisliği. fışkı.

fers
atlar. beygirler.

fersa
f. mahveden, yoran, aşındıran manasına kelimelere bitişir. meselâ: tahammül-fersa $ : tahammül bırakmayan. tâkat-fersa $ : tâkatsız düşüren, tâkat bırakmayan.

fersâ
ağaç halka, çenber. * yaralı. maktul.

fersah
uzunluk ölçüsü birimidir, iki çeşittir: deniz fersahı: 5555 m. kara fersahı: 4444 m. * iki şey arasındaki açıklık. * sükun ve hareket arasındaki vakit. * zaman. saat. * dâimî ve çok olup aslâ kesilmeyen şey.

fersah
beş kilometrelik mesafe.

fersah
çok çok, pek fazlaca

fersah fersah
(uzaklık için) çok çok. çok fazlaca uzak.

fersan
f. derisi kürk yapımında kullanılan bir sansar cinsi.

ferse
insanın boynunda ve arkasında olan ve gittikçe zaaf verip boynunu ve belini eğip, helâk eden yel.

fersendac
f. ümmet.

ferseng
çok çok, pek fazlaca

fersud
f. eskimiş, yıpranmış. * eski, yırtık.

fersude
f. eskimiş, yıpranmış. * eski, yırtık.

fersude-gî
f. eskilik, yıpranış, fersudelik.

fertut
f. pir, çok ihtiyar. * bunak, kocamış.

fertute
kadın esirler hakkında kullanılan tâbirlerdendir. esir edilen kadınlar hakkındaki diğer tâbirler şunlardır: mâriye, ümmülveled, acuze, duhter, yekdest, yekçeşm, mâyube. (o.t.d.s.)

fertute
f. pir, çok ihtiyar. * bunak, kocamış.

fertutî
f. ihtiyarlık, pirlik, bunamışlık, bunaklık.

feruka
böğürün yağı. * korkak kişi.

ferve
f. bazı hayvanların makbul olan derileri. kürk.

fery
iyi iş işlemek. * meşin dikmek. * yaramaz iş. bir nesneyi ıslah için kesmek.

feryad
f. bağırıp çağırma. yüksek sesle medet istemek. figan.

feryâd
yüksek sesle yardım isteme.

feryad
bağıran

feryad-bahşa
f. feryâd ettiren, bağırttıran.

feryad-han
f. yardım isteyen.

feryad-res
f. feryâd edenin imdâdına koşan, yardımına gelen.

feryâdüfîzar
yüksek sesle yardım isteme ve yalvarma.

feryad-ı andelib
bülbülün feryâdı, ötmesi. * yirmiiki martta olan bir fırtına.

ferz
çukur yer. * düz yer. * ayırmak.

ferza'
pamuk çekirdeği.

ferzah
akrep isimlerinden bir isim.

ferzan
ilim ve hikmet.

ferzane
f. bilgili kimse. hakîm, feylesof. * tas: nefsanî alâkalardan sıyrılmış kimse.

ferzane-gî
f. üstünlük, rüçhaniyet. * bilgi.

ferzend
f. yavru. çocuk. veled.

ferzendân
f. yavru. çocuk. veled.

ferzendâne
evlâd gibi. evlâda yakışır surette.

ferzendâne
evlat gibi.

ferş
yer. yeryüzü. * döşeme. döşeyiş. yaymak. yayılmak. döşenmiş şey. * küçük develer.

ferş
yer, döşeme.

ferşeha
iki ayak arasını açmak.

ferşten
yerden göğün en yüksek tabakasına

fe's
iki yüzlü balta. * balta ile vurmak.

fe's
iki yüzlü baltalar.

fesa
bıçak.

fesad
"bozuk ve fenalık. karışıklık. haddi tecavüz edip zulmetmek. (zıddı: salâh'tır.)( $ evet fıskla bozulan bir adam, bataklığa düşüp çıkamayan bir şahıs gibi çokların da o bataklığa düşmelerini istiyor ki, maruz kaldığı o dehşetli hâlet, bir parça hafif olsun. çünkü musibet umumi olursa, hafif olur. ve keza, bir şahsın kalbinde bir ihtilal, bir fenalık hissi uyanırsa; yüksek hissiyatı, kemalâtı sukut etmeye başlar; kalbinde tahribata, fenalığa bir meyil, bir zevk peyda olur. yavaş yavaş o meyil kalbinde büyür; sonra o şahıs; bütün lezzetini, zevkini tahribatta, fenalıkta bulur. işte o vakit, o şahıs, tam mânasiyle arzda yırtıcı bir hayvan, ihtilali çıkarıp büyüten bir belâ, fesadı durmayıp karıştıran bir âfet kesilir. i.i.)"

fesâd
fesat, bozukluk, karışıklık.

fesad
bozukluklar. kötülükler. karışıklıklar.

fesad-amiz
f. oyunbozanlık eden, fesat karıştıran.

fesadat
bozukluklar. kötülükler. karışıklıklar.

fesâdât
fesatlar, bozukluklar, karışıklıklar.

fesad-engiz
fesad koparan. fesad çıkaran. karışıklık çıkaran.

fesad-ı ahlâk
ahlâk bozukluğu.

fesad-ı dimağ
akıl bozukluğu, delilik.

fesad-ı mi'de
mide fesadı, mide bozukluğu.

fesad-ı te'lif
edb: bir cümlede yapılan tertibin mâna çıkmayacak derecede bozuk ve karışık oluşu.

fesafis
kesmez kılıç.

fesahat
"doğru ve düzgün söyleyiş. açık ve güzel ifadeli konuşma.fasâhat: sözün; lâfız, mâna ve âhenk itibariyle kusursuz olmasıdır. diğer tâbirle, lâfızların söylenişinin tatlı, mânasının da söylenirken hemen zihne girmesidir. bu keyfiyetlerin birincisi, kelime ve cümle âhengi ile, ikincisi de kullanan kimsenin kelime hazinesi ve seçme kudreti ile alâkalıdır. fasâhatin daha yüksek derecesine belâgat denir ki; fasih bir sözün, yerine ve adamına göre söylenmesidir. her beliğ söz, yerine göre denmemişse, beliğ olamaz. (edb. s.)kelimenin aslı: ""sütün köpüğü gidip hâlis kalması"" mânasına idi. sonra bir şeyin sâfi ve şaibelerden, şüphelerden hâlis olmasında kullanılmıştır. bir şeyin belli ve âşikâr olması. (l.r.)(lâfzındaki fesahat-ı harikasıdır. evet kur'an mânen üslub-u beyan cihetiyle fevkalâde beliğ olduğu gibi lâfzında gayet selis bir fesahati vardır. fesahatin kat'i vücuduna, usandırmaması delildir ve fesahatin hikmetine, fenn-i beyan ve maaninin dâhi ulemasının şehadetleri bir bürhân-ı bâhirdir. evet, binler defa tekrar edilse usandırmıyor. belki lezzet veriyor. küçük basit bir çocuğun hâfızasına ağır gelmiyor; hıfzedebilir. en hastalıklı, az bir sözden müteezzi olan bir kulağa nâhoş gelmiyor, hoş geliyor. sekeratta olanın damağına şerbet gibi oluyor. zemzeme-i kur'an onun kulağında ve dimağında aynen ağzında ve damağında mâ-i zemzem gibi leziz geliyor. usandırmamasının sırr-ı hikmeti şudur ki: kur'an, kulube kut ve gıda ve ukule kuvvet ve gınâdır ve ruha mâ ve ziyâ ve nüfusa devâ ve şifâ olduğundan usandırmaz. hergün ekmek yeriz, usanmayız. fakat en güzel bir meyveyi hergün yesek, usandıracak. demek kur'an hak ve hakikat ve sıdk ve hidayet ve hârika bir fesahat olduğundandır ki, usandırmıyor, daima gençliğini muhafaza ettiği gibi tarâvetini, halâvetini de muhafaza ediyor. hattâ kureyşin rüesâsından müdakkik bir beliğ, müşrikler tarafından, kur'anı dinlemek için gitmiş. dinlemiş, dönmüş, demiş ki: ""şu kelâmın öyle bir halâveti ve tarâveti var ki kelâm-ı beşere benzemez. ben şairleri, kâhinleri biliyorum. bu onların hiç sözlerine benzemez. olsa olsa etbâımızı kandırmak için sihir demeliyiz."" işte kur'an-ı hakîm'in en muannid düşmanları bile fesahatinden hayran oluyorlar. s.)"

fesâhat
düzgün ve güzel söz söyleme.

fesâil
anababa, ebeveyn, âile. * familya, bir cinsten olan bitkilerin hepsi.

fesakî
fıskiyeler. * çocukların oynadıkları su püskürten oyuncaklar.

fesale
(füsule) alçak ve asılsız olmak.

fesane
f. asılsız hikâye. masal. (bak: efsane)

fesar
f. yular.

fesat
bozgunculuk yapmak

fesc
her nesnenin boşu.

fesda'
"baş ağrısı. (""suda""' diye de okunur)"

fes'e
sâkin olmak, sâkin etmek.

feseka
fâsıklar. (bak: fâsık)

fesh
bozmak. hükümsüz bırakmak. kaldırmak. * zayıf olmak. * bilmemek. cehil. * re'y ve tedbiri ifsad eylemek. * zaif-ül akıl. zaif-ül beden. * tembellik yüzünden gayesine erişemeyen. * unutmak. * tıb: beden âzalarının mafsallarını yerinden çıkarıp ayırmak.

fesh
bozma, kaldırma.

fesh-i mukavele
mukavelenin bozulması, anlaşmanın feshedilmesi.

fesîh
(füshat. den) açık, geniş.

fesil
adi, yaramaz kimse. * bağ çubukları dikmek.

fesîl
hurma ağaçlarının küçüğü. * her nesnenin kemi ve yaramazı.

fesît
tırnak kesintisi, tırnak parçası.

fesk
yola gitmek. * kan döküp adam öldürmek.

fesl
ek yeri, hak söz.

fesl
alçak, âdi ve aşağılık kişiler.

fesr
beyan etmek, açıklamak. * tabibin suya bakması.

fess
kıtlık günlerinde tohumundan ekmek yapılan bir ot.

festat
(bak: fustât)

festemi'
(fe-istemi') dinle, işit (anlamında bir kelimedir.) (fe) ile (istemi') emr-i hazırından ibarettir.

festival
fr. çeşitli sebeplerle yapılan ve birkaç gün süren şenlik.

fesv
(fesüvv) yellenmek.

fe-sübhanallah
"Allah (c.c.) ne güzel yaratmış; Allah sübhândır, bütün noksanlıklardan münezzehtir; her şey kendine tesbih eder (anlamında olup hayret ve taaccübü ifâde için söylenir.) (bak: sübhân)"

fesübhanallah
Allah bütün noksanlıklardan uzaktır.

feta
(c.: fitye, fityan veya feteyân) genç. delikanlı. * cömert.

fetâ
delikanlılar, yiğitler, bahadırlar, gençler, mertler.

fetâ
gençler. genç yiğitler.

fetah
yumuşak.

fetaha
kaşı olmayan halka yüzük. * büyük yüzük. * tavşancıl kuşu.

fetak
fıtık. kasığı şişmiş olan kimse.

fetake
gadretmek, öldürmek.

fetanet
(bak: fatânet)

fetânet
zihin açıklığı, çabuk kavrayış.

fetase
yassı çökük burunlu olmak. * büyük boncuk.

fetat
kuvvetli, genç kadın.

fet'e
zikretmek.

fetebârekallah
Allah mübarek etsin.

fetehat
fethalar, arapçadaki üstün işaretinin adı.

fetel
devenin iki kollarının, yanlarından uzak olması.

feteva
fetvalar. ehliyet sâhibi bir din âliminin bir mes'ele hakkında müsbet veya menfî haber ve malûmatları. (bak: fetva)

fetevâ
fetvalar.

feth
"açma, başlama. * zaptetme. ele geçirme. zafer. nusret. * faydalı şeyleri elde etmek için yolları açmak. muğlak şeyleri açmak. bu iki suretle olur. biri, basâr ile idrâk olunur. gam ve kederi gidermek gibi. ikinci de: iki nevi olup birincisi; dünya işlerinde olur. sürur vermekle gamı izâle etmek, bir değerli şey vermekle fakirliği kaldırmak gibi. ikincisi; kapalı, muğlak bilgilerin keşif ve izharında kullanılır. bu da iki türlüdür; birisi; zâhirî ve müsbet ilimleri çoğaltmak ve mânalarını tahkik etmekle olur. diğeri; ilm-i ledün âlemine dalmakla olur. (l.r.)"

feth
açma, fetih.

feth
fethederek ve emre hazır hâle getirerek, boyun eğdirerek

feth
fetihler. * (c: fütuhât) açılmak. * yardım. * lütf-u ilâhîye ulaşmak. * zafer. galibiyet. * açıklık. gönül ferahlıkları.

fetha
gr. arabçada harfleri (e, a) diye okutan işâret, üstün.

fetha
kaşı olmayan halka yüzük. * büyük yüzük. * tavşancıl kuşu.

fetha
fethalar, arapçadaki üstün işaretinin adı.

fethî
fetih ile alâkalı. fethe âit. * ferahlık verici.

feth-i bab
kapı açmak.

feth-i bilad
beldelerin istilâsı, şehirlerin zabtı.

feth-i islâm
tuna nehri üzerinde kladova kasabası yakınlarındaki bir kalenin adı. * islâmların fethetmesi.

feth-i kelâm
söze başlama.

feth-i kostantiniyye
istanbul'un fatih sultan mehmed han tarafından fethi.

feth-i meyyit
ölüm sebebini anlamak için cesedin açılarak muâyene edilmesi, otopsi.

feth-i mübin
"açık ve parlak zafer. hakkı, bâtılın tahakkümünden kurtaran veya birbirine zıd olan hak ile batılın karışıklığını ayırarak hakkı galip kılan feth ve zafer bu zafer, harp ile olabileceği gibi harpsiz de olur. (hakikatın ve ilmin galebesi gibi.)fetih suresinin birinci âyetinde geçen ""feth-i mübin""in ifade ettiği manâlardan biri: sahih-i buharî muhtasarının beyanına göre çok islâmî fetihlerin mebdei olan hudeybiye sulhudur. ulemanın ekserisine göre ise; biat-ı rıdvan'dır.kur'anın hitabı umum asırlara baktığı için, bu gibi fetih ve zafer manâlarından her asırdaki âlem-i islâm hissedardır."

feth-i suver
suretlerin meydana çıkışı. her mahlûkun Allah'ın ilim, irade ve kudretiyle en münasib şekilde suretlerinin açılışı.

fetih
fethederek ve emre hazır hâle getirerek, boyun eğdirerek

fetih
açma, ele geçirme.

fetih suresi
kur'an-ı kerim'in 48. suresi.

fetik
dülger. * sabah. * parlayıcı nesne, parlak olan şey.

fetîl
yaralara konulan tiftik. * lâmba fitili. * deriden çıkan kir. * örgü.

fetîle
yaralara konulan tiftik. * lâmba fitili. * deriden çıkan kir. * örgü.

fetîr
taze nesne. * cıvık hamur. * acele anlaşılan.

fetîs
büyük çekiç.

fetît
terit altına konulan ekmek parçaları.

fetiyle
yanmış fitil ucu. * bükülmüş ince sicim. * iki parmak arasındaki kir.

fetişizm
fr. küçük putlara ve heykellere tapma âdeti. putçuluk. kadın resimlerine veya heykellere fazlaca sevgi beslemek hastalığı.

fetişizm
bazı eşyaları putlaştırıp aşırı düşkünlük gösterme.

fetk
şak etme. ayırma. yarma. yarılma. * tıb: dikilmiş bir şeyi söküp ayırmak. * kasık yarığı, kasık zarının yarılması ile barsakların torba içine dolmasından ibaret sakatlık. fıtık hastalığı. * şafak sökmesi. fecir ağarması. * parçalanıp birbirine düşmüş cemaat.

fetk
ayırma, yarma.

fetkelîn
belâ. zahmet.

fetl
bükmek. * yüz döndürmek.

fetn
yakmak, ihrak etmek.

fetret
"uyuşukluk, zayıflık. * vahy ve semavî hükümlerin sükûn zamanı olduğu için, iki peygamber-i zişan devirleri arasındaki zaman. * vukuu âdet halinde olan şeyin kesilme zamanı veya kesilmesi. * iki vakıa arasındaki geçen zaman. terakki ve teâli devirleri arasındaki hareketsiz, sükûnetli geçen devir. * tıb: iki ateşli hastalık arasındaki geçen zaman.(suâl ediyorsunuz ki: zaman-ı fetrette, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın ecdadı bir din ile mütedeyyin mi idiler?elcevab: hazret-i ibrahim aleyhisselâm'ın, bilâhare gaflet ve mânevi zulümat perdeleri altında kalan ve hususi bâzı insanlarda cereyan eden bakıye-i dini ile mütedeyyin olduğuna rivâyât vardır. elbette hazret-i ibrahim aleyhisselâm'dan gelen ve resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ı netice veren bir silsile-i nuraniyeyi teşkil eden efrad, elbette, din-i hak nurundan lâkayd kalmamışlar ve zulümat-ı küfre mağlub olmamışlar. bil'ittifak, teferruattaki hâtiatlarından muâhezeleri yoktur. imam-ı şâfiî ve imam-ı eş'arîce, küfre de girse, usul-i imanîde bulunmazsa, yine ehl-i necattır. çünki teklif-i ilahî irsal ile olur ve irsal dahi, ıttıla' ile teklif takarrur eder. mâdem gaflet ve mürur-u zaman, enbiya-i sâlifenin dinlerini setretmiş; o ehl-i fetret zamanına hüccet olamaz. itaat etse sevab görür, etmezse azab görmez. çünki mahfî kaldığı için hüccet olamaz. m.)"

fetret
iki peygamber arasındaki bulanık zaman.

fetret
karanlık dönem, vahyin kesildiği mânevî buhran zamanı

fett
kırmak, kesr.

fettah
(fetih. den) en iyi, en çok fetheden. darlıktan kurtaran. her şeyi en iyi cihetten açan. her şeyi açan. zabteden Allah (c.c.)

fettâh
her şeyi görülmedik biçimlerde açan Allah.

fettâhiyet
herşeyi uygun şekilde açma fiili.

fettahiyyet
fethedicilik. her şeye lâyık bir şekil açmak ve suret vermek sıfatı. (yâni, fettah isminin tecellisi ile basit bir maddeden ayrı ayrı çeşit çeşit, hadsiz muntazam suretlerin, beraber, her tarafta bir ânda, bir fiil ile açılmasıdır. ş.)

fettak
(fetk. den) kanlı katil, çok sayıda insan öldürmüş kimse.

fettan
fitneci. kurnaz. fitne çıkaran. karıştıran. * hırsız. * şeytan. * altın eriten kuyumcu.

fettane
mehenk taşı. altun ve gümüşü muâyeneye yarıyan taş.

fette
açmak. * yardım. * hüküm.

fetur
oruç açacak nesne. * yaratmak. * yarmak. * iki parmağıyla kaşımak.

fetut
ekmek parçaları.

fetva
bir hâdise, bir muâmele hakkındaki hükm-ü şer'îyi ehli olanın haber vermesi ve o hükme dair verilen mâlumat, bilgi.

fetvâ
bir meseleyle ilgili dinî hüküm.

fetva
şeyhülislâmlıkta fetva işleriyle meşgul olan dairenin başkanı

fetvâ
şeyhülislâmlıkta fetvâ işleriyle meşgul olan kişi; şeyhülislâma sorulan şer'î meselelerin fetvâlarını hazırlamak, suallere cevap vermek ve şer'î mahkemelerden verilen bildirileri tetkik etmek görevleriyle yükümlü olan kişi

fetva
fetvalar. ehliyet sâhibi bir din âliminin bir mes'ele hakkında müsbet veya menfî haber ve malûmatları. (bak: fetva)

fetva emini
şeyhülislâm kapısındaki fetvahane'nin başında bulunan zata verilen ünvandır. şeyhülislâma sorulan şer'i meselelerin fetvalarını hazırlamak, istida ile vukubulan suallere cevap vermek ve şer'iyye mahkemelerinden verilen ilâmları tetkik etmek vazifeleriyle mükellefti. maiyyetinde fetvaemini muavini, ilâmat müdür ve mümeyyizi, başmüsevvit, müsevvit gibi ulema ve fukahadan müteaddit memurlar vardı.fetva eminleri, en yüksek ilim sahipleriyle beraber memuriyetlerinin unvanlarına münasib olarak emin, fakih ve müteşerri' kimseler arasından seçilirlerdi. fetva eminlerinden, şeyhülislâm olanlar da vardır.fetva eminliği kanuni sultan süleyman'ın saltanatından sonra ihdas edilmiştir. istanbul'un fethinden evvel, bursa kadıları bu işi gördükleri gibi, istanbulun fethinden sonra istanbul kadısı olan hızır bey, fetva eminliği vazifesini görürdü. bu müessese osmanlı saltanatının sonuna kadar devam etmiştir. (o.t.d.s.)

fetva-penah
"""fetvaya sığınan"" şeyhülislâm."

fetş
sorup aratmak.

feume
dolu olmak.

fe'v (fe'y)
yarmak. * koparmak. * iki dağ aralığı.

fevâdic
mahfe.

fevâhit
yabani güvercin.

fevahiş
fâhiş işler. bozuk işler. kötü ve haram olan işler, ameller.

fevâid
faydalar. faydalı şeyler.

fevâid
faydalar.

fevaid
kazanç, kâr, nef', menfaat. istifadeye sebeb. yararlılık, işe yarama.

fevâid-i me'mule
umulan faydalar.

fevaih
meyve ve çiçek kokuları.

fevâih
meyve ve çiçek kokusu.

fevait
fevt olmuş şeyler. * vaktinde kılınmamış namazlar.

fevak
iki sağım arasında devenin memesinde sütün birikmesi. * rahat. * rücu. * uzun boyunlu bir nevi su kuşu.

fevakih
meyveler, yemişler, fâkiheler.

fevâkih
yemiş, yaş meyve.

fevâliz
bostan.

fevârih-füreh
gayretli davar. * akıllı kişi.

fevaris
atlılar, biniciler.

fevasıl
fâsılalar. (bak: fâsıla)

fevâsıl
fasıllar, bölümler.

fevatih
fâtihalar. başlangıçlar. * son vermeler. * bir kitabın mukaddemeleri.

fevâtih
başlangıçlar.

fevâyıh
meyve ve çiçek kokusu. * güzel kokulu nesne.

fevazıl
faziletli, üstün.

fevâzıl
insandan başkalarına da geçebilen huy, haslet.

fevâşi
koyun, deve ve benzeri hayvanat gibi doğurup çoğalan mal cinsi.

fevc
dalga. bölük. insan kalabalığı. cemaat. takım. * koşmak. sür'at etmek. * iyi kokunun dağılıp yayılması.

fevc
gurup, topluluk.

fevc
dalga dalga, grup grup

fevc
cemaatler, takımlar, kısımlar, bölükler, grublar.

fevc fevc
dalga dalga, kısım kısım, takım takım, akın akın, cemaat cemaat.

fevc-â-fevc
akın akın, takım takım.

fevd
tavşancıl kuşunun kanadı. * ölmek. * canip, taraf, yön.

fevdec
mahfe.

fevehan
güzel kokular.

fevehat
güzel kokular.

fevehât
güzel koku.

feverân
maddi ve manevi kaynayıp fışkırmak. * köpürmek. * coşmak. * kokunun etrafa yayılması. * depreşmek. * şiddet.

feverân
fışkırma, hızla çıkma.

feveran
coşan, köpüren

feverana
coşturma, galeyana getirme

feverân-ı âb
suyun fışkırması.

feverân-ı dem
kan fışkırması.

fevg
şişman olmak.

fevga'
iri vücutlu, şişman kadın.

fevh
yaradan kan fışkırması. * bolluk, genişlik. * güzel kokunun yayılması. * kaynamak.

fevh
güzel kokular.

fevha
güzel koku.

fevha
güzel kokular.

fevhed
semiz oğlan, şişman çocuk.

fevk
üst. üst taraf. yüksek derece. yukarı.

fevk
üst.

fevkalâde
âdetin fevkinde. ayrıca, hususi surette. bilinenlerin üstünde. müstesna ve yüksek bir surette.

fevkalâde
olağanüstü.

fevkalbeşer
(fevk-al beşer) insan gücünün üstünde, insanüstü.

fevkalbeşer
insanüstü.

fevkalgaye
son derecede.

fevkalhad
(fevk-al had) huduttan ileride. sınırsız. hudutsuz.

fevkalhad
sınırın üstünde.

fevkalkanun
kanun üstü. kanunun kabul etmediği. kanunun karışmadığı.

fevkalkanun
kanun üstü.

fevkalkül
hepsinin üstü.

fevkalküll
(fevk-al kül) hepsinin fevkinde. bütününün üstünde.

fevkalme'mul
(fevk-al me'mul) ümidin fevkinde, umulandan ziyade. ümid edilmedik şekilde. beklenmedik bir anda.

fevkalmêmul
umulanın üstünde.

fevkalmu'tâd
(fevk-al mu'tâd) her zamankinden üstün. âdetin fevkinde.

fevkalzaman
zaman üstü.

fevkanî
üst, üst tarafta, üstteki.

fevkaniyet
üstünlük.

fevkattahammül
(fevk-at tahammül) tahammülün üstünde, tahammül edilmez, dayanılmaz, dayanılması imkânsız.

fevr
hemen. birdenbire. acele. sür'at. * bir adamın geldiği semt ve cihet. * suyun kaynayıp fışkırması.

fevren
birdenbire, sür'atle, çarçabuk.

fevres
buğday, hınta.

fevrî
düşünmeden ve âni olarak yapılan hareket.

fevrî
hemen, düşünmeden.

fevriyye
düşünmeden ve âni olarak yapılan hareket.

fevt
ölüm, mevt. * kaybetme. elden çıkarma. kaçırma. bir şeyin bir daha ele geçmiyecek şekilde elden çıkması.

fevt
yitme, ölme.

fevt
fevt olmuş şeyler. * vaktinde kılınmamış namazlar.

fevt-i fursat
fırsat kaçırma. fırsatı değerlendirememe. ele geçen bir imkânı kullanamama.

fevvare
fıskıye, su fışkırtan şey.

fevz
kurtuluş. zafer. necat. muvaffakiyet. selâmet.

fevzâ
kargaşalık. anarşi. * karışmış, muhtelit.

fevzâ
kargaşa.

fevzaî
anarşist. hiç bir din ve nizam tanımayan. * kargaşalık ve anarşi ile alâkalı.

fevzaiye
fls: anarşik. kanun ve nizam tanımayan hal ve hareket.

fevzâ-yı ârâ
fikirlerin karmakarışık olması. fikre ait anarşi. fikrî anarşi.

fevzî
kurtuluşa, fevze âit ve müteallik.

fevziye
yeniçeri ocağı'nın kaldırılması üzerine ıı.sultan mahmud tarafından eski odalar mevkiine verilen isimdir. yeniçeri ocağı'nın kaldırılması esnasında, yeni odalar kara cehennem'in attığı yağlı paçavralarla yanmış, eski odalar da ocağın ilgasından birkaç gün sonra yıktırılmıştır. gerek yanan ve gerekse yıkılan yerlerin vaziyetlerinin tâyini hakkında sadrazam selim mehmed paşa'nın, padişaha arzettiği telhis üzerine, sultan mahmud, yeni odaların bulunduğu yere ahmediye, eski odalar mevkiine de fevziye adının verilmesini emretti (o.t.d.s.)

fey'
ganimet. harbde elde edilen mal. * rücu'. * haraç. * zeval vaktinden sonraki gölge. (bak: fey-i zeval)

fey' (fey'a)
her nesnenin evveli.

feya
yahu... gibi mânaya gelir, hayret ifade eder.

feya
ey!

feya
"ne kadar da şaşırtıcı" mânâsına gelen hayret ifadesi

feyâ
hayret ve taaccüb ifadesi için söylenir; hayret verici

feyaacaba
hayret doğrusu!

feyac
söz, kelam.

feyafî
çöller, sahralar.

feyâfi
büyük çöl, sahra.

feyalilaceb
(fe-yâ lil'aceb) hayret ve taaccüb ifâdesi için söylenir.

feyalilaceb
hayret ifadesi.

feyayih
genişlikler, enginlikler, boşluklar.

feyâşil-fiyeş-fiyâş
zeker başı.

feyâşil-fiyeş-fiyâş
zeker başı.

feyc
haber getiren peyk.

feycen
sedef dedikleri ot.

feyd
sallanmak.

feydum
bir nevi mâcun.

feyezan
f. suyun çok olup taşması, çoşması. * bolluk, fazlalık, feyiz.

feyezân
su taşkını.

feyezan
coşan, artan

feyfa'
büyük çöl, sahra.

feyfâ
çöller, sahralar.

feyfa-neverd
f. çöl yolcusu. çöllerde yol alıp ilerliyen.

feyh
sıcağın şiddetlenmesi. * koku yayılmak. * kazan kaynamak. * yara kanamak.

feyha
geniş ve büyük olan. engin.

feyhâ
genişlikler, enginlikler, boşluklar.

feyhak
geniş nesne.

feyhec
içki ölçülen bardak. şarab. hamr. bâde.

fey-i zeval
güneşin garba doğru dönmesinin başlaması, güneş tam ortada gibiyken yerde dikili olan şeylerin gölgeleri batıdan doğuya dönüp kısalmakta son bulduğu zamandır. bundan sonra öğle namazı vakti başlar.

feyiz
bolluk, bereket, mânevî gıda.

feyizdâr
feyizli.

feyizkâr
feyizli.

feyizyâb
feyiz alma, manen istifade etme.

feyk
tavuğun gıdaklaması. * uzun boylu erkek. * iyi olmak.

feyl
hamile kadının sütü.

feylak
büyük adam. * çok asker. kolordu. * (c: feyâlik) ipek böceği ve kozası.

feylekun
kandıra dedikleri hasır otu.

feylekus
fil kulağı dedikleri büyük yassı yapraklı ot.

feylem
geniş, büyük nesne.

feylemanî
cüssesi büyük olan.

feylesof
"felsefe ile uğraşan, felsefeci. (ilm-i hikmetle meşgul olan mütefennin. dinle münasebeti olmayan gayr-ı müslim. l.r.) (bak: hükemâ)(i'lem eyyühel-aziz! bir şeyden uzak olan bir kimse, yakın olan adam kadar o şeyi göremez. ne kadar zeki olursa olsun o şeyin ahvâli hakkında ihtilâfları olduğu zaman yakın olanın sözü muteberdir. binaenaleyh, avrupa feylesofları, maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı iman, islâm ve kur'anın hakaikından pek uzak mesafelerde kalmışlardır. onların en büyüğü, yakından hakaik-ı islâmiyeye vukufu olan âmi bir adam gibi de değildir. ben öyle gördüm; nefs-ül emir de benim gördüğümü tasdik eder. binaenaleyh şimşek, buhar gibi fenni meseleleri keşfeden feylesoflar, hakkın esrârını, kur'an nurlarını da keşfedebilir diyemezsin. zira onun aklı gözündedir. göz, kalb ve ruhun gördüklerini göremez. çünki kalblerinde can kalmamıştır. gaflet, o kalbleri tabiat bataklığında çürütmüştür. m.n.)"

feylesof
filozof, felsefe ile uğraşan kişi.

feylesofâne
filizofça.

feylule
ikindiden akşama kadar olan ve mekruh addedilen uyku. (bak: kaylule)

feylûle
ikindiden akşama kadar olan mekruh uyku.

feynan
güzel uzun saçlı kişi.

feyne
zaman. saat.

feyruzec
piruze dedikleri kıymetli taş.

feytek
dülger.

feyyad
erkek baykuş. * çok yiyen adam.

feyyal
fil çobanı. file bakan kimse.

feyyaz
çok feyz veren. çok bereket ve bolluk veren. (bak: feyz)

feyyâz
çok feyiz veren.

feyyaz-ı mutlak
mutlak ve sonsuz feyiz ve bolluk sahibi. Allah.(kader herşeye bir miktar ve o miktara göre bir kalıp vermiştir. feyyaz-ı mutlak'tan aldığı feyze olan kabiliyeti, o kalıba göredir. m.n.)

feyyaz-ı müteâl
çok feyz ve bereket veren. müteâl olan Allah (c.c.)

feyyih
şiddetli adam.

feyyil
zayıf hüküm.

feyz
ölmek.

feyz
bolluk, bereket, mânevî gıda.

feyz
feyizler. inâyetler. keremler. * suyun çoğalıp taşması. * insanın içindeki gizli şeyleri saklamayıp izhar etmesi. * bir haberin fâş ve şayi' olması.

feyz ü rif'at
ilerleme, bolluk ve yükseklik.

feyza feyz
feyiz ile dolu, bol.

feyz-aver
f. feyz getiren. feyiz veren. * bolluk veren.

feyz-bahş
f. feyiz ve bereket veren, feyiz bağışlayan.

feyz-dar
f. feyizli, bol, bereketli, gür.

feyz-efza
f. feyiz artıran, bollaştıran.

feyzî
bolluk ve berekete ait ve müteallik. feyze mensub.

feyz-i safâ
neşenin feyzi, safânın bolluğu.

feyz-nak
f. feyizli, bereketli, bol.

feyz-resan
f. bolluk ve bereket getiren, feyiz bahşeden.

feyz-yab
f. bollaşan, feyiz bulan. feyze nâil olan.

feyşe
zeker başı.

feyşele
zeker başı.

feza
yıldızlar arasındaki geniş boşluk. gökyüzü. * yer geniş olmak. * açık sahra. * saha. * yerde akan su.

feza'
korku. havf. * sığınma, dehalet. * uykuda şiddetli korku ile uyanmak.

feza
artıran, çoğaltan.

fezâ
uzay.

fezâ
korku ile bağırıp çağırmalar.

fezaa
yolda ve tarlada yapılan ve höyük denilen suret.

fezâa
şiddet. * miktarından tecâvüz etmek, ölçüsünü aşmak. rezillik etmek.

fezaî
gökle alâkalı. göğe âit. geniş sahaya âit. fezaya âit ve müteallik.

fezail
faziletler, üstünlükler.

fezâil
faziletler, üstün nitelikler.

feza-neverd
f. fezâda dolaşan, boşlukta giden.

fezâ-yı feyz
feyiz sahası, feyzin fezası.

fezâ-yı ıtlâk
hudutsuz gökyüzü. nihayetsiz feza.

fezaze
ahlâkı kaba ve kerih olmak.

fezd
kan aldırmak.

fezîz
seyelân etmek, akmak.

fezleke
"hülâsa. netice. öz. icmâl. * hesap listesinde netice.(s - gerek kur'an-ı kerim olsun, gerek tefsiri olan hadis-i şerif olsun; her fenden, her ilimden birer fezleke almışlardır. bir kitab veya bir şahsın yalnız fezlekeleri ihata etmekle harika olması lâzım gelmez. bir şahıs, pek çok fezlekeleri ihata edebilir?c - bahsettiğimiz fezleke, sellemehüsselâm fezlekeler değildir. ancak, hüsn-ü isabetle münasib bir mevkide ve münbit bir yerde, işitilmemiş çok işaretleri tazammun etmekle istimal ve zer' edilen fezlekelerdir. kur'an veya hadisin aldıkları fezlekeler, bu kabil fezlekelerdir. bu kabil fezlekeler tam bir meleke ve ıttıladan sonra hâsıl olabilir ki, herbir fezleke, me'hazı olan fen veya ilmin hükmünde olur. bu ise, bir şahısda olamaz. i.i.)"

fezleke
özet.

fezr
yarmak. * ayırmak. * bozup feshetmek.fezz : yalnız şey. bir kimsenin yalnız kendi başına olması. * udûl. * geri dönmek. * buzağı. * hafif.

feş'
böğürtlen ağacına benzer bir ağaç.

feşafeş
f. hışıltı. * atılan okun, havada giderken çıkardığı ses.

feşak
sürur, neşe, sevinç, neşat.

feşan
f. saçma. neşretme. * yayıcı. serpici olan.

feşân
" ""saçan"" mânâsında son ek."

feşar
f. sıkıcı. sıkan. sıkıp suyunu çıkaran.

feşc
ayağını ayırıp apışmak.

feşel
korkak olmak.

feşfaş
yassı kılıç.

feşfeşe
uykudan uyandırmak.

feşg
dağıtmak. * vurmak.

feşga
pamuk parçası.

feşh
başına el ile vurmak.

feşil
korkak, cesaretsiz, yüreksiz.

feşil
korkaklar, cesaretsizler.

feşk
kırmak.

feşş
eritmek. * süt sağmak. * çıkarmak. * yabani olan keçiboynuzu ağacının yemişi.

fi aman-illah
allahın muhafaza, siyânet ve hıfzında.

fial
"çocuk oyunudur. (bir şeyi toprak içinde gizleyip sonra taksim edip ""hangimizin hissesinde çıkar"" diye ararlar.)"

fiam
çok kalabalık olan erkekler topluluğu.

fiat
kıymetler, değerler, bahalar.

fica
birdenbire, ansızın.

ficac
iki dağ arasında geniş yol. (bak: fecc)

ficâc
açık yer. iki dağ arasındaki geniş yol. tarik-i vâsi'.

ficâce
çiğlik, hamlık.

ficacen sübülâ
turuk-u vâsia, geniş yollar.

ficc
şam karpuzu. * tam olmamış olan meyve.

fida
dağıtmak. * atâ etmek. hediye veya bahşiş olarak vermek. * bedel vermek.

fidam
(feddâm) : su kabının üzerine koydukları süzgeç. * mecusilerin ağızlarını bağlamakta kullandıkları bez.

fidda
gümüş.

fidre
et parçası.

fidye
herhangi bir farzından birini yerine getirmeye gücü olmayan bir kimsenin cenâb-ı hak'tan özür dilemek kasdı ile, verdiği para veya sadaka. * esir veya kölelikten kurtulmak için verilen para. * fık: fakirin sabahlı akşamlı bir günlük yiyeceği.

fidye
bir suçtan veya esirlikten kurtuluş parası.

fidye-i necat
bir kimsenin esirlikten veya başına gelen bir belâdan kurtulmak için, kendisi veya kendi namına başkası tarafından mecburen verilen para vesaire hakkında kullanılan bir tabirdir. tabirin karşılığı, can kurtarma akçası demektir.

fie
kalabalık, topluluk, cemaat.

fîf
(c: efyâf- füyuf) düz yer.

figân
f. ağlayıp sızlama, bağırıp çağırma.

figan
çığlık, inilti.

figân-perver
f. feryad ettiren, bağırtan.

figân-tiz
yüksek feryad.

figâr
f. ceriha, yara. * incinmiş, yaralı, müteessir manalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dil-figâr $ : yüreği yaralı.

figen
f. yıkıcı, düşürücü, atıcı.

figende
f. yıkık, yıkılmış, düşkün.

figür
fr. oyuncunun hareketi. * resim, şekil, canlı resim. * mecaz.

figür
şekil.

fîh
(fî-h) onda, onun hakkında.

fihâk
buzağı başı.

fihal
itibarlı, seçkin ve üstün kimseler.

fiham
(fahîm ve fahm. c.) itibar ve nüfuz sahibi kişiler, ulu kimseler.

fihhîr
çok gururlanıp fahirlenen kimse.

fihi
"ona bir bakmak, incelemek lâzımdır"

fîhi
"ona bir bakmak, tetkik edip incelemek lâzımdır"

fîhi nazar(un)
"şüphe edilen bir mes'ele hakkında söylenir. ""ona bir bakmak, tetkik etmek lâzımdır"" demektir."

fîhinazarun
bir bakmak lâzım!

fihr
destesenk dedikleri taş. * taş.

fihris
(fihrist) bir dükkânda veya bir kitabın içerisinde ne bulunduğunu sıra ile gösteren liste. (kataloğ) * (c: fehâris) her nesnenin aslı. * kanun.

fihrist
içindekiler listesi.

fihriste
kitabın konularını gösteren liste.

fihristevârî
fihrist gibi.

fî-i cârî
geçer değer, muteber fiat.

fî-i maktu'
biçilmiş kıymet, kararlaştırılmış değer.

fiil
"(fi'l) müessirin te'siri. amel, iş. *gr: hâdiseye veya zamana delâlet eden kelime. (sarf bilgisinde geniş izahı vardır.) türkçede; gelme, gitme, yazma, okuma, gezme gibi kelimelere de fiil denir. (fi'l diye de yazılır.)"

fiil
iş, eylem, yüklem.

fiil
fiiller, işler, ameller.

fiilen
gerçekten, işleyerek, hakikatte.

fiilen
fiille, iş ile.

fiilî
fiille ilgili.

fiiliyât
fiiller, işler.

fîka
(c efavık-efvak) iki defa sütü sağmak arasında biriken süt.

fikak
halas, kurtulma. * bir şeyin karşılığında verilen şey.

fikar
omurga kemiği.

fikir
düşünce.

fikir
görüş alışverişi

fikir
fikirler. düşünceler.

fikr
(fikir) akıl. * re'y, istek, düşünce.

fikr
fikir, düşünce.

fikren
zihnen, fikir ile, düşünerek.

fikren
fikirce.

fikret
düşünme, tefekkür, teemmül, fikir, düşünülen şey.

fikret
düşünme.

fikretmek
düşünmek.

fikret-i beyza
münevver fikir. parlak fikir.

fikrî
(fikriye) fikir cinsinden, fikirle alâkalı. fikre âit ve müteallik.

fikrî
fikirle ilgili.

fikr-i âmiyane
bayağı fikir, alelâde düşünce.

fikr-i fâsid
bozuk fikir, fâsid fikir.

fikr-i infiradî
tek başına olmak fikri, istişâresiz iş yapmak. bir şeyi sâde kendine mal etmek fikri, hodgâmlık. (bak: himmet)

fikr-i muzmer
gizli kalmış ve dışarı vurulmamış fikir.

fikr-i ta'kib
sona erdirme, peşini bırakmama.

fikr-i vatan
vatan düşüncesi, vatan fikri.

fikriyyat
fikir ve düşünce ile olan işler.

fil
daha ziyade hindistan ve asya gibi yerlerde bulunan iri vücudlu, hortumlu bir hayvan.

fil
filler.

fil
filler.

fil suresi
kur'an-ı kerim'de 105. sure olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

fil vak'ası
kâbeyi yıkmak isteyen kumandan.

filahet
çiftçilik, tarla işleri, rençberlik, çift sürmek.

filasl
(fi-l-asl) aslında olduğu gibi.

filasl
aslı üzere.

filcümle
(fi-l-cümle) ezcümle, minelcümle. bir hayli. emsalinden beri.

filcümle
genellikle, bütünüyle.

filhakika
(fi-l-hakika) hakikatte, esasında, hakikaten, doğrusu.

filhakîka
gerçekten.

filhal
(fi-l-hâl) şimdi, hemen. * bu halde. * hadd-i zâtında.

fi'l-i basit
gr: basit fiil, tek kökten yapılan fiil. meselâ: gitmek, gelmek, olmak gibi.

fi'l-i hikâye
gr: geçmiş zamanda olmuş fakat konuşan kimsenin görmüş olduğu bir işi anlatan fiil. meselâ: okumuş idi, yazmış idi, vurdu gibi.

fi'l-i kıyasî
"gr: kurallı ve kaideli fiil. (iş'ten: işlemek; ateşten: ateşlemek gibi)"

fi'l-i ma'lum
etken fiil. öznesi yani, faili belli olan fiil.

fi'l-i mechul
gr: faili yani öznesi bilinmeyen fiil. edilgen fiil. mesela: yazılmak, içilmek, vurulmak gibi.

fi'l-i mezid
fiilin aslına harf ilâve edilen fiil.

fi'l-i mezmum
kötü, fenâ iş. livâta ve zina.

fi'l-i mutâvaat
mâlum sigasında olduğu halde müteaddi bir fiilin mechulü gibi mânası olan fiildir. (sevinmek, dövünmek gibi)

fi'l-i mün'akis
organizmanın bir uyarmaya karşı birdenbire aldığı vaziyet, refleks.

fi'l-i mürekkeb
gr: yardımcı bir fiille birleşerek tek kelime hükmüne geçen fiil. birleşik fiil. (vurabilmek, yazabilmek, okuyabilmek gibi.)

fi'l-i müsbet
gr: müsbet fiil. kendinde nefiy edatı bulunmayan fiil.

fi'l-i vücubî
yapılması gereken, lâzım olan fiil.

fi'l-i şart
şart fiili. (bak: şart)

fi'l-i şeni'
ırza vuku bulan tasallut hakkında kullanılan bir tabirdir. bununla birlikte, mutlaka cima' manâsına değildir.

fi'liyat
iş olarak yapılan şeyler, işler, fiiller.

filiz
ağaç ve çiçek fidanı, taze sürgün. * eritilip temizlenmemiş olan altun, gümüş,demir, bakır gibi külçe, ham maden. * erimiş bakır.

filk
zahmet, meşakkat. * acib emir. * parça.

fill
yağmur yağmayıp ot bitmeyen yer, otsuz yer.

fillah
Allah için.

filmedine(ti)
(fi-l-medine(ti)) : medine şehrinde.

filmesel
misaldeki gibi, meselâ.

filo
birkaç savaş gemisinden mürekkep donanma parçası. donanmanın bir kısım ve bölüğü.

filozof
filozof, felsefe ile uğraşan kişi.

fils
put, sanem.

filus
bakır paralar. * balık pulu.

filvaki'
vâki hâle göre. vakide olduğu gibi.

filvaki
olduğu gibi.

filze
parça, kıt'a.

fi-maba'd
bundan böyle, bundan sonra, bundan itibaren, bir daha.

finâ
evin önü. civar.

finâ
avlular.

finâ-i belde
beldenin civarı.

find
dağ burnu.

finhan
leğen dedikleri kap.

fintîse
kurt ve kuş ağzı.

firad
fertler, kişiler.

firak
ayrılık. ayrılmak. hicran.

firâk
ayrılık.

firar
kaçmak. kaçış.

firâr
kaçma.

firar
kaçan

firarî
kaçkın, kaçak.

firârî
kaçak.

firarî
kaçmak için yapılan seyahat

firas
çok fazla kırmızı nesne.

firâs
hayız bezi.

firaset
zihin uyanıklığı. bir şeyi çabukça anlayış kabiliyeti. bir kimsenin ahlâk ve istidadını yüzünden anlamak. firasetin bir nev'i, sebebini anlamadan ve ilham eseri olarak vücuda gelen seziştir. diğer nev'i ise kesbîdir. muhtelif huy ve tabiatları bilmek neticesinde hâsıl olur. (l.r.) * yiğitlik. * binicilik.

firâset
hızlı kavrayış.

firavan
f. bol, çok, ziyade, aşırı, fazla.

fir'avn
mısır'da, hususan hazret-i musa (a.s.) zamanında Allah'a isyan edip ilâhlık dâvasında bulunan, musa peygamber'e inanmayan hükümdar. * ilâhlık iddia eden dinsiz, azgın ve şaşkın insan. (bak: enaniyet, mumya)

firâvn
firavun.

fir'avn
fir'avunlar. mütekebbirler. imansızlar.

fir'avnî
f. firavunluk. firavun ile ilgili.

fir'avniyyet
firavun gibi oluş, isyankârlık ile Allah'ı tanımayış. inat ile Allah'a isyan edip halkı sapık yollara, dalâlete ve dinsizliğe sevke çalışmak.

firâvun
ilâhlık davası güden ünlü bir ulu önder.

firâvunâne
firavun gibi.

firâvuncuk
küçük bir firavun.

firâvuniyet
firavunluk.

firâvunmeşreb
firavunun yolunda olan.

firaz
geniş, vâsi. * ırmak ağzı. * sokak ağzı. * elbise.

firazî
f. yukarılık, yükseklik.

firaş
döşek. yatak. yere serilen şey. minder. şilte.

firâş
döşek, yaygı.

firaşiyet
karılık. * fık: birisinin karısı oluş. zevciyet.

firaş-ı istirahat
rahat döşeği.

firaş-ı kavî
fık: evli kadının firaşı mânâsına gelir bir tabirdir. (bununla bilâdavet neseb sabit olup, nefy ile neseb nefy olunmayıp, lâkin laan ile nefy olunur.) (o.t.d.s.)

firaş-ı mütevassıt
fık: ümmü veledin firaşı mânâsına gelen bir tabirdir. firaş-ı mütevassıtta bilâ davet neseb sahih olmaz.

firaş-ı sahih
fık: nikâh ve mülk-i yemine müstenid bulunan istifraş. mülk-i yemin, bir kimsenin temellükünde bulunan cariye demektir. binaenaleyh bu iki şarta dayanan istifraştan, meydana gelecek çocuk, varis addolunur. ancak, cariyeyi istifraşta husule gelen çocuğun kendisinden olduğunu müstefrişin söylemesi lâzım gelirdi. (o.t.d.s.)

firaş-ı zaif
fık: cariyenin firaşı. (bununla neseb sâbit olur) (o.t.d.s.)

firbar
ululuk, azamet. * ardınca gelicilik, peşinden gelmek.

firc
sır saklamayan kişi.

firdevs
cennette bir tabaka.

firdevs
cennetler, firdevsler. * bahçeler.

firdevsî
cennet gibi.

firenk
batılı.

firenkmeşreb
batılıların yolunda giden.

fireunî
hat, minyatür, tezhib gibi güzel san'atlarda kullanılan bir kâğıt cinsi.

firezdek
hamur yuvarlağı, hamur parçası.

firfîr
menekşe.

firfis
yaban sineği.

firib
f. aldatıcı, aldatan, kandıran manasında birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dil-firib $ : gönül aldatan. nazar-firib $ : göz aldatan.

firibende
f. kapılmış, aldanmış.

firifte
f. kandırılmış, aldanmış, aldatılmış.

firifte-dil
f. gönlü aldanmış.

firistade
f. elçi, gönderilmiş. * peygamber.

firistâdegân
f. elçi, gönderilmiş. * peygamber.

firişte
f. mâsum, suçsuz, günahsız. * melek. * mc: iyi huylu kimse.

firiştegân
f. mâsum, suçsuz, günahsız. * melek. * mc: iyi huylu kimse.

firişte-sıfat
f. iyi huylu kimse, huy ve tabiatça melek gibi olan.

firk
koyun sürüsü. * parça.

firkat
(fürkat) iftirak. dostlardan ve sâir sevdiği şeylerden ayrılış. firak. müfarakat.

firkat
ayrılık.

firkateyn
buharın icadından evvel kullanılan harp gemilerindendir. bu gemiler, güvertelerinin altında bir batarya topu hâvi olup hızlı giderlerdi. bu gemilerin üç direkleri vardı ve içlerinde mürettebatının binbeşyüzü bulanları da vardı.

firma
ing. tescil edilmiş ticarî müessese.

firnas
boynu kalın arslan. * köylü reisi.

firs
bir nevi ot.

firsa
hayız bezi.

firsad
kırmızı dut. * böğürtlen.

firsek
çekirdeğinden ayrılmayan şeftali.

firudest
f. birkaç hânendenin hep bir ağızdan usûlüne uygun olarak söyledikleri nağme.

firuz
said, hurrem, saadetli, uğurlu, muzaffer, mansur.

firuz abadî
(mecdüddin muhammed) (hi: 729 - 817) iran'ın şiraz eyâletinde firuzâbad isimli beldenin kâzrun kasabasında doğmuştur. büyük âlimlerdendir. yedi yaşında kur'anı hıfzetmişlerdi. çok seyahat etmiştir. bursa'ya geldiğinde yıldırım bayezid han tarafından kendisine fevkalâde ikrâm olundu. en meşhur eseri olan altmış ciltten müteşekkil el-lâmi lügat kitabından hülâsa ettiği kamus'tur. yemen'de kadı iken vefat etmiştir. (r. aleyh)

firuz-baht
f. şanslı, uğurlu.

firuze
nişabur'da çıkan açık mavi renkli ve kıymetli bir taş.

firuze-fam
açık mavi renkli, gök renkli.

firuzende
f. meşhur bir cins lâle.

firuze-rivak
gökyüzü, sema.

firuz-mendî
f. galebe, zafer.

firye
yalan, kizb.

firzah
göğsü geniş, etli kimse.

firzan
arif. * fen sahibi kimse.

firze
parça.

firzel
demircilerin demir kestikleri alet. kayıt.

firşat
genişlik, vüs'at. * iki ayağının arasını ayırıp genişletmek.

firşata
genişlik, vüs'at. * iki ayağının arasını ayırıp genişletmek.

fisal
ayrılmış olanlar. * yavrunun sütten kesilmesi. * kısa duvar. * insanların lehinde veya aleyhinde söz söyleyerek para toplıyan. * ana sütünden kesilmiş hayvan yavrusu (füslan, fislan şeklinde de olur.)

fisâl
ayrılmışlar.

fisâl-fuslân
* hâkim. * kale duvarından kısa duvar. * deve yavrusu.

fîsebilillah
Allah yolunda. Allah için.

fîsebîlillâh
sadece Allah için.

fisfise
yonca otu.

fisk
günah, haktan sapma.

fiskil
yarış atlarından cemeleden sonra geleni.

fisl
ahmak.

fissîk
fıskı dâim olan.

fistan
kadınların bellerinden aşağı giydikleri geniş ve uzun elbise. ayrıca arnavutlarla rumların, dizlerine kadar giydikleri kırmalı elbiseye de bu ad verilir. * direklerin güverte ıskaçalarını sudan muhafaza için üzerine kalın bırandadan çevrilen kılıf. (o.t.d.s.)

fistan
hanım elbisesi.

fitâk
çeri ve öncü olan kimse.

fitam
çocuğu sütten kesmek.

fitan
eyer örtüsü.

fiten
fitneler.

fiten
fitneler.

fitil
"eskiden ağırlık ölçüsü olarak kullanılan dirhemin kesirlerinden biri. dirhemin dörtte birine: denk; dengin dörtte birine: kırat; kıratın dörtte birine: fitil denilir. * eski fitilli tüfeklerin namlusundaki baruta ateş vermek için kullanılan kükürtlü ip veya kaytan parçası. * topa veya lâğıma ateş vermek için baruta ıslak batırılıp güneşte kurutulmuş bükme. (o.t.d.s.)"

fitne
"insanın akıl ve kalbini doğrudan doğruya, hak ve hakikatten saptıracak şey. * muhârebe. * azdırma. * karışıklık. ara bozmak. dedikodu. * küfr. fikir ihtilâfı. * şikak. kavga. * delilik. * mihnet ve beliye. * mal ve evlâd. * potada altın ve gümüşü eritmek. * imtihan ve tecrübe etmek.(mübarek islâmiyet ve nurani asr-ı saadetin başına gelen o dehşetli kanlı fitnenin hikmeti ve vech-i rahmeti nedir? çünki onlar, kahra lâyık değil idiler?elcevab: nasılki baharda dehşetli yağmurlu bir fırtına, her tâife-i nebatatın, tohumların, ağaçların istidatlarını tahrik eder, inkişaf ettirir; herbiri kendine mahsus çiçek açar; fıtri birer vazife başına geçer... öyle de: sahabe ve tâbiînin başına gelen fitne dahi, çekirdekler hükmündeki muhtelif ayrı ayrı istidatları tahrik edip kamçıladı; ""islâmiyet tehlikededir, yangın var!"" diye her tâifeyi korkuttu. islâmiyetin hıfzına koşturdu. her biri, kendi istidadına göre, câmia-ı islâmiyetin kesretli ve muhtelif vazifelerinden bir vazifeyi omuzuna aldı, kemâl-i ciddiyetle çalıştı. bir kısmı hadislerin muhafazasına, bir kısmı, şeriatın muhafazasına, bir kısmı hakaik-ı imâniyenin muhafazasına, bir kısmı kur'anın muhafazasına çalıştı ve hâkeza... herbir tâife bir hizmete girdi. vezaif-i islâmiyette hummalı bir surette sa'yettiler. muhtelif renklerde çok çiçekler açıldı. pek geniş olan âlem-i islâmiyetin aktârına, o fırtına ile tohumlar atıldı; yarı yeri gülistana çevirdi. fakat, maatteessüf o güller ve gülistan içinde ehl-i bid'a fırkalarının dikenleri dahi çıktı.güya dest-i kudret, celâl ile o asrı çalkaladı, şiddetle tahrik edip çevirdi, ehl-i himmeti gayrete getirip elektriklendirdi. o hareketten gelen bir kuvve-i anil-merkeziye ile pek çok münevver müçtehidleri ve nurani muhaddisleri, kudsi hâfızları, asfiyâları, aktabları âlem-i islâmın aktarına uçurdu, hicret ettirdi. şarktan garba kadar ehl-i islâmı heyecana getirip, kur'an'ın hazinelerinden istifade için gözlerini açtırdı... m.)"

fitne
kargaşa, karışıklık.

fitne
fitneler.

fitne-âmiz
f. fitne çıkaran, fesat karıştıran.

fitne-cihan
f. fitne koparan, fesat karıştıran, bozgunculuk yapan.

fitne-cu
f. fesat arayan.

fitne-engiz
f. fitne çıkaran.

fitneengiz
fitne sesebi olan.

fitne-i âhirzaman
"âhirzamandaki fitne. deccal fitnesi.(rivayette var ki: ""fitne-i âhirzaman o kadar dehşetlidir ki, kimse nefsine hâkim olmaz. "" bunun için binüçyüz sene zarfında emr-i peygamberîyle bütün ümmet o fitneden istiaze etmiş, azâb-ı kabirden sonra $ vird-i ümmet olmuş. allahu a'lem bissavab, bunun bir te'vili şudur ki: o fitneler nefisleri kendilerine çeker, meftun eder. insanlar ihtiyarlarıyla, belki zevkle irtikâb ederler. meselâ: rusya'da hamamlarda, kadın erkek beraber çıplak girerler ve kadın kendi güzelliklerini göstermeğe fıtraten çok meyyal olmasından seve seve o fitneye atılır, baştan çıkar ve fıtraten cemalperest erkekler dahi, nefsine mağlup olup o ateşe sarhoşane bir sürur ile düşer, yanar. işte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebâirleri ve bid'aları, birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafına toplar, sersem eder. yoksa cebr-i mutlak ile olsa ihtiyar kalmaz, günah dahi olmaz. ş.)"

fitne-kâr
f. ortalığı bozmağa çalışan. fitneci. fesâd verici. fitne çıkarmak isteyen.

fitnet-üd dehma
(fitnetüddehmâ) küfürde olmak, kara fitne. rezil olmak.

fitr
baş ile şehâdet parmaklarının araları.

fitrak
f. atın terkisi, terki kayışı, eyerin ardındaki tasma.

fitre
imtihan. * belâ, musibet.

fitret
karanlık dönem, vahyin kesildiği mânevî buhran zamanı

fityan
delikanlılar, yiğitler, bahadırlar, gençler, mertler.

fitye
gençler. genç yiğitler.

fî-zamanina
devrimizde. zamanımızda.

fizar
f. ağlayıp inlemek. sesli ağlamak.

fîzâr
inilti, inleme.

fizr
koyun sürüsü. * yaşlı, ihtiyar kimse.

fizyoloji
doku ve organların vazifelerini ve bu görevlerin nasıl yapıldığını inceleyen ilim kolu.

flama
mızrak ve süngü ucuna takılan, gemi direğine çekilen ince bayrak.

flandra
harp gemilerinin ve bilumum beylik gemilerin grandi direklerine çekilen ensiz ve uzun şerit sancaklar.

fobi
(fobya) fr. bâzı hal veya şeylere karşı duyulan hastalık halindeki korku.

fobi
bazı şeylere karşı duyulan korku.

fonoğraf
fr. gramofonun ilk şekli. ses cihâzı. sesi alıp tekrar veren âlet.

fonoğraf
teyp.

forma
fr. cüz. kısım. parça. * şekil. biçim. askeri nişan. rütbe işareti. * bükülünce 8, 16, 32 sayfa olan kitap dizgisi.

forma
bölüm, elbise.

formalite
fr. resmi işlerin gerektirdiği muameleler.

forsa
buharlı gemilerin icadından evvel yelkenli gemilerde kürek çekmeğe mahkum harp esirleri. bunlar, kaçmamaları için birer ayakları güvertelere çakılı bulunurlardı. ayaklarından bağlı olmaları münasebetiyle bunlara payzen namı da verilirdi. bununla birlikte payzen tabiri, daha çok cürüm ve cinayet erbabından küreğe mahkum olanlar hakkında kullanılırdı. harp esirlerinin gençleri ve çocukları, saraylara ve acemi olanları kışlalarına verilir, yirmi yaşından yukarı olanları da küreğe konulmak üzere tersaneye gönderilirdi. gemilerde harp esirlerine kürek çektirmek âdeti 15 ve 16. yüzyıllarda çok revaç bulmuştu. venedik, ceneviz, barselona, cezayir, malta ve osmanlı kaptanları, harp esirlerine, hatta mensub oldukları milletlere karşı vuku bulan muharebelerde bile zorla kürek çektirerek, bu tarik ile harbi kazanmağa çalışırlardı. (o.t.d.s.)

fosil
"fr. eski jeolojik devirlerde toprağa gömülerek kalmış bitki, hayvan; bunların parçaları veya izleri."

foya
itl. gizli oyun, hile. göz boyacılığı, sahtekârlık. * elmasların yuvalarında yatağına konulan ince madeni yaprak.

foya
aldatıcı süs, hile.

foştına
eskiden tuna nehrinden istifade edenlerden alınan su resmi.

fransız
büyük fransız ihtilâli (bk. bilgiler - fransız ihtilâli)

frengî
batı dili, batı ile ilgili.

frengî
avrupa hastalığı

frengistan
f. avrupa, garb âlemi, batı memleketleri.

frengistân
batı ülkeleri.

frenk
avrupalı. fransız. (ey bu vatan gençleri! frenkleri taklide çalışmayınız!... ayâ avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetden sonra, hangi akıl ile onların sefahet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? yok! yok! sefihane taklid edenler, ittiba değil, belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşlerinizi idam ediyorsunuz. âgâh olunuz ki!... siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz!... çünki şu surette ittibaınız, milliyetinize karşı bir istihfaftır ve millete bir istihzâdır! l.)

frenk
avrupalının giydiği şapka

frenk sakalı
eskiden frenkleri taklid suretiyle bırakılan sakal hakkında kullanılan bir tabirdi. çeneye gelen kısım uzunca bırakılıp, yukarı tarafları kısa kesilen veya traş edilen sakal demektir.

frenkmeşreb
batılıların izinde giden.

frenkvâri
f. frenk gibi.

fua
keler, kertenkele. * her nesnenin evveli. * şiddetli koku. güzel koku.

fuad
kalb, gönül, yürek.

fuâd
kalb, gönül.

fuâd
kalbler. gönüller.

fuadî
gönül ve kalble alâkalı.

fuak
can çekişme. * midenin çekilip toplanması. * hıçkırık.

fuala
fâiller, özneler, işi yapmış olanlar.

fudala
faziletliler. fâzıllar.

fudalâ
üstün nitelikli kimseler.

fuhem-fuhum
kömür. * karanlık.

fuhul
büyük âlimlerin ileri gelenleri. emsalinden üstün olanlar. (bak: fahl)

fuhûl
büyükler, ileri gelenler.

fuhul-i müfessirîn
tefsircilerin en ileri gelenleri, müfessirlerin en önde olanları.

fuhul-i ulema
ilim ve faziletçe emsallerinden üstün olan âlimler.

fuhul-i şuara
şâirlerin en üstünleri.

fuhuş
zina, haram fiil, günahlı iş.

fuhş
edeb ve terbiyeye uymayan hareket. * haddini aşmak. çirkin, kötü. iş ve sözde taşkınlık. haram. * çok günah ve çok fena bir fiil olan zina.

fuhş
edebe aykırı hareket, haram, zina.

fuhş
çok çirkin işler, günahlar.

fuhşiyât
çirkin işler, günahlar.

fuhşiyyat
çok çirkin işler, günahlar.

fukâ
ok gezi.

fukaha
fakihler. fıkıh âlimleri. (bak: fıkıh)

fukahâ
islâm hukuku âlimleri.

fukara
yoksullar, fakirler.

fukarâ
fakirler.

fukara-perver
f. fakire bakan. fukarayı koruyan.

fukara-yı sâbirîn
sabreden ve avuç açmayan fakirler.

fukka'
ekseriya şerbet içilen kap. * yağmur suyunun üstünde olan kabarcık ve köpük.

fukm
(fukum) çene.

fuku'
çok sarı olmak. * safi olmak.

fukve
ok gezi.

ful
bakla. fasulye.

fulad
çelik.

fum
buğday.

funduk
fındık. * misafirhane, han. otel.

furag
f. ışık, ziya, parıltı.

furkan
"hak ile bâtılı birbirinden ayıran. iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı farkedip ayıran. * kur'an-ı kerim. * kur'an-ı kerim'in 25. suresinin ismi.(furkan; ayırmak, ayırd etmek mânalarından masdardır. ekseriyetle fark ma'kulâtta, tefrik mahsusatta kullanılır. sonra furkan, fârık veya mefruk mânasına da gelir. bu suretle mühim davaları hall ü fasleden kat'i bürhanlara, mu'cizelere furkan ıtlak olunur. bu mâna ile kur'an-ı kerim'in bir ismi de ""el-furkan'dır. e.t.)"

furkân
hak ile batılı ayıran kurân.

fursa
içmek, şirb. * nöbet.

fursat
müsait an, elverişli durum, uygun zaman, elden kaçırılmayacak faydalı hâl veya vakit. nöbet.

fursat-cû
f. fırsat bekleyen, fırsat arıyan.

fursat-yâb
f. eline fırsat geçen, fırsat bulan.

furu'
bit. * yüksek yer.

furude
f. alçaklık, âdilik, hasislik. * kavrulmuş, yanmış. * alçak, âdi, deni, hasis.

furus
içmek, şirb. * nöbet.

fusaha
fasih kimseler. güzel ve usule uygun konuşabilenler. güzel söz söyleme kabiliyetinde olanlar.

fusahâ
düzgün ve güzel kanuşanlar.

fussilet
(fasıl. dan) ayırd edilmiş, izâh ve tafsil edilmiş.

fussilet suresi
kur'an-ı kerim'in 41. suresidir. mekkî'dir. secde, sure-i akvat ve mesabih suresi de denir.

fustat
(fistat) göçebelerin kıldan yapılan çadırı. büyük çadır. * kapıya asılan perde. * cemaat.

fustat
kıldan yapılan büyük çadır.

fus'ul
akrep. yaramaz, kötü kimse.

fusul
fasıllar. mevsimler. bölükler. kısımlar.

fusûl
fasıllar, mevsimler, kısımlar.

fusul-ü erbaa
dört fasıl olan, ilkbahar, yaz, sonbahar, kış mevsimleri.

fusus
yüzük taşları. (bak: fass)

futa
f. hamamlarda kullanılan bir kumaş cinsi. * peştemal. havlu.

futr
(fitre) yaratmak, halk.

futtâk-fevatik
eline fırsat geçtikçe adam öldüren kimse.

futtâk-fevatik
eline fırsat geçtikçe adam öldüren kimse.

futunc
yarpuz denilen ot.

futur
yarıklar. çatlaklar.

fuul
fal tutmak.

fuvâk
hıçkırıklar.

fuzala
faziletliler. fâzıllar.

fuzaz
ayrılmış ve dağılmış nesne.

fuzla
(müe.) daha, en faziletli. çok faziletli.

fuzlâ
en faziletli.

fuzuh
gizli işlerin zahir olup açığa çıkması.

fuzul
fazla şey. lüzumsuz söz.

fuzulat
ziyade olup işe yaramayan şeyler. fazlalıklar.

fuzulen
yersiz, usulsüz, haksız olarak.

fuzulî
fazladan olup boşu boşuna söylenen söz. işe yaramayan. boşu boşuna. * boşboğaz. ahmak. vazifesinden hariç lüzumsuz şeye teşebbüs eden. * haksız olarak fiile çıkarılan iş. * fık: şer'î izin olmadığı halde diğer bir kimsenin hakkında tasarruf eden kimse. * büyük bir şâir ismidir. türk divan edebiyatı'nın birçok sahalarında kuvvetli te'sir ve nüfuz sâhibi olan bu büyük şâir, azeri-osmanlı edebiyatı kurucularındandır. türkçe, arabça, farsça manzum ve mensur birçok eserler yazmıştır. leylâ ile mecnun mesnevisi meşhurdur. milâdi 16. asırda yaşımış ve tâundan 1555'de vefat etmiştir. asıl adı mehmed'dir.

fuzûlî
büyük bir divan şairi.

fuzûlî
gereksiz, fazlalık.

fuzûlîyâne
gereksiz ve fazlalık olarak.

füccar
günahkârlar. açıktan günah işleyenler.

füccâr
günahkârlar.

füc'e
ansızın, birdenbire.

füc'eten
apansızın. birdenbire. ansızın. hiç beklenmedik anda.

fücêten
birdenbire.

fücle
turp.

fücre
suyun çıkıp aktığı yer.

fücur
günah. zina. namusları pây-mâl etmek gibi şeytanî iştiha. dinsiz ve ahlâksızların durumu.(fücur, haktan udul etmek, hak yolunu yarıp nizamından çıkarak fısk u isyana düşmektir. bilhassa zina etmek, yalan söylemek, edebsizlik etmek mânasına isimlendirilir. e.t.)

fücûr
günah, zina, sapma.

füdr
zayıf. * âciz, güçsüz. * yaşlı dağ keçisi.

füds
örümcek.

füfs
kırman dağlarında bulunan bir taife.

fügen
f. yıkıcı, atıcı, düşürücü.

fühud
pars denilen canavar. * semer ortasındaki mıh. * gafil olmak.

fükâhât
hoşa giden söz, lâtife, şaka, mizah.

fükahet
hoşa giden söz, lâtife, şaka, mizah.

füku
üzüntü veya kızgınlıktan dolayı başını aşağı eğip, nereye gittiğini bilmeden gitmek.

fükuk
yaşamak. * kocalmak, ihtiyarlamak. * ayrılmak.

fülc
fevz ve zafer. * yarık.

fülfül
karabiber.

fülfül-i tavil
uzun biber.

fülgur
kuzukulağı dedikleri ot.

fülk
gemi, sandal, kayık.

fülleyk
bir şeftali cinsi.

füls
(fels) mangır, akça, pul.

füls-i ahmer
bakır sikke, kızıl mangır.

fülû'
yarıklar.

füluc
fevz ve zafer. * yarık.

füluh
yarmak, şakk. * kesmek.

fülus
bakır paralar. * balık pulu.

fülûs
bakır paralar.

fülüz-eflâz
parça, kıt'a.

fündak
hesap defteri.

fünuh
su içerken tamamen kanmadan vaz geçmek.

fünuk
inat etmek.

fünun
fenler, ilimler. (bak: fenn)

fünûn
fenler, ilimler, hünerler.

fünun-u ekvân
kâinata dair fenler. âlemlere, vücudlara, keyfiyetlere dair olan fenler.

fünun-u kevniye
kevne (kâinattaki fizikî, kimyevî ve hayatî hâdiselere) dair fenler.

fürade
yalnızlık.

fürafür
kulağı yırtık kişi.

füraga
nutfe, meni.

fürakıs
galiz ve şiddetli nesne.

für'al
sırtlan eniği.

fürânis
boynu kalın arslan. * köylü reisi.

fürat
tatlı su. * fırat nehri.

fürayık
yumuşak bedenli güzel yiğit.

fürce
medhal, girecek yer, boşluk, açıklık, çatlaklık.

fürce
girecek yer, yarık.

fürfur
semiz, besili koç. * bir kuşun adı.

fürhüd
arslan eniği. * yüzü güzel oğlan. * kaba şiş.

fürkan
"hak ile bâtılı birbirinden ayıran. iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı farkedip ayıran. * kur'an-ı kerim. * kur'an-ı kerim'in 25. suresinin ismi.(furkan; ayırmak, ayırd etmek mânalarından masdardır. ekseriyetle fark ma'kulâtta, tefrik mahsusatta kullanılır. sonra furkan, fârık veya mefruk mânasına da gelir. bu suretle mühim davaları hall ü fasleden kat'i bürhanlara, mu'cizelere furkan ıtlak olunur. bu mâna ile kur'an-ı kerim'in bir ismi de ""el-furkan'dır. e.t.)"

fürkat
(firâk) ayrılık.

fürraa
kalem silmekte kullanılan bez.

fürre
katılık, şiddet. * evvel.

fürs
doğu kavimleri.

fürsiyyat
fars dili ve edebiyatı bilgisi.

fürtum
pabuç burnu.

fürtuse
hınzır burnu.

füru
f. aşağıda. âciz. beceriksiz. geride kalmış... mânaları ifade eder, kelimenin önüne veya sonuna getirilerek ek olarak kullanılır.

füru'
bir kökten ayrılmış kısımlar. dallar. budaklar. * bir sülâleden gelmiş torunlar. çocuklar. * fık: cüz'î hüküm ve kaideler. ahkâm-ı cüz'iyye.

fürû
dallar, kollar, çocuklar, torunlar.

füruat
kökten ayrılan kısımlar. füru'lar. esastan olmayıp geniş bilgide ortaya çıkan mes'eleler.

fürûat
ayrıntılar.

füru-berde
f. öne eğilmiş, aşağı eğilmiş.

füruc
çatlaklık, yarık. * geçit, kapı. * boşluk. * ayıp, kusur.

fürug
ışık. ziya. aydınlık. nur.

fürug-efşan
f. ışık saçan.

füruht
f. satım. satış.

füruhtar
f. satıcı.

füruk
farklar. ayırma vasıfları. alâmetler.

füru-mande
f. yorgun. bitkin. * şaşkın, şaşırmış. * âciz, beceriksiz. * aşağıda, geride kalmış olan.

füru-mandegî
f. yorgunluk, bitkinlik. beceriksizlik.

füru-maye
soyu alçak. kötü soylu. sütü bozuk.

fürun
ekmekçi fırını.

füru-nihade
f. indirilmiş, tenzil edilmiş.

fürusî
f. iyi binici, ata iyi binen.

fürut
haddini tecavüz eden. * israf. * zayi. * yüksek mevzi.

füruz
f. parlatan. nurlandıran.

füruzan
f. parlak, parlayıcı, parlayan.

füruş
f. satan. satıcı.

füruş
" ""satan, taslayan"" mânâsında son ek."

fürûş
döşemeler, yaygılar.

fürza
ırmak kenarından başka yere su gitmesi için açılan gedik. deniz kenarında gemilerin durmasına mahsus yer. liman.

fürzel
sırtlan eniği.

fürzum
yuvarlak ağaçtan yapılıp, üstünde bir şey yontmağa mahsus dülgerler örsü.

füsa
yellenmek.

füsafis
keneye benzer murdar kokulu bir böcek. * tahta kurusu.

füsat
(füstât) kıl. büyük çadır. * kapıya asılan perde. * cemaat. * mısır'da bir mahallin adı.

füseha
fasih kimseler. güzel ve usule uygun konuşabilenler. güzel söz söyleme kabiliyetinde olanlar.

füsehâ
güzel ve düzgün konuşanlar.

füseyfisa
küçük boncuk taneleriyle veya taş ve cam parçalarıyla süslenmiş satıh.

füsham
göğsü geniş olan.

füshat
vüs'at, genişlik, açıklık.

füshat-kede
f. geniş yer.

füshat-serây
f. geniş yer, geniş saray.

füshat-zâr
f. geniş yer.

füslân
hurma ağaçlarının küçüğü. * her nesnenin kemi ve yaramazı.

füsuk
(fısk. dan) yalancılık. doğruluk ve itatten ayrılmak. sıdk u taatten huruc.

füsûk
haktan sapma, doğrudan ayrılma.

füsul
fasıllar. mevsimler. bölükler. kısımlar.

füsun
f. şaşırtıcı, hayret verici ve kendine cezbedici bir güzellik. * büyü.

füsûn
büyüleyici güzellik.

füsunger
f. sihirbaz.

füsunkâr
f. büyüleyici. cezb ve celbedici. hayranlık verici.

füsûnkâr
büyüleyici.

füsunperver
f. büyüleyici, hayranlık verici, cezbedici, celbedici.

füsunsâz
f. büyüleyici, câzibedâr.

füsus
nükte, maskaralık.

füsürde
f. donmuş, sertleşmiş. müncemid.

füsürde dil (efsürde dil)
kalbi donmuş. hissiz. kalbi katılaşmış.

fütade
f. mübtelâ, tutkun. * biçare, zavallı. * düşkün, düşmüş.

fütâdegân
f. mübtelâ, tutkun. * biçare, zavallı. * düşkün, düşmüş.

fütaha
hükmetmek.

fütan
f. düşen, düşerek.

fütar
kesmez kılıç.

fütat
parçalanmış ve dağılmış olan şey. * her nesnenin ufağı, parçası.

füteh-fütuh-fethât
kaşı olmayan halka yüzük. * büyük yüzük. * tavşancıl kuşu.

füteh-fütuh-fethât
kaşı olmayan halka yüzük. * büyük yüzük. * tavşancıl kuşu.

fütl
kolları göğsünden uzak olan kimseler.

füttak
fırsat buldukça adam öldürenler.

fütuh
fetihler. * (c: fütuhât) açılmak. * yardım. * lütf-u ilâhîye ulaşmak. * zafer. galibiyet. * açıklık. gönül ferahlıkları.

fütuh
fetihler, zaferler, galibiyetler.

fütuhat
fetihler, zaferler, galibiyetler.

fütûhât
fetihler, açmalar.

fütun
imtihan ve tecrübe etmek. * birbiri ardınca mihnete ve şiddete düşmek.

fütur
yeis. ümidsizlik. usanç. * zaaf. * keder, gam. * gevşeklik.

fütur
bezginlik, gevşeklik.

fütur
usanç, gevşeklik vermek

fütüvvet
dostlara afv ve safh ile muamele. * yiğitlik. cömertlik. lütuf ve ihsankârlık. * kerem ve seha. * soy temizliği.

fütüvvet
iyi geçim, ihsan.

fütüvvet-mend
f. elaçıklık, cömertlik.

füus
iki yüzlü baltalar.

füvak
hıçkırık.

füvâk
iki sağım arasında devenin memesinde sütün birikmesi. * rahat. * rücu. * uzun boyunlu bir nevi su kuşu.

füvek
pamuk. * tırnakta olan beyazlık. * hurma çekirdeği içinde olan beyaz tane. (hurma ağacı ondan biter). * çekirdek içinde olan yufka kabuk. * şey.

füvel
bakla. * sırtlan eniği.

füveysika
fare.

füvfe
pamuk. * tırnakta olan beyazlık. * hurma çekirdeği içinde olan beyaz tane. (hurma ağacı ondan biter). * çekirdek içinde olan yufka kabuk. * şey.

füvh
hoş koku.

füvk
ok gezi. * rum meliklerinden birinin adı.

füvle
bakla. * sırtlan eniği.

füvm
buğday. hınta.

füvr
geyik.

füvve
kızıl boya dedikleri damarlar.

füvvehe
ırmak ağzı. * sokak ağzı.

füyak
su kuşlarından uzun boyunlu bir kuş.

füyuc-feycân
haber getiren peyk.

füyul
filler.

füyuz
feyizler. inâyetler. keremler. * suyun çoğalıp taşması. * insanın içindeki gizli şeyleri saklamayıp izhar etmesi. * bir haberin fâş ve şayi' olması.

füyûz
feyizler, mânevî ihsanlar.

füyuzat
feyizler. inayetler. füyuzlar. mânevi tecelliler.

füyûzât
feyizler, mânevî gıdalar.

füzud
f. çoğaltan, ziyadeleştiren, artıran. muhabbet-füzud $ : muhabbet artıran, sevgi artıran.

füzul
ganimetten artıp taksimi mümkün olmayan şey.

füzulat
(bak: fuzulât)

füzûlât
gereksiz ve faydasız şeyler.

füzun
(efzun. dan) f. çok. fazla.

füzunî
f. fazlalık, aşırılık, ziyadelik, çokluk.

füzun-ter
f. pek fazla, pek çok.

füşag
sarmaşık otu.

füşv
aşikâre ve zâhir olmak. görünmek.

füşürde
f. direnen, inad eden, ısrar eden.

füşürde-kadem
f. ayak direyen, inad eden, ısrar eden.

fıdda
gümüş.

fıdda-i hâlise
hâlis ve saf gümüş.

fıkarât
kıssalar, fıkralar, küçük hikâyeler. * fasıllar, bölümler, kısımlar. * cümleler, parağraflar. * omurga kemiklerindeki boğumlar.

fıkarât-ı anife
mezkur cümleler, yukarıda geçmiş olan cümleler.

fıkarât-ı kataniye
tıb: bel omurları.

fıkarât-ı latife
hoş ve lâtif hikâyeler.

fıkarât-ı müntehabe
seçkin hikâyeler.

fıkarât-ı rakabiye
tıb: boyun omurları.

fıkdan
yokluk. * bir şeyin belirsiz olması. yitirmek.

fıkdan
yokluk, bulunmama.

fıkdan-ül ahbab
ahbab yokluğu. ahbabsızlık.

fıkdan-ı akl
akıl azlığı, salaklık, ahmaklık.

fıkdan-ı imkân
imkân azlığı, imkânsızlık.

fıkdan-ı nukud
para darlığı, parasızlık.

fıkh-ı ekber
yüksek fıkıh. dinî bilgilerin en mühim olanı. imana dair ilim. * imam-ı azam hazretlerinin meşhur eserinin ismi.

fıkra
yazıda bir bahis. * parağraf. * kanun maddelerinden her bir kısım. * kısa haber. * küçük hikâye. * omurga kemiklerinin her biri. * bend. * kıssa. * gazetelerde gündelik hâdiselerin kısaca yazılmış şekli.

fıkra
kısa yazı, küçük hikâye, nükteli hikâyecik.

fıkra
kıssalar, fıkralar, küçük hikâyeler. * fasıllar, bölümler, kısımlar. * cümleler, parağraflar. * omurga kemiklerindeki boğumlar.

fıkra-hân
f. hikâye söyliyen, fıkra anlatan.

fıkıa
bir cins beyaz yumuşak mantar.

fıkıh
"(fıkh) derin ve ince anlayış. bir şeyi, hakkı ile, künhü ile bilmek. insanlar arasındaki ilişkilerle ilgili olarak dinî hükümleri ayrıntılı delilleriyle bilmek. müslümanlar, müslüman olmaları itibariyle Allah'ın emirlerine tâbidirler, uyarlar. fıkıh ilmi, hangi şartlarda Allah'ın hangi emrinin nasıl uygulanacağını inceler. * bilmek, anlamak. * kapalı bir şeyin hakikatına nazarı infaz edebilmek. * kendisine hüküm taalluk eden hafi bir mânaya muttali' olmak. * ıst: islâm hukuku. * insanın amel ciheti ile lehine ve aleyhine olan şer'i hükümleri bir meleke halinde bilmesi. diğer bir ta'rif ile: ameliyata; yâni, ibadet, ukubat ve muamelâta âit şer'î hükümleri mufassal delilleri ile bilmek. bu ahkâmı bilmeğe ""fakahet"" ve bu ahkâmı böylece bilen zata da ""fakih"" denir. cem'i ""fukahâ""dır. fıkıh ilmini tahsil etmeğe de ""tefekkuh"" denir... (ıst. fık. k. cilt:1, sh: 20)"

fıkıh
ince anlayış, islâm hukuku.

fırak
fırkalar, partiler. * alaylar, bölükler. * cennetler. * ehl-i sünnet cemaatından ayrılan mezhebler.

fırâk
fırkalar, partiler, bölükler.

fırak-ı dâlle
dalâlete gitmiş fırkalar. dalâlette kalmış cemaatler.

fırak-ı siyasiye
siyasî fırkalar, siyasî partiler.

fırat
ön asya'nın en büyük nehridir. diyadin civarında çıkar, anadolu'nun doğu taraflarına kadar gelip mezopotamya'yı dolaştıktan sonra ırak'ta dicle ile birleşerek basra körfezi'ne dökülür.

fırfıra
topaç.

fırfıra
topaç.

fırka
parti. insan grubu. kısım olmak ve ayrılmak. bölük. * tümen.

fırka
parti, bölük.

fırka
parti mutaassıpları, parti bağnazları

fırka
fırkalar, partiler. * alaylar, bölükler. * cennetler. * ehl-i sünnet cemaatından ayrılan mezhebler.

fırka-i askeriye
askerî fırka, tümen.

fırka-i nâciye
kur'an-ı kerim'e ve sünnet-i seniyeye sıkı sıkıya bağlı olup ehl-i sünnet ve cemaat yolundan ayrılmayan müslümanlar. bunlar kıyamete kadar lütf-u ilahî ile devam eder.

fırka-i siyasiye
siyasî parti.

fırsat
müsait an, elverişli durum, uygun zaman, elden kaçırılmayacak faydalı hâl veya vakit. nöbet.

fırtına
şiddetli rüzgârla denizin dalgalanıp karışması. * rüzgârın çok şiddetli esmesi.

fırtına
şiddetli rüzgâr, korkutucu dalgalanma.

fırışka
bütün yelkenleri camadana vurmaksızın kullanabilmeğe münasib olan rüzgâr hakkında söylenilen bir tabirdir. bu rüzgârın, saniyedeki sür'ati 5-12 metredir.

fısad
kan alma, hacamet.

fısal
ayrılmışlar.

fısfısa
yaş yonca.

fısfıs-fesâfıs
yaş yonca.

fısh
nasârâ bayramı.

fısk
"haddini tecavüz. günah. haktan ayrılmak. * fık: Allah'ın emirlerini terk ve o'na isyan etmek ve doğru yoldan sapıp çıkmak. böyle olanlara şeriat dilinde ""fâsık"" denir.(fısk; haktan udul, ayrılmak; hadden tecavüz, hayat-ı ebediyeden çıkıp terketmektir. fıskın menşei; kuvve-i akliye, kuvve-i gazabiye, kuvve-i şeheviye denilen üç kuvvetin ifrat ve tefritinden neş'et eder. evet ifrat veya tefrit, delillere karşı bir isyandır. yani sahife-i âlemde yaratılan delâil, uhud-u ilâhiyye hükmündedir. o delâile muhalefet eden, cenab-ı hak'la fıtraten yapmış olduğu ahdini bozmuş olur. ve keza ifrat ve tefrit, hayat-ı nefsiye ve ruhiyenin maraz ve hastalığını intac eden esbabdandır. buna, fıskın birinci sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. ve keza, ifrat ve tefrit, hayat-ı içtimaiyeye karşı isyan ateşini yakan iki âmildir. evet, bu âmiller hayat-ı içtimaiyeyi nizam ve intizam altına alan râbıtaları, kanunları keser atar. evet şehvet veya gazab, haddini aşarsa, ırz ve namuslar pay-mal olur, masumlar mahvolur. buna da, fıskın ikinci sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. ve keza, dünya nizamının bozulmasını intac edip fesad ve ihtilâle sebebiyet veren iki ihtilâlcidirler. buna dahi fıskın üçüncü sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. evet fâsık olan kimsenin kuvve-i akliye ve fikriyesi i'tidali kaybedip safsatalara düşerse, itikadâta ait râbıtaları kesmekle, hayat-ı ebediyesini yırtar atar. ve keza, kuvve-i gazabiyesi hadd-i vasatı tecavüz ederse, hayat-ı içtimaiyenin hem yüzünü, hem astarını yırtar, altüst eder. ve keza, kuvve-i şeheviyesi haddi aşarsa, heva-i nefse tâbi olur, kalbinden şefkat-i cinsiye zâil olur, kendisi berbad olacağı gibi başkalarını da berbad edecektir. bu itibarla, fâsıklar hem nev'inin zararına, hem arzın fesadına çalışmış olur. i.i.)(şer'an fıskın üç mertebesi vardır: birincisi, günahı çirkin addetmekle beraber ara sıra irtikâb etmek; ikincisi, üzerine düşerek inhimak ile yapmak; üçüncüsü, çirkinliğini inkâr ederek yapmaktır. bu üçüncü tabaka küfür mertebesidir. fâsık bu hâle gelmedikçe ehl-i sünnet mezhebinde mü'min namı kendisinden selbolunmaz. binaenaleyh fâsık vasfı içinde kâfirler bulunabileceği gibi, imanını zayi etmemiş olanlar da bulunabilir. e.t.)"

fısk
günah, haktan sapma.

fısk u fücur
Allah'a isyan içinde olmak, günah işlemek.

fıskıye
suyu muhtelif şekillerde yukarıya doğru fışkırtan ve ekseriya havuzların ortasında yapılan borunun üzerindeki aletin adıdır. buna, arapçası olan fevvare denildiği gibi, türkçe olan fışkırak da denilir.

fıskıyye
fıskiyeler. * çocukların oynadıkları su püskürten oyuncaklar.

fıssa
yonca dedikleri ot.

fıtam
çocuğu veya yavruyu sütten kesme.

fıthıl
âdem aleyhisselâm'ın yaratılışından evvel olan zaman.

fıtnat
cibillî ve fıtrî ve âni anlamak ve idrak etmek. * hikmet. * zekâvet, basiret, tedbir, fatânet, zeyreklik. fıtnet diye de okunur. (zıddı: gabâvet'tir.)

fıtnat
yaradılıştan gelen iyi anlama kabiliyeti.

fıtne
akıllılık. idrak ve anlayışı kuvvetli olmak. (bak: fıtnat)

fıtr
oruç açmak, iftar etmek.

fıtra
(fitre) fıtrat sadakası, yaradılış atiyyesi.

fıtra
fitre, her zenginin vermesi gereken sadaka.

fıtrat
yaradılış, tıynet, hilkat. (bak: evamir-i tekviniye)

fıtrat
yaradılış.

fıtraten
yaradılıştan, fıtrî olarak.

fıtraten
yaradılıştan.

fıtrat-ı ilâhiye
"san'at-ı rabbaniye ve kudret-i ilâhiyenin dâima değişen bir defteri olan ve yanlış olarak ""tabiat"" namı verilen cenab-ı hak'ın fıtrat kanunları ve mahlukatın yaradılışı."

fıtrat-ı selime
selim fıtrat. kusursuz sağlam huy. * ahlâk, din. haram ve çirkin işlerden uzak ahlâk. * noksansız yaradılış.

fıtrî
"doğuştan, yaradılıştan, fıtrata âit ve müteallik. hayat kanunlarına uygun.(evet hz. muhammed'in (a.s.m.) getirdiği şeriatın hakaikı, fıtratın kanunlarındaki müvazeneyi muhafaza etmiştir. içtimaiyatın râbıtalarına lâzım gelen münasebetleri ihlâl etmemiştir. zaman uzadıkça aralarında ittisal peyda olmuştur. bundan anlaşılır ki; islâmiyet nev'-i beşer için fıtrî bir dindir. ve içtimaiyatı tezelzülden vikaye eden yegâne bir âmildir. s.)"

fıtrî
yaradılışla ilgili.

fıtrî
insanın fıtratındaki şiddetli sevgi, aşk

fıtık
ayırma, yarma.

fızza
gümüş.

fışkı
pislik. çör çöp. fazladan olan. hayvan gübresi.

fışkı
pislik, hayvan gübresi.

gamak
rutubet, ıslaklık. rutubetli hava.

gabane
kişinin fikir ve tedbirinin zayıf ve eksik olması.

gabari
fr. kara nakil vasıtalarındaki yükün yükseklik ölçüsü.

gabavet
ahmaklık, anlayışsızlık, bönlük, kalın kafalılık. (fıtnetin zıddı)

gabâvet
anlayışsızlık, kalın kafalılık.

gabavet-i mücesseme
büyük ahmaklık.

gabb
sıtmanın gün aşırı tutması.

gabe
sık ormanlar, balta girmemiş koru ormanı.

gaben
rey ve tedbirin zayıf ve eksik olması.

gaber
büyük meşakkat.

gabere
ağaçlık yer. * bir şey üzerine çökmüş toz.

gabes
karanlık gece. * biraz bulanık renkte olan beyazlık.

gabeş
gecenin sonu.

gabgab
çifte gerdan çene altı. şakak.

gabî
anlayışsız, ahmak, bön.

gabî
anlayışı kıt.

gabi
ahmaklar, gabiler.

gabîbe
sabah sağılan koyun sütünün üzerine akşam yine sağıp, ertesi güne bekletilip ekşiyen süt.

gabin
aldatıcı, hilekâr, alışverişte hile eden.

gabir
istikbal. * gr: gelecek zaman. * kalan.

gabîse
keş ile karıştırılmış yağ.

gabît
çukur yer. * bir dere ismi. * üstüne mıhfe bağlanan çok kuvvetli hayvan.

gabît
gabît çölü; arap yarımadasında, benî yerbû' kabilesinin yaşadığı ve bugün yemen sınırları içerisinde yer alan bir çölün adı

gabiyy
zekâsı az olan. geri zekâlı.

gabn
alışverişte hile ile çok kazanmak. haram olan alışveriş.

gabn
hileli alışveriş.

gabn-ı fâhiş
bir alışverişde veyahut ticari anlaşmada taraflardan birisinin nisbetsiz şekilde fazla aldanması.

gabr
bâki olmak, ebedi olmak. * memede kalan süt bakiyyesi.

gabra
yeryüzü, toprak, arz. * nebat envâından bir nev'i. * kuraklık, kıtlık. * çok tuzlu. * toprak rengi.

gabs
karıştırmak.

gabt
"""koyun semiz mi"" diye el ile yoklamak."

gabta
imrenme.

gabye
büyük taneli olan şiddetli yağan yağmur.

gad
gelen, gelici.

gada
öğle yemeği. (bak: gıda)

gadab
gazap, öfke, kızgınlık.

gadab
öfke, gazap.

gadabiye
öfkeyle ilgili.

gadair
saç örgüleri.

gadâir
saç örgüsü. * çulha çukuru.

gadak
çok fazla, bol, kesir.

gadarîf
kıkırdak kemikleri, kıkırdaklar.

gadârıf
kıkırdak, kıkırdak kemiği.

gadat
sabahın erken zamanı. sabah vakti.

gaddar
kahredici, öldürücü. ahdine vefâ etmeyip hıyânet eden. hâin, zâlim, çok zulmeden.

gaddâr
acımasız.

gaddar
çok acımasız davranın kişinin lezzet alması

gaddarane
f. acımadan, merhametsizcesine, zulmedercesine.

gaddârâne
acımasızca.

gaddare
arapların cenbiyesine benzer pala nev'inden bir silâh.

gade
bedeni yumuşak olan kadın.

gaden
yarın, yarınki gün.

gadir
(a, uzun okunur) gadreden, fenalık eden, zulmeden, hıyanet eden.

gadîr
durgun su, gölcük, sel suyu birikintisi.

gadir
haksızlık etme.

gadîre
saç örgüsü. * çulha çukuru.

gadire
saç örgüleri.

gadirî
(gadiriyye) gölde yaşayan hayvan veya bitki.

gadir-i nefs
nefse fenalık eden.

gadiyyât
tan ağarmasıyla güneş doğması arası, sabahın erken saatleri.

gadiyye
tan ağarmasıyla güneş doğması arası, sabahın erken saatleri.

gadn
sarkık ve sülpük olmak.

gadr
hâinlik, vefâsızlık, merhametsizlik. muâmelede aldatmak.

gadr
haksızlık.

gadrdîde
f. gadir görmüş, kendisine haksızlık edilmiş olan.

gadr-ı mutlak
mutlak gadr, zulüm.

gadve
sabahtan öğle vaktine kadar yürümek.

gaf
ağaç cinslerinden bir nevi.

gafa
her şeyin kemi ve yaramazı. * toza benzer bir âfet. (hurma koruğunun üstüne gelip olgunluktan men'eder ve lezzetini bozar.)

gafak
yağmurun yavaş yavaş yağması.gafer (gufâr)ğ : kadının baldırında, alnında veya başka yerinde olan kıl.

gaffar
(gufran. dan) günahları örten, günahları bağışlayıcı. mağfireti çok. * kullarının günahlarını afveden cenâb-ı hak (c.c.)

gaffâr
günahları affeden ve bağışlayan Allah.

gaffar-üz-zünub
günahları örten, affeden Allah (c.c.)

gafî
her şeyin kemi, yaramazı, kötüsü.

gafil
dikkatsiz, iyi düşünmeyen, uyanık olmayan. haberi olmayan, ihtiyatsız, başına geleceği önceden düşünmeyen. Allah'ı unutan. kendi gayr-ı meşru zevkine dalan. (günde bir taşı binâ-yı ömrümün düştü yere,can yatar gafil, binası oldu viran bîhaber. (niyazi-i mısrî)

gafil
habersiz, kul olduğunu hatırlamadan yaşayan.

gafilâne
f. körü körüne, ihtiyatsızca, dalgınlıkla. gafilcesine.

gafile
gafiller, gaflette bulunanlar.

gafilen
habersizce, gafil olarak.

gafir
mağfiret eden, kusurları örten, afveden Allah (c.c.)

gafîr
çok fazla, sayısız, kalabalık. * örten, etrafını çeviren. * umumi. * boyun, boğaz ve kafada olan tüyler.

gafîr
kalabalık.

gafir-üz zenb
f. günahları örtüp afveden, suçları bağışlayan cenab-ı hak (c.c.)

gafis
kara ağaç.

gafk
hücum etmek, vurmak. * birbiri ardınca cima etmek.

gafle
aldanmak. * terk etmek. * belirsiz ve idraksiz olmak.

gaflet
dikkatsizlik, endişesizlik, vurdumduymazlık. en mühim vazifeyi düşünmeyip, cenab-ı hakk'a itaat gibi işleri bilmeyip, başka kıymetsiz şeylerle uğraşmak. nefsine ve hevesâtına tâbi olarak allahı ve emirlerini unutmak.

gaflet
olup biteni sezmeme, kul olduğunu unutma hâli.

gafleten
dalgınlıkla, gaflet eseri olarak.

gafletkârâne
gaflet edercesine.

gafr
örtmek, setr etmek. * menazil-i kamerden üç küçük yıldız.

gaful
aldanmak. * terk etmek. * belirsiz ve idraksiz olmak.

gafur
(gaffar ile aynı mânadadır.) çok mağfiret ve merhamet eden, suçları en çok afveden. cenab-ı hak (c.c.)

gafûr
günahları daima ve pek çok affeden, Allah.

gafur-ur rahim
kusurları örten, adâletle en ziyade merhamet eden cenab-ı hak (c.c.). mü'minlerin kusurlarını affederek muhafaza eden.

gafve
azıcık uyumak.

gâh
"(geh) f. yer. (yer ve zaman bildiren ""ek"" dir.)"

gâh
arasıra, bazan.

gâh
zaman zaman

gâh
f. kelimenin sonuna eklenerek yer veya zaman ifade eder.

gâh bâ-gâh
f. zaman zaman.

gâh bâşed gâh nebâşed
bazı olur, bazı da olmaz.

gâh ü bî-gâh
sıralı sırasız, vakitli vakitsiz.

gâh ü na-gâh
vakitli vakitsiz, zamanlı zamansız.

gaheb
gaflet.

gâhî
(gehî) arasıra, zaman zaman.

gahvare
f. beşik.

gaib
göz önünde bulunmayan, hazırda olmayan. kaybolmuş olan. görünmeyen âlem. * gr: üçüncü şahıs, hazırda olmayan kimse.

gaib
görünmeyen.

gaibâne
f. hazırda görünmeksizin, yüzyüze olmadan. gizliden.

gaibâne
görünmeksizin.

gaibâne
yüz yüze olmadan, üçüncü şahıs olarak anmak

gaile
dert, sıkıntı, baş belâsı. tasa, zor iş. * düşünce.

gaile
üzüntü veren belalı iş.

gaile
sıkıntılı ve uğraştırıcı bir şeyler ortaya çıkarmak

gaile
musibetler, belâlar. * dertler, sıkıntılar, kederler, hüzünler. * felâketler, âfetler.gavalî $ (galiye. c.) güzel kokular.

gaile-i zâile
sona eren sıkıntı, ardı kesilen elem.

gair
gayret. * insan topluluğu.

gait
necaset, neces, insan pisliği. * çukur yer. düz ve geniş yer.

gait
pislik.

gaiyye
bir şeyin sebeb ve neticesini ileri süren felsefe mesleği. * maksad ve gayeye âit. son ile alâkalı. gaye, maksad ve neticeye mensup ve müteallik. (fr.: finalizm)

gaiyye
gayeye ait.

gaiz
kızgın, öfkeli, gayzlı.

gaiza
yere batan sular, eksilen su. * bir malın değerinin eksilmesi, azalması.

gak
karga sesi.

gakfeka
doğan sesi.

gal
(gâle) f. uzak, baid, ırak.

gala
yüksek kıymet, pahalılık. * bir şeyin haddini aşması.

gala
kaynamak.

galâ
pahalılık.

galak
kapı kilidi.

galak
kilitler. * kapalı, anlaşılmaz şeyler.

galak
kilitler, kilitli şeyler. mc: anlaşılması zor olan ifadeler.

galaka
deri dibâgat ağacı.

galal
(gılâl) (galle. c.) zahireler. mahsuller. * akarât kiraları.

galan
çok susayan, çok susamış olan.

galat
hata. yanlış. * kaideye uymaz söz.

galat
yanlış.

galatat
galatlar, hatalar, yanlışlar.

galatât
yanlışlar.

galat-gû
f. yalan yanlış söyleyen.

galat-nüvis
f. yalan yanlış yazan, yanlış tesbit eden.

galat-ı basar
görme duyusunun yanılması. (meselâ: su içine batırılmış olan bir çubuğun, kırılmış gibi görünmesi.)

galat-ı meşhur
yanlış olduğu hâlde herkes tarafından kullanılan kelime veya terkib.

galat-ı rü'yet
renk körlüğü. bir rengi, aslından başka renkte görme. *görme bozukluğu.

galat-ı tahakkümî
"bir kelimenin gerek lâfzı ve gerekse mânası itibariyle herkesin kullandığı gibi kullanılmaması.bu, başlıca üş şeyden olur:1- nazımda vezne uydurmak için bir kelimenin telâffuzunu değiştirmek, hecesini uzatmak ve kısaltmak yahut harfini gizlemek.2- çeşitli mânâları olan bir kelimeyi meşhur olmayan bir mânâda kullanmak.3- gramere ait kaide hatası yapmak. meselâ: zen merde, civân pîre, keman tîrine muhtaçeczâ-yı cihân cümle biri bîrine muhtaçbeytindeki ""bîr"" kelimesinin hecesi uzatılarak galat-ı tahakkümî yapılmıştır."

galâyil
zırh altına giyilen kısa gömlek. * küçük kaftan zıbını.

galba
ağaçları gür ve sık olan koruluk, bahçe. * pek yüksek ve büyük tepe.

galc
azgınlık. * su içtikten sonra dil ile yalanmak. * atın yelmeyip bir tarzda yürümesi.

galeb
(galb) üstünlük. yeğinlik.

galebe
üstün gelmek. yenmek. bozmak. çokluk. * bastırmak. * yeğin olmak.

galebe
yenme, üstün gelme.

galebe
üstün gelen

galebe çalmak
galib olmak, üstün gelmek.

galel
koruluktan akan su. * susuzluk.

galeri
fr. san'at eserinin sergilendiği salon veya koridor. * tiyatroda seyircilere ait balkon. * üstü örtülü uzun yer. * yer altında açılmış uzun, dar yol.

galeri
sanat eserlerinin sergi yeri.

gales
gecenin sonunda olan karanlık.

galet
hesapta yanılmak.

galevât
bir okatımı miktarı yer.

galeyan
kaynayış. çoşup taşmak. yerinde duramamak. * tuğyan ve azgınlık.

galeyan
kaynama, coşma.

galeyan
coşup taşan

galeyân
kaynamak.

galeyan-ı efkâr
fikirlerin galeyanı. fikirlerin coşması.

galeyan-ı mâ'
suyun kaynaması.

galfak
geniş, vâsi. * yumuşak. * su içinde yetişen yassı yapraklı bir ot. * kurbağa yosunu.

galgale
sür'atle gitmek. * gecenin gitmesi. * haber vermek.

galî
pahalı. kıymetli. ağır. * haddini tecâvüz eden, haddini aşan.

galî
kıymetli.

gali
dinde, mezhebte çok ileri salâbet gösterenler. * galeyân edenler.

galib
üstün. yenen. mağlub eden. ekser.

gâlib
galip, üstün, yenen.

galiba
tahminen. çok zaman. her halde. galiben, ekseriyetle.

galibâ
sanılır ki.

galibane
f. muzaffer ve galib olana yakışacak şekil ve surette.

galibâne
galip şekilde.

galiben
ekseriya. çok zaman. üstün olarak. tahmin olduğu üzere.

galiben
çok zaman, üstün olarak.

galib-i mutlak
tam olarak galip. kayıtsız şartsız hâkimiyet sahibi.

galibiyet
üstünlük, yenme.

galibiyyet
üstünlük. yenmek. mağlub etmek.

galif
gön ve deri dibâgat etmekte kullanılan bir ot.

galil
güneşin harareti. * susuzluk harareti. * kin, hased. * devenin yulafına karıştırıp yedirdikleri hurma çekirdeği.

galip
üstün kılmak

galis
arpa ve buğday karışımından yapılan ekmek.

galîs
kenger otu.

galiye
galeyan eden. * değerinden çok pahalı. * misk ve amberden yapılmış meşhur koku. * hoş kokulu kıymetli madde.

galiye-bâr
f. güzel kokulu şey saçan.

galiye-dân
f. güzel kokulu şeylerin muhafaza edildiği kap, mahfaza.

galiye-gun
f. güzel siyah renkli.

galiyun
çoban mayası.

galîz
çirkin. * terbiye dışı. * yoğun. kaba. * kokmuş madde.

galîz
çirkin.

galiz
şedid. sert. kalın ve kaba şeyler.

galîze
çirkin. * terbiye dışı. * yoğun. kaba. * kokmuş madde.

galk
kapıyı kapamak, kapıyı kilitlemek.

gall
girmek, sokmak, akmak. * boynunu, elini zincir ile bağlamak. * hâinlik yapmak. hıyanet etmek. * ganimet malından hırsızlık etmek.

gallat
mahsuller, zahireler. * el emekleri, çalışmanın semereleri. * ev kirası gelirleri.

galle
mahsul geliri. ekin, irat, gelir. * akarât kirası. * hammaliye kirası. * susamak.

galle
mahsuller, zahireler. * el emekleri, çalışmanın semereleri. * ev kirası gelirleri.

galle-dan
f. tahıl anbarı, zahire deposu.

galle-füruş
f. zahireci, zahire ve hububat satan.

galle-i vakf
vakfın faide ve mahsulü. bununla vakfın tabiî ve hukukî semereleri anlaşılır. vakıf paraların ticareti ve vakıf akarların kirası, vakıf bahçelerin sebze ve meyveleri bu kabildendir.

gals
karıştırmak. * lâzım olmak. * cür'et etmek.

gals
kenger otu.

galsame
solungaç. suda yaşıyan hayvanların nefes alma organları. * gırtlak ağzı, hançere. * boğaz deliğinin başlangıcı.

galtan
f. yuvarlanan, tekerlenen.

galtîde
f. tekerlenmiş, yuvarlanmış.

galuta
kişiyi zora düşüren meseleler.

galva'
yiğitliğin başlangıcı. * gençlik sür'ati.

galve
bir okatımı miktarı yer.

galyot
baş ve arka tarafları birbirinin aynı olan eski cins bir gemi.

gam
f. köy, karye. * hatve, adım. * ayak, kadem.

gam
tasa, kaygı.

gam
sıkıntı ve üzüntü

gama
örtmek, setretmek.

gama'
ev örtüsü, çatı.

gamaim
hayvanların, yem yemelerini veya ısırmalarını önlemek gayesiyle ağızlarına takılan torba gibi şeyler.

gamam
bulut. beyaz bulut. * örtmek.

gamame
bulut. beyaz bulut. * örtmek.

gamare
bönlük, ahmaklık, bilmezlik.

gamas
göz pınarından akan irin ve çapak.

gamaza
çukur, çukurluk. * sözün anlaşılmasını zorlaştırmak.

gamc
suyu sora sora içmek. * deve yavrusunun anasının karnı ve ayaklarının altına gelmesi.

gamce
kabın dibinde kalan su.

gamd
zarf, mahfaza. kın.

gamem
saçın, alnı ve başı örtmesi.

gamerât
tecrübesizlik, görgüsüzlük, anlayışsızlık. * izdiham, kalabalık. * fenalığa dalmak. * şiddet. * zahmet.

gamet
cinsiyet hücresi.

gamez
malın ve davarın kemi ve küçüğü.

gamgama
haykırma. muharebe edenlerin bağırtısı. * kalb dinlendiğinde işitilen ses. * sözü, belirsiz söylemek. * kalbin bulunduğu yer.

gamgama
haykırma.

gam-gîn
gamlı, kederli.

gamgîn
gamlı, kaygılı.

gamic
huy ve tabiatı doğru ve istikametli olmayan.

gamide
yemen'de bir kabilenin adı.

gamîl
tüyü gitmiş yumuşak deri.

gamîm
yoğurt yapmak için kaynatılan süt. * yoğurt.

gamîn
yumuşak.

gamir
kurumamış yeşil ot.

gamîs
üstü kuru, altı yaş olan ot. * ağaç ve otların arasında olan küçük su arkları.

gamîze
akıl zayıflığı, ahmaklık, geri zekâlılık.

gaml
tüyünü yolmak için deriyi dürüp gömmek.

gamm
keder, tasa, dert, elem, kaygı.

gamm
tasalar, kederler, dertler, kaygılar, hüzünler.

gamm-abad
f. keder ve hüznü bol. gamlı.

gamm-alud
f. kederli, gamlı, hüzünlü, kaygı veren.

gammaz
birisine iftira ederek zarar veren. münafık, fitneci. * adamın ayıplarını arayıp gizli şikâyet eden. * tersane kethüdalarına mahsus altı çifte kayık.

gammaz
söz taşıyıcı.

gammazane
f. fitnecilikle, gammazlıkla, koğuculukla.

gammaziyyet
koğuculuk, fitnecilik, gammazlık.

gamm-dîde
kederli, tasalı, gamlı, hüzünlü.

gamm-feza
f. kederi artıran, hüznü çoğaltan.

gamm-gîn
f. kederli, hüzünlü, gamlı.

gamm-güsar
f. teselli veren, gam ve kederi defeden dert ortağı. arkadaş.

gamm-güsâr
f. teselli veren, hüzün ve kederi defeden.

gamm-hane
f. hüzün ve tasa yeri. * mc: dünya.

gamm-har
f. kederlenen, hüzünlenen, tasalanan.

gamm-nak
gamlı, kederli.

gamm-nisar
f. hüzün veren, kederli eden.

gamm-penah
f. tasalı yer, kederli yer. kederin, tasanın sığındığı yer.

gamm-perver
f. keder veren, hüzünlendiren, gam artıran.

gamm-zede
f. kederli, hüzünlü, gamlı, tasalı.

gamm-ı firkat
uzaklık gamı, ayrılık derdi.

gamn
yumuşaklık.

gamnâk
gamlı, tasalı.

gamr
derinlik, suyun derinliği. çok su, büyük deniz. * uzun, geniş libas. * cehalet, gaflet. * şiddet.

gamr
yüce kimseler. * seller. * (gumr. c.) bilgisizler, cahiller.

gamr
gaflet. cehalet. şiddetler. çok su. büyük denizler. * (gımr. c.) çok susuzluk. * kin tutma.

gamre
tecrübesizlik, görgüsüzlük, anlayışsızlık. * izdiham, kalabalık. * fenalığa dalmak. * şiddet. * zahmet.

gams
yıldız kayması. * suya dalmak.

gamt
minnetsiz ve şükürsüz olmak. * horlamak, hakir görmek.

gamtaş
gözü zayıf gören.

gamus
şiddetli emir. * süngü ile vurup, ucunu diğer taraftan çıkarmak. * karnındaki yavrusu belli olmayan deve.

gamuz
itham olunan, töhmet altında bırakılan. * içinden kan giden dişi deve.

gamuz
göz yummak, gizli olmak, yumuşak muamele etmek. * kolay görerek ihmal etmek. * çukur yer.

gamz
göz yummak, gizli olmak, yumuşak muamele etmek. * kolay görerek ihmal etmek. * çukur yer.

gamz
süzgün bakış.

gamz
göz yummalar, göz kırpmalar.

gamze
süzgün bakış.

gamze
çene veya yanak çukuru.

gamze-figen
f. gamze saçan, süzgün süzgün bakan.

gamze-i câdu
büyüleyen gamze. süzgün bakış.

gamze-i cellâd
cana kıyan yan bakış.

gamze-i dil-duz
gönül delen süzgün bakış.

gamze-i fettân
câzibedar ve süzgün bakış.

gamze-i hunhar
kan içen yan bakış.

gamız
anlaşılmaz, anlaşılması güç. * kapalı ve karışık söz. * çukur yer. * zayıf kişi.

gamız
derin ve gizli olan.

gamız
anlaşılması zor hakikatler. ince ve derin mes'eleler.

gamıza
kolay anlaşılmayan ince mes'ele. derin. * mâruf ve mütebeyyin olmayan hesab.

gamıza
kolay anlaşılmayan, derin.

gân
"f. cemi' yapmak için, sonu ""e"" sesi ile biten kelimenin sonuna gelir bir ""ek"" tir. meselâ: bendegân $ : f. hizmetçiler, bendeler."

gana
kifayet, kâfi gelme. * menfaat, fayda.

ganaim
harpte ele geçen mallar. ganimetler.

ganâim
savaşta elde edilen mallar.

ganaim-i bahriye
harbte ele geçirilen düşman gemileriyle, bunlara ait her türlü levâzım ve eşyâlar.

ganaim-i harbiye
harbde düşmandan alınan top, tüfek, gemi, vasıta, yiyecek, içecek vs. gibi ganimetler.

ganbot
yapısı küçük olmakla beraber, nisbeten ağır toplarla mücehhez harp gemisi.

gâne
"f. bazı sayıların sonlarına eklenerek ""lik"" halinde sıfatlar yapılır. (meselâ: cihâr-gâne: f. dörtlük.)"

ganec
koca. * şeyh.

ganem
koyun.

ganem
koyunlar, keçiler. * hayvanlardan alınan vergi anlamında kullanılan bir tabirdir.

ganes
su içtikten sonra teneffüs etmek.

gang
ing. haydut çetesi.

gangren
bulunduğu organı kullanılmaz hâle getiren bir hastalık.

ganî
sonsuz zengin olan Allah.

gani
zenginler, ganiler.

gani
zenginler.

ganim
ganimet alan.

ganimen
ganimet almış olarak.

ganimet
harpte düşmandan alınan mal. * çalışmaksızın ele geçen nimet.

ganîmet
savaşta elde edilen mal.

ganimet
harpte ele geçen mallar. ganimetler.

ganimîn
harbe bizzat iştirak edip, ganimet almağa hak kazanan muzaffer mücahidler.

ganiye
çok hoş, çok lâtif. * kadın şarkıcı. * zengin kadın veya kız.

gani-yi mutlak
(gani-yi ale-l ıtlak) cenab-ı hak. her şeye sahip ve hiç kimseye hiçbir cihetle ihtiyacı olmayan gani.

ganm
kabile ismi.

gannac
(gunc. dan) çok işveli, çok nâzik.

ganyan
fr. at yarışında birinci gelen.

gar
mağara. in. kehf. * defne ağacı. * gayret. * fesad. * tren istasyonu. * tıb: beden âzalarında olan cep gibi çukur yer.

gar
mağara.

gâr
" ""yapan, yapıcı"" mânâsında son ek."

gar
mağaralar.

garabet
yabancılık. gariblik. * tuhaflık. * âcizlik, beceriksizlik. * gizli olmak. hilaf-ı âdet olmak. * ıraklık. * edb: ne demek olduğu herkesçe anlaşılmayacak kelime ve tabirlerin söz arasında kullanılması.

garâbet
gariplik.

garabet-cu
f. tuhaf şeylere meraklı olan, garip şeyler arayan.

garabet-nüma
f. yabancılık çeken. garip, tuhaf.

garabîb
katı, siyah şey. * koyu renkli.

garabil
delikleri iri olan elekler, kalburlar.

garâbil
iri delikleri olan elek, kalbur.

garabin
kargalar.

garâgır
yaban tavuğu.

garaib
acaib şeyler. hayret edilecek şeyler. tuhaflıklar.

garâib
garip şeyler.

garâib
garib ve şaşılacak şeyler. alışılmadık, tuhaf ve acaib nesneler.

garaibat
garib ve şaşılacak şeyler. alışılmadık, tuhaf ve acaib nesneler.

garaibperest
f. garib, tuhaf şeylere çok düşkün olan ve çok seven.

garâibperest
garip şeylere pek düşkün.

garak
suya batmak.

garam
helâk. mahv. * aşk. sevdâ. şiddetli arzu. * hedef.

garâm
canlı duygu, arzu.

garâmât
diyet ve borç gibi şeyleri ödeme. resim, vergi.

garamet
diyet ve borç gibi şeyleri ödeme. resim, vergi.

garameten
herkese eşit olarak, taksim ederek, paylaştırarak, hakkına göre.

garâmil
erkek eşek. * at zekeri.

garan
tavşancıl kuşunun erkeği. * açlık. * zayıflık.

garânik-garânika
su kuşlarından boynu uzun bir kuş. telli turna. kuğu kuşu.

garare
büyük kıl çuval, harar. * gafil olmak.

garâre
büyük kıl çuvallar, hararlar.

garat
yağmalar. çapulculuklar.

gârât
yağmalar.

gârât
bükmek.

garayir
büyük kıl çuvallar, hararlar.

garâyir
büyük kıl çuval, harar. * gafil olmak.

garaz
maksat, niyet, gaye, kasıt. kötü niyet. kin. * ok atılan nişan. * ızdırab. acı. * zelillik.

garaz
gaye, kötü niyet.

garaz
garazlar. fiil yapılırken gözetilen gayeler. kasden ve bilerek yapılan kötülükler.

garaz
garazlar.

garaz-alud
f. garezi, hususi bir maksadı olan.

garazen
düşmanlıkla, garez ederek.

garaz-kâr
f. düşmanlıkla, eden, hased eden, kin güden.

garazkâr
garazcı.

garazkârane
f. hased ve düşmanlıkla.

garazkârane
garaz edercesine.

garaz-ı aslî
asıl gaye, esas maksad.

garb
güneşin battığı taraf. batı. * sığır derisinden yapılan büyük kova. * sakaların su koydukları büyük tulum. * atıldıktan sonra bulunmayan ok. * yürügen at. * nasır acısı (gözde olur). * göz yaşı. * göz yaşının geldiği damar. * kenar.

garb
batı.

garbân-egribe
karga.

garben
batıdan, garb cihetinden, batı tarafından.

garbî
batı ile alâkadar, avrupa'ya mensub. * aşağı mısır'ın batı kısımları.

garbî
batı anadolu

garbiyye
batı ile alâkadar, avrupa'ya mensub. * aşağı mısır'ın batı kısımları.

garbiyyun
garplılar, avrupalılar. batı memleketleri ahalisi.

garb-ı cenubî
güney batı.

garb-ı şimalî
kuzey batı.

garde
mantar.

gardiyan
fr. kolcu, nöbetçi, muhafız.

gardiyan
hapistekileri bekleyen görevli.

gare
bükmek.

gareb
gümüş kadeh. * kavak ağacı. * havuzla kuyu arasına dökülen su. * bir nevi koyun hastalığı.

gared
güzel ses.

gareng
f. çığlık, feryat.

garer
sonu mâlum olmayan, neticesi bilinmeyen.

gares
açlık.

garet
(a, uzun okunur) yağmacılık. düşmanın malını yağma etmek. * göbek.

garet
yağma, talan, çapul.

gâret
yağmalar. çapulculuklar.

garet-ger
yağmacı. çapulcu.

garetger
(a, uzun okunur) f. yağmacı. çapulcu.

garetgerân
f. yağmacılar, çapulcular.

garetgîr
yağmacı.

garetkâr
çapulcu.

gareyn
(a, uzun okunur) alt ve üst çene, yâni ağız. * iki gar.

gareyn
alt ve üst çene, yani ağız.

garez
kayıştan yapılan üzengi. * ağaç üzengi.

garf
kurtarmak. * el ile su almak. * bir şeyi kesmek.

gargara
suyu, içilen ilâcı veya başka bir sıvıyı, boğazda oynatıp çalkalama. * tavuk ve güvercinin ötmesi. * can boğaza gelip tereddüt etmek. * çömleğin kaynayıp fıkırdaması. * çoban koyuna haykırıp çağırması.

garî
f. kararsız, sebatsız.

garib
(a, uzun okunur) batan. gurub eden. * iki omuz arası. * devenin hörgücüyle boynu arası.

garib
hayret verici. tuhaf. * kimsesiz. zavallı. * gurbette olan.

garib
batan.

garîb
garip, yabancı, kimsesiz, yâd ellere düşmüş, yadırganan şey.

garib
acaib şeyler. hayret edilecek şeyler. tuhaflıklar.

garib
garibler.

garibane
f. garip gibi, garip kimselere yakışır şekilde, garipçesine.

garîbane
garipçe.

garîbe
garip şey.

garibe
hayret verici. tuhaf. * kimsesiz. zavallı. * gurbette olan.

garîbem
garibim.

garib-nüvaz
f. kimsesizlere ve gariplere yardım eden. biçareleri ve zavallıları koruyan.

garib-üd diyâr
memleketin yabancısı.

garîbüzzaman
zamanın garibi, yaşadığı zamanla uyumlu olmayan.

garîf
birbirine girmiş sık ve çok ağaç.

garik
suda boğulmuş.

garîk
batmış, boğulmuş.

garikun
katran köpüğü.

garîm
alacaklı. * hasım. rakib. borçlu veya üzerinde borçtan başka hakları olan kimse.

garîm
alacaklı.

garîn
havuz dibinde olan balçıklı su. * her nesnenin kap dibinde kalan çöküğü, tortusu.

garîr
kefil. * güzel ahlâk. * durumdan veya işten anlamıyan.

garîr
tecrübesizler, safdiller, acemiler. * mağrurlar.

garîse
yeni dikilmiş fidan.

gariyy
cemil, güzel, hüsün.

gariz
taze nesne.

garîze
asıl. yaratılıştan olan. sevk-i ilâhi. huy.

garîze
yaradılıştan olan.

garîziye
tıb: yaratılışa âit. yaşamaya âit. doğuştan. normal.

gark
batmak, suda boğulmak.

gark
batma, boğulma.

gark
kaplama, sarma, içine balıp boğma

garka
bir içim miktarı süt. * suya batmış.

gark-ab
f. suya batmış olan, boğulmuş.

garkad
"bir dikenli ağaç. * medine-i münevvere'de olan kabristana ""baki-ul garkad"" denir."

garkan
batarak, boğularak.

garm
çekmek.

garnizon
fr. bir şehir veya müstahkem mevkideki birliklerin tamamı. * askeri birliklerin bulunduğu şehir.

garnizon
askerî birliklerin bulunduğu yer.

garp
batı toplumu; avrupa

garr
beyhude ve bâtıl şey. * gafil adam. * aldatan. * kuyu kazan.

garra
parlak. beyaz. güzel. şa'şaalı. * kur'an'ın kudsi nurlarının parladığı medine-i münevvere'nin bir ismidir.

garra
parlak.

garran
f. kükreyen, haykıran. homurdanan.

garre
gafil kişi, gaflette bulunan kimse.

garrende
f. kükreyerek vahşileşen arslan ve benzeri yırtıcı hayvan.

gars
ağaç fidanı dikmek. * dikilmiş fidan.

gars
fidan dikme.

gars
(fidan) dikme

gars
taze fidanlar, yeni dikilmiş ağaçlar.

garsan
karnı aç kimse.

gars-ı eşcar
ağaç dikimi.

gars-ı yemin
sağ el ile dikilen fidan. * bir kimsenin yanından, fidan gibi ayrılmayan kişi.

garur
dünyada insana gurur veren herhangi bir şey. * aldatıcı. * allahı unutturan.

garv
acip.

garz
doldurmak. * noksan etmek, noksanlaştırmak.

gasa
uzunluk.

gasagıs
arslan, esed.

gasak
(gusuk-gasekan) ilk koyu karanlık. * küfrün karanlığı. * gözün dumanlanıp, seçemez olması. * göz kararması. * herhangi bir şeyin akması, dökülmesi. * çok soğuk ve fena kokan içki veya su. * kuvve-i şeheviyye. * seyelân.

gasak-ul leyl
gecenin ilk karanlığı.

gasas
dolu olma. * yediği ve içtiği şeyin boğazda durması.

gasase
(gasis-gususe) davarın zayıf olması. * sözün boş ve faydasız olması. * yaradan irinin akması.

gasb
başkasına âit bir şeyi zorla, rızası olmadan almak. zorla almak. * zorla alınan şey.

gasb
hakkı olmayanı zorla alma.

gasben
(gasb. dan) cebren alarak, zorla gasbederek.

gasben anh
ona rağmen.

gasben ank
sana rağmen.

gasb-ı emval
malların gasbedilmesi, zorla alınması.

gasb-ı nukud
paraların cebren alınması.

gasem
gecenin sonunda olan karanlık.

gaser
rüzgârın çukur yere getirip yığdığı.

gaseyan
mide bulantısı. kusmak.

gasgase
silahsız savaşmak.

gasîl
yıkanmış.

gasîme
çekirgeli yemek.

gasîre
cemaat, topluluk.

gasl
yıkama. gusül. şartlarına uygun şeklide boy abdesti almak. (bak: gusül) * birisini döğüp vücudunu acıtmak.

gasl
yıkama, gusül.

gaslak
pişmemiş ve tuzlanmamış olan şey.

gasl-i meyyit
ölünün yıkanması.

gasm
karanlık, zulmet.

gasn
kesmek.

gasr
asılsız, alçak kimseler.

gasrâ
asılsız, alçak kimseler.

gass
incelik, zavallılık. * biçare, zavallı. * tatsız, yavan.

gass ü semin
fakir ve zengin. zayıf ve semiz.

gassak
ehl-i cehennemin vücudundan akan irin. * çok soğuk ve fenâ kokulu içilmez şey.

gassal
(gasl. den) ölü yıkayıcı.

gassan
dolu, mümteli.

gasuk
karanlık olmak.

gasul
su. bir şey yıkamakta kullanılan su.

gasıb
gasbeden, zorla alan.

gasıb
zorla alan.

gasıbane
zorla alırcasına.

gasıb-ül gasıb
gasbedilmiş malı gasıbdan gasbeden.

gasık
gecenin ilk karanlığı. gece. karanlık. * ay doğmak.

gata
(gıtâ) (c: agtıye) perde, örtü.

gatâgıt
yeni doğmuş kuzu.

gatamtam
çok su.

gatarif
başkanlar, başlar, reisler, önderler. * soylu ve asaletli kimseler, itibarlı ve seçkin kişiler.

gatârif
başkan, reis. * asil ve itibarlı kimse. soylu kişi.

gatarife
başkanlar, başlar, reisler, önderler. * soylu ve asaletli kimseler, itibarlı ve seçkin kişiler.

gatâris
zâlim, mütekebbir, kibirli kimse.

gatata
bağırtlak cinsinden bir kuş.

gataye
kertenkeleden büyük bir hayvan.

gataş
karanlık. * devamlı su akan gözdeki zayıflık.

gatfan
ev içinde su dökmek için yapılan yer. * erkek ismi.

gatgata
çömleğin kuruyup kaynaması.

gatit
horlamak.

gatrafe
büyüklenmek, ululanmak, kibirlenmek.

gats
batırılma, daldırılma. * batırma, daldırma.

gatt
birbirine tâbi olmak. * gizlemek. * mükedder etmek, üzmek. * suya dalmak.

gâv
f. öküz, sığır, bakara.

gava
yoldan çıkmış. yolunu şaşırmış. azgın.

gavadî
sabah bulutu.

gavafil
gafiller, gaflette bulunanlar.

gavail
musibetler, belâlar. * dertler, sıkıntılar, kederler, hüzünler. * felâketler, âfetler.gavalî $ (galiye. c.) güzel kokular.

gavamız
anlaşılması zor hakikatler. ince ve derin mes'eleler.

gavâmız
anlaşılması zor bilmeceler.

gavanî
(ganiye. c) zenginler. * kadın şarkıcılar.

gavaya
sapmışlar, sapıtmışlar.

gavayet
dalâlete düşme, hak yoldan sapma. * azgınlık.

gavayet-i nefs
nefsin azgınlığı.

gavâyil
helâk etmek. * kin tutmak. * çok miktar toprak. * feyizden uzaklık.

gavaş
örtücü, örten.

gavaşî
kıyametler. * örtü. at takımından sayılan bir nevi örtü.

gâv-ban
f. sığır çobanı, sığırtmaç.

gavc
enli ve yassı olmak. * muzdarip olmak, acı çekmek.

gavelan
acı bir ot.

gavga
çekirge. * insanların rezilleri. adi, aşağılık olan kimseler.

gavî
(a, uzun okunur) çok azgın. çok sapkın. yoldan şaşıp azıtan zâlim.

gavî
çok azgın.

gavi
azgınlar, azmışlar, doğru yoldan çıkıp dalâlete düşmüş olanlar.

gavi
azgınlar, sapkınlar.

gaviyy
azgın. zâlim. * tek başına kalan.

gaviyye
sapmışlar, sapıtmışlar.

gavl
helâk etmek. * kin tutmak. * çok miktar toprak. * feyizden uzaklık.

gavr
bir şeyin dibi. çukur. * batmak. * derinlik, nihayet. kök, esas, temel. * tefekkür, teemmül. * dolanmak. * hakikat.

gavr
çukurun dibi.

gavr
dipler, çukurlar, kuyular. sonlar, uçlar.

gavr-ı amîk
derin dip.

gavr-ı in'idam
yokluk çukurunun dibi.

gavr-ı mes'ele
mes'elenin esası, mevzuun künhü.

gavs
çağırma. nida. medet istemek. * yardım edici. medet verici. * kurtuluş. (bak: aktâb)

gavs
büyük evliya.

gavs
yardım istemek için bağırmalar. imdat istemeler.

gavsiyet
büyük evliyalık.

gavsiyyet
evliyaullahın başı olmak. velâyet mertebelerinden yüksek bir makam sahibi olmak. (bak: aktab)

gavs-ül a'zam
"abdülkadir-i geylanî (k.s.) hazretlerinin nâmı. en büyük gavs. evliyâullahın büyüğü. gavs-i ekber de denir. (bak: geylanî)(bir zaman hazret-i gavs-ı azam şeyh geylâni'nin (k.s.) terbiyesinde, nazdar ve ihtiyâre bir hanımın bir tek evlâdı bulunuyormuş. o muhterem ihtiyare gitmiş oğlunun hücresine, bakıyor ki, oğlu bir parça kuru ve siyah ekmek yiyor. o riyazattan za'fiyetiyle vâlidesinin şefkatini celbetmiş... ona acımış. sonra hazret-i gavs'ın yanına şekva için gitmiş. bakmış ki, hazret-i gavs kızartılmış bir tavuk yiyor. nazdarlığından demiş: ""ya üstad! benim oğlum açlıktan ölüyor. sen tavuk yersin!"" hazret-i gavs tavuğa demiş: ""kum biiznillâh"" o pişmiş tavuğun kemikleri toplanıp, tavuk olarak yemek kabından dışarı atıldığını mutemed ve mevsuk çok zatlardan hazret-i gavs gibi kerâmât-ı hârikaya mazhariyeti dünyaca meşhur bir zatın bir kerâmeti olarak mânevi tevatürle nakledilmiş. hazret-i gavs demiş: ""ne vakit senin oğlun da bu dereceye gelirse, o zaman, o da tavuk yesin."" işte hazret-i gavs'ın bu emrinin mânâsı şudur ki: ne vakit senin oğlun da, ruhu cesedine, kalbi nefsine, aklı midesine hâkim olsa ve lezzeti şükür için istese, o vakit leziz şeyleri yiyebilir... l.)"

gavt
derin çukur. * bir şeyin içine girme, batma, garkolma.

gavta
ağaçlık, sulak yer. * toprakta çukurluk.

gavta-baz
f. dalgıç.

gavta-bazî
f. dalgıçlık.

gavta-gâh
f. dalma yeri.

gavta-har
f. dalan, batan.

gavun
azgınlar, azmışlar, doğru yoldan çıkıp dalâlete düşmüş olanlar.

gâvur
kâfir. merhametsiz, inatçı.

gâvur
kâfir, îmansız.

gavvas
çok gayretli. çalışkan. * suya dalan. * inci arayan dalgıç.

gavvas
dalgıç.

gâv-ı deştî
yaban sığırı.

gayahib
gece karanlıkları.

gayâhib
gece karanlığı.

gayat
çalgı.

gâyât
gayeler.

gayb
gizli olan. görünmeyen. belirsiz. * güman. hislerle veya akıl ile bilinmeyen şey. (bak: ahbar-ı gayb)(demek cenab-ı hakk'ın gayet büyük ve mükemmel bir rahmeti, re'feti ve şefkati, gaybı bildirmemektedir. bilhassa masum hayvanlar hakkında daha tamdır. demek sefihane lezzette sen hayvanlara yetişemezsin. binler derece aşağı düşersin! çünki, hayvana nisbeten gaybi olan şeyleri senin aklın görüyor. elemini alıyor. setr-i gaybda bulunan istirahat-ı tammeden bilkülliye mahrumsun. s.)

gayb
gizli, görünmeyen, belirsiz.

gayb
görünmeyen, fakat varlığı kesin olan ve mahiyeti allah tarafından bilinen başka dünyalar (bk. ğ-y-b; a-l-m)

gayb
hazırda olmayanlar. kayıplar.

gayb-aşina
f. gaybı bilen. gaybdan haberi olan. gelecekten veya âhiretten haberi olan.

gaybâşinâ
gaybı bilen.

gayb-bîn
f. gaybı gören. herkesin bilemediği geleceği feraseti ile hissedip bilen. istikbalden haber veren.

gaybbîn
gaybı gören.

gayb-dan
f. gaybı bilen.

gaybdan
gr. konuşma esnasında üçüncü şahıs (gaip) kipinden, hazır bulunan ikinci şahıs (muhatap) kipine geçme

gaybet
başka yerde bulunmak. hazırda olmamak. gıybet. bir şeyin diğer bir şey içinde gaib olması. (bak: gıybet)

gaybet
orada bulunmama.

gaybî
hazırda olmayan. görünmeyenlere âit. hazır olmayanlara âit. başka âlemdekilere âit. âhirete âit. gayba âit ve müteallik.

gaybî
görünmeyenle ilgili.

gaybî
önceden bilinmeyenleri bildirme

gaybîyâne
görünmeyenle ilgili olarak.

gaybîyât
görünmeyenler.

gaybîye
görünmeyen.

gaybubet
gayıplık, hazırda olmayıp başka yerde olma.

gaybûbet
görünmeme, orada bulunmama.

gayb-ül gayb
kalbde olmayan şey. hiç ortada eseri, varlığının, geleceğinin izi ve nişanı olmayan. gaybın gaybı olan.

gayda
nazik ve yumuşak tenli genç kadın. (müz.: agyed)

gaydak
geniş. * yumuşak. * kerim kişi. iyi huylu kimse. * keler yavrusu. * büluğ çağına varmamış çocuk.

gaye
"maksad, kasdedilen, netice, sonuç.(her şeyin vücudunun müteaddit gayeleri ve hayatının müteaddit neticeleri vardır. ehl-i dalâletin tevehhüm ettikleri gibi dünyaya, nefislerine bakan gayelere münhasır değildir. tâ, abesiyyet ve hikmetsizlik içine girebilsin. belki her şeyin gayât-ı vücudu ve netaic-i hayatı üç kısımdır. birincisi ve en ulvisi sani'ine bakar ki; o şeye taktığı hârika-i san'at murassaatını, şâhid-i ezelî'nin nazarına resm-i geçit tarzında arzetmektir ki, o nazara bir ân-ı seyyale yaşamak kâfi gelir. belki, vücuda gelmeden, bilkuvve niyyet hükmünde olan istidadı yine kâfidir. işte, seriüz-zeval lâtif masnuât ve vücuda gelmeyen, yâni sünbül vermeyen birer hârika-i san'at olan çekirdekler, tohumlar şu gayeyi bitemamiha verir. faidesizlik ve abesiyyet onlara gelmez. demek her şey; hayatiyle, vücudiyle saniinin mu'cizat-ı kudretini ve âsâr-ı san'atını teşhir edip, sultan-ı zülcelâl'in nazarına arzetmek birinci gayesidir...ikinci kısım: gaye-i vücut ve netice-i hayat: zişuura bakar. yâni, herşey sâni-i zülcelâlin birer mektub-u hakaik-nüma, birer kaside-i letafetnüma, birer kelime-i hikmet-edâ hükmündedir ki; melâike ve cin ve hayvanın ve insanın enzârına arzeder.. mütalâaya dâvet eder. demek, ona bakan her zişuura ibretnüma bir mütalâagâhdır.üçüncü kısım: gaye-i vücut ve netice-i hayat: o şeyin nefsine bakar ki; telezzüz ve tenezzüh ve beka ve rahatlıkla yaşamak gibi cüz'î neticelerdir. meselâ: azîm bir sefine-i sultaniyyede bir hizmetkârın dümencilik ettiğinin gayesi: sefine itibariyle yüzde birisi kendisine, ücret-i cüz'iyyesine ait.. doksandokuzu sultana ait olduğu gibi; herşeyin nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, sâni'ine ait doksandokuzdur. işte bu teaddüd-ü gayattandır ki; birbirine zıt ve münâfi görünen hikmet ve iktisad, cud ve sehâ ve bilhassa nihayetsiz seha ile sırr-ı tevfiki şudur ki: birer gaye nokta-i nazarında cud ve seha hükmeder. ism-i cevvad tecelli eder. meyveler, hubublar; o tek gaye nokta-i nazarında bigayr-i hisâbdır. nihayetsiz cûdu gösteriyor. fakat, umum gayeler nokta-i nazarında; hikmet hükmeder. ism-i hakîm tecelli eder.. bir ağacın ne kadar meyveleri var, belki her meyvenin o kadar gayeleri vardır ki; beyan ettiğimiz üç kısma tefrik edilir. şu umum gayeler, nihayetsiz bir hikmeti ve iktisadı gösteriyor. zıt gibi görünen nihayetsiz hikmet, nihayetsiz cud ile seha ile içtima ediyor. meselâ: asker ordusunun bir gayesi, te'min-i âsâyiştir. bu gayeye göre ne kadar asker istersen var ve hem pek fazladır. fakat, hıfz-ı hudut ve mücahede-i a'dâ gibi sair vazifeler için, bu mevcut ancak kâfi gelir. kemâl-i hikmetle muvazenededir. işte hükümetin hikmeti, haşmet ile içtima ediyor. o halde, o askerlikte fazlalık yoktur denilebilir... s.)"

gaye
erişilmek istenen sonuç.

gayed
nazik ve yumuşak tenli olmak.

gaye-i hayal
hayalde tasavvur edilen ve ona varılması istenen gaye ve maksat. ideal.

gayet
çok, pek çok. * nihayet. gaye. encam.

gayet
pek çok.

gayet
son derece

gayeten
son derece, çok fazla olarak.

gayetsiz
nihayetsiz, sonsuz.

gayetsiz
sınırsız.

gayetteki
hedefteki mükemmellik (bk. k-m-l)

gayet-ül-gaye
gayenin esası, en son derece. (bak: vicdan)

gayf
eğilmek, meyl.

gayheb
gece karanlığı.

gayheb
gece karanlıkları.

gayir
ırak, baid, uzak.

gayk
(gayuk) fikri karışık olmak.

gayl
ırmak, nehir. * ağaç, şecer. * cima etmek. * kadının hâmile iken çocuğuna süt emzirmesi.

gayle
şişman kadın.

gaylem
kul, cariye. * kablumbağanın erkeği. * mevzi ismi. * mugaylân ağacı.

gaylûle
sabah uykusu.

gaym
bulut. * sisli bulut tabakası. * pek susayıp hararetlenmek.

gaym
bulutlar.

gayme
çok fazla susama, susuzluk.

gayn
"susuzluk. * arapçada ""ayn"" harfinden sonra gelen harfin adı."

gayna
yaprakları çok olan yaş ağaç.

gayne
aralarından su akamayan birbirine girmiş ve dolaşmış ağaçlar.

gayr
diğer, başkası, mâadâ, âher, yabancı. (istisnâ edâtıdır. başlarına getirildiği kelimeyi nefy yapar.)

gayr
diğer, başkası.

gayr-endîş
f. başkalarını düşünen, şefkatli ve cömert kimse.

gayret
dikkatle ve sebatla çalışmak. * kıskanmak, çekememek. * hareketli ve temiz hislerle çalışmak. * dine, imana, namus gibi kıymetlere tecavüz edenlere karşı müdafaa için harekete gelmek.

gayret
çaba, çalışma arzusu, kıskanma duygusu.

gayret-i bâtıla
faydasız ve boşu boşuna uğraşma.

gayret-i câhiliye
körü körüne uğraşmak. Allah'ın razı olmadığı lüzumsuz şeylere kıymet vererek didinmek.

gayret-i diniyye
din için gayret etme.

gayret-i merdane
mertçesine gayret.

gayretkeş
çalışkan, çabalayıcı. * bir tarafı tutan, taraftar. * kıskanç.

gayret-mend
f. gayretli, çalışkan.

gayretullah
allahın gayreti, hakkı koruma sıfatı.

gayret-şiar
f. gayretli. çalışkan.

gayrimeşrû
helâl olmayan, yasak.

gayrimüslim
müslüman olmayan.

gayrimütenâhî
sonu olmayan.

gayriresmî
resmî olmayan, sivil.

gayriyet
ayrılık. gayrılık.

gayrullah
allahtan başkası, yaratılanlar.

gayrı
başkası, diğeri. artık. (bak: gayr)

gayr-ı kabil
mümkün ve kabil değil, imkânsız. mümkün olmayan, olamaz.

gayr-ı mahdud
hudutsuz, uçsuz bucaksız, sonsuz.

gayr-ı mahsur
hasrolunmamış. sınırsız.

gayr-ı ma'kul
akıl işi olmayan, aklın kabul etmediği.

gayr-ı mebzul
çok kullanılmayan. az bulunan şey.

gayr-ı meczuz
devamlı, kesilmeden.

gayr-ı me'luf
alışılmamış, ülfet edilmemiş.

gayr-ı memnun
devamlı. kesiksiz. * minnetsiz, sürekli.

gayr-ı me'mul
umulmadık. beklenmedik. birdenbire.

gayr-ı men hüve leh
sâhibinden gayrısı.

gayr-ı menkul
naklolunamayan, taşınamayan (tarla,bağ, ev gibi) mallar.

gayr-ı mer'î
görünür olmayan, görünmeyen.

gayr-ı meskun
içinde oturulmayan yer. kimsesiz yer.

gayr-ı meşru'
Allah'ın rızâsına uymayan, şeriat hârici, kanunsuz iş.(tarık-ı gayr-ı meşru' ile bir maksadı tâkibeden galiben maksudunun zıddı ile ceza görür. -avrupa muhabbeti gibi.- gayr-ı meşru' muhabbetin âkıbetinin mükâfatı, mahbubun gaddarane adavetidir. m.)

gayr-ı meş'ur
duyulmayan, hissedilmeyen. (bak: taht-eş şuur)

gayr-ı mutabık
uygun gelmeyen, uymayan.

gayr-ı mutemed
kendine itimad edilmeyen.

gayr-ı müekkede
tekrarlanmamış ve takviye edilmemiş. * zannî ve kat'î delil ile sâbit olmayıp, peygamberimizin (a.s.m.) bazan devam buyurdukları iş veya amel.

gayr-ı mümkin
mümkün olmayan, imkânsız.

gayr-ı münbit
iyi ve bol yetiştirmeyen. münbit olmayan.

gayr-ı münfekk
bitişik, ayrılmaz.

gayr-ı münif
münif olmayan. (bak: münif)

gayr-ı münkatı'
devamlı, fasılasız, kesiksiz.

gayr-ı müslim
müslüman olmayanlar. islâmiyete girmeyenler.

gayr-ı müsmir
verimsiz, faydasız, meyvesiz. (bak: desâtir)

gayr-ı mütecezzî
ayrılamayan, bölünemeyen.

gayr-ı mütenahî
sonsuz, nihayet bulmaz, bitmez.(bir noktayı tam yerinde icad etmek için, bütün kâinatı icad edecek bir kudret-i gayr-ı mütenahî lâzımdır. zira, şu kitab-ı kebir-i kâinatın her bir harfinin, bâhusus zihayat her bir harfinin, her bir cümlesine müteveccih birer yüzü, nâzır birer gözü vardır. m.)

gayr-ı uzvî
cansız. uzvî olmayan. (inorganik)

gayr-ı zarurî
zarurî ve mecburî olmayan.

gayr-ı şuurî
şuursuz, şuurun dışında.

gayrın
başkasının bakışı (bk. n- -r)

gays
imdad. yardım. * yağmur. * yağmurla meydana çıkan çayır.

gays
yağmurlar.

gaysan
gençlik şiddeti.

gays-ı nâfi'
faydalı yağmur.

gaytale
sık bitmiş olan ağaç. * seslerin karışması.

gaytân-agvât
çukur yer. * kenef.

gayub
(gayâb-gaybe) kaybolmak.

gayur
"hamiyetli. çok çalışkan. dayanıklı. çok gayretli. * kıskanç. (""gayyur"" diye yazılması yanlıştır.)"

gayur
çalışkanlar, gayretkeşler, gayretliler.

gayuran
çalışkanlar, gayretkeşler, gayretliler.

gayurane
f. gayretli olan kimseye yakışır şekilde, çalışkan kimseler gibi.

gayy
aklın istikametini, yolun doğrusunu kaybetmek. rüşdün zıddı.

gayya
cehennemin beşinci tabakasındaki çok korkunç bir kuyunun adı. içine düşenin kolay kolay kurtulamıyacağı korkunç yer.

gayyâ
cehennem kuyusu.

gayyir
(gayyür) gayretli kimse.

gayyur
gayretli, çalışkan.

gayz
bir şeyin pahası eksilmek. hilkati noksan olma. kıymetten düşük şey. * suyun eksilip azalması, yere çekilmesi.

gayz
hınç, öfke.

gayz ü gazab
kızgınlık ve hiddet.

gayza
meşelik.

gayze
ağaçlıklar, meşelikler.

gayz-efşan
f. hiddetli, öfkeli, kızgın.

gayzeran
itburnu.

gayıt
çukur yer. * kenef.

gaz
f. ısırma, dişle tutma. * diş.

gaza
din uğrunda kâfirlerle yapılan mücadele, muhârebe, düşmana kasdetmek. cenketmek.

gazâ
din uğruna savaş.

gazâ
düşmanlarla savaşlar, muharebeler.

gazâ
yeni doğmuş kuzu.

gazab
hiddet, öfke, dargınlık, kızgınlık.

gazab
gazap, öfke, kızgınlık.

gazaben
gazabla, hiddetle, öfkeyle.

gazab-nak
f. öfkeli, hiddetli, kızgın. dargın.

gazab-ı ilahî
Allah'ın gazabı. belâ, musibet.

gazal
ceylân. geyik, âhu. geyik yavrusu. * şarkıcı, mızıkacı. *güzel göz.

gazale
dişi geyik. * güneşin yükselmesi.

gazale-gazelân
ceylân. geyik, âhu. geyik yavrusu. * şarkıcı, mızıkacı. *güzel göz.

gazalî
onyedinci asırda şiirleri ile tanınan bursa'lı bir şâirin adıdır.

gazâlî
büyük bir islâm âlimi.

gazamir
malı çok olan, zengin.

gazanfer
kahraman. * iri arslan.

gazanfer
kahraman, iri aslan.

gazanferâne
f. arslancasına, arslan gibi.

gazanfer-i gazub
kükremiş arslan.

gazap
öfke ve galebe

gazar
bir cins güvercin. * çok, fazla.

gazârif
kıkırdak.

gazârif
kulak kemiği. * kıkırdak.

gazat
dağ armudunun ağacı. * dikenli ağaç. * seksek ağacı.

gazât
gazlar.

gâzât
gazlar.

gazât-ı muzırra
zararlı gazlar. zehirli gazlar.

gaza-yı ekber
din uğrunda kâfirlerle yapılan büyük muhârebe.

gazaza
eksiklik.

gazb
kızıl boya, kırmızı renkli boya.

gazban
(gadbân) dargın, kızgın.

gazbe
sağlam, sert taş.

gaze
f. kadınların yüzlerine sürdükleri düzgün allık.

gazefe
bağırtlak kuşu.

gazel
tek kişinin özel bir ahenkle okuduğu manzume. (aşk ve nefis gibi hislere ait olup, anlamı dine aykırı olursa ve kadın sesi ile câiz değildir.) * edb: klâsik şark şiirlerinin en çok kullanılan ve (5-15) beyitlik şekil. * sonbaharda ağaç üzerinde kuruyan yapraklar. * ceylân. * lâtif şey. * güzel kadınların bahsi ve medhi. * kadınlar sohbetini sevmek. * köpeğin, geyiğin sesinden ürkmesi.

gazel
bir şiir türü.

gazel-han
f. gazel okuyan.

gazel-hanî
f. gazel okuyuculuk.

gazeliyyat
gazel tarzında yazılmış şiirler.

gazel-nüvis
f. gazel yazan.

gazel-sera
f. nazım şekilleri arasında gazel meydana getiren.

gazem
bir ot cinsi.

gazete
fr. genellikle günlük çıkan ve büyük boy olan neşriyat organı. (bak: mürcif)

gazevan
hızlı giden iyi at.

gazevat
din uğrunda yapılan harbler.

gazevât
gazalar.

gazevât
din uğrunda kâfirlerle yapılan mücadele, muhârebe, düşmana kasdetmek. cenketmek.

gazf
kulağın sarkık olması. * kırmak. * geceleyin karanlık olmak.

gazgaza
zillet, aşağılık. * eksik, noksan.

gazi
din uğrunda harbeden. cihadda yaralanmış veya harbetmiş olan kimse. harpte ordunun başına geçen kumandan. muzaffer olan ve harpten sağ dönen.

gazî
gaza eden.

gazid
katı sesli. * yumuşak ot.

gazîme
gazem denilen otun yetiştiği yer.

gazir
mülâyim, yumuşak. nâzik, uysal.

gazîr
bol, çok, kesretli, ziyade, fazla.

gazire
mülâyim, yumuşak. nâzik, uysal.

gaziyy
yeni doğmuş kuzu.

gazîz
gılâfından yeni çıkan çiçek. * taze.

gazl
iplik eğirmek, bükmek.

gazm
güçle ve şiddetle yemek. * defetmek, kovmak.

gazn
hapsetmek. * kırmak.

gazr
(gazâre) (c: gazâyir) men etmek, engel olmak. * hapsetmek. * geçim kolaylığı, maişet genişliği. * büyük çanak.

gazra
ucuzluk. * hayır. * özlü balçık.

gazreme
(c. gazarim) ölçüsüz, tartısız bir şeyi satmak.

gazruf
kıkırdak.

gazub
(gazab. dan) öfkeli, kızgın, hiddetli. kükremiş. * büyük yılan. * abus deve.

gazv
seyelân etmek, akmak. * münkatı' olmak, kesilmek.

gazva
malın ve davarın kötüsü.

gazve
din düşmanı olan cephenin üzerine taarruz. muharebe. cenk. sefer. din muharebesi. gazve, gazivden alınmış olup cenk ve kıtal manasınadır. düşmanla vuruşmak demektir. siyer ıstılahında gaza ve gazve tâbirleri peygamber efendimizin bizzat hazır bulunduğu muharebeye denir. peygamber efendimizin bizzat bulunmadığı müfrezelere seriye denilir.

gazve
savaş.

gazve
din uğrunda yapılan harbler.

gazve-i bedir
bedir gazvesi. bedir muharebesi.(melâikelerin, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'a hizmeti ve görünmesi ve cinnîlerin o'na imân ve itâati, mütevatirdir. nass-ı kur'an ve çok âyatla musarrahtır. gazve-i bedir'de beşbin melâike, - nass-ı kur'an ile - önde, sahâbeler gibi ona hizmet edip, asker olmuşlar. hattâ o melekler, melâikeler içinde, ashâb-ı bedir gibi şeref kazanmışlar. m.)

gazver
bir ot cinsi.

gazz
(gadd) utancından dolayı önüne bakmak. * bir şeyin miktarını eksiltmek. * hurmanın tomurcuğu. * zerafet sâhibi. * yeni buzağı.

gazzal
eğrilen iplik.

gazze
şam'ın doğusunda bir yerin adı. (resullulah efendimizin ceddi hâşim'in kabri ordadır.)

gazıf
yumuşak, geniş.

gazır
iyi dibâgat olunmamış deri.

gazıye
çok karanlık olan yer. * büyük nurlu şey.

gaşam
mübâlağa ile zulmeden.

gaşan
(gaşayân) gönül dönmek. * akıl gidip, bihoş olmak.

gaşemşem
şecaatinden kimseye baş eğmeyen. * başını döndürüp yabana iltifat etmeyen. * zulmedici. * methi istediği gibi yapamamak.

gaşeyan
kendinden geçmek. kendini kaybetmek. bayılmak. gaşyolmak.

gaşiye
perde. örtü. * kıyamet. * dilenci ve cerrar. * ziyârete gelen dostlar gurubu.

gaşiye
perde, kıyamet, bir sûre.

gaşiye
örtücü, örten.

gaşiye
kıyametler. * örtü. at takımından sayılan bir nevi örtü.

gaşiye suresi
kur'an-ı kerim'de 88. suredir. mekkîdir.

gaşiye-dâr
f. at uşağı, seyis.

gaşm
zulüm etmek, zulüm yapmak.

gaşmere
yönelmek.

gaşum
zâlim, gaddar. * muannid, inatçı.

gaşve
(gışâve-guşve) perde, hicap, örtü. * göz kararmak.

gaşy
bayılma, kendinden geçme.

gaşy
kendinden geçme.

gaşy-âver
f. baygınlık veren, bayıltan.

gaşyet
kendinden geçme, bayılma. * örtmek. * hayret.

gaşyet-i mevt
koma hali.

gaşyolma
kendinden geçme. kendini bilemez hale gelmek.

gaşş
örtmek, setretmek.

gebâgıb
çifte gerdan çene altı. şakak.

gebe
yüklü, gebe.

gebeş
koyunun erkeği. koç. * mc: akılsız, ahmak adam.

gebr
f. ateşe tapan, mecusi.

gec
f. kireç, alçı, harç.

gecbaz
oyunda hile yapan, hileci.

geckâr
(gecger) f. kireçle badana yapan. kireç sıvacısı.

ged
(gedbe) f. yoksul, dilenci, fakir, dilenen. * dilencilik.

geda
f. fakir. kimsesiz. dilenci.

gedâ
fakir, kimsesiz.

gedayan
f. fakirler. kimsesizler. gedâlar.

gedayane
f. dilencilikle.

gedayî
f. dilencilik.

geda-çeşm
f. dilenci gözlü, yoksul gözlü. * mc: aç gözlü, gözü doymaz.

geda-çeşmane
f. açgözlülükle, açgözlücesine.

gedikli
t. tar: yeniçeri efradı arasında eskilikleri dolayısıyla imtiyazlı olanlar. bunlar diğer yeniçerilerden ayrılmak için bellerine seraser denilen kumaştan kuşak sararlardı. * yıkık, çentikli ve düşük yeri olan. * mülk olduğu halde vakfa ait bir tarafı olan. * deniz assubayı ki, eskiden yükselerek subay olabilirdi.

geh
f. kelimenin sonuna eklenerek yer veya zaman ifade eder.

geh
f. ara sıra. bazan.

gehan
f. zaman, an, vakit.

gehî
f. ara sıra. bazan.

gehvare
f. beşik.

gehvare-ger
f. beşikçi.

gehvare-nişin
f. beşikteki çocuk.

gele
f. sığır, koyun ve keçi sürüsü. * sürü.

geleban
f. sığırtmaç, çoban.

gelu
f. boğaz.

gelu-gir
f. dağ armudu. ahlat. * boğazdan geçmesi zor olan şey.

gem
idare etmek için atın ağzına takılan demir.

gem vurmak
mecaz yoluyla mâni olmak, zabtetmek, bağlamak yerinde kullanılan bir tabirdir.

genc
f. define, hazine. gömülü hazine. kenz.

genc
hazine, define.

genc-i nihan
gizli hazine.

gencine
f. define, hazine. gömülü hazine. kenz.

gencur
f. hazine muhafızı, hazinedar.

gend
f. pis koku, fenâ koku.

genda
f. kokmuş, fenâ kokulu.

genday
f. kokmuş, fenâ kokulu.

gendeme
f. siğil.

gendide
kokmuş.

gendüm
f. buğday.

gendüm-gun
f. buğday renkli.

gendümnüma
f. yüze gülüp aldatan. hilekâr.

gensoru
belirsiz ve mübhem bir şey hakkında açık söylenmesini istemek. izah istemek. * gensoru. bir mes'ele hakkında mebuslar tarafından başbakana veya bakanlardan birine açılan ve sonunda soruşturma yapılması istenilen sual.

genç
bediüzzaman said nursî

gençlik
risale-i nur içinde bulunan, gençlere ait meselelerden oluşan bir kitapçık

ger
"f. türkçedeki ""eğer"" kelimesinin kısaltılmış şekli. eğer, şayet mânasındadır."

ger
eğer.

gerd
f. baht, talih. fayda. * toz, toprak. * hüzün, keder, gam, tasa.

gerdâ-gird
f. fırdolayı.

gerd-âlûd
f. toz toprak içinde.

gerd-âlûde
f. toza toprağa bulaşmış, tozlu topraklı. * mc: maddiyatı olan kimse, paralı, zengin.

gerdân
f. dönen, dönücü. çeviren. (bak: gerden)

gerdân
boyunla göğüs arası.

gerde
"f. isimlere eklenerek; etmiş, yapmış, eylemiş gibi mef'uller yapılır."

gerden
f. dönen. dönücü. * boyun. * şeci'. bahadır. pehlivan.

gerdena
f. kuş veya kuzu çevirmesi. * yürümeye yeni başlayan çocukları, yürümeye alıştırmak için yapılmış bir cins araba. * kebap şişi. * fırıldak, topaç.

gerden-bend
f. boyuna bağlanan nesne, boyun bağı. * gerdanlık.

gerden-beste
f. boynu bağlı. itâatli. boyun eğmiş.

gerden-dâde
(bak: gerdenbeste)

gerdendâde
boyun eğme.

gerden-efraz
(gerden-firâz) f. kibirli, gururlu. boyun kaldıran, başı yukarda.

gerden-keş
f. âsi, serkeş, isyankâr. * mağrur, kibirli. * inatçı, muannid.

gerdîde
f. tavır ve hâlleri değişmiş.

gerdiş
f. dönme, dönüş. çevrilme, dolaşma.

gerdiş-i zemân
zamânın dönüşü.

gerdun
f. dünyâ, felek. * dönen, dönücü, devreden, çevrilen.

gerdune
f. araba, otomobil.

gerdune-i iclal
saltanat arabası.

gerdun-mîna
f. gök, sema, asuman.

gerdun-sirişt
f. mağrur, gururlu, kibirli kimse. * zâlim, gaddar, kan dökücü. * tenbel, uyuşuk.

gergedan
burnu üzerinde boynuzu bulunan ve file benzeyen vahşi bir hayvan.

gergedan
vahşi bir hayvan.

geri
düşmanlar, adüvler, hasımlar, rakibler. * alacaklılar.

gerilla
(ispanyolca) büyük bir kuvvete karşı, dağınık küçük kuvvetler tarafından yapılan çete harbi.

gerk
f. uyuz hayvan.

germ
f. sıcak. kızgın. * çabuk öfkelenen. * gayretli, hamiyetli. tez meşreb.

germ
sıcak, kızgın.

germ ü serd
sıcak ve soğuk. * darlık genişlik, iyilik kötülük, acı tatlı.

germa
f. sıcak.

germabe
f. sıcak su hamamı. kaynarca, kaplıca, ılıca.

germa-germ
f. pek kızışmış, kızışıp ısınmış. * sıcağı sıcağına.

germa-peyma
f. sıcaklık ölçeği. termometre.

germî
f. hararet, sıcaklık, kızgınlık.

germiyyet
sıcaklık, hararet. ateşli ve hızlı çalışma.

germ-mend
f. acele eden, aceleci.

germ-ran
f. atı çok süren, hızlı at süren.

germ-ülfet
f. görüşmesi hararetli olan, hararetli ve sıkı-fıkı görüşen.

gerziş
f. zulümden şikâyet etme.

gerçi
f. öyle ise de, her ne kadar.

gerçi
her ne kadar.

gestî
f. çirkinlik.

gev
f. yiğit, bahadır, kahraman.

gev
kahramanlar, yiğitler.

gevah
f. şahit. gören. bilen. tanıyan.

gevahî
f. şahitlik. şahitlik etmek.

gevan
kahramanlar, yiğitler.

gevân
f. yiğit, bahadır, kahraman.

gevar
t. ark. bahçeleri sulamak için çayırdan ufak bir arkla alının kol.

gevare
(gehvâre) beşik.

gevden
f. sersem, ahmak, şaşkın, anlayışsız.

geven
t. çalı. dikenli ve bir karış kadar boyunda bir nebat. aslı gevân'dır.

geven
dikenli bir bitki.

gevher
f. akıl ve edeb. * asıl ve neseb. * elmas, cevher, mücevher. inci. * bir şeyin künhü ve esası. hakikat. * noktalı olan harf.

gevher
akıl, edep, asıl, cevher.

gevher-bar
f. cevher yağdıran.

gevher-efşan
f. cevher saçan.

gevher-füruş
f. cevherci, kuyumcu, sarraf.

gevherî
f. kuyumcu, cevherci.

gevher-i pend
nasihat küpesi.

gevherîn
f. mücevher gibi. * mücevherli.

gevher-nisar
f. cevher serpen. * mc: düzgün konuşan, güzel söz söyleyen.

gevher-nişin
f. cevherlerle süslenmiş.

gevher-paş
f. mücevher saçan. * mc: çok güzel ve düzgün konuşan.

gevher-tab
f. altun ve mücevherlerle işlenmiş kadın eşarbı.

gevher-şinas
f. cevherden anlıyan, cevherci, kuyumcu.

gevsale
f. bir yaşına girmiş sığır yavrusu.

gevz
f. ceviz.

gevç
f. ağaç zamkı.

gev-çah
f. dibi görünebilen pek derin olmayan alçak kuyu.

geylanî
seyyid abdulkadir-i geylanî, gavs-ül a'zam, gavs, kutub gibi mecâzi nâm ile bilinen bu zât (hi: 470-561) yılları arasında yaşamış ve kadirî tarikatının müessisidir. müteaddid müridlerinden bir çoğu sonradan veli olarak meşhurdurlar. derslerinin te'siriyle birçok hristiyan ve museviler müslüman olmuşlar, ruhâni feyze ermişlerdir. aktab-ı erbaa'dan sayılır. (r.a.)

geylânî
kerametleriyle ünlü büyük bir velî.

gez
f. arşın, endaze. * ilgın ağacı. * okun çentiği. * tâlim için yapılmış kısa ok.

geza
f. ısırıcı, ısıran.

gezend
f. musibet, belâ, felâket, âfet. * elem, keder, hüzün. * zarar, ziyan.

gezide
f. ısırılmış, dişlenmiş.

geçer akça
t. rayiç para yerine kullanılır bir tabirdir. bu tabir, eskiden halk arasında yapılan senetlerde, hükümet tarafından akdolunan mukavelelerde kullanılırdı.

geçmiş
bir kişinin başına gelen sıkıntıdan dolayı "geçmiş olsun" deme konumu

geş
edâ ve naz yaparak yürüme. * lâtif, hoş, güzel.

geşt
seyretme, dolaşma, gezme, tenezzüh. * geçme.

geşt ü güzâr
gezip tozma, gezme.

geşte
"f. ""gezmiş, dolaşmış, dönmüş"" anlamlarına gelerek birleşik kelimeler yapılır. meselâ: ber-geşte $ : altüst olmuş. ser-geşte $ : başı dönmüş."

gidişât
gidişler, işlerin yürüyüşü.

gil
f. su ile ıslanmış toprak, balçık. lüleci çamuru, kil.

gîl
meşelik ve çalılık yer. * arslan yatağı. arslanların bulunduğu yer.

gîle
bir kimseyi aldatıp bir yere götürüp öldürmek.

giliger
f. duvarcı, sıvacı. * çamurcu.

gille-mend
f. şikâyet eden, halinden memnun olmayan.

gil-zar
f. çamurlu yer.

gin
"f. türkçedeki ""li, lu, lı"" eklerinin karşılığıdır."

gîne
leşten akan murdar sarı su.

gîr
"f. (giriften) ""tutmak, yakalamak"" mastarının emir köküdür. türkçedeki: yapan, tutan, tutucu, dağılan, yayılan gibi mânalara gelir. kelimenin sonuna eklenir."

gîr
" ""yapan, tutan"" mânâsında son ek."

gîra
f. müessir, te'sir eden, tutucu.

gîra-gir
f. tutan tutana.

giramî
f. muhterem, aziz, hürmete değer. * ulu, büyük.

giran
f. pahalı. tartısı ağır olan. ağır. dolu. * sert. katı. * bıktırıcı. usandırıcı.

gîrân
ağır, bıktırıcı.

giran-baha
f. kıymet ve pahası çok olan.

giran-bar
f. meyvesi çok olan ağaç. * ağır yüklü. * gebe insan veya hayvan. * zengin, gani.

giran-can
f. ağır kanlı, ağır hareketli, can sıkıcı (adam).

giran-canî
f. can sıkıcılık.

giran-dest
f. işini ağır yapan kimse. eli ağır kişi.

girandestân
f. işini ağır yapan kimse. eli ağır kişi.

giran-destmaye
f. zengin, gani. sermayesi ve malı mülkü çok olan. * mârifetli, mahâretli, hünerli.

giran-dud
f. duman, sis. * kara bulut.

giran-guş
f. sağır, kulağı ağır işiten.

giranguşân
f. sağır, kulağı ağır işiten.

giran-guşâne
f. sağırcasına.

giran-hab
f. uykusu ağır olan adam.

giran-har
f. obur, çok yiyen.

giran-hatır
f. canı sıkılmış, gücenmiş.

giran-huy
f. fena mizaçlı. kötü huylu.

giranî
f. ağırlık, sıklet.

giran-kadr
f. kadr u itibar sahibi. hürmet edilen kimse.

giran-kîse
f. cimri, hasis, pinti.

giran-maye
f. kıymetli ve değerli olan şey.

giran-rikab
f. ciddi ve vakur kimse. * harpte düşmana saldıran, azimli kişi.

giran-saye
f. yüksek makam ve mevki sahibi. * ordu kumandanı.

giran-seng
f. ağır başlı kişi. ciddi ve vakar sahibi kimse. * sabırlı, kanaatkâr.

giran-ser
f. mağrur, kibirli, gururlu, kendini beğenmiş.

giranserân
f. mağrur, kibirli, gururlu, kendini beğenmiş.

giran-serî
f. kibirlilik, mağrurluk, enaniyetli oluş, kendini beğenmişlik.

giran-seyr
f. hareketleri ve yürüyüşü ağır olan.

giranseyrân
f. hareketleri ve yürüyüşü ağır olan.

giran-sirişt
f. tembel, ağır tabiatlı, ağır kanlı.

giransiriştân
f. tembel, ağır tabiatlı, ağır kanlı.

gird
f. yuvarlak.

girdab
f. suların dönerek çukurlaştığı yer. * tehlikeli yer. mühlike. tehlikeli yer ve zaman.

girdab
suların dönerek aktığı tehlikeli yer.

girda-gird
f. fırdolayı, çepeçevre.

gird-alud
f. toz toprak içinde kalmış, toza bulanmış.

girdar
f. meşgale, meşguliyet. * tarz, âdet, yürüyüş.

girde
f. yuvarlak, değirmi. * evvelce yahudilerin, müslümanlardan ayırd edilebilmeleri için, omuzlarına diktikleri sarı renkte bir parça. * açılmış yufka. * yuvarlak yastık. * gr: bütün, hepsi, tamamı.

girdeban
f. gözcü, gözetici.

gird-gâr
f. Allah.yaratıcı. kudret sahibi. (bak: kird-gâr) girdibad $ : (gird-bâd) f. kasırga. yel çevrintisi. tehlike. girdap.

girdu
f. ceviz.

gire
diyet.

girgin
her yere sokulan, herkesle görüşen, sokulgan. * mensub, alâkalı, müteallik.

girîban
f. elbise yakası.

girîban-gir
f. yaka tutan.

girîbanî
f. bir çeşit gömlek.

girîban-çâk
f. yakası yırtık. * mc: kederli, hüzünlü, üzüntülü.

girift
"f. yakalama, tutma. * dolaşık. birbiri içine girik. girintili çıkıntılı, karışık. * motifleri birbirine girik ve içiçe geçme olan tezyinat tarzı. buna aynı zamanda arabesk de denilir. * türk musikisinin nefesli sazlarından olup, bugün unutulmak üzeredir. ney'e benzer. girift çalana ""giriftzen"" denilir."

girift
karışık, girişik, çapraşık.

giriftar
f. tutulmuş. yakalanmış.

giriftâr
tutulmuş.

giriftar
tutulan, yakalanan

girifte
f. yakalanmış, tutulmuş. * bir hastalığa mâruz kalmış, hastalığa yakalanmış. * esir.

girifte-dem
f. nefesi tutulmuş.

girifte-gî
f. tutkunluk. * hastalık hali. * esirlik.

girifte-hâtır
f. gücenik, kırgın.

girifte-leb
f. dudağı tutulmuş. * mc: sessiz, sakin (kimse).

giriftelebân
f. dudağı tutulmuş. * mc: sessiz, sakin (kimse).

girifte-ser
f. aklı fikri dağılmış kimse. dalgın kişi.

girifte-zeban
kekeme, dili tutuk.

girih
f. bağ, düğüm.

girih-bend
f. bağcı, düğümcü. * uçkur.

girih-bür
"f. ""düğüm kesen"". yankesici."

girih-gîr
f. düğümlü, dolaşık.

girih-küşa
f. düğüm açan, bağı çözen. * mc: müşkülâtları yenen, zorlukları halleden.

girihçe
f. küçük düğüm, düğümcük.

giris
f. oyun, hile, dalavere.

girise
f. oyun, hile, dalavere.

girit madalyası
tar: biri sultan aziz diğeri sultan ıı.abdülhamid devrinde olmak üzere ihdas olunan madalyalar. her ikisinin de altun ve gümüş olmak üzere iki türlüsü vardı. girit işinde hizmeti görünen devlet ricaline altun, ikinci derecedeki memurlarla halka, gümüş olanı verilirdi. (o.t.d.s.)

girive
(girve) f. çıkmaz yol. çıkmaz sokak. * içinden çıkılması müşkül olan durum.

girive
içinden çıkılmaz karışık durum.

girizgâh
(girizgâh) f. kaçacak yer. * edb: bir bahisten diğer bahse, mukaddimeden maksada intikal için bir münasebet te'sis eden söz. nedim'in:bu şehr-i stanbul ki, bîmisl ü behadırbir sengine yekpâre acem mülkü fedadırmatla'lı kasidesindeki:istanbul'un evsafını mümkün mü beyan hiç maksad hemen sadr-ı keremkâre duadır.beyti gibi. * kast olunan şeye münasebet peyda eden söz.

girizgâh
giriş yeri.

giriziye
(bak: gariziye)

girişme
f. işve, naz, cilve. gözle kaşla işaret.

gîrudar
f. savaş, muharebe, cenk, cidâl, kavga.

giryan
f. gözyaşı döken. ağlayan.

giryân
ağlayan.

girye
f. gözyaşı.

girye
gözyaşı.

girye-bar
f. gözyaşı döken, ağlayan.

girye-dar
f. ağlamış, göz yaşı dökmüş.

girye-engîz
f. ağlatacak sebep, ağlamaya sebep olan.

girye-feza
f. çok ağlatan, ağlamayı artıran.

girye-feşan
f. acıklı acıklı ağlayan, gözyaşı saçan.

girye-i şâdî
sevinçten dolayı olan ağlama. sevinç gözyaşı.

girye-künan
f. gözyaşı dökerek, ağlayarak.

girye-meşhun
f. gözyaşı ile dolu.

girye-nak
f. ağlayan, gözyaşı döken. ağlayıcı.

giryende
f. ağlayan, gözyaşı döken.

girye-nümud
f. ağlar gibi görünen, ağlamışa benziyen.

girye-paş
f. ağlayan, gözyaşı döken.

girye-perverd
f. ağlatıcı, gözyaşı döktüren, ağlamayı getiren.

girye-rîz
f. gözyaşı döken, ağlayan.

girye-zar
f. oturup ağlanılan, gözyaşı dökülen yer.

gîsu
f. uzun saç, omuza dökülen saç.

gîsu-bend
f. saç örgüsü, saç bağı. * altundan yapılmış kadın tarağı.

gîtî
f. âlem, dünya.

gîtî-ban
f. hükümdar, padişah.

gîtî-fürûz
dünyayı aydınlatan.

gîtî-neverd
f. dünyayı gezen, dünyayı dolaşan.

gîtî-nüma
f. dünyayı gösteren, cihanı gösteren.

gîtî-sitan
f. dünyayı zapteden, cihangir.

giya
f. nebat, bitki.

giyah
f. nebat, bitki.

giya-zar
f. çayır, çimenlik, otluk.

giyotin
fr. eskiden fransa'da idam cezalarının infazı için kullanılan, kafa kesmeye yarar âlet.

gizlik
f. uzun saplı kalemtraş. * bıçak, çakı, kılıç gibi şeylerin keskin olan tarafı.

giş
f. kalb, yürek.

gişe
fr. tren istasyonu, vapur iskelesi ve mağaza gibi yerlerde bilet veya paranın alınıp verildiği yer.

gladyatör
eskiden roma sirklerinde vahşi hayvanlarla veya birbirleriyle boğuşan kimse.

goethe
almanların ünlü şairi.

golfstrim
ing. atlas okyanusunda, meksika körfezinden başlayarak norveç kıyılarından avrupa rusyası'nın kuzey kıyılarına kadar gelen ılık bir deniz akıntısı.

gonce
f. gonca. tomurcuk. çiçeğin açılmamış durumu.

gonce
tomurcuk.

gonce-i âb
yağmur yağarken suyun yüzünde meydana gelen kabarcık.

grafik
yun. bir hâdisenin gidişatını göstermek, birkaç şey arasında karşılaştırma yapmak için çizgi ve şekillerle yapılan rakamlı cetvel.

gramer
fr. cümlelerin, kelimelerin, hecelerin ve harflerin hallerinden bahseden ilim. dil bilgisi.

gramer
dilbilgisi.

granit
fr. jeo: muhtelif renklerde çok sert bir çeşit taş.

granit
bir çeşit sert taş.

grev
"fr. işçilerin isteklerini işverene kabul ettirmek için, işlerini hep birlikte bırakmaları.islâmiyette işçi hakları çok ciddi korunmakla beraber, grev ve benzeri hareketlere başvurulması istenmez. çünki grev, millî gelire zarar verdiği gibi, sosyal grupları doğurmakla boğuşmalarına ve dolayısıyla da millî huzura zarar getirir. grev, daha çok kapitalist sistemlerin ""hak, kuvvettedir"" şeklinde ifade edilen avrupa'nın medeniyetindeki olumsuz düsturlarının bir sonucudur. ve bir işçinin işverenle iktisadî müsabaka edemediğinden, işçiler birliği kurulmasıyla işverene karşı güçlü olmasına kapitalist sistem itiyor. halbuki islâmda kişi, kendi küçük gücüyle başbaşa bırakılmamıştır. çünki ""hak kuvvettedir"" kaidesinin yerine; islâm, ""kuvvet haktadır"" der. işçi haklı ise, devletin gücü işçinin yanında olur. bununla beraber islâm, müsbet müsabaka prensibini de kaldırmaz. ancak taraflar arasında hukuk ve adaletle nezaret eder."

gubar
toz.

gubâr
toz.

gubar-âlud
f. tozlanmış, toza bulanmış. tozlu.

gubare
f. sığır ağılı, mandıra. * sığır sürüsü.

gubarî
eski harflerle yazılan bir çeşit ince yazı. bu isim arapça toz demek olan gubardan alınmıştır. yazı, toz gibi ince yazıldığı için bu adı almıştır. eski türk devletlerinde güvercin postalarıyla gönderilen mektuplar bu yazı ile yazılırdı. (o.t.d.s.)

gubbe
tavşancıl kuşunun yavrusu.

gubeyra
yaban iğdesi. * habeş vilâyetinde darıdan yapılan bir cins şarap.

gubre
toprak renkli olmak.

gubut
çukur yer. * bir dere ismi. * üstüne mıhfe bağlanan çok kuvvetli hayvan.

gubşe
toprak renkli omak.

gucme
kabın dibinde kalan su.

gudaf
kuzgun.

gudat
ayıp, zillet, noksanlık. * ter u taze olmak.

gudde
tıb: bez. vücudun muhtelif yerlerinde, hususan boyunda bir nevi vücuda lazım su çıkaran depocuk. şiş.

gudde
bez.

gudde-i arakıyye
ter bezi.

gudde-i luâbiye
tükrük bezi.

gudde-i mideviye
mide bezi.

gudde-i nekfiyye
tıb: kulak memesinden çeneye kadar olan kısımda bazan ufak ufak meydana gelen bezler.

gudde-i taht-el lisan
dilaltı bezi.

gudek
f. çocuk, tıfl.

gudekâne
çocukçasına.

gudevât
sabah namazı vakti ile güneşin doğuşu arası.

gudfân
kuzgun.

gudruf
kıkırdak, kıkırdak kemiği.

gudruf
kıkırdak kemikleri, kıkırdaklar.

gudruf-u halkavî
tıb: kıkırdak halka.

gudve
sabah namazı vakti ile güneşin doğuşu arası.

gudüvv
sabah vakti. * sabahleyin bir şeye başlamak.

gufl
belirsiz, işaretsiz.

gufr
dağ keçisinin oğlağı. * hastanın iyi olduktan sonra yine üzülüp hasta olması.

gufran
cenab-ı hakk'ın günahları affedip örtmesi, rahmeti.

gufrân
af.

guful
dikkatsizlikten veya şaşırmaktan dolayı bir işte hata yapma.

gugird
f. kükürt.

guh
f. pislik, necâset.

guk
f. kurbağa.

gul
boş ve virane yerlerde bulunan ve helâk edici olan bir cin tâifesi. ifrit, hortlak. * ölüm. * belâ.

gul
büyük felâketler, âfetler, musibetler, belâlar. * şeytanlar. * gulyabaniler.

gulam
genç, delikanlı. bıyığı henüz bitmemiş genç. * esir, hizmetçi, köle.

gulâm
genç, esir, çocuk.

gulâm
bıyığı yeni bitmiş gençler. * cennet'te hizmet gören delikanlılar. * köleler, esirler.

gulâm
delikanlılar, gençler. * esirler, köleler.

gulame
cima arzusu.

gulamiye
tar: cizye ve diğer vergileri tahsil edenlerin topladıkları paraların hazine veznesine teslim edilişi esnasında cizye veya vergi harç pusulalarının her biri için kendilerine verilen tahsil âidatı.

gulampare
dost, sevgili, mahbup. (halk ağzında kulampara şeklinde kullanılır.)

gulan
tadı ekşi olan ilâçlar.

gulane
f. üstün bir gayretle. yüksek bir himmetle.

gulat
dinde, mezhebte çok ileri salâbet gösterenler. * galeyân edenler.

gulât
coşmalar, taşkınlıklar.

gulaz
kalın, kaba.

gulet
fr. iki direkli ve yan yelkenli gemi.

gulf
kılıf. kışır, kabuk.

gulfe
zekerin sünnet edilecek derisi.

gulgul
bağrışıp çağrışma. şamata, gürültü. velvele. * ağız tarafı dar olan bir kabdan akan suyun çıkardığı ses.

gulgule
bağrışıp çağrışma. şamata, gürültü. velvele. * ağız tarafı dar olan bir kabdan akan suyun çıkardığı ses.

gulgule-i etfal
çocukların gürültüsü, çocukların bağrışıp çağrışmaları.

gull
kelepçe. suçlunun boynuna veya ayaklarına takılan zincir, pranga.

gull
halkalar. kelepçeler. mahkemenin cezaya müstehak kılıp mahkum ettiği kimselerin boyun ve ayaklarına vurulan zincirler. * (galel. c.) ağaçlar arasında korulukta akan sular.

gullet
sıcaklık. * susuzluk harareti.

gulme
cima arzusu.

gulul
ganimet malında hıyanet etmek.(gull, mâlî ganimetten gizli birşey aşırmak, emanete hıyanet etmektir ki, ekseriyetle devlet mallarında su-i istimâl de bu türdendir. resulullah, gululü kebairden saymıştır. e.t.)

gulumiyye
cimaa şehveti olan kimse.

gulutât
kişiyi zora düşüren meseleler.

gulûv
taşkınlık.

gulv
haddini tecavüz etmek, haddini aşmak. * yiğitlik zamanının evveli ve sür'ati.

gulyabani
insanı felâkete attığına itikad edilen vahşi bir mahluk ismi.

gûlyabânî
masallarda sözü edilen hayâlî varlık, umacı, dev.

gulüf
kınlar, mahfazalar, kılıflar.

gulüvv
ayaklanma. taşkınlık. * üşüşme. hücum. saldırış. * edb: mübalağanın son derecesi. üçe ayrılan mübalağanın diğer iki derecesinden biri tebliğ, öteki iğraktır. aşağıdaki parçada mübalağa gulüv derecesindedir: gökler gürüldese, şimşekler çaksa volkanlar fışkırsa, lâvları aksa,kıyısız denizler kabarsa, coşsa,coşkun dalgaları birden tutuşsa, yerden gökyüzüne alevler ağsa,gökten yeryüzüne yıldızlar yağsa,arzın içindeki ateş patlasa,küreler yarılsa, feza çatlasa,bir yürek bulunur, korkudan beri,anladın mı kimdir o? türk askeri.

gulüvv-i âmm
genel ayaklanma, umumi isyan.

guma
hava bulutlu olduğundan ayın görünmemesi.

gumce
kabın dibinde kalan su.

gumgume
nâra. * avaz, ses.

gumme
tasa, keder. * kırba, tuluk gibi şeylerin derinliği. * belirsiz mühim nesne.

gumr
bön, ahmak kişi. gafil kimse.

gumre
kadınların yüzlerine örttükleri kırmızı bez. * küçük kadeh.

gumum
tasalar, kederler, dertler, kaygılar, hüzünler.

gumuz
sözün kapalı ve karışık oluşu.

gumuza
çukur, çukurluk. * sözün anlaşılmasını zorlaştırmak.

gun
f. tarz, gidiş, sıfat. * renk.

gûna
çeşit çeşit, renk renk

guna-gun
f. türlü türlü, renk renk. alaca.

gûnagûn
çeşit çeşit.

gunc
eda, naz, kırıtma, cilve.

gune
f. tarz, gidiş, yol, tarz. sıfat.

gune gune
f. türlü türlü, çeşit çeşit, renk renk.

gunm
bir şeye meşakkatsiz nâil olmak veya düşmandan doyumluk almak mânalarına gelir ve alınan doyumluğa da isim olarak ıtlak olunur ki ganimet de, her iki mânada böyledir. şeriatta ise ganimet, küffardan anveten, yani harben alınan maldır. binaenaleyh, velevse harbin neticesi olsun bir sulh ve ahd ile alınan mallara ganimet denilmez. (e.t.)

gunne
genizden söylemek, sesi burnundan çıkarır gibi okumak. burundan gelen ses.(tecvidde harfin vasıflarındandır) (bak: idgam)

gunya
f. geometride kullanılan bir âlet. gönye.

gunyan
kimseye ihtiyacı olmayıp müstağni olmak.

gunyat
kudret, zenginlik.

gunyet
zenginlik.

gunz
tasa, keder. * zahmet, meşakkat.

gur
kabir, mezar. * meşhur pehlivan rüstem-i iraninin lâkabı. * yaban eşeği.

gurab
karga.

gurâb
kargalar.

gurabe
f. kubbeli türbe.

gurab-ül beyn
alaca karga.

guraf
büyük ölçek.

gurbet
gariblik, yabancılık. yabancı bir memleket. yabancı yer. yâd el.

gurbet
yabancı memleket, yâd el.

gurbet
asıl vatanın dışındaki yerler

gurbet-zede
f. memleketinden başka yerde bulunan, gurbete düşmüş olan.

gurbetzede
gurbete düşen.

gureba
garibler.

gurebâ
garipler.

gureba-i yemin
"ibrahim paşa, galata ve edirne saraylarından çıkanlarla, harpte fevkalâde yararlık gösteren yabancılar ve yeni müslüman olmuşlardan teşkil olunan iki süvari bölüğünden birinin ismidir. bu iki bölüğe birden ""gureba-i yemin ve yesar bölükleri"" denildiği gibi ""garip ve yiğitler bölükleri"" veya ""aşağı bölükler"" de denilirdi. gureba-i yemin'in bayrakları sarı ile beyaz idi. (o.t.d.s.)"

guref
köşkler, kasırlar, çardaklar.

guref-agrâf
kurtarmak. * el ile su almak. * bir şeyi kesmek.

gurema
düşmanlar, adüvler, hasımlar, rakibler. * alacaklılar.

guremâ
alacaklılar.

gurer
her ayın ilk üç gecesi.

gurfe
yüksek, âli bina. * yüksek derece. * cennet köşkleri.

gurfe
köşkler, kasırlar, çardaklar.

gurfe-i âliye
yüksek çardak. yüksek köşk. * balkon, cumba.

gurgure
atın alnında olan beyazlık. * ulu, şerif kimse.

gur-hane
f. türbe.

guristan
f. mezarlık, türbe. kabristan.

gur-ken
f. mezarcı, mezar kazan.

gurl
sünnet olmamış kimse.

gurle
sünnet olunacak deri.

gurm
bir kimse üzerine eda edilmesi, yerine getirilmesi lâzımgelen şey. borç ve diyet gibi. (garâmet de olur)

gurmul
erkek eşek. * at zekeri.

gurr
beyaz leke.

gurran
f. haykıran, gürleyen, homurdayan.

gurre
"parlaklık. her şeyin başlangıcı. bu cihetle, kameri ayların ilk günlerine gurre-i şehr denilmiştir. köleye, cariyeye ve malların en güzidelerine, gurret-ül emval denir. güzel parlak yüze, vech-i agarr; açık ve nurani alına, cebhe-i garra denir ki, aynı asıldan müştaktırlar. * fık: iskat edilen (düşürülen) bir ceninden dolayı verilmesi icab eden malî bir tazminattır. hanefîlerce 500, şafiîlerce 600 dirhem gümüştür."

gurre
ışıldama.

gurre-i garra
bir günlük hilâl.

gurre-i muharrem
arabi aylardan olan muharrem ayının birinci günü ve gecesi.

gurrende
f. hiddetle bağıran, şiddetle gürliyen.

gurub
batma, batış. batıda görünmez olma. gözden kaybolmak. * uzaklaşmak. ırak olmak.

gurûb
batma.

gurub
batan

gurub
güneşin battığı taraf. batı. * sığır derisinden yapılan büyük kova. * sakaların su koydukları büyük tulum. * atıldıktan sonra bulunmayan ok. * yürügen at. * nasır acısı (gözde olur). * göz yaşı. * göz yaşının geldiği damar. * kenar.

gurubu
asla batmayan ve gizlenmeyen

gurub-u şems
güneşin batması.

guruf
birbirine girmiş sık ve çok ağaç.

gurup
batış anları

gurur
kibir. boş yere güvenmek. * kıymetsiz şeylere güvenip mağrur olmak.(evet, gurur ile insan maddi ve mânevi kemalât ve mehâsinden mahrum kalır. eğer gurur saikasıyla başkaların kemalâtına tenezzül etmeyip, kendi kemâlâtını kâfi ve yüksek görürse, o insan nâkıstır. böyle insanlar, malumat ve keşfiyatlarını daha yüksek görmekle, eslâf-ı izamın irşâdat ve keşfiyatlarından mahrum kalırlar. ve evhama mâruz kalarak bütün bütün çizgiden çıkarlar. halbuki eslâf-ı izâmın kırk günde yaptıkları bir keşfiyatı, bunlar kırk senede bulamazlar. m.n.)

gurûr
kendini beğenme duygusu, böbürlenme.

gurûrkârâne
gururlu bir biçimde.

guruz
pamuklu elbisede kullanılan kaba dikiş.

guruz-ağraz-guraz
su taksim olunan yer. * eyer kolanı.

guruz-ağraz-guraz
su taksim olunan yer. * eyer kolanı.

gurve
burnun ucundaki kıkırdaktan yapılmış yumuşak kısım.

gurz
su taksim olunan yer. * eyer kolanı.

gurza
su taksim olunan yer. * eyer kolanı.

gurze
pamuklu elbisede kullanılan kaba dikiş.

gurzuf
kıkırdak. * yumuşak olan kemik.

gusa'
sel köpüklerine karışmış çürük ağaç yaprakları tortusu, köpüğü.

gusale
f. dana, buzağı. sığır yavrusu. * kösele.

gusas
kederler, hüzünler, kaygılar, tasalar.

gusfend
f. koyun. (bak: guspend)

gusl
bedenin her yerini yıkamak biçimindeki temizlik.

gusn
ağaç dalı. budak. * tıb: damar ve sinir gibi ayrılan bedenin cüzleri.

gusn
dal, budak.

gusn
dallar, ağacın dalları. * mc: mânanın kısımları.

gusn
filizler, ağaç dalları.

gusne
tek dal.

gusn-i meksur
kırılmış dal.

gusn-i şecer
ağaç dalı.

guspend
f. koyun, ganem.

guspend-güşân
f. kurban bayramı.

gusre
yeşile benzer bozrak renk.

guss
leîm, zayıf adam. * bir şeyi beğenmeyip ayıplamak.

gussa
keder. tasa. *gam. * boğaza takılan yemek. * ağaç, diken.

gussa
kederler, hüzünler, kaygılar, tasalar.

gussadâr
f. kederli, tasalı. kaygılı. gussalı.

gussanâk
f. kederli, hüzünlü, tasalı, kaygılı.

gusse
üzüntü, tasa, gam.

gussedâr
gusseli, tasalı.

gusun
filizler, ağaç dalları.

gusv
zulmet, karanlık.

gusül
boy abdesti. temizlenmek. maddi, manevi temizlik için şartları dahilinde yıkanmak. taharet-i kübrâ da denir.

gusül
bedenin her yerini yıkamak biçimindeki temizlik.

gutat
sabahın erken saatleri.

gute
f. su içine bir defa dalıp çıkma, suya dalma.

gute-hâr
(gute-hor) f. suya dalan.

gutguta
yeni doğmuş kuzu.

gutme
pelteklik, kekemelik.

guvas
"feryâd edip, ""imdat!"" diye bağırmak."

guvat
azgınlar, sapkınlar.

guvl
cinden bir tâife.

guvr
bir ölçek. (12 senc miktarıdır: senc: 24 batmandır.)

guvta
şam diyarında suyu çok olan ağaçlık bir yer.guy : f. söyleyen, konuşan, söyleyici. * kelâm, söz. acemlere mahsus bir cins oyun topu. * baykuş.

guy
"""diyen, söyleyen"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: rast-gu $ : doğru söyleyen. suhan-gu $ : söz söyleyen, konuşan."

guyed
nazik ve yumuşak tenli genç kadın. (müz.: agyed)

gûyem
diyorum.

guyer
diyet.

guyî
f. söyleyiş, söyleme.

guyub
hazırda olmayanlar. kayıplar.

guyûb
görünmeyenler, gizliler.

guyul
meşelik ve çalılık yer. * arslan yatağı. arslanların bulunduğu yer.

guyum
bulutlar.

guyus
yağmurlar.

guzâ
dağ armudunun ağacı. * dikenli ağaç. * seksek ağacı.

guzame
bir miktar süt.

guzat
ayıp, zillet, noksanlık. * ter u taze olmak.

guzât
gaziler, din için savaşanlar.

guzbe
tez gadaplanan, çabuk kızan.

guze
f. koza.

guzn
derinin büklümü.

guzr
çokluk, kesret. * devenin sütünün çok olması.

guzruf
kulak kemiği. * kıkırdak.

guzun
derinin büklümü.

guzuza
taze olmak.

guzz
oğuz türkleri.

guş
f. kulak. * mc: işitmek.

guşab
f. pekmez.

guşâm
mübâlağa ile zulmeden.

guşane
düşürülmüş hurma. * hurma ağacı altına düşüp toplanan hurma.

guş-asb
f. rüya. * ihtilam. uyurken cenabet olmak.

guş-dar
"f. ""kulak tutan."" sözü tam mânasıyla dinleyen, kulak veren."

guşe
f. köşe, kenar, bucak.

guşe-bend
f. köşebent. * ciltli kitaplarda kapağın dört köşesine yapılan süsleme.

guşe-gîr
f. bir köşeye çekilen.

guşe-i dehan
ağzın iki tarafı.

guşe-i uzlet
tenha ve ıssız köşe.

guşe-nişin
f. köşeye çekilen, münzevi, insanlardan uzaklaşan.

guşetmek
işitmek. dinlemek, kulak vermek, mesmu' olmak.

guş-hurde
f. kulağı bükülmüş, terbiye edilmiş.

guş-i can
can kulağı.

guş-i huş
akıl kulağı. can kulağı.

guş-i kabul-i can
candan kabul ile dinlemek.

guşiş
f. çabalama, uğraşma, çalışma.

guşmal
f. yola getirme, te'dib etme, kulak bükme, ihtar etme.

guşt
f. et, lahm.

guştin
f. etten, etten ibâret, etten meydana gelmiş.

guş-var
f. küpe, kadınların kulaklarına taktıkları mücevher.

guş-zed
f. kulağa çarpan, işitilen.

göden
kalın barsağın son kısmı.

gökdelen
t. yirmi veya daha çok katlı bina.

gön
tabaklanmış deri, her çeşit meşin, sahtiyan vesaire.

gönder
tar: seferde ordunun ve ileri gelen vezir ve diğer devlet ricalinin atlarına bakmak ve sair zamanlarda ise has ahır ve çayır hizmetlerinde kullanılmak üzere gayr-ı müslimlerden ve hasseten bulgarlardan tertip edilmiş bir sınıf olan voynukların her mıntıkada iki, üçü ve dördü hakkında kullanılır bir tâbirdir. * ucuna birşey takılan uzun sopa veya sırık. kullanış şekline göre isim alır: bayrak, sancak gönderi. * çift sürerken öküzleri dürtmekte kullanılan ucu iğneli uzun sopa. * sancak çekmek için geminin kıç tarafındaki direğe gönder denildiği gibi, mavnayı yürütmek için kıyıya veya suyun dibine dayatılan sırığa da gönder adı verilir.

görenek
görüp özenme.

götürü
tartı veya ölçü ile olmayarak, toptan ve kesin olan.

göynük
arpa torbası. * ufak süt kabı. * kıldan yapılmış yoğurt torbası.

göz boyamak
t. mc: aldatmak, hileye düşürmek.

gözdağı
t. mc: birini istenilen yola getirmek için samimi olmayan şiddet gösterişleriyle korkutmak ve tehdit etmek.

gücük
kuvvetsiz, zayıf, gevşek.

güdahte
f. erimiş.

güdaz
f. mahveden, yakan, eriten mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: takat-güdaz $ : takati mahveden.

güdazende
f. eriten, eritici.

güdaziş
f. yakılma, yanma.

güft
f. dedi, söyledi. * söz, kelâm.

güft ü gu
dedi kodu. kîl ü kal.

güft ü şenîd
işitilen şeyler, duyulan şeyler.

güftar
f. sözler, lâkırdılar.

güfte
"her hangi bir makama göre bestelenen manzume. * farsça ""söylemek"" demek olan ""güften"" mastarından gelen bu tabirin mânası, söylenmiş söz demektir."

güfte
şarkı sözü.

güftügû
dedikodu.

güher-füruş
f. mücevher satan.

güher-pare
f. mücevher parçası.

güher-rîz
f. cevher döken, cevher saçan.

güherçile
barut yapmaya yarıyan bir madde.

gül
f. küçük ve dikenli bir ağaçta olup şeklinin ve kokusunun güzelliği ile meşhurdur. şairlere göre bülbülün sevgilisidir. pek çok cinsi vardır.

gülab
gülsuyu.

gülabdan
içine gülsuyu konularak mevlüt gibi toplantılarda serpmeye mahsus kap. bu, çiniden, gümüşten veya altundan yapılırdı. buhurdanlar ile birlikte bir takım teşkil ederdi.

gülbank
(gülbang) f. bir cemaat tarafından birlikte söylenen duâ, ilâhi, tekbir.

gülbank
toplulukça söylenen dua ve tekbir.

gülbank-i muhammedî (a.s.m.)
ezan.

gül-bağ
f. gül bahçesi, gülistan.

gülbeden
f. vücudu gül gibi nâzik ve lâtif olan.

gülbiz
gül serpen.

gülbün
f. gül yetişen yer, gül köşkü.

güldan
f. vazo, içine çiçek konan kap, gül mahfazası.

güldehan
(güldehen) f. ağzı gül gibi güzel ve lâtif olan.

güldeste
çok güzel şeylerden bir tutam. * gül demeti. * müzikte makam adı.

güldeste
gül demeti, seçme.

güle
f. zülüf. bükülmüş ve kıvrılmış saç.

gülefşan
(gül-efşân) f. gül saçan.

gülendam
f. güzel endâmlı, boyu gül gibi nâzik ve lâtif olan.

gül-fâm
gül renkli.

gülfam
f. rengi gül gibi kırmızı olan, gül renkli.

gülfeşan
f. gül saçan, gül dağıtan.

gülgeşt
(gül-geşt) f. gül gezintisi, gül seyri.

gülgonce
f. henüz açılmamış gül.

gülgun
f. pembe, açık kırmızı. gül renkli.

gülgune
f. gül renkli. * gül yanaklı. * kadınların kullandıkları gül rengindeki düzgün.

gülhane
istanbulda sarayburnu'ndan topkapı sarayı'nın duvarlarına ve bir taraftan çizme kapısı hizasına kadar devam eden saha. bunun deniz tarafında, şimdiki hat boyunun batısında vaktiyle sıra ile gül bahçeleri bulunduğundan bu isim verilmiştir.

gülhane hatt-ı hümayunu
tar: gülhanede okunan hatt-ı hümayun münasebetiyle meydana gelmiş bir tabirdir. osmanlı imparatorluğu'nun bir zamanlar dünyayı titreten kuvvet ve kudreti, çeşitli sebep ve te'sirlerle büyük bir zaafa uğramış ve en nihâyet devlet, bir vilâyet hükmünde olan mısır'ın idaresini ele geçiren mehmed ali paşa'nın elinde zebun olacak bir dereceye düşmüştü. memleketin bu halini gören ve avrupa'da elçiliklerde bulunması itibariyle avrupa devletlerinin memleket hakkındaki fikirleriyle zamanın cereyanlarını yakından müşahede eden sadrazam mustafa reşit paşa, memleketin selâmeti ancak idare usulünün ıslahında ve tebaaya salâhiyet ve hukuk verilip mes'uliyet esasının te'sisinde olduğunu iddia ederek yeni padişah olan abdülmecid'e 3 kasım 1839 pazar gününde bir hatt-ı hümayun sudur ettirdi. reşit paşa'nın bu hat'la açtığı devir, tarihte tanzimat namıyla anılmaktadır. bu fermana göre memlekette bundan sonra herkes mal, can ve ırz emniyetine sahib olacak, vergiler ve asker toplanması belirli nizamlara bağlanacak, memuriyetlere lâyık olanlar getirilecek ve memurlara muayyen bir maaş tâyin olunacak, rüşvet alınmayacak, bir mahkeme kararı olmadan kimse mahkum edilmeyecek, bütün osmanlı tebaası aynı kanunî ve hukukî haklara sahip olacaklardı. bu ferman, bilhassa hristiyan tebaa için te'min ettiği eşit haklar yüzünden avrupa'da çok iyi karşılanmıştır. (o.t.d.s.)

gülhîz
f. gül yetiştiren.

gülî
f. gül renkli. gül gibi.

gül-i hamrâ
kırmızı gül.

gül-i ruhsar
f. gül yanaklı. * mc: mânevi çok güzellik sahibi. çok sevilen.

gül-i zemin
meşveret meclisi.

gülistan
(gülsitân) gülyeri, gül bahçesi.

gülistân
gül bahçesi, güller ülkesi.

gülizar
f. gül yanaklı, alyanaklı.

güllabici
tar: akıl hastahanelerindeki gardiyanlar. bunlar ellerinde kamçı olduğu halde deliler arasında dolaşıp azgın delileri döverek uslandırmak vazifesiyle mükellef olduklarından, dışarda bu türlü tavır takınanlara da mecaz yoliyle güllâbici denilirdi.

gülle
top mermisi. (vaktiyle demirden veya taştan yuvarlak olarak yapılırdı. şimdi çelikten, silindir biçiminde ve ucu sivri olarak yapılmaktadır.)

gülle
top mermisi.

gülnahl
f. gül fidanı.

gülnak
f. hisar ve kale.

gülnar
f. narçiçeği.

gülnefesî
f. lâtif ve hoş sözlülük. * güzel kokulu olmak.

gülnihal
f. gül fidanı.

gül-nikab
f. yüzü gülle örtülü, pembe yüzlü.

gülpuş
f. gül örtülü, pembe yüzlü.

gülreng
(gül-reng) f. gül renkli, pembe renkli.

gülrîz
f. gül serpen, gül saçan. * meşhur bir cins lâle.

gülru
f. yüzü gül gibi güzel ve kızıl renkli olan. al yanaklı.

gülruh
(gül-ruhsar) f. güzel yanaklı güzel, yanakları pembe olan güzel.

gülruy
f. yüzü gül gibi güzel ve kızıl renkli olan. al yanaklı.

gülsitan
(gülsitân) gülyeri, gül bahçesi.

gülten
f. gül gibi lâtif ve nâzik vücutlu.

gülu
f. insan veya hayvan boğazı.

gülubend
f. boyna sarılan sargı, boğaz sargısı.

gülugîr
f. boğazda kalan, boğazdan zor geçen (şey). * ahlat armudu.

gülve
f. fırın bacası.

gül-vend
f. en çok ceviz, incir, fıstık gibi şeylerden yapılan hediye, armağan.

gülzar
f. gül bahçesi. gül tarlası.

gülzâr
gül tarlası.

gülçe
(gül-çe) f. küçük gül, gülcük, çiçekçik.

gülçehre
çehresi gül gibi lâtif olan, çehresi gül gibi olan.

gülçin
f. gül devşiren, gül toplayan.

gül-ü muhammedî (a.s.m.)
"kırmızı renkte bir gül çeşitidir. (""keşfül hafa"" isimli hadîs kitabının 1, cilt, 302. sahifesinde, mezkur gül hakkındaki rivayetlerin sıhhatleri üzerinde durulmaktadır.)"

gülşen
f. gül bahçesi. güllük.

gülşen
gül bahçesi.

gülşen-ârâ
f. gül bahçesini süsleyen.

gülşen-gâh
f. gül bahçesi.

güm
f. yitik, kayıp, zâyi.

güman
f. zan. tahmin. sanmak. şüphe.

güman
zan, şüphe.

gümaşte
f. vekil, vezir.

gümaştegân
f. vekil, vezir.

gümgeşt
f. kaybolmuş, yitirilmiş.

gümkerde
(gümkerdepey) f. izi kalmamış, adı sanı kaybolmuş, unutulmuş. * yaptığı işi kimseye sezdirmeyen.

gümnam
f. eseri kalmamış, adı sanı kaybolmuş, unutulmuş.

gümrah
f. yolunu şaşırmış. doğru yoldan sapmış. * bol, gür.

gümrah
günahkâr, gür, bol.

gümrahî
f. sapıtma, doğru yoldan çıkmış olma.

gümüş kozak
tar: eskiden hükümdarlara gönderilen nâme-i hümayunların konulduğu mahfaza. nameler atlas keseye konur, sonra da kozaya geçirilirdi. kozakların gümüşten yapılmış olanları olduğu gibi altundan, şimşirden de yapılanları vardı. altundan olanlar imparatorlara, gümüşten olanlar da küçük devlet reislerine gönderilen nâme-i hümayunlara mahsustu. (o.t.d.s.)

gümşüde
f. telef olmuş, zâyi olmuş, kaybolmuş.

güna gûn
f. türlü. çeşitli nevilerde olan. çeşit çeşit. renk renk.

günah
f. cezayı gerektiren amel. dine aykırı iş. Allah'ın emirlerine uymayan hareket. (bak: kebâir-cünha)(evet günah kalbe işleyip siyahlandıra siyahlandıra tâ nur-u imanı çıkarıncaya kadar katılaştırıyor. her bir günah içinde küfre gidecek bir yol var. o günah istiğfar ile çabuk imha edilmezse kurt değil belki küçük bir manevi yılan olarak kalbi ısırıyor. meselâ: utandıracak bir günahı gizli işliyen bir adam, başkasının ıttılaından çok hicab ettiği zaman melâike ve ruhaniyatın vücudu ona çok ağır geliyor. küçük bir emare ile onları inkâr etmek arzu ediyor. l.)

günâh
dince suç olan şey.

günahkâr
f. günah işleyen, günahlı.

günahkârî
f. günahkârlık.

günahpişe
günah işlemeyi âdet haline getiren.

günahpişegân
f. günah işlemeyi âdet haline getirenler.

günahpişegân
günah işlemeyi âdet haline getiren.

günaşırı
t. iki günde bir. bir gün olup ertesi gün olmayarak ve böylece sürüp giderek.

günbed
f. kümbet, kubbe, üst tarafı yuvarlak şekilde olan bina veya çıkıntı.

günbed-i âb
su kabarcığı.

günbed-i azrak
gökyüzü.

günbed-i ekvar
gökyüzü.

günbed-i hadra
yeşil kubbe. * mc: gökyüzü, sema.

günc
f. hazine. köşe. zâviye.

güncayiş
f. sığışma, sığma.

güncîde
f. bir şey veya zarf içine sığmış olan. sıkıştırılmış.

güncîden
f. sığmak, girmek.

güncişk
f. serçe kuşu, usfur.

güng
dilsiz.

güngörmek
mc: ikbal, refah, saadet, mutlu olarak yaşamak.

güngörmüş
tecrübeli, iyi günler yaşamış.

güraz
f. azgın erkek domuz.

gürbe
f. kedi.

gürbe-i deştî
yaban kedisi.

gürbüz
f. yaşından fazla gösterişli, serpilmiş, vücutlu, genç irisi. * cerbezeli. * anlayışlı. idrakli. * kahraman, yiğit.

gürcî
güney kafkasya'nın gürcistan ahalisinden olan ve gürcüce konuşan kimse.

gürcü
güney kafkasya'nın gürcistan ahalisinden olan ve gürcüce konuşan kimse.

gürd
f. cesur, kahraman, yiğit, bahadır.

gürdas
f. gaddar, zalim.

gürde
f. böbrek.

gürg
f. canavar, kurt, zi'b.

gürgân
f. canavar, kurt, zi'b.

gürgzade
f. kurt yavrusu.

gürihte
f. kaçkın, kaçmış, kaçak.

gürisne
f. aç, fukara, fakir.

gürisne
f. açlar, fakirler, yoksullar.

gürisne-gân
f. açlar, fakirler, yoksullar.

gürisnegân
f. aç, fukara, fakir.

gürisnegî
f. açlık, sefalet.

gürisneçeşm
f. pinti, cimri, hasis. aç gözlü.

güriz
f. kaçma. * kaçan. * edb: kasidelerde mevzuya girmeden evvel söylenen beyit.

gürizan
f. kaçan, kaçıcı.

gürizende
f. kaçan, kaçıcı.

gürizendegân
f. kaçan, kaçıcı.

gürizgâh
(girizgâh) f. kaçacak yer. * edb: bir bahisten diğer bahse, mukaddimeden maksada intikal için bir münasebet te'sis eden söz. nedim'in:bu şehr-i stanbul ki, bîmisl ü behadırbir sengine yekpâre acem mülkü fedadırmatla'lı kasidesindeki:istanbul'un evsafını mümkün mü beyan hiç maksad hemen sadr-ı keremkâre duadır.beyti gibi. * kast olunan şeye münasebet peyda eden söz.

gürmih
f. çivi. * hayvan bağlanan büyük kazık.

gürs
f. kir, leke, pas. açlık, sefâlet. * zülf, kâhkül.

güruh
f. bölük. cemaat. takım. kısım. * fevc.

gürûh
topluluk.

güruh-i eşkiya
eşkiya takımı, haydut güruhu.

gürz
"silâhın icadından evvel kullanılan bir harp âleti. gürz, yekpare veya yalnız baş tarafı demir ve bakırdan, sapı ise ağaç ve demirden olan bir nevi topuzdur. gürzün türkçesi ""bozdoğan"" dır. bozdoğan bir cins yırtıcı kuştur. gürz, bozdoğanın kafasına benzediği için bu adla anılmıştır. gürzün baş kısmı çivili veya düz olurdu. altı yüzlü olanlara ""şeşper"" denilirdi."

gürültühâne
gürültülü yer.

güsar
f. yiyen, yiyici. içen, içici manalarına birleşik kelimeler yapılır. meselâ: gam-güsar $ : dert ortağı, arkadaş.

güsiste
f. kopmuş, kırılmış. * sökülmüş, çözülmüş, gevşemiş.

güsiste-mehar
(güsisteinan) yuları kopmuş. * mc: kayıtsız, mes'uliyetsiz, başıboş.

güsn
f. açlık, sefalet.

güsne
f. açlık, sefalet.

güstah
f. arsız, edepsiz, küstah, saygısız.

güsterde
f. döşenmiş, yayılmış.

güva
f. şahit, delil.

güvah
f. şahit. gören. bilen. tanıyan.

güvahî
f. şahitlik. şahitlik etmek.

güvar
hazmı kolay olan ve zaikaya hoş gelen, nefsin meylettiği şey.

güvara
hazmı kolay olan ve zaikaya hoş gelen, nefsin meylettiği şey.

güvaraî
tatlılık, hoşa gitme.

güvarende
f. hazmedilmesi kolay.

güvariş
f. sindirime yarıyan şeyler, hazme yardımı olan şeyler.

güvaş
f. boya, renk.

güvaşe
f. boya, renk.

güverte
geminin anbar veya kamaralarının üstü, gezilecek kısmı.

güveç
yemek pişirmeye mahsus toprak kap.

güya
f. sanki. ke-ennehu. söyle. tut. farzet. * söyleyen.

güyâ
sanki.

güyan
f. söyleyen.

güyem
f. söylerim (mânâsına fiil).

güyende
f. söyleyici. söyleyen. kail olan.

güz
sonbahar.

güz
sonbahar.

güz
sonbahar

güzaf
f. boş, bîhude. lüzumsuz.

güzâf
boş söz.

güzar
f. geçiş, geçme. * beceren, halleden, yapan. * geçiren, geçirici mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dem-güzar $ : zaman geçiren, vakit öldüren.

güzare
f. rüyâ tâbir etme, düş yorma.

güzarende
f. geçen, geçici. geçiren, geçirici.

güzariş
f. geçiş, geçme.

güzar-ı bâ-şitab
hızla geçiş.

güzaşte
f. geçmiş, geçmiş olan.

güzel
güzel karşılayıp anlamak, kabullenmek

güzer
geçiş, geçme. * geçici, geçen.

güzeran
f. geçen, geçici. * geçme. geçiş.

güzerân
geçme, geçiş.

güzergâh
f. geçit yeri. geçilecek yer.

güzergâh
geçilecek yer.

güzername
f. geçiş tezkeresi.

güzeşt
f. geçme, geçiş. geçen.

güzeşte
f. geçen. geçmiş. geçmiş olan.

güzeşte
geçen, geçmiş.

güzeşte
önden gelmiş olanlar, geçmişler.

güzeşte-gân
önden gelmiş olanlar, geçmişler.

güzîde
(güzin) f. seçilmiş. intihab edilmiş. beğenilmiş.

güzîde
seçkin, seçilmiş.

güzide
f. seçkinler, beğenilmişler, seçilmiş olanlar.

güzîde-gân
f. seçkinler, beğenilmişler, seçilmiş olanlar.

güzîden
f. seçmek. intihab etmek.

güzîde-suhen
f. beğenilmiş söz söyleyen, seçkin sözler konuşan.

güzîn
seçkin, seçilmiş.

güzîniş
f. seçiş, seçme.

güzîr
f. derman, çare, deva.

güşa
f. açıcı, açan mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dil-güşa $ : gönüle ferahlık veren. gönül açan.

güşad
f. açılış, açılma, açma. * bir cins ok atma şekli.

güşade
f. ferah, şen, açılmış, açık.

güşade-dest
f. civanmert, cömert, eli açık.

güşadedest
f. cömertler, civanmertler, eli açıklar.

güşade-destân
f. cömertler, civanmertler, eli açıklar.

güşadedestân
f. civanmert, cömert, eli açık.

güşade-dil
f. gönlü şen.

güşade-ebru
f. güler yüzlü. mütebessim. şen.

güşade-hatır
f. gönlü rahat.

güşadname
f. padişah fermanı. * boşanma vesikası.

güşad-ı dil
gönül açılması. gönlün refaha kavuşması.

güşayende
f. açan, açıcı.

güşayiş
f. açıklık, açılış, açılma.

güşayiş-i hâtır
gönül ferahlığı, iç açıklığı.

güşayiş-i hevâ
havanın açıklığı.

güşta
f. cennet, firdevs.

güşude
f. açılmış.

gıbb
nihayet, son, netice. * iki günde bir. gün aşırı. * -den, -dan, sonra mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

gıbb-ed duâ
duâdan sonra.

gıbben
nâdiren, seyrek, arasıra.

gıbb-et tahkik
tahkik ettikten sonra.

gıbb-eş şehâde
şâhitlikten sonra.

gıbta
imrenme. aynı iyi hâli isteme. şiddetle başkasının güzel bir halinin kendisinde de olmasını arzu etme.

gıbta
imrenme.

gıbta-âver
f. gıbta ettiren, imrendiren.

gıbta-fermâ
f. gıpta verici, imrendirici.

gıbta-keş
f. imrenen, gıpta eden.

gıbta-resâ
f. imrendirici, gıpta ettirici.

gıda
besleyici madde. vücuda lâzım olan yenecek ve içilecek şeyler. * kuşluk vakti yenen yemek. * zihni ve kalbi olgunlaştıracak kur'an ve iman ilmi ve Allah'a ibadet ve taat.

gıdâ
besin.

gıdâ
yenilip içilecek şeyler. gıdalar, besin maddeleri.

gıdâ
gıdalar.

gıdaî
gıda olabilen. gıda cinsinden.

gıda-yı ruh
ruhun gıdası.

gıfare
kat kat bulut. * başa örtülen bez parçası. * yama.

gılab
birbirine galip olmasını dilemek.

gılaf
kın. kılıcın kılıfı. bir şeyin üzerinin örtüsü.

gılâf
kılıf, kın.

gılâf
kınlar, mahfazalar, kılıflar.

gılaf-ı latif
lâtif örtü.

gılaf-ı seyf
kılıç kını.

gılal
(bak: galâl)

gılâl
güneşin harareti. * susuzluk harareti. * kin, hased. * devenin yulafına karıştırıp yedirdikleri hurma çekirdeği.

gılale
zırh altına giyilen kısa gömlek. * küçük kaftan zıbını.

gılaz
şedid. sert. kalın ve kaba şeyler.

gılbıt
taşsız yer.

gıldırgıç
mücellit ıstılahlarındandır. kitapların kenarlarını kesmeğe mahsus, rende biçiminde bir âlettir.

gılk
acip ve garip. * zahmet, meşakkat, güçlük.

gıll
düşmanlık, garaz ve adavet, gizli kin ve haset.

gıll
kin, düşmanlık ve aldatma gibi anlamsız şeylerle uğraşılar

gıll u gış
aklın muhtelif fikirler üzerinde kararsızlığı. * gönül darlığı. * kin ve hile. hıyanet ve adavet.

gıllim
cimâı şiddetle arzu eden.

gıllugış
karar verememe, gönül sıkıntısı.

gılman
bıyığı yeni bitmiş gençler. * cennet'te hizmet gören delikanlılar. * köleler, esirler.

gılman
cennet genci.

gılman ü cevarî
köleler ve cariyeler.

gılman-ı enderun
tar: topkapı sarayı (yenisaray) iç oğlanları hakkında kullanılan bir tabirdir. bunlar derece ve hizmet itibariyle başka başka odalara ayrılmışlardı.

gılman-ı hassa
"tar: padişahların hususi köleleri. bunlara ilk zamanlarda ""iç oğlanları"", daha sonları da ""iç ağaları"" da denilirdi. bunlar, ""enderun-u hümayun"" denilen ve sarayın babussaade'den içeride bulunan kısmında hizmet ederler; derece ve hizmet itibariyle başka başka odalarda otururlardı. bu odalar; büyük ve küçük odalar, doğancı koğuşu, seferli odası, kiler odası, hazine odası adlarını taşırlardı."

gılme
delikanlılar, gençler. * esirler, köleler.

gılt
akdolunan pazarlığı bozmak.

gılzet
kabalık, sertlik. * kalınlık, galizlik.

gılzet-i mizac
huy ve mizac sertliği.

gımâ
ev örtüsü, çatı.

gımâme
hayvanların, yem yemelerini veya ısırmalarını önlemek gayesiyle ağızlarına takılan torba gibi şeyler.

gımar
gaflet. cehalet. şiddetler. çok su. büyük denizler. * (gımr. c.) çok susuzluk. * kin tutma.

gımd
kılıf, kın, mahfaza. * bakla, bezelye, fasulya ve benzerleri gibi şeylerin kabuğu.

gımd
bıçak ve kılıç kınları.

gına
zenginlik. yeterlik. * tok gözlülük. * mülâki olmak. bir kimseye dostluğunda devamlı olmak. * bıkma, usanç. * şarkı söylemek. teganni etmek.

gınâ
zenginlik.

gıpta
imrenme.

gıptakârâne
imrenircesine.

gıra
(garrâ) tutkal.

gırajova ateşi
tar: eskiden kale müdafaalarında hücum edenlere karşı ve deniz savaşlarında düşman gemilerini tutuşturmak için kullanılan ve su ile sönmeyen bir cins ateş. balmumu, kükürt, ispirto, kâfuru karmasından ibarettir. bu ya doğrudan doğruya tutuşturulur veya buna batırılmış yuvarlak yün parçaları ateşlenerek atılırdı.

gırandi direği
geminin ortasındaki en büyük direk. bu yekpâre olmayıp üst üste dört direkten mürekkepti.

gırar
devenin sütünün azalması. * az uyku. * miktar. * cihet, misâl. * yol. * birbiri ardınca olmak. * her nesnenin kenarı. * büyük kıl çuval.

gıras
ağaç budağı. * ağaç dikecek vakit.

gırbal
iri delikleri olan elek, kalbur.

gırbâl
delikleri iri olan elekler, kalburlar.

gırban
kargalar.

gırbân
kargalar.

gırbil
havuzun dibinde kalan balçıklı su. * bardak ve şişenin dibinde olan tortu.

gırbın
selin getirdiği çamur.

gırgıra
yaban tavuğu.

gırîv
f. bağırma, feryat etme, çığlık atma, bağrışma.

gırk
çok, kesir.

gırkî
yumurta kabuğu.

gırnevk
su kuşlarından boynu uzun bir kuş. telli turna. kuğu kuşu.

gırr
işten anlamayan ahmak kişi.

gırr
tecrübesizler. acemiler. kolay aldananlar.

gırre
gaflet. boş bir şeye aldanan. * tevbeyi sonraya bırakıp, aldanan. övünen, gururlu. gâfil. işe yaramaz.

gırs
dikilmiş ağaç. * çocukla birlikte anadan çıkan ince deri.

gırızî
(bak: gariziye)

gıslîn
yara yıkandığında içinden çıkan irinli ve kanlı su. * cehennem ehlinin etleri ve kanlarının yıkandığı nesne.

gıta
örtü. örtünecek şey. perde.

gıtâ
örtü, perde.

gıtâ
perdeler.

gıtarres
zâlim, mütekebbir, kibirli kimse.

gıtât
bağırtlak cinsinden bir kuş.

gıta-yı basar
göz perdesi.

gıta-yı rakik
ince örtü.

gıtrif
başkan, reis. * asil ve itibarlı kimse. soylu kişi.

gıtrîf
başkanlar, başlar, reisler, önderler. * soylu ve asaletli kimseler, itibarlı ve seçkin kişiler.

gıtrîf
başkanlar, başlar, reisler, önderler. * soylu ve asaletli kimseler, itibarlı ve seçkin kişiler.

gıyab
görünmemek. göz önünde olmamak. * hazırda bulunmamak. * bilinmeyen şeyler. * arka. arkasından.

gıyâb
göz önünde bulunmama.

gıyabe
derinlik, dip.

gıyaben
bulunmadığı halde. mevcut ve hazır olmaksızın. * mahkeme veya duruşmada olmadan.

gıyâben
görmeyerek.

gıyabî
arkasından olarak. kendi hazır olmadığı halde arkasından. gayba âit. gayba mensup ve müteallik.

gıyâbî
görmeziye.

gıyar
keçe. * ehl-i zimmetin nişanı.

gıyas
medetkâr. yardımcı. nusrete yetişen. * meded. yardım.

gıyâs
yardım isteyene yardım eden.

gıyasa
suya dalmak.

gıyas-üd din
dinin intişar etmesine yardımı dokunan kimse.

gıybet
"arkadan çekiştirmek. hazır olmayan birisinin aleyhine konuşmak. birisinin gıyabında hoşuna gitmeyen bir şeyi söylemek. (gıybet odur ki: gıybet edilen adam hazır olsa idi ve işitse idi, kerâhet edip darılacaktı. eğer doğru dese; zâten gıybettir. eğer yalan dese; hem gıybet, hem iftiradır. iki katlı çirkin bir günahtır. m.)(gıybet, mahsus birkaç maddede câiz olabilir:birisi: şekva suretinde bir vazifedar adama der, tâ yardım edip o münkeri, o kabahati ondan izale etsin ve hakkını ondan alsın.birisi de: bir adam onunla teşrik-i mesâi etmek ister. senin ile meşveret eder. sen de sırf maslahat için garazsız olarak, meşveretin hakkını edâ etmek için desen: ""onun ile teşrik-i mesâi etme. çünki zarar göreceksin.""birisi de: maksadı, tahkir ve teşhir değil, belki maksadı, târif ve tanıttırmak için dese"" ""o topal ve serseri adam filân yere gitti.""birisi de: o gıybet edilen adam fâsık-ı mütecahirdir. yâni fenalıktan sıkılmıyor, belki işlediği seyyiatla iftihar ediyor; zulmü ile telezzüz ediyor; sıkılmıyarak âşikâre bir surette işliyor.işte bu mahsus maddelerde garazsız ve sırf hak ve maslahat için gıybet câiz olabilir. yoksa gıybet, nasıl ateş odunu yer bitirir; gıybet dahi a'mâl-i sâlihayı yer bitirir.eğer gıybet etti veyahut istiyerek dinledi; o vakit $ demeli, sonra gıybet edilen adam ne vakit rast gelse: ""beni helâl et."" demeli... m.)"

gıybet
orada bulunmayan biri hakkında onun hoşuna gitmeyecek şeyler söyleyip ileri geri konuşma.

gıyer
halden hale dönmek.

gıytal
sık bitmiş olan ağaç. * seslerin karışması.

gıza
gıda, besin. (bak: gıda)

gışa
örtü, perde. * zar. deri. kabuk. * üst tabaka. * zarf. mahfaza.

gışa
perdeler, örtüler. * zarflar, mahfazalar.

gışavet
göz kararmak. * körlük yapan perde. kabuk. * baş örtüsü.

gışâvet
göz perdesi.

gışa-yı tablî
tıb: kulak zarı.

gışaş
az, kalil. * evmek, acele.

gışyan
bürünmek, örtünmek. * cimâdan kinâye olur.

gışş
hıyânet etmek, hâinlik yapmak. * yaramaz olmak. * saf olmayıp karışık olmak.

hamak
iki ağaç veya direk arasına asılarak içine yatılan ağyatak.

hamek
her şeyin küçükleri. * siyah bulut.

hab
f. uyku. rü'yâ.

hab
günah. suç.

hab'
gizli, saklı, hafi. * gizlemek, örtmek, setretmek.

hâb
uyku.

haba
saray adamları.

habab
(habâbe) son derece muhabbet. * su üzerindeki hava kabarcığı.

habâhıb
kısa boylu adam.

habaib
habibeler, sevgili kadınlar.

habaik
kehkeşanlar, samanyolları. * çizgiler.

habâik
kehkeşan, samanyolu. * çizgi. * (c.: hubük) dikkat ve itina ile, sağlam ve san'atlı dokunmuş, yol yol hâreli güzel kumaş.

habail
ağ, tuzak, bağ, kement.

habâil
maddi ve manevi şeylerde tuzak, ağ. * kement, bağ.

habail-i mevt
ölümün sebepleri.

habail-üş şeytan
şeytanın tuzakları. * kadınlar.

habais
kötülükler. murdar ve pis şeyler.

habâis
pislikler, kötülükler.

habak
f. mandıra, ağıl. * dört yanı bir duvar veya set ile çevrilmiş yer, avlu.

habal
bozulma, düzensizlik. karma karışıklık. * sıkıntı, hüzün, keder, üzüntü.

habala
gebeler.

habâlâ
hâmileler, gebeler.

habaleyat
hâmileler, gebeler.

hab-alud
uykulu. uyku karışık.

habar
imzâ. mühür, damga.

habâr
imzâlar. * damgalar.

habarat
imzâlar. * damgalar.

habârât
imzâ. mühür, damga.

habâri-haberât
sedir ağacı biten düz yer. yumuşak yer.

habarîr
dağçiçekleri. dağda yetişen çiçekler.

habârîr
dağ çiçeği.

habaset
(hubs) murdarlık, pislik, kötülük.

habâset
pislik, pislik, kötülük.

habat
vücuttaki bir yara iyileştikten veya vücuda bir sopa ile vurulduktan sonra bedende kalan iz. * davarın çok yemekten dolayı karnının şişmesi.

habaya
gizli işler, gizli şeyler. * defineler.

habaz
hareket. * bâtıl olmak. * eksilmek.

habb
aldatıcı, kurnaz, hileci, hilekâr. * denizin kabarması, denizde dalga olması.

habb
tohum, dane.

habbal
(habl. dan) urgan ve ip satan kimse.

habbar
terzi. * mürekkepçi.

habbas
zindancı, gardiyan, hapseden.

habbat
habbeler, tohumlar, tâneler. * haplar.

habbaz
(hubz. dan) ekmekçi. ekmek yapan veya satan kimse.

habbazî
ekmekçilikle ilgili.

habbe
gammazlık yapan kadın. (müz: habb)

habbe
yol, tarik.

habbe
tohum, dane.

habbe
habbeler, tohumlar, tâneler. * haplar.

habbe
buğday, mısır, arpa gibi ufak ve yuvarlak nebatatın taneleri.

habbecik
tohumcuk.

habbet-ül kalb
siyahlık.

habbet-üs sevda
çörek otu.

habbeyi
bir şeyi olduğundan çok büyük gösterme, çok abartma

habbeyi kubbe yapmak
değeri olmayan bir şeye çok fazla ehemmiyet vermek. zihinde büyütmek.

habbeza
"""ne güzel, ne sevimli, ne hoş"" mânâsında bir takdir edatıdır."

habbül büluğ
(habb-ül büluğ) erginlik çağındaki erkek ve kız çocukların yüzlerinde ve alınlarında çıkan sivilceler.

habc
devenin ot yemekten dolayı karnının şişmesi. * vurmak.

habcame
f. gecelik ve pijama gibi gece uyurken giyilen elbise.

hab-dide
"f. ""rüya görmüş."" büluğa ermiş genç."

habe
zarara ziyana uğradı (mânâsına fiil).

hâbe
günah. suç.

habeb
aldatma, kandırma. hile, kurnazlık.

habek
f. üzülme, sıkıntı yapma. * sıkılma, bunalma.

habel
ana rahmindeki çocuk, cenin. * gebelik, gebe olma zamanı. * fls: musallat fikir.

habele
üzüm çubuğu.

habellak
küçük olup büyümeyen koyun.

haben
"kısaltma, azaltma, kasma. * edb: aruzda ""fâilâtün"" den ""ât"" hecesini atarak, nazmı ""fâilün"" veznine sokma."

habendat
şişman kadın.

habenneka
ahmaklığı ile tanınmış bir adam.

habenta'
kısa boylu, tıknaz kişi.

haber
berelenme, yaralanma. çürüme.

haber
yeni duyulan bilgi.

haberdar
haberli, vâkıf, bir mes'eleden haberi olan.

haberdâr
haberli.

haberî
(haberiyye) haberle ilgili. haberden ibaret olan. * gr: yüklemle ilgili.

haber-i kâzib
yalan haber.

haber-i meşhur
bidayette râvisi mahdut iken sonraki devirlerde, yalan üzere ittifakları muhal olan bir cemaat tarafından nakledilegelen makbul hadistir. (ıst. fık.k.)

haber-i mütevatir
birçok kimselerin çokları vasıtası ile rivâyet ettikleri hadis.

haber-i sâdık
doğru haber. hz. peygamber'in (a.s.m.) sözü. hadis.

haber-i vâhid
bir sahabeden, bir kişiden veya bir koldan gelen sahih hadis. (bak: mütevatir)

haberkas
küçük deve. * küçük adam.

haberpijuh
f. haber almaya çalışan. haber araştıran, haber toplayan.

habes
kötüler. alçaklar. pisler. * necaset denilen ve maddeten pis şeyler (necis veya necaset-i hakikiye de denir.)

habese
kötüler. alçaklar. pisler. * necaset denilen ve maddeten pis şeyler (necis veya necaset-i hakikiye de denir.)

habetıktık
atın tırnağı taşa dokunduğunda çıkan ses.

habevkera
belâ, mihnet.

habeş
afrika'nın kızıldeniz sâhili güneyinde müstakil bir memleket. bu memleket ahalisinden olan. * beyaz ve siyah arasında koyu esmer adam.

habeş
habeş hıristiyanları

habeş
habeşliler.

habeşî
habeş memleketi ahalisinden olan. habeş'e mensub ve müteallik olan. * koyu esmer renkli adam. * hat, tezhib, minyatür gibi güzel san'atlarda kullanılan bir cins kâğıt.

habgah
f. yatak odası. * uyunacak yer.

hab-güzar
f. uyuyan, uyuyucu.

habhab
kısa boylu adam.

habhabe
yumuşaklık, rahavet. * muzdarip olmak, acı çekmek.

habhabî
işsiz güçsüz boş olarak dolaşan adamlar.

habi
sürünüp emekleyen ufak çocuk.

habib
(hubb. dan) sevilen. sevgili. seven. dost.

habîb
sevgili, sevilen.

habib
habibler, dostlar, sevgililer.

habibe
habibeler, sevgili kadınlar.

habîbi
âlemlerin rabbi olan allah'ın sevgilisi, hz. muhammed (a.s.m.)

habîbiyet
sevgililik.

habib-ullah
"(habib-i hudâ) Allah'ın sevgilisi. hz. muhammed (a.s.m.) (eğer Allah'a muhabbetiniz varsa habibullah'a ittiba edilecek. ittiba edilmezse netice veriyor ki; Allah'a muhabbetiniz yoktur. muhabbetullah varsa netice verir ki; habibullah'ın sünnet-i seniyesine ittibaı intac eder. l.)(sâni-i âlem'in; âsârın şehadetiyle nihayetsiz cemâl ve kemâli vardır. cemâl, hem kemâl, ikisi de mahbub-u lizâtihidirler. yâni bizzat sevilirler. öyle ise, o cemâl ve kemâl sahibinin cemâl ve kemâline nihayetsiz bir muhabbeti vardır. o nihayetsiz muhabbeti, masnuatında çok tarzlarda tezahür ediyor. masnuatını sever, çünki, masnuatının içinde cemâlini, kemâlini görür. masnuat içinde en sevimli ve en âlî, zihayattır. zihayatlar içinde en sevimli ve âli, zişuurdur. ve zişuurun içinde câmiiyet itibariyle en sevimli, insanlar içinde bulunur. insanlar içinde istidadı tamamiyle inkişaf eden, bütün masnuatta münteşir ve mütecelli, kemâlâtın nümunelerini gösteren fert, en sevimlidir... işte: sâni-i mevcudat, bütün mevcudatta intişar eden tecelli-i muhabbetin bütün envaını; bir noktada, bir âyinede görmek ve bütün enva-ı cemâlini, ehadiyyet sırriyle göstermek için şecere-i hilkatten bir meyve-i münevver derecesinde ve kalbi, o şecerenin hakaik-ı esasiyyesini istiab edecek bir çekirdek hükmünde olan bir zâtı, o mebde'-i evvel olan çekirdekten tâ münteha olan meyveye kadar bir hayt-ı ittisal hükmünde olan bir mi'rac ile, o ferdin, kâinat nâmına mahbubiyyetini göstermek ve huzuruna celbetmek ve rü'yet-i cemâline müşerref etmek ve ondaki hâlet-i kudsiyyeyi başkasına sirayet ettirmek için kelâmiyle taltif edip, fermaniyle tavzif etmektir... s.)"

habîbullah
allahın sevgili kulu.

habib-ül bekkâîn
ağlayanların sevgilisi. ağlayanların habibi.

habîde
f. uyuya kalmış, uykuya dalmış, uyumuş.

hâbidegân
f. uyuya kalmış, uykuya dalmış, uyumuş.

habîe
görülmemiş, daha henüz keşfedilmemiş. * göze görülmeyen şey. * kesilmiş, parça parça olmuş.

habih
ağaçla vurmak. * bölmek.

habîke
kehkeşan, samanyolu. * çizgi. * (c.: hubük) dikkat ve itina ile, sağlam ve san'atlı dokunmuş, yol yol hâreli güzel kumaş.

habike
kehkeşanlar, samanyolları. * çizgiler.

habike
samanyolları. * çizgiler.

habil
ilk insan hz. adem'in (a.s.) oğullarından birinin ismi.

habîl
yiğit, bahadır, genç, delikanlı. * tuzak, ağ.

habile
gebe, hâmile, yüklü.

habîn
zakkum ağacı.

habir
haberli. haberdar. agâh. âlim. arif-i billâh. * herşeyi bilen Allah (c.c.)

habîr
her şeyden haberi olan Allah.

habîr
haberli.

habirâne
f. bilgili ve haberdar olana yakışır şekilde.

habis
hapseden. tutan. hapishâneye atan.

habis
un helvası.

habîs
(hubs. dan) fesadcı. hilekâr. alçak tabiatlı. kötü. pis.

habîs
pis, kötü.

habis
kötüler. alçaklar. pisler. * necaset denilen ve maddeten pis şeyler (necis veya necaset-i hakikiye de denir.)

habis
habisler, pis şeyler. * abdestsiz, gusülsüz gezen pis kâfirler.

habis
kötüler. alçaklar. pisler. * necaset denilen ve maddeten pis şeyler (necis veya necaset-i hakikiye de denir.)

habisa
un helvası.

habîsât
pisler, kötüler.

habise
kötülükler. murdar ve pis şeyler.

habistan
f. yatakhane, yatak odası.

habît
fâsid, yaramaz, bozuk.

habiye
küp. * küçük havuz. * kuyu.

habk
bükmek. * sağlam yapmak. * iyi dokumak.

habl
ip. urgan. halat. * tıb: vücudda ip gibi olan âzalar.

habl
urganlar. ipler, halatlar.

habl
urganlar, ipler, halatlar.

habl-i mevhum
mc: daima olacak gibi görünüp de gittikçe uzaklaşan istek, gaye. mevhum ip.

hablullah
Allah'ın ipi. kur'an-ı kerim. Allah'a kavuşma vasıtası. ihlâs. itaat. cemaat.

hablullah
allahın ipi.

habl-ül mesakîn
sarmaşık bitkisi.

habl-ül metin
sağlam ip. * mc: islamiyet. kur'an-ı kerim.

habl-ül verid
şah damarı. atar damar.

hablülmetîn
sağlam ip.

hablülverîd
şahdamarı.

habn
eteğini kaldırmak. * bir şeyi kabzetmek, almak.

habna'
çıbanları olan kadın.

habnadide
(hâb-nâdide) f. büluğa ermemiş çocuk. erginlik çağına gelmemiş erkek veya kız.

hab-nak
f. uykusu gelmiş kimse, uykulu kişi.

habname
f. rüya kitabı.

habr
alim ve sâlih kimse. bilgili. ehl-i ilim. * ferahlık. * nimet, vüs'at. * refah, sürur. (bak: hibr) * tıb: dişlerin beyazına ârız olan sarılık.

habr
âlim, bilgili.

habr
âlimler. yahudi âlimleri. * sürurlu anlar.

habra'
sedir ağacı biten düz yer. yumuşak yer.

habre
yemeni, alaca renkli bez.

habrekî
kene böceği.

habrence
güzel yemek. * yumuşak.

habrîr
şey mânâsına gelir bir isim.

habr-ül ümmet
ümmetin âlimi, meşhur âlim.

habrülümmet
ümmetin âlimi.

habs
bir kaç şeyi birden karıştırmak.

habs
su bentleri, havuzlar. * hapisler, zindanlar. * gayr-ı meşru vakıf yerler.

habs-i bevl
idrarını tutma.

habs-i dümû'
metanet gösterip gözyaşlarını zaptetme.

habs-i münferid
tek başına olan hapis. hapishanede bir kişilik hücre. * ehl-i dalâlet için olan ölüm ve kabir.

habt
şiddetli vurmak. önünü görmeyerek körcesine basıp yürümek. * yanılmak, unutmak, hatâ etmek. * fesada vermek. * hiç umulmayan birisinden yardım istemek. * cin çarpmak.

habt
şiddetli vurma, battal etme, unutma.

habt u hata
düzensizlik, yanlış, hata.

habt-i a'mâl
irtidad eden, yâni dinden çıkan bir kimsenin, dindar iken yapmış olduğu ibadetlerinin ibtâl olup sevapsız kalması.habter : kısa boylu.

habul
hurma ağacına çıkarken kullanılan urgan.

habus
galip kimse.

haby
örtmek. * gizli olan.

habz
ekmek pişirmek. * ekmek vermek. * sözü birbiri ardınca söyleyip yürümek. * devenin ayağını yere vurması.

hâb-ı adem
ölüm uykusu.

hâb-ı câvid
ebedî uyku, ölüm.

hâb-ı gaflet
gaflet uykusu.

hâb-ı giran
ağır uyku.

hâb-ı harguş
tavşan uykusu. şüpheli ve hafif uyku. * yalan, hile.

hâb-ı nuşin
tatlı uyku.

hâb-ı rahat
istirahat için uyku.

habıt
susturucu. * batıl kılan. iptal ettiren. * değersizleşen.

habş
cemetmek, toplamak.

hac
f. put, haç.

haca
haris olmak. * akıllı.

haca'
akıl. * nahiye.

hacac
kaş kemiği.

hacace
su üstünde olan yağmur kabarcığı.

hacalet
utanma. utanç.

hacâlet
utanma.

hacalet-âver
f. utandırıcı. utanç veren.

hacâletâver
utandırıcı.

hacamat
kan aldırma.

hacamet
(hacamat) tıb: vücudun bir tarafından kan aldırmak.

hacat
hâcetler. ihtiyaçlar.

hâcât
ihtiyaçlar.

hâcât
ihtiyaç, lüzum, muhtaçlık.

hacb
men'etme. mahrum etme.

hacb-i hirmân
huk: bir vârisi mirastan tamamen mahrum etme.

hacb-i noksan
bir vârisi mirastan kısmen mahrum etme.

hacc
kasdetmek. muârazada delil ve bürhan ile galip olmak. * bir yere çok tereddütle varıp gelme. * şâyan-ı tâzim bir şeye teveccüh. * bir şeyden feragat etmek. * fık: islâmın şartlarından ve hâli vakti müsait olan her müslümana farz olan, mekke-i mükerreme'deki kâbe-i şerif'i usulüne uygun olarak arabi zilhicce ayı, kurban bayramı günlerinde bir defa ziyaret etmek.farz olan hacca, hacc-ı ekber denildiği gibi, umreye de hacc-ı asgar denilir. maamafih arefe günü cumaya tesadüf eden bir hacca da hacc-ı ekber denilir.

hâcc
hacca gitmiş kimse. hacı.

hacc
kâbeyi ziyaret ibadeti.

hâcc
hacılar.

hacc suresi
kur'an-ı kerim'in 22. suresidir.

haccac
çok eskiden ırakta vâlilik yapan fakat, hz. resul-ü ekremin (a.s.m.) soyundan gelenlere ve onlara taraftar olanlara çok zulmeden, haddini aşmış bir zâlimin ünvânı. asıl ismi yusuf bin sakafi'dir. haccac-ı zâlim diye de anılır.

haccal
şatafatlı, debdebeli, gösterişli.

haccam
hacamat eden, kan alan.

haccar
taş işçisi, taş işinde çalışan, taşçı.

hacce
cadde.

hâcce
hacca giden, usulüne uygun olarak kâbe'yi ziyaret ederek hac vazifesini yerine getiren kadın veya kız. * (c.: hâcc) bir cins diken.

hâcc-ül haremeyn
usulüne uygun surette, mekke-i mükerreme'yi ve medine-i münevvere'yi ziyaret eden.

hacc-ı ifrad
"umreye niyet etmeksizin yalnız başına yapılan farz, vâcib veya nâfile hacdır ki, ihrama girerken yalnız hacca niyet edilmiş olur. bunu yapana ""müfrid"" denir."

hacc-ı kıran
"hac aylarından önce veya hac aylarında hac ile umrenin ikisi için birden ihrama girilip umre yapıldıktan sonra usulü dairesinde ifa edilen hacca denir. bunu yapan kimseye ""karin"" denir."

hacc-ı temettu'
"hac mevsiminde evvelâ umre için ihrama girilip umre yapıldıktan sonra; aynı mevsimde daha yurda, aile ocağına dönülmeden tekrar ihrama girilerek usulü dairesinde yapılan hacdır. bunu yapan kimseye ""mütemetti"" denir."

hâce
f. hoca, efendi, sâhib, muallim, âile reisi.

hâce
hoca.

hâce
f. hocalar. * eskiden yüzbaşı rütbesi karşılığında sivil rütbe. * bâb-ı âli kalemleri efendilerinden hususi bir rütbe taşıyan adam.

haceb
gırtlak.

hacebe
"(hâcib. c.) perdeciler, kapıcılar. * insanın oturak yeri olan uzvu, kalça. (ikisine ""hacebetan"" derler)"

hâcegân
f. hocalar. * eskiden yüzbaşı rütbesi karşılığında sivil rütbe. * bâb-ı âli kalemleri efendilerinden hususi bir rütbe taşıyan adam.

hâcegân
nakşîlerin bir ünvanı.

hâcegân-ı divan-ı hümayun
eskiden devlet dairelerindeki yazı işlerinin başında ve bir takım mühim memuriyetlerde bulunanlar hakkında kullanılan bir tâbirdi. ikinci mahmud zamanında yenilikler yapılıp memuriyete mahsus rütbeler ihdas olunurken hâcegânlık da rütbe sayılmış ve bunlara ait nişanla, resmi günlerde giyecekleri elbise de tâyin olunmuştu. bu suretle hâcegân-ı divân-ı hümâyun tâbiri de tarihe karışmıştı. (o.t.d.s.)

hacegî
f. tüccar, ticaretle meşgul olan kimse. * efendilik, hocalık.

hâce-i âlem
(hâce-i kâinat) peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ünvanı.

hâce-i evvel
milletin ilmen ve fikren terakki etmesi için, çeşitli bilgileri, halkın rahatlıkla anlayabileceği bir lisan ile yayan kimse.

hacel
(hacl) utanma, sıkılma, hayâlılık.

hacel
utanma.

hacelan
ayağında köstek olan kişinin yürümesi. * bir ayak üstüne yürümek.

hacele
dişi keklik. * çeşitli elbiselerle süslü gelin evi.

hacel-hacelân-haclâ
dişi keklik. * çeşitli elbiselerle süslü gelin evi.

hacen
eğrilik.

hacer
taş, kaya. * ismail peygamber'in anasının ismi.

hacer
taş, kaya.

hacer
taşlar.

hacer
taşlar, kayalar.

hacerat
taşlar, kayalar.

hacereyn
iki taş. * mc: altun ile gümüş.

hacer-i semavî
gökten düşen taş. * gök taşı.

hacer-ül esved
"(el-hacer-ül esved) kâbe'de bulunan meşhur siyah taş. rengi siyah olduğundan ""esved"" denmektedir. (islâm ansiklopedisi'ne göre: kâbe'nin şark köşesinde olup, yerden bir buçuk metre yükseklikte kapıya yakın bir yerde yerleştirilmiş, üç büyük ve bir kaç tane de küçük parçadan müteşekkil ve gümüş bir halka ile çevrili ve bir adı da el-ruh-ul esved denilen taştır.)rivayetlere göre; bu semavi bir taş olup hz.ibrahim aleyhisselâm'a cebrail aleyhisselâm tarafından getirildi. daha evvel ebu kubeys dağı'nda muhafaza ediliyordu.hz. ömer radiyallahu anhu, hacer-i esved'e yaklaşıp öpmüş ve demiştir ki; ""çok iyi bilirim ki, sen zararı ve menfaatı olmayan bir taş parçasısın. eğer resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm seni takbil ettiğini görmese idim, aslâ seni takbil etmezdim."" (sahih-i buhari tecrid-i sarih tercemesi) kâbe'nin şark köşesinde ve yine yerden bir buçuk metre yüksekte diğer bir taş, el-hacer-ül es'ad (mes'ud) da vardır ki; tavaf esnasında buna yalnız el ile temas edilir."

hacerülesved
kâbede bulunan ünlü kara taş.

hâce-sera
f. haremağası, hadımağası.

hâcet
ihtiyaç, lüzum, muhtaçlık.

hâcet
ihtiyaç, lüzum.

hacet
hâcetler. ihtiyaçlar.

hâcetaş
f. eskiden bir efendinin müteaddit kölelerinden her biri.

hâcetmend
f. ihtiyaç sahibi, muhtaç.

hâcet-mendâne
f. muhtaçcasına, ihtiyaçlı olarak.

hâcet-mendî
f. muhtaçlık, ihtiyaçlı olma.

hâcetreva
ihtiyacı gideren, ihtiyaç olan bir şeyi te'min eden.

hacevca'
uzun ayaklı adam. * uzun adam.

haceze
zâlimler.

hacfe
sade demirden olan kalkan.

hachace
korkudan melul olmak. * sırrını demek isteyip yine dememek.

hacî
(hicv. den) hiciv yazan, hicveden, yeren.

hâcib
perde. * perdeci. kapıcı. * eskiden osmanlı imparatorluğu zamanında devlet reisinin en yakın me'muru. vezirler veya âmirler. * kaş.

hâcib
perdeciler. * kapıcılar.

hâcibeyn
iki kaş.

hâcib-i bâri
cebrail (a.s.)

hâcib-i yemin
sağ kaş.

hâcib-i yesar
sol kaş.

hacîc
hacılar.

hacid
uyuyucu, uyuyan.

hacif
karın gurultusu.

hacil
utanmış. utanan. utanmaktan yüzü kızaran.

hacil
utanmış.

hacim
(hacim) bir cismin kapladığı yer. cirm. cüsse. * emmek. massetmek.

hacim
oylum, bir cismin uzayda doldurduğu boşluk.

hacin
küçük hayvan. * büluğdan önce evlenmiş olan kız.

hacir
hicret eden. bir yerden bire yere göçen. * sayıklıyan.

hâcirât
terbiye sınırlarına sığmayan kötü söz ve hezeyan. * (c.: hevâcir) günün en sıcak anları.

hacire
terbiye sınırlarına sığmayan kötü söz ve hezeyan. * (c.: hevâcir) günün en sıcak anları.

hâcire
günlerin en sıcak olan anları. * göçenler, göç yapanlar, hicret edenler. * (hücr. c.) hezeler, hezeyanlar, boş ve mânasız sözler.

hacirî
yapıcı, kurucu.

hacis
tasa, keder, hüzün, gam. * hâtıra. kalb ve hissin en derin ve gizli sesleri.

hacise
merak, kalbe gelen endişe.

hâcise
vesveseler, kuruntular. akla gelen kötü düşünceler.

haciyan
hacılar, hacc farizasını yerine getirmiş olan müslümanlar.

haciz
ayıran. bölen. * vücudun içindeki bazı uzuvları ayıran karın zarı gibi zarların adı. * haczeden. borcunu ödeyemeyenin diğer mallarına el koyan. * tıb: bâdemin içindeki bazı oyukları ayıran bölme zarlarına denir. (bak: hicab)

hacl
köstek. * bukağı. * küçük deve yavruları.

hacla'
ayakları beyaz olan koyun.

hacle
(haclegâh) f. gelin odası. gerdek odası.

haclet
şaşırma, acaibine gitme, taaccüb. * utanma, arlanma.

haclet-âver
f. utanç verici, utandırıcı.

haclet-dih
f. utanç verici, utandırıcı.

haclet-engiz
f. utandırıcı, sıkıltıcı.

hacm
(hacim) bir cismin kapladığı yer. cirm. cüsse. * emmek. massetmek.

hacmen
büyüklükçe. hacim bakımından.

hacm-i istiabî
bir şeyin içine alabildiği miktar.

hacr
(hicr) men'etmek. birisine bir şeyi yasak etmek. malını kullanmaktan men'etmek. * kucak. ağuş.

hacra'
taş gibi katı ve sert olan şey.

hacren
malını kullanmaktan menetmek suretiyle.

hacuc
şiddetli esen rüzgâr.

hacun
eğrilik. * uzak. * mekke'de bir dağ.

hacur
dere kenarı.

hacz
men'etmek. mâni olmak. * iki şeyin arasını ayırmak. * alacaklı, borçludan alacağını alabilmesi için borçlunun malına el konulmak.

hacz
engelleme, el koyma, ayırma.

hacı
hacc farizasını yerine getirmiş olan müslüman.

hâcı
hacılar, hacc farizasını yerine getirmiş olan müslümanlar.

hacıyatmaz
dibindeki ağırlıktan dolayı yere ne şekilde bırakılırsa bırakılsın, dik bir durum alan oyuncak. * mc: zor durumlarda kendisini çabucak toparlamayı beceren kişi.

had
f. çaylak kuşu.had' (hıd') : aldatmak. * dühul etmek, girmek. * kurumak.

had'
baş aşağı eğmek. * tevâzu etmek.

had
bir nevi ceza.

had
sınrlanma, belirlenme

had'a
kamçıdan çıkan ses.

hadaa
hileciler, hilekârlar, aldatıcılar, dalavereciler.

hadâbir
zayıflığından arkasında eti kurumuş deve.

hadâbir
zayıflığından arkasında eti kurumuş deve.

hadacir
sırtlan.

hadad
küçük, beyaz boncuk.

hadade
hamâkat, ahmaklık.

hadae
iki yüzlü balta.

hadafil
eski kaftanlar, eski elbiseler.

hadai'
hileler, dalavereler, aldatmalar, yalanlar.

hadaic
deveye yüklenen yükler.

hadâic
devenin sırtına yüklenen yük.

hadaid
demirden yapılmış şeyler. sert şeyler.

hadaik
bahçeler.

hadaik-ı hâssa
"saray bahçeleri. bunlar biri saray içinde, diğeri saray dışında olmak üzere iki kısımdı. saray içindeki bahçe ve bostan işleriyle meşgul olanlara ""has bahçe bostancıları""; saray dışındakilere ise ""hassa bostancıları"" denilirdi. saray dışı bahçe ve bostanların bazıları şunlardı: kadıköy bağı, davut paşa bahçesi, beşiktaş bahçesi, dolmabahçe, paşa bahçeşi, florya, fenerbahçe, alibeyköyü, hasköy bahçeleri ve daha birçok bahçe ve bostanlar. (o.t.d.s.)"

hadak
patlıcan.

hadaka
elmas. * her görüp beğendiğini aldırmak için kocasına teklif eden kadın.

hadalet
baldırı ve kolu etli olma.

hadan
necid'de bir dağ.

hadane
çocuk beslemek.

hadar
çabuk yetişen ot.

hadaret
bir şeyin yanında bulunmak. * huzur. yakında olmak. * hazır etmek. hazır olmak. * medeniyet.

hadâret
gençlik, tazelik.

hadaset
gençlik. yenilik. tazelik. yeniden oluş. bir şeyin evveli, ibtidası.

hadb
vurmak, darb etmek. * deriyi etiyle ayırmak. * ısırmak. * yalan söylemek. * uzunluk.

hadba'
uzun boylu akılsız kadın. * yumuşak gönüllülük.

hadbe
arka yumruluğu, kamburluk.

hadc
deve palanı.

hadd
gürültülü bir sesle çağıran. * denizden gelen gürültülü dalga sesi. * gürültü ile yıkılan.

hadd
sınır, çizgi.

hadd
ucu ve son sınırı

hadd
sınırlar, hudutlar. * uçlar. bucaklar. * şeriatın cezâ hükümlerinin tatbiki.

hadda
deve çobanı.

hadda'
(hud'a. dan) aldatıcı, hilekâr, dalavereci.

haddad
demir işleri yapan usta, demirci, çilingir. * muhâfız, bekçi, gardiyan. * kapıcı.

haddadî
demircilik.

haddam
muvaffakiyetli kişi. * işlerinde başarılı ve becerikli kimse. * çalışkan ve gayretli olan. * hademe, hizmetçi.

haddan
iki yanak.

haddas
(hads. den) anlayışlı, zeki, çabuk kavrayan.

hadde
erimiş madeni döküp tel yapmağa mahsus delikli maden levha.

hadde-i tedkik
inceden inceye araştırmak.

hadden
sınırı aşma

haddi
yetkisi yok; yetki sınırları müsait değil

hadd-i asgar
man: bir hükmün veya neticenin mevzuu. küçük kaziye.

hadd-i büluğ
büluğa erme yaşı. teklif-i ilâhînin başladığı, namaz ve oruç gibi dinî emirleri ifaya başlanılan yaş.

hadd-i ekber
man: bir hükmün veya neticenin mahmulü, yani sıfatı veya hali, oluşu. büyük kaziye.

hadd-i evsat
"man: hadd-i asgar ile hadd-i ekberden çıkartılan diğer bir hüküm veya netice. meselâ: âlem hâdistir. bunu, bu dâvayı isbat için: ""çünkü: âlem mütegayyerdir ve her mütegayyer hâdistir"" dediğimizde: âlem, ""hadd-i asgar""; hâdis, ""hadd-i ekber"", mütegayyer, ""hadd-i evsat"" olur."

hadd-i i'caz
edb: fasahatın mu'cize şeklinde olanı. (bak: i'caz)

hadd-i imkân
mümkünün son haddi. olabilirlilik. imkân nisbetinde olan.

hadd-i ittisal
bitişme noktası.

hadd-i kat'-i tarîk
huk: yolkesenlere verilecek ceza.

hadd-i kazif
nâmuslu bir kadına zina isnad edene karşı verilen şer'î ceza.

hadd-i kemal
olgunluk hâli. kemalât haddi.

hadd-i kifaye
kifâyet derecesi, yeterlik derecesi.

hadd-i kusva
son derece. son had.

hadd-i ma'ruf
şeriatça bilinen, makbul olan had. emredilen, müsaade edilen hudud.

hadd-i münteha
son nokta.

hadd-i müşterek
ortak derece.

hadd-i sekr
fık: şarap haricindeki diğer içkilerin bil'ihtiyar içilmesinden hâsıl olan sarhoşluğun icab ettirdiği ceza.

hadd-i te'dib
bir suç işleyeni başkalarına örnek olacak şekilde cezalandırmak. darp ve ta'zir gibi.

hadd-i zâtında
aslında. yaradılışında.

hadd-i zina
zinâ suçu işleyene verilen ceza.

hadd-i şer'î
şeriat kanunlarıyla verilen ceza.

hadd-i şürb
fık: az veya çok miktarda şarap (alkollü içki) içilmesinden dolayı uygulanacak ceza.

haddibülûğ
ergenlik sınırı.

haddimin
sınır ve kapasitemin üzerinde

haddinden
sınırı aştırma, aşırıya götürme

haddini
haddini aşma, ileri gitme

haddizât
aslı, kendisi.

hadd-na-şinas
f. haddini bilmez.

hadeb
kambur olma, kamburluk.

hadeb
kamburluklar, tümsekler, yumruluklar.

hadebe
kambur, yumru. * vücuttaki kamburluk.

hadebiyyet
yumruluk, kamburluk.

haded
engel, mâni, set.

hadeka
gözün siyahlığı, gözbebeği.

hadeka
gözbebeği.

hadeka
göz bebekleri.

hadeka
göz bebekleri, hadekalar.

hadeka-i ayn
göz güllesi, göz hadakası.

hademat
hademeler. hizmetçiler.

hademât
hademeler.

hademe
hizmetçiler, hâdimler. * (c.: hıdâm) halhal. * devenin ayağını bağladıkları kayış.

hademe
hizmetçi.

hadeng
(hadenk) f. kayın ağacı. * kayın ağacından yapılmış ok.

hader
uyuşma.

hader-i umumî
bütün vücudu kaplayan uyuşukluk.

hadernak
örümcek.

hades
(hads) sür'atle idrak etmek. zan ve tahmin eylemek. fikrini, re'yini bildirmek. bir sözün mâna ve mefhumunda, bir hususun vaz' ve üslubunda başka tarz tasavvur eylemek. (bak: hads)

hades
yeni, sonradan, abdest bozan bir hâl.

hades
yeni hâdiseler, fena şeyler. dertler, musibetler. * gençler.

hades
hadesler. pislikler. (bak: hades)

hadesan
şanssızlık, kısmetsizlik, talihsizlik. * kaza.

hadesat
hadesler. pislikler. (bak: hades)

hades-i asgar
fık: taharet-i suğra ile, yani yalnız abdest ile giden taharetsizlik hali. bevletmek, kan gelmek sebebi ile hasıl olan hades gibi.

hades-i ekber
fık: taharet-i kübra ile, yani gusül abdesti ile giderilen taharetsizlik halidir.

hadeyan
yelmek.

hadeşât
vesvese, kuruntu, merak, ye's, üzüntü, hüzün.

hadf
yürüme hızı.

hadi'
hileci, aldatıcı. * bozuk, fena.

hadî
birinci. * mazluma yardım eden. * deveyi şarkı söyleyerek süren.

hâdî
hidayete ermiş. mürşid. rehber, delil. hidayet yolunu gösteren. hidayete, doğruluğa eriştiren. önde giden.

hâdî
hidayete ermiş, mürşit.

hâdî
rehberler, deliller, kılavuzlar. * hidayet edenler, istikametli ve selâmetli yolu gösterenler.

hâdî
hidayeti ve doğru yolu gösterenler.

hâdi
hidâyet edenler.

hadî aşer
onbirinci.

hadîa
davarın karnından gelen ses.

hadîa
hileler, dalavereler, aldatmalar, yalanlar.

hadiâne
f. hile ile, hile yaparak.

hadîb
kınalı, kına yapılmış. * boyalı, boyanmış.

hadic
vaktinden evvel doğan erkek veya kız çocuğu.

hadice
vaktinden evvel doğan erkek veya kız çocuğu.

hadid
demir, çelik. sert, kavi olan. * çabuk kavrayışlı, keskin, öfkeli, hiddetli, titiz. * hudut ve sınır komşusu.

hadîd
dağ eteği. * içinde yağmur suyu biriken alçak çukur. * arz, yer, dünya.

hadîd
demir.

hadîd
demirden yapılmış şeyler. sert şeyler.

hadid suresi
kur'an-ı kerim'in 57. suresi.

hadid-ül basar
gözü keskin.

hadid-ül mizâc
öfkeli, çabuk kızan.

hadid-ün nazar
görüşü keskin olan.

hâdife
halktan bir kısım.

hadîka
etrafı duvarla çevrilmiş bahçe. sulu, ağaçlı bahçe.

hadika
bahçe.

hadîka
bahçeler.

hadîka-yı ferahfeza
iç açan bahçe. gönüle ferahlık veren bahçe.

hâdil
(hadl. den) aşağıya sarkıtılmış. * gözlerinde ve ağzında çıban olan deve yavrusu.

hadîle
çayır, çimen.

hâdim
yıkıcı olan, yıkan, tahrib eden.

hâdim
hizmet eden.

hâdim
hizmetçi yapmak, hizmet ettirmek

hadim ağası
"erkekliği yok edilmiş olan. böyle kimselere ""tavaşi"" de denilirdi. bu gibiler, yabancı erkekler için mahrem sayılan harem dairesine girip çıktıkları ve muhafaza ile beraber harem hizmetini de gördükleri için kendilerine ""hâdim ağası"" adı verilirdi. (o.t.d.s.)"

hadime
(hâdim. den) kadın hizmetçi.

hadîme
su içinde eriyince pişmiş olan buğday.

hâdim-ül fukara
fakirlere hizmet eden.

hâdim-ül haremeyn-iş şerifeyn
"hilâfeti haiz olmaları hasebiyle osmanlı padişahlarına verilen ünvandır. haremeyn; mekke ile medine'ye denilir. islâm âleminin bu iki şehre hürmet-i mahsusaları sebebiyle ve daha fazla tâzim kasdiyle şerif sıfatını da ilâve ederek ""haremeyn-iş şerifeyn"" denilmiştir. haremeyn'in hâdimi mânasına gelen bu tâbir ise ilk evvel yavuz sultan selim hakkında kullanılmış, daha sonra bütün padişahlar hakkında istimal olunmuştur. yavuz sultan selim han halep'i fethettiği haftanın ilk cum'a namazını melik zâhir camiinde eda ederken, hatib hutbede ""malik-ül haremeyn-iş şerifeyn"" şeklinde adını anar anmaz, yavuz selim derhal yerinden kalkarak: ""haremeyn'in maliki olmak ne haddimdir. ben haremeyn'in hizmetkârı olmakla iftihar ederim."" demek suretiyle tevazu göstermiş ve bu tabir ondan sonra, hutbelerde o suretle söylenmiştir."

hâdim-ül lezzat
lezzetleri mahveden, yıkan. (ölüm)

hâdimüllezzât
lezzetleri bozan.

hadin
bir kuş cinsidir. (hiç doymak bilmez, yediğini hemen hazmedip yine yemek ister, yüksek yerleri sever, değme yer üstüne konmaz, ağaç başlarına konup bütün yemişini yer, yemişleri kalmazsa başka yerlere gider.)

hadîn
sâdık dost, vefadar arkadaş.

hadîn
sâdık dostlar, vefakâr arkadaşlar.

hadîn-i kadîm
eski dost.

hadir
gevşek, tembel, uyuşuk.

hadîre
kalabalık olmayan topluluk. * yaranın içinde toplanan kan ve irin.

hadîs
her söylenişinde yeni haber gibi dinlenmeğe lâyık. peygamberimizin (a.s.m.) sözü, emri ve hareketi. sünnet-i nebeviyye. hadisten bahseden ilim. (bak: tevâtür)

hâdis
yeni. sonradan olan şey. değişen. hudus eden.

hadîs
peygamberimizin sözü.

hâdis
sonradan var olan.

hâdisat
yeni olan şeyler. hâdiseler.

hâdisât
olaylar.

hâdise
(c.: hâdisat, havadis) vâkıa, olay. yeni bir şey, ilk defa olan. haber.

hâdise
olay.

hâdise
yeni hâdiseler, yeni sözler. * alâka ile karşılanan haberler.

hâdise
yeni olan şeyler. hâdiseler.

hadîs-i bi-l ma'na
kelâm itibarı ile değil de mânaca doğru olan hadis.

hadîs-i kudsî
mânası peygamberimiz'e (a.s.m.) vahy veya ilham edilen, kelimesi kendisinden sudur eden kudsî kelâm.

hadîs-i mevzu'
başkası tarafından söylendiği hâlde peygamberimize (a.s.m.) isnad edilen hadis. muan'an veya senedlerle tesbit edilmemiş hadistir. manası yanlış demek değildir.

hadîs-i meşhur
ilk asırda âhâdî (bir sahabî tarafından rivayet edilmiş) iken, ikinci asırda meşhur olan ve yalanda birleşmeleri mümkün olmayan topluluk tarafından rivâyet edilen hadis

hadîs-i muallak
senedinin yalnız ibtidasından bir veya birkaç ravisi hazf edilmiş olan hadistir. meselâ: bir zat kendi şeyhini ve şeyhinin şeyhini zikr etmeksizin onların fevkindeki râvilerden itibaren senedi zikr etse ta'likte bulunmuş olur. (ıst. fık.k.)

hadîs-i mürsel
peygamberimiz'den (a.s.m.) işitildiği bildirilen hadis-i şerif.

hadîs-i mütevatir
"kizb üzerine ittifakları aklen tecviz olunmayan cemaatlerin birbirinden ve ilk cemaatin de bizzat hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâmdan rivâyet ettiği hadis-i şeriftir. (ilm-i yakîni ifade eder. ""bu hadis-i şerif peygamber'den (a.s.m.) sâdır olmuş mu?"" demeğe imkân kalmaz)."

hadîs-i sahîh
hakkında şüphe edilemiyen ve doğru senetlere ve râvilere isnad edilerek müsbet olarak kat'i bilinen hadis-i nebevidir.

hadîs-i şeyheyn
en muteber ve büyük hadis âlimlerinden imam-ı buharî ve imam-ı müslim'den rivayet edilen hadis-i şerif.

hadîsibilmânâ
anlam bakımından doğru hadîs.

hadîsikudsî
mânâsı ilâhî sözü peygamberî olan hadîs.

hadîsin
hadîsin mütevatir, sahih, hasen zayıf gibi dereceleri

hadîsişerîf
peygamberimizin şerefli sözü.

hâdis-üs sinn
yaşı taze. genç delikanlı.

hâdiye
değnek, asâ, sopa. * su içinden sivrilerek yükselen kaya.

hâdiy-üt tarik
hidayet yoluna sevkeden, mürşid. doğru yolda giden.

hâdişe
derisi parçalandığı halde kan çıkmayan yara.

hadl
meyletmek, yönelmek.

hadleka
şiddetle bakmak.

hadm
birşeyi ağzına koyup, bir lokmada çiğneyip yemek.

hadma'
beyaz koyun.

hadme
ateş gürültüsü.

hadr
evmek, acele etmek. * vücutta bir organın şişip yumrulaşması. * men etmek, engel olmak. * saçak bükmek.

hadra
(müennestir) yeşillik. * sebze. en yeşil. pek yeşil.

hadra
yeşillik, yeşil.

hadravat
(hadrevât) (hadrâ. c.) yeşillikler, yeşillik.

hadravat
yeşillikler.

hadre
yüz yüze olmak.

hadreban
feryadı şiddetli olan, çok fazla bağıran.

hadrece
bükmek. * sağlam yapmak, sağlamlaştırmak.

hads
uzun düşünce ve delile ihtiyaç kalmadan hâsıl olan ilim. sür'at-i intikal. ani ve doğru idrâk. delilden neticeye çabuk varmak.(akıl tâtil-i eşgal etse de, nazarını ihmal etse, vicdan sânii unutamaz. kendi nefsini inkâr etse de onu görür. onu düşünür. ona müteveccihtir. hads ki, şimşek gibi sür'at-i intikaldir, dâima onu tahrik eder. hadsin muzâafı olan ilham, onu dâima tenvir eder. meyelânın muzâafı olan arzu ve onun muzâafı olan iştiyak ve onun muzâafı olan aşk-ı ilâhi, onu dâima mârifet-i zülcelâle sevkeder. şu fıtrattaki incizab ve cezbe, bir hakikat-ı câzibedarın cezbiyledir. m.n.)(.... hem hiç mümkün müdür ki: o hads-i kat'î, o yakîn-i şuhudî hadsiz emarelerden ve o emareler, hadsiz müşahedat vak'ıalarından ve o müşahedat vakı'aları, şeksiz ve şüphesiz mebâdi-i zaruriyeye istinad etmesin. öyle ise, şu ehl-i edyandaki bu itikadât-ı umumiyenin sebebi ve senedi, tevatür-ü mânevi kuvvetini ifade eden pek çok kerrat ile melâike müşahedelerinden ve ruhanilerin rü'yetlerinden hâsıl olan mebâdi-i zaruriyedir, esasat-ı kat'iyyedir. s.)

hads
birdenbire sezilen bilgi.

hadsen
sezmekle. sür'atle intikal ve idrâk etmekle.

hadsen
birdenbire sezmekle.

hadsî
hadsle. hadse dâir ve müteallik.

hadsî
birdenbire sezilen.

hads-i sâdık
tam, doğru ve şüphesiz idrâk etme ve bilme.

hadsiyyat
mümkün olan şeyler. olması ihtimali olan nesneler. mümkinat.

hadsiz
hesapsız, sayısız. belirli olmayan, çok.

hadsiz
sınırsız.

hadsiz
sonsuz derecede

hadun
memesinden biri diğerinden uzun olan koyun.

hadur
iniş. * alçak yer.

haduş
pire. sinek.

hadv
sürmek.

hady
evmek, acele etmek. * rüzgârın esmesi.

hadı'
alçaltıcı. * gönül alçaklığı ve huzu ile muttasıf.

hâdı'
hileciler, hilekârlar, aldatıcılar, dalavereciler.

hadıl
yumuşak taze ot. * ıslanmış, nemlenmiş.

hadım ağası
(bak: hâdim ağası)

hadıne
süt nine.

hadır
tembel, uyuşuk, uyumuş.

hadıyd
(hazîz) oturaklı, mütemekkin, yer. * dağ eteği. zir. alçak yer. * koz: ayın veya başka bir seyyarenin mahreki üzerinde dünyaya en yakın bir mesafede bulunan nokta. dünya ile diğer seyyarelerin güneşin merkezinden en uzak oldukları bir nokta.

hadş
kaşımak. * tırmalamak.

hadşe
vesvese, kuruntu, merak, ye's, üzüntü, hüzün.

hadşe-aver
f. rahatsızlık veren, insanı sıkıntıya koyan.

hadşe-i derun
iç sıkıntısı, gönül üzüntüsü.

hadşe-nisar
f. merak veren, vesvese.

hafa
berdi denilen otun beyaz ve yaş olan kökü.

hafa
çok yürümekten adamın ayağının ve davarın tırnağının aşınması.

hafa'
yalın ayak yürümek.

hafâ
gizlilik.

hafafîş
yarasa kuşları.

hafagâh
f. gizlenilecek yer, gizlenme yeri, siper.

hafâhıf
köpeğin, yemek yerken ses çıkarması. * sırtlan sesi.

hafair
oyuklar, delikler, çukurlar.

hafak
muzdarib olmak, acı çekmek. * deprenmek.

hafakan
sıkıntı. kalb çarpıntısı. ıztırab.

hafakan
yürek oynaması, sıkıntı.

hafakan
muzdarib olmak, acı çekmek. * deprenmek.

hafat
sahiller, deniz kenarları, kıyılar.

hâfât
sâhil, kıyı, deniz kenarı. * iki veya daha fazla sathın, bir açı teşkil ederek birleşmesinden meydana gelen uzunlamasına keskinlik.

hafave
bir kimseyi mübâlâga ile sormak. * şefaat etmek. * ikramda ve iltifatta mübâlağa etmek.

hafaya
gizli şeyler. sırlar.

hafâyâ
sırlar.

hafaya-yı umûr
işlerin gizli tarafı.

hafâye
çok yürümekten adamın ayağının ve davarın tırnağının aşınması.

hafâyiz
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * gayret etmek.

hafaza
muhafızlar. muhafız melekler.

hafaza
koruyucu.

hafc
titremek. * ayağını eğri basan.

hafcag
tatar beyi. (aslı: kıpçak)

hafd
evmek, sür'at.

hafe
içine bal konulan sahtiyan tuluk.

hâfe
sâhil, kıyı, deniz kenarı. * iki veya daha fazla sathın, bir açı teşkil ederek birleşmesinden meydana gelen uzunlamasına keskinlik.

hâfe
sahiller, deniz kenarları, kıyılar.

hafede
yardımcılar, hâdimler.

hafef
fakirlik. darlık. * şiddet.

hâfe-i nehr
nehir kenarı.

hâfe-i tarîk
yol kenarı.

hafelleh
ayaklarının uç kısmı birbirine yakın olup, ökçeleri uzak olan.

hafenât
iki avuç dolusu olan şey.

hafender
malını güzel tedbirlerle çoğaltan mal sahibi.

hafer
çukurdan çıkartılan toprak. * dişin çürümüş kısmı veya kiri.

hafet
ıslıklı yılan.

hafeş
iğne ve iplik koyacak kap. * sel.

haff
alaca renkli at.

haffaf
ayakkabı, terlik vb. gibi şeyler yapan ve satan. kavaf.

haffân
deve kuşu yavrusu. * hizmet. * maiyyet.

haffane
deve kuşu yavrusu. * hizmet. * maiyyet.

haffar
çukur kazan, kuyu kazan.

haffâr
kazıcı.

haffe
çulhaların bez sardıkları ağaç.

hafhafa
köpeğin, yemek yerken ses çıkarması. * sırtlan sesi.

hafi
yalın ayak yürüyen veya koşan. * çok ikram eden insan. insanı güler yüzle karşılayan.

hafî
gizli. açıkta olmayan. saklı. * fık: sigasından dolayı değil, bir ârızadan dolayı mânası kapalı kalan lafız.

hafî
gizli, saklı.

hafi
gizli şeyler. sırlar.

hafîd
evlâd. oğul. torun.

hafîd
torun, oğul.

hafid
yardımcılar, hâdimler.

hafîde
kız torun.

hafif
ağır olmayan. hafif. yeğni.

hafîf
kuş uçarken, at koşarken veya rüzgâr eserken meydana gelen hışırtı, hışlama.

hafif-i kebuter
güvercinin uçarken çıkardığı ses.

hafif-ül mizac
kararsız, hoppa, temkinsiz.

hafif-ür ruh
ruhu hafif olan, hoşsohbet.

hâfil
dolu, mümteli.

hafir
davar tırnağı.

hafîr
kazılmış yer. çukur. mezar.

hâfir
kazan, kazıcı, hafriyat yapan. yerde çukur açan.(esâsen kazıcı mânasına sıfat olmakla beraber, atın tırnağına isim olmuştur. ve o münasebetle tırnağının kazdığı çukura, yani izine ve o suretle açılan çığıra dahi merdiyye mânasına râdiye ıtlak olunur. e.t.)

hafîr
oyuklar, delikler, çukurlar.

hâfir
kazanlar, yeri kazıcılar. * hayvan, dâbbe tırnakları.

hafire
evvelki hâline ve evvelki yerine dönmek.

hâfir-i bi'r
kuyu kazan.

hâfir-i kabr
mezar kazan, mezarcı.

hafiy
her şeyi arayıp bilmiş olan âlim. * bir şeyi mübâlağa ile arayıp bilen kimse.

hafiye
saklı ve gizli şeyleri araştıran. * casus. * polis.

hafiye
insan bedeninde gizli olan can. * kuş kanadında ebâhirden sonra olan dört kısacık yeleklerin her birisi. * gizli, mestur.

hafiye
biri hakkında gizlice bilgi toplayan kimse.

hafiyen
ikram ederek. * yalınayak olarak.

hafiyy ü celî
gizli ve âşikâr.

hafiyyat
gizli şeyler. gizlilikler.

hafiyyat-ı umûr
işlerin saklı tarafları, gizli kısımları.

hâfiyye
insan bedeninde gizli olan can. * kuş kanadında ebâhirden sonra olan dört kısacık yeleklerin her birisi. * gizli, mestur.

hafiyyen
gizlice, saklı olarak, gizliden. aşikâr olmıyarak.

hafiyyeten
gizlice, gizli ve saklı olarak.

hafîz
her şeyi koruyan ve saklayan Allah.

hafîz
koruyan.

hafizallah
Allah korusun. Allah muhafaza etsin, Allah saklasın (anlamındadır).

hafîzâne
hafîzce.

hafîziyet
hafîzlik, koruyuculuk.

hafîziyyet
"muhafaza edicilik, koruyup esirgeyicilik. * cenâb-ı hakk'ın, bütün tohum ve çekideklerde olduğu gibi, bir mahlûkun başına gelecek vaziyetleri ve başından geçenleri muhafaza edici sıfatı. cenab-ı hakk'ın muhafaza ediciliği.(ism-i hafız'in tecelli-i etemmine işaret eden: âyetidir. kur'an-ı hakîm'in bu hakikatına delil istersen: kitab-ı mübin'in mistarı üstünde yazılan şu kâinat kitabının sahifelerine baksan, ism-i hafîz'in cilve-i azamını ve bu âyet-i kerimenin bir hakikat-ı kübrasının naziresini çok cihetlerle görebilirsin. ezcümle: ağaç, çiçek ve otların muhtelif tohumlarından bir kabza al. o muhtelif ve birbirine muhalif tohumların cinsleri birbirinden ayrı, nevileri birbirinden başka olan çiçek ve ağaç ve otların sandukçaları hükmünde olan o kabzayı karanlıkta ve karanlık ve basit ve câmid bir toprak içinde defnet, serp. sonra mizansız ve eşyayı farketmeyen ve nereye yüzünü çevirsen oraya giden basit su ile sula. sonra senevî haşrin meydanı olan bahar mevsiminde gel, bak! isrâfil-vâri melek-i ra'd; baharda, nefh-i sur nev'inden yağmura bağırması, yer altında defnedilen çekirdeklere nefh-i ruhla müjdelemesi zamanına dikkat et ki, o nihayet derece karışık ve karışmış ve birbirine benziyen o tohumcuklar, ism-i hafîz'in tecellisi altında kemal-i imtisal ile hatasız olarak fâtır-ı hakîm'den gelen evamir-i tekviniyeyi imtisal ediyorlar. ve öyle tevfik-i hareket ediyorlar ki: onların o hareketlerinde bir şuur, bir basiret, bir kasd, bir irade, bir ilim, bir kemal, bir hikmet parladığı görünüyor. çünki görüyorsun ki: o birbirine benzeyen tohumcuklar, birbirinden temayüz ediyor, ayrılıyor. meselâ bu tohumcuk, bir incir ağacı oldu. fâtır-ı hakimin nimetlerini başlarımız üstünde neşre başladı. serpiyor, dallarının elleri ile bizlere uzatıyor. işte bu, ona sureten benziyen bu iki tohumcuk ise, gün âşıkı namındaki çiçek ile, hercâi menekşe gibi çiçekleri verdi. bizler için süslendi. yüzümüze gülüyorlar; kendilerini bizlere sevdiriyorlar. daha buradaki bir kısım tohumcuklar, bu güzel meyveleri verdi. ve sünbül ve ağaç oldular. güzel tad ve koku ve şekilleri ile iştihamızı açıp, kendi nefislerine bizim nefislerimizi davet ediyorlar. ve kendilerini müşterilerine feda ediyorlar. tâ nebatî hayat mertebesinden, hayvanî hayat mertebesine terakki etsinler. ve hâkeza... kıyas et. öyle bir surette o tohumcuklar inkişaf ettiler ki, o tek kabza, muhtelif ağaçlarla ve mütenevvi çiçeklerle dolu bir bahçe hükmüne geçti. içinde hiçbir galat, kusur yok. sırrını gösterir. herbir tohum, ismi-i hafîz'in cilvesiyle ve ihsaniyle ona pederinin ve aslının malından verdiği irsiyeti; iltibassız, noksansız muhafaza edip gösteriyor. işte bu hadsiz harika muhafazayı yapan zât-ı hafîz, kıyamet ve haşirde, hafîziyyetin tecelli-i ekberini göstereceğine kat'i bir işarettir. evet bu ehemmiyetsiz, zâil, fâni tavırlarda bu derece kusursuz, galatsız hafîziyyet cilvesi bir hüccet-i katıadır ki; ebedi te'siri ve azim ehemmiyeti bulunan emanet-i kübra hamelesi ve arzın halifesi olan insanların ef'al ve âsâr ve akvâlleri ve hasenat ve seyyiatları, kemal-i dikkatle muhafaza edilir ve muhasebesi görülecek. âyâ bu insan zanneder mi ki, başıboş kalacak. hâşâ!... belki insan, ebede meb'ustur ve saadet-i ebediyeye ve şekavet-i daimeye namzeddir. küçük-büyük, az-çok her amelinden muhasebe görecek. ya taltif veya tokat yiyecek. işte hafîziyyetin cilve-i kübrasına ve mezkûr âyetin hakikatına şâhidler had ve hesaba gelmez. bu mes'eledeki gösterdiğimiz şahid; denizden bir katre, dağdan bir zerredir. l.)"

hafişe
sel yolu.

hafk
naldan çıkan ses.

hafl
kederlenme, hüzünlenme, tasalanma. * toplantı, toplanma.

hafne
iki avuç dolusu olan şey.

hafr
kazmak ve çukur etmek.

hafriyat
yeri kazıp derinleştirmeler. kazılar.

hafriyât
kazılar.

hafs
her nesnenin boşu.

hafsa
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) zevcelerinden biri ve hz. ömer'in (r.a.) kızı.

haft
sâkin olmak. * sözü gizli söylemek.

hafta
f. yedi günden ibaret müddet. yedi günlük müddet.

haftan
eskiden savaşlarda zırh üzerine giyilen bir cins pamuklu elbise. * kaftan.

hafud
karnındaki yavrusunu âzası belirmeden düşüren deve.

hafur
bir ot cinsi.

hafv
men etmek, mâni olmak, engel olmak.

hafy
gizlemek. * setretmek, örtmek. * izhar etmek, görünmek. * parlamak, yıldıramak.

hafz
"aşırı olmama hali. * refah ve ferahlık. huzur ve rahat. * yavaş yavaş mülayim yürüyüş, itidal. alçak. * kelimenin son harfini esre, yâni ""i"" diye okumak. * sözü boğaz içinden söylemek."

hafık
ufkun nihayeti. şark veya garb tarafı. * vuran, çarpan, çırpınan.

hafıkan
(hâfıkeyn) mağrib ile maşrık. şark ile garb. doğu ile batı.

hâfız
alçaltıcı. * insana haddini bildiren. * rahatta olan.

hâfız
kurânı ezberlemiş kimse.

hafız
. dereli hâfız ahmed efendi olarak bilinir. ısparta'nın dereli mahallesinde ikamet ediyordu

hâfız
muhafızlar. muhafız melekler.

hâfız
hâfızlar.

hâfıza
muhafaza eden. ezberleme kuvvesi. kuvve-i hâfıza.

hâfıza
ezberleme yeteneği.

hâfıza-pirâ
f. hafızayı süsleyen. * uğur sayılarak ezberlenen şey.

hâfız-ı hakikî
hakiki ve tam muhafaza eden. (Allah)

hâfız-ı kütüb
kitabları hıfzeden, saklayan. kütüphane me'muru, kütüphaneci.

hâfız-ı şirazî
(bak: sa'd-ı şirazî)

hafş
"tıb: ""tavuk karası"" adı verilen bir göz hastalığı."

hah
"f. (hasten : ""istemek"" mastarından yapılmıştır.) kelimenin sonuna getirilerek isteyen, ister mânasında terkib yapılır. meselâ: bed-hah : kötülük isteyen."

hâh
ister istemez

hah na-hah
f. ister istemez.

haham
mûsevilerin dinî reisi, râhibi, âlimi.

hahambaşı
musevîlerin dinî lideri.

hahan
f. istekli, arzulu, tâlib.

hahem
"(hâsten) mastarından, ""isterim"" mânasına fiildir."

hâhem
isterim.

haher
f. kızkardeş. hemşire.

haherî
f. hemşirelik, kızkardeşlik.

haher-zade
f. hemşirezade, kızkardeş çocuğu. yeğen.

hâhiş
f. fazla arzu, isteyiş.

hâhiş
fazla arzu.

hâhişger
f. arzulayan. isteyen. istekli.

hâhişger
arzulayan.

hâhişgeran
f. hâhişgerler, istekliler, tâlibler.

hâhiş-i vicdanî
vicdanî isteyiş ve arzu.

hâhişker
f. arzulayan. isteyen. istekli.

hâhişkerân
f. hâhişgerler, istekliler, tâlibler.

haib
(heybet. den) kokan, utanan. utangaç.

hâib
nasipsiz, ümitsiz, utanan.

hâib
zarar ve ziyâna uğrayanlar. * mahrum olanlar. * me'yus olanlar, üzülenler.

haiben
muvaffakiyetsiz olarak. mahrum olarak.

haibîn
zarar ve ziyâna uğrayanlar. * mahrum olanlar. * me'yus olanlar, üzülenler.

haic
(hâyic) coşkun, heyecanlı.

haid
pişman, nedamet eden, tövbekâr, nâdim.

haif
(havf. dan) korkan. korkmuş olan.

hâif
korkan, korkak.

haifane
korkakcasına, ödlekçesine.

haifen
korkarak, korkakçasına.

haik
çulha.

hail
perde. mânia. iki şey arasını ayıran.

hâil
perde.

haile
neticesi fâcialı tiyatro piyesi. trajedi. (bak: dram)

haim
(hâyim) hayrette kalan. mütehayyir. sersem.

hâim
sevgiden dolayı şaşırmış olanlar.

hain
emanete hıyanet eden. iyiliğe karşı kötülük eden.

hâin
emanete hıyanet eden.

hâin
hâinler, hıyânet edenler.

hâin
hıyanet edenler, hâinler.

hainane
hâincesine, hâin bir kişiye yakışır şekil ve surette.

hâinâne
haince.

hair
hayrette kalmış, mütehayyir. şaşırmış, taaccüb etmiş.

hair-i bair
şaşkın, sapıtmış. * aklını kaybederek ne yapacağını bilemiyen.

hait
bir yeri çevreleyen duvar. tahta perde. çit.

hâit
duvarlar. mânialar, hâiller, engeller. * avlular.

hâit
perdeler. mânialar.

haiz
hayız.

hâiz
sahip, içine alan.

hâiz
sahip olma

hâize
sahip olan.

haiz-i ehemmiyet
ehemmiyetli, mühim, önemli.

hak
doğru, gerçek, pay, adalet, din.

hâk
vasat. vasatî. orta.

hak
adalet, pay, doğruluk, emek, ücret, doğru.

hâk
toprak.

hâk
yerle bir etme (bk. - - )

hak
hak ve hukuk kurallarına göre; ilâhî adalete göre (bk. - - ; n- -r)

hâk ile yeksan
yerle bir.

hakaid
kinler, garezler, hasedler.

hakaik
(hakayık) (hakikat. c.) hakikatler.

hakâik
hakikatlar, gerçekler.

hakâikâşinâ
hakikatlere alışık.

hakâiknümâ
hakikatları gösteren.

hakaik-ı nisbiye
nisbete, ölçüye göre olan hakikatlar.(hakaik-ı nisbiye denilen şeyler, kâinatın eczası arasında bulunan rabıtalardır. ve kâinattaki nizam, ancak hakaik-ı nisbiyeden doğmuştur. ve hakaik-ı nisbiyeden kâinatın envaına bir vücud-u vahid in'ikas etmiştir. hakaik-ı nisbiye, büyük bir ölçüde hakaik-i hakikiyeden çoktur. hattâ bir zatın hakaik-ı hakikiyesi yedi ise, hakaik-ı nisbiyesi yediyüzdür. binaenaleyh kubuh ve şerde, şer varsa da, kalildir. i.i.)

hakalled
dar gönüllü, bahil kimse.

hakan
eski türklerde hükümdar mânasınadır.

hâkan
hükümdarlar, hakanlar, padişahlar, başbuğlar.

hakanî
hâkan ile ilgili, hâkana mensub.

hakan-ı mağfur
ölmüş hükümdar.

hakaret
küçüklük. itibarsızlık. hor ve hakir görmek. küçümseme. küçük görme. tâzimsizlik.

hakaret
küçüklük, küçük görme.

hakaret-âmiz
f. hakaretle karışık. hakaretle beraber.

hakaretâmiz
hakaretle karışık.

hakaretkârâne
hakaret edercesine.

hakayık
(hakayık) (hakikat. c.) hakikatler.

hakayık-ül vekayi'
hâdiselerin hakikatları.

hakayık-ı nisbiye
(bak: hakaik-ı nisbiye)

hakayık-ı seb'a
yedi hakikat. fatiha suresinin yedi âyeti. imanın altı şartı ve islâmiyet ile yedi olan mühim hakikatlar. kur'an-ı kerim'in yedi vechile hârika olması gibi hakikatlar.

hakb
devenin semerini karnına bağlamakta kullanılan ip. * tutulmak.

hakba'
yaban eşeğinin dişisi.

hak-bîn
f. hakkı gören. hak veren. hakka imân eden. hakka inanan.

hakbîn
hakkı gören.

hakbîz
f. toprak kalburu.

hakd
kin tutmak. adâvetini gizlemek. (bak: ihnet)

hakd
kinler, garezler, hasedler.

hakdan
f. dünya, arz, yer.

hakek
yumuşak beyaz taş.

hakem
haklı ile haksızı ayıran Allah.

hakemât
damak geminin halkası.

hakeme
damak geminin halkası.

hakemeyn
iki hakem. * tar: sıffîn vak'asında hz. ali (r.a.) ile hz. muaviye (r.a.) arasında hakem seçilen amr ibn-ül as ile ebu muse-l eş'arî.

hak-endiş
f. hakkı düşünen. hakkı arayan, doğruluk için endişe eden.

hakendiş
hak için kaygılanan.

hakesarî
f. perişanlık, düşkünlük.

hakeza
öylece. bunun gibi. böyle.

hakeza
bunun gibi.

hak-gû
f. doğru ve hak söyleyen.

hakhah
gecenin ilk saatlerinde gitmek.

hakhaka
zahmetli ve meşakkatli yolculuk yapmak.

hakî
f. toprak rengi. toprakla alâkalı.

hakî'
kırağı.

hâkî
toprakla ilgili.

hâki
insanlar, nev'-i beşer, dünya halkı.

hâk-i mezar
mezar toprağı.

hâk-i pâk
temiz toprak.

hâk-i vatan
vatan toprağı.

hakîbe
heybe.

hakîk
haklı, hak sahibi olan. * müstehak, lâyık, münasib.

hakikat
"(c.: hakaik) bir şeyin aslı ve esâsı. mahiyeti. gerçek. doğru. sahih. künh. sâbit ve vâki. * kadirbilirlik. sadâkat, doğruluk. kâinat ve tabiat ve uluhiyet hakkında bütün teşbih ve mecazlardan âri ve zâhir olan gerçek. * ""mecâz"" karşılığı, esas olarak kullanılan kelime. * edb: bir kelime neyi anlatmak için konulmuş ise, bu kelimenin o mânada kullanılması; göz kelimesinin, aynı o bilinen uzuv mânasında kullanılması gibi. (bak: mahiyet, mecaz)"

hakîkat
öz, asıl, gerçek.

hakikat
âhiret âlemi; mânevî ve ruhanî âlem

hakikat-bîn
f. hakikatı gören, hakikatı anlayan. hakikatşinas. hakikata inanan.

hakîkatbîn
hakikatı gören.

hakîkatdâr
hakikatlı.

hakikaten
doğrusu, gerçekten, hakikat olarak.

hakîkatfeşân
hakikat saçan.

hakikat-gu
f. doğru sözlü. doğru konuşan.

hakikatin
gerçeğin ruhu, özü, aslı ve esası (bk. - - )

hakîkatmedâr
hakikatın kaynağı.

hakikat-perest
f. hakkı ve hakikatı seven, hakikata inanan. dürüst, hakikat âşığı.

hakîkatperest
hakikata pek düşkün.

hakîkatperestâne
hakikata düşküncesine.

hakikat-ı hâriciye
hayat gibi âlem-i şehadete gelmiş varlık.

hakikat-ı sâbite
f. sâbit, değişmez hakikat.

hakîkatşiken
hakikatı kıran.

hakikat-şinas
f. hakikatı doğru tanıyan, bilen. hakikata imân eden.

hakikat-şinasâne
f. gerçeği, hakikatı tanıyana yakışacak surette.

hakikî
gerçek. hakikate mensub. sâhici, doğru.

hakîkî
gerçek, asıl, öz.

hakikî
kur'ân'ın gerçek ve doğru adaleti

hakîle
uzun buğday. * bağırsak içinde olan su.

hakîm
hikmetle muttasıf olan ve mevcudatın hakikatına vâkıf olan. hikmet mütehasssı. ilm-i hikmette mütebahhir ve mütehassıs olan. iş ve emirleri hikmetli ve yanlışsız olan. * tabib, doktor.

hâkim
galib. haklı ve haksızı ayırıp hak ve adalet üzere hükmeden. başkasını müdahale ettirmeden idare eden, Allah (c.c.) * memleketi idare eden. * mahkeme reisi. (hâkim-i hakikî, hâkim-i ezelî, hâkim-i mutlak, hâkim-i zülcelâl, hâkim-i lemyezel... gibi isimlerle, cenab-ı hakk'a âit olan hâkim sıfatı kur'ân-ı kerim'de 86 def'a zikredilir.)

hâkim
hükmetme, karar verme, yönetme, egemen olma

hâkim
hâkimler.

hakim ebu abdullah
muhammed bin abdullah ibn-i beyyi' (hi: 321-405) sâmâniye devleti nişabur kadılığında bulunmuş büyük muhaddislerden, şafiî fakihlerinden, asrının en büyük din âlimi diye bilinen bir zattır. bir çok eser te'lif etmiştir. başlıcaları: el müstedrek ale-s sahihayn, kitab-ül ilel, el-iklil, el-emali, teracüm-üş şüyuh, el medhal ilâ ilm-is sahih, fazâil-ül imam-üş şafiî, tarih-i ulemâ-i nişabur, marifet-ül hadis ünvanlarındadır.

hakîmane
f. hikmetli olarak. hakîm olana yakışır surette.

hâkimane
hükmederek, hâkim olarak. hâkime yakışır tarzda.

hakîmâne
hikmetlice.

hâkimâne
hükmedercesine.

hâkime
kadın hâkim.

hakîm-i lokman
kur'ân-ı kerimin 31. sûresi

hakîm-i mutlak
tam hikmet sahibi olan. cenab-ı hak (c.c.)

hakîmiyet
hakîmlik.

hâkimiyet
hâkimlik.

hâkimiyyet
"hâkim oluş. hükmediş. âmirlik. üstünlük. müdahale ve rakibi kabul etmemek hali.(... evet, bu kâinata geniş bir dikkat ile bakan; kâinatı gayet haşmetli ve gayet faaliyetli bir memleket, belki idâresi gayet hikmetli ve hâkimiyyeti gayet kuvvetli bir şehir hükmünde görür, her şeyi ve her nev'i birer vazife ile musahharâne meşgul bulur. âyetinin askerlik mânasını ihsas eden temsiline göre; zerrat ordusundan ve nebatat fırkalarından ve hayvanat taburlarından, ta yıldızlar ordusuna kadar olan cünud-u rabbaniyeden, o küçük me'murlarda ve bu pek büyük askerlerde, hâkimâne tekvinî emirlerin, âmirâne hükümlerin, şâhâne kanunların cereyanları, bedahetle bir hâkimiyyet-i mutlakanın ve bir âmiriyyet-i külliyenin vücuduna delâlet ederler. ş.)"

hâkim-üş şer'
kadılar (hâkimler) için kullanılan bir tâbirdir. kadılar davaları şer'î hükümler dairesinde hall ü faslettikleri için bu tâbir meydana gelmiştir. şeriat hâkimi demektir.

hakî-nihad
f. mütevazi, kibirsiz, alçak gönüllü.

hakir
küçük. ehemmiyetsiz. kıymetsiz. itibarsız. kudretsiz.

hakîr
aşağı, küçük, önemsiz.

hakîr
bir tevazu ifadesi olarak, bu fakirin ehemmiyetsiz, kıymetsiz kalbi mânâsında kullanılan bir deyim

hakirâne
f. hakircesine. hakir bir kimseye yakışacak tarz ve şekilde.

hakister
f. kül, ateş külü.

hakiyan
insanlar, nev'-i beşer, dünya halkı.

hakk
kazıma. oyma. maden üzerine yazı işlemek.

hakk
doğru, gerçek, pay, adalet, din.

hâkk
kazma, oyma.

hakka
(hakkan) doğru olarak. gerçek. hakikat olarak. lâzım ve sâbit kılmak.

hâkka
kıyamet günü. * âfet. devamlı musibet. (herkesin ve her kavmin amellerini isbat ve izhar eylediğinden kıyamet gününe bu isim verilmiştir) (l.r.)

hakka
gerçekten ki

hâkka suresi
kur'an-ı kerim'in 69. suresi olup mekkîdir.

hakkak
hokkacı, kutucu.

hakkâk
hakkeden. mühür vesair kazıyan.

hakkâkî
mühür ve saire kazıma, hakkâklık.

hakkalyakîn
kendisi yaşamışcasına en yüksek seviyede bilme.

hakkan
hakikaten, doğrusu.

hakkan
gerçekten, doğrusu.

hakkanî
hak ve adalete uygun. haklılığa uyar ve yakışır.

hakkaniyet
haktan ve doğruluktan ayrılmamak. adalet üzere bulunmak. adalet ve insaf ile lâzım olanı icra etmek.

hakkaniyet
gerçeklik ve doğruluk.

hakk-bînane
f. hakkı tanıyana göre.

hakk-bînî
f. hakkı görme, hakkı tanıma.

hakk-cu
f. hak arıyan.

hakke
arka yükü. * diş.

hakketmek
oyarak veya kazıyarak işlemek, yazmak.

hakk-güzar
f. haktan ayrılmayan, hakkı tanıyan.

hakk-i mühür
mühür kazıma.

hakk-i sehv
yanlışı kazıma.

hakk-ul yakîn
(hakk-al yakîn) mârifet mertebesinin en yükseği. en yakînî bir surette hakikatı müşahede edip yaşamak hali. ateşin yakıcı olduğunu bütün hislerimizle yakından duyup yaşadığımız gibi. (bak: yakîn)

hakkı
hakkı koruma

hakk-ı âmiriyyet
âmirlik hakkı.

hakk-ı ihtitab
ormana yakın olan kimselerin ormandan odun kesmek hakkı.

hakkıyet
haklılık.

hakk-şinas
f. hakka riayet eden. hakkı tanıyan. hak ile amel eden.

hakl
ziraate uygun yer.

hakle
içinde binâ ve ağacı olmayan mezrea.

hakm
atın ağzına gem vurmak.

hakn
sütü tuluma koyup toplamak ve sağıldıkça üzerine koymak. * men etmek, engel olmak.

hâk-nişin
f. dilenci, sâil, fakir.

hâk-nişinî
f. dilencilik, yoksulluk, fakirlik, sefâlet.hâk-pa(y) f. ayağın tozu, ayağın toprağı. ayağın batığı toprak.

haknümâ
hakkı gösteren.

hak-perest
"f. doğruluktan ayrılmayan, doğruluğu ciddi ve samimi seven. hakka iman eden ve hak üzere âmil olan.(fenn-i âdâb ve ilm-i münazaranın üleması mabeynindeki hakperestlik ve insaf düsturu olan şu: ""eğer bir mes'elenin münazarasında kendi sözünün haklı çıktığına taraftar olup ve kendi haklı çıktığına sevinse; ve hasmının haksız ve yanlış olduğuna memnun olsa, insafsızdır."" hem zarar eder. çünki: haklı çıktığı vakit o münazarada bilmediği bir şeyi öğrenmiyor; belki gurur ihtimali ile zarar edebilir. eğer hak hasmının elinde çıksa; zararsız, bilmediği bir mes'eleyi öğrenip, menfaattar olur; nefsin gururundan kurtulur. demek insaflı hakperest, hakkın hatırı için nefsin hatırını kırıyor. hasmının elinde hakkı görse, yine rıza ile kabul edip, taraftar çıkar; memnun olur. l.)"

hakperest
hakka pek düşkün.

hakperestâne
hakka pek düşkün biri gibi.

hakr
hor görmek.

hâk-rah
f. yol toprağı.

hâk-rub
f. süpürge.

hâk-sar
f. toz toprak içinde kalmış. perişan hâlli.

hâksarî
perişanlık, düşkünlük, rezillik.

hak-sever
adaletle hareket eden, doğru bildiği şeyden ayrılmayan, dürüst.

hakud
çok kin güden, hasetçi.

hakv
fota. don. * böğür.

hakve
yürek ağrısı.

hakıb
karnı guruldayan kişi. * necaseti şedit kişi.

hakıl
erkek fâre.

hakın
sidik zorluğu olan kimse.

hakıne
boğaz altındaki çukurcuk.

hakşinas
hakkı tanıyan.

hal
küçük hindistan cevizi.

hal'
kaldırma. kal' etme. * hükümdarı tahttan indirmek. azletmek. * mansıb ve mesnetten ihraç etmek. * elbise gibi şeyleri soymak. * bir şeyi izâle edip ayırmak ve terketmek. * karısını boşamak. evlâdını evlâdlıktan reddetmek.

hal'
debbâğların dibâgat ettikleri derinin kazıntısı. * vurmak. * men etmek, engel olmak. * hediye vermek, atâ etmek. * cima etmek.

hâl
dayı. * vücudda hususan yüzde görünen siyah benek, ben.

hal
yapıp bitirme, indirme.

hâl
durum, görünüş, nitelik, şimdi, tâkat.

hâl
dayılar. annenin erkek kardeşleri.

hal' edilme
hükümdarın tahttan indirilmesi. * boşanmış olmak. * kovulmuş olmak.

hala
babanın kız kardeşi, hala. arapçada: ananın kızkardeşi. teyze.

hala'
koparmak. * pişmiş et.

halâ
(harf-i cerrdir) istisnaya delâlet eder.

halâ'
boş, hâli. * ayak yolu, abdesthane. * devenin çökmesi.

hâlâ
(hâlen) şimdi. henüz. şimdiye kadar. elân.

hâlâ
şimdi, henüz.

halâ
halvetler, boşluklar. * yalnız bulunulacak yerler.

halâa
yüzsüzlük, utanmazlık, hayâsızlık. * kötülüğünden dolayı ailesi ve cemaatı kendisinden ayrılan kimse.

halâat
yüzsüzlük, utanmazlık, hayâsızlık. * kötülüğünden dolayı ailesi ve cemaatı kendisinden ayrılan kimse.

halab
f. çamur, bataklık. bataklık arâzi.

halâbib
bir yarış yapmak veya bir şeye yardım etmek için toplanan atlılar grubu.

halâbis
bahadır, kahraman. bir şeye sımsıkı bağlanıp ayrılmayan kişi.

halaca
f. ayak yolu, abdesthane.

halafet
ahmaklık, hamâkat, budalalık.

halahil
arap kadınlarının süs olarak ayak bileklerine taktıkları halkalar. bunlar altun veya gümüşten yapılır.

halaif
halifeler.

halaik
(halayık) (halk. c.) mahlukat. yaratılmışlar. * huylar. tabiatlar.

halail
nikâhlı kadınlar, zevceler, karılar.

halak
nasib, hisse.

halaka
berberler.

halakat
halukluk, güzel ahlâklılık, iyi huyluluk. * düzlük, dümdüzlük.

halakî
paçavracı.

halakim
insan ve hayvanlarda boğazlar.

halal
dostluk, ahbaplık. * iki şey arasında açıklık olma.

halal(et)
iki şeyin arası açık olmak. * dostluk. samimi dostluk.

hala'la'
erkek sırtlan.

halale
kadın eş. halile, zevce.

halaluş
f. kavga, döğüş, şamata, gürültü.

halânic
ağaç, şecer.

halas
kurtulma, kurtuluş. selâmete ermek.

halâs
kurtuluş.

halâs
kurtarma

halâskâr
kurtarıcı.

halat
halalar. babanın kız kardeşleri. arabçada: ananın kız kardeşleri. teyzeler.

hâlât
hâller.

hâlât
babanın kız kardeşi, hala. arapçada: ananın kızkardeşi. teyze.

hâlât
ay ağılı, dâire-i kamer.

hâlât
ay ağılı, dâire-i kamer.

halavet
tatlılık. şirin olmak.

halâvet
tatlılık, şirinlik.

halavetbahş
f. zevk veren, hâlâvet veren.

halavet-i kelâm
sözün güzelliği ve akıcılığı.

halavetyab
f. zevk bulan, halâvet bulan.

halâvi
kafanın ortası.

halayık
cariye, hizmetçi.

halâyık
hizmetçi.

halayık
tabiat, mahlukât.

halaşe
f. gemi dümeni. * çörçöp.

hal-aşina
f. hâl ve durumdan anlayan.

halb
süt sağmak.

halba
ahmak. şaşkın. * aldatıcı, hilekâr, sahtekâr.

halbe
bir yarış yapmak veya bir şeye yardım etmek için toplanan atlılar grubu.

halbes
bahadır, kahraman. bir şeye sımsıkı bağlanıp ayrılmayan kişi.

halbuki
(hâl bu ki) hakikat ve doğrusu şudur ki, öyle iken.

halbus
serçeden küçük bir kuş.

halc
çekmek. * hareket etmek.

halce
uzak, ırak yer, baid.

halcem
uzun, tavil.

hald
devamlılık. süreklilik. dâimi. bâki.

hal-dar
f. benli, benekli.

hale
"annenin kız kardeşi. teyze. türkçede babanın kız kardeşine hala denir. arabçada dayıya ""hâl"" denir."

hâle
ay çevresinde görülen parlak daire, ayla.

hale
hâl ve duruma uygun

hâle
ay ağılı, dâire-i kamer.

hâle
halalar. babanın kız kardeşleri. arabçada: ananın kız kardeşleri. teyzeler.

haleb
süt sağma. sağılmış süt.

halebe
kandıranlar, aldatanlar, hile yapanlar.

halebî
halepli, halep ahalisinden olan.

halec
çalışmaktan, yürümekten veya ibadetten kemiklerin ağrıması.

halecan
titreme. kalb çarpıntısı. heyecan.

halecân
kalbin çarpıntısı.

halecan-ı kalb
kalb çarpıntısı.

haled
kalb.

haledar
haleli, halelenmiş. parlak daireli.

hâledâr
hâleli.

halede
küpe.

halef
birinin yerine sonradan geçen kimse. babadan sonra kalan oğul.

halef
birinin yerine geçen.

halef an-selef
seleften halefe geçme. geçen ve gidenden, gelene kalma. babadan evlâda geçme.

halefen
arkadan gelerek.

halefiyyet
haleflik, birinin yerine geçmiş olma.

halek
kara, siyah.

halel
bozukluk. eksiklik. * başkası tarafından verilen zarar. * iki şeyin aralığı. boşluk. açıklık.

halel
bozukluk, zarar.

halel
eksiltme, noksanlaştırma, zarar verme

haleldâr
f. bozma. bozulma. bozulmuş.

haleldâr
bozulmuş, zarar görmüş.

haleldar
bozmak

halelpezîr
f. bozulan, halel bulan. eksik. fesad kabul eden. bozuk.

halem
helâk olmak. * dibâgat yaparken derinin kurtlanması.

halemat
meme uçları, meme başları.

haleme
meme başı. * büyük kene. * bir ot cinsi.

halem-halemât
meme başı. * büyük kene. * bir ot cinsi.

halen
şu anda, henüz, şimdiki hâlde.

hâlen
durumca, şimdi de.

halenbus
serçe renginde, ondan küçük bir kuş.

halenc
ağaç, şecer.

halesa
hâlis, sâfi.

hâlet
suret. hâl. keyfiyet.

hâlet
hâl, durum.

hâlet-i cehennem-nümun
cehennem gibi çok azab verici hal.

hâlet-i gaşy
kendini bilmeyecek derecede baygınlık.

hâlet-i nez'
ölüm hâleti. can verme zamanı. sekerat vakti.

hâlet-i ruhiye
insanın ruh hâleti, manevi ve iç durumu.

hâlet-i şuhud
şuhud hali, mânen veya misalen seyretme hâleti.(...fakat ihatasız olan hâlet-i şuhudda ve rü'ya gibi rü'yetlerini tâbirde verdikleri hükümlerinde hakları olmadığı için kısmen yanlıştır. m.)

hâletinezi
can çekişme.

halevar
f. ay şeklinde olan, hilâl gibi olan.

halevat
halvetler, boşluklar. * yalnız bulunulacak yerler.

halezon
sümüklü böcek kabuğu. kabuklu sümüklü böcek.

half
ardı. arka. kendinden sonra gelen. arka taraf.

half
yemin etmek. andiçmek. kasem etmek.

half
arka.

halfe
andiçme, yemin etme.

halfe
yemin etmek. andiçmek. kasem etmek.

halfî
arka, ard ile alâkalı olan.

half-ı imâm
imâmın ardı, arkası.

halhal
eskiden kadınların süs için ayaklarının topuklariyle baldırları arasına yani ayak bileklerine taktıkları altundan veya gümüşten yapılmış halka. ayak bileziği.

halhal
arap kadınlarının süs olarak ayak bileklerine taktıkları halkalar. bunlar altun veya gümüşten yapılır.

halhale
esneklik, elâstikiyet.

hali
tenhâ. boş. sahipsiz. ıssız. içinde bir şey olmama.

hali'
boşanmış erkek, zevcesini şer'an terketmiş adam. (müennesi: hâlia'dır.) * itaatsız, isyan eden, utanmaz, kayıtsız, hayasız. * kovulmuş. * soyulmuş.

halî
gamsız, kedersiz, gailesiz, dertsiz. * evlenmemiş erkek, bekâr adam.

halî'
ailesinden ayrılan kimse. * kurt.

hâlî
boş, tenha.

hali
şimdiki zaman

hâli
boş kalma, onsuz olma

hâlî
hiç kimsenin olmadığı zaman

hali
boş şeyler.

hâl-i hâzır
şimdiki zaman, bu anki durum.

hâl-i ihtizar
can çekişme, ölüm ânı.

hâl-i intizar
bekleme hâli.

hâl-i sahv
arızi veya dâimi sebeplerle, şuurunu kaybetmiş bir kimsenin, muvakkaten şuurunun yerine gelmesi hâli.

hâl-i siyah
siyah ben.

halib
sütçü, süt satan kimse. * sidik borusu.

halîb
taze süt.

hâlib
kandıranlar, aldatanlar, hile yapanlar.

halic
hareket ettirme. sarsma, oynatma.

halîc
liman. boğaz. kanal. körfez. koy. denizin kara içine nehir gibi uzanmış kısmı. * ırmak. * büyük çanak. * ip. * deve ağzı.

halîc
liman, koy.

halice
pamuk eğiren.

halîce
içinde hurma ıslanmış süt. * üzüm sıkıntısı.

halice
hareket ettirme. sarsma, oynatma.

halîc-i fâris
basra körfezi.

halid
(hulud. dan) sonsuz, ebedi. daimi.

hâlid
sonsuz.

halid bin sinan
"benî abes kabilesinin bin-bagis'ten ehl-i tevhid bir zat olup; hz. peygamber efendimiz, bu zat hakkında: ""o bir nebi idi, fakat onun kavmi onu zâyi etti"" buyurmuşlardır. kendisi peygamberimizin zamanına yetişememiş ise de kızı nezd, hz. peygamberimize geldiğinde, o sırada peygamberimizin âyetini okuduğunu işitince: ""bunu, babam da okurdu"" demiş olduğu rivâyet edilir."

halid bin velid
"câhiliye devrinde kureyş eşrafındandı. hudeybiye muahedesinden sonra müslüman oldu. resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm, kendisine seyfullah namını vermiştir. çok kahraman bir gazi idi. suriye, filistin, şam gibi yerler onun himmeti ile feth olunmuştur. 18 hadis-i şerif nakletmiştir.hicri 21 senesinde suriye'de dar-ı bekaya göçerken: ""bunca muharebelerde bulunup bu kadar yaralar almış olduğum halde, hiç birinde vefat etmeyip akıbet yatakta öldüğüme kederleniyorum."" meâlinde konuşmuş, atını ve silâhlarını fisebilillah vakfetmiştir. (r.a.)"

halidat
sürüp gidenler, devam edenler.

halide
hâlid'in müennesidir. (bak: hâlid)

hâlide
sürüp gidenler, devam edenler.

halif
yemin ederek sözleşenlerden herbirisi.

hâlif
yeminli, sözleşen.

halife
"(c.: halefâ) su içinde biten bir ot. (türkçede ""kandıra"" derler.)"

halîfe
öncekinin yerine geçen, peygamberimizin vekili.

halife
halifeler. (bak: halife)

halife
halifeler.

halife-i evvel
"devlet dairelerinde yazı işlerinde çalışanlar. tanzimattan evvel kalem teşkilâtı; halife, halife-i sâni, halife-i evvel olmak üzere üç derece idi. ondan sonra bir kısım dairelerde bunun yerine baş kâtib, bazılarında da mümeyyiz-i evvel denilmiştir."

halife-i müslimîn
yavuz sultan selim han'dan sonraki osmanlı padişahları hakkında kullanılmış bir tabirdir. müslümanların halifesi demektir.

halife-i ruy-i zemin
yeryüzünün halifesi mânâsına gelen bu tabir, yavuz sultan selim han'dan sonra osmanlı padişahları hakkında kullanılmıştır.

hâlihâzır
şimdiki durum.

halik
helâk olan. mahv olan. fenaya giden. fâni. zâil.

hâlik
helâk olan, yıkılan, bozulan, silinen.

hâlik
berberler.

halika
tabiat, mahlukât.

halike
çok hırslı, haris olan nefis.

halikî
demirci.

halil
samimi dost. sâdık dost. * nahif ve fakir kimse. (l.r.)

halil
zevc, koca. nikâhlı karı. zevce.

halîl
samimi dost.

halil
sâdık dostlar, arkadaşlar.

halile
zevc, koca. nikâhlı karı. zevce.

halile
nikâhlı kadınlar, zevceler, karılar.

halîliye
dostane münasebet ve samimi kardeşlik.

haliliyye
samimi dostluk ve kardeşlik.

halilullah
Allah'ın dostu, hz. ibrahim (a.s.).

halîlullah
" ""allahın dostu"" mânâsında ibrahim aleyhisselâmın namı."

halil-ür rahman
Allah'tan başkasından hiçbir zaman yardım dilemeyip, o'nun dostluğunu ihtiyar eden hz. ibrahim'in (a.s.) lâkabıdır.

halîm
yumuşak huylu. hoş muamele yapan. (bak: elhalîm)

halîm
yumuşak huylu, kızmayan.

halim
yumuşak huylu ve sağlam karakterli kişi

halîmâne
f. yumuşak surette. yumuşak huylulara yakışır bir tarzda.

halîme
yumuşak huylu kadın. * resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın süt anasının ismi. beni sa'd bin bekr kabilesindendir. halime-i sa'diye diye de anılır. (r.a.)

halîme
yumuşak huylu kadın, peygamberimizin süt annesi.

halin
ahmak.

halis
bahadır ve haris kimse.

halîs
karışmış, muhtelif. * siyah ile beyazı karışmış saç. * tel.

hâlis
hilesiz. katıksız. saf. duru. saffetli. * pek beyaz. * evvelce karışık iken kusuru zâil olan. * her ameli, yalnız Allah rızası için işleyen. (bak: ihlâs) (müennesi: hâlise'dir)

hâlis
saf, duru, katışıksız.

hâlis
hâlis, sâfi.

hâlisane
f. hâlise yakışır bir surette. hâlis kimselere mahsus bir niyet ve fiil ile.

hâlisâne
halisçe.

hâlisen
halis ve katıksız olduğu halde. hilesizce, doğru olarak.

hâlisen
halis olarak.

hâlisen
samimi bir şekilde, sadece allah rızası için

hâliset
edb: ibarenin düzgün ve akıcı olması.

hâlisiyet
halislik, saflık, duruluk.

hâlisiyyet
doğruluk, hâlislik, hilesizlik.

hâlis-üd dem
arı kan, safkan.

halît
buz. kırağı. dolu.

halita
karışık halde olan. karma. iki veya muhtelif maddelerden yapılmış. * madenlerin birbirleriyle birleşmelerinden hâsıl olan mürekkep madde.

halita
karışık olan, karma.

halita-i dimağî
f. akıldaki muhtelif mes'ele ve fikirler. dimağdaki karışık, muhtelif bilgiler.

haliy
bekâr kadınlar, evlenmemiş kızlar.

haliye
kendini süsleyen kadın.

haliyen
(hâli. den) boş olarak, boş olduğu hâlde.

hâliyet
hâl oluş.

haliyyat
bekâr kadınlar, evlenmemiş kızlar.

haliyye
bağından boşanmış deve. * yabancı bir yavru emziren deve. * büyük gemi. * arı kovanı. * ahlâktan kinâyedir. * (c.: haliyyât) bekâr kadın, evlenmemiş kız.

haliç
liman, koy.

haliçe
küçük halı. kilim. seccâde. (kaliçe de yazılır.)

haliçe
küçük halı.

haliçe
halı dokuma işinin yapıldığı bina

halî-ül-izar
yüzü yırtık. * mc: edepsiz, ahlâksız, utanmaz.

halk
insan topluluğu. insanlar. * yaratmak. icad. örneği ve benzeri olmayan bir şeyi yaratmak, ibdâ' eylemek. * bir şeyi yumuşatıp düzleştirmek. (bak: inşa, ibda')(sivrisineğin gözünü halkeden, güneşi dahi o halketmiştir. m.)(kâinatı elinde tutamayan, zerreyi halkedemez. m.)(hem semâvat ve arzı halkeden, semâvat ve arzın meyvesi olan insanın hayat ve memâtından âciz kalır mı? s.)

halk
insan topluluğu.

halk
yaratan (bk. -l-k)

halka
ortası boş yuvarlak şekil. * dâire şeklinde olan şey.

halka
daire, çember.

halkabeguş
f. kulağı küpeli, kulağı halkalı. * mc: köle, esir.

halkabend
f. toplanıp yuvarlak meydana gelecek şekilde oturma.

halka-i âb-gûn
gökyüzü, semâ.

halka-i dürr
inci dizisi.

halka-i zikir
tasavvufta, zikir esnasında daire şeklinde oturmak.

halkan
yaradılışça, hilkatça.

halkavî
halka şeklinde.

halkazen
f. kapı çalan, kapı halkasını vuran.

halk-ı cedid
ba'sü bade-l mevt, yeniden yaratılış. yeniden yeniye tekrâren yaratılma. ana karnındaki çocuğun, insan suretine inkılâb ettiği devre.

halk-ı dü cihan
iki cihanın halkı. * ölülerle diriler.

halk-ı ef'âl
"mu'tezile fırkasının bir tabiridir. hayvan ve insanların, kendi fiillerinin hakiki müessiri olduğunu iddia etmelerine verilen isimdir. (bu iddiâlarını ehl-i sünnet ulemâsı müsbet delillerle reddetmiştir.)(ehl-i dalâlet ve bid'at fırkalarından bir kısım zatlar, ümmet nazarında makbul oluyorlar. aynen onlar gibi zatlar var; zâhiri hiçbir fark yokken, ümmet reddediyor. bunda hayret ediyordum. meselâ: mu'tezile mezhebinde zemahşerî gibi, i'tizalde en müteassıb bir ferd olduğu halde, muhakkıkîn-i ehl-i sünnet, onun o şedit itirâzâtına karşı; onu tekfir ve tadlil etmiyorlar, belki bir rah-ı necat onun için arıyorlar. zemahşerî'nin derece-i şiddetinden çok aşağı ebu ali cübbaî gibi mu'tezile imamlarını, merdut ve matrud sayıyorlar. çok zaman bu sır benim merakıma dokunuyordu. sonra lütf-u ilâhî ile anladım ki: zemahşeri'nin ehl-i sünnet'e itirâzâtı, hak zannettiği mesleğindeki muhabbet-i haktan ileri geliyordu. yâni, meselâ: tenzih-i hakiki; onun nazarında, hayvanlar kendi ef'âline hâlik olmasiyle oluyor. onun için, cenab-ı hakk'ı tenzih muhabbetinden, ehl-i sünnet'in halk-ı ef'âl mes'elesinde düsturunu kabul etmiyor. merdut olan sâir mu'tezile imamları muhabbet-i haktan ziyade, ehl-i sünnet'in yüksek düsturlarına kısa akılları yetişemediğinden ve geniş kavânin-i ehl-i sünnet, onların dar fikirlerine yerleşemediğinden, inkâr ettiklerinden merdutturlar. m.)"

halk-ı ezdad
birbirine zıd halleri bir şeyde yaratmak. meselâ: bir zerrede hem def edici hem de cezb edici (çekici) kuvvetin bulunmasını yaratmak.

halk-ı şer
"şerrin yaradılışı.(işte mu'tezile bu sırrı anlamadıkları için ""halk-ı şer şerdir ve çirkinin icadı çirkindir."" diye cenab-ı hakk'ı takdis için şerrin icadını ona vermemişler, dalâlete düşmüşler. m.)"

halkışer
kötüyü yaratma.

hall
sağlamlaştırmak. * dostluk, sadâkat. * fakir, hastalıklı, nahif insan. * sirke.

hall ü akd
çözme ve düğümleme. idame etme. müşkül mes'eleleri ve işleri halledip neticeye bağlama.

hall ü fasl
çözme ve ayırma. açıklayarak bitirme. bir mes'eleyi müsbet bir neticeye bağlama.

hallac
pamuk atan. pamuğu didik didik eden.

hallâc
pamuğu didik didik eden.

hallac-ı mansur
asıl adı hüseyin olan bu zat, tasavvuf mesleğinde meşhurdur. manevi istiğrak hallerinde hissettiklerini, şeriata zâhiren zıd düşen ifadelerle söylediği için, hicri 306 senesinde idam edilmiştir.

hallaf
çok fazla yemin eden kimse.

hallak
yaratan, her şeyi halkeden, kadir-i zülcelal, Allah teala hazretleri (c.c.)

hallâk
yaratan.

hallâkiyet
yaratıcılık.

hallal
sirkeci, sirke yapan kimse.

hallâl
halleden, çare bulan, çözen.

hallâl-ül ukad
düğümleri çözen. * mc: zorlukları yenen.

hallâl-ı müşkilât
zorlukları yenen, müşkülâtı halleden kimse.

hallas
yakalıyan, tutan kimse.

hallat
yersiz ve münâsebetsiz sözler konuşan. * ortalığı karıştıran.

halle
fakirlik. * hâcet, ihtiyaç.* kum içindeki yol ve gedik.

halledallah
Allah dâim ve bâki eylesin (meâlinde duâ).

haller
bakla.

halli
(halliye) sirke ile ilgili.

hall-i mes'ele
mes'elenin halledilmesi.

hall-i müşkilât
müşkilâtın yenilmesi, zorlukların çözülmesi.

hallisnâ
bizi halâs eyle, bizi kurtar (meâlinde duâ.)

hallisnâ
bizi kurtar.

hallüakd
çözme ve düğümleme.

hallüfasl
çözme ve ayırma.

hallüsinasyon
lât. tıb: hakikatte olmayan bir şeyi varmış gibi görme ve işitme.

hallüsinasyon
olmayanı varmış gibi hissetme.

halme
meme başı, meme tepesi.

halme
meme uçları, meme başları.

hals
bir şeyi soymak. çalmak. kapmak. * dibinden taze yetişen çayırla karışık olan kuru çimen.

halsan
kişinin dostu, sevgilisi ve yâri.

halt
karıştırmak. münasebetsiz söz söylemek. bir şeyi bir şeye karıştırmak. hatâ etmek.

halt
karıştırma, hata.

halt
yanlışı doğruya karıştırma

halta
köpeklere takılan boyun halkası. tasma.

haltıyyat
yersiz ve münasebetsiz sözler.

halub
sağılan şey.

halube
sağılan şey.

haluf
sütün veya yemeğin bozulması.

haluk
iyi huylu. güzel ahlâklı. islâma yakışır ahlâkta olan. insâniyyetli.

halûk
iyi huylu.

halum
yaş peynir gibi olan koyu yoğurt.

halvet
yalnızlık. tek başına kalmak. tenhaya çekilme. * gizlilik.

halvet
tenha yerde yalnız kalmak.

halvet
yalnız başına bir yere çekilip dünya işleriyle uğraşmama

halvetgâh
f. tek başına oturup ibadetle vakit geçirilen yer. * halvet yeri. gizli olarak görüşülecek yer.

halvetgüzide
(halvetgüzin) f. halveti, tenha bir yeri seçmiş olan kimse.

halvethane
f. gizli ibadet yeri. * gizli konuşup görüşmeye mahsus yer.

halvethâne
yalnız kalınan yer.

halvetî
gizliliğe önem veren bir tarikatın mensubu.

halvet-i fâside
karı-kocanın aralarında şer'î mâni olmasına rağmen birleşmeleri.

halvet-i sahiha
karı-kocanın aralarında şer'î mâni bulunmaması halinde birleşmeleri.

halvetnişin
yalnız başına bir yere çekilip ibadetle meşgul olanlar.

haly
altından ve gümüşten olan süs eşyâları.

halz
kabuğunu çıkarmak, derisini soymak.

halık
büyük dağ. * ağaca dolaşmış olan üzüm çubuğu. * süt ile dolu olan koyun memesi. * tıraş eden. berber.

hâlık
yaratıcı.

hâlık
herşeyi var eden, yüce yaratıcı, allah

hâlıkın
hukukullah, yaratıcının hukuku

hâlıkıyet
yaratıcılık.

halıkıyyet
yaratıcılık. halk edicilik. icad ve takdir.

ham
f. olmamış, pişmemiş, çiğ. * nâfile, beyhude, boşuboşuna. * işlenmemiş, üzerinde çalışılmamış. * acemi kimse, tecrübesiz. terbiye görmemiş kişi.

ham' (humu')
eğrilik, aksaklık.

ham' (hım')
: kaynata. zevc tarafından olan kimseler.

ham madde
bir şeyin meydana getirilmesi için işlenilen ana maddelerden her biri.

hama
hıfzetmek, korumak. * kovmak, defetmek.

hama'
kara balçık.

hamâ
kayın biraderler.

hamaid
bir kimsenin medhedilmeğe lâyık olan işleri.

hamail
tılsım, muska. * kılıç kayışı, kılıcı bele bağlamaya yarayan kayış.

hamaim
güvercinler.

hamâim
güvercin kuşu.

hamâim
güvercin kuşu.

hamakat
ahmaklık. budalalık. bönlük. anlayışsızlık.

hamâkat
ahmaklık, bönlük.

hamale
bir mala kefil olma.

hamâlik
gözün etrafı.

hamam
güvercin kuşu.

hamame
güvercin kuşu.

hamâme
güvercinler.

haman
peygamber hz. musa (a.s.) zamanındaki mısır fir'avununun vezirinin ismi.

hâmân
firavunun veziri.

hamarat
becerikli, elinden iş gelir, cerbezeli.

hamas
verem. * yumuşaklıkla ve kolaylıkla bir şeyi çıkarmak.

hamaset
yaradılıştan olan cesâret. bahadırlık. cesurluk. kahramanlık. yiğitlik.

hamâset
kahramanlık.

hamasî
hamâsetle alâkalı. fıtrî cesarete âit ve müteallik.

hamasiyyat
kahramanlık destanları.

hamat
kaynana.

hamata
katılık. * yanmak. * boğaz ağrısı. * darı samanı. * kalbin ortası.

hamayil
. kılıç kayışı.

hamâyim
her nesnenin iyisi.

hamâyir
ayak üstü. * havuzun etrafına koydukları taş. * avcıların av vurmak için çevrelerine ev gibi dizdikleri taşlar.

ham-be-ham
f. kıvrım kıvrım. büklüm büklüm.

hamd
"medih, övmek.cenab-ı hakk'a karşı kulların memnuniyet ve sevinçlerini ve o'na hamd ve şükür ile medihlerini bildirmeleri, senâ etmeleri. (bak: elhamdülillah) (hamd'in en meşhur mânası; sıfat-ı kemaliyeyi izhar etmektir. şöyle ki: cenab-ı hak insanı, kâinata câmi' bir nüsha ve onsekizbin âlemi hâvi şu büyük alemin kitabına bir fihriste olarak yaratmıştır. ve esmâ-i hüsnâ'dan her birisinin tecelligahı olan her bir âlemden bir örnek, bir nümune insanın cevherinde vedia bırakmıştır. eğer insan, maddi ve manevi her bir uzvunu Allah'ın emrettiği yere sarfetmekle hamdin şubelerinden olan ""şükr-ü örfi""yi ifâ ve şeriata imtisal ederse, insanın cevherinde vedi'a bırakılan o örneklerin her birisi kendi âlemine bir pencere olur. insan o pencereden o âleme bakar. ve o âleme tecelli eden sıfatla, o âlemden tezahür eden isme bir mir'at ve bir âyine olur. o vakit insan; ruhu ile, cismi ile, âlem-i şehadet ve âlem-i gayba bir hülâsa olur. ve her iki âleme tecelli eden, insana da tecelli eder. işte bu cihetle insan, sıfat-ı kemaliye-i ilâhiyyeye hem mazhar olur, hem müzhir olur. i.i.)(hamd ü senâ, medih ve minnet o'na mahsustur, o'na lâyıktır. demek nimetler o'nundur ve o'nun hazinesinden çıkar. hazine ise dâimîdir. m.)"

hamd
medih ve şükür.

hamd
minnet, teşekkür ve övgülerini sunmak (bk. -m-d)

hamd ü sena
cenab-ı hakk'a hamd ve o'nu isimleriyle medhetmek.

hamde
ateş gürültüsü.

hamdele
"""elhamdülillah"" demenin kısaca ismi. bu sözün masdar haline getirilip kısaltılması."

hamdele
elhamdülillah sözü.

hamden
hamd ve şükür allah'a mahsustur

hamdüsenâ
medih, şükür ve övgü.

hame
yaş ot demeti, taze ekin destesi, bir sap üzere bitmiş taze ekin. * havası bozuk hastalıklı yer.

hame'
uzun müddet su ile yumuşayıp değişmiş cıvık ve kokar çamur. balçık.

hâme
f. yontulmuş kalem.

hâme
kalem.

hâme vü şemşir
kalem ve kılıç.

hamec
zayıflık.

hâmegüzar
f. kalemle yazılmış.

hâme-i edeb
edebiyat kalemi.

hâme-i zerrin
altın kalem, altından yapılmış kalem.

hâme-i şekvâ
şikâyet kalemi. şikâyet yazan kalem.

hamel
kuzu. * ast: burçlardan birinin adıdır. bu burcu teşkil eden yıldızlar kuzuya benzediği için arapça kuzu demek olan hamel denilmiştir. güneş bu burca 21 mart'ta girer ve gece ile gündüz bir olur.

hamelat
saldırışlar, saldırmalar. * atılmalar, atılışlar.

hamele
taşıyanlar, yüklenenler, kaldıranlar.

hamele
taşıyanlar, yüklenenler.

hamele-i arş
isrâfil, cebrâil, mikâil, azrâil (a.s.)lar.

hamele-i hüccet
günah ve sevabları yazan melekler.

hamele-i kur'an
hâfızlar. kur'anı ezbere okuyup ilmi ile amel eden mes'ud kimseler.

hamele-i mümtesil
aldığı emri imtisal edip yüklenen, mes'uliyeti üzerine alan.

ham-ender-ham
f. kıvrım kıvrım, büklüm büklüm.

hamer
davarın arpa yemekten dolayı içinin ve ağzının kokması.

hâme-rân
f. kalem yürüten, yazan.

hame-zen
f. üzerinde kalem kesilecek âlet.

hamh
fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.

hamhama
atın yulaf ve su gördüğünde çıkardığı ses.

hamî
f. gevşeklik, hamlık.

hâmî
himaye edici, koruyucu.

hâmî
himaye edenler, koruyanlar.

hamid
alevi sönen ateş. * ölü, ölmüş. sönmüş. idrâksiz. sâkit ve sessiz. ölü gibi halsiz olan.

hamîd
sena edilmeğe, medhedilmeğe elyak olan. dünya ve âhirette hamd kendisine mahsus olan Allah (c.c.) * ısparta vilâyetinin osmanlılar devrindeki adı.

hâmid
cenab-ı hakk'a hamd ü sena eden. Allah'a şükreden. * hz. peygamber'in (a.s.m.) isimlerindendir.

hâmîd
hamdeden.

hâmid
hamdedenler, hâmidler.

hâmid
hamdedenler, hâmidler.

hamide
f. kambur, eğrilmiş, kemerli.

hâmide
uzun müddet geçmesi sebebi ile rengine tegayyür ve siyahlık gelip eskimiş olan. * nebatsız kuru yer. * yanmış kül olmuş.

hamîde
bir kimsenin medhedilmeğe lâyık olan işleri.

hamidegî
f. kamburluk, eğri büğrü olmaklık.

hâmidîn
hamdedenler, hâmidler.

hâmidûn
hamdedenler, hâmidler.

hamie
hararetli, çamurlu, volkanlı, alevli, dumanlı.

hâmie
çamurlu, dumanlı.

hamik
ahmak, sersem.

hamil
kötü tanınmış olan kimse.

hamîl
kefil. * başka yerden getirilen oğlan.

hâmil
(hâmile) yüklü yüklenmiş. * gebe. * taşıyan, götüren. * hâiz. * mâlik, sahib. * uhdesinde bir poliçe bulunan.

hâmil
yüklenen.

hamîle
sıklığından dolayı birbirine girmiş olan ağaçlar. * ağaç ve ot bitmiş kumlu yer. * döşek çarşafı.

hâmile
yüklü, gebe.

hamilen
hâmil olarak. taşıyarak, götürerek. * hâmil olduğu halde.

hâmil-i vahy
vahyi peygamberimize (a.s.m.) getiren cebrail (a.s.)

hamim
sıcak ve kızgın su. * yakın hısım, soy sop. * samimi arkadaş.

hamîme
her nesnenin iyisi.

haminne
hanım nine sözünün bozulmuş şekli, büyük anne.

hamîr
eşekler. hımarlar.

hamîr
eyer yapmada kullanılan tüysüz beyaz deri.

hamîre
hamur içine katılan maya.

hamîre
eyer yapmada kullanılan tüysüz beyaz deri.

hamîr-gâr
f. hamurcu, hamur yoğurucu.

hamîr-i mâye
mayanın hamuru.

hamîs
beşinci. hamis günü. perşembe günü.

hâmisen
beşinci olarak, beşinci olmak üzere.

hâmisen
beşinci olarak.

hamit
şiddetli, sağlam. * üzerinde kıl olmıyan yağ tulumu.

hamit
yanmış ve pörsümüş süt.

hâmit
yanmış ve pörsümüş süt.

hamiye
tırnak kenarı. * kızmış, kızgın.

hamiyet
gayret. * nâmustan gelen gayretle utanma veya kızma. * istinkâf etmek. * mukaddesatı ve milletin haklarını, mâmus ve haysiyeti korumak hususlarında gösterilen gayret ve ihtimam hasleti. iman ve islâmiyeti ve hz. peygamber'in (a.s.m.) sünnet-i seniyyesini ve din ve mücahede kardeşlerini muhafaza ve müdafaa etmek gayreti.

hamiyet
din ve millet gibi önemli değerleri koruma ve bunlara hizmet etme duygusu.

hamiyetfurûş
hamiyetlilik taslayan.

hamiyet-füruş
f. kendini beğenip hamiyetli olduğunu iddia eden. hamiyetli olduğunu göstermeğe çalışan.

hamiyet-i câhiliye
f. câhillikten gelen ırkçılık gibi bâtıl inanışları koruma gayreti. * cenab-ı hakk'ın ve resul-ü ekrem'in (a.s.m.) nehyettiği ve hak dine uymayan eski ve kötü inançları muhafaza gayreti.

hamiyet-kâr
f. hamiyetli. haysiyet ve şeref sahibi.

hamiyetkâr
hamiyetli.

hamiyet-mend
f. hamiyetli.

hamiyet-mendâne
f. hamiyetlicesine. hamiyetli olan bir kimseye yakışacak şekil ve surette.

hamiyet-mendî
f. hamiyetlilik, hamiyetli oluş.

hamiyetperver
hamiyetsever.

hamiyyet-mendân
f. hamiyetli.

hamiş
mektubun altına sonradan yazılan sözler. hâşiye.

hamka
ahmak ve budala kadın.

hamke
bit.

haml
yük. * sırtına yük alıp getirmek. * kadının karnındaki çocuk. * isnad. yüklenme.

haml
yük, yüklenme, yükleme.

haml
yükleme

haml
yükler. * ağır şeyler. eşya, ağırlık.

hamle
hücum etme. atılış, saldırış. savlet.

hamle
yüklenme, saldırma.

hamle
saldırışlar, saldırmalar. * atılmalar, atılışlar.

hamlec
bükmek.

hamletmek
yüklemek, zannetmek.

hamletme
yükleme.

hamm
kuyuyu temizlemek. * evi süpürmek. * etin kokması.

hammadun
çok hamdedenler. çok çok şükür ve duâ edenler.

hammal
(haml. den) bir ücret karşılığında eliyle veya sırtıyla yük taşıyan adam. * mc: kaba, görgüsüz, terbiyesiz.

hammaliyye
hamal ücreti.

hammam
banyo, hamam.

hammamî
hamam idare eden adam veya kadın. hamamcı.

hammamiyye
edb: divan edebiyatında giriş kısmı hamam eğlencesi tasvirine tahsis olunan kaside.

hammar
(hamr. den) şarap yapan veya satan kimse. meyhaneci, şarapcı. * tas: mc: mürşid, şeyh, kılavuz.

hamme
kaplıcanın sıcak suyu. * kuyruk yağının kıkırdağı. * kızdırmak mânasına mastar da olur.

hâmme
haşerât-ı muzırra, zararlı böcekler. * binek hayvanı.

hammurabi
zâlim ve gaddar olarak tanınmış ve allaha karşı kibir ve isyan ile büyüklük taslamış bir kralın ismidir. milâddan evvel 2640 yılında yaşadığı sanılmaktadır. peygamber ibrahim aleyhisselâm zamanında yaşamış ve onu ateşe atarak yakmak istemiş, mu'cize ile ibrahim aleyhisselâm ateşten kurtulmuştur. bâbil'in müessisi ve hükümdarı olup, en evvel hükümranlık ve tecebbür eden bu olduğu mervidir. (bak: enaniyet)

hamnane
kene.

hamr
yüzmek.

hamr
şarap.

hamra
(müennes) çok kırmızı, kızıl renk. * şiddet ve meşakkatli geçen yıl. * şiddetle olan ölüm. * arap olmayan cinsten. * yüzü kızarmış kadın.

hamrâ
kırmızı.

hams
açlık. * yaradaki şişin inmesi.

hamse
beş (sayısı).

hamse
beş.

hamse
açlık. * yaradaki şişin inmesi.

hamse-i
kalbe bağlı beş duyğu: hiss-i müşterek (hayâl kuvveti), müdrike (akıl), vehim (vâhime), hâfıza, mutasarrıfa (meydana getirici hayal kuvveti).

hamse-i
zâhirî beş duygu: tatmak, görmek, işitmek, koklamak, dokunup duymak.

hamse-i âl-i abâ
(bak: âl-i abâ)

hamsenüvıs
f. hamseci, hamse yazan. mesnevi tarzıyla beş kitabdan ibâret bir takım yazan kimse.

hamsîn
elli. * erbaîn denen kırk günlük kara kıştan sonra gelen elli günlük kış.

hamsun
elli sayısı.

hamt
şiddetli ve zahmetli olmak. * çürümek. * mütegayyer olmak, değişmek.

hamta
üzüm çiçeğinin kokusu.

hamtar
dolu kırba. * yay kirişi.

hamul
(haml. den) sabırlı, metanetli, tahammüllü, dayanıklı kimse.

hamulane
f. tahammüllü kimseye yakışır şekilde.

hamule
f. yük. yük taşıyan nakil vasıtalarının yükü.

hamûle
yük.

hamulî
tahammüllülük, sabırlılık, dayanıklılık.

hamum
iç yağı.

hamun
f. bozkır. büyük sahra, düz ova.

hamus
sâkin olmak, susmak.

hamuş
sivrisinek.

hamûş
susmuş.

hamuşan
mevlevi tâbirlerindendir. konya'da mevlâna'nın türbesi haricinde ve kıble cihetindeki büyük kabristana verilen isimdir. * sessizler, susmuş olanlar, uykuda olanlar.

hamuşane
f. sessizce, ses çıkarmadan. sessizliği andırır bir şekilde.

hamuşî
f. susma, sükut etme. sessizlik, sükunet.

hamvî
sıcaklık.

hamyaze
f. esnek, elâstik, esneme. * kötü hareket, fenâ iş.

hamye
içine yağ ve zeytin konulan kap.

hamz
ekşilik. kekrelik.

hamza
istemek. arzu etmek. * ekşi olan her ota derler.

hamza (r.a.)
abdulmuttalib'in oğlu olup, resulüllah'ın (a.s.m.) amcasıdır. önceleri, islâm dinine karşı olanlarla beraberdi. ebucehil'in islâm düşmanlığını çok ileri götürmesi karşısında, imana girip ebucehil ve din düşmanlarına karşı çıktı ve islâm'a büyük hizmetleri oldu. uhud gazası'nda 57 yaşında iken şehid edildi.

hamze
baklaya benzer bir bitki.

ham-ı zülf
saç lülesinin kıvrımı.

hâmız
sirke gibi ekşi olan. ekşiliği fazla olan, asit.

hâmız
asitler. sirke gibi ekşi olan şeyler.

hâmızat
asitler. sirke gibi ekşi olan şeyler.

hâmızat-ı şahmiye
yağ asitleri.

hâmıziyyet
ekşilik, kekrelik.

hâmız-ı fahim
kim: karbonik asit.

hâmız-ı hall
kim: sirke asidi.

hâmız-ı karbon
kim: karbonik asit.

hâmızıkarbon
karbondioksit.

hamş
kaşımak. * tırmalamak.

hamşek
mestin üstüne vurulan parça.

hamşüde
f. bükülmüş, eğrilmiş.

han
f. okuyan, okuyucu, çağıran manasına gelir. meselâ: duâ-hân : (niyaz ve tazarrukârane bir tezellül ile) duâ okuyan.

han
eski zaman oteli.

hân
hükümdar.

hân
dükkânlar, meyhaneler.

han u man
(hanmân) ev. bark. ocak. ehil ve iyal.

hana
yaramaz ve boş sözler konuşmak.

hanâcir
sütlü deve.

hanâcir
hançer.

hanacır
gırtlaklar, hançereler.

hanadis
musibetler. * karanlık geceler. * şiddetli hâller.

hanâdis
katı karanlık.

hanadık
hendekler. bir mekânın etrafına kazılan geniş ve derin çukurlar.

hanadır
görme kabiliyeti kuvvetli olan.

hanâfis
yellengen böceği. * pislik yuvarlayan böcek.

hanak
hiddetlenme, kızma.

hanak
kızmalar, darılmalar, kin tutmalar, haset etmeler.

hanan
merhamet, şefkat, acıma.

hanânis
hınzır eniği.

hanasîr
helâk olmak.

hanâsir
yaramaz, boş, faydasız. * bir yerden taşınan veya göçen kimseler, eşya ve elbiselerini yükletip gittiklerinde yerde kalan kıymetsiz şeyler.

hanasire
hıyânet ehli, hâinler.

hanat
dükkânlar, meyhaneler.

hanâtim
kara bulut. * desti. * ibrik. * topraktan yapılan kap.

hanâyir
parmak başlarındaki boğum. * kadınların yün ve pamuk attıkları yay. * kirişi olmayan yay.

hanazîr
hınzırlar, domuzlar.

hanâzıb
erkek çekirge.

hanâzır
domuz. (beğenilmeyen birisine hakaret için mecazen söylenir.) * pis ve katı kalbli kimse.

hanâzız
enenmemiş veya enenmiş erkek davar.

hanbelî
bir mezhep, bu mezhepten olan kimse.

hancer
ucu sivri, iki tarafı keskin büyük bıçak. halk dilinde hançer şeklinde kullanılır. divan edebiyatında şâirler, güzellerin kaşlarını hancere benzetirlerdi.

hancere
gırtlaklar, hançereler.

hancer-i bürran
keskin hançer.

handa hand
f. devamlı gülme, sürekli olarak gülme. * devamlı gülen, sürekli gülen.

handan
f. gülen, gülücü, mesrur.

handân
gülen.

handan-ru
f. güler yüzlü, güleç, mütebessim.

handan-ruy
f. güler yüzlü, güleç, mütebessim.

hande
f. gülme, gülüş.

hande
gülüş.

handebahşa
f. güldürücü, tebessüm ettirici.

handebar
f. güldüren, güldürücü.

handeferma
f. güldürücü, güldüren.

handefeşan
f. gülümsemeler dağıtan, gülmeler saçan.

handehariş
f. bir kimseye alay tarzında gülme.

hande-i âftâb
güneşin gülmesi. güneşin doğması.

hande-i gül
gülün açması.

handek
kale ve tarla gibi yerlerin etrafına kazılan geniş ve derin çukur. hendek.

handek
hendekler. bir mekânın etrafına kazılan geniş ve derin çukurlar.

handek gazvesi
peygamberimizin (a.s.m.) büyük muharebelerinden birisi olup, hicretin beşinci senesinde şevval ayında vuku bulmuştur. asıl muharebeyi uyandıranlar beni nadir kabilesi olup bunlar kureyş ve gatfan kabilelerini de davet etmekle hepsi birden medine-i münevvere'ye hücuma geçtikleri vakit, hz. resullulah efendimiz selman-ı fârisî'nin (r.a.) reyiyle medine'nin etrafına hendek kazılmasını emretti. bu münasebetle gazve-i handek denmekle meşhur oldu. muharebe bir ay kadar devam edip, nihayet yahudilerle kureyş arasına nifak düşmüş ve kâfirler şiddetli bir fırtınaya tutulup perişan bir halde dönmüşlerdir.

handekâr
f. gülen, tebessüm eden, gülücü.

handekünan
f. gülerek, güle güle.

handemeşhun
f. devamlı gülen. çok gülen.

handemu'tad
f. devamlı gülmeye alışmış olan, her zaman gülme alışkanlığı olan.

handen
f. okumak.

handenüma
f. gülen.

handeris
eski şarap.

handeriz
f. gülüp duran, devamlı gülen.

handeruy
f. mütebessim, güler yüzlü.

handezen
f. gülen.

handistan
f. şaka, lâtife.

hane
"f. ev, mesken, beyt. * mat: basamak, bölüm, göz. * bazı kelimelerle birleştirilip mürekkep isim yapılan bir ""ek"" tir. ""hasta-hane, ecza-hane, yazı-hane, kıraat-hane"" gibi."

hâne
ev.

hane ber-duş
evi omuzunda. avare. serseri.

haneberendaz
(hâne ber-endaz) f. ev yıkıcı.

hanedan
f. soyca dindar ve asil âile. * peygamber (a.s.m.) sülâlesi.

hânedân
asil ve köklü aile.

hanef
istikamet, doğruluk. * ayak eğriliği. * eğrilik, udûl.

hanefî
bir mezhep, bu mezhepten olan kimse.

hanefî
amelde imam-ı âzam ebû hanîfe'nin içtihadına uyanların tuttuğu yol (bk. bilgiler)

hane-füruş
f. ev komisyoncusu, ev tellâlı.

hane-gî
f. evcil, evde beslenen. evde bulunanlardan, evdekilerden.

hane-gir
f. bir yeri mekân sayan kimse.

hane-harab
f. câhil, bilgisiz. * evi yıkılmış, evsiz barksız kalmış. * hâli perişan olmuş kimse. * mc: müflis, züğürt, sefil.

hane-huda
f. ev sahibi, sahib-ül beyt.

hane-i avarız
avarız ve bedel-i nüzul ve buna benzer vergiler ve tekâlifin toplanmasında tutulan ölçü. buradaki hanenin, lügat mânası olan evle münasebeti yoktur. kasabalar, köyler nüfuslarına ve emlâk ve arazilerinin miktar ve hâsılatlarına göre hane itibar edilir ve mahallî masraflarla sair vergiler ona göre tanzim edilirdi. bu usul tanzimat-ı hayriyeye kadar devam etmiştir. (o.t.d.s.)

hane-i âyine
her yanı birbirinin aynı olan oda, salon veya köşk.

hane-i devvar
dâim dönen, devreden hane. * mc: yıldız.

hane-i ferda
ahiret.

hane-i huda
beytullah, kâbe.

hanek
ağzın tavanı, damak.

hane-küş
f. mirasyedi, sefih.

hanen
şevk. * nefsin cima arzusu.

hânende
f. okuyan, şarkı söyleyen.

hânende
şarkıcı.

hânende-gân
f. (hânende. c.) hânendeler, şarkı söyleyenler, şarkıcılar.

hânende-gî
f. şarkıcılık, hânendelik.

hanes
burnun uç tarafının biraz yüksek olup geri kısmının basık olması. * sığır burnu.

hane-suz
f. ev yakıcı. * mc: gözü dışarda olan, kendi âilesini düşünmeyen kimse.

hanev
eğmek. * davar kösnemesi.

hanez
mütegayyer olmak, değişmek. * kokmak.

hane-zad
f. efendisinin evinde dünyaya gelmiş olan köle veya cariye çocuğu.

haneş
avlanan haşere veya kuş. * yılan.

hanfec
şişman, etli kişi.

hanfes
yellengen böceği. * pislik yuvarlayan böcek.

hangah
f. Allah rızası için ve misafirleri minnet altında bırakmamak ihlâsı ile fakir ve dervişlere ve talebe-i uluma yemek verilen ve misafir edilen yer.

hangâh
tekke.

hangar
fr. eşyayı muhafaza etmek için yapılan üstü örtülü, yanları açık yer. * uçakları barındırmaya mahsus garaj.

hanhana
sözü burun içinden söylemek. hımhımlık.

hani'
karısını boşamış koca veya kocasından boşanmış kadın.

hanif
gururlu, mağrur, kibirli. * dargın, küskün.

hanîf
islâmdan önce eski dinlerin kalıntılarıyla kulluk eden kimse.

hanîf
allahın birliğine inananlar. (bak: hanîf.)

hanife
bir kabile ismi.

hanîfen
allah'ı bir olarak tanıyan dosdoğru bir müslüman (kur'ân-ı kerimde hz. ibrahim için söylenen bir ibare) (bk. s-l-m)

hanifen müslimen
müslim ve hanif olarak.

hanin
fazla istekten dolayı inleyiş, şiddetli ağlayış. sızlanmak. * şevk ve arzu.

hanîn
burun içinden ağlamak. * burun içinden gülmek.

hanîn
arzudan gelen inleme, sızlanma.

hanin-i hazin
acıklı sızlanma.

hanin-ül ciz'
"kuru direğin inleyip ağlayışı. hurma kütüğünün inlemesi.(mescid-i şerifte hurma ağacından olan kuru direk (resul-ü ekrem (a.s.m.) hutbe okurken, ona dayanıyordu) sonra minber-i şerif yapıldığı vakit resul-ü ekrem (a.s.m.) minbere çıkıp hutbeye başladı. okurken, direk deve gibi enin edip ağladı; bütün cemaat işitti. tâ resul-ü ekrem (a.s.m.) yanına geldi, elini üstüne koydu, onunla konuştu, teselli verdi, sonra durdu. şu mu'cize-i ahmediye (a.s.m.) pek çok tariklerle tevatür derecesinde nakledilmiştir. m.)"

hanîre
parmak başlarındaki boğum. * kadınların yün ve pamuk attıkları yay. * kirişi olmayan yay.

hanis
iki kat olmuş kimse.hanîs : zayıflık, gevşeklik.

hanîs
kebap olmuş nesne.

hanîs
yemini bozan.

haniye
şarap. * erkeği öldükten sonra evlenmeyip, çocuğuna bakan kadın.

hank
(hınk) boğmak. boğazını sıkıp öldürmek. boğazı sıkılıp boğulmak.

hankah
tekke.

hankâh
tekke.

hânkah
tekkeler.

hankan
boğmak suretiyle, boğarak.

hânmân
f. ev-bark, ocak.

hânmân-sûz
f. ocak yakıcı, ev-bark yakan.

hann
yalvarmak. * inlemek. * esirgemek.

hannak
boğan, boğucu.

hannan
rahmetlerin en lâtif cilvesini gösteren, rahman ve rahîm olan ve çok merhametli olan Allah (c.c.)

hannân
" ""çok acıyan, pek acıyıcı"" mânâsında ilâhî isim."

hannas
(el-hannâs) (hunus. dan) geri çekilerek veya büzülerek, sinerek fırsat bulunca vesvese vermek için dönüp gelen. sinsi şeytan. besmeleyi işitince kaçan, gaflete dalınca musallat olan şeytan. (bak: hunnes)

hannâs
şeytan.

hannasî
şeytanla alâkalı.

hansa
sırtlan.

han-salar
f. kilerci, sofracıbaşı.

hansir
yaramaz, boş, faydasız. * bir yerden taşınan veya göçen kimseler, eşya ve elbiselerini yükletip gittiklerinde yerde kalan kıymetsiz şeyler.

hantal
kaba, büyük ve ağır.

hantem
kara bulut. * desti. * ibrik. * topraktan yapılan kap.

hanumân
ev, ocak.

hanun
gümleyerek esen rüzgâr.

hanut
meyhane, içki içilen yer. * dükkân.

hânut
dükkânlar. * meyhaneler, işrethâneler.

hanve
güzel kokulu bir ot.

hanya'
beli bükülmüş kadın.

hanz
kebap yapmak.

hanzal
zakkum. zakkum ağacı. ebu cehil karpuzu denilen portakal büyüklüğünde mevyesi çok acı bir nebat. karga kabağı diye de adlandırılır.

hanzale
meyvesi acı bir bitki.

hanzale
zakkum ağacı

hanzale
zakkum. zakkum ağacı. ebu cehil karpuzu denilen portakal büyüklüğünde mevyesi çok acı bir nebat. karga kabağı diye de adlandırılır.

hânçe
f. küçük tepsi, ufak sini.

hânçe-i zer
küçük altın tepsi. * mc: güneş.

hançere
gırtlak, boğaz.

hançere
gırtlak.

hançer-i halide
saplanmış hançer.

hanık
boğmak.

hanım sultan
"tar: osmanlı hanedanında ""sultan"" nâmı verilen imparatorluk prenseslerinin kızlarına verilen resmi ünvan."

hanşefir
bela, zahmet.

hanşuş
bakiyye, artan.

hapis
bir kaç şeyi birden karıştırmak.

haps
hapis.

har
yıkılmış, hedmolmuş.

har'
yarmak.

hâr
f. diken.

har
diken.

hara
deve kuşu yumurtasının yeri. * ev ortası.

hara'
süstlük, zayıflık.

harab
viran. ıssız. yıkık. perişan.

harâb
harap, yıkık.

harab-abad
f. harabiyetle dolu olan yer. tam harabe.

harabat
harabeler. viraneler. meyhâneler.

har'abe
ince kemikli, genç ve güzel kadın. * uzun. * yeşil üzüm çubuğu.

harabe
harab yer. şehir veya ev yıkıntısı. perişan yerler.

harâbe
yıkıntı.

harâbegâh
yıkıntı yeri.

harabenişin
f. viranelerde, harabelerde oturan.

harabezar
f. viranelik. yıkıntı yeri.

harâbezâr
yıkılmış yer.

harabiyet
(harabî) yıkılma. yıkılış. parçalanıp dağılış. zillet ve sefalet içinde

harâbiyet
haraplık.

harâbize
mecusilerin ateşinin hizmetkârı.

harac
vaktiyle müslüman olmayan vatandaşlardan alınan vergiye denirdi. arazi hasılatından veya çalışanların emeğinden elde edilirdi. reşit ve vücudu sağlam olan gayr-ı müslim erkek verirdi. buna harac-ı rüus veya cizye denirdi. topraktan alınan vergiye de harac-ı araziye denilirdi.

harac
müslüman olmayanlardan alınan vergi.

harac-güzar
f. haraç verici.

harac-ı mukasseme
arazinin hâsılatından yerin tahammülüne göre alınacak bir vergidir. bu harac, hâsılata taallûk eder. bir sene içinde hâsılat tekerrür ederse bu harac da tekerrür der. fakat mahsulât mevcud olmayınca bu vergi de alınmazdı.

harac-ı muvazzaf
"tar: arazi üzerine her dönüm başına senevi maktuan muayyen bir miktar meblağ olarak alınacak bir vergidir. buna ""harac-ı vazife"" adı da verilir. bu vergi, zimmete taalluk eder ve araziden yalnız bilfi'l intifa edilmekle değil, intifaa temekkün ile de tahakkuk eder. binaenaleyh, böyle bir araziyi sahibi kasden muattal bırakacak olsa, vergisini yine vermek mecburiyetindedir. (o.t. d.s.)"

harafe
aklın bozulması. delilik.

harafet
hararetiyle dili yakan tad.

harahir
tıb: akciğerden gelen hırıltılar. * uykuda iken horlamalar.

haraib
bir kimsenin geçineceği şeyler.

harâib
bir kimsenin geçineceği şey.

haraid
kızlar, bâkireler. * delinmemiş inciler.

harâid
kız, evlenmemiş kız. * delinmemiş inci.

harâid
kız, evlenmemiş kız. * delinmemiş inci.

haraif
ev için yapılan güz hazırlıkları.

harâif
ev için sonbahar hazırlığı.

harait
haritalar.

harak
korkudan veya utanmaktan dolayı dehşet içinde kalmak.

harâkîk
uyluk başı.

harâkıf
kalça kemiği. uyluk kemiğinin baş tarafı.

haram
helâl olmayan, islâmiyetçe ve dince nehyedilen şeyler ve ameller. Allah'ın izin vermediği, men'ettiği şeyler. helâlin zıddı olan şey.

harâm
dince yasak edilmiş şey.

haram
haram bakış

harami
katı-üt tarik, yol kesen. haydut.

harâmî
haydut, yolkesen.

haramilik
"tar: akıncı kumandanının iştirak etmediği ufak kuvvetler tarafından düşman memleketlerine yapılan akınlar. bu akınlara yüz ve daha fazla akıncı iştirak ederdi. akıncı kuvvetleri yüzden az olduğu takdirde ""çete"" ismini alırlardı. büyük akınlarda olduğu gibi haramilik suretiyle yapılan akınlarda da alınan esirlerden ""pencik"" denilen beştebir vergi alındığı halde, çeteden bu vergi alınmazdı."

harâmiyet
haramlık, yasaklık.

haram-zade
gayr-ı meşru münasebetten doğmuş çocuk. piç.

harânik
tavşan yavrusu. * bir şâire kadın.

harap
yıkıp yok etmek

harârât
hararetler, sıcaklıklar.

hararet
sıcaklık.

harâret
sıcaklık, ısı.

hararet-bin
f. termometre. sıcaklık derecesini gösteren âlet.

hararet-i garîziye
vücudun normal harareti.

hararet-i gariziyyenin iltihabı zamanı
insanda şehvanî ve nefsanî hislerin galeyanda olduğu devresi.

hararet-i hevâ
havanın harareti. havanın sıcaklığı.

harârit
delil. * hâzık. * mâhir, maharetli.

haras
f. dilsizlik, dilsiz olma.

harâs
f. hayvanla döndürülen değirmen.

haraset
çift sürme. * sürülen yer. tarla. * ekincilik, çiftçilik.

harâs-ı harâb
harap olmuş değirmen. * mc: dünya.

harat
davarın memesinde olan bir hastalık. (sütün parça parça, ufanmış gibi çıkmasına sebep olur)

harâtim
burun. * şarap.

haratîn-i hassa
osmanlılar zamanında topkapı sarayı'ndaki bir sınıf san'atkârın adı idi. bunlar demir ve ağaç eşyayı tesviye ederlerdi. bugünkü tâbirle tornacı demekti. bileziklerden çarklara ve silâh yivlerine kadar her çeşit şey yaparlardı. (o.t.d.s.)

harâyir
iyi. * câriye olmayan kadın.

harâyis
zayıf deve.

haraz
tasadan veya aşktan dolayı zayıflayan.

harazet
hastalığın uzaması, derdin müzminleşmesi.

haraş
f. hayvan ile döndürülen değirmen.

haraşif
balık pulları. pul pul olan şeyler. * yaprakları balık puluna benzeyen bitkiler.

harâşif
kalkan balığı. * balık pulu. * enginar bitkisi.

harâşın
ufacık bıtırak. (davarların tüyüne yapışır.)

harb
iki veya daha çok devletin birbirleriyle siyasi alâkaları keserek silahlı kuvvetlerle çarpışmaları, vuruşmaları.

harb
savaş.

harba'
kulağı delik koyun.

harbak
yarmak. * kat'etmek, kesmek. * ifsad etmek, bozmak. * deva, ilâç.

har-ban
f. eşekçi.

harbat
f. ahmak, bön, ebleh. * iri yapılı kaz. * kalıp ve kıyafeti yerinde olduğu halde ahmak olan kimse.

harbcu
kavga çıkarmaya istekli olan, savaş arzu eden.

harbe
"tar: kısa mızrak tarzında bir nevi silâhın adıdır. eskiden ""köylü"" adı verilen yangın habercisinin taşıdığı ucu demirli değneğe de harbe denilirdi. eski tüfekleri doldurmağa mahsus demirden yapılmış âlete de ""tüfek harbisi"" adı verilirdi. (o.t.d.s.)"

harbele
f. kuyulardan su çekmeğe mahsus dolap. bostan dolabı.

harben
savaşarak, harbederek, döğüşerek. muharebe etmek suretiyle.

har-bende
f. seyis. eşek ve katır gibi yük hayvanlarına bakan kimse. * tar: saray katırcıları.

harbes
bir ot cinsi.

harbesisa
"""şey"" mânasına kullanılan bir isimdir."

harbeş
fesâd vermek, ifsad etmek, bozmak.

harb-gâh
f. harp meydanı, savaş alanı, muharebe yeri.

harb-gir
f. harp yapan. harpçi.

harbî
dâr-ül harbde bulunan ve müslim olmayan kimse. arada anlaşma yapılmamış düşman. * harbe mensub ve müteallik. * tüfek temizliği için kullanılan demir çubuk.

harbî
düşman.

harb-i umumî
genel harp, umumî savaş. 1914 senesinde başlayan birinci cihan harbi.

harbiye
harb işlerine ait. harb okulunun adı. harbiye mektebi.

harbiye
harble ilgili, askeri okul.

harbiye
osmanlıda savunma bakanlığı

harbiye nazırı
"askerlik işleriyle alâkalı dairenin başında bulunan memura verilen ünvandır. kuva-yı milliyenin anadolu'da kurduğu hükümette ""milli müdafaa vekili"" adını taşıyan bu ünvan, osmanlı hükümetine 1908 temmuz inkılâbı arifesinde kurulan said paşa kabinesiyle girmiştir. ondan evvel ""serasker"" adını taşıyordu. harbiye nazırı'nın başında bulunduğu daireye ""harbiye nezareti"" denilirdi. (o.t.d.s.)"

harbüz
f. karpuz, kavun.

harbüze
f. karpuz, kavun.

harbüze-füruş
f. karpuz kavun satan adam.

harbüze-i rubah
ebucehil karpuzu.

harbüze-zar
karpuz kavun bostanı.

harbüş
yırtıcı bir kuş. * alaca yılan.

harc
gider, sarfiyat, bir iş için kullanılan madde. * vergi. * çıkmak. * yeni çıkan bulut. * yemâme vilayetinde bir yer. * ecir. * buğday. (dinimizde lüzumsuz harcamak, israf haramdır. zillet ve fakirliğe sebeptir.)

harc
gider, vergi.

harca'
ayakları beline varana kadar beyaz olan koyun.

harce
deve sürüsü. * sık bitmiş ağaç.

harcef
soğuk rüzgâr.

harc-ı âlem
herkese elverişli, her keseye münasib.

harc-ı rah
yol harcı, yol parası. yol masrafı, yol için verilen para.

hardal
çok küçük tohumları olan ve yaprakları yenen bir nebat ismi. döğülerek macun haline getirilir ve sofrada iştah açmak için kullanılır.

hardal
tohumları küçük bir bitki.

hardale
hardal tanesi. * nesneyi ufak edip kesmek.

hardale
hardal tanesi.

hardan
kızgın, hiddetli, gadaplı. * kast ve men'edici, engel olan.

hare
f. kaya, sert taş. * bir cins dalgalı kumaş.

harec
darlık, zorluk, sıkıntı. * dar yer, sık ağaçlı yer. * günâh.

harec
zorluk, sıkıntı.

hared
hışım etmek. * menetmek, engel olmak.

harekât
hareketler.

harekât
hareketler.

harekât-ı harbiye
harp harekâtı.

harekât-ı müştereke
müşterek hareketler, beraber davranışlar.

hareke
"arapça harflerin u, e, i şeklinde okunacağını gösteren işaretler. (zamme ""ötre"" fetha ""üstün"" kesre ""esre"" (gibi) * hareket lafzının arapça terkibde aldığı şekil."

hareke
kurân harflerinin okunuşunu belirleyen işaretler.

hareket
kımıldanma. davranış. yola çıkmak. bir cismin sabit bir noktaya göre yerinin veya durumunun değişmesi. sarsıntı.

hareket
kımıldanma, davranma.

hareket
hareketler.

hareket-i arz
zelzele, deprem, yer sarsıntısı.

hareket-i dâhil
tar: kanuni sultan süleyman zamanında süleymaniye medreselerinin binasından sonra onikiye çıkarılan tarik-i tedris (okutma yolu) silsilesinin dördüncü mertebesindeki müderrislerine verilen bir ünvandır.

hareket-i mer'iyye
gerçekte olmadığı halde, var imiş gibi görünen hareket.

hareket-i mihveriye
mihver, eksen etrafındaki muntazam hareket.(şems, hareket-i mihveriyesi ile silkinse, meyveleri düşmez, silkinmezse yemişleri olan seyyarat düşüp dağılacaktır. m.)

hareket-i müstakime
fiz: doğru bir çizgi üzerinde olan hareket.

harem
"herkesin girmesine müsaade edilmeyen yer. kadınlara mahsus oda. (misafirlere ve erkeklerin girmesine müsaade edilen yere de""selâmlık"" denir.)(tesettür kadınlar için fıtrîdir ve fıtratları iktiza ediyor. çünkü, kadınlar hilkaten zaife ve nâzik olduklarından kendilerini ve hayatından ziyade sevdiği yavrularını himaye edecek bir erkeğin himaye ve yardımına muhtaç bulunduğundan; kendini sevdirmek ve nefret ettirmemek ve istiskale mâruz kalmamak için fıtrî bir meyli var. l.)"

harem
herkesin giremeyeceği yer, aile, eş.

haremeyn
iki mukaddes harem. müşrik ve kâfirlere yasak olan mukaddes mekke-i mükerreme ve medine-i münevvere.

haremeyn-i şerifeyn
mekke'deki kâbe ile medine'deki ravza-i mutahhara.

harem-i şerif
kâfir ve müşriklerin girmesi yasak olan ve canlı mahlukun öldürülmesi men'edilen mukaddes kâbe ve civârı.

haremişerîf
kâfirlerin giremeyeceği kâbe ve civarı.

harem-seray
"sarayların kadınlara mahsus olan kısımları. buna ""harem-i hümayun"" da denilir. * câmi içi."

hares
dilsizlik, ebkemiyyet.

har'et
terslemek.

harez
çocukların oynadıkları ceviz.

hareze
boncuk.

harez-harezât
boncuk.

harezm
türkistan'da aral gölünün güneyindeki delta ve çevresindeki ülke.

hareşe
sinek.

harf
yemiş toplama.

harf
alfabenin kendi başına bir mânâsı olmayan her işareti.

harf
uçlar. * şiveler, lehçeler. * harfler.

harf
harfler. isim ve fiil olmayan kelimeler. (bak: harf)

harf
harfler. matbaada kullanılan dökme harfler.

harf be harf
aynen, aslı gibi, olduğu gibi.

harf-aşina
harfleri birbirinden ayırdedebilen. * mc: sözden anlayan.

harfece
güzel gıda.

harf-endaz
"söz atan; dokunaklı, haysiyete ilişen söz söyleyen."

harf-gir
f. her işte ayıp ve noksan arayan.

harfî
harfe âit. * sahibi tanıtmak için olan. * başkasının mânası için yazılan. (bak: mâna-yı harfî)

harfî
varlıklara bizzat kendisini değil de san'atkârını, ustasını, sahibini tanıtan mânasıyla bakma (bk. a-n-y)

harf-i âb-dâr
güzel ve mânidar söz.

harf-i aslî
gr: arabça bir kelimenin kökünü teşkil eden harften olan. (ekserisi üç harften ibaret olur.)

harf-i atıf
gr: iki kelime veya cümleyi birbirine bağlayan harf. vav ve fe gibi. arabçada on şekilde harf-i atıf şunlardır: bunlar bir kelimeyi veya cümleyi diğer bir kelime veya cümle üzerine atıf ve rabtederler. bu harflerden evvelkine: ma'tufun aleyh, sonrakine ise, ma'tuf denir. (bak: atf)

harf-i cerr
gr: kelimenin sonunu esre ile (i diye) okutan harf. bunlar arabçada şu şekil altında toplanmıştır. (vav-ı kasem), (ta-yı kasem)

harf-i illet
gr: elif, vav, ya harfleri.

harf-i masdarî
fiil mânasında olan bir kelimeyi, masdar mânâsına çeviren harf.

harf-i medd
"kendinden evvel gelen harflerin uzun sesli okunmasına vesile olan ""elif, vav, yâ"" harfleri."

harf-i mezid
"arabçada masdar olan kelimeye harf ilâvesi ile başka masdar yapılır. bu ilâve edilen harflere ""harf-i mezid"" denir. meselâ: kelimesinde harf-i aslî üçtür. (mükâtebe) dendiği zaman, ""müfâale masdarı şekline göre, mim ve elif harfleri, harf-i meziddendir"" denir."

harf-i nâsıb
muzari fiilinin sonunu üstün (e, a diye) okutan harf. (bak: huruf-i nâsibe)

harf-i nidâ'
ya, ey, â gibi harflerle çağırılanın ismine eklenen harf. ünlem.

harf-i târif
arabçada, elif lâm harflerinin ismin başına gelmesi hali. (bak: lâm-ı ta'rif)

harf-i zâid
gr: kelimenin bazı tasrifinde düşen harf. fazla, zâid harf. te'kid için yazılan harf. sonradan ilâve olan harf.

harfiye
kendi başına müstakilen bir mânası ve te'siri olmadığı halde, kendi cinsinden bir topluluğun içinde olduğu zaman ancak bir vazife gören şeylere denir.

harfiye
harf gibi olan şeyler.

harfiyen
harfi harfine. hiçbir değişiklik yapmadan.

harfiyyen
harfi harfine. hiçbir değişiklik yapmadan.

harflerin
harflerin kesik olması, harflere bölme

hargâh
f. otağ. büyük çadır.

hargar
f. hakaret eden, hakaret edici.

hargare
f. hakaret eden, hakaret edici.

hargele
f. eşek sürüsü. * terbiyesiz, görgüsüz ve azılı kimseler.

harguş
tavşan.

harhar
f. devamlı arzu, sürekli istek. * gönül üzüntüsü, iç sıkıntısı. * devamlı kaşıntı.

harhara
uykuda horlamak. * kedinin mırıldayışı. * iki dere arasındaki düzlük.

harhara
tıb: akciğerden gelen hırıltılar. * uykuda iken horlamalar.

harhişe
f. kavga, gürültü, patırtı.

harî
f. hakirlik, horluk.

harî'
kimseden çekinmeyen, fâcire kadın. * çok gülen, gülegen.

har-i deştî
yaban eşeği.

harib
yıkan, harab eden. * haydut.

harîb
yağma olunmuş, soyulmuş, talan edilmiş.

harîbe
bir kimsenin geçineceği şey.

harîbe
bir kimsenin geçineceği şeyler.

haric
günahkâr, günah işlemiş. allahın emrini dinlememiş olan.

harîc
dar, ensiz. * kuşatılmış.

hâric
bir şeyin veya mahallin veya memleketin dışında kalan. * ecnebi.

hâric
dış, dışarı, dışarıdan.

harice temessül
zihnî olan kelâmın hâricî âlemdeki kanunlara uygun şekilde tanzim edilişi.

haricen
dışardan, dıştan. hariçten.

haricen
dışarıdan.

haricî
dışarıya âit olan. içeriye âit olmayan. dış ile alâkalı. ecnebiye âit. * zorba ve âsi olan. * seyyid olmadığı halde seyyidlik iddia eden. * vaktiyle hazret-i ali kerremallâhü veche'ye âsi olan fırka-i dâlle ashabından herbiri. (bak: havaric vak'ası)

haricî
dışa ait, dış ile ilgili.

hâricî
dışa ait, maddî vücut (bk. v-c-d)

hâric-i vatan
vatanın harici.

haricîler
islâm tarihindeki asi ve sapık topluluklardan biri.

haricin
dış düşmanların saldırısı (bk. c-v-z)

hariciye
dışişleri.

hariciyye
hariçle alâkalı. dış işleri. * ameliyatla tedavi edilebilen hastalıklar. * haricilik. (bak: havâric vak'ası)

harid
satın alma.

harid
kız, evlenmemiş kız. * delinmemiş inci.

harîd
tek, ayrı.

haridar
satın alıcı, satın alan.

haride
satın alınmış.

haride
kız, evlenmemiş kız. * delinmemiş inci.

harîde
kızlar, bâkireler. * delinmemiş inciler.

harif
(hırfet. den) meslekdaş, san'at arkadaşı. teklifsiz dost. * herif, âdi insan.

harifane
f. esnafça. herkes kendi masrafını, hissesine düşeni vermek suretiyle, ortaklıkla yapılan.

harife
ev için sonbahar hazırlığı.

harife
ev için yapılan güz hazırlıkları.

harifî
sonbaharla alâkalı.

harik
omuz küreklerinin arası.

harîk
yangın, ateş.

harîka
acı, sızı. * bulâmaç. yulaf lâpası.

hârika
ateş, nâr, od.

hârika
normalin üstünde olup hayret uyandıran şey.

hârika
acib ve garip olan hâdise. insanda hayret ve hayranlık uyandıran şeyler. * okun nişanı delerek öbür tarafından çıkıp gitmesi.

hârika
şaşılacak şeyler, hârikalar. insanda hayret uyandıran şeyler.

hârika-i sevdâ
aşk ateşi.

hârikanümâ
harika gösteren.

hârika-pişe
f. hârikalı. hârika işler yapan.

hârikapîşe
harika eserler yapan.

hârikat
şaşılacak şeyler, hârikalar. insanda hayret uyandıran şeyler.

hârikavî
harika cinsinden, harika gibi.

hârikulâde
fevkalâde, âdetin hâricinde bulunan şey, eser. görülmedik derecede. son derece kıymet ve ehemmiyeti hâiz olan şey.

hârikulâde
olağanüstü.

harîk-zede
f. yangından zarar görmüş kişi. evi ve eşyaları yanmış kimse.

harikzedegân
f. yangından zarar görmüş kişi. evi ve eşyaları yanmış kimse.

harîk-ı kebir
büyük yangın. * büyük cihan harbi.

harikıyet
harikalık.

harîm
herkesin giremiyeceği, dokunmıyacağı şey. haram dairesi. * şerik. * bir kişinin olup, başkasının duhul ve taarruzundan masun yer. * hacıların mekke-i mükerreme'de giydikleri libas.

hârim
fakir.

harîm
herkesin girmesi yasak yer, harem.

harîme
bir kimsenin, istediği gibi kulanabilecek hakka sahib olduğu malı.

harîm-i hâss
büyük bir kimsenin kendi dairesi.

harîm-i ismet
namus ocağı, mukaddes ocak. kudsi âile yuvası.

harir
ipek. ipekten yapılmış. * harâretli. sıcak.

harîr
su akarken çağlamak. * yel eserken fışıldamak. * horuldamak.

harirî
"(kasım bin ali) (mi: 1054-1122) ırak'ta doğdu. inhitat (çöküş) devrinin ediblerindendir. ""makamat"" adlı eseriyle şöhret bulmuştur. bediüzzaman-ı hemedanî'nin makamları misal alınarak yazılmış elli makameyi (nutukları) ihtiva eder."

harîrî
makamât adlı eseri yazan ünlü edibin ünvanı.

haririye
un ve süt ile yapılan bulamaç.

haris
süngü demiri. * soğuk olan şey.

harîs
bir şeye fazlası ile düşkün. hırslı.

hâris
muhafız. bekçi. * gözcü. himaye eden. bekleyen.

harîs
aşırı hırslı.

hâris
ekici.

hâris
bekçiler, muhafızlar, koruyucular.

hâris
muhafızlar, bekçiler, nöbetçiler.

harîsa
yağmuruyla yer yüzünü süpürüp gideren bulut. * kan çıkmayan azıcık baş yarığı.

hârisa
yağmuruyla yer yüzünü süpürüp gideren bulut. * kan çıkmayan azıcık baş yarığı.

harîsane
f. hırslıcasına. çok haris olarak. hırslılara mahsus bir tavırla.

harîset
zayıf deve.

harîs-i câh
mevki, makam ve rütbe düşkünü.

hâris-i gayur
çalışkan ve gayretli çiftçi.

hâris-i vatan
vatanın koruyucusu, vatanın bekçisi.

harîs-i şöhret
şöhret ve nam düşkünü.

haristan
f. çalılık, dikenlik.

harîsun aleyküm
tevbe suresi'nin bir âyetinde geçen bu ifade, birinci derecede peygamberimiz (a.s.m.) hakkında olup ümmetini ve bütün insanları doğru yola irşadda yılmadan, büyük bir sebat ve azim ve gayretle devam etmesine işaret edilerek böylece tavsif edilmiştir.

harita
yun. yeryüzünün veya bir parçasının belli bir ölçüye göre küçültülerek muvafık bir yere çizilen taslağı. * dağarcık, kulplu kese.

harita
bir yerin coğrafî durumunu bildiren çizgiler.

hariye
yavuz bir yılan.

harîz
mahfuz, hıfzolunmuş, saklanılmış.

harizme
azgın hayvanların ağzına ve ayının dudağının üstüne geçirilen demir halka.

hariç
dışarıdan (hasımlardan) gelen akım

hariş
f. kaşınma, kaşıma.

harîş
bir cins yılan.

hark
yarma. yırtma. * su akacak yarık yer.

hark
yakma.

hark
delinme ve deliğin kapanması

hark ve iltiyam
yarmak ve yapıştırmak. yırtılmak ve iyileşmek.

harka'
kulağı delik koyun. * çeşitli yönlerden esen rüzgâr.

harkafa
kalça kemiği. uyluk kemiğinin baş tarafı.

harkahe
koyuncuların kara evi.

harkeket
uyluk başı.

harkürre
f. eşek yavrusu, sıpa.

hark-ı kebir
büyük yangın. * cihan harbi. (daha ziyade ihrak olarak kullanılır)

harm
muhkem etmek, sağlamlaştırmak. * davara yük vurmak. * işinde çabuk çabuk olmak. * udul etmek. * kat'etmek.

harmed
kokusu ve rengi değişen. * kara balçık.

harmel
üzerlik otu.

har-meniş
f. eşek huylu, eşek tabiatlı.

harmeş
ifsad etmek, bozmak.

harnub
keçiboynuzu adı verilen bir cins yemiş.

harp
savaş.

har-püşt
f. diken sırtlı. * mc: kirpi.

harpüşte
f. balıksırtı şeklinde olan, harpuşta.

harr
hararet, sıcaklık. sıcak.

harr
hararetli. kızgın. çok sıcak. yakıcı.

harra
(hurur) yüksekten aşağı düşmek.

harraka
eskiden düşman gemilerini veya düşman şehirlerini ateşlemek için, yakıcı âletlerle donatılmış olan harp gemisi.

harran
susuz.

harrare
gürleyerek, çağlayarak akan su.

harras
yalancı.

harrat
doğramacı, çıkrıkçı. tornacı.

harraz
terzi.

harre
kara taşlı yer.

hârre
çok sıcak.

harre
hararetli. kızgın. çok sıcak. yakıcı.

harrub
"""keçiboynuzu"" adı verilen bir yemiş cinsi."

harr-ı şedid
şiddetli hararet, fazla sıcaklık.

hars
yarmak, yırtmak.

hars
sürme, koruma, ekme, kazanma.

harsa'
dilsiz kadın. * gürlemeyen bulut. * belâ. (müz: ahrâs)

harsek
küçük cisim.

harsinî
tunç.

hars-ı ırkî
milli maarif, ırkî hars.

hart
katı katı ovmak. * davarın yulaf yerken çıkardığı ses.

hartavî
tar: sipahilerin yeniçeri keçesine mümasil olarak giydikleri toparlak keçe külâh.

hartuc
f. topa merminin ardından sürülen barut kesesi.

haruf
küçük kuzu, hamel. * tâze et.

harun
ilerleyeceği yerde duran veya geri giden hayvan.

hârûn
musa aleyhisselâmın kardeşi olan peygamber.

harunî
hayvanın ilerlemeyip durması veya gerilemesi. hayvanın huysuzluğu.

harur
yüksekten düşmek. * akla gelmedik cihetten hücum etmek.

harus
sütü az olan kadın. * evlenip hâmile olan kız.

harut
mukaddes kimse. * ipini sahibi elinden çekip kaçan davar.

hârût
sihir belleten iki melekten birinin ismi.

harut ve marut
kur'an-ı kerim'de ismi geçen iki meleğin ismidir.

harva
büyük kumlu tepe. * yüce, yüksek. * bir dağın adı.

har-var
f. eşek yükü.

hary
noksan etmek, noksanlaştırmak, eksiltmek.

harz
dikmek.

har-zar
f. çalılık, dikenlik.

harze
yaban şalgamı.

harzem
türkistan'da aral gölünün güneyindeki delta ve çevresindeki ülke.

hâr-ı firkat
ayrılık acısı.

harık
yakan, yakıcı. yanan, tutuşmuş. ateş, od.

hârık
yakıcı, yakan.

hârık-ı âde
âdeti yırtan, âdetin dışarısında, hârikulâde.

harıs
hırslı olan, haris.

harısa
insanın başında veya yüzünde kan çıkmaksızın yalnız deri yırtılmış olarak peyda olan yara.

harş
avlamak. * kaşımak.

harşa
bir cins ot.

harşef
kalkan balığı. * balık pulu. * enginar bitkisi.

harşef
balık pulları. pul pul olan şeyler. * yaprakları balık puluna benzeyen bitkiler.

harşuf
enginar bitkisi.

has'
reddetme. * uzak olmak. uzaklaştırmak.

hâs
özel.

has
özel daire

has ahur
tar: hükümdarın hayvanlarına mahsus ahır.

has lafızlar
bir mânaya mahsus olan lafızdır. hasan, mehmed, insan, erkek lafızları gibi.

hasa
toprak saçmak.

hasa'
saman parçası. * hurma kabı.

hasab
odun.

hasad
ekin biçmek. ekin biçme mevsimi.

hasâd
hasat, ürün kaldırma.

hasadet
hasedcilik, kıskançlık. çekememezlik.

hasafe
hurma yaprağından örülen kap. * hurma yaprağı.

hasafet
rey sağlamlığı. hükümde kuvvet ve olgunluk.

hasail
hasletler. (bak: haslet)

hasâil
hasletler, huylar, nitelikler.

hasais
kötü huylar, fena tabiatlar.

hasâis
bir şeye, birine has olan keyfiyetler.

hasâis
hasseler, nitelikler.

hasâis-i insâniyye
insanlık hassaları.

hasak
büyük bir kuşun adı. (çin'de, babil'de ve türk vilâyetlerinde olur.)

hasâkil
her canavarın yavruları içinde küçük olanı.

hasal
ağacın, zeminde yanlara sarkmış uçları. * bir işte ortaya konulan ödül.

has'am
yemen diyarında bir kabilenin adı.

hasan
peygamber efendimizin büyük torunu.

hasanet
bir yerin çok sağlam ve korunulacak tarzda olması. * kadının kendisini haramdan koruması.

hasan-ı basri
(hi: 21-110) en ileri tâbiînden olup hadis ve fıkıhta büyük âlimlerdendir. basra'da medfundur. mezheb sahibi bir müçtehiddir. sahabe-i kiram'dan 130 zat ile görüşmüş, buharî, müslim, ebu davud, tirmizî, neseî, ibn-i mace kendisinden hadis nakletmişlerdir.

hasar
ziyan, zarar.

hasarat
ziyan ve zararlar. hasaretler.

hasârât
zararlar.

hasar-dide
f. zarara uğramış, hasar görmüş.

hasaret
cıvık ve sulu şeyin koyulaşıp katılaşması. * dahâmet peyda etme, irileşme.

hasâret
zarar, ziyan.

hasâret
ziyan ve zararlar. hasaretler.

hasâret
ziyan, zarar.

hasas
başta saçın az olması.

hasâs
fakirlik. * hali yaramaz olmak. * küçük delik. * iki kişinin arasındaki açıklık.

hasasa
fakirlik. * hali yaramaz olmak. * küçük delik. * iki kişinin arasındaki açıklık.

hasase
tamahkârlık. cimrilik. alçaklık. hasislik.

hasaset
ihtiyaç. yoksulluk. züğürtlük. * rahne. * kalbur ve elek gibi şeylerdeki küçük delik, gedik.

hasâset
yoksulluk, düşkünlük.

hasaset
tamahkârlık. cimrilik. alçaklık. hasislik.

hasât
küçük taş parçası. çakıl. * tıb: sidik yolunda taş peyda olmak.

hasât-ı bevliyye
tıb: sidik yollarında ve böbreklerde meydana gelen taş.

hasât-ı mesane
tıb: sidik kesesinde meydana gelen taş.

hasâyıd
tarlada kalan ekin.

hasb
(haseb) birisinin sülâlesi cihetinden iftihar yolu ile saydığı iyilik. mal, din, millet. kerem, fiil ve amelde yüksek şeref, iyi iş, sâlih amel. şeref, asalet, şan, kadr ve haysiyet. * dolayı, cihetiyle, gereğince.

hasb
göre, dolayı, için, cihetiyle.

hasba
"hafif tahkir yerinde kullanılan bir tabirdir. halk dilinde ""haspa"" şeklinde kullanılır."

hasba'
ufak taş.

hasbe
"re'y. tedbir. (aslı: ecir ve sevab mânasına gelen ""hisbe"" dir)"

hasb-el beşeriyye
insanlık hali olarak, insanlık dolayısıyla.

hasbel hamiyye
(hasb-el hamiyye) hamiyet icabı, hamiyet için.

hasbel icab
(hasb-el icâb) durum icabı olarak, hâl ve durum iktiza ettiği için, durum dolayısıyla.

hasbel iktiza
(hasb-el iktizâ) iktiza ettiği için, gerektiğinden dolayı.

hasb-el kader
(bak: hasbel kader)

hasbel kader
(hasb-el kader) kader cihetiyle.

hasb-el lüzum
icabettiği için.

hasbel mevsim
(hasb-el mevsim) mevsime göre.

hasbelbeşeriyye
insanlık dolayısıyla.

hasbelkader
kaderden dolayı.

hasbeten
allah rızası için

hasbeten lillah
Allah rızası için. Allah yoluna. karşılık istemeksizin.

hasbetenlillah
Allah için.

hasbî
"karşılıksız. Allah rızası için. (hakiki mürşid âlim, koyun olur; kuş olmaz. hasbî verir ilmini. koyun verir kuzusuna hazmolmuş musaffâ sütünü. kuş veriyor ferhine lüâb-âlud kayyını. s.)"

hasbî
karşılık beklemeyen.

hasb-i hal
halleşme. görüşüp konuşma.

hasbihâl
görüşüp konuşma.

hasbiye
âyetinin kısaca ismidir.

hasbiye
" ""hasbünallahü ve nîmel vekil"" sözü."

hasbüna
bize yeter. bize kâfidir (meâlinde).

hasbünâ
bize yeter.

hasda'
yaprağı çok olan ağaç.

haseb
göre, dolayı, için, cihetiyle.

haseb
dolayı, sebebi, gereği.

hasebe
hurması çok olan hurma ağacı.

hased
"başkasının iyi hallerini veya zenginliğini istemeyip, kendisinin o hallere veya zenginliğe kavuşmasını istemek. çekememezlik. kıskançlık. kıskanmak.(hasedin çaresi: hâsid adam, hased ettiği şeylerin âkıbetini düşünsün. tâ anlasın ki, rakibinde olan dünyevi hüsün ve kuvvet ve mertebe ve servet; fânidir, muvakkattır. faidesi az; zahmeti çoktur. eğer, uhrevi meziyetler ise; zâten onlarda hased olamaz. eğer onlarda dahi hased yapsa, ya kendisi riyakârdır; âhiret malını dünyada mahvetmek ister. veyahut mahsudu riyakâr zanneder, haksızlık eder zulmeder.hem ona gelen musibetlerden memnun ve ni'metlerden mahzun olup kader ve rahmet-i ilâhiyeye onun hakkında ettiği iyiliklerden küsüyor. adeta kaderi tenkid ve rahmete itiraz ediyor. kaderi tenkid eden başını örse vurur kırar. rahmete itiraz eden rahmetten mahrum kalır. m.)"

hased
haset, kıskançlık.

hasede
kıskananlar, hased edenler, çekememezlik edenler.

hasek
kin, adavet, hased. * savaş âletlerinden, üç köşeli diken şeklinde bir silâh.

haseke
"(c.: husek) kin tutmak, adavet etmek. * demir dikeni denilen üç köşeli diken. * demirden yapılan üç köşeli ""bıtırak"" denilen harp âletleri."

haseki
tar: vaktiyle sarayda görevli bazı subaylara verilen isim.

hasele
tıb: karnın göbek ile kasık arasındaki kısmı.

hasem
burnun yassı ve geniş olması.

hasen
güzel. hüsünlü. güzellik. * güzel olmak.

hasen
güzel, güzellik.

hasenat
"güzellikler. iyi ameller. iyilikler. (hasenât da ya kalb ile olur veya kalb ve beden ile olur; veyahut mal ile olur. a'mâl-i kalbinin şemsi imândır. a'mal-i bedeniyenin fihristesi namazdır. a'mâl-i mâliyenin kutbu zekâttır. i.i.)"

hasenât
güzel şeyler.

hasene
iyilik. güzellik. hayırlı amel. Allah rızasına çok uygun iş. * eski altun paralardan biri.

hasene
güzel şey, sevap.

hasen-ül hulk
huyu ve tabiatı güzel.

hasen-üs savt
güzel sesli.

haser
gözün tam görmemesi, göz nurunun zayıf olması.

haseyât
iki avuç dolusu. * azeryun otu.

haseyât
iki avuç dolusu. * azeryun otu.

hasf
ay tutulması. * ışığı sönmek.

hasf
ay tutulması.

hasfolmak
parlaklığı gitmek.

hashas
zâhir olma, açık ve âşikâr olma, görünme.

hashasa
"açık ve âşikâr olma. * bir şeyi diğer bir şey içinde ""iyice birleşmesi için"" karıştırıp sallama."

hashase
anlaşılmayan ses. * hınzır avazı.

hasî
(has'. den) herkes tarafından kovulan. sürülüp tardedilen.

hasib
hesab eden, hesab edici.

hasîb
cömert kimse. hayır sahibi ve eli açık adam. * bolluk yer, ucuzluk.

hasîd
tarlada kalan ekin.

hâsid
hased eden, kıskanan.

hâsid
haset eden, kıskanan.

hâsid
kıskananlar, hased edenler, çekememezlik edenler.

hâsidane
f. kıskanarak, kıskançlıkla. hased edercesine.

hasîf
aklı başında, kâmil ve olgun adam.

hâsif
(husuf. dan) sararmış. rengi, parlaklığı kalmamış. husufa uğramış.

hasif
hurma yaprağından örülen kap. * hurma yaprağı.

hasîfane
aklı başında ve olgun olan bir adama yakışacak suretde.

hasîfe
gizlenen kin, hased ve düşmanlık.

hasîl
ot.

hasîl
sığır buzağısı.

hasîle
iyeği arasında olan et.

hasîle
sığır buzağısı.

hasîm
hasım olan, husumet eden, düşmanlık eden.

hâsim
kat'eden, hasmeden, kesip atan.

hasim
uğursuzluk. * idman. birbiri ardınca devam üzere olmak. * bir şeyi kökünden kesip dağlayanlar. * fırtına.

hasîn
sağlam. metin. mustahkem. * sağlam muhafaza eden.

hasîn
sağlam.

hasîr
hüsranda olan. sapıtan, dalâlete giden. azgın. * eli boş. müdafaasız. çaresiz.

hâsir
hasarete uğrayan. zarara, ziyana uğrayan.

hasîr
zarara uğrayan.

hâsir
zarar görmüş olanlar, ziyana uğramış kimseler.

hâsiren
ziyana uğrayarak, zarar gördüğü halde.

hâsirîn
zarar görmüş olanlar, ziyana uğramış kimseler.

hâsirun
zarar ve ziyana uğrayanlar. eli boş kalanlar.

hasis
gizli ses. ateş gürültüsü. * fitil.

hasis
(hisset. den) kötü huy, fena tabiat. * ufak, değersiz. * tamahkâr, cimri.

hasîs
basit, ufak, kötü.

hasis
sıradan küçük, basit iş

hasis
cimriler, pintiler, tamahkârlar.

hasisa
bir şeye mahsus hal. kendine mahsus olup başkasında bulunmayan keyfiyet, karakter.

hasise
(hisset. den) kötü huy, fena tabiat. * ufak, değersiz. * tamahkâr, cimri.

hasîse
kötü huylar, fena tabiatlar.

hâsiyet
özellik, özel fayda.

hasiyy
hayası çıkarılmış, hadım edilmiş, burulmuş (insan veya hayvan).

hasiyyet
(hassiyet) hususi fayda, kuvvet ve menfaat, tesir, keyfiyet.

hasl
zayıflık.

haslar
seçkin nur talebelerinin dahil olduğu hizmet dairesi

hasle
göbekle kasık arası.

haslet
huy. ahlâk. yaradılıştan olan tabiat.

haslet
huy, nitelik.

haslet
hasletler. (bak: haslet)

haslet
hasletler, huylar, tabiatlar. ahlâk.

haslet-i cemile
güzel ve iyi huy.

haslet-i hamide
medih ve senâ edilmeğe, övülmeğe lâyık olan güzel ahlâk ve haslet.

haslet-i hamrâ
hamiyet, gayret veya mahcubiyetten gelen ve yüz kızarması suretinde görünen güzel haslet.

hasm
(hasım) muhâlif. karşı taraf. düşman.(eğer hasmını mağlub etmek istersen, fenalığına karşı iyilikle mukabele et. çünkü, eğer fenalıkla mukabele edersen, husumet tezayüd eder, zâhiren mağlub bile olsa, kalben kin bağlar, adaveti idame eder. eğer iyilikle mukabele etsen nedâmet eder, sana dost olur. m.)

hasm
düşman, muhalif.

hasmane
f. düşmancasına. düşman gibi. hasma mahsus halde.

hasmâne
düşmanca.

hasme
kırmızı meşe.

hasmen
bir mes'eleyi kesin bir karar ile halledip bitirmek suretiyle.

hasmî
düşmanlık, husumet, adavet.

hasm-ı bîaman
amansız düşman. merhamet bilmeyen düşman.

hasm-ı ca'lî
huk: hakikatta hasım olmadığı halde, hasım imiş gibi hâkim önünde husumeti kabul eden kimse.

hasm-ı da'vâ
dâvânın halledilmesi.

hasm-ı ekber
en büyük düşman olan şeytan.

hasm-ı eledd
inatçı düşman, muannid hasım.

hasm-ı mütevarî
huk: mahkemeye gelmekten ve vekil göndermekten çekinen kimse.

hasna
güzel kadın. hüsün ve cemal sâhibesi.

hasnâ
çok fazlasıyla kendini haramdan saklayan kadın. çok iffetli, çok nâmuslu kadın.

hasnâ
güzel kadın.

hasnâ-yı hüsnâ
hem güzel ve hem de namuslu olan kadın.

haspuş
f. hilekâr, hileci, iki yüzlü, mürai.

haspuşî
hile, riyâ.

hasr
göz kapağında sivilce çıkmak.

hasr
yalnız biri için ayırma.

hasra
sayılamayan

hasreme
üst dudağın alt dudak üzerine taşması.

hasret
özleyiş. iç çekme. bir şeyi çok isteyip, arzulayıp ona kavuşamamaktan gelen üzüntü. (bak: husr)

hasretmek
kısaltmak. sadece bir şeye mahsus kılmak. bir şey için vakfetmek.

hasret
özleyiş.

hasret-fiken
f. hasret düşüren, hasret döken.

hasret-keş
f. özlemiş, özleyen, hasret çeken.

hasret-keşane
f. hasret çekene yakışır surette. özleyenler gibi.

hasret-name
edb: ayrılık münasebetiyle yazılan mektub. hasreti belirten yazı, hasret mektubu.

hasret-zede
f. hasrete düşmüş, hasrete uğramış.

hasret-zedegân
f. hasrete düşmüş, hasrete uğramış.

hasr-ı fikir
bir şeye bütün fikrini vermek ve başka şeyle meşgul olmamak tarzı ve düsturu ile o şeyde veya meslekte mütehassıs ve muvaffak olmaya çalışmak. bütün fikri çalışmayı bir şey üzerinde toplamak.

hasr-ı iştigal
bütün çalışmaları bir şeye hasretme.

hasr-ı nazar
sadece bir şeye bakıp dikkat etmek. * yalnız bir mevzu veya meslek üzerinde çalışıp onda mütehassıs ve muvaffak olmaya çalışmak.

hasr-ı örfî
herkesçe bilinen belli bir şey. böyle meşhur bir şeye mahsus olmak.

hass
alçak, bayağı, âdi. * marul.

hâss
hususi. hâlis. kıymetli ve ileri gelen mühim yakınların topluluğu. * bir şeyde bulunup başkasında bulunmayan. umumi olmayıp mahsus olan. * tam ayar olan, yabancı maddelerle karışık olmayan ve içinde bozuk bulunmayan. tek, münferid. * saf. * tar: osmanlı imparatorluğunun ilk zamanlarında, devletin büyüklerine ayrılan yıllık geliri yüzbin akçadan fazla olan arazi.

hâss
özel.

hâss ü âmm
herkes, bütün herkes.

hassa
fil gözü.

hassa'
hayırsız kadın.

hassa
özellik, duygu.

hassad
orakçı, ekin biçen.

hassa-i farika
ayırıcı özellik. vasf-ı fârık. bir şeyi diğerinden ayıran hususiyet.

hassas
duygulu, içli. * alıngan. çok ve çabuk hisseden. hissi galib olan kimse.

hassâs
duyarlı.

hassas bölgeler
t. sivil savunmada düşmanın hedef tutacağı bölgeler. her hassas bölgenin ehemmiyeti aynı değildir. hava savunması bakımından eldeki imkanlar ve hassas bölgeler arasında öncelik tesbitine ihtiyaç vardır. hassas bölgeler, sırasıyla:1) atomik vurucu üslerin bulunduğu bölgeler.2) yüzeyden yüzeye füze üsleri.3) darbe karargahları.4) özel cephane depoları.5) uçaksavar birlikleri.6) radar mevzileri'dir.

hassasane
f. hassas ve duygulu olana yakışacak şekil ve surette.

hassase
hissedici kuvve. hisseden, duyan.

hassâse
duyma melekesi.

hassasiyet
hassaslık. duygulu olmak. ihtimamlılık. dikkatlilik.

hassâsiyet
duyarlılık.

hâssaten
özellikle.

hâsse
duygu uzvu. bir şeye mahsus kuvvet. hâl. (bak: kuvve)

hasse
duyu, duygu.

hasse
hasseler. duygular.

hâsse-i lems
elle dokunma kuvveti. dokunma duyusu.

hâsse-i rü'yet
görme kuvveti.

hâsse-i sem'
işitme kuvveti, duyma duygusu.

hâsse-i şemm
koklama duygusu.

hasseten
hususi olarak, özellikle. yalnız, ayrıca.

hassiyet
(bak: hâsiyyet)

hâss-ül hâss
en güzel, en has.

hasta
hastalar risalesi; yirmi beşinci lem'a

hastalar
hastalar risalesi

hastalık
yirmi beşinci lem'a

haste
f. uzanmış. * ayağa kalkmış.

haste
f. hastalar, rahatsızlar, marizlar.

haste-gân
f. hastalar, rahatsızlar, marizlar.

haste-gî
f. rahatsızlık, hastalık, maraz, illet.

hâst-gâr
f. isteyen, talep eden, isteyici.

hâst-gârî
f. tâliplik, isteyicilik.

hasub
kirişini atan yay.

hasubâ
ufak taş.

hasud
çok hased eden.

hasûd
kıskanan.

hasudane
f. kıskançlıkla, hasetçilikle, hasud olan kimseye benzer surette.

hasûdâne
kıskanırcasına.

hasudî
kıskançlık, çekememezlik, hasetçilik.

hasun
serçe gibi küçük ve alaca renkli bir kuş.

hasur
mânevi mücahededen dolayı kadınlara yaklaşmaya rağbet etmeyen. * sır saklayan. keder ve üzüntüden gönlü daralan, tasadan içi sıkılan. * çok bahil kimse. (halkla yer ve içer, birşey vermez) * oğlu ve kızı olmayan. * avrete cimâ edemeyen. * ihlili dar olan deve.

hasus
katı, şedid, şiddetli.

hasv
men etmek, engel olmak.

hasva'
toprak parçası.

hasve
yudum yudum, azar azar içme.

hasıb
tipi. ortalığı toza toprağa boğan şiddetli rüzgâr.

hâsıb
şiddetli rüzgârlar, fırtınalar.

hasıd
ekin biçen.

hasıf
zayıf.

hasık
süngü demiri.

hâsıl
peyda olan. husule gelen. çıkan, meydana gelen.

hâsıl
ortaya çıkan, ürün.

hasıl
meydana getirmek, ortaya çıkarmak

hâsıl
meydana gelen

hâsılat
gelirler. kazançlar. elde edilenler. kâr. mahsul. îrad.

hâsılât
ürün, gelir.

hâsılat-ı sâfiye
sâfi kazanç. net kâr. bütün masraflar çıktıktan sonra kazanç olarak geri kalan hâsılat.

hâsılat-ı seneviyye
senelik kazançlar, yıllık gelirler.

hâsıl-ı bilmasdar
"hakiki müessirden hâsıl olan fiildir. kendi sebeb ve şartlarından meydana gelen şey. meselâ: bir şeye vurmak, masdardır; o vurmaktan hâsıl olan ses çıkmak, hâsıl-ı bilmasdır'dır. tüfek atarak bir adamı öldürmekte tüfek atmak fiili, masdar: adamın ölmesi ve tüfeğin sesi çıkması da hâsıl-ı bilmasdar'dır."

hâsıl-ı cem'
mat: toplam. bir kaç sayının birlikte toplanmasından meydana gelen yekûn.

hâsıl-ı darb
mat: çarpım. çarpmak işinin neticesi. 5 sayısı 2 sayısıyla çarpılırsa, çıkan 10 sayısı, hâsıl-ı darbdır.

hâsılı kelâm
(hâsıl-ı kelâm) sözün kısacası, sözün kısası.

hâsılıbilmasdar
masdarla oluşan fiilin uygulanmasından çıkan sonuç.

hasım
düşman, muhalif.

hasım
düşman, muhalif.

hasım
muhalifler, karşı taraflar, hasımlar. * adüvler, düşmanlar.

hasın
iffetli, namuslu ve şerefli kadın.

hâsına
namuslu kadınlar.

hâsınât
iffetli, namuslu ve şerefli kadın.

hâsınât
iffetli, namuslu ve şerefli kadın.

hasıne
iffetli, namuslu ve şerefli kadın.

hasır
(hasr. dan) muhâsara eden, etrafını çeviren, hasreden.

hasıraltı etmek
ıst: unutmak, saklamak, gizlemek, terviç etmemek manasında kulanılan bir tâbirdir. hasır, eskiden halı ve kilim yerinde kullanıldığı ve onun altında kalan şeyler unutulup gittiği için bu tâbir meydana gelmiştir.

hat
f. çaylak kuşu.

hat
yazı, çizgi, sınır.

hata
yanlışlık. yanılma. * suç. günah.

hata'
saçak bükmek.

hatâ
yanlış, yanlışlık.

hatâ
hatâ içinde

hatâ
hatâlar. yanılmalar.

hata ender hata
kusur içinde kusur. hatâ içinde hata.

hata savab cetveli
"basılmış bir kitabın mürettib yanlışlarını göstermek için sonuna ilâve edilen cetvel. (hatâ: yanlış; savab: doğru demektir.)"

hatab
"(hatb) odun. * kinaye olarak ""dedikodu, nemime"" ye de odun denilir."

hatab
odun.

hatab
odunlar.

hatabahş
f. kabahatleri affeden, kusurları bağışlayan.

hataen
hatâ olarak, yanlışlıkla.

hatâender
hata içinde.

hatai
tezhib ıstılahlarındandır. resim gibi tabiatı taklid ederek yapılmayıp, san'atkârlar arasında kabul edilen çeşitli gül şekli gibi irili ufaklı yapılan şekiller. * türkistan'da hatay şehrinde imal edilen bir cins dayanıklı kâğıt.

hatair
mühim işler, ehemmiyetli ve önemli ameller.

hataiyyat
yanlışlıklar, yanlışlar.

hatakâr
f. yanlışlık yapan, hatâ eden, yanılan.

hatâkâr
hatalı.

hatâkârâne
hata edercesine.

hatal
boş ve yaramaz söz.

hata-puş
f. kabahatleri örtbas eden, suçları örten, hataları göstermeyen.

hatar
bir şeyin etrafını çevreleyen çember nev'inden şeyler. * çadırın eteklerine bağlanan parça.

hatar
tehlike, uçurum.

hatar
tehlikeler, hatalar.

hatarat
tehlikeler. akla gelen fikirler.

hat'are
bir hâl üzerine karar etmeyip devamlı değişmek.

hatare
hürmetli ve izzetli olmak.

hatargâh
f. tehlikeli yer, tehlikeli saha, tehlike yeri.

hatariş
deprenmek.

hatarkâr
f. hatarlı, korkulu.

hatarnâk
f. korkunç, korkulu, tehlikeli.

hatat
bağırma, çağırma, feryâd etme.

hatatif
kırlangıçlar.

hatâtif
demir çengel. * makaranın iki tarafında olan eğri demir.

hatâtîf
kırlangıç kuşu.

hatavat
(hatvât - hatuvât - hutuvât olarak da yazılır) (hatve. c.) adımlar, hatveler. (bak: hutuvât)

hataya
hatâlar. yanılmalar.

hatâyâ
hatalar.

hatayi
(bak: hatâi)

hata-yı adlî
f. adalet dairesine âit hata, yanlışlık.

hatb
odun toplamak.

hatba'
arkasında siyah çizgiler olan dişi eşek. (müz: ahtab)

hatd
durdurmak. ikâmet.

hateb
odun. * koğuculuk.

hatel
kahretmek. * ahdini bozmak. * aldatmak.

hatem
kırılmış olan şey.* hayvanın çok yaşamaktan dolayı zayıf olması.

hâtem
mühür. üzerinde yazı olan ve mühür yerine kullanılan yüzük. * son. en son.(...sath-ı arzda altı ay zarfında beşerin haşrini temsil eden o sayısız haşir ve neşirlerde görünen rububiyetin o tasarruf-u aziminde pek yüksek, büyük ve ince nakışlı bir hâtemi vardır. mahlukatın icadında görünen şu intizamlar, suhuletler, sür'atler, imtiyazlar hep o hâtemin parıltısından meydana geliyorlar. evet her bahar mevsiminde pek hakimane, basirane, kerimane faaliyetler başlar ve hârikulâde san'atlar yapılır. m.n.)

hatem
mühür, son.

hâtem
mühürler, hâtemler.

hatemane
f. hâtem'e yakışacak şekil ve surette. cömertçesine.

hatemat
hatim etmeler. sona erdirmeler.

hateme
"""Allah, sona erdirsin."" meâlinde bir dua."

hatemi
mühür kazıyan, mühür yapan. mühürle alâkalı.

hâtem-i mahsus
hususi mühür. bir kimseye âit damga, mühür.

hâtem-i sadaret
"padişahın sadrazamlarda bulunan mührü. buna ""hâtem-i vekâlet"", ""hâtem-i şerif"" veya ""mühr-i hümayun"" da denilirdi. ilk zamanlar yüzük şeklinde idi ve parmağa takılırdı. sonraları zincire bağlı olarak sadrazamlar, boyunlarına asarlardı. bundan ayrılmak, vazifeden azledilmek demek olduğu için; mühürü hamamda bile boyunlarında taşıyan sadrazamlar vardı. (o.t.d.s.)"

hatem-i taî
(ebu adi bin abdullah bin said) arab kabile reislerinin büyüklerinden ve şairlerinden olup, cömertliği ile meşhurdur. adı, cömertlik ve keremde darb-ı mesel halini almıştır. bazı şiirleri toplanarak bir divan yapılmış ve londra'da bastırılmıştır. hz. peygamber'in (a.s.m.) zamanına yetişmiş ise, de, bi'setten evvel vefat etmiştir.

hatemiyet
hatemlik.

hatemkârî
"bir sathın ""yüzeyin"" üzerine süs şekilleri oyarak meydana getirilen boşlukları, o satha benzeyen başka bir madde veya mâdenle doldurmak suretiyle yapılan tezyinât."

hâtem-ül enbiya
peygamberlerin en sonuncusu hz. muhammed (a.s.m.)

hâtem-ül hâtem
hz. muhammed'in (a.s.m.) tevrat'taki ismi.

hâtemülenbiyâ
nebilerin sonuncusu olan peygamberimiz.

hâtem-ür rüsül
peygamberlerin sonuncusu, son resul, hazret-i muhammed (a.s.m.)

haten
kadın tarafından olan kimseler. (baba, kardeş ve emmi gibi) * araplar, damat mânasına kullanırlar.

hatenat
kaynanalar.

hatenât
kaynana.

hatene
kaynana.

hatene
kaynanalar.

hat'et
vurmak, darb. * düşürmek. * cima etmek.

hatf
kapmak. * şimşek gibi göz kamaştırmak. * sür'atli olmak.

hatf
göz kamaştırma.

hatf
ölümler, vefatlar.

hatî
fakir kavutu.

hatî'
yaramaz kimse.

hatîa
ok atan kimselerin, baş parmaklarına geçirdikleri deri.

hatiâ
hata, yanlış.

hatiat
hatalar, yanlışlar.

hatib
hitâbeden. söz söyleyen. cemaate, topluluğa karşı güzel söz söyleyen kimse. * câmi'de müslümanlara dini nasihatlar ve güzel sözlerle hitâbeden vazifeli zat.

hatîb
odunu çok olan kimse.

hatîb
konuşmacı, hatip.

hatibane
f. hatibcesine. güzel ve akıcı söz söyleyenlere yakışırcasına. nutuk atarcasına.

hatîbe
ormanlık, ağaçlık yer. * odunluk.

hatîce
(hadîce) vakitsiz ve erken doğan kız çocuğu. * fetva metinlerinde kadını temsil eden umumi isimlerden birisi. (ötekiler: hind, fâtıma ve zeyneb'dir.)

hatîce-i kübra
peygamberimizin (a.s.m.) ilk zevcesi ve mü'minlerin annesi. yirmidört sene bütün varlığıyla ve mülküyle peygamber efendimize hizmet etmiş ve ona ilk olarak iman etmiştir. (radıyallahu anha)

hatîe
hatâ. günah. kabahat. suç.

hatif
gayıptan haber veren cinnî. * sesi işitilen ve kendisi görülmeyen, seslenici. ses verici, çağırıcı.

hâtif
sesi işitilen görünmez varlık.

hâtif
hâtifler. gayıptan işitilen sesler. * nidâ eden melekler.

hatîfe
unu süt ile yoğurup pişirerek yapılan yemek.

hâtik
bozanlar. * yırtanlar.

hatil
yorgun. * devamlı yağan yağmur.

hatim
hitâma erdiren. bitiren. * mühür basan.

hatîm
kâbe-i muazzama'nın şimal tarafındaki taş. duvar gibi olan sur.

hatime
son. nihayet. son söz.

hâtime
son, son söz.

hâtime
son vermek

hatime
sonlar, nihayetler.

hatime-keş
f. son veren, hâtime çeken, bitiren, sona erdiren.

hâtimenin
sonucun neticesi, son sözün son sözü

hatin
sünnet eden.

hatip
konuşan, hitap eden.

hatir
muhâtaralı, tehlikeli, korkulacak durum. büyük ve şerefli kimse.

hatire
mühim işler, ehemmiyetli ve önemli ameller.

hatît
hasis kimse.

hatita
bir malın değerinden indirilen tenzilât, iskonto.

hatk
yürürken adımların birbirine yakın olması. * yönelmek, teveccüh etmek.

hatkân
yürürken adımların birbirine yakın olması. * yönelmek, teveccüh etmek.

hatla'
kulakları sarkık olan kadın. (müz: ahtal)

hatm
hitâma erdirmek, bitirmek. kur'an-ı kerim'i veya herhangi bir şeyi sonuna kadar okuyup bitirmek. * mühürleme. mühürlenme.

hatm
bitirme.

hatme
baştan aşağı (bütün kur'ân-ı kerimi) okuyup bitirmek. * bir arada muayyen bir şeyi okuyup bitirmek.

hatme
baştan sona okuyup bitirme.

hatme
hatim etmeler. sona erdirmeler.

hatme-i enfâs
nefesleri tükenmek. ölmek.

hatme-i hâcegân
f. nakşi tarikatı mensublarının fikri ve nazarı mâsivadan tecerrüd ederek, topluca muayyen dua ve zikirlerini sonuna kadar okumaları.

hatme-i mahsusa
hususi hatme. kur'andan veya hadisten alınan muayyen duaları okuyup bitirmek.

hatn
damat. * sünnet etme.

hatn
beraberlik, misil, denk olma, eşitlik.

hatne
kaynana.

hatr
atâ etmek, hediye vermek. * sağlamlaştırmak.

hatra
nehirlerde işleyen vapurların iskandil direği.

hatre
bir kere emmek.

hatrebe
(hatribe) dar gelirli olmak. * maaş sıkıntısı. * gevezelik etmek.

hatreme
sütlü bulamaç.

hatreşe
çekirgenin bir şeyi yerken çıkardığı ses.

hatrib
daima beyhude ve mânasız konuşan.

hatt
sınır. çizgi. hudud. * yazı. el yazısı. * nâme. mektup. * gençlerde yeni çıkan bıyık veya sakal. * çizgi gibi uzanan belirsiz hafif yol. * deniz yalısı. * gemilerin hareketteki istikameti. * parmağın onikide biri olan bir ölçü. * ferman, buyruk. padişah emri. * geo: sadece uzunluğu olan.

hatt
sınır, çizgi, yazı, yol.

hatt
yazılar. çizgiler * yollar.

hatta
harf-i atıftır, gaye bildirir. ve (fazla olarak, kadar, bile, dahi, hem de...) mânalarına gelir.

hattâ
bile, hem, üstelik.

hattab
oduncu. odun satan.

hattab
oduncu.

hattaf
kırlangıç kuşu. * kapıp kaçıran, kapıp aşıran.

hattan
sünnetçi.

hattar
süngü vuran.

hattat
çok güzel yazı yazan san'atkâr.

hattat
güzel yazı yazan kimse.

hatt-aver
sakalları yeni çıkmaya başlayan genç.

hattiyye
canı, kıymeti yüce olmak. * küçük ok.

hatt-ı bâlâ
f. tepelerin en yüksek noktalarından geçtiği itibar edilen çizgi. zirvelerden geçen hat.

hatt-ı butlan
iptal etmek gayesiyle bir kaydın veya künyenin üzerine çekilen çizgi.

hatt-ı dest
f. el yazısı.

hatt-ı fâsıl
ayırıcı çizgi, fasledici çizgi.

hatt-ı hareket
davranış. davranma tarzı. hareket tarzı.

hatt-ı hümayun
f. padişanın el yazısı. padişahın emri.

hatt-ı ictima-i miyâh
suların toplandığı hat. dere, çay, nehir.

hatt-ı istivâ
f. dünyanın kuzey ve güney kutuplarına aynı uzaklıkta olduğu ve dünyayı iki müsavi parçaya böldüğü farzedilen dâire çizgisi. * ekvator. * mevlevi semahânesinde, şeyhin oturduğu post ile meydan kapısı ortasında farzolunan çizgi.

hatt-ı mevhum
hayalî çizgi.

hatt-ı mismarî
çivi yazısı.

hatt-ı muvâsala
f. erişme ve vâsıl olma yolu. birbirine kavuşup buluşma ve birleşme yeri. birbirine münasebet kurabilme yolu.

hatt-ı müdâfaa
savunma hattı, müdafaa hattı.

hatt-ı münhanî
f. eğri çizgi. eğilen hat.

hatt-ı münkesir
geo: kırık çizgi.

hatt-ı müstakim
f. doğru çizgi. * doğru yol. doğruluk üzere olan şey.

hatt-ı nısf-ün nehar
meridyen. ekvatora dik olarak geçtiği farzedilen dairelerin her biri.

hatt-ı ufkî
f. düz hat. ufki hat.

hatt-ı vâsıt
geo: kenarortay. üçgenin köşelerinin her birini karşı kenarın orta noktasına birleştiren doğru parçaları.

hatt-ı zerendud
altunla yazılmış celi yazılar.

hatt-ı şakul
çekül doğrultusu. yer çekimi istikametinde, dünyanın merkezine doğru.

hatt-ı şehriyarî
"tar: padişahın yazısı manâsına gelen bir kelimedir. eskiden padişahlar ""hatt-ı hümayun"" ""hatt-ı şerif"" adı verilen emirleri kendi el yazılarıyla yazdıkları gibi, başkalarına yazdırdıklarının başına da imzalarını koyarlardı. işte bu türlü vesikalardaki padişahların el yazılarına ""hatt-ı şehriyarî"" denilirdi."

hatt-şinas
f. yazı uzmanı, yazıdan anlayan.

hatun
kadın. hanım. * tar: yüksek şahsiyetli kadınlara veya hakan eşlerine verilen ünvan.

hâtun
şerefli kadınlar, hâtunlar.

hâtun-u kıyamet
hz. peygamberimizin (a.s.m.) kızı hz. fatıma'ya mecaz yoluyla söylenen bir tabirdir.

hatut
tez yürüyüşlü yedek atı.

hatv
adım adım yürümek, adım atmak.

hatve
(hutve) adım. bir adım atışta iki ayak arasındaki mesafe. bir adım atmak.

hatve
adım, bölüm.

hatve-endaz
f. adım atan.

hatve-endazî
f. adım atıcılık.

hatve-i tekarrüb
yaklaşma adımı.

hatve-şümar
f. adım sayan. * çekinerek ve ihtiyatla yürüyen.

hatyât
canı, kıymeti yüce olmak. * küçük ok.

hatıb
(hatab. dan) oduncu, odun toplayan. * iyiyi kötüyü ayırd edemeyen kimse.

hatıb-ı leyl
geceleyin odun toplayan kimse. * mc: mânâsız ve saçmasapan sözler konuşan adam.

hatıf
süratli kapıp götürücü. * göz kamaştırıcı şimşek.

hâtıf
göz kamaştıran.

hatıl
taş duvarı takviye etmek için her bir-iki metrede çekilen tuğla veya kereste tabakası.

hatım
yüzük.

hatır
zihin. fikir. gönül. kalb. hal. tedbir. vesvese.

hâtır
akıl, zihin, hâl, gönül, değer.

hatıra
hatıra gelen. hatırda kalan şey. * bir kimseyi veya bir hâdiseyi hatırlatması için yazılan veya saklanan veya birisine verilen şey.

hâtırâ
anı, akılda kalan.

hatırat
"(hâtıra. c.) hâtıralar. hatırda kalan şeyler. * edb: bir adamın yaşadığı zamana, bulunduğu işlere, görüştüğü kimselere dair düşüncelerini ve duygularını hâvi olmak üzere yazdığı eser.(... acaba hâlık-ı semavat ve arz'dan başka hangi sebeb var ki; en ince ve en gizli hâtırat-ı kalbimizi bilecek ve bizim için istikbali, âhiretin icadıyla ışıklandıracak ve dünyanın yüzbin boğucu emvacından kurtaracak, hâşâ; zat-ı vacib-ül vücud'dan başka hiçbir şey, hiçbir cihette onun izni ve iradesi olmadan imdat edemez ve halaskâr olamaz. l.)"

hâtırât
hatıralar.

hatırat-ı kalb
kalbe gelen hatıralar ve mânâlar.

hatır-azar
f. hatır kıran.

hatır-azürde
f. hatırı kırılmış.

hatır-aşüfte
f. gönlü perişan olan.

hatır-güşa
f. gönle ferahlık veren. iç açan.

hatır-mande
f. gücenmiş, kalbi incinmiş, hatırı kırılmış.

hatır-nevaz
f. gönüle okşayan, hatırnaz.

hatır-nişan
f. hatırda kalan, akılda duran.

hatır-nişin
f. akılda kalan, hatırda kalan.

hatır-saz
hatır yapan, gönül alan.

hatır-zad
f. akla gelen, hatıra doğan.

hatır-ı nâ-şâd
tasalı ve kederli gönül.

hatır-ı nefsanî
tas: dünya ve nefis muhabbetinin cismanî kuvvete galebesi.

hatır-ı rahmanî
tasavvuf ehlinin kalbinde, Allah'ın cemal-i vahdetinin tecellisiyle tam bir sükûnet olması. buna muhabbetullah da denir.

hatır-ı şeytanî
tas: nefsin zevklerine muhabbet yüzünden, ma'siyet ve günahlara düşmek.

hatır-şiken
f. gönül inciten, kalb kıran, hatır kıran.

hatır-şinas
f. gönül alıcı, hatır alıcı.

hav
çuha ve buna benzer kumaşların ters yüzlerinde bulunan tüy. * şeftâli gibi bazı meyvelerin üzerlerinde bulunan ince tüy.

hava
(hevâ) hava. dünyayı çeviren atmosfer. cevv. yer ile gök arası. * hafif yel. * bir binanın üzerine kat çıkma hakkı. * bir yerin hâli ve sıhhat bakımından durumu. * müzikte ezgili ses, sadâ.

hava'
hâli olmak, boş olmak. * düşmek, sâkıt olmak.

havabat
(bak: havbâvât)

havâbi
küp. * küçük havuz. * kuyu.

havâcc
hacca giden, usulüne uygun olarak kâbe'yi ziyaret ederek hac vazifesini yerine getiren kadın veya kız. * (c.: hâcc) bir cins diken.

havacib
hicablar, perdeler, örtüler.

havâcib
kırmızı gül.

havâcim
kırmızı gül.

havadis
yeni hâdiseler, yeni sözler. * alâka ile karşılanan haberler.

havâdis
hâdiseler, olaylar, haber.

havafi
kuş kanadında ebâhir yeleklerinden sonra olan dört kısacık yelekler.

havâfi
insan bedeninde gizli olan can. * kuş kanadında ebâhirden sonra olan dört kısacık yeleklerin her birisi. * gizli, mestur.

havâfi
insan bedeninde gizli olan can. * kuş kanadında ebâhirden sonra olan dört kısacık yeleklerin her birisi. * gizli, mestur.

havafir
kazanlar, yeri kazıcılar. * hayvan, dâbbe tırnakları.

havâfir
davar tırnağı.

havagazı
t. ısı veya ışık temin etmek maksadıyla yakılarak kullanılan bir gaz.

havaî
havaya âit ve müteallik. hava ile alâkalı. * heves ve nefis hesabına olan, boşuna veya çirkin. günahlı iş. nefsâni hâl ve hareketler.

havaî
hava ile ilgili.

hava-i nesimî
sabahki hava. temiz hava.

havaic
(havâyic) ihtiyaçlar. hâcetler. gerekli ve lüzumlu şeyler.

havâic
ihtiyaçlar.

havaic-i asliye
"fık: mesken ile, eve lüzumlu eşyadan ve kışlık, yazlık elbise ile lüzumlu silâhtan, âletten, kitaptan ve binek (hayvan) ile hizmetçi ve bir aylık - sahih görülen diğer bir kavle göre; bir senelik - nafakaya mahsus erzaktan ibârettir."

havaic-i zaruriyye
zaruri ihtiyaçlar. giderilmesi lüzumlu olan ihtiyaçlar.

havâiyât
havaya âit ve müteallik. hava ile alâkalı. * heves ve nefis hesabına olan, boşuna veya çirkin. günahlı iş. nefsâni hâl ve hareketler.

havaiyyat
havâi şeyler ve sözler.

havak (havka')
geniş yer, vâsi.

havakîn
hükümdarlar, hakanlar, padişahlar, başbuğlar.

havâkıl
ihtiyar, zayıf, kuvvetsiz ve çelimsiz adam. * hızlı yürüme.

havâl
çok fazla döndürmek veya dönmek.

havale
bir işi veya bir şeyi başka birine bırakma. ısmarlama. * görmeyi önleyen duvar gibi perde. * tıb: küçük çocuklarda veya gebe kadınlarda bazan meydana gelen, baygınlık veren bir hastalık. * postadan gelen emanet kâğıdı.

havâle
işin görülmesini başka birine bırakma.

havale
gönderilen

havale-i muaccele
huk: havale konusunun, behemehal ödenmesi lâzım geldiği şekilde yapılan havale.

havale-i mübheme
huk: havale konusunun, ta'cil veya te'cili beyan olunmadan yapılan havale.

havale-i müeccele
huk: havale edilen şeyin vadesi geldiğinde ödenmesi şeklinde yapılan havale.

havalename
f. posta gibi vasıtalarla para göndermek üzere yazılan havale mektubu.

havaleten
havale suretiyle, havale olarak.

havali
çevre, civar, etraf, yöre.

havâlî
yöre, taraf.

havâlî
kendini süsleyen kadın.

havâmin
çok sağlam yer.

havamis-i süleymaniye
"tar: süleymaniye medresesini teşkil eden medreselerden beşinin müderrisine verilen ünvan. ilk zamanlarda havamis namı altında beş medrese ve beş aded de müderris bulunurken daha sonraları müderrislerin sayıları arttırılmış ve bundan dolayı ""havamis"" kelimesi de ""hamise""ye kalbolunmuştur. havamis medreseleri sonraları ""hâmise-i süleymaniye"" ismini almıştır."

havan
içinde çeşitli şeylerin dövülüp ufalandığı ağaç, mâden veya taştan yapılmış çukurca kap. * tütün kesmekte kullanılan makine. * başkalarına destek olacak gücü bulunmadığı halde, yardakçılık eden kimse. * elektrikî bir boşalmanın ısı değerini gösteren âlet. * içine çukur delikler oyulmuş büyük ağaç kütüğü. (xlx. yy.dan önce bu deliklerin içinde, kara barutun bileşimine giren maddeler tokmak vasıtasıyla dövülerek ufalanırdı.) * ask: namlusu çapına oranla kısa olan ve aşırma atış yapmak için kullanılan top cinsinden bir ateşli silâh.

havânik
boğazda olan şiş.

havanit
dükkânlar. * meyhaneler, işrethâneler.

havânit
meyhane, içki içilen yer. * dükkân.

havanık
tekkeler.

havare
f. yiyecek, azık.

havari
yardımcı. * hz. isa'nın (a.s.) yardımcı ve sahabeleri olan 12 zâttan her biri.

havârî
isa aleyhisselâmın yardımcısı.

havaric
(hâric ve hârice. c.) asiler, zorbalar, isyankârlar. * hâricîler. hâriçte kalanlar. (bak: hâricî)

havâric
sapık bir anlayışın sahibi olan haricîler.

havariyyun
hz. isa'nın (a.s.) yardımcı ve sahabeleri olan 12 kişinin hepsine birden verilen isim. bunlar: isa'nın (a.s.) petrus adını verdiği yunus'un oğlu simun, kardeşi andreas, yakub, zebedi'nin oğlu yuhanna, filipus ve bartholomaeus, matta ve tomas, alte'nin oğlu küçük yakub, gayur simdeu, yakub'un oğlu yahuda, hain yahuda iskariyot'tur.

havarık
acib ve garip olan hâdise. insanda hayret ve hayranlık uyandıran şeyler. * okun nişanı delerek öbür tarafından çıkıp gitmesi.

havârık
harikalar.

havarık-ı âde
fevkalâde olaylar, hârika hâdiseler.

havas
çukur ve kısık gözlü olmak.

havas
seçkinler.

havass
hasseler. duygular.

havâss
(hâss - hâssa. c.) hâslar. hâssalar. keyfiyetler. hususlar. * dindarlık ve doğruluğu ile, ilmiyle âmil olup mâneviyat mertebelerinde yükselmekle makbul ve muteber olan zatlar. * zenginler sınıfı. * kur'anî ve manevî sırlara ve hususlara vâkıf bulunan, ilim, ibadet, tâat ve takva yolunda yükselerek mümtaz olan evliyâullah. herkesin hürmet ettiği büyük zevât. * manevî te'sir için okunan duâlar.

havâss
duyular, duygular.

havass
hususi. hâlis. kıymetli ve ileri gelen mühim yakınların topluluğu. * bir şeyde bulunup başkasında bulunmayan. umumi olmayıp mahsus olan. * tam ayar olan, yabancı maddelerle karışık olmayan ve içinde bozuk bulunmayan. tek, münferid. * saf. * tar: osmanlı imparatorluğunun ilk zamanlarında, devletin büyüklerine ayrılan yıllık geliri yüzbin akçadan fazla olan arazi.

havâss u avâm
ileri gelen kimseler ve halk.

havass-ı
kalbe bağlı beş duyğu: hiss-i müşterek (hayâl kuvveti), müdrike (akıl), vehim (vâhime), hâfıza, mutasarrıfa (meydana getirici hayal kuvveti).

havass-ı
zâhirî beş duygu: tatmak, görmek, işitmek, koklamak, dokunup duymak.

havâss-ı hümayun
"tar: osmanlı imparatorluğunun fütuhat devirlerinde (yükselme devri) fethedilen araziden devlet hazinesine ayrılan kısım. her yer zaptedildikçe, arazi: timar, zeamet ve has namıyla üç sınıfa ayrılırdı. meselâ 250 köyden müteşekkil bir sancağın 100-150 köyü ikişer üçer köy olarak 40-50 tımara ayrılır, harpte başarı gösteren askerlere dağıtılırdı. kalanı zeamet ve has itibar edilerek bundan vezirlere, sancak beylerine, beylerbeyilere ve sâir devlet büyüklerine hisse ifraz edildikten sonra geri kalan kısım, ""hass-ı hümâyun"" namıyle devlete bırakılırdı. (o.t.d.s.)"

havâss-ı refia
tar: eyüp kadılığı eskiden çatalca'ya kadar uzanır ve çatalca'da kadının bir vekili bulunurdu. ikinci meşrutiyete kadar bütün mahkeme işleri, kadının tayin ettiği bir naib tarafından idare edilirdi. meşrutiyet devrinde diğer kadılara yapıldığı gibi, eyüp kadılığına da maaş bağlandı. şer'î ve nizamî mahkemeler birleştirilince havâss-ı refia ortadan kaldırıldı.

havasıb
şiddetli rüzgârlar, fırtınalar.

havasın
namuslu kadınlar.

havat
tavşancıl kanadının fısıltısı. * ses, sadâ.

havâtik
kısa boylu.

havâtik
kısa boylu.

havatim
mühürler, hâtemler.

havatîm
sonlar, nihayetler.

havâtim
mühürler, sonlar.

havâtim
yüzük.

havâtim-i resmiyye
resmî mühürler.

havatin
şerefli kadınlar, hâtunlar.

havatıf
göz kamaştırıcı şeyler. (bak: hâtıf)

havâtıf
göz kamaştıran şeyler.

havâtın
kadın. hanım. * tar: yüksek şahsiyetli kadınlara veya hakan eşlerine verilen ünvan.

havatır
hâtıralar. fikirler. düşünceler.

havâtır
hatıralar.

havatır-ı rabbaniye
rabbanî telkinler. ilâhî ilhamlar.

havatır-ı şeytaniye
şeytanî vesvese ve düşünceler.

havâyâ
yağlı bağırsak. * bağırsak. * deve palanı.

havayic
ihtiyaçlar.

havaz
kalbde olan gam ve tasa.

havâzât
ziyafet.

havaze
ziyafet.

havâzik
mesti dar olan. * cânip, taraf.

havaşi
bir yazının kenarına eklenen not veya açıklamalar. hâşiyeler, derkenarlar. * maiyet adamları.

havb
fakir ve muhtaç olmak.

havba'
zât, nefs.

havbavat
nefsler. zâtlar.

havbet
(havb) açlık, hâcet, meskenet. * çayırı, otlağı olmayan kır yer.

havc
(havcâ') hâcet, ihtiyaç.

havceb
kırmızı gül.

havcele
ağzı büyük, kendisi küçük şişe.

havceme
kırmızı gül.

havd
güzel ahlâk. * güzel ve yumuşak vücutlu câriye.

hav'eb
basra yakınında bir mevkinin adı. * çeşme. * geniş dere. * pek büyük kova.

havebe
zayıf adam.

havel
mülk. * haşmet.

havelân
dönme, dolaşma. * değişme.

havelan-ül havl
senenin geçmesi. senenin değişmesi.

haveme
büyük, ulu, yüce.

havene
hâinler, hıyânet edenler.

haver
zayıf olmak. * yumuşak, çukur yer. * denize suyun akıp döküldüğü yer.

haveran
f. doğu ile batı. şark ile garp.

havernak
ırak'ta bulunan numân-ı ekber denen biri tarafından binâ edilmiş olan bir köşk.

haverver
şey mânasına gelir bir isim.

havf
kavim, kabile.

havf
korku.

havf
korkan

havf ve reca
korku ve ümid. (hem yaşama ümidi, hem de ölüm korkusu. yahut, affedilmesi ümidi veya cehenneme gitmek korkusu.) (bak: celâl)

havfen
çekinerek, korkarak, havf ederek, korku ile.

havfezan
tarhun otu.

havfnak
f. korkulu, korkutan, korkunç.

havfullah
Allah korkusu.

havf-ı âr
utanma korkusu.

havf-ı bâri
Allah korkusu.

havi
içine alan, ihtiva eden, kaplayan. câmi'. * biriktirici. * kuşatan.

havî
çekirge.

hâvî
kapsayan.

hâvi
içine alan

havil
hizmetkâr.

havîriyyûn
havariler.

haviye
şenliksiz olan yer. harabe. ıssız, boş yer. * sâkıt. göçük, çökük.

hâviye
cehennem.

haviyye
yağlı bağırsak. * bağırsak. * deve palanı.

havk
"""halka"" denilen yuvarlak."

havkale
ihtiyar, zayıf, kuvvetsiz ve çelimsiz adam. * hızlı yürüme.

havl
güç. kuvvet. * muhit, etraf. * yıl, sene. * tahavvül, inkılâb. * geçmek. * bir hâlden bir hâle dönmek. * rücu etmek. * sıçramak. * hile.

havl
kuvvet, korku.

havl
herşeyin rabbi olan allah'ın sonsuz kudret ve kuvveti

havla'
gözü şaşı olan kadın. (müz: ahvel)

havle
çok fazla döndürmek veya dönmek.

havleka
"""la havle velâ kuvvete illâ billah"" demek."

havlî
bir yıllık.

havl-i havelân
"zekâtın lüzumu için; bir mal üzerinden, bir sene geçmiş olması."

havm
deve sürüsü. * devretmek.

havmane
çok sağlam yer.

havme
tasarruf dâiresi.

havn
hıyanet etmek, hâinlik yapmak.

havr
rücu etmek, dönmek. * eksiltmek, noksan etmek.

havra
yahudi mâbedi, sinagog. * mc: pek gürültülü yer.

havran
şam diyarından bir yerin adı. * balıkesir'in bir ilçesi.

havrem
ayak ovup kir gidermekte kullanılan, kırmızı renkli delikli taş.

havreme
burun ucu.

havs
geceleyin istemek.

havsa
bağır. * bağırın yanındakiler.

havsa'
karnı sarkık olan kadın. (müz: ahves)

havsal
havuzun kenarında suyun durulduğu yer.

havsala
zihnin bir şeyi kavrama derecesi. anlayış. akıl. * tıb: kuş kursağı. karın boşluğu. cevf. * mide.

havsala
kavrama kabiliyeti.

havsala-suz
f. takati kaldıran, tahammülü mahveden.

havsere
araptan bir kabile.

havta'
tavşan yavrusu. * bir nevi sinek. * delil.

havtek
kısa boylu.

havtekî
kısa boylu.

havtel
büluğa eren oğlan. * bağırtlak yavrusu.

havv
bal, asel.

havva
hz. adem'in (a.s.) muhterem zevcesi, eşi. * rengi esmere mâil kadın. * yalancı, kezzab.

havvas
hurma yaprağı satan kişi. * hurma yaprağından zenbil yapıp satan kişi.

havvat
bahadır, çeri, kahraman, öncü.

havya
madenlerle yapılan kaynak işlerinde, lehimin eritilmesinde kullanılan âlet. lehimi eritebilmesi için sıcak olarak kullanılması gereken bu havyaların çoğu elektrikle ısıtılır.

havyar
balık yumurtası. mersin balığı yumurtasından yapılan siyah, mugaddi ve leziz bir madde.

havye
tıb: yaranın etrafındaki kabarık etler.

havz
hususi suretle yapılan su havuzu.

havz
havuz.

havza
coğ: açık ve düz deniz kıyısı. kenar. * memleket. * taraf. * sınır için: bir şeyin çevresi içinde olan.

havza
sınırlı bölge.

havzaa
kumluktan alınmış bir miktar kum.

havzan
sarı çiçekli, güzel kokulu bir çiçek. nilüfer çiçeği. * tarhun otu.

havze
nâhiye. * cemaat, topluluk.

havzerî
birbirinden ayrılmayı istemek.

havz-ı hayal
hayal havuzu.

havz-ı kebir
fık: büyüklüğü 45 - 50 metre kare genişliğinde olan akmayan, durgun su bulunan havuzdur. genişliği bu ölçüden küçük olursa ona havz-ı sagir denilir.

havz-ı kevser
kevser havuzu. (bak: kevser)

havıt
deve semeri. devenin hörgücüne takılan küçük semer.

havşeb
köstek yeri.

hay
f. eyvah! vay!

hay
f. çiğneyen mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: şeker-hâ : şeker çiğneyen. * mc: tatlı sözlü, güzel ve dokunmaz sözler söyleyen.

haya
yağmur. * ucuzluk.

hayâ
utanma hissi.

hayâ
terk etme, çekinme, utanma

hayadar
f. utangaç, çekingen, mahcub.

hayadid
haydutlar, eşkiyalar.

haya-huy
f. çığlık, vâveyla. * çalıp eğlenmeden çıkan gürültü, ses.

hay'al
yakasız gömlek.

hayal
zihnen tasarlanan şey. hakikatı bilinmeyip akılla tasarlanan veya gölgeli görünen şey. * asıl olmayan ve akıldan geçen fikir.

hayâl
insanın kafasında tasarladığı şey.

hayal
hayaller, hülyalar.

hayâlâlûd
hayâlle karışık.

hayalât
hayaller, hülyalar.

hayâlât
hayâller.

hayâlât
hayallerin ve vehimlerin defedilmesi, kovulması ve onlara karşı hakkın savunulması

hayâlât
zihnen tasarlanan şey. hakikatı bilinmeyip akılla tasarlanan veya gölgeli görünen şey. * asıl olmayan ve akıldan geçen fikir.

hayalât-ı âliyye
yüksek ve âli hayaller.

hayalen
hayal olarak. zihinde tasarlayıp canlandırarak.

hayâlen
hayâl olarak.

hayalet
göze görünen hayal, karaltı.

hayâlet
gerçek olmayan görüntü.

hayalî
"hayale âit. hayale mensub ve müteallik. * hayal, yahut halk dili ile ""karagöz"" oynatanlar."

hayâlî
hayâl ürünü olan.

hayalî
romantik şâirler, hayalî yazarlar.

hayal-i beşer
insan hayali.

hayal-i fener
sihirbaz feneri denilen ve resimli camları olan ve bu resimleri duvara aksettiren fenere benzer bir âlet. * mc: son derece vücutça zayıf olan kimseler için kullanılır.

hayal-i hâil
korku ve dehşet veren hayal.

hayal-i sefid
f. beyaz hayal.

hayaliyyun
romantik şâirler, hayalî yazarlar.

hayâliyyûn
hayâl edilen şeyleri gerçek kabul edenler.

hayâliyyun
hayalcilerin mezhebi; romantizim

hayaliyyun mezhebi
aslı olmayan ve hayalde tasavvur edilen şeyleri, gerçek olduğunu vehm edenlerin mesleği.

hayal-perest
f. hayalî şeylerle çok uğraşan. çok hayal kuran. dalgın. olmayacak şeylerle avunan.

hayâlperest
hayâl peşinde koşan.

hayal-perestlik
kelâmda hakikatı rencide edecek şekilde lüzumsuz hayallere yer vermek.

hayal-perver
f. hayale düşkün.

hay'ame
yaramaz huylu, kötü mizaçlı.

hayat
kasaba ve köy evlerinde üstü kapalı, bir, iki veya üç tarafı açık sofa. * avlu.

hayat
dirilik, canlılık.

hayatâlûd
hayatla karışık.

hayat-bahş
f. hayat bağışlayan, hayat veren, zindelik veren.

hayatdâr
hayatlı.

hayat-engiz
f. yaşamaya zorlayan, yaşatan.

hayat-feza
f. hayat artırıcı, hayat bahşedici. (bak: fezâ)

hayatfeşân
hayat saçan.

hayatî
hayata ve yaşamağa ait. hayatla alâkalı. hayat için mecburi olan. * mc: çok önemli bir şeyin bağlı bulunduğu başka bir şey. temel.

hayatî
hayatla ilgili, önemli.

hayatiyet
canlılık. hayat işaretinin, alâmetinin görünür olması.

hayatiyet
canlılık.

hayatiyyun
biyoloji âlimleri.

hayatkârâne
hayatlı bir şekilde.

hayatperest
yaşamaya pek düşkün olan.

hayatperverâne
hayatı severcesine.

hayat-ı alil
hasta ömür, hastalıklı hayat.

hayat-ı askeriyye
askerlik hayatı.

hayat-ı hususiyye
hususi hayat, özel hayat. şahsa ait hayat.

hayat-ı insanî
insana ait hayat.

hayat-ı takdiriyye
huk: ana rahminde bulunan çocuğun hayatı.

hayaviye
hayatla alâkalı âza. (hayeviye diye de okunur)

hayazim
göğüs tahtası.

hayber
"arap yarımadasında hicaz bölgesinin doğu sınırında ve medine-i münevvere'nin 170 km. kuzeyinde bir kasabadır. evleri, yüksek bir kayanın üzerinde kurulmuş olan bir kalenin etrafında bulunur. hicretin yedinci senesinde vuku bulan hayber gazası ile meşhur olmuştur. aynı sene içinde hz. resulullah efendimiz, hudeybiyeden döndükten sonra binikiyüz piyâde ve ikiyüz süvari ile hayberin fethine gitmiştir.hayberin eski ahalisi yahudi olup, fetihten sonra haraca bağlanarak vatanlarında bırakılmışlar ise de, hz. ömer (r.a.) peygamberimizin son hastalıklarında ""arap yarımadasında iki din birleşemez."" dediğini işittiğinden, daha sonra halifeliği zamanında bu hadise istinaden bütün yahudileri çıkarıp şam'a naklettirmiştir."

hayber
hayber kalesi (bk. bilgiler - hayber)

haybet
mahrumiyyet. isteğine erememek. me'yus ve mahrum olmak.

haybet
elde edememe, mahrumluk.

haybet-zede
f. sıkıntıya uğrayan, kedere düşen, kederli olan.

hayd
uzanmış büyük dağ burnu.

hayda'
sıcak günlerde uzaktan görenin su sandığı serap.

haydar
yiğit, cesur, kahraman. * hz. ali'nin (r.a.) bir nâmı, * arslan, gazanfer.

haydar
cesur, yiğit, hazreti ali.

haydarane
f. hz. ali gibi. kahramanca, yiğitçe, cesurca.

haydarî
kahramanlık, cesurluk, yiğitlik. arslanlık. * eskiden bazı esnaf ve köylülerin giydikleri kolsuz aba, hırka.

haydariyye
hırkanın altına giyilen kısa ve kolsuz elbise.

haydar-ı kerrâr
hz. ali. * kahramanca döne döne düşmana saldıran.

hayde
meyletmek, yönelmek, eğilmek. * hakdan ve doğru yoldan ayrılmak.

haydeb
ulu ve yüce yol.

haydo
(kürdçede ism-i tasgirdir) haydar demektir. (ali'ye alo denmesi gibi)

haydud
(haydut) yol kesici. dağ hırsızı. eşkiya.

haydud
haydutlar, eşkiyalar.

haydût
yol kesici.

haye
f. yumurta. * haya, husye.

hayed
gölgesinden ürken eşek.

hayende
f. ağızda çiğneyen.

hayesan
doğru yoldan dönmek, udul etmek. * nefret etmek.

hayevan
"canlı şey, insanla beraber her canlı. * insan olmayan idraksiz canlı yaratık. * yük kaldıran, araba çeken ve binilen hayvan, beygir, katır v.s. * mc: akılsız ve idraksız insan, ahmak. (aslı ""hayevan""dır)"

hayevî
canlı. (bak: hayaviye)

hayf
gözün birisi birine muhalif olmak.

hayfâ
yazık!

hayfâ
ne yazık ki

hayfân
alacalı çekirge. * ayakları uzun olan at.

hayfane
alacalı çekirge. * ayakları uzun olan at.

hayfes
kısa adam.

hayhay
t. baş üstüne, seve seve yaparım, öyle ya!, şüphesiz, elbette (gibi mânâlara gelir.)

hayhay
baş üstüne.

hayia
şiddetli ses.

hayic
âşık, hayran. * mest olmuş deve.

hayide
f. çiğnenmiş. * ağızdan ağıza dolaşmış, bayat söz.

hayide-gû
f. değersiz sözler söyleyen kimse. * değersiz şiirler yazan kimse.

hayih
lâzım olduğu halde mevcud olmayan nesne.

hayil
kısır olan hayvan. * engel, mâni. * hicâb.

hâyil
bela. zahmet. * mukabele etmek, karşılık vermek.

hayim
suyu, tahmin ettiği yerlerde arayıp bulamamak. * susuz, atşân.

hayir
mütehayyir kimse. * toplanmış su.

hayiz
odalar, bölmeler, bölümler.

hayize
aybaşısı olan kadın. (bak: hayz)

hayiş
sık bitmiş olan hurma ağaçları.

hayk
sallanmak. * dokumak. * tesir etmek, etkilemek.

haykan
büyük ve kalın olan. * kısa boylu bir kimsenin yürümesi. * omuzunu oynatmak.

haykatan
türraç kuşunun erkeği.

hayl
at. at sürüsü. * atlı sürüsü. * zümre, güruh. * düşünmek, hıfzetmek.

hayl
: atlar, at sürüleri. atlı kıtalar.

hayl
atlı alaylar. * atlar. * kötülerin meydana getirdiği kalabalık.

hayla'
cin taifesinden bir nesne. * sırtlan. * korku.

haylaz
yaramaz, aylak.

hayle
zannetmek, sanmak.

hayli
f. oldukça. epeyce. çok. bir takım. kesir. bol.

hayli
oldukça.

hayl-i adüv
düşman sürüsü, düşman güruhu.

haylulet
yolu kapamak. * araya girme. iki şey arasına girip hicab olmak.

haylûlet
araya girip perde olma, kapama.

haylulet-i arz
ay tutulması. dünyanın güneşle ay arasına girerek güneş ışığına perde olması.

haym
yaramazlık yapmak.

haymana
başıboş hayvanları haylayıp salıverdikleri çayırlık yer. * ankara'nın bir kazası.

hayme
çadır.

hayme
çadır.

hayme
çadırlar.

hayme
çadırlar.

hayme-gâh
(haymegeh) f. çadır kurulan yer.

hayme-i kebud
mavi çadır. * mc: sema, gök.

hayme-nişin
çadırda oturan. göçebe.

haymenişîn
çadırda oturan.

haymî
çadır biçiminde olan.

haymume
korkaklık, cübün.

hayn
helâk olmak.

haynunet
yakın olmak, yaklaşmak.

hayr
sakınmak. * büyük avlu.

hayr
iyilik.

hayr
iyilik ve kötülük (bk. -y-r)

hayran
takdirkârlığından dolayı şaşa kalmış. çok takdir etmiş. çok beğenmiş.

hayrân
çok beğenmiş, şaşıp kalmış.

hayrat
"(hayr. c.) sevap için Allah rızâsı yolunda yapılan iyilikler. haseneler.hayır iki çeşittir. birincisi: mutlak hayırdır; her halde, herkes için rağbet edilir ve sevilir, herkes için iyidir. ikincisi: mukayyed olan hayırdır; birisinin yanında hayır olan, başkası için şer olabilir. israf ve sefâhette kullanılan çok mal gibi.ilmî, imanî, dinî, manevî ve maddî çok hayır ve menfaat verenlere de ehl-i hayır denir."

hayrât
hayırlar, iyilikler.

hayrât
iyilik, kerem. * her nesnenin iyisi.

hayre
iyilik, kerem. * her nesnenin iyisi.

hayr-endiş
f. iyilik düşünen, hayırlı iş düşünen.

hayret
hiçbir cihete teveccüh edemeyip kalmak. şaşkınlık. ne yapacağını bilememek.

hayret
şaşma.

hayretâlûd
hayretle karışık.

hayret-bahş
f. hayret veren, şaşırtan.

hayret-bahşâ
f. hayret veren, şaşkınlık veren, hayrete düşüren.

hayretbahşâ
hayret veren.

hayretefzâ
hayret artıran.

hayret-engiz
f. hayret veren. hayret içinde bırakan.

hayretengiz
hayret veren.

hayret-fezâ
f. hayret veren, hayreti artıran.

hayretfezâ
hayret artıran.

hayreti
hayret ettiren

hayret-i sırfe
tam bir şaşkınlık.

hayretimi
hayret ettiren, ilginç

hayretinden
şaşkınlığın tesiriyle ağlama

hayretkâr
hayretli.

hayretkârâne
hayret edercesine.

hayret-nümâ
f. hayret gösteren, hayret veren.

hayretnümâ
hayret içinde bırakan.

hayretnümûn
hayret veren, şaşırtan.

hayret-zede
f. hayrete düşmüş ve şaşırmış olan.

hayr-hah
f. hayır sâhibi. herkesin manevî ve maddî iyiliğini isteyen. Allah rızası için ilm-i kur'an ve imanla, manen ve maddeten hayırlı hizmetler etmeyi ve hayırlı işler işlemeyi seven.

hayr-hahî
f. iyilikseverlik, hayırhahlık.

hayri
(hayriye) hayra âit. hayırla alâkadar.

hayr-i mukayyed
bir kimseye hayırlı olduğu halde, diğer bir kimseye göre zararlı ve şer olan şey.

hayriyet
hayırlılık. hayırlı olmak.

hayriyet
hayırlılık, iyilik.

hayr-ul beriyye
halkın hayırlısı. hz. muhammed (a.s.m.)

hayr-ul beşer
insanların en hayırlısı olan hz. muhammed (a.s.m.)

hayr-ul enam
(bak: hayr-ül vera)

hayr-ul fâsilîn
âdil olanların, hâkimlerin en hayırlısı.

hayr-ul halef
hayırlı evlâd. babasını hayırla andıracak evlâd.

hayr-ul umur
işlerin en hayırlısı.

hayr-ul vera
(hayr-ül enam) halkın hayırlısı. mahlukatın en hayırlısı olan hz. muhammed (a.s.m.)

hayrülhalef
bırakılan yeri dolduran hayırlı kimse.

hays
darlık. * udûl etmek, doğru yoldan çıkmak.

haysal
patlıcan.

hayse
hurmayı yağla ve keşle karıştırmak.

hayse
"öyle mi, böyle mi?" diye tereddüt

hayse-beyse
ileri gidip geri gelmek, bir halde durmak. * karışıklık. * şiddet ve darlık.

haysebeyse
kararsızlık, karışıklık, darlık.

haysefuce
gemi dümeni.

haysiyet
itibar. şeref. değer. kıymet. derece. câh. mesned. mertebe.

haysiyet
değer, saygınlık.

haysiyetiyle
bakımından.

haysiyet-şiken
f. haysiyet kıran.

haysü
itibariyle, bakımından. * hangi yerde? hangi?

haysü lâyeş'ur
hissedilmeksizin. bilinmedik, duyulmadık cihetten.

haysülâyeşûr
hissedilmeksizin.

hayt
ip. kalın ip. * iplik. bağ. * iki şeyi birbirine bağlayan. * dikiş dikmek. * tanyeri ağarması.

hayt
ip, bağ.

hayt
ipler. iplikler. lifler. teller.

hayta
"serseri, serkeş kimse. * ask: osmanlılarda görevli bir sınıf askere verilen ad. hayta birlikleri, üstün savaş kabiliyeti olan askerlerden kurulur, lüzumunda düşman topraklarına akın yapmak için de kullanılırdı. sonraları düzenleri bozulduğunda eşkiyalığa başladılar; bundan dolayı ""hayta"" kelimesi haydut ve haylaz anlamında kullanıldı."

hayta'
deve kuşlarının uzun boyunlu olanı.

haytel
kedi.

hayteur
bir vaziyette durmayan. * arslan. * kurt. * belâ. * cin tâifesinden bir nesne. * bir su böceği.

haytî
tel şeklinde olan.

hayt-ul ebyaz
fecir zuhurunda ufukta ip şeklinde görülen beyazlık.

hayt-ul esved
güneş battıktan sonra ufakta görülen siyahlık.

hayt-ı nuranî
nurlu bağlantı. nurâni râbıta.

hayu
f. salya, tükrük.

hayud-ahyâd
uzanmış büyük dağ burnu.

hayunet
vakit yaklaşma.

hayvan
"canlı şey, insanla beraber her canlı. * insan olmayan idraksiz canlı yaratık. * yük kaldıran, araba çeken ve binilen hayvan, beygir, katır v.s. * mc: akılsız ve idraksız insan, ahmak. (aslı ""hayevan""dır)"

hayvân
hayatlı, canlı, diri.

hayvan
hayvanlar.

hayvanat
hayvanlar.

hayvânât
hayvanlar, canlılar.

hayvanat-ı bahriyye
deniz hayvanları, denizde yaşayan hayvanlar.

hayvanat-ı berriyye
kara hayvanları, karada yaşıyan hayvanlar.

hayvanat-ı ehliyye
insanlara alışık olan hayvanlar, evcil hayvanlar.

hayvanat-ı vahşiyye
vahşi hayvanlar, yabani hayvanlar.

hayvanî
hayvana, diriye âit ve ona müteallik.

hayvânî
hayvanla ilgili.

hayvâniyet
hayvanlık.

hayvaniyyet
hayvanlık, canlılık, zihayat olmak. akıl ve idrakten mahrumiyet.

hayvan-ı berrî
karada yaşayan hayvan.

hayvan-ı nâtık
konuşan hayvan. (insan)

hayy
ezelden beri hayat sahibi olan Allah.

hayy
diri, canlı.

hayy
her an diri olan ve herşeyi ayakta tutan allah (bk. -y-y; -y-m)

hayy
diri olanlar. hay olanlar. canlılar.

hayyak
çulha.

hayyâkallah
Allah seni yaşatsın. Allah ömrünü uzun etsin, meâlinde ve dua makamında söylenen bir tâbirdir.

hayyal
dalavereci, hileci, hilekâr.

hayyale
fikir sahipleri.

hayyam
çadırcı.

hayyat
terzi. dikiş diken sanatkâr.

hayyat
terziler, dikiciler.

hayyât
yılan.

hayyatîn
terziler, dikiciler.

hayyat-ı mâhir
usta terzi. terzi ustası.

hayye
yılan.

hayye
gel, haydi!

hayye
"haydi kurtuluşa!"

hayye-alel-felah
felaha gelin. toplanın hayır ve ni'metlere, ebedi selâmete... Allah huzuruna gel. refah ve itmi'nana mucib olacak namaza yetiş. (bak: felah)

hayyealelfelâh
tam bir kurtuluşa gelin!

hayyehele
acele et (mânasınadır).

hayyen
diri olarak. diri, canlı olarak canlı olduğu halde.

hayyen meyyiten
ölü ve diri olarak.

hayyir
çok hayırlı. * her zaman iyilik yapan kimse. hayırsever, iyiliksever.

hayyiz
yer. * cihet, yön. * mekân. vüs'at. (cismin kapladığı hacim)

hayyiz
yer, yön, hacim.

hayyut
erkek yılan.

hayy-ül kayyum
varlığı, diriliği her an için olup, gökleri, yerleri her an için tutan, daimî her şeye her hususta iktidarı yeten Allah (c.c.) (bak: ism-i a'zam)

hayy-ı meyyit
ölü halinde canlı. * mc: hiçbir işe yaramayan, hakiki vazifelerini yapmayan insan.

hayz
"(c.: hiyaz) kadınlara mahsus aybaşı. kadının âdet hâli. böyle bir kadına hayize denir. (kadını döl yatağı denen rahminden, bir hastalık veya çocuk doğurma sebebi olmaksızın, muayyen müddetlerde kan gelmesine o kadının ""aybaşısı"" denir. buna ve kan geldiği müddete de hayız müddeti denir. islâmiyetçe, bu halde bulunan bir kadın, namaz kılamaz, oruç tutamaz ve cinsî münasebette bulunamaz, haramdır.)"

hayz
hayız.

hayz
kadınlarda meydana gelen aybaşı halleri.

hayza
tıb: kolera denilen hastalık.

hayzelî
dura dura yürümek.

hayzeran
halk dilinde hezâren denilen bir cins sıcak iklim kamışı ki, sandalye vs. yapımında kullanılır.

hayzerane
gemi durak yeri, iskele, liman.

hayzerî
dura dura yürümek.

hayzeyun
yaşlı, acûz, ihtiyar.

hayzum
göğüs tahtası.

hayıflanmak
acınmak, üzülmek. esef etmek.

hayır
hayrette kalan, mütehayyir. şaşıran. * birikmiş su.

hayır
iyilik ve kötülük

hayırhâh
iyilikçi.

hayırsever
iyilik ve yardım etmesini seven.

hayız
kadınlarda her ayın belirli günlerinde kanama ile kendini gösteren özel bir hâl, âdet hâli, hayz.

hayş
nefret etmek.

hayşe
yaramaz keten ipliğinden dokunmuş bez.

hayşum
geniz (burun) kovuğu. nunlu sesler, gunne buradan çıkar. (tecvidde bahsedilmiştir.)

hayşumî
genizden gelen.

haz'
muhalefet etmek. * taksim etmek, bölmek, paylaştırmak.

haza
bu. şu. o. * gr: işaret zamiri.

haza'
kesme, yarma, ameliyat.

hâzâ
bu, şu, o.

hâzâ
bu kâfirdir

hazab
odun. * yakacak nesne.

hazabî
arızalı topraklar, engebeli yerler.

hazâbî
engebeli arazi, ârızalı toprak.

hazâcir
karnı büyük kişi.

hazad
yaş ağaçtan kesilmiş budak ve diken.

hazafir
(hizfâr - hazfur. c.) cânibler. * bir kavmin meşhurları, ileri gelenleri, şereflileri. * hepsi. tümü. mecmu'u.

hazâfır
taraf. nâhiye.

hazâfır
taraf. nâhiye.

hazain
hazineler.

hazâin
hazineler.

hazain-i medfune
gömülü hazineler.

hazair
duvar veya çitle çevrilmiş ağıl. * etrafı duvarla çevrili olan mezarlıklar.

hazakat
ihtisas. meharet peyda etmek. üstad olmak. bir san'atta, hususan tıbda gereği gibi öğrenip mâhir ve mütehassısı olmak.

hazâkat
ustalık, uzmanlık.

hazal
selem ağacının kökünden çıkan bir nesne ki, suda ıslatıp yerler.

hazalan
ilâhî rahmetten mahrum kalmak.

hazam
sür'atle yürümek, hızla yürümek.

hazama'
kulağı enine yarılmış keçi.

hazami
güzel kokulu bir ot.

hâzâminfadlırabbî
bu rabbimin fazlındandır.

hazan
güz. sonbahar. * solgun.

hazân
sonbahar, güz.

hazandide
f. güz mevsimini görmüş, yaprakları sararmış solmuş.

hazane
mc: gönül, kalb, yürek.

hazangâh
f. hazan yeri. * dünya. göçecek âlem.

hazanî
f. sonbahar ile alâkalı, güz mevsimine ait.

hazanistan
f. sonbahar görmüş, sararıp solmuş yer.

hazanlika
f. soluk yüzlü, sararmış, solmuş. hazân yüzlü.

hazannüma
f. sonbahar görünüşlü. * mc: hüzün ve keder verici.

hazanreside
f. sonbahara erişmiş, solup sararmış.

hazar
sulh zamanı. barış zamanı. * bir kimsenin huzuru, yakını. * mukim olmak. yolcu olmamak.

hazar
barış zamanı.

hazar ve sefer
barış ve muharebe zamanı. * evde mukim olma ve yolculuk.

hazaret
gençlik, tazelik.

hazarî
köyde ve kasabalarda yaşayanların yaşayış şekli ve tarzlarına ait. şehirli. * sulh ve asâyiş, sükun ve istirahat zamanlarına mensub ve müteallik. barış ve güvenle alâkalı.

hazârif
fırıldak. * değirmen çarkının birisi. * pervâne.

hazavât-hızâ
küçük ok.

hazâyim
yular burunluğu.

hazaz
yosun.

hazaze
tıb: bulaşıcı, müzmin bir cilt hastalığı olup sonradan bağırsaklara geçerse öldürücü olur.

hazb
boyamak.

hazbaz
sinek. * bir ot adı.

hazd
ağaçtan diken koparmak. * ağacın kabuğunu soymak. * çok hızlı ve şiddetle yemek yemek.

hazef
eski yazıda hepsi noktasız harflerden müteşekkil olarak yazılan şiirler ve nesirler. hüner göstermek için bu şekilde yüz beyitlik kasideler yazan şairler vardı.

hazefe
hicaz vilayetinde olan siyah renkli bir cins küçük koyun.

hazefî
çanak çömlek ile alâkalı.

hazefiyye
çanak çömlek gibi topraktan yapılan şeyler ve bunları yapma san'atı.

hazef-pare
f. çanak çömlek parçası, kırığı.

hazef-rîze
f. çanak çömlek parçası.

hazel
gayret. * men etmek, engel olmak.

hazelan
kızgın kimsenin yürümesi.

hazelat
alçaklar, âdiler, kalleşler.

hazele
alçaklar, kalleşler, yüzsüzler.

hazele
alçaklar, âdiler, kalleşler.

hazem
göğüs kemiği. * davarın karnının ve böğrünün dolu olması.

hazeme
kabuğundan ip ve urgan yapılan bir ağaç cinsi.

hazen
etin kokması. * toplamak, cem'edip yığmak. * gizlemek, saklamak.

hazer
vahşi hayvanların yediği et.

hazer
çekinme.

hazer
dikkatli ol

hazer
endişeler, ihtiyatlar.

hazerat
saygı ifadesi.

hazerat
büyükler.

hazevan
eti birbiri üstüne yığılıp cem'olmuş olan etli nesne.

hazevver
kısa boylu kimse.

hazf
aradan çıkarma, çıkarılma. yok etme, silme, ortadan kaldırma, giderme, düşürme. * selâm ve tahiyyatı uzatmayıp kısa kesmek. * mahvetmek. * vurmak. * atmak.

hazf
çıkarma, silme.

hazf
bazı harflerini silme ve ters çevirme; misâl olarak müdriken kelimesinin bazı harflerini silerek arapça kök harfleri olan d-r-k'nin k-r-d (kürd) olarak ters çevrilmesi gibi

hazhaz
kavi, sağlam.

hazhaza
sallama, el ile harekete getirme.

hazî
ateş yakmak.

hazîk
kesilmiş olan.

hazil
yüzsüz, alçak, âdi, dönek, kalleş.

hâzil
alçaklar, kalleşler, yüzsüzler.

hazile
kenarlarında kirpik bulunmayan kırmızımsı gözkapağı.

hazim
sür'atle kesen. * çok çabuk yeyip bitiren. * düşmanı hezimete uğratan.

hazîm
sarhoş. içki içip akli müvazenesini kaybetmiş olan.

hazimane
f. tedbirli ve basiretli hareket eden.

hazin
(hızane. den) hazine nâzırı. bekçi.

hazîn
hüzünlü. keder meydana getiren. acı uyandıran.

hazîn
hüzünlü, üzüntü verici.

hazîn
hüzünlü, acıklı tablo

hâzin
hazine muhafızları, hazinedarlar.

hazînâne
hüzünlü bir hâlde.

hazine
define. * kıymetli şeyleri saklayacak sağlam yer.

hazîne
altın, para ve mücevher gibi kıymetli şeylerin saklandığı yer.

hazine
hazineler.

hazine kethudası
tar: yavuz sultan selim han zamanında kurulan hazine kethudâlığı, saraya girip çıkan demirbaş eşyanın korunup saklanmasıyla mes'ul idi. bu müessesenin başında bulunan memura da hazine kethudâsı denilirdi.

hazinedar
f. malı muhafazaya me'mur olan.

hazînedâr
hazine görevlisi.

hazinedarî
f. hazinedarlık.

hazine-i âmire
"tar: para işlerini yönetmek üzere kurulmuş olan müesseselerden birinin adı. osmanlı devleti'nin kuruluş devrelerinde para işleri ""beytülmal"" denilen ve ""defterdar"" adı verilen bir memurun idaresinde iken, sonraları teşkil olunan yeni idarelere göre çeşitli adlar verilmiştir. hazine-i âmire, devlet kasası yerinde de kullanılırdı."

hazine-i devlet
devlet hazinesi. maliye idaresi.

hazine-i emiriye
maliye dairesi.

hazine-i evrak
evrak hazinesi. arşiv.

hazine-i hâssa
osmanlı imparatorluğu zamanında devlet bütçesinden padişaha maaş sağlayan ve saraya ait gelirlerin toplandığı malî bir müessese.

hazine-i hümayun
hazine-i hümayun'da bulunan savaş eşyasından bir kısmının manevî değeri büyüktü. diğer kısmının ise maddî değeri fazla idi. (savaşlarda ele geçirilen kıymetli ganimet, padişahlardan kalmış olan değerli eşyalar gibi.) (o.t.d.s.)

hazine-i millet
millet hazinesi. * maliye idaresi.

hazine-i teceddüd
yenilik hazinesi. çok yeniliklere sebeb olan.

hazine-mânde
f. şahıs üzerinden kaydı silinerek devlet hazinesine kalan mal veya para.

hazir
takdir eden. * ekşimiş süt.

hazîr
su sesi, su şırıltısı.

hazîre
"eti ufak ufak doğrayıp, çok su ile çömlek içinde pişirip erimeye yakın olduğu anda üzerine un koyup karıştırarak yapılan yemek. (içinde et olmayınca ""aside"" derler.)"

hazire
duvar veya çitle çevrilmiş ağıl. * etrafı duvarla çevrili olan mezarlıklar.

hazîret-ül kuds
cennet bahçesi. peygamber ve evliyanın ruhlarının toplandığı yer.

hazirîn
meydanda, gözönünde olanlar, huzurda bulunanlar.

haziyy
mertebeli, değerli kişi. * yarış atlarının sekizincisi.

haziz
(hazîz) oturaklı, mütemekkin, yer. * dağ eteği. zir. alçak yer. * koz: ayın veya başka bir seyyarenin mahreki üzerinde dünyaya en yakın bir mesafede bulunan nokta. dünya ile diğer seyyarelerin güneşin merkezinden en uzak oldukları bir nokta.

hazîz
bahtiyar. mes'ud. saâdetli. nasibi olan.

hazk
bağlamak.

hazka
mahâret, ustalık, mâhirlik.

hazl
kat'etmek, kesmek.

hazm
kat etmek, kesmek. * yab yab yürümek. * hızlandırmak.

hazm
düşünceli hareket, sabır, sindirme.

hazm-ı nefs
f. tahammül etmek. nefsini kırmak. meydana gelen kendi ile alâkalı gördüğü bir kusuru kendi üzerine almak. sabreylemek. sindirmek.

hazmınefs
kendi adına sabretme, içine sindirme.

hazn
sağlam yer. * kabile ismi. * arap beldeleri.

hazne
hazine. * depo.

hazr
bir şeyi takdir ve tahmin etmek, nazar ile tahmin etmek. * çehresini ekşitip çirkin olmak.

hazra'
küçük ve dar gözlü kadın. (müz: ahzer)

hazravât
yeşillikler.

hazrec
sert rüzgâr. * güney rüzgârı.

hazreka
darlık.

hazret
"(huzur. dan) ön. kurb. pişgâh. * hürmet maksadı ile büyüklere verilen ünvan; ""hazret-i kur'an, hazret-i peygamber, hazret-i üstad, paşa hazretleri"" gibi."

hazret
saygı ifadesi.

hazret
(bak: hazret)

hazret-i risalet
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ismi.

hazrevat
(hadravat, hadrâ) yeşillik. * gökyüzü, felek. asuman.

hazuf
sür'atle yürüdüğünden ayağı altından taşlar atılan eşek.

hazul
kimsesiz. yardımsız olarak her şeyden mahrum sürünmek.

hazume
sığır, bakar.

hazun
yaramaz huylu kimse.

hazur
(hazer. den) çok dikkatli, çok çekingen.

hazv
sarkık olmak.

hazva'
sarkık kulaklı eşek.

hazve
küçük ok.

hazy
kat'etmek, kesmek.

hazz
kesme. kısaltma. * kazmak. * yırtmak. * silmek.

hazz
haz, hoşlanma.

hazza'
nâlin yapıcı, nalcı.

hazzaf
çanak çömlek yapan veya satan.

hazzal
ehline ve ailesine sarfedecek birşey bulamayan fakir.

hazzetmek
hoşlanmak, zevk ve lezzet almak.

hâzı'
(huzu. dan) alçak gönüllü, mütevâzi olan.

hâzıâne
mütevâzi olarak, alçak gönüllülükle.

hazık
mesti dar olan. * cânip, taraf.

hâzık
mehâretli, işinin ehli, mütehassıs. (bak: hazâkat)

hâzık
işini iyi bilen, uzman.

hâzık
işinin ehli olanlar, ustalar, mütehassıslar. hazâkatli kimseler.

hazıkane
mâhirâne, mâhir ve usta olan bir kimseye yakışacak şekil ve surette.

hâzık-ı mütedeyyin
dindar ve iyi mütehassıs. (dindar ve iyi mütehassıs doktor için söylenir).

hazıkıyyet
mâhirlik, ehillik, ustalık, hâzıklık.

hazım
kesici, kesen.

hâzım
ihtiyatlı, akıllı, işinde gözü açık olan.

hâzım
sindirici.

hâzımâne
ihtiyatlı davranan adama yakışır şekilde.

hazımlı
mc: tahammüllü, müsamahalı, tolerans sahibi.

hazına
emzirici, emziren. dadı.

hazır
huzurda olan, göz önünde olan. amade ve müheyya olan. gaib olmayan. * müstaid olan.

hâzır
hazırda, huzurda olan.

hazır
şimdiki zaman içinde yapılan hamdler, şükürler

hâzır
her an her yerde olan ve gören

hâzır
meydanda, gözönünde olanlar, huzurda bulunanlar.

hâzır
hazır olanlar, hazır bulunanlar, huzurda ve gözönünde olanlar.

hazır bi-l-meclis
mecliste hazır olan adam.

hazır u nazır
her yerde hazır olup, bilen ve gören, yardım eden veya herkese lâyık cezasını veren Allah (c.c.)

hazıra
şehirli, medeni. * bir yerde mukim olmuş, bir yere yerleşmiş.

hâzırâne
orada gibi.

hazırbahş
f. hazırlanmış, hazır olmuş. * hazır ol! emri.

hazırcevap
her söze derhal ve düşünmeden münasib cevap veren kimse.

hazırlöp
kabuğu içinde suda pişip katılaşmış yumurta. * mc: emek sarfetmeden elde edilen kazanç.

hazırûn
meydanda olanlar, gözönünde olanlar. mevcut ve hazır olanlar.

hâzırûn
orada olanlar.

haç
(ermeniceden) put. haç. istavroz.

hâç
hıristiyanların sembolü olan şekil.

haço
ermeni isimlerinden biri.

haş
f. süprüntü, kırıntı, döküntü. * kızgınlık, hiddet.

haşâ'
nefes tutukluğu. * nefesin tutulması. * nâhiye. * kalb.

hâşâ
aslâ. kat'iyyen. öyle değil. Allah korusun...(mânasına söylenir.)

hâşâ
asla.

hâşa
asla ve asla, kesinlikle öyle değil

hâşâ
asla ve asla, kesinlikle öyle değil

haşâ
vücuttaki bağırsak, ciğer gibi organlar. * mahaller, bölgeler, cihetler.

haşafet
kin ve düşmanlık, haset ve adavet.

haşahiş
haşhaşlar.

haşâ-i batın
bağırsaklar.

haşaiş
kuru otlar.

haşak
f. süprüntü, çöp. yonga.

haşan
kokmuş tuluk.

haşarı
yaramaz, rahat durmaz, hırçın.

haşas
arz haşereleri.

haşâyâ
içi dolmuş döşek. * nihalî adı verilen sofra altı.

haşb
hayırsızlık. * haşinlik.

haşba'
kuru, yâbis.

haşeb
kereste imâlinde kullanılan kalın ve kuru ağaç.

haşebât
odun, ağaç. yonga.

haşebe
odun, ağaç. yonga.

haşebiyet
odunluk, odun niteliği.

haşeb-pare
f. tahta parçası. yonga.

haşed
insan topluluğu, cemaat.

haşef
hurmanın yaramazı. * eski elbise diken. * devenin sütünün çok olması.

haşefe
sünnet mevziine varana kadar olan zeker başı. * yaşlanmış kuru kadın. * kuru hamur. * yumuşak taş.

haşef-haşefât
sünnet mevziine varana kadar olan zeker başı. * yaşlanmış kuru kadın. * kuru hamur. * yumuşak taş.

haşel
bayağılaşma, rezil olma. bayağılık, rezillik, âdilik. * her nesnenin kötüsü.

haşem
burun içinde olan bir illettir ve kokuyu değiştirir. * genzin tıkanıp burnun koku almaması.* etin kokması.

haşem
bir büyük zâtın yakınları, maiyeti, taraftarları.

haşem
kol. kollukçu. hizmetkâr.

haşeme
kol. kollukçu. hizmetkâr.

haşem-nişin
f. göçebe.

haşene
sert, katı ve kalb kırıcı olanlar.

haşerat
küçük zararlı böcek, akrep ve yılan gibi hayvanlar. * mc: zararlı ve kıymetsiz kimseler.

haşerât
böcekler.

haşere
yabani arı, böcek, akrep ve yılan gibi zararlı mahluk.

haşere
böcek.

haşere
küçük zararlı böcek, akrep ve yılan gibi hayvanlar. * mc: zararlı ve kıymetsiz kimseler.

haşhaş
"kapsüllerinden uyuşturucu bir madde olan afyon; tohumlarından da yağı çıkarılan bir bitki. * hazırlıklı. * silâhlı ve zırhlı topluluk."

haşhaş
bir bitki türü.

haşhâş
haşhaşlar.

haşhaşa
silah sesi, yüksek ses. * silâh. * kuru ot. * yeni kaftan.

haşi
kuru, yâbis.

haşi'
huşu içinde olan, alçak gönüllülük eden. * kusurlarını düşünerek, ürpererek cenâb-ı hakka niyâz edip yalvaran.

hâşî
huşûlu.

hâşian
tevazu ve mahviyetle. alçakgönüllülük göstererek.

hâşiane
f. hâşi' olarak.

haşib
yoğun, kalın. * tam düzelmemiş olan kılıç. * süslü, zinetli.

haşibe
tabiat, mizaç, huy.

haşif
keskin kılıç. * damdan aşağı asılmış olan karpuz.

haşife
adâvet, düşmanlık, kin.

haşiîn
huşu' içinde olanlar.

haşim
haşmetli, gösterişli, muhteşem.

haşime
kemiği kırılmış olan baş yarığı.

haşimî
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) kabilesinden, o'nun sülâlesinden gelen. * bir tarikat şubesinde olan.

hâşimî
peygamberimizin sülâlesinden.

haşin
kırıcı, kalb kırıcı. sert, katı.

haşîn
kırıcı, katı.

haşin
sert, katı ve kalb kırıcı olanlar.

hâşir
haşreden, toplayan. cem'eden. * hz. peygamber'in (a.s.m.) bir ismi. haşir meydanında bütün insanlar mübarek izlerinde haşr olup toplanacaklarından delâil-i hayrat'ta bu isimle mezkurdur. (bak: haşr)

haşir
ölümden sonra dirilip toplanma.

hâşir
toplayan, haşreden.

haşir
öldükten sonra âhirette tekrar dirilmenin inkâr edilmesi fikri

haşirdeki
haşir meydanındaki amelleri tartan terazi; insanın öldükten sonra âhirette diriltilerek allah'ın huzurunda toplanmasının ardından günah ve sevapların tartılacağı ilâhî terazi (bk. -ş-r; v-z-n)

haşiv
fazladan söz, haşiv.

haşiye
sahife kenarına veya altına yazılan izah. bir kitabın izah ve şerhini yapan yazı. kenar, pervaz.

hâşiye
sayfanın altındaki açıklama yazısı.

hâşiye
bir yazının kenarına eklenen not veya açıklamalar. hâşiyeler, derkenarlar. * maiyet adamları.

haşiyy
kuru, yâbis.

haşiyye
içi dolmuş döşek. * nihalî adı verilen sofra altı.

haşiş
"esrar adı verilen ""hint keneviri""nin yaprağı. * kuru ot."

haşiş
kuru otlar.

haşişe
ot.

haşl
herşeyin âdisi, bayağısı.

haşm
incitmek. * gadaplandırmak, hiddetlendirmek.

haşmet
"(hışmet) kendisine tabi olanlardan dolayı, ""haşem"" den olan, büyüklük ve heybet. tantana-i azamet. hürmetten gelen çekinme. * hiddet, kızgınlık. * alçak gönüllülük."

haşmet
büyüklük, ihtişam, görkem.

haşmetkârâne
haşmetlice.

haşmetli
(haşmetlü) tar: haşmet sâhibi mânâsına gelir ve ecnebi hükümdarlarına verilen bir ünvandır.

haşmetmeab
haşmetli, haşmet sahibi mânâlarına gelir ve eskiden padişahlara karşı hürmet bildirmek için kullanılırdı.

haşmetnümâ
haşmet gösteren.

haşna'
saliha kadın.

haşr
"(haşir) toplanmak, bir yere birikmek. * toplama, cem'etmek. * kıyametten sonra bütün insanların bir yere toplanmaları. allahın, ölüleri diriltip mahşere çıkarması. kıyamet. * bir tohumun içinden büyük ağaçlar çıktığı gibi, her bir insanın acb-üz zeneb denilen bir nevi çekirdeğinden diriltilerek bütün insanların haşir meydanında toplanmaları. (bak: acb-üz zeneb)(surenin başında, küffar, haşri inkâr ettiklerinden kur'ân onları haşrin kabulüne mecbur etmek için şöylece bast-ı mukaddemât eder; der: ""ayâ, üstünüzdeki semâya bakmıyor musunuz ki: biz ne keyfiyyette, ne kadar muntazam, muhteşem bir surette bina etmişiz. hem görmüyor musunuz ki; nasıl yıldızlarla, ay ve güneş ile tezyin etmişiz, hiç bir kusur ve noksaniyet bırakmamışız. hem görmüyor musunuz ki; zemini size ne keyfiyyette sermişiz, ne kadar hikmetle tefriş etmişiz. o yerde dağları tesbit etmişiz, denizin istilâsından muhafaza etmişiz. hem görmüyor musunuz o yerde ne kadar güzel, rengâ-renk her bir cinsten çift hadrevâtı, nebâtâtı halkettik. yerin her tarafını o güzellerle güzelleştirdik. hem görmüyor musunuz, ne keyfiyyette sema cânibinden bereketli bir suyu gönderiyoruz. o su ile bağ ve bostanları, hububatı, yüksek leziz meyveli hurma gibi ağaçları halkedip ibâdıma rızkı onunla gönderiyorum, yetiştiriyorum. hem görmüyor musunuz, o su ile, ölmüş memleketi ihya ediyorum. binler dünyevî haşirleri icad ediyorum. nasıl bu nebâtatı, kudretimle bu ölmüş memleketten çıkarıyorum; sizin haşirdeki hurucunuz da böyledir. kıyamette arz ölüp, siz sağ olarak çıkacaksınız."" işte şu âyetin isbat-ı haşirde gösterdiği cezalet-i beyaniye-ki, binden birisine ancak işaret edebildik - nerede, insanların bir dâva için serdettikleri kelimat nerede? s.) (bak: hudus)"

haşr
ölümden sonra dirilip toplanma.

haşr suresi
kur'an-ı kerim'in 59. suresi olup medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

haşr u neşr
toplanıp dağılmak, yayılmak.

haşrece
ölüm anında can çekişmekte olan bir kimsenin çıkardığı hırıltı.

haşrem
kireç taşı. * alçak dağ. * arı.

haşrî
haşre âit. öldükten sonraki dirilişe ve toplanmaya dair.

haşr-i a'zam
kıyamet koptuktan sonraki en büyük haşir, içtimâ.

haşr-i cismanî
"cisimle, cesedle dirilme. bedenlerin ve vücudların haşri. (sual: kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, kararsız, elemli cismaniyetin ebediyetle ve cennetle ne alâkası var? madem, ruhun âli lezaizi vardır; ona kâfidir. lezaiz-i cismaniyye için bir haşr-ı cismanî neden icabediyor?elcevab: çünki: nasıl, toprak; suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, karanlıklıdır... fakat, masnuat-ı ilâhiyyenin bütün envaına menşe' ve medar olduğundan bütün anâsır-ı sairenin mânen fevkine çıktığı gibi.. hem kesafetli olan nefs-i insaniyye: sırr-ı câmiiyyet itibariyle, tezekki etmek şartiyle bütün letâif-i insaniyyenin fevkine çıktığı gibi.. öyle de, cismaniyyet en câmi', en muhit, en zengin bir âyine-i tecelliyat-ı esmâ-i ilâhiyyedir. bütün hazâin-i rahmetin müddeharatını tartacak ve mizana çekecek âletler, cismaniyettedir. meselâ: dildeki kuvve-i zâika, rızk zevkinde envâ-i mat'umat adedince mizanlara menşe' olmasaydı; herbirini ayrı ayrı hissedip tanımazdı, tadıp tartamazdı. hem, ekser esmâ-i ilâhiyyenin tecelliyatını hissedip bilmek, zevkedip tanımak cihazatı, yine cismaniyettedir. hem, gayet mütenevvi ve nihayet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedecek istidatlar, yine cismaniyettedir. madem şu kainatın sânii, şu kâinatta bütün hazâin-i rahmetini tanıttırmak ve bütün tecelliyat-ı esmâsını bildirmek ve bütün enva-ı ihsânatını tattırmak istediğini; kâinatın gidişatından ve insanın câmiiyyetinden, onbirinci söz'de isbat edildiği gibi kat'i anlaşılıyor. elbette şu seyl-i kâinatın bir havz-ı ekberi ve bu kâinat tezgâhının işlediği mahsulâtın bir meşher-ı a'zamı ve şu mezraa-i dünyanın bir mahzen-i ebedisi olan dar-ı saadet, şu kâinata bir derece benziyecektir. hem cismanî, hem ruhanî bütün esasatını muhafaza edecektir. ve o sâni-i hakîm ve o âdil-i rahim; elbette cismanî âletlerin vezaifine ücret olarak ve hidematına mükâfat olarak ve ibadat-ı mahsusalarına sevab olarak, onlara lâyık lezaizi verecektir. yoksa hikmet ve adalet ve rahmetine zıt bir hâlet olur ki, hiç bir cihetle onun cemal-i rahmetine ve kemal-i adaletine uygun değildir; kabil-i tevfik olamaz. s.)"

haşr-i emvât
ölenlerin dirilerek bir araya toplanmaları.

haşrin
insanların öldükten sonra tekrar diriltilip allah'ın huzurunda toplanmasının hem beden, hem de ruh itibariyle olması

haşruneşr
dirilip toplanma ve yayılma.

haşur
her malın değerini bilip aldanmayan tâcir.

haşuş
abdesthane, helâ, tuvalet.

haşv
hurmanın kötüsü.

haşv
fazladan söz, haşiv.

haşvî
mânâsız sözler söyleyen, saçma sapan konuşan. * haşve benziyen.

haşv-i kabih
edb: söze çirkinlik veren kelime fazlalığı.

haşv-i melih
söz arasında ikinci bir kelime veya cümle ile ikinci derecede bir mâna ifade etmek.

haşv-i müfsid
edb: ibarede yalnız kalabalık etmekle kalmayıp mânâyı da anlaşılmaz hale getiren söz.

haşviyyat
söz arasında, lüzumsuz, fazladan olan sözler.

haşyet
korku ve dehşet.

haşyet
sevgiyle karışık korku.

haşyeten
ürkerek, korku ile.

haşyeten lillah
Allah için korku.

haşyetullah
Allah korkusu.

haşır
toplayan, cem'eden, haşreden.

haşş
kat'etmek, kesmek. * toplamak, cem'etmek. * davara ot vermek. * ateş yakmak.

haşşab
ağaçtan anlayan. * ağaç satan.

haşşak
bir nehir ismi.

haşşaş
esrar, eroin gibi uyuşturucu maddeler kullanan. esrarcı, esrar içen.

heb
(vehb. den) bağışla, lutfet (mânasına emir, duâ)

heba
ince toz. * boş. beyhude. nâfile. faydasız. israf. ziyan. * aklı az olan.

hebâ
boşa gitme.

hebâen
boşu boşuna

hebaen mensura
boşuna olarak. faydasız yere dağılmış.

hebâenmensûrâ
boşuboşuna.

hebal
avcı, sayyad.

hebât
doğum vaktinin sonunda doğmuş deve yavrusu. * devenin boynunu uzatarak yürümesi.

hebb
uykudan uyanmak. * gâib olmak.

hebbar
çok fazla kılı olan sırtlan veya maymun.

hebbe
vak'a. * zamandan bir asır.

hebbihî
sallana sallana yürüyen kişi.

hebbur
ufak inci.

hebc
vurmak. * ağırlık.

hebec
devenin memesinde olan verem.

hebenka
ayak parmaklarını dikip ökçesi üzerine oturmak.

hebenneka
ahmaklığı ile tanınmış bir adam.

heberât
et parçası.

hebeta
çukur yer.

hebh
sallanmak.

hebhab
serap.

hebhebe
dâvet.

hebhebî
çoban. * hizmete koşan yiğit.

hebîb
rüzgâr, yel.

hebid
hanzal otu tohumu.

hebiha
yürürken sallanan kadın.

hebir
çukur yer.

hebit
zayıf, ince deve.

hebl
ölüm, mevt. * taaccüb makamında kullanılır.

heb-lenâ
bize lutfet. bize ihsan et, bağışla.

hebr
çukur yer. * kesmek. * iki dağ arasında olan düz yer. * etli, semiz olmak.

hebra
şişman kadın.

hebrakî
demirci. * yabani öküz.

hebre
et parçası.

hebreme
obur. yemeğe düşkün. * geveze.

hebs
hareket.

hebt
birbiri ardınca vurmak.

hebul
yavrusu kalmayan deve.

hebut
iniş yer.

hebv
ateşin sönmesi.

hebve
toz. * tozlu yol.

heby
küçük câriye.

hebye
küçük câriye.

hebz
sür'at yapmak, hız yapmak.

hebş
cem'etmek, toplamak. * kazanmak, kesbetmek.

heca
(hece) dilin ve ağzın bir hareketi ile çıkan bir veya birkaç harf. harflerin sesi. harflerin seslendirilmesi. * elif-bâ sırasına göre dizili harfler. bir sözü harfleri ile söylemek. * şekil. kıyâfet. * yemek. * sükut etmek, susmak.

hecâ
ses artıran harfler, harflerin dizilişi.

hecâcât
kurbağa.

hecace
kurbağa.

hecagû
f. nazım veya nesir yoluyla birinin aleyhinde bulunan. birini zemmeden, bir kimseyi hicveden.

hecâî
heca ile ilgili.

hecaî
alfabe harfleri

heccav
çok hicveden. hiciv söyleyen. (bak: hicv)

heccâv
hicveden, yeren.

hece
(hecâ) bir defada söylenebilen, bir veya birkaç harfden meydana gelen sözcük. * harfleri birer birer söyleyerek okuma.

hece vezni
"türklerin eskiden kullandıkları nazım âhengi ölçüsüdür ki, buna ""parmak hesabı"" da denir. parmak hesabı, türk edebiyatının başlangıcından xı. yy. a, yani türklerin aruz veznini öğrenmelerine kadar türk nazmının yegâne âhengi idi. aruz vezni kabul edilmekle beraber, hece vezni terkedilmeyerek yine halk edebiyatında kullanılagelmiştir. hece vezninin 3 den 16 ya kadar muhtelif heceli ölçüleri vardır. en çok kullanılanları 7, 8, 11 ve 14 lü hecelerdir."

hecef
yaşlı devekuşu. * ağır ve boş kimse.

hecemat
hamleler, taarruzlar, hücumlar.

hecenna'
uzun ve şişman gövdeli kimse. * başı dazlak, yaşlı kimse. * başı dazlak olan devekuşu.

heces
gönüle düşen hatıralar.

hechece
çağırmak.

heci'
yer yarığı. * derin dere.

hecil
iki dağ arasındaki çukurca kısım. vâdi.

hecime
tulukta biriktirilip ekşitildikten sonra içilen ve köremez denilen süt. * yoğurt.

hecin
pek hızlı yürüyen bir cins deve. * arap atı ile diğer cins attan doğmuş melez at.

hecir
yaz mevsiminde öğle vaktindeki sıcaklık. * otun kuruması. * büyük havuz.

hecl
iki dağ arasındaki çukur ve düz yer. * atmak.

hecl
uçurumlar, derinlikler, yarlar, çukurlar.

hecl
uçurumlar, çukurlar, derinlikler, yaralar.

hecm
hamle etmek. saldırmak. * büyük kadeh.

hecme
şiddet, sertlik.

hecmec
koç.

hecmet-üş-şitâ
kışın şiddeti. soğuğun sertliği.

hecr
ayrılık, firak. * tıb: sayıklamak. hezeyan. (bak: hicr) * çok sıcak günlerde öğle vakti.

hecr-i cemil
kalben ve fikren onlardan uzak durup fiillerinde onlara uymamakla beraber, kötülüklerine karşılık vermeğe kalkışmayıp müsamaha, idare ve güzel ahlâk ile hüsn-i muhalefet etmek. (e.t.)

hecs
gönüle düşen hâtıralar.

hecv
(hicv) medh ü senânın zıddı. kötüleme. birisi hakkında kötülemek için söylenen söz veya manzume. (bak: heccâv)

heda
sakin olmak.

hedad
yemen'de bir kabile.

hedahîd
hüdhüdler, çavuş kuşları, ibibikler.

hedaya
hediyeler. lütuf ve ihsanlar. bağışlar.

hedâyâ
hediyeler.

hedb
meyve toplamak. * davar sağmak.

hedbe
ufak tesbih böceği.

hedcan
yavaş yürüyüş.

hedd
binayı gürültüyle yıkıp göçürmek. çok ihtiyarlayıp düşkün hâle gelmek. * zayıf ve korkak.

heddam
çok keskin kılıç.

hedde
duvarın yıkılmasından çıkan gürültü.

hedeb
ensiz, uzun ve ince yaprak. * servi yaprağı.

hedef
nişan noktası. * emel. varılmak istenen gaye. * yüksek, bülend. * iri vücudlu adam. * bir işe yaramayan, tembel ve uykucu olan. (l.r.)

hedef
gaye, nişan tahtası.

hedef
hedefler, nişan alınan yerler. * yüksek yerler. * meramlar, talebler, arzular, istekler, gayeler, maksadlar, kasıtlar.

hedef-i âmâl
gaye-i hayâl. ulaşmak istenilen hedef.

hedel
devenin dudağının sarkık olması. * bir şeyi aşağı indirmek.

hedem
binadan yıkılan taş ve kerpiç.

heder
boşa gitme. yok yere faydasız giden. * ölüme giden.

heder
boşa gitme.

heder
boş yere faydasız olarak kullanmak

hedhed
suâl etmek, sormak. * ötmek. * çocuk sallamak.

hedhede
bağırma, ötme. * devenin bağırması, kuşun ötmesi.

hedî
mürşid. * boyun.

hedîl
erkek güvercin. güvercin sesi.

hedîr
güvercin kuşlarının ötmesi. * aygırın kişnemesi.

hediye
parasız verilen, bağışlanan şey. armağan.

hediye
armağan.

hediye
hediyeler. lütuf ve ihsanlar. bağışlar.

hediye
atiyyeler, hediyeler.

hediye-i dendân
diş kirası.

hediyeten
armağan olarak, hediye olarak.

hediyy
atiyyeler, hediyeler.

hedk
kırmak.

hedlak
dudakları sarkık olan.

hedm
yıkmak, harab etmek. parçalamak, mahvetmek. * birisine vurup belini kırmak. (râgibâ, düşmanın aldanma tevazularına.seyl, divârın ayağın öperek hedmeyler.)(râgıp paşa)

hedm
eski elbiseler.

hedm
yıkmak.

hedmelât
ağacı çok olan kumlu yer.

hedmele
ağacı çok olan kumlu yer.

hedn
vakar, ciddiyet.

hedne
sükun, sessizlik, durgunluk.

hedr
galeyan etmek. * ot büyümek. * güvercin ötmek.

heds
sürmek. * reddetmek. * haykırıp bağırmak.

heduc
eserken gümleyen rüzgâr.

hedy
cenab-ı hakk'ın rızası için veya ihramda iken yapılması yasak olan herhangi bir fiili işlemekten dolayı kusurunu affettirmek ricasiyle, keffaret olarak harem-i şerif'e götürülen veya kendisi veya parası gönderilen kurban.

hefaf
hafif berrak nesne.

hefafe
parlamak.

hefevat
(hefve. c) yanlışlıklar, yanılmalar. * ayak kayması. sürçmeler, kaymalar.

hefevât
sürçme, ayak kayması. * mc: hata, yanılma. zelle.

heffat
ahmak.

hefhaf
yeynicek, hafif mizaçlı kimse.

hefhefe
ince belli olmak.

hefîf
sür'atli seyir.

heft
f. yedi sayısı.

heftâd
f. yetmiş. 70

heft-ahter
f. yedi gezegen. yedi seyyâre.

heftan
zırhın altına giyilen pamuklu elbise. * üstten giyilen kürk biçiminde süslü elbise. kaftan. (eskiden ekseriyetle taltif için, büyük kimseler tarafından liyâkat sahiplerine giydirilir veya üstlerine atılırdı.)

heft-asman
yedi kat gök.

heft-dane
aşure adı verilen bir cins tatlıyı yapmakta kullanılan yedi çeşit tahıl.

heft-derya
yedi deniz. pasifik okyanusu, atlas okyanusu, karadeniz, akdeniz, taberiye, aral ve hazer.

hefte
yedi günlük müddet olan hafta.

heft-elvan
yedi renk. * türlü yemeği.

heft-endam
vücudumuzda yedi organ.

heft-gâne
f. yedi türlü olan. yedi tane.

heft-hun
f. cehennemin yedi tabakası.

heft-kalem
yedi çeşit yazı. tâlik, sülüs, tevki, muhfak, reyhanî, rik'a ve nesih.

heft-kâr
f. yedi türlü iplikle dokunmuş kumaş.

heft-merd
f. yedi büyükler. (kutub, gavs, ebdâl, ahyâr, evtâd, nücebâ, nukabâ)

heft-reng
f. yedi renk.

heftüm
f. yedinci.

hefv
açlık.

hefvan
yanılma, yanlışlık. * süratle gitme, hızla gitme. * ayak kayıp sürçme.

hefve
sürçme, ayak kayması. * mc: hata, yanılma. zelle.

hegemonya
yun. kuvvetle ve kıymetli vasıflarla olan üstünlük. * bir devletin başka bir devlet üzerindeki siyasi üstünlüğü ve baskısı.

hegemonya
üstünlük ve baskı.

hehca'
kerim, cömert kimse.

he'he'
deveyi yulafa çağırmak. * gülegen adam.

he'hee
deveyi yulafına çağırıp hey hey demek.

hejdeh
f. onsekiz sayısı.

hek'a
menazil-i kamer'den bir yıldız. * atın göğsü üstündeki dâire.

hekheka
az birşey verme. * şiddetli seyir.

hekim
hikmetle muttasıf olan ve mevcudatın hakikatına vâkıf olan. hikmet mütehasssı. ilm-i hikmette mütebahhir ve mütehassıs olan. iş ve emirleri hikmetli ve yanlışsız olan. * tabib, doktor.

hekîm
doktor, hikmet sahibi.

hekir
taaccüp eden, şaşıran.

hekk
şiddetli yağmur. * kılıçla vurmak.

hekm
halka şerle taarruz etmek.

hekr
taaccüp etmek, şaşırmak.

hektar
fr. yüz ar değerinde ölçü birimi.

hektometre
fr. yüz metrelik uzunluk ölçü birimi.

hekur
uzun, tavil.

hel
"arapçada soru cümlesinin başına gelen bir harf olup; em bel kad edatları yerinde ve ceza mânasına emri ve bazan isbat, bazan da nehiy için kullanılır."

hel
daha yok mu?

hel' (hil')
oğlak. (müe: hel'a)

hel min mezid
daha yok mu? daha olmayacak mı? mânâlarında kullanılır.

hela'
korku. * feryad. * hırs.

helahil
tesiri pek kuvvetli ve öldürücü zehir. panzehiri olmayan ağu.

helâhil
hallacın bezi iyi dokuması. * seyrek kalbur.

helâhil
öldürücü zehir.

helahil-riz
f. öldürücü zehir saçan.

helak
yıkılma, bitme, mahvolma. * harislik ve pek düşkünlük. * azab. korku, havf. * fakr.

helâk
mahvolma, yıkılma.

helaket
yıkılma. mahvolma. felâket.

helâket
helâk olma, yıkılma.

helal
Allah'ın müsaade ettiği şey. haram olmayan. dinî bakımdan kullanılmasında, yenilip içilmesinde, dinlenmesi veya bakılmasında yahut dokunulmasında nehiy olmayan. * ihramdan çıkan hacı.

helâl
dinin izin verdiği şey.

helalî
bürüncük ve pamuk karışımından yapılan bir cins yeli bez. * yaldızlı bakırdan vaya tahtadan mahfazası olan eski sistem saat. * helâl ile alâkalı olan.

helallı
zevce, karı, menkuha. nikâhlı kadın.

helal-zade
helâl doğmuş, meşru ve nikâhlı ana-babadan dünyaya gelmiş çocuk. * iyi adam, fenalık yapmaktan çekinen. sâlih, afif, nâmuskâr.

helc
itimat etmeyecek söz söylemek.

he'le
ay ağılı, dâire-i kamer.

helecan
titreme. kalb çarpıntısı. heyecan.

helek
iki dağın arası.

heleke
helâk. * düşen.

helel
örümcek ağı. * korku. * yağmur evveli.

helesaya çıkmak
eskiden ramazanlarda iftardan sonra para toplamak için çocuklar tarafından teşkil edilen çalgılı heyetlere katılanlar tarafından nakarat makamında söylenen bir tabirdir. dilenciliğin kibarcalarından sayılır.

helezon
saat zenbereği gibi gittikçe daralan daire şekli. sümüklü böcek kabuğu şeklinde olan.

helezon
gittikçe daralan iç içe daireler.

helezonî
helezon şeklinde olan. sümüklü böcek kabuğu şeklinde olan, gittikçe darlaşır daire biçiminde olan.

helhel
seyrek, ince, dakik şey. * öldürücü zehir.

helhele
okuyucunun tesirli nağmeyi tekrar etmesi. * unu seyrek elekten elemek. * teenni ile encamını beklemek. * bir şeye pek yaklaşıp çatmak.

helîce
saçaklı seccade.

helikopter
fr. pervanesi tepesinde bulunan ve olduğu yerde durabilen, dikine kalkış ve iniş yapabilen bir uçak.

helîle
tıb: tohumları tıbda müshil olarak kullanılan bir bitki.

helîme
buğday ve pirinç gibi bazı hububatın kaynamasıyla hâsıl olan koyu ve yapışkanlı su.

helkam
yaşlı kadın, acuze.

helkes
alçak adam.

hellab
yağmurlu soğuk rüzgâr.

hellâbe
yağmurlu soğuk rüzgâr.

helle
azıcık sesi yükseltmek.

hellüm
beri gel (mânasına gelir.)

helminmezîd
daha yok mu?

hels
çok hayır. * gizlemek, saklamak.

helsas
cemaat, topluluk.

heltat
cemaat, topluluk.

heltî
bir ot cinsi.

helu'
sabrı az, hırsı çok olan. sabırsız olup her halini halka şikâyet eden insan.

heluk
helâk olucu, helâk olan. * fâcire kadın. kötü hayata alışmış kadın.

helva'
hızlı yürüyüşlü davar.

helva sohbetleri
eskiden kış mevsiminin başlıca eğlencelerinden biriydi. bu eğlenceler, her sınıf halk arasında rağbetteydi. devlet erkânı, vükelâ, zengin konak sahibleri ve orta halli halk kendi imkânları ölçüsünde helva sohbetleri düzenler, eş ve ahbabına ziyafetler verirdi. vükelânın düzenlediği sohbetler tantanalı ve hayli masraflı olurdu. bu sohbetlere zamanın şairleri, edebiyatçıları, nükte ve sohbetleriyle meşhur olmuş kişiler, sazende ve hanendeler davet edilirdi. kışın en soğuk kırk günü olan erbain'i sağ ve sağlıklı olarak geçirenler kurbanlar keser ve helva sohbetleri bundan sonra düzenlenirdi. sohbetin en renkli eğlencesi keten helvası yapımıydı. (o.t.d.s.)

helva-ger
f. helvacı.

helva-hane
f. içinde helva pişirilen genişçe ve derinliği az tencere. * tar: saray için her türlü tatlı yiyeceklerin yapılmasına yarayan saray mutfağının bir bölümü.

helvayî
helva satan. helvacı.

helyostat
yansıyan güneş ışınlarını, belli bir doğrultuya yöneltmeğe ve bu doğrultuda tutmaya yarayan bir ayna ile bir ayar sisteminden meydana gelen tertibat.

helyoterapi
fr. güneşle tedavi.

helümm
"""tez getir"" mânasına gelir."

helümme cerra
"(helümme cerren) ""var kıyas eyle... çek beri getir."" gibi kinâye için söylenen bir tabirdir."

helümmecerrâ
çek beri getir, var kıyas eyle!

hem
f. birlikte, beraber olmak mânasını ifade eder.

hem
gaile, müşkül iş. * tasa, gam, keder, hüzün.

hem
aynı, birlikte.

hem suçlu hem güçlü
suçlu olduğu hâlde suçunu bilmez ve suçsuz olduğunu iddia eder kimse hakkında kullanılan bir tâbirdir.

hem-aheng
f. uygun, münasib, denk.

hemahim
üzüntüler, kederler, dertler, tasalar.

hemal
f. şerik, ortak, eş, benzer, nazir.

hemaluş
kara balçık.

heman
f. derhâl, hemen, acele olarak, çarçabuk, o anda.

heman
ince zayıf süngü. * huysuz ve kötü insan.

hemana
f. sanki, güya. * aynen, tıpkı, tamamen.

hem-an-dem
f. hemen, derakab, derhal, o anda, çarçabuk.

hemanend
f. benzer, gibi.

hem-an-gâh
f. hemen, o anda.

hem-aramiş
f. birlikte dinlenen, beraber istirahat eden.

hemare
her zaman, her an, dâima.

hem-asıl
f. aynı asıldan.

hem-asır
aynı asırda olan. bir asırda beraber olanlar.

hem-aver
f. efendileri aynı olan köleler. * arkadaş, refik.

hem-averd
f. savaşan iki kişiden herbiri.

hem-aviz
f. harpte karşılaşan iki kişiden biri.

hem-ayar
f. eşit, denk, müsavi.

hemazî
sür'at, hız.

hem-aşiyan
f. bir yerde beraber bulunan, bir yuvada birlikte olan.

hem-bar
f. aynı yükü yüklenmiş olan, aynı yükü taşıyan.

hem-ber
f. beraber olan, birlikte oturan.

hem-bu
f. kokusu bir, aynı kokuda. * mc: âdet ve tarzları aynı.

hem-ca
f. aynı yerde oturan. hemşehri.

hem-cay
f. aynı yerde oturan. hemşehri.

hem-cenah
f. denk, eşit, müsâvi.

hem-cenb
f. akran.

hem-cins
aynı cinsten olan.

hemcins
aynı cinsten.

hem-civar
aynı yerde oturan, komşu.

hem-daman
f. bacanak.

hemde
ölümle haşir arası.

hem-dem
f. canciğer arkadaş.

hem-derd
f. dert yoldaşı, dert arkadaşı. aynı dert ve kedere düçar olanların beheri.

hem-dest
f. birlikte çalışan, müttefik, arkadaş. * ortak, şerik.

hemdest
el ele, birlikte.

hemdestân
f. birlikte çalışan, müttefik, arkadaş. * ortak, şerik.

hem-destî
f. berâberlik, birlik. * ortaklık, şeriklik.

hem-dest-i vifak
bir fikir ve mes'elede anlaşarak elele vermek, hep birden aynı sözü söylemek.

hem-dih
f. köyleri aynı olan. aynı köyden olan.

hem-dil
f. fikirleri, düşünceleri aynı olanların her biri. bir maksad ve istekte bulunanları beheri.

hem-duş
f. omuz omuza gelen, eşit olan, müsavi olan.

heme
f. cümle. hep. bütün.

heme
herşey ondandır

heme ez ost
herşey ondandır.

heme ost
hepsi odur.

hemec
kıymetsiz, değersiz. * şaşkın. * övez (denen at sineği).

hemec
at sineği.

hemece
zayıf koyun.

hemeezost
hepsi ondandır.

hemegan
f. cümlesi, tamamı, bütünü, hepsi.

hemel
çobanı olmayan deve.

hemelân
gözden yaş akmak.

hemeost
hepsi odur.

hemercel
yorga at.

hemeyan
akmak, seyelân etmek.

hemezat
kuruntular, vesveseler, şüpheler, tereddütler.

hemeze
vesvese. şeytanın desisesi. kuruntu.

hemeze
kuruntular, vesveseler, şüpheler, tereddütler.

hem-fikr
f. aynı düşüncede ve aynı fikirde olan. kafadar.

hem-firaş
f. zevce. karı.

hemgâme-i azab
azab zamanı.

hemger
f. çulha dokuyucu.

hem-ginan
f. bütün insanlar, bütün nev'-i beşer.

hem-guşe
f. komşu.

hem-hah
f. arzu ve talebleri aynı olan, aynı istekleri olan.

hem-hal
f. aynı halde olan. ikisi beraber.

hem-hane
f. bir evde oturanların beheri. arkadaş, refik.

hemheme
rüzgârın esmesi ile ağaç yapraklarından çıkan sesler. * aslan bağırması. * deve sesi.

hemheme
rüzgârın tesiriyle çıkan yaprak sesi.

hemheme
üzüntüler, kederler, dertler, tasalar.

hem-hudud
f. hudutları bir olan, sınırları birbirine bitişik olan memleket veya arazi.

hem-huy
f. bir ahlâk ve tabiatda bulunan. huyları bir olan.

hemî
f. tıpkı bu, bu bile.

hemî'
ölüm, mevt.

hemicek
şehre köyden yeni gelip bir şey bilmez şaşkın ve kaba adam.

hemîm
ağır ağır gitmek. * otun tazeliğinden dolayı parlaması.

hemîme
yumuşak rüzgâr. * ufak taneli yağmur.

hemîsa'
kuvvetli adam.

hemîşe
f. dâima. her zaman.

hemk
bir kimseyi bir işle meşgul etme. birini bir işe daldırma. * inat etmek. * sa'y etmek, çalışmak. * cür'et etmek.

hem-kadd
f. boyları birbirine eşit olan, uzunlukları aynı olan.

hem-kâr
f. aynı işi yapan, aynı işte olan.

hem-kitab
f. aynı dersi gören, talebe, öğrenci. * aynı dinde olan, din kardeşi.

hem-kün
f. aynı cins işte çalışan, işleri ve meslekleri aynı olan. meslekdâş.

hem-kıran
f. aynı yaşta olan, yaşıt. * kuvvette müsavi olan.

hem-kıymet
f. aynı kıymette olan, kıymetleri eşit olan.

heml
gözden yaş akmak.

hemla'
seri. * kurt (canavar.)

hemlece
atın yorga olması.

hemm
gam, keder, tasa, hüzün.

hemm
gaile, müşkül iş. * tasa, gam, keder, hüzün.

hemmame
zehirli hayvan. akrep.

hemmas
yavuz arslan.

hem-matla'
güneş ve ay gibi gök cisimlerinin ufakta doğdukları yerin veya zamanların aynı oluşu. aynı meridyen üzerinde olup ay ve güneşi aynı saatlerde gören ülkeler.

hemmaz
koğucu.

hem-nam
f. isimleri aynı olan, adaş.

hem-neberd
f. savaş arkadaşı, muharebe arkadaşı. * rakib.

hem-nefes
f. arkadaş, musâhib.

hem-nesl
f. aynı sülâle ve soydan, aynı nesilden, soydaş.

hem-pa
f. ayakdaş. arkadaş. yoldaş.

hem-paye
f. bir pâye ve rütbede olanların beheri.

hempâyegân
f. bir pâye ve rütbede olanların beheri.

hemr
su dökmek. * göz yaşı akıtmak. * süt sağmak. * atâ etmek, hediye vermek.

hemrace
karıştırmak.

hem-rad
f. kahramanlık ve cömertlikte müsavi olan kimseler.

hem-rah
f. yol arkadaşı, yoldaş.

hem-râhân
f. yol arkadaşı, yoldaş.

hem-raz
f. sırdaş. en yakın arkadaş.

hem-reng
f. rengi bir olan, aynı renkte olan. * mc: huyları bir olan.

hem-rev
f. yol arkadaşı, beraber giden, yoldaş.

hem-riş
f. bacanak. iki kızkardeşle evlenen erkekler.

hems
gizli ses. çok gizli. sesi gizlemek. * ağzı açmadan lokma çiğnemek. * fütursuz olarak geceleyin yola gitmek. * peçe. * sıkmak. * kırmak.

hem-sabak
f. ders arkadaşı. aynı dersi okuyanların beheri.

hem-saz
f. uyan, uygun, muvafık, münâsib. * arkadaş, refik, arkadaşlık.

hemsen
gizli sesle. gizli ses. savt-ı hafi.

hem-seng
aynı ölçüde, aynı mizanda, bir tartıda.

hem-ser
f. arkadaş, karı kocadan her biri.

hem-sohbet
f. birbiriyle konuşan, sohbet eden, arkadaş.

hem-sufre
f. aynı sofraya oturan, sofra arkadaşı.

hem-sıfat
aynı vasıf ve nitelikte olan.

hemt
karıştırmak. değerini anlamadan almak.

hemta
f. eş denk. benzer.

hemtâ
eş, benzer.

hemu'
göz yaşı akmak.

hem-vare
f. her zaman, dâima.

hem-varî
f. düzlük, düzolma.

hemyan
f. kese, torba, çanta, dağarcık.

hemz
dürtme, kakma. * parmaklarla sıkma. * yere çalma, vurma. * ısırma, dişleme.

hem-zanu
f. diz dize oturup konuşan, yan yana oturan.

hemze
"( ) elif veya elif yerine kullanılan işaret. elif, vav, ya, he üzerine konulan ve ""e"" diye okutan işaret. * parmakla sıkma, dürtme, sıkıştırma."

hemze
elif harfi.

hem-zeban
aynı dili konuşan, lisanları aynı olan.

hem-zeman
f. aynı zamanda işleyen. * çağdaş, muâsır. aynı çağda yaşayan insan veya geçen hâdiselerin her biri.

hem-zen
f. beraber vuran. birlikte olan.

hemzend
f. beraber olanlar. beraber çalışanlar.

hem-çü
f. onun gibi.

hem-çünan
f. böylece.

hemş
ameli seri olan, hızlı, hareketleri çabuk olan.

hemşehri
f. aynı şehirden. aynı memleketli olan.

hemşehri
aynı şehirden.

hem-şerr
f. kötülükte beraber olan, kötülüğü birlikte yapan.

hem-şikem
f. ikiz çocuk.

hemşime
kuru odun. kurumağa yüz tutmuş ağaç. ağaçları kurumuş yer.

hemşire
f. aynı sütü emen kızkardeş. abla, bacı. * hastabakıcı kadın veya kız.

hemşîre
kız kardeş, bacı.

hemşire-zâde
f. kızkardeş çocuğu.

hen'a
devenin boynunun altına konan işaret. * menazil-i kamer'den bir menzil.

henabik
halka nasihat edip, dediğini kendi yapmayan kimse.

henâbir
eşek sıpası.

henae
yemeğin sindirilip hazmolması.

henazîr
hınzırlar, domuzlar.

henb
vehamet. * ağırlık.

henbele
topal sırtlanın yürümesi.

henber
kısa boylu kimse.

henberît
sırf yalan.

hencam
f. elinden iş gelmeyen, beceriksiz kimse.

hencar
f. kaide, kural, yol, usul.

hend
imsak etmek.

hendek
kale ve tarla gibi yerlerin etrafına kazılan geniş ve derin çukur. hendek.

hendek
kazılan uzun ve derin çukur.

hendelîn
sözü çok olan kimse.

hendeme
bir şeyi yerli yerince yapmak.

hendese
geo: şekil bilgisi. * mat: çizgi, yüzey ve hacim olarak bu üç şeklin özelliklerini ve ölçülerini inceleyen matematik kolu.

hendese
geometri, mühendislik.

hendesehane
f. eskiden mühendis mektebi, teknik üniversitesi. * bayındırlık ve belediye gibi dairelerin mühendislere mahsus şubesi.

hendesehane-i bahrî
"bahriye mektebinin ilk adıdır. abdülhamid zamanında miladi 1773 yılında cezayirli hasan paşa'nın teşebbüsüyle tersane içinde açılmıştır. okulun ilk baş muallimi, türk riyaziyecisi gelenbevi ismail efendi'dir.şimdiki ismiyle ""gemi inşa mühendisliği"" olan bahriye mektebi, 1795 senesinde daha muntazam ve mükemmel halde yeniden açılmıştır."

hendese-i mülkiye mektebi
osmanlı imparatorluğu devrinde mühendis yetiştirmek gayesiyle açılan mekteb. xıx. yy. sonlarına kadar memlekette belediye ve mimarî işlerde vazife alacak mühendis bulunmuyordu. nafia nezareti bu ihtiyacı nazar-ı itibara alarak bir mühendis mektebi kurulmasının lüzumlu olduğunu ileri sürünce, padişahın emriyle 1884 yılında mekteb açıldı. ve ilk mezunlarını1888 yılında verdi. 1909 tarihinde ise okulun adı, mühendislik mektebi olarak değiştirildi.

hendesevârî
geometrik.

hendesî
muntazam şekli ile alâkalı ve hendeseye dâir. geometrik şekle dâir. * geometri ile alâkalı ve müteallik.

hendesî
geometri ile ilgili.

henene
bir cins kirpi.

henf
sür'at yapmak, hız yapmak.

hengâm
f. zaman, devir, çağ,sıra, vakit, mevsim.

hengâm
an, sıra, zaman.

hengâme
f. seslerin birbirine karışmasından çıkan gürültü. kavga, gürültü. şamata.

hengâme
gürültü patırtı.

hengâme-gir
f. meddah, oyuncu. hikâye söyleyici, hokkabaz. * diş macunu, leke tozu gibi şeyler satan çığırtkanlar. * kavgacı, gürültücü.

hengâm-ı bahar
bahar mevsimi.

hengâm-ı sabavet
çocukluk zamanı.

hengâm-ı şebab
gençlik zamanı, delikanlılık çağı.

hengâm-ı şita
kış mevsimi.

henî
hazmı kolay olan, faydalı ve sıhhate uygun.

henîe
şiddetli emir.

henîen
sıhhat ve afiyet olsun.

henîen leküm
size âfiyet olsun, şifa olsun. helâl olsun. * tebrik ederiz.

henîenleküm
afiyet olsun, helâl olsun, tebrik ederim.

henîn
ağlamak.

heniyye
kolaylık, sühulet.

henk
darlık. güçlük zorluk.

henme
gizli ses.

henn
ağlamak. * ayıptan kinayedir.

henne
kişinin kendi karısı.

hent
bir nevi kirpi. * göz içinde olan yağ.

henüz
f. daha, yeni, şimdiye kadar, ancak.

hepten
bütünüyle, tamamıyla.

her
f. bütün, hep, tamamen.

her'
şiddet. * etin iyi pişmesi.

her dem
f. her zaman, her dakika. dâimâ.

her dem taze
parlaklık ve tazeliğini dâima muhafaza eden. * mc: daima genç görülen, gençliğe heveskâr.

her'a
küçük bir canavar. * erkeğiyle muhalata ettiğinde şevkinin şiddetinden hemen inzal eden kadın.

herab
kaçmak, firar etmek.

heras
dikenli ağaç.

herave
ağır, yoğun asâ (baston).

her-ayine
f. mutlaka, elbette. behemehal, zaruri, herhalde.

herâş
yırtmak. * çekişmek.

her-bar
f. her defa, her kere.

herc
f. karışıklık.

herc
karışıklıklar ve bozukluklar

herc ü merc
f. darmadağınık. karmakarışık. allak bullak.

her-ca
f. her yer.

hercaî
(hercâyî) her yerde bulunur, kendine mahsus belirli bir yeri bulunmayan. serseri, derbeder. * kararsız, sebatsız, vefasız, dönek, mütelevvin.

hercâî
yanar döner, gelgeç.

hercan
uzun ve kalın olan şey. * hayvanın yab yab yürümesi.

hercâyî menekşe
bir cins menekşe.

hercele
karışık yürümek.

hercümerc
karmakarışık.

herd
deve kuşunun dişisi. * yarmak. * kat'etmek, kesmek.

herdem
her zaman.

hereb
kaçma, firar. * şiddetli üzüntü, keder.

herec
sıcaklığın fazlalığından devenin gözünün kararması.

herek
asmaları, fidanları, fasulye gibi tırmanıcı nebatları bağlamak için yanlarına dikilen sırık, değnek.

herem
kocamak, yaşlanmak, ihtiyar olmak. * mısır'da firavunlar zamanından kalmış piramit şeklindeki mezarların beheri. * geo: mahrutî şekil, piramit.

herem
piramitler, ehramlar.

heremdîde
f. yaşlanmış, kocamış, ihtiyarlamış.

herf
acele. sür'at, hız hezeyan.

hergâh
f. her vakit, her an, her zaman.

hergele
binilmek ve yük taşımak için alıştırılmamış at, kısrak, beygir veya merkep sürüsü. * böyle bir sürüye dahil olan hayvan. * mc: terbiye ve görgüden büsbütün mahrum adam. * bir işe yaramaz işçi kalabalığı.

hergiz
f. aslâ, kat'iyyen. hiçbir suretle.

herhere
su çağıltısı. * koyunu çağırmak. * aktığında sesi ve çağıltısı işitilecek kadar çok olan su.

herhîr
bir nevi yılan.

heri'
acele, sür'at. * akıcı kan. * korkak kimse. * zayıf kimse.

herif
(hırfet. den) meslekdaş, san'at arkadaşı. teklifsiz dost. * herif, âdi insan.

herîf
âdi adam.

herifçioğlu
kızılan kimse hakkında zamir gibi kullanılan argo bir tabirdir.

herim
çok ihtiyarlamış ve kocamış kimse.

herime
dişi arslan.

herîr
köpek uluması. * köpek hırlaması.

herise
keşkek yemeği.

herît
ağzı büyük kişi. * ferciyle dübürü bir olan kadın.

herkele
incelik, nezafet, hoşluk, letâfet. * ince, zarif, lâtif, hoş.

herkül
yun. cesaretiyle meşhur olup, efsaneleşmiş bir yunanlının adı. (onlarda kuvvet sembolüdür)

herkül
gökyüzünün kuzey yönünde herkül ismi verilen bir yıldız kümesi

herkül burcu
gök küresi kuzey cihetinde isim verilen bir takım yıldız kümesi. (bak: büruc)(...hem şemse kendi mihveri üstünde cazibe denilen manevî ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir kadir-i zülcelal'in emriyle döndürüp, o seyyaratı o manevî iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratıyla saniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre herkül burcu tarafına veya şems-üş şümus cânibine sevk etmek, elbette ezel ve ebed sultanı olan zât-ı zülcelal'in kudretiyle ve emriyledir. s.)

herm
bir ot cinsi.

hermele
yolmak.

herna'
ufak bit.

herr
köpek uluması, köpek hırlaması.

herru
"""ne olursa olsun. ya batar ya çıkar."" mânâsındaki ""ya herrû ya merrû tâbirinde geçer."

hers
ufak kurt.

herseme
arslan, gazanfer, esed, haydar. * burun.

hert
dokunaklı söyleme, iğneleyici bir şekilde konuşma. * yırtma. * dürtme.

herus
eski elbise.

herv
dövme, sopalama. * pişirme. * afganistan'da bir şehrin adı.

hervele
yürüyüş. * koşma.

herya'
ağaç hışırtısı.

herz
yırtmak.

herze
f. boş söz. saçmasapan söz. boş lâkırdı.

herze
boş söz.

herze
herzeler, mânâsız ve boş sözler.

herzederay
f. mânâsız ve saçmasapan sözler konuşan.

herzegû
f. saçma sapan konuşan. lüzumsuz ve mânasız söz söyleyen.

herzegû
saçmasapan konuşan.

herzehayî
f. mânâsız konuşma, saçmasapan söyleme.

herzeka
çirkin gülmek.

herzekâr
f. saçma sapan konuşan, mânasız sözler söyleyen.

herzekârane
f. saçma sapan konuşarak. boş ve lüzumsuzca uydurmalarla, abuk sabukça.

herzekârâne
saçmasapan konuşarak.

herze-lay
herze söyleyen, saçmalayan.

herzevat
herzeler, mânâsız ve boş sözler.

herzevekil
f. kendine vazife olmayan şeylere karışan. fodul, boşboğaz. her şeye burnunu sokan.

herç
karışıklık, gürültü. nizamsızlık.

her-çend
f. her ne kadar. her ne zaman.

herçi
"her ne olursa olsun" anlamında bir deyim

herçi bad abad
f. her ne olursa olsun. ister istemez.

herçibâdâbâd
her ne olursa olsun.

herş
yırtmak. * çekişmek.

herşebe
yaşlı kuru kadın.

herşefe
bez veya aba parçası. (su az olduğu zamanda yerden onunla yağmur suyunu alıp bir kabın içine sıkarlar.) * çok yaşamış, ihtiyar, kuru kadın. * çok eski olan kova.

hesâbât
hesaplar.

hesabî
matematiksel rakamlar

hesar
arslan.

hesb
şeref. * kifayet.

heshese
karışıp görüşme.

hesis
gizli ses, gizli kelâm. * ezilmiş, ufalanmış nesne.

hesm
kaba yemek. bütün bütün yutmak. * kesmek. * toplamak, cem'etmek.

hesmele
gizli söz.

hesr
iki kat edip eğmek. * kırmak.

hess
sıkmak.

hestî
f. varlık. var olma. mevcudiyet.

hesur
arslan.

het'
dikkatle bakmak. acele etmek.

hetalan
akmak. * göz yaşı ve yağmur pespeşe gelmek.

hetalla'
uzun ve iri vücutlu erkek.

hetepete
kekeleme. konuşurken şaşırıp tereddüd etme.

heterojen
yun. kim: cinsi ayrı olan. türlü özellikteki taneciklerden yapılan maddelerdir.

hetf
bir şeyi gizlice hatırlatmak. seslenmek. fısıldamak.

hetît
birbiri ardınca tez tez gitmek.

hetk
yırtma yarma. perdeyi yırtmak. rezil olmak. rezil etmek.

hetk-i hicab-ı ismet
namus perdesini yırtma.

hetl
ulaştırmak. * (yağmur) çok yağmak.

hetl
yorgun deve. * yağmurun aralıksız olarak yağması. * sürekli olarak gözyaşı akmak.

hetlan
sürekli yağan hafif yağmur.

hetm
ön dişleri kökünden kırmak.

hetma'
dişsiz olup kurban edilemeyen hayvan.

hetme
çok kelâm, çok söz.

hetmele
gizli kelâm, gizli söz.

hetn
yağmur yağmak.

hetr
ağaçla vurmak.

hett
yırtmak. * ikiye büküp kırmak. * dökmek.

hettak
yırtıp parçalayan, paramparça eden.

hettal
dağ ismi.

hettan
hafif kimse.

hetul
çok miktar akmak.

hetıl
akıcı, akan.

hev'
kötü hırs.

heva
(hevâ) hava. dünyayı çeviren atmosfer. cevv. yer ile gök arası. * hafif yel. * bir binanın üzerine kat çıkma hakkı. * bir yerin hâli ve sıhhat bakımından durumu. * müzikte ezgili ses, sadâ.

hevâ
nefsin istekleri, kötü arzular, hava.

hevâ
nefsin hoşuna giden faydasız ve gelip geçici arzular, hisler (bk. h-v-y)

heva vü heves
zevk ve şehvetler. boş ve geçici şeyler.

hevaci'
geyik.

hevacir
günlerin en sıcak olan anları. * göçenler, göç yapanlar, hicret edenler. * (hücr. c.) hezeler, hezeyanlar, boş ve mânasız sözler.

hevacir
fuhş, hezeyan, kötü sözler.

hevacis
vesveseler, kuruntular. akla gelen kötü düşünceler.

hevâcis
merak, kalbe gelen endişe.

hevadar
f. hevalı. nefsine uymuş. küstah. * etrafı açık, havalı yer.

hevade
yavaşlık. * yumuşaklık. * kavmin içinde salah ve muvâfakata sebep olması mümkün olan kimse.

hevadî
rehberler, deliller, kılavuzlar. * hidayet edenler, istikametli ve selâmetli yolu gösterenler.

hevâdî
mürşid. * boyun.

hevadic
kadınların binip oturmaları için devenin üzerine konulan küçük mahfeler.

hevâdic
kadınların binmesi için devenin sırtına konulan ufak mahfel.

hevahah
f. sevilen, muhib, dost.

hevahat
ahmak adam.

hevahî
bâtıl nesne.

hevaî
f. ciddi şeylerle alâkasız. nefsine düşkün. nefsine ve şehvetine mağlub. hevâ ve hevese âit ve müteallik.

hevâî
uçarı, nefsine düşkün, sorumsuz.

heva-i nesim
f. güzel, lâtif, hoş hava. lâtif mânevi gıda. * hava (atmosfer.)

hevaiye
hava gibi hafif ve lâtif karakterde olan şeyler.

hevâiye
hava gibi olan lâtif şeyler.

hevakâr
f. günahlı işlere hevesli. hevâ ve hevesine bağlı.

hevamm
böcekler, haşereler. pire, tahta kurusu, bit, örümcek, yılan gibi, kışın gizlenip yazın meydana çıkan, insan ve hayvanın vücudundan beslenerek yaşayan, insana zararı dokunan (parazit yaşayan) küçük canlılır.

hevâmm
böcekler.

hevâmm
haşerât-ı muzırra, zararlı böcekler. * binek hayvanı.

hevan
hakaret, zillet, alçaklık, zelillik, aşağılık, horluk.

hevaperest
f. sadece gayr-ı meşru lezzet ve hevesinin peşinde. cenab-ı hakk'ı, dinin emirlerini unutmuş, nefsine şiddetle muhabbet eden. nefsine tapınır derecede haktan gafil.

hevâperest
yasak arzuları peşinde koşan.

hevâperestâne
yasak arzuların peşinde koşarcasına.

hevas
çok yiyen kişi.

hevatif
hâtifler. gayıptan işitilen sesler. * nidâ eden melekler.

hevâtif
seslenen görünmez cinler.

hevaya
zayıflık.

hevb
yol, tarik. * ateş alevi. * karışık sözlü kimse.

hevber
kırmızı gül.

hevc
uzun boylu ve akılsız olmak. * rüzgârın sert esmesi.

hevcele
hiçbir işaret ve alâmet olmayan ev veya sahrâ. * yürügen deve. * uzun boylu, ahmak erkek.

hevd
tevbe etmek.

hevda'
deve kuşunun erkeği.

hevde
bağırtlak kuşu.

hevdec
kadınların binmesi için devenin sırtına konulan ufak mahfel.

hevdec
kadınların binip oturmaları için devenin üzerine konulan küçük mahfeler.

hevek
ahmaklık.

heves
gelip geçici istek. nefsin hoşuna gitmek. devran edip gezmek. akıl ile olmayıp nefis ile olan istek.

heves
gelip geçici istek, arzu.

heves
dünyadaki lezzet ve zevkleri isteyen his ve arzular

hevesat
f. arzu ve nefsâni emeller. boş, bâtıl ve günahlı şeylere dâir olan istekler. hevesler.

hevesât
hevesler, geçici arzular, yasak istekler.

hevesât-ı nefsâniye
nefsin hevesleri, arzuları ve kötü istekleri.

hevesdar
f. hevesli.

hevesî
hevesle ilgili.

heveskâr
f. hevesli istekli, arzulu. meyli ve arzusu olan, heves eden.

heveskâr
hevesli.

heveskâr
istekliler, hevesliler.

heveskârân
istekliler, hevesliler.

heveskârâne
heves edercesine.

heveskârî
f. heveskârlık, heveslilik.

hevesnâk
f. hevesli, heves edici, istekli.

hevesnâk
hevesliler, heves edenler.

hevesnâkân
hevesliler, heves edenler.

hevesperver
f. hevesli, heveskâr.

hevesperverâne
hevesine düşkün bir biçimde.

heveş
(karın) göçük olmak.

hevheve
f. ağacın yapraklarının rüzgâr esmesi ile çıkardığı sesler.

hevheve
yaprakların sesleri.

hevl
korku. korku verici. * ürkmek. dehşet. yılgınlık. ihtilâl-ı dimağ (beyindeki bozukluk) sebebi ile bâzı hayâli suretler tevehhüm ederek ondan korkmak.

hevl
korkular. korkulacak hâller. fenalıklar.

hevl-âver
f. korkunç, korku getiren, korku veren.

hevl-engiz
f. korkunç korkulu.

hevl-nâk
f. korkulu, korkunç.

hevlul
hafif adam.

hevm
uyuklayıp başını her tarafa eğmek.

hevn
kolaylık, sühulet. * vakar. teenni. * sükunet. sekine. rıfk. * ufak şey. hor ve zelil olmak.

hevr
birisini itham etmek, töhmet. zan. takdir ve tahmin etmek. * binayı yıkmak, yıkılmak. * sulu, ağaçlı yer. * koyun sürüsü.

hevre
dövmek. * çok fazla yemek.

hevs
bir şeyi vurarak kırmak. * ifsad etmek. * dolaşmak. * davarı yavaşça ileri sürmek.

hevte
suya gidecek yol.

hevvât
derinliği genişliğinden çok olan çukur yer.

hevzeb
yaşlı deve.

hevzele
depretmek, hareket.

hevş
çok miktar.

hey'
gönül dönmek. * yaramaz gönüllü olmak. * korkak olmak.

hey'a
yere dökülen birşeyin akması. * korkutucu ses.

heyakil
heykeller.

heyâkil
heykeller, putlar.

heyâkil-i kadîme
eski heykeller.

heyam
hayranlık hâli. * çok yumuşak kum.

heyamola
"eskiden ramazanlarda para toplamak gayesiyle mahalle çocukları tarafından teşkil edilen bir nevi dilenci alaylarında söylenen bir tâbirdir. * eskiden gemiciler gemi demirini çekerken veyahut bir amele inşaatta ağır bir şey kaldırırken yahut da şahmerdanı yukarı çekerken kuvvetbirliğini sağlamak için hep bir ağızdan ""hayemola, yelesa, heyamo heyamo"" diye bağırırlardı."

hey'are
bir yerde karar etmeyen kadın.

hey'at
hey'etler. ayrı ayrı mânalar. kısımlar.

heyât
biçimler, görünüşler, topluluklar.

heyatile
hind taifesinden bir kavim.

heyâtıl
helva kazanı.

hey'atın feletâtı
birini taklit eden kimsenin taklitçiliğini gösterip ilân eden sürçmeleri, falsoları. kemalât-ı ruhiye veya mükemmelliğin iktizası olan umum ahvaldeki fıtrîlik ve müvazeneyi o seviyede olmayanın sun'î taklitteki gayr-ı fıtrîliği.

heyban
korkunç, korku getiren. * çok utangaç çekingen. * korkak. * çoban.

heybe
eşya koymaya mahsus iki taraflı küçük torba.

heybet
hürmetle beraber koruk hissini veren hal. sakınıp korkulacak hal. azamet.

heybet
hürmetle karışık korku uyandıran hâl.

heybub
korkak.

heyc
heyecan, telaş. * galeyan, tahrik. * kavga, harp, savaş, cenk.

heyca
cenk, cidal, vuruşma, birbirini öldürme, kıtal.

heycagâh
f. muharebe meydanı, savaş yeri.

heycemane
büyük inci.

heyd
depretmek. * zahmetli olmak.

heydeb
yere yakın olan bulut.

heydebî
atın bir çeşit yürümesi.

heyecan
birden bire şiddetle hislenme. ürperme. * coşkunluk. coşmak.

heyecân
coşkunluk, şiddetli hislenme.

heyecânât
heyecanlar.

heyef
ince belli olmak.

heyelan
toprak kayması.

heyelân
toprak kayması.

heyeman
(heym) şaşkınlık. tutkun olmak, âşıklık.

heyeman
âşık olmalar, şaşkınlıklar.

hey'et
şekil. suret. görünüş. * birlik teşkil eden şahısların mecmuu. * gök ve yıldız ilmi. astronomi. * duruş, vaziyet, keyfiyet. tabiat ve cibilliyet. bir şeyin cibilli vaziyeti.

heyêt
şekil, duruş, görünüş, topluluk, gök ilmi.

hey'et-i asliye
aslındaki şekil ve suret.

hey'et-i a'yân
senato. * mertebesi yüksek ve itibar edilenlerin heyeti.

hey'et-i hâkime
hâkimler hey'eti.

hey'et-i içtimaiye
içtimaî heyet. topluluğa âit heyet. toplantı heyeti.

hey'et-i mecmua
bir şeyin teferruatına ve cüz'lerine bakılmaksızın bütününün gösterdiği hal ve manzara.

hey'et-i temsiliye
temsil hey'eti. * tar: erzurum kongresinde şarkî anadolu müdafaa-i hukuk cemiyeti ismini alan cemiyetin nizamnamesi iktizasınca seçilen şahıslardan teşekkül etmiş olan hey'et. (6 ağustos 1919)

hey'et-i umumiye
umumi hey'et. bir şeyin teferruatları nazara alınmadan olan umumi durumu.

hey'et-i vekile
vekiller hey'eti, icra vekileri hey'eti. bakanlar kurulu. başbakanın riyaset ettiği heyet.

hey'etşinas
f. astronomi bilgini. sema ve ecramın ahvâline vâkıf olan.

heyf
sıcak rüzgâr.

heyg
çoğaltmak.

heyha
deveyi yulafa çağırmak.

heyhat
"teneffür ve tehassür ifâde eder; ""sakın, savul, yazıklar olsun, uzak ol"" mânalarına geldiği gibi, daha ziyade; eyvah, yazık, ne yazık, ne kadar uzak... gibi mânalar için söylenir."

heyhât
yazık, ne yazık!

heyî
f. varlık, madde.

heykel
taş, tunç, kil ve alçı gibi maddelerden yontularak, kalıba dökülerek veya yoğurulup, pişirilerek yapılan insan, hayvan vs. şekli. * büyük bina, anıt, büyük ve yüksek yapı, âbide. * mc: soğuk ve duygusuz kimse. * güzel ve yakışıklı kişi.

heykeltraş
heykel yapan kimse.

heykeltıraş
heykel yapan.

heyl
dökmek. * bir şeyi ölçüsüz def'etmek.

heylele
"""lâ ilâhe illâllah"" demek."

heyleman
çok, kesir.

heylulet
yolu kapamak. * araya girme. iki şey arasına girip hicab olmak.

heylûlet
araya girme, perdeleme, kapama.

heym
(heyemân) şaşkınlık. * âşık olma, tutkun olma. * yüzü yere koymak.

heymere
koca avret. ihtiyar kadın.

heyn
(heyyin) kolay. rahat. * vakar. sükunet.

heyne
tıb: kolera hastalığı.

heynem
gizli ses.

heyneme
gizli ses.

heyr
rüzgâr adı. * sağlam ve sert taş.

heyra'
korkak, ahmak kimse.

heyrea
çoban düdüğü. * meyyitin kabrine toprak dökmek.

heyrun
bir nevi hurma.

heys
yürümek.

heysam
arslan. * kısa boylu kişi.

heysar
arslan.

heysem
toy kuşunun yavrusu. * tavşancıl yavrusu. * akbaba yavrusu. * kurt eniği.

heytal
tilki.

heytale
helva kazanı.

heytelek
"""gel"" mânasınadır."

hey'ua
kusmak, kay. * yavaşlık.

heyub
azametli, heybetli, gösterişli.

heyula
zihinde tasarlanan korkunç hayal. * gösteriş ve iriliği olduğu halde hiçbir te'siri ve değeri olmayan şey. * eski felsefede: eşyanın aslı ve gerçek olan kısmı. madde. (bak: esir)

heyûla
korkutucu hayâl, felsefede eşyanın aslı kabul edilen şey.

heyulâniyyun
maddeciler.

hey'urur
meşakkat, zahmet.

heyyin
kolay, sühuletli.

heyz
kırık kemik sarılıp ovulduktan sonra tekrar kırmak.

heyza
fazlaca kusma, istifra etme. * tıb: kolera hastalığı.

heyzale
insan sesleri. * cemaat, topluluk. * çok asker. * büyük deve. * belinden aşağısı şişman olan kadın.

heyzam
bahâdır, kahraman.

heyzüm
f. kuru odun.

heyzüm-pâre
f. odun parçası.

heyş
hareket. * davar sağmak. * fitne. * ıztırab, acı.

heyşât
husumet, hasımlık. * çekişmek, nizâ etmek.

heyşe
husumet, hasımlık. * çekişmek, nizâ etmek.

heyşer
ot. * ağaç.

heyşur
ot. * ağaç.

hez
eğlence. ciddi olmayan söz.

hez'
kırmak.

hezabir
arslanlar, esedler. * yiğitler, kahramanlar.

hezâlil
küçük dağ veya tepe. * hafif adam.

hezar
f. bin. (1000) * pek çok. * bülbül.

hezâr
bin.

hezaran
f. binler. binlerce. pek çok. * bülbüller.

hezârân
binler.

hezardasten
(hezârdestân) f. bülbül.

hezaren
"sıcak memleketlerde yetişen; ve baston, sandalye gibi şeyler yapmakta kullanılan bir cins kamış."

hezarfenn
f. çok bilen, bir çok san'atı birden çok yüksek derecede yapabilen. * minâre ustası.

hezarmîh
f. bin yerinden yamalı derviş hırkası. * çok süslü. * gök yüzlü.

hezarpa
f. çok ayaklı, bin ayaklı. * kırkayak.

hezarpare
f. bin parça, çok ufak.

hezartabe
f. güneş, şems.

hezaryar
f. bin defa. bin kerre.

hezazîk
süratle kat'etmek, çok çabuk kesmek.

hezb
yağmur damlası birbiri ardınca damlamak.

hezbe
(c.: hüzub-hizâb hizabât) iri katreli yağmur. * otu az olan yüksek tepe.

hezec
gök gürültüsü. * güzel sesle şarkı söylemek.

hezec
yağmur çisiltisi. yağmur sesi.

hezecat
yağmur çisiltisi. yağmur sesi.

hezecât
ezgiler.

hezeliyat
ciddi olmayan sözler. saçma sapan konuşmalar. deli saçması.

hezeliyât
ciddi olmayan sözler.

hezeyan
kötü sözler. soğuk şakalar. * sayıklama. saçma sapan konuşma.

hezeyan
saçmalık, saçmalama.

hezeyan
sayıklamalar. * saçma sapan ve mânâsız konuşmalar.

hezeyanat
sayıklamalar. * saçma sapan ve mânâsız konuşmalar.

hezeyanvârî
saçmalarcasına.

hezf
yaşlı devekuşu.

hezhaz
keskin kılıç.

hezheze
cisimlerin, hava yahut başka bir şey dokunmasiyle titremesi.

hezî
ahmak. * vakit, saat.

hezîc
ahmak kimse. * süratle yürüyen kimse.

hezîl
zayıf, arık. bitkin.

hezîm
sağanaklı yağmur. * gök gürültüsü. * koşarken kişneyen at.

hezîmet
bozgunluk, mağlubiyet.

hezîmet
bozgun.

hezîz
deprenmek.

hezk
şiddetli gök gürültüsü. * uçurmak. * yuvarlamak.

hezl
ciddi olmayan söz. saçma, uydurma, yalan konuşmak. * edb: meşhur bir manzumeye lâtife tarzından nazım yapmak. bu tarzda yapılan nazım.

hezl
saçma, uydurma.

hezl
ciddi olmayan sözler. saçma sapan konuşmalar. deli saçması.

hezl
mizah ve şakayla ilgili söz veya şiirler.

hezlâmiz
şaka ile karışık söz. mizahlı kelâm.

hezl-gû
şakacı. lâtifeci, mizahlı söz söyleyen.

hezliyât
mizah ve şakayla ilgili söz veya şiirler.

hezm
çok çabuk kesmek. * sür'atle yemek.

hezme
elle basıldığında veya sıkıldığında oluşan çukur.

hezmele
bir cins yürüyüş.

hezr
saçmasapan, boş ve mânâsız söz.

hezra
vurmak.

hezrât
vurmak.

hezreme
sür'atle okumak. sür'atli kelâm.

hezz
vurmak, dövmek. * ısırmak.

hezza
insan topluluğu, hayvan sürüsü.

hezzam
keskin.

hezzar
devamlı saçmalayan adam.

hezzuz
keskin.

heşaş
açık yüzlü şen yeynicek kişi. * sağan kimseye sevip sütünü veren koyun.

heşaşe
şâdlık, hafiflik, irtiyah. * gevreklik.

heşaşet
şâdlık, hafiflik, irtiyah. * gevreklik.

heşemât
dağ keçisinin oğlağı.

heşeme
dağ keçisinin oğlağı.

heşheşe
şâdlık etmek, neşeli olmak.

heşîle
sahibinin izni olmayarak bir adamın bindiği deve.

heşîm
ufalanmak. kırılmış, ufalanmış olmak. * kırılmış, ufalanmış kuru ot.

heşm
kırmak veya kesmek.

heşt
f. sekiz.

heştad
f. seksen.

heştüm
f. sekizinci.

heşuş
açık yüzlü şen yeynicek kişi. * sağan kimseye sevip sütünü veren koyun.

heşş
gevrek, kolayca kırılabilir olan. * keyifli, şen.

hiba
bahşiş. * kadına kocasından kalan hisse. * vergi.

hibab
neşat, sevinç, sürur.

hibak
yarpuz otu. * yelmek.

hibal
urganlar. ipler, halatlar.

hibale
maddi ve manevi şeylerde tuzak, ağ. * kement, bağ.

hibale
ağ, tuzak, bağ, kement.

hibale-i izdivac
evlilik bağı.

hibale-i telbisat
gizli, kamufleli tuzak.

hibas
su bendi.

hibat
bağışlar, hibeler.

hibb
kurnaz, aldatıcı, hileci kimse.

hibb
mahbublar, sevgililer.

hibban
mahbublar, sevgililer.

hibbe
yırtık ve eski kumaş parçası. paçavra.

hibbe
paçavralar. kesilmiş bez veya kumaş parçaları.

hibe
yaban otlarının tohumu.

hibe
bağış.

hibe
bağışlar, hibeler.

hibeb
paçavralar. kesilmiş bez veya kumaş parçaları.

hibeb
yırtık ve eski kumaş parçası. paçavra.

hibek
"(c.: hubük) rüzgârın lâtif estiği zaman denizde veya kumda meydana getirdiği yol yol kırıntılar ve dalgacıklar. saçların kıvırcıklığından hâsıl olan dalgalanmalar. kelimenin aslı olan ""habk"" sıkı bağlayıp muhkem kılmak; ve kumaşı sıkı, sağlam ve üzerinde san'at eseri zahir olacak vecihle güzel bir zemin üzere dokumak mânasına gelir. (e.t.)"

hibe-name
f. bir kimseye birşey hibe edip bağışlamak üzere yazılan kâğıt.

hibl
yaşlı, ihtiyar. * uzun boylu kimse. * büyük deve.

hibla'
yeyici, yiyen. * it, köpek, kelb.

hibr
(c.: ahbâr - hubur) yahudi âlimi. * salih âlim. * sürur. * ni'met. * mürekkeb. * eser, nişâne.

hibre
(hibret) bir şeyin iç yüzünü hakkı ile bilmek.

hibrir
dağ çiçeği.

hibriyye
kepek.

hibriziyy
acem askerlerinden şanlı bir süvârinin adı.

hibs
suyun aktığı yöne konan ve içinde su biriken ağaç veya taş.

hibt
birbiri ardınca vurmak.

hîc
deveyi azarlama ve zecir sesi.

hica
akıllı. * münasib, lâyık.

hica'
hicvetme, yerme. birisi hakkında alay eder tarzda yazılar yazma.

hîca
(bak: heycâ)

hicab
perde. örtü. hâil. * utanma. kendini kusurlu bilip insanlar arasından çekilmek. * men'etmek. * Allah ile kul arasındaki perde. * setretmek. gizlemek.

hicâb
perde, utanma.

hicab
perdeler. * tılsımlar.

hicab
perdeler, hicablar, hâiller.

hicâb
perdeler, hicablar.

hicabat
perdeler. * tılsımlar.

hicab-aver
f. hicab verici, utandırıcı.

hicabet
kapıcılık. perdecilik. * teşrifatçılık, mabeyncilerin mesleği. saray memurluğu. * ortaçağ islâm devletlerinde vezirlik. * kâbe perdeciliği.

hicabî
zar ve perde ile alâkalı ve ona müteallik. perde ve örtüye âit. * mahcub. utangaç.

hicab-ı ebr
bulut perdesi.

hicab-ı hâciz
(hicab-ı sadr) tıb: göğüs ile karın uzuvlarını birbirinden ayıran perde, zar. diyafram.

hicab-ı kalb
kalbin boşlukları arasındaki zarların her biri.

hicab-ı meşimî
rahim zarı. ana rahminde cenini saran zar.

hicab-ı müstabtın
tıb: plevra.

hicab-ı çihre
yüz örtüsü.

hicac
hüccet, delil, senet göstererek muaraza ve mübahase eylemek. * tıb: göz çukuru ve kaş kemiği.

hicâc
kaş kemiği.

hical
uçurumlar, derinlikler, yarlar, çukurlar.

hicam
hayvanlara takılan ağızlık.

hicame
deve ağzına ısırmasın diye takılan ağızlık.

hican
iyi, kerim kimse. * güzel ve beyaz deve.

hicar
aygır atın ön ayağını arka ayağının birisine sağlamak. * devenin ayağını bileğinden semer ağacına bağladıkları ip.

hicare
su üstünde olan kabarcık. * taş.

hicaz
arabistan'da mekke-i mükerreme ile medine-i münevvere'nin bulunduğu mıntıka.

hicaz demiryolu
şam'dan hayfa'ya kadar uzanan demiryolu. yapımına 1900'de başlanan bu demiryolunun uzunluğu 1465 km, genişliği ise 1050 m. idi. başlıca özelliği tamamıyla islâm dünyasının yardımı ile yapılmış olmasıdır. ıı.abdülhamid zamanında yapılan bu demiryolu 1908 yılında tamamlanmıştır.

hicaz demiryolu madalyası
"şam-hicaz demiryolunun yapımı için para yardımı bulunanlarla, demiryoluna ait işlerde hizmetleri görülenlere verilmek üzere ıı.abdülhamid tarafından çıkartılan üç ayrı madalya. 16.9.1902 tarihli nizamname ile çıkarılan bu madalyanın bir tarafında ""hamidiye hicaz demiryoluna hizmet eden hamiyyetmendâna mahsus madalyadır."" ibaresi; diğer yüzünde defne dalında bir çelenk içinde abdülhamid ıı'in ""el-gazi"" tuğrası, altta ise lokomotif şekli vardı. bu madalyalar: altun, gümüş ve nikel olmak üzere üç çeşitti."

hicazî
(hicaziyye) hicaza mensub. hicazla alâkalı. * hicazlı arap.

hicce
bir defa hacca gitmek.

hiccet-ül vedâ'
hz. peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın dâr-ı âhirete teşrifinden bir sene evvelki son vedâlaşma haccı.

hiccira'
şân. * zât. * âdet.

hiccîra
âdet, usul, kaide.

hiccire
âdet. * halk.

hicer
her nesnenin kenarı.

hichic
tatlı su. * erkek koyun.

hicir
başkalarından üstün ve faziletli olan. bir kimsenin sireti ve mesleği. huy, âdet, tabiat.

hiciv
hiciv, yerme, taşlama.

hicl
köstek. * bukağı. * küçük deve yavruları.

hicr
ayrılık. * başkalarından ayrı fâzıl ve üstün kimse. * sayıklama.

hicr suresi
kur'an-ı kerim'in 15. suresidir.

hicran
uzaklaşma. ayrılık. ayrılıktan gelen keder, sızı, acı. dostluğu ve ülfeti kesmek.

hicrân
ayrılık, ayrılık acısı.

hicran-meal
hicran bildiren, hicran anlatan.

hicran-zede
ayrılmış, üzüntülü, hicrâna uğramış.

hicran-ı lâ yezalî
sonsuz ayrılık. ayrılıktan gelen sonu gelmez üzüntü.

hicret
"bir yerden bir yere göç etmek. kendi memleketini bırakıp başka memlekete taşınmak. * hz. peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın mekke'den medine'ye hicret etmesi. islâmiyetin ilk zuhurunda, şeref ve izzetleri zedelenen mekke'deki putperest müşrikler daima hz. peygamber'e su-i kastlar tertipliyorlardı. bu yüzden peygamber efendimiz (a.s.m.) mekke'yi bırakıp medinelilerin dâvetini kabul ederek hz. ebu bekir (r.a.) ile birlikte 622 senesinde hicrete mecbur oldu. bu seneye hicret senesi denildi. islâm takvimlerinde ""tarih"", bu seneden başlar ve buna hicret yılı veya hicrî yıl denir. (bak: takvim-i arabî)"

hicret
göç, peygamberimizin medineye göçü.

hicret
göç eden

hicret-i nebeviye
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) mekke'den 622 yılında medine'ye hicret etmesi.

hicri'
uzun boylu ahmak erkek. * tazı, köpek, kelp.

hicrî
hicretle başlayan takvime göre.

hicrî
hz. muhammed'in (a.s.m.) mekke'den medine'ye hicretini başlangıç olarak alan takvim

hicrî tarih
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) mekkeden medine'ye hicret ettiği günü başlangıç olarak alan tarih. milâdi ve rumi tarihler gibi oniki ay esasına dayanan hicri sene, muharrem adı verilen ayla başlar, zilhicce ile sona erer. oniki ayın adları şunlardır: muharrem, safer, rebiül-evvel, rebiül-âhir, cemaziyel-evvel, cemaziyel-âhir, receb, şaban, ramazan, şevval, zilkade, zilhicce.kamerî aylar yirmidokuzla otuz günleri arasında değiştiği için hicri tarih ile milâdi tarih arasında on günden biraz fazla fark vardır. hicri yahut kameri yılı milâdi yıla çevirmek için şöyle bir formül kullanılır. eldeki hicri yıl sayısının % 3'ü çıkarılır. bulunan sayıya 622 sayısı ilâve edilir. böylece meselâ hicri 1000 yılının yüzde üçü 30 eder. geriye 970 kalır. bu sayıya 622 daha ilâve edilince karşılığı olarak milâdi 1592 yılı bulunmaktadır.

hicris
tilki eniği.

hicv
(hiciv) birini şiir ile zemmetmek, onu gülünç hale koymak. bu şekilde yazılan şiir veya manzume. * alay etmek. (bak: hecv)

hicv
hiciv, yerme, taşlama.

hicvî
hicivle alâkalı. hiciv denilen tarz-ı zemme ait ve müteallik olan şeyler.

hicviyyât
edb: hicivle ilgili manzume ve şiirler.

hicviyyât
hiciv tarzında yazılmış manzume.

hicviyye
hiciv tarzında yazılmış manzume.

hicviyye
edb: hicivle ilgili manzume ve şiirler.

hid'
koyunlar ürküp dağıldıklarında, onları durdurmak için söylenen bir kelimedir.

hida'
hile. düzen kurmak. aldatmak için yapılan oyun.

hidab
kamburluklar, tümsekler, yumruluklar.

hidac
yapılan ibadette kusur, noksan, eksiklik.

hidace
devenin sırtına yüklenen yük.

hidâce
deveye yüklenen yükler.

hidad
dul olan bir kadının mâtem tutup süsten vazgeçmesi.

hidadet
demircilik.

hidae
dölengeç kuşu. * sarfetmek, harcamak.

hidafe
etlilik, şişmanlık.

hidak
göz bebekleri, hadekalar.

hidam
hizmetler. vazifeler. * (hademe. c.) devenin ayaklarına bağlanan halkalar, kayışlar. ayak bilezikleri, ayak köstekleri.

hidan
ahmak, salak.

hidas
nihayet, son, netice, bitim.

hidase
pâk etmek, temizlemek. * kahramanlık, yiğitlik. * abdest bozmak.

hidat
hidayeti ve doğru yolu gösterenler.

hidaye
çaylak kuşu.

hidayet
doğruluk. islâmlık. hakkı hak, bâtılı da bâtıl olarak görüp doğru yola girmek. dalâletten ve bâtıl yoldan uzaklaşmak.

hidâyet
islâm yolu.

hidayet
doğru yola eriştiren

hidâyet
doğru yolu gösterici

hidâyetbahş
hidayet veren.

hidayete
doğru ve hak olan islâma çağırma, islâmın kurallarını uygulamaya davet etme

hidayet-edâ
f. hidayete sebeb olan. hidayet verici.

hidâyetedâ
hidayet verici.

hidayeti
doğru yola ermeyi istemek (bk. h-d-y)

hidaş
tırmalama.

hidb
arkası yumru kimse, kambur.

hidbar
zayıflığından arkasında eti kurumuş deve.

hidbîr
zayıflığından arkasında eti kurumuş deve.

hidc
yük. * deveye konulan mahfel.

hiddet
öfke. kızgınlık. gadab. dargınlık. hışım. * keskinlik.

hiddet
öfke.

hiddet
öfkelen! kız!

hiddet-i basar
görüş keskinliği.

hiddet-i havâs
duyguların keskinliği.

hiddet-i seyf
kılıç keskinliği.

hiddet-i zekâ
akıl üstünlüğü, zekâ keskinliği.

hiddîs
çok sözlü, çok konuşan.

hidemat
hizmetler. vazifeler. hizmetliler.

hidemât
hizmetler.

hidemat-ı âmme
umuma ait vazifeler. kamu görevleri. millete fayda veren hizmetler.

hidemat-ı imaniye
"imâni hizmetler. (kur'an-ı kerim'i ve mânâsını öğrenmeğe vesile olmak; imâni şüphelerin giderilmesine çalışmak; islâmiyetin, hak din olduğunu isbat etmek veya isbâta vesile olmak gibi.) görülen hizmetler. eşyanın ve mahlukatın lisan-ı hâl ile esmâ-i ilâhiyeye ait yaptıkları tesbih ve ibadetleri."

hidemat-ı şakka
taş taşımak, toprak kazmak gibi, mahkûmlara yaptırılan ağır hizmetler.

hidfe
insan cemaati, insan topluluğu.

hidm
eski elbiseler.

hidmel
eski kaftan, eski elbise.

hidmet
emir dinleyip iş görme.

hidroelektrik
fr. su gücünü kullanarak elde edilen elektrik.

hidroelektrik santralı
su gücünü kullanarak elektrik üreten fabrika veya merkez.

hidrofil
fr. suyu kolayca emen madde.

hidrojen
fr. (bak: müvellid-ül ma')

hidsan
sonradan olmuş nesne.

hifaf
tavaf etmek. * ziynet vermek. * yan, taraf.

hiff
yağmurunu döküp hafiflemiş bulut. * biçilmediğinden tanesi dağılmış ekin. * bir nevi balık.

hiffet
hafiflik. * mc: onurlu ve vakarlı olmamak. temkinsizlik. akılsızlık. hoppalık.

hiffet
hafiflik.

hiffet-i mizac
hafifmeşreblik. hoppalık.

hi'ha'
bir sapı kara ot.

hîk
tulum.hik (heykal-heykam) : devekuşunun erkeği. * ince uzun.

hikal
zayıflık, süstlük.

hikayat
hikâyeler.

hikâyât
hikâyeler.

hikâye
(hikâyet) bir hâdiseyi anlatmak. anlatma. * olmuş bir hâdise.

hikâye
öykü.

hikâye-nüvis
f. hikâye ve roman yazarı. hikâyeci, romancı.

hikâye-perdâz
f. hikâye anlatan, hikâye ve roman söyleyen.

hikâyet
hikâye.

hikek
kaşıntı.

hikem
hikmetler.

hikem
hikmetler.

hikemî
hikmet ve düşünceye ait.

hikemiyât
hikmetler, hikmetli sözler.

hikemiyyat
hikmet ve felsefeye âit söz ve düşünceler. yeni yeni bilgiler veren kıssalar, ibret verici hâdiseler bildiren yazılar, sözler.

hikka
dört yaşına basan dişi deve.

hikkab
uzun boylu, büyük karınlı kişi.

hikke
kaşıntı.

hikmet
insanın, mevcudatın hakikatlerini bilip hayırlı işleri yapmak sıfatı. hakîmlik. eşyanın ahvâlinden, hârici ve bâtini keyfiyetlerinden bahseden ilim. (buna ilm-i hikmet deniyor) * herkesin bilmediği gizli sebeb. kâinattaki ve yaradılıştaki ilâhî gaye. * ahlâka ve hakikata faydalı kısa söz. * sır. * bilinmeyen nokta. ilim, adâlet ve hilimin birleşmesinden doğan değerli sıfat. * kuvve-i akliyenin vasat mertebesidir. hakkı hak bilip imtisal etmek, batılı batıl bilip içtinab etmektir. * Allah'a itaat, fıkıh ve sâlih amel. * akıl, söz ve hareketteki uygunluk. * hak emre uymak. * Allah'ın yarattıklarında tefekkür. (bak: felsefe)

hikmet
gaye, felsefe, gizli sebep, faydalı söz, bilgi.

hikmet
varlıkların fayda, gaye, keyfiyet gibi çeşitli yönlerine ilim ve bilim gözüyle bakma

hikmet
hikmetler.

hikmet-amiz
f. hikmetli, hikmetle karışık, hikmeti içine alan.

hikmet-amuz
f. hikmetli. * hikmet öğreten.

hikmetdârâne
hikmetlice.

hikmet-eda
f. hikmetli.

hikmetedâ
hikmetli.

hikmet-enduz
hikmet kazanan.

hikmet-feşan
f. hikmet neşreden, hikmet yayan.

hikmetfeşân
hikmet saçan.

hikmet-füruş
f. hikmet bildiğini iddia eden, hikmet satan.

hikmet-i ameliye
pratik bilgi.

hikmet-i âmme
her şeyin alakâlı olduğu ilâhî gaye. her şeyi kanun ve nizamına itaat ettiren umumi faydalar. yaratılıştaki, kâinattaki umumi ve ilâhi gaye.

hikmet-i atika
eski hikmet.

hikmet-i bedayi'
f. güzel sanat bilgisi. güzel san'at sevme (estetik).

hikmet-i efgan
f. ağlayıp sızlamanın hikmeti. feryadın, inleyişin gizli sebebi.

hikmet-i ilâhiye
Allah'ın hikmeti. mahlûkatın yaratılışında Allah'ın gayeleri.

hikmet-i kur'aniye
"kur'an'a mahsus hikmet. (amma hikmet-i kur'âniye ise; nokta-i istinadı, kuvvete bedel hakkı kabul eder. gâyede menfaate bedel fazilet ve rızâ-yı ilâhîyi kabul eder. hayatta düstur-u cidal yerine düstur-u teâvünü esas tutar. cemaatlerin râbıtalarında; unsuriyet, milliyet yerine râbıta-i dinî ve sınıfî, ve vatanî kabul eder. gayâtı, hevesât-ı nefsâniyenin tecavüzatına sed çekip ruhu maâliyata teşvik ve hissiyat-ı ulviyyesini tatmin eder ve insanı kemâlât-ı insaniyeye sevk edip insan eder... hakkın şe'ni, ittifaktır. faziletin şe'ni, tesanüddür. düstur-u teâvünün şe'ni, birbirinin imdadına yetişmektir. dinin şe'ni, uhuvvettir, incizabdır. nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni saadet-i dâreyndir. s.)"

hikmet-i madde
işin hikmeti.

hikmet-i samedâniye
samed olan Allah'ın hikmeti.

hikmet-i tabiiye
fizik bilgisi.

hikmet-i tecrübiye
tecrübeye dayanan hikmet ve ilim.

hikmet-i teşri'
(hikmet-i teşriiye) şeriata dayanan kanun yapma ilmi. şer'î ve rabbanî kanunların hikmeti.

hikmetin
herbir şeyi belirli gaye ve faydalara yönelik olarak tam yerli yerine yerleştiren ilmin kanunları, düsturları

hikmetmedar
hikmet kaynağı.

hikmet-nüma
f. hikmet gösteren.

hikmetnümâ
hikmet gösteren.

hikmetperverâne
hikmetsevercesine.

hikmetsiz
faydasız, gayesiz ilim; felsefe (bk. -k-m)

hikmet-ül eşya
eşyanın hikmetleri. fizik, kimya, botanik gibi ilimler.

hikmet-şinas
f. hikmet bilen.

hîkçe
f. küçük tulum.

hila'
hükümdar veya vezirler tarafından bir kimseye mükâfat olarak giydirilen kaftanlar, hil'atlar.

hilab
içine süt sağılan kab.

hilaf
ters, karşı, zıd. karşı koymak. muhalefet etmek.

hilâf
karşı, zıt, aykırı.

hilafen
zıd olarak. hilaf olarak.

hilafet
"bir kimseye halef olmak ve onun yerine geçmek. * din ve dünya işlerinde umumi reislik. imam-ül mü'minîn olan zât, şer'î hükümlerin icrasında peygamberimiz hz. muhammed'e (a.s.m.) halef olduğu için hilafet vazifesini alana halife denmiştir. buna imamet-i kübra da denir.hilafet, 1517 (hi: 923) tarihinde abbasilerden osmanlılara intikal etmekle, hilafet ve saltanat birleşmiş oldu. hilafeti sultan selim han'a terkeden mısır'da son abbasi halifesi el-mütevekkil idi.(islâmiyetin himayesi ve i'lâsı, şer'î hükümlerin ve cezaların icra ve ikamesi, askerin techizi, öşür ve zekâtın toplanması ve emsâli muâmelât için ümmet üzerine imâm tâyini farzdır. halife şer'î hükümlerle idare ve hareket etmekle mukayyettir. bizzat kendi arzusuna göre hareket edemez ve şeriata muhalif bulunamaz. bu itibarla da halife, hukuk nizamı ile kayıtlıdır ve seçimle başa geldiği için bir ""islâm cumhuriyetinin reisi"" olmuştur. islâm âlimleri, ilim, adâlet, kifâyet ve rey' ve ilmin sıhhati için a'za ve havassa âit selâmet olmak üzere dört şartın bulunmasını icmâen şart kılmışlardır. islâm diyaneti ve siyasetinde hâkim, ancak cenab-ı hak'tır. hilafet makamı ilâhî ahkâmı tatbik ve halkı iyi idare ile muvazzaftır.) (bak: halife)(eğer desen: hilafet-i islâmiye noktasında imam-ı ali'nin fevkalâde iktidarı, hârikulâde zekâsı ve yüksek liyakatiyle beraber seleflerine nisbeten muvaffakiyetsizliği nedendir?elcevab : o mübârek zât, siyaset ve saltanattan ziyade, daha çok mühim başka vazifelere lâyık idi. eğer tam muvaffakiyet-i siyasiye ve tamam saltanat olsaydı, ""şâh-ı velâyet"" ünvan-ı mânidarını bihakkın kazanamıyacaktı. halbuki zâhirî ve siyasî hilafetin pek çok fevkinde manevî bir saltanat kazandı ve üstad-ı küll hükmüne geçti; hattâ kıyamete kadar saltanat-ı manevîsi bâki kaldı. m.)"

hilâfet
halifelik, peygamberimizin mânevî mirası.

hilâfet
hilafetin egemenliği

hilafet-i seniyye
büyük, yüce hilafet. osmanlı devleti hilafeti.

hilafetname
tarikata intisab ile usulü dairesinde belirli mevkilere çıkarak irşad mertebesine yükselenlerden isteklilerin irşad ve terbiyesine ruhsat ve izni mutazammın şeyhi tarafından verilen mühürlü vesika.

hilafetpenah
f. hilafetin dayanak yeri. halifeliği haiz bulunan, hilafeti koruyan kimse. halife, padişah.

hilafgir
f. zıt düşüncede olan, karşı fikirde bulunan, aleyhinde olan.

hilâfgirân
f. zıt düşüncede olan, karşı fikirde bulunan, aleyhinde olan.

hilaf-girî
f. muhalif taraftan olma, karşı tarafı tutma. hilafgirlik.

hilafî
hilafa, ihtilafa sebeb olana dair.

hilâfî
ihtilaf sebebi olan.

hilâfiye
ihtilaf konuları.

hilaf-ül-âde
kaide ve usule karşı.

hilaf-ı âde
âdet ve kaidenin aksine. kaide ve nizama aykırı.

hilaf-ı hakikat
hakikata muhalif. gerçeğe ve hakikata zıt.

hilafına
zıddına, tersine, aksine.

hilal
sâfi ve halis. * sıdk ile dostluk etmek. * ara. aralık. * zaman ve vakit. * iki şey arasına sokulmuş olan. * buluttan yağmurun çıktığı yer. * gr: bir kelimenin aslını ve ondan türeyenleri gösteren tertip. * kulak ve diş karıştırmak gibi şeylerde kullanılan ucu sivri nesne.

hilâl
yeni ay şekli. yeni ay. * fık: yay şeklinde görülen her yeni aya ve her ayın üçüncü gecesine kadar aya hilâl denir. 26 ve 27 nci gecelerdeki aya da hilâl, onda sonrakileri kamer denir. * cami kubbeleri ve minâre külâhları tepesine konulan alemlerin hilâl şeklinde olan uç kısmı.

hilâl
ara, aralık.

hilâl
hilâller. yeni hilâl şeklinde olanlar.

hilâl
azıcık sesi yükseltmek.

hilâle
ay ağılı, hâle.

hilâl-ebru
f. kaşı ay gibi olan. hilâl kaşlı. yeni ay gibi kaşı olan.

hilalet
samimi dostluk.

hilalî
yeni ay şeklinde olan. * bir yazı stili.

hilâl-i ahdar
yeşilay.

hilâl-i ahmer
kırmızı ay. kızılay'ın önceki ismi.

hilâl-i îd
bayram hilali. bayram edileceğinin anlaşılmasına sebeb olan hilâl.

hilalî saat
kalıbı gümüş olmayıp bakır veya tombak olan eski saatlere verilen addır.

hilâl-i savm
oruç hilâli. ramazanın geldiği kendisi görünmekle bilinen hilâl.

hilal-i sütur
satırların aralığı. satırlar ortası.

hilasî
(hilâsiyye) zenci ile beyaz melezi.

hil'at
yüksek makamdaki zatların beğendiği kimseye ve takdir edilen zevata giydirdiği kıymetli, süslü elbise. kaftan.

hilât
süslü elbise, kaftan.

hil'at
hükümdar veya vezirler tarafından bir kimseye mükâfat olarak giydirilen kaftanlar, hil'atlar.

hil'at-duz
f. kaftan diken, terzi.

hil'at-i fâhire
çok kıymetli ve değerli olan kaftan.

hil'at-i hass-ül has
tar: en değerli kumaştan yapılan hil'atler için kullanılan bir tâbirdir. bu türlü kaftanlar şeyh-ül islâm, sadrazam ve mekke şerifi gibi en yüksek derecedeki devlet memurlarına giydirilirdi.

hil'at-ı vedâ
tar: osmanlılar zamanında saraya misafir edilen kimselere ayrıldıkları zaman giydirilen hil'at.

hil'at-ı vücud
vücud elbisesi. ruhun,içinde bulunduğu ten elbisesi. cesed.

hilaş
f. gürültü, kavga, patırtı, şamata.

hilb
asma yaprağı. * ciğer. * tırnak. * tarp bitkisi * zampara genç.

hilbace
ahmak.

hilbilab
sarmaşık.

hilbise
şey.

hilbus
ahmak.

hilcab
büyük çömlek.

hile
sed. hâil. * çare. * maslahat ve hayırlı işlerde tedbirli ve tecrübeli olmak. * aldatacak tarz ve tedbir. fend. mekir. dabara. * zeval ve intikal. * sahtekârlık, yalancılık, düzenbazlık.

hîle
düzen, aldatma.

hile
aldatmacalar, hileler, sahtekârlıklar.

hilebaz
f. hileci, yalancı, düzenbaz, oyuncu.

hîlebâz
hile yapan.

hile-i şer'iye
müşkül bir mes'eleyi, şer'i esaslar üzeri, hazakatla hall ve izah etmek ve şer'an muahaze ve mes'uliyeti mucib olmayacak surette te'vilini bulmaktır. bu tabir kanuna, yani şeriata karşı irtikâb edilen, hile, oyun, aldatma veya şer'î bir hükmü bertaraf etmek mânasına olmayıp, ancak karışık bir durumun ve mes'elenin kanuni ve şer'i hal çaresini bulmak demektir. buna, mahlâs-ı şer'i (şer'i kurtuluş) da denir. (o.s.)

hilekâr
f. hileci, hilebâz.

hîlekâr
hileci.

hilekârane
f. hilekârcasına, hile yapanlar gibi.

hîlekârâne
hile edercesine.

hilekârî
f. hilekârlık.

hileperdaz
f. hile yapan, hileci.

hilesaz
f. oyuncu, düzenbaz, hileci.

hilf
sözleşme, söz verme. * yardımlaşma, dayanışma. birlik maksadıyla ittifak.

hilhal
hallacın bezi iyi dokuması. * seyrek kalbur.

hilîtec
hindistan eriği.

hilkam
arslan, esed. *iri yapılı, cüsseli, şişman.

hilkat
doğuştan gelen vasıf. yaratma. yaratılış.

hilkat
yaradılış.

hilkat
yaratılış ağacı (bk. -l- )

hilkaten
yaratılıştan. doğuştan.

hilkaten
yaradılışça.

hilkî
hilkate âit, yaratılıştan. yaratılışa dâir. yaratılışta. * zâti.

hilkıyyat
yaratılışla alâkalı, hilkatte olan evsaf.

hilkıyyet
yaratılışta olma, hilkî olma.

hill
helâl. yapılması günah olmayan. * harem-i kâbe ile mikat arası, hac zamanında mekke-i mükerreme dışında ihrama girilen yerin haricinde bulunan saha.

hill
helâl.

hill
dost.

hille
istasyon, durak.

hillet
(c.: hillel - hilâl) samimi ve cân-ı gönülden olan dostluk. en güzel takdir edici ve samimi arkadaşlık. * kılınç gediği. * nakışlı deri. * ağızda bâki kalan dişler. * dişler arasında kalan yemek artığı.

hillevf
kocamış, ihtiyarlamış. * yalancı, hilekâr.

hilm
doğuştan olan huy yumuşaklığı. şiddete tahammül. nefsini heyecandan korumak. * vakar. sükûn.

hilm
yumuşaklık, kızmama.

hilman
çok, kesir.

hilmî
hilm'e ait ve hilm'e bağlı.

hilm-i himarî
ifrat derecede yavaşlık, yumuşak huyluluk.

hilmiyyet
yumuşaklık, yavaşlık, yumuşak huyluluk.

hilv
boş oluş. boşluk. (bak: hulüv)

hilya'
yırtıcı hayvanların küçüğü.

hilye
güzel sıfatlar. süs. zinet. cevher. güzel yüz. * kılıcın sapındaki veya kınındaki zinet. * suret. hey'et. görünüş.

hilye
güzel sıfatlar, peygamberimizi tasvir eden yazılar.

hilye-i şerif
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) mübarek vasıflarını anlatan manzum veya nesir halindeki yazı.

hilyun
marçopa denilen ot.

him
huy, mizac, tabiat.

himal
yük getirmek, yük taşımak.

himalaya
himalaya sıradağları

himale
. kılıç kayışı.

himâle
tılsım, muska. * kılıç kayışı, kılıcı bele bağlamaya yarayan kayış.

himan
susuz, susamış.

himân
susayanlar, suya ihtiyacı olanlar.

himar
merkep. eşek.

himar
eşek.

himarî
himarla alâkalı. * eşek gibi.

himaye
koruma. korunma. muzır şeylerden muhafaza etme.

himâye
koruma.

himaye
koruyan

himâyegerde
korunmuş.

himaye-i etfal cemiyeti
çocuk esirgeme kurumu.

himâyet
koruma.

himayet
koruma mizacı, huyu

himâyetkâr
koruyucu.

himayetkârâne
korurcasına.

himaze
katılık, şiddet.

hîme
f. kütük, odun, kereste.

himem
himmetler.

himem
himmetler.

himemat
üstadın himmetleri, gayret ve duâları

himl
yük. taşınan ağırlık.

himlac
kuyumcular körüğü.

himlâc
atın yorga olması.

himl-i cesim
ağır yük.

himm
suyu çok olan kuyu.

himmet
kalbin bütün kuvveti ile cenab-ı hakk'a ve sâir mukaddesata yönelmesi. kalb isteği ile gösterilen ciddi gayret. * Allah indinde makbul ve mübârek bir kimsenin mânevi yardımı ile birisini koruması, yardım etmesi. * tabiî şevk ve meyil ve heves. * lütuf, yardım. (bak: mahiyet)himmet kelimesinin çok geçtiği bir ders:(s - zindan-ı atalete düştüğümüzün sebebi nedir?c - hayat bir faaliyet ve harekettir. şevk ise matiyyesidir. işte himmetiniz şevke binip mübareze-i hayat meydanına çıktığı vakit, en evvel düşman-ı şedid olan ye's rast gelir. kuvve-i maneviyesini kırar. siz o düşmana karşı kılıcını istimal ediniz. sonra müzahametsiz olan hakkın hizmetinin yerini zapt eden meylüttefevvuk istibdadı hücuma başlar. himmetin başına vurur, atından düşürttürür. siz hakikatını o düşmana gönderiniz. sonra da ilel-i müteselsiledeki terettübü atlamakla müşevveş eden aculiyet çıkar, himmetin ayağını kaydırır. siz yu siper ediniz. sonra da, medeni-i bittab' olduğundan ebnâ-yı cinsinin hukukunu muhafazaya ve hakkını onlar içinde aramağa mükellef olan insanın âmâlini dağıtan fikr-i infiradî ve tasavvur-u şahsî karşı çıkar. siz de: olan mücahid-i âli-himmeti mübarezesine çıkarınız. sonra başkasının tekâsülünden görenek fırsat bulup, hücum edip belini kırar. siz de: olan hısn-ı hasîni himmete melce' ediniz. sonra da acz ve nefsin itimadsızlığından neş'et eden ve işi birbirine bırakmak olan düşman-ı gaddar geliyor. himmetin elini tutup oturtturur. size de: olan hakikat-ı şâhikayı üzerine çıkarınız. tâ o düşmanın eli o himmetin dâmenine yetişmesin. sonra Allah'ın vazifesine müdahale eden dinsiz düşman gelir. himmetin yüzünü tokatlar, gözünü kör eder. siz de: olan kâr-âşinâ ve vazife-şinas olan hakikatı gönderiniz. tâ onun haddini bildirsin. sonra umum meşakkatin anası ve umum rezaletin yuvası olan meylürrahat geliyor. himmeti kaydeder, zindan-ı sefalete atar. siz de: olan mücahid-i âli-cenabı, o cellâd-ı sehhara gönderiniz. evet size meşakkatta büyük rahat var. zira fıtratı müteheyyiç olan insanın rahatı yalnız sa'y ve cidaldedir.)(münazarat) (velilerin himmetleri, imdatları, manevî fiilleriyle feyiz vermeleri, hâlî veya fiilî bir duadır. hâdî, mugîs, muîn ancak Allah'dır. fakat insanda öyle bir lâtife, öyle bir hâlet vardır ki, o lâtife lisaniyle her ne sual edilirse velev ki fâsık da olsun cenab-ı hak o lâtifeye hürmeten o matlubu yerine getirir. o lâtife pek uzaktan bana göründü ise de teşhis edemedim. m.n.)

himmet
kayırma, yardım, emek.

himmet
himmetler.

himyan
dirhem koydukları kap ve kemer.

himyata
(süryanicedir ve tevrat'ta geçer.) resul-ü ekrem hz. muhammed'in (a.s.m.) ibranice bir ismidir.

himye
perhiz. yiyecek ve içecekte sıhhat için gösterilen ihtimam ve dikkat.

himyevî
perhiz ile alâkalı.

hîn
an, zaman, vakit. sıra. çağ. * kıyamet.

hîn
zaman, vakit.

hin
arasıra. vakit vakit. vakitler. zamanlar.

hîn
zamanlar. (bak: ahyân)

hina
hurma salkımı. * bir çeşit katran.

hina'
hayvanın kösneyip erkek istemesi.

hîna
f. şarkı söyleme.

hîna
vaktâ ki, ne zaman ki

hînâ
vakta ki, ne zaman ki

hîna ki
vakta ki, ne zaman ki.

hînâ ki
vakta ki, ne zaman ki.

hinâ-ger
f. şarkıcı, şarkı söyleyen.

hinas
kendilerinde hem erkeklik, hem de kadınlık alâmetleri bulunan kimseler.

hinber
eşek sıpası.

hind
hindistan'ın kısa adı. * bir kadın adı. (asr-ı saadette hazret-i hamza'nın ciğerlerini yiyen kadın, ebu süfyan'ın karısı.) * fetva metinlerinde kadını temsil etmek üzere kullanılan umumi isimlerden birisi. diğerleri: fatıma, hatice, zeyneb.

hind
hint dili, hintçe

hindeb
(hindebâ-hindebâe) hindibâ, gündöndü çiçeği.

hindî
hind'e ait. * hind ahalisinden olan, hindli. * bugün konuşulan hind dillerinin en yaygın ve tanınmış olanı. * güzel sanatlarda kullanılan ve hind'de yapıldığı için de bu ismi alan bir kağıt cinsi.

hindu
f. satürn (zühal) gezegeni. * benek, ben. * hind'in brahman ahalisinden olan. * hindliler gibi pek esmer adam.

hindubar
f. yazı hokkası.

hinduvane
f. kavun, karpuz.

hinduvanî
hindî kılıç.

hine
onurlu olma hâli, gururluluk.

hîne
bir vakit.

hîneizin
(zaman zarfı) o zaman, o sıra.

hînen
zamanca, vakta, vakitçe, zaman olarak.

hîn-i hâcet
ihtiyaca göre, ihtiyaç vakti.

hîn-i hacette
lüzumlu zamanında, ihtiyaç olduğu vakit.

hîn-i sefer
yolculuk. * ölüm zamanı. sefer zamanı.

hink
kır at.

hinme
boncuk adı.

hinna'
kanat.

hinne
cinnet, cünun, delilik.

hinoğlu
zamanın adamı, açıkgöz, hilekâr kimse. iblis, şeytan, zamane, cin fikirli.

hins
günah. * yemin. * ahdi bozmak. * ağır yük.

hinsare
küçük ve kısa.

hinv
eyer ağacı. * iyeği kemiğinin eğrice ucu.

hipnotizma
(fr: hypnotisme) telkin ile kabiliyetli bir kimsenin üzerinde, söz ve bakış ile elde edilen bir çeşit uyku hâli. * uyuşukluk. iradesizlik hâli ve bu hâle ait vaziyetler.

hipodrom
fr. at yarışlarının yapıldığı alan.

hipotenüs
fr. mat: bir dik üçgende dik açının karşısında bulunan kenar. (diğer kenarların her birerlerinden büyük, toplamlarından küçüktür.)

hipotez
ispat edilmemiş düşünce, varsayım.

hir
bir çeşit çiçek.

hirâ
peygamberimize ilk vahyin geldiği mağara.

hirabe
şehir dışındaki yerlerde yapılan eşkiyalıklara katılma. dağlarda yapılan haydutluklarda bulunma.

hiraka
su dökmek.

hirakl
bir rum padişahı.

hiram
piramitler, ehramlar.

hiramis
insanın üstüne sıçrayıp hamle eden arslan ve kaplan eniği.

hiran
yavuzluk etmek. * muti olmamak, itaat etmemek.

hiras
f. korku. şaşırıp bozulmak, ürküp çekinmek.

hirasan
f. korkak, ürkek, korkan, çekinen.

hirase
f. bostan korkuluğu. korkutacak şey.

hiraset
(bak: harâset)

hirave
değnek, asâ.

hirave
ağır, yoğun asâ (baston).

hirba
bukalemun denen bir hayvan. * mc: devamlı fikir değiştiren kimse.

hirbiz
mecusilerin ateşinin hizmetkârı.

hirc
yılan başı dedikleri ufak beyaz boncuk. * günah. * göz kamaşmak.

hircab
uzun. * büyük çömlek.

hircas
gövdeli, iri vücutlu, cesim.

hirdebe
korkak, ihtiyar, yaşlı kimse.

hîre
f. fersiz ve donuk göz.

hired-amuz
f. öğretmen, muallim.

hiref
meslekler, san'atlar.

hiref
meslek, san'at.

hirek
karaman koyunundan daha küçük yapıda, yassı ve geniş kuyruklu bir koyun cinsi.

hirfet
meslek, san'at.

hirfet
meslekler, san'atlar.

hirman
mahrum olmak, mahrum kalmak. (aslı, mahrum etmektir)

hirmas
arslan, esed.

hirmen
f. harman.

hirmet
cima şehveti.

hirmis
insanın üstüne sıçrayıp hamle eden arslan ve kaplan eniği.

hirr
kedi.

hirre
dişi kedi.

hirre
dişi kediler.

hirsa
azıcık derisi yarılan baş yarığı.

hirsıyan
karın derisinin içi. * fil derisinin içi.

hirta
zayıf dişi koyun.

hirtal
uzun, tavil.

hirval
(hervele) yürümek ile koşmak arasında bir nevi yürüyüştür.

hirzun
bir küçük canavar.

hirşemm
yumuşak taş.

hîs
ürkmek. * kaçmak, firar.

hisa
kumlu yerde olan dibi yakın kuyu.

hisab
hesap, aritmetik.

hisaba çekmek
hesap sormak, hesap aramak.

hisâbât
hesap, aritmetik.

hisabî
hesabını iyi bilen. * mc: tamahkâr, cimri, hasis, eli sıkı.

hisab-ı amelî
mat: pratik hesap, aritmetik.

hisab-ı nazarî
mat: teorik hesap.

hisal
hasletler, huylar, tabiatlar. ahlâk.

hisan
aygır, damızlık erkek at.

hisar
(hasr. dan) etrafını alma, kuşatma. * kale. etrafı istihkâmlı yer.

hisâr
kale.

hisar eri
kale muhafızı.

hisarlı
"hisarla çevrili yer. * hisarda oturan, kalede mukim. * ask: sınırlarda bulunan şehir ve kalelerde topçuya ait hizmetlerde kullanılan bir sınıf asker. bunlara istanbul'dan gönderilen ""topçuağası"" kumanda ederdi. hisarlılar, bölük ve ortalara ayrılmamıştı. sayıları sınırlı ve sabit değildi."

hisban
zan. * itikat.

hisbe
ecir, sevap. * islâm hukukunda, devlet muhasebesi. muhasebe dairesi. * huk: hisbe, daha sonraki çağlarda zabıta, çarşı zabıtası, ahlâk zabıtası gibi değişik müesseselerin adı oldu.

hisîl
dağ ağaçlarından bir cins. * kısa boylu adam.

hiskil
her canavarın yavruları içinde küçük olanı.

hisl
yumurtasından yeni çıkmış olan kertenkele yavrusu.

hisreme
üst dudağın ortasında olan daire.

hiss
duymak. farkına varmak. duygu. * bir kimsenin haline acıyıp rikkat ve şefkat eylemek. * bir şeyi idrak edip şuur hâsıl eylemek. bedendeki his uzuvlarından birisini müteessir eden bir şeyin mevcudiyetini idrak eylemek.

hiss
duygu.

hiss
hisler, duygular.

hisse
pay. nasip. kısmete düşen kısım. vârise intikal eden kısım.

hisse
pay.

hisse senedi
sermayesi paylara bölünebilen ticaret şirketlerinde, ortalıkdan doğan hakları ve sermaye payını temsil eden değerli evrak.

hissedar
hisse sâhibi, hissesi olan.

hissedâr
hisseci, pay alan.

hisse-i müfreze
fık: bir toprağın taksiminde vârislerden her birisinin hissesine isabet eden yer.

hisse-i şâyia
"fık: müşterek bir malın her bir cüz'üne sirayet eden hisse, pay. * ortaklar arasında taksim edilmemiş olan müşterek mal. meselâ: bir kitaba, bir kaç kişi ortak ve taksim de mümkün değil ise; her hissedarın kitabın umumuna sahip olması."

hissemend
f. hisseli olan. pay alan, nasipli. * ders alan.

hissen
his itibariyle, duygulanarak, hislenerek.

hissen
duygu bakımından.

hisset
cimrilik. bahillik. tamahkârlık. * alçaklık.

hissetmek
sezmek.

hisseyab
f. hisselenen. faydalanan. hisse alan.

hisseyâb
hissedar, pay sahibi olma

hisseçin
f. hisse alma, pay alma.

hissî
duyguya ait, hisse müteallik. ruhen ve kalben anlaşılan. aklı muhakeme ile olmayıp his ile olan.

hissî
hisle ilgili, hissedilen.

hiss-i kabl-el vuku'
bir şeyi vukuundan önce hissetmek.

hiss-i sâdis
altıncı hiss, altıncı duygu.(kalb ile vicdan, mahall-i iman. hads ile ilham, delil-i iman. bir hiss-i sâdis, tarik-ı iman. fikr ile dimağ, bekçi-i iman) (lemaat. dan)

hiss-i selim
selim his. her çeşit zarar verebilecek olan, müsbet olmayan ve şerre giden şeylerden kendini koruma hissi. * sağlam ve insanı yanıltmayan his.

hissikablelvukû
önsezi.

hissiyat
"duygular. hisler.(insanda binlerle hissiyat var. herbirisinin aşk gibi iki mertebesi var. biri mecâzi, biri hakiki. meselâ: endişe-i istikbal hissi herkeste var; şiddetli bir surette endişe ettiği vakit bakar ki, o endişe ettiği istikbale yetişmek için elinde senet yok. hem rızk cihetinde bir taahhüd altında ve kısa olan bir istikbal, o şiddetli endişeye değmiyor. ondan yüzünü çevirip, kabirden sonra hakiki ve uzun ve gafiller hakkında taahhüd altına alınmamış bir istikbale teveccüh eder. hem mala ve câha karşı şiddetli bir hırs gösterir, bakar ki: muvakkaten onun nezaretine verilmiş o fâni mal ve âfetli şöhret ve tehlikeli ve riyâya medâr olan câh, o şiddetli hırsa değmiyor. ondan, hakiki câh olan meratib-i maneviyeye ve derecat-ı kurbiyeye ve zâd-ı âhirete ve hakiki mal olan a'mâl-i sâlihaya teveccüh eder. fena haslet olan hırs-ı mecazî ise, âlî bir haslet olan hırs-ı hakikiye inkılâb eder.hem meselâ: şiddetli bir inad ile; ehemmiyetsiz, zâil, fâni umurlara karşı hissiyatını sarfeder. bakar ki, bir dakika inada değmiyen bir şey'e, bir sene inad ediyor. hem zararlı, zehirli bir şey'e inad namına sebat eder. bakar ki, bu kuvvetli his, böyle şeyler için verilmemiş. onu onlara sarfetmek, hikmet ve hakikata münâfidir. o şiddetli inadı, o lüzumsuz umur-u zâileye vermeyip, âli ve bâki olan hakaik-i imaniyeye ve esasat-ı islâmiyeye ve hidemat-ı uhreviyeye sarfeder. o haslet-i rezile olan inad-ı mecazî, güzel ve âlî bir haslet olan hakiki inada, yâni hakta şiddetli sebata inkılâb eder.işte şu üç misal gibi, insanlar, insana verilen cihazat-ı maneviyeyi, eğer nefsin ve dünyanın hesabiyle istimal etse ve dünyada ebedî kalacak gibi gafilane davransa, ahlâk-ı rezileye ve israfat ve abesiyete medar olur. eğer hafiflerini dünya umuruna ve şiddetlilerini vezaif-i uhreviyeye ve maneviyeye sarfetse, ahlâk-ı hamîdeye menşe,' hikmet ve hakikata muvafık olarak saadet-i dâreyne medar olur.işte tahmin ederim ki, nâsihlerin nasihatları şu zamanda te'sirsiz kaldığının bir sebebi şudur ki: ahlâksız insanlara derler: ""hased etme! hırs gösterme! adavet etme! inad etme! dünyayı sevme!"" yâni, fıtratını değiştir gibi zahiren onlarca mâlâyutak bir teklifte bulunurlar. eğer deseler ki : ""bunların yüzlerini hayırlı şeylere çeviriniz, mecralarını değiştiriniz. ""hem nasihat te'sir eder, hem daire-i ihtiyarlarında bir emr-i teklif olur.m.)"

hissiyât
duygular.

hissiyat-ı hafiyye
gizli hisler, duygular.(ehl-i imana hücum eden ehl-i dalâlet, bu asır cemaat zamanı olduğu cihetle, cemiyet ve komitecilik mâyesiyle bir şahs-ı manevî ve bir ruh-u habis olmuş. müslüman âlemindeki vicdan-ı umumî ve kalb-i küllîyi bozuyor ve avamın taklidî olan itikadlarını himaye eden islâmî perde-i ulviyeyi yırtıyor ve hayat-ı imaniyeyi yaşatan an'ane ile gelen hissiyat-ı mütevariseyi yandırıyor. r.n.)

hissiyat-ı mütevarise
geçmiş ecdaddan yeni nesle intikal edip gelen hisler. (hürmet ve hayâ hisleri gibi)

hissiyat-ı ulviye
yüksek hisler, ulvi duygular.

hissiyet
duygululuk, hissîlik.

hît
devekuşu sürüsü.

hitab
söz söyleme. topluluğa veya birisine karşı konuşma. (bak: fasl-ı hitab)

hitâb
hitap, konuşma.

hitâbât
konuşmalar.

hitabe
cemaate, topluluğa veya birisine karşı söz söylemek. güzel ve faideli söz konuşmakla halka dinletmek. güzel söz söyleme san'atı. hutbe okuma. nutuk irâdetmek. * man: makbul ve zannî mukaddemelerden terekküb eden kıyas.

hitâbe
konuşma.

hitaben
birinin yüzüne söyleyerek, ona hitab ederek. tevcih-i kelâm eyleyerek. birine doğru hitab ederek.

hitâben
konuşmakla.

hitâbet
konuşma, nutuk.

hitabet
cemaate, topluluğa veya birisine karşı söz söylemek. güzel ve faideli söz konuşmakla halka dinletmek. güzel söz söyleme san'atı. hutbe okuma. nutuk irâdetmek. * man: makbul ve zannî mukaddemelerden terekküb eden kıyas.

hitabet beratı
eskiden vazifeli cami hatiblerine, hatibliğe tayin olduklarına dair verilen vesika. (osmanlı imparatorluğu zamanında yan zamanda halife olan padişahı temsil eden, cuma ve bayram hutbelerine çıkan bu hatiblere pek fazla ehemmiyet verilirdi. hitabet beratı olmayan hatibler, cuma ve bayramlarda hutbe okuyamazlardı.)

hitabiyyat
hitabolunarak söylenen sözler.

hitafe
çağırmak.

hitam
son, nihayet. * bir şeye mühür basmak. yazının veya istidanın sonunu mühürlemek.

hitam
son.

hitam
bitirmek, sona erdirmek

hitampezir
f. biten, hitâm bulun, sona eren, nihayet eren.

hitamuhu miskün
onun mühürü (sonu) misktir, meâlinde mutaffifîn suresi'nin 26. âyetinden bir kısımdır. onda cennet nimetlerinden bahsedildiği gibi, bu kelâm tatbikatta sözün, sohbetin sonunu hoş ve güzel sözle bitirmeğe denilir. dersin veya sohbetin sonunda okunması ile söze nihayet verilmesi gibi.

hitan
erkek çocuğun sünnet edilmesi. * tenasül uzvunun sünnet yeri.

hîtan
duvarlar. mânialar, hâiller, engeller. * avlular.

hitanet
sünnetçilik.

hitap
konuşma.

hitap
insanın allah'ın hitabına muhatap olabilme özelliği (bk. - -b)

hitar
saçma söz, mânâsız kelâm.

hitl
yorgun deve. * yağmurun aralıksız olarak yağması. * sürekli olarak gözyaşı akmak.

hitr
faydasız ve mânâsız söz, boş lâf, yalan.

hitrafî
demirci. * kuyumcu.

hiyab
(hiyâbet) kabahat, suç, günah. * kötü bir durumun başlangıcı. * yokluk.

hiyac
vuruşma, kıtal. * müteheyyiç olmak. muztarib olmak. * otun kuruması.

hiyade
evmek. * tevbe etmek.

hiyaket
dokumacılık.

hiyal
taraf, yan, cânib. hizâ. * bir hayvanın kısır olma hâli.

hiyam
susayanlar, suya ihtiyacı olanlar.

hiyamiyye nezareti
tar: 1826 senesinde yeniçeri ocağı'nın ilgası üzerine kaldırılan çadır mehterleri yerine kurulan daire.

hiyan
zaman, devre.

hiyanet
hainlik.

hiyaset
dikmek.

hiyat
çağırmak.

hiyata
(hiyatet) terzilik. dikiş yapmak.

hiyaz
kadınlarda meydana gelen aybaşı halleri.

hiyazet
toplama, bir araya getirme. * bir şeyi kendine mal etme.

hiyel
aldatmacalar, hileler, sahtekârlıklar.

hiyela
kibir, gurur, enaniyet, kendini beğenmişlik.

hiyem
çadırlar.

hiyerarşi
fr. mevkilerin, salâhiyeterin ve rütbelerin önem sırası. * sıra gözetilerek yapılan herhangi bir tasnif. * huk: aynı teşkilâta bağlı kişiler arasında yukarıdan aşağıya bir kontrol imkânı veren ve bu suretle astı üste bağlayan alâka.

hiyeroglif
fr. eski mısırlılar'ın yazısı.

hiyman
susuz.

hiyne
vakar, ciddiyet.

hîz
f. atılan, kalkan, sıçrayan.

hiza
bir şeyin karşısı, mukabili. bir doğru çizginin devamı ile hâsıl olan cihet, düzlük, sıra. * devenin ve atın ayakları altında yere bastığı yerler. * nalin. * taraf.

hizâ
sıra, düzlük.

hizab
f. rüzgârın etkisiyle deniz suyunda meydana gelen hareket, dalga.

hizab
kısa boylu bodur kimse.

hizâb-ehazıb
yağmur damlası birbiri ardınca damlamak.

hîzab-engiz
f. dalga kaldıran.

hizabî
kısa boylu bodur kimse.

hizak
zeyreklik, akıllılık. * ustalık, mahâret.

hizam
kolan ve bağırdak denilen nesne. (beşikte çocuklara bağlarlar.)

hizame
yular burunluğu.

hîzan
f. kalkan, sıçrayan. * bitlis vilâyetine bağlı bir kaza ismi.

hizane
(hizânet) hazine, kıymetli mücevheratın saklandığı yer. * hazinedarlık. * mc: kalb, gönül, hatır.

hizaya gelmek
yola gelmek, düzelmek.

hizb
cemaat. * takın, kısım, fırka. parti. * âlim ve sâlih bir zâtın re'yine tâbi olup onunla bir gaye uğrunda beraber çalışanlar.

hizb
parti, topluluk, gurup.

hizb
hizbler, bölükler, kısımlar, gruplar. * toprağı katı yer. * kur'ânın kısımları. hizbleri.

hizba
engebeli arazi, ârızalı toprak.

hizbâ
arızalı topraklar, engebeli yerler.

hizber
(hizebr) (c.: hezâbir) f. aslan, gazanfer. * mc: cesur, yiğit, kahraman, yürekli adam.

hizbullah
"Allah için din uğrunda ciddi gayret sâhibi olan ve din düşmanlarıyla aslâ hakiki dost olmayan mücahid cemaat. ""hizb-ül kur'an"" tabiri de aynı mânada kullanılır. (kur'an-ı kerim'de 5:56 ve 58:22 âyetlerinde zikredilir.)"

hizbullah
allaha îman eden topluluk.

hizb-ül kur'an
kur'an cemaatı. kur'an'a ciddi ve samimi olarak bağlanıp, ona hizmet için mücahidane bir surette çalışan ve fenâlıklardan korunan müslümanların topluluğu ve cereyanı. * kur'an'ın bir cüz'ünün dörtte biri. * zikir ve dua için kur'an'dan alınmış bir kısım âyetler.

hizb-üş şeytan
şeytana ve nefislerine tâbi olanların grubu. Allah'ın kanun ve nizamına tâbi olmadan kafalarına güvenerek ve nefsanî arzularına uyarak gitmek isteyenler. milleti, memleketi ve mukaddesatı yıkmağa çalışan ve ahlâksızlığa alıştıranların ve dinsizlerin topluluğu ve cereyanı.

hizbüşşeytan
şeytana uyan topluluk.

hizebr
(hizebr) (c.: hezâbir) f. aslan, gazanfer. * mc: cesur, yiğit, kahraman, yürekli adam.

hizebr
arslanlar, esedler. * yiğitler, kahramanlar.

hizebr
f. aslanlar.

hizebran
f. aslanlar.

hîzem
f. yakacak odun. yakıt olarak kullanılan odun.

hîzemkeş
f. odun yaran veya taşıyan köylü.

hîzende
f. sıçrayıcı, fırlayıcı.

hizfâr
taraf. nâhiye.

hizfer
taraf. nâhiye.

hizip gülü
tezhib ıstılahlarındandır. yazma mushaflarda hizblerin başına konulan işaretlere verilen addır.

hizlan
(hezlan) yalnız başına kalıp zelil olmak, yardımcısız kalmak. * muhafaza ve rahmet-i ilâhiyeden mahrumiyet.

hizlân
ilâhî rahmetten mahrum kalmak.

hizmet
birinin işini görme. bir kimsenin hesabına veya menfaatına iş görme, bu suretle yapılan iş, vazife. memuriyet. * bir insan, hayvan veya nebatın muhtaç olduğu işler ve takayyüdat.

hizmet
emir dinleyip iş görme.

hizmet
hizmetler. vazifeler. * (hademe. c.) devenin ayaklarına bağlanan halkalar, kayışlar. ayak bilezikleri, ayak köstekleri.

hizmet
hizmetler. vazifeler. hizmetliler.

hizmetgüzar
f. komisyoncu. * şunun bunun işini görüveren.

hizmet-i askeriye
askerlik hizmeti. askerlik vazifesi.

hizmet-i imaniye
"imana ait hizmet. iman ve kur'an hakikatlarının mukni ve ilmi delillerle anlaşılmasına hizmet etmek; neşrinde, tebliğinde çalışmak."

hizmetkâr
hizmet yapan kimse. hizmetçi.

hizmetkâr
hizmet eden.

hizriyye
sağlam, sert yer.

hizve
ganimet malını vermek. * yan.

hizy
horluk, hakirlik. züll. sırrı fâş olmuş, rüsvay olmuş kimse.

hizye
uzun kesilmiş et parçası.

hizze
sürur, sevinç, neşe, neşat.

hizzeb
soylu at.

hiç
f.değersiz, kıymetsiz. yok olan, yok denecek kadar az olan.

hiç
boş, değersiz.

hiç
hiç içinde hiç

hiçahiç
f. hiç. yok. bomboş.

hiçâhiç
bomboş.

hiçî
f. hiçlik. yokluk.

hiçkâre
f. işi rast gitmeyen.

hiçkes
f. hiç kimse.

hîş
f. akraba. aynı soydan olan.

hîş
f. akrabalar. aynı sülâleden olanlar.

hişam
kırmak. * kesmek.

hîşan
f. akrabalar. aynı sülâleden olanlar.

hişân
f. akraba. aynı soydan olan.

hîşavend
f. akraba, soysop.

hîşâvend
f. akrabalar, soysoplar.

hîşavendân
f. akrabalar, soysoplar.

hişaş
içinde ot olan çuval.

hişdar
f. temizlik kurallarına çok sadık olan ve riayet eden adam.

hişin
kokmuş tuluk.

hişmet
hürmet. heybet ve utanmak, istihyâ. bozulup kalmak. * gadap ve şiddet. hiddet.

hişne
kin tutmak. * çirkin ve pis kokmak.

hişt
eskiden kullanılan, kısa el mızrağına benzer bir savaş âleti. daha ziyade osmanlı ordularında bulunan bu silâh, özellikle hassa birliklerine verilirdi.

hîşten
f. kendi.

hîştendar
f. kendine iyi bakan, sağlığını koruyan.

hişve
yaramaz kimse. * çok rezil kimse.

hobi
ing. her zamanki çalışmaların haricinde yer alan dinlendirici bir merak veya işlem. severek yapılan iş, vakit geçirme yolu.

hoca
f. muallim. efendi. muteber ve büyük zât.

hoca
ilim öğreten kimse.

hoca
(bk. bediüzzaman said nursî)

hoca tahsin efendi (filâtî)
(vefatı: mi. 1880) yanya civarından (filâtlı) olup osmanlı alimlerinin sonuncularındandır. tarih-i tekvin ve esas-ı ilm-i hayat gibi eserleri vardır.

hoca-i dânâ
âlimlerin hocası, çok büyük âlim kimse.

hoca-i kâinat
hz. muhammed'in (a.s.m.) bir nâmı.

hoca-vâri
hocaya benzer surette.

hocavârî
hoca gibi.

hod
f. kendi. * miğfer, baş zırhı.

hod
kendi.

hodara
(hod-ârâ) f. kendini süsleyen, kendini medheden, öven.

hod-be-hod
f. kendi başına, kendi kendine.

hodbin
f. başkasına hak tanımayıp, kendi lezzet ve menfaatını tâkib eden. bencil. enaniyetli. kibirli.

hodbîn
bencil, kendini gören.

hodbînâne
hodbince, bencilce.

hodbinî
f. hodbinlik. kendi menfaat ve lezzetini düşünmek.

hodendiş
(hod-endiş) f. kendini düşünen. kendi için endişe eden. başkasının işine yaramayan.

hodendiş
kendini düşünen.

hodfikir
kendi fikrini beğenen.

hodfuruş
f. kendini beğendirmeğe çalışan. övünen.

hodfurûş
kendini öven.

hodfurûşâne
kendini övüp beğendirmeye çalışarak.

hodgâm
(hodkâm) f. kendi keyfini düşünen. kendini beğenmiş.

hodgâm
kendini beğenmiş, bencil.

hodgeşte
f. kendine dikkat etmeyen.

hodküş
f. kendini öldüren, intihar eden.

hodnüma
f. gösteriş meraklısı. gösterişe meraklı olan kimse.

hodperest
f. mağrur. kendini çok beğenen. kibirli.

hodperest
kendine düşkün.

hodpesend
f. kendini beğenen. mağrur.

hodpesend
kendini beğenen.

hodpesendâne
kendini beğenmişcesine.

hodrey
f. kendi bildiğine giden. kendi rey ve fikriyle iş gören.

hodri meydan
"""kendine güvenen meydana çıksın!"" mânâsında meydan okuma, kafa tutma."

hodru
f. kendiliğinden.

hodser
f. dikbaşlı, âsi, serkeş. * kendi kendine giden, müstakil.

hodserâne
f. dik başlılıkla, serkeşcesine. kimseyi dinlemeden.

hodsita
f. kendini öven, medheden.

hodsitay
f. kendini öven, medheden.

hokeç
burulmuş erkek kuzu.

hokka
cam, seramik veya metalden yapılmış küçük kutu biçimindeki kap. (bilhassa içine mürekkep konulur.)

hokka
mürekkep kabı.

hokkabaz
elçabukluğu ile birtakım şaşırtıcı oyunlar göstermeyi kendine meslek edinmiş kişi. * mc: başkalarını aldatarak yalan ve hile ile iş çeviren kimse.

hokka-i bîmağz
akılsız ahmak kimse.

hokka-i mina
sema, gök yüzü.

hol
ing. sofa.

holding
ing. bir şirketin diğer bir şirkete, onun idaresine hâkim olacak oranda iştirak etmesini ifade eden hukuki alâka.

homogen
fr. bütün elemanları aynı yapıda veya aynı keyfiyette olan. * kim: aynı cinsten olan. çeşitli elementlerin birleşmesiyle meydana gelmelerine rağmen, bütün kütlelerinde aynı özellikleri gösteren maddelerdir.

hona
erkek geyik.

hoppa
herşeye girişen hafif mizaçlı çocuk tabiatında olan kimse. yersiz davranışlarda bulunan, dilediğince davranan kişi. delişmen, şımarık.

hor
f. kıymetsiz, ehemmiyetsiz. adi. * güneş, ışık, aydınlık. * yiyen, yiyici anlamında olup, birleşik kelimeler yapılır. meselâ: miras-hor : miras yiyen.

hor
değersiz, adi.

horanta
f. aynı çatı altında yaşayan kişiler, ev halkı.

horasan
f. iran'ın doğusunda bir memleket adı. * erzurum vilâyetine bağlı bir kasaba adı. * tuğla tozu ile kireçten yapılan bir nevi sağlam harç ismi. * kelime mânası: doğan güneş.

horasanî
f. horasana ait. horasanlı. * sarıktan daha büyük görünen hoca kavuğu.

horata
(rumca) şaka, eğlence, lâtife, mizah.

horda
fr. göçebe ve ilkel olarak yaşayan, yağmacılık eden insan topluluğu.

horhor
bediüzzaman hazretlerinin medreselerinden biri.

horluk
hakaret, zillet.

hormon
yun. salgı bezlerinden çıkıp kana katılan maddelerin genel adı.

hornito
isp. küçük fırın. * jeo: genellikle patlamalar neticesinde meydana gelen, lâv fışkırmalarının volkan selleri yüzeyinde meydana getirdiği kabarcık.

horos
tar: eskiden istanbul'da ekmekçi, francalacı ve uncu değirmenlerinde mevcut üst ve alt taşlarının bulunduğu ve etrafından hayvanın döndüğü yere, esnaf arasında verilen addır.

horst
alm. jeo: bir çukur veya hendeğin, tersine, faylar arasında yükselmiş kesimi.

hortlak
bazıların hakikatsız ve batıl inanışına göre mezarda dirilip geceleri çıkarak dolaştığı tevehhüm edilen ölü. cadı, vampir.

hospodar
osmanlı imparatorluğunca xv. yy.dan 1866-1881'e kadar boğdan ve eflak'ı yönetmekle vazifelendirilen romen prenslerinin ünvanı.

hostes
ing. umumi taşıtlarda, daha ziyade uçaklarda yolcuları ağırlayan kız veya kadın.

hotoz
eski zamanda kadınların başlarına giydikleri süslü serpuş. * hayvan, kuş ve tavuk tepesi. * yapıların ve eşyaların üzerine konulan tepelik.

hov
av kuşuyla yapılan av. * av kuşunu, yanına celbetmeye mahsus bir kelime-i beynelmileldir.

hovarda
sefih, çapkın. malını mülkünü zevk u safa yolunda harcayan, sefâhette sarfeden.

hoş
f. iyi, güzel. * tatlı. * tuhaf, garip.

hoş
gönül okşayan.

hoşa
f. ne güzel, ne iyi, ne hoş.

hoşab
f. suyu, havası iyi olan yer. parlak, berrak. elmas, inci gibi şeylerin parlaklığı. * hoşaf.

hoşafın yağı kesilmek
ıst: bozulmak, bir cevap bulamamak, mahcup olmak.

hoş-alef
f. çok fazla yiyen hayvan. * mc: helâl haram demeden her şeyi yiyen kimse.

hoşâmed
f. hoş geldi.

hoşâmed gû
f. hoş geldin, diye söyleyen.

hoşâmedî
hoş geldin demek, hoş geldine gitmek.

hoşâmedî
hoşgeldin.

hoşâmedî
karşılama, hoş geldin deme

hoşane
f. güzel, iyi, lâtif.

hoşavaz
f. sesi güzel olan. güzel sesli.

hoşayende
f. hoşa giden, hoşlanılan, beğenilen.

hoşâyendegân
f. hoşa giden, hoşlanılan, beğenilen.

hoşbeş
selâmsabah, hatır sorma, birbirine rastlayan iki ahbab arasında söylenilen ilk sözler.

hoşbu
f. güzel kokulu, hoş kokan.

hoşbude
f. iyi oldu, iyi olurdu.

hoşbuyî
f. iyi kokulu olmak, güzel kokmak.

hoşdil
f. memnun, neşeli. gönlü hoş.

hoşeda
f. hareket ve davranışı hoş ve güzel olan.

hoşelhan
f. güzel ve hoş makale okuyan.

hoşendam
f. boyu bosu güzel ve düzgün olan.

hoşe-çin
(bak: huşeçin)

hoşgû
f. hoş konuşan, tatlı dilli. konuşmaları kırıcı olmayan.

hoşgüvar
f. hazmı kolay, tatlı, hoş, sindirici.

hoşgüzeşte
f. hoş geçmiş tatlı zaman.

hoşhal
f. hali vakti iyi, bahtiyar, mes'ud.

hoşhan
f. okuyuşu güzel

hoşhıram
f. güzel yürüyüşlü, güzel gidişli.

hoşkadem
f. uğurlu ayağı olan, ayağı uğurlu.

hoşkalem
f. kâtip. iyi yazı yazan. * hilekâr, hileci.

hoşkâm
f. memnun, rahat, arzu ve isteklerine ulaşmış.

hoşmanzar
f. manzarası güzel. güzel görünen. * mc: güzel yüzlü. siması güzel olan.

hoşmeniş
f. huyu, tabiatı iyi. güzel huyları olan.

hoşmeşreb
f. sevimli, güzel huylu.

hoşneva
f. sesi güzel olan. güzel sesli.

hoşnigâh
f. güzel bakışlı.

hoşnihad
f. iyi yaradılışlı, güzel huylu.

hoşnişin
f. göçebe. * rahat yerleşmiş.

hoş-nişinân
f. göçebe. * rahat yerleşmiş.

hoşnud
f. memnun, râzı, gönlü hoş edilmiş.

hoşnud
memnun.

hoşnud
memnun etmek

hoşnudluk
memnuniyet, râzılık.

hoşnüma
f. güzel görünen.

hoşreftar
f. gidişi, yürüyüşü güzel. güzel gidişli.

hoşru
f. tatlı yüzlü, sevimli.

hoşruy
f. tatlı yüzlü, sevimli.

hoşsohbet
f. konuşması tatlı, sohbeti güzel.

hoşsohbet
sohbeti tatlı.

hoşter
f. daha lâtif, daha hoş.

humak
kabarcık gibi bir şeydir ve insana ârız olur.

hub
f. hoş, güzel, iyi.

hubâ
gökyüzüne yayılmış büyük bulut. * dizlerini büküp, mak'adı üzerine oturup, elleri dizleri altından bağlamak. * bele takılan şey.

hubâ
gökyüzüne yayılmış büyük bulut. * dizlerini büküp, mak'adı üzerine oturup, elleri dizleri altından bağlamak. * bele takılan şey.

hubab
muhabbet. * mahbub, sevgili olan. * su üzerinde olan kabarcık ki, habab-ül mâ' derler.

hubâb
daneler, tohumlar.

hubab
mesnevî-i nuriye'de yer alan bir bölüm

hubahib
yıldız böceği. * bahil bir kimsenin adı.

hubak
suya ve kuma rüzgârın etkisiyle yol yol görünen yerler.

huban
f. güzeller, iyiler.

hubanname
"edb: güzel ve yakışıklı gençler hakkında yazılan kitap. (güzel kadınlar hakkında yazılanlara ise ""zenanname"" denilir.)"

hubar
taşlı, yumuşak yer.

hubara
toy kuşu.

hubârât
toy kuşu.

hubas
değirmen unluğu.

hubase
selin derede kazıp yıktığı yerler.

huba'sen
yoğun ve katı nesne.

huba'senât
yoğun ve katı nesne.

hubat
cinnete benzer bir sefahet.

hub-avaz
f. güzel sesli, sesi güzel olan.

hubb
(hibâb - hibb - mehabbet) sevgi, muhabbet, bağlılık, dostluk. bir şeyi birisine sevdirmek. * hulus, lüzum ve sübut. * muhafaza ve imsâk.

hubb
sevgi.

hubban
habbeler, tâneler, tohumlar. (hibeb de aynı meâldedir).

hubbazî
ebegümeci.

hubbe
dostluk.

hubbe
yol, tarik.

hubb-u cah
makam ve mansıb sevgisi.

hubb-u ehl-i beyt
f. ehl-i beyt'e olan sevgi ve bağlılık. hz. peygamber'in (a.s.m.) neslinden gelenleri, onun izinden gidenleri ve onun yolunda sâdık olup sebat edenleri sevmek.

hubbucâh
makam sevgisi.

hubb-ul vatan
vatan sevgisi.

hubeb
buğday, mısır, arpa gibi ufak ve yuvarlak nebatatın taneleri.

hubek
suya ve kuma rüzgârın etkisiyle yol yol görünen yerler.

hubesa
habisler, pis şeyler. * abdestsiz, gusülsüz gezen pis kâfirler.

hubeyb
(hubeybe) (c.: hubeybât) küçük tane, ufak tane, tanecik.

hubeybat
küçük tanecikler.

hubeybe
küçük tanecikler.

hubî
f. güzellik.

hubla
gebe, hâmile.

hublâ
gebeler.

huble
boyuna takılan süs eşyası.

hubne
koltuk altına koyup getirilen şey. * kaftan eteği. * don.

hubr
bilme, ilim. * sınamak, tecrübe.

hubre
etten ve balıktan aldıkları hisse.

hubru
yüzü güzel olan. güzel yüz.

hubruy
yüzü güzel olan. güzel yüz.

hubruyân
yüzü güzel olan. güzel yüz.

hubruyân
yüzü güzel olan. güzel yüz.

hubs
kötülük, fenalık, yaramazlık.

hubse
tutuk mânâsına bir isim.

hubter
(hub-terin) f. en güzel, pek güzel.

hubu'
çocuğun ağlamaktan dolayı sesinin kesilmesi.

hubub
(hubüb) (habâb. c.) su üzerinde kabarcıklar.

hubûb
tohumlar.

hububât
habbeler, tâneli nebatlar, taneler.

hubûbât
tohumlar, tahıl.

hubul
urganlar, ipler, halatlar.

hubur
sevinç, sürur, gönül ferahlığı. şadüman olmak. * âlimler.

hubut
aşağıya inme, düşme.

hubve
gökyüzüne yayılmış büyük bulut. * dizlerini büküp, mak'adı üzerine oturup, elleri dizleri altından bağlamak. * bele takılan şey.

hubz
ekmek.

hubz
ekmekler.

hubze
ekmek parçası. bir parça ekmek. * kül pidesi.

hubz-i hınta
buğday ekmeği.

hubz-ı şaîr
arpa ekmeği.

hubük
(habîke ve hibak. c.) habîkeler ve hibaklar. (bak: habîke)

hubüs
necaset, çirkinlik.

hubş
sesi güzel olan bir kuş.

huc
f. horoz ibiği. * kuş tacı, ibik. * koç. * horoz ibiği adlı bir çiçek.

hucee
çok nikâh ve çok cima eden erkek. * şişman ve ağır kimse.

hucerât
dere kenarı.

huceste
f. saâdetli, mutlu. hayırlı, uğurlu, meymenetli.

huceste-hisal
f. güzel huylu, tabiatı uğurlu.

huceste-re'y
reyi, fikri ve düşüncesi isabetli ve uğurlu.

hucez
kuşak yeri. * ateşli odun parçası.

huc-i hurus
horoz ibiği.

huc-i hüdhüd
ibibik ibiği, hüdhüd kuşunun ibiği.

hucne
kuşak.

hucre
odacık, canlıların en küçük yapısı.

hucub
perdeler, hicablar, hâiller.

hucuf
sade demirden olan kalkan.

hucurat
hücreler, odacıklar.

hucurat suresi
kur'an-ı kerim'de 49. suredir. medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

hucze
kuşak yeri. * ateşli odun parçası.

hud
f. miğfer, baş zırhı.

hûd
ad kavminin peygamberi.

hud suresi
kur'an-ı kerim'de 11. sure olup mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

hud'a
hile, oyun. aldatma. düzen. mekir. * bir kere aldanmak. * herkese aldanan. safdil.

huda
f. rabb. sâhib. cenab-ı hak. hâlık.

hudâ
rab, Allah.

hudâ
hile, düzen.

hudabin
hakkı ve hakikatı gören. cenâb-ı hakk'ı tanıyan.

hudâbîn
hakkı gören, allahı tanıyan.

hudadad
f. Allah vergisi. mevhibe-i ilâhî.

hudahan
f. şehâdet parmağı.

hud'akâr
f. oyuncu, düzenbaz, hilekâr.

hud'akârî
f. düzenbazlık, hilekârlık, oyunculuk.

hudanegerde
f. Allah göstermesin.

hudaperest
Allah'a ibadet eden. dindar.

hudâperest
allaha tapan.

hudapesend
f. Allah'ın beğeneceği şey.

hudara
f. Allah için, Allah aşkına.

hudare
deniz.

hudaret
yeşillik. sebze.

hudari'
bahil kimse.

hudarî
arı kuşu.

hudariyye
tavşancıl kuşu. * karanlık gece.

hudavend
f. Allah, hâlık, rabb. * sâhib, malik, efendi. * hükümdar, hâkim.

hudavendî
f. hudavendilik, sâhiplik, hükümdarlık.

hudavendigâr
f. hükümdar, âmir, efendi, sahib. * osmanlı padişahlarından 1. murad han gazi'nin (1362 - 1389) lâkabıdır ve bu sebeple, şehzadeliğinde valilik yaptığı bursa vilâyetine de cumhuriyete kadar bu nam verilmişti.

hudaver
sahip, mâlik. * bey, hâkim, efendi.

huday
f. Allah, rabb.

hudaygân
f. büyük hükümdar, yüce sultan, ulu pâdişah.

hudayî
f. hudâlık, uluhiyyet. Allah'lık. * Allah'a mensub.

hudayinabit
ekilmeden biten ot veya ağaç. * hiç bir talim ve terbiye görmemiş adam.

hudaşinas
f. Allah'ı tanıyan, Allah'a iman eden.

huddam
hizmette bulunanlar. hizmetçiler. * cin taifesinden olan hizmetçi.

huddam
hizmetçi, hizmet eden cin.

hudde
çukur.

hudena
sâdık dostlar, vefakâr arkadaşlar.

hudenâ
sâdık dost, vefadar arkadaş.

huder
kökü derin olan ot.

hudeybiye
"mekke-i mükerreme'den medine-i münevvere'ye giden yolun üzerinde ve mekke'den bir merhale uzaklıkta küçük bir köy olup, yakınında bir kuyu ve bir ağaç vardır ki, bu ağacın altında hz. fahr-i kâinat efendimize (a.s.m.) beşinci hicri senede eshabı tarafından biat olunmuştur. hicretten beş sene on ay geçtiğinde hz. peygamber, maiyetindeki muhacirîn ve ensar'dan 1400 kişi bulunduğu halde umre niyetiyle kâbe-i şerife'yi ziyaret maksadıyla gidip bu yere vardıklarında kureyş'in harp için karşı çıktıklarını haber alması üzerine, harp niyetiyle gelmeyip ancak sıla-i rahm ve beytullah'ı ziyaret niyetiyle geldiklerini beyan buyurmuşlarsa da, kureyş o sene hz. peygamber'le müslümanların mekke'ye girmelerine razı olmayıp ertesi sene kabul edecekleri şartıyla ve diğer bazı şartlarla muahede akd etmişlerdir. bunun üzerine mezkur sahabeler hudeybiye'nin yakınında bulunan ağacın altında hz. peygamber efendimize biat ettikten sonra medine-i münevvere'ye dönmüşlerdir.( ifade ediyor ki: sulh-u hudeybiye, çendan zahiri islâm aleyhinde görülmüş ve kureyşliler bir derece galip görünmüş olduğu halde mânen sulh-u hudeybiye, manevî büyük bir fetih hükmünde olacak ve sair fütuhatın da anahtarı olacak diye ihbar ediyor. filhakika, sulh-u hudeybiye ile çendan maddi kılınç, kılıfına muvakkaten konuldu. fakat kur'an-ı hakîm'in bârika-âsa elmas kılıncı çıktı, kalbleri akılları fethetti. musâlaha münasebetiyle birbiriyle ihtilât etiler. mehâsin-i islâmiyet, envâr-ı kur'aniye, inad ve taassubat-ı kavmiye perdelerini yırtarak, hükmünü icra ettiler. meselâ: bir dâhiye-i harp olan halid bin velid ve bir dâhiye-i siyaset olan amr ibn-ül as gibi, mağlubiyeti kabul etmiyen zatlar, sulh-u hudeybiyye ile cilvesini gösteren seyf-i kur'anî, onları mağlup edip, medine-i münevvere'ye kemal-i inkıyad ile islâmiyete gerdendade-i teslim olduktan sonra, hazret-i halid bir ""seyfulah"" şekline girdi ve fütuhat-ı islâmiyenin bir kılıncı oldu.mühim bir sual: fahr-ül âlemîn ve habib-i rabb-ül âlemîn hazret-i resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın sahabelerinin, müşrikîne karşı uhud'un nihayetinde ve huneyn'in bidayetinde mağlubiyetinin hikmeti nedir?elcevab: müşrikler içinde o zamanda saff-ı sahabede bulunan ekâbir-i sahabeye istikbalde mukabil gelecek hazret-i halid gibi çok zatlar bulunduğundan şanlı ve şerefli olan istikballeri nokta-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak için, hikmet-i ilahiyye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olarak mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış. demek mazideki sahabeler, müstakbeldeki sahabelere karşı mağlup olmuşlar. tâ o müstakbel sahabeler, berk-i süyuf korkusuyla değil, belki bârika-i hakikat sevkiyle islâmiyet'e girsin ve o şehamet-i fıtriyeleri çok zillet çekmesin. l.)"

hudir
yumuşak taze ot.

hudm
her nesnenin kökü.

hudme
çabuk kaynayan çömlek.

hudr
sıçramak. seğirtmek.

hudr
yeşillik.

hudra
(bak: hadrâ)

hudre
göz kapağının içinde çıkan çıban.

hudret
yeşillik. * yeşil renklilik.

hudrî
kara eşek.

hudu'
alçaklık etmek.

hudud
sınırlar, hudutlar. * uçlar. bucaklar. * şeriatın cezâ hükümlerinin tatbiki.

hudûd
sınır.

hududname
f. memleket sınırını belirleyen vesika. harp veya diğer bir ihtilaf sonunda iki taraf murahhaslarınca yerinde tetkik edilerek tanzim olunan harita ve rapor. * memleket dahilindeki bir çiftlik veya arazinin sınırlarını göstermek üzere yapılmış olan vesika.

hudud-u memalik
memleket hudutları. ülkenin sınırları.

hudud-u şer'iyye
şer'i hadler. muayyen suçlara karşılık tatbik edilen şer'i cezâlar.

hudumme
kolları kalın olan. * büyük emir.

hudur
aşağı indirmek. * bir yeri şişmek.

hudus
yeniden meydana gelme. sonradan peyda olma. yok iken vücuda gelme.

hudûs
sonradan var olma.

hudus ve imkân
"usul-üd din ve ilm-i kelâmın dâhi ulemâsının ve hükemâ-i islâmiyyenin gördükleri ve hadsiz bürhanlar ile isbat ettikleri hudus ve imkân hakikatları.(onlar demişler ki: mâdem âlemde ve her şeyde tegayyür ve tebeddül var, elbette fânidir, hâdistir, kadim olmaz. mâdem hâdistir elbette onu ihdâs eden bir sâni' var. ve mâdem her şeyin zâtında vücudu ve ademi, bir sebep bulunmazsa müsâvidir. elbette vâcib ve ezeli olamaz. ve mâdem muhal ve bâtıl olan devir ve teselsül ile birbirini icâdetmek mümkün olmadığı kat'i bürhanlarla isbat edilmiş. elbette öyle bir vâcib-ül vücudun mevcudiyeti lâzımdır ki, naziri mümteni, misli muhal ve bütün mâadâsı mümkin ve mâsivâsı mahluku olacak. evet hudus hakikatı, kâinatı istilâ etmiş. çoğunu göz görüyor. diğer kısmını akıl görüyor. çünkü; gözümüzün önünde her sene güz mevsiminde öyle bir âlem vefât eder ki, her birisinin hadsiz efradı bulunan ve her biri zihayat bir kâinat hükmünde olan yüzbin nevi nebatât ve küçücük hayvanat o âlem ile beraber vefât ederler. fakat o kadar intizamla bir vefattır ki; haşir ve neşirlerine medar olan ve rahmet ve hikmetin mu'cizeleri, kudret ve ilmin harikaları bulunan çekirdekleri ve tohumları ve yumurtacıkları baharda yerlerinde bırakıp, defter-i a'mâllerini ve gördükleri vazifelerin programlarını onların ellerine vererek, hafiz-i zülcelâlin himayesi altında hikmetine emânet eder. sonra vefat ederler. ve bahar mevsiminde haşr-i a'zamın yüzbin misâli ve nümune ve delilleri hükmünde olarak o vefat eden ağaçlar ve kökler ve bir kısım hayvancıklar, aynen ihya ve diriliyorlar. ve bir kısmının dahi kendi yerlerinde emsalleri ve aynen onlara benzeyenleri icad ve ihya olunuyor ve geçen baharın mevcudatı, işledikleri amellerin ve vazifelerin sahifelerini ilânat gibi neşredip âyetinin bir misalini gösteriyorlar. hem hey'et-i mecmua cihetinde her güzde ve her baharda büyük bir âlem vefat eder ve tâze bir âlem vücuda gelir. ve o vefat ve hudus o kadar muntazam cereyan ediyor ve o vefat ve hudusda gayet intizam ve mizanla o kadar nevilerin vefiyatları ve hudusları oluyor ki; güya dünya öyle bir misafirhânedir ki, zihayat kâinatlar ona misâfir olurlar ve seyyah âlemler ve seyyar dünyâlar ona gelirler, vazifelerini görürler, giderler. işte bu dünyada böyle hayatdar dünyâları ve vazifedar kâinatları kemâl-i ilim ve hikmet ve mizanla ve müvâzene ve intizam ve nizamla ihdâs ve icad edip, rabbanî maksadlarda ve ilâhî gayelerde ve rahmanî hizmetlerde kadirâne istimal ve rahimane istihdam eden bir zât-ı zülcelâl'in vücub-u vücudu ve hadsiz kudreti ve nihayetsiz hikmeti bilbedahe, güneş gibi akıllara görünüyor. ş.)(gelelim imkân bahsine: mütekellimîn demişler ki:imkân mütesâviyy-üt-tarafeyn'dir. yâni, adem ve vücud ikisi de müsâvi olsa, bir tahsis edici, bir tercih edici, bir mucid lâzımdır. çünkü, mümkinat birbirini icâd edip teselsül edemez. yâhut, o onu, o da onu icad edip devir suretinde dahi olamaz. öyle ise, bir vâcib-ül vücud vardır ki, bunları icad ediyor. s.)(imkân ciheti ise; o da kâinatı istilâ ve ihâta etmiş. çünkü görüyoruz ki, herşey, külli ve cüz'i bulunsun, büyük ve küçük olsun, arştan ferşe, zerratdan seyyârâta kadar her mevcud, mahsus bir zat ve muayyen bir suret ve mümtaz bir şahsiyet ve has sıfatlar ve hikmetli keyfiyetler ve maslahatlı cihazlar ile dünyaya gönderiliyor. halbuki, o mahsus zâta ve o mâhiyete, hadsiz imkânat içinde o hususiyeti vermek, hem suretler adedince imkânlar ve ihtimâller içinde o nakışlı ve fârikalı ve münâsib o muayyen sureti giydirmek; hem hemcinsinden olan eşhâsın mikdarınca imkânlar içinde çalkanan o mevcuda o lâyık şahsiyeti imtiyazla tahsis etmek; hem sıfatların nev'leri ve mertebeleri sayısınca imkânlar ve ihtimaller içinde şekilsiz ve mütereddid bulunan o masnua, o has ve muvafık maslahatlı sıfatları yerleştirmek, hem hadsiz yollar ve tarzlarda bulunması mümkün olması noktasından, hadsiz imkânat ve ihtimalât içinde mütehayyir, sergerdan, hedefsiz o mahluka, o hikmetli keyfiyetleri ve inâyetli cihazları takmak ve techiz etmek, elbette külli ve cüz'i bütün mümkinat adedince ve her mümkinin mezkur mâhiyet ve hüviyet, hey'et ve suret, sıfât ve vaziyetinin imkânatı adedince, tahsis edici, tercih edici, tâyin edici, ihdas edici bir vacib-ül vücud'un vücub-u vücuduna ve hadsiz kudretine ve nihâyetsiz hikmetine ve hiçbir şey ve hiçbir şe'n o'ndan gizlenmediğine ve hiçbir şey o'na ağır gelmediğine ve en büyük bir şey en küçük bir şey gibi o'na kolay geldiğine; ve bir baharı bir ağaç kadar ve bir ağacı bir çekirdek kadar sühuletle icad edebildiğine işaretler ve delâletler ve şehadetler, imkân hakikatinden çıkıp, kâinatın bu büyük şehadetinin bir kanadını teşkil ederler. ş.)"

huduş
kaşımaktan ve tırmalamaktan dolayı olan yara.

hudıy
dağ eteğinde olan taş.

hufal
çok.

hufale
arpa, buğday ve pirinç kabuğundan saçılan. * her kabuklunun arınıp pâk olanı. * her nesnenin kemi ve yaramazı. * yağ tortusu. * şıra sıkıntısı ve kepeği.

hufare
ahd. * ücret. * hayâ şiddeti.

hufas
ısırdığı yer acımayıp zarar vermeyen yılan.

hufdud
bir kuş ismi.

huff
abdest alınırken üzerine meshedilebilen mest vs. gibi ayakkabı. * deve tabanı isimli bir nebat.

huffaz
hâfızlar.

huffâz
hafızlar.

huffaş
yarasa. gece kuşu.

huffaş
yarasa.

huffâş
yarasa kuşları.

hufne
çukur.

hufre
kazılmış çukur. oyuk.

hufre
çukur.

hufreteyn
iki çukur. iki delik.

hufreteyn-i enf
burun delikleri.

hufte
yatmış, uyumuş.

hufte
f. yatmış olanlar, yatıp uyumuş olan kişiler.

hufte-gân
f. yatmış olanlar, yatıp uyumuş olan kişiler.

huftegân
yatmış, uyumuş.

hufte-gî
f. yatıp uyuma.

hufuf
maişet şiddeti, geçim zorluğu. * darlık.

hufuk
dolanmak.

hufut
sâkin olmak. ateşin sönmesi. * sesin kesilmesi.

hufve
yalın ayak olmak.

hufye
saklanma, gizlenme. * etrafı herhangi bir şeyle ihata edilen şey.

hufün
çukur.

huh
şeftali. * duvardaki ışık girecek delik.

huk
f. domuz, hınzır.

hukb
seksen yıl.

huk-ban
f. domuz çobanı.

hukd
kinler, garezler.

hukerde
f. terlemiş.

hukeşan
"f. tar: hacı bektaş şeyhinin yeniçeri ocağı nezdindeki vekiline mahsus doksandokuzuncu ortaya 1591 senesinde tâyin olunan bektaşi müritleri hakkında kullanılır bir tâbirdi. yeniçeri ocağından yiyip içen ve yeniçeri odalarında yatıp kalkan bu duacıların vazifeleri sabah akşam ordunun selâmet ve muvaffakiyetine dua etmekti. bunun haricinde merasim esnasında bunlardan sekiz tanesi, yeniçeri ağasının atının önünde yeşil çuha üst elbiseleriyle iki yumruğunu mideleri üstüne bastırarak yürürlerdi. bu sekiz bektaşiden en kıdemlisi yüksek sesle ""kerim Allah"" der, diğerleri de ""hu"" diye mukabele ederlerdi. bundan dolayı bunlara hukeşan denilmiştir. (o.t.d.s.)"

hukk
hokka.

hukka
küçük kutu. hokka.

hukne
tıb: şırınga. * şırınga edilen ilâç.

hukuk
"(hakk. c.) haklar. * insanın cemiyet hayatında riâyet etmesi lâzım gelen kaideler, esaslar, yâni; şer'i ve adli hükümler. haklıyı haksızdan ayıran kaideler. * şeriat kitablarında yazılı olan haklar, kanunlar ve kaideler. * üniversitenin hukuk tahsili yaptıran kısmı. * hukuk fakültesi."

hukuk
haklar, haklarla ilgili ilim.

hukuk
kadın hakları ve hukuku komitesi

hukuk
küçük kutu. hokka.

hukuk-hıkâk
hokka.

hukukî
(hukukiyye) hukuka ait, hukuk işleriyle alâkalı.

hukukî
hukukla ilgili.

hukukî
ispat istemeyecek kadar açık olan yasal bir durum

hukukiyyat
hukuk bilgisi.

hukukiyyûn
hukukçular.

hukukperver
f. geçmişi unutmayan, haklara hürmetkâr kimse. vefalı ve sâdık dost.

hukuk-u cezaiyye
ceza hukuku.

hukuk-u gayr-i mektube
kanunlarda mevcud olmayan örf ü âdet ve teâmül kabilinden olan haklar.

hukuk-u ibad
fık: akidler ve muamelelerle alâkalı hukuk. insanlarla olan muamelelerimizdeki haklar. ferde ait olan hususi haklar. (bak: musibet-i amme)

hukuk-u islâmiye
"islâm hukuku.(1937 senesinde ""lâhey""de ikinci defa olarak toplanan bir hukuk konferansına vaki olan dâvete mebni mısır cami-ül ezher'i heyet-i ilmiyesi nâmına, iki islâm âlimi de iştirak etmiş idi. ezher mümessilleri, bu konferansta iki esaslı mevzu hakkında mütalaada bulunmuştur. bu mevzulardan biri: ""şeriat-ı islâmiye: islâm hukuku nazarında medenî ve cinaî mes'uliyetler""; diğeri de ""islâm hukukuyla roma kanunları arasında bir alâka olup olmaması ve islâm hukukunun roma kanunlarından müteessir olduğuna dair bazı müsteşriklerin zuumlarını red mes'elesi"" idi.ezher mümessillerinin mütalaaları, islâm hukukunun yüksekliği ve içtimaî hayatı en mükemmel bir surette mütekeffil bulunması hususunda konferanstaki avrupa'lı âzanın takdirlerini celb etmiş, bunun neticesinde konferansın bütün âzası, rey birliğiyle aşağıdaki maddeleri karar altına almışlardır:1- şeriat-ı islâmiye (islâm hukuku), umumi hukukun (mukayeseli hukukun) kaynaklarından biridir.2- islâm hukuku canlıdır, tekâmüle salihtir.3- islâm hukuku, bizatihâ kaimdir, başkalarından alınmış değildir.4- birinci mevzu (yani: islâm hukukundaki mes'uliyet bahsi) konferansın siciline arapça ile tescil edilecektir. bu, kendisine müracaat edilmek için hazırlanan mecmua-i ilmiyede de nazara alınacaktır.5- arapça, konferansta istimâl edilecek ve müstakbel devrelerde de buna devam edilmesi tavsiye olunacaktır.velhasıl: islâm hukukunun bu müstakil, yüksek mahiyeti; onu güzelce tetkik eden zatlar tarafından her zaman itiraf edilmektedir. ancak şunu da ilâve edelim ki: islâm hukuku, kudsi ve istisnai bir mahiyeti haizdir; bunun başka hukuk müesseselerinden istifade etmiş olması düşünülemez. fakat avrupa hukuku, ale-l-ıtlak islâm fıkhından ve bilhassa endülüsde ve afrikada ziyade intişarı cihetiyle maliki fıkhından pek çok müstefid olmuştur. (ıst. fık. k.)"

hukuk-u medenî
umumi mânada: temel hak ve hürriyetler ve medeni haklar. avrupaî mânada ise: lâik hukuk sistemi, medeni hukuk.

hukuk-u mektube
kanunlarda yazılı olan haklar.

hukuk-u mevzua
konulmuş kanunların meydana getirdiği hukuk.

hukuk-u milel
beynelmilel hukuk. milletlerarası hukuk.

hukuk-u siyâsiyye
siyasi haklar. memleket idâresini ve halkın hakkını tanıyan hükümlerin tamamı.

hukuk-u tabiiyye
insanın fıtratında bilkuvve mevcut olup, hak ile bâtılı, iyi ve fenayı bildiren ve insanların toplu bir şeklide yaşamalarını mümkün kılan hükümler.

hukuk-u teamüliyye
memleketin ahlâkını ve âdatını bildiren örf mânasında kullanılır.

hukuk-u umumiyye
cemiyetin bütün fertlerine şâmil olan haklar. (mülkiyet hakkı, iştirak hakkı vs. gibi.)

hukuk-u zevciye
karı ile kocanın birbirlerine karşı hâiz olduğu haklar. aile hukuku.

hukukullah
"fık: ibadetler ve ilâhî cezalar, ukubetlerle alâkalı haklar. * hukukullah umuma taalluk edip, yalnız bir şahsa âid olmayan ahkâm demektir. bunlar hukuk-u umumiyeden ibarettir. cenab-ı hakk'a izafesi, tazim ve ehemmiyetine işaret içindir (t.h.l.)(nasıl ""hukuk-u şahsiye"" ve bir nevi ""hukukullah"" sayılan ""hukuk-u umumiye"" namiyle iki nevi hukuk var. öyle de: mesail-i şer'iyede bir kısım mesâil, eşhasa taalluk eder; bir kısım, umuma, umumiyet itibariyle taalluk eder ki; onlara ""şeâir-i islâmiye"" tabir edilir. bu şeâirin umuma taalluku cihetiyle umum onda, hissedardır. umumun rızası olmazsa; onlara ilişmek, umumun hukukuna tecavüzdür. o şeâirin en cüz'isi (sünnet kabilinden bir mes'elesi) en büyük bir mes'ele hükmünde nazar-ı ehemmiyettedir. doğrudan doğruya umum âlem-i islâma taalluk ettiği gibi, asr-ı saâdetten şimdiye kadar bütün eâzım-ı islâm'ın bağlandığı o nurani zincirleri koparmağa, tahrib ve tahrif etmeye çalışanlar ve yardım edenler, düşünsünler ki, ne kadar dehşetli bir hatâya düşüyorlar. ve zerre miktar şuurları varsa, titresinler!... m.)"

hukukullah
allahın hakları.

hukukçu
"hukuk mütehassısı. hukuku meslek edinen kimse. avukat, müdde-i umumi ""savcı"" ve hâkim."

hukukşinas
hukukçu, hukuk ilmini bilen. * vefâlı kimse. sâdık dost.

hul
bela. zahmet. * mukabele etmek, karşılık vermek.

hula'
büyük emir (iş).

hulabis
ince ses.

hulâe
debbâğların dibâgat ettikleri derinin kazıntısı. * vurmak. * men etmek, engel olmak. * hediye vermek, atâ etmek. * cima etmek.

hulak
boğaz ağrısı.

hulalet
samimi dostluk arkadaşlık.

hulam
kurban olmayan küçük oğlak.

hulasa
bir şeyin, bir bahsin özü. kısaca esası.

hulâsa
özet.

hulasa-i kelâm
sözün hülâsası. sözün özü.

hulasaten
kısaca, özet olarak, hülâsa olarak, muhtasaran.

hulâsaten
özetle.

hulasat-ül hulasa
hulâsanın hulâsası. özünün özü. * ayet-ül kübrâ risâlesinin hülâsası.

hulâsatülhulâsa
özetin özeti.

hulave
kafanın ortası.

hulb
domuz kılı. kalın kıl. yele kılı. * kıldan yapılmış kalem, kıl fırça.

hulbe
hububattan olan böy.

hulc
küçük gemi.

huld
ebedilik. sonu olmayan. sonu olmamak.

hulde
köstebek.

huldzar
f. cennet.

huleb
"bozrak bir ot ki, yer üzerine yayılır, sapı olmaz; yaprağını koparsalar sütü akar ve ekseriyâ geyik yer."

hulefâ
halifeler. (bak: halife)

hulefâ
halifeler.

hulefâ-i aklâm
kalem memurları.

hulefâ-i erbaa
(hulefa-i râşidîn) (bak: çâr-yâr)

hulefâ-i mehdiyyîn
mehdi olan halifeler. yani âhir zamanda gelen büyük mehdinin bazı vâsıflarına sahib olan halifeler. (bak: mehdi)(hz. mehdi'ye dair muhtelif rivayetler var. tafsilat ve tasvirat başka başkadır... resul-i ekrem (a.s.m.) vahye istinaden herbir asırda kuvve-i mâneviye-i ehl-i imanı muhafaza etmek için, hem dehşetli hadiselerde ye'se düşmemek için, hem âlem-i islâmiyetin bir silsile-i nuraniyesi olan al-i beytine ehl-i imanı manevi rabt etmek için mehdi'yi haber vermiş. ahirzamanda gelen mehdi gibi her bir asır, âl-i beyt'ten bir nevi mehdi belki mehdiler bulmuş. hattâ âl-i beyt'ten ma'dud olan abbasiye hulefasından büyük mehdi'nin çok evsafına cami' bir mehdi bulmuş. işte büyük mehdi'den evvel gelen emsalleri nümuneleri olan hulefa-i mehdiyyîn ve aktâb-ı mehdiyyîn evsafları, asıl mehdinin evsafına karışmış ve ondan rivayetler ihtilafa düşmüş. m.)

hulefâ-i selâse
üç halife: hz. ebu bekir, hz. ömer, hz. osman (r.anhüm)

huleke
kum içinde olan küçük bir hayvan.

hulel
elbiseler.

hulel
hulleler, güzel elbiseler.

hulel
içten, samimi sevgi. dostluk. muhabbet. haslet.

hulel-i fâhire
kıymetli, şaşaalı, parlak elbiseler.

huleyfe
medine ehlinin ihramlandığı yer.

huleyka'
at burnu.

huleymât
memecik. * ciltte, bilhassa dil üzerinde bulunan küçük kabarcıkların beheri.

huleyme
memecik. * ciltte, bilhassa dil üzerinde bulunan küçük kabarcıkların beheri.

hulf
ahdinde durmamak. ahdini bozmak. sözde durmamak. * nakz.

hulf
dönme, aykırılık.

hulf
verdiği sözü tutmama

hulfetmek
sözünde durmamak.huliyy : (c.: huliyyât) altun, gümüş, elmas, zümrüt, vs. gibi süs eşyası. mücevher.

hulf-ül va'd
ahdinden dönmek. verdiği sözü yerine getirmemek.

hulf-ül vaîd
va'dedilmiş azabı yapmamak, cezâyı yerine getirmemek. (cenâb-ı hak kendine isyan edenlerin, günahta devam edenlerin cehenneme gideceklerini beyan ediyor, tehdid ediyor, vaid ile beyanda bulunuyor. affetmediği takdirde bu vaidinden dönmesi, aslâ adâletine yakışmaz, muhâldir.)

hulfülvaad
sözden dönme.

huliy
altından ve gümüşten olan süs eşyâları.

hulk
huy. ahlâk. tabiat. yaratılıştan olan haslet. seciyye. cibilliyet. * insanın doğuştan veya sonradan kazandığı ruhî ve zihnî hâller.

hulk
huy, tabiat.

hulkan
huy ve tabiatça. ahlâk cihetiyle.

hulkî
huy ile, hulk ile alâkalı ve hulka müteallik.

hulkî
yaradılışla ilgili, yaradılıştan gelen.

hulkum
insan veya hayvan boğazı. ağızdan mideye giden yol.

hulkum
insan ve hayvanlarda boğazlar.

hull
dost.

hullan
sâdık dostlar, arkadaşlar.

hullân
kurban olmayan küçük oğlak.

hulle
dostluk.

hulle
değerli elbise.

hulle
elbiseler.

hulleb
yağmursuz bulut.

hullebaf
f. terzi.

hulledallah
Allah dâim ve bâki etsin.

hullet
içten, samimi sevgi. dostluk. muhabbet. haslet.

hulliyy
pırlanta, altun, gümüş gibi süs eşyaları.

hulliyyat
pırlanta, altun, gümüş gibi süs eşyaları.

hulm
rüya, hülya. * ihtilâm olmak. açık saçık rüya. * akıl.

hulse
kapmak. * karışmak. * fırsat.

hulta
ortaklık, şirket.

hulu
hali olmak.

huluc
ayrılmak. * çekilmek. * yavrusu ayrıldığında sütü az olan deve.

hulud
ebedilik. devam üzere olmak. bir şey aslî hâleti üzere dâim olmak.

hulûd
ebedîlik, ölmezlik.

huluk
huy. tabiat. ahlâk.

hulûk
ahlâklar, ahlakî özellikler.

huluka
eski olmak.

huluk-havâlık
büyük dağ. * ağaca dolaşmış olan üzüm çubuğu. * süt ile dolu olan koyun memesi. * tıraş eden. berber.

huluk-i azîm
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) mübarek huyları.

hulul
girme. dâhil olma. içine gizlice giriş. * birinin veya birkaç kimsenin sevgi veya itimadını kazanmak, içlerine onlardan görünüp girmek. * halletmek. * vuku' bulmak. zuhur etmek. * gelip çatmak. * bir menzile inmek. * kim: bazı akıcı cisimlerin vücud mesâmâtından kolaylıkla geçebilmesi ve bu esâsa dayanan kimya tahlil usulü. * fiz: mesamatı olan bir perde ile ayrılan iki akıcı cisimde mevcut bazı maddelerin birinden diğerine geçmesi hâdisesi ki, barsaklarda olan imtisas bu tarzdadır.

hulûl
girme, geçme.

hulûl
içine girmek, dahil olmak

hulule
dostluk.

hulul-i ramazan
ramazan ayının gelmesi.

hulul-i şita
kış mevsiminin gelmesi.

hulus
hâlislik. saflık. * samimiyet. hâlis dostluk. içden davranmak. her hayırlı işi ve ameli Allah rızâsını niyet ederek yapmak.

hulûs
halislik, saflık, arılık.

hulusi
samimi, candan. hâlis ve içi temiz olan.

hulus-i kalb
kalbden, gönülden, içten samimiyet.

hulus-i niyet
niyetin hâlis olması.

hulûsiyet
halislik, samimilik, temizlik.

hulusiyyet
hâlislik. samimi dostluk.

huluskâr
f. bir insana karşı samimi muhabbeti olan. * dalkavuk. menfaati için sevgi ve iyi muamele gösteren.

huluskârâne
f. samimi muhabbet ve sevgi ile. * ikiyüzlülükle, dalkavuklukla.

hulusname
f. yalnız muhabbet, alâka ve bağlılığı göstermek üzere sunulan mektub.

huluvv
boş olmak, hâlî oluş. boşluk. boşta olmak. * huk: tarafların anlaşarak evlilik hayatlarına son vermeleri. * huk: bir gayr-i menkulün, muayyen bir bedel ile kiralanmış olmasından doğan kiracılık hakkı ve menfaati. * hava parası adıyla verilen meblağ.

hulv
tatlı. * hoş ve güzel. iyi.

hulvan
bir kimsenin hizmeti karşılığında, ücretinin haricinde verilen şey. * kızın mihrinden, kişinin kendisi için aldığı miktar. * vermek, bahşetmek. * bir belde ismi.

hulviyyat
tatlı yemekler. şekerlemeler. tatlı şeyler.

hulya
f. kuruntu. hayal. vehim. olmıyan bir şeyi düşünerek yaşamak. akıldan geçen ve matmah-ı nazar olan husus.

hulyâ
hülya, kuruntu, hayâl.

hulya-yi hazin
hazin hülya.

hulüc
çok yeyici, fazla yiyen.

hulüm
"(c.: ahlâm) düş, rüyâ. (rüyâ tâbiri iyilerinde; hülm tâbiri kötülerinde kullanılır.) * ihtilam olmak. * akıl."

hum
f. küp. * şarap küpü. içine şarap doldurulan küp.

humahin
yüzük yapılan bir cins siyah taş.

humaka
akıl azlığı, ahmaklık.

humakî
ahmaklar, salaklar.

humal
aksaklık.

humame
süprüntü.

humân
ince zayıf süngü. * huysuz ve kötü insan.

humanizm
insancılık iddiasıyla insanı tanrılaştıran sapık bir felsefe.

humar
sarhoşluk veren ve haram olan içkiden sonra gelen baş ağrısı. * sersemlik. * bir şeyin acısı burnundan gelmesi.

humar-âlud
f. süzgün ve baygın göz. * kendinden geçmiş, şaşkın.

humarî
sarhoşluktan gelen sersemlik hâli.

humaris
sağlam, şiddetli, katı.

humasî
arabçada: aslî harfleri, yani kök harfleri beş adet olan kelime. * beşe mensub. * beşli.

humat
himaye edenler, koruyanlar.

humayun
kutlu, mutlu.

humaz
kırmızı çiçeği olan bir bitki çeşidi. * kuzu kulağı.

humaşe
diyeti bilinmeyen cinayet.

humbara
f. küçük küp. * ask: demir veya tunçtan dökülmüş, içi boş ve yuvarlak olarak yapılan ve içine patlayıcı maddeler doldurularak havan topu veya elle atılan harp aleti. havan topu ile atılana havan humbarası, elle atılana da el humbarası denirdi. * para biriktirmek için kullanılan toprak veya madenden yapılan, bir tarafında para sığacak kadar yarığı bulunan kap. kumbara.

humbaracı
ask: yeniçeri teşkilâtı zamanındaki topçu eri. bu teşkilâtın mensubları havan toplarıyla humbara attıkları için bu adı almışlardı.

humbarahane
humbara yapılan beylik fabrika. * tar: humbaracılar kışlası.

humeka
ahmak, sersem.

humem
kömür. * kara kül. * her ateşte yanan nesne.

humeme
kömür. * kara kül. * her ateşte yanan nesne.

humevî
tıb : sıtmaya ait.

humeyya
şiddet.

humhane
f. meyhane. * şarap küplerinin konulduğu yer. * tas: âşığın kalbi.

humk
ahmaklık. bön olmak. aklı az olmak.

humk
ahmaklık.

huml
kaçmak. * korkmak.

humm
kaplıcanın sıcak suyu. * kuyruk yağının kıkırdağı. * kızdırmak mânasına mastar da olur.

humma
ateşli hastalık. sıtma.

humma
bir ateşli hastalık.

hummalı
ateşli, kızgın. * çok faaliyetli. hararetli.

hummaz
kuzu kulağı.

humme
tamam oldu (meâlinde fiil).

hummer
kaya kuşu denilen başı kızılca serçe gibi bir kuş.

hummere
kaya kuşu denilen başı kızılca serçe gibi bir kuş.

hummis
nohut.

hummisa
nohut.

hummus
nohut.

humran
kırmızılar.

humre
küçük seccade. * namaz kılacak yer. * küçük hasır parçası. * güzelleşmek için kadınların yüzlerine sürdükleri şey.

humret
kırmızılık. kızıllık. masumane şefkat.

humret
kırmızılık.

humret-i hicâb
hayâdan, utanmaktan hâsıl olan kırmızılık.

humret-i şafak
şafak kırmızılığı, şafak kızıllığı.

humr-humur
kadınların başlarına sardıkları bez.

hums
beş bölükten birisi. beşte bir.

hums
beşte bir.

hums
beşte birler, humslar.

humsa
boş böğürlü ve ince karınlı olmak.

humse
hürmet.

hums-i öşr
onda birin beşte biri. yani, bir şeyin ellide biri.

humtane
kadının kaynanası.

humud
düşme. zayıflama. * sâkin olmak. soğumak. ateş sönmiyerek alevi azalmak. * bayılmak ve kendini kaybetmek. * ne helâle, ne de harama iştihası olmamak.

humûd
şehvet yokluğu, soğukluk, isteksizlik.

humuk
bit.

humul
bir kimsenin adı sanı batma, ünü ünvanı kaybolma.

humur
küçük seccade. * namaz kılacak yer. * küçük hasır parçası. * güzelleşmek için kadınların yüzlerine sürdükleri şey.

humuza
ekşilik.

humuzat
ekşi şeyler.

humuzet
ekşilik. kekrelik.

humuziyet
ekşilik. kekrelik.

humve
şiddet. * suret.

humçe
f. küçük küp.

hun
f. kan, dem. * öç, intikam, öldürme.

hun'a
şekk, şüphe, zan. * töhmet.

hun-ab
f. sulu kan, kanlı su, su ile karışık kan. * mc: kanlı gözyaşı.

hun-abe
f. sulu kan, kanlı su, su ile karışık kan. * mc: kanlı gözyaşı.

hunabis
arslan. * zâlim ve kötü kimse.

hunabise
arslan. * zâlim ve kötü kimse.

hunak
boğazda olan şiş.

hun-alud
f. kana bulanmış.

hun-alude
f. kana bulanmış.

hunan
kuşların boğazında olan bir hastalık.

hunat'e
kalın, yassı nesne.

hunayis
çirkin.

hun-aşam
f. kan içici, kan içen.

hunbaha
f. kan bahası, diyet.

hunbar
f. kan yağdıran, kan yağdırıcı.

huncur
sütlü deve.

hundure
göz bebeği.

hunefa
allahın birliğine inananlar. (bak: hanîf.)

hunefşan
f. kan saçan, kan serpen.

huneyn
mekke-i mükerremeye üç mil mesafede ve mekke ile taif arasında bir vâdinin adı.

huneyn vak'ası
"hicretin sekizinci senesinde şirkten kurtulmamış bazı arap kabileleri mekkeyi geri almak maksadıyla hücum ettikleri zaman burada müslüman askerlere karşı gelerek başlangıçta galip gibi görünmüşlerse de daha sonra galebe ve zafer, islâm askerlerine nasib olmuştur. bu muhârebede sahabe-i kiramdan birçok zatlar şehid olmuşlardır. (bak: uhud)(eğer denilirse: resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm, madem habib-ü rabb-il-âlemin'dir. hem elindeki hak ve lisanındaki hakikattır. ve ordusundaki askerlerin bir kısmı melâikedir. ve bir avuç su ile bir orduyu sular. ve dört avuç buğday ve bir oğlağın etiyle bin adamı doyuracak bir ziyafet verir. ve küffar ordusunun gözlerine bir avuç toprak atmakla o bir avuç topraktan her küffârın gözüne bir avuç toprak girmesiyle onları kaçırır. ve daha bunun gibi bin mu'cizat sahibi olan bir kumandan-ı rabbâni, nasıl oluyor uhud'un nihayetinde ve huneyn'in bidayetinde mağlup oluyor?elcevab: resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm, nev-i beşere mukteda ve imam ve rehber olarak gönderilmiştir. tâ ki, o nev-i insanî, hayat-ı içtimaiye ve şahsiyedeki düsturları ondan öğrensin ve hakim-i zülkemâlin kavânin-i meşietine itaate alışsınlar ve desâtir-i hikmetine tevfik-i hareket etsinler. eğer resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm, hayat-ı içtimaiye ve şahsiyesinde daima harikulâdelere ve mu'cizelere istinad etseydi, o vakit imam-ı mutlak ve rehber-i ekber olamazdı.işte bu sır içindir ki, yalnız davasını tasdik ettirmek için arasıra indel-hâce, münkirlerin inkârını kırmak için mu'cizeler gösterirdi. sair vakitlerde nasılki herkesten ziyade evâmir-i ilâhiyyeye itaat etmiştir. öyle de: hikmet-i rabbaniye ile ve meşiet-i sübhaniye ile te'sis edilen âdetullah kavaninine herkesten ziyade müraat ve itaat ederdi. düşmana karşı zırh giyerdi, ""sipere giriniz!"" emrederdi. yara alırdı, zahmet çekerdi. tâ tamamiyle hikmet-i ilâhiyye kanununa ve kâinattaki şeriat-ı fıtriye-i kübrâya müraat ve itaati göstersin. l.)"

hunfeşan
f. kan saçan, kan serpen.

hunhah
f. intikam alıcı, öç alıcı, kan isteyen.

hunhar
f. kan içici. zâlim. kan akıtan. öldüren, öldürücü.

hunhâr
kan dökücü.

hunharane
f. kan içercesine. çok zâlimce. öldürerek.

huni
"yun. dar ağızlı kaplara sıvı dökmeye yarayan; ve yukarı kısmı genişçe, aşağı kısmı dar olan âlet."

hunî
f. kanlı, kan dökmeye meyilli.

hun-i cân
şarap.

hunîn
f. kana bulanmış, kanlı.

hunkâr
f. (bak: hünkâr)

hunke
tecrübe etmek, denemek, sınamak.

hunnak
tıb: boğaz hastalıkları.

hunne
sözü burun içinden söylemek.

hunnes-künnes
"hunnes, hânis'in; künnes de kânis'in çoğuludur. kânis, süpüren mânasınadır. umumiyetle, akıp akıp yuvalarına giden veya aynı yollarında gidip gelen yıldızlar demektir. bazılarınca gündüz gaib, gece zâhir olan yıldızlara denir. ekseriyetle yedi seyyar yıldızlara denmiştir. (zuhal, müşteri, merih, zühre, utarid, uranüs, neptün)"

hunnes-künnes
bir kısım yıldızlar.

hunpaş
f. kan döken, kan saçan.

hunrîz
f. kan dökücü, kan döken, kan akıtan.

hunsa
hem erkek, hem de dişi olan. * erkeklik ve dişilik alâmetlerini birlikte taşıyan bitki.

huntuf
sakalını yolan.

hunu'
horluk, zelillik, alçaklık.

hunus
rücu etmek, vazgeçmek, geri dönmek. * örtülü olmak. * tehir etmek, sonraya bırakmak.

hunut
mumyalama. * bir ölünün uzun zaman çürüyüp kokmaması için kullanılan eczalar.

hunuz
kokup fenâ olmak.

hunyâ
f. şarkı söyleme.

hunyâger
f. şarkı söyleyen, şarkıcı.

hunzeb
kokmuş et parçası. bir lâkap.

hunzub
şişman gövdeli, boş konuşan kadın.

hunzul
uzun boynuz. * uzun zeker.

hunzuvane
kin tutmak. * büyüklenmek, kibirlenmek.

hunzüb
erkek çekirge.

hunzüba'
kuru. * yellengen böceği.

hunçegân
f. kendisinden kan akan.

hunük
f. ne güzel! ne hoş! ne mutlu!

hur
f. güneş, şems.

hur'
kuş tersi, necis.

hur
f. iri gözlü. * cennet kızları.

hura'
devenin delirmesi.

hurac
tıb: bedenin çeşitli yerlerinde çıkan çıbanlar.

hurace
çıban. * irinlenme.

hurafat
aslı esası olmayan, bâtıl rivayetler. bâtıl inanışlar. hurafeler.

hurâfât
hurafeler.

hurafe
uydurma, bâtıl inanış. masal. efsane. yalan hikâye.

hurâfe
uydurma.

hurafe
aslı esası olmayan, bâtıl rivayetler. bâtıl inanışlar. hurafeler.

hurâfetkârâne
hurafeli gibi.

hurafe-varî
f. hurafeye benzer. hurafe gibi uydurulmuş.

hurâfevârî
hurafe gibi.

hurak
kav dedikleri nesne. * tuzluk.

huraka
kav dedikleri nesne. * tuzluk.

huran
f. iri gözlü. * cennet kızları.

huraşe
ufak parça, küçük şey.

hurbe
kalça kemiğinin deliği. * her yuvarlak delik.

hurc
meşinden veya çadır bezi gibi şeylerden yapılmış büyük heybe ve sandık. meşinden yapılan bu heybe ve sandıklar arka taraflarındaki meşin kollarla hayvanların semerine bağlanır ve iki hurc bir hayvana yüklenirdi. eski zamanın uzun yolculuklarında kullanılırdı. eskiden istanbulun meşhur yangınlarında en lüzumlu eşyayı içlerine doldurup pencereden atmak suretiyle kurtarma işlerinde kullanılmak üzere konaklarda da bulundurulurdu. (o.t.d.s.)

hurc-haracât
deve sürüsü. * sık bitmiş ağaç.

hurcül
uzun.

hurd
f. küçük. ufak. ince. * kırık. * ehemmiyetsiz, önemsiz.

hurd u hâb
yiyecek ve uyku.

hurd ü mürd
f. parça parça. ufak tefek kimse.

hurda
f. yenilmiş.

hurde
f. yenilmiş.

hurde tezyinat
tezhibde küçük süsleme motiflerine verilen genel isim.

hurdebîn
(hurde-bîn) mikroskop. çok küçük, ufak şeyleri, mikropları gösteren âlet.

hurdebîn
mikroskop.

hurde-bînane
inceden inceye. kılı kırk yararak.

hurde-bînî
"gözle görülmeyecek derecede küçük. mikroskopik.(gözle görülmeyen hurdebinî bir hayvanın ne kadar keskin duyguları var ki, arkadaşının sesini işitir, rızkını görür, gayet hassas ve keskin hisleri vardır. şu hâl gösteriyor ki; maddenin küçülüp inceleşmesi nisbetinde âsar-ı hayat tezayüd ediyor, nur-u ruh teşeddüd ediyor. güya madde inceleştikçe, bizim maddiyatımızdan uzaklaştıkça ruh âlemine, hayat âlemine, şuur âlemine yaklaşıyor gibi hararet-i ruh, nur-u hayat daha şiddetli tecelli ediyor. işte hiç mümkün müdür ki; bu madde perdesinde bu kadar hayat ve şuur ve ruhun tereşşuhatı bulunsun; o perde altında olan âlem-i bâtın ziruh ve zişuurlarla dolu olmasın...s.)"

hurdebînî
mikroskobik.

hurdedan
f. nükteleri ve incelikleri anlayan, bilen.

hurdedanî
f. nükte ve inceliği anlıyan, dikkatli kimse.

hurdefuruş
f. ufak tefek şeyler satan kimse.

hurdegir
f. sözün içinde tenkid edilecek noksan arayan.

hurde-hâş
f. param parça, kırık dökük.

hurdengâh
f. yemek odası.

hurdenî
f. yiyecek şey.

hurdevat
f. kırık dökük, eski püskü şeyler, öteberi. hırdavat.

hurdeşinas
f. dikkatli. incelikleri ve nükteleri anlayan.

hurdsal
f. genç. yaşı küçük.

hureb
kalça kemiğinin deliği. * her yuvarlak delik.

hurez
dikiş.

hurf
üzerlik tohumu.

hurfe
bir yere toplanmış yemiş. * baklet-ül hamkâ otu.

hurfe
mahrumluk.

hurfet-ül cennet
cennet bahçesi.

huri
"(ahver ve havrâ kelimelerinin c.) ahu gözlüler. gözlerinin akı karasından çok olan, pek güzel ve güzellikleri tarif ve tavsif edilemiyecek derecede güzel olan cennet kızları. (bak: hur - hur-i în) (sual: ehadiste denilmiş: ""huriler yetmiş hulleyi giydikleri halde, bacaklarının kemiklerindeki ilikleri görünüyor."" bu ne demektir? ne mânası var? nasıl güzelliktir?elcevab: mânası pek güzeldir ve güzelliği pek şirindir. şöyle ki: şu çirkin, ölü, câmid ve çoğu kışır olan dünyada; hüsün ve cemal, yalnız göze güzel görünüp, ülfete mâni olmazsa, yeter. halbuki: güzel, hayatdar, revnakdar, bütün kışırsız lüb ve kabuksuz iç olan cennette; göz gibi bütün insanın duyguları, lâtifeleri cins-i lâtif olan hurilerden ve huriler gibi ve daha güzel, dünyadan gelme, cennet'teki nisâ-i dünyeviyeden ayrı ayrı hisse-i zevklerini, çeşit çeşit lezzetlerini almak isterler. demek, en yukarı hullenin güzelliğinden tut, tâ kemik içindeki iliklere kadar, birer hissin birer lâtifenin medar-ı zevki olduğunu hadis işaret ediyor. evet, ""hurilerin yetmiş hulleyi giymeleri ve bacaklarındaki kemiklerin ilikleri görünmesi"" tâbiriyle hadis-i şerif işaret ediyor ki: insanın her ne kadar hüsün perver ve zevk-perest ve zinete meftun ve cemale müştak duyguları ve hassaları ve kuvaları ve lâtifeleri varsa, umumunu memnun edip doyuracak ve herbirisini ayrı ayrı okşayıp mes'ud edecek, maddi ve mânevi her nevi zinet ve hüsn-ü cemale huriler câmidirler. demek, huriler cennet'in aksam-ı zinetinden yetmiş tarzını, bir tek cinsten olmadığından birbirini setretmiyecek surette giydikleri gibi; kendi vücudlarından ve nefis ve cisimlerinden, belki yetmiş mertebeden ziyade ayrı ayrı hüsün ve cemalin aksamını gösteriyorlar. s.)"

hûrî
cennet kızı.

hur-i în
cennet'te âhu gözlü çok güzel kızlar. (bak: huri)

hûrilîyn
tarifsiz güzellikte cennet kızı.

huriye
huri gibi.

hurk
akılsız, bilmezlik. * dehşet, şiddet.

hurka
yanmak. * hararet. * yanık çıban.

hurkat
yangın. yanma. yanıklık. * bir nevi çıban.

hurkuf
zayıf davar.

hurkus
pire gibi bir böcek (az olarak kanatlanır uçar).

hurlika
f. çok güzel, huri yüzlü.

hurma
f. bir sıcak iklim meyvesi. * hurma şeklinde yapılan hamur tatlısı.

hurmat
(huremât - hurumât) haramlar. dinin, yapılmasını menettiği şeyler. işlenmesi günah olan işler.

hurmet
saygı gösterme (bk. -r-m)

hurmet
haramlık, yasaklık.

hurmetiribâ
faizin haram olması.

hurnub
keçiboynuzu dedikleri yemiş.

hurpeyker
f. huri yüzlü.

hurras
muhafızlar, bekçiler, nöbetçiler.

hurre
iyi. * câriye olmayan kadın.

hurrem
f. sevinçli. mesrur. şen. ferahlık veren. taze ve hoş. güler yüzlü.

hurremgâh
f. kalbi ferahlandıran yer.

hurremî
f. mesruriyet, sevinç, sürurlu ve sevinçli olma.

hurs
altından ve gümüşten olan halka. * kulağa taktıkları küçük halka.

hurs
hurma budağı. * şey.

hurs
çocuk doğuşunda yapılan yemek.

hursa
hurma budağı. * şey.

hursân
altından ve gümüşten olan halka. * kulağa taktıkları küçük halka.

hursân
altından ve gümüşten olan halka. * kulağa taktıkları küçük halka.

hurse
çocuk doğuşunda yapılan yemek.

hursend
f. kısmetine râzı olan, kanaatkâr, tokgözlü.

hursendane
f. kanaatkârâne, tokgözlülükle.

hursendî
f. tokgözlülük, kanaat edicilik. göz tokluğu.

hursî
ev eşyası. * her nesnenin fenâsı.

hursîs
metâ, mal. kumaş.

hurt
balta. iğne deliği, balta deliği, kulak deliği.

hurtum
burun. * şarap.

huru'
tanelerinden hintyağı çıkartılan ağaç. * sütleğen otu. * yumuşak ot.

hurub
keçiboynuzu adı verilen yemiş.

huruc
çıkma. dışarı çıkma, çıkış. * ayaklanma, isyan etmek.

hurûc
çıkma, çıkış.

huruc alessultan
meşru hükümete karşı kıyam ve isyan etme.

huruc-i bisun'ihi
namazdan kendi isteği ile çıkmak.

huruc-i fâhiş
haddini aşmak. * büyük isyan hareketinde bulunmak.

huruf
harfler. isim ve fiil olmayan kelimeler. (bak: harf)

hurûf
harfler.

huruf
kur'ân'ın harfleri ve yazısı; arapça harfler

hurufat
harfler. matbaada kullanılan dökme harfler.

hurûfât
harfler.

hurufat
kur'ân'ın harfleri ve kelimeleri

hurufiye
fazlullah-ı hurufi adında birinin kurduğu bâtıl bir meslektir. harflerden kendilerince manalar çıkarıp, dine aykırı iddiaları olan bir dalâlet fırkasıdır.

huruf-u âliyat
tas: gayb ve gaybîlikte olan cenab-ı hakka mahsus şuunat.

huruf-u asliye
(bak: harf-i aslî)

huruf-u câzime
cezmeden harfler: lem, lemmâ, lâm-ül-emir, lâ-ün-nâhiye (nehyeden lâ edatı). şart edatları da câzimdir. (bak: câzim)

huruf-u cerre
(bak: harf-i cer)

huruf-u halk
sesi boğazdan çıkan harfler. (hâ, hı, ayn, gayn, he, hemze gibi)

huruf-u hecâ
alfabe sırasına göre dizili harfler. * kelimelerdeki harflere ayrıca ses katan elif, vav, he, yâ harfleri.

huruf-u imlâ
gr: sesli harfler. (a, e, ı, i, o, ö, u, ü, harfleri.)

huruf-u itbak
gr: itbak harfleri. (bak: itbak)

huruf-u kameriye
"gr: arapçada kelimenin başında harf-i tarif olduğu vakit, harf-i tarifin lâmı okunan harfler. meselâ: el-kamer, el-insân, el-bedi' kelimelerinde olduğu gibi. burada kelime başında ""kaf, elif, bâ"" harfleri kameriyeden olduğu için aynen okunuyor. (bunlar: elif, bâ, cim, hı, hâ, ayın, gayn, fe, kaf, kef, mim, vav, he, yâ harfleridir.)"

huruf-u leyyin
"""vav, ayn ve elif"" harfleri. (bak: lîn)"

huruf-u mechure
cehr ile okunan harfler. (zı, lâm, kaf, vav, ra, bâ, dad, hemze, zel, gayın, ze, elif, cim, nun, dal, mim, tı, yâ, ayın.)

huruf-u mu'ceme (menkuta)
gr: kur'an-ı kerim harflerindeki noktalı harfler.

huruf-u munfasıla
gr: kendisinden sonra gelen harflere bitişmeyen (vav, rı, dal, hemze, ze, zel) gibi harfler.

huruf-u muttasıla
gr: kendisinden sonra gelen harflerle bitişip yazılan harfler.

huruf-u müsta'liye
"tecvidde: harf ağızdan çıkarken dilin üst damağa yapışması halinde veya üst damağa doğru gitmesiyle çıkan harfler: kaf, tı, zı, dat, hı, sad, ayın, gayın, bu harflerin mukabili ""istifâle"" harfleridir."

huruf-u nâsibe
gr: muzari (geniş zaman) fiilinin başına getirildiğinde o fiili nasbeden harfler. (en), (len), (izen), (key) harfleri gibi.

huruf-u şartiye
(bak: şart edatları)

huruf-u şedide
sertlik, katılık, aşırılık.

huruf-u şefe
"dudaktan çıkan harfler. ""be, fe, mim"" gibi."

huruf-u şemsiye
"gr: ""el"" harf-i tarifinin ""lâm"" harfi ile yan yana geldiğinde, kendisi okunmayıp ""lâm"" harfine kalboluyorsa, o harflere ""huruf-u şemsiye"" harfleri denir. (te, se, dal, zel, rı, ze, sin, şın, sad, dat, tı, zı, lem, nun harfleri) meselâ: el-turab yazılıyor, etturab okunuyor. el-şems yazılıyor, eşşems okunuyor. el-duâ, edduâ okunuyor."

huruf-ul mukattaa
gr: kur'an-ı kerim'de sure başlarında bulunan, kesik kesik, ikisi üçü birleşik veya tek başına yazılı hafler. elif lâm mim, yâ sin, elif lâm râ... gibi. bunlar ilahî birer şifre olup, mânalarını anlayanlar resul-ü ekrem (a.s.m.) ve o'nun vârisleridir.

hurûfumukattaa
sûre başlarındaki şifreli harfler.

hurum
ihram.

hurur
düşmek, sukut.

hurus
f. horoz.

hurut-ahrât
balta. iğne deliği, balta deliği, kulak deliği.

huruş
f. coşma. gürültü. şamata. telâş.

hurûş
coşma, bağırma.

huruşan
f. çağlıyarak, coşarak, * coşan, çağlayan.

hurûşân
coşmalar, şamatalar.

hury
değirmen deliği.

hurz
oranlamak, yâni tahminle bir şeyin miktarını söylemek.

hurze
dikiş.

hurü'
kuş tersi, necis.

hurşîd
f. güneş. afitab. hur. mihr. şems.

hûrşîd
güneş.

hurşun
ufacık bıtırak. (davarların tüyüne yapışır.)

hus
dikmek. * darlık vermek. * iki şeyi bir araya getirmek.

husa
hurma yaprağı.

husaf
hasad, hasad mevsimi. * ekin biçme.

husafe
düşmanlık, adavet. gizli kin, hased.

husake
düşmanlık, adavet. hased, gizli kin.

husale
harman yerinde arta kalan tane.

husam
keskin kılıç.

husame
keskinlik.

husare
arpa, buğday ve pirinç gibi hububâtın kabuğundan düşen parçalar. * her kabuklu nesnenin, kabuğundan ayrılıp temizlenmesi. * şirâ sıkıntısı. * her nesnenin fenâsı.

husas
sür'atle gitmek, seğirtmek, koşmak.

husban
hesab. * azab. * sıkıntı. * şer. * koltuk yastığı.

husema'
muhalifler, karşı taraflar, hasımlar. * adüvler, düşmanlar.

husf
her bir şeyin içi.

hushus
mübâlağa ile kandırmak.

huslet
kıldan bükülmüş nesne.

husm
çuval ve heybe bucağı.

husn
perhizkârlık, iffet.

husr
tıb: peklik, kabızlık, inkıbaz. * idrar tutulması.

husran
mahrumiyet. kayıp. çok büyük ziyan.

husrev
f. hükümdar, şah.

huss
za'feran. * hurma yaprağı. * eğrelti otu.

hussad
hased edenler. kıskananlar.

husser
cübbesi ve zırhı olmayanlar. çıplak kimseler.

husuf
ay tutulması. perdelenmek. dünya gölgesinin ay üzerine gelmesi. * bir şeyin nuru ve ışığı gitmesi.

husûf
perdelenme, ay tutulması.

husuf
ay tutulmasında kılınan namaz

husûfât
perdelenmeler, ay tutulmaları.

husuf-i cüz'î
ayın bir kısmının tutulması.

husuf-i küllî
ayın tamamen tutulması.

husul
peydâ olma. hasıl olma. meydana gelmek. üremek, türemek.

husul
olma, oluş.

husul
yumurtasından yeni çıkmış olan kertenkele yavrusu.

husule
meydana gelen

husûle
meydana gelme

husul-pezir
hâsıl olmuş, meydana gelmiş.

husulpezîr
meydana gelen.

husul-yâfte
f. husule gelmiş, meydana çıkmış, hâsıl olmuş.

husum
uğursuzluk. * idman. birbiri ardınca devam üzere olmak. * bir şeyi kökünden kesip dağlayanlar. * fırtına.

husumet
düşmanlık. hasımlık. kincilik. zıddiyet. çekişmek. dâvacı olmak.

husûmet
düşmanlık.

husûmetefzâ
düşmanlık saçan.

husûmetkârâne
düşmanca.

husun
kaleler. korunacak sağlam yerler.

husun-i refîa
yüksek kaleler.

husur
yorulmak. * incinmek.

husure
yoğunluk, kalınlık. sütün yoğurt olması.

husus
iş. mevzu. yol. usul. keyfiyet. madde. şey. bir şeyin sairlerinden ayrıldığını ve temyizini bildiren cihet ve keyfiyet.

husûs
iş, konu, özellik.

husus
hususlar, bakımlar, işler. tarzlar, şekiller. mes'eleler. maddeler.

hususa
ayrıca, hususen, başkaca.

hususan
hususca, özellikle.

hususat
hususlar, bakımlar, işler. tarzlar, şekiller. mes'eleler. maddeler.

hususât
hususlar, konular.

hususen
bilhassa. ayrıca. başkaca. buna mahsus olarak.

hususen
özellikle.

hususî
bir şeye aid olan. herkese âid olmayan.

hususî
özel.

hususî
şahsa ait, özel âlem, özel dünya

hususiyat
hususi olan şeyler. hususiyyetler.

hususiyet
ahbaplık, tanışıklık, yakınlık. * hususilik.

hususiyet
özellik.

husvât
yudum yudum, azar azar içme.

husve
topraklı yer.

husye
erkeklik bezi. haya. erkeğin yumurtalığı.

husyetan
f. hayalar, çift haya. erkeklik bezlerinin her ikisi.

husyet-üs semek
balık yumurtası.

hut
balık. büyük balık. * şubat ayı içinde güneşin girdiği ve semanın cenub yarısındaki burcun ismi.

hût
balık.

hût
balık burcu

hutab
hutbeler.hutae : (c.: hatâit) kısa boylu kimse.

hutaf
demir çengel. * makaranın iki tarafında olan eğri demir.

hutâm
kuru cisim kırıntısı. * yumurta kabuğu. * çerçöp.

hutame
cehennemin beşinci tabakası. inatçı münkirlerin yeri olup, gayya kuyusunun bulunduğu kısım.

hutame
cehennem.

hutâm-ı dünya
bu fani dünyanın muvakkat ve boş malı mülkü.

hutat
dökülmüş ve saçılmış olan şey.

hutbe
ilâhi emir ve nehiyleri cemaate beyan ve ihtar etmek. cuma veya bayram namazlarında müslümanlara hatibin ilâhi ve şer'i emirleri hatırlatan sözleri. (hatib, bu hutbeyi söylemeye halife veya islâm devlet reisinden vazife ve salâhiyet almıştır.)

hutbe
dinî konuşma.

hutbe
hutbeler.hutae : (c.: hatâit) kısa boylu kimse.

hutbehan
f. hutbe okuyan, hatib.

hutebâ
hutbe okuyanlar. hatibler.

hutebâ
konuşmacılar.

hutebâ-i umumî
f. herkese hitâbeden, umuma ders verenler.

hutm
her kuşun gagasına, her davarın burnunun ucuna ve ağızının önüne derler.

hutre
bina için verilen yemek. * tatmak.

hutruş
kısa.

hutt
emir. * kıssa.

hutta
darp, vurmak. * zor iş. * başın önünde olan saç örgüsü.

huttaf
kırlangıç kuşu.

huttâf
kırlangıçlar.

hutu'
gitmek.

hutub
erkek çekirge.

hutuf
ölümler, vefatlar.

hutum
dizgin, yular.

hutun
(hutunet) evlenme, tezevvüc, teehhül. * damatlık, damat olma.

hutur
akla gelmek. hatırlamak.

hutûr
hatırlama.

hutur
gelmemiş, hatıra gelmemiş

hutur etmek
hatıra gelmek.

hutut
yazılar. çizgiler * yollar.

hutut
çizgiler, yazılar.

hutut-u şemsiye
ışıklı güneş yolu.

hutuvat
(hutvât-hutevat) (hutve. c.) adımlar. izler. yollar. eserler. * şeytanın aldatmaları.

hutuvât
adımlar.

hutuvat-ı sitte
"altı adım. (kur'an-ı kerim'deki ""hutuvat-üş şeytan"" tabirinden istifaze ile, şeytanların ve onların insî mümessilleri olan şerir insanların fitnekâr ve dalâlete sevkedici adımları, izleri ve desiseleri gibi mânalarla alâkalı olarak ""bir mühim eser""e verilen isim) şeytanın altı desisesi."

hutve
adım atıldığı zaman iki ayak arasındaki mesafe. * iz. (bak: hatve)

huule
dayılık.

huva
tembel olmak.

huvaka
süprüntü.

huvar
bağırış, çığlık, sayha, avaz.

huvâsât
karışık cemaat.

huvase
karışık cemaat.

huvel
hizmetkâr.

huvela'
çocuk anasından doğduğunda beraber çıkan ince nâzik deri. (onda yeşil ve kızıl hatlar olur.)

huveyn
hayvancık. çok küçük canlı.

huveynat
çok küçük hayvancıklar. mikroplar.

huveynât
hayvancıklar, mikroplar.

huveyne
hayvancık, mikrop.

huveysal
tıb: ciltte peyda olan bir takım kabarcık.

huveysalat
tıb: ciltte peyda olan bir takım kabarcık.

huveyza
ishal, iç sürgünü.

huvhât
şeftali. * duvardaki ışık girecek delik.

huvn
sofra.

huvta
arpa, buğday gibi hububat için yapılan avlu veya anbar.

huvv
bal, asel.

huvvan
hıyanet edenler, hâinler.

huvvara
ağartılmış yemek.

huvve
karalık. siyahlık.

huvve
kararmış nesne.

huy
f. mizac, tabiat, ahlâk, âdet. * ter.

huy
insandaki yerleşmiş özellik.

huyela'
kibir, ucub.

huygerde
f. terlemiş. * adet edinmiş, huy hâline getirmiş, alışmış.

huy-i bed
fenâ huy.

huyul
atlı alaylar. * atlar. * kötülerin meydana getirdiği kalabalık.

huyut
ipler. iplikler. lifler. teller.

huyut-i rakîka
ince iplikler.

huyuş
yaramaz keten ipliğinden dokunmuş bez.

huz
al. (ahz: almak mastarından) al emri.

huz'
alçaklık yapmak.

huz
al, tut.

huz
duru ve saf olanı al

huz bi-yedî
elimi al, elimden tut, bana yardım et (mânasında).

huz mâ safâ, da'mâ keder
"""safâ olanı al, keder vereni bırak"", ""allahın müsaadesi olan ve neticesi safâ veren şeyi al, sonu keder vereni bırak"", ""iyisini al, kötüsünü bırak"" meâlindedir."

huz'a
batıl şeyler. halkı güldürecek boş şeyler, nesneler.

huza'bîl
batıl şeyler. halkı güldürecek boş şeyler, nesneler.

huzafe
sahtiyan kırpıntısı. * bez kırpıntıları.

huzahız
suyu ve ağacı çok olan yer. * şişman kimse.

huzaka
kıymetsiz ve rağbetsiz olan şey.

huzakiyy
lisanı fasih, konuşması açık olan kimse. * eşek sıpası.

huzale
saman ufağı.

huzamî
lavanta çiçeği.

huzane
kendileri sebebinden gam ve tasa çekilen çoluk çocuk.

huzâyât
küçük ok.

huze
miğfer.

huzef
hicaz vilayetinde olan siyah renkli bir cins küçük koyun.

huzem
demetler, desteler, huzmeler.

huzem
kabuğundan ip ve urgan yapılan bir ağaç cinsi.

huzen
sağlam ve sert olan.

huzen
sağlamlık. kabalık, sertlik.

huzene
kulak.

huzmâsafâdâmâkeder
safa vereni al keder vereni bırak.

huzme
demet. deste. bir kucak şey. * fiz: bir ışık kaynağından çıkan sütun halindeki şua.

huzme
ışık demeti.

huzme
demetler, desteler, huzmeler.

huzne
sağlam ve sert olan.

huzre
arka zahmeti.

huzret
yeşillik. ter ü tazelik.

huzruf
fırıldak. * değirmen çarkının birisi. * pervâne.

huzu'
mahviyet ve tevazu hali, alçak gönüllü olmak. Allah'ın azametini, celal ve cemalini, büyüklüğünü tahattur ve tefekkürden hâsıl olan, insandaki huzur ve huşu' hâli.

huzû
tevazu hâli.

huzub
semiz olmak, besili olmak.

huzube
semiz olmak, besili olmak.

huzuk
adımları birbirine yakın olan kısa boylu kimse.

huzuka
ekşilik.

huzunet
sağlamlık. kabalık, sertlik.

huzur
hazır olmak. mevcud bulunmak. * hürmet edilmesi lâzım gelen kimsenin yanında olmak. * ibadet neticesi hâsıl olan rahatlık, gönül ferahlığı.

huzûr
birinin yanında bulunma, rahatlık.

huzur ü hab
rahat ve uyku.

huzur ü sükun
rahatlık ve eminlik.

huzur-aver
f. huzur ve rahatlık verici, sükunet veren.

huzûrî
huzurda olarak.

huzûrkârâne
huzurda gibi, huzur duyarak.

huzur-u kalb
kalb huzuru, gönül rahatlığı.

huzuz
erkek tavşan.

huzûz
hazlar.

huzuz
insanın hoşuna giden şeyler.

huzuzât
insanın hoşuna giden şeyler.

huzûzât
hazlar, hoşa giden şeyler.

huzuzât-ı nefsâniye
nefse hoş gelen şeyler.

huzva
bir yere toplanıp tepe gibi olan kum yığını.

huzvane
büyüklenmek, kibirlenmek.

huzve
parça.

huzya
ganimet malından vermek.

huzye
küçük ok.

huzzâk
işinin ehli olanlar, ustalar, mütehassıslar. hazâkatli kimseler.

huzzâk-ı etibbâ
doktorlar içinde en ehil olanları.

huzzân
hazine muhafızları, hazinedarlar.

huzzâr
hazır olanlar, hazır bulunanlar, huzurda ve gözönünde olanlar.

huzzâr-ı meclis
mecliste hazır bulunanlar.

huş
f. akıl, fikir, zekâ, iyi ile kötüyü ayırma hissi. * ruh, can. * ölüm, * zehir.

huş'a
alçak küçük tepe.

huşam
kalın burunlu. * uzun dağ burnu.

huşar
avaz, ses.

huşare
bir yere giderken bırakılan faydasız şeyler. * her şeyin kötüsü.

huşdar
f. akıllı, uslu.

huşe
f. salkım. * başak, sümbül.

huşe çîn
f. başak toplayan. salkım toplayan.

huşef
yeşil sinek.

huşef
seri, eli çabuk, hızlı. * geceleyin yola giden deve.

huşe-i engur
üzüm salkımı.

huşe-i hurma
hurma salkımı.

huşenk
f. idrak, akıl, iz'an.

huşe-çin
başak toplayan.

huşk
f. kuru, yâbis. * kaba, soğuk.

huşk u ter
kuru ve yaş.

huşkar
iri öğütülmüş un. o undan olan ekmek.

huşkcan
f. kalın kafalı, câhil kimse.

huşkî
f. kuruluk, yubuset.

huşkleb
f. dudağı kurumuş, susamış.

huşkmağz
f. boşkafalı, câhil.

huşksal
f. kuraklık ve kıtlık yılı.

huşkser
f. ahmak, salak.

huşmend
f. akıllı, aklı başında.

huş-mend
aklı başında olanlar, akıl sâhipleri.

huşmendân
aklı başında olanlar, akıl sâhipleri.

huşmendân
f. akıllı, aklı başında.

huşmendâne
f. akıllıca, aklı başında olarak.

huşne
haşinlik.

huşrüba
f. akıl kapan, aklı baştan alan.

huşrübude
f. aklı kapılmış, aklı başından gitmiş.

huşu'
alçak gönüllülük. hayâ etmek ve mütevazi olmak. korku ile karışık sevgiden gelen edebli bir hâl. yüksek ve heybetli bir huzurda duyulan alçak gönüllülük. sükun ve tezellül.

huşû
sevgiyle karışık korku.

huşuf
seri, eli çabuk, hızlı. * geceleyin yola giden deve.

huşunet
kabalık, sertlik, inatçılık.

huşûnet
kabalık, kırıcılık.

huşunet-i mizâc
mizâc sertliği, huy ve tabiat sertliği.

huşunet-i tab'
tabiat ve huy kabalığı.

huşyar
uyanık, akıllı, zeki. ayık. uslu.(...istikbal karanlığı içinde saadet-i ebediyyeye giden nuranî yolu olan sırat-ı müstakime hidayeti istemek.. hem şimdi yatmış nebatat, hayvanat gibi gizlenmiş güneşler, hüşyar yıldızlar, birer nefer misillü emrine müsahhar ve bu misafirhane-i âlemde birer lâmbası ve hizmetkârı olan zât-ı zülcelal'in kibriyasını düşünüp allahü ekber deyip rükua varmak... s.)

huşş
"(c.: huşuş) hâcet mevzii; helâ, tuvâlet. * necâset mahreci."

huşşa'
kulak ardındaki yumruca kemik.

huşşaf
yarasa kuşu.

hz. hasan
"hz. ali'nin (r.a.) oğludur. hz. peygamber'in (a.s.m.) sevgili torunudur. cennet'le tebşir olunmuştur. hz. peygamber (a.s.m.) kendisi için cennet gençlerinin seyyidi buyurmuştur. (hi: 3-49)(hazret-i hasan ve hüseyin'in emevilere karşı mücadeleleri ise, din ile milliyet muharebesi idi. yâni, emeviler, devlet-i islâmiyeyi, arab milliyeti üzerine istinad ettirip râbıta-i islâmiyeti, râbıta-i milliyetten geri bıraktıklarından, iki cihetle zarar verdiler:birisi: milel-i sâireyi rencide ederek tevhiş ettiler. diğeri : unsuriyet ve milliyet esasları, adâleti ve hakkı tâkip etmediğinden zulmeder. adalet üzerine gitmez. çünki: unsuriyet-perver bir hâkim, milletdaşını tercih eder, adalet edemez. ferman-ı kat'isiyle: râbıta-i diniye yerine râbıta-i milliye ikame edilmez; edilse, adalet edilmez; hakkaniyet gider.işte hazret-i hüseyin, râbıta-i diniyeyi esas tutup muhik olarak onlara karşı mücadele etmiş, tâ makam-ı şehadeti ihraz etmiş. m.)"

hödük
kaba, nezaketsiz. gabi, acemi, vurdumduymaz.

höl
yaşlık, nem, rutubet.

hörgüç
devenin sırtındaki tümsek.

höyük
kazıldığında içinden eski eserler çıkan alçakça toprak tepe.

hübâşât
kesbetmek, kazanmak, çalışmak.

hübaşe
kesbetmek, kazanmak, çalışmak.

hübel
cahiliyet devrinde kureyşlilerin en büyük putu.

hübu'
doğum vaktinin sonunda doğmuş deve yavrusu. * devenin boynunu uzatarak yürümesi.

hübub
esme. üfürme. rüzgârın hafif hafif esmesi.

hübub-i riyâh
rüzgârların esmesi.

hübur
çukur. * büyük tas.

hübur
çukur yer. * kesmek. * iki dağ arasında olan düz yer. * etli, semiz olmak.

hübut
aşağı inme. inmek. (suudun zıddı) * uyuşma, anlaşma.

hübut-u âdem
hz. âdem'in (a.s.) cennet'ten dünyaya inmesi.

hübük
samanyolları. * çizgiler.

hübüvv
ateşin sönmesi.

hüccab
perdeciler. * kapıcılar.

hüccâc
hacc farizasını yerine getirmiş olan müslüman.

hüccac
hacca gitmiş kimse. hacı.

hüccet
senet. vesika. delil. bir iddiânın doğruluğunu isbat için gösterilen resmi vesika. * şâhid.

hüccet
senet, belge, delil.

hüccet
deliller, senedler, vesikalar.

hüccet-i dâfia
bir şeyi isbata değil, ancak taleb ve iddiayı defetmeğe yarıyan hüccet.

hüccet-i kasıra
şahsa mahsus olup başkasına taâlluk etmeyen hüccet.

hüccet-i katıa
f. kat'i delil. bir şeyin doğruluğunu şeksiz, şüphesiz isbata vesile olan.

hüccet-i müsbite
bir şeyin isbatında delil olan hüccet.

hüccet-i müteaddiye
taraflara münhasır olmayıp başkalarını da alâkalandıran delil.

hüccet-i zahriye
kenarında sebebi yazılı bulunan hükmün tasdikli suretini ihtiva eden hüccet.

hüccet-ül islâm
islâmın delili, hücceti. (bak: imâm-ı gazâli)

hüccetülislam
" ""islâmın delili"" mânâsında gazalînin namı."

hücciyet
ihticaca salih olma. delil sayılabilme, sağlam delil kabul edilir olma.

hücciyet
hüccetlik.

hücec
deliller, senedler, vesikalar.

hücec-i hattiye
huk: yazılı deliller. bunlar tezvir ve tasni şüphesinden sâlim olduğundan onunla amel edilebilir, yani hükme medar olur, başka vech ile sübuta ihtiyaç kalmaz. (beraetler, mahkeme kararları, tescil edilen vakriye gibi.)

hücerat
(hücürat-hücrât) hücreler. hüceyreler. gözler, odacıklar.

hüceste
f. uğurlu, mübârek, mes'ud.

hüceyrat
hüceyreler. hücrecikler. küçük odacıklar.

hüceyrât
hücreler.

hüceyrat
küçük hücreciklerden meydana gelen şehir

hüceyre
hücrecik. canlı varlıkların veya nebâtatın vücudunu teşkil eden küçük küçük odacık halinde ve içi vücuda lüzumlu madde ile dolu hücrecik. en küçük canlı parça. * küçük delik ve oyuk.

hüceyre
hücre.

hücnet
kusur, noksan, ayıp. * bayağılık, karışıklık, soysuzluk. * sözdeki ayıp.

hücr
fuhş, hezeyan, kötü sözler.

hücrat
hücreler, gözler, odacıklar.

hücre
medine-i münevvere'nin ismi.

hücre
odacık, canlıların en küçük yapısı.

hücre
hücreler, odacıklar.

hücre
hücreler, gözler, odacıklar.

hücre
hücreler, odacıklar, gözler.

hücre-i saâdet
saâdetli oda. fahr-i kâinat hazret-i peygamber'in (a.s.m.) odası.

hücrevî
hücre gibi, hücre ile alâkalı, hücreye dâir.

hücu
zemmetmek, çekiştirmek, kötülemek.

hücu'
az uyku. gece uykusu.

hücud
uykusuz kalma. geceleyin az uyuma.

hücul
uçurumlar, çukurlar, derinlikler, yaralar.

hücum
saldırma. hamle ile ileri atılmak. * sert sözle birine çatmak, karşı çıkmak.

hücûm
saldırı.

hücum
saldıran

hücumât
saldırılar.

hücumât-ı sitte
altı hücum. altı maddelik bir müdafaa (olan bir eser ismi).

hücüb
perdeler, hicablar.

hücürat
hücreler, odacıklar, gözler.

hüd'
sâkin olmak.

hüda
doğru yol göstermek. * doğruluk. hidâyet. * kur'ân-ı kerimin bir ismi.

hüdafet
semizlik, besililik, etlilik.

hüdam
deniz tutması.

hüdat
hidâyet edenler.

hüdb
kirpik. * mendil. * testere çevresinde olan saçak.

hüdb
kirpikler.

hüdbe
hamle yapmak.

hüdbüd
sütün koyu ve yoğurt olması.

hüddab
ensiz, ince, uzun yaprak.

hüddam
hizmet edenler, hizmet eden cin.

hüdeb
hamle yapmak.

hüdhüd
süleyman aleyhisselâmın haberci kuşu.

hüdhüd
hüdhüdler, çavuş kuşları, ibibikler.

hüdlul
kurt. (canavar)

hüdn
barış, sulh, musalaha.

hüdu'
kamburluk.

hüdüb
sarık. * kirpik, müjgân. * havlu, el silmeye mahsus pamuklu bez. * minder kenarında olan püskül.

hüdüd
çok yaşlı ihtiyar. ihtiyar ve zayıf olmak. * bir binayı gürültüyle yıkıp göçürmek. (bak: tehdid)

hüfat
nazar etmek, bakmak.

hüffel
memesi süt ile dolu olan koyun.

hükâ'
öksürük.

hükake
kazılan şeyin kazıntısı, talaşı veya yongası.

hükea
ahmak kimse.

hükemâ
"(hakîm. c.) âlimler. çok bilgili kimseler. (bak: feylesof)(enbiyanın ekseri şarkta ve hükemanın ağlebi garpta gelmesi kader-i ezelînin bir remzidir ki; şarkı ayağa kaldıracak din ve kalbdir; akıl ve felsefe değil. şarkı intibaha getirdiniz, fıtratına muvafık bir cereyan veriniz. yoksa sa'yiniz ya hebâen gider veya muvakkat, sathî kalır. m.n.)"

hükemâ
hakîmler, düşünürler.

hükema
filozoflar, felsefeciler ve ilim adamları

hükemâ
zahire ve dış görünüşe göre hüküm veren alimler ve filozoflar

hükemâ-i işrakiyyun
işrakiyye mesleğindeki feylesoflar. (bak: işrâkiyyun)

hükemâ-i kadime
eski filozoflar.

hükemâ-i meşaiyyun
aristo felsefesi yolunda olan ve derslerini gezerek veren meşaiyyun filozofları. (bak: meşşâiyyun)

hükkâm
hâkimler.

hükkâm
hâkimler, söz sahipleri, devlet adamları.

hükkâm-ı adliyye
adliye hâkimleri.

hükl
karınca gibi sesi işitilmeyen hayvan.

hükle
dil tutukluğu, kekemelik.

hükm
(hüküm) karar. emir. kuvvet. hâkimlik. amirlik. * irade. kumanda. nüfuz. * kadılık etmek. * tesir. cari olmak. * makam. * bir dâvanın veya bir meselenin tedkik edilmesinden sonra varılan karar. * man: fikirler ve tasavvurlar arasındaki râbıtayı tasdik veya inkâr etmek.

hükm
hüküm, yargı.

hükmberdar
f. hükme muti olan, itaat eden, boyun eğen.

hükmen
hüküm yoluyla, hükmünde ve değerinde olarak.

hükmî
hükme dair. hükme âit ve müteallik. bir karara dayanan, itibâri olan.

hükm-i âdil
huk: adalet üzere verilmiş olan hüküm.

hükm-i gıyabî
huk: taraflardan biri hazır olmadığı halde verilen hüküm.

hükm-i karakuşî
karakuş hükmü. * mc: hesaba kitaba gelmiyen, mantığa uymayan hüküm.

hükm-i kaza
Allah tarafından evvelce verilmiş olan hüküm.

hükm-i tecrübî
tecrübe ile elde edilen hüküm. * tecrübe neticesi hâsıl olan karar.

hükm-i vicahî
huk: tarafların her ikisinin de veya vekillerinin hazır bulundukları hâlde verilen hüküm.

hükm-i vicdanî
vicdana ait hüküm. vicdanî kanaatla verilen hüküm.

hükm-i yezdanî
cenab-ı hakk'ın hükmü. Allah'a mahsus kanun.

hükm-i zımnî
"fık: zımnen vaki olan hüküm. (bir kimse diğer bir kimse aleyhine; ""benim filân şahıs zimmetinde sâbit olacak şu kadar lira alacağıma onun emriyle kefil olmuş idin"" diye dâva ve o kimse kefâleti ikrar ve borcu inkâr etmekle müddei, borcu isbat ederek hâkim dahi hükmetse bu hüküm kefil aleyhine sarâheten ve asıl gaib aleyhine zımnen hükmolunur)."

hükmî şahıs
şahıs gibi muamele gören cemiyet, şirket gibi birlik teşkil eden müessese.

hükm-i şer'î
kur'an-ı kerim'e ve din-i islâm'a uygun kanun ile verilen karar. şeriatın hükmü.

hükmkeş
emre itaat eden, hükme boyun eğen.

hükmünde
bir şeyle aynı hükmü alan

hükre
cem'olmak, toplanmak, birikmek. * yiyecek maddelerini, pahalanacak diye saklamak. * azlığından bir yerde toplanan su.

hüku'
sâkin olmak.

hükûmat
hükûmetler.

hükûmet
bir memleketi idare edenler. vekiller hey'eti. devlet.

hükûmet
başbakan

hükûmet
hükûmetler.

hükûmet konağı
"devlet memurlarının bulunduğu bina. bunun yerine: ""bab-ı hükûmet, daire-i hükûmet"" tabirleri de kullanılırdı."

hükûmet-i âdile
âdil hükümet.

hükûmet-i adl
huk: miktarı şer'an muayyen olmayıp ehl-i vukufun (bilirkişinin) usulü dairesinde takdir ve tayin edeceği diyettir. buna hükm-ü adl de denir.

hükûmet-i cumhuriye
cumhuriyet hükûmeti.

hükûmet-i gayr-i müstakille
istiklâliyet ve hâkimiyet haklarını tamamen haiz olmayıp, diğer bir devletin boyunduruğu altında bulunan hükûmet.

hükûmet-i meşruta
meşrutiyetle idare olunan hükûmet.

hükûmet-i müstakille
istiklâliyet ve hâkimiyet ve haklarını tamâmen hâiz olan hükümet.

hükûmet-i müstebidde
istibdatla idare olunan hükûmet.

hüküm
yargı, egemenlik.

hüküm
hükümler. kanunlar. nizamlar.

hükümdar
f. padişah, hüküm sâhibi. en yüksek reis. imparator.

hükümdâr
hüküm sahibi, devlet başkanı.

hükümdâr
hükümdarlar, padişahlar.

hükümdaran
hükümdarlar, padişahlar.

hükümdarane
hükümdar gibi, hükümdara yakışır bir surette.

hükümdarî
f. hükümdarlık, padişahlık, şahlık.

hükümet
hükmetme, ülkeyi idare eden kimseler topluluğu.

hükümferma
f. hükümrân, hüküm süren. hâkimiyetle idâre eden.

hükümfermâ
hüküm süren.

hükümferma
hüküm süren (bk. -k-m)

hükümlü
bir hüküm ve emri bildiren. * mahkemece hüküm giymiş kimse.

hükümname
f. bir mahkeme veya hey'etin hüküm ve kararını hâvi vesika. hükmü ihtiva eden kâğıt.

hükümran
hâkim, hükümdar. hüküm ve saltanat süren. hükümfermâ.

hükümrân
hükmeden, sözü geçen.

hükümran
egemen olan (bk. -k-m)

hükümrân
egemen olma (bk. -k-m)

hülagû
kan dökücü bir hükümdar.

hülâgu
mi: 1258' de bağdadı zaptederek halkını kılıçtan geçirmiş, abbasi halifesi musta'sımı ve bütün âile efradını öldürtmüştür. cengiz hanın torunu, tülay hanın oğludur. tarihde en çok kan döken hükümdar olarak bilinir. abbasi devletini yıkan moğol başkumandanıdır.

hülam
sirke ile pişen sığır eti.

hülas
zayıf davar.

hülasa
özet.

hülâsa
özetlemek

hülb
kıl fırça, kıl kalem. * kalın kıl kuyruk, yele kılı.

hülbe
şiddet.

hülefâ
halifeler.

hülefâ-yı raşidîn
en ileri sahabeden ilk dört halife. (bak: çâryâr)

hülhal
saf su.

hülhül
öldürücü zehir.

hülhül
tesiri pek kuvvetli ve öldürücü zehir. panzehiri olmayan ağu.

hülk
yok olmak. fâsid olmak. * düşmek.

hülke
yok olmak. fâsid olmak. * düşmek.

hüllas
insana ârız olan gevşeklik.

hülya
f. kuruntu. hayal. vehim. olmıyan bir şeyi düşünerek yaşamak. akıldan geçen ve matmah-ı nazar olan husus.

hülyâ
hayâl, kuruntu.

hüm
onlar. (bak: şahıs zamiri)

hüma
(iki kişiye işaret olan zamir) o ikisi.

hümâ
f. devlet kuşu. * saadet. mutluluk.

hümâ
devlet kuşu, saadet.

hümâ kuşu
devlet kuşu. (hikâyede: gölgesi kimin başına düşerse o padişah olurmuş, derler. hümâyun da buradan gelmiştir. tayr-ı hümâyun, tâlih kuşu, uğur kuşu gibi isimlerle söylenir.)

hümam
himmetli. bir işe sıkı sıkıya sarılıp o işi bitiren. sahi ve civanmerd. * aslan. * büyük ve sağlam.

hümanizm
lât. edb: islâmiyete mugayir ve aykırı eski yunan ve lâtin edebiyatı ve felsefesi taraftarlığı hareketi. * fls: insan menfaatını hayatta değer ölçüsü kabul eden ve dine tâbi olmayan, insana aşırı hâkimiyet tanımak isteyen ve maddeperest, dinsiz, imansız bir cereyan, bir fikir ve bâtıl bir nazariye.

hümanizm
insancılık iddiasıyla insanı tanrılaştıran sapık bir felsefe.

hümapaye
f. çok yüksek dereceli.

hümapervaz
f. hümâ gibi yükseklerde uçan. * mc: yüksek himmetli.

hümat
himaye edenler, koruyanlar.

hümâ-yi ikbal
devlet kuşu. * mc: yüksek talih, iyi uğur.

hümayun
f. padişaha ait. * mübarek. kutlu. uğurlu. âlî. * kuvvetli. (bak: hümâ kuşu)

hümâyun
kutlu, mutlu.

hümayunname
f. padişah tarafından bir hükümdara gönderilen mektub.

hümeyra
pembecik.

hümeze
(hemz. den) dürtüştürücü, kırıcı, ısırıcı, sıkıcı. * el ve kaş işâretleri ile ayıplama. * bir kişinin ardından ayıplarını söyleyen. gammaz.

hümeze suresi
kur'an-ı kerim'in 104. suresi olup mekkîdir.

hümluc
demirciler körüğü.

hümma
hastalıktan dolayı vücudda meydana gelen harâret. * nöbetli hastalık. * sıtma.

hümmâ
hastalıktan dolayı vücutta meydana gelen şiddetli hararetler, ateşler. * sıtmalar. * nöbetli hastalıklar.

hümme
kara. * diş eti kararmak.

hümmeyat
hastalıktan dolayı vücutta meydana gelen şiddetli hararetler, ateşler. * sıtmalar. * nöbetli hastalıklar.

hümmeyât
hastalıktan dolayı vücudda meydana gelen harâret. * nöbetli hastalık. * sıtma.

hümud
düşme. zayıflama. * sâkin olmak. soğumak. ateş sönmiyerek alevi azalmak. * bayılmak ve kendini kaybetmek. * ne helâle, ne de harama iştihası olmamak.

hümum
tasalar, kaygılar, kederler, gamlar, gussalar.

hümumet
pek fazla ihtiyarlık, çok yaşlılık.

hünane
iç yağı.

hünba'
ağır ve çirkin kadın.

hünbül
kısa boylu. kürk.

hüner
f. mârifet. bilgililik. ustalık, mahâret.

hüner
ustalık, beceri.

hünermend
f. hüner sahibi, hünerli, marifetli.

hünermendî
f. hünerlilik, mârifetlilik.

hünerpişe
f. mahâretli, mârifetli, hünerli.

hünerver
f. çok ustalıklı. becerikli. usta. mahâret sahibi.

hünerver
hünerli.

hünerver
mârifetli, hünerli kimseler.

hünerverân
mârifetli, hünerli kimseler.

hüneyhe
saat. * kıyâmet.

hünkâr
f. hükümdar. padişah. sultan.

hünkâr
padişah.

hünkâr mahfili
eskiden camilerde padişahlar için yapılmış olan yerler. bu mahfiller camilerin zemininden yüksek olarak yapılır ve caminin iç kısmını görmek için kafes konulurdu. bunun haricinde kafesin birkaç yerinde 20-30 cm. en ve boyunda açılabilir küçük pencereler de bulunurdu.

hünsa
erkek veya kadın olduğu belirsiz olan. * aynı çiçekte dişi veya erkeklik uzvunun bulunması.

hünsâ
cinsiyeti belli olmayan.

hünsâ
kendilerinde hem erkeklik, hem de kadınlık alâmetleri bulunan kimseler.

hünsâ
kendisinde hem erkeklik ve hem de dişilik özelliği taşıyanlar.

hünsaiyyet
aynı kimsede ve aynı zamanda hem erkeklik hem dişilik.

hünu'
sindirip hazmetmek.

hünud
hindliler.

hür'
fâsid kelâm, çirkin söz.

hür
hürler. esir veya köle olmayan kimseler. * silsilesinde esir veya köle bulunmayanlar. * hürriyetçiler.

hürar
devede olan bir zahmet.

hürer
dişi kediler.

hüreyre
kedi yavrusu.

hüri'
bit.

hürman
akıl.

hürmet
"riâyet. ihtiram. * haysiyet. şeref. * haram olma. haramlık. * ırz, nâmus gibi başkasına helâl olmayan husus. (insanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden bir desise-i şeytaniye şudur ki: bir mü'minin bir tek seyyiesiyle bütün hasenatını örter. şeytanın bu desisesini dinleyen insafsızlar, mü'mine adavet ederler. halbuki: cenab-ı hak haşirde adâlet-i mutlaka ile mizan-ı ekberinde a'mâl-i mükellefini tarttığı zaman, hasenatı seyyiata galibiyeti, mağlubiyeti noktasında hükmeyler. hem seyyiatın esbabı çok ve vücudları kolay olduğundan, bazen bir tek hasene ile çok seyyiatını örter. demek bu dünyada, o adalet-i ilâhiyye noktasında muamele gerektir. eğer bir adamın iyilikleri fenâlıklarına kemmiyeten veya keyfiyeten ziyade gelse, o adam muhabbete ve hürmete müstehaktır. belki, kıymetdar bir tek hasene ile, çok seyyiatına nazar-ı afv ile bakmak lâzımdır. halbuki: insan, fıtratındaki zulüm damariyle, şeytanın telkiniyle, bir zatın yüz hasenatını bir tek seyyie yüzünden unutur, mü'min kardeşine adâvet eder, günahlara girer. nasıl, bir sinek kanadı göz üstüne bırakılsa; bir dağı setreder, göstermez. öyle de; insan garaz damariyle, sinek kanadı kadar bir seyyie ile dağ gibi hasenatı örter, unutur, mü'min kardeşine adavet eder. insanların hayat-ı içtimaiyesinde bir fesad âleti olur. l.)"

hürmet
saygı, haramlık.

hürmet
saygı gösterme (bk. -r-m)

hürmeten
"hürmet olsun diye; hürmet, saygı ve ikram maksadıyla."

hürmeten
saygı duyarak.

hürmet-i müsahere
"sıhriyyet sebebi ile hâsıl olan haramlık. yâni evlenmek sebebi ile meydana gelen akrabalık dolayısıyle hâsıl olan haramlıktır. bu sıhriyyetin haramlık meydana getirmesi, ister meşru' nikâhla olsun, ister gayr-ı meşru' olsun ""hürmet-i müsahere"" meydana gelir.meselâ: hanefi mezhebinde, bir kimse kendisiyle gayr-i meşru' suretle mukarenette bulunmuş veya bir uzvunu hâilsiz şehvetle tutmuş veya öpmüş veya tenasül cihazına şehvetle bakmış olduğu bir kadının neseb veya süt itibarı ile onun anasını, ninesini, kızını, torunu aslâ nikâhlayamaz ve onlarla hiçbir surette evlilik teessüs edemez. bunlar arasında ebedî bir haramiyet mevcuttur. buna hürmet-i müsahere deniyor."

hürmet-i riba
ribanın yani faizin haram oluşu. (bak: riba)

hürmetkâr
f. hürmet eden, saygılı.

hürmetkâr
saygılı.

hürmetkârâne
hürmet edercesine.

hürmüz
(hürmüzd) eski iran takviminde, güneş yılının ilk günü. * zerdüştlerin bâtıl bir inanışları olan hayır tanrısı. * jüpiter (müşteri) yıldızı.

hürnu'
küçük canavar.

hürr
kimsenin baskısı, zorlaması olmadan meşru' dairede istediği gibi yaşayabilen. * esir veya köle olmayan. serbest.

hürr
hür, serbest.

hürre
esir veya câriye olmayan hür kadın.

hürre-i mükellefe
fık: akıl ve bâliğ olan hürre kadın. sevap ve günahtan mes'ul olan kadın.

hürriyet
"serbestlik, hür oluş. * adalet kanununda ve te'dibte, başka hiç kimse, kimseye taarruz ve tahakküm etmemesi ve herkesin hukukunun meşru' olarak korunması, herkesin meşru' hareketlerinde tam serbest olması.(insana karşı hürriyet, Allah'a karşı ubudiyeti intac eder.rabıta-i iman ile sultan-ı kâinat'a hizmetkâr olan adam, başkasına tezellül ile tenezzül etmeye ve başkasının tahakküm ve istibdadı altına girmeye, o adamın izzet ve şehamet-i imaniyesi bırakmadığı gibi; başkasının hürriyet ve hukukuna tecavüz etmesi dahi o adamın şefkat-i imaniyesi bırakmaz. evet, bir pâdişahın doğru bir hizmetkârı, bir çobanın tahakkümüne tenezzül etmez. bir biçareye tahakküme dahi, o hizmetkâr tenezzül etmez. demek, iman ne kadar mükemmel olursa, o derece hürriyet parlar. işte asr-ı saadet!... ) (münazarat)"

hürriyet
hürlük.

hürriyet
1908'de ilân edilen ikinci meşrutiyet

hürriyet-i diniye
din hürriyeti. herhangi bir kimsenin mensub olduğu dinin emirlerini ve icablarını yapmakta asayişe ve başkasının haklarına dokunmamak şartiyle serbest olması.

hürriyet-i hayvanî
hayvancasına serbestlik. hayvanlara yakışan bir serbestiyet.

hürriyet-i vicdan
"amme hukuku ile ferdî hukuka tecavüz etmemek şartıyla herhangi bir kimsenin her hangi bir fikir veya dini kabul etmekte veya kabul etmemekte serbest olması. ancak, islâmiyeti kabul etmiş olan bir kimse, islâmın esaslarını kısmen de olsa, inkâr ve reddetmekte serbest değildir; islâm hukukunda mürted muamelesini görür. (bak: mürted)dinî vazifeleri, dinin emirlerini yapmakta ve neşrinde serbestlik ise, din hürriyetidir.(mâlumdur ki, her hükümette muhalifler bulunur. asayişe, emniyete dokunmamak şartıyla, hiç kimse vicdaniyle, kalbiyle kabul ettiği bir fikirden, bir metoddan dolayı mes'ul olmaz. bu, hukukî bir mütearifedir.hz. ömer, hilafeti zamanında, âdi bir hristiyan ile mahkemede birlikte muhakeme olundular. halbuki o hristiyan, islâm hükümetinin mukaddes rejimlerine, dinlerine, kanunlara muhalif iken, mahkemede onun o hâli nazara alınmaması açıkça gösterir ki, adalet müessesesi hiçbir cereyana kapılmaz, hiçbir tarafgirliğe kaymaz. bu, din ve vicdan hürriyetinin bir ana umdesidir ki; komünist olmayan şarkta, garbda, bütün dünya adalet müesseselerinde câri ve hâkimdir. r.n.)"

hürriyetin
meşrûtiyet yönetiminin ilk ilân edildiği dönem

hürriyetperver
hürriyetsever.

hürriyetten
1908 yılında, ikinci meşrutiyetin ilan edilmesinden sonra

hürriyet-şiken
hürriyeti bozan, hürriyeti kıran.

hürriyetşiken
hürriyet kırıcı.

hüsam
keskin kılıç.

hüsameddin
dinin keskin kılıcı.

hüsban
azap. * yıldırım. * çekirge. * saymak.

hüsbane
küçük ok. * küçük yastık.

hüseyin
peygamberimizin torunu.

hüseyin-i cisrî
"(hi: 1261- 1327) suriye ulemasındandır. baba ve annesi ehl-i beyt'tendir. câmi-ül ezher'de tahsil görmüş ve zamanının dinî, edebî ve felsefî ilimleriyle iştigal etmiştir. en meşhur eseri ""risale-i hamidiye""sidir. türkçeye ve orducaya tercüme edilmiştir. 1307 senesinde tercüman-ı hakikat gazetesi, kitap olarak neşretmiştir."

hüseyn
peygamberimizin torunu.

hüsn
"(hüsün) güzellik. iyilik. eksiksizlik. cemal ile kemal. (bak: celal, cemal)(evet mevcudatta sebeb-i muhabbet olan hüsün ve ihsan ve kemal, bâki-i hakiki'nin hüsün ve ihsan ve kemalâtının işaratı ve çok perdelerden geçmiş zaif gölgeleridir; belki cilve-i esmâ-i hüsnânın gölgelerinin gölgeleridir. s.)"

hüsn
güzellik.

hüsn ü aşk
güzellik ve muhabbet: * şeyh galib'in manzum hikâyesi.

hüsn ü kubh
güzellik ve çirkinlik.

hüsna
(ahsen'in müennesidir) iyi zan. en güzel. amel-i sâlih. pek güzel. * cennet. * iyi amel ve haslet. cenab-ı hakk'ı görmek ve ona iman ve ubudiyetle şereflenmek. * düşman üzerine fevz ve zafer bulmak, şehidlik.

hüsn-aver
f. güzelliği çoğaltan. güzellik veren.

hüsnî
güzelliğe dâir. güzelliğe âit ve müteallik.

hüsn-i ta'bir
müstehcen veya soğuk bir şeyin güzel ve edebe uygun bir tarzda ifade edilmesi.

hüsniyyat
güzel olan hususlar.

hüsnü
tahirî mutlu'nun babasıdır

hüsn-ü âdâb
(hüsn-i âdâb) güzel ve iyi edeblilik. güzel terbiye. islâmi terbiye.

hüsn-ü ahlâk
ahlâk güzelliği.

hüsn-ü âkibet
iyi netice.

hüsn-ü beyan
akıcı ve güzel anlatış.

hüsn-ü bi-bahane
kusursuz güzellik. günahsız mâsum güzellik.

hüsn-ü bilgayr
dolayısı ile, neticeleri ciheti ile güzel olan.

hüsn-ü bizzat
kendisi bizzat güzel olan.

hüsn-ü delâlet
hayırlı. iyi bir başlangıca delâlet.

hüsn-ü endam
vücut güzelliği.

hüsn-ü hal
iyi hal. güzel ahlâk.

hüsn-ü hareket
güzel muamele yapma, iyi muamelede bulunma.

hüsn-ü hâtime
neticeyi iyi bir halde bitirme. * iman ile âhirete gitmek. kelime-i şehadet söyleyerek ölmek.

hüsn-ü hayr
hayrın güzelliği

hüsn-ü hulk
(hüsn-i hulk) ahlâk güzelliği. güzel ahlâk.

hüsn-ü ibtida
mevzuya münasib bir ifade ile söze başlama.

hüsn-ü idare
iyi idare etme.

hüsn-ü imtizac
iyi geçinme.

hüsn-ü isti'mal
iyi ve güzel kullanma.

hüsn-ü kabul
iyi karşılamak. güzellikle kabul etmek.

hüsn-ü mahfî
(hüsn-i mahfî) gizli güzellik. * kalbî ve ruhî güzellik.

hüsn-ü makta'
"edb: bir manzumenin, bilhassa gazellerin son beyti demek olan ""makta"" dan evvelki beyit."

hüsn-ü ma'nevî
(hüsn-i ma'nevî) manevî güzellik. iç güzelliği.

hüsn-ü matla'
edb: bir gazelin ikinci beyti.

hüsn-ü muamele
(hüsn-i muâmele) iyi muâmele. güzel hatt-ı hareket.

hüsn-ü mücerred
gayr olsun olmasın bizzat güzel olan şey. bazı âza veya çizgilerin mütenasib terkib ve tertibiyle hâsıl olan hüsün, hüsn-ü mücerred değildir. şartları zâil olsa, hüsün de zâil olur. fakat, vücud, hayat, iman gibi varlıklar hüsn-ü mücerreddir ve bizzat güzeldirler. güzellikleri başka şeylere bağlı değildir. * hariçte maddi vücudu olmayan, ancak aklen mevsufsuz düşünülebilen hüsün ve zihnen anlaşılan güzellik.

hüsn-ü niyet
(hüsn-i niyet) iyi niyet. temiz kalblilik.

hüsn-ü ta'lil
edb: herhangi bir hâdisenin hakiki sebebini saklayarak, güzel ve hayalî bir sebep göstermeye hüsn-ü ta'lil denir. bu gösterilen sebep hakiki olmamalı, fakat güzel olmalıdır.bağ-ı âlemde yüzün menendi bir gül isteyüp.cüst ü cu idüp gezer gülzarı bülbül şah şah.(fatih sultan mehmed)bülbülün, gül bahçesini daldan dala gezmesinin sebebi, âlem bağında sevgilinin yüzüne benzer bir gül aramasıdır.

hüsn-ü tedbir
iyi düşünülerek tutulan yol. tefekkür ile tasmim etmek, ihtiyar olunacak meslek ve harekete karar vermek. * bir kimseden bir haberi nakil ve rivâyet eylemek. * bir şeye iyi muvaffak olmak için o işe muvafık ve hesaplı hareket etmek.

hüsn-ü telakki
(hüsn-i telakki) iyi anlayış. iyi kabul ediş. güzel telâkki etmek. anlayış gösterip iyi niyetle kabul etmek.

hüsn-ü teveccüh
sevgi ile karışık medih ve takdir. iyi karşılanmak ve alâka görmek.

hüsn-ü zann
(hüsn-i zan) bir kimsenin veya bir hâdisenin iyiliği hakkındaki vicdâni ve iyi kanaat. iyi fikirde bulunup, iyi olacağını düşünmek.

hüsnüniyet
güzel niyet.

hüsnüzân
güzel sanma.

hüsr
ziyan, kayıp, zarar.

hüsran
ümit edilenin elde edilememesinden duyulan elem. mahrumiyet acısı. * zarar, ziyan, kayıp.

hüsrân
zarar, umduğunu bulamama acısı.

hüsrev
f. hükümdar, şah.

hüsûf
ay tutulması, sönme.

hüsün
güzellik.

hüsün
maddî ve manevî güzellik

hüsünperest
güzellik düşkünü.

hüsünşiken
güzellik bozucu.

hütaf
çağırma, seslenme.

hütame
kesinti, kırpıntı. parça.

hütke
perde yırtılıp rezil olmak.

hütr
ahmaklık, hamâkat, budalalık.

hüttak
bozanlar. * yırtanlar.

hütu'
boyun uzatmak. * çok nazar etmek, çok bakmak.

hütul
sürekli yağmur yağma.

hütun
sürekli yağmur yağma.

hütun
yağmur yağmak.

hüv'
kusmak.

hüval
kundura kalıbının yukarı kısmını genişletmek için kullanılan takoz.

hüvallah
o allahtır.

hüvam
hayranlık hâli.

hüve
arabçada: o (mânasına işâret zamiri)

hüve
o, Allah.

hüve
o haktır (bk. - - )

hüve ahsen
o daha güzeldir, en güzeldir.

hüve hakk(un)
o da haktır. o da bir haktır. (bak: ehakk)

hüve hasen(ün)
o bir güzeldir, hasendir.

hüve hüvesine
(türkçe bir tabirdir) noktası noktasına, hiç değişiklik yapmadan, aynen.

hüvehüvesine
aynen.

hüve-l ahsen
sadece ve yalnız en güzel o'dur.

hüve-l bakî
bâkî ancak o'dur. Allah (c.c.)

hüve-l ehad
o Allah birdir. (bak: ehad)

hüve-l hakku
hak sadece o'dur.

hüve-l hasen
sadece, yalnız o güzeldir.

hüvelbâkî
baki olan allahtır.

hüveyda
f. aşikâr. zâhir. belli. apaçık.

hüveyna
kolaylık, sühulet.

hüvf
soğuk rüzgâr.

hüviyet
öz, kimlik.

hüviyyet
asıl. mâhiyyet. birisinin kimliği, kim olduğu, kökü, esası ve ne olduğu. * cenab-ı hakkın varlık sıfatı. * hamiyyet ve istikametten, ulüvv-ü cenâbdan ibâret olan sıfât-ı hamide.

hüvve
derinliği genişliğinden çok olan çukur yer.

hüvüc
uzun boylu ve akılsız olmak. * rüzgârın sert esmesi.

hüyam
azgınlık.

hüyu'
korkaklık.

hüyyam
sevgiden dolayı şaşırmış olanlar.

hüzâe
maskaralığa almak.

hüzahiz
bağırgan deve. * keskin kılıç. * çok su. * fitne.

hüzal
zayıflık, bitkinlik.

hüzeyfe
ensar-ı kiramdandır. hüzeyfe-i yemanî de denir. hz. muhammmed (a.s.m.) ona münafıkları bildirdiğinden dolayı, hz. ömer (r.a.) onunla istişare eder ve onun, namazını kılmadığı kimselerin namazında bulunmazdı. çok takvalı ve istiğna sâhibi bir zat idi. iran'ın fethinde bulundu. (hi: 35) de dâr-ı beka'ya göç etmiştir (r.a.)

hüzhüz
hafif ve zarif kimse.

hüzî
kedi yavrusu.

hüzlul
küçük dağ veya tepe. * hafif adam.

hüzn
(hüzün) gamlı olmak. keder sıkıntı.

hüzn
üzüntü.

hüzn
hüzünler, kederler, sıkıntılar, tasalar, gamlar.

hüzn-alud
f. kederli. hüzünlü. gamlı.

hüzn-amiz
f. gam, keder ve hüzünle karışık.

hüzn-aver
f. keder veren. gam veren. hüzün verici.

hüzn-efza
f. keder ve hüzün arttıran.

hüzn-engiz
f. hüzün veren. keder verici.

hüznengiz
hüzün veren, üzen.

hüznengizâne
üzüntü veren bir hâlde.

hüzn-gâh
hüzün ve keder vakti.

hüzul
arıklık, bitkinlik, zayıflık.

hüzzam
müzikte bir makam ismidir.

hüzzet
boyun.

hüzzü'
maskaralığa almak.

hüzün
üzüntü.

hüzüngâh
hüzün yeri.

hüzüv
maskaralık.

hüşad
suyu emmeyen sert arâzi.

hüşdar
f. akıllı, uslu.

hüşyar
uyanık, akıllı, zeki. ayık. uslu.(...istikbal karanlığı içinde saadet-i ebediyyeye giden nuranî yolu olan sırat-ı müstakime hidayeti istemek.. hem şimdi yatmış nebatat, hayvanat gibi gizlenmiş güneşler, hüşyar yıldızlar, birer nefer misillü emrine müsahhar ve bu misafirhane-i âlemde birer lâmbası ve hizmetkârı olan zât-ı zülcelal'in kibriyasını düşünüp allahü ekber deyip rükua varmak... s.)

hüşyâr
uyanık.

hüşyarane
f. akıllıcasına.

hüşyarî
f. hüşyarlık, akıllılık.

hıba
yağmurdan korunmak için kurulan çadır. tente.

hıba'
atâ, bahşiş, hediye.

hıbâ
kıldan yapılmış göçebe çadırı. * keçe ve kıldan yapılan evlerde konup göçen türkler.

hıbab
sevişmek, muhabbet.

hıbale
kement.

hıbat
yüzde olan dağ ve nişân. * davarın ayağında ve uyluğunda yapılan işâret.

hıbâyâ
örtmek. * gizli olan.

hıbazet
ekmek yapma mesleği, ekmekçilik.

hıbb
bahadırlık, kahramanlık. * gammazlık.

hıbbe
hımhım otunun tohumu.

hıbeb-hıbâb
yaban otlarının tohumu.

hıben
büyük çıban.

hıber-hıberât
yemeni, alaca renkli bez.

hıber-hıberât
yemeni, alaca renkli bez.

hıbher
galiz, kaba.

hıbk
yellenmek.

hıbne
büyük çıban.

hıbrak
yellenme.

hıbre
tecrübe etmek, denemek, sınamak.

hıbre
yemeni, alaca renkli bez.

hıbrîr
dağçiçekleri. dağda yetişen çiçekler.

hıbse
yaramaz, habis nesne.

hıbte
azıcık süt. * bir içim su.

hıbve
gökyüzüne yayılmış büyük bulut. * dizlerini büküp, mak'adı üzerine oturup, elleri dizleri altından bağlamak. * bele takılan şey.

hıbık
uzun, tavil. * hızlı yürüyüşlü at.

hıcc
su üstünde olan yağmur kabarcığı.

hıcce
bir kere haccetmek. * sünnet.

hıcec
bir kere haccetmek. * sünnet.

hıcer
su üstünde olan kabarcık. * taş.

hıda'
hile.

hıdâ'
dölengeç kuşu. * sarfetmek, harcamak.

hıdac
eksik, noksan.

hıdane
bir şeyi bir şeye ilâve etmek. * fık: hak ve salâhiyeti haiz olan kimsenin belirli müddet zarfında çocuğunu besleyip büyütmek ve terbiye etmek üzere yanında bulundurması. * bir şeyi kucağına almak.

hıdare
oturma, ikamet.

hıdeb
şişman gövdeli kimse.

hıdemat
hizmetler. vazifeler. hizmetliler.

hıdemm
bahşişi çok olan kimse.

hıdîv
f. vezir, âsaf. * kral nâibi. * osmanlı padişahı abdülaziz zamanında (1861 - 1876) mısır valilerine verilen ünvan. sultan abdülaziz, hıdîv ünvanını büyük fuad paşa'nın arzusu üzerine ilk olarak kavalalı mehmed ali paşa'nın torunu olan ismail paşa'ya verdi. (8/6/1867) ismail paşadan sonra oğlu tevfik paşa, daha sonra da abbas hilmi paşa, mısır hıdîvi oldular. mısır hıdîvleri protokol bakımından şeyhülislâm ve sadrazam ile aynı derecede idiler.

hıdîvâne
f. bir vezire veya mısır hıdîvine yakışır şekil ve surette.

hıdk
kesmek. * ihâta etmek, kaplamak, içine almak.

hıdn
koltuk altından yan başına varana kadar, kucak. * nahiye. * canip, taraf.

hıdn
dostlar, yoldaşlar.

hıdr
mâni, engel. * perde, hâil.

hıdrellez
(hıdırellez) rumi nisan ayının 23. gününe verilen addır. bu tarih 6 mayıs'a tekabül eder. doğrusu hızır ve ilyas'tır.

hıfa'
her şeyin örtüsü ve perdesi. * kırba örtüsü.

hıfâ
örtüler, perdeler, gizli şeyler. * çiçeğin tomurcuğunu örten kabuk.

hıfaf
yeyni, hafif.

hıfaz
gayret. * vefalılık.

hıff
hafif, zayıf nesne.

hıff
çulhaların bez sardıkları ağaç.

hıffe
yeynilik.hafiflik, zayıflık.

hıfrî
bir otun adı.

hıfs
işkembeler, kırkbayırlar.

hıfy
yalın ayak yürümek.

hıfye
yalın ayak yürümek.

hıfz
saklama. koruma. siyanet. muhafaza. * ezber etmek. hatırda tutmak. kur'an'ı ezberde tutmak.

hıfz
saklama, koruma, ezber.

hıfz
ezberlemek (bk. -f- )

hıfze
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * gayret etmek.

hıfz-ül lisan
dili, günah ve lüzumsuz olan sözlerden korumak. kötü ve fena sözlerden dilini muhafaza etmek. (ihtiyaçtan fazla söz söylememek mendubdur.)

hıfz-ı bilad u ibad
şehirlerin ve şehir ahalisinin korunması.

hıfz-ı emanet
canı muhafaza etme. * bırakılan emaneti koruma.

hıfz-ı hukuk
hak ve hukukları muhafaza etme.

hıfz-ı kur'an
kur'an-ı kerim'i tamamıyla ezberleme.

hıfzına
ezberleyen

hıfzıssıhha
(hıfz-üs sıhha) sağlıklı yaşamak için doğrudan doğruya kişi ve içinde bulunan çevrenin sağlıkla alâkalı şartlarını tetkik edip inceleyen, gerekli tedbirleri olan ve bu çeşit çalışmalardan bahseden hekimlik kolu veya sağlık bilgisi. * sıhhatini korumak. sağlığını muhafaza etmek.

hıfş
küçük ev.

hıkab
arap kadınlarına mahsus bir nevi kumaştır, onu bellerine kuşanıp süslerini ve zinetlerini ona takarlar.

hıkâl
içinde binâ ve ağacı olmayan mezrea.

hıkb
uzun zaman, dehr.

hıkbe
yıl, sene. * seksen yıl.

hıkd
kin, buğz, adâvet. * intikam almak için fırsat beklemek.

hıkd
kin, intikam arzusu.

hıkeb
yıl, sene. * seksen yıl.

hıkf
kumun bir yere toplanıp yığılarak tepe gibi olması.

hıkf
eğri büğrü kum tepeleri.

hıkk
(c.: hukuk - hıkâk) üç yaşını tamamlayıp dördüne girmiş deve.

hıkka
(c.: hukuk - hıkâk) üç yaşını tamamlayıp dördüne girmiş deve.

hıkmık etmek
t. bir işten veyahut bir suale cevap vermekten kaçınmak için esassız bahaneler ileri sürmeye çalışmak. tereddütlü davranmak.

hıla'
göze çekilen sürme.

hılab
yırtıcı hayvan veya yırtıcı kuş pençesi.

hılabe
aldatmak, hud'a.

hılace
hallaçlık.

hılaf
söğüt ağacı. * muhalefet etmek, karşı gelmek.

hılal
diş arasını ayıklamakta kullanılan nesne. dostluk.

hılâl
dostluk.

hılas
her nesnenin dibine çöken ağırlığı.

hılb
kalble karın arasında olan perde.

hılbid
küçük deve.

hılf
meme başı.

hılfe
muhalefet etmek, karşı gelmek. * biri gidip diğeri geriye gelmek. * biçildikten veya yandıktan sonra biten ot. * sonra biten yemiş.

hılk
hükümdar mührü. * çok mal.

hılkî
hilkate âit, yaratılıştan. yaratılışa dâir. yaratılışta. * zâti.

hılkıd
kötü ahlâklı ve ağır ruhlu kimse.

hıll
helâl. * kâbe ile mikat arası.

hıll
samimi dostlar, yâranlar.

hılle
kılıç gediği.

hıllet
candan arkadaşlık.

hıllîfî
bir kimseyi yerine bırakmak.

hılm
dost.

hıls
yünden veya kıldan yapılan ve palas denilen döşek. * büyük ve kuvvetli olan dişi deve.

hılt
bir şeye karışık, karışmış bulunan. * eski tıbda: ahlât-ı erbaa (kan, salya, safra, dalak) dan birisi. * soyu, nesebi karışık kimse.

hılt
çok karıştırılabilir, karıştırılmağa elverişli.

hılta
işret. * muaşeret.

hılt-ı mahmud
vücudun sağlam ve sağlıklı oluşu.

hılt-ı redî
vücudun hastalanmasına sebebiyet veren madde. * bir şeye karışmış olan şey.

hılye
güzel sıfatlar, iyi hasletler. * süs, zinet. * peygamberimiz hz.muhammed'in (a.s.m.) evsafı ve bundan bahseden kitab.

hım'
kurt. * hırsız.

hıma
kimsenin giremediği mahfuz otlak. * sultan için korunup hıfz edilen çayır.

hımam
ölüm, mevt.

hımar
kadınların başlarına sardıkları bez.

hımâr
eşekler. hımarlar.

hımare
ayak üstü. * havuzun etrafına koydukları taş. * avcıların av vurmak için çevrelerine ev gibi dizdikleri taşlar.

hımas
karnı aç kimseler.

hımasa
ince bellilik.

hımbıl
budala ve miskin.

hımdıd
havuz dibinde olan döşeme.

hımhım
burundan konuşan. sesleri burnundan çıkararak konuşan kimse. * burnundan çıkan ses gibi boğuk. * arap diyarında biten bir ot. * çok siyah.

hımlak
gözün etrafı.

hımre
bir şeyin bozulup şekil değiştirmesi.

hıms
üç gün deveyi susuz bırakıp, dördüncü günü su vermek. * alaca yemeni bez.

hımtat
ot arasında olur bir nakışlı böcek.

hımve
hastanın yemek yememesi.

hımye
tıb: hastanın, hekim tarafından verilen ilaçlarla kanaat edip ve tavsiyelerine uyup o hududun dışına çıkmaması.

hımyet
yemek yememek. perhiz yapmak.

hına
kına.

hınaf
devenin yulardan burnunu çözmesi. * deve bileğinde olan yumuşaklık.

hınaî
kına satan, kınacı.

hınak
kızmalar, darılmalar, kin tutmalar, haset etmeler.

hınâk
hiddetlenme, kızma.

hınas
kendisinde hem erkeklik ve hem de dişilik özelliği taşıyanlar.

hınat
buğdaylar.

hınata
buğday satmak.

hınaye
burun ucu.

hınc
her nesnenin aslı. * meyl ettirmek, eğmek, yöneltmek.

hıncahınç
ağzına kadar ve tıka basa dolu. dopdolu. (bu tabir bir yer veya taşıt için kullanılır.)

hıncer
hançer.

hındelis
ağır yürüyüşlü deve.

hındis
katı karanlık.

hındıs
musibetler. * karanlık geceler. * şiddetli hâller.

hınezkar
kısa boylu kişi.

hınn
cinden bir tâife.

hınna
kına. saça, sakala veya kadınların, parmaklarının uçlarına sürdükleri sarımtırak pembe boya ve bunun esası olan toz.

hınnâ
kına.

hınnab
uzun boylu.

hınnus
hınzır eniği.

hıns
bâtıldan hakka veya haktan bâtıla meyletmek. yeminini bozmak. günah.

hıns
yeminden dönmeler. yalan yeminler.

hınsîr
alçak, soysuz, âdi.

hıns-ı yemin
yemininde durmayıp bozmak. nakz-ı ahd da denir.

hınsır
küçük parmak. serçe parmak.

hınsıyemîn
yemin bozma.

hınta
buğday.

hınta
buğdaylar.

hıntar
çok acıkmak.

hınye
yay.

hınzab
kısa boylu. * yaban havucu.

hınziman
cemaat, topluluk. * taife.

hınzîre
hileci ve fitnekâr kadın. * dişi domuz.

hınziyan
faydasız ve mânasız sözler konuşan.

hınzîz
enenmemiş veya enenmiş erkek davar.

hınzıb
kokmuş et parçası. bir lâkap.

hınzır
domuz. (beğenilmeyen birisine hakaret için mecazen söylenir.) * pis ve katı kalbli kimse.

hınzır
domuz.

hınzır
hınzırlar, domuzlar.

hınzırât
hileci ve fitnekâr kadın. * dişi domuz.

hır
hırıltı. * kavga, dövüş.

hıra
mekke-i mükerreme'nin civarında bulunan ve hz. peygamber'e (a.s.m.) ilk vahyin geldiği mağaranın ismidir. bu mağaranın bulunduğu dağa hırâ dağı denildiği gibi, harrâ veya cebel-i nur da denilmektedir.

hırâ
peygamberimize ilk vahyin geldiği mağara, hira.

hırâ
zayıf dişi koyun.

hırabe
deve hırsızlığı yapmak.

hırafe
acılık. * tezlik.

hırak
hareket.

hıram
f. sallanma, salına salına naz ve edâ ile yürüme.

hıraman
f. salınarak naz ve edâ yaparak yürüyen.

hırâr-hırârât-harrun
kara taşlı yer.

hıraset
koruma. * bekleme, bekçilik etme, muhafaza etme.

hıraş
"f. ""tırmalayan, kazıyan"" anlamıyla bileşik sıfatlar yapar. meselâ: dil-hıraş : gönlü tırmalayan, inciten. samia-hırâş : kulak tırmalayıcı."

hırba
bukalemun adı verilen keler cinsi. * güneşin bulutlara aksetmesinden hasıl olan renkler.

hırbak
"sahabeden bir kimsenin adı ki, ona ""zülyedeyn"" de derlerdi. * def'etmek, kovmak. * yellenmek."

hırbaş
fesâd vermek. * acı bir ot.

hırbüre
kavun.

hırc
hayvanların yular, tasma ve palanlarına dizilen boncuklar.

hırdavat
ehemmiyetsiz şeyler, öteberi. * demirden mâmul eski âlet. (bak: hurdevat)

hıred
f. akıl, fikir, zihin. insandaki düşünce ve anlayış kuvvesi.

hıred-âmuz
öğreten, öğretici, muallim.

hıred-âşub
f. akıl dağıtan.

hıred-fersa
f. akıl yorucu.

hıred-mend
f. akıllı, anlayışlı.

hıredmendân
f. akıllı, anlayışlı.

hıred-mendî
akıllılık.

hıred-pesend
akıllı, zîakıl, düşünen.

hıred-suz
f. şaşırtıcı, akıl yakıcı.

hırfet
geçinmeğe medar (sebeb) olan iş, san'at. devamlı meşgul olunan iş.

hırfu'
pamuk.

hırîd
f. satın alma.

hırîdar
f. alıcı, müşteri, tâlib.

hırîde
f. satın alınan, satın alınmış.

hıristiyan
hıristiyan din adamları

hıristiyanlık
hz. isa'nın (a.s.) dinine mensup din adamları, rahipler

hırk
törpülemek. * kızgınlıktan dolayı dişini gıcırdatmak. * bir şeyi dürtmek.

hırk
cömert, kerim.

hırka
bez parçası. bezden mâmul elbise. * tas: mânen dünya zevk u safâsından çekilip kendini ibadete verenlerin elbisesine hırka-i tecrîd denir.

hırka
kalınca kumaştan yapılmış elbise.

hırka-i saadet
cenab-ı peygamber'in (a.s.m.) istanbul'da topkapı sarayı'nda gümüş sandık içinde muhafaza edilen hırkasıdır. mısır'ın fethi üzerine mekke şerifi tarafından diğer emanat-ı mübareke ile beraber yavuz sultan selim han'a hediye edilmiştir. hırka-i şerif de denir. (o.t.d.s.)

hırka-i saadet dairesi
"istanbul'da topkapı sarayı'nda ""mukaddes emanetlerin"" bulunduğu yer. burada yüzyıllardan beri, başta peygamberimiz hz.muhammed'in (a.s.m.) hırkaları olmak üzere islâmî nitelikte birçok mukaddes eşya saklanmaktadır. bu eşya osmanlı padişahı yavuz sultan selim tarafından, mısır'ın fethinden (1517) sonra istanbul'a getirilmiştir."

hırka-i şerif
(bak: hırka-i saadet)

hırkapuş
f. hırka giyen, derviş.

hırkapuşane
f. fakircesine, dervişçesine.

hırkapuşî
f. fakirlik, dervişlik.

hırkat
hararet, sıcaklık, yanma.

hırkat
yanma.

hırman
mahrumluk, mahrumiyet. * ümitsizlik, ye's.

hırmele
akılsız kadın.

hırnık
tavşan yavrusu. * bir şâire kadın.

hırpadak
birdenbire, hemencecik. * uygun bir şekilde, münâsib bir tarzda. tıpatıp.

hırpanî
f. derbeder, perişan kılıklı, pejmürde.

hırran
boyun eğen, itaat eden, muti.

hırre
susuzluk.

hırrîc
bir kimsenin çıkardığı nesne.

hırrîf
acılığından dili acıtan nesne.

hırrik
(c.: ehrak - hurrak - huruk) cömerd, kerim. zarif.

hırrîk
cömert, kerim.

hırrit
delil. * hâzık. * mâhir, maharetli.

hırs
(hurs) takdir, kıyas. * altın veya gümüşten halka.

hırs
aç gözlülük, aşırı düşkünlük.

hırs
altından ve gümüşten olan halka. * kulağa taktıkları küçük halka.

hırs-beçe
ayı yavrusu.

hırsek
f. ayı yavrusu.

hırseme
ayakkabının başı.

hırsiye
geceleyin çalınan koyun.

hırs-ı cah
makam ve rütbe hırsı.

hırt
erkek keklik. * hastalıktan dolayı, kesilmiş gibi parça parça olan bulaşık süt.

hırtit
kereviz.

hırtopoz
(argo) anlayışsız, kaba, ahmak kimse.

hırvanî
tar: düz yakalı önü ilikli bir çeşit elbisedir. şehzade abdülmecid'in okumağa başlamasından dolayı yapılan törende, yakınlarının bu elbiseyi giymeleri istenmiş ve bu husus, devletin resmi gazetesi olan takvim-i vekayi'de tebliğ edilmişti.

hırvat
hırvatistan halkından veya bu halkın neslinden olan kişi.

hırvatî
tar: sipahilerin başlarına giydikleri külâh tarzındaki başlık.

hırz
melce'. sığınılacak yer. * tılsım. cenab-ı hakk'ın muhafaza etmesine dair yazılı duâ. * fık: bir malın âdet üzere muhafazasına mahsus yer. * muhafaza etmek.

hırz
koruma, saklama.

hırz-ı bigayrihî
aslında eşya saklamaya mahsus olmayan, izin almadan girilebilen ve konacak malların yanında muhafızı olan yer. (yol, mescid, meydan gibi)

hırz-ı binefsihî
içerisinde mal ve eşya saklamak için yapılmış, hazırlanmış ve içine izinsiz girilemiyen ev, dükkân, çadır, depo vs. gibi mahaller. (kasa, sandık, dolap, çuval da bu hükümdedir.)

hırz-ı can
bağrına basıp canı gibi korumak. canı koruyan. canını teslim ederek sığınmak.

hırzıcân
canı gibi koruma.

hırçın
pek inatçı, titiz.

hırızma
azgın hayvanların ağzına veya ayının burnuna takılan demir halka.

hırşa'
yılan derisi. * yumurtanın üst kabuğu.

hısa
sığır tersi.

hısa'
hayvanın hayalarını çıkarma, eneme, burma. * insanı hadım etme.

hısal
hasletler, huylar, tabiatlar. ahlâk.

hısâl
güzel huylar.

hısal-i hamîde
"medhe ve övülmeğe lâyık güzel huylar, güzel hasletler.(...dost ve düşmanın ittifakı ile ahlâk-ı hasenenin, şahsında en yüksek derecede; ve bütün muamelâtının şehadetiyle secâyâ-yı sâmiye, vazifesinde ve tebligatında en âlî bir derecede ve din-i islâmdaki mehasin-i ahlâkın şehadetiyle, şeriatında en âlî hısal-i hamîde, en mükemmel derecede bulunduğuna ehl-i insaf ve dikkat tereddüd etmez. s.)"

hısam
düşmanlık, çekişmek, kavga, mücâdele.

hısan
mümtaz kimseler, seçkin kişiler.

hısane
berklik, sağlamlık, sertlik, muhkemlik.

hısas
hisseler. paylar. nasipler. * kıssadan alınan dersler.

hısâs
hisseler, paylar.

hısase
kabahat. * alçaklık, denâet.

hısb
ucuzluk, bolluk.

hısn
kale. hisar. sığınmağa, korunmağa mahsus sağlam yer.

hısn
kale, sığınak.

hısn
kaleler. korunacak sağlam yerler.

hısn-ı hasîn
çok kuvvetli, en sağlam korunma.

hısrem
koruk. * bahil kimse.

hısreme
üst dudağın derisinin sarkık olması.

hıss
noksan, eksik.

hıssa
pay.

hıssan
mümtaz ve belirli kimseler. tanınmış iyi kimseler. ekâbirler.

hısse
kabahat. * alçaklık, denâet.

hısset
cimrilik. bahillik. tamahkârlık. * alçaklık.

hısset
düşüklük, adilik, küçüklük.

hıssîs
hâslık.

hıssîsa
bir kimseye, bir şeye mahsus olan hâl.

hısve
iki avuç dolusu. * azeryun otu.

hısye
iki avuç dolusu. * azeryun otu.

hısım
soyca ve evlenme neticesinde aralarında bağ bulunanların beheri. akraba.

hıt'
suç, günah. günah işlemek.

hıtab
sözü âşikâre ve yüzüne söylemek. * seninle gayrin arasında olan kelâm.

hıtabet
hatiplik etmek.

hıtabiyye
rafizî taifesinden bir bölük cemaat.

hıtam
dizgin, yular.

hıtan
sünnet etmek.

hıtane
sünnet etmek.

hıtar
tehlikeler, hatalar.

hıtat
ülkeler, memleketler, diyarlar.

hıtban
ebucehil karpuzu.

hıtbe
"huk: bir kadının nikâhına talib olmaktır. evlenmeyi taleb eden erkeğe: ""hâtıb"", evlenmesi taleb edilen kadına da ""mahtube"" denir."

hıtn
beraberlik, misil, denk olma, eşitlik.

hıtr
boya otu. * çok miktar deve. * suyu çok olan süt.

hıtre
azıcık vergi.

hıtta
günahlardan istiğfar etmek. * başkasının üzerinden suçluluğu kaldırmak. * (c.: hıtat) diyar, ülke, memleket.

hıtta
ülkeler, memleketler, diyarlar.

hıtta-i cesime
büyük ülke.

hıva'
suya yakın toplanmış evler. * kaplayıp, toplayıcı olan.

hıvan
sofra.

hıvar
cevap vermek.

hıvel
zeval. * bir yerden başka yere intikal, tahavvül etmek.

hıvkal
zayıf olmak, zayıflamak.

hıyaban
f. cadde. iki tarafı ağaç dikili yol. bahçe yolu. iki tarafı ağaçlı muntazam yol. * ortasından su akan ağaçlık yer. * tahrân'da büyük bir caddenin adı.

hıyâbân
iki tarafı ağaçlık yol.

hıyabe
ümitsiz ve mahrum olmak.

hıyake
dokumak.

hıyal
hayvanın kısır olması.

hıyam
çadırlar.

hıyanat
hıyanetler, hâinlikler, kahpelikler.

hıyanet
hâinlik. vefasızlık. itimadı kötüye kullanmak. sözünde durmayıp oyun etmek.

hıyânet
hainlik.

hıyanet
hıyanetler, hâinlikler, kahpelikler.

hıyaneten
kötülükte bulunarak, hıyanet ederek.

hıyanet-i vatan
vatan hainliği. vatana hıyanet etme.

hıyanetkâr
hıyanet eden. hâin.

hıyar
hayırlılar. * (c.: hıyârât) huk: bir işi yapıp yapmamada serbestlik. genel olarak bir anlaşmadan vaz geçme. hususi bir sözleşmenin fesh veya tasdiki. muhayyerlik. kendisinde böyle muhayyerlik bulunan kimse, yaptığı bir akdi diğer tarafın rızasına hâcet kalmaksızın bozabilir.

hıyâr
islâm hukukunda alışveriş meselelerine ait muhayyerlik hususları.

hıyarat
islâm hukukunda alışveriş meselelerine ait muhayyerlik hususları.

hıyare
otsuz, otu olmayan yer.

hıyar-ı ayb
bir şeyde mevcud olan bir kusurun akitten sonra meydana çıkmasından dolayı âkitlerden biri için sabit olan muhayyerliktir.

hıyar-ı rü'yet
bir şey hakkında görülmeden yapılan bir akitten dolayı, âkitlerden biri için görüldüğü zaman sabit olan muhayyerliktir.

hıyar-ı tağrir
âkitlerden birinin diğer taraftan aldatılarak bir malı gabn-ı fâhiş ile satmasından veya satın almasından dolayı satış muamelesini fesh hususunda muhayyer olmasıdır.

hıyar-ı vasf
bir akitte vücudu şart kılınan veya örfen meşhud bulunan mergub bir vasfın mevcud olmaması sebebiyle âkitlerden biri için sabit olan muhayyerliktir. (sağılır diye satılan bir ineğin, sütten kesilmiş olması gibi.)

hıyar-ı şart
âkitlerden birinin veya herbirinin akdi, muayyen bir müddet içinde fesh veya icazetle infaz edebilmek hususunda muhayyer olmasıdır.

hıyasa
kulak halkası. * dar etmek, darlaştırmak. * dikmek.

hıyat
perdeler. mânialar.

hıyata
hıfzetmek, korumak, muhafaza etmek.

hıyata
terzilik, dikiş dikme işi. * tıb: ameliyat esnasında kesilip yarılan yerin tekrar kaynaması için dikilmesi. * ameliyatta dikiş için kullanılan bağırsak ve benzeri şeylerden yapılan iplik.

hıyatet
terzilik, dikiş dikme işi. * tıb: ameliyat esnasında kesilip yarılan yerin tekrar kaynaması için dikilmesi. * ameliyatta dikiş için kullanılan bağırsak ve benzeri şeylerden yapılan iplik.

hıyatet-hane
f. dikimevi, dikişevi, terzihane.

hıyaz
(el-hıyaz) havuzlar. * kadınlarda aybaşları, hayız kanları.

hıyaz
suya dalmak.

hıyâz
hususi suretle yapılan su havuzu.

hıyaza
suya dalmak.

hıyazet
ilâve etmek, toplamak.

hıyere
küfe yakınında bir şehrin adı.

hıyere-i nâs
seçkin kimseler, mümtaz kişiler.

hıyfet
korku. gizlilik ve havf.

hıyre
f. fersiz ve donuk göz.

hıyre-bahş
f. göz kamaştıran, aklı durduran.

hıyre-dest
f. aldığı işi bozar olan (kimse.). eli sakar kişi.

hıyre-gî
f. kamaşıklık, donukluk (göz hakkında). şaşkınlık.

hıyre-küş
f. sevilen, mahbub, sevgili. * haksız yere adam öldüren.

hıyre-re'y
f. reyi zararlı olan, kötü reyli.

hıyre-ser
f. sersem, alık.

hıyre-serane
f. alıkçasına, sersemcesine.

hıyre-serî
f. alıklık, sersemlik.

hıyre-çeşm
f. kamaşık ve donuk gözlü. * cesur, atılgan. * inatçı, muannid. * utanmaz, hayâsız, arsız.

hız
sür'at, çabukluk.* gayret, şevk. * fiz: alınan yolun zamana oranı.

hızab
birşeyi boyamak için hazırlanmış terkib.

hızac
büyük tuluk.

hızad
dikensiz ağaç.

hızak
yığınlar, kalabalıklar.

hızân
hazine.

hızân
etin kokması. * toplamak, cem'edip yığmak. * gizlemek, saklamak.

hızane
bir şeyi bir şeye ilâve etmek. * fık: hak ve salâhiyeti haiz olan kimsenin belirli müddet zarfında çocuğunu besleyip büyütmek ve terbiye etmek üzere yanında bulundurması. * bir şeyi kucağına almak.

hızar
bahçe çevresine yapılan duvar veya çit.

hızari
sağlam, sert yer.

hızb
(c. ehzâb) erkek yılan. * ok atarken yaydan çıkan ses.

hızc
devenin içtiği havuzun dibinde kalan su. * ateş yakmak.

hızecr
karnı büyük kişi.

hızf
bazı harflerini silme ve ters çevirme; misâl olarak müdriken kelimesinin bazı harflerini silerek arapça kök harfleri olan d-r-k'nin k-r-d (kürd) olarak ters çevrilmesi gibi

hızk
kuşun terslemesi.

hızk
zeyreklik, akıllılık. * ustalık, mahâret.

hızka
yığın, kalabalık.

hızka
yığınlar, kalabalıklar.

hızlan
müflis olmak. iflas etmek.

hızlân
zarar, rahmetten mahrumiyet.

hızve
kadının, kocası yanında hürmetli, izzetli ve mertebeli olması.

hızy
hor ve zelil olmak. * rüsvay olmak.

hızzân
erkek tavşan.

hızzet
mertebe, menzile, derece.

hızır
kurânda adı geçen mübarek bir zatın ismi.

hızır (a.s.)
ikinci tabaka-i hayat mertebesine mazhar olan ve kur'an-ı kerim tefsirlerinde ismi zikredilen bir zât-ı kerim. (bak: meratib-i hayat)

hıçkırık
t. fazla yemekten ve asabi sebeplerden diyaframın kasılması ve akciğerlerdeki havanın şiddetli ve gürültülü bir şekilde dışarı atılması. * boğaz tıkanacak surette ve derinden iç çekerek ağlama.

hış'a
doğum anında ölen annenin karnı yarılarak çıkarılan çocuk.

hışaş
başı küçük adam. * küçük başlı yılan. * devenin burnuna geçirdikleri burunduruk. * kuşlardan, dimağı olmayan. * çuval. * cânip, taraf. * sinir.

hışf
geyik yavrusu.

hışm
f. öfke, hiddet, gazap, kızgınlık.

hışm
öfke, hiddet.

hışm-âlud
(hışm-gîn, hışmîn, hışm-nâk) kızgın, öfkeli.

hışm-gîn
f. dargın, öfkeli, kızgın, darılmış, gücenmiş.

hışm-nâk
f. kızgın, öfkeli, hiddetli, hışımlı.

hışt
küçük mızrak şeklinde, ortasında ipten örtülü bir halka olan ve orta parmağa geçirilerek atılan eski bir savaş âleti. * kerpiç. * tuğla.

hıştek
f. küçük kerpiç.

hışt-tabe
f. tuğla ocağı.

hışt-zen
f. kerpiç veya tuğla yapan kimse.

hışt-ı ham
ham kerpiç. tam pişmemiş kerpiç. güneşte kurutulan kerpiç.

hışt-ı puhte
fırında pişirilmiş tuğla.

hışv
geyik buzağısı.

hışır
kavun ve karpuzun kabuk kısmı. * olgunlaşmamış kavun. * kötü bir tabaklama neticesinde, bazı kısımları sert kalan deri. * mc: kaba, görgüsüz ve salak kimse.

ia'
koyun sürmek, koyun gütmek.

iab
kökünden koparmak.

îâbid
ibadet edenler. âbidler. tapanlar.

iad
korkutmak, tehdit etmek. vaidde bulunmak.

iâde
geri verme.

iade
"geri vermek. eski haline getirme. * mukabilini yapma. karşılığını yapma. * avdet ettirmek. * edb: bir mısraın veya beytin son kelimesini, kendisinden sonra gelen mısra veya beytin ilk kelimesi olarak kullanma sanatı. iade'li şiire ""muâd"" da denmektedir.ey vücud-u kâmilin esrar-ı hikmet masdarımasdarı zatın olan eşyâ sıfatın mazharımazharı her hikmetin sensin ki kilk-i kudretinsafha-i eflâke nakşetmiş hutut-ı ahteriahteri mes'ud olan oldur ki tâb-ı pâkinin kabil-i feyz ola nutkundan safâ-yı cevhericevheri ma'yub olan nâkıs benim kim muttasılsadedir hattın hayalinden zamirim defteridefter-i a'malimin hattı hatadandır siyâhkan döker çeşmim hayâl ettikçe hevl-i mahşerimahşeri eşkim verir seylâba ger ruz-i cezaolmasa makbul-i dergâhın sirişkin gevheri gevheridir ışık bahrinin fuzulî ab-ı çeşmliyk bir gevher ki lütf-u hak ânadır müşteri.fuzulî gazelinde olduğu gibi."

iade
geriye verme

iade-i âfiyet
hastalıktan sonra âfiyetin iadesi. iyileşme.

iade-i itibar
ticarette iflâstan kurtulma. * kaybedilen itibarı tekrar kazanma. şerefini kurtarma.

iade-i mücrimîn
suçluların kendi memleketlerine iade edilmesi.

iade-i ziyaret
ziyarete gelenin ziyaretine gitmek.

iâdeten
geri vererek.

iadeten
geri vermek üzere.

iale
çoluk çocuğun nafakasını te'min etme. evlâd u iyâlin maişetini tedarik etme. * iyali çoğalmak, çoluk çocuğu artmak.

iânât
yardımlar.

ianat
ianeler.

iâne
yardım.

iane
yardım. imdat. yardım için istenen, toplanan şey.

iâne
ianeler.

iane-i askeriye
"tanzimattan sonra cizye yerine hristiyan tebeadan alınan vergi. bu vergi sonradan ""bedel-i askerî"" adını almış ve 1908 temmuz inkılâbına kadar devam etmiştir."

iane-i cihadiye
"muharebe zamanında harbin icab ettirdiği fazla masrafları karşılamak ve yardım olmak için halktan alınan paralar. miktarı, her mahallin iktidarı derecesine göre kaza ve liva üzerine merkezden tertib ve ""tevzi defterleri""ne maktu' miktar olarak konulurdu. bu çeşit vergi ve ianeler tanzimat'tan sonra kaldırılmıştır."

ianet
(avn. dan) yardım.

ianeten
iane suretiyle, yardım olmak üzere.

iare
emaneten vermek. bir malın kullanılmasından karşılık istemiyerek meccanen başkasına vermek.

iare-i mukayyede
bir mülkün kayıd ve şartlarla birine ödünç olarak verilmesi.

iare-i mutlaka
bir mülkün, bir eşyanın sâhibi tarafından hiç bir şart ve kayda bağlı kalmayarak başka birine ödünç verilmesi.

iareten
iare olarak. emaneten.

iaz
işaret etmek.

iaza
(ivaz. dan) bedel ve karşılık vermek. bedel vermek.

iaze
sığındırmak. muhafaza etmek. iltica.

iâşe
geçindirme, besleme.

iaşe
geçindirmek. beslemek. yaşatmak. diriltmek.

iaşe
beslemek

iâşe
besleyen (bk. a-y-ş)

ibâ
çekinme.

îba'
tiksindirmek, iğrenme.

i'ba'
hazırlık.

iba'
çekinmek. tiksinmek. * kabul etmemek, bir işe razı olmamak. * doymadan yemekten çekilmek.

ibabe
yol, tarik.

ibâd
kullar.

i'bad
kul etmek, köle yapmak.

ib'ad
uzaklaştırmak. sürmek. kovmak.

ibad
tıb: bacaklarda diz mafsalının iç kısmındaki büyük damar.

ibâdât
ibadetler.

ibadat
ibâdetler.

ibade
helâk etmek.

ibâdet
allahın emirlerini yerine getirmek.

ibadet
"Allah'ın (c.c.) emirlerini yerine getirmek ve nehiylerinden kaçmak. yapılmasında sevab olup, ihlâsla yapılan herhangi bir amel. şeriatta bildirildiği gibi Allah'a kulluk etmek. kâinatın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gaye. (bak: târik-üs-salât)(... ibadet'in ruhu ihlâstır. ihlâs ise yapılan ibadetin yalnız emredildiği için yapılmasıdır. eğer başka bir hikmet ve bir faide ibadete illet gösterilse o ibadet bâtıldır. faydalar, hikmetler yalnız müreccih olabilirler, illet olamazlar. i.i.)(ibadetin mânası şudur ki: dergâh-ı ilâhîde abd, kendi kusurunu ve acz ve fakrını görüp kemal-i rububiyyetin ve kudret-i samedaniyyenin ve rahmet-i ilâhiyyenin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir. yâni, rububiyetin saltanatı, nasılki ubudiyeti ve itaati ister; rububiyetin kudsiyeti, pâklığı dahi ister ki: abd, kendi kusurunu görüp istiğfar ile ve rabbini bütün nekaisten pâk ve müberra ve ehl-i dalâletin efkâr-ı bâtılasından münezzeh ve muallâ ve kâinatın bütün kusuratından mukaddes ve muarrâ olduğunu, tesbih ile sübhanallah ile ilân etsin.hem de rububiyetin kemal-i kudreti dahi ister ki: abd, kendi za'fını ve mahlukatın aczini görmekle kudret-i samedaniyyenin azamet-i âsârına karşı istihsan ve hayret içinde allahu ekber deyip huzu ile rükua gidip o'na iltica ve tevekkül etsin.hem rububiyetin nihayetsiz hazine-i rahmeti de ister ki: abd, kendi ihtiyacını ve bütün mahlukatın fakr ve ihtiyâcâtını sual ve dua lisaniyle izhar ve rabbinin ihsan ve in'âmatını, şükür ve sena ile ve elhamdülillâh ile ilân etsin. demek, namazın ef'âl ve akvâli, bu mânaları tazammun ediyor ve bunlar için taraf-ı ilâhîden vaz'edilmişler. s.)"

ibâdet
ibâdetler.

ibâdetgâh
ibadet yeri.

ibadetgâh
f. kanunlarla tanınmış bir dine, bir mezhebe ait ibadetlerin icrasına tahsis olunan yerler. mabet, ibadethane.

ibâdethâne
ibadet evi.

ibadethane
f. ibadetgâh. Allah'a ibadet edilen yer.

ibâdetkâr
ibadetli, ibadet eden.

ibadetkâr
f. ibadet yapan. ibadete düşkün.

ibâdullah
allahın kulları.

ibadullah
Allah'ın kulları.

ibaet
bir şeyi diğer bir şeye ircâ etme.

ibag
helâk etmek.

ibah
itibar etmek, ehemmiyet vermek. hürmet etmek.

ibaha
(ibahe) sevab veya günah olmamak. bir şeyin yasak ve haram olmaktan çıkması. * izin vermek. mübah ve helâl kılmak. * bir şeyi izhâr etmek.

ibâha
bir şeyi haram olmaktan çıkararak serbest bırakan; mübah kılan

ibâhât
haram olmayanlar.

ibahat
mübahlar. günah ve sevab olmayan işler.

ibâhe
helâl kılma.

ibâhe
mübahlar. günah ve sevab olmayan işler.

ibahî
herşeyi mübah sayan.

ibâhiyye
haramı helâl sayan sapkınlar.

ibahiyye
sevab veya günah olduğunu kabul etmeyen bâtıl ve dalâlete saparak dinden çıkan bir fırka veya bu fırkadan olan kimse.

ibahiyyun
ibaheciler. her şeyi mübah sayan bâtıl bir zümre.

ibak
bir esirin, bir köle veya câriyenin sebepsiz olarak, sahibini bırakıp kaçması.

ibale
kuyu bileziği. * hayvanları muhafaza etme. * küçük çocuklara def-i hacet ettirme. * devenin hallerini ve huylarını iyi bilmek.

ibane
ırak etmek, uzaklaştırmak. * ayırmak. * izhar etmek, göstermek.

ibar
eritilmiş kurşun. * (ibre. c.) iğneler, ibreler.

ibârât
ibareler, metinler, yazılar.

ibarat
ibareler. bir ifadeyi meydana getiren kelime ve cümleler.

ibaratüna şettâ
bizim ibarelerimiz çeşit çeşittir, muhteliftir, dağınıktır.

ibâre
metin, yazı.

ibare
bir fikri anlatan bir veya birkaç cümlelik yazı. parağraf. * ibretli ders veren söz. (bak: ibaret)

ibare
ibareler. bir ifadeyi meydana getiren kelime ve cümleler.

ibare-senc
f. düzgün konuşan, akıcı söz söyleyen.

ibâret
meydana gelmiş, kadar.

ibaret
meydana gelmiş, toplanmış. bir şeyden teşekkül etmiş. bir şeyin aynı. bir şeyin içindekini ve aslını beyan. bir halden bir hale tecavüz eylemek. * rüya tabir etmek.

ibaret
meydana gelen, oluşan

ib'as
yeniden yaratmak, göndermek. hayat vermek.

ibas
kurutmak.

ibase
tedkik ve teftiş etme.

ibat
(ibt. den) bohça, koltuğun altına alınan şey. paket.

ibate
bir yerde barındırma. gece yatırma.

ibate ve iaşe
barındırma ve besleme.

ibavet
yabancı bir adamın bir çocuğa baba gibi olması, babalık yapması.

ibb
zâyi ve telef etmek.

ibbân
uygun zaman, vakit. her şeyin mevsimi.

ibbân-ül fâkihe
meyva mevsimi.

ibcal
büyük saygı, tâzim ve tekrim. (bu mânâlarda kullanılırsa da tebcil şeklinde kullanılması doğrudur.)

ibcam
huzur ve rahatını bozma. rahatsız etme.

ibdâ
yoktan örneksiz yaratma.

ibda'
izhar etmek. bir yerden diğer bir yere çıkmak. * yaratmak. nümunesiz şey yapmak.

ibdad
uzaklaştırma, teb'id. * bir şeyi uzatma.

ibdal
değiştirmek. tebdil ve tahvil eylemek. birinin yerine diğerini getirmek.

ibdan
kısrak. * câriye, kız veya kadın esir.

ibda-ı san'at
benzeri olmayan mükemmellikte san'at eseri. ibda' yapabilene mübdi', eserlerine bedi'a denir.

ibek
f. put, sanem, haç.

iben
ağaç boğumu.

iber
ibretler, ders alınacak şeyler.

ibgaz
(buğz. dan) buğzetme, nefret etme, hoşlanmama, sevmeme.

ibha
kesilme, inkıtâ'.

ibhac
sevindirme, sürur ve sevinç verme.

ibhah
sesini boğuk bir şekilde çıkarma.

ibhak
gözünü çıkarma, kör etme.

ibhal
kendi hâline bırakma, salıverme.

ibhâm
kapalı bırakma, açıklamama.

ibham
mübhem, kapalı bırakmak. belirsiz olmak. muayyen olmayan. * edb: sözün kolayca anlaşılmayacak şekilde kapalı olması, vâzıh olmayışı. * baş parmak.

ibham
mübhem şeyler, açıklanmayan mes'eleler, üstü kapalı sözler.

ibhamat
mübhem şeyler, açıklanmayan mes'eleler, üstü kapalı sözler.

ibhamvarî
f. belli etmeyerek, âşikâr surette tanıtmıyarak, gizli bir şekilde, mübhem olarak.

ibhar
(bahr. dan) deniz yolculuğu.

ibhirar
gece yarısı olma.

ibibik
çavuşkuşu, hüdhüd.

ibik
horozun başındaki kırmızımsı bir renkte uzanmış et parçası.

ibil
(ibil) dişi deve. * deve sürüsü.

ibiş
hımbıl, salak. * orta oyunu ve kukladaki şahıslardan biri.

ibkâ
sürekli kılma, bakileştirme.

ibka
bâkileştirmek. devamlı etmek. azletmeyip yerinde bırakmak. yerinde devamlı etmek. * tayinleri her sene, bir sene müddetle yapılan memurlardan bu müddet bitmeden evvel hizmetleri beğenilenlerin yeniden bir sene için yerlerinde kalmalarına müsaade edilmesi. * mc: sınıfta bırakmak.(... madem her şey elimizden çıkacak, fâni olup kaybolacak. acaba bâkiye tebdil edip ibka etmek çaresi yok mu? deyip, düşünürken birden semavî sadâ-yı kur'an işitiliyor... s.)

ibka
varlığını devam ettirme (bk. b- -y)

ibka fermanı
tâyinleri bir sene müddetle yapılan memurların vazifelerinde devam edeceklerine dâir gönderilen ferman.

ibkaen
ibka suretiyle.

ibkaen ta'yin
işinden ayrılan bir memuru tekrar eski işine getirme.

ibkal
yerde ot bitmesi. ramis adı verilen otun yeşermesi.

ibkar
fecirden kuşluğa kadar olan vakit. * tehir etmek, sonraya bırakmak.

ibl
(ibil) dişi deve. * deve sürüsü.

ibla'
yutturma, emdirme.

iblag
bildirmek. yetiştirmek. haberdar etmek. göndermek.

iblak
alaca olmak. kapı açmak.

iblan
iki sürü deve.

iblas
mahzun olmak, ümitsiz olmak.

iblâğ
ulaştırma.

iblâğ
eriştirmek, ulaştırmak

iblî
deveci.

iblim
anber. * bal.

iblis
şeytan.

iblis
insanları Allah yolundan çıkarmağa çalışan şeytan. (bak: hannas, şeytan)

iblisâne
şeytanca.

iblisane
şeytanca. iblisçesine, müfsidane.

ibn
oğul, oğlu.

ibn
oğul.

ibn
oğullar, erkek çocuklar. * akıllı, temkinli, tedbirli kimse.

ibn
oğullar. çocuklar. veledler. ferzendeler.

ibne
kız çocuğu. veya teennüs eden oğlan.

ibn-i abbas
(bak: abdullah ibn-i abbas)

ibn-i arz
garip, gurbette bulunan.

ibn-i cerir-i taberî
(ebu cafer muhammed bin cerir ibn-i yezid) (hi: 224 - 310) islâm tarihçisi ve müfessiri olup taberistan'da doğmuş, 7 yaşında kur'anı hıfz edip bütün ömrünü ilme vakf etmiştir. babasının adına izafetle ceririye adlı bir fıkıh mektebi kurmuştur. ibn-i cerir-et taberî adı meşhurdur. kur'an-ı kerimin bütün kat'i sarih mânâlarını müteselsilen, an'aneli senetle menba-ı risalete îsal ederek tefsirini yazmıştır.

ibn-i cevzî
(hi: 508-597) el-muğni isimli kur'an-ı kerim tefsiri vardır. hanbelî fıkhı ve tarihî bilgilerde muhakkik âlimlerdendir. ebu-l ferec ibn-i cevzî diye de meşhurdur.

ibn-i dehaliz
hırsız.

ibn-i hacer-i askalanî
(hi: 773-852) büyük hadis âlimidir. şafiî mezhebinin meşhur fukahasından olup hadis üzerine çok eserleri vardır.

ibn-i hurre
dürüst, doğru ve namuslu insan.

ibn-i hümam
(hi: 788-861) hanefî fukahasından meşhur bir zattır. şer'î ilimlerde, edebiyatta mütehassıs idi.

ibn-i ishak
(ebu abdullah muhammed) medine'de büyümüştür. hz. muhammed'in (a.s.m.) hayatına dair vak'aları derin bir alâka ile toplamağa başladı. daha sonra mısır'a, oradan da ırak'a gitti. hi: 151 veya 152 tarihinde bağdat'ta vefat etti. siyere dair iki eser vücuda getirmiştir.1. kitab-ül mübtedâ ve kısâs-ul enbiya. 2. kitab-ül magazi.

ibn-i mes'ud
"ebu abdurrahman abdullah bin mes'ud da denir. (r.a.)şeref-i islâm ile müşerref olanların altıncısıdır. bütün gazvelere iştirak etmiştir. dâimî surette huzur-u risalette bulunduğundan kur'an-ı kerim'i herkesten iyi öğrendiği gibi, pekçok hadis de işitmiş ve ezberlemişti. kur'an-ı kerim'i en evvel mekke'de kureyş'e duyuran, makam-ı ibrahim'de ""rahman"" suresini açıktan okuyan, bu zâttır. ashab-ı kiramın büyük fakih ve müçtehidlerindendir. bünyesi çok zayıftı. resul-i ekrem (a.s.m.) bir gün ashab-ı kirama hitaben: ""siz ibn-i mes'ud'un vücudca zayıf olduğuna bakmayınız. mizanda hepinizden ağırdır."" buyurmuşlardır.bir gün kendisine: hangi ilim mu'teberdir diye sormuşlar. ""kur'an-ı kerim ve hadis-i şerif ilmini çok severim"" cevabını vermiştir. resul-i ekrem'den (a.s.m.) 840 hadis rivayet etmiştir. hicri 32 tarihinde 60 yaşını mütecaviz olduğu halde ebedî hayata kavuşmuştur."

ibn-i mikraz
sansar.

ibn-i rüşd
(kadı muhammed bin ahmed) (hi: 514-595) endülüs devleti zamanında yetişen bir filozoftur. kurtuba'da doğmuştur.(kur'an vahiy olmakla beraber delâil-i akliye ile te'yid ve tahkim edilmiş. evet kâmil ukalânın ittifakı buna şâhiddir. başta ulema-i ilm-i kelâmın allâmeleri ve ibn-i sina, ibn-i rüşd gibi felsefenin dâhileri müttefikan esasat-ı kur'aniyeyi usulleriyle, delilleriyle isbat etmişler. m.)

ibn-i sebil
yolcu. seyyah.

ibn-i sina
(hi: 370-428) buhara'lı olup zamanının en büyük âlimi, doktor ve filozofudur. avrupa'da, avicenna diye tanınmıştır.

ibn-i teymiye
(hi: 661-728) diğer adı ahmed bin abdülhalim harranî'dir. hanbelî fıkıh ve hadis âlimi olarak bilinir. bazı mes'elelerde ifrata kaydığından cumhur-u ulemaca hüsn-ü kabul görmemiştir.

ibn-i uyeyne
(hi: 107-198) ebu muhammed süfyan bin uyeyne, ikinci derecede tâbiinden olup aslen kufeli olduğu hâlde mekke-i mükerreme'de kalmıştır. hadisde, tefsirde ve bilhassa hadis-i şerifleri tefsir etmede derin âlim olup yedi bin hadis-i şerif nakletmişti. zâhid, müttaki ve sâlih bir zât olup kuru arpa ekmeği ile beslendiği meşhurdur. (rahmetullahi aleyh)

ibn-i vakt
zamanın uyarına giden, vaktin icaplarına göre hareket eden kişi. zamane adamı. * mizaç ve tabiata göre söz söyleyen kimse.

ibn-i verdân
hamam içinde olan kara çekirge.

ibn-i zükâ
sabah.

ibn-i ömer
(bak: abdullah ibn-i ömer)

ibn-i üsbuayn
çok güzel genç. * ayın ondördü.

ibn-i ırs
(c: benât-ı ırs) gelincik dedikleri küçük hayvan.

ibn-il cellâ
meşhur kişi. namlı ve şöhretli adam.

ibnullah
" ""allahın oğlu"" mânâsında sapkınlık ifade eden bir tabir."

ibn-ül betûl
hz. isâ (a.s.). hz. meryem'in oğlu. (bak: betûl)

ibn-ül habbe
ekmek.

ibn-ül mâ'
su kuşu.

ibn-ül üns
dost.

ibn-üs-sebil
misâfir.

ibn-üz zaman
zamanın çocuğu. devrin adamı.

ibn-üz zinâ
zinâ sonucu meydana gelen çocuk. piç.

ibnüzzaman
zamanın oğlu, devrin adamı.

ibrâ
temize çıkarma.

ibrâ
(ber'. den) temize çıkarmak. borçtan kurtarmak. sağlamlaştırmak.

ibrad
güçsüzleştirme, âciz bırakma. * soğutma.

ibrahim
"ibrahim kelimesi, ibranicede baba anlamına gelen ""eb""; ve cumhur demek olan ""reham"" kelimelerinden meydana gelmiştir. ""ebu-l cumhur"" ise; cumhurun babası demektir. bu ismi meydana getiren kelimelerin ikisinin de hareke veya telaffuzlarını az bir değişiklik yapmakla yine bu mânalar arapçada vardır. bu da ibranilerle arapların yakınlıklarına delildir."

ibrahim
allah'ın dostu hz. ibrahim [bk. bilgiler - ibrahim (a.s.)]

ibrahim (a.s.)
halilullah ve halil-ür rahman da denir. peygamberlerden ishak ve ismâil'in (a.s.) babasıdır. yirmi sahifelik kitap kendisine nâzil olmuştur. süryanice konuşurdu. peygamberimizin de (a.s.v.) ceddi idi. urfa'da doğduğu da rivayet edilir. zamanın kralı nemrud tarafından ateşe atılmak istendi, mu'cize olarak ateş onu yakmadı. en şiddetli zamanda dahi Allah'tan başka kimsenin dostluğunu kabul etmediğinden, sadece ondan meded beklediğinden kendisine halilullah denilmiştir. sonra mısır'a ve kenan iline gitti. oğlu ismail (a.s.) ile birlikte kâbe-i muazzama'yı yeniden inşa' ettiler. kudüs'te medfun'dur.( $ ayet-i kerimesinin delâletine göre, hazret-i ibrahim ateşe atıldığı zaman, ateşin harareti burudete inkılâb etmesi, beşerin keşfettiği yakıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek ve me'hazdır. i.i.)(hazret-i ibrahim aleyhisselâm'ın nemrud'a karşı imate ve ihyâda güneş'in tulu' ve gurubuna intikali, cüz'î imate ve ihyadan küllî imate ve ihyâya intikaldir ve bir terakkidir. o delilin en parlak ve en geniş dairesini göstermektir. yoksa bir kısım ehl-i tefsirin dedikleri gibi, hafî delili bırakıp, zâhir delile çıkmak değildir. m.)

ibrahim bin edhem
babası belh şehrinin pâdişahı idi. hicri 2. asırda yetişmiş büyük bir veliyullahtır. bir çok kerametleri görülmüş, Allah rızası yolunda dünya saltanatını terk ederek fakirliği kabul etmiş ve bütün ömrünü ibadet ve taat ile geçirmiştir. kerametleri dillere destandır.

ibrahim desukî
büyük âlim ve mutasavvıflardan olup büyük makam sâhibi bir zâtdır. pek meşhur ve çok güzel sözleri ve mev'izaları vardır. 676 tarihinde 43 yaşında şam'da vefat etmiştir. (k.s.)

ibrahim hakkı
(k.s.) : hi: 12. asırda yaşamış büyük âlim ve mutasavvıftır. hasankale'li olup en son tillo'da yaşamıştır. marifetname isimli meşhur eseri vardır.

ibrâhimvârî
ibrahim aleyhisselâm gibi.

ibrahim-vari
f. ibrâhim (a.s.) gibi. fani, gelip geçici şeylere kalbini bağlamamak sureti ile.

ibrâ-i âmm
huk: bir kimsenin zimmetini bütün haklardan, dâvâlardan temize çıkarmak.

ibrâ-i hâs
huk: bir kimsenin zimmetini belirli bir haktan, hususi bir dâvâdan veya bir kısım haklardan beri kılmaktır.

ibrâ-i istifa
bir kimsenin, başka birisindeki hakkını aldığına dair ikrar etmesi.

ibrâ-i ıskat
huk: bir kimsenin diğer bir kimsedeki hakkını, tamamen veya kısmen terketmesi.

ibrak
av hayvanlarını ürkütüp korkutmak. * koyun kurban etmek. * şimşek çakmak.

ibram
ısrarla rica etmek. usandırıncaya kadar üzerine düşmek. * usandırmak, yıldırmak. * ipi sağlam bükmek. * muhkem kılmak.

ibram
yalvarmalar, ısrar etmeler, rica etmeler, zorlamalar.

ibramat
yalvarmalar, ısrar etmeler, rica etmeler, zorlamalar.

ibraname
alacaklı kimse tarafından alacak ve verecek kalmadığına dair verilen kâğıt. ibrâ senedi.

ibrânî
yahudi sülalesi, o sülaleden olan kimse.

ibrani
eski yahudi sülâlesi veya o soydan olan.

ibrar
yapılan yeminin doğru olduğu tasdik edilme.

ibrâz
gösterme.

ibraz
göstermek. meydana koymak.

ibraz
gösteren

ibraz-ı fazl u hüner
hüner ve fazilet gösterme.

ibre
ölçü aletlerindeki iğne.

ibre
ince iğne gibi âlet. * saatlerde veya pusuladaki rakamlara işâret eden ince âlet. * çam gibi ağaçların yaprağı.

ibre-i hayyat
kendi işlerini bırakıp başkasının işlerini halledip düzeltmeye çalışan adam. * terzi iğnesi.

ibret
bir hâdiseden alınan ders.

ibret
uyanıklığa sebeb olan ders. * çok çirkin ve düşündürücü. * tuhaf, acâyip.

ibret
ibretler, ders alınacak şeyler.

ibretâmiz
ibret öğreten.

ibretamiz
(ibret-âmiz) f. ibret öğreten. ders verici hâdise.

ibretbahş
f. ibret veren, ibreti iktiza eden.

ibretbin
f. ibret almış, ders almış.

ibreten
ibret olmak üzere, intibah ve ibret vesilesi olmak için.

ibretfeşân
ibret saçan.

ibretfeşan
f. ibret dağıtan, çok mühim ders verici hâdise.

ibret-i âlem için
bütün âleme ibret olsun diye. herkese ibret olsun için.

ibretnümâ
ibret gösteren.

ibretnüma
f. ibret gösteren. ibret veren.

ibretnümun
f. ibret olan, ders olan.

ibrî
yahudi, ibrani.

ibric
yoğurdu yayıp ayran yapmağa yarayan âlet. yayık.

ibrik
bir su kabı.

ibrik
topraktan, tenekeden, hattâ bakırdan, gümüşten, altundan yapılan emzikli su kabı. * abdest almağa, çay, kahve v.s. yapmağa yarayan ayrı ayrı ve türlü türlü kaplar. * iyi ve parlak kılıç.

ibrikdar
eskiden sarayda büyük devlet adamlarının konaklarında su döken ve leğen ibrik işlerine bakan kimse.

ibrin
yüzü çok parlak ve güzel olan sevgili.

ibrinşak
ağaçta çiçek açmak.

ibriye
baş konağı.

ibriyy
iğne yapıcı veya satıcı.

ibriyyun
yahudiler, ibraniler.

ibriz
halis altun, saf altun.

ibrişim
ipekten yapılmış iplik.

ibrişim
ipek ipliği, bükülmüş ipek. * ibrişimden yapılmış.

ibs
sevinmek, ferah.

ibsal
bir şeyi sipariş etme. * men etme.

ibsan
bir kimsenin huyunun veya yüzünün güzel olması.

ibsar
dikkatle bakmak, tetkik etmek.

ibsas
sırrı açıklama. * yayma, dağıtma.

ibsi'rar
at yarışlarında koşuşma.

ibta'
gecikme, geciktirme. * ağır hareket.

ibtâl
bozma, boşa çıkarma, uyuşturma.

ibtal
battal etmek. çürütmek. hükümsüz bırakmak.

ibtale
bâtıl ve boş şey.

ibtal-i hiss
duygusunu battal etmek ve uyuşturmak.(evet, şu elim elemi ve dehşetli mânevi azabı hissetmemek için ehl-i dalâlet, ibtâl-i his nev'inden gaflet sarhoşluğu ile muvakkaten hissetmez. fakat hissedeceği zaman kabre yakın olduğu vakit birden hisseder. çünki, cenab-ı hakka hakiki abd olmazsa kendi kendine mâlik zannedecek. s.)

ibtâlihis
duyguları uyuşturma, anestezi.

ibtaliyyat
işe yaramıyan, boş sözler.

ibtar
şaşma, tuhafına gitme, hayrette kalma. * alabileceği miktardan fazla yük yükletme.

ibtat
kesmek. kat'etmek.

ibtaş
şiddetle tutma, kavrama.

ibtiar
kuyu kazma.

ibtias
gönderme, ba's etme.

ibtidâ
başlangıç.

ibtida
baş taraf. evvel. başlangıç. en önce, başta.

ibtida'
benzeri olmayan bir şey yaratmak. (bak: ibdâ')

ibtidad
iki kişinin bir şeyi bir tarafından tutup kavraması.

ibtidaen
önceden, ilk ve başlangıç olarak.

ibtidâî
ilkel.

ibtidaî
"başlangıca ait, en önce olarak. ilk, evvelâ. * ham, işlenmemiş. * ilk tahsil veren okul. (daha da evvel bunun yerine ""sıbyan mektebi"" tabiri kullanılırdı.)"

ibtida-i cülus
hükümdarlığın başlangıcı. tahta çıkışın ilk zamanları.

ibtida-i dâhil
tar: medreselerden orta tahsili verenler.

ibtidâiyyât
başlangıçta olanlara öğretilen bilgiler. * bu derslere ait kitaplar.

ibtidar
bir işe sür'atle başlama.

ibtida-şüdegan
f. stajyer.

ibtiga
maksad, gaye. taleb, arzu, istek.

ibtiga-i te'vil
te'vil maksadıyla. te'vil ederek izahta bulunma.

ibtihac
bolluk, bereket, mebzuliyet.

ibtihal
halktan alâkayı keserek allaha tazarru' ve niyazda bulunmak.

ibtihar
iki parça olma, ikiye bölünme.

ibtihas
bir şeyin doğruluğunu öğrenmek için soruşturma, tetkik etme.

ibtika'
bir şeyin renginin fıtri olarak değişikliğe uğraması.

ibtikar
sabahleyin erkenden kalkma.

ibtilâ
tiryakilik, düşkünlük.

ibtila'
zorlukla yutmak. * gelini gerdeğe koymak.

ibtilâ
belâya uğramak. musibete düşmek. iyi veya kötü şeye düşkünlük, tiryakilik. * insanın iyiliğini, kötülüğünü ve kemâl derecesini meydana çıkaran imtihan, tecrübe.

ibtilac
meydana çıkma, zuhur etme, görünme.

ibtilal
ıslanmak.

ibtilâ-yi şedid
şiddetli tiryakilik.

ibtilaz
alma.

ibtina'
(binâ. dan) bir şeyin üzerine bina etme. bir dava veya bahiste bir şeye istinad etme.

ibtinaen
ibtinâ ederek, mübteni olarak, dayanarak.

ibtira'
ağaç yontma.

ibtirad
duş yapma, soğuk su ile banyo yapma. * serinlemek için soğuk su içme.

ibtisam
tebessüm etmek. ince ve hafif gülümsemek.

ibtisar
(basar. dan) kalb gözüyle görme. basiret. * görüp hakikatına varma.

ibtita'
kesilme, inkıta'.

ibtitar
tâbi olma, uyma, ittiba etme.

ibtiya'
satın alma, mübâyaa etme.

ibtiyar
seçip kabul etme. * kavga yapma, dövüş etme. * güçsüz, zaif ve kuvvetsiz olma.

ibtiyaz
biriktirip yığma.

ibtiza'
birşey meydanda ve açık olma.

ibtizâl
çokluktan dolayı değer kaybı.

ibtizal
çokluğu sebebiyle bir nimetin kıymetini bilmeyip, hor kullanmak. * devamlı şeklide bir şeyi kullanmak. * edb: herkesin bildiği bir sözü tekrar etmek. (mümtâziyetin zıddıdır.)

ibtizar
cebren ve zorla alma. soygunculuk yapma.

ibtizaz
ihtiyacdan dolayı zillet ve hakaretlere tahammül etme.

ibtişak
haysiyet ve nâmusa dokunma. * yalan söyleme.

ibyizaz
beyazlama, ağarma.

ibza'
bir kimseyi sıkıntı ve kedere boğma. mahvetme.

ibzal
esirgemeyip bol sarfetme, bol kullanma.

ibzal
bol miktarda, esirgemeden verilen

ibzaz
yağlanma, şişmanlama, semirme.

ibşar
(büşr. den) (c.: ibşarât) müjdeleme, tebşir etme, sevinçli bir haber bildirme.

ibşâr
müjdelemeler, tebşir etmeler, sevinç verici haber bildirmeler.

ibşarat
müjdelemeler, tebşir etmeler, sevinç verici haber bildirmeler.

ibşas
bazı bitkilerin veya çiçeklerin birbirine sarılıp karışması.

ica'
(veca. dan) ağrıtma, veca verme.

icaa
(cu. dan) yemek içmek için hiçbir şey vermiyerek aç bırakma.

îcâb
lüzum, gerek.

i'cab
şaşırtmak. hayran etmek. hayrete düşürmek. * hodpesendlik. kendini beğenmişlik.

icab
"lâzım. gerekli. lüzum. sebeb olmak. * ıst: akitlerde ilk söylenen söz. bir mal sahibinin müşteriye karşı, ""bu malımı sana şu kadar paraya sattım"" demesidir. müşterinin de kabul etmesine dair olan sözüne ""kabul"" denir. şer'i ıstılahta buna ""icâb ve kabul"" denir."

icab
şeriata göre "verdim" ve "aldım" ifadesi, ilkeleri (bk. c-v-b; ş-r-a)

îcâbât
gerekler, cevap vermeler.

icabat
icablar. gerekenler. lüzum edenler.

icabe
kabul olmak. kabul etmek. * râzı olma, rızâ gösterme, muvafakat etme.

icabe-i duâ
duânın kabul olması. duâya cevap verilmesi. muvafakat edilmesi. (bak: dua)

icâbet
cevap verme.

icabet
cevap verme, kabul etme

icabet
kabul olmak. kabul etmek. * râzı olma, rızâ gösterme, muvafakat etme.

icabetgâh
f. kabul etme yeri.

icâbî
icapla ilgili, gerekli.

icabî
müsbet. icaba âit, icaba dair. * lâzım, gerekli, zarurete müteallik.

icâc
devekuşu seğirtmek.

icâc
sıcak fazla olmak. * karışmak.

icâc
dişi deve sürüsü. * toz. * yüce avazlı, yüksek sesli.

îcad
yoktan yaratma.

icad
"vücuda getirmek. yeniden bir şey meydana getirmek. yoktan var etmek. (bak: ibda')(şu zamanda çok ileri giden feylesoflar diyorlar ki: ""hiçten, hiçbirşey icad edilmiyor ve hiçbirşey idam edilmiyor; yalnız bir terkip bir tahlildir ki, kâinat fabrikasını işlettiriyor.""elcevap : nur-u kur'an ile mevcudata bakmayan feylesofların en ileri gidenleri bakmışlar ki, tabiat ve esbab vasıtasiyle bu mevcudatın teşekkülât ve vücudlarını -sabıkan isbat ettiğimiz tarzda- imtina derecesinde müşkilâtlı gördüklerinden, iki kısma ayrıldılar.bir kısmı, sofestaî olup, insanın hassası olan akıldan istifa ederek, ahmak hayvanlardan daha aşağı düşerek, kâinatın vücudunu inkâr etmeyi; hatta kendilerinin vücudlarını dahi inkâr etmesini.. dalâlet mesleğinde esbab ve tabiatın icad sahibi olmalarından daha ziyade kolay gördüklerinden; hem kendilerini, hem kâinatı inkâr edip, cehl-i mutlaka düşmüşler.ikinci güruh bakmışlar ki; dalâlette esbab ve tabiat mucid olmak noktasında, bir sinek ve bir çekirdeğin icadı, hadsiz müşkilâtı var. ve tavr-ı aklın haricinde bir iktidar iktiza ediyor. onun için bilmecburiye icadı inkâr ediyorlar, ""yoktan var olmaz"" diyorlar ve idamı da muhal görüyorlar, ""var yok olmaz"" hükmediyorlar. yalnız, harekât-ı zerrât ile, tesadüf rüzgârlariyle bir terkib ve tahlil ve dağılmak ve toplanmak suretinde bir vaziyet-i i'tibariye tahayyül ediyorlar... işte sen gel, ahmaklığın ve cehaletin en aşağı derecesinde, en yüksek akıllı kendini zanneden adamları gör; ve dalâlet, insanı ne kadar maskara ve süfli ve echel yaptığını bil; ibret al! acaba her senede, dört yüzbin envâı birden zemin yüzünde icad eden ve semavat ve arzı altı günde halkeden ve altı haftada, her baharda, kâinattan daha san'atlı, hikmetli zihayat bir kâinatı inşa eden bir kudret-i ezeliye, bir ilm-i ezelî'nin dairesinde, plânları ve mikdarları taayyün eden mevcudat-ı ilmiyeyi göze göstermiyen bir ecza ile yazılan ve görünmeyen bir yazıyı göstermek için sürülen bir ecza misillü, gayet kolay o mâdumât-ı hâriciye olan mevcudat-ı ilmiyeye vücud-u hârici vermeği o kudret-i ezeliyeden uzak görmek ve icadı inkâr etmek; evvelki güruh olan sofestâilerden daha ziyade ahmakane ve cahilânedir. bu bedbahtlar, âciz-i mutlak ve yalnız bir cüz-i ihtiyariden başka ellerinde olmayan; firavunlaşmış kendi nefisleri, hiçbir şeyi idam ve yok edemediklerinden ve hiçbir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan icad edemediklerinden ve güvendikleri esbab ve tabiatın ellerinde hiçten icad gelmediği cihetle, ahmaklıklarından diyorlar: ""yoktan var olmaz, var da yok olmaz"" deyip, bu bâtıl ve hatâ düsturu, kadir-i mutlak'a teşmil etmek istiyorlar. evet, kadir-i zülcelâl'in iki tarzda icadı var. biri; ihtira ve ibda' iledir. yâni; hiçten, yoktan vücud veriyor; ve ona lâzım her şey'i de hiçten icad edip eline veriyor. diğeri; inşâ ile, san'at iledir. yâni; kemal-i hikmetini ve çok esmasının cilvelerini göstermek gibi, çok dakik hikmetler için, kâinatın anasırından bir kısım mevcudatı inşa ediyor. her emrine tâbi olan zerratları ve maddeleri, rezzakıyet kanunuyla onlara gönderir ve onlarda çalıştırır. evet kadir-i mutlak'ın, iki tarzda; hem ibda' hem inşâ suretinde icadı var. varı yok etmek ve yoğu var etmek; en kolay, en sühuletli, belki daimî, umumî bir kanunudur. bir baharda, üçyüz bin envâ-i zihayat mahlukatın şekillerini, sıfatlarını, belki zerratlarından başka bütün keyfiyat ve ahvallerini hiçten var eden bir kudrete karşı, ""yoğu var edemez!"" diyen adam, yok olmalı!...l.)(eğer desen: ""delil-i ihtiraî i'tâ-i vücuddur. i'tâ-i vücud ise; i'dam-ı mevcudun refikidir. halbuki: adem-i sırftan vücudu ve vücud-u mahzdan adem-i sırf-ı aklımız tasavvur etemiyor."" cevaben derim: yahu!. sizin bu istis'âbınız ve şu mes'elenin tasavvurundaki istiğrabınız, bir kıyas-ı hâdi'in netice-i vahimesidir. zira icad ve ibda-i ilâhiyi, abdin san'at ve kesbine kıyas edersiniz. halbuki abdin elinden bir zerreyi imate veyahut icad etmek gelmez. belki yalnız umur-u itibariye ve terkibiyede bir san'at ve kesbi vardır. evet, bu kıyas aldatıcıdır, insan kendini ondan kurtaramıyor.elhasıl : insan kâinatta mümkinatın öyle bir kuvvet ve kudretini görmemiş ki, icad-ı sırf ve i'dam-ı mahz etsin. halbuki hükm-i aklîsi de daima üss-ül-esası, müşahedattan neş'et eder. demek âsâr-ı ilâhiyeye mümkinat tarafından bakıyor. halbuki: hayret-efza âsârıyla müsbet olan kudret-i sâni'in canibinden temaşa etmek gerektir. demek ibadın ve kâinatın umur-u itibariyeden başka tesiri olmayan kuvvet ve kudretlerin cinsinden olan bir kudret-i mevhume içinde sânii farz ederek o noktadan şu mes'eleye temaşa ediyor. halbuki vacibü'l-vücud'un canibinden, kudret-i tâmmesi nokta-i nazarından bu mes'eleye temaşa etmek gerektir. r.n.)"

icad
yaratan, yoktan var eden (bk. v-c-d)

icade
iyi yapma, iyi işleme.

icadgerde
f. icad olunmuş.

îcadî
yaratmayla ilgili.

i'caf
devamlı olarak hastaya bakma. * zayıflatmak.

ic'af
yere düşürme, yıkma.

icah
örtü, perde.

i'cal
acele ettirme, çabuk yaptırma. * öne geçme.

ical
korkutmak.

icale
(cevelan. dan) dolaştırma, cevelan ettirme.

icale-i esb
atı dolaştırma.

icalet
el kitabı. lüzum etttiği zaman müracaat olunup faydalanılan, cepte ve elde taşınabilir küçük kitap. * acele ile ve derhal yapılan iş.

icaleten
hemen, acele olarak, seri bir şekilde.

i'cam
harflere, yazıya nokta koymak. * isteğini açıklıkla bildiremeyip, maksadı belirsiz, muğlak söylemek.

icam
arslan yatakları. * çalılıklar, ağaçlıklar, meşelikler.

ican
boyun, unk.

icane
hamam taşı. * içinde bez ve kaftan yıkanılan kap.

icap
gereken

îcâr
kiralama.

icar
kiralamak. kiraya vermek. * kira parası.

icarat
kiranın gelirleri. gelirler.

îcâre
kira, gelir.

icare
kira. gelir, irâd. ücret. * fık: belli bir menfaati belli bir karşılık ile satmak.

icare-i akar
ev, dükkân, arsa gibi yerlerin kirası.

icare-i fâside
in'ikad şartlarını câmi' olduğu halde sıhhat şartlarını tamamen veya kısmen cami olmayan icaredir. bu, aslen meşru olduğu hâlde vasfen meşru bulunmamış olur. binaenaleyh böyle bir icareyi mucir ile müstecirden herhangi biri fesh edebilir.

icare-i gayr-i mün'akide
"in'ikad şartlarını tamamen veya kısmen câmi' olmayan icaredir ki, buna ""icare-i batıla"" da denir."

icare-i mevkufe
başkasının hakkı taalluk edip icazeti lahık olmadıkça nâfiz olmayan icaredir.

icare-i müeccele
sonradan alınacak kirâ.

icare-i mün'akide
bey'ide olduğu gibi in'ikad şartlarını tamamen câmi' olan icaredir.

icare-i münecceze
bir şeyi akd-i icare ânından itibaren kiraya vermektir. akd zamanında kiranın başlangıcı söylenmezse kira, bir icare-yi müneccezeye haml olunur.

icare-i müsanehe
yıllık olarak yapılan icaredir. bir hanenin bir yıl müddetle kiraya verilmesi gibi.

icare-i müzafe
bir şeyi gelecek muayyen bir vakitten itibaren kiraya vermektir. meselâ: bir hâneyi gelecek falan ayın birinden itibaren bir sene müddetle şu kadar bin liraya kiraya vermek, bir icare-i müzafedir.

icare-i müşahere
aylık olarak yapılan icaredir. bir haneyi bir aylığına kiraya vermek gibi.

icare-i sahiha
in'ikad ve sıhhat şartlarını tamamen câmi' olan icaredir ki, şuyu'ı asilden ve şartı mufsidden hâli olmak üzere malum bir menfaatı, malum bir bedel mukabilinde temlik etmekten ibarettir.

icaret
icâr, ücret. kiraya vermek. * kurtarmak, yardım etmek.

icareteyn
müeccel ve muaccel icarelerle kiralanan vakıf emlâkı. hem derhal alınan, hem ileride alınacak kirası olan vakıf bina.

icas
gönlüne korku düşürmek.

icâz
az sözle çok mânâ anlatma.

îcâz
benzerini yapmakta insanı âciz bırakan.

i'caz
"âciz bırakmak. acze düşürmek, şaşırtmak. * edb: mu'cize derecesinde düzgün ve icazlı söz söylemek. benzerini yapmada herkesi acze düşürmek. güzel söz söylemekte insanların muktedir olmadıkları derece. * mu'cizelik olan şey.(kur'an 1350 senedir bütün hakaikını kâinat çarşısında açıp teşhir ettiği halde herkes, her millet, her memleket onun cevahirinden, hakaikından almıştır ve alıyorlar. halbuki, ne o ülfet, ne o mebzuliyet, ne o mürur-u zaman, ne o büyük tahavvülâtlar onun kıymettar hakaikına, onun güzel üslublarına halel vermemiş, ihtiyarlatmamış, kurutmamış, hüsnünü söndürmemiş; şu hâl tek başı ile bir i'câzdır. m.)"

icaz
kadın eşarbı. baş örtü.

i'câz
mu'cizelik parıltıları

icâzât
izinler, diplomalar.

icâzdârâne
az sözle çok mânâ anlatırcasına.

icâzet
izin.

icazet
"izin. müsaade. şehadetname. diploma. ""olur"" demek. destur vermek. ilmî ehliyet. reva görmek."

icâzet
eski medrese usûlüne göre bir öğrencinin hocasından öğrendiği ilimler hakkında yeterlilik belgesi alması

icazet vermek
"medrese usulüne göre okuttuğu dersi bitiren talebeye hocası tarafından izin verilmesi. bu tasdikan verilen mühürlü kâğıda ""icazetname"", icazet vermiş olan müderrise de ""muciz"" denilirdi."

icazet-i fiiliye
bir kimseden izin ve ruhsata delalet eden bir fiil ve hareketin sudûr etmesi.

icazet-i kavliye
"bir kimsenin bir şey hakkında ""izin verdim"" demesi."

icazet-i küllî
vaktiyle osmanlı serdarlarına ve sefirlerine müsâlaha, muahede akdi ve sair işler hakkında verilen mezuniyet. tam salâhiyet demektir. bu salâhiyeti alan kumandan veya sefir, üzerine aldığı işi merkezden sormaya ihtiyaç kalmadan maslahatın icabettirdiği ve kendi aklının erdiği vechile yapıp bitirirdi.

icazet-i lâhika
bir kimsenin önce izni olmadığı halde, yapıldıktan sonra bir şeyi tasdik edip kabul etmesi.

icâzetnâme
diploma.

icazetname
f. şehadetname. diploma. şehadet kâğıdı.

îcâzî
icazla ilgili, mûcize olan.

icazî
icaza dair, icaza ait ve müteallik. veciz bir tarzda.

icâzkâr
icazlı, sözü az mânâsı çok.

i'cazkâr
f. mu'cizeli olmak. başkalarını acze düşürecek derecede olmak.

icazkâr
f. icazlı, kısa ifadelerle çok şey anlatmak halinde olan.

îcâzkârâne
benzerini yapmakta insanı âciz bırakırcasına.

i'cazkârane
f. herkesi yarışmada âciz bırakacak yolda.

i'caznüma
mu'cize gösterir derecede. mu'cize derecesinde eser göstermek. âciz bırakmayı göstermek.

îcâzvârî
mûcize gibi.

icaz-ı bittakdir
maksadı az sözle ifade etmekle beraber fazla olan etraflı mânaların zuhurudur.

icaz-ı hasr
lafzan hiçbir hazf olmadığı halde, ibârenin mânaca zengin olmasıdır.

icaz-ı hazf
mânâya halel gelmemek şartı ile ve lâfzî veya aklî karine delâleti ile cümleyi tamamlayanlardan birinin hazfıdır.

icaz-ı makbul
tazammun ve hazf ile olan icaz.

icaz-ı muhill
sözün istenilen mânayı ifadeye kifayet etmemesi yüzünden mânanın bozulması halidir.

icba'
ekilen ekini henüz olgunlaşmadan satmak.

icbâr
zorlama.

icbar
zor. zorlama. cebretmek.

icbar-ı nefs
kendini zorlama, nefsini icbar etme.

iccar
dam, çatı.

iccas
erik. * zerdâli. * armut.

icdaf
bağırıp çağırma.

icdan
sonradan zengin olma.

icfa'
koparmak.

icfal
gidermek. * devekuşu seğirtmek.

icfil
yaşlı kadın, ihtiyar kadın. * korkak adam.

icha'
ayaz çıkma.

ichad
eziyet çekme, elem ve sıkıntıya mâruz bırakılma. * gayret etme.

ichaf
zulüm etme, gaddarlık. * gidermek. * noksan etmek, eksiltmek.

icham
men'etmek, engel olmak.

ichar
(cehr. den) sesle okuma. * ortaya çıkarma, zuhur ettirme, meydana çıkarma, açıklama.

ichaz
hazırlandırmak.

ichaş
bir kimseden yardım ve medet istemek.

icî
f. atmaca. * hükümdar vekili.

icl
dana.

icl
dana. sığır yavrusu.

icl
buzağı olayı. bu olay israiloğullarının firavun'dan kurtulup sina çölüne yerleştikleri zaman yaşandı. bir ara mûsa (a.s.) tur dağına çıkmış ve orada bir müddet kalmıştı. israiloğulları da bu esnâda altından bir buzağı yaptı ve ona tapmaya başladı

iclâ
cilalama.

iclâ
(cilâ. dan) sürme, nefyetme, sürgün etme. evinden barkından ayırma. * sür'atle seğirtme. * cilâlama, parlatma.

iclab
"cem'etmek, toplamak. * yoldaşlık etmek. * ardından çağırmak. * ""gitsin"" diye haykırmak."

iclâl
saygı göstermek, büyüklük.

iclal
ağırlama. ikram. tekrim eylemek. büyüklüğünü kabul edip hürmet etmek. büyüklük. azamet.

iclalen
büyük sayarak, saygı ve hürmet göstererek.

iclâs
oturtma, tahta çıkarma.

iclas
oturtmak. tahta çıkartmak. padişahı tahta oturtmak.

iclâ-yi vatan
yerinden yurdundan sürgün etme, başka tarafa nefyetme.

icle
düve, dişi buzağı.

iclet
dişi buzağı. * bir cins ot. * kırba.

icl-i samirî
musa (a.s.) zamanında samirî'nin yaptığı buzağı heykeli. (bak: samirî)

iclihmam
toplanmak, cem'olmak.

iclinbab
yan yatmak.

icmâ
toplama, büyük âlimlerin bir mesele üzerinde birleşmeleri.

icma'
toplanma. dağınık şeyleri toplamak. * hazırlamak. * azm ve kasdeylemek. * topluluk. fikir birliği. bir mes'eleden âlimlerin ittihad etmesi. * fık: sahabe-i güzin hazretlerinin (r.a.) ittifakları üzere akaid hükmüne geçmiş umur-u diniyenin tamamı.

icmad
dondurma, câmidleştirme.

icmad-ı mâ
suyun dondurulması. suyun buz haline getirilmesi.

icmâen
topluca, birleşerek.

icmaen
toplu olarak, hep birlikte. icma-i ümmet olarak.

icma-i ümmet
ıst: aynı asırda yaşamış olan islâm âlimlerinden müctehid olanların, şeriatın bir mes'elesi hakkında verilen hükümde birleşmeleridir.

icmâkârâne
topluca.

icmâl
özetleme.

icmal
hülâsa etmek. kısaltmak, bir araya toplamak. kısa anlatmak. biriktirmek. * uzun bir hesaptan çıkarılan hülâsa, netice.

icmâlen
kısaca, özetle.

icmalen
kısaca. özlüce. icmali ve hülâsa olarak.

icmâlî
kısa, özlü.

icmalî
kısaca, toplu olarak, tafsilatsız. muhtasaran.

icmalî iman
iman esaslarını kısaca bilmek. Allah'a ve peygamberine imân ettiğini söylemek ve tasdik etmek. (bak: iman-ı icmalî)

icmal-i senevî
senelik gelir ve giderleri yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltmış olarak gösteren cetveller.

icmal-i şehrî
aylık gelir ve giderleri, yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltılmış olarak gösteren cetveller.

icmam
atı soluklandırma, dinlendirme. * biriktirme.

icmar
bir araya toplamak. * süratle yürümek. * atın sıçrayarak yürümesi. * bir şeyin umumi olması. ateşe öd ağacı koymak. * bir şeyi buhurlamak. tahmini hesab yapmak. * yeni ayın görünmesi.

icnaf
doğruluktan ayrılma. sadakattan uzaklaşma.

icnan
deli etme, divane eyleme. * bir şeyi örtme.

icne
tıb : yanak kemiği.

icnis
tembel ve uyuşuk adam.

icrâ
uygulama, yapma.

icra
bir işi yürütmek. * yerine getirmek. yapma. tatbik etme. * vekil göndermek. * mahkeme kararını yerine getirmek. * suyu akıtmak. * huk: borçlunun alacaklıya karşı ödemekle mükellef olduğu bir borcu, adlî bir teşekkül vâsıtasıyla ödetme.

icra
borçlunun, alacaklıya karşı ödemekle yükümlü bulunduğu bir şeyi hukukî yollarla almasını sağlayan daire, kurum

icrâ
uygulamaya koymak

icrâ
meydana getirilen işler. yapılan işler. * ameliyat. tatbikat.

icra hey'eti
mahkeme kararını tatbike memur olan heyet. icra memurları heyeti.

icra kuvveti
memleketi idâre eden, kanunları tatbik eden kuvvet.

icra memuru
mahkeme kararını tatbik ile borçludan borcunu alıp alacaklıya vermekle vazifeli olan adliye memuru.

icra vekilleri hey'eti
vekiller heyeti. başvekilin riyaset ettiği bakanlardan meydana gelen hey'et.

icrâât
uygulamalar, yapmalar.

icraat
meydana getirilen işler. yapılan işler. * ameliyat. tatbikat.

icraat-ı celiliye
Allah (c.c.)ın celalî sıfatına yani, kibriya ve azametine delâlet eden, kudret-i hakkı ile hâsıl olan icraatı.

icram
kabahat yapma, cürüm işleme.

icra-yı icabî
lüzum eden muamelenin yerine getirilmesi.

icra-yı lu'biyyat
oyun icra etme, sahnede oyun oynama.

icsa'
dizüstü getirme. çökertme.

ictiba
seçmek. ihtiyar ve intihâb etmek. seçkin bir şeyi almak. * tahsildarın para ve vergi toplaması.

ictibaz
mıknatıstaki kendine çekme hasiyeti.

ictihâd
âyet ve hadîslerden hüküm çıkarma, içtihat.

ictihad
"kudret ve kuvvetini tam kullanarak çalışmak. gayret etmek. çalışmak. * anlayış. * kanaat. * fık: şeriatın fer'î mes'elelerine âit hükümleri, islâm müçtehidlerinin, usulüne uygun olarak, kur'an ve hadis-i şeriflerden çıkarmaları ve bunun için tam gayret etmiş olmaları. böyle içtihad eden zâtlara müçtehid denir.(mesail-i diniyeden olan içtihad kapısı, açıktır. fakat, şu zamanda oraya girmeğe altı mâni vardır:birincisi : nasılki, kışta fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler dahi seddedilir; yeni kapılar açmak hiç bir cihetle kâr-ı akıl değil. hem nasılki, büyük bir selin hücumunda tâmir için duvarlarda delikler açmak gark olmağa vesiledir. öyle de: şu münkerat zamanında ve âdât-ı ecânibin istilâsı ânında ve bid'aların kesreti vaktinde ve dalâletin tahribatı hengâmında, içtihad namıyla kasr-ı islâmiyetten yeni kapılar açıp, duvarlarında muharriplerin girmesine vesile olacak olan delikler açmak islâmiyete cinâyettir...ikincisi : dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. çünki kat'i ve muayyendirler. hem o zaruriyat, kut ve gıda hükmündedirler, şu zamanda terke uğruyorlar ve tezelzüldedirler. ve bütün himmet ve gayreti onların ikamesine ve ihyâsına sarfetmek lâzım gelirken, islâmiyetin nazariyat kısmında ve selefin içtihadat-ı sâfiyâne ve hâlisânesiyle bütün zamanların hacatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları bırakıp, heveskârane yeni içtihadlar yapmak bid'atkârâne bir hıyânettir.üçüncüsü : her zamanın insanlarınca kıymetli addedilerek efkârı celbeden câzibedar bir metâ merguptur. meselâ: bu zamanda en rağbetli, en iftiharlı, siyâsetle iştigal ve dünya hayatını te'min etmektir. selef-i sâlihin asrında ve o zaman çarşısında en mergup metâ, hâlik-ı semâvat ve arzın marziyatlarını ve bizden arzularını kelâmından istinbat etmek ve nur-u nübüvvet ve kur'an ile kapatılmayacak derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak ve vesâilini elde etmek idi. bu itibarla, o zamanlarda bütün fikirler, kalbler, ruhlar marziyat-ı ilâhiyeyi bilmek ve öğrenmeğe müteveccih idi. bunun için istidat ve iktidarı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün ahvâl ve vukuat ve muhâverattan ders almakla, içtihadlara zemin teşkil eden yüksek istidatlar vücuda gelirdi.şimdi ise, fikir ve kalblerin teşettütü, inâyet ve himmetlerin zâfiyeti, insanların siyaset ve felsefeye iptilâ ve rağbetleri yüzünden bütün istidatlar fünun-u hâzıra ve hayat-ı dünyeviyeye müteveccihtir. ahkâm-ı diniyeye sarfedilecek müstakim bir içtihad yoktur.dördüncüsü : içtihad kapısından islâmiyete girip mesâilini genişlendirmeğe meyleden adamın maksadı, zaruriyata imtisal ile takva ve kemale mazhariyet ise güzeldir. amma zaruriyatı terk ve hayat-ı dünyeviyeyi, hayat-ı uhreviyeye tercih eden adam ise, onun içtihada meyli, meyl-üt-tahribdir. tekliften çıkıp kaçmak için bir yol bulmaktır.beşincisi : her şeyin, her hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen olduğu gibi, bir maslahata dahi tâbidir. fakat maslahat illet değildir. ancak tercih edici bir hikmettir. bu zamanın efkârı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. şeriatın nazarı ise, bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olup, bittabi dünyaya da nâzırdır. çünki, dünya âhirete vesiledir.umumi bir beliyye olan ve nâsın ona müptelâ olduğu çok işler vardır ki zaruriyattan olmuştur. o gibi işler su-i ihtiyar ile gayr-i meşru meyillerden doğmuş olduklarından, mahzuratı ibâhe eden zaruriyattan değildir. ve ruhsat ve müsaade-i şer'iyenin şümulüne dâhil olamazlar. meselâ: bir adam su-i ihtiyâriyle haram bir tarzda kendini sarhoş etse, hâl-i sekirde yaptığı tasarrufatta mâzur olamaz. bu zamanda bu gibi içtihadlar, semavî değil ancak arzî içtihadlardır. bu gibi içtihadlar ile hâlik-ı semavat ve arz'ın hükümlerinde yapılan tasarrufat merduttur.meselâ : bazı gafiller, hutbenin türkçe okunmasını istihsan ediyorlar ki, halkın bilhassa siyasî ahvalden haberleri olsun. halbuki bu gibi ahval-i siyasiye yalandan, hileden, şeytani fikirlerden hâli değildir. hutbe makamı ise, ahkâm-ı ilâhiyenin tebliği için ittihaz edilmiş bir makamdır.sual : avâm-ı nâs arabiden haberdar değildir, fehmedemez?cevap : avâm-ı nâs, zaruriyat ve müsellemat-ı diniyeye muhtaçtır. ve hutbe makamı da bu gibi hükümlerin tebliği içindir. bu hükümler kisve-i arabiye içinde tafsilen değilse de icmalen avâm-ı nâsa mâlum ve mâruftur. maahaza lisan-ı arabda bulunan şehamet, yükseklik, meziyet, satvet diğer lisanlarda yoktur... m.n.)"

ictihad
içtihadlar.

ictihâdât
hüküm çıkarmalar.

ictihadât
içtihadlar.

ictihâdî
içtihatla ilgili.

ictihadî
içtihada müteallik. içtihada dair. içtihada ait.

ictihâdîye
içtihatla ilgili olan.

ictihaf
bir şeyden çok şey almak. * üç parmakla yemek.

ictihah
kadının veya dişi hayvanların hâmile olması.

ictihar
askeri çoğaltma. * meydanda ve gözükür olma. aşikâr olma.

ictilab
celbetmek, çekmek.

ictilal
bir şeye bakmak.

ictimâ
toplanma, içtima.

ictima'
toplantı. toplanmak. bir araya gelmek. kavuşmak.

ictimâât
toplanmalar.

ictimaat
içtimalar. toplanmalar.

ictimâî
toplumla ilgili.

ictimaî
topluluğa ait, birlikte yaşayanlara dair. cemiyet hayatına ait ve müteallik. sosyal.

ictimaî
toplumsal hayat

ictima-i a'zam
ast: bir çok gezegenin burç mıntıkalarının aynı noktasına tesadüf etmiş gibi görünmeleri.

ictima-i neyyireyn
güneş ile ay'ın bir istiva üzerine gelmeleri.

ictima-i sâkineyn
iki sessiz harfin yanyana bulunması. * ast: iki gezegenin yan yana gelmesi.

ictima-i zıddeyn
"iki zıt şeyin bir arada, beraber olması.(bir şey zâtî olsa onun zıddı o zâta ârız olamaz. çünkü ""ictima-i zıddeyn"" olur, o da muhâldir. işte bu sırra binaen madem kudret-i ilâhiyye zâtiyedir ve zât-ı akdes'in lâzım-ı zarurîsidir. elbette o kudretin zıddı olan acz, o zât-ı kadir'e ârız olması mümkün olmaz. ş.)"

ictimâiyyât
sosyoloji, toplumbilim.

ictimaiyyat
içtimaî ilimler. topluluk hayatına dair ilimler. sosyoloji.

ictimâiyyûn
toplumbilimciler.

ictimaiyyun
içtimaî hayatı en güzel şekilde idareyi düşünen ve ona çalışan. içtimaî mes'elelere dair ilimlerle uğraşan kimseler. sosyologlar.

ictimar
tütsülenme, buhurlanma.

ictinâ
meyve toplama.

ictina
meyve toplamak. meyve devşirmek. bir yere toplamak. * aldanmak.

ictinâb
içtinap, sakınma, kaçınma.

ictinab
çekinmek. sakınmak. uzak olmak.

ictinah
bir yana eğilme, meyletme. * secde etme. * (hayvan) bir tarafa meyilli koşma.

ictinan
gizlenmek.

ictira'
(cür'et. den) cesaret etme, cür'et etme, yeltenme, atılma.

ictirah
el emeği ile kazanılan para ile geçinme.

ictiram
kabahat yapma, cürüm işleme.

ictirar
ileri ve geri çekme, çekilme. * hayvanın geviş getirmesi.

ictiraz
devenin geviş getirmesi.

ictisar
cür'et ve cesâret göstermek. * çölü aşıp gitmek. * denizde geminin geçip gitmesi.

ictisas
hayvanın, ağzı ile çayırı araştırarak otlaması.

ictiva'
iğrenme, tiksinme.

ictivar
(civar. dan) komşu olma, muhit yapma.

ictiyab
gömlek giyme. * yırtma. * kuyu kazma.

ictiyah
öldürme.

ictiyal
doğru yoldan döndürme.

ictiyas
yağma için dolanma. * taleb etmek, istemek.

ictiyaz
geçmek, mürur.

ictiza'
ağaç veya dal kesme.

ictizab
(cezb. den) çekip uzatma. * etrafına toplanma.

ictizal
sevinme, mesrur olma.

ictizaz
yün kırkma. * çayır ve ot biçme.

ictizaz-ı agnam
koyun kırkma.

ictişa'
yer uygun olmama.

icyam
men'etmek, engel olmak.

iczab
koparmak.

iczal
semerin, devenin boynunu yara etmesi.

iczam
el kesme. * hızlı yürüme.

icşam
teklif etmek.

icşaş
bir şeyi döverek ufaltma, küçültme.

i'da'
düşman etmek. * sıçratmak. * geri getirmek. * muavenet etmek, yardım etmek.

ida'
emanet bırakmak. vedia koymak. * huk: kendi malının muhafazasını başkasına havale etme.

idâa
zâyi etmek. boşuna harcamak.

idâa-i vakt
vaktini boşa geçirmek. vaktini zâyi etmek.

idab
herkesi ziyafete davet etme. sofrası herkese açık olma. * doğruluğunu ve hak olduğunu herkese bildirme.

idabe
edeblilik, terbiyeli oluş.

îdâd
hazırlama.

i'dad
hazırlama. yetiştirme. geliştirme.

id'ad
korkutmak.

idad
(ided) üstünlük, galibiyet, zafer. * kuvvet, zor.

idade
kol bağı.

îdâdî
hazırlıklık devresi.

îdâdiye
hazırlamayla ilgili, eskiden lise seviyesindeki okul.

i'dadiye
hazırlığa ait. hazırlığa mahsus. * orta tahsili veren okullar. vaktiyle rüşdiyeden sonra gidilip yüksek mekteblere girebilmek için lâzım gelen bilgileri öğreten okul. sultaniyelerden aşağı olan mekteb.

idaha
muti olmak, itaat etmek.

idak
davarın kösneyip aygır istemesi.

i'dal
güç olmak, zor olmak.

idale
bir şeyin elden ele geçmesi.

îdam
yok etme, öldürme.

i'dam
vücudu ortadan kaldırmak. yok etmek. öldürmek.

id'am
direk vurmak.

idam
ıslah etmek. muvafık kılmak, uygun yapmak.

idam
yok olmak

idâm
yay tutamağı. * deve kuyruğu. * saban eğiği ki, ucunda demiri vardır. * harman savurdukları yaba.

idâme
devam ettirme.

idame
devam ettirmek. dâim ve bâki kılmak.

idame
devam ettiren

idâme
devam ettiren

i'dam-ı nefs
intihar. kendi kendini öldürmek.

idane
(deyn. den) borç, ödünç verme, ikrâz.

idaneten
borç olarak, ödünç olarak, idane suretiyle.

idâre
yönetme, yönetim.

idare
devrettirmek. çekip çevirmek. döndürmek. kullanmak. becermek.

idare fitili
eskiden geceleyin yatak odalarını aydınlatmak için zeytinyağı konmuş küçük bir tabağın içinde yakılan bir çeşit fitilin adıdır. küçük petrol lâmbalarına da idâre denildiği için bunların fitillerine de bu ad verilir.

idare kandili
yatak odalarını aydınlatmağa ve elde gezdirmeğe mahsus küçük, ışığı az lâmba.

idarehane
f. bir işe bakan hey'etin veya bir işi idare edenlerin toplanarak iş gördükleri yer ve dâire. * dergi, gazete vs. gibi yayınların yazı işlerine bakılan dâire.

idare-i askeriye
askerlik işleriyle meşgul olan idare.

idare-i ekvanî
kevnlerin, âlemlerin idaresi, tasarrufu.

idare-i mahsusa
"ilk adı ""idare-i aziziye"" olan devlet vapur işletme dairesi."

idare-i maslahat
bir işi mümkün mertebe iyi-kötü yürütmek.

idare-i meşruta
meşrutiyet idaresi, meşrutiyetle idare.

idare-i mutlaka
bir hükümdarla idare. bir hükümdarın idare ve yönetimi altında bulunan devlet. mutlakiyet idaresi.

idare-i müstebide
istibdat idaresi.

idare-i umûr
işlerin görülmesi.

idare-i örfiye
icabında devletin bir yerde mülki idareye ait nizamları tatil ile kanunen kurduğu askerî idare. örfi idâre, sıkıyönetim.

idareten
idare için. kanun ile değil, işin gelişine göre yaparak. idare yoluyla, işi idare ederek.

idarî
idare. * idare ile alâkalı.

id'as
tepelemek.

idave
deriden yapılmış su kabı. asker matarası.

idb
acib iş.

idbak
ulaştırmak. yapıştırmak. * tecvidde: harf okunduğu zaman dilin üst damağa yapışmasına denir. bu sıfatın harfleri. sad, dad, tı, zı'dır. isimlerine müdbaka denir. (bak: itbak)

idbâr
düşkünlük.

idbar
geriye gitmek. geri dönmek. * işlerin ters gitmesi. * talihsizlik. * bir gezegenin diğer oniki burcun tertibine zıt olarak hareketi. (asıl tertibe göre gitmesine de ikbal denir.)

idbisas
ne kırmızı, ne siyah olmak. * ot bitmek.

idcan
(idcican) gökyüzü yağmur bulutlarıyla örtülme. * hava çok sisli ve dumanlı olma.

idd
büyük, acib şey. * belâ, dâhiye. * yalan.

idde
müddet. zaman. vakit. * küfüv. hemta. arkadaş.

iddet
kocası ölen kadının bekleme süresi.

iddet
bekleme müddeti. * sayılmış. madud. * cemaat. * hıfz. * fık: kocasından ayrılan kadının, başkası ile evlenebilmesi için, üç defa hayız görüp temiz oluncaya kadar geçen zaman. (kocasından boşanırsa 100 gün, kocası ölürse 130 gün.)

iddet-i eşhür
ay hesabıyla iddet beklemek. boşanma tarihinden itibaren hür ise üç ay, cariye ise birbuçuk ay bekler.

iddet-i haml
fık: çocuk doğurmakla biten iddet. kocası ölen veya boşanan gebe kadının, çocuğun doğmasını beklemesi demektir.

iddet-i hayz
hayız.

iddet-i vefat
fık: ölüm neticesinde icab eden iddet. kocası ölen kadın hür ise 130 gün, cariye ise 65 gün iddet bekler.

iddia
tez, direnme.

iddia
bir şeyin müsbet veya menfiliğini ısrarla söylemek. ileri sürülen fikir. dâva etmek. ısrar etmek. inat etmek. haklı veya haksız bir dâvaya kalkışmak.(arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmayan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddiâ-yı icad edemez. zira her şey, her şeyle bağlıdır. m.)

iddiaen
iddia ederek.

iddiaen
iddia ederek. doğru olduğunu söyleyerek.

iddiaî
iddia ile alâkalı. şahitsiz, delilsiz ve boş söz.

iddiaî
iddia ile ilgili. şahidi olmayan sözler.

iddiaiyyat
iddia ile ilgili. şahidi olmayan sözler.

iddiam
(diam. dan) payanda dayamak.

iddianâme
iddiaların toplandığı yazı, metin.

iddianame
müddei umuminin (savcının), iddialarını topladığı ve soruşturma sonunda mahkemede okuduğu yazı. (ceza işlerinde hazırlık tahkikatının neticesi, davasının açılması için kâfi olduğu anlaşılırsa savcı bu dâvayı, ya ilk tahkikatın açılması hakkında sorgu hakimine bir talepname veya doğrudan doğruya mahkemeye bir iddianame vermek suretiyle açar. savcının bu suretle davayı açtığını bildiren yazısına iddianame denir. (o.t.d.s.)

iddifa'
ısınma, ısıtma.

iddifan
kölenin, efendisinin yanından kaçması.

iddifa-yı mâ'
suyun ısınması.

iddihal
girme, duhul etme, dahil olma.

iddihan
(dühn. den) güzel kokular sürünme.

iddihâr
biriktirme.

iddihar
biriktirmek, toplamak, yığmak. * kıtlık zamanında yüksek fiatla satmak üzere zahire toplayıp saklama.

iddihar
depolanan, toplanan

iddihârât
biriktirmeler.

iddilac
gecenin geç vaktinde gitmek.

iddimac
bir şeyin içine girmek. bir yere girip gizlenmek.

iddira'
anlama, derketme, kavrama, fehmetme. * hile ile aldatma. * (kadın) saçını tarayıp salıverme.

iddirak
akıl etme, idrak etme, anlama, fehmetme. * bir yere toplanmak. * birbirine yetişmek.

iddisar
zengin olma, çok mal mülk sahibi olma. bir şeye bürünme.

iddiyan
borçlanma, borca girme.

ideâl
gaye, ülkü.

ideal
fr. fikre ve düşünceye ait. tasavvuri, hayali. * mefkûre. emel. gaye. hayalde tasavvur edilen kemal. fevkalâde, mükemmel kimse veya şey. (bak: ülkü)

idealist
fr. ideal ve mefkûre sahibi. * idealizm felsefesine bağlı kimse.

idealizm
fr. bilgide temel olarak düşünceyi alan ve eşyanın müstakil mevcudiyetlerini inkâr edip fikren mevcudiyetlerini kabul eden yanlış bir felsefe doktrini.

ideoloji
fikir sistemi.

ideoloji
fr. insanların düşünce ve hareketlerine muayyen bir istikamet vererek, siyasî veya ictimaî bir doktrin meydana getirmek isteyen fikir sistemi.

idfa'
soğuktan sakınıp giyinmek. * ısıtmak.

idfan
gömme. defnetme.

îdgâh
(îdgeh) f. bayram yeri.

idgam
gizleme.

idgam
"gizlemek. * bir şeyi bir yere koymak. * tecvidde: aynı cinsten olan harfleri birbirine katarak iki def'a okumak. şeddeli okumak veya yazılmak.(genizden gelen sese gunne dendiği gibi, harfleri şiddetli okumağa idgam deniyor. konuşurken küçük dil genize çekilerek çıkan ses gunnedir. gunnenin, bazı kimselerce harf sayılması mecazdır. çünkü idgâm ikiye ayrılır.gunnesiz idgam ki; tenvin veya sâkin nun, lâm ve râ harflerine idgam olunursa gunnesiz okunur. ( $ mirrabbi $milledünhü gibi)gunneli idgam: tenvin veya sakin nun (ya, mim, nun, vav) harflerinden birine idgam olunursa gunne ile okunur. (vav ile yâ) ya idgam edilirse gunne yarım olur.)"

idhac
silah takınmak.

idhad
iptal etmek, hükümsüz bırakmak.

idhâl
içeri alma, ithal.

idhal
dâhil etmek. içine almak. sokmak.

idhal
içeri alma

idhal
memleket haricinden eşya ve mal getirmek.

idhâlât
dışarıdan alımlar, ithalat.

idhalât
memleket haricinden eşya ve mal getirmek.

idhan
(duhân. dan) tütme. yanarak dumanı çıkma.

idhar
hakir görme, tahkir etme, aşağılatma, hor görme.

idhaş
korkutma, dehşet verme, dehşetlendirme.

idhimam
siyah olmak. * ekinin susuzluktan dolayı siyah görünmesi.

îdî
bayramla alâkalı.

îd-i adhâ
kurban bayramı.

îd-i ekber
arefesi cuma gününe raslayan kurban bayramı.

îd-i fıtr
ramazan bayramı.

idil
fr. kır hayatını mevzu yapan nazım veya nesir yazı.

îdiyye
bayramlık. * divan edebiyatı şairlerinin bayram vesilesiyle büyüklerin medhine dair yazdıkları kasideler. * bayram kutlaması.

idkak
(dekik. den) ezme, ufaltma, küçültme.

idl
eşitler, denkler, müsaviler.

idla'
delil gösterme. * kovayı suya sarkıtmak.

idlac
gecenin ilk saatlerinden geç vakte kadar gitmek.

idlal
saptırma, sapma.

idlal
(idlâl) hak dinden, imân ve islâmiyetten saptırmak. doğrudan, hak ve hakikat caddesinden ayırmak. azdırmak.

idlâl
hak yoldan çıkarma, saptırma

idlâliyyât
insanı doğru yoldan saptıracak fikirler, azdıracak mevzular. kur'ânla muaraza eden safsata ve bâtıl felsefi nazariyeler.

idliham
galip olmak. * ihâta edip kaplamak.

idli'mam
kararmak.

idlivla'
evmek, acele.

idma'
kan alma. * kanatma.

idmac
bir şeyi bir şeyin içine koymak. * sıkıştırmak.

idmag
bir şeye muhtaç ve muztar eylemek.

idman
alıştırma.

idman
alıştırmak. bir şeyde meleke kazanmak için tekrar tekrar hareket yapmak. * beden terbiyesi. jimnastik.

idman-ı beden
beden idmanı, jimnastik.

idna'
yakın etmek, yaklaştırmak.

idra
def etmek. * bildirmek. bildirilmek.

idrab
(darb. dan) rüc'u etmek, vaz geçmek. bir şeyi yapmaktan yüz çevirmek. mukim olmak. * bir kimse üzerine kırağı yağmak. * sıcak yel eserek yerdeki suyu kurutmak. * ekmeğin pişmesi. (kamus'tan alınmıştır.)

idrac
dercetmek. dürmek. * bir yazıyı bir yere koydurmak.

idrâk
kavrayış.

idrak
anlayış. kavrayış. akıl erdirmek. fehim. yetiştirmek.(maalesef insanlar teâvün sırrını idrak edememişler, hiç olmazsa taşlar arasındaki yardım vaziyetinden ders alsınlar! i.i.)

idrâk
anlama, kavrama

idrak
anlamak, kavramak

idrak
anlayışlar, kavrayışlar, idrak etmeler.

idrakat
anlayışlar, kavrayışlar, idrak etmeler.

idrak-i dakik
ince idrak.

idrak-i maâlî
büyük mes'eleleri ve sırları kavramak, akıl erdirmek.

idrâr
sidik.

idrar
sidik. bevl. * çokça akıtmak. * devamlı vermek.

idrarat
gelirler. vâridat. tahsilat.

idrihmam
ihtiyarlıktan dolayı zayıflayıp iş yapamamak.

idrik
dağlarda çok olan bir yemiş.

idrimac
bir yere girip gizlenmek.

idris
ilk elbiseyi diken peygamber.

idris (a.s.)
hz. adem'in (a.s.) evlâdlarından ve kur'anda ismi zikredilen, ilk yazı yazan, terzilik yapan peygamber (a.s.) (bak: meratib-i hayat)

îfâ
ödeme, yerine getirme.

i'fa'
çoğaltmak. * terketmek.

ifa
ödemek. yerine getirmek. söz verdiğini veya vazife bildiğini yerine getirmek. kılmak. yapmak.

ifa'
çocuğun büyümesi.

ifa
yerine getiren

ifâ
yerine getiren, yapan

îfâ
yerine getirme

ifa
bir işi gerçekleştirmek, yerine getirmek

îfa
yerine getirmek

ifad
bir kimseyi elçilik (sefirlik) vazifesiyle gönderme.

ifâdât
anlatımlar.

ifadat
anlatmalar. ifadeler.

ifadat-ı lâzime
gerekli ifadeler.

ifâde
anlatım.

ifade
anlatmak. söylemek. * fayda vermek, fayda tutmak.

ifade
anlatmak, söylemek

ifâde
anlatmalar. ifadeler.

ifade-i cebriyye
zoraki ifade. * mat: cebir işaretleri ile maksadını anlatma.

ifade-i meram
dilek ve maksadını anlatmak.

ifade-i tahririye
yazı ile anlatış.

ifade-i şifahiyye
ağızdan söyleyerek, şifahî olarak ifade ederek.

ifaha
yellenmek.

ifahe
kan fışkırtma. * kanatma.

ifâkat
iyileşme.

ifakat
(fevk. den) iyileşme, hastalıktan kalkma. hastalıktan kurtulup tamamen iyileşinceye kadar aradan geçen zaman. * ayılma. sarhoşluk veya baygınlıktan kurtulma.

ifakat-pezir
f. iyileşmesi mümkün, iyileşebilir.

ifakat-yâb
f. ifakat bulucu, iyileşen.

ifakat-yaft
f. sıhhat bulan, iyileşen, hastalıktan kalkan.

ifal
sür'atle gitmek, hızla gitmek. * uzaklaşmak, ırak olmak.

if'al
(bk. f-a-l)

ifasa
yumuşak söylemek. * aşikâre söylemek. açık açık konuşmak.

ifate
(fevt. den) kaybetme, kaçırma, elden çıkarma.

ifate-i fırsat
fırsatı kaçırma. fırsatı değerlendirememe.

ifate-i vakt
vakit kaybetme, zaman harcama.

ifave
çorbanın iyisi. * çömlek kaynarken yüzüne çıkan köpük.

ifa-yi vazife
görevini yapma, vazifesini yerine getirme.

ifâza
feyizlendirme.

ifaza
(feyz. den) bereketlendirmek. feyz vermek. bol bol dağıtmak ve akıtmak. taşıp yayılmak.

ifaza
feyizlendirmek

ifaza-bahş
f. feyizlendiren, feyiz aldıran.

ifaze
(fevz. den) maksada erdirmek. merama kavuşmak. zaferyâb eylemek.

ifca'
geçimini genişletme.

ifcac
kuş cıvıldaması, kuş ötmesi.

ifcac-ı tuyur
kuşların cıvıldayışı.

ifcar
fecir vaktine girme. * bir kimseyi fâcir sayma.

ifcas
mânâsız ve münasebetsiz şeylerle kibirlenme.

ifda'
sahraya çıkmak, çöle çıkmak.

ifdah
(fadih. den) kötülüğü açığa vurma. kusur ve ayıpları meydana çıkarma.

ifdal
(fadl. dan) lütuf ve bağış. ihsan.

iffet
namusluluk.

iffet
namus. temizlik. perhizkârlık. nefsi behimî temayüllerden men etmek. helâla razı olup haramdan kaçınmak.

iffet-füruş
f. namus ve iffetten söz eden. namusluluk taslayan.

iffetli
(iffetlü) namus, hayâ ve iffet sahibi kadın. * doğru, rüşvet yemez, haram yemez, istikametli kimse. * eskiden kadınlara yazılan mektub hitabı.

ifha'
unutmak.

ifhac
davarın ayaklarını ayırıp sağmak.

ifhah
âciz bırakma.

ifhak
doldurmak.

ifhâm
anlatma.

ifham
ikna edip sükût ettirmek. delil göstermekle ve isbat etmekle galip gelmek.

ifham
anlatmak, bildirmek

ifhar
şereflendirmek. şeref vermek. fahirlendirmek.

ifhaş
(fuhş. dan) kötü ve fena söyleme.

ifk
iftira.

ifk
bühtan. bir suçu birisine yüklemek. iftira.

ifka'
fakir ve kötü durumda bulunma.

ifkad
kaybettirme, kazandırmama.

ifkah
öğretme.

ifkar'
fakir düşürme, fakirleştirme. * hayvanı kirâya verme.

ifla'
sütten ayırma, memeden kesme. * yabana kaçma.

iflâh
kurtulma.

iflah
mübarek ve muvaffakiyetli olmak. selâmete çıkmak. felâha kavuşmak. * nimette dâim ve kararlı olmak. (bak: felah)

iflak
şiir okurken fesahat üzerine olmak. * mâna ve kelime icad etme.

iflal
gidermek. * yağmur gelmeyen yere yetişmek.

iflâs
fakirleşme.

iflas
sıyrılıp kurtulmak.

iflat
kement veya bağdan kurtulup kaçma.

iflilak
yer yüzünü bulut kaplamak.

ifnâ
yok etme.

ifna'
mahvetmek. tüketmek. kıymetini kaybetmek. çok zarar etmek. yok etmek.

ifnâ
yok etme

ifna-yi beden
vücudu yok etme, öldürme.

ifna-yi hayat
hayatını sarf edip bitirmek. hayatını yok etmek.

ifna-yi maâl
malını sarfetme, malını ifnâ etme.

ifra'
kesmek. * yarmak.

ifrac
açılma. * ayrılmak. * genişletmek. * açmak.

ifrac-ül bâhire
geminin kıyıdan veya iskeleden açılması.

ifrad
tek olarak söylemek. * ayırmak. * göndermek. yollamak.

ifrad
gr. tekil kipi; yani "ateş yaktı" anlamındaki "istevkade" fiilinin 3. tekil şahıs kipinde olması kastediliyor

ifrag
bir halden başka bir hale sokma. kalıba dökmek. şekil vermek. * boşaltmak. akıtmak. dökmek. câri kılmak.

ifrah
belirsiz bir şeyi belirtme. * şübhe ve tereddütü giderme. * (kuş) yavrulama. * (tohum) yeşerme.

ifram
doldurma, doldurulma.

ifrar
kaçırmak. kaçırılmak. firara mecbur etmek.

ifras
fırsat ele geçme.

ifrat
aşırılık.

ifrat
haddinden geçmek. pek ileri gitmek. * takatinden ziyade iş vermek. (tefrit'in zıddı)

ifrat
bir şeyde aşırı seviyede ileri veya geri durma

ifrat ü tefrit
birbirine tamamıyla ters olan iki uç. çok fazla ve çok az.

ifratâlûd
aşırılıkla karışık.

ifratkâr
aşırı giden.

ifratkâr
f. pek ileri giden. haddini aşan.

ifratkârane
aşırı gidercesine.

ifratperver
aşırılığı seven.

ifratperverâne
aşırılığı severcesine.

ifrat-ı neşat
sevinç coşkunluğu, sevinçten dolayı çoşma.

ifrâz
ayrılma, akma, salgı.

ifraz
vazifeye tayin etmek. * farzedip vermek.

ifraz hazinesi
"tar: kullanılmayan kıymetli eşyanın saklandığı yer. bu gibi kıymetli şeylerden ikinci dereceden olanların muhafaza olunduğu yere de ""bodrum hazinesi"" denilirdi."

ifrâzât
akıntılar, salgılar.

ifrazat
vücuddan çıkan, bedenden ayrılan kan, irin, balgam gibi şeyler.

ifrazciyan
darphanede sikke (para) kesenler. altun, gümüş ve bakır madenlerini para haline getirdikleri için bu tabir meydana gelmiştir.

ifrağ
dönüştürme.

ifrağ
bir şekil ve keyfiyete sokmak

ifraş
zemmetme, kötüleme, çekiştirme. * serip döşetme.

ifrinka'
parmak çıtırdatma. * gidermek. * ayırmak.

ifrit
tehlikeli cin.

ifrit
cin taifesinden çok muzır, şerir ve korkunç bir cins. * mc: korkunç, kızgın ve öfkeli insan.

ifrit
ifrit gibi, ifrite benzer adamlar. hilekârlar, kurnazlar, cüretliler. * pek hain cinler. * şeytanlar, iblisler.

ifriz
dam saçağı.

ifsâd
bozma.

ifsad
bozmak. azdırmak. fesada uğratmak. fitne salmak. karıştırmak.

ifsad
bozan

ifsad
ifsadlar, kargaşalıklar, fesada uğratmalar.

ifsâdât
bozmalar.

ifsadat
ifsadlar, kargaşalıklar, fesada uğratmalar.

ifsad-ı mi'de
mideyi bozma.

ifsah
unutmak. akıldan çıkarmak. ihmal etmek.

ifsam
hastanın ateşinin düşmesi. * kesilip bitme, tükenme. * yağmurdan sonra hava açılma.

ifsat
bozgunculuk çıkaran grup

ifta
fetva vermek. (bak: fetva)

iftah
açmak. fethetmek. (bak: feth)

iftal
f. dağınık. * yırtık, aralık, yarık.

iftam
memeden ayırma, sütten kesme.

iftan
fitneye düşürme. * ayartma.

iftar
oruç açmak. oruç açılırken yenen yemek. (zıddı: imsak)

iftariyye
iftarlık. iftar için hususi olarak hazırlanmış nevale. bunlar oruç bozulduktan sonra yemek yenmeden evvel yendiği için bu ad verilmiştir. * osmanlı imparatorluğu zamanında padişah sarayında, vüzera, eşraf ve âyân konaklarında, davetlilere iftardan sonra diş kirası namıyle verilen bahşiş, para.

iftial
fal tutma, fala bakma.

iftiat
başa tülbent sarmak.

iftica'
birdenbire, ansızın olma.

iftida'
(fidye. den) fidye vererek esirlikten kurtulma.

iftidah
(fadâhat. den) kırma, kırıp ufalama. * maskara olma, rezil olma.

iftiham
(fehm. den) kavrama, anlama. fehmetme.

iftihar
övünme, kıvanma.

iftihar
övünmek. kendini beğenircesine kendinden ve yaptıklarından bahsetmek. * başkasının iyi bir hali ile sevinmek. (bak: tahdis-i ni'met)

iftihar
övünmek

iftihar madalyası
"padişaha sadakat gösterenlere, tarım ve san'atın ilerlemesine çalışanlara, yangın ve sâri hastalık anında devlet ve millete büyük hizmetleri dokunanlara verilmek üzere ıı. abdülhamid'in irade-i seniyesiyle altın ve gümüşten olmak üzere çıkarılan madalya. (1886 ve 1887) madalyanın ön yüzünde yukarı kısmında şualar içinde tuğra ve alt kısmında osmanlı arması; diğer yüzünde defne dalı arasında bir boş saha vardır. buraya, madalyanın sahibi olacak şahsın adı yazılırdı. kırmızı renkli kurdele ile göğsün sol tarafına takılırdı. sahibinin ölümünde vereseye intikal etmez, hükümete geri verilirdi."

iftihariyyat
iftihar yoluyla söylenen sözler.

iftiharkârane
övünürcesine.

iftihas
gerçeği ve hakikatını dikkatle araştırma. içyüzünü iyice tetkik etme. * imtihan etme, deneme.

iftikad
arayıp sormak. * kaybolmak.

iftikak
(fekk. den) rehinden kurtarma, rehinden çıkarma.

iftikal
çok çalışma, bir işte çok fazla emek harcama, pek fazla gayret sarfetme.

iftikar
fakirliğini bilip gösterme.

iftikar
yoksulluğunu, fakirliğini açığa vurmak. * çok ihtiyacı olmak. * tevazu'. alçak gönüllülük.

iftikarat
fakirliğini bilip göstermeler.

iftila'
otlatma.

iftilak
taaccüb etmek, şaşırmak.

iftilal
bükülme. * (asker) muharebeden yılma.

iftilat
ansızın bir işe girişme. * hatıra gelivererek şiir veya söz söyleme.

iftilaz
kesmek, kat'. * bir kimsenin bir parça malını almak.

iftinan
türlü türlü ve birbirini tutmayan düzensiz söz söyleme. * fitneye düşmek. * âşık olmak.

iftira
birine aslı olmayan bir suç yükleme.

iftira
birinin üzerine suç atmak. bühtan. ifk. yalan yere birisini suçlu göstermek.

iftira
iftiralar, asılsız isnatlar, aslı esası olmayan suç yüklemeler.

iftiraat
iftiralar, asılsız isnatlar, aslı esası olmayan suç yüklemeler.

iftirak
ayrılma.

iftirak
perişan olmak. * ayrılmak, dağılmak. hicran.

iftirakat
ayrılıklar. iftiraklar. parçalanmalar.

iftirak-ı izam
kemiklerin dağılması.

iftiraname
iftira yazısı.

iftirar
gülmek.

iftiras
parçalama.

iftiras
fırsat gözlemek. fırsatı ganimet bilmek.

iftiraz
farz kılma, vacib kılma.

iftiraş
izine uyma. * namusa dokunur söz söyleme. * yayılma. * cima. * döşemek.

iftisad
neşter ile kan aldırma.

iftisal
sütten kesilme, memeden ayrılma. * fidanı çıkarıp başka yere dikme.

iftitah
namaza başlarken alınan tekbir.

iftitah
(fetih. den) açmak, başlamak, fethetmek. zabtetmek.

iftitah tekbiri
namaza başlarken alınan tekbir. namaz, her nevi dünya meşguliyetinden alâkayı keserek kılındığı için, allahü ekber diye iftitah tekbirini alarak namaza başladıktan sonra ibadet esnasında dünya işi haram olup namazı bozar. bu mâna için bu tekbire, tahrime adı da verilir.

iftitan
(fitne. den) fitneye uğrama. * aldatmak. * azdırmak.

iftiyak
fakirleşmek, yoksullaşmak.

iftiyal
fal tutma.

iftiyat
düşünmeden bir işe başlama. * bir şey kaybolup gitme.

iftizah
(bak: iftidâh)

ifza'
korkutmak. * güç olmak.

ifzah
(fazih. den) kusuru, kötülüğü, ayıbı açığa vurma.

ifşâ
gizli olanı açıklama.

ifşa
duyurmak. fâşetmek. meydana çıkarmak. gizli bir şeyi herkese duyurmak.

ifşa
ifşa etmeler, fâşetmeler, meydana çıkarmalar, duyurmalar.

ifşâât
ifşalar.

ifşaat
ifşa etmeler, fâşetmeler, meydana çıkarmalar, duyurmalar.

ifşâât
duyurmak. fâşetmek. meydana çıkarmak. gizli bir şeyi herkese duyurmak.

ifşa-yi raz
sırrı açıklama.

igal
acele ile bir kimseyi bir yere sokma. * uzaklara gitme.

igame
havanın bulutlu olması.

igare
yağma etmek, hücum etmek. * teşvik etmek. gayrete getirmek. acele etmek.

igase
imdada yetişmek, yardım etmek.

igaza
kızdırma, darıltma.

igbab
korkmak. * bir gün görüp bir gün terketmek.

igbirar
kırılmak. gücenmek. * toz ile paslanmak. * boz benizli olmak.

igdab
gadablandırmak, kızdırmak, öfkelendirmek.

igdidan
saç uzamak. * ot yeşermek.

igdin
bozulmuş, kokmuş, cılık (yumurta).

igfa'
uyuklamak.

igfal
dikkatsizlikle terkettirmek. * gaflette bırakmak. * kandırmak. aldatmak.

igfal
iğfal etmeler, kandırmalar, aldatmalar.

igfalat
iğfal etmeler, kandırmalar, aldatmalar.

igfalât
dikkatsizlikle terkettirmek. * gaflette bırakmak. * kandırmak. aldatmak.

igfaliyyat
yanıltıp aldatmak için söylenen sözler.

igla'
pahalandırma, fiatını yükseltme. * kaynatma.

iglaf
(gılaf. dan) kınına sokma, kılıfa koyma.

iglak
karıştırmak. kapamak. muğlak yapmak. anlaşılmaz hâle koymak. * zorla iş yaptırmak. * edb: sözü karışık ve anlaşılmaz surette söyleme.

iglak
muğlak yapmalar. * karışık ve anlaşılmaz sözler.

iglakat
muğlak yapmalar. * karışık ve anlaşılmaz sözler.

iglat
(galat. dan) yanlışa götürme.

iglaz
(galiz. den) kaba ve fenâ söyleme.

iglaz
kaba ve galiz söyleme.

iglazat
kaba ve galiz söyleme.

iglinta'
vurmakla ve sövmekle üstün gelip galebe etmek.

iglivvat
lâzım olmak, icab etmek.

igma'
bayılma, baygınlık, kendinden geçme.

igmad
kınına sokma, kılıfına koyma. * birçok şeyleri bir yere tıkma.

igmad-ı seyf
kılıcı kınına sokma.

igmam
kederlendirmek. gamlandırmak. hüzünlendirmek. * gökyüzünün bulutlu olması.

igmar
batırmak.

igmaz
ayıplamak. kınamak. tahkir etmek.

igmaz-ı ayn
göz yummak. aldırmamak, görmemezlikten gelmek.

igna'
ganileştirmek. zengin etmek. * kifâyet edip bir şeyin yerini tutmak.

ignan
ot çok olmak.

igra
rağbetlendirmek. teşvik etmek. hırsını tahrik etmek.

igrab
uzak yerlere yolculuk etme. * garb (batı) tarafına gitme.

igrad
yüksek ve güzel sesle şarkı söyleme.

igrak
suya batırmak, boğmak. * kabı doldurmak. * edb: imkânsız bulunan mübalâğa.

igrak
mübalâğalar, iğraklar, aşırı büyültmeler.

igrakat
mübalâğalar, iğraklar, aşırı büyültmeler.

igrakiyyat
aşırı büyültmelerle ve mübâlâğalarla söylenen sözler.

igram
borç ödetme.

igrar
batırmak.

igras
ağaç dikmek. toprağa gömmek.

igraz
doldurmak. * taze hamurdan ekmek yapıp misafire yedirme.

igrik
çok bağırıp böğüren (hayvan).

igriz
kabuğundan henüz çıkan çiçek.

igsas
güzel yemekler yedirme.

igta'
ağacın dalları uzayarak yerlere sürünme. * (asma) yeşerme.

igtaş
karanlık olmak.

igtibak
akşam vaktinde şarap içmek.

igtibat
refahlı, sürurlu ve zengin olmayı temenni etmek.

igtifar
mağfiret olunma. * şüyu' bulma.

igtila'
hızlı ve sür'atli yürüme. çabuk yürüme.

igtilaf
kılıf içine girme, gılaflanma.

igtilaf-ı seyf
kılıcın kınına girmesi.

igtilal
hayvanın çok susaması. * elbiseleri üst üste giyme. * içme. * iyi sağılmadığı için (koyun) hastalanma.

igtilam
hırs ve şehvetin galip gelmesi. * muzdarib olmak, acı çekmek.

igtimad
(gamd. dan) (kılıç) kılıfına girme. * karanlıkta görünmez olmak.

igtimam
tasalanmak. kederli olmak.

igtimas
suya dalma.

igtimaz
birini çekiştirme, bir kimsenin aleyhinde bulunma.

igtina'
(gınâ. dan) zenginleşme, zengin olma.

igtinam
yağma etmek. fırsatı ganimet bilmek.

igtinam-ı fırsat
fırsatı yakalama, fırsattan istifade etme.

igtirab
(gurbet. den) gurbete gitme. * (güneş, ay vb. seyyareler) batma. * göz önünden kaybolma.

igtiraf
avuçla su içme, eliyle su alma.

igtirak
(gark. dan) suya batma, gark olma, suda boğulma. * soluğu kuvvetle içe çekme.

igtiram
borç, diyet veya cerime verme.

igtirar
(gurur. dan) aldanma, iğfâl olunma. * gururlanma. kibirlenme, böbürlenme. güvenilmeyecek şeye güvenme. * gaflette olma, gafil bulunma.

igtiraren
güvenerek, mağrur olarak.

igtisab
gasb etmek. başkasının malını zorla elinden almak.

igtisab
gasbetmeler, başkasının malını elinden zorla almalar.

igtisabat
gasbetmeler, başkasının malını elinden zorla almalar.

igtisal
yıkanmak. gusletmek. (bak: gusül)

igtiyab
gıybet etmek. zemmetmek. yermek.

igtiyal
baskın yapıp öldürme.

igtiyar
faydalanma, istifâde etme. * azık edinme.

igtiyaz
gazaba gelme, kızma, öfkelenme.

igtiza
(gızâ. dan) beslenme, gıdalanma.

igtizab
gücenme, kızma, gazaba gelme, darılma.

igtişaş
karışıklık. kargaşalık. karmakarışık olmak. * birisinin fena telkinini kabul etmek.

igtişaş
karışıklıklar, kargaşalıklar, fenâlıklar.

igva'
ayartmak. azdırmak. baştan çıkarmak.

igyal
hâmile kadının sütünü vermesi.

igyam
havanın bulutlu olması.

igza'
görmemezliğe gelme.

igzab
(gazab. dan) gazaba getirme, hiddetlendirme, kızdırma, öfkelendirme.

igzaf
gece çok karanlık olmak.

igzal
eğirmek.

igşa
örtmek. bürümek. kapamak. perdelemek.

igşaş
acele ettirme. * kışkırtma, tahrik etme.

iha
sevketme, gönderme.

ihab
ham deri.

ihafe
korkutma.

ihafe
korkutmak. havf ettirmek.

ihake
te'sir etme. * kesme.

ihâle
işi uygun olana verme.

ihale
bir işi birisinin üzerine bırakmak. bir hâlden diğer hâle dönmek. * artırma veya eksiltmeye çıkarılan bir işi en münâsib bulunan bir istekliye vermek. * zayıf addetmek. * muhal söz söylemek.

ihaleten
ihale ederek, ihale suretiyle.

îhâm
vehme düşürme.

iham
vehme düşürmek, vehimlendirmek. * edb: iki mânaya gelen bir kelimeden en az kullanılan mânayı bilerek kullanmak.

ihame
çadır kurma.

iham-ı kabih
edeb ve terbiye dışı anlamı bilerek kullanma. sözü edeb ve terbiyeye aykırı bir mecazî mânâya getirme.

ihan
kızgınlıklar, öfkeler, gazablar, dargınlıklar.

ihânet
hainlik.

ihanet
helâk etmek. öldürmek. mahvetmek.

ihanet
hıyanet etme, arkadan vurma

ihânetkâr
ihanetçi, hain.

ihânetkârâne
ihanet edercesine.

ihase
toprağı kazarak bir şeyler arama.

ihâta
çevirme, kuşatma, kavrayış.

ihata
etrafından çevirmek, kuşatmak, içine almak. kuşatılmak, sarılmak. * geniş bilgi ile anlamak, tam kavramak.

ihata
içine alan, kuşatan

ihâta
kuşatmak, her şeyi içine almak

ihâtât
ihatalar, kuşatmalar, kavrayışlar.

ihatavî
ihata edecek şekilde. kaplayıp içine alacak yolda.

ihâzât-ihâz
su birikip toplanacak yer. * bir kimsenin kendisi veya sultanı için hıfzedip gözlediği yer.

ihaze
kalkanın elle tutulacak olan yeri. * timar. hükümdarın verdiği arazi.

ihaş
bir kimsenin namusuna dokunma, namusunu lekeleme.

ihaşe
avı, tuzağa düşürebilmek için sürüp götürme.

ihba'
örtmek, saklamak, gizlemek. * ateşi basıp söndürmek.

ihbab
muhabbet etmek. sevgisini göstermek.

ihbak
boyun eğme, inkıyâd, yumuşaklıkla söz dinleme.

ihbal
gebe koyma, hâmile yapma. * çiçekler dökülüp meyve tutma.

ihbar
haber verme.

ihbar
haber vermek. haber almak. alınan haber. anlatmak. (bak: ahbâr)

ihbar
haber veren

ihbarât
haber vermeler.

ihbarat
bildirilen haberler. ihbarlar. bildirilen hadis-i şerifler.

ihbarî
haberle alâkalı. haber vermeğe dair. * gr: bir işin ne zaman olacağını bildiren fiil.

ihbariyyat
haberle alâkalı, habere âit cümleler.

ihbariyye
haber vermek işi. * kaçak veya kayıp eşyayı haber verene mükâfat olarak verilen para.

ihbarname
f. yazılı haber. yazı ile haber vermek. * belirli hadiselere dair bilgi olarak, alâkalı olduğu yere verilen yazı. * bir paranın ödenmesi veya başka bir muamelenin yapılması lüzumuna dair resmi bir daireden gönderilen ihtarnâme.

ihbar-ı gaybî
gayıbdan verilen haber. geçmiş zamandan veya gelecekten verilen haber. (bak: ahbar)

ihbas
birinin hakkını yeme.

ihbat
huşu ve tevazu etmek.

ihcac
"hac vazifesi için bedel vermek veya nâib tutmak. nâib tutana ""âmir, menub veya mahcucun anh"" da denir."

ihcaf
noksanlık, eksiklik, kusurluluk.

ihcal
(hacl. den) utandırma.

ihcam
bir şeyden korkarak vaz geçme, dönme. cayma. men olunma.

ihdâ
îman yolunu gösterme, hediye etme.

ihda
iman ve islâmiyet yolunu göstermek. hidayete eriştirmek. doğru yola götürmek. Allah rızasına uyan yola girmesine vesile olmak. * hediye etmek. armağan yollamak.

ihdâ
hediye etmek, hediye olarak sunmak

ihda aşer
onbir.

ihdad
keskinleştirme.

ihdaf
gelip çatmak. karşısına dikilip durmak. hedef olmak.

ihdaiyye
hediye etme vesilesiyle yazılan yazı.

ihdal
ıslatma.

ihdar
(hadr. dan) tıb : bir organın hissini iptal etme, uyuşturma. * kızı yaşmaklandırma, ferace giydirme.

ihdar-ı dem
huk: maktulün (öldürülmüş olan kimsenin) diyetini katilden (öldürenden) aldırmamak.

ihdâs
yeni bir şey ortaya çıkarma.

ihdas
yeniden bir şey yapmak. ortaya koymak. meydana koymak. (bak: ibda', hudus)

ihdas
yeni birşey ortaya koyma

ihevat
samimi ve sâdık arkadaşlar. candan dostlar. * tarikat arkadaşları.

ihfa
gizleme.

ihfa
saklamak. gizlemek. ketmetmek. gizlenilmek. * tecvidde: harflerden birisini söylerken gizli ve zayıf söylemek.

ihfaf
hafifletmek. birinin şerefine dokunacak şekilde konuşmak.

ihfik
yer sarsıntısı ve zelzeleler neticesinde meydana gelen yarıklar, çatlaklıklar.

ihfik-ül arz
yer yarığı.

ihhikak
kördüğüm olma. * mc: sıkışıp kalma. halledilmeyip çözülmez hale gelme.

ihkab
arkası kesilme.

ihkad
başka bir kimsede garaz ve kin uyandırma.

ihkak
hakkı yerine getirme.

ihkak
mazlumun hakkını zâlimden almak. hakkı yerine getirmek. hak ile hasmına galib olmak.

ihkak-ı hak
haklıya hakkını vermek. hakkı, usülü dairesinde yerine getirmek.

ihkakıhak
hakkı sahibine vermek.

ihkâm
sağlamlaştırma.

ihkâm
manen tahkim etmek. sağlamlaştırma. muhafaza ile fesaddan menetmek.

ihkar
rezil ve rüsvay etme.

ihla
boş bırakma. boşaltmak, hâli kılmak.

ihla'
(hulv. den) tatlılandırma.

ihlâf
yemin ettirme.

ihlaf
yemin vermek. yemin etmek. * yok etmek. telef etmek.

ihla-i sebil
yolunu açık bırakma.

ihlâk
helâk etme, yok etme.

ihlak
(helâk. dan) harcama, tüketme, bitirme. * yok etme, helâk etme, öldürme.

ihlâl
bozma, sakatlama.

ihlal
(halel. den) sakatlamak. bozmak. halel vermek. * birini ihtiyaç içinde bırakmak. * düşmanın haklarına vefa etmeyip gadretmek.

ihlâl
bozucu, karıştırıcı

ihlâs
her işi Allah için yapmak.

ihlas
müşteriyi aldatmak. müflis olmak.

ihlâs
yirminci ve yirmi birinci lem'alar

ihlas suresi
kur'an-ı kerim'de şirkin ve küfrün envâını reddedip, tevhidi ilân eden $ diye başlayan 112. sure.bu sureye: esas, tevhid, tefrid, tecrid, necat, velâyet, marifet, samed, muavvize, mazhar, berâe, nur, iman suresi de denilmektedir. maâni, müzekkire gibi isimleri de vardır. (e.t.)

ihlas-mend
f. ihlaslı, ihlas sahibi, temiz kalbli.

ihlas-mendane
f. temiz yürekli kimseye yakışır şekilde, ihlaslı kişiye uygun tarzda.

ihlas-mendî
f. ihlaslılık, temiz kalblilik.

ihlas-perver
f. ihlas sahibi, temiz kalbli.

ihlas-perverane
f. temiz yürekli, ihlas sahibi bir kimseye yakışacak surette.

ihlas-perverî
f. temiz yürekli, ihlas sâhibi olma.

ihlil
erkek tenasül organının deliği, sidik yolu. sidik deliği. * kadınlarda memede sütün aktığı yer.

ihma
bir şeyi ateşte kızdırma.

ihmad
ateşin alevini söndürmek.

ihmâl
boşlama, savsaklama.

ihmal
ehemmiyet vermemek. yapılması lâzım bir işi sonraya bırakma. dikkatsizlik. başlayıp bırakmak. terk etmek.

ihmalci
t. dikkat etmeyen, dikkatsiz, müsamahacı.

ihmalkâr
f. ihmalci, işine dikkat etmeyen.

ihmam
kederlendirmek. mahzun etmek. * ihtiyarlatmak.

ihmirar
kızarmak. kızıllık. * kızıl hastalığı.

ihn
yün. renkli yün, renkli kumaş.

ihna'
acıma, merhamet etme, şefkat etme.

ihnac
bir şeyi bir yana eğme.

ihnak
(hunk. dan) kin bağlama. gazaplandırma.

ihnet
gazap, öfke. hiddet. * kalb katılığı. * kin bağlamak.

ihnet
kızgınlıklar, öfkeler, gazablar, dargınlıklar.

ihra'
eksiltme, azaltma, noksanlaştırma.

ihrab
kaçma zorunda bırakma. * çalışma, azmetme, didinme.

ihrâc
ihraç, çıkarma, dışarı atma.

ihrac
çıkarmak. dışarı atmak. fazla malı başka memlekete göndermek. istifade için meydana koymak.

ihrâc
memleketteki fazla malı başka memlekete göndermek, satmak. * çıkarmalar. ihraç etmeler.

ihrâcât
dışarıya mal satma.

ihracat
memleketteki fazla malı başka memlekete göndermek, satmak. * çıkarmalar. ihraç etmeler.

ihrak
yakma.

ihrak
akıtma, dökme.

ihrak
yakma

ihrak bi-n-nar
ateşte yakma.

ihrakan
yakmak suretiyle.

ihrak-ı dümu'
gözyaşı akıtma, ağlama.

ihram
hacıların elbisesi.

ihram
hacıların örtündükleri dikişsiz elbise. * yün yaygı. büyük yün çarşaf. * fık: hac veya umreyi yada her ikisini eda etmek için mübah olan şeylerden bazılarını nefsine menetmek ve onlardan sakınmak.

ihras
dilsiz olmak. dilsiz kalmak.

ihrâz
kazanma, erişme.

ihraz
nail olmak. erişmek. * kazanmak. kesbetmek. * birisini güzel bir surette korumak.

ihraz
erişen, kazanan

ihraç
çıkarma

ihriz
bitkin, dermansız. kımıldanmağa ve bir şey yapmağa hâli ve mecâli olmayan.

ihsâ
sayma.

ihsa
saymak. sayılmak. istatistik, sayım. * kandırmak, aldatmak. * zaptetmek. * ezber etmek. * fehmetmek. idrâk eylemek.

ihsa'
yalnız bir ilim ve san'at dalıyla meşgul olup, o hususda ihtisas yapıp terakki etme. husyelerini çıkarma, iğdiş etme, eneme, erkekliğini giderme.

ihsab
ucuzlama, fiattaki azalma.

ihsad
ekin veya ot biçme veya biçtirme. hasâd etme.

ihsaî
sayım ile alâkalı. istatistiğe ait.

ihsaiyat
istatistik. istatistiğe ait mâlumatı toplama ilmi.

ihsan
güzelce verme, iyilik.

ihsan
iyilik, lütuf, bağışlamak. * sahilik etmek, cömertlik yapmak. * Allah'ı görür gibi ibadet etmek. * güzel bilmek. güzel eylemek.

ihsan
bağışlayan, veren

ihsan
ihsanlar, lütuflar.

ihsanât
ihsanlar.

ihsanat
ihsanlar, lütuflar.

ihsandide
f. ihsan görmüş, bağış almış. birinin lütfunu görmüş, minnettar.

ihsandide
iyilik görmüş olanlar, bahşiş almış kimseler, minnettar bulunanlar.

ihsan-didegân
iyilik görmüş olanlar, bahşiş almış kimseler, minnettar bulunanlar.

ihsandidegân
f. ihsan görmüş, bağış almış. birinin lütfunu görmüş, minnettar.

ihsanen
ihsan suretiyle. bağışlayarak, lütuf ve iyilik ederek.

ihsanname
f. edb: iltifat mektubu. iltifat ve tahsini hâvi yazılan mektub.

ihsanperver
ihsan etmeyi seven.

ihsanperver
f. ihsan edici. iyiliği çok sever.(ihsan ihsandır, eğer nev'e olsa veya muhtaca ve fakire olsa. sehavet o vakit tam sehavettir, eğer millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tembel eder. çingeneliğe alıştırır. elhasıl, millet bâkidir, fert fâni!) (münazarat)

ihsar
"(hasr. dan) birisini işinden alıkoymak. * fık: hac için ihrama girmiş bir zâtın, arafat'ta durmakla ziyaret tavafından; ve umre için ihrama girmiş bir kimsenin de tavaftan men edilmesi. böyle men edilen zâta ""muhsar"" denir. * kısaltma, kısalma. * sıkıştırma."

ihsâs
hissetme, hissettirme.

ihsas
kandırmak, tergib, teşvik etmek.

ihsas
hissettiren

ihsâs
hissettiren, belli eden

ihsasî
hisse ait ve müteallik. duygu ile alâkalı.

ihsasiyye
tecrübeden ve hissedilenden gayrısını kabul etmeyen. hissiyyun ve maddiyyun fırkasından olanlar. imansızlık. dinsizlik.

ihsas-ı ganaim
düşmandan ele geçirilen ganimet mallarını paylaşma.

ihta'
yanılma veya yanıltma. * hatâya düşürme veya düşürülme.

ihtar
hatırlatma.

ihtar
hatırlatmak. dikkati çekmek. tenbih. uyarma. kalbe gelen doğuş, ilham.(... fakat dinî olmayan musibetler hakikat noktasında musibet değildirler. bir kısmı ihtar-ı rahmanîdir. nasıl ki, çoban gayrın tarlasına tecavüz eden koyunlarına taş atıp, onlar o taştan hissederler ki zararlı işten kurtarmak için bir ihtardır.l.)

ihtar
hatırlatan

ihtar
ihtarlar, hatırlatmalar. * dikkati çekmeler, tenbihler.

ihtarât
hatırlatmalar.

ihtarat
ihtarlar, hatırlatmalar. * dikkati çekmeler, tenbihler.

ihtiba'
(habâ. dan) iyice saklayıp gizleme.

ihtibak
kumaş ve bez dokuma.

ihtibal
(habl. den) ipten yapılmış ağ ile tuzak kurma.

ihtibar
yoklama. deneme. sınama. tecrübe.

ihtibas
(habs. den) tutulma, tutukluk. * hapsolunma, hapsetme.

ihtibas-ı bevl
idrar tutukluğu, zorluğu.

ihtica'
karşılıklı olarak birbirini hicvetme.

ihticab
örtünme. saklanma. gizlenme. perdelenme. * doğumun belirli zamanından fazla uzaması.

ihticâc
delil gösterme.

ihticac
delil, vesika, şahit göstermek. münâzaa ve mürâfaada hüccet ve delil göstermek. bir mes'elenin şüphesizliğini delillerle isbat etmek.

ihticac
delil, şahit göstermeler.

ihticacat
delil, şahit göstermeler.

ihticacat
delil, vesika, şahit göstermek. münâzaa ve mürâfaada hüccet ve delil göstermek. bir mes'elenin şüphesizliğini delillerle isbat etmek.

ihticacen
delil, şahit ve vesika gösterme yoluyla.

ihticam
(hacamet. den) hacamet olma, kan aldırma.

ihtican
bir yerin etrafına duvar yapma, çit çekme.

ihtidâ
îman yoluna girme.

ihtida
hidayete ermek. delâlet ve irşadı kabul edip doğru yola girmek. Allah'a ve resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm efendimize iman etmek. * başkasına tekaddüm etmek.

ihtida'
aldatmak. hile yapmak. oyun etmek.

ihtidab
kına ile saç ve sakalı boyama. * boyanma, renklenme.

ihtidad
keskinleşmek. * hızlanmak. * azmak. * hiddetlenmek.

ihtidar
örtülenme, perdelenme, perde tutma.

ihtifâ
gizlenme.

ihtifa
gizlenme. saklanma.

ihtifa'
çıplak ayakla yürüme.

ihtifad
acele yapma, sür'atle ve çabuk olarak işleme.

ihtifaf
kuşatma, etrafını çevirme. * yüzdeki kılları giderme, traş etme.

ihtifâl
tören.

ihtifal
hürmet ve saygı için büyük cemaat ile yapılan merasim. cenaze alayı.

ihtifal
törenler, merasimler. * cenaze alayları.

ihtifâlât
törenler.

ihtifalat
törenler, merasimler. * cenaze alayları.

ihtifar
(hafr. dan) kazma veya kazılma.

ihtifaz
darılma, küsme. * bir şeyi nefsine hasretme. * kendini sakınma, muhafaza etme.

ihtika'
bir şeyin sağlamlığı, muhkemliği. * dimağ heyecanı.

ihtikak
hakkını istemek. niza' etmek. birbirine husumet etmek. hapseylemek. * fık: iki taraftan her birinin haklı olduğunu iddia etmesi.

ihtikan
kan toplanması. bir uzva kan birikmesi sebebi ile oranın şişip kabarması. * şırınga kullanma.

ihtikan-ı dem
vücudun bir tarafına kanın hücum etmesi.

ihtikâr
malı kıymetlensin diye saklama.

ihtikar
hor ve hakir görmek. hakarete katlanmak.

ihtikâr
bir şeyi kıymetlensin diye saklamak. * ıst: insanların veya ehlî hayvanların yiyeceklerine âit şeylerin satış kıymetleri yükselsin diye kırk gün kadar saklamak. böyle yapan kimseye muhtekir denir. * vurgunculuk, bozgunculuk. (bak: muhtekir)

ihtikâren
ihtikâr suretiyle, vurgunculukla.

ihtila'
tenha yere veya halvete çekilme. * taze ot koparma, biçme.

ihtilab
süt sağma.

ihtilâc
çırpınma, seğirme.

ihtilac
seğirtme. * çarpıntı, çarpma. * etler gevşeyip büzülme. * havale nöbeti.

ihtilâc
ihtilaclar, çarpıntılar, seğirtmeler.

ihtilacat
ihtilaclar, çarpıntılar, seğirtmeler.

ihtilacat-ı asabiye
asabî çarpıntılar.

ihtilâf
anlaşmazlık, uyuşmazlık, ayrılık.

ihtilaf
"(hulf. den) anlaşmazlık, uyuşmazlık, karışıklık, ikilik. * birisinin halifesi olmak.(eğer denilse: hadiste $ denilmiş. ihtilaf ise, tarafgirliği iktiza ediyor. hem tarafgirlik marazı; mazlum avâmı, zâlim havassın şerrinden kurtarıyor. çünki: bir kasabanın ve bir köyün havassı ittifak etseler, mazlum avâmı ezerler. tarafgirlik olsa, mazlum bir tarafa iltica eder, kendisini kurtarır. hem, tesadüm-ü efkârdan ve tehâlüf-ü ukulden hakikat tamamiyle tezahür eder?elcevab : birinci suale deriz ki: hadisteki ihtilaf ise, müsbet ihtilaftır. yâni: herbiri kendi mesleğinin tamir ve revacına sa'yeder. başkasının tahrip ve ibtaline değil, belki tekmil ve ıslahına çalışır. amma menfi ihtilaf ise ki; garazkârane, adavetkârane birbirinin tahribine çalışmaktır. hadisin nazarında merduttur. çünki birbiriyle boğuşanlar, müsbet hareket edemezler...ikinci suale deriz ki: tarafgirlik eğer hak namına olsa, haklılara melce' olabilir. fakat şimdiki gibi garazkârâne, nefis hesabına olan tarafgirlik, haksızlara melce'dir ki; onlara nokta-i istinad teşkil eder. çünki garazkârane tarafgirlik eden bir adama şeytan gelse, onun fikrine yardım edip taraftarlık gösterse, o adam o şeytana rahmet okuyacak. eğer mukabil tarafa melek gibi bir adam gelse, ona hâşâ lânet okuyacak derecede bir haksızlık gösterecek.üçüncü suale deriz ki : hak namına, hakikat hesabına olan tesadüm-ü efkâr ise; meksatta ve esasta ittifak ile beraber, vesailde ihtilaf eder. hakikatın her köşesini izhar edip, hakka ve hakikata hizmet eder. fakat, tarafgirane ve garazkârane firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfuruşluk, şöhretperverane bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan bârika-i hakikat değil, belki fitne ateşleri çıkıyor. çünki maksatta ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının küre-i arz'da dahi nokta-i telâkisi bulunmaz. hak namına olmadığı için, nihayetsiz müfritane gider. kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. hâl-i âlem buna şahittir... m.)"

ihtilâf
uyuşmazlık olan, hakkında ortak görüş bulunmayan noktalar

ihtilâfat
anlaşmazlıklar, ayrılıklar.

ihtilafat
anlaşmazlıklar, uyuşmazlıklar. ihtilaflar.

ihtilaf-dar
f. huk: mirasçı ile miras bırakanın ayrı ayrı memleketler halkından olması.

ihtilâfî
anlaşmazlık konusu.

ihtilâfî
üzerinde görüş birliğine varılamayan yerler (bk. -l-f)

ihtilaf-ı dâr
huk: mirası bırakan ile vâristen her birinin başka başka ülkeler ahâlisinden olması.

ihtilaf-ı din
"biri müslim, diğeri gayr-ı müslim olmak gibi ayrı dinde bulunmak. din ayrılığı miras almağa mânidir. binaenaleyh gayr-i müslim, müslimin; müslim de gayr-i müslimin mirasına nâil olamaz. fakat müslim olmayan milletler arasında din ayrılığı miras almağa mani değildir."

ihtilaf-ı metali'
güneş, ay gibi gök cisimlerinin ufukta doğdukları yerin farklı oluşu.

ihtilaf-ı re'y
fikir ihtilafı, fikirlerin başka başka olması.

ihtilaf-ı re'y-i ümmet
ümmetin re'y ayrılığı. halkın fikirlerinin başka başka olması.

ihtilak
huy ve tabiat edinme. * yalan uydurma.

ihtilaken
ihtilak suretiyle, yalan uydurarak.

ihtilakıyyat
yalanlar, aslı olmayan sözler. uydurma sözler.

ihtilâl
ayaklanma, kargaşalık.

ihtilal
ayaklanma, devlete isyan. bozukluk, karışıklık. * şerre çalışmak, düzensizlik.

ihtilâlât
ihtilâller, ayaklanmalar.

ihtilalat
"(ihtilâl. c.) ayaklanmalar, isyan etmeler, ihtilaller.(bütün ihtilalât ve fesadın aslı ve mâdeni ve bütün ahlâk-ı rezilenin muharrik ve menbaı tek iki kelimedir. o iki kelimenin imtizacından bomba gibi küre-i arz patladı. ve izdivacından medeni insanlardan canavarlar doğdu.birinci kelime : ""ben tok olsam, başkası açlıktan ölse bana ne!.""ikinci kelime: ""istirahatım için zahmet çek; sen çalış, ben yiyeyim.""merhametsiz nefis-perest olan birinci kelime-i gaddâredir ki, âlem-i insanı zelzeleye getirip kıyameti kopmak üzeredir. şu kelimenin ırkını kesecek tek bir devası var ki; o da zekâttır ve zekâtın mükemmili olan sadakadır. ve onun mütemmimi olan karz-ı hasendir.haris, hodgâm, zalim olan ikinci kelimedir ki, beşerin terakkiyatını öyle sarsıyor ki, herc ü merc ateşine atmak üzeredir. şu dahiye-i dehyânın tek bir devası var. o da hürmet-i ribadır ve faizin bütün vesailini hayat-ı içtimaiyeden ref' etmektir... adalet-i kur'aniye âlem kapısında durup ribaya: ""yasaktır, girmeğe hakkın yoktur"" der. beşer bu emri dinlemedi, büyük bir sille yedi, daha müthişini yemeden dinlemeli!.. m.)"

ihtilalât
ayaklanma, devlete isyan. bozukluk, karışıklık. * şerre çalışmak, düzensizlik.

ihtilal-i nizam
nizamın bozukluğu.

ihtilal-i umûr
işlerin karışıklığı, işlerin bozukluğu.

ihtilâlkârâne
ihtilâl yaparcasına.

ihtilâm
uyurken cenabet olma.

ihtilam
uyurken cenabet olmak, düş azmak. ergenlik.

ihtilas
çalma, sirkat, hırsızlık. * usulca ve elçabukluğu ile aşırma. * bir çeşit ok atma tavrı.

ihtilas
hırsızlıklar, çalmalar, sirkatler.

ihtilasat
hırsızlıklar, çalmalar, sirkatler.

ihtilasât
çalma, sirkat, hırsızlık. * usulca ve elçabukluğu ile aşırma. * bir çeşit ok atma tavrı.

ihtilas-i vakt
işlerin arasında vakit bulabilme.

ihtilaskâr
f. çalan, aşıran, hırsızlık yapan.

ihtilaskâr
çalanlar, aşıranlar, ihtilas edenler.

ihtilaskâran
çalanlar, aşıranlar, ihtilas edenler.

ihtilaskârane
f. çalıp aşıranlara yakışacak şekilde, hırsızlar gibi.

ihtilât
karışma, görüşme.

ihtilat
karışmak, karışıp görüşmek.

ihtilât
insanlarla diyalog kurma

ihtilâtat
karışmalar, görüşmeler.

ihtilatgâh
f. ihtilat yeri.

ihtima'
(himye. den) perhiz. * kaçınma, ictinâb etme. * sığınma, himâyesine girme.

ihtimal
olabilirlik.

ihtimal
(haml. den) mümkün olma, belki. olması mümkün görünmek. * kabul eylemek. * yükselip götürmek. * ihsana mukabil şükretmek. * kızma ve hiddetlenmekten dolayı yüzünün rengi değişmek.

ihtimal
ihtimaller. olması mümkün olan şeyler.

ihtimalat
ihtimaller.

ihtimalat
ihtimaller. olması mümkün olan şeyler.

ihtimalat-ı baide
uzak ihtimaller.

ihtimalat-ı karibe
yakın ihtimaller.

ihtimalat-ı kesire
pek çok ihtimaller.

ihtimal-i zatî
(bak: imkân-ı zatî)

ihtimam
özen, özenme.

ihtimam
elem ve kederden uyuyamamak. * perhizkârlık etmek, riyazette bulunmak.

ihtimamât
ihtimamlar, özenmeler.

ihtimamkâr
ihtimamcı, özen gösteren.

ihtimamkârâne
ihtimam gösterircesine, özenerek.

ihtimam-ı beyt
evi süpürme, temizleme.

ihtimar
(hamr. dan) mayalanma, ekşiyip mayalanma.

ihtinac
meyletme, bir tarafa yönelme, dönme.

ihtinak
(hank. dan) boğazın sıkılıp tıkanmasından dolayı nefes alamama. boğulma.

ihtinâk-ı rahm
eskiden, rahmin tıkanmasından dolayı olduğu sanılan ve kadınlarda görülen asabî bir hal ve hastalık.

ihtinan
sünnet olma.

ihtirâ
yepyeni bir şey ortaya çıkarma.

ihtira'
evvelce keşfolunmamış, bilinmeyen bir şeyi keşfetmek. icad etmek. * edb: hiç kimse tarafından kullanılmamış tabirler ve mazmunlar kullanma. (bak: delil-i ihtira', ibda')

ihtirâ'
varlıkları maddesiz, örneksiz ve benzersiz olarak hiçten ve yoktan var etme

ihtirab
savaşma, muharebe etme.

ihtiraî
icad ve ihtira ile alâkalı.

ihtiraiyyat
icad ve ihtira ile alâkalı.

ihtirak
yanmak, tutuşmak, yanıp kül olmak. * koz: bir gezegenin güneşe yaklaşması.

ihtira'-kerde
f. eşine rastlanmayan keşif. * yaratılmamış olmak.

ihtiram
hürmet etme.

ihtiram
hürmet olunmak, tazim olunmak, hürmet, saygı.

ihtiram
saygı göstermek

ihtiram
ihtiramlar, hürmetler, saygılar.

ihtiramat
ihtiramlar, hürmetler, saygılar.

ihtiramen
hürmet ederek, saygı göstererek.

ihtiramkâr
f. saygılı, hürmetkâr.

ihtiras
aşırı istek.

ihtiras
ekme.

ihtiras
şiddetli arzu ve istekler. ihtiraslar.

ihtirasât
ihtiraslar, aşırı istekler.

ihtirasat
şiddetli arzu ve istekler. ihtiraslar.

ihtirasî
korunma, muhafaza olunma, kendini gözetme.

ihtiraz
çekinme.

ihtiraz
sakınmak, çekinmek, kaçınmak.

ihtirazen
korunarak, sakınarak, muhafaza olunarak.

ihtirazî
çekinmeye ait, sakınmayla alâkalı.

ihtisab
hesab sorma, mes'uliyet. * ihtisab dâiresinin aldığı vergi. * emr-i bilma'ruf nehy-i an-ilmünker vazifesi, * ceza. * eskiden belediye işlerine bakan memurun işi ve dâiresi.

ihtisab resmi
eskiden belediye varidatı olarak damga, tartı, ölçü, panayır ve pazar vergisi adı altında alınan vergiler ile, hile yapan esnaftan alınan para cezalarının umumi adı.

ihtisabiyye
ihtisaba (belediyeye) ait vergi.

ihtisad
hasad etme, biçme.

ihtisad-ı mezruat
ekinlerin biçilmesi.

ihtisam
(husumet. den) düşmanlık, husumet, muhâsame.

ihtisar
kısaltma.

ihtisar
icmâl etmek. sözün kısaltılması. kısaltmak. * mat: sadeleştirme, basitleştirme. hesapta bir tenasübü en küçük haddine indirme.

ihtisaren
kısaltarak.

ihtisaren
ihtisar suretiyle, muhtasar olarak, kısaltarak, tafsilâtsız, kısaca.

ihtisas
uzmanlık.

ihtisas
hissetmek. sezmek. duymak. duygulanmak. hislenmek.

ihtisasat
uzmanlıklar.

ihtisasiyyun
ihtisas sâhibi kimseler, mütehassıslar.

ihtisat
itibar gösterme, rağbet etme.

ihtitab
nikâhla kadın veya kız istemek.

ihtitaf
(hatf. dan) göz kamaştırma. * kapıp götürme, kapma.

ihtital
gizli söylenen sözü dinleme. kulak kabartma.

ihtitam
hitam bulma, sona erme, iş bitme.

ihtitan
(hitan. dan) sünnet ettirme.

ihtitat
yukarıdan aşağı indirme.

ihtiva
içine alma, kapsama.

ihtiva
içinde bulundurmak, içine almak, hâvi olmak, şâmil olmak. bir şeyi toplamak ve korumak.

ihtiva
içeren

ihtivâ
içinde bulunduran, içine alan

ihtiyac
gerek duyma, gerek duyulan şey.

ihtiyac
çaresiz kalıp istemek. muhabbetle meyletmek. acz, fakr ve yoksulluk. zaruret hali.

ihtiyac
ihtiyaçlar. lüzumlu olan şeyler.

ihtiyacât
ihtiyaçlar.

ihtiyacat
ihtiyaçlar. lüzumlu olan şeyler.

ihtiyacat-ı zaruriye
zaruri ihtiyaçlar. (ev, yeme, içme, yakma, giyinme v.s. gibi)

ihtiyac-ı mübrem
elzem ve zaruri olan ihtiyaç.

ihtiyal
(hile. den) hile yapma, aldatma, düzen, oyun etme.

ihtiyal
düzenler, hileler, aldatmalar, oyunlar.

ihtiyalat
düzenler, hileler, aldatmalar, oyunlar.

ihtiyan
sözde durmama, emanete hiyanet etme.

ihtiyar
seçme, isteme, yaşlı kimse.

ihtiyar
yaşlanmış kimse. yaşlı. * ıst: istek, arzu. razı olmak. katlanmak. seçmek. tensib etmek. seçilmek. (bak: irade)

ihtiyar
tercih edilme, seçilme

ihtiyar elden gitmek
mc: kendini zaptedememek, hiddet ve gazaba gelmek, irâdeyi kaybetmek.

ihtiyare
ihtiyar hanım.

ihtiyarem
ihtiyarım, yaşlıyım.

ihtiyaren
seçerek, isteyerek.

ihtiyarî
isteğe bağlı, istemekle.

ihtiyarî
mecburi olmayan. isteğe bağlı. bir kimsenin isteğine bırakılmış olan.

ihtiyariyat
yapılması insanın kendi elinde olan şeyler.

ihtiyarlar
lem'alar adlı eserde yer alan yirmi altıncı lem'a

ihtiyarsız
istek dışı, istemeden.

ihtiyar-ı cüz'î
(ihtiyar-ı cüz'iye) insanın küçücük ihtiyarı, iradesi. pek az, zayıf ihtiyar. (bak: cüz'-i ihtiyarî)

ihtiyar-ı külfet
külfete katlanma.

ihtiyar-ı zahmet
zahmet ve meşakkate katlanma.

ihtiyat
ilerisini düşünerek davranma.

ihtiyat
sakınmak. işleri iyi düşünmek. tedbirlilik. işlerde basiret üzere bulunmak. yedek.

ihtiyat
tedbir akçesi, yedek para

ihtiyat hazinesi
"tar: savaş ve diğer fevkalâde masraflara karşılık olmak üzere sarayda biriktirilen paralar. gelirleri havass-ı hümayun hâsılatı, ganimetlerin beşte biri ve başka hükümdarlardan gelen hediyelerdi. buna ""iç hazine"" veya ""enderun hazinesi"" de denilirdi."

ihtiyaten
ilerisini düşünerek.

ihtiyaten
ihtiyat ederek, ilerisini düşünerek.

ihtiyatî
ihtiyatla ilgili.

ihtiyatî
ihtiyatla alâkalı. gelecek zamana ait olan.

ihtiyatkâr
ihtiyatlı.

ihtiyatkâr
f. ihtiyatlı, ilerisini düşünen.

ihtiyatkârane
ihtiyatlı bir biçimde.

ihtiyatkârane
f. ihtiyatla, sakınganlıkla.

ihtiza
ateş yakıp alevlendirme.

ihtiza'
tevazu. gönül alçaklığı. alçak gönüllülük.

ihtizab
(saç, sakal v.s.yi) boyama.

ihtizam
kemer takma, kuşak bağlama.

ihtizan
birisini işinden alıkoyma. * çocuğu besleme.

ihtizâr
çekinme, sakınma.

ihtizar
hazer etmek. korunmak. sakınmak.

ihtizaz
titreme, hoşlanma.

ihtizaz
hafif titremek. deprenmek. * şevk ile meyil ve hareket. harekete geçme. * sallanma, sıçrayıp oynama.

ihtizaza
titremek, harekete geçmek

ihtizazât
titremeler, hoşlanmalar.

ihtizazî
ihtizaza ait. titremekle alâkalı.

ihtişa'
tam olarak dolma. * yastık veya döşek gibi bir şey edinme.

ihtişad
toplanmak, birikmek, yığılmak.

ihtişam
görkem, etkileyici görünüş.

ihtişam
debdebe. şanlı görünüş. * etbâ dairesi ve takımının kalabalığı.

ihtişar
büyük kafalı olma, koca başlı olma. * toplanma, cem' olma.

ihtişaş
kuru ot veya saman gibi hayvan yemi biriktirme.

ihvân
kardeşler.

ihvan
( kelimesinin cem'i) kardeşler. eş, dost. * sâdık arkadaşlar. * aynı mezheb veya tarikata mensub olanlar.

ihvânî
kardeşlikle ilgili.

ihvaniyat
arkadaşlar, eş dost mektubları.

ihvan-ı bâsafa
mevlevi tabirlerindendir. saf, yani kalbinde gıll u gış bulunmayan kardeşler mânâsınadır.

ihve
kardeşler. arkadaşlar.

ihve
samimi ve sâdık arkadaşlar. candan dostlar. * tarikat arkadaşları.

ihvetî
kardeşim.

ihyâ
canlandırma.

ihya
"diriltmek. yeniden hayata kavuşturmak. canlandırmak. şenlendirmek. uyandırmak. * gece de uyumayıp çalışmak veya ibâdetle vakit geçirmek.(insan der: ""çürümüş kemikleri kim diriltecek?"" sen, de: ""kim onları bidayeten inşâ edip hayat vermiş ise o diriltecek."" s.) (bak: hayat)"

ihya
dirilten

ihyâ
hayat vermek, diriltmek (bk. -y-y)

ihya-kerde
f. ihya edilmiş. lutfedilmiş. yeniden inşa edilmiş.

ihyanen
(ihyânen) zaman zaman, arasıra. kâh kâh.

ihya-yi emvat
ölüleri diriltmek.

ihya-yi leyl
geceyi ibadetle geçirmek.

ihya-yi mevat
işlenmemiş toprağı, ekin için elverişli bir hâle getirme.

ihza'
rezil ve rüsvay etme. kepâze etme.

ihzak
kahkaha ile gülme. çok gülme.

ihzal
şaka ve alay ile çok uğraşma.

ihzan
mahzun etme, hüzünlendirme, keder verme.

ihzâr
hazırlama.

ihzar
hazır etmek. hazırlamak. * huzura getirmek. derpiş etmek. * mahkemeye gelmeyenleri cebren getirme müzekkeresi.

ihzar
hazırlayan

ihzar
hazırlıklar, hazırlanmalar.

ihzârât
hazırlamalar.

ihzarat
hazırlıklar, hazırlanmalar.

ihzaren
huzura getirerek. birini mahkemeye dâvet ederek. * hazırlayarak, ihzar ederek.

ihzarî
hazırlık mahiyetinde olan. hazırlayan.

ihzâriye
hazırlama.

ihzariye
aleyhine açılan dâva münasebetiyle getirilen şahıslardan, gönderilen mübaşir veya muhzirin masrafı karşılığı olarak tahsil edilen para. ihzariyeye mübaşir ve muhzirin at ve araba masrafından başka yemek, içmek gibi şahsî masrafları da ilâve edilirdi. * birinin mahkemeye çağrılması için yazılan yazı.

ihzaz
rahatlandırmak. haz duymak. nasipli olmak. bahtlı.

ihşa'
tevazu ve alçak gönüllülükle zorlama.

ihşad
(halk) birikme, toplanma, cem' olma.

ihşam
utandırma, kızdırma.

ijek
f. kıvılcım, şerare.

îka
yapma, etme.

ika'
(vuku'. dan) vuku buldurmak. fena bir şey yapmak. meydana getirmek. yetiştirmek. düşürmek.

ikâ'
dayanma, istinad etme. * dayanacak bir şey verme.

îkaât
yapıp etmeler.

ikab
azap, eziyet, ceza.

ikab
şiddetli azab, eziyet, ceza.

i'kad
düğümlemek. bağlamak. bend etmek.

ik'ad
bir hükümdarın tahta oturtulması. oturtmak.

ikad
kuvvetlendirme, sağlam kılma.

ikad-ı kanadil
kandillerin yakılması.

ikae
kusturma, istifra ettirme. kusturulma.

ikaf
(vakf. dan) vakfetme, malını vakıf şekline koyma. * bir işten vaz geçme, durdurma.

ikahe
düşmana üstün gelme, galibiyet.

ikal
ayak bağı, ayak köstegi. * bağ, bend.

ikale
"pazarlığı bozma. her iki tarafın isteğiyle alışveriş mukavelesini bozma. bir hukuki muamele ile meydana gelen vaziyetin diğer bir hukuki muamele ile eski haline getirilmesi. * demediği halde ""dedin"" diye iddia etme."

ikam
kısırlar, akamete uğrayanlar.

ikame
yerine koyma.

ikame
oturtmak. mukim olmak. yerleştirmek. iskân eylemek. bulundurmak. meydana koymak. vücuda getirmek. dâva açmak. ayağa kaldırmak. kıyam etmek.

ikame
yerleştirmek (bk. -v-m)

ikame-i beyyine
şâhid getirme.

ikame-i da'va
dâvâ açma.

ikamet
oturma, yerleşme.

ikamet
bir yerde kalmak. oturmak. * müezzinin kamet getirmesi.

ikamet
oturmak

ikametgâh
oturulan yer, adres.

ikametgâh
f. ev, hane. * ikamet yeri.

îkan
kesin biliş.

ikan
iyi ve yakînen bilmek. * sağlam bir iş. * yakin hasıl etmek ve edilmek suretiyle bilmek.

i'kar
kadının dölyatağını sakatlama.

ik'ar
derinletme, derinleştirme.

ikar
doldurma, doldurulma.

ik'ar-ı âbâr
kuyuların derinleştirilmesi.

ik'ar-ı enhar
nehirlerin derinleştirilmesi.

ikâs
saç örgüsü.

îkaz
uyarı.

ikaz
uyandırmak. gafletten kurtarmak. tenbih.

ikaz
uyarıcı

îkazât
uyarılar.

îkazkâr
uyarıcı.

îkaznâme
uyarma yazısı.

ikbab
yüzüstü düşme, kapanma. * bir şeyin üstüne fazla düşme. olması için aşırı derecede çalışma.

ikbah
(kubh. dan) fenalık yapma, kötülük etme.

ikbâl
yönelme, talihlilik, saadet.

ikbal
bir şeye yönelmek. teveccüh etmek. reddetmeyip kabul etmek. bir şeyi birinin önüne götürmek. baht açıklığı. talih. refah. * istemek. (bak: idbar)

ikbalcu
f. ikbal ve büyüklük arayan. onların peşinde olan.

ikbal-i beşer
insanın saadeti.

ikbalmend
f. bahtiyar, mutlu, saadetli, talihli. * refaha, büyük bir makama erişen.

ikbalperest
f. bir mevki ve makam için hırslı olan. ikbale çok hırs duyan.

ikbar
ulu görme, büyük görme veya görülme.

ikbar-ı meyyit
ölünün kabre konulması. mevtanın gömülmesi.

ikdam
gayret ve sebat ile çalışmak. ilerlemeye gayret etmek. devamlı çalışmak. ilerlemek.

ikdam
ilerlemeler. sürekli çalışmalar.

ikdamat
ilerlemeler. sürekli çalışmalar.

ikdar
(kudret. den) kudret verme, kuvvetleştirme, güç kazandırma. geçimini sağlama. * birini kayırma.

ikdirar
bulanma, bulanık olma.

ikdirar-ı mâ'
suyun bulanması.

ikfa'
edb: sesleri birbirine yakın olan harflerle kafiye yapmak.

ikfal
kilitlenmek, kilitlemek, kilit takmak.

ikfar
birisine kâfir demek, kâfir denilmek.

ikhat
kuraklığa uğratma, kıtlığa uğratma.

iki
dünya ve âhiret âlemlerinin övünç kaynağı

iki dirhem bir çekirdek
"mc: ""pek süslü"" yerine kullanılır bir tabirdir. osmanlı altını iki dirhem bir çekirdek ağırlığında olduğu için bu tâbir meydana gelmiştir."

iki eli yakasında olmak
mecaz yoluyla âhiret gününde birinden hakkını aramak.

ikilik
t. iki kuruş kıymetindeki eski gümüş para. * iki kısımdan meydana gelmiş. * ayrılık, ihtilâf, ikiye bölünme, iki taraf olma.

ikinci
ikinci dünya savaşı

ikindi divanı
t. tanzimattan evvel sadrazamların kendi konaklarında yaptıkları divanlar. bu divan ikindi namazından sonra toplandığı için bu adı almıştı. bâb-ı âlî teşkilâtının ilk şekli olarak divan-ı hümayun, muayyen günlerde toplandığı zaman, vezir-i azamlar da divanda bitirilemeyen veya arza lüzum görülmeyen işleri kendi konaklarında salı ve perşembenin haricindeki günlerde hallederlerdi. sadrazamdan başka hiçbir vezir, ikindi divanı aktedemezdi. (o.t.d.s.)

ikiçifte
t. dört kürekli kayık.

iklab
tersine çevrilme, çevirmek. tersine döndürmek.

iklal
(kıllet. den) azaltma, miktarını indirme. * az bulma, az görme.

iklil
hz. peygamber'in (a.s.m.) zebur'da geçen bir ismidir. müzeyyen tâç manâsına da gelir.

iklim
bir yerin hava durumu.

iklim
bir yerin hava şartları. memleket. küre-i arzın kıt'a ve her bir memleketi.

iklim
iklimler, memleketler, mıntıkalar.

ikmah
buğdayı un yapma. buğday yetiştirme. * kafa tutmak, kibir ve azametle karşı gelmek.

ikmâl
tamamlama.

ikmal
tamamlamak. bitirmek. mükemmelleştirmek.

ikmal
tamamlayan

ikmal-i nevakıs
eksiklikleri tamamlamak.

ikmal-i nüsah
bütün sahifeleri tamam etmek, okuyup bitirmek.

ikmam
ağaçların tomurcuklanması. çiçek tomurcuğu görünmesi. * elbiseye yen yapmak.

ikman
gizleme, saklama, örtme.

iknâ
inandırma.

ikna'
kanaat vermek. râzı etmek. râzı edilmek. inandırmak. inandırılmak. * ayakta iki tarafa bakmadan durmak.

iknaiyyat
iknâ etmek veya râzı etmek için söylenilen sözler.

iknaiyyat-ı hitabiyye
kelâm ilmine ait bir ıstılahtır. zannî olan aklî delil demektir. bürhanın aşağı mertebesidir. aklı, muhalif fikirlerle karışmamış ve bürhanı anlayamayacak kimseler için kullanılır. isbattan çok ikna vasfı taşır.

iknan
örtme, saklama, gizleme.

ikra
oku!

ikra
kiraya verme.

ikra'
"okutmak. ""oku"" diye emretmek. * selâm göndermek. yakın gelmek. ziyafet istemek."

ikrab
kederlendirme, hüzün verme.

ikrâh
zorlama, tiksinme.

ikrah
iğrenmek. tiksinmek. bir işi istemiyerek yapmak. * birine zorla iş yaptırmak veya muamele yapmak.

ikrahen
istemiyerek, tiksinerek. zorlanarak.

ikrah-ı gayr-i mülcî
huk: eskiden döğme ve hapis gibi yalnız keder ve elemi icab ettiren şeylerle vuku bulan ikrah.

ikrah-ı mülcî
huk: ölüm veya bir uzvun kesilmesi veya bunlara sebep olacak şiddetli döğme ile olan ikrah.

ikrah-ı nâkıs
huk: dayak ve hapis gibi keder ve elemi gerektiren şeylerden meydana gelen mecburiyet.

ikrâm
ağırlama.

ikram
ağırlamak. hürmet etmek. saygı göstermek. * iltifat olarak bir şeyler vermek. * bağış. * hesap dışı verilen şey veya yapılan indirme, tenzilât. * Allah'ın lütfu ve ihsanı.(ikramın izharı, yani Allah'ın lütfu ve ihsanı olan ikramın izharı tahdis-i nimettir. insanın nefsi, Allah'ın lütfunu kendine isnad etmez. çünkü kesbinin medhali yoktur.)

ikram
ihsan etme, bağışlama

ikram
ikramlar, hürmetler, bağışlar.

ikrâmât
ikramlar.

ikramat
ikramlar, hürmetler, bağışlar.

ikramen
ikram olarak. ağırlama suretiyle. hürmet, tazim ve saygı için.

ikrâmiye
armağan olarak verilen para.

ikramiye
hürmet ve mükâfat için verilen para veya hediye. * memurlara maaş haricinde ve her sene belli bir zamanda verilen para. * yapılan iyilik karşılığı olarak verilen hediye veya para. * satıcı tarafından pazarlığın hâricinde olarak müşteriye yahut arada vasıta olana verilen şey. * bazı teşekkül ve müesseselerin belirli zamanlarda, hisse sahiplerine kur'a çekerek dağıttıkları para.

ikrâr
söyleme, dile getirme.

ikrar
açıktan söylemek. kabul ve tasdik etmek. hakkı itiraf etmek. karar vermek. mukarrer kılmak. * fık: bir kimseye diğerinin kendisinde olan hakkını haber vermek.

ikrar
kabul etme, doğrulama

ikrar bi-l kitabe
bir kimsenin diğer bir kimseye olan borcunu kitabetle yani yazı ile tasdik etmesi. tabirin mânası yazı ile ikrar'dır.

ikrar-ı mariz
ölüm ânında iken edilen ikrar. vasiyetname.

ikrâz
borç verme.

ikraz
ödünç vermek. borç vermek. * kesip ayırmak.

ikrazat
borçlar. borç vermeler.

iksa
giydirmek. giyecek vermek.

iksa'
kasvet. sıkıntı vermek. sıkıntı verilmek.

iksad
(kesad. dan) kesada düşürme, kesatlandırma.

iksal
(kesel. den) bezginlik ve bıkkınlık verme.

iksam
kasem etme, yemin etme, and içme.

iksar
bir şeyi yapmak imkânı varken yapmama.

iksar-ı kelâm
çok söyleme, sözü uzatma, gevezelik etme.

iksat
doğruluk ve hakkaniyet gösterme.

iksa-yi eytam
yetimlerin giydirilmesi.

iksa-yi kalb
gönül sıkıntısı, iç darlığı.

iksir
çok tesirli ilaç.

iksir
çok te'sirli, her derde devâ sayılan mevhum cisim. bir şeyin olmasına veya hastanın iyileşmesine sebeb olan ehemmiyetli madde. * tıb: oldukça şekerli ve kolayca alınabilen bir ilâç. * eski kimyada: (bazılarının söylediğine göre) kıymetsiz madenleri ve sair şeyleri altuna tebdile ve bütün hastalıkları gidermeye vesile olan ve öyle te'sirli farzedilen ilâç.

iktab
(ketb. den) yazdırma, dikte ettirme.

iktam
(ketm. den) gizleme, saklama.

iktan
yapıştırma veya yapıştırılma.

iktat
alçak sesle kulağa fısıldama.

iktibas
alıntı, söz nakletme.

iktibas
bir söz veya yazıyı olduğu gibi veya kısaltarak almak. birisinden ilmen istifade etmek. istifade suretiyle almak, alınmak. * söz arasında kur'an-ı kerimden veya hadis-i şeriftden veya başka makbul eserlerden bir cümlenin kâmilen veya kısmen az tasarruf ile veya tasarrufsuz alınması. * ateş almak. * ödünç almak.

iktibas
alınan

iktibas
iktibaslar, aktarmalar.

iktibasat
iktibaslar, aktarmalar.

iktibasen
alıntı yaparak.

iktibasen
iktibas suretiyle. faydalanma yoluyla alarak. parça alarak.

iktidâ
uyma.

iktida
uymak, tâbi olmak. birinin hareketini örnek alarak ona benzemeye çalışmak. ittiba etmek.

iktida
uyan

iktidâ
uyan

iktidab
"bir şeyi kendisi için kesmek. * henüz öğretilmemiş deveye binmek. * irticâlen söz söylemek. * edb: şâir, kasidesinden teşbihi keserek maksadına, yani medhettiğinin medhine geçmek. hüsn-i tahallus (yani: bir şeyin meydana gelmesine hayali ve güzel bir sebeb göstermek ile olan intikal), en uygunu ve en lâtifi olur. müelliflerin emmâ ba'dü, ""bundan sonra"" kelimesine iktidab demeleri hamdeleden inkitaa binaendir. edb. s.)"

iktidâen
uyarak.

iktidaen
uyarak, tâbi' olarak.

iktidar
güçlülük.

iktidar
güç, takat. kudret. güç yetmek. yapabilmek.

iktidarî
güç ve iktidarla alâkalı ve mensub.

iktidar-ı kâmin
gizli güç.

iktifa
yetinme.

iktifa
fazla istemeyiş. yeter bulmak. kâfi görmek. var olanı yeter saymak.

iktifa
yetinme

iktifaen
yetinerek.

iktihal
ihtiyarlama, yaşlılanma, kocama. * saç ve sakala kır düşme.

iktiham
dayanma, katlanma.

iktiham
hücum ve istilâ eylemek. * dayanmak. tahammül etmek. katlanmak. güçlükleri yenmek. * mülâhazasız bir işe başlamak. * bir şeyi hakir addetmek.

iktihâm
iktihamlar, hücumlar, saldırışlar. * tahammül etmeler, göğüs germeler.

iktihamat
iktihamlar, hücumlar, saldırışlar. * tahammül etmeler, göğüs germeler.

iktihan
kır saçlı ve sakallı olma.

iktila'
kapıp alma, koparma.

iktiman
gizlenme, saklanma.

iktiman-ı sârık
hırsızın gizlenmesi.

iktina'
künyelenme. * anlaşılmayacak şekilde söyleme. * gizlenme, saklanma.

iktinaf
bir şeyin etrafını kuşatmak. * deve için ağıl edinmek.

iktinah
(künh. den) bir işin esâsını, künhünü, kökünü ve gerçeğini anlama. içyüzüne, derinliğine varma.

iktinan
saklanma, gizlenme.

iktinan-ı nisvan
kadınların örtünmesi.

iktinas
tuzak kurup avlanma.

iktira'
(kirâ. dan) kiralama, kira ile tutma.

iktirab
(kurb. dan) yanaşma, yaklaşma, takarrüb.

iktirab-ı saat
kıyamet vaktinin yaklaşması.

iktirac
paslanma, küflenme.

iktiraf
emek çekerek kesb ü kâr eylemek, kazanmak. * günah kazanmak.

iktirah
(karh. dan) evvelden hazırlamadan düzgün bir şekilde ve içe doğduğu gibi (şiir veya nutuk) söyleme.

iktirahat
(karh. dan) evvelden hazırlamadan düzgün bir şekilde ve içe doğduğu gibi (şiir veya nutuk) söyleme.

iktiran
iki şeyin bir arada gelmesi, yakınlık.

iktiran
"ulaşmak. mukarin olmak. yaklaşmak. yetişmek. * iki şeyin bir arada gelmesi. iki nimetin aynı anda bulunması gibi... (iktiran tâbirinden anlaşılan: bir şeyin zahirî sebebiyle o şeyin beraber görünmesidir. meselâ bir bahçeye su vermek zahirî sebebi ile nebatların büyümesi; veya bir mürşidin irşadiyle hidayete ermenin bir zaman içinde beraber bulunmaları ki, hem zahirî sebeplerin, hem de neticelerin hakiki sahibi ve müessiri ancak cenab-ı hak'tır.)(esbab-ı zâhiriyeyi perestiş edenleri aldatan; iki şeyin beraber gelmesi veya bulunmasıdır ki, ""iktiran"" tabir edilir, birbirine illet zannetmeleridir. hem bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmasına illet olduğundan, tevehhüm eder ki: o şeyin vücudu dahi, o nimetin vücuduna illettir. şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hataya düşer. çünki bir nimetin vücudu, o nimetin umum mukaddematına ve şerâitine terettüb eder. halbuki o nimetin ademi, birtek şartın ademiyle oluyor. meselâ: bir bahçeyi sulayan cedvelin deliğini açmıyan adam, o bahçenin kurumasına ve o nimetlerin ademine sebeb ve illet oluyor. fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka yüzer şeraitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakiki olan kudret ve irade-i rabbaniye ile vücuda gelir: işte bu mağlatanın ne kadar hatâsı zâhir olduğunu anla ve esbabperestlerin de ne kadar hatâ ettiklerini bil! l.)"

iktiranî kıyas
"man: neticenin aynı veya nakizı, mukaddemelerinin birisinde bilfiil zikredilmeyen kıyastır. meselâ: ""her cisim muhdestir"". ve nakizı olan: ""bazı cisimler muhdes değildir"" kaziyeleri, ne birinci ve ne de ikinci mukaddemede hey'et-i mecmuası ile zikredilmiş olmadığından iktirânidir."

iktiran-ı kevakib
ast: iki gezegenin zâhiren birbirine yakın bir mevziye gelmeleri veya aynı burçta bulunmaları.

iktiras
bir işe ehemmiyet verme, bir şeyi mühimseme. * kederli ve hüzünlü olma.

iktiraz
(karz. dan) borç alma.

iktisa
giyinme.

iktisa
giyinmek, giymek.

iktisâb
kazanma, edinme.

iktisab
kazanmak. tahsil etmek. elde etmek.

iktisab
kazanmak, edinmek

iktisabat
(iktisab. c.): iktisablar, kazanmalar, elde etmeler ve edinmeler.

iktisab-ı şan ü şöhret
şan ve şöhret kazanma, meşhur olma.

iktisâd
tutum, harcamada aşırıya kaçmama, ekonomi.

iktisad
"tutum, biriktirme. her hususta itidal üzere bulunmak. lüzumundan fazla veya noksan sarfiyattan kaçınmak. * edb: beyit veya kasideyi birbirine vasl ile uzatmak.(iktisad ve hıssetin çok farkı var. tevâzu, nasıl ki ahlâk-ı seyyieden olan tezellülden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. ve vakar, nasıl ki kötü hasletlerden olan tekebbürden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. öyle de: ahlâk-ı âliye-i peygamberiyeden olan ve belki kâinattaki nizâm-ı hikmet-i ilâhiyye'nin medarlarından olan iktisad ise, sefillik ve bahillik ve tama'kârlık ve hırsın bir halitası olan hısset ile hiç münasebeti yok. yalnız, sureten bir benzeyiş var. bu hakikatı te'yid eden bir vâkıa:sahabenin abâdile-i seb'a-yı meşhuresinden olan abdullah ibn-i ömer hazretleri ki: halife-i resulullah olan fâruk-u azam hazret-i ömer'in (r.a.) en mühim ve büyük mahdumu ve sahabe âlimlerinin içinde en mümtazlarından olan o zat-ı mübârek çarşı içinde, alış verişte, kırk paralık bir meseleden iktisad için ve ticaretin medarı olan emniyet ve istikameti muhafaza için şiddetli münakaşa etmiş. bir sahabe ona bakmış. ruy-i zeminin halife-i zişânı olan hazret-i ömer'in mahdumunun kırk para için münakaşasını acip bir hısset tevehhüm ederek o imamın arkasına düşüp, ahvâlini anlamak ister. baktı ki hazret-i abdullah hâne-i mübârekine girdi. kapıda bir fakir adam gördü. bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. sonra hanesinin ikinci kapısından çıktı, diğer bir fakiri orada da gördü. onun yanında da bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. uzaktan bakan o sahabe merak etti. gitti o fakirlere sordu: ""imam sizin yanınızda durdu, ne yaptı?"" herbirisi dedi: ""bana bir altın verdi."" o sahabe dedi: ""fesübhânallah... çarşı içinde kırk para için böyle münakaşa etsin de, sonra hanesinde ikiyüz kuruşu kimseye sezdirmeden kemâl-i rıza-yı nefisle versin!"" diye düşündü, gitti, hazret-i abdullah ibn-i ömer'i gördü. dedi: ""ya imam! bu müşkülümü hallet. sen çarşıda böyle yaptın, hanende de şöyle yapmışsın."" ona cevaben dedi ki: ""çarşıdaki vaziyet iktisattan ve kemâl-i akıldan ve alışverişin esası ve ruhu olan emniyetin, sadâkatın muhafazasından gelmiş bir hâlettir; hısset değildir. hânemdeki vaziyet kalbin şefkatinden ve ruhun kemalinden gelmiş bir hâlettir. ne o hıssettir ve ne de bu israftır.""imam-ı azam, bu sırra işaret olarak: ""lâ isrâfe fi-l hayri kemâ lâ hayre fi-l isrâfi"" demiş. yani: ""hayırda ve ihsanda (fakat müstahak olanlara) israf olmadığı gibi, israfta da hiçbir hayır yoktur..."" l.)(iktisad, lügatta ""amelde i'tidal"" demektir ki, kasıddan me'huzdur. çünkü matlubunu iyi tanıyan bir kimse, onu hiç eğilip bükülmeden istikamet üzere kasdeder. maksudunun mevzi ve mevkiini bilemiyen ise tahayyür içinde kalır. ifrat veya tefrit ile kâh sağa, kâh sola bocalar, çabalar durur. işte bu sebeple iktisad, maksada müeddi olan amel demek olmuştur. umur-u maliyedeki iktisadın da esası budur.) (e.t.)"

iktisadî
iktisada ait, tutumla alâkalı. ekonomik.

iktisadiyat
iktisad bilgisi. iktisad ve tutumla alâkalı olan işler.

iktisa-i nukud
para biriktirme.

iktisam
(kısım. dan) bölüşmek, paylaşmak.

iktisar
kısaltma.

iktisar
(kesir. den) paralamak. kırılmak.

iktisas
çekip koparma veya koparılma.

iktisat
iktisat risalesi, on dokuzuncu lem'a

iktita'
almak. bir şeyin bir kısmını koparıp almak.

iktitab
yazılmış olan bir şeyin kopyasını çıkarma, suretini alma.

iktitaf
edb: sözün özünü almak. * ağaçtan meyve toplamak. toplanma. toplama. * bir uğraşma sonucunda faydalanma.

iktitaf-ı esmar
meyve toplama.

iktital
birbirini öldürme.

iktitam
(ketm. den) ketmetme, gizleme, saklama. * sararma.

iktiva'
kuvvetlenme.

iktiyad
tutup götürme veya götürülme.

iktiyal
kile veya ölçek ile ölçme.

iktiyas
benzerini bulma. * ölçme, kıyas tutma.

iktiza
gerekme, gereklik.

iktiza
lâzım gelme, gerekme. * lâzım, ihtiyaç. gerek. * işe yarama.

iktiza
gerektiren

iktizâ
gerektiren

iktiza-yi hal
halin ve durumun gösterdiği lüzum.

iktizaz
bozulup buruşma.

iktıfa
arkasından gitme, ardına düşme, takib.

ikval
bir kimsenin, söylemediği halde bir sözü söyledi diye iddia etme.

ikza
azarlama, sövme, hakaret etme.

ikşi'rar
ürperme. ürkmeden dolayı tüylerin diken diken kalkması ve derinin iğne iğne kabarması.

ilâ
" ""kadar"" mânâsında ön ek."

îlâ
yüceltme, yayma.

i'la
(ulüv. den) yükseltmek. bir şeyin yukarısına çıkmak. yukarı kaldırmak. şânını yüceltmek. şöhretini artırmak.

ila
son, nihâyet, dek, değin,...ye,...ye kadar (mânâlarına gelir, harf-i cerdir.)

ila'
çok istekli ve tâlib kılma, haris etme.

ilâ
sonuna kadar

ilââhir
sonuna kadar.

ilâ-âhir
sona kadar, diğerleri de böyledir ve başkaları... (manalarına gelir.)

ilââhirilâyet
âyetin sonuna kadar.

il'ab
oynatma, oynatılma.

ilac
içeri sokma, idhal etme, girdirme.

ilac nâ-pezir
f. tedavisi mümkün olmayan, ilâç kabul etmeyen. * imkânsız, çaresiz.

ilac-pezir
f. çaresi bulunabilen. * tedavi edilebilen, ilâç kabul eden.

ilad
(veladet. den) doğurma, tevlid etme. * doğurtma.

i'laf
(alef. den) hayvana yem verme.

ilaf
ülfet etmek. alıştırmak. ülfet ettirmek. * bir adedi bine çıkarmak.

ilâh
tanrı.

ilah
"kendine ibadet edilen, Allah (c.c.) her şeyden çok sevilen, tâzim ve tesbih edilen Allah teâlâ ve tekaddes hazretleri.(eğer her şey cenab-ı hakk'a isnad edilmezse, bir an-ı vâhidde, gayr-ı mütenahî ilahların isbatı lâzım gelir; ve bütün zerrat-ı kâinattan daha çok olan şu ilahların herbirisi, bütün ilahlara hem zıd hem misil olması lâzım geliyor. ve aynı zamanda, herbirisi, bütün kâinata elini uzatmış tasarrufatta bulunuyor gibi bir vaziyet alması lâzım gelir. meselâ: bal arısının bir ferdini yaratan bir kudretin hükmü bütün kâinata câri ve nâfiz olması lâzımdır. zira o bal arısı, kâinatın unsurlarına nümunedir; eczasını kâinattan alıyor. halbuki, vücud sahasında mahal ve makam, yalnız ve yalnız vacib-ül ehad'a mahsustur. eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. meselâ: ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde, herbir taşı bir mimar sinan olması lâzım geliyor. öyle ise, kâinatın sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. m.n.)"

ilah
bâtıl ilâhlar. (bak: ilâhe)

ilâhe
tanrıça.

ilahe
müşriklerin kadın heykeli şeklindeki putları. bâtıl mâbud.

ilâhî
allaha dair.

ilahî
cenâb-ı hak ile alâkalı, Allah'a dâir. cenab-ı hakk'a aid ve müteallik. * ey allahım, ey ilâhım! (meâlinde duâ içinde söylenir). * edb: tasavvufî şairler tarafından dinî ve ilâhî fikirleri havi olmak üzere yazılmış olan ve makamla okunan şiirler.

ilâhî
allah'ım güzel isimlerinin hakkı için

ilâhiyat
allahtan bahseden ilim.

ilahiyat
hikmet ilminin dinden ve sadece cenab-ı hak'tan bahseden kısmı. filozoflarca fikir olarak ileri sürülen dine dâir nazariyeler, düşünceler.

ilahiyyun
ilâhiyatçılar. * fls: sadece Allah'ın varlığından bahseden filozoflar. sadece akıllarına güvenerek cenab-ı hak'tan bahseden bir kısım filozoflar. (bak: feylesof)

i'lak
(alak. dan) sülük yapıştırmak.

i'lal
harf-i illetlerin kolaylık için başka harfe değiştirilmesine denir. ( ) nin ( ) olduğu gibi.

ilallah-il müşteka
şikâyet Allah'adır. allaha şikâyet edilir.

îlâm
bildirme.

i'lam
bildirmek. belli etmek. anlatmak. * mahkeme hükmünü bildiren resmi karar yazısı.

ilam
elem vermek. rencide etmek. * düğün yemeği.

i'lâm
bildirmek, öğretmek

i'lam
bir dâvânın mahkemece nasıl bir hükme bağlandığını gösteren resmî vesikalar.

i'lamat
bir dâvânın mahkemece nasıl bir hükme bağlandığını gösteren resmî vesikalar.

i'lamat-ı nizamiye
huk: nizamiye mahkemelerinden çıkan ilâmlar.

i'lamat-ı şer'iye
huk: şer'iye mahkemelerinden nafaka, nikâh vs. ye dâir verilen i'lâmlar.

i'lamat-ı şer'iye mümeyyizi
"şeyh-ül islâm kapısındaki fetvahanenin üç kaleminden biri olan ""ilâmat odası""nın başındaki memurun ünvanı idi. kadılar tarafından verilen ilâmları tetkik vazifesiyle mükellef olduğu için, bu memuriyete, ulemadan tanınmış olanlar tâyin edilirdi. (o.t.d.s.)"

îlâmnâme
bildirme yazısı.

ilân
duyurma, duyuru.

i'lan
belli etmek. yaymak. herkese duyurmak. * gazetelerde veya sokaklarda duvarlara kâğıt yapıştırarak ticari bir iş, bir adres veya başka bir şeyi herkese bildirme. * açığa vurma, yayma, meydana çıkarma.

ilân
duyuran

ilân
belli etmek. yaymak. herkese duyurmak. * gazetelerde veya sokaklarda duvarlara kâğıt yapıştırarak ticari bir iş, bir adres veya başka bir şeyi herkese bildirme. * açığa vurma, yayma, meydana çıkarma.

ilânât
ilanlar, duyurular.

i'lanat
ilânlar.

ilânat
ilânlardan, duyurulardan sorumlu olan, onları dağıtan

ilane
yumuşatmak.

i'lanen
ilân ederek, ilân yoluyla.

ilânihaye
sona kadar.

ila-nihaye
sona kadar, nihayete kadar. böylece devam eder.

ilânnâme
duyurma yazısı.

i'lanname
f. içinde ilân yazılı olan kâğıt. * bir hususun herkese ilân edilmesi için hükümetçe hazırlanıp bastırılan resmi kâğıt.

ilân-ı harb
savaş açma. harb ilân etme.

ilân-ı iflâs
tüccarın işinde güçsüzlüğünü yani iflâs ettiğini resmî olarak söyleyip açığa vurması.

ilân-ı tekvinî
umumi âfetler ve gök taşları düşmesi gibi cenab-ı hakk'ın tekvinî âyetleri ve ibretli hâdiseleri ile hakaik ve hikmet-i ilâhiyesini ilân edip bildirmesi.

ilas
kinâyeli ve iğneleyici sözler söyleme.

ilavat
ilâveler, ekler, katmalar.

ilâvât
katma, ek yapma, arttırma, zam. * bir kitabın sonuna gerek yazarı ve gerek başkası tarafından sonradan eklenen kısım. zeyil. * bir gazetenin çıkardığı sayıdan başka ona ek olarak ve ayrıca çıkardığı sayı. * imzadan sonra mektubun altına yazılan şey.

ilâve
ek.

ilave
katma, ek yapma, arttırma, zam. * bir kitabın sonuna gerek yazarı ve gerek başkası tarafından sonradan eklenen kısım. zeyil. * bir gazetenin çıkardığı sayıdan başka ona ek olarak ve ayrıca çıkardığı sayı. * imzadan sonra mektubun altına yazılan şey.

ilâve
ilâveler, ekler.

ilâve
ilâveler, ekler, katmalar.

ilâveten
ek olarak.

ilâveten
ilâve olarak, ekliyerek, katarak, arttırarak.

ila-yevm-il kıyame
kıyamete kadar.

i'la-yı kelimetullah
"Allah kelâmının, islâmiyetin ulviyetini ve hakikatlarının kıymetini bildirmek ve yaymak. hakaik-ı kur'âniye ve imâniyenin neşir ve tâmimine cehd ile çalışmak.(bu zamanda her bir mü'min i'lâ-yı kelimetullah ile mükelleftir. h.)(eskiden beri i'lâ-yı kelimetullah ve beka-yı istiklâliyet-i islâm için farz-ı kifâye-i cihadı deruhde ile, kendini yek-vücud olan alem-i islâma fedaya vazifedâr ve hilâfete bayrakdar görmüş olan bu devlet-i islâmiyenin felâketi; alem-i islâmın saâdet-i müstakbelesiyle telâfi edilecektir. zira şu musibet, mâye-i hayatımız ve âb-ı hayatımız olan uhuvvet-i islâmiyenin inkişaf ve ihtizazını harikulâde ta'cil etti. r.n.)"

îlâyıkelimetullah
Allah kelâmını yayma.

ilbad
yamama, yırtıkları kapatma. * yapıştırma veya yapıştırılma.

ilbâs
giydirme.

ilbas
durdurma, mâni olma, alıkoyma.

ilbas-ı hil'at
"hil'at giydirmek. (üst elbisesi demek olan hil'at; padişahlar ile sadrazam ve vezirler tarafından memurlarla, âyân ve eşrâfa, taltif makamında giydirilirdi. sonradan bunun yerine rütbe ve nişan verilmeğe başlanmıştır.) (o.t.d.s.)"

ilbas-ı hırka
"bir tarikata intisab ile mutad olan menzilleri geçerek irşad mertebesine yükselenlere, şeyhlerinden gördükleri yolda başkalarını irşad ile izin verme salâhiyetini ihtiva eden ""icazetname: hilâfetname"" verme."

ilca
gereklilik, zorlama.

ilca'
mecbur etme. zorlama. muztar kılma. * tefviz eyleme.

ilcaât
gereklilikler, zorlamalar.

ilcaat
zorlamalar. * lüzumlu şeyler.

ilcaat-ı zaman
zamanın zorlamaları ve mecburiyetleri. yaşanılan zaman içinde meydana gelmiş bazı sebeplerin neticesi olarak karşılanan mecburiyetler.

ilcac
feryad etme, bağırma.

ilcam
gemleme, gem takma. gemlenme.

ilel
sebepler, hastalıklar.

ilel
illetler. esaslar. temeller. sebebler. * sakatlıklar. hastalıklar.

ilel ü emraz
hastalıklar ve sakatlıklar.

ile-l-an
şimdiye kadar, bu âna kadar.

ilelebed
sonsuza kadar.

ile-l-ebed
ebede kadar. nihayetsiz.

ilel-i muhtelife
türlü illetler ve sebepler, çeşitli hastalıklar.

ilel-i müstevliye
tıb: salgın hastalıklar.

ilel-i müteselsile
zincir gibi birbirine bağlı olup devam eden sebepler, illetler.

ilel-i sâriye
tıb: bulaşıcı hastalıklar. sâri illetler.

îlem
bil!

i'lem
"( $ masdarından emirdir.) ""bil!"" mânasına gelir."

i'lem
ey aziz kardeşim bil ki!

îlemeyyühelazîz
bil ey azîz!

ileyh
ona.

ileyh
ona. (erkek olan tek kimse için)

ileyha
ona. (kadın olan tek kimse için)

ileyhim
onlara. (erkek olan çok kişi için söylenir.)

ileyhima
onlara. (erkek olan iki kişi için söylenir)

ileyhinne
onlara. (kadın olan çok kişi için söylenir.)

ilga
kaldırma.

ilga
kaldırmak. hükümsüz bırakmak. lağvetmek. bâtıl eylemek.

ilgaz
(lugaz. dan) sözde maksadı gizleme.

ilh
"""ilâ âhir"" sözünün kısaltılmışı."

ilha'
boş şeylerle meşgul etmek. gaflet.

ilhab
tutuşturma, alevlendirme. * iltihaplandırma, şişirip kızartma.

ilhâd
dinsizlik.

ilhad
zulüm yapma, eziyet etme.

ilhaf
istemekle ısrar etme, zorlama.

ilhâh
zorlama.

ilhah
zorlamak. ısrar etmek. bir şeyin kabulü için son derece üstüne düşmek.

ilhah
direnmeler, zorlamalar.

ilhahat
direnmeler, zorlamalar.

ilhak
katma, ekleme.

ilhak
ilâve etmek, eklemek. katmak.

ilhak
eklenen

ilhâm
Allah tarafından kalbe gelen mânâ.

ilham
söverek ve hakaret ederek onur kırma.

ilhâm
kalbe getiren, gönle doğuran

ilham
kalb yoluyla bildirmek

ilhâmât
ilhamlar, kalbe gelen mânâlar.

ilhamat
ilhamlar. Allah tarafından kalbe gelen mânalar.

ilhâmen
ilham olarak.

ilhâmî
ilhamla ilgili.

ilhamî
ilham ile elde edilen ve nâil olunan. ilham ile alâkalı. * erkek adı.

ilhan
tar: cengizlilerin iran kolunun hülâgu hanedanının hükümdarlarına verilen ünvan.

ilhanî
ilhanlık. ilhanla alâkalı. ilhanın idare ettiği devlet şekli, imparatorluk. bu idareye bağlı memleketler. ilhan olma hâli.

ilhanlılar
ilhanlılar hanedanı ve bu hanedanın idare ettiği xııı. asrın sonu ve xıv. asrın ilk yarısında yaşayan bir yakındoğu imparatorluğu.

ilhaz
yan bakışla bakma.

ilik
t. elbisenin düğme geçmeye mahsus deliği. * kemiğin içinde bulunan madde.

ilim
ilim ve hakikat

ilim
allah'ın ilmi ve emri (bk. a-l-m; e-m-r; e-l-h)

ilka
ekme, bırakma.

ilka'
koymak, bırakmak. terk etmek. öne atmak.

ilka
atma, bırakma, verme

ilkaât
ilkalar, ekmeler.

ilkaat
zararlı sözlerle şaşırtmak. * bırakmalar, terk etmeler.

ilkah
dölleme, aşılama.

ilkah
döllenmek. döllemek. gebe bırakmak. aşılamak. * tıb: iki ayrı cins hücrenin birleşmesi.

ilkah
ilkahlar, döllemeler, gebe bırakmalar.

ilkahat
ilkahlar, döllemeler, gebe bırakmalar.

ilkam
yutturma, boğazından geçirtme.

ilkan
çabuk ezberleme.

ilkbahar
t. mart, nisan ve mayıs aylarını içine alan mevsim.

ilke
(bak: unsur - umde - mebde')

ilkel
(bak: ibtidâi)

ilkteşrin
ekim ayı. teşrin-i evvel.

ill
"keskinlik veya parlaklık mânasından alınmış olup; feryat, yemin, ahid ve karâbet mânalarına gelir. ibrânice ""il"", ilâh demek olduğu da söylenmiştir. (e.t.)"

illâ
ille, ne olursa olsun, özellikle.

illâ
(istisnâ edatıdır) maadâ, olmadığı suretle, alel-husus, mutlaka, illâ, meğer, aksi hâlde, ne olursa olsun, bâhusus, ancak (gibi mânalara gelir).

illâhu
ancak o. Allah (c.c.)

illallah
allahdan başka.

ille
sebep, illa.

ille
(illet) esas sebeb. vesile. * hastalık, maraz, dert, sakatlık. mûcib, maksad, gaye.(...göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i ilâhiyeyi hâvidir. o makina mümkinattan olduğundan vücud ve ademi mütesavidir. illetsiz vücuda gelmesi muhaldir. o makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. i.i.)

ille-i gaiye
elde edilmesi için çalışılan gaye, maksad ve netice. vazifeye terettüb eden maslahat, fayda, semere, iş.

ille-i ıztırarî
kabul edilmesi mecburi görülen sebeb.

illet
hastalık.

illet
asıl sebep ve kaynak

illet
hastalıklar, marazlar, illetler. * sebepler.

illet
illetler. esaslar. temeller. sebebler. * sakatlıklar. hastalıklar.

illet-i tâmme
herhangi bir şeyin var olması için lâzım gelen sebeblerin tamamı. bu sebebler var olunca neticesinin vücuda gelmesi bizzarure ve bilvücub iktiza eder.

illî
sebebe ait. neden ve sebeple alâkalı.

illiyet
sebeplik.

illiyet
sebeb ile alâkalı. esas sebeble alâkadarlık. sebeb arayış.

illiyye
(ulliyye) en şerefli, yüksek.

illiyyîn
cennetin en yüksek yeri.

illiyyun
(illiyyîn) (aliyyu. c.) cennetin en yüksek tabakası. ahirete giden tam kâmil mü'minlerin yeri. hafaza meleklerinin divanları ismidir ki, salihlerin amelleri oraya yükseltilir. ahirette yüksek dereceye, dergâh-ı rızâya en yakın olan derecedir.

illizyon
lât. cisimleri yanlış idrak etme. meselâ su borusunu yılan gibi görme.

illüzyon
cisimleri yanlış idrak etmek.

ilm
ilim.

ilm
"(ilim) okumakla veya görmek ve dinlemekle veya ihsan-ı hak'la elde edilen malumat. bilmek. idrak etmek.(ilim, hakikatı bilmekten ibarettir. ilim, marifetten daha umumidir. marifet, tefekkürle bilmek mânasına olmakla beraber, cenab-ı hakk'a nisbeti câiz olmaz. gerek huzurî olsun (ilm-i ilâhî gibi) ve gerek husulî olsun (ilm-i ibad gibi) ve vech-i dikkat üzere bilmeye de denir. şuur, fıtnat gibi. ilmin zıddı ""cehil""dir. marifetin zıddı ise ""inkâr""dır.) * ilm-i kelâm'da: ilim; bilmek, idrak etmek sıfatıdır. cenab-ı hak ilim sıfatı ile de muttasıftır. o'nun ilmi, mahlukatın ilmi gibi basit ve mahdut olmayıp, bütün kâinatı muhittir. hiç bir şey onun ilminden gizlenemez ve haricinde kalamaz. Allah'ın ilmi mutlaktır. Allah, alîm-i mutlak'tır.ilim mâluma tâbidir. yani: ilim sıfatı varlıkları icad etmez ve hâdiseleri meydana getirmez. belki, varlıkları ve hâdiseleri bilmekle ilim olur.cenab-ı hak ilmi ile, olmuş ve olacak herşeyi ezelî ve ebedî olarak bilir. böylece o eşya, ilm-i ilâhîde bilinmesiyle vücud-u ilmîye mazhardır. fakat maddî vücutlarının icadı, kudret-i ilâhiyeye istinad eder. yani mahlukatın maddî vücudunu ilim icad etmez, kudret icad eder. bu itibarla malumun yani mahlukun icadı, ilme değil, kudrete tâbidir. (bak: irfan, ulum)"

ilm
ilim ve hakikat

ilm
ilimler, bilgiler.

ilma
çalma, hırsızlama, sirkat.

ilma'
parlatma. * işaret etme.

ilmah
hemen gösterip çabucak yok etme. * bir şeyi parlatma. * güzel simalı bir kadın veya kız, yüzünü gösterip hemen çekilme.

ilmam
iki şey birbirine yaklaşma. * küçük günah işleme.

ilmelyakîn
ilim yoluyla kesin biliş.

ilmî
ilimle ilgili, ilme uygun.

ilmî
ilimle, bilgi ile alâkalı. ilme ait ve müteallik. câhilce ve tetkiksizce olmayan.

ilmî
ilmî savunmalar

ilm-i âdâb
yemek, içmek, yatıp kalkmak, giyinmek, sefer gibi hâllere dair hadisler için, ilm-i hadis istılâhında kullanılan tâbirdir.

ilm-i ahbâr
(bak: ilm-i hadis)

ilm-i ahlâk
ahlâk bilgisi.

ilm-i ahvâl-i cevv
meteoroloji.

ilm-i arz
(ilm-ül arz) yer bilimi. jeoloji.

ilm-i âsâr
(bak: ilm-i hadis)

ilm-i beden
(ilm-ül ebdân) hekimlik bilgisi, tabâbet.

ilm-i bedi'
ilm-i beyânın üç bölümünden üçüncü bölümüdür ki, bediiyat da denir. muktezâ-yı hâle uygun bir kelâmın lâfız ve mânâ bakımından daha da güzelleştirilmesinin kaidelerinden bahseder. bu kaidelere edebî san'atlar da denir.her şeyin güzellik cihetlerinden bilhassa arabi terkiblerden bahseder, kelâmın güzelliğini ve muktezâ-yı hâle mutabakatını ve vuzuh-u delâletini işitmeğe ve ruha mülâyim ve hoş gelecek surette intisak, insicam, tertib ve intizamını bildiren usul ve kaidelerin ilmidir. cemi olarak hepsine ulum-u bedi'a dendiği gibi, ilm-i bedi' diye de söylenir. iki kısma ayrılır.1- muhassınât-ı mâneviye : kelâmın mânâsına ait san'atlar. tevriye, hüsn-ü ta'lil, üslub-u hakim..gibi.2- muhassınât-ı lâfziyye : kelâmın lâfzına ait san'atlar. seci', cinas gibi. (bak: bedi')

ilm-i belâgat
edb: güzel söz söyleme veya yazmayı öğreten ilim. edebiyatın bir şubesi.

ilm-i beyan
belâgat ilminin, yâni edebiyatın, hakikat, teşbih, istiâre, mecaz, kinaye kısımlarından bahseden ilim dalıdır.

ilm-i cifir
harflerin sayı değerlerinden mânâ çıkararak elde edilen ilim. (bak: ebced)

ilm-i fiten
asr-ı saadetten sonra zuhur eden hâdiselere, fitnelere dâir olan hadis-i şeriflere, ehl-i hadis ıstılahında ilm-i fiten denilmektedir.

ilm-i hadis
"(ilm-i rivayet - ilm-i ahbâr - ilm-i âsâr) resulüllah'ın (a.s.m.) akvâli (sözleri), ef'ali ve hallerine dâir ilimdir. ehl-i hadis ıstılahında; tarihe ve siyere dâir hadis-i şeriflere bazan ilm-i hadis-ül halk, bazan da sîre (sîret) tabir edilir. (bak: hadis)"

ilm-i hâl
ibadet usullerini, din kaidelerini bildiren kitap.

ilm-i hesab
hesap bilgisi, aritmetik, matematik.

ilm-i hey'et
gökler ve yıldızlar ilmi. astronomi.

ilm-i huruf
gr: harflerden mâna çıkarıp tefsir etmek ilmi. (ebced hesabında olduğu gibi)

ilm-i ictimaî
içtimaî hayat ilmi. toplu yaşayış ve cemiyet bilgisi. sosyoloji.

ilm-i kelâm
"cenab-ı hakk'ın zât ve sıfatlarından ve nübüvvet ve itikada ait mes'elelerinden islâmî esaslar dairesinde bahseden ilim. usul-üd din de denir. bu hususlara çalışan islâm allâmelerine ""mütekellimîn"" denir."

ilm-i kıraat
usul ve kaidesine uygun olarak kur'an-ı kerimin okunması ilmi. bak: (kıraat) ve (kıraat-ı seb'a) ve (fenn-i kıraat)

ilm-i ledün
allah'ın sırlarına ait gaybî bilgi

ilm-i mevalid
tabiat, eşya ilmi. hayvanat, nebatât ve maddelerine ait ilim.

ilm-i nücum (ilm-i tencim)
ilm-i ahkâm-ı nücum da denir. yıldızların ahvalinden, hareketlerinden mâna çıkarmağa çalışmak ve araştırmak ilmidir.

ilm-i rivayet
(bak: ilm-i hadis)

ilm-i ruh
ruh ilmi. psikoloji.

ilm-i tabakat-ül arz
arzın tabakalarından bahseden ilim. jeoloji.

ilm-i tevhid
Allah'ın varlığı ve birliğini isbat ve izah etme ilmi. * akaide müteallik hadis-i şeriflere ehl-i hadis ıstılahında ilm-i tevhid tabir edilir.

ilm-i usul
delillerden hüküm nasıl çıkarıldığını öğreten ilim. (usul-ü fıkıh, usul-ü şeri'at veya hikmet-i teşriiye de denir.)

ilm-i usul-üd din
(bak: ilm-i kelâm)

ilmihâl
" ""hâl ilmi"" mânâsında herkese gerekli olan dinî hükümleri bildirmek maksadıyla yazılan kitaplara verilen isim."

ilmin
ilmin değer ve kıymetinin yüksekliği

ilmiye
âlimler yolu.

ilmiye
fıkıh ve şeriat ilimleri, iman ve kur'an hakikatları ve tahkiki iman dersleri ile iştigal eden zatların mensub oldukları yol. alimlerin mesleği.

ilmiye kıyafeti
"ilmiye mensublarının giyiniş tarzları. ilmiye kıyafeti; şalvar, cübbe ve sarıktı. bununla birlikte ilmiye mensublarının kıyafetlerinde bazı değişiklikler de vardı. orta derecedekiler cübbe ile sokağa çıktıkları halde üst tabakayı teşkil eden ricâl kısmı, lata yahut biniş giyerlerdi. ayrıca ilmiyenin, ""ilmiye"" maddesinde yazılı, resmi günlere mahsus kıyafetleri de vardı. (o.t.d.s.)"

ilmiye ricali
"ilmiye tarikinin yüksek tabakasına verilen addır. bunun yerine ""ricâl-i ilmiye"" tabiri de kullanılırdı. ilmiye mensubları cübbe ile sokağa çıktıkları halde ilmiye ricali lata yahut biniş giyerlerdi."

ilmiye rütbeleri
ilmiye denilen ulema sınıfına mahsus rütbeler. rütbeler, aşağıdan üste doğru şöyle idi: müderrislik, kibar-ı müderrisîn, mahreç mevleviyeti, bilâd-ı hamse mevleviyeti, haremeyn-iş şerifeyn mevleviyeti, istanbul kadılığı, anadolu ve rumeli kazaskerliği.

ilmühaber
(ilm-i haber) resmi bir daireye verilmek üzere hazırlanan ve bir adamın ahvâli hakkında bilgileri ihtiva eden kâğıt. resmi vesika. * para, evrak vs. teslim olunduğunu gösteren ve bunları getiren adamın eline verilen pusula.

ilsâk
yapışma, bitişme.

ilsak
yapışmak. bitişmek. ulaşmak. yapıştırılma. kavuşturulmak.

iltiab
oynama. oyun oynama.

iltiak
rengi bozulma, rengi değişme.

iltian
lânetleşmek. iki kişinin birbirini lânetlemesi. * fık: zevc ile zevcenin hâkim huzurunda şer'i usulüne uygun olarak dörder defa şahitlikte bulunduktan sonra, nefislerine lânet ve gadab okumak suretiyle olan yeminleri. buna: mülâene, telâun, iltiân da denir.

iltibas
karıştırma, ayıramama.

iltibas
birbirine benzeyen şeyleri şaşırıp birbirine karıştırmak. yanlışlık. karışıklık. * tereddüt. şüphe.

iltibas
birini diğerine benzetme, birini diğeriyle karıştırma, birbirinden ayırt edememe

ilticâ
sığınma.

iltica
sığınmak. melce' ve penaha varmak. birinden himâye istemek.

iltica
sığınan

ilticac
karışık olma, karışma. * sığınma. iltica etme.

ilticâgâh
sığınak.

ilticagâh
f. sığınılacak yer. sığınacak şey. sığınak.

ilticâkârâne
sığınırcasına.

iltida'
yalvarma.

iltifaf
örtünme, sarınma. * çiçeklerin katmerleşmesi.

iltifât
lütfetme, gönül alma, güzel sözle okşama.

iltifat
güzel sözle samimi olarak okşamak. yüz göstermek. teveccüh etmek. iyilik etmek. lütfetmek. * dikkat, itina. * edb: bir mevzu anlatılırken, o anda kalbe doğan bir ilham coşkunluğu ile -mevzu dışına çıkmadan- sözün ve hitabın yönünü değiştirme san'atıdır. meselâ: (asım'ın nesli... diyordum ya... nesilmiş gerçek: işte çiğnetmedi namusunu, çiğnetmeyecekşüheda gövdesi, bir baksana, dağlar taşlar.o, rüku olmasa, dünyada eğilmez başlar.vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor,bir hilâl uğruna ya rab ne güneşler batıyor! ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker,gökten ecdad inerek öpse o pâk alnı değer.mehmed akif ersoy)

iltifâtât
iltifatlar, gönül almalar, lütfetmeler.

iltifatat
iltifatlar.

iltifatkâr
iltifat eden, mültefit. hal hatır sorup gönül alan.

iltifâtkârâne
iltifat edercesine.

iltifatkârane
f. iltifat edene yakışır şekilde.

iltifatperver
f. iltifat eden, iltifatkâr, mültefit.

iltiha'
(lihye. den) sakal bırakma. * kabuk soyma.

iltihâb
yanma, kızışma.

iltihab
alevlenmek. yanmak. * tıb: bir uzuvda olan hararet, yanma. cerahat toplanıp yaranın hararetlenmesi.

iltihab
iltihablar, alevlenmeler.

iltihabat
iltihablar, alevlenmeler.

iltihabî
iltihabla alâkalı.

iltihab-ı a'ver
tıb: körbağırsağın iltihabı.

iltihab-ı edeme
tıb: cildin iltihablanarak katılaşması.

iltihab-ı kebed
tıb: karaciğer iltihabı.

iltihaf
parlama, yanma.

iltihak
katılma.

iltihak
karışmak. katılmak. yetişmek. bitişmek.

iltihak
katılan

iltihâm
kaynaşma.

iltiham
yaranın iyi olup ağzının kapanması, etlenerek iyileşmesi. * muharebenin kızışması.

iltihap
alevlenmek. yanmak. * tıb: bir uzuvda olan hararet, yanma. cerahat toplanıp yaranın hararetlenmesi.

iltihas
açlık veya susuzluktan dolayı soluma.

iltihat
öfkelenme, kızma, gazaba gelme, hiddet etme.

iltika
kavuşma.

iltika
rast gelmek. buluşmak. kavuşmak. * kavuşturulmak.

iltika'
insanın rengi değişmek. benzi sararmak.

iltikam
(lokma. dan) lokma etme, yutma.

iltikat
yere düşen şeyi almak. * toplamak. çeşitli kitaplardan bilgi toplamak. (bak: lükata)

iltima
sararıp solmak. renk değiştirmek.

iltima'
parıldamak. ışıldamak. * kapıp almak.

iltimah
(lemh. den) bir şeye şaşkın şaşkın bakınma.

iltima-i kevakib
yıldızların parıldaması.

iltimam
bir kimseyi ziyaret etme. * konma, konup durma.

iltimas
kayırma.

iltimas
tavsiye. rica. istirham. * kayırmak, tutmak, haksız olarak yardımda bulunmak. * yapılmasını isteme.

iltimas
iltimaslar, tavsiyeler, ricalar. * kayırmalar, tutmalar.

iltimasat
iltimaslar, tavsiyeler, ricalar. * kayırmalar, tutmalar.

iltimasgerde
f. iltimas edilen, kayırılan.

iltimasname
f. iltimas mektubu. kayırma yapılması için yazılan mektub.

iltisak
kavuşma.

iltisak
rutubetlenmek, ıslanmak.

iltisakî
iltisakla alâkalı. * yapışan, birleşen. kavuşan, bitişen.

iltisak-ı ecfan
tıb : ağrı ve sızıdan dolayı gözkapaklarının birbirine bitişmesi.

iltisam
örtünmek, yaşmaklanmak, ağzını örtmek. * öpmek, takbil eylemek, öpülmek.

iltisam-ı nisvan
kadınların örtünmeleri.

iltitam
dalgalanma, temevvüc.

iltiva
burulmak. * kıvrılmak, bükülmek. * sarılıp birbirine dolaşmak. * dalgalanma. * eğri durma. * nehrin dolaşıklı bir yatağı olma.

iltiva-yi em'â
tıb: bağırsağın kendi üzerine helezoni biçimde kıvrılması.

iltiya'
heyecanlanmak, iç alevlenmesi. * iç sıkıntısı çekme, dertlenme.

iltiyah
vücudun güneşten yanması. * susama. * şimşek çakma. * yıldızın parıltısı.

iltiyak
sıkı fıkı dost olma, candan arkadaş olma.

iltiyâm
kaynaşma.

iltiyam
yaranın kapanıp iyi olması. * cem' olmak. * zemmolunmak.(hayatın yarası iltiyam bulur. izzet-i islâmiyenin ve namusun ve izzet-i milliyenin yaraları pek derindir. m.)

iltiyam-nâpezir
f. iyi olmaz, kapanmaz yara.

iltiyam-pezir
f. iyi olabilir, kapanabilir yara.

iltizak
yapışma, birleşme.

iltizak-ı esabi'
parmakların yapışması.

iltizam
kayırma, taraf tutma, gerekli bulma.

iltizam
"kendine lâzım kılma. icrasına cehdettiği şeyi kendi üzerine vâcib kılma. mülâzemet etme. gerekli bulma. * tarafgirlik etme, birinin tarafını tutma. * onyedinci y.y. dan itibâren devlete gelir getiren kaynaklar, yavaş yavaş belirli bedel karşılığında şahıslara verilmeğe başlandı. bu usulün adı iltizamdı. iltizamı üzerine alan kimseler, yani mültezimler; geliri devlete peşin olarak öderler, sonra bunu halktan tahsil ederlerdi. (bak: mültezim)(dimağda merâtib var, birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gelir.sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor.sonra gelir iltizam, sonra i'tikad gelir.i'tikadın başkadır, iltizamın başkadır. her birinden çıkar bir hâlet: salâbet i'tikaddan.taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda. tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek her demde.sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli. s.)"

iltizam
gerekli görme

iltizamen
iltizam yoluyla, iltizam suretiyle.

iltizamiye
bilerek yapılmış olan ve iltizama müteallik.

iltizamkârâne
taraf tutarcasına.

iltizamperverâne
taraf tutmayı severcesine.

iltizaz
(lezzet. den) lezzet duyma, hoş ve lâtif bulma.

iltizaz
iltizazlar, lezzet duymalar.

iltizazat
iltizazlar, lezzet duymalar.

ilva
çevirmek. baş eğmek. başı eğilmek. * başkasının sözünü maksadı olmayan başka tarafa çevirmek. * birinin hakkını inkâr eylemek. * bayrağı kaldırmak. sancak dikmek.

ilvinan
renklenme, televvün.

ilyâs
kuranda adı geçen bir peygamber.

ilyas
"benî israil peygamberlerinden olup, kur'an-ı kerim'de ismi geçen ve tevrat'ta ""ella"" diye mezkûr olan bir peygamberin ism-i mübarekidir. m.ö. 9. asırda yaşamış olup ondan sonra elyesa (a.s.) peygamber olmuştur. ilyâs (a.s.), zamanının hükümdarıyla çok mücadele etmiş, çok zaman mağaralarda yaşamış, çok mu'cizeler göstermiştir. (bak: merâtib-i hayat)"

ilyasîn
"ilyas demektir. bazı kıraetlerde ""âl yasin"" okunduğundan, her iki kıraete de mutabık olmak için imlâsı, ""el yasin"" suretinde yazılır.yasin, ilyas aleyhisselâm'ın babası olmakla âl-i yasin, yine ilyas demek olur. yasin bir de resul-i ekrem'in isimlerinden olduğuna göre, bazıları âl-i yasin'den murad; ümmet-i muhammed (a.s.m.) olduğunu söylemişlerdir. (e.t.)"

ilye
sağrı, but. kalçanın üst kısmı.

ilyeteyn
kaba etler. sağ ve sol butlar.

ilzak
(lazk. dan) yapıştırma.

ilzâm
susturma, sözle üstün gelme, yenme.

ilzam
muaraza veya muhakemede delil göstererek muhalifini susturmak, iskât etmek. söz ve fikirde galibiyet. iltizam ettirmek. isnad ve isbat etmek.

ilzam
susturan

ilzamiyat
bir kimseyi ilzam edip susturmak için söylenen sözler.

ilçe
t. idarî bakımdan vilâyetten sonra gelen yer. kaza. kaymakamlık.

îmâ
dolayısıyle anlatma.

i'ma
kör etme, âmâ yapma.

ima
işaret etmek. işaretle anlatmak. işaret.

ima'
câriyeler, kadın esirler.

ima
işaret eden, dolaylı olarak ifade eden

imâ
bir meseleyi dolaylı ve üstü kapalı olarak ifade etme

imâ
işaretler. imâlar.

imaat
işaretler. imâlar.

imâd
direk.

i'mad
direk dikme.

imad
direk, kolon. * temel, esas. * kuvvet. * bir kavmin reisi ve başta geleni. * yüksek bina.

imad-üd din
dinin direği.

îmâen
ima ederek.

imaen
işaret vererek. işaret ederek.

îmâî
ima şeklinde.

imâ-imât
câriye, kadın köle.

i'mak
derinleştirme. bir şeyin derinliğine varma.

i'mak-ı bi'r
kuyunun derinleştirilmesi.

îmâl
yapma, yapım.

i'mal
yapmak. işlemek. ihdas eylemek. * kullanmak. * zabt, idare ve hâkimlik etmek. * fık: sözü mühmel bırakmayıp bir mâna ile mukayyed ve yüklü eylemek.

îmâlât
yapmalar, yapımlar.

i'malat
bir memlekette veya bir fabrikada yapılan işler ve eserler.

imalat
imaleler. meylettirmeler. eğmeler.

imâle
meylettirme, uzun okuma.

imale
bir tarafa meylettirmek. bir tarafa eğmek. * benzetmek. * mal vermek. * edb: bir heceyi vezne uydurmak için uzatarak okumak.

imale
meylettirmek, eğilim göstermesini sağlamak

imale
imaleler. meylettirmeler. eğmeler.

i'malgâh
f. fabrika, atölye.

imam
namaz kıldıran kimse, büyük âlim, önder.

imam
öne geçmek. * önde ve ileride olan. delil ve rehber. * cemaate namaz kıldıran. * içtihad sahibi zat. mezheb sahibi olan. * bir mahallenin lüzumlu işlerine ve içtimaî vazifelerine nezaret eden. * müslümanların imamı olan halife ve askerlerin başı. sultan. hâkim. reis. * ümmetin reisi. islâm hükümetlerinde devlet reisi. * hz. ali (r.a.) neslinden gelen zât. * dershanede günlük talim ve dersler için talebelerin önlerine konan tahtalar. * kıble tarafı.

imam
imam ve hatip olarak din görevlisi yetiştirmek üzere kurulan okul

imam
imamlar. (bak: imam)

imame
sarık, tesbih başı.

imame
islâma mahsus baş kisvesi olan sarık. zırhlı külâh. * çubuk ve sigaralığın başına takılan ağızlık. * tesbihin başındaki ve ipin iki ucu içinden geçen uzunca tane.

imâme
sarıklar, imâmeler.

imamet
imamlık, önderlik.

imamet
imamlık. namazda cemaati idare eden zâtın hal ve sıfatı. * halifelik.imamet iki kısma ayrılır:1- imamet-i suğra: namazda cemaate yapılan imamlık.2- imamet-i kübra : emir-ül mü'minîn olmak. yani müslümanlar arasında riyaset-i âmmeyi hâiz bulunmaktır.

imamevi
t. eskiden kadınlara mahsus hapishane.

imameyn
"iki imam. * fık: ekseriyetle hanefî kitaplarında ""imameyn"" dendiği zaman ""imam-ı ebu yusuf ile imam-ı muhammed"" anlaşılır. bazan da imam-ı a'zam ile imam-ı şâfiî hz.lerine söylenir."

imamzade
imam oğlu. babası imam veya imam ünvanını hâiz olan adam.

imam-ı ali (r.a.)
(bak: ali-ül murtaza)

imam-ı ali naki
(hi: 212-254) eimme-i isnâ aşer'den onuncu zât olup, manevi büyük nüfuz ve takva sahibi, ehl-i kemal bir zâttır. ali ibn-i muhammed hâdi diye de bilinir. (r.a.)

imam-ı ali rıza
"(hi: 153 de medine-i münevvere'de doğmuştur.) eimme-i isnâ aşer'in yedincisidir. imam-ı musa kâzım'ın oğludur. tus; yani meşhed'de medfun olup kabri ziyaretgâhtır. (r.a.)"

imam-ı a'zam
(hi: 80-150) hanefi mezhebinin imamı. asıl ismi: ebu hanife nu'man bin sâbit'tir. bağdatlı olup abbasiler devrinde yaşamıştır. fıkıh ilminin en ileri geleni olup, bu ilmin tedvin ve tervicinde çok büyük hizmet etmiştir. böyle zâtların vicdan-ı umumiye nezdinde idareyi, hak ve adalette selâmet için, mânevi mürakabeleri çok ehemmiyetli bir husus olduğundan, teklif edilen kadılık makamını, hapse ve işkencelere mâruz kaldığı halde kabul etmemiştir. kudsi vazifesi, siyasetçe muhtelif düşünen müslümanların hepsine şâmil olması sebebi ile bilfiil siyasete girmemiştir. (k.s.)

imam-ı beyhakî
(bak: beyhaki)

imam-ı buharî
(bak: buhari.)

imam-ı busirî
"(mi: 1213-1295) imam-ı muhammed bin said ""busayrî"" diye bilinir. kaside-i bür'e ve hemziyesi ile meşhur üstün bir islâm şâiridir."

imam-ı ca'fer-i sâdık
"(hi: 83-148) hazret-i ali'nin (r.a.) torununun torunudur. medine-i münevvere'de yaşamıştır. annesi, hazret-i ebu bekir'in soyundandır. mânevi nüfuzu çok ileri idi, dine büyük hizmetleri görüldü. demiştir ki: ""kim nefsi için nefsi ile mücâhede ederse, keramete kavuşur, kim de Allah için nefsi ile mücâhede ederse, Allah'a kavuşur."" eimme-i isnâ aşerin altıncısıdır. (k.s.)"

imam-ı ebu yusuf
"(hi: 113-182) imam-ı a'zam'ın fıkha dair eserlerini te'lif etmiştir. fıkıh sahasının büyük imamlarındandır. dedesi sahabe-i kiramdan sa'd'dır. (r.a.) imam-ı muhammed'le ikisine fıkıh kitablarında ""imameyn"" denir. (k.s.)"

imam-ı gazalî
"ahirete irtihâli hi: 505 dir. ""hüccet-ül islâm imam-ı muhammed gazalî"" diye anılır. o zamanın felsefesinin bâtıl akidelerini red ve cerh ederek kur'anın eşsizliğini ve hakkaniyet ve mu'cizeliğini isbat etmiş pek çok eserler vermiştir. (k.s.)"

imam-ı hanbelî
(hi: 164-241) (ahmed ibn-i muhammed ibn-i hanbelî) hanbelî mezhebinin imamı olup ezberinde bir milyon hadis vardı. müsned adlı kitabında otuzbin hadis mevcuttur. zühd ve takvası çok ileri idi. (k.s.)

imam-ı mâlik
"(hi: 93-179) medine-i münevvere'de doğdu. imâm mâlik bin enes diye anılır. mâlikî mezhebinin imamı. el-muvatta isimli eseri, ""kütüb-ü sitte""ye dahil olacak kıymettedir. mezhebinin mensubları, afrika ve endülüs'te çok yayılmıştır. bu mezhepte olana ""malikî"" denir."

imam-ı matüridî
(bak: matüridî)

imam-ı muhammed
(hi: 135-189) kufe'de yetişti. 99 kitab te'lif etmiştir. imâm-ı mâlik'ten hadis okudu. en meşhur hanefî fakihlerindendir. (k.s.)

imam-ı muhammed bâkır
(hi: 75-117) hz. imam zeynelâbidin'in oğlu, hz. imam-ı hüseyin'in torundur. hz. imam-ı ca'fer-i sadık'ın babasıdır. on iki imamın beşincisidir. büyük bir âlim ve en meşhur velilerdendir (k.s)

imam-ı mübin
"ilim ve emr-i ilâhînin bir nev'ine bir ünvandır ki, âlem-i şehadetten ziyade âlem-i gayba bakıyor. yani, zaman-ı halden ziyade mazi ve müstakbele nazar eder. yani, her şeyin vücud-u zahirîsinden ziyade aslına, nesline ve köklerine ve tohumlarına bakar.(...evet, şu imam-ı mübin, bir nevi ilim ve emr-i ilâhînin bir ünvanıdır. yani, eşyanın mebadileri ve kökleri ve asılları kemal-i intizam ile eşyanın vücudlarını gayet san'atkârane intac etmesi cihetiyle elbette desatir-i ilm-i ilâhînin bir defteri ile tanzim edildiğini gösteriyorlar. ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohumları; ileride gelecek mevcudatın programlarını, fihristelerini tazammun ettiklerinden elbette evamir-i ilâhiyenin bir küçük mecmuası olduğunu bildiriyorlar. meselâ; bir çekirdek bütün ağacın teşkilatını tanzim edecek olan programları ve fihristeleri ve o fihriste ve programları tâyin eden o evamir-i tekviniyyenin küçücük bir mücessemi hükmünde denilebilir...şu mânadaki imam-ı mübin, kader-i ilâhînin bir defteri, bir mecmua-i desâtiridir. o desâtirin imlâsı ile ve hükmü ile, zerrat, vücud-u eşyadaki hidemâtına ve harekâtına sevkedilir. amma kitab-ı mübin ise; âlem-i gaybdan ziyade âlem-i şehadete bakar. yani, mazi ve müstakbelden ziyade zaman-ı hâzıra nazar eder. ve ilim ve emirden ziyade kudret ve irâde-i ilâhiyenin bir ünvanı, bir defteri, bir kitabıdır. imam-ı mübin kader defteri ise, kitab-ı mübin kudret defteridir. yani, her şey vücudunda, mahiyetinde ve sıfat ve şuunâtında kemal-i san'at ve intizamları gösteriyor ki; bir kudret-i kâmilenin desatiri ile ve bir irade-i nâfizenin kavanini ile vücud giydiriliyor. suretleri tayin, teşhis edilip, birer mikdar-ı muayyen, birer şekl-i mahsus veriliyor. demek o kudret ve iradenin küllî ve umumî bir mecmua-i kavanini, bir defter-i ekberi vardır ki; her bir şeyin hususî vücudları ve mahsus suretleri ona göre biçilir, dikilir, giydirilir. s.)"

imam-ı rabbanî
"(bak: ahmed-i farukî)(silsile-i nakşi'nin kahramanı ve bir güneşi olan imam-ı rabbanî (r.a.) mektubat'ında demiş ki: ""hakaik-ı imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevâcid ve keramata tercih ederim.""hem demiş ki: ""bütün tariklerin nokta-i müntehası, hakaik-ı imaniyenin vuzuh ve inkişafıdır.""hem demiş ki: ""velâyet üç kısımdır: biri velâyet-i suğra ki, meşhur velâyettir, biri velâyet-i vusta, biri velâyet-i kübradır. velâyet-i kübrâ ise; verâset-i nübüvvet yoluyla, tasavvuf berzahına girmeden doğrudan doğruya hakikata yol açmaktır.""hem demiş ki: ""tarik-ı nakşide iki kanad ile sülûk edilir."" yâni: ""hakaik-ı imaniyeye sağlam bir surette itikad etmek ve feraiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. bu iki cenahta kusur varsa, o yolda gidilmez."" öyle ise tarik-ı nakşinin üç perdesi var: birisi ve en birincisi ve en büyüğü: doğrudan doğruya hakaik-ı imaniyeye hizmettir ki, imam-ı rabbanî de (r.a.) âhir zamanında ona sülûk etmiştir. ikincisi : feraiz-i diniyeye ve sünnet-i seniyyeye tarikat perdesi altında hizmettir.üçüncüsü : tasavvuf yoliyle emrâz-ı kalbiyenin izalesine çalışmak, kalb ayağıyle sülûk etmektir. birincisi farz, ikinci vâcib, bu üçüncüsü ise sünnet hükmündedir.madem hakikat böyledir, ben tahmin ediyorum ki: eğer şeyh abdülkadir-i geylanî (r.a.) ve şâh-ı nakşibend (r.a.) ve imam-ı rabbanî (r.a.) gibi zatlar bu zamanda olsaydılar, bütün himmetlerini, hakaik-ı imaniyenin ve akaid-i islâmiyenin takviyesine sarfedeceklerdi. çünkü saadet-i ebediyenin medarı onlardır. onlarda kusur edilse, şekavet-i ebediyeye sebebiyet verir. imansız cennet'e gidemez, fakat tasavvufsuz cennet'e giden pek çoktur. ekmeksiz insan yaşayamaz, fakat meyvesiz yaşayabilir. tasavvuf meyvedir, hakaik-ı islâmiye gıdadır. m.)"

imam-ı remlî
"(şihâbüddin remlî) (mi: 1371-1440) filistin'in reml kasabasında doğmuş, şeyhülislâm'dır. mecmuat-ul ahzab'da namı kutb-ül ârifîn diye geçer. kimya-yı saadet namında salâvatları ile meşhurdur. fıkh ve tevhide, tasavvufa dair manzumeleri vardır. "" imam-ı remlî"" diye anılır."

imam-ı taberanî
(süleyman bin ahmed taberanî) hadis âlimidir. şam'da taberiyye'de doğmuş ve orada vefat etmiştir. (260-360) kebir, evsat ve sagir hadis kitablarını yazmak için 33 sene ırak, hicaz, yemen, mısır ve başka yerleri dolaşmıştır.

imam-ı şâfiî
(hi: 150-204) imam-ı abdullah bin muhammed diye de anılır. üçüncü ceddi olan şâfiî, hayatında resulüllâh'ı (a.s.m.) gördüğü için o isimle anılır. nesebi, abd-i menaf'da peygamberimiz (a.s.m.) ile birleşir. gençliğinde çok fakir bir hayat yaşadı. çok ileri muhaddis ve müfessir-i kur'andır. usul-ü hadis ve fıkha dair te'lifatı vardır. şâfiî mezhebinin imamıdır. tıb, şiir ve edebiyatta da çok ileridir. (k.s.)

imamımübîn
bir nevi kader defteri.

imân
çok dikkatli olma.

îmân
inanma.

im'an
fazla dikkat ve ihtimam. bir şeyde çok ileri gitmek. * bir adamın hakkını ikrar eylemek. * pek uzağa koşmak ve bir hususta hakkı mütecaviz olmak üzere, mübalâğa ve içtihad etmek.

iman
"inanmak. itikad. hakkı kabul, tasdik ve iz'ân etmek. islâmiyeti kabul edip amel etmek. dini bütün hakikatleri kabul edip gereğini yerine getirmek. ""resul-i ekrem'in (a.s.m.) tebliğ ettiği zaruriyat-ı diniyeyi tafsilen ve zaruriyatın gayrısını icmâlen tasdik etmekten hasıl olan bir nurdur.""(öyle ise iman, şems-i ezelîden vicdan-ı beşere ihsan edilen bir nur ve bir şuadır ki; vicdanın iç yüzünü tamamiyle ışıklandırır ve bu sâyede, bütün kâinat ile bir ünsiyet, bir emniyet peyda olur. ve her şeyle kesb-i muarafe eder. ve insanın kalbinde öyle bir kuvvet-i maneviye husule gelir ki; insan o kuvvet ile her musibete, her hâdiseye karşı mukavemet edebilir ve öyle bir vüs'at ve genişlik verir ki; insan o vüs'atle geçmiş ve gelecek zamanları yutabilir. i.i.)(ey arkadaş! bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından, adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar, hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeğe başlarlar. bir meded, bir yardım için müsterhimane tabiata ve anasıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. ecram-ı semâviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. o ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli hâlleriyle gözüne görünür. hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeğe başlar. bakar ki, hayati hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki; vicdanı, binler âmâl (emeller) ve emânî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hâle gelir. acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden cehennem daha serin olmaz mı? i.i.)"

iman
iman esasları

îmânî
îmanla ilgili.

imanî
imana ait nurlar; risale-i nur

îmânperver
îmanı seven.

imânûn
"âhiret gününe iman" (bk. e-m-n; e- -r)

îmânün
âhirete iman

iman-ı bil-âhiret
"âhirete, öldükten sonra dirileceğine, haşir ve neşre, cennet ve cehennem'e inanmak.(evet, subutî bir emri ihbar etmenin kolaylığı ve inkâr ve nefyetmenin gayet müşkül olduğu bu temsilden görülür. şöyle ki:biri dese: süt konserveleri olan gayet hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vardır. diğeri dese: yoktur. isbat eden, yalnız onun yerini veyahut bazı meyvelerini göstermekle kolayca dâvasını isbat eder. inkâr eden adam, nefyini isbat etmek için küre-i arzı bütün görmek ve göstermekle dâvasını isbat edebilir. aynen öyle de: cennet'i ihbar edenler yüzbinler tereşşuhâtını, meyvelerini, asârını gösterdiklerinden kat'-ı nazar, iki şâhid-i sâdıkın sübutuna şehadetleri kâfi gelirken; onu inkâr eden, hadsiz bir kâinatı ve hadsiz ebedî zamanı temaşa etmek ve görmek ve eledikten sonra inkârını isbat edebilir; ademini gösterebilir. s.)"

iman-ı billâh
Allah'a ve o'nun sıfatlarına inanmak.

iman-ı icmalî
"icmalî iman, yani; taraf-ı nebevîden tebliğ buyurulan şeylerin hey'et-i mecmualarına inanmak, yâni; ""her ne tebliğ buyruldu ise; cümlesi haktır"" diye tasdik etmektir."

iman-ı makbul
mü'minlerin imanı.

iman-ı merdud
münafık olan kimselerin imanı.

im'an-ı nazar
"bir işi dikkatle düşünmek; inceden inceye bakmak ve tedkik etmek."

iman-ı tahkikî
imana aid bütün mes'eleleri yakînî surette tedkik ile bilmek ve yaşamak ve tahkikî iman derslerini veren ve taklidî imanı tahkike tebdil eden eserleri sadakatla okumak neticesinde hâsıl olan sağlam, sarsılmaz iman. (mü'minin kalbi tasdik nuru ile o derece münevver olmasıdır ki, o nur bütün letaif-i insaniyyeye nüfuz eder.)

iman-ı taklidî
az şüphelere mağlup olabilen, başkalarını takliden olan iman. tahkik ehline ait olmayan, câhillere mahsus iman.

iman-ı ye's
çaresiz kalan, hayatından ümidsiz olan bir kimsenin imanı.

imanın
imanın bu gerçek esprisi, realitesi

îmar
yapma, onarma, şenlendirme.

i'mar
yapmak. tâmir etmek. şenlendirmek. mâmur kılmak. harabilik ve ıssızlıktan kurtarmak.

imâr
fes gibi başa giyilen nesne.

îmarât
imarlar, yapmalar, onarmalar.

imarat
imaretler, genel aşevleri.

imâret
bayındırlık, fakirlere yemek verilen yer.

imaret
mâmur etmek, şenlendirmek. mâmurluk. * hayrat için fakirlere yemek verilen yer. (bak: amâir)

imaret
imaretler, genel aşevleri.

imaret kemeri
eskiden medresenin en güçlü, kuvvetli, kıdemli ve sözü dinlenen talebesi hakkında kullanılır bir tabirdi. ayrıca bu tabir, medrese talebelerinden iaşe işlerine bakmak üzere bir sene müddetle seçilenler hakkında da kullanılırdı. bunlar, bellerine kemer taktıkları için bu isim verilmişti.

îmarkârâne
imar edercesine.

imata
uzaklaştırma yahut uzaklaştırılma.

imâte
öldürme.

imate
ölü hale getirmek. öldürmek. fena etmek.

imate-i vakt
vakit öldürme. boşu boşuna zaman harcama.

imbik
süzme aleti.

imbik
süzme âleti. akıcı maddelerin süzgeçten geçirilmesine mahsus âlet.

imdâd
imdat, yardım.

imdad
"yardım. yardıma yetişmek. ""yetişin, kurtarın"" mânasında da kullanılır. * yardıma gönderilen kuvvet. * vâdeyi uzatmak. mühlet vermek."

imdâdât
yardımlar.

imdadiye
"savaş zamanlarında harp masrafını karşılamak, sulh vaktinde de bütçe açığını kapatmak için halktan alınan örfi vergi. harp için alınana ""imdadiye-i seferiye"", açığı kapatmak gayesiyle alınana da ""imdadiye-i hazariye"" denilirdi."

imdat
yardım etmek

imdi
şimdi.

imece
köyün umumi işlerinde veya köylünün kendi işlerinde köy halkının müştereken çalışması. beraberce birçok kimsenin toplanıp elbirliğiyle bir kişinin işini halletmesi ve herkesin işinin sıra ile bitirilmesi.

imer
çöllerde taştan belirlemek için yapılan alâmetler.

imha
bozma, yıkma, yok etme.

imha
keskinletme, bileme.

imha
yok eden

imhâ
yok etme, ortadan kaldırma

imhak
kararma. * bereketsiz.

imhâl
erteleme.

imhal
mühlet verme. sonraya kalmasına müsaade etme.

imhar
hâtun için mehr tayin etmek. evleneceği kız veya kadın için mehr tayin etmek.

imhaz
doğrulukla yapma.

imkân
olabilirlik.

imkân
mümkün olmak. olacak hâlde bulunmak. (bak: hudus)

imkân
varlığı da yokluğu da eşit olan varlıklar dairesi, kâinat

imkânât
imkânlar, olabilmeler.

imkânat
varlığı da yokluğu da mümkün olanlar. ademle vücudu müsavi olanlar. var olmasında başkasına muhtaç bulunan şeyler.

imkânâtından
ihtimallerindeki öncelikleri ayırt edilemeyen; oluşma ihtimallerinde öncelik olmayan

imkânî
olabilen.

imkân-ı âdî
zâtında dâima mümkün olan. her zaman olabilen. olmasında bir mânia bulunmayan.

imkân-ı aklî
man: aklen mümkün bilinen. * aklen mümkün olma.

imkân-ı vehmî
vehimle bir şeyi mümkün görmek, zannetmek.

imkân-ı zâtî
vukuu mümkün olan iş. bir şeyin, aslında mümkün olması.

imkân-ı zihnî
"bir şeyin mümkün olabileceğini zihinle düşünmek.(vesveseli adam imkân-ı zâtî ile imkân-ı zihnîyi birbiriyle iltibas eder. yani, bir şeyi zâtında mümkün görse, o şeyi zihnen dahi mümkün ve aklen meşkuk tevehhüm eder. halbuki, ilm-i kelâm'ın kaidelerindendir ki; imkân-ı zâtî ise, yakîn-i ilmîye münâfi değil ve zaruret-i zihniyyeye zıddiyyeti yoktur. meselâ: şu dakikada karadeniz'in yere batması zâtında mümkündür ve o imkân-ı zâtî ile muhtemeldir. halbuki yakînen o denizin yerinde olduğunu hükmediyoruz. şüphesiz biliyoruz ve o ihtimâl-i imkânî ve o imkân-ı zâtî bize şek vermez, bir şüphe getirmez, yakînimizi bozmaz. meselâ: şu güneş zatında mümkündür ki, bugün gurub etmesin veya yarın tulu' etmesin. halbuki bu imkân, yakînimize zarar vermez, şüphe getirmez. işte bunun gibi, meselâ: hakaik-ı imâniyeden olan hayat-ı dünyeviyenin gurubuna ve hayat-ı uhreviyyenin tuluuna, imkân-ı zâtî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i imanîye zarar vermez. hem ""lâ ibrete li-l-ihtimali-l-gayri-n-nâşi an delilin"" yani: ""bir delilden neş'et etmeyen bir ihtimalin hiç ehemmiyeti yoktur"" olan kaide-i meşhure, hem usul-üd din, hem usul-ü fıkhın kaide-i mukarreresindendir. s.)"

imkân-ı örfî
emsaline pek az rastlanan hârika bir âdet veya keramet gibi.

imlâ
doldurma, yazma bilgisi.

imla
doldurma, doldurulma. * yazı yazma. (dikte) * bir dildeki kelime ve sözleri doğru yazma bilgisi. * müddeti mühlet vererek uzatma.

imlak
mülk sahibi olmak. * bey etmek. * evlendirmek.

imlal
(melâl. den) usandırma veya usandırılma.

imlas
karanlık. * karışma. * koyunun tüyü dökülme.

imlise
çöl, sahra.

imlisî
hırsız, sârık.

imma
"(terdid edatıdır) ""ya, veya"" diye tercüme edilir.. şek, şüphe, ibahe, bağışlamak, hayret vermek mânâlarını da ifade eder."

immisar
(imtisar ile aynı mânâdadır) süt sağmak. * bir şeyi incelemek. * az olmak. * dağılmak. * hâil, perde.

imparator
lât. büyük kral. birkaç devlete hükmünü geçiren büyük hükümdar. tahta çıkan kadın olursa ona imparatoriçe denir.

imrac
ahde vefa etmeme, sözden cayma. * hayvanı çayıra salıverme.

imrân
hazreti meryemin babası.

imran
hz. meryemin babası. (bak: âl-i imran)

imrâr
geçirme.

imrar
geçirmek. mürur ettirmek. * ipi sağlam bükmek. * acıtmak. acı olmak.

imrar-ı evkat
vakitleri geçirmek.

imraz
illet sahibi olmak. hasta etmek. bir kimseyi hasta bulmak.

imree
kadın. hâtun. avrat.

imreet
kadın. hâtun. avrat.

imruz
f. bugün.

imsa
akşama kalma. * bozma.

imsâk
el çekme, oruca başlama zamanı.

imsak
kendini tutmak. bir şeyden el çekme. * oruca başlama zamanı. * hapsetmek. * şer'an müftirat denen şeylerden (orucu bozan şeylerden) nefsi hakikaten veya hükmen men' etmek. * yemez içmez adamın hâli. cimrilik, hasislik, pintilik.

imsakiye
ramazanda imsak vakitlerini gösteren cetvel.

imsal
boşuboşuna sarfetme, lüzumsuz yere harcama. har vurup harman savurma.

imsas
değdirmek. elle tutmak. meshetmek.

imtar
yağdırma veya yağdırılma.

imtar-ı ahcâr
taş yağdırma.

imtar-ı matar
yağmur yağdırma.

imtidâd
uzama.

imtidad
uzanmak. uzayıp gitmek. gerilip ve çekilip uzanmak. * boy. tul. uzunluk. * feza, uzay.

imtidah
aşma, taşma.

imtiha'
bileme veya bilenilme, yahut da bilenme.

imtihak
bozulma.

imtihan
sınama.

imtihan
hor ve zelil kılmak.

imtihanât
sınamalar.

imtiha-yi seyf
kılıcın bilenmesi, keskinleştirilmesi.

imtihaz
hâlis, katıksız ve saf olma. durulanma.

imtikâr
(mekr. den) oyuna kanma, aldanma.

imtila'
dolma. dolgunluk. * tıb: kan durma, kan toplanma.

imtila-i mide
mide dolgunluğu.

imtilal
bir millete karışma.

imtinâ
çekinme, yanaşmama, imkânsız olma.

imtina'
feragat edip geri durma. * muvafakat etmeme. çekinme. istememe. yapmama. * imkânsızlık, mümkün olmayış.

imtinâ
imkânsız olma ve akla aykırı olma

imtina-i âdi
bir şeyin olması âdeta mümkün olmamak.

imtina-i hakiki
"bir şeyin mümkün olmamasının aklen zaruri olması. (meselâ: bir kimse kendinden yaş bakımından büyük olan başka bir kimse hakkında: ""bu benim oğlumdur"" diye iddia etse, dâvâsı dinlenmez. çünkü, kendinden yaşça büyük bir adamın, kendisinin neslen oğlu olması aklen muhaldir.)"

imtinân
minnet etme.

imtinan
minnet. kendine minnet etmek. birisine yaptığı ihsan ve iyiliği başına kakmak. * memnun olmak. * birisinin çok iftiharla sevdiği ve mâlik olduğu şeye nâil olmak.

imtira'
çıkarma, ihrac etme, dışarı atma. * şüphelenme, kuşkulanma. * tereddüt, mütereddidlik, kararsızlık.

imtiras
sürtünme, kaşınma.

imtiras-ı himar
eşeğin sürtünüp kaşınması.

imtisâl
misal edinme, benzemeye çalışma.

imtisal
nümune kabul etme. * uymak. ayrılmamak üzere inkıyad etme. * mesel ve kıssa söyleme. * bir şeyin suretine girme. * muvafakat ve mutabakat etme. * katili kısas etme. (bak: dimağ)

imtisal
emre uyan

imtisâlen
misal edinerek, uyarak.

imtisalen
bağlı olarak, imtisal ederek, uyarak, tâbi olarak.

imtisar
(imtisar ile aynı mânâdadır) süt sağmak. * bir şeyi incelemek. * az olmak. * dağılmak. * hâil, perde.

imtisas
emerek çekilmek, emmek, emilmek. hazmolunmuş olan maddelerin, damarlar tarafından emilmesi.

imtiyaz
ayrıcalık.

imtiyaz
diğerlerinden ayrılmak. farklı olmak, benzerlerinden ayrılmak. * resmi veya hususi izin. * masraflı veya mes'uliyetli bir işin başkaları yapmamak üzere bir şahıs veya şirket yahut da bir hey'ete tahsis edilmesi.

imtiyâz
imtiyâzlar, izinler, müsâadeler.

imtiyaz madalyası
"2. abdülhamid'in 11/10/1885 tarihli emriyle devlet ve memleket yararına hizmet edenlere, vazifeyle gönderildikleri yerde başarı gösterenlere verilmek üzere çıkarılan madalya. altun ve gümüşten olmak üzere iki çeşit olan bu madalyaların ön yüzünde ıı. abdülhamid'in ""elgazi"" tuğrası, bunun altında saltanat arması yer alır. arka yüzünde: ""devlet-i osmaniye uğrunda fevkalâde ibraz-ı sadakat ve şecaat edenlere mahsus madalyadır"" yazısı altında madalyayı alacak olanın adının yazılacağı boş bir bölüm vardır. en altta 1300 rakamı okunmaktadır."

imtiyazât
ayrıcalıklar.

imtiyazat
imtiyâzlar, izinler, müsâadeler.

imtizâc
uyuşma, kaynaşma.

imtizac
muvafık ve mutabık olmak. mezcolmak, uyuşmak. iyi geçinmek. karışmak.

imtizac
kaynaşmak, uyum sağlamak

imtizac
imtizaclar.

imtizâcât
kaynaşmalar, uyuşmalar.

imtizacat
imtizaclar.

imtizâckâr
uyuşan, kaynaşan.

imtizackâr
f. uyuşarak, anlaşarak, karışarak. kaynaşmağa müsait surette.

imtizâckârâne
kaynaşarak, uyuşarak.

imtizac-ı elvan
renklerin uygunluğu.

imtişat
tarama. saç veya sakal tarama.

imza
kendi ismini veya kendine ait bir işareti, kendisinin kabullenerek yazması. * icra ve tamam eylemek.

imza-i kaza
huk: verilen hükmü infaz edip yerine getirme.

imza-yi padişahî
padişahın imzası. osmanlı padişahları tarafından vaktiyle hükümdarlara yazılan name-i hümayunların kenarlarına altun yaldızla imza konurdu. bunlara imza-yı padişahî denilirdi.

imşeb
f. bu gece.

i'na
zahmete uğramak.

ina
uzaklaştırma.

ina'
yemiş toplama zamanı gelme.

inâbe
günahı terkedip hakka yönelme.

inabe
günahları terk ile hakka dönüş. hakka tâbi bir mürşide bağlanmak. (hakk'a ikbal ü teveccüh ve âyât-ı hakkı teemmül ile tevbedir ki, asl-ı hakikatı hayır nöbetine girmek demektir.) (e.t.)

i'nac
hayvanı kıç üstü çökertmek. (omurga kemiği) ağrıma.

inâd
ayak direme, inat.

i'nad
dinmeden akma. * çekişme.

inad
ısrar, muannidlik, ayak direme, dediğinden vazgeçmeme.

inaden
inad olsun diye. tersine olarak.

inâdî
inada dayanan.

inadiye
eşyanın hakikatlarını, varlığını inkâr eden bir zümre. (bak: sofizm)

i'naf
sertlik etme.

inaf
bir kimseyi, bir şeyden vazgeçirmeğe çalışmak.

inaha
(deve) çökerme.

inak
sözüne inanılır, itimat edilebilir, mutemed.* müsteşar, müşavir. * istişare, re'y.

inaka
aşırı güzelliği ve câzibedarlığı ile hayret verme.

in'al
nallama veya nallama.

inale
kavuşturma, vâsıl etme, nâil etme, ulaştırma. * yemin, kasem, and. * ihsanda bulunma, bağışta bulunma.

inâm
nimetlendirme.

in'am
nimet vermek. ihsan etmek. * doğruya sevketmek, hidâyete ulaştırmak. * iyilik etmek, bahşiş vermek. * tar: osmanlı imparatorluğu zamanında yeniçerilerin aylıklarına yapılan zam. (bak: nimet)

in'am
nimeti veren

in'âm
nimeti veren (bk. n-a-m)

in'am
yardım ve inayetler, meded vermeler. nimetlendirmeler.

inâmât
nimetlendirmeler.

in'amat
yardım ve inayetler, meded vermeler. nimetlendirmeler.

in'amat-ı külliye
bütün in'amlar. cenab-ı hakk'ın mahlukata, hususan insanlara hadsiz nimetler ihsan etmesi.

iname
uyutma. * kıtlık.

iname-i etfal
çocukların uyutulması.

inâmperver
nimetlendirmeyi seven.

in'amperver
f. nimetlerle bezeyen, çok nimet veren. tehlikelerden sâlim kılan.

i'nan
büyü ile bağlanma.

inan
dizgin. * idare etme, yürütme.

inan
: dizginler.

inân
yularlar. dizginler.

inangerdan
f. dizgin çevirme, geri dönme.

inangir
f. dizgin yakalama. dizgin tutma.

inankeş
f. dizgin çeken, hasaplı giden.

inanriz
f. dizgin bırakmış, koşturan.

inantab
f. dizgin çevirip dönen.

inare
(nur. dan) nurlandırma, aydınlatma, ışıklandırma.

inâs
kadınlar.

inas
(üns. den) alıştırma, ünsiyet ettirme. * görme, bilme.

i'nat
zahmete uğratma, meşakkate maruz bırakma. * edb: mukayyed kafiye ve mukayyed seci' san'atı.

inâyât
yardımlar.

inayat
inayetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar.

inâyet
yardım.

inayet
yardım, lütuf meded etmek. * mühim bir işle karşılaşıp onunla meşgul olmak.

inayet
alah'ın kâinata koyduğu nizam, intizam delili

inâyet
herbir varlığa muhtaç olduğu şeyleri veren, onları terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulunduran allah'ın yardım ve lûtfu

inayet
inayetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar.

inayet delili
(bak: delil-i inayet)

inayeten
inayet, yardım ve iyilik olarak.

inâyethâh
yardım isteyen.

inayethah
f. inayet isteyen, meded bekleyen.

inayet-i rabbaniye
Allah'ın inayeti.

inayet-i şâmile
f. herkese ait umumi inayet ve yardım.

inâyetkâr
yardım eden.

inayetkâr
f. yardım ve iyilik eden. lütuf ve inayette bulunan.

inâyetkârâne
yardım edercesine.

inayetkârâne
f. inayet edene yakışır surette. yardım ve iyilikte bulunan kimseye yakışacak şekilde.

inâyetnâme
yardım yazısı.

inâyetperver
yardımsever.

inaş
hareketlendirme.

in'aş
harekete getirme, canlılık kazandırma. yukarı kaldırma.

inba
haber verme. ihbar eyleme. tebliğ etme.

inbac
münasebetsiz ve lüzumsuz konuşma.

inbah
uyandırma, uyarma. * kımıldatma, harekete getirme.

inbât
otun bitmesini sağlama.

inbat
su arama.

inbias
gönderilme, yollanma. * ileri gelme, meydana çıkma.

inbiga
liyâkat, lâyıklık, beğenilme.

inbihar
yorgunluktan dolayı nefes kesilip soluk soluğa kalma.

inbik
imbik, süzme âleti.

inbik
süzme âleti. akıcı maddelerin süzgeçten geçirilmesine mahsus âlet.

inbik
inbikler.

inbika
(bükâ. dan) ağlama, göz yaşı dökme.

inbisas
yayılıp dağılma.

inbisât
genişleme.

inbisat
genişleme. yayılma. * açık yüzlü olma. şâd, mesrur ve mahzuz olma. * gönül açıklığı. kalb ferahlığı. * fiz: sıcaklığın etkisiyle madenî cisimlerin enine, boyuna büyüyüp uzaması. genleşme.

inca'
kurtarma, necata erdirme, selâmete çıkarma.

incah
işi tamamlama, işi bitirme. * isteğe erme, arzu edilen şeye ulaşılma.

incal
davarı çimene salma, yeşilliğe bırakma.

incam
meydana çıkarma. * (yağmur) dinme.

incas
(necis. den) pisleme, necisleme.

incaz
yerine getirme. verilen sözü tutma.

incâzât
yerine getirme. verilen sözü tutma.

incaz-i va'd
va'dini yerine getirme. verdiği sözünü tutma.

ince donanma
"tar: hafif gemilerden meydana gelen donanma. bunun yerine ""hafif donanma"" da denilir. bunların en meşhurları: uçurma, varna, beş çifteleri, karamürsel, aktarma, üstüaçık, çiftekayığı, brolik, celiyye, çamlıca, kütük, at kayığı, kancabaş, âyaska, işkampaviya, şahtur, çekelve, kırlangıç, firkate, kalite, pergandi, mavna, grıp, kadırga, baştarde vb. dir.buharın icadından ve zırhlı harp gemileri yapıldıktan sonra hafif kruvazör ve gambotlardan teşekkül eden deniz kuvvetine ""ince donanma"" denmeğe başlanmıştır. (o.t.d.s.)"

incibar
kırılmış olan kemiğin bağlanıp tekrar kaynaması.

incifaf
(ceff. den) kurumak.

incil
dört büyük ilâhî kitaptan biri.

incil
dört büyük kitabdan birisi. hristiyanların mukaddes kitabı olup, hazret-i isa'ya (a.s.) gelen kitab. * beşaret, müjde.

incil
inciller.

incilâ
cilâlanma, parlama.

incila
cilâlanma. parlama. * görünme, belli olmak, açılma.

incilâb
celbedilme, çekilme.

incilab
celbedilme. çekilme. sürülüp götürülme.

incimad
donma, katılaşma.

incimad
donma. buzlanma. sertleşme.

incimad
donmak

incirad
mücerred olma, tecrid edilme, soyunma.

incirar
çekilme, sona erme.

incirar
çekilip uzanma. çekilme. bir neticeye doğru çekilerek sona erme.

incirar-ı kelâm
söz gelişi.

inciza'
(değnek) kırılma. * (ip) kopma.

incizâb
cezbedilme, çekilme.

incizab
cezbedilme, çekilme.(fıtrat-ı zîşuur olan vicdandaki incizab ve cezbe, bir hakikat-ı câzibedarın cezbesiyledir. m.)

incizâbât
cezbedilmeler, çekilmeler.

incizam
(kemik) kırılma. * gr: meczum olma. kelimenin son harfi harekesiz olarak telâffuz olunma.

incizâr
çekilme.

incizaz
kesilme.

incu
f. inci, lü'lü', dürr.

ind
yan, kat.

ind
arapçada zaman veya mekân ismi yerine kullanılır. hissî ve manevî mekân. maddî ve manevî huzura delâlet eder. nezd, huzur, yan, vakt, taraf gibi mânâlara gelir. gayr-ı mütemekkindir. yani harekeleri değişmez. izafete göre zamanı ifade eder (min) harf-i cerriyle birleşebilir. bazan da zarf olmaz. bazan kalb ve ma'kul irade olunur. yani, bazan huzur-u kalbîye delâlet eder ki, itikad mânasına kullanılır. bazan mâkuledeki hissi huzura zarf olduğu gibi, huzur-u manevîye de zarf olur. bâzan onunla fiil emir olur. hüküm, fazıl, ihsan, teşvik ve tergib etmek mânalarına gelir.

inda'
cömertlik etme.

indab
(nedeb. den) yara iyileşip kabuk bağlama.

indallah
Allah katında.

indallah
Allah yanında. Allah indinde.

indeke
senin yanında. sana göre.

indelba'z
(ind-el ba'z) bazılarına göre.

indelbüleğa
adamına göre güzel söz söyleyenler yanında.

indelhâce
gerek duyulduğunda.

indelhace
ihtiyaca göre. ihtiyaç vaktinde.

indelicab
(ind-el icab) icab ettiği zaman, gerekince, iktiza ettiğinde.

indettahkik
(ind-et tahkik) tahkik sonunda, araştırma neticesinde.

indî
kendince, keyfî.

indî
şahsi. keyfi. zati. kendine göre. * bana göre. bence.

indî
birinin kendince uydurduğu şeyler. bir kimsenin kendi görüş ve inanışına göre söylediği sözleri.

ind-i ilâhî
Allah'ın indinde. Allah'ın nazarında.

indibag
deri tabaklama.

indifâ
def olma, püskürme.

indifa
def olma. * meydana çıkma. yerden fışkırma. * söze girişme. * geri çekilme. * başlama. * teveccüh eyleme. * yer yer baş gösterme.

indifaî
püskürme ile alâkalı. * püskürük.

indifa-i bürkanî
volkan püskürüğü, yanardağdan çıkan lâvlar.

indifak
(su) birdenbire ve şiddetle dökülme.

indifak-ı nehr
nehrin şiddetle dökülmesi.

indihaş
çok korkma, dehşete düşme.

indimac
kenetlenme. dürülüp birbirine geçme.

indimal
yara iyi olma, kapanma.

indimam
pişman olma.

indimaç
kenetlenme.

indimizde
t. bize göre, bizce, yanımızda.

indira'
bir işe girişme, bir şeye teşebbüs etme. * öne geçme. * buluttan kurtulma.

indirac
dahil olma. içeri girme, katılma. * nesil tamamen tükenip halefi kalmama.

indira-iı mâ'
suyun dağılıp yayılması.

indiras
bozulma, silinme.

indiras
zail olma, eseri kalmama, mahvolma. bozulma.

indisas
toprak altına gömme.

indiyal
çok ishâl olma. içi sürme.

indiyyat
birinin kendince uydurduğu şeyler. bir kimsenin kendi görüş ve inanışına göre söylediği sözleri.

ineb
üzüm.

ineb
üzüm.

ineb
üzümler. yaş üzümler.

inebe
üzüm tanesi. * tıb: göz kenarında çıkan sivilce, arpacık.

inebî
üzüm biçiminde, üzümsü.

infad
bitirme, tüketme. * kuyunun suyu tükenme.

infâk
nafaka verme.

infak
nafaka verme. besleme. geçindirme. * harcayıp tüketme. * fakir olma.

infak-ı muhtacîn
muhtaçları, yoksulları besleme.

infal
ganimetten mal ayırıp verme.

infar
ürkütme, ürkütülme.

infâz
yerine getirme.

infaz
sözünü geçirme. bir hükmü yerine getirme. * aldığı emre göre birisini öldürme. * öte tarafa geçirme.

infaz
bir hükmü yerine getiren

infaz-ı ferman
hükmünü geçirme, emrini dinletme.

infiâl
hareketlenme, kızma.

infial
gücenme. darılma. * can sıkılma. teessür. * hareketlenme. harici bir sebeb ve te'sirle hâsıl olan hâl, te'sir ve hareket. * harici te'sire kabil olmak. * ruhun kabul ettiği tahavvülât. (bir eser, müessirine nisbetle fiildir. zuhur ettiği yere nisbetle infialdir.)

infial
bir fiil veya tesir gücünden etkilenme derecesi

infial
infialler. gücenmeler. aksi te'sirler. teessürler. * hareketlenmeler. teessür ve hareketler.

infiâlât
infialler.

infialat
infialler. gücenmeler. aksi te'sirler. teessürler. * hareketlenmeler. teessür ve hareketler.

inficâr
tan yerinin ağarması, tohumun çatlaması.

inficar
tan yeri ağarma. fecir sökme. * tohumun yerde çatlaması. * suyun, yerden kaynayıp çıkması.

infidad
(infadda) bir şeyin kırılıp dağılması. parça parça olma.

infiham
(fehm. den) anlaşılma, fehmedilme.

infihanî
şişman adam.

infikâk
ayrılma, ayrışma.

infikak
yerini terk etme. yerinden ayrılma. * ayrı düşme. * çözülme.

infilâk
patlama.

infilak
açılma. yarılma. patlama. inşikak etme.

infilal
delinme, delik açılma. * keskinliği kaybolma, körlenme, körleşme.

infilal-i seyf
kılıcın keskinliğinin gitmesi, körlenmesi.

infirac
gam ve gussadan kurtulma, açılma.

infirad
teklik, benzersizlik.

infirad
tek başına kalma. yalnızlık hâli.

infirad
benzeri bulunmayan, özellikleriyle tek ve ender olan

infirag
boşalma.

infirag-ı cüz'î
bir sıvının kısmen boşaltılması.

infirah
ferahlanma. ferahlık duyma.

infirak
(fark. dan) ayrılma.

infirak-ı turuk
yolların ayrılması.

infiraz
bulunmama, kalmama, münferiz olma.

infisad
(fesad. dan) bozulma, fesada uğrama.

infisah
bozulma, dağılma.

infisah
hükümsüz kalma, fesholma. bozulma.

infisal
ayrılma.

infisal
olduğu yerden ayrılma. yeni bir fasıla geçme. * yerini bırakıp gitme. * azledilme.

infisal
yerinden ayrılmalar. * azledilmeler.

infisalat
yerinden ayrılmalar. * azledilmeler.

infisam
kırılma. * kesilme. * yırtılma. * üzülme. * kopma.

infitah
açılma. boşalma. tıkanan bir şeyin açılışı. * tecvidde: harf okunduğu zaman dil ile üst çene birbirinden ayrılıp, aralarından nefes çıkması. infitah harfleri ise şunlardır: (min, nun, elif, hı, zel, vav, cim, dal, sin, ayın, te, fe, ze, kef, lem, ha, se, kaf, he, şın, ra, be, gayın, ya.)

infitahiyyet
kapalılığın açılıp inkişaf etmesi. (tohumların açılarak nebât hâline gelmesi gibi olan hâl.)

infitah-ı ebvab
kapıların açılması.

infitah-ı ezhar
çiçeklerin açılması.

infitak
yarılma, sökülme.

infitam
kesilme. * sütten kesilme. * menedilen bir şeyden uzaklaşma.

infitar
yarılma.

infitar
yarılma, açılma.

infitat
paralanma, kırılma.

infizac
sıcaklık verme, ısı verme. * buharlaşma. * terleme.

infizaz
(infadda) bir şeyin kırılıp dağılması. parça parça olma.

ingas
(tengis) keder verme. rahatını bozma.

ingiliz
avrupa'da yaşayan iki devlet

ingımam
kaygılanma, gamlanma, tasalanma.

ingımas
suya dalma.

ingımaz
göz yumulma.

ingısas
suya dalma.

ingıtat
suya dalma.

ingıva
dalâlete düşme, sapıtma, yoldan çıkma.

inha
f. bu şeyler. (işaret zamiridir.)

inha'
vazgeçme. * yöneltme, tevcih etme.

inhac
meydanda, zâhir, açık. belli etme. * hayvanı yorarak solutma. * esvabı eskitme.

inhaf
inceltme, zayıflatma.

inhak
çok eziyet etme. çok fazla sıkıntı verme.

inhimak
kapılma, düşkünlük.

inhimak
bir şeye fazla düşkün olma.

inhibas
vakıf namına malı hapsetme. * nefes tutulma.

inhibat
yukarıdan aşağı inme.

inhicaf
yalvarıp yakarma.

inhicam
(bina) çöküp yıkılma.

inhida'
(hud'a. dan) aldanmak, hileye düşme.

inhidab
(hadeb. den) kamburlaşma, yumrulaşma. * kamburluk, yumruluk.

inhidad
(hadde. den) keskinleşme, incelme, sivri olma. * basılıp ezilme, haddeden geçme.

inhidam
yıkılma.

inhidam
çökme, yıkılma. viran olma.

inhidar
inişe inme. * vurmakla derinin şişmesi.

inhidar-ı nisvan
kadınların örtünmesi.

inhidaş
dalaşma, hırlaşma (köpek).

inhifa
gizlenip saklanma.

inhifaz
aşağılanma, alçaklanma. * çökkünlük.

inhikak
kaşınma.

inhila'
def'olunma, çıkarılma, kovulma.

inhilak
kendini tehlikeye atma.

inhilâl
ayrışma, dağılma.

inhilal
çözülüp ayrılma. dağılma. * erime. * münhal olma.

inhilal-pezir
f. inhilali mümkün olan. dağılabilen. çözülebilen. eriyebilen.

inhima
mahv olma.

inhimad
ateşi sönmeyip alevi geçme.

inhimal
ihmal etme, önem vermeme. * mühlet alma. * göz yaşı dökme. * ciddi bir şekilde çalışma, uğraşma.

inhimam
ihtiyarlama, yaşlanma.

inhimaz
ekşilenme.

inhinâ
bükülme, eğrilme.

inhina
eğilme, münhani olma, yay biçimine girme, kavislenme.

inhinak
boğulma. * bunalma, nefesi kesilme.

inhirâf
sapma.

inhiraf
doğru yoldan sapma. * dönme. * bozulma. değişme. * kırıklık. * tecvidde: harf okunduğu zaman o harfde, dil ucuna veya dil arkasına doğru bir meyli bulunmasına denir. inhirâf sıfatının harfleri lâm ve ra harfleridir. bunlara münharif denir.

inhirak
yırtılma.

inhirat
bilmediği bir işe danışmadan girişme. * zarar verme, ziyana sokma. * ipliğe boncuk dizme. * beden çelimsizlenip zayıflama. * bir yola süluk etme, girme.

inhisaf
tutulma.

inhisaf
ay tutulması. husufa uğramak. ay'ın, dünyanın gölgesi altına girmesi veya o şekildeki gölgelenmek.

inhisaf-ı ayn
kör olma.

inhisam
(hasm. dan) kesip bitirme, halletme.

inhisam-ı da'va
dâvânın halledilmesi.

inhisar
bir şeyin sadece bir kişiye verilmesi, tekel.

inhisar
hasr olunma. * tecavüz etmeme. * bir iş veya malın idâresinin bir kişiye, bir ele bırakılması. bir elden idâre. bir şeye mahsus olup, başka şeye şümulü olmama. yalnız bir şeye veya bir şahsa hasrolunma.(zihniyet-i inhisâr, hubb-u nefisten geliyor, sonra maraz oluyor, nizâ ondan çıkıyor. s.)

inhisar
yalnız birşeye ait kılma

inhitak
bozulma, yırtılma. * bekârlığın bozulması. kızlığı bozulma.

inhitam
kırılma, ezilme, ufalanma.

inhitat
düşme, çökme.

inhitat
aşağılanma, aşağı inme. * ihtiyarlama, yaşlıyığa yüz tutma. * kuvvetten düşme. * bir şişin inmesi. * düşme, inme.

inhiva
yukardan aşağı düşme.

inhiyaş
ezilip büzülme, sıkılma, çekinme.

inhizal
beli kırılmış gibi ağır yürüme. * soruya karşılık verme.

inhizam
bozulma, dağılma, yenilme.

inhizam
yemek hazmolunma. yemeklerin midede erimesi.

inhişaş
birbirine dokunup hışırdama, hışırtı. şakırtı, şakırdama.

inhişâşât
birbirine dokunup hışırdama, hışırtı. şakırtı, şakırdama.

inhişaş-ı esliha
silâhların şakırtısı.

inhişaş-ı evrak
yaprakların hışırtısı.

in'idal
(udul. den) doğru yoldan çıkma, sapma, dalâlete düşme.

inîdam
yok olma.

in'idam
idama gitme. mahvolma. yok olma.

inîkad
kurulma, gerçekleşme, bağlanma.

in'ikad
akdetme. bağlanma. * fık: icab ve kabulün taraflarca eseri zâhir olup, meşru bağlılık ve alâkadarlık. * kurulma. toplanma.

inîkas
yansıma.

in'ikas
aksetme, tersine çevrilme. * ışık veya sesin bir şeye çarpıp geri gelmesi. * aynada parlak şeyde eşyanın temessülü.

in'ikâs
yansıyan

in'ira
dişin (etleri çekilip) kökü çıkma.

in'isab
zorlaşma.

in'isam
muhafaza etme, koruma.

in'isan
emin ve muhafazalı bulunma.

in'isar
ezip sıkma, sıkıştırma, suyunu çıkarma.

in'itaf
iki kat olma, bükülme, katlanma. * bir tarafa dönme, temâyül. meyletme.

in'izal
bir tarafa çekilme, tek başına kalma.

inka'
suda ıslatma.

inkâh
(nikâh. dan) nikâh etme veya edilme.

inkâr
inanmama.

inkâr
bilmeme, tanımama. yaptığını ve söylediğini gizleme. * yapmadım deme ve ayak direme. * reddetme. (bak: nefy)

inkâr
inanmayan, reddeden

inkârî
inkârla ilgili.

inkârî
inkârla alâkalı.

inkas
eksilme, eksiltme.

inka-yı kalb
kalb temizliği, gönül temizliği.

inkaz
kırma ve bozma. * tuhaf sesler çıkarma. küçük bir hayvanın veya böceğin kendine mahsus ses çıkarması. * vücuttaki oynak yerlerden çıkan ses.

inkaz
kurtaran

inkibab
yüzüstü düşme, yere kapanma.

inkidam
vücudun bir tarafı berelenme veya kızarma.

inkidar
hızlı yürüme. * düşme ve saçılma.

inkilal
yavaşça gülme, tebessüm etme. * körlenme, kesmez hâle gelme.

inkilis
yılan balığı.

inkimaş
acele etme. çabuk iş görme.

inkisaf
(küsuf. tan) parlaklığı sönme. güneş tutulması.

inkisar
kırılma.

inkisar
kırılma. gücenme. * beddua ve lânet okuma. * şikeste olma.

inkisarat
kırılmalar.

inkitam
gizli tutulma, saklı tutulma.

inkişâ
açılma.

inkişaf
açılma, gelişme.

inkişaf
açılma. meydana çıkma. * yetişme. * terakki etme, ilerleme. * gizli sırların bilinmesi.

inkişaf
açığa çıkan

inkişafat
açılmalar, gelişmeler.

inkıbâz
tutukluk.

inkıbaz
büzülme. çekilip toplanma. * sıkıntı. gamlı olmak. * kabızlık. tutukluk.

inkıbazî
inkıbazla ilgili.

inkıdad
yıkılma. * perakende olup dağılma. * kuş havadan süzülüp inme.

inkıhal
büsbütün zayıf ve güçsüz düşme.

inkıham
düşünmeden bir işe girişme.

inkıla'
(kal'. den) (ağaç) kökünden koparılma.

inkılâb
inkılâp, değişme, dönüşme.

inkılâb
başka tarza değişme. bir hâlden diğer hâle geçme. başka türlü olma. * altüst olma.

inkılâb ale-l a'kıb
ökçeler üzerine dönmek demektir ki, asker yürüyüşünde olduğu gibi, tam sağdan veya soldan geri dönmektir. iki ökçeyi birden yerinde çevirmek suretiyle inkılâb ale-l a'kıb, ayakları çaprazlaştırdığından yürümeyi imkânsız bırakır. kur'an'da bu tâbir ya harbde firardan kinaye veya dinde irtidaddan mecaz olmak üzere iki mânâya muhtemildir. (e.t.)

inkılâbât
değişmeler.

inkılâbât
inkılâblar, değişmeler.

inkılâbvârî
inkılâp gibi.

inkılâb-ı hakaik
hakikatlerin tam zıddına dönmesi (ki, böyle bir şey mümkün değildir.) (bak: içtima-ı zıdden) (inkılâb-ı hakaik ittifâken muhaldir. ve inkılâb-ı hakaik içinde muhal ender muhal, bir zıd, kendi zıddına inkılâbıdır. ve bu inkılâb-ı ezdâd içinde bilbedahe bin derece muhâl şudur ki: zıd kendi mâhiyetinde kalmakla beraber, kendi zıddının aynı olsun. s.)

inkılâb-ı sayfî
ilkbaharın bitip, yaz mevsiminin balayışı. gün dönümü. (21 hazirana rastlar.)

inkılâb-ı şitevî
sonbaharın bitip, kış mevsiminin başlayışı. (aralık ayının 21'ine rastlar.)

inkılâp
dönüşecek

inkıma'
kökü kesilme. köksüzleşme.

inkıraz
sönme, tükenme.

inkıraz
sönme. zeval bulma.

inkıraz
dağılıp yok olma, son bulma

inkısam
bölünme.

inkısam
kırılıp ayrılma. parçalanma.

inkısam
bölünen

inkısar
kısalma.

inkısar
kısalma, kısa olma.

inkısarât
inkısarlar.

inkıtâ
kesilme, tükenme, tıkanma.

inkıta'
tükenme. kesilme. arkası gelmeme.

inkıtâ-i tams
(kadın) âdetten kesilme.

inkıyâd
boyun eğme, bağlanma.

inkıyad
boyun eğme. muti olma. teslim olma. itaat etme. imtisal.

inkıyad
boyun eğen

inkıyaden
inkıyad suretiyle. teslim olarak. itaat ederek, boyun eğerek.

inkıza
olup bitme.

inkıza'
(kazâ. dan) sonu gelip bitme. tamam olma. mühleti sona erme.

inkızaf
kovulma, def olunma, atılma, uzaklaştırılma.

inkıza-yi müddet
müddetin bitmesi, zamanın sona ermesi.

inkızaz
çatlama. * (kuş) havadan yere doğru süzülerek inme.

inkışa'
mânilerin gidip havanın açılması. ayazlama.

inkışar
bir şeyin derisinin veya kabuğunun soyulması.

inma'
(nemâ. dan) arttırma, nemâlandırma.

inme
t. nüzul, tenezzül. * nüzul, felç, sekte.

innâ
(inne ile na zamirinin birleşmesi ile meydana gelmiştir) şüphesiz biz (meâlindedir.)

inne
"gr : tahkik edatıdır. kat'iyyet ifade eder. $ gibi bazı harf ve fiiller vardır ki, başına geldikleri isim cümlesinin kimi mübtedasına, kimi haberine te'sir ederek onların adını ve i'rabını değiştirirler. bunun için bunlara ""neshedenler, başka hâle getirip değiştirenler"" mânâsına ""nevâsih"" denir. şu altı edat (harf), başına geldikleri isim cümlesinin mübtedasını merfu' iken mensub kılarlar. sıra ile bu harflere ""inne ve ehavâtihâ"" (inne ve kardeşleri) ismi verilir ve şunlardır: $"

inne
"şüphesiz ki allah'ın rahmeti ihsan sahiplerine yakındır."

inne-mâ
ancak edatı ile, beyan olunan şey hakkındaki hükmü, maadâsından nefy etmek için kullanılır.

innî
eserlerden eser sahibine götüren delil.

innî
tecrübe ile edinilen, olaylardan çıkarılan netice.

innin
cinsi münâsebete muktedir olamıyan, cinsi iktidarı olmayan. kısır.

inorganik
fr. mâden cinsinden olan, cansız maddelerden bulunan. organik olmayan. hayvan ve insan gibi vücud yapısına ait olmayan.

ins
insan.

ins
insan.

ins
insanlar ve cinler

ins ü cann
insan ve cin taifesi.

ins ü cinn
insan ve cin.

insâ
unutma.

insa
unutma. unutturma. * te'hir eylemek. * veresiye verme.

insâf
merhamete dayalı adalet.

insaf
yaprak yaprak olma, lime lime olup dağılma.

insafkâr
insaflı, insaf sahibi, haksızlık yapmayan.

insâfkârâne
insaflıca.

insak
(nesak. dan) düzenli yazı yazma. * kâfiyeli, secili ve akıcı bir tarzda söz söyleme.

insak-ı kelâm
söz düzgünlüğü, kelâmın akıcılığı.

insal
(nesl. den) nesil çoğaltma. döl peyda etme, döllenme.

insan
"(bu kelimenin aslı, lugat âlimlerince ""ins"" den geldiği söylenir. kamusta da kûfiun'a göre ""nisyan"" kelimesinden geldiği zikredilmektedir.)akıl, şuur ve imân ile diğer canlılardan ayrı, cenab-ı hakk'ın en mükerrem yarattığı mahluku olup, rabbanî ni'metleri unutkanlığı dolayısıyla insan denilmiş. * huy ve ahlâkı yüksek. terbiyeli.(insan binler çeşit elemler ile müteellim ve binler nev'i lezzetler ile mütelezziz olacak bir zihayat makine ve gayet derece acziyle beraber hadsiz maddi, mânevi düşmanları ve nihayetsiz fakriyle beraber hadsiz zâhirî ve bâtınî ihtiyaçları bulunan ve mütemadiyen zeval ve firak tokatlarını yiyen bir biçare mahluk iken, birden iman ve ubudiyetle böyle bir padişah-ı zülcelâle intisap edip bütün düşmanlarına karşı bir nokta-i istinad ve bütün hâcâtına medar bir nokta-i istimdad bularak, herkes mensup olduğu efendisinin şerefiyle, makamiyle iftihar ettiği gibi, o da böyle nihayetsiz kadir ve rahim bir padişaha iman ile intisap etse ve ubudiyetle hizmetine girse ve ecelin idam ilânını kendi hakkında terhis tezkeresine çevirse ne kadar memnun ve minnettar ve ne kadar müteşekkirane iftihar edebilir, kıyas ediniz. s.)(insanın bu ehemmiyetli câmiiyetidir ki: zât-ı hayy-ı kayyum, insana, bütün esmâsını ihsas etmek ve bütün envâ-ı ihsanatını tattırmak için öyle iştihalı bir mide vermiş ki o midenin geniş sofrasını hadsiz envâ-i mat'umatiyle kerimane doldurmuş. hem bu maddi mide gibi hayatı da bir mide yapmış. o hayat midesine duygular, eller hükmünde gayet geniş bir sofra-i nimet açmış. o hayat ise duyguları vasıtasiyle o sofra-i nimetten her çeşid istifadeler ile teşekküratın her nev'ini yapar. ve bu hayat midesinden sonra bir insaniyet midesini vermiş ki, o mide, hayattan daha geniş bir dairede rızk ve nimet ister. akıl ve fikir ve hayal, o midenin elleri hükmünde, semavat ve zemin genişliğinde, o sofra-i rahmetten istifade edip şükreder. ve insaniyet midesinden sonra hadsiz geniş diğer bir sofra-i nimet açmak için, islâmiyet ve iman akidelerini, çok rızk ister bir mânevi mide hükmüne getirip, onun rızk sofrasının dairesini mümkinat dairesinin hâricinde genişletip, esmâ-i ilâhiyyeyi de içine alır kılmıştır ki, o mide ile ism-i rahmânı ve ism-i hakimi en büyük bir zevk-i rızkî ile hisseder. ""elhamdülillahi alârahmaniyetihi ve alâ hakîmiyetihi"" der ve hâkeza.. bu mânevi mide-i kübra ile hadsiz nimet-i ilâhiyyeden istifade edebilir; ve bilhassa o midedeki muhabbet-i ilâhiyye zevkinin daha başka bir dairesi var...l.)(s - insan, arza nisbeten bir zerredir; arz da, kâinata nazaran bir zerredir; ve keza insanın bir ferdi, nev'ine nisbeten bir zerredir; nev'i de, sâir ortakları bulunan enva' içinde bir zerre gibidir. ve keza, aklın düşünebildiği gayeler, faideler hikmet-i ezeliye ve ilm-i ilâhideki faidelere nisbeten bir zerreden daha aşağıdır. binaenaleyh, böyle bir âlemin insanın istifadesi için yaratılmış olduğu akla giremez?c - evet, zâhire bakılırsa insan bir zerre hükmündedir. fakat, insanın taşıdığı ruha, kafasına taktığı akla, kalbinde beslediği istidatlara nazaran bu âlem-i şehadet dardır, istiab edemez. ancak o ruhun arzularını ve o aklın fikirlerini ve o istidatların meyillerini tatmin ve te'min edecek âlem-i âhirettir. ve keza, istifade hususunda müzahame, mümanea ve tecezzi yoktur; bir küllînin cüz'iyatına nisbeti gibidir. nasıl ki bir küllî bütün cüz'iyatında mevcud olduğu halde, ne o küllîde tecezzi ve inkısam olur ve ne de cüz'iyatında müzahame ve müdafaa olur. küre-i arzdan da binlerce müstefid olsa, ne aralarında bir müzahame olur ve ne küre-i arzda bir noksaniyet peyda olur. yalnız insanın indallah kerameti olduğu için, âlem-i şehadetin yaratılışında insan, ille-i gaiye menzilesinde gösterilmiştir. ve insanın hatırı için, bütün envâa bir umumi ziyafet verilmiştir. bu ise, bütün âlemin fâideleri insana münhasır olup başkalara hiçbir faidesi yoktur demek değildir. i.i.)"

insan suresi
"kur'an-ı kerim'in 76. suresi olup ""dehr, ebrar, emşac, hel-etâ suresi"" de denir."

insanî
insana ait, insanla alâkalı.

insanî
insanın mânen yükselebileceği en yüce makam (bk. a-r-ş)

insaniye
insanlar, insan cinsi, beşeriyet.

insaniyet
insanlık.

insaniyet
insanlık, vicdanlılık. insana yakışır hâl ve durum.

insaniyeten
insanlık bakımından.

insaniyet-i kübra
büyük ve en makbul olan insânlık, yâni, islâmiyet.(ey nefis! hayr-ı mahz olan vücudu sana giydiren hâlik-ı zülcelâl, sana iştihalı bir mide verdiğinden rezzak ismi ile bütün mat'umatı bir sofra-i nimet içinde senin önüne koymuştur. sonra sana hassasiyetli bir hayat verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi rızık ister. göz, kulak gibi bütün duyguların, eller gibidir ki, ruy-u zemin kadar geniş bir sofra-i ni'meti o ellerin önüne koymuştur. sonra mânevi çok rızık ve ni'metler isteyen insâniyeti sana verdiğinden âlem-i mülk ve melekut gibi geniş bir sofra-i ni'met, o mide-i insâniyetin önüne ve aklın eli yetişecek nisbette sana açmıştır. sonra nihâyetsiz ni'metleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleri ile tegaddi eden ve insâniyet-i kübrâ olan islâmiyeti ve imânı sana verdiğinden dâire-i mümkinat ile beraber esmâ-i hüsnâ ve sıfât-ı mukaddesenin dâiresine şâmil bir sofra-i ni'met ve saadet ve lezzet sana fethetmiş. sonra imanın bir nuru olan muhabbeti sana vermekle gayr-ı mütenâhi bir sofra-i nimet ve saadet ve lezzet sana ihsan etmiştir. s.)

insaniyetkâr
f. vicdanlı ve iyi adam, insaniyetli.

insaniyetkârâne
insanlığa yakışırcasına, insanca.

insaniyetkârî
vicdanlılık, insaniyetlilik.

insaniyetperver
insanlıksever.

insaniyetperver
insanlığı seven, iyi insan.

insan-ül ayn
gözbebeği.

insan-ı kâmil
güzel huy, ahlâk ve yüksek fazilet sahibi olan kimse.

insanın
insanların, öldükten sonra dağılmış olan zerreleri âhirette allah tarafından tekrar bir araya getirilerek bedenlerinin inşa edilmesi ve diriltilmesi (bk. -ş-r)

insat
(insiyat) susup dinleme, susma. * gizlenerek gitme. * infial vezninde, nidâ eden kimseye icabet etme. * beli bükülenin beli doğrulması. * meşhur olma.

insa-yı mazi
geçmişi unutturma.

insî
insanla ilgili, insan cinsinden.

insî
insana âit ve müteallik. insan cinsinden.

insî
insanlardan ve cinlerden olan

insibab
dökülme, katılma.

insibab
dökülme. akıtılma. * cereyan etme. * başka suya karışma. * tıb: ahlat-ı erbaadan birisinin vücudun bir tarafında nesicler (dokular) arasında toplanması.

insibag
"boyalanma. maddi veya mânevi rengi ile renklenme. boya tutma. * temizlenme.(sohbet-i nebeviye öyle bir iksirdir ki, bir dakikada ona mazhar bir zat, senelerle seyr-i süluka mukabil, hakikatın envarına mazhar olur. çünkü, sohbette insibag ve in'ikâs vardır. malumdur ki, in'ikâs ve tebâiyetle, o nur-u a'zam-ı nübüvvetle beraber en azim bir mertebeye çıkabilir. nasıl ki; bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. s.)"

insibağ
boyanma.

insical
çekilme. * dökülme.

insicâm
düzgünlük.

insicam
suyun dökülüp devamlı akışı. düzgünlük. sağlam ve ıttırad ile ârızasız tertib üzere olmak. * devamlı yağmur yağmak. * edb: düzgün, tertibli, pürüzsüz söz. kitabın ifadesi güzelce ve düzgün tertib üzere olmak.

insidad
(sedd. den) tıkanma, kapanma.

insidad-ı em'â
tıb: bağırsakların birbirine dolanması neticesinde tıkanması.

insidad-ı halime
tıb: meme başlarının tıkanması.

insidal
düşük olma, sarkma, pörsüme.

insifa'
(nısıf. dan) bir şeyin ortası. * bir şeyin yarısını alma. * gündüzün ortası. * hakka hizmet. * adaletle mukabele etmek. mazluma yardım edip zâlimden hakkını almak.

insifar
inkişaf etme, açılma.

insihak
döğülüp ezilme. ezilip yumuşamak.

insihal
düzgün söz söyleme. * kabuğu soyulma.

insikab
delinme.

insikab-ı lü'lü'
incinin delinmesi.

insilab
(selb. den) kaldırılma, selb olunma, giderilme. kalmama. mahvedilme. soyulma, soyulmuş olma.

insilâh
soyulma, sıyırılma.

insilah
silâhlanma. silâh ile techiz olma.

insilâh
sıyrılıp çıkmak

insilak
(silk. den) yola girme, süluk etme, yol tutma.

insilal
bir yere toplanma, üşüşme, hücum etme.

insimag
yere düşüp ezilme, yaralanıp berelenme.

insina
bükülme, burkulma, burulma.

insina-yı kadem
ayağın burkulması.

insiram
dişin kırılması.

insitah
yayılıp arka üstü yatma. * satıhlı olma.

insiyab
süzülüp akma. çabuk akıp gitme.

insiyag
kalıba dökülüp düzelme.

insiyak
sevkedilme.

insiyak
mânen sevk olunma. ilâhi ve mânevi sevk. gönderilmek, bir kuvvetin te'siriyle çekilip gitmek. ardı sıra gitmek.

insiyakî
insiyak ile alâkalı. insiyak, ilâhî sevk ve his ile alâkadar.

insıbab
dökülme. akıtılma. * cereyan etme. * başka suya karışma. * tıb: ahlat-ı erbaadan birisinin vücudun bir tarafında nesicler (dokular) arasında toplanması.

insıbağ
(sıbg. dan) boya tutma, boyanma. * temizlenme.

insıdam
(sadme. den) patlama. tazyik ile bir şey atma.

insıraf
çekilip gitme, çekilme, geri dönme. * gr: isimlerin kaide ve kurallara göre çekilebilmesi.

insırafî
çekilip gitme ile ilgili.

insırah
(sarahat. den) açığa çıkma, zâhir olma, sarahat bulma.

insıram
kesilme, kesilip ayrılma.

inta'
çok fazla terlemek. kusma, istifra etme.

intâc
netice verme.

intac
neticelenme. husule getirme. sona erdirme. doğurma, meydana getirme.

intac
netice verme

intâc
netice verme, sonuç verme

intaf
kabahat yükleme.

intâk
konuşturma.

intak
edb: söylemeğe kabiliyeti olmayanı söyletmek. onun nâmına konuşmak. nutka getirmek, söyletilmek. dile getirmek.

intak-ı bi-l hak
hakk'ın söyletmesi. cenab-ı hakk'ın konuşturması. inayet-i hak ile hakikatı olduğu gibi dile getirmek.

intâkıbilhak
allahın konuşturması.

intan
pis kokma. fenâ kokma. * mikrobun sebebiyet verdiği şey, hastalık.

intanî
mikroplu, mikroptan meydana gelen.

intâniye
mikrobik.

intaniye
fena koku ve mikropluluğa dâir, mikroplu hastalıkla alâkalı.

intaç
netice veren

intaş
(tohum) toprakta çimlenme.

intiaz
kuvvetlenme, kıvama gelme. * kalkma.

intiaş
dinlenip canlanma.

intiaş
yorgunluktan sonra canlılık hissetme. canlılık. * hastalıktan sonra iyileşip kalkma. * geçinme. * (yıkılan adam) doğrulup kalkma.

intibâ
izlenim.

intiba
basmak, nakşetmek; iz ve tesir bırakmak

intiba'
edinilen intibalar.

intibac
hastalıktan dolayı vücutta hâsıl olan şişkinlik.

intibâh
uyanma.

intibah
uyanıklık, göz açıklığı. hassasiyet. agâh ve münebbih olmak. hakikatı ve hakkı anlayıp yanlıştan, fenadan dönmek. * sinirlerin uyanması. uzuvların harekete gelmesi.

intibah
uyanık olanlar; hak ve hakikati anlayıp yanlıştan dönenler

intibaha
uyanan

intibâhkârâne
uyanmışçasına.

intibak
uyma.

intibak
(tıbk. dan) uygun olmak, muvâfakat. mutabık, mümâsil ve muvâfık olmak.

intibak
uyum sağlama

intibar
kabarma, şişme.

inticam
sona erme, nihayet bulma. tamamlanma, tamam olma.

inticas
bulaşma, murdar olma.

intidam
kolayca ele geçme. kolay bir şekilde elde etme.

intifâ
faydalanma.

intifa'
fayda te'min etmek. menfaatlanmak.

intifaâh-ı rie
akciğerin şişmesi.

intifad
huk: bir şeyi tamamen alma. tükenme, bitme.

intifah
şişkinlik. şişmek. kabarmak. * vücud organlarından birinin büyümesi.

intifah-ı batnî
karnın, gazların birikmesinden dolayı şişmesi.

intifal
nafile namaz kılma.

intihâ
son, sona erme.

intiha
son, nihayet, uç.intiha' : eğilme. dayanma, yaslanma.

intihâb
seçme.

intihab
kapışmak. yağma suretiyle mal almak.

intihab
seçmek

intihab
seçilmeler, seçmeler. * seçimler.

intihabat
seçilmeler, seçmeler. * seçimler.

intihabî
intihabla alâkalı, seçim ve seçme işlerine ait.

intihac
yol bulma, varma, ulaşma.

intihaî
(intihaiyye) sona ve nihayete ait. bitme ile alâkalı.

intihak
zayıflatma, gücünü azaltma, kuvvetsizlendirme. * işe yaramaz bir hale sokma.

intihal
çalma.

intihal
çalma. başkasının malını kendisinin gibi iddia etme. * edb: başkasının yazısını kendisinin gibi göstermek. onu benimsemek. böyle şiire, sirkatî şiir de denir.

intihap
seçme

intiha-pezir
f. sona eren, nihâyet bulan.

intihar
kendi kendisini öldürmek. idâm-ı nefs.

intihaz
ayaklanmak. depreniş. kalkmak. * yola veya sefere çıkmak. şüru eylemek.

intika
bir şeyi seçme, ayırdetme.

intikad
iyi bilineni kötülemek. * seçip ayırdetmek. * kalp parayı gerçeğinden ayırmak. * tenkid. * fenni veya edebi eserlerin tarafsız bir nazarla incelenmesi sonunda fikir ileri sürülmesi.

intikah
iyi bir haber veya söz işitip sevinme. * zayıflama, kuvvetsizleşme.

intikal
geçme, anlama.

intikal
bir yerden bir yere nakletmek. tebdil-i mekân etmek. * göçmek, geçmek. * sirâyet. bulaşmak. * bir şeyin miras olarak kalması. * bir mes'eleden diğer bir hususu veya neticeyi anlamak.

intikal
bir yerden başka bir yere taşınan

intikalen
intikal suretiyle.

intikalî
intikal ile ilgili.

intikam
öç almak. hınç ve acı çıkarmak.

intikam
intikamlar, öç almalar.

intikamat
intikamlar, öç almalar.

intikamcû
intikam almağa çalışan, öç almak isteyen. intikam arıyan.

intikamkârâne
intikam alırcasına.

intikas
eksilme. * istibrâ için erkeklik organına su serpme.

intikâs
(nüks. den) başaşağı dönme veya düşme.

intikaz
bozulma. * çözülme, battal edilme.intima'â : birine mensub olma, intisâb etme. bir kimseye bağlanma. * (kuş) bir yerden uçup, başka bir yere konma.

intikaş
nakışlanmak. menkuş olmak.

intisab
bağlanma, kapılanma.

intisab
(nasb. dan) dikilip durmak. * yükseğe kaldırmak. * bir mansaba tayin olunmak. * gr: kelimenin mansub olması (bak: mansub)

intisac
(nesc. den) doku peyda eylemek. doku, nesic hâsıl olmak. * mensucat gibi iki taraftan çizgili ve dokumalı olma.

intisaf
hakkını tam olarak alma, haklaşma. * zaman, yarı olma. vakit, yarıyı bulma.

intisaf-ı ramazan
ramazan ayının ortası.

intisah
verilen öğütü dinleme, edilen nasihatı tutma.

intisak
sıra ile düzgün olma, intizamlı oluş.

intisap
mensup olan, bağlanan

intisar
yardım etmek. * hakkını tamamen almak. * öc ve intikam almak.

intitak
kemer veya kuşak bağlama.

intiyah
ağlama, göz yaşı dökme.

intiyat
kendi reyi ile davranma, kendi istek ve iradesi ile hareket etme. * asılı kalma.

intiza'
koparıp alma, çekip koparma.

intizac
çok ağlama, fazlaca göz yaşı dökme. * tıb: çıbanın olgun hâle gelmesi.

intizah
suç ve kabahattan sıyrılma. temize çıkma. * def-i hâcet yaptıktan sonra temizlenme. tahâretlenme.

intizam
düzgünlük, düzen, yerli yerindelik.

intizam
tertib, düzen, düzgünlak ve nizam üzere olmak.

intizam
düzeni seven (bk. n- -m)

intizamât
intizamlar.

intizamkârâne
düzgünce.

intizamperver
düzensever.

intizamperver
f. her şeyi tertib ve düzenli yapan. intizâmı çok seven.

intizamperverâne
düzensevercesine.

intizamın ilcaı
intizamın zorlaması, mecbur etmesi, muztar kılması.

intizar
bekleme, gözleme.

intizar
adamak, nezretmek.

intizar
bekleyen

intizaren
bekleyerek.

intişa'
neş'et etme, gelişme, yetişme, neşv ü nemâ bulma.

intişab
odun veya mal biriktirme. * tutulup kalma.

intişak
burna bir şey çekmek.

intişâr
yayılma.

intişar
dağılmak. yayılmak. üremek. * tıb: yorgunluktan damar şişip kabarmak. umumileşmek.

intişar
yayılan

intişârât
yayılmalar.

intişar-ı arzanî
hedefin sağ veya sol taraflarına düşen mermilerle, hedef arasında kalan mesafe.

intıba'
görüş ve anlayış. kalb ve ruhta hâsıl olan te'sir. * matbu' olmak, tab' olmak, basılmak.

intıbaat
edinilen intibalar.

intıbah
pişmek, pişirilmek.

intıbah-ı taam
yemeğin pişmesi.

intıbak
(tıbk. dan) uygun olmak, muvâfakat. mutabık, mümâsil ve muvâfık olmak.

intıbak
uygun ve münasib gelmeler. mutabık gelmeler.

intıbakat
uygun ve münasib gelmeler. mutabık gelmeler.

intılak
koyverip gitme. salıverme, yollama. * sevinme.

intımas
kaybolma, belirsiz olma.

intırak
gürleme. patlama.

intıva
dürülmek ve cem' olmak. bükülmek ve katlanıp sarılmak.

intıya'
itaat etme, muti olma, söz dinleme.

inv
nahiyeler, taraflar. * cemaatler.

inza'
çekip çıkarmak. * soyunmak. * zorla çekip çıkarmak. * feragat.

inzac
iyice pişirip kıvamını buldurma.

inzâl
indirme, inme.

inzal
(nüzul. dan) indirme. indirilme. nüzul ettirme. * tenasül âletinden meninin çıkması.

inzâl
indiren, gönderen

inzal
indirme

inzal-i kütüb
cenab-ı hakk'ın vahiy ile peygamberlere kitab göndermesi.

inzâr
korkutma.

inzar
(nezr. den) neticenin kötü olacağını bildirerek fenalıktan sakındırmak. azab ve ceza va'detmek.

inzar
ihtarlar, tenbihler.

inzarat
ihtarlar, tenbihler.

inzârât
(nezr. den) neticenin kötü olacağını bildirerek fenalıktan sakındırmak. azab ve ceza va'detmek.

inziac
yerinden koparma, sökülme. * tas: Allah'a tam teveccüh ederek dünyevî emelleri bırakmak.

inzibât
sıkı düzen.

inzibat
asayiş, düzen ve rahatlık. umumi emniyetin iyi ve yolunda olması. * sağlamlaşmak. * polis vazifesini gören asker, ordu mensubu.

inzibatî
emniyet ve asâyişe dair. inzibata müteallik. inzibatla alâkalı.

inzicar
çekilmek, vazgeçmek.

inzimâm
eklenme.

inzimam
bağlanma. * yular ile bağlanma.

inzimam
eklenme, katılma

inzivâ
bir köşeye çekilme.

inziva
feragat edip bir tarafa çekilmek. bir işe karışmamak. dünya işlerini bırakmak. süfli ve hevesi işleri bırakıp ilm-i kur'an ve imanla, ibadet ve taatla, kur'ân ve imana hizmetle vakit geçirmek.

inzivâgâh
inziva yeri

inziva-gerde
f. inzivaya çekilen.

inzılam
zâlimin zulmüne boyun eğme.

inzımam
(zamm. dan) bir birine ilâve olunmak, katılmak. yapışmak. birbiri ile alâkalı oluş.

inşâ
yapma, kurma.

inşa
"yapma. vücuda getirme. terkib etme. bir şey peyda etmek. * yaratma. * edb: yazı dersi. nesir yazmak. * güzel nesir halinde yazı yazmak veya güzel yazılmış nesir halindeki yazı.çeşitli mektuplaşma ve güzel yazma için mektup, tezkere, istida (dilekçe), tebrik, tâziyenâme, sened v.s. örneklerini içinde toplayan kitaba da inşâ veya inşâ rehberi denir.(""inşâ ve terkib"" tabir edilen mevcud olan anasır ve eşyadan toplamak suretiyle ona vücud vermektir. eğer cilve-i ferdiyete ve sırr-ı ehadiyete göre olsa, hadsiz derece bir sühulet belki vücub derecesinde bir kolaylık olur. eğer ferdiyete verilmezse, hadsiz derece müşkül ve gayr-ı mâkul, belki imtinâ derecesinde bir suubet olacak. halbuki; kâinattaki mevcudat nihâyet derecede külfetsiz olarak ve suhuletle ve kolaylıkla gayet mükemmel bir surette vücuda gelmeleri cilve-i ferdiyyeti bilbedahe gösteriyor ve her şey doğrudan doğruya zât-ı ferd-i zülcelâlin sanatı olduğunu isbat ediyor. l.) (bak: halk)"

inşâ
yazı yazma, telif etme (bk. n-ş-e; k-t-b)

inşâallah
Allah dilerse.

inşaallah
Allah izin verirse. Allah nasibederse (meâlindedir). (bak: tabii)

inşaallahu
yüce allah'ın izniyle

inşâallahu
yüce allah'ın izniyle

inşaallahü
yüce allah'ın izniyle

inşaat
yapmak, inşa etmek. * yapı. bina ve gemi yapımıyla alâkalı işler.

inşab
tırnak batırma, tırnak bastırma.

inşâd
şiir okuma.

inşad
edb: şiir okuma. şiiri kaidesine uygun ahenk ile okuma. sesini yükseltme. * arayıp soruşturma. * birisini hicvetme. * kayıp olan bir şeyi haber verme.

inşâd
sesli olarak dile getirme

inşad
şiir vs. okumak

in-şae
eğer isterse, istediği gibi...

inşaî
inşaya, yapıya dâir ve müteallik. * güzel yazmağa dâir.

inşâi
işitilmemiş ve duyulmamış sözlerden yapılan cümleler.

inşaiyyat
işitilmemiş ve duyulmamış sözlerden yapılan cümleler.

inşaiyye
inşâât işleriyle uğraşanlar. bina ve gemi yapma işleriyle meşgul olanlar.

inşak
koklatma. buruna kokulu bir şey çektirme. * tuzağa veya ağa iliştirme.

inşar
ölüyü diriltme. (bu fiil, Allah'a mahsus olmak kaydiyle: inşar-ı emvat denir.)

inşât
ferahlandırma.

inşat
ferahlandırma. neş'elendirme. sürurlandırma.

inşaz
yükseltme.

inşiâb
bölümlenme.

inşiab
şubelendirme. ayırma. şubelere ayrılma. * bölük bölük olma. * dalbudak verme.

inşial
alevlenme, şulelenme.

inşibab
gençleşme, delikanlı olma.

inşibak
şebeke şeklinde olma. * balık ağı gibi birbirine geçme.

inşihab
fışkırma.

inşihab-ı dem
kanın fışkırması.

inşikak
yarılma.

inşikak
ikiye ayrılma. çatlama. yarılma.

inşikak suresi
kur'an-ı kerim'in 84. suresi olup inşakkat suresi de denir. mekkî'dir.

inşikak-ı asâ
değneğin kırılması. * mc: ihtilaf, karışıklık, ikilik. birliğin bozulması.

inşikak-ı kamer
"ay'ın parçalanması. peygamberimiz hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâmın mu'cizesi eseri olarak gökte ay'ın en parlak olduğu bir zamanda ikiye ayrılması. (...hem resul-i ekrem'in (a.s.m.) mütevatir ve kat'i bir mu'cize-i kübrası ""şakk-ı kamer"" dir. evet, şu ""inşikak-ı kamer"" çok tariklerle mütevatir bir surette, ibn-i mes'ud, ibn-i abbas, ibn-i ömer, imâm-ı ali, enes, huzeyfe gibi pek çok eâzım-ı sahâbeden müteaddid tariklerle haber verilmekle beraber, nass-ı kur'an ile $ âyeti, o mu'cize-i kübrâyı âleme ilân etmiştir. o zamanın inatçı kureyş müşrikleri, şu âyetin verdiği habere karşı inkâr ile mukabele etmemişler, belki yalnız ""sihirdir"" demişler. demek kâfirlerce dahi kamerin inşikakı kat'idir. m.)"

inşilal
şiddetle dökülerek akma. * (su) uçurumdan dökülerek şelâle meydana getirme.

inşimar
sallana sallana yürüme.

inşinac
buruşma. derinin buruşması.

inşinac-ı vech
yüz buruşması.

inşirâh
ferahlanma, açılma.

inşirah
ferahlanmak, mesrur olmak.

inşirah suresi
kur'an-ı kerimin 94. suresidir.

inşirah-ı derun
iç açılması, ferahlama.

inşirak
çatlama, yarılma, ayrılma. yarık olma. parlama.

inşiram
yarık yarık olma.

inşiras
(soğuktan dolayı) el çatlama.

inşitat
dağılmak. dağınık olmak. perakende olmak.

ip parası
mc: belâyı savmak için verilen şey.

iplikhane
eskiden suç işlemiş kimselerin hapsedilip çalıştırıldıkları yere verilen addır. * gemilere lüzumlu halatlarla yelken bezini yapan eski bir deniz müessesenin adı idi.

ipnotizma
telkinle uyutma.

ipnotizma
(fr: hypnotisme) telkin ile kabiliyetli bir kimsenin üzerinde, söz ve bakış ile elde edilen bir çeşit uyku hâli. * uyuşukluk. iradesizlik hâli ve bu hâle ait vaziyetler.

ipotek
fr. bir borcun ödeneceği zamana kadar borçlunun alacaklıya vermiş olduğu değerli şey. rehin.

iptida
baş taraf. evvel. başlangıç. en önce, başta.

ipucu
mc: emare, işaret, alâmet, delil, vesika.

i'ra
çıplak bırakma, soyma.

ir'â
otlatma.

ira
bağış yapma, iyilikte bulunma. * çakmaktan ateş çıkarma. parlama.

îrâb
düzgün söz söyleme.

i'rab
düzgün konuşmak ve hakikatı açıklamak. * gr: kelime ve fiillerin sonunda bulunan harf veya harekelerin değişmesi ve bu değişikliği ve sebeblerini öğreten ilim.

irabe
şüphelendirme, şüpheye düşürme.

irabet
akıl, anlayış, kavrayış.

irâd
gelir, kazanç.

îrâd
söyleme, dile getirme.

ir'ad
tehdid etmek, korkutmak. muztarib etmek. * kılıç parlatmak. * kadın yüzünü kendisi açmak.

irad
varid kılmak. getirmek. söylemek. * gelir. kazanç. bir mal veya mülkün getirdiği kazanç.

irad ü masraf
gelir ve gider.

iradat
istemeler, buyruklar, iradeler, emirler, fermanlar.

irâde
seçme ve isteme kabiliyeti.

irade
"istek, arzu. dilemek. emir. ferman. * bir şeyi yapmak veya yapmamak için olan iktidar, güç.(irade, ihtiyardan daha geniştir, umumidir. ihtiyar, taraflardan birini diğerine tafdil ile beraber tercihtir. irade; yalnız tercihtir. mütekellimler bazan iradeyi ihtiyar mânasında kullanmışlardır. iradenin zıddı kerâhet; ihtiyarın zıddı icâb ve ıztırardır. irade, hakikatte dâima ma'duma taalluk eder. çünkü, bir emrin husûl ve vücudu için o, tahsis ve takdir eder.) * fık: cenab-ı hak irade sıfatı ile muttasıftır ve iradesi ezelîdir. yaratacağı şeyleri bu irade sıfatı ile kendi hikmeti ile birer veche tahsis buyurur ve onun irade buyurduğu mutlak olur.(âdetullah üzerine irade-i külliye-i ilâhiye, abdin irade-i cüz'iyesine bakar. yani, bunun bir fiile taallukundan sonra o taalluk eder. öyle ise cebir yoktur. i.i.) (bak: vicdan)"

irade
dilenen, istenilen

irâde
dileme, isteme (bk. r-v-d)

irade
istemeler, buyruklar, iradeler, emirler, fermanlar.

irade-i aliye
"tar: sadrazam tarafından verilen emir. bu emir yazılı olduğu gibi, şifâhi de olurdu. yazılı olana ""iş'arat-ı âliye"" de denilirdi."

irade-i cüz'iyye
Allah tarafından insanın kendi salâhiyetinde bıraktığı istek, arzu. insanın herhangi bir tarafa meyletme kuvveti ve isteği. az ve zayıf irade.

irade-i ilâhiye
külli irade. Allah'ın emri ve isteği.

irade-i külliye
külli irade. Allah'ın her şeye şâmil olan emri ve iradesi.

irade-i seniyye
padişahın, bir işin yapılması veya yapılmaması hakkında verdiği emir. irade eskiden şifahî, yani ağızdan emir vermek, yahut kendi el yazısı ile yazmak suretiyle verilirdi. sonradan iradeler mabeyn baş kâtibinin imzasını taşıyan yazılı kâğıtla bildirilmeğe başlamıştır. * çok yüksek ve mühim yerden gelen emir.

irade-i zâtiye
bir adamın kendi arzu ve isteği.

irade-i şâhane
padişahın emri, fermanı, buyruğu.

irâdet
irade.

iradet
irade, istek, dileme. * gönül isteği.

irâdî
iradeyle ilgili, istemekle.

iradî
irade ile alâkalı, iradeye dâir.

iradî
irade sıfatından gelen bir kanun ve düzenleme (bk. r-v-d; ş-r-a)

irad-ı kelâm
söz irad etme, söz söyleme.

irad-ı mesel
edb: bir fikri isbat için misal getirme. buna irsal-i mesel de denir.

irad-ı nutk
nutuk iradetme. nutuk söyleme.

irâe
gösterme.

irae
göstermek, göstererek öğretmek. * göz önüne koymak. * gösteriş.

irâe
gösteren

irae
gösterilen

irae-i tarik
yol gösterme. kılavuzluk etme.

iraga
isteme, irade etme.

irahe
(rahat. dan) rahatlandırma, rahat ettirme.

iraka
dökmek, akıtmak.

iraka-i dem
kan akıtmak. insan öldürmek.

iran
fars memleketi.

irâs
verme, miras bırakma.

ir'as
çekerek sarsma.

iras
(ağaç) yapraklanma. * yosun olma.

îras
netice veren, bırakan

iras
netice verme, getirme (bk. v-r-s_)

îrâs
netice verme

iras
vermek, sebep olmak, bırakmak

îras
netice vermek, bırakmak (bk. v-r-s_)

iras-ı fütur
bıkkınlık verme.

irat
tehlikeye, vartaya düşürmek.

ir'â-yi agnam
koyunları otlatma.

îrâz
yüz çevirme.

i'raz
yüz çevirmek. başka tarafa dönmek. ictinab, çekinmek.

iraz
yüz çevirmek, uzak durmak

iraza
kandırmak, kandırılmak. râzı etmek.

irb
(ireb) akıl. zihin, zekâ. * akıllılık.

irba'
(ribâ. dan) çoğaltma, artırma, fazlalaştırma. * faize verip artırma. (haramdır)

irbab
bir yerde mukim olma. bir mevkide devamlı olarak kalma.

irbah
(ribh. den) fayda ve kazanç elde etme. * fâize para verme.

irbaş
ağacın yeşillenip yapraklanması.

irbe
akıllılık, zekâ. * hile, oyun.

irbiyan
teke, istakoz gibi deniz hayvanları.

ircâ
indirme, döndürme.

irca
sonraya bırakmak. * kuyuya kenar yapmak.

irca'
geri çevirmek, geri döndürmek. * alışverişi faydalı kılmak. * musibet vaktinde Allah'a sığındığını âyet okuyarak ifade etmek.

ircâ
döndürme, ilgili yere yöneltme

irca
geri çevirmek, geri döndürmek

ircaf
zelzele. * ortalığı sarsacak kışkırtmalar yapmağa ircaf denir. yalan, yanlış haberlerle umumî efkârı şaşırtıcı neşriyatlara ise eracif denmektedir. (bak: mürcif)

irca-i inan
atın dizginini çevirme, başka tarafa yöneltme.

irca-i kelâm
sözü yine maksada çevirme ve getirme.

irca-i nazar
bakışı gerilere çevirme, mâziye bakma.

ircal
birini yayan olarak yürütme.

irda'
helâk etme, aşağı düşürme.

irdaf
ardısıra yürütme, yürütülme.

irdafen
ardısıra yürüterek.

ireb
(ireb) akıl. zihin, zekâ. * akıllılık.

irem
kurşun veya ok atılan nişan tahtası.

irem
çölde, sahrada konulan hususi nişan.

iren
alt dudak.

irfad
yardım etme, bağışta bulunma. hediye verme.

irfah
refaha ulaştırma, rahata kavuşturma.

irfak
fayda vermek, işe yaramak. kolaylık ve mülâyemetle tutmak.

irfal
elleri sallıyarak yürüme. * eteği sarkıtma.

irfân
bilme, anlama, zihni olgunluk.

irfan
"bilmek, anlayış, tecrübe ve zekâdan ileri gelen zihnî kemal. * ikrar. * mücazat. * fık: esrar-ı ilâhiyeye, iman ve kur'an hakikatlarına vukufiyet. (ilim ile irfan ve ma'rifet arasında fark vardır: ilim, vech-i küllî ile, yani her vechesiyle bilmektir. irfan ve marifet ise; vech-i cüz'î ile bilmektir. bu cihetle cenab-ı hakk'a irfan ve marifet isnad olunmaz. fıtrî istidat eseri olarak inceleyerek tefekkür edip bilmektir. buna ""ilm-i ledün"" ve ilm-i rabbanî"" de denir.) (bak: ârif)"

irfan
irfan okulu; cenâb-ı hakkı tanıtan, bildiren, hak ve hakikate ulaştıracak bilgiyi ders veren okul

irfaş
yeme içme ile uğraşma. * bir yerde daimi oturma.

irfitat
ufak ufak yapma, ufalama.

irgab
rağbet ettirme.

irgaf
hırsla bakma. * hızlı yürüme.

irgam
aşağılatma. hor, hakir kılma. * burunu kırma. * yere sürtme. * galip olma. * kahretme.

irgan
bir işi kolaylaştırma.

irgandi
yerinde oynama, sallanma, kımıldama.

irha
tatlılıkla ve kibarca hareket etme, yumuşak davranma, tatlı muâmele etme.

irha'
gevşetme, aşağı salıverme ve sarkıtma. koyverme, salıverme. * dilmek, dilim dilim etmek.

irhab
bollanma, bol olma. genişleme.

irhaf
bileme. keskinleştirme.

irha-i imame
"""sarığı gevşetme"" kaygısız, endişesiz olma."

irha-i inan
dizginleri salıverme. * işine devam etme.

irha-i lisan
ağzına geleni söyleme.

irhak
sıkıntı ve eziyet etme. * zorlama, sıkma.

irhan
rehin koyma veya konulma.

irhas
hayırlı işler yapmak. * ısrar etmek. * duvar yapmak. * sağlam şey.

irhâsât
efendimizin peygamberlikten önceki harika hâlleri.

irhasat
hayırlı işlerle uğraşmak. * sağlam şey. * ıst: peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) nübüvvetinden evvel zuhur eden hârikulâde haller ki, bunlar peygamberliğine delil teşkil eden hâdiselerdendir.

irhem yareb
tıb: bağırsak tıkanması veya dolanması.

irin
yaradan akan irin. yaralı vücudda toplanan kandaki küreyvât-ı beyzâdan (ak yuvarlardan) mürekkeb kan. yaradan akan beyaz akıcı cisim.

iris
yun. gözümüzün saydam tabakasının arkasında olup, deliği, ışığın az veya çok miktarda olmasına göre genişleyip büzülen tabaka. kuzahiye.irkâ' : geciktirme. * iftira etme.

irka'
akan kan veya göz yaşını silme, dindirme.

irkab
huk: öldükten sonra kanunî mirasçılarından başka bir kimseye de miras bırakma.

irkâb
(rükûb. dan) bindirme. * binilecek hayvan verme. * araba veya gemi gibi bir vasıtaya bindirme.

irkâben
bindirerek, irkâb suretiyle.

irkad
uyutma veya uyutulma.

irkâh
inanma, itimad etme, güvenme. * sığındırma, dayandırma.

irkak
köle edinme. cariye veya köle satın alma. * inciltme.

irkal
hızlı yürüme.

irkan
kına yakma, kına sürme. * safran ağacı, kızılağaç. * tıb: sarılık hastalığı.

irkas
oynatma, raksettirmek.

irma'
atma, fırlatma.

irmad
fakir düşme. sefil olma. * göz ağartma.

irman
f. arzu, taleb, istek. * dalkavuk. * nedâmet, pişmanlık. * dâvet edilmeden bir yere giden kimse.

irmegan
f. saadet. ikbal, mutluluk, uğurluluk. * terbiye eden, mürebbi.

irmik
buğday gibi hububatdan elde edilen ve helva, çorba yapımında kullanılan iri taneli un.

irs
miras, kalıtım.

irs
vefat eden kimsenin vâsi olup malını almak. * ölen yakın akrabadan kalan mal, miras, mülk. * bir şeyin artığı. fâsıla nişanları.

irsâ
sağlamlaştırma.

irsa'
mızrak gibi sivri bir şeyle dürtme.

irsad
"gözetlemek. * hâzır ve âmâde eylemek. * mükâfat vermek. * edb: secili ve kâfiyeli bir cümlede ses uyumundaki ana sesi önce tanıtıp, ondan sonra gelecek kelimeyi tanıtma sanatıdır. meselâ:elemin kays'a kıyas etme din-i mahzunun, yok idi aklı ne derdi var idi mecnunun.(baki)birinci mısrada ""kays"" isminin geçmesi, ikinci mısrada ise ""yok idi aklı, ne derdi var idi."" denmesi sözün sonunun ""mecnun"" olacağını hemen akla getirmektedir."

irsah
yerinde tutma, durdurma. bir şeyi sağlamlaştırma.

irsâl
gönderilme.

irsal
(resul. den) göndermek, gönderilmek, yollamak. * havale kılma. * salıvermek. kendi haline koymak. * sürü sahibi olmak. * elçi gönderme.

irsal
gönderilen

irsal
göndermeler. gönderilen şeyler.

irsâlât
göndermeler.

irsalat
göndermeler. gönderilen şeyler.

irsal-i lihye
salak bırakma.

irsal-i mesel
"konuşurken meşhur hikmetli sözleri kullanmak.""hakir olduysa millet, şanına noksan gelir sanmayere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten.""""muini zâlimin dünyada erbab-ı denâettir.köpektir zevk alan sayyad-ı bi-insâfa hizmetten.""(namık kemal)"

irsal-i rüsül
cenab-ı hakk'ın insanlara her hususta ve hususen Allah'a itaatte rehber olacak peygamberler göndermesi.

irsaliye
makbuz. * her hangi bir yere gönderilen eşya veya malların listesi.

irsan
muhkem ve sağlam kılma, rasanet verme.

irsas
eskitme, yıpratma. eskitilme, yıpratılma.

irsas-ı libas
elbisenin yıpranması, eskitilmesi.

irsen
miras olarak, anadan, babadan geçmek yolu ile.

irsî
miras ile alâkalı, irse âit ve müteallik.

irsiyet
kalıtım.

irsiyet
verâset. aile ve soydan geçen benzerlik.

irsiyet
miras olarak kalma (bk. v-r-s_)

irta'
zoraki ve istemeyerek gülme.

irtab
dikme veya dikilme.

irtac
bir kimsenin sözünü kesme, konuşturmama. * devamlı yağmur ve kar yağma. * kapıyı örtme, kapama. * kıtlık her tarafa yayılma.

irtam
hatırlamak için parmağa iplik bağlama.

irtat
tenbellik etme. yerinden kımıldamama.

irtecek
f. şimşek, berk.

irtia'
düşünmek, istikbali düşünme.

irtiab
(ru'b. dan) ürkme, korkma.

irtiad
(ra'd ve ri'd. den) ıztırablı ve sıkıntılı olmak. * deprenme. titreme.

irtiaf
ileri geçme, ilerleme.

irtias
küpe takma.

irtiaş
ra'şeye tutulma, titreme, sarsılma.

irtiaş-ı mest
sarhoş ve baygın titreyiş.

irtiba'
bahar mevsiminde güzel bir yerde oturma.

irtibab
kokulu şeyler yapma. * bir çocuğu büluğ çağına varıncaya kadar besleme.

irtibah
yükselme, yükseğe çıkma.

irtibak
karışık ve çapraşık bir işe girişme. * karaca, geyik gibi hayvanların tuzağa düşmeleri. * bir kazâya uğrama.

irtibal
bir malı çoğaltma. bereketlendirme.

irtibas
perişan ve zor durumda kalma. * pek karışık ve sıkışık olma.

irtibât
bağlılık, ilgi.

irtibat
bağlanmak, raptedilmek. muhabbet, dostluk ve alâkadarlık. * düşmana karşı cenk için hudutta at sahibi olmak.

irtibat
bağlı olma, bağlanma

irticâ
geri dönücülük.

irtica
ummak, ümidetmek, rica etmek.

irticâc
çalkalanma.

irticac
çalkanmak. heyecana gelme. * sarsıntı. muztaribane hareket etmek.

irticac-ı deryâ
denizin kabarması, dalgalanması.

irticaf
(recfe. den) sarsma, sarsıntı, çalkalama. tahrik.

irticaî
(irticaiye) irtica ile alâkalı.

irticâkârâne
geri dönercesine.

irtical(en)
hazır cevaplılık. düşünmeden ve birdenbire açıkça güzel söz veya şiir söylemek.

irticâlen
hazırlıksız söyleme.

irticâlî
hazırlıksız konuşma.

irticaliyyat
düşünmeden, içinden doğarak söylenen sözler.

irticam
birşey üstüste katlanma.

irtican
adamın işi gücü bozulma.

irticas
gök gürleme. * top bürünme.

irticaz
kısaltma, ihtisâr.

irtida
(ridâ. dan) örtünme, bürünme.

irtida'
dinin yasak ettiği şeyleri yapmama, geri durma.

irtidâd
dinden dönme.

irtidad
din değiştirmekle mürted olmak. islâmiyetten çıkarak dinsiz olmak. * geri dönmek. (bak: mürted)

irtidâdkâr
dininden dönen.

irtidaf
(redif. den) ardından gitme, ardına düşme, peşinden koşma.

irtifâ
yükseklik.

irtifa'
yükseklik. * yukarı kalkmak. kaldırmak. terakki.

irtifa almak
öğle vakti, güneşin yüksekliğini ölçerek zamanı belirlemek. * yükselmek.

irtifad
kazanma, kesbetme, kazanıp kâr etme.

irtifaen
yükseklikçe, yükseklik bakımından.

irtifak
bir yere dayanma. * (kap) dolma. * ihtiyaç duyma. * arkadaşlık etme. * tıb: iki kemiğin hareketsiz kalmak üzere mafsallanması.

irtifas
fiatların yükselmesi, pahalılık.

irtigab
(rağbet. den) heveslendirme, isteklendirme, rağbet ettirme.

irtiha'
katılma, karışma.

irtihâl
göçme, ölme.

irtihal
bir yerden başka yere göçmek, gitmek. nakl-i mekân etmek. * ölmek.

irtihal-i dâr-ı bekâ
dâr-ı bekaya göçme. ölme.

irtihan
(rehn. den) bir şeyi rehin olarak alma veya alınma.

irtihas
ucuz saymak veya sayılmak.

irtihaz
rezil rüsvay olma. kepaze olma.irtika' : yükselme, yukarı çıkma. * daha yüksek yerlere ve mevkilere erişme. yüksek derecelere ulaşma.

irtihaş
rahatsız olma, huzuru kaçma. sıkıntı ve ıztırâb içinde bulunma.

irtikâ'
güvenme, dayanma.

irtikâb
işleme.

irtikab
bekleme, gözleme. * ümit etme, umma.

irtikâb
bir işe girişmek. * kötü bir iş işlemek. rüşvet almak gibi çirkin bir şey yapmak. * bir makamı âlet ederek, hakkı olmayan para veya malı hile ile almak.

irtikab
(kötü birşey) işlenme, yapılma

irtikak
söz gücü olan kimsenin, söz söylemekten âciz kalması.

irtikam
yığılma, üst üste birikme.

irtikâp
işleme, yapma

irtikas
baş aşağı olmak. * bir hâdiseye yakalanmak.

irtikaz
(rekz. den) dikilme. * bağlanma. * tıb: nabız atma.

irtikaş
harpte askerlerin birbirine karışması.

irtima'
birbirine atışma.

irtimas
suya dalma, dalıp gitme. dalgıçlık.

irtimaz
yerinden kaldırıp sıçratma. * birini koruma, himâye etme.

irtisa'
dişler sık olma. * iki şey, birbirine bitişik olma. * taneleri, iki taş arasında döğüp parçalama.

irtisad
istif etme. birbiri üstüne düzgün bir şekilde yerleştirme.

irtisam
resmedilme.

irtisam
resmedilmek, resmi çıkmak, resimli ve nişanlı olmak. * emrolunan şeye imtisâl etmek. * cenâb-ı hakkı tekbir ve o'na ilticâ etmek.

irtisam
resmedilen, görünen

irtisas
yayılma, meşhur olma, şüyu bulma, şâyi olma.

irtitac
konuşurken kekelemeye başlama, dili tutulma.

irtiva'
suya içerek kanma. * tıb: vücuttaki organ ve eklemlerin kuvvetlenip kalınlaşması.

irtivah
nöbetle çalışma.

irtiya'
ürkme, korkma.

irtiyab
duraklama, şüphelenme, tereddüt.

irtiyad
bir kimseden bir şey isteme.

irtiyah
(rîh. den) genişleme, ferahlama, feraha erme. * rüzgârlanıp rahatlama.

irtiyaz
riyâzet yapma, nefsine eziyet etme.

irtiza'
(rıza. dan) razı olma, rıza gösterme, uygun ve münasib bulma. kabul etme. * beğenme, seçme.

irtizah
biraz bahşiş alma. * özür dileme.

irtiza-i sabi
çocuğun süt emmesi.

irtizak
(rızk. dan) rızık alma, rızıklanma.

irtişâ
rüşvetçilik.

irtişa'
rüşvetçilik. rüşvet almak.

irtişaf
emerek ve azar azar içme. * tıb: vücudun her hangi bir yerinde toplanan suyun, dışarı atılması.

irtişah
(reşha. dan) sızma, terleme.

irva
bolca sulamak. suya kandırmak. * birisine hadis veya şiir rivayet ettirmek.

irva ve iska
sulama, suya kandırma.

irzâ
razı etme.

irza
çayırlık. otluk yer.

irza'
meme vermek, süt emzirmek veya emzirilmek.

irzâ
razı etme

irzâk
rızık verme.

irzak
rızıklandırmak, maddi veya mânevi ihtiyacını vermek.

irza-yi tarafeyn
iki tarafı anlaştırma, râzı etme.

irziz
dik ses. * titreme. * dolu tânesi.

irşa'
rüşvet verme.

irşâd
hak yolu gösterme.

irşad
doğru yolu göstermek. akli ve kalbi, mukni ve te'sirli eserler veya sözlerle gafletten uyandırıp hidâyet yolunu göstermek. cadde-i kürba-yı kur'aniye yolunda selâmetle devam ettirmek. Allah'a ibadet ve itaata kavuşturmak. veli bir zâtın, bir kimsenin hidâyete ermesine vesile olması. * ıst: hak ve hakikatı arayan kimselere bir mürşid-i ekmelin kur'ânî ve islâmî eserleriyle veya sözüyle sırat-ı müstakim olan islâmiyet yolunu tanıtması ve tarif etmesi. imanı kuvvetlendiren ve inkişaf ettiren tahkikî ve yakînî delillerle hak ve hakikatı talim ve tedris etmesi. (bak: mürşid)

irşad
doğru yolu gösterecek

irşad
irşadlar. hak ve hakikatı ve doğru yolu bildirmeler. ikazlar. (bak: irşad)

irşâdât
irşatlar.

irşadat
irşadlar. hak ve hakikatı ve doğru yolu bildirmeler. ikazlar. (bak: irşad)

irşâdgâh
irşat yeri.

irşâdî
irşatla ilgili.

irşâdkâr
irşatçı.

irşâdkârâne
irşat edercesine.

irşaf
suyu yavaş yavaş ve yudum yudum içme.

irşak
bir şeye dik bakma. dosdoğru etme.

isa
dört büyük peygamberden biri.

isa'
zenginleştirme veya zenginleştirilme. * genişletme.

isâ
isâ allah'ın ruhudur (yani, beytullah ifadesinde olduğu gibi, sebepler perdesini kaldıran bir tabirdir. "isa (a.s.), babasız olarak doğrudan ilâhî kudretin tecellisiyle yaratılmıştır" demektir)

isa (a.s.)
"dört büyük peygamberden birisidir. hakiki hristiyanlık dininin peygamberidir. kur'an-ı kerim'de meziyet ve senası geçmektedir. incil, mukaddes kitabıdır. vahiy ile kendine gönderilmiştir. ancak kendisinden sonra havarileri tarafından yazılmıştır.(incil'in bir yerinde isa (a.s.) demiş: ""ben gideceğim; tâ dünyanın reisi gelsin."" acaba hz. isa (a.s.)'dan sonra dünyanın reisi olacak ve hak ve bâtılı fark ve temyiz edip hz. isa'nın (a.s.) yerinde insanları irşad edecek, resul-i ekrem'den (a.s.m.) başka kim gelmiştir? demek hz. isa (a.s.), ümmetine dâima müjde ediyor ve haber veriyor ki: birisi gelecek; bana ihtiyaç kalmayacak, ben onun bir mukaddemesiyim ve müjdecisiyim. m.)"

isâbet
yerini bulma, rast gelme.

isabet
ecir, mükâfât, karşılık vermek. * doldurmak.

isabet-i ayn
göz değmesi, nazar değmesi.

isabet-i re'y
fikir doğruluğu. isabetli ve yerinde bir düşünce.

isâbetiayn
göz değmesi.

isabetkâr
f. doğru rastlayan. isabetli.

isâd
yükseltme, mesut etme.

is'ad
yükseltmek, yukarı çıkarmak. * mekke-i mükerremeye gitmek.

isâet
kötü iş işleme.

isaet
bir işte ihmal ile zarar verme.

îsâf
yardıma koşma.

is'af
birisinin arzusunu, istediğini kabul etmek ve yerine getirmek.

isaf
asr-ı saadetten evvelki câhiliyet devrinde mekke putlarından birinin adı.

is'af
isteği yerine getirmek

isaga
kolaylıkla ve rahatlıkla yutulma.

isaga-i taam
yemeğin kolaylıkla yutulması.

isah
(vesah. dan) kirletme veya kirletilme.

isaka
akıtma. * arkadan sürme. sevk etme.

isal
ulaştırmak, vâsıl etmek. yetiştirmek.

isâl
ulaştırıcı

îsal
ulaştırma, eriştirme

isâle
akıtma.

isale
akıtmak, dökmek. * seyyal kılmak. cereyan ettirmek.

isale-i dümu'
gözyaşları dökme, ağlama.

isam
(ism. den) ceza. bir kabahat veya suçun gerektirdiği netice, karşılık.

îsâr
kendisi muhtaç olduğu hâlde başkasına verme ahlâkı.

i'sar
ikindi zamanında bulunmak. * kızın gelinlik çağına gelmesi. * kasırga.

is'ar
narh koyma, fiat veya pahâ biçme.

isar
"zengin, maldâr olmak; gani olmak."

i'sâr
şiddetli fırtınalar, kasırgalar.

isare
esir etmek ve gezdirmek. * bağ, bend.

isas
çok sık ve uzun saç veya bitki.

isâs
büyük kadeh.

isase
zenginlik, servet. * göz ucuyla bakma. * cemiyet, topluluk.

isave
gammazlık, ağız karalığı.

isb
kasık tüyü.

isbah
(sebh. den) yüzdürme, suda yüzdürülme.

isbal
(sebl. den) yollama, gönderme veya gönderilme.

isbât
delil göstererek hakikatı ortaya koyma.

isbat
doğruyu delil göstererek meydana koymak. delil ve şâhitle bir fikrin sıhhatını göstermek. itiraf, ikrar ve tasdik etmek. * sabit ve muhkem kılmak. * bâki ve pâyidar eylemek. * delil. bürhan. şâhit. (bak: iman-ı bil-âhiret)

isbatiyecilik
(fr: pozitivizm) fls: bu felsefe nazariyesine göre, isbat yolu ile yakîn, şüphesiz bilginin elde edilebilmesi, tecrübelerle müşahadelerle ve vakıalara istinaden mümkün olacağı iddia edilir. isbat şeklini ve sahasını daraltıp sadece maddiyata münhasır kılan bu anlayış yalnız maddiyata ait mes'eleler için doğrudur.(bir şeyden uzak olan bir kimse yakın olan adam kadar o şeyi göremez. ne kadar zeki olursa olsun, o şeyin ahvali hakkında ihtilâfları olduğu zaman yakın olanın sözü muteberdir. binaenaleyh avrupa feylesofları maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı imân, islâm ve kur'ân'ın hakaikından pek uzak mesafelerde kalmışlardır. onların en büyüğü yakından hakaik-ı islâmiyeye vukufu olan âmi bir adam gibi de değildir. ben böyle gördüm, nefs-ül emir de benim gördüğümü tasdik eder. binaenaleyh şimşek, buhar gibi fenni meseleleri keşfeden feylesoflar hakk'ın esrarını kur'ân nurlarını da keşfedebilir diyemezsin. zira, onun aklı gözündedir. göz, kalb ve ruhun gördüklerini göremez. çünkü kalblerinde can kalmamıştır. gaflet o kalbleri tabiat bataklığında çürütmüştür. m.n.) (bak: rasyonalizm)

isbat-ı hüner
maharet ve hüner gösterme.

isbat-ı vücud
hazır bulunma. varlığını gösterme.

isbi'
parmak. * ölçü parmağı, arşının yirmidörtte biri. (türkçede: $ telaffuz edilir.)

isbi'
parmaklar.

isevî
isa aleyhisselâmın dininden olan kimse.

isevî
hz. isa'nın (a.s.) dininden olan. nasrani. hristiyan.

isevî
hz. isa'nın (a.s.) dinine mensup din adamları, rahipler

isevîlik
isa aleyhisselâmın dini.

iseviyyet
hristiyanlık.

isfar
sabah namazının ortalık aydınlanırken kılınışı.

isfenc
sünger.

isfence
(isfencî) süngere benzer, sünger biçiminde, süngerimsi.

isfenciye
süngerler.

isfend
şarap.

isfendan
f. beyaz biber tohumu. * akçaağaç.

isfid
f. beyaz, ak.

isfirar
sararmak. sarı olmak.

isga
"aslı ""sagavet"" olup, bir cihete meyil demek olan ""sagav"" masdarından fiil-i mâzi müfred müennesdir. muzarisi : ""tasgi"" gelir. "" velitasgi ileyh""; söz dinlemek veya dikkat edip kulak vermek, imâle-i guş etmek demek olan ısga da, bundan müştaktır. (e.t.)"

ishab
çok söylemek. * türlü şeylerden renk değiştirmek. * bir şeye fazla tama' etmek. * kuyu kazıp suyu bulamamak. * zehirlenme veya hastalıktan dolayı renk değişmesi. * kuzu, anasını emmek. * duvarı başı boş salıvermek.

ishak (a.s.)
kur'ân-ı kerim'de adı geçen peygamberlerdendir. ibrahim (a.s.)ın oğludur. yakub (a.s.)ın babasıdır.

ishakiyye köşkü
sadrazam ishak paşa tarafından sultan ikinci bayezid için, topkapı surları dahilinde yaptırılmış olan köşkün adıdır. bânisinin ismine nisbetle bu adı almıştır. (o.t.d.s.)

ishal
mülâyim ve düz bir yere varmak. * tıb: barsakların iltihabından soğuk algınlığından hâsıl olan sürgün, iç sürme.

ishan
"aslında kalınlık demek olan sihan ve sehânetten kalınlaştırmak demektir. siklet de sehanetin lâzımı olmak itibariyle: ""falan kimseyi, hastalığı veya yarası ağırlaştırdı, yerinden kımıldatmaz etti."" mânâsına ""ishanehül maraz evilcerh"" denilir. harbde düşmanın esaslı kuvvetlerini iyiden iyiye vurarak, ordusunu derin ve geniş bir suretde yaralayıp, kımıldanamıyacak bir hâle koyacak derecede kat'iyyen mağlub etmeğe de ishan tâbir edilir."

ishan-ı ayn
ağlatma. göz kızartma.

ishar
uyundırma. * gece uyutmayıp, uyanık durdurma.

ishat
darıltma, gücendirme.

isik
çukurluk, engebelik. çukurlu.

isimlik
tar: saraylılar tarafından gönderilen hediyelik şeylerin kimin tarafından gönderildiğini belirten adres pusulası.

iska
sulama.

iska
su vermek, sulamak.

iskab
ateş yakma.

iskal
ağır bir şey yüklemek.

iskalarya
ing. çarmıkların halat basamakları.

iskân
yerleştirme.

iskân
yerleştirmek. bir yeri mesken yapıp oturmak. * sâkin.

iskân
yerleştirmek

iskandil
ing. denizin derinliğini ölçmeğe yarayan ve gemilerde kullanılan bir âlet. * bir şeyin hakikatını anlamağa çalışma. yoklama, deneme, tecrübe etme.

iskân-ı muhacirîn
göçmenleri yerleştirme.

iskar
(sekir. den) sekir verme, sarhoş etme.

iskarlat
"itl. eski devirlerde venedik mensucatından, boyası has ve kumaşı dayanıklı bir nevi çuhanın adı idi ve şarkta pek makbuldü. yeniçeri ocağı ileri gelen ağalarına, sekbanbaşıya ve yeniçeri kâtibine her sene bu çuhadan verilir veya bedeli para olarak tahsis olunurdu. bu paraya da ""iskarlat bedeli"" denirdi. (ta. l.)"

iskarmoz
gemilerin kaburgalarını teşkil eden eğri ağaçlar. * kayıklarda kürek takılıp çekilen ağaç çiviye de bu ad verilir.

iskarpin
fr. konçsuz veya yarım konçlu zarif ayakkabı. alafranga hafif kundura.

iskât
susturma.

iskat
düşürme.

iskât
sükût ettirmek. cevap veremiyecek hâle getirmek. susturmak. * kandırmak, râzı etmek.

iskât
susturan

iskat
düşürmek

iskele
binada yüksek yerleri yapabilmek için kurulan geçici sal. * deniz nakil vasıtalarının yanaşabilmeleri için deniz kıyısında yapılan yer. * deniz kenarında ve deniz vasıtalarının yanaşmasına elverişli kasaba. * bir memleketin deniz yolu ile yapılan ticaretine vasıta olan liman. * geminin sol yanı.

iskelet
fr. vücudun kemik çatısı.

iskendan
f. kilit.

iskender
sayısız beldeler fethetmiş bir hükümdar.

iskender
(m. ö. 356-323) aristo'dan ders almış bir imparatordu. iskender-i rumi de denir. bundan başka ismi geçen bir de iskender-i zülkarneyn vardır. (bak: zülkarneyn)

iskerek
f. hıçkırık.

iskete
güzel ve çok öten sarı kanatlı bir cins küçük kuş.

iskiz
(iskize) f. hayvanın sıçrayıp kıç atması. * hayvanın ürkerek attığı çifte.

iskolastik
lât. kurun-u vustâda (orta çağlarda) hristiyan âleminde, papazların dinî görüşüne ve onların baskısı altındaki dinî fikirlerine göre yapılan tedrisat usulü.

iskona
itl. buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan iki direkli yelkenli harp gemilerine verilen addı.

iskonto
fiat indirme. iskonto.

isla'
teselli verme, avutma.

islab
giderme, selbetme. kapıp götürme.

islac
kara tutulma. karlı olma.

islaf
para peşin, mal veresiye olan bir alışveriş. * tarlayı aktarmak.

islah
iyileştiren, düzelten

islak
(silk. den) düzenleme, sıraya koyma. * yola getirme. * diziye geçirme. * mesleğe sokma, sokulma.

islal
(sell. den) kılıcı sıyırıp çıkarma. * verem etme, verem uğratma.

islâm
hazreti muhammed aleyhisalâtü vesselâmın getirdiği din.

islâm
"(selâm. dan) itaat, inkıyad, bir şeye teslimiyet. din. * ıst: hz. muhammed'in (a.s.m.), Allah'ın emriyle insanlara bildirdiği din. (islâmlıkta, Allah'a itaat etmek, peygambere tâbi' olmak ve din namına ne bildirilmişse, kalb ile dil ile tasdik ve onunla amel etmek şarttır. islâm'ın beş şartı vardır: kelime-i şehadet getirmek, namaz kılmak, zekât vermek, hacca gitmek ve ramazan-ı şerif orucunu tutmaktır.)(ulema-i islâm ortasında, ""islâm"" ve ""iman""ın farkları çok medâr-ı bahsolmuş. bir kısmı, ""ikisi birdir"", diğer kısmı, ""ikisi bir değil, fakat biri birisiz olmaz"" demişler ve bunun gibi çok muhtelif fikirler beyan etmişler. ben şöyle bir fark anladım ki:islâmiyet, iltizamdır. iman, iz'andır. tabir-i diğerle: islâmiyet, hakka tarafgirlik ve teslim ve inkıyaddır; iman ise, hakkı kabul ve tasdiktir. eskide bazı dinsizleri gördüm ki: ahkâm-ı kur'aniyeye şiddetli tarafgirlik gösteriyorlardı. demek o dinsiz, bir cihette hakkın iltizamiyle islâmiyete mazhardı; ""dinsiz bir müslüman"" denilirdi. sonra bazı mü'minleri gördüm ki; ahkâm-ı kur'aniyeye tarafgirlik göstermiyorlar, iltizam etmiyorlar, ""gayr-ı müslim bir mü'min"" tabirine mazhar oluyorlar.acaba islâmiyetsiz iman, medar-ı necat olabilir mi?elcevab: imansız islâmiyet, sebeb-i necat olmadığı gibi; islâmiyetsiz iman da medar-ı necat olamaz. m.)"

islâm
islâm toplumu; müslümanlar

islâma
müslümanları içine alan, onları kuşatan

islambol
eskiden istanbul yerine kullanılan bir tabir idi. ulema takımı yakın zamana kadar zarfların üzerine istanbul yerine islâmbol yazarlardı.

islamî
islâm dinine mensub, islâm ile alâkalı.

islâmî
islâmî fetihler; islâmiyetin halk arasında tanınarak kalpleri fethetmesi ve müslüman olmalarına vesile olması

islâmilaisen
müslüman mahallesi, müslümanların oturduğu bölge, yer

islamiyan
f. islâmlar.

islâmiyet
islâmlık.

islamiyet
"islâmlık. * islâm oluş. teslimiyet, inkıyad, bağlılık, hakka tarafgirlik ve iltizamdır.(islâmiyet güneş gibidir, üflemekle sönmez; gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. gözünü kapayan yalnız kendine gece yapar. münazarat)"

islâmiyet
islâm dini, şeriatı ve inancı

islâmköylü
[bk. bilgiler - abdullah çavuş (kula)]

islâmın
islâma sembol olmuş şeyler, iş ve ibâdetler

islas
üçe bölme. üç aded yapma.

islav
fr. rus, ukran, beyaz rus, çek, slovak, leh, sloven, sırp, hırvat ve bulgar gibi milletlere, lisanlarındaki yakınlık dolayısıyla verilen ortak isim.

islim
buharla işleyen makinaların kazanında birikip makinayı işleten buğu, buhar.

ism
günah, suç.

ism
(isim) ad, nâm. * ıst: bilinen veya bilinmeyen, hissedilen veya hissedilmeyen herhangi bir şeyi birbirinden ayırmak, tanımak veyahut zihne getirmek için kullanılan söz veya lâfız. * man: tam mânalı ve hem mevzu, hem mahmul olabilen lâfızdır.

ism
günahlar.

isma
yükseltmek. * isim koymak.

isma'
işittirmek, sesini duyurmak, bir sözü istenilen yere ulaştırmak.

ismah
cömert ve eli açık olma. * itâatli ve bağlı etme.

ismail (a.s.)
peygamberlerdendir. ibrahim'in (a.s.) oğludur. küçükken ibrahim'e (a.s.), oğlunu Allah için kurban etmesi emredildi. halilullah olan ibrahim, ismail'i (a.s.) kurban etmek isterken cenab-ı hak koç gönderdi. mu'cize zâhir oldu. bıçak ismail'i kesmedi, yerine koç kurban edildi. resul-i ekrem'in (a.s.m.) de ceddi olan ibrahim ve ismail (a.s.)lar kâbe'yi yeniden inşâ ettiler. (bak: kâbe, ibrahim (a.s.) )

ismam
sona erdirme, bitirme, tamamlama.

ismar
meyve verme.

ismar
(semere. den) meyve ve semere vermek, fayda vermek.

ismar
meyve veren

ismat
"susturma, sükut ettirme. * men'etmek. * tecvidde : harfi söylerken lisana ağır geldiğinden, kendilerinden yalnız aslı rübâî olanlar ile, hümasi olanların terkibi men' edilmişti. ismât sıfatının harfleri; izlâk sıfatının harfleri olan on altı harf ile harf-i meddin maadası olan on dokuz harfdir. (bak: musmit)"

ismen
sadece isimle, gerçekten olmayan.

ismet
masumluk, temizlik.

ismet
"günahsızlık, mâsumluk. günahlardan kaçınmak melekesine sâhib olmak. suçsuzluk. * peygamberlik vasıflarından birisidir. peygamberler (a.s.), hiç bir zaman gizli, âşikâr herhangi bir ma'siyete yaklaşmazlar; bütün kusur ve hatâlardan ve şâibelerden müberrâdırlar."

ismetlü
tar: derece bakımından yüksek kimselere, sultan ve şehzâdelerin hanımlarıyla kızlarına verilen bir ünvan idi.

ismetmeâb
ismetlü. günahsız. haramdan ve nâmusa dokunur hâllerden çekinen.

ismetpenah
ismetlü, ismetmeâb.

ismî
"(ismiyye) isme mensub, isimle alâkalı. ismen olup aslen olmayan, varlığı isimden ibâret olan. isim cinsinden. * arabçadan iki isimden, yani; müsned ile müsned-i ileyhten mürekkep cümle."

ismi
allah'ın her şeyin sonunu ezelî ilmiyle belirleyen ve her şeyden sonra yalnız kendisi bâkî olduğunu ifade eden ismi

ism-i a'zam
"Allah'ın (c.c.) kur'ân ve hadis-i şeriflerde zikredilen yüz isminin mânâca en câmi' olanıdır. ism-i a'zam, diğer isimlerin de mânâlarını içinde toplar. her ism-i ilâhiyenin de, her mahlukun da bir a'zamlık mertebesi vardır.(ism-i a'zam herkes için bir olmaz, belki ayrı ayrı oluyor. meselâ: imâm-ı ali (r.a.) hakkında: ""ferd, hayy, kayyum, hakem, adl, kuddus"" altı isimdir. ve imâm-ı a'zamın ism-i a'zamı, ""hakem, adil"" iki isimdir. ve gavs-ı a'zamın ism-i a'zamı, ""yâ hayy'dır."" ve imâm-ı rabbâninin ism-i a'zamı. "" kayyum"" ve hâkeza.. pek çok zatlar daha başka isimleri ism-i a'zam görmüşlerdir. l.) (bak: esma-i hüsna)"

ism-i cins
gr: cins isim. bir cinsten, bir nev'den olan şeylerin hepsine verilen bir ad. vilâyet, karpuz, kedi gibi.

ism-i fâil
gr: kendisinden fiil, iş çıkan kimsenin sıfatı. fâil, hâdim, kâtib gibi.

ism-i hâss
gr: yalnız bir kimse, bir hayvan veya bir şeye hâs olan isim. hz. muhammed (a.s.m.), medine-i münevvere gibi.

ism-i işaret
"gr: kendisiyle muayyen bir şeye işaret olunan kelime. ""bu, şu o"" gibi."

ism-i mef'ul
gr: fâilin fiili kendi üzerine geçen kelime. mektub, mazlum, mağdur gibi.

ism-i mensub
"gr: kelimenin sonuna türkçede ""li"", arabça ve farsçada kelime sessiz harfle bitiyorsa, bir ""î"", sesli harfle bitiyorsa; yerine göre sesli harf atılarak veya atılmayarak ""î"" veya ""vî"" harfi getirilerek yapılan, nereli ve nereye mensub olduğunu ifade eden isimdir. istanbullu, istanbulî; mekkeli, mekkî; konyalı, konevî; bağdatlı, bağdadî... gibi.)"

ism-i merre
def'a, kerre gibi bir hareketin bir defa olduğunu bildiren fiil'den yapılan isim. (darbe: bir defa vuruş. lem'a: bir parlayış gibi.)

ism-i mevsule
"o şey ki, o kimse ki, mânâlarının yerine kullanılan, ""mâ, men, ellezi"" gibi kelimelerdir. iki kelimeyi veya mânâyı birbirine birleştiren, mânâsı kendinden sonra gelen bir cümle ile tamamlanın bir kelimedir."

ism-i tafdil
"renge, şekil ve vasfa dâir (ef'al) vezninde olan mutlak ve uzuv noksanlığına delâlet etmemek üzere mukâyeseli üstünlük ifâde eden sıfatlardır. daha büyük, en büyük, daha küçük, en küçük, en güzel, daha güzel gibi mânâlara gelir. (kebir kelimesinin ism-i tafdili: ekber; sağir kelimesinin ism-i tafdili: asgar; sa'b kelimesinin de es'ab'dır.)"

ism-i tasgir
küçültme ismi. küçüklük veya azlığa delâlet eden isimdir. arapçada ekseri (fueyl) veya (fuayil) vezninde, türkçede kelime sonuna cik, cık, cağız, ceğiz gibi ekler getirerek yapılır. abd: kul, ubeyd: kulcağız, kulcuk gibi.

ismî ve sıfatî
isme ve sıfata ait.

ismiâzam
en büyük ilâhî isim.

ismid
sürme taşı. * cenab-ı peygamber'in kullandığı ve tavsiye ettiği bir cins kırmızı sürme.

ismifâil
kimin iş yaptığını bildiren isim, özne.

ismirar
(semrâ. dan) esmerleşme, kara olma, kararma.

ismiyyet
isim olma hâli, isimlilik.

ismullah
Allah adı.

isna
yukarı kaldırmak, yükseltmek. * değerini yükseltme. * ateş alevinin yükselmesi. * bir sene bir yerde kalmak.

isna aşer
oniki.

isnâaşer
on iki.

isnâd
dayandırma.

isnad
bir söz veya haberi birisine nisbet etmek. * peygamberimiz'in (a.s.m.) sözlerini sırası ile kimlerden nakledildiğini bildirmek. * bir nesneye, bir şeye dayanmak. * birisi için, bir şeyi yaptı demek. iftira etmek.

isnad
dayandıran

isnad
isnadlar. bir kimseye yükletilenler, nisbet edilenler.

isnâdât
dayandırmalar.

isnadat
isnadlar. bir kimseye yükletilenler, nisbet edilenler.

isnadî
isnad etmekle alâkalı.

isnadiyyat
isnad ile ilgili düşünceler. * aslı esası olmadığı halde birisine isnad edilen sözler.

isnad-ı efike
yalan isnad etme. iftira atma.

isnaf
yel ve toz savurma.

isnak
mal, mülk, servet ve makamın, insanı azdırması.

isnam
ateşin alevi büyüme. * duman ve toz havaya çıkma.

isnan
iki. * pazartesi.

isnat
dayandırılma

isnevî
iki ile alâkalı. * pazartesi günü ile alâkalı. * her pazartesi günleri oruç tutan kimse.

isneyn
iki. (2) * pazartesi günü.

isneyniyyet
ikilik, ikiden ibaret olma.

ispah
(ispeh) f. asker, nefer, er.

ispanyol
ispanyalı.

ispanyol
grip gibi bulaşıcı bir hastalık

ispanyol hastalığı
grip, nezle. paçavra hastalığı. (ilk önce ispanya'da farkına varıldığı için bu isimle meşhur olmuştur.)

isparçene
itl. halatın üzerine sarılan kendir ve ip. * halatı meydana getiren üç boy bükmenin beheri.

ispehbed
f. başbuğ, hükümdar, hâkan, kağan.

ispenah
f. ıspanak.

isper
f. savaş âletlerinden kalkan.

ispergam
f. fesleğen çiçeği. * gül. * yeşillik.

isperhem
f. fesleğen.

isperlos
f. saray, konak, kâşâne.

ispid
f. ak, beyaz.

ispidkâr
f. kalaycı.

ispir
arabacı. arabacının yanında bulunan at uşağı. * zabıta memuru. * beyaz doğan kuşu.

ispiralya
itl. gemi güvertelerinde kamaraları aydınlatmak için açılan küçük kaporta.

ispirtizma
cinlerle konuşup da ruhlarla konuştuklarını sananların fikri.

ispirtizma
fr. ölülerin ruhlarıyla bazı şartlar altında haberleşmenin mümkün bulunduğuna inanan görüş ve bu maksatla yapılan tecrübeler.(işte eski zaman kâhinleri gibi şimde de medyumlar suretinde yine bir nevi kâhinlik avrupa'da ispirtizmacıların içlerinde baş göstermiş. m.)

isr
alâmet. nişane. * ayak izi. * yol. meslek. * başlamak ve azimet etmek.

isrâ
geceleyin götürme.

isra'
hızlandırmak. sür'atlendirmek. * geri döndürmek. göndermek.

isrâ
yürütmek, göndermek. * gece seferi yapmak. * irsâl etmek.

isrâ suresi
kur'an-ı kerim'de 17. suredir. mekkidir.

israc
(sirac. dan) yakma, yandırma.

isrâf
gereksiz yere harcama.

israf
"lüzumsuz yere harcamak. malı ve parayı lüzumsuz yere sarf etmek. ihtiyacından fazla istihlâk etmek ve harcamak. * en lüzumlu aslî vazifeleri bırakıp en lüzumsuz veya zararlı şeylerle meşgul olarak ömrünü veya gençliğini boş yere harcamak.(hâlik-ı rahim, nev-i beşere verdiği nimetlerin mukabilinde şükür istiyor. israf ise; şükre zıttır, nimete karşı hasâretli bir istihfaftır. iktisad ise: nimete karşı ticaretli bir ihtiramdır. l.)(bir lokma kırk paraya, diğer bir lokma on kuruşa... ağıza girmeden ve boğazdan geçtikten sonra birdirler. yalnız, birkaç saniye ağızda bir fark var. müfettiş ve kapıcı olan kuvve-i zâikayı taltif ve memnun etmek için birden ona gitmek, israfın en sefihidir. m.)"

isrâf
isrâflar, lüzumsuz yere harcamalar.

isrâfât
gereksiz harcamalar.

israfat
isrâflar, lüzumsuz yere harcamalar.

isrâfil
sur borusunu üflemekle görevli büyük bir melek.

israfil
dört büyük melekten biri olup kıyamet günü cesedlere nefh-i ruh etmeğe ve sur'u üfürmeğe vazifelidir. (bak: melâike)

isrâfilmisâl
israfil gibi.

isrâfilvârî
israfil aleyhisselâm gibi.

isrâil
hazreti yakubun lâkabı.

israil
hz. yakub'un (a.s.) lâkabı olup sonradan bütün o soydan gelenlere benî israil denmiştir. israil oğulları, yahudiler.

israiliyat
"zamanla hurafeye inkılâb etmiş, yahudilikten kalma haberler, hikâyeler. israil oğullarına mahsus hikâyeler, hâdiseler.(israiliyyatın bir tâifesi ve hikmet-i yunaniyyenin bir kısmı, daire-i islâmiyete duhul etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkârı ihtilâle verdiler. şöyle ki: o necib kavm-i arab, zaman-ı cahiliyette bir ümmet-i ümmiyye idi. vakta ki içlerinden hak tecelli edip istidad-ı hissiyatları uyandı da meydanda yol açan din-i mübini gördüklerinden umum rağabat ve meyilleri, yalnız dinin mârifetine inhisar eylediler. fakat kâinata olan nazarları teşrihat-ı hikemiyye nazarıyla değil, belki istitraden yalnız istidlâl için idi. onların o hassas zevk-i tabiilerine ilham eden yalnız onların fıtratlarına münasib olan geniş ve ulvi muhitleri; ve safi ve müstaid olan fıtrat-ı asliyeleri tâlim ve terbiye eden yalnız kur'an idi. bundan sonra kavm-i arab, sair akvamı bel' ettiği gibi milel-i sairenin mâlumatları dahi müslüman olmaya başladığından, muharrefe olan israiliyat ise: vehb, ka'b gibi ulema-i ehl-i kitabın islâmiyetlerinin cihetiyle arapların hazain-i hayalâtına bir mecra ve menfez bularak o efkâr-ı safiyeye karıştılar. hem sonra da ihtiram dahi gördüler. zira ulema-i ehl-i kitaptan islâmiyete gelenler, islâmiyet şerefiyle gayet celâlet ve tekemmül ettiklerinden, mâlumat-ı müzahrefe-i sâbıkaları makbule ve müselleme gibi oldular.. reddedilmedi. çünki islâmiyetin usulüne musadim olmadığından hikâyat gibi rivayet olunur iken ehemmiyetsizliği için tenkitsiz dinlenirler idi. fakat hayfâ! sonra hak olarak kabul edildiler. çok şübeh ve şükukâta sebebiyet verdiler.hem de vaktaki şu israiliyat, kitap ve sünnetin bazı imaatlarına merci ve bazı mefahimlerine bir münasebetle me'haz olabilirler idi. fakat âyât ve hadisin mânâları değil. belki faraza doğru olsalar idi, mâsadak ve efradından olmaları mümkün olduğundan; su'-i ihtiyarlarıyla başka bir me'hazı bulmayan veya atf-ı nazar etmeyen zahirperestler, bazı âyât ve ehâdisi o hikâyat-ı israiliyyeye tatbik ederek tefsir eylediler. halbuki kur'anı tefsir edecek yine kur'an ve hadis-i sahihtir. yoksa; ahkâmı, mensuh olduğu gibi kısası dahi muharrefe olan incil ve tevrat değildir. evet, mâsadak ile mânâ ayrıdırlar. halbuki: mâsadak olmaya mümkün olan şey, mânâ yerine ikame olundu. çok da imkânât vukuata karıştırıldı... r.n.)"

isrâiliyyat
yahudilikten kalma bilgiler.

israr
ayak direme.

israr-ı esrar
sırların gizlenmesi.

istabl
ahırlar.

istade
f. ayakta durmuş.

istah
f. budak, taze filiz.

istahrabat
ateşe tapanların ünlü ateşlerinin bulunduğu yer.

istanbul
"türkiye'nin en büyük şehri ve osmanlı imparatorluğu'nun taht şehri (1453-1922). islâm halifeliğinin son merkezi (1516-1924). türklerden önce bizans ""doğu roma"" imparatorluğu'nun taht şehri idi (395-1453). * istanbul ismi, rumca şehre veya şehirde demek olan (istin polin) tabirinden galat olup, bu ismin osmanlılar tarafından fetih esnasında verilmiş olduğu rivayet ediliyorsa da, osmanlılardan evvel şehrin bu isimle yâd olunmakta bulunmuş olduğu muhakkak olup, hattâ yedinci hicri yüzyılın ortalarında yani fetihten iki asır önce yazılmış olan ""yakut-u hamevî'nin mu'cem-ül büldan'ında bu isim yazılmıştır. bununla beraber osmanlılar yanında dahi edebiyat lisanında ekseriya ""kostantiniyye"" ismi kullanılmıştır; hattâ bazan ""islâmbol"" şeklinde yazılmıştır."

istanbul
istanbul üniversitesi

istanbul efendisi
istanbul kadıları (hâkimleri). bu tabir hicri 1000 tarihinden sonra kullanılmağa başlanmış ve daha sonraları terkolunmuştur.

istar
yüzletme, astar çekme. * (c.: esâtir) altıbuçuk dirhem ağırlığında (19.5 gr.) bir ölçü. * dört tane. * dört veya dört buçuk miskal.

istare
perde, zar.

istasyon
demiryollarında durak.

istasyon
fr. demiryolu durağı.

istatistik
hüküm çıkarmak için bilgi toplama ve sınıflandırma ilmi.

istatistik
fr. bir neticeye varmak veya bir hüküm çıkarmak için metodlu olarak mevcud lüzumlu şeyleri toplayıp sayı hâlinde göstermek işi ve bu işle meşgul olan ilim.

istebrak
ipekten mâmul ve sırma ile işlenmiş bir çeşit kumaş. kalın ipek kumaş.

istel
f. göl.

istem
zulüm ve sitem.

istenbe
f. cesur, yiğit, bahadır, kahraman. * çirkin. * kâbus.

istiâb
içine alma, kaplama.

istiab
içine almak. * kaplamak. toplamak. tamam etmek. * tutulmak. zapteylemek.

istiade
bir şeyin iade edilip geri gönderilmesini isteme. * yeniden canlanma. * âdet edinme.

istiânât
yardım istemeler.

istianat
istianeler, yalvarmalar.

istiâne
yardım isteme.

istiane
duâ. yardım istemek. iane istemek.

istiâne
yardım dilemek

istiane
istianeler, yalvarmalar.

istiâre
bir kelimeyi başka anlamda kullanma.

istiare
"ariyet istemek. ödünç almak. birinden iğreti bir şey almak. * edb: bir kelimenin mânasını muvakkaten başka mânada kullanmak; veya herhangi bir varlığa, ya da mefhuma asıl adını değil de, benzediği başka bir varlığın adını verme san'atına istiare denir.cesur ve kuvvetli bir insana ""arslan, kurnaz bir kimseye ""tilki"" demekle istiare yapmış oluruz."

istiare-i mekniye
"(kapalı istiare) teşbihin temel unsurlarından yalnız benzetilenle yapılan istiare. meselâ: merhum mehmed akif'in:şu karşımızda mahşer kudursa, çıldırsa,denizler ordu, bulutlar donanma yağdırsa,değil mi ortada bir sine çarpıyor, yılmaz.cihan yıkılsa, emin ol bu cephe sarsılmaz...beyitlerinde düşman kalabalığı evvelâ mahşere benzetilerek açık istiâre yapmış, sonra o mahşer bir köpeğe teşbih edilerek, fakat müşebbehün bih'i (kendisine benzetileni) zikredilmeyerek onun levâzımatından olan ""çıldırsa"" ve ""kudursa"" kelimeleri irad olunarak bir kapalı istiare yapılmıştır."

istiare-i musarraha
"(açık istiare) teşbihin iki temel unsurundan yalnız kendisine benzetilen ile yapılan istiare.meselâ: büyük âlimlere; ayaklı kütüphane veya yaşlı kimselere hayatının son baharında denilmesi gibi."

istiare-i mutlaka
"(temlihiye veya tehekkümiye) edb: şaka, lâtife veya alayı içine alan bir istiaredir. meselâ: tilkinin eşeğe ""gelsem olmaz mı huzura, a benim aslanım"" demesi gibi... (edb.s.)"

istiaza
karşılık olarak, ivaz olarak bir şey istemek.

istiâze
sığınma.

istiaze
"""euzü besmele"" okuyarak Allah'a sığınmak."

istiâze
allah'a sığınma

istibaa
bir şeyi kendine sattırmağa uğraşma.

istibâd
akıldan uzak görme.

isti'bad
köle edinmek, esir almak.

istib'ad
uzaklaşma. uzak görme, ihtimal vermeyiş, olmayacak sanma, akıldan uzak görme. * yakıştırmayış.

istibaha
mübah ve helâl sayma. * bir çok kimsenin kanını dökmeğe izin verme.

istibahat
mübah ve helâl sayma. * bir çok kimsenin kanını dökmeğe izin verme.

istibak
yarış etme, yarışma.

istib'al
kadını nikâh ile alma.

istibal
havanın fenalığı ve sıkıcı olması. * (kendine) idrar döktürme.

istibane
açıklama, belli olma. meydanda ve âşikâr olma.

isti'bar
ibret alma, ders alma. * rüya tabir ettirme.

istibar
yoklama, muayene etme.

istibda
(istibra') ayırmak. uzak etmek. * küçük abdest bozduktan sonra idrardan temizlenmek, sidik eserinin tamâmen kesilmesini beklemek. * nikâhla alınan dul bir kadının gebe olmadığına kanaat getirmek için, kadın bir âdet görünceye kadar beklemek.

istibda'
bedi' ve güzel bulma.

istibdad
baskıcı yönetim.

istibdad
başlı başına olmak. keyfî idare sistemi. * zulüm ve tahakküm. idaresi altındakilerin istemediği şeyleri yalnız kendi keyfine göre zorla ve zulümle yaptırmaya çalışmak. kanun ve nizamlara bağlı olmayarak, çok defa da kanun namına kanunsuzluk yaparak, keyfi hükmünü icra ettirmek. kimseyi tanımadan kendi dediğini ve keyfi emirlerini kuvvet ve cebir kullanmak suretiyle yaptırmaya çalışmak. Allah'ı ve adaletini unutarak dinsizdarane bir zulümle hüküm ve idare etmek.

istibdadât
baskılar.

istibdadkârane
f. istibdad idaresi gibi. kendi kendine, kanunları ve kimseyi tanımadan idare eder surette.

istibdal
(bidl ve bedel. den) değiştirmek, değiştirilmek. * bir vakfı mülk ile mübadele etmek. * birşey verip yerine başka şey istemek. * askerliği biten erlere tezkere verip yenilerini almak.

istibdal-i müseccel
lüzumuna hükmolunduğundan dolayı nakzı caiz olmayan istibdal.

istibga'
iş için yardım isteme.

istibhac
(behcet. den) yüzü gülme, sevinme, mesrur olma.

istibhal
azad etme. azad olma, serbest bırakılma.

istibham
karışık ve belirsiz olma. * ses çıkarmama, susma.

istibhar
çok geniş bilgiye sahib olma. * deniz gibi büyük ve geniş olma.

istibhas
bir şeyin doğruluk ve hakkâniyetini anlayabilmek için, iyice araştırıp tahkik etme.

istibka
kalıcı kılma.

istibka
devâmını istemek. bâki ve dâim kılmak.

istibkâ
ağlatmak. ağlamayı istemek.

istibka-yi teveccühleri
teveccühlerinizin sürüp gitmesi ve devamı... (eskiden mektubların sonlarında kullanılırdı.)

istibrâ
küçük abdestten sonra idrarın iyice kesilmesini beklemek.

istibra
(istibra') ayırmak. uzak etmek. * küçük abdest bozduktan sonra idrardan temizlenmek, sidik eserinin tamâmen kesilmesini beklemek. * nikâhla alınan dul bir kadının gebe olmadığına kanaat getirmek için, kadın bir âdet görünceye kadar beklemek.

istibraz
meydana çıkarmak, açığa vurmak.

istibsar
basiretli olmak. düşünceli, hesaplı ve dikkatli iş yapmak ve hareket etmek.

istibsas
bir haberin doğru olup olmadığını anlamağa çalışma.

istibtan
gizliliğe, bir kimsenin iç işlerine vakıf olmak.

istibvar
hırslanma, hiddetlenme, kızma, öfkelenme.

istibşâr
müjdeleme.

istibşar
müjde almak. hayırlı, iyi haber iyi sevinmek.istibta' : ağır ağır hareket etme. * gecikme, geç kalma.

istibşârkârâne
müjdelercesine.

isti'cab
(aceb. den) şaşma, taaccüb etme, hayrette kalma.

isticab
vâcib olmak. hak etmek.

isticabe
(isticâbet) duânın Allah tarafından kabul olunması.

isticade
ihsan ve bahşiş isteme.

istîcâl
acele etme.

isti'cal
acele olmasını istemek. acele etmek.

istical
sonraya bırakılmasını istemek.

isticar
kiralamak. kiraya vermek.

isticare
(cevr. den) yardım ve korunma isteme. * sığınak isteme.

isticaze
(cevaz. dan) izin ve cevâz isteme. * sunulan bir manzume için câize, yani para isteme.

isticbar
(cebr. den) zorlama, cebretme. baskı yapma. zoraki yaptırma.

isticdad
yenileme. yeniden yapma.

istichal
(cehl. den) câhil sayma.

isticlab
(celb. den) çekme, celbetme. çekmeye vaya getirmeğe sebep olma. * fls: uyandırma.

isticnas
(cins. den) cinsine benzetme.

isticvâb
sorup cevap isteme.

isticvab
cevab istemek. sorguya çekmek. * mahkemede şahidlerin ifadelerini almak. söyletmek.

isticvabname
f. şahidlerin ve maznunun ifadelerinin yazılı olduğu kâğıt.

istîdâ
dilekçe.

isti'da
medet, yardım istemek.

istid'a
rica ile istemek. davet etmek. * bir işi için resmî bir daireye verilen ve istek bildiren kâğıt. dilekçe.

istida'
el uzatma.

istidad
istidat, yetenek.

isti'dad
bir şeyin kabulüne ve kazanılmasına olan fıtrî meyil. * kabiliyet. akıllılık. anlayışlılık. Allah teâlâ hazretlerinin (c.c.) insanlara ve sâir mahluklara tevdi buyurduğu kabiliyet kuvveleri.

istidad
alışma, ünsiyet etme. * doğrulma.

istidad
yetenekli kılmak, filiz verecek tohumlar hâline getirmek,

isti'dad
istidadlar, kabiliyetler, yetenekler.

istidadat
yetenekler.

isti'dadat
istidadlar, kabiliyetler, yetenekler.

istidadî
yetenekle ilgili.

istidad-ı yed
elin alışması.

isti'dad-şure
f. verimsiz istidad. çorak yerin kabiliyeti.

istidame
(devam. dan) bir halin devamını isteme. bir şeyin devamını arzu etme.

istid'a-name
f. resmî bir makama dilekçe olarak yazılan pullu, damgalı yazı.

istidane
(deyn. den) borç alma, alınma. ödünç alma.

istidare
(devr. den) dönme, dolaşma. * daire biçimine girme, yuvarlak olma.

istidarî
dönerek ve bir daire meydana getirecek olan.

istidbar
(idbar. dan) yüz çevirmek. arka dönmek. * geri geri gitmek. * bir kimsenin peşinden gitmek.

istidhak
(dıhk. den) alaya alma, eğlenme.

istidkak
incelemek, dakik olmak.

istidlâl
delil getirme, delile dayanarak hüküm çıkarma.

istidlal
"delil getirmek. bir delile dayanarak netice çıkartmak. delile nazar etmek. muhakeme. mülahaza ve anlama kudreti. delil ile anlamak. zihnin eserden müessire veya müessirden esere intikali.(ateşin dumana olan delâleti gibi müessirden esere yapılan istidlâle ""bürhan-ı limmî"" denildiği gibi, dumanın ateşe olan delâleti gibi eserden müessire olan istidlale de ""bürhan-ı innî"" denir. bürhan-ı innî, şüphelerden daha salimdir. i.i.)(kur'anda delâil-i akliyeye ve fennin keşfiyatına muhalif bazı âyetler vardır dedikleri üçüncü şüphelerine cevap: kur'an-ı kerim'de takib edilen maksad-ı aslî; isbat-ı sâni', nübüvvet, haşir, adalet ile ibadet esaslarına cumhur-u nâsı irşad ve îsal etmektir. binaenaleyh, kur'an-ı kerim'in kâinattan yaptığı bahis tebeidir; kasdi değildir. yani ligayrihidir, lizatihi değildir. yani kur'an-ı kerim, cenab-ı hakk'ın vücud, vahdet ve azametine istidlal suretiyle kâinattan bahsetmiştir. yoksa, kâinatın bizzat keyfiyetini izah etmek için değildir. çünkü kur'an-ı kerim; coğrafya, kozmoğrafya gibi kasden kâinatın keyfiyetinden mânâ-yı ismiyle bahseden bir fen, bir kitab değildir. ancak, kâinat sahifesinde yazılan san'at-ı ilâhiyyenin nakışları ve yaratılan kudretin mu'cizeleri ve kozmoğrafyacıları hayrette bırakan nizam ve intizamla, mânâ-yı harfiyle sâni ve nazzam-ı hakikî'ye istidlal keyfiyetini öğretmek için nâzil olan bir kitabdır. binaenaleyh san'at, kasd, nizam; kâinatın her zerresinde bulunur, matlub hâsıl olur; teşekkülü nasıl olursa olsun bizim matlubumuza taalluku yoktur. febinaen alâ zâlik, madem ki kur'anın kâinattan bahsi istidlal içindir ve delilin de müddeadan evvel ma'lum olması şarttır ve delilin muhatablarca vuzuhu müstahsendir; bazı âyetlerin onların hissiyatına ve edebî ma'lumatlarına imale etmesi ve benzetmesi, mukteza-yı belâgat ve irşad olmaz mı? fakat bu âyetlerin, hissiyatlarına imale etmesi mes'elesi o hissiyata kasden delâlet etmek için değildir. ancak, kinaye kabilinden o hissiyatı okşamak içindir. maahaza, hakikata ehl-i tahkiki îsal için, karine ve emareler vaz'edilmiştir. meselâ: eğer kur'an-ı kerim, makam-ı istidlalde şöylece demiş olsa idi ki: ""ey insanlar! güneşin zâhirî hareketiyle hakikî sükûnuna ve arzın zâhirî sükûnuyla hakikî hareketine ve yıldızlar arasında câzibe-i umumiyenin garibelerine ve elektriğin acibelerine ve yetmiş unsur arasında hâsıl olan imtizacata ve bir avuç su içinde binler mikrobun bulunmasına dikkat ediniz ki, bu gibi hârika şeylerden cenab-ı hakk'ın herşeye kadir olduğunu anlayasınız."" deseydi, delil müddeâdan binlerce derece daha hafî, daha müşkül olurdu. halbuki delilin müddeâdan daha hafî olması, makam-ı istidlale uymaz. i.i.)"

istidlâl
delil getirme, akıl yürütme yolu

istidlal
istidlaller. muhakemeler.

istidlalat
istidlaller. muhakemeler.

istidlalen
istidlal suretiyle, delil ile.

istidrâc
derece derece yükselme, hayırsız başarı.

istidrac
derece derece yükselmeyi isteyiş. * ıst: hakkı ve hakiki değeri olmadığı halde ve kabiliyetsizliğine rağmen bir kimsenin kesret-i nimete mazhar olması ve bu sebeple küfür ve isyana devam etmesi ile azab ve gazab-ı ilâhiyeye yaklaşması.(neuzü billah, bu öyle bir işdir ki: hikmet-i ilâhiye ile bazı kâfirlerin muradı zuhur eder, istediği hârika bir surette olur. ve bunların küfürleri, Allah'a isyanları da böylece ziyadeleşir.)(... keramet ile müşerref olan bir şahıs, bilerek harika bir emre mazhar olursa, o halde eğer nefs-i emmaresi baki ise, kendine güvenmek ve nefsine ve keşfine itimat etmek ve gurura düşmek cihetinde istidrac olabilir. m.)(keramet ile istidrac manen birbirine mübayindir. zira keramet, mu'cize gibi Allah'ın fiilidir. ve o keramet sâhibi de kerametin Allah'tan olduğunu bilir ve Allah'ın kendisine hâmi ve rakib olduğunu da bilir. tevekkül ü yakîni de fazlalaşır. lâkin, bazan Allah'ın izniyle kerametilerine şuuru olur, bazan olmaz. evlâ ve eslemi de bu kısımdır.istidrac ise, gaflet içinde iken eşya-yı gaybiyenin inkişafından ve garip fiilleri izhar etmekten ibarettir. fakat, bu istidrac sahibi, nefsine istinad ve iktidarına isnad etmekle enaniyeti, gururu öyle fazlalaşır ki okumaya başlar. lâkin o inkişaf, tasfiye-i nefs ve tenevvür-ü kalb neticesi olduğu takdirde, ehl-i istidrac ile ehl-i keramet arasında tabaka-i ulada fark yoktur. tam mânasiyle fenaya mazhar olanlar ise, onlara da allahın izniyle eşya-yı gaybiye inkişaf eder. ve onlar da, o eşyayı fenâfillâh olan havaslariyle görürler. bunun istidracdan farkı pek zâhirdir. zira, zâhire çıkan bâtınlarının nuraniyeti, mürâilerin zulümatiyle iltibas olmaz. m.n.)

istidrâcî
istidracla ilgili.

istidracî
istidraca ait, istidrac cinsinden.

istidrâdî
başka konu anlatılırken arada söylenen söz.

istidrak
nâil olmak, ulaşmak, varmak. * anlamak. * gr: bir kelimeyi, evvelki sözden neş'et eden bir tevehhümü kaldırmak için kullanmak.

istif
yığma.

istif
itl. muntazam yığın. sıralanmış eşya. yığma. nizam. sıra. dizi.

istifâ
işten ayrılma.

isti'fa
affını, azlini, bağışlanmasını istemek. * kendisinin memuriyetten affını taleb etmek.

istifa
alacağını borçludan tamam olarak almak. * kabz-ı ruh etmek.

istifâde
faydalanma.

istifade
faydalanmak. faydalanmağa çalışmak. * anlayıp öğrenmek. * tahsil etmek.

istifade
faydalanan, yararlanan

istifâdeten
faydalanma bakımında.

isti'faf
kötü şeylerden çekilmek. * iffetlilik iddia etmek.

istifaka
hastalıktan kurtulup iyileşme. * sarhoşluktan ayılma.

istifale
"tecvidde: bir harfin, okunduğu zaman aşağı çene tarafına düşüp üst damağa yükselmesi. bu hâlde ağızdan çıkan harfler: ""müsta'liye"" harflerinin zıddıdır. bu harfler: ""elif, be, te, se, cim, ha, dal, zel, rı, ze, sin, şın, ayın, fe, kaf, kef, lâm, mim, nun, vav, he, yâ"" dır."

istifaname
f. bir yerden ayrılıp çekilmeyi bildiren yazı.

isti'fa-yı kusur
özür dileme.

istifa-yı kısas
kısas hakkının bilfiil yerine getirilmesi. câni hakkında kısas cezasının tatbik edilmiş olması.

istifâza
feyizlenme, manen gıdalanma.

istifaza
feyz alma, feyz bulma, feyizlenme. ilim, irfan ve mânevi zenginlik kazanma.

istifâzaten
feyizlenme bakımından.

istifhâm
soru, sorma.

istifham
sual sorup anlamak. anlamak için sormak. * edb: cevap istemek için değil, daha çok dikkati çekmek, hisleri kuvvetlerdirmek maksadıyla soru şeklinde söylemek san'atıdır. şefkat, sevgi, hayret, kin ve nefret gibi duyguların te'siri altında vuku bulur. meselâ:(nerde ertuğrul'u koynunda büyütmüş obalar?hani osman gibi orhan gibi gürbüz babalar?hani bir şanlı süleyman paşa, bir kanlı selim?ah bir yıldırım olsun göremezsin ne elim!hani cündileri şahin gibi ceylan kovalarköpürür, dalgalanır, yemyeşil, engin ovalar?hani tarihi soruldukça, mefahir söyler,kahramanlar yetişen toprağı zengin köyler?hani orman gibi âfâkı deşen mızraklar?hani atlar gibi sahrayı deşen kısraklar?mehmed akif ersoy)

istifham
istifhamlar, sualler, sormalar.

istifham edatları
gr: arabçada: e, men, keyfe, ma.

istifhamat
istifhamlar, sualler, sormalar.

istifhamî
istifhama ait, sormağa dair.

istifham-ı aninnefy
nefyi olmayan sual sormak. meselâ: cenab-ı hakk'ın ruhlara: ben rabbiniz değil miyim? diye sorması gibi. buna istifham-ı takrirî de denir. (bak: bezm)

istifham-ı inkârî
"gr: menfî cihetle sual sormak. (inkâr ettiğini bildirir şekilde ""olmaz"" diyen birisine karşı, ""olur mu? diye sormak gibi.)"

istifkad
(fakd. den) kaybolmuş olan bir şeyi araştırıp soruşturma.

istiflah
felah bulma, kurtulma. maksada ulaşma.

istifna
fenaya gitmek. yokluğa karışmak.

istifnan
cins cins ayırma. mâhirane bölme.

istifra
kusma.

istifra'
başlama.

istifrad
ayırma, tek tek yapma. * yalnız tek başına.

istifrag
(ferag. dan) kusma. kay. * mümkün olanı sarfetmek.

istifrak
farkettirmek, ayırdetmeği istemek.

istifrar
firar etme, gizlice kaçma, savuşma.

istifraz
ayırıp tefrik etme.

istifraş
yataklık yapma. odalık alma. yatağa alıp beraber yatma. * haremi ile beraber yatma.

istifsad
(fesâd. dan) bir şeyin bozulmasını arzulama, fesâdını isteme.

istifsâr
anlamak için soru sorma.

istifsar
ifade isteme. sorma. sorup anlama.

istifsar-ı hâtır
hal hatır sorma.

istifta
bir meselede dinin hükmünü sorma.

istifta
fetva istemek. şeriata ait bir mes'ele hakkında salâhiyetli zatlardan hakikati öğrenmek. (bak: fetva)

istiftah
siftah etmek. başlamak. açmak.

istifzal
artırma, çoğaltma, ziyadeleştirme.

istigase
yardım isteme.

istigase
medet isteyiş. yardım istemek.

istigbar
(gubar. dan) tozlaşma.

istiglab
kemâle erme, olgunlaşma, gelişme.

istiglak
sözde durma. kesin olarak pazarlık etme.

istiglal
(galle. den) kirası veya mahsulü borca mukabil verilmek üzere bir mülkün rehine verilmesi.

istiglaz
bir şeyi galiz saymak, galiz bilmek. * satın almaktan vazgeçmek.

istigmam
sarmak, sarılmak.

istigna
cenab-ı hak'tan başka kimsenin minneti altına girmemek. * gönül tokluğu. elindekini kâfi bulmak. zenginlik istememek. muhtaç olmayıp zengin olmak. * nazlanmak. * azamet ve tekebbür etmek.

istignam
ganimet araştırmak, ganimet isteklisi olmak.

istigrab
şaşırmak, garib bulmak, taaccüb etmek, tahayyür.

istigrak
"gark olmak, dalmak. * dalgınlık. * ıst: seraba kapılmak. manevî bir hal ile hayret ve taaccübden bayılmak derecesine gelmek. * tas: dalgınlıkla, zihni bütün bütün meşgul olmak. aşk-ı ilâhî ile dünyayı unutup kendinden geçmek. * gr: ""el"" harf-i ta'rifinin, isimleri umumi hale koyması. * edb: fazla mübalâğa. (bak: lâm-ı istiğrak)"

istigrakkâr
f. kendinden geçen, dalgın, müstağrak. dalgın halde olan.

istigzab
öfkelendirme, kızdırma, gazaba getirme, hiddet ettirme.

istigşa'
bürünme, örtünme.

istigşaş
nasihat edip öğüt veren ve doğru söyleyen kimseyi düşman sanmak.

istihmak
ahmaklık gösterme, salaklık yapma.

istiha'
tıraş etme veya ettirme.

istihab
(hibe. den) hibe ve hediye olarak isteme. bağış olarak arzulama.

istihâl
temizleme.

istihal
müstehak olmak, bir şeye ehil olmak. * kolaylık elde etmek.

istihalat
değişmeler, başkalaşmalar.

istihâle
başkalaşma.

istihale
bir şeyin terkib ve asıl şeklinin başka hâle değişmesi. başkalaşmak. * mümkün olmayış, imkânsızlık.

istihale
değişmeler, başkalaşmalar.

istiham
ok ile fala bakma.

istihane
hor ve hakir görme.

istihar
geri bırakılma, geri kalma.

istihâre
bir işin iyi olup olmadığını anlamak için rüya görmek niyetiyle uykuya yatma.

istihare
tefe'ül. sual sorup cevap istemek. * hayırlı olmayı istemek. * hayran olmak, şaşmak, taaccüb etmek. * bir işin hayırlı olup olmıyacağı niyetiyle abdest alıp, dua edip rüya görmek üzere uykuya yatma.

istihase
organik maddelerin, şekillerini muhafaza ederek zamanla taş hâline geçmesi. fosilleşme.

istihâza
âdet kanı.

istihaza
"kadın âdet görürken fazla kan gelmesi. (rahimden değil de hastalıktan dolayı bir damardan gelip, tenâsül cihazı yolu ile akan kokusuz bir kandır. buna ""istihâza veya özür kanı"" dendiği gibi, böyle bir kadına da ""müstahâza"" denir.)"

istihbâb
güzel sayma.

istihbab
bir şeyi iyi ve güzel addetmek. * dost edinme. * müstehab etmek ve olmak.

istihbaben
bir şeyi güzel ve iyi kabul ederek, müstehab olarak.

istihbâr
haber alma.

istihbar
haber sormak, haber almayı istemek.

istihbârât
haber almalar.

istihbarat
duyulup öğrenilenler. alınan haberler. * haber toplama merkezi.

istihbarat-ı mevsuka
sağlam ve inanılır doğru haberler.

istihcan
(hücnet. den) kötü görme, çirkin sayma, ayıplama.

istihda'
(hüdâ. dan) irşad ve hidâyet istemek. hak, hakikat, imân ve islâmiyet yolunu istemek.

istihdâf
hedef edinme.

istihdaf
hedef edinmek, hedef saymak. * hedef gibi karşıda durmak. * erişilmek istenilen netice ve gaye.

istihdâm
hizmet ettirme.

istihdam
"bir hizmette kullanmak, hizmete almak, hizmet ettirmek. * edb: bir çok mânâsı olan bir kelimenin her mânâsına muvâfık kelime söylemek. meselâ: ""avcınızın attığı da, sözleri de saçma idi"" cümlesinde olduğu gibi."

istihdam
çalıştıran

istihdar
(istihzar) hazırlama.

istihdas
bir şeyi sonradan ve yeniden elde etmek.

istihfa'
gizlenme, saklanma.

istihfâf
hafife alma.

istihfaf
küçük ve aşağı görmek, küçümsemek, tahkir ve tahfif etmek.

istihfaf
hafife alma, değer vermeme

istihfafkâr
f. ehemmiyet vermeyerek. küçümsemek suretiyle. tahfif ve tahkir ederek.

istihfafkârane
f. küçümseyerek, küçük görerek, hafifseyerek, ehemmiyet vermeyerek.

istihfaz
hıfzetmek. korumak. muhafaza etmek. bir şeyin muhafaza olunmasını birisinden rica etmek.

istihkak
hak etme.

istihkak
kazanılan şey, hak edilen. * hakkını almak. hakkını istemek.

istihkak-ı hars
huk: bir yerde ziraatçılık yapma hakkına sahib olma.

istihkâm
sağlamlık, siper.

istihkâm
sağlamlık. metin olmak. kuvvetli ve dayanıklı olmak. * askerlikte: düşmana karşı, hücumlarını savmak için hazırlanmış bulunan siper, askeri yapılar. istihkâm işi ile uğraşan asker sınıfı. * kuvvet ve metanet vermek.

istihkâm
istihkâmlar. * siperler.

istihkâmat
istihkâmlar. * siperler.

istihkâmat-ı dâhiliye
bir istihkâmın iç tarafında, icab ettiği zaman yapılan müstakil sığınaklar.

istihkâmat-ı hafife
harbde kısa zamanda yapılan sığınaklar.

istihkâmât-ı muttasıla
bir birine bitişik ve bağlı olarak yapılmış olan sığınaklar olup, daha ziyade şehirlerin ve mühim mevkilerin etrafına yapılır.

istihkâr
hor görme.

istihkar
hakaret etmek. küçük görmek. * hakir görülmek. hor bakılmak.

istihkar
küçümseyerek

istihla
tatlı olmak. * tatlılık istemek.

istihlab
tırmalama.

istihlaf
halef bırakmak. birisini kendi yerine geçirmek. kendi yerine başkasını tayin etmek. kuyudan su çekmek.

istihlâk
tüketim.

istihlâk
boş yere harcamak. * yeyip bitirmek. * müstahsilin yaptığı istihsali alıp kullanmak.

istihlâk
yenilip içilen şeyler. * harcamalar.

istihlâkat
yenilip içilen şeyler. * harcamalar.

istihlâkat-ı dâhiliye
dâhilî sarfiyat. memleket içi harcamalar.

istihlal
helâl saymak. helâllaşmayı istemek.

istihlas
(hulus. dan) bir şeyi elde etmeğe çalışma. * kurtarma veya kurtarılma.

istihma'
himâye isteme, korunma arzulama.

istihmal
havâle etme, havâle edilme. * yükleme, yükletme.

istihmam
hamama girme, yıkanma.

istihrab
bir musibet sebebi ile perişan olma, mahrum olma.

istihrâc
çıkarma, çıkarım.

istihrac
bir şeyin içinden bir şey çıkarmak. bir mânâyı istidlâl etmek. meydana ve harice çıkarmak. bâzı emareleri beliren şeylerden ileriye âit olacak şeyleri çıkarmak. istidlâl etmek. (bak: tahric)

istihrac
çıkarma

istihrac
istihraclar.

istihrâcât
çıkarmalar, çıkarımlar.

istihracat
istihraclar.

istihraç
çıkarılan

istihsad
ekinlerin hasad (biçilme) zamanı gelme.

istihsâl
üretim.

istihsal
hasıl etmek. husule getirmek. elde etmek. üretmek.

istihsal
elde etme

istihsal
üretilen şeyler. bir memleketin veya fabrika gibi faaliyet merkezlerinin çıkardığı, yetiştirdiği şeyler.

istihsalat
üretilen şeyler. bir memleketin veya fabrika gibi faaliyet merkezlerinin çıkardığı, yetiştirdiği şeyler.

istihsan
korunma.

istihsân
güzel sayma.

istihsan
"beğenmek, güzel bulmak. bir şeyin iyi olduğu kanaatında bulunmak. beğenilmek. * fık: kıyası terkedip, nassa, yani, âyet ve hadis-i şeriflerin hükümlerine en uygun olanı almak. şeriatta; zorlaştırmayan hükümle, râcih delil ile amel etmektir.(işte masnuâtı yaldızlayan mezâyâ ve mehasine ve mevcudatı ışıklandıran letaif ve kemâlâta karşı sübhânallah, mâşâallah, allahü ekber diyerek semâvâtı çınlattıran ve kur'an'ın nağamâtiyle kâinatı velveleye verdiren istihsan ve takdir ile, tefekkür ve teşhir ile, zikir ve tevhid ile, berr ve bahri cezbeye getiren, yine bilmüşâhede o zâttır. s.)"

istihsan
beğenen, güzel bulan (bk. -s-n)

istihsânât
güzel saymalar.

istihsanen
beğenerek, istihsan ederek.

istihsânkârane
beğenircesine.

istihsar
usanmak, fütur getirmek, bıkmak.

istihva
şaşırıp kalmak. divane olmak. hevâ ve hevesi hoş görmek.

istihvaz
zafer kazanma, muzaffer ve muvaffak olma, galib gelme.

istihyâ
haya etme, utanma.

istihya
utanma, haya etme. * diriltme, yaşatma.

istihzâ
ince alay.

istihza
alay etmek, birisi ile eğlenmek. * birisini gülünç duruma düşürmek, maskara etmek.

istihza'
(istihdâ') alçak gönüllülük göstermek, kendisini aşağı tutmak.

istihzâkârâne
alay edercesine.

istihzar
hazırlama.

istihzar
huzura gelme, hazır etme, huzura dâvet etme. * hazırlama, bir şeyi hatıra getirme. * konferans verecek olan hatiplerin okumak ve araştırmak suretiyle evvelce hazırlanması.

istihzâr
hazırlıklar.

istihzarât
hazırlamalar.

istihzarat
hazırlıklar.

istihşaş
zevklenme, eğlenme.

istika'
(saky. den) su isteme. içmek için su alma. * kendini zorlıyarak ve sun'i olarak kusma.

isti'kab
birisinin kusurlarını, ayıplarını arraştırmak.

istikad
yakma, ateşi tutuşturma.

istikade
adam öldürmüş olan katilin kısasını isteme.

isti'kaf
bir yere kapanma. bir yerde kendini hapsetme.

istikak
bitkilerin sık ve çok olmalarından dolayı birbirine dolaşık olmaları.

istikamet
doğrultu, yön.

istikamet
hatt-ı hareketi doğru olmak. doğruluk, nâmuslu hareket. her işte itidal üzere bulunmak. adâletten, doğruluktan ayrılmayıp, diyânet ve akıl içinde yürümek. * Allah'a kulluk etmek. * bir şeyin bir tarafa doğru olarak uzanması. * yön, cihet.

istikamet
islâmiyet dairesinde

istikan
şüphesiz ve zansız olmak.

istikâne
(istikânet) alçaklık etmek. * zillet ve meskenet göstermek. * tevazu göstermek.

istikâre
hızlı hızlı yürüme. * yükleri sırtına yükleyip götürme.

istikaz
uykudan uyanmak.

istikbah
(kabih. den) çirkin görme, ayıplama, kabih sayma.

istikbâl
gelecek zaman, yönelme.

istikbal
ati, gelecek zaman. * karşılayış, gelen bir kimseyi karşılamak.

istikbal
karşılamak

istikbâlbîn
geleceği gören.

istikbal-bîn
f. geleceği bilen ve gören.

istikbalen
karşılayarak, karşılamak üzere. * gelecek zamanda, ilerde.

istikbâlî
gelecekle ilgili.

istikbalî
gelecek zamanla alâkalı. istikbale mensub.

istikbal-i kıble
kıbleye, kâbe istikametine yönelmek.

istikbâliyât
gelecek zamanda olacaklar.

istikbaliyye
edb: yeni gelen bir kimsenin karşılanması sebebiyle yazılan manzume.

istikbar
(kibr. den) önemseme, ehemmiyet verme. * kibir, gurur, enaniyet. kendini büyük görme, mağrurluk.

istikdam
önde bulunma, öne geçme. * çok ayaklı olma. ayaklarının adedi fazla olma.

istikdar
cenab-ı Allah'dan (c.c.) hayırlı şeylerin olmasını isteme.

istikfa
bir kimsenin başına veya ensesine sopa ile vurma.

istikfaf
(kifâf. dan) kanaat etme, az şeyi yeter bulup râzı olma. * yetişme. * dilenci gibi el uzatma.

istikfal
(kefâlet. den) kefil olma, kefilliği kabul etme.

istikla
te'hir etme. sonraya bırakma. * alıkoyma, mâni olma, engel olma. * veresiye alma, borç olarak alma.

istiklâl
bağımsızlık.

istiklâl
(kıllet. den) kendi başına olmak, kimseye bağlı olmayış, müstakil oluş. * az bulma, kâfi görmeme. * rey sahibi olup keyfi iş görme ve başkasının emrine ve fikrine tâbi olmaktan uzak kalma.

istiklâl
istiklal savaşı

istiklâlcu
f. istiklâl arayan. müstakil olmak, hür olmak için çalışan.

istiklâldârâne
bağımsızca.

istiklâliyet
bağımsızlık.

istiklâliyet
istiklâl üzere bulunma. hür ve müstakil olma. başlı başına buyruk olma.

istikmâl
tamamlama.

istikmal
bir şeyin olgunluğa, kemale erdirilmesi. ikmal etmek. eksiksiz ve tam oluş, tam ve kâmil olmak.

istiknah
(künh. den) bir şeyin hakikatını ve künhünü araştırma.

istiknan
gizlenme, saklanma.

istikrâ
ayrı ayrı olaylardan genel bir hüküm çıkarma.

istikra'
kiralamak, kiraya vermek.

istikrab
yaklaştırma, yakınlaştırma. * akraba olma.

istikrâen
istikra bakımından.

istikrah
tiksinme.

istikrah
bir şeyi kötü ve kerih görmek. beğenmemek, nefret etmek. bir şeyi cebir ve ikrah ile işlemek.

istikraî
man: istikraya ait ve müteallik. istikra' yolu ile.

istikram
kerem ve lütuf isteme.

istikrâr
karar kılma, yerleşme.

istikrar
(tekrar. dan) tekrarlatmak.

istikrâz
borçlanma.

istikraz
borçlanmak. ödünç almak. borç almak.

istikraz
ödünç para almalar, borçlanmalar.

istikrazat
ödünç para almalar, borçlanmalar.

istiksa
bir şeyi inceden inceye araştırma, künhüne varmaya çalışma. * tıb: bir dahili hastalığı iyi teşhis edebilmek için âlet kullanma.

istiksab
kazanma, kesbetme.

istiksam
yemin teklif etme. * bölüşme, taksim etme, paylaşma.

istiksar
(kesret. den) çok görme, çok görünme. çoğumsama, çoğumsanma. * çokluğu isteme.

istiktab
söyleyip yazdırma. dikte ettirme. * yazısını kontrol etmek için bir kimseye bir kaç satır yazı yazdırma.

istiktal
ölümden korkmayarak kendini tehlikeye atma. tehlikeli işlere yiğitçe atılma.

istiktam
gizlemeğe çalışma. saklamak için uğraşma.

istiktar
(katr. den) damıtma. damla damla akıtma.

istikvas
kavislenme, kıvrılma, yay gibi eğilme.

istikya
(kayy. den) kusma, istifrağ etme.

istikzâr
pis görme.

istikzar
çirkin, pis ve kötü görmek.

istikşaf
(keşf. den) keşfetmeğe çalışma. * ne olup bittiğini öğrenip anlamak için araştırma yapma.

istikşâfât
(keşf. den) keşfetmeğe çalışma. * ne olup bittiğini öğrenip anlamak için araştırma yapma.

istilâ
kaplama.

isti'la
(ulüv. den) yükselmek. üste çıkmak. yüce olmak. terfi' eylemek. galib olmak. * gr: bir şeyin bir şey üzerine çıkması. * tecvidde: harf okunduğu zaman dilin, üst damağa kalkmasına denir. (bak: müsta'liye)

istila
(vely. den) kaplamak, yayılmak. * ele geçirmek. işgal etmek. * meydanın sonuna erişmek. * basmak. galebe etmek.

istilâ
ele geçiren

istilab
(selb. den) kapma, kapıp alma, selbetme.

isti'lac
(ilâc. dan) ilaç isteme.

istilac
içilecek şeylerden pek çok içme.

istilad
doğurtma. çocuk isteme.

istiladî
doğurtucu.

istilâkârâne
kaplarcasına.

istilal
sıyırıp çıkarma. sıyrılıp çıkarılma.

istilal-i seyf
kılıcı kınından sıyırıp çıkarma.

isti'lam
(ilm. den) bilgi edinmek için yüksek bir makamdan alt makama sorulma. * yazı ile bilgi isteme.

istilam
öpmek veya el sürmek. selâm vermeyi isteme. * kâbeyi tavaf esnasında hacer-ül esvede el sürmek, el süremese el işareti ile öper gibi yapmak, okşamak.

isti'lan
(ilân. dan) ilânını isteme.

istilane
bir şeyi mülâyim görmek, mülâyim bulmak.

istilbas
geç kalma, gecikme.

istilhak
kendine alma.

istilhak
ilhâk olmağa, katışmağa çalışma.

istilka'
arka üstü yatarak uyuma.

istilzâm
gerektirme.

istilzam
lüzumlu olmak. gerektirmek. lâzım addetmek. icâbettirmek.

istilzam
gerektirme

istilzâz
lezzet alma.

istilzaz
hoşa gitmek, lezzet almak.

istim
buharla işleyen makinaların kazanında birikip makinayı işleten buğu, buhar.

istimâ
dinleme.

istima
birisinin ziyaretine gitmek.

istima'
(sem'. den) dinlemek. kulak vermek. dinleyip kabul etmek. işitmek.

istimâ
dinleyen

istimaha
birisinden hayır ummak. iyilik ve şefaat beklemek.

istimâl
kullanma.

isti'mal
(amel. den) kullanmak. faydalanmak.

istimal
kullanan

isti'mal
kullanışlar. kullanmalar.

isti'malat
kullanışlar. kullanmalar.

istimale
avutmak. meylettirmek. cezbettirmek. * gönül almak. çok mal sahibi olmak.

istiman
aman dilemek, himaye istemek. * teslim olmak.

isti'mar
bir yeri imar etmek. bir yerin mâmurluğunu istemek. * müstemleke yapmak, sömürgeleştirmek. istimlak etmek.

istimare
ing. gümrük'e ticarî mallara değer takdiri. * baha biçme.

istimaze
ayrılma, ayrı durma, açıkta bulunma.

istimbat
gizli mânâyı ortaya çıkarmak

istimbot
ing. küçük vapur, çatana.

istimdâd
yardım isteme.

istimdad
medet ve yardım istemek.

istimdad
yardım istemek

istimdâdgâh
yardım isteme yeri.

istimdâdkârâne
yardım istercesine.

istimdat
yardım dileyen

istimhal
(mehl. den) zaman isteme, mühlet isteme.

istimla
bir şey yazılmasını istemek. birisine birşey yazdırmak.

istimlâk
kamulaştırma.

istimlak
icraî karar alma salâhiyetini hâiz bir amme hükmî şahıs (vilâyet, belediye v.s.) tarafından bir malın, halkın faydası için karşılığı verilip alınarak umumun istifadesine arzedilmesi. * mülk satın almak. * mülk sahibi olmak.

istimlal
(melâl. den) can sıkılıp usanma, melâl getirme.

istimnan
ihsan isteme.

istimrâr
devamlılık.

istimrar
devam. sürüp gitmek. * kavi ve dâim olmak.

istimrarî
istimrara ait ve müteallik. devamlılık, sürüp gidiş.

istimsak
(imsak. dan) nefsine hâkim olma, kendini tutma.

istimsâl
örnek alma.

istimsal
misal edinmek. örnek tutmak.

istimta'
(temettü. den) faydalanma, menfaati olma.

istimtar
yağmur dileme.

istimzâc
kaynaşma, karışma.

istimzac
uyuşmak. beraber karışmak. * birisinin mizacını, huyunu öğrenmeğe çalışmak. * yoklamak. fikrini, re'yini sormak.

istimzaç
kaynaşmak, kaynaştırmak

istinaa
yürüyüşte bir kimseyi geçme.

istinâbe
başka yerde bulunan şahidin ifadesinin alınması.

istinabe
niyabet istemek. * huk: başka bir tarafta görülen bir muhakeme için, şahid veya maznunun yazılı ifadesinin alınması. muhakemenin icab ettirdiği muameleleri yapması için bir mahkeme tarafından başka bir mahkemeye veya kendi âzâsından birisine salâhiyet verilmesi.

istinad
dayanma.

isti'nad
inatlaşma, inat yapma. muannidlik.

istinad
dayanma. güvenme. * sened veya delil söylemek, göstermek.

istinad
dayanan (bk. s-n-d)

istinaden
dayanarak.

istinaden
istinad ederek. dayanarak, güvenerek.

istinadgâh
dayanak.

istinadgâh
f. dayanacak yer. güvenecek yer veya kimse.

istinadgerde
istinad edilmiş. kendine güvenilmiş veya dayanılmış.

istinadî
istinad etmekle alâkalı.

istinadî
dayanak noktası (bk. s-n-d)

istinaf
başlangıç, mahkeme.

istinaf
baştan başlamak. yeniden başlamak. * gr: sözün başlangıcı. * huk: dâvâ mahkemesinin verdiği hükmü beğenmeyip bozulmasını daha üst mahkemeden istemek. dâvâ mahkemeleri ile temyiz mahkemesi arasındaki bir derece yüksek mahkemeye verilen isim.

istinafen
istinaf yolu ile.

istinahe
yaygarayı basma. * ağlamak isteme. * kurdun uluması.

istiname
uyur gibi görünme. yalandan uyuma.

istinan
misvâk kullanma. dişleri temizleme. (misvâk kullanmak, sünnet-i seniyyedendir.)

istinare
parlatmak. parlak ve aydınlıklı olmak. * ateş istemek.

istinâs
alışma, ısınma.

istinas
alışmak. ünsiyetli olmak. vahşiliğin gitmesi. ürkekliğin kalkması.

istinâs
yakınlık duyma, alışma

istinase
bir kimseyi beraber götürme. * depretme.

istinat
dayanan (bk. s-n-d)

istinba
haber sormak. haber istemek. * vâkıf olmak. bilmek.

istinbât
bir sözden gizli bir mânâ çıkarma.

istinbat
bir söz veya bir işten gizli bir mânâyı meydana koymak. * müçtehid veya büyük bir âlimin gizli bir mânâyı içtihadı ile meydana çıkarması. * bir mes'eleyi derin tetkik ile meydana çıkarması. * bir mes'eleyi derin tetkik neticesinde kaynaklarından güçlükle anlamak.

istinbat
gizli mânâyı ortaya çıkarmak

istincâ
helada temizlenme.

istinca
"birisinden maksadını istihsal etmek. * ilm-i hâlde: pislikten temizlenmek. abdest bozduktan sonra veya abdest almadan evvel; kan, sidik, meni' gibi şeylerin çıktıkları yeri temizlemek."

istincad
yardım isteme.

istincah
işinin olmasını isteme.

istincas
bulaşma veya bulaştırma.

istinfad
bir şeyden bıkkınlık gelme, usanma. * bir şeyi tüketme, harcama.

istinfak
malı harcıyarak tüketme. * nafaka peydâ etme.

istinfar
ürküp dağılma.

istinfaz
bir yerin bütün her tarafını iyice öğrenebilmek için dikkatle bakma, inceleme.

istinga
itl. yelkenlerin yukarı kaldırılıp toplanması ve bu işin yerine getirilmesi için verilen kumanda.

istinhac
bir kimsenin dediğine uyma. söylediğini yapma. yoluna gitme.

istinhas
haberi iyice inceleme.

istinhaz
bir kimseye bir iş için kımıldamamasını emretme.

istinka
pâk olmasını istemek. istincadan sonra hiç bir pislik eseri bırakmamak.

istinkâf
çekinme, katılmama.

istinkâf
kabul etmemek. çekimser kalmak.(işte ey insan! eğer yalnız o'na abd olsan, bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. eğer ubudiyetten istinkâf etsen, âciz mahlukata zelil bir abd olursun! s.)

istinkâh
(nikâh. dan) bir kadını nikâhla alma, nikâhlamak isteme.

istinkâr
inkâr etme.

istinkâr
bilmemezlikten gelmek. * inkâr etmek. * bilmediği bir şeyi sormak.

istinkâr
inkâra yeltenmemek, reddetmeye kalkışmamak

istinkas
bir şeyin fiatını düşürmeye çalışma, ucuzlatmağa uğraşma.

istinkaş
nakşetme, nakşedilmesini isteme.

istinsa'
veresiye isteme. * borcunu ödeyebilmek için mühlet isteme.

istinsab
(neseb. den) soyu bildirme. soy dâvâsı gütme.

istinsaf
alacağını alma. hakkını tamâmen alma, ödeşme.

istinsâh
sayfaları yazarak çoğaltma.

istinsah
(nush. dan) nasihat alma. öğüt isteme.

istinsah
yazarak çoğaltılan

istinsar
(nasr. dan) yardım isteme.

istinsaren
arka çıkarak. * yardım ümid ederek.

istintac
netice almak. netice çıkarmak.

istintak
konuşturma.

istintak
söyletmek. * huk: sorguya çekmek. maznundan işlediği fiile dâir ifade almak.

istintaknâme
huk: sorguya çekilen kimsenin ifâdesinin yazıldığı kâğıt.

istinzal
tenzil etmek. indirmek. * inmesini istemek.

istinşa
güzel koku koklama. * haber, havâdis araştırma.

istinşad
(neşd. den) bir kimseden şiir okumasını isteme. * birine manzume okutma.

istinşak
abdest veyâ gusül esnâsında burun'a (üç defa) su çekmek. * şiddetle koklamak, koklatmak.

istir'a
riâyet isteme.

istira'
iki tâne odun parçasını birbirine sürte sürte tutuşturma. * çakmak taşında ateş çıkartma.

isti'rab
sonradan araplara dâhil olmak, araplaşmak.

istirabe
bir kimsenin hâlinden şüpheye düşme, kuşkulanma.

istirâhât
dinlenme.

istirahat
dinlenmek. rahatlamak.

istirahat
dinlenme âlemi; berzâh âlemi kasdedilmiştir

istirâhâtgâh
dinlenme yeri.

istirâhâthâne
dinlenme evi.

istirâk
hırsızlık.

isti'rak
terlemek için yatma.

istirak
sirkat etmek. çalmak. hırsızlık etmek.

istirak-ı sem'
haber çalmak, kulak hırsızlığı.

istirbah
(rıbh. den) fâize para yatırma, fazla faizle verme.

istirca
(recâ. dan) yalvarma, dileme, rica etme.

istirca'
geri dönmek. dönmeği arzulamak. * ilm-i hâlde: bir cenaze gördüğü zaman: $ diye söylemek.

istirda'
çocuk emzirtme.

istirdâd
geri alma.

istirdad
geri almak. geri almayı istemek.

istirdaf
beraber olmayı istemek, beraber gitmeği arzu etmek.

istirfa'
(ref'. den) yapılmasını arzulama. * yukarı kaldırılmasını isteme.

istirfad
yardım isteme.

istirfah
(refh. den) refah, rahatlık ve bolluk isteme. * rahatlık ve bolluk içinde bulunma.

istirha'
(rehavet. den) gevşeme, uyuşma, tembelleşme, rehavet gelme.

istirhab
korkutma veya korkutulma.

istirhâm
merhamet dilenme.

istirham
merhamet istemek. yalvarmak. * izin istemek. rica etmek.

istirhâm
istirhâm etmeler, yalvarmalar, ricâ etmeler.

istirhamat
istirhâm etmeler, yalvarmalar, ricâ etmeler.

istirhâmnâme
merhamet dilenme yazısı.

istirhamname
f. bir rica veya arzu maksadıyla yazılan mektub.

istirhan
(rehn. den) rehin alma veya rehin alınma.

istirhas
bir şeyi ucuz görme, ucuz sayma.

istirha-yi adelât
adalelerin, kasların gevşemesi.

istirha-yı a'sâb
sinirlerin gevşemesi.

istirkab
(rekabet. den) çekememe, rekabet yapma.

istirkak
(rıkk. dan) harbde düşman tarafından esir alma. * köle edinme, bir kimseyi kendine köle olarak alma.

istirvah
rahatlama, istirahat etme. * şiddetle koklama.

istirzak
(rızk. dan) rızk ve nafaka elde etmek için çalışma.

istirzal
(rezalet. den) rezil sayma. kepaze, bayağı ve aşağılık görme.

istirşa'
bir işi yapmak için bir şey isteme. * rüşvet isteme.

istirşad
(reşad. dan) hak yoluna gitmek isteme.

isti'sa'
(isyan. dan) isyan etme. anarşistlik ve zorbalık yapma.

istisa'
bollaşma, bollanma, genişleme.

istîsâb
güç sayma.

isti'sab
iğrenme, tiksinme.

istis'ab
zor addetmek. güç saymak. * güçlük çekmek.

istisabe
sevap kazanmak isteme.

istis'ad
(sa'd. dan) uğurlu sayma. mes'ud nazarıyla bakma.

istisak
bir kimseden itimad edilir bir vesika veya senet alma.

istîsal
kökünü kazıma.

istis'al
(suâl. den) soruşturma, tahkik etme, araştırma.

istisal
(asl. dan) kökten koparıp çıkarmak. * tıb: bedenden kesilmesi veya koparılması istenen bir parçayı, uru kökünden koparmak.

isti'sam
ismetli olmayı istemek. temizlik istemek. günah ve ayıplardan temiz olmak.

isti'sar
bir işin güç olmasını arzulama.

istisar
kolaylaşmak, kolay olmak.

istisare
toz savurma, tozutmak, toz kaldırma. * fesatçılık ve fitnecilik yapmak.

istisbat
(sebt. den) acele etmeyip tedbirli ve hesaplı davranma.

istisdad
(sedad. dan) doğruluk, dürüstlük.

istisfa
madeni eritip tasfiye etmek, hâlisini almak.

istisgar
küçümsemek. küçük görmek. kerih görmek.

istishab
(sohbet. den) yanına alma. birlikte götürme, beraber götürme.

istishaben
beraber götürerek, yanına alarak.

istishal
kolay saymak. bir şeyi kolay addetmek.

istishar
alay etme, zevklenme, eğlenme.

istiska'
(saky. den) su isteme. susama. * yağmur duasına çıkma. * vücudun bazı yerlerinde su toplanması hastalığı.

istiskal
yüz vermeyerek kovma.

istiskal
ağır bulup hoşlanmadığını anlatmak. soğuk muamele ederek sevmediğini bildirmek.

istiskal
ağır bulup hoşlanmama, değer vermeme

istislaf
(selef. den) birinin yerine geçme. selef olma.

istislal
çekip çıkarma, sıyırma.

istislam
uyma, tabi olma. * müslümanlığı kabul etme. islâm olma. * yolun ortasından gitme.

istismâr
menfaatine alet etme.

istismar
menfaatine âlet etmek. işletmek. * kıymetlendirmek. sömürmek.

istisnâ
ayrılık, kural dışı.

istisna
ayırmak. kaide dışı bırakmak. müstesna kılmak. * arapçada istisnâ kelimeleri şunlardır: $

istisna
istisnalar, müstesna kılmalar, ayırmalar.

istisnaat
istisnalar, müstesna kılmalar, ayırmalar.

istisnaî
istisnaya âit. ayırmayla alâkalı.

istisnan
ihtiyarlama, yaşı ilerleme, yaşlılanma.

istisra'
(sür'at. den) sür'atlendirme, hızlandırma, çabuklaştırma.

istisrar
odalık alma.

istisvab
(savab. dan) doğru bulma, mâkul görme, beğenme.

istisvaben
beğenerek, doğru bularak, mâkul görerek.

istisvabgerde
f. beğenilmiş. doğru bulunmuş, tasvib olunmuş, mâkul görülmüş.

isti'ta
(atâ. dan) bahşiş istemek. atiyye istemek.

istitaat
(tav'. dan) tâkat getirmek. kudreti ve gücü yeter olmak.

isti'tab
kendinden razı, hoşnut etme.

istitabe
tövbe ettirme. tövbe teklif etme.

isti'taf
yardım taleb etme. * acımayı isteme.

istitaf
kaplama, ihtiva etme.

istitafkârane
merhamet isteyen gibi.

isti'tafkârane
f. şefkat, merhamet isteyene yakışır halde.

istital
gözyaşları inci gibi dökülme. * birbiri ardınca çıkma. birbirinin peşinden çıkma.

istitale
uzanmak. uzantı. uzayıp gitmek. * birisi üzerine faziletlilik dâvasında bulunmak. * tecvidde: harf okunduğunda sesin imtidadına, uzamasına denir. bu harfe müstatıl harfi de denir. bu sıfat dad harfine aittir. * tıb: vücutta bazı organların uzaması.

istit'am
yemek isteme. yiyecek şeyler taleb etme.

istitan
vatan edinme, bir yerde yerleşme, yurt edinme.

istitar
örtünme.

istitar
kapanmak, örtünmek.

istitare
örtülecek, perdelenecek şey.

istitba'
tâbi olmayı istemek. peşinden sürüklemek.

istitbab
(tıbb. dan) doktora başvurma, kendini hekime gösterme. * ilâç arama. * çare isteme, derdine devâ arama.

istitmam
(tamam. dan) tamamlama, tamamlamağa çalışma. tamamlamasını isteme. bitirmek için uğraşma.

istitrab
sevinmeyi, süruru istemek.

istitrabî
sürur ve sevinmeyi istemeğe dâir.

istitrad
ara söz.

istitrad
edb: bir söz söylerken o fıkra içinde başka bir bahis nakletmek.

istitrad
istitrad şeklinde söylenen sözler.

istitraden
edb: bir bahis anlatırken, söz gelimi, başka bir mes'eleyi de anlatıvermek suretiyle.

istitradî
istitrad ile alâkalı. asıl mevzudan olmayan.

istitradiyat
istitrad şeklinde söylenen sözler.

istitraf
(turfe. den) hiç görülmemiş bir şey sayma. * şubelendirme, dallandırma.

istivâ
düzelme, güneşin tepeye gelmesi.

istiva
müsavi oluş. temasül. * i'tidal, istikamet ve karar. * kemalin sâbit olması. * kaba kuşluk zamanı. * yükselmek, yüksek olmak. üstün olmak. * istila eylemek.

istiva-yi sinn
kırk yaşlarına gelme.

istivfa
vefa istemek.

istiya'
kötü davranma. fena muamelede bulunma.

istiyak
misvâk kullanma.

istiyas
(ye's. den) ye'se düşme, ümitsizlenme.

istiza'
ışıklanma, aydınlanma.

isti'zab
birşeyi tatlı bulmak, tatlı saymak. tatlı su istemek.

istizade
(ziyade. den) arttırılmasını arzulama, çoğaltılmasını isteme.

istizae
(ziya. dan) ışıklanma, aydınlanma, ziyalanma, nurlanma.

istiz'af
(za'f. dan) zayıf ve âdi görme, küçümseme.

istizâh
açıklama istemek.

istizah
belirsiz ve mübhem bir şey hakkında açık söylenmesini istemek. izah istemek. * gensoru. bir mes'ele hakkında mebuslar tarafından başbakana veya bakanlardan birine açılan ve sonunda soruşturma yapılması istenilen sual.

istizahen
bir şeyin açıklanmasını isteyerek.

istizahta
anlaşılmamış olan bir mesele hakkında açıklama isteyen

istizale
(izale. den) yok edilme, izale olma.

istizâm
büyütme.

isti'zam
büyük tutmak ve büyük tanımak. * gururlanmak. kibirlenmek.

istizân
izin isteme.

istizan
bir hususta izin istemek. izin için danışmak.

isti'zar
özür ve afv dileme.

istizare
ziyaretine gelinmesini isteme veya ziyarete gelmesi istenilme.

istizhan
akıl etmek, düşünmek.

istizhâr
birinden yardımcı olmasını isteme.

istizhar
dayanmak. güvenmek. arka vermek. * yardım istemek. zahîr istemek. * ezberlemek. * aşikâr etmek.

istizkâr
(zikr. den) hatıra getirme, hatırlama. tahattur etme. * ezberleme, ezber etme.

istizlal
(zelle. den) ayağını kaydırmak istemek.

istizmam
zemmetme, yerme, tenkid etme. * kötü ve beğenilmeyen işler yapma.

istizmar
(zamir. den) düşüncelerini öğrenme, fikrini yoklama. maksad ve niyetini anlamağa çalışma.

istizraf
(zerafet. den) zarif görünme, incelik gösterme. zerafet gösterme.

istiğfar
allahtan af dileme.

istiğfar
"(gufran. dan) afv dilemek. cenab-ı hak'tan kusurlarının affedilmesini, günahlarının bağışlanmasını dilemek. tevbe etmek. yalvarmak. "" estağfirullâh"" demek.(cehennem azabını intaç eden büyük bir günahı işleyen bir adam, cehennem'in tehdidatını işittikçe istiğfar ile ona karşı siper almazsa bütün ruhiyle cehennem'in ademini arzu ettiğinden küçük bir emare ve bir şüphe cehennem'in inkârına cesaret veriyor. l.)(şeytanın mühim bir desisesi: insana kusurunu itiraf ettirmemektir. tâ ki, istiğfar ve istiaze yolunu kapasın. hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, tâ ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdeta taksiratdan takdis etsin. evet şeytanı dinleyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de, yüz te'vil ile te'vil ettirir. $ sırriyle: nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. hazret-i yusuf aleyhisselâm gibi bir peygamber-i alişan, $ dediği halde, nasıl nefse itimad edilebilir. nefsini ittiham eden, kusurunu görür. kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. istiğfar eden, istiaze eder. istiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. ve kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar; itiraf etse, afva müstahak olur. l.)"

istiğfar
af dileme, tevbe etme

istiğlalen
gayrimenkulü rehine koymak suretiyle.

istiğna
gönül tokluğu, nazlanma, uzak durma.

istiğnâ
kaçınma, ihtiyaç duymama (bk. ğ-n-y)

istiğrâb
yadırgama, garipseme.

istiğrâbkârâne
yadırgarcasına.

istiğrâk
ilâhî aşka dalıp coşarak kendinden geçme, esrime.

istiğrâkî
istiğrakla ilgili.

istiğrâkkârâne
kendinden geçercesine.

isti'şa
ateş ışığıyla yol yürüme.

istiş'ar
bir mes'elenin yazılıp bildirilmesini istemek. * kullanmak. * ürkmek.

istiş'ar
yazı ile bildirilmesini istemeler.

istiş'arat
yazı ile bildirilmesini istemeler.

istişarat
istişareler, danışmalar, meşveret etmeler.

istişâre
danışma, konuşma.

istişare
meşveret etmek. fikir danışmak. müşâverede bulunmak.

istişare
fikir sorma, danışma

istişare
istişareler, danışmalar, meşveret etmeler.

istişat
(şatt. dan) çok kızma, öfkelenme, gazaba gelme. * coşma, taşma. * (kuş) hızla uçma.

istişata
(şatt. dan) çok kızma, öfkelenme, gazaba gelme. * coşma, taşma. * (kuş) hızla uçma.

istişfâ
şifa isteme.

istişfa
şifa istemek. hastalıktan kurtulup iyi olmayı arzulamak.

istişfa'
birisinin yardımını istemek, şefâat dilemek.

istişfaen
derdine derman aramak gayesiyle. şifa istemek suretiyle.

istişfaf
(şeffaf. dan) şeffaf ve saydam olma.

istişhâd
şahit gösterme.

istişhad
birisinin şâhidliğini istemek. şâhid göstermek. delil olarak ileri sürmek. * şehid olmak.

istişhad
şahit gösterme, şahit tutma, delil getirme

istişhad
şâhid göstermeler, delil olarak misâl göstermeler. * şehid olmalar.

istişhadat
şâhid göstermeler, delil olarak misâl göstermeler. * şehid olmalar.

istişhaden
şâhid göstererek, şâhid getirerek.

istişhar
şöhret sahibi olmak. şöhret kazanmak.

istişkal
zorlaştırma, güçleştirme, müşkülât verme.

istişmâm
koklama.

istişmam
koklamak. kokusunu almak. * hissetmek, sezmek, dolayısı ile anlamak. * uzaktan haber almak.

istişmam
koklama, hissetme

istişra
satın alma. satın almak isteme.

istişrab
imâ ederek ve kapalı olarak anlatmak isteme. * içmek isteme.

istişraf
ellerini güneş ışığına siper etme.

istuh
f. âciz, güçsüz, kuvvetsiz. perişan, mahzun, biçare.

istıksar
(kasr. dan) kısma. bir şeyin kısaltılmasını isteme.

istıksas
(kısas. dan) kısas isteme. bir katilin şeriatça öldürülmesini isteme.

istıktab
(kutb. dan) kutuplaşma, bir kutubun etrafında toplanma, bir kutuba bağlanma.

istıktar
damla damla akıtma, damlatma.

istırab
acı, elem, sıkıntı, vesvese, azab.

istıslah
bir şeyi iyi olarak görmek isteme. bir şeyin iyi olmasını isteme.

istısna'
san'atlı olarak yapmak. * bir şey yapmak için san'atkârla anlaşma yapmak.

istıtla'
(tulu'. dan) anlamağa ve bilmeğe çalışma. öğrenmeğe gayret etme.

istıtlâât
(tulu'. dan) anlamağa ve bilmeğe çalışma. öğrenmeğe gayret etme.

istıtlak
iç sürgünü olma. amel olma, ishal olma. * boşanmayı isteme.

istıtrab
neşe arama, eğlence isteme.

isvidad
kararma, kara olma, esmerleşme. siyahlanma.

isvidad-ı cild
cildin kararması, esmerleşmesi.

isyân
ayaklanma, başkaldırma.

isyan
itaatsizlik. emre karşı gelmek. ayaklanmak.

isyan
başkaldıran, ayaklanan

isyânkârâne
başkaldırırcasına.

îta
verme.

i'ta
vermek. bahşetmek. ihsan etmek.

ita
edb: kafiyenin bir mânada olarak aynen tekrar edilmesi.

itâ
vermek

itâat
söz dinleme.

itaat
alınan emre uymak. söz dinlemek. inkıyad etmek. boyun eğmek. âmirin meşru emirlerini dinleyip ona göre hareket etmek.

itaat
emre uyma

itâatkârâne
söz dinleyerek.

itâb
azarlama.

i'tab
şikâyeti kendisinden def' ile razı ve hoşnud etmek. hoşlandırmak. * hışım etmek.

it'ab
yormak. yorgunluk vermek. sıkıntı vermek.

itab
tekdir etmek. şiddetle hitab etmek. azarlamak. terslemek. paylamak. rencide etmek. darılmak.

itab
azarlamak

itabname
f. azarlama mektubu.

itad
inekten süt sağarken, hayvanın ayağına geçirilen ip.

itaha
bir şeyi tamamlama, yapıp bitirme, hazır etme.

i'tak
esir, köle veya cariyeyi serbest bırakma.

itale
uzatmak. sözü uzun etmek. tatvil-i kelâm etmek. * birini zemmetmek, ayıplamak.

itale-i dest
el uzatma, hıyânet etme.

itale-i lisân
dil uzatma, kötü şeyler söyleme.

italik
fr. üstten sağa doğru yatık matbaa harfi.

itâm
yemek yedirme.

it'am
ikiz doğurma.

it'amiyye
bazı vakıf müesseselerinde fakirlerin doyurulması için ayrılan tahsisat.

itan
vatan sayma, yurt kabul etme.

itar
bir şeyin peşini bırakmayıp tâkib etme. * dikkat ve hiddetle bakma.

itare
(tayerân. dan) uçurma veya uçurulma. * hızla gönderme, yollama. * otomobil tekeri.

itare
bir şeyin peşini bırakmayıp tâkib etme. * dikkat ve hiddetle bakma.

itare-i kebuter
güvercin kuşu uçurma.

itare-i name
sür'atle ve hevesli bir şekilde mektub yollama.

it'as
öldürme, katletme.

itat
düşmanlık, zıtlık, adavet, muhasame.

itave
rüşvet verme.

i'ta-yı ma'lumat
malumat verme. bilgi verme.

itaş
(atş. dan) susuz bırakma, susuz olma.

itba'
tâbi' kılmak. ardına katmak. * gr: bir kelimenin sonuna ilâve edilen tekerleme nev'inden mânasız söz. (yazmak mazmak, okumak mokumak gibi.)

itbak
(ıtbak) kaplamak. kapamak. kapaklamak. * ittifak etmek. * tecvidde: harf okunduğunda, dilin üst damağa kapanması. (bu halde okunan harfler sad, dât, tı, zı harfleridir. (bak: idbak)

itbal
kederlenme, kederlendirme. derde, hüzne ve kedere düşürme.

itdan
ıslanma veya ıslatma.

itfa
söndürme.

itfa'
söndürme. bastırma. dindirme. * bir borcu ödeyerek bitirme. * fizikte: intizamlı ve eşit zamanlarla sallanan bir hareketin yavaş yavaş azalarak sıfıra inmesi.

itfaiyye
yangın söndürme birliği, teşkilâtı.

itfal
insan vücudunun fenâ bir şekilde kokması.

itfa-yi harik
yangının söndürülmesi.

ithaf
yazılan kitapta birinin adını anma.

ithaf
hediye etmek. armağan vermek. * edb: birisinin nâmına eser yazmak.

ithafname
f. bir eserin bir kimse adına olduğunu gösteren yazı.

ithâm
suçlama.

itham
kabahatli görmek. suç isnad etmek. töhmetlendirmek. kabahatli görünmek. töhmetli olmak.

itham
suçlama

ithamî
ithamla ilgili.

ithâmnâme
suçlama yazısı.

ithamname
f. iddianame.

i'timak
derinine varma, derinliğine inme.

iti
keskin, kesen. * mc: sert, acı.

îtibar
saygınlık.

i'tibar
(itibâr) ehemmiyet vermek. hürmet, riâyet ve hatır saymak. kulak asmak. ibret alıp uyanık olmak. birisini veya sözünü makbul farzetmek. * taaccüb etmek. * şeref, haysiyet. * bir şeyin gerçek değil, kararlaştırılan değeri. * ticarette söz veya imzaya olan itimad.

i'tibar
i'tibarlar, şeref ve haysiyetler. * var sayılan şeyler, faraziyeler.

i'tibarat
i'tibarlar, şeref ve haysiyetler. * var sayılan şeyler, faraziyeler.

itibardan
itibari, varsayım olmaktan gerçek olmaya

i'tibaren
...den beri, ... başlıyarak, ... den başlıyarak, ...den (yerinde kullanılır.)

îtibarî
var sayılan.

i'tibarî
(itibarî) hakiki kıymeti olmayıp kıymeti var kabul edilme. farazî ve izafî olan. varlığı, başka şeylere nisbet edilmesi halinde bilinen.

itibarî
gerçekte olmadığı halde varsayılan iş, olgu (bk. a-b-r)

i'tibar-ı suret
surete itibar etme, görünüşe değer verme.

i'tida
sesini yükseltmek. * zulmetmek. * haddinden geçmek.

i'tidad
yardım isteme. imdât isteme. * bir şeyi kol üzerine alma.

îtidâl
orta hâllilik.

i'tidal
bir şeyde veya halde ifrat veya tefrite düşmemek. vasat derece olmak. * yumuşaklık. uygunluk. * gündüz ve gecenin birbirine denk, eşit olması. * miktar ve keyfiyyet hususunda iki hâlet arasında mutavassıt olmak.

i'tidal-i dem
soğukkanlı davranış. heyecanlanmadan, acele etmeden, düşüne düşüne ve tedbirli hareket.

îtidâlidem
soğukkanlılık.

i'tifa'
bağış dileme, afvedilmesini isteme.

i'tifar
yere vurma. kavrayıp yere çarpma. üzerine atılıp kavrama.

i'tikab
veresiye vermeme. bir malı borç olarak satmama. parasını almadıkça malı teslim etmeme.

îtikâd
gönülden inanma.

i'tikad
inanmak. inanç. sıdk ve doğruluğuna kalben kararlı olmak. gönülden tasdik ederek inanmak. dinin temelini meydana getiren şeylere inanmak. (bak: iltizam)

itikad
inanan

i'tikad
inanışlar. bağlanışlar ve inançlar.

îtikâdât
inanmalar.

i'tikadât
inanışlar. bağlanışlar ve inançlar.

i'tikadât-ı bâtıla
bâtıl, hak olmayan, asılsız şeylere inanışlar.

îtikâden
inanma bakımından.

îtikâdî
inanmakla ilgili.

i'tikadî
itikad ve inançla alâkalı.

i'tikadiyat
itikada ait mes'eleler.

i'tikad-ı fâsid
bozuk inanç.

îtikaf
bir yere çekilip ibadet etmek.

i'tikâf
"bir şeye devam etmek. * ıst: bir yere çekilip yalnız ibadetle meşguliyet. hususan ramazanın son on gününde, mescidlerde ve buna benzer yerlerde kalıp, ibadet, ilm-i iman ve kur'an, evrad ve ezkâr gibi ibadetlerle meşgul olmak. böyle bir kimseye ""mu'tekif"" denir."

i'tikal
sağmak için koyunun ayaklarını iki bacağı arasına alma. * devenin dizini büküp bağlama. * güreş yaparken rakibini sarmaya getirip yıkma.

i'tikâl
(ekl. den) kemirme, kemirerek yeme. * dalgaların, deniz kenarlarındaki karaları döğerek aşındırması. * tıb: yaranın, vücudu yemesi. yaranın büyümesi.

i'tikâl-i sevâhil
kıyıların aşınması.

i'tikam
biriktirme, yığma.

i'tikar
birbirine karışıp sayılamama.

i'tikas
tersine dönme, akislenme.

îtilâ
yükselme.

i'tila
(ulüv. den) yükselmek. yukarı çıkmak. * yüksek rütbelere çıkmak.

îtilâf
anlaşma.

i'tilaf
yem yeme.

itilaf
anlaşmak. görüşmek. uyuşmak. muvafakat. * cem' olmak, birikmek.

i'tilaf
uyuşmalar, anlaşmalar.

i'tilafat
uyuşmalar, anlaşmalar.

i'tilak
âşık olma, birinin sevgi ve muhabbetine tutulma.

i'tilal
(illet. den) hasta olma. * hastalanma. * bahane etme. * her şeyden vazgeçip tek bir şeyle meşgul olma.

i'tilam
öğrenme, bilme.

i'tilan
aşikâr ve meydanda olma. ilân olunma, meydana çıkma. * doğum esnâsında çocuğun görünmesi.

îtimâd
güvenme.

i'timad
(itimad) güvenerek bağlanmak. emniyet etmek. bir şeye kalben güvenip dayanmak.

itimad
güvenen

îtimâden
güvenerek.

i'timaden
itimad ederek, dayanarak, güvenerek.

i'timadname
f. itimad yazısı, itimad bildiren yazı.

i'timad-üd devle
devletin itimadı, güveni. * tar: safevî sadrazamlarına verilen ünvan.

i'timad-ı kavî
sağlam itimad, kavi güveniş.

i'timam
(itimam) başına sarık sarmak. * ortalık yeşillenmek. * miğfer giymek.

i'timan
emniyet etme, emin bulunma.

itimat
dayanan, güvenen

îtinâ
özen.

i'tina
(itinâ) çok dikkat etmek. özenmek.

itina
özen gösterme ve önem verme

i'tinak
(unk. dan) birbirlerinin boyunlarına sarılma. * kucaklama. * sıkıca kavrayıp alma.

i'tinan
bir kimsenin içyüzü meydana çıkma. * insanın önüne durma.

îtiraf
saklamayıp söyleme.

i'tiraf
(itiraf) kabahatini saklamamak. suçunu söylemeği kabul etmek. gizleyip söylemek istemediği şeyi açıklamak.

itiraf
kabul ettirmek

i'tiraf-ı cürm
maznunun yaptığı suçu söylemesi, itiraf etmesi.

i'tiraf-ı kusur
kusurunu söyleme, itiraf etme.

îtiraz
karşı çıkma, karşı söz.

i'tiraz
(itiraz) kabul etmediğini bildirmek. bir fikir veya işin olmasını kabul etmemek. * men' eylemek. men' olmak.

îtirazât
itirazlar.

îtiraziye
cümlede ara söz

i'tiraziye
itiraza, kabul etmediğine dair yazı. * edb: cümlenin esasından olmayıp yalnız bir husus hakkında söylenen ibare. (bak: cümle-i mu'terize)

îtirazkârâne
itiraz edercesine.

îtiraznâme
itiraz yazısı.

i'tisa
asâya dayanma, baston kullanma.

i'tisab
sinirlenme, asabileşme. * kanaat etme.

îtisaf
haksızlık.

i'tisaf
zulüm ve haksızlık etmek. doğru yoldan ayrılmak. haksızlık.

i'tisam
istediğini vermek.

i'tisar
zorluk, güçlük, meşakkat.

i'tisas
gece gezip dolaşma, devriye vazifesini görme.

i'titaf
bir şeye örtünme, bürünme.

i'tiva
bükme veya bükülme.

îtiyad
alışkanlık.

i'tiyad
(itiyat) alışkanlık. huy. âdet. âdet edinmek.

itiyad
alışkanlık hâline gelen

i'tiyak
alıkoymak, engel olmak, mani olmak.

i'tiyan
dik dik bakma, gözünü dikme. * yardım etme.

i'tiyaş
geçinme. idareli yaşama.i'tiza' : bir kavim veya kimseye bağlı bulunma.

i'tizad
yardım etme. muavenette bulunma. * yardım ve imdat isteme. * bir şeyi kol üzerine alma.

îtizâl
ayrılma, sapma.

i'tizal
ehl-i sünnet olan hak mezhebden ayrılıp hakka aykırı başka yola sapmak. mu'tezile olmak. (bak: mutezile)

itizal
mu'tezile mezhebi

i'tizam
(itizam) büyüklük kazanmak. azametlenmek. büyüklenmek.

îtizâr
özür bildirme.

i'tizar
kusurunu bilerek özür dilemek. kusurunu beyan edip ve anlayıp af dilemek. (takdire şayan güzel bir haslettir.)

i'tizaz
kendini aziz, izzetli saymak.

i'tişa'
akşam vakti yola çıkma.

itkâ'
koltuk altına yastık veya dayak koyma. dayanacak bir şey kullanma. * yaslanma.

itkan
sağlam yapma.

itkan
pürüzsüz yapmak veya yapılmak. sağlamlaştırmak. hakikata yakından vakıf olmak, delileriyle bilmek, inanmak. bilerek emin olmak. muhkem kılmak, muhkem yapmak. sâbit kılmak.

itkan-ı muhkem
bütün açıklığıyla bilerek sağlam yapmak.(...ve şu kâinatta bir itkan-ı muhkem, bir insicam-ı ahkem görünüyor. mâdem şu biçare, perişan küremiz, sergerdan zeminimiz bu kadar hadd ü hesaba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervah ile ve zevil-idrak ile dolmuştur. elbette sâdık bir hads ile ve kat'i bir yakîn ile hükmolunur ki: şu kusûr-u semaviye ve şu bürûc-u sâmiyenin dahi kendilerine münasib zihayat, zişuur sekeneleri vardır. s.)

itkan-ı san'at
san'atın sağlam, mükemmel ve pürüzsüzlüğü.

itla'
başkasını geçme. * te'hir etme.

itlâf
öldürme.

itlaf
ziyan etmek. telef etmek. bozmak. * öldürmek.

itlâf
telef etmek, öldürmek

itlak
bağlama, asma.

itlal
hayvanı yedeğinde götürme. * damlatma.

itmâm
tamamlama.

itmam
"tamamlamak. bitirmek. ikmal etmek. tekmil etmek(...ticaret ve memuriyet için, mühim vazifelerle bu dâr-ı imtihan olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yapıp, vazifelerini bitirip ve hizmetlerini itmâm ettikten sonra; yine onları gönderen hâlik-ı zülcelâline dönecekler ve mevlâ-yı kerimlerine kavuşacaklar!... m.)"

itmam
tamamlama

itminân
tatmin olma.

itminan
emniyet içinde olmak. inanmak. mutlak olarak bilmek. kararlılık.

itminânbahş
tatmin eden.

itminânkârâne
tatmin olurcasına.

itminankârane
f. itminan göstermek suretiyle.

itminan-ı kalb
kalbden ve gönülden inanma.

itnab
sözü uzatma.

itnâbe
kısa ipler. * uzun ipler. sicimler. * sâyebanlar.

itnan
(çocuk) hastalıkdan dolayı gelişememe.

itra'
doldurma.

itrab
toprak serpme. topraklama.

itrak
bırakma, vazgeçme, terkettirme.

itraz
kurutma veya kurutulma.

ittiad
randevu verme.

ittias
öldürme, helâk etme.

ittiaz
(va'z. dan) nasihat ve öğüt dinleme.

ittibâ
tabi olma, uyma.

ittiba'
tabi' olma. arkasından gitme. itaat etme. tebaiyyet ve imtisal etme.(mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alil bir uzun reçetesi: ittiba-ı kur'andır! m.)(muhabbetullah, sünnet-i seniyyenin ittibaını istilzam edip intac ediyor. ne mutlu o kimseye ki, sünnet-i seniyyeye ittibaından hissesi ziyade ola. veyl o kimseye ki, sünnet-i seniyyeyi takdir etmeyip, bid'alara giriyor! l.)(eğer Allah'a muhabbetiniz varsa, habibullah'a ittiba' edilecek. ittiba' edilmezse, netice veriyor ki, Allah'a muhabbetiniz yoktur! l.)

ittibâ
tabi olan, uyan

ittiba
tabi olmak, uymak

ittibâen
tabi olarak, uyarak.

ittibaen
tâbi olarak, ittiba ederek, uyarak.

itticah
bir cihete gitmek, yönelmek. teveccüh etmek.

itticar
ticaret yapma. * ilâç kullanma.ittifak : beraber hareket için sözleşmek. ittihad ve muvafakat etmek. söz birliği etmek. anlaşmak. (bak: ihtilaf, ehakk)(ittifak hüdâdadır, hevâda ve heveste değil.)

ittifâk
birleşme.

ittifak
birleşmek

ittifak
ittifaklar, sözleşmeler, ittihadlar.

ittifaka
rast gelme.

ittifakan
birleşerek, anlaşarak.

ittifakat
ittifaklar, sözleşmeler, ittihadlar.

ittifâken
birleşerek.

ittifâkî
birleşmeye dair, üstünde birleşilen.

ittifakî
(ittifakiyye) birleşmeye, sözleşmeye, ittifaka veya uyuşmaya ait. tesadüfle, rastgele.

ittifakî
üzerinde görüş birliğine varılan noktalar

ittifakiyyat
tesadüfle olan şeyler.

ittifâkkârâne
birleşircesine.

ittifakpezir
f. ittifak ve ittihad kabul eden.

ittihab
(hibe. den) karşılıksız olarak verilen bir bağışı kabul etme.

ittihâd
birlik.

ittihad
birleşmek. birlik üzere âmil olmak. birlik. aynı fikirde olmak. (bak: ihtilaf)

ittihad
birleşen (bk. v- -d)

ittihad ve terakki
1918 tarihine kadar devam eden ve osmanlı devletinin son zamanlarında mühim rol oynamış bir siyasî parti. (bak: tanzimat)

ittihad-ı ârâ
rey ve fikir birliği.

ittihad-ı islâm
"islâm birliği. (azametli bahtsız bir kıt'anın, şanlı tâli'siz bir devletin, değerli sâhibsiz bir kavmin reçetesi; ittihad-ı islâmdır. m.)ittihad-ı islâmın varlığı ve devamı için:1- islâm milliyetini esas alıp, menfi unsuriyet fikrini bırakmak.2- islâm dünyasındaki dini cemaatler, gayede ve dinî esaslarda ittifak edip teferruat meseleleri medar-ı niza etmemek.3- islâm devletleri arasında meşveret-i şer'iyeyi yapmak.bunlar en ehemmiyetli sebeplerinden üç tanesidir."

ittihad-ı menafi'
menfaatlerin bir ve ortak oluşu. iş birliği.

ittihad-ı muhammedî cemiyeti
süheyl paşa, mehmed sadık, ferik rıza paşa, derviş vahdeti ve arkadaşları tarafından istanbul'da 5 nisan 1909 tarihinde kurulan bir cemiyettir.

ittihad-ı umumî
umumi ittihad. bütün insanların birleşmesi.

ittihâdıislâm
müslümanların birlik olması.

ittihâm
suçlanma.

ittiham
suç altında bulunmak. suçlamak. töhmet altında olmak. suçlandırmak. (itham yerine de kullanılır)

ittiham
suçlayan

ittihâmkârâne
suçlanarak.

ittihâmnâme
suçlanma yazısı.

ittihâz
alma, sayma.

ittihaz
"edinmek. kabullenmek. ""öyle"" diye bakmak. kabul etmek."

ittihaz
edinen, kabullenen

ittihâz
kabullenen, edinen

ittika
sakınma.

ittika
sakınmak. çekinmek. günahlardan ve bütün kötülüklerden kendini çekmek. takvâ ile amel etmek. (bak: amel-i salih)

ittikâ'
dayanmak. yaslanmak. * oturmak.

ittikâl
Allah'a tevekkül etme, güvenme, dayanma.

ittikan
sağlamlık.

ittikan
muhkem yapılmak. esaslı ve şüphesiz yakından bilmek.

ittikar
vakar, gurur ve büyüklük gelme.

ittira'
dolma, nemalanma. * solma.

ittirad
düzenli gidiş.

ittisa
bollaşmak. genişlik kazanmak. genişlemek. vüs'at.

ittisâf
sıfatlanma.

ittisaf
vasıflanmak. muttasıf olmak. sıfat sahibi olmak. bir hâl takınmak.

ittisâfkârâne
sıfatlanırcasına.

ittisafkârane
f. vasıfları belli olur surette. bir hal takınarak.

ittisah
paslanma, kirlenme.

ittisâk
düzenli diziliş.

ittisak
dizilmek. bir nizam dahilinde sıralanmak. * beraber olmak. * tamam olmak. toplanmak.

ittisâl
bitişme.

ittisal
ulaşmak. bitişmek. * birbirine dokunmak. yakınlık. bağlılık. kavuşmak.

ittisam
(vesm. den) damga ve nişan vurma. * dağlama, süsleme.

ittitan
bir memlekette veya bir şehirde yerleşme. vatan edinme.

ittiza'
alçak gönüllülük, tevazu, mütevazilik. * devenin, boynuna basarak üstüne binebilmek için, başını aşağı eğme.

ittizâh
açıklık.

ittizah
vazıh olmak. açık olmak. aşikâr olmak.

ittizah-ı delil
delilin açık, vazıh ve aşikâr olması.

ittizân
ölçülülük.

ittizan
ölçülü olmak. vezne girmek.

ityân
belirleme.

ityan
delil getirmek. * gelmek. * vermek. * vüsul, vasıl. * vârid olmak. * zikir ve isbat ve takrir eylemek.

iva'
barındırma, kondurma. yerleştirme, oturtma, iskân ettirme.

ivad
ilk işine dönme. * âdet edinme.

i'var
bir gözünü kör etme, tek göz bırakma.

ivar
ikindi vakti, ikindi zamanı.

ivaz
karşılık.

ivaz
f. hazırlanmış, düzülmüş.

ivazan
karşılık olarak, mukabilinde, karşılığında.

ivec
eğrilik, çarpıklık, yanlışlık. * hakkı ve hakikatı eğri büğrü heveslerle tahrif etmek, gayr-i müstakim şekle getirmek.

ivedi
aceleci, savruk. çabuk.

ivezz
kaz. ördek. * gövdesi bodur olan. bodur gövdeli olan.

ivezze
kaz. ördek. * gövdesi bodur olan. bodur gövdeli olan.

ivgen
koşan, acele eden.

îvicâc
eğrilik.

i'vicac
doğru davranmamak, eğri büğrü olmak. hamlık. * hakkı bâtıl, bâtılı hak göstermek.

îvicâcât
eğrilikler.

ivz
ördek. kaz. * gövdesi bodur olan kimse.

iyab
avdet eylemek, geri dönmek.

iyâb
heybe, deri çanta.

iyab ü zehab
gidiş - geliş.

iy'ad
(bak: i'âd)

iyad
kuvvetlendirme, takviye etme. * takviye eden âlet.

iyadet
hastayı ziyaret edip hatırını sormak.

iyal
bir kimsenin geçindirmek zorunda olduğu kişiler.

iyâl
nafakası lâzım olan kişi.ayyuk : samanyolunun dâima sağ tarafında olan çok parlak ve uzak bir yıldızın ismi. * mc: gökyüzünün pek yüksek yeri.

iyalet
idare etme, valilik yapma. * bir valinin idare ettiği belde. * vadi.

iyan
apaçık, aşikâr

îyanî
görünen.

iyanî
ayân olana ait, âşikâr ve belli olana dair.

iyas
yeis hali. ümidsizlik ve kederli oluş.

iyase
ye'se düşürme.

iyaz
(bak: ıyâz)

îyd
bayram.

iyd
bayram.

iyn
iri ve güzel gözlüler.in : yabani hayvanların barınağı, yuvası. mağara.

iys
beyaz deve.

iyvan
büyük salonlar, sofalar, holler. kasırlar, köşkler.

izâ
birdenbire.

iza
"arabça kelimelerin başında kullanılırsa; birdenbire, bir de bakılır ki, gibi mânalara gelir. isim cümlesinin evvelinde bulunur."

iza'
iyiliğe, iyilikle mukabele etme. * korkma, havfetme.

izaa
(bak : ızaa)

izaa-i esrar
gizli sırları açığa vurma, açıklama.

izaat
ilân etmek, açığa vurmak. sesle neşriyat yapmak.

i'zab
suyu temizleme. * vazgeçme. * azaba düşürme veya düşürülme.

izâbe
eritmek.

izabe
eritmek, eritilmek. su gibi akıcı hale koymak. yumuşatmak. ıslah etmek.

izabe-i nühas
bakırın eritilmesi.

izâc
taciz etme, rahatsız etme.

iz'ac
rahatsız etmek. bunaltmak. * yerinden koparıp ayırmak.

izâcât
taciz etmeler.

izade
ailesini koruması için bir kimseye yardım etme.

izâe
aydınlatma.

izae
(izâet) (zû. dan) ışık verme, aydınlatma, ziya verme. (bak: ızaet)

iz'af
zayıflatmak, kuvvetsiz hale getirmek. * iki kat etmek. iki misline çıkarmak.

izafat
izafetler, isim takıları, isim tamlamaları. * gr: zincirleme isim tamlaması.

izâfe
bağlama, yükleme.

izafe
bir şeyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etmek, yakın etmek. isnâd etmek. katmak, katıştırmak. * bir şey üzerine meylettirmek, havale olmak, bağlanmak. * mal etmek. * gr: iki isimden meydana gelen bağlılık tamlaması.

izafet
bir şeyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etmek, yakın etmek. isnâd etmek. katmak, katıştırmak. * bir şey üzerine meylettirmek, havale olmak, bağlanmak. * mal etmek. * gr: iki isimden meydana gelen bağlılık tamlaması.

izâfet
izafetler, isim takıları, isim tamlamaları. * gr: zincirleme isim tamlaması.

izafeten
isnad etmek suretiyle, isnad ederek, ona bağlıyarak.

izafet-i maklub
"ters çevrilmiş terkib. muzaf-un ileyh ile muzafın yer değiştirmesi olup, böylece birleşik isim ve sıfatlar yapılır. bu terkibler semâidir; işitilmekle öğrenilir, bir kaideye bağlı değildir. her terkib bu şekle sokulmaz. meselâ: tâb-ı meh: meh-tâb: ay ışığı. çeşm-i âhu: ahu-çeşm: ceylân gözlü. nazar-ı haram: haram-ı nazar... gibi.)"

izafet-i maktu'
kesik tamlama. terkib-i izafet-i maktu'da denir. esre'yi kaldırmağa da fekk-i izafet denir. yani izafetin kaldırılması demektir. meselâ: câme-hâb $ : yatak. câme-i hâb $ : uyku elbisesi. ser-rişte $ : ip ucu, vesile, tutamak. ser-i rişte $ : ipin ucu.

izâfî
göreli, göreceli.

izafî
izafetle alâkalı, izafete dâir. ona bağlamak suretiyle. alâkalı göstererek.

izafiyye
münasebet. bağlı oluş. alâkalılık.

izafiyyet
alâka mahiyeti. bağlılık.

îzâh
açıklama.

izah
açıklamak. bir şeyi anlaşılır hâlde söylemek veya yazmak.

izah
açıklanan

izah
izahlar, açıklamalar.

izaha
bir şeyin çevresini dolaşma.

îzâhât
açıklamalar.

izahat
izahlar, açıklamalar.

izahe
bir şeyi ayırma. * kurtulma. * yok etme.

îzâhen
açıklama ile.

izahen
açıklayarak, izah ederek.

izahtan
açıklamaya ihtiyaç duymayan

izaka
(zevk. den) tattırma veya tattırılma. lezzet ve zevk hissettirme.

izâl
kırba ağzı.

izâle
giderme.

izale
halsiz bırakma. * uzun etekli elbise. * kadın yaşmağını açma. * sarığın ucunu uzatma.

izale
gideren

izâle
giderme, ortadan kaldırma (bk. z-v-l)

izale-i şüyu'
ortaklığı giderme.

izâm
büyükler.

îzâm
büyütme.

i'zam
göndermek. yollamak.

izam
büyükler. büyük kimseler. * (azm. c.) kemikler.

i'zam
büyütme, büyük görme

iza-ma
"gr: zaman zarfı olan ""izâ""ya müsavidir. müzari fiilinden evvel gelirse onu cezm eder."

izam-ı remime
çürümüş kemikler.

izân
anlayış.

iz'an
basiret. anlayış. * teslim olup itaat etmek. * akıl. zekâ. inanç. idrak. bilmek. (bak: dimağ)

izan
bildirmek. * ezan okumak.

izânî
anlayışla ilgili.

iz'an-rüba
f. anlayışı şaşırtan. aklı oynatan. çok hayret ve taaccüb veren. aklı alan.

iz'an-rüba-i kâinat
kâinatın aklı alan vechesi, herkese hayret ve şaşkınlık veren yüzü.

izâr
elbise.

izar
peştemal. futa. göğüsten aşağı örtülen elbiseler. * ismet, iffet. * zevce.

izare
bir kimseyi kuşkulandırıp vesveseye düşürme.

îzâz
ağırlama.

i'zaz
hürmet etmek. ağırlamak. ikram etmek. aziz kılmak. galip gelmek.

i'zaz
aziz kılma, yüceltme, güçlendirme (bk. a-z-z)

i'zazen
ikram ederek, ağırlayarak.

izbad
köpüklenme. * (ağaç) çiçek açma.

izbar
yazma. yazma ile bildirme.

izbe
kuytu.

izbe
kuytu. loş. pis ve nemli yer.

izca'
defetme, kovma.

izdicar
nasihatı dinleyip kabul etme. söylenen sözü dinleyip tutma.

izdihâm
yığışma.

izdiham
kalabalık bir yerde halkın çok birikmesinden meydana gelen sıkıntı.

izdira'
ekin ekme, zirâat yapma.

izdirad
yutma.

izdiram
lokmayı iri iri yutma.izdivac : çift olmak, birbirine eş olmak. meşru nikâhla evlenmek.

izdivâc
evlenme.

izdiyad
artma.

izdiyad
ziyadeleşmek. çoğalmak. artmak.

izdiyad
çoğaltmak, artırmak

izdiyal
kaybetme, yok etme.

izdiyan
süslenme, bezenme.

izdiyar
ziyâret etme, gidip görme.

ize
her biri bir fırkaya mensub. parça parça, fırka fırka. müteferrik hâlde.

izem
büyüklük.

izen
gr: o halde, o takdirde, öyleyse. (bak: huruf-u nasibe)

izfaf
gelin gönderme.

izhab
gönderme. * giydirme veya giydirilme. * altun kaplama.

izhac
oturma, ikamet etme.

izhaf
yalan söyleme. * hıyanet etme, verdiği sözünü tutmama. * hayrette bırakma, şaşırtma.

izhak
yok etme, mahvetme. * öldürme. * oku, nişandan ayırma.

izhal
hatırdan çıkarma, unutma.

izhâr
gösterme.

izhar
toplayıp biriktirme.

izhar
gösteren (bk. -h-r)

izhâr
açığa çıkaran

izhar-ı belâgat
belâgat gösterme.

izhar-ı hak
hakkı izhar etmek. hakkı açıklama.

izhar-ı tecellüd
inad edip kafa tutma, yalandan cesaretlilik gösterme.

izhar-ı teessür
teessür gösterme.

izin
(izin) yasağı kaldırmak. bir şeye ruhsat vermek. yol vermek. hizmetten çıkarmak.

izin
"""hem, vakt, yevm, hîn"" gibi kelimelerden sonra ek olarak kullanılır. meselâ: hîneizin: o vakit ki. yevmeizin: o gün ki, kelimelerinde olduğu gibi. * mâzi fiillerinden evvel ""iz"" gelirse: izküntü muallimen: muallim olduğum zaman mânasına geliyor. (iz) yazılmasa mânası, muallim idim olur."

izinnâme
izin belgesi.

izinname
f. eskiden bir nikâhın kıyılabilmesi için kadı tarafından verilen izin kâğıdı.

izk
ağaç dalı. * hurma salkımı.

izkâm
zükâm hastalığına yani nezleye uğratma.

izkâr
hatıra getirmek, andırmak, hatırlatmak.

izlaf
yakın etmek. toplamak, cem' etmek.

izlak
(bak: zelâka)

izlal
(züll. den) alçaltmak. haysiyetsiz ve hakir etmek.

izlam
karanlık olmak. zulme giriftar olmak. zulme tutulmak.

izmam
bir kimseden söz alma. * bir insanı kötülenecek bir halde bulma.

izmâme
cemâatler, topluluklar.

izmar
(izmâr) kalbde gizlemek, saklamak. belli etmemek.

izmihlâl
bozulma.

izmihlal
bozulup gitmek. perişan olmak. yok olmak. görünmez hale gelmek.

izmihrar
surat asma. * (yıldız) parıldama. * kış mevsiminin şiddetli olması.

izmil
keskin demir. * çekiç. * deri kesmekte kullanılan bıçak.

izn
izin.

izn
(izin) yasağı kaldırmak. bir şeye ruhsat vermek. yol vermek. hizmetten çıkarmak.

iznab
günah işleme. günahkâr olma. * kuyruk takma.

izn-i âmm
herkese müsaadeli olan. * ıst: cum'a namazı kılınan cami kapısının kayıtsız şartsız her müslümana açık olması.

iznillâh
Allah'ın (c.c.) müsaadesi, izni.

izra'
arşınlama, ölçme.

izyan
süslenme, donatılma.

izz
kıymet. değer. güçlü oluş. alikadir olmak. kavi. şerif. azim.

izz ü şerefle
güle güle, uğurlar olsun.

izzet
üstünlük, galibiyet.

izzet
bir kimse zelil iken kavi ve kudret sahibi olmak. ziyâdelik ve üstünlük. * değer, kıymet. kuvvet. muhterem ve mu'teber olmak. * bulunmaz derecede az olan şey.

izzet
yücelik, sınırsız büyüklük ve ululuk

izzetâlûd
izzetle karışık.

izzet-i islâmiye
islâmi izzet. müslüman olanın her hususta daha şerefli, daha çalışkan, daha izzetli olması hâleti. diğer dinlerdekilerden ve dinsizlerden izzetli ve şerefli olmaları hâleti.

izzet-i nefis
zillete düşmiyerek şeref ve haysiyeti muhafazaya çalışmak. vakar.(gıybet, ehl-i adâvet ve hased ve inadın en çok istimal ettikleri alçak bir silâhtır. izzet-i nefis sâhibi, bu pis silâha tenezzül edip istimal etmez. m.)

izzetinefis
insanın kendine saygısı.

izzetlû
şeref ve itibar sahibi. * eskiden belirli bir mevki ve rütbe sahiblerine verilen ünvan.

izzî
tahammüllü, sabırlı kimse.

izzü-d-devle
tar: müslüman hükümdarları tarafından sık sık kullanılan ve devlete değer veren, devletin değeri mânâsına gelen bir ünvan.

izz-üd-din
"dilimizde ""izzettin"" şeklinde isim olarak kullanılan bu kelime; ""dinin kıymeti, ulviyet ve kudreti"" anlamına gelir."

iç cebehane
"t. şimdiki askerî müzeye eskiden verilen addır. iç cebehâne tâbiri bilahare ""hazine-i esliha"", üçüncü sultan ahmed devrinde ""dâr-ül esliha"", daha sonraları da ""harbiye ambarı"" olarak değiştirilmiş, en sonunda ""askerî müze"" şeklini almıştır."

iç ezan
"t. cuma günleri hatib minberde iken müezzin tarafından mahfilde okunan ezan. diğer namazlarda yalnız minarede ezan okunurken, cuma günleri öğle vaktinde hem minarede, hem de caminin içinde müezzin mahfilinde ezan okunur. ikinci ezan caminin içinde okunduğu için buna ""iç ezan"" denilir."

iç hazine
t. osmanlı imparatorluğu zamanında sarayda muhafaza edilen bir kısım paralar.

iç il müderrisleri
t. istanbul, edirne ve bursa'da ve bunlara bağlı yerlerde 150'şer akça ve daha fazla yevmiyeleri olan medrese müderrisleri.

iç kale
"t. kale duvarlarıyla çevrilmiş şehir ve kasabaların bazılarının ortasında ve en yüksek yerinde yapılan küçük kaleler. bu çeşit kalelere ""bâlâ hisâr"" da denilirdi. bu iç kaleler, düşmanın, surları geçmesi hâlinde veya şehirde bir isyân çıktığı zaman, hükümdar veya kumandanın çekilip kendini müdafaa etmesi için yapılırdı."

iç oğlanı
t. saray hizmetine alınıp devletin çeşitli makamlarına namzed olarak yetiştirilen gençler. iç oğlanı, yıldırım bayezid zamanında yeni teşekküle başlayan saray hizmetlerinde bulunmak üzere yeniçerilik için toplanan devşirmelerden ayrılmak suretiyle meydana getirilmiş ve bu usûl sonradan yapılan kanunla devam edip gitmiştir.

içerlek
t. dip, kuytu yer. çıkmaz. * daha geride, daha içeride bulunan.

içgüvey
t. (içgüveyi, içgüveysi) kayınpederinin evine alınan dâmat. karısı tarafının evinde oturan dâmat.

içli
t. içi dolu. * çabuk müteessir olan, hassas duygulu. * kin tutan, haset eden.

içtihad
"kudret ve kuvvetini tam kullanarak çalışmak. gayret etmek. çalışmak. * anlayış. * kanaat. * fık: şeriatın fer'î mes'elelerine âit hükümleri, islâm müçtehidlerinin, usulüne uygun olarak, kur'an ve hadis-i şeriflerden çıkarmaları ve bunun için tam gayret etmiş olmaları. böyle içtihad eden zâtlara müçtehid denir.(mesail-i diniyeden olan içtihad kapısı, açıktır. fakat, şu zamanda oraya girmeğe altı mâni vardır:birincisi : nasılki, kışta fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler dahi seddedilir; yeni kapılar açmak hiç bir cihetle kâr-ı akıl değil. hem nasılki, büyük bir selin hücumunda tâmir için duvarlarda delikler açmak gark olmağa vesiledir. öyle de: şu münkerat zamanında ve âdât-ı ecânibin istilâsı ânında ve bid'aların kesreti vaktinde ve dalâletin tahribatı hengâmında, içtihad namıyla kasr-ı islâmiyetten yeni kapılar açıp, duvarlarında muharriplerin girmesine vesile olacak olan delikler açmak islâmiyete cinâyettir...ikincisi : dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. çünki kat'i ve muayyendirler. hem o zaruriyat, kut ve gıda hükmündedirler, şu zamanda terke uğruyorlar ve tezelzüldedirler. ve bütün himmet ve gayreti onların ikamesine ve ihyâsına sarfetmek lâzım gelirken, islâmiyetin nazariyat kısmında ve selefin içtihadat-ı sâfiyâne ve hâlisânesiyle bütün zamanların hacatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları bırakıp, heveskârane yeni içtihadlar yapmak bid'atkârâne bir hıyânettir.üçüncüsü : her zamanın insanlarınca kıymetli addedilerek efkârı celbeden câzibedar bir metâ merguptur. meselâ: bu zamanda en rağbetli, en iftiharlı, siyâsetle iştigal ve dünya hayatını te'min etmektir. selef-i sâlihin asrında ve o zaman çarşısında en mergup metâ, hâlik-ı semâvat ve arzın marziyatlarını ve bizden arzularını kelâmından istinbat etmek ve nur-u nübüvvet ve kur'an ile kapatılmayacak derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak ve vesâilini elde etmek idi. bu itibarla, o zamanlarda bütün fikirler, kalbler, ruhlar marziyat-ı ilâhiyeyi bilmek ve öğrenmeğe müteveccih idi. bunun için istidat ve iktidarı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün ahvâl ve vukuat ve muhâverattan ders almakla, içtihadlara zemin teşkil eden yüksek istidatlar vücuda gelirdi.şimdi ise, fikir ve kalblerin teşettütü, inâyet ve himmetlerin zâfiyeti, insanların siyaset ve felsefeye iptilâ ve rağbetleri yüzünden bütün istidatlar fünun-u hâzıra ve hayat-ı dünyeviyeye müteveccihtir. ahkâm-ı diniyeye sarfedilecek müstakim bir içtihad yoktur.dördüncüsü : içtihad kapısından islâmiyete girip mesâilini genişlendirmeğe meyleden adamın maksadı, zaruriyata imtisal ile takva ve kemale mazhariyet ise güzeldir. amma zaruriyatı terk ve hayat-ı dünyeviyeyi, hayat-ı uhreviyeye tercih eden adam ise, onun içtihada meyli, meyl-üt-tahribdir. tekliften çıkıp kaçmak için bir yol bulmaktır.beşincisi : her şeyin, her hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen olduğu gibi, bir maslahata dahi tâbidir. fakat maslahat illet değildir. ancak tercih edici bir hikmettir. bu zamanın efkârı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. şeriatın nazarı ise, bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olup, bittabi dünyaya da nâzırdır. çünki, dünya âhirete vesiledir.umumi bir beliyye olan ve nâsın ona müptelâ olduğu çok işler vardır ki zaruriyattan olmuştur. o gibi işler su-i ihtiyar ile gayr-i meşru meyillerden doğmuş olduklarından, mahzuratı ibâhe eden zaruriyattan değildir. ve ruhsat ve müsaade-i şer'iyenin şümulüne dâhil olamazlar. meselâ: bir adam su-i ihtiyâriyle haram bir tarzda kendini sarhoş etse, hâl-i sekirde yaptığı tasarrufatta mâzur olamaz. bu zamanda bu gibi içtihadlar, semavî değil ancak arzî içtihadlardır. bu gibi içtihadlar ile hâlik-ı semavat ve arz'ın hükümlerinde yapılan tasarrufat merduttur.meselâ : bazı gafiller, hutbenin türkçe okunmasını istihsan ediyorlar ki, halkın bilhassa siyasî ahvalden haberleri olsun. halbuki bu gibi ahval-i siyasiye yalandan, hileden, şeytani fikirlerden hâli değildir. hutbe makamı ise, ahkâm-ı ilâhiyenin tebliği için ittihaz edilmiş bir makamdır.sual : avâm-ı nâs arabiden haberdar değildir, fehmedemez?cevap : avâm-ı nâs, zaruriyat ve müsellemat-ı diniyeye muhtaçtır. ve hutbe makamı da bu gibi hükümlerin tebliği içindir. bu hükümler kisve-i arabiye içinde tafsilen değilse de icmalen avâm-ı nâsa mâlum ve mâruftur. maahaza lisan-ı arabda bulunan şehamet, yükseklik, meziyet, satvet diğer lisanlarda yoktur... m.n.)"

içtimâ
toplanan

içtimaî
toplumsal hayat

içtimaî
toplumsal yapı

içtimâi
sosyal sistem, toplumsal düzen (bk. c-m-a)

içtinab
çekinmek. sakınmak. uzak olmak.

içtinap
kaçınmak

iğbirar
kırılma, gücenme.

iğdab
öfkelendirme.

iğde
kızılcığa benzer bir meyve ve bu meyveyi veren ağaç ve çiçeği.

iğdiş
burulmuş.

iğdiş
f. burulmuş, enenmiş hayvan. erkeklik bezleri (hayaları) çıkarılmış at. melez.

iğerçin
karar veremeyen, mütereddit, kuşkulu.

iğfal
aldatma, ayartma.

iğfal
gaflete düşürerek kandıran, aldatan

iğfalât
iğfaller, aldatmalar.

iğlak
kapalılık, anlaşılmazlık.

iğnedan
iğne koymağa mahsus küçük kutu.

iğnelemek
t. iğne ile delmek. * kalıbını almak için kenarlarını iğne ile delerek işaretlemek. * mc: sözle hırpalamak. dokunaklı konuşmak.

iğneli fıçı
mc: eziyetli ve usandırıcı iş. insana eziyet veren ve rahatsız eden yer.

iğreti
t. ödünç, borç, kendi malı olmayan. yerli ve sabit olmayan, muallak gibi duran. * muvakkat, bağlı bulunmayan, geçici. * fıtrî olmayan, sahte, sun'î.

iğtinam
yağmalama.

iğtita'
örtünme, bir şeye sarınma.

iğtizal
iplik eğirme.

iğtişaş
karışıklık.

iğtişaşat
karışıklıklar, kargaşalıklar, fenâlıklar.

iğva
azdırma, baştan çıkarma.

îş u nûş
yiyip içme. sefahet. işret ve eğlence.

i'şa'
akşam yemeği verme.

iş'a'
güneş, ışığını dağıtma. şuâlanma.

işa
(ağaç) çiçek açma.

işa'
(bak: ışa)

işâa
haber yayma.

işaa
bir haberi yaymak, duyurmak. bir şeyin şuyuuna, yayılmasına sebeb olmak.

işâa
haber yaymak, herkese duyurmak

işâa
haber yaymalar.

işaat
haber yaymalar.

işaat-ı kâzibane
kötü niyetlerle yalan haberler yayma.

iş'ab
ölme, irtihal etme.

işabe
saç ve sakal ağartma, beyazlatma. genç yaşta saç ve sakal ağarması.

işade
çağırmak. sesini yükseltmek. * dünyevi matluba yetişmek. * binayı yükseltmek.

işaeyn
(bak: işâân)

işaha
misvâk kullanma.

işa'-i eşcar
ağaçların çiçek açması.

işâl
alevlendirme.

iş'al
şulelendirmek. yaymak, alevlendirmek. tutuşturmak. parlatmak. şiddetlendirmek.

iş'âl
yakılan, tutuşturulan

işâr
sezdirme.

iş'ar
yazı ile haber vermek. anlatmak, bildirmek.

işar
birlikte geçinmek, muâşeret etmek. hoş geçinmek.

iş'âr
bildiren

iş'ar
bildirmek

iş'ar
tebliğler, bildirmeler.

işârât
işaretler.

iş'arat
tebliğler, bildirmeler.

işarat
işaretler.

işarat-ül i'câz
i'caza dair işaretler.

işarat-ül i'caz fi mezan-il îcaz
îcaz zannolunan yerlerdeki i'caza işaretler. * risale-i nur külliyatından bir kitap ismidir.

işârâtülîcâz
mûcizelik işaretleri.

işâret
anlamlı davranış, belirti.

işaret
bir şeyi bir vasıta ile (el, göz, kaş veya parmakla) göstererek bildirmek. * nişan, alâmet, belli bir iz. * ıst: doğrudan doğruya olmadan, hatırlatma suretiyle verilen emir. (münasebat-ı tevafukiye eğer taaddüt etse ve ayrı ayrı cihetinden bir hâdiseye muvafık gelse, hem bilhassa makama mutabık, hem bilhassa kelâmın mânâsına muvafık ve müeyyid olsa, o muvafakat o vakit işaret derecesine çıkar. evet muzaaf münasebet, işarettir. m.)

işâreten
işaret ederek.

işaret-i âliye
tar: şeyh-ül islâm, defterdar ve yeniçeri ağası gibi maiyyet memurlarından biri tarafından yazılan takrir veya ilam üzerine sadrazamın kabul veya red şeklinde yazdığı yazı. * sadaret makamından çıkan emirler.

işârî
işaretle ilgili.

işarî
asıl anlamın dışında işaret edilen diğer anlam (bk. a-n-y)

işârî
bir ifâdenin bir şey hakkında açıkça değil, işâret ederek gösterdiği mânâ

işbâ
doyurma.

işba'
doyurmak, açlığı gidermek. doymak. * fiz: bir sıvının içinde, belli bir cisimden eriyebilecek en çok miktarın erimiş bulunması. * edb: arap nazmında, kafiye veya vezin zaruretinden dolayı kelimeye bir harf ilâve etme.

işbaşı
t. bir işte çalışanların başı, reisi. * işe başlama saati.

işbu
işte bu. bu, şu.

işca'
yenme, ezme. * kederlendirme, hüzün verme, üzme.

işcar
(şecer. den) ağaç yetiştirme. ağaçlandırma.

işcaz
kederlendirme, üzme, hüzün ve gam verme.

işe
f. orman, sık ağaçlık. * câsus, hafiye.

işfa'
(şifâ. dan) hastaya şifalı şeyler verme. hastanın iyileşmesi için çeşitli çarelere başvurma.

işfaf
üstün tutma.

işfak
acıyarak sakınma. şefkat ve inayet etme. * sevme. * sakınma ve korkma. * azaltma. * lütfetme, bağış, ihsan.

işgal
oyalama, alma.

işgal
zabtetme, istilâ etme. * birisini işten alıkoyma, başka şeyle meşgul etme, oyalama, uğraştırıp kendi işine mâni olma.

işgene
f. ihiyarlıktan veya kızgınlıktan dolayı yüzde hâsıl olan buruşukluk.

işgere
f. şâhin, atmaca ve doğan gibi av için kullanılan terbiye görmüş kuş.

işgerf
f. dayanıklı, sağlam, kalın. * şan, nam, ün, şeref.

işguh
f. yere yıkılış, yüz üstü kapanış.

işgüfe
f. istifrağ, kusma. * çiçek.

işgüzar
çalışkan.

işgüzar
f. becerikli, çalışkan. * kendini göstermek için gerekmezken işe karışan.

işgüç
t. meşguliyet, vazife, memuriyet.

işha'
ağız açma, ağzını açma.

işhâd
şahit gösterme.

işhad
delil getirme, delil olarak gösterme. şehadet ettirme, şâhid gösterme. * şehid olma.

işhar
ün alma, meşhur olma, şöhret kazanma. * kadın, doğum yapacağı aya girme.

işhas
gitme zamanı gelip çatma. * tedirgin ve rahatsız etme.

işhaz
keskinleştirme, bileme.

işhaz-ı seyf
kılınç bileme.

işka'
şaki ve bedbaht eylemek.

işkâl
güçleştirme, çetinleştirme.

işkâl
güçleştirme, müşkilleştirme. * zorlaştırma. * şüpheli ve karışık olma.

işkâl
zor anlaşılma, kapalılık

işkampaviya
itl. harp gemilerinden asker naklinde kullanılan en büyük filika. işkampaviya'lar sandal büyüklüğünde, yalnız ondan daha geniş ve yüksekti. karaya asker sevkiyatında, gemiye erzak ve levâzım alınmasında kullanıldığı gibi eskiden donanmaya su alınacağı zaman su ile doldurulur, diğer bir filika yedeğinde geminin bordasına götürülerek geminin tulumbasıyla içindeki su nakledilirdi. (o.t.d.s.)

işkâr
f. av. * avlama.

işkembe
hayvan midesi.

işkembe
f. geviş getiren hayvanların midesinin en büyük kısmı. * karın.

işkence
f. eziyet, azab.

işkeste
f. kırık, bitik. kırılmış.

işkil
vesvese, kuşku.

işkil
f. şüphe, vesvese. vehimlenmek. * hile, tezvir. * sağ ön ayağı ve sol arka ayağı beyaz olan at.

işküfe
f. çiçek.

işkünc
f. çimdik.

işlek
t. çok işler, fazlaca işlenen. * tecrübeli, idmanlı, alışık.

işmâm
koklatma.

işmam
hafif olarak duyurmak, koklatmak. hissettirmek. * kibirden dolayı başı dik yürümek. * tecvidde: bir harfe zamme veya kesre vermek ve bunu hafifçe hissettirmek. harfin sesini genizden hissettirmek, biraz duyurmak, harfi çıtlatmak.

işmam
hissettiren

işmar
anlamlı işaret.

işmar
göz kırpma, işaret.

işmi'zaz
can sıkma, üzülme, yüzünü ekşitme. * titreyip ürperme.

işnuşe
f. aksırık.

işpihte
f. su sızıntısı. * yayılmış, saçılmış.

işporta
(arnavutça) seyyar satıcı tezgahı. * yayvan yemiş sepeti.

işrab
(şürb. den) içirme veya içirilme. * bir maksadı açıktan değil de, dolayısıyla gösterme. kapalı surette anlatma.

işraf
yüksek bir yere çıkma. yüksek bir yerden bakıp anlama. * (hasta) ölüm döşeğinde olma.

işrak
allaha ortak koşma.

işrâk
ışıklandırma, parlatma.

işrak
güneş doğmak. ışıklandırmak. parlatmak. * güneşlik yere dahil olmak. * mc: kalbe mânaların doğması.

işrâk
doğan

işrakî
bâtıl işrakiye felsefesine mensub. işrakiyyunun dalâletten ve şirkten ibaret bâtıl ve hurafe fikirleri.

işrâkiyye
batıl bir felsefe.

işrakiyye
işrakiyyunların bâtıl ve hurafe mesleği. (bak: akl-ı evvel)

işrâkiyyûn
işrâkiyyeciler.

işrakiyyun
işrakiyye felsefesi ile iştigal eden ve ehl-i şirk olan feylesoflar. (bak: akl-ı evvel)

işret
içkili toplantı.

işret
içki. alkollü meşrubat. * içki içme. alkollü içki kullanma.

işretgâh
f. işret edip içki içilecek yer.

işrethane
f. işret yapmaya mahsus yer. meyhane. * mc: bu dünya.

işretkede
f. işret yeri. işrethane.

işretsaz
f. işret eden, içki içen.

işrîn
(işrûn) yirmi. (20)

işrirak
ağlaya ağlaya boğulma derecesine gelme.

işsa
(teşsi') ayakkabısına tasma takma, kayış geçirme.

iştat
dağıtma veya dağıtılma.

iştek
f. çocuk kundağı.

iştiâl
alevlenme.

iştial
tutuşma. parlama. alevlenme. * mc: şiddetlenme.

iştial
parlamalar, alevlenmeler, yanmalar, tutuşmalar. * mc: şiddetlenmeler.

iştialât
parlamalar, alevlenmeler, yanmalar, tutuşmalar. * mc: şiddetlenmeler.

iştibâh
şüphelenme, benzerlik.

iştibah
şüphelenmek. şüphe etmek. * kolay fark olunmaz derecede benzemek.

iştibâk
şebekelenme, örgülenme.

iştibak
(şebeke. den) örülmek. örgülenmek. * karşılıklı birbirine geçmek. * perişanlık. * zâhir olmak. * koz: güneş battıktan sonra gökte kum taneleri gibi görünen karışık yıldızlar.

işticar
zıdlaşma. * elini çenesine koyarak, dirseğinin üzerine dayanma.

iştidad
(şiddet. den) şiddetlenme. * sertleşme, katılaşma. * büyüme. artma, çoğalma, ziyâdeleşme.

iştifa'
iyi olma, şifa bulma.

iştigal
uğraşma.

iştigal
bir iş işlemek. uğraşmak. çalışmak. meşgul olmak.

iştigal
meşgul olan, ilgilenen

iştigal
meşguliyetler, çalışmalar, uğraşmalar.

iştigalat
meşguliyetler, çalışmalar, uğraşmalar.

iştihâ
iştah.

iştiha
meyil. haz. fazla istek. arzu. * açlıktan gelen yemeğe karşı fazla isteklilik.

iştihab
ağarma, beyazlama, kırlaşma.

iştiha-engiz
f. iştiha açıcı, iştah verici.

iştihar
ünlenme.

iştihar
meşhur olma. tanınma. ün alma.

iştihar
duyulma, şöhret olma

iştikâ'
(şekva. dan) şikâyet etme, şekvada bulunma.

iştikak
türeme.

iştikak
türemek. bir kökten ayrılan kelimelerin asılları ve birbirleri ile olan münâsebetleri, meydana gelişleri. * çatallaşmak. yarılmış bir şeyin bir şıkkını almak. * edb: aynı kökten türemiş olan birkaç kelimeyi bir araya getirme sanatı. misaller:(edipler edepli olmalı, hem de edeb-i islâmiye ile müteeddib olmalı. ik.m.)(zulmü alkışlayamam, zâlimi asla sevemem. mehmed akif)

iştimal
içine almak, kaplamak. çevirmek, ihata etmek. şâmil olmak.

iştimam
gereği gibi koklamak. koku duymak.

iştin
toprak kandil.

iştira
satın alma.

iştira
satın almak. mübayaa etmek.

iştirak
ortaklık, katılma.

iştirak
"ortak olmak. ortaklık etmek. bir işde yer almak. hissedâr olmak. * bir lâfızda çok mânalar müşterek olması. meselâ: ""ayn"" kelimesi. hem göz, hem de kaynak mânasına gelir."

iştirak
katılan, ortak olan

iştirakî
ortaklığa ait, ortaklıkla alâkalı. * komünist.

iştirakiyye
komünistlerin bir nazariyesi olan sosyalistlik.

iştirakiyyun
komünist sosyalistler.

iştirak-ı lisan
lisan ortaklığı. aynı dili konuşma keyfiyeti.

iştirat
(şart. dan) şarta bağlama, şarttlaşma.

iştitat
zulmetme. haksızlık etme. hükümde ve sair işlerde eziyet etme.

iştiva'
kızarma, pişip yenecek duruma gelme.

iştiva-yı lahm
etin kızarması.

iştiyak
şiddetli istek.

iştiyak
fazla arzu ve şevk. tahassür. hasret çekmek. özlemek. göreceği gelmek.

iştiyakât
şiddetli istekler.

iştiyakâver
pek istekli.

iştiyakengiz
istek veren.

işve
güzellerin gönül çeken naz ve edâsı. gönül çekici tavır.

işvebaz
f. naz edici, edâ yapan, cilveli. * meşhur bir cins lâle.

jaje
f. bâtıl, edebsizce olan söz.

jajha
f. saçma sapan söyliyen. mânâsız ve boş konuşan.

jajhayan
f. saçma sapan söz söyleyenler. mânâsız ve boş konuşanlar.

jajhayî
f. mânâsız söyleyicilik.

jajhor
f. mânâsız ve mâlâyani şeyler konuşan.

jajî
f. tereyağı ile karışık peynirin tuluma konan şekli.

jaketatay
fr. arkası yırtmaçlı, etekleri uzun ve ön köşeleri yuvarlakça kesilmiş olan resmi ceket.

jale
f. çiğ. kırağı. (bak: şebnem)

jâle
çiy, şebnem, kırağı.

jaledar
f. üzerine çiğ düşmüş, kırağılanmış.

jale-i eşk
gözyaşı jâlesi. kırağı tânesine benziyen gözyaşı.

jaleriz
f. çiğ saçan, kırağı saçan.

jandarma
fr. yurt içinde asayişi sağlamak gayesiyle meydana getirilen ve orduya mensup silâhlı kuvvet. ve bu kuvvette yer alan asker.

jandarma
asayişle görevli asker.

jandarma
jandarma genel komutanı

jar
zaif, takatsiz, bitkin.

jardiniyer
fr. salonlara süs için konulan ve içine çiçek ekilmek üzere bir sandığı bulunan bir mobilya.

jartiyer
fr. çorap bağı.

jean
dev. gayet büyük. dev cüsseli.

jegale
f. çığlık, nâra. * darı ekmeği.

jegand
f. sağlamlık, metanet. * vahşi ve yırtıcı hayvanların korkunç sesi.

jegar
f. küf, kir, pas. * yüksek ses, nâra.

jeh
f. siğil, sivilce.

jelatin
fr. tıbda ve fotoğrafçılıkta kullanılan şeffaf, renksiz ve kokusuz bir cisim. hayvanların kemik ve kıkırdak gibi kısımlarından elde edilir. * bir cins kâğıt.

jelatin
kokusuz bir madde, bir cins kağıt.

jende
f. yamalı, eski. * eski-püskü. pejmürde.

jendepuş
f. yamalı hırka giyen kimse. fakir.

jeng
f. pas, küf, kir.

jeng-âlud
paslı.

jengar
f. kir, küf, pas. * bakır pası.

jengarî
f. bakır yeşili. bakır pası renginde olan boya.

jeng-bar
f. pas saçan.

jeng-beste
f. paslı, kirli, küflü, pas tutmuş.

jengdan
f. çan. çıngırak.

jeng-dar
f. küflü, paslı, kirli.

jengele
f. çatal tırnaklı hayvan. * hayvanda bulunan çatal tırnak.

jeng-pezir
paslı, küflü, kirli.

jeng-yab
f. paslı, küflü, kirli.

jenk
yüzde hâsıl olan buruşukluk.

jeolog
yeryüzü ilmi ile uğraşan kimse.

jeoloji
yun. yerin (arzın) yapı kütlelerini inceleyen ilim kolu.

jeoloji
yeryüzünün yapısını inceleyen ilim.

jeoloğ
yun. yer (arz) ilmi ile uğraşan.

jerd
f. çok yiyen, obur.

jerf
f. derin. suyun derin yeri.

jerfa
f. derin. suyun derin yeri.

jerfbîn
f. dikkat sâhibi, dikkatli.

jerfî
f. derinlik.

jerfin
f. kapı sürmesi. kapının ardına konulan dayak.

jest
fr. çalım. mânâlı ve gösterişli hareket.

jest
anlamlı beden hareketleri.

jeton
fr. para yerine kullanılan marka. * telefonlarda veya garsonların kasa ile hasaplaşmasında kullanılır.

jey
f. göl. * ırmak.

jik
f. yağmur damlası. * kirpi.

jikase
f. kirpi.

jile
yelek.

jimnastik
yun. vücud organlarını alıştırıp kuvvetlendirmek için yapılan idman. beden terbiyesi.

jimnaz
bazı memleketlerde orta tahsil müesseselerine verilen isim. idadî mektebi.

jir
f. göl. havuz.

jirnet
fırıldak. rüzgârın istikametini gösteren âlet.

jive
f. civa.

jiyan
f. kızgın, kükremiş, hışımlı. (bu tabir, ekseriyetle arslanlar hakkında kullanılır.)

jiyân
kükremiş.

jun
f. sanem, put.

jurnal
"fr. ilk önce gazete ve rapor mânasına kullanılırken sonradan ""hükümete ihbar"" gibi olan hâdiselere denilmeğe başlandı. ihbar, şikâyet, polis raporu. insanı kötüleyerek verilen haber veya rapor."

jurnal
günlük, ispiyon.

jön türk
fr. genç türk. 1868'den sonra, avrupa'daki gibi, güya yenilik ve terakki isteyen genç osmanlılara avrupalılarca takılan isim.

jöntürk
osmanlıların son döneminde yaşayan yenilik sevdalısı gençler.

jügal
f. kömür. maden kömürü.

jülide
f. dağınık, perişan, karma karışık.

jülîde
perişan, dağınık.

jüri
ing. herhangi bir mes'ele için hüküm vermek üzere toplanan hey'et, cemaat.

jüri
bir mesele hakkında hüküm vermek için toplanan heyet.

jıyan
f. kükremiş, kızgın. (ey yâreli şir-i jiyan, bu hâb-ı gafletten uyan.)

ka'
düz yer.

kaa
ev avlusu.

kaa'
acı su.

kaakı'
birbiri ardınca meydana gelen gök gürlemesi.

kaan
hükümdar, hâkan.

kaaret
derinlik.

kaaret-i deryâ
denizin derinliği.

kaas
boynu göğüse girmek.

kaat
gadap, hiddet, öfke. * darlık. * yaşlı koyun. * davar memesi. * bağırma ve çığlık şiddeti.

ka'b
(ölm: hi: 32) yahudi âlimlerinden olup israiliyatı islâmiyet'e en çok aktaranlardan biridir. hz. ebubekir devrinde müslüman olmuştur. sa'lebi ve kisai gibi islâm tarihçileri ondan çok rivayetlerde bulunmuşlardır.

kab
"çok eski devir silâhlarından olan yayın kabzası (tutacak yeri) ile köşesi arasındaki mesafe, her ""yay"" da ""iki kab"" olan miktar."

kab'
seyahat edip gezmek. * nefesi tutulmak. * atın burnu içinden çıkan hırıltı.

kaba'
üste giyilen elbise. kaftan, cübbe.

kabadayı
mc: cesur, kahraman, cengâver. eskiden kabadayılar ağırbaşlı, fenalıktan kaçınır, iyiliği sever insanlar oldukları için muhitlerinde hürmet görürlerdi. (o.t.d.s.) * kimseden korkmaz görünerek şuna buna meydan okuyan kimse, yiğit taslağı.

kabahat
kusur, çirkin iş, tekdir edilmeğe müstehak hareket.

kabahât
kusurlar, kabahatler. suçlar, çirkin hareketler.

kabahat
kusur, suç.

kabahat
kusurlar, kabahatler. suçlar, çirkin hareketler.

kabaih
(kabayih) (kabiha. c.) kabahatlar. çirkin işler, kabih haller.

kabaih
kabahatlar.

kabâih
çirkin davranış, ayıp iş. fena muamele.

kabail
kabileler. bir soydan türemiş cemaatler, silsileler.

kabâil
kabileler.

kabail-i arab
arap kabileleri.

kabâis
büyük, kuvvetli, sağlam. zayıf deve yavrusu. * deniz canavarlarından bir canavar.

kabakulak
tıb: daha ziyade tükrük bezlerini şişiren bulaşıcı ve ateşli bir hastalık.

kabale
kadı'nın (hâkimin) verdiği hüccet. * toptan, götürü ile yapılan satış. * yahudilerin kendi cemaatlarına verdikleri vergi.

kabas
ciğer hastalığı. * yüksek ve kalın. * hafiflik. * neşat, sevinç.

kaba'ser
büyük, kuvvetli, sağlam. zayıf deve yavrusu. * deniz canavarlarından bir canavar.

kabatî
çingeneler.

kabâti
kıbt soyundan olan. çingene. * çingene ile alâkalı.

kaba-yı âhenin
demirden yapılmış elbise. zırh.

kabaza
hız. sür'at.

kabaçe
f. entari. hafif giyecek.

kabb
ince belli olmak. * gönlün eğlendiği gönül eğlencesi. * makara ortasındaki ağaç.

kabba
ince belli, zayıf kadın. (müz : akbeb)

kabban
büyük terazi, baskül.

kabbe
yağmur damlası. * gök gürlemesi.

kâbbe
hüzünden ve gamdan dolayı, hali kötü ve kalbi kırık olmak.

kabce
keklik kuşu.

kabe
usanmak, bıkmak. * kırılmak.

kâ'be
"(kâbe) dünyanın en kudsi ma'bedi. beytullah, beyt-ül ma'mur, beyt-ül atik. bütün mü'minlerin ibâdet esnâsında yöneldikleri merkez. dört köşe olduğu için kâbe denir. bu mukaddes makamın etrafına mescid-ül haram ismi verilir. içinde bir kısım olarak makam-ı ibrahim mevcuddur. burası ibrahim aleyhisselâm'ın kâbe'yi bina ederken, yahut insanları hacca davet ederken, üzerine çıktığı taşın bulunduğu yerdir. tavaf namazı burada kılınır. kâbe'nin ilk inşası hz. âdem (a.s.) tarafından olduğuna dair rivayetler vardır. bedahetle malûm olan ise; sahih-i buharî tercümesine ve çok kıymetli delillere binaen ibrahim ve ismail aleyhisselâmlar inşa etmişlerdir. bu husus âyet-i kerime ile de sâbittir.(beyt-ül muazzam'ın âmir-i inşası: Allah-ü zülcelil; mübelliği ve mühendisi: cibril; ilk bânisi: ibrahim halil, muavini de ismail olduğu en sahih rivayet olarak kabul edilmek icabeder... diye sahih-i buharî tercümesinde hâfız ibn-u kesir'den nakledilmiştir.) kâbe kıblegâhtır. üzerine farz olan müslümanların, hacc zamanında gidip ziyaret etmeleri icabeden en mühim ve en büyük mabedimiz."

kâbe
namaz için yöneldiğimiz mukaddes mabet.

kâ'be-i kemalât
kemâlât kâbesi. yâni herkesin teveccüh etmesi gereken en yüksek kemalât merkezi.

kabele
göz boncuğu.

ka'berî
ailesine, arkadaşına, yoldaşına, kabilesine ve halkına katılık eden, kötü ahlâklı kişi.

kabes
ateş parçası. * ateş şulesi. * öğretmek. * öğrenmek.

kabet
kederli ve ıztırablı olma.

kâ'beteyn
iki kâbe. mekke-i mükerreme'deki kâbe-i muazzama ile, kudüs'teki mescid-i aksâ.

kâ'bet-ül âmâl
isteklerin ve emellerin yönelmiş olduğu yer.

kâ'bet-ül ulyâ
şerefi ve kudsiyyeti pek yüksek kâbe.

kâbi'
dolu kap.

kabia
kılıç kabzasının başında olan gümüş veya demir.

kabih
(kabiha) çirkin, fena, kötü, yakışıksız, ayıp.

kabîh
çirkin.

kabih
çirkinler, kabihler.

kabiha
çirkin davranış, ayıp iş. fena muamele.

kabih-ül vech
çirkin yüzlü. suratı, siması güzel olmayan.

kabil
gibi, türlü, biraz evvel, az önce. aşikâr. ileri gelen. kabul eden. * sınıf, nevi, soy. * kefil. * birbirine muhalif kavimden üç beş kişi.

kabil
olabilir, gibi, türlü.

kabil
mümkün olmayan

kabile
kadın ebe. * kabul edici. * ses alıcı.

kabîle
aynı soydan olup beraber yaşayan insanlar.

kabile
kabileler. bir soydan türemiş cemaatler, silsileler.

kabile
ebeler. * (kabiliyet. c.) kabiliyetler veya kabiliyetliler.

kabil-i emânet
insan.

kabil-i gayr-i telakkuh
gebeliği mümkün olmayan.

kabil-i hitab
sözden anlar. kendisi ile konuşulabilir olan kimse.

kabil-i inkisar
kolaylıkla kırılabilir şeyler, kırılması kolay olan nesneler.

kabil-i kıyas
düşünülebilen, ölçülebilen, kabul edilebilir olan.

kabil-i nesh
kaldırılması, iptal edilmesi mümkün olan.

kabil-i temyiz
huk: temyiz mahkemesinde görülebilecek olan dâvalar.

kabiliyet
dıştan gelen te'sirleri alabilme gücü. * istidat, anlayış, kabul edebilirlilik. kabul edici yüksek bir kuvvete mâlik olmak, olabilirlilik.

kabilîyet
yetenek, etkilenebilirlik.

kabin
f. güveğinin geline verdiği ağırlık, eşya, para.

kabine
fr. vekiller hey'eti. bakanlar kurulu. * küçük oda. * doktorun muâyene yeri.

kabine
bakanlar kurulu.

kabir
kabir, mezar.

kabir
mezar.

kabis
hızlı giden at. süratli at.

kabisa
parmak ucuyla yenen şey.

kabise
üveyik kuşu.

kâbise
ucu üstüne eğri ve kıvrık olan burun.

kabkab
karın, batn.

kabkaba
haykırma, kükreme. (deve ve arslan hakkında kullanılan bir tâbirdir.)

kabkaba-i ibil
devenin bağırması.

kabkaba-i şir
arslanın kükremesi.

kabl
önce. evvel. ileride. evvelki.

kabl
önce.

kabl-el büluğ
büluğdan evvel.

kabl-el milâd
isa'dan (a.s.) önce, milâddan evvel.

kabl-el vuku'
vuku'dan evvel. olmadan evvel.

kabl-el vücud
gelmeden önce.

kablelbülûğ
ergenlikten önce.

kablelvukû
olmadan önce.

kablelvücûd
var olmadan önce.

kabl-et taam
yemekten önce.

kabl-et telaki
buluşmazdan önce.

kabl-ez zeval
öğleden önce.

kabl-ez zuhr
öğleden evvel.

kabl-ez zuhur
zuhurundan ve meydana çıkmadan evvel.

kablî
ilke ve önceliğe âit. hiçbir tecrübeye dayanmadan. yalnız akıl ile.

kablo
fr. : telgraf, telefon hatlarında veya elektrik akımı iletmede kullanılan izole edilmiş tellerin bütünü.

kabotaj
fr. bir ülkenin kendi limanları arasında gemi işletme işi.

kabr
(kabir) mezar. merkad. ölünün toprağa gömüldüğü yer. (bak: âlem-i berzah)

kabr
kabir, mezar.

kabr
kabirler, mezarlar, türbeler.

kabr
kabirler. mezarlar.

kabr-i hâmuş
sessiz mezar.

kabristan
f. mezarlık.

kabristân
mezarlık.

kabs
her şeyin esası, aslı. * tâlim etmek.

kabsa
başı büyük ve sivri olan kadın.

kabt
el ile bir şey toplamak.

kabtarî
yünden dokunan bir elbise.

kabuk
bir şeyin dışındaki sert örtü, kışır. * bazı hayvanların katı mahfazaları.

kâbuk
f. yuva. kuş yuvası.

kabul
bir malı satın almak için kabul ettiğini bildiren sözdür. (bak: icab)

kâbul
avcıların kemendi.

kabulde
kabul etmekte zorlanması, sıkıntı çekmesi

kabule
kabul edilmeye lâyık

kabulgâh
f. kabul yeri.

kabul-i adem
kalben ademi kabul etmektir. hakkı inkâr etmek, hatalı bir hüküm ve itikattır. hak mesleği kabul etmeyip indi ve şahsi görüşünü ileri sürerek başka bir yolda gitmektir, bir iltizamdır. imânın zıddına şahsi görüşüne tâbi olmak, bâtılı kabul etmektir.

kabûlüadem
yokluk kabulü.

kaburga
göğüs kemiklerinin beheri. göğüs kemiklerinin bel kemiğine bağlanmak suretiyle meydana getirdikleri şeklin bütünü. * gemi, sandal, kayık gibi deniz nakil vasıtalarının hayvan kaburgasına benzeyen ve omurga üzerine kaldırılan eğri ağaçları.

kabus
uykuda ağırlık basması. korkulu ve insanda hareket bırakmayan rüya. karabasan.

kâbus
korkulu rüya.

kabz
tutmak. ele almak. kavramak. almak. * tahsil etmek. teslim almak. * amelde zorluk çekmek. * kuşun süratle uçması. * mülk.

kabz
tutma, alma, tutukluk.

kabz u bast
ruhen sıkıntı. daralma ve genişleme. sıkıntı ve ferahlık. * birini diğeri üzerine tercih etme. * münkabız bir adama ferahlık ve sürurluluk vermek, sevindirmek. * beyan ve ifâde etmek. * uzun uzun ve etraflıca anlatmak.

kabza
kılınç gibi şeylerin tutacak yeri. sap. * el, pençe. * bir tutam, bir avuç şey.

kabza
sap, el, avuç.

kabza
bir tutam nesne.

kabza-i tîg
kılıncın kabzası, sapı.

kabz-ı ruh
ruhun alınması. ölmek.

kabzıervah
ruhların alınması.

kabzımal
meyve ve sebze yetiştiricileriyle, satıcı arasındaki aracı.

kabzıruh
ruhun alınması.

kab-ı kavseyn
"imkân ve vücub ortasında bir makam. * iki yay uzaklığı mesafesi.(... işte mevcudatın en eşrefi olan zihayat; ve zihayat içinde en eşref olan zişuur; ve zişuur içinde en eşref olan hakiki insan; ve hakiki insan içinde geçmiş vezaifi en azamî bir derecede, en ekmel bir surette ifa eden zât, elbette o mi'rac-ı azîm ile kab-ı kavseyn'e çıkacak, saadet-i ebediye kapısını çalacak, hazine-i rahmetini açacak, imanın hakaik-ı gaybiyesini görecek, yine o olacaktır. s.)"

kabıkavseyn
peygamberimizin mîraçta ulaştığı son nokta.

kabına sığmamak
t. sabırsızlık, acelecilik. * şişmanlamak.

kabız
kabzeden, tutan.

kâbız
tutan, sıkan, kavrayan.

kabız-ı ervah
ruhları kabzeden hz. azrail.

kabız-ı mâl
tahsildar.

kâc
f. küçük bir çeşit çam.

ka'd
çuval.

kad
gr : ismiyye veya harfiyye olan bir kelimedir. ismiyye olduğunda iki vecihle kullanılır. yerine muzari olur. yetişir, kifayet eder mânasınadır. yahut kelimesine müradif isim olur. harfiyye olduğunda dâhil olduğu fiil, tahkik, ümid, rica, intizar, yakınlık, azlık veya çokluk ifade edebilir.

kad'
men etmek, engel olmak.

kâd
f. hırs, tamahkârlık.

kadah
çömlek içinde pişen yemeğin kokusu.

kadana
forsaların ayağına vurulan zincir.

kadastro
fr. bir ülkedeki arazi ve mülklerin alanını, sınırlarını ve yerini belirtip plânlama işi.

kadd
boy, bos.

kadd ü kamet
boy bos.

kadda'
şiddetli.

kaddah
kadeh yapan. kadeh yapıcı. * zemmeden. gıybet eden. hicveden, yeren.

kaddahe
çakmak taşı.

kaddesallah
Allah mübarek ve mukaddes eylesin.

kaddesallahü
allah onların sırlarını (kalplerini mukaddes kılsın

kaddesallahüesrarehüm
Allah onların sırlarını mukaddes kılsın.

kaddese
takdis etti, takdis eder, takdis etsin, mutlu olsun (gibi mânada en mübarek bir şeyin kudsiliğini, kusur ve noksanlıktan uzaklığını, müberra olduğunu bildirir fiil.)

kadd-i bâlâ
f. yüksek, uzun boy.

kadd-i bülend
f. uzun, yüksek boy.

kadd-i mevzun
mevzun boy, biçimli boy.

kadd-i müstesna
müstesna boy. güzellikte emsalsiz ve benzeri olmayan endam.

ka'de
bir defa oturuş. oturma. * ıst: namazdaki bir defa oturuş. teşehhüd için, ettahiyyâtü duâsını okumak maksadı ile olan oturuş. birinci oturuşa ka'de-i ulâ, ikinciye de ka'de-i âhire denir.

kade
gr: yardımcı fiillerdendir. cümlede ifade edilen hükmün yaklaştığını bildirmek için söylenir. mübtedâ ile haberin başına gelerek, birincisini isim adı ile merfu' kılar, haberini de mansub eder. bu gibi fiillerin haberi muzâri olur.

kade
namazda oturuş.

ka'del
yağhane sepeti.

kadem
ayak. adım. metrenin üçte biri kadar olan uzunluk. oniki parmak uzunluğu, yarım arşın. * uğur.

kadem
ayak, adım.

kadem
ayaklar, kademler.

kadem-bus
f. ayak öpen.

kademe
derece, sıra. * merdiven basamağı.

kademe
derece, sıra.

kademe kademe
basamak basamak, derece derece.

kademe-i ulâda
ilk basamakta. başlangıçta.

kademî
ayakla alâkalı. ayağa mensub.

kademiyye
ayak bastı parası. * eskiden hükûmete ait bir davetiye veya emri tebliğ etmek için gönderilen memura, masrafları karşılığı olarak verilen ücret.

kademkeş
f. ayağını çeken. yanaşmayan, gitmeyen.

kademnih
f. ayak basıcı.

kademnihade
f. gelmiş, ayak basmış olan.

kademran
f. adım atan, ilerliyen.

kademrence
f. lütfen kabul, tenezzül.

kader
"cenâb-ı hakk'ın kâinatta olmuş ve olacak her şeyin evsafını ve havassını ve sâir geleceğini ve geçmişini ezelden bilip, levh-i mahfuzunda takdiri ve yazması. takdir-i ilâhî. * ezelî kısmet. * tali'. baht. şans.(kader ve cüz-i ihtiyarî, islâmiyetin ve imanın nihayet hududunu gösteren, halî ve vicdanî bir imanın cüz'lerindendir. yoksa ilmî ve nazarî değillerdir. yâni, mü'min her şeyi, hattâ fiilini, nefsini cenab-ı hakk'a vere vere, tâ nihayette teklif ve mes'uliyetten kurtulmamak için ""cüz-i ihtiyarî"" önüne çıkıyor. ona: ""mes'ul ve mükellefsin"" der. sonra ondan sudur eden iyilikler ve kemâlât ile mağrur olmamak için ""kader"" karşısına geliyor. der: ""haddini bil, yapan sen değilsin."" s.)(... eğer kader ve cüz-i ihtiyarîden bahseden adam, ehl-i huzur ve kemal-i iman sahibi ise; kâinatı ve nefsini cenab-ı hakk'a verir, onun tasarrufunda bilir. o vakit hakkı var, kaderden ve cüz-i ihtiyarîden bahsetsin. çünkü, madem nefsini ve her şeyi cenab-ı hak'tan bilir, o vakit cüz-i ihtiyarîye istinad ederek mes'uliyeti deruhde eder, seyyiata merciiyyeti kabul edip, rabbini takdis eder, daire-i ubudiyyette kalıp teklif-i ilâhiyyeyi zimmetine alır. s.)(irade-i cüz'iye-i insaniye ve cüz'-i ihtiyariyesi; çendan zaiftir, bir emr-i itibarîdir, fakat, cenab-ı hak ve hakîm-i mutlak, o zaif, cüz'î iradeyi, irade-i külliyesinin taallukuna bir şart-ı âdi yapmıştır. yâni, mânen der: ""ey abdim; ihtiyarınla hangi yolu istersen, seni o yolda götürürüm. öyle ise mes'uliyet sana aittir!"" teşbihte hatâ olmasın, sen bir iktidarsız çocuğu omuzuna alsan. o'nu muhayyer bırakıp ""nereyi istersen seni oraya götüreceğim"" desen. o çocuk, yüksek bir dağı istedi, götürdün. çocuk üşüdü yahut düştü. elbette ""sen istedin"" diyerek itab edip üstünde bir tokat vuracaksın. işte cenab-ı hak, ahkem-ül-hâkimîn, nihayet zaafta olan abdin iradesini, bir şart-ı âdi yapıp irade-i külliyesi ona nazar eder. s.)"

kader
allahın herşeyi ezelden bilip takdir etmesi.

kader
allah'ın ezelî ilmi ile kâinatta olmuş ve olacak herşeyi bilip takdir etmesi ve yazması (bk. -d-r)

kaderî
kader ile alâkalı. kader, tali' nev'inden olan.

kader-i ilâhî
Allah'ın takdiri.

kaderiye
" ""kul fiilin yaratıcısıdır"" diyen sapık mezhep."

kadh
zemmetme, çekiştirme. bir kimsenin ayıb ve kusurlarını söyleyerek gıybet etme. * men'etmek, engel olmak. * çakmak taşını çakmak. * bir kimsenin işine halel vermek.

kadî
hâkim. peygamber (a.s.m.) nâmına suçluyu ve suçsuzu ayırıp şeriatla hükmeden hâkim. * kaza eden.

kadî
kadı, hâkim.

kadî iyaz
lâkabı: ebu-l fadl bin musa el yahsabî'dir. muhaddislerin meşhurlarından ve edebiyatçılardan olup, 476 hicrî tarihinde site kasabasında doğmuş, sonra endülüse geçerek kurtuba'da ve diğer ilim merkezlerinde ilim tahsili yapmıştır. daha sonra site kasabasında uzun bir zaman durmuş, bir ara garnata şehrinde kadılık yapıp, son ömrünü geçirdiği merakiş şehrine gidip hicri 544 tarihinde vefat etmiştir. te'lifatı pek çoktur. kitab-ül ikmâl, envâr-ül meşârik, ettenbihat kitapları hadis ilminde meşhurdur.

kadî naibi
kadıların (hâkimlerin), gitmedikleri yerlere gönderdikleri vekiller.

kadîb
ince ve düz fidan, dal veya çubuk. * erkeklik âleti.

kadîb
kılıç.

kadib
ince düz fidanlar, çubuklar, dallar.

kadîd
kurutulmuş et. * pek zayıf, kuru ve çelimsiz insan. * etleri dökülmüş olup yalnız kemikten ibaret olan gövde. iskelet.

kadih
(kadh. dan) bir kimse hakkında kötü söz söyleyen. zemmedici, çekiştirici, kötüleyici.

kadîh
tencere dibinde arta kalan.

kadiha
(kadh. dan) bir kimse hakkında kötü söz söyleyen. zemmedici, çekiştirici, kötüleyici.

kadiha
çekiştirenler, zemmediciler, kötüleyiciler. * çekiştirilecek ve zemmedilecek şeyler.

kadi-l kudat
kadıların kadısı. en büyük kadı. kazasker veya şeyhül islâm makamında bulunan kimse.

kadim
(a, uzun okunur) ayak basan. ulaşan. varan. * azanın mukaddemesi olan insanın başı.

kadîm
eski zaman. * başlangıcı olmayan. uzun zamandan beri var olan. * evveli bilinmeyen hâl ve keyfiyet.

kadîm
eski zaman.

kadim
kadimler. eski büyükler. eski adamlar. ileri gelen büyükler. eski zamanda gelmiş olanlar.

kadime
ordunun ileri karakolu. * kuşun kanadının ön tarafındaki uzun tüyleri.

kadime
kuyruklar. * kuşların kanatlarının ön tüyleri.

kadîmen
eskiden beri. kadim olarak.

kadîmî
eskiden beri var olan. eski.

kadir
bir işi yapmaya gücü yeten. kudret sâhibi ve herşeye kudreti yeten. (Allah c.c.)

kadîr
güçlü.

kadir alayı
tar: kadir gecesi padişahların saraydan çıkıp, civardaki camilerden birinde namaz kılmaları münâsebetiyle yapılan merâsim.

kadir gecesi
(bak: leyle-i kadir)

kadîrâne
güçlü olarak.

kadir-aşina
değer ve kadir bilen.

kadirdan
f. kadirbilir. değerbilir.

kadir-danlık
kadirbilirlik. herkesin mertebesini bilip ona göre muamele yapan. kadir ve kıymet bilen.

kadirdanlık
değerbilirlik.

kadir-endaz
f. iyi ok atan ve attığı her oku hedefe isâbet ettiren kimse.

kadirî
abdülkadir-i geylanî hazretlerinin yolunda olan, onun tarikatına mensub. olan. (bak: geylanî)

kadîriyet
güçlülük.

kadir-şinas
f. kıymet ve değerden anlayan. değerli kimseleri tanıyabilen.

kadirşinâs
değerbilir.

kadiye
azlık. az cemaat.

kâdiye
soğuk. * afet, belâ.

kadî-ül hâcât
bütün ihtiyaçları yerine getiren hâkim. Allah (c.c.)

kadîülhâcât
ihtiyaçları veren, Allah.

kadkeşide
f. boy atmış, uzamış. boyu uzamış.

kadr
itibar. değer, kıymet. haysiyet. derece miktarı. miktar. meblağ. takat. takdir, rızkı taksim eylemek. gına.

kadr
kadir, kıymet, değer.

kadr suresi
kur'an-ı kerim'de 97. sure olup inna enzelna diye de söylenir.

kadro
ing. bir işin yürütülebilmesi için icab eden bir cinsten şeylerin, bilhassa insanların tamamı veya bütünü.

kadr-şinas
f. kıymet ve değerden anlayan. değerli kimseleri tanıyabilen.

kadum
keser. * şam yakınında bir köyün adı.

kadv
yemeğin kokusu iyi olmak.

kady
yemeğin kokusu güzel olmak.

kadı
kadılar. şeriat kanunlarıyla hâkimlik edenler.

kadım
kemirici hayvan.

kadıma
kemirici hayvan.

kadınlarla
yirmi dördüncü lem'a'nın sonunda yer alan bir bölüm

kadırga
buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan harp gemilerinden biri. kürek ve yelkenle kullanılırdı. kadırgalar 25 oturaklı idi ve her küreği dörder adam tarafından çekilirdi. (o.t.d.s.)

kadız
hep olduğu yerde kalan büyük fıçı.

ka'f
ayağı sert olarak basmak. * ayak ile toprağı yerinden koparıp küremek. * kap içindeki suyun tamamını içmek. * koparmak.

kaf
hayâlî bir dağ.

kâf
arapça "kün" (ol) emrinin harfleri; allah'ın birşeye "ol" deyince onu hemen olduruveren emri (bk. k-v-n)

kaf suresi
kur'an-ı kerim'in 50. suresidir. bâsikat ismi de verilir. mekkîdir.

kaf'a
yağcılar tokmağı. * hurma kabuğundan yapılan, zenbile benzer kulpsuz bir nesne.

kafa
baş. kafa. * ense, arka. * akıl, zekâ, anlayış.

kafâ
başın arka kısımları. enseler.

kafadar
f. arkası sıra giden, peşinden ayrılmayan. * kafaları birbirine uyan, kafaca birbirine denk olan arkadaş.

kafar
katıksız ekmek.

kafas
hamal küfeleri. * kafesler.

kafave
sütten yapılan azık.

kafavî
kafa ile alâkalı.

kafazân
sıçramak.

kafâzi
başın çevre yanlarının saçı.

kafd
bileğin eğri olması.

kafder
çirkin yüzlü, katı başlı kimse.

kafedan
attarların eczâ koydukları kese veya torba.

kafender
çirkin yüzlü, katı başlı kimse.

kafer
zayıf ve etsiz olmak.

kafes
tel, ince demir veya ağaç çubuklarından yapılan ve içine kuş ve saire konulan şey. * dışardan içerisi görünmesin diye, ince tahta çubuklarından yapılıp harem pencerelerine takılan siper, * ahşap bir binanın kaplama ve sıvası olmaksızın direklerden ibaret taslağı.

kaff
parmak arasına birşey gizlemek. * ot kurutmak.

kaffaf
parmakları arasında birşey gizleyip çalan kimse.

kaffal
çilingir. anahtarcı.

kaffan
büyük terazi.

kâffe
hep. bütün. cümle.

kâffe
bütün.

kâffe-i ef'al
bütün işler.

kâffe-i efrâd
bütün fertler.

kâffeten
bütünü. hepsi birden.

kafh
başa vurmak. * içi boş olan şeyi vurmak.

kafî
birine uyup peşinden giden.

kâfi
kifayet eden. vâfi, başka şeye ihtiyaç bırakmayan. yeten, yetişen, elveren.

kâfi
yeter.

kâfi
yeterli gelme

kafîl
kuru ağaç. * parça parça olmuş ot. * kamçı. bir otun adı.

kâfil
birinin yerine ödemeyi kabul eden. kefil olan.

kâfil
kefil olan.

kafile
(a, uzun okunur) birlikte sefere çıkanların cemaatı. kervan.

kafile
yolculuk eden topluluk.

kafile
kafileler. birlikte yolculuk eden topluluklar. * sıra sıra ve takım takım gönderilen şeyler.

kafile-sâlâr
f. kafile reisi. kafile başı.

kafîne
kafasından kesilen koyun.

kafîr
hayvan tersi.

kâfir
"hakkı görmeyen ve örten. iyilik bilmeyen. Allah'ı inkâr eden. dinsiz. imanın esaslarına veya bunlardan birine inanmayan. mülhid.(arkadaş! iman, bütün eşya arasında hakiki bir uhuvveti, irtibatı, ittisali ve ittihad rabıtalarını te'sis eder.küfür ise, bürudet gibi bütün eşyayı birbirinden ayrı gösterir ve birbirine ecnebi nazarıyla baktırır. bunun içindir ki, mü'minin ruhunda adavet, kin, vahşet yoktur. en büyük bir düşmaniyle bir nevi kardeşliği vardır. kâfirin ruhunda hırs, adavet olduğu gibi nefsini iltizam ve nefsine itimadı vardır. bu sırra binaendir ki, dünya hayatında bazan galebe kâfirlerde olur. ve keza kâfir, dünyada hasenatının mükâfatını (filcümle) görür. mü'min ise, seyyiatının cezasını görür.bunun için dünya kâfire cennet (yani âhirete nisbeten), mü'mine cehennemdir. (yani saadet-i ebediyesine nisbeten). yoksa dünyada dahi mü'min yüz derece ziyade mes'uttur, denilmiştir.ve keza iman, insanı ebediyyete, cennet'e lâyık bir cevhere kalbeder. küfür ise ruhu, kalbi söndürür. zulmetler içinde bırakır. çünkü, iman, kabuğunun içerisindeki ""lübb""ü gösterir. küfür ise, lübb ile kabuğu tefrik etmez. kabuğu aynen ""lübb"" bilir ve insanı cevherlik derecesinden kömür derecesine indirir. m.n.)"

kâfir
îmansız.

kâfir
kâfirler.

kâfir
gâvurlar. hak din olan islâmiyeti inkâr edenler. kâfirler.

kâfirane
f. kâfire yakışır şekilde, kâfir gibi.

kâfirâne
kâfirce.

kâfir-i ni'met
nankör. nimeti inkâr eden.

kâfirûn
kâfirler.

kâfirûn suresi
kur'an-ı kerim'de 109. sure olup el-kâfirûn da denilir.

kafiye
tâbi olan şey. * herşeyin son tarafı. *edb: manzum yazılan satırların ses bakımından sonlarının aynı olması. (yaman, duman, saman... gibi.)

kafiye
mısra sonralarında ses bezerlikleri.

kafiye
kafiyeler.

kafiyeperdâz
f. kafiye uyduran. şair, nâzım.

kafiyeperest
aşırı kafiye düşkünü.

kafiyeperestlik
kafiye için safiyeyi feda edecek derecede kafiyeye ehemmiyet vermek. birinci derecede kafiyeyi düşünüp, mânayı arka plana atmak.

kafiyesenc
f. kafiye dizen. nâzım, şair.

kafiz
ölçek.

kafkaf
şahtere otu.

kafkafe
titremek, titretmek.

kafn
kafa.

kâf-nun tezgâhı
"(risale-i nur külliyatında geçen bir tabirdir) Allah'ın kün emriyle her işin olması. (kün ) ""ol"" emri olan bu kelime ""kâf"" ve ""nun"" harfleri ile yazıldığından böyle denilmiştir."

kafr
arz. çöl. beyâban.

kafr
sahralar, çöller.

kafr
ıssız ve susuz yerler. çöller, sahralar.

kafs
sıçramak. * hafiflik. * sevinç, neşat. * hayvanın ayaklarını bağlamak.

kafsal
arslan.

kafta
cima etmek.

kaftan
ekseriya mükâfat ve taltif olarak giydirilen süslü üstlük elbise. hil'at, esvab.

kafur
hurma çiçeğinin kılıfı.

kâfur
beyaz ve yarı şeffaf, kolaylıkla parçalanan bir madde. sert, güzel kokulu, katı ve yağlı bir madde. * cennette bir kaynak ismi.

kâfûr
bir madde ismi, cennette bir kaynak.

kafv
bir kimsenin ardına düşüp ittibâ etmek, ona tâbi olup uyma.kafy : uymak. * kafasına vurmak.

kafz
sıçramak.

kafzea
başın çevre yanlarının saçı.

kafş
yemekten lezzet alma, fazla yemek yemek. * pabuç. * cem'etmek, toplamak.

kafşelil
kepçe.

kâgaz
f. kâğıt.

kagşar
yıkılmak üzere. yıkılıp harabolmaya yüz tutmuş.

kah
sultan.

kâh
f. köşk, kasır. * tek oda. bir gözlü oda. * yüksek binâ.

kâh
bazen.

kaha
ev ortası, saha.

kahal
koyunların derisini kurutan bir hastalık.

kahame
ilerlemiş yaşlılık.

kahb
yaşlı, ihtiyar. * büyük dağ.

kahba
kırmızısı çok olan beyaz nesne.

kâhban
f. harman bekçisi.

kahbe
namussuz kadın. fâhişe. * mc: hilekâr, kalleş ve sözünde durmaz adam.

kahbe-kuhbe
kırmızısı çok olan beyaz nesne.

kahd
koyunun beyaz kuzusu. * açılmamış nergis.

kâhdan
f. samanlık. içine saman doldurulan oda.

kahde
devenin hörgücü dibi.

kahf
kap içindeki suyun tamamını içme.

kâhgil
f. samanlı sıva çamuru.

kahhar
galib-i mutlak ve her an kahretmeğe muktedir olan Allah (c.c.) hak celle ve a'lâ'nın esmâ ve sıfâtındandır.

kahhâr
kahreden.

kahhar
kahreden ve herşeye hükmeden güç ve kuvvet sahibi (bk. -h-r; -k-m)

kahharane
kahharcasına. kahredercesine.

kahhârâne
kahredercesine.

kahif
şiddetli yağmur.

kâhil
saçına ak düşmüş adam. yaşlı, ihtiyar. tembel.

kâhil
erişkin.

kâhil
sırtlar, arkalar. * gayretsizler, uyuşuklar, tembeller.

kâhilane
f. tembelce, tembelcesine, tembel olana yakışır surette.

kâhin
"karışık ve tahmini sözlerle gaibden haber verdiği söylenen kimse. haberci. falcı. * âlim.(kâhinlere gaybi haberleri getirmek için şeytanlar, tâ semavata çıkıp kulak veriyorlar, yarım yamalak yanlış haberler getiriyorlar diye tefsirlerdeki ifadelerin bir hakikatı şu olmak gerektir ki; semavat memleketinin pâyitahtına kadar gidip o cüz'i haberi almak değildir. belki cevv-i havaya dahi şumulü bulunan semavat memleketinin (teşbihte hata yok) karakol haneleri hükmünde bazı mevkileri var ki, o mevkilerde arz memleketi ile münasebetdarlık oluyor, cüz'i hadiseler için, o cüz'i makamlardan kulak hırsızlığı yapıyorlar. hatta kalb-i insani dahi o makamlardan birisidir ki, melek-i ilham ile şeytân-ı hususi, o mevkide mübareze ediyorlar. ve hakaik-ı imaniye ve kur'aniye ve hadisat-ı muhammediye (a.s.m.) ise, ne kadar cüz'i de olsa, en büyük, en külli bir hadise-i mühimme hükmünde en külli bir daire olan arş-ı azamda ve daire-i semavatta (temsilde hata olmasın) mukadderat-ı kâinatın mânevi ceridelerinde neşrolunuyor gibi her köşede medâr-ı bahsoluyor, diye beyan ile beraber, kalb-i muhammediden (a.s.m.) tâ daire-i arşa varıncaya kadar ise, hiçbir cihetle müdahale imkânı olmadığından, semavatı dinlemekten başka, şeytanların çaresi kalmadığını ifade ile, vahy-i kur'ani ve nübüvvet-i ahmediye (a.s.m.) ne derece yüksek bir derece-i hakkaniyette olduğunu ve hiç bir cihetle hilâf ve yanlış vahy ile ona yanaşmak mümkün olmadığını, gayet beliğane, belki mu'cizane ilân etmek ve göstermektir... l.)"

kâhin
falcı.

kâhin
kâhinler, falcılar.

kâhin
kâhinler. falcılar. gaibten haber verenler. * alimler.

kâhin
kâhinler, falcılar.

kâhinane
f. kâhin gibi ve ona benzer şeklide haberler veren. bir nevi zan ile gaibden haber verir gibi.

kâhine
kadın kâhin.

kahir
(a, uzun okunur) üstün gelen. yenen. galip gelen. * zorlayan. mecbur eden.

kahir
üstün gelen.

kahir-ül eşrâr
şerleri ve kötülükleri ortadan kaldırıp yok eden. haydutları kahreden.

kahir-üs sümum
panzehir.

kahit
şiddetli kıtlık olan sene.

kahiz
müşkil, zor nesne.

kahkaha
yüksek sesle ve çokça gülme.

kahkaha'
öldürücü bir yılan.

kahkahazen
f. kahkaha atan, fazlaca yüksek sesle gülen.

kahkar
katı, sert, sağlam taş.

kahkara
geri geriye gelme, dövüşerek çekilme.

kahkarî
birdenbire geri dönme, aniden arkaya dönme. * geri çekilmekle ilgili, geri dönmekle ilgili.

kahkariye
geri dönme. rücu'.

kahl
göze sürme çekmek.

kahl
kurumak.

kahlese
yuvarlak baş.

kahm
(kuhum) : düşünmeden kendini bir iş içine atmak.

kahpe
namussuz kadın. fâhişe. * mc: hilekâr, kalleş ve sözünde durmaz adam.

kahr
yaşlı, ihtiyar kişi. * yaşlı at. * yaşlı deve.

kahr
zorlama, mahvetme, ezme.

kahr
zulüm ve cehalet

kahraman
f. yiğit, cesur, bahadır. * fars mitolojisinde rüstem'in yendiği kişi. * iş buyuran, hüküm sâhibi.

kahraman
büyük işler başarmış kişi.

kahraman
f. kahramanlar. cesur kimseler, yiğitler.

kahramanan
f. kahramanlar. cesur kimseler, yiğitler.

kahramanan
f. yiğit, cesur, bahadır. * fars mitolojisinde rüstem'in yendiği kişi. * iş buyuran, hüküm sâhibi.

kahramanane
f. kahramanca, yiğitçe, cesurane.

kahramanâne
kahramanca.

kahramanî
f. yiğitlik, kahramanlık, cesurluk.

kahreban
kehribar.

kahrenî
kahr ile, zorla. ezerek, cebren.

kahr-ı dehr
dünyânın ve zamanın kahrı.

kahr-ı hiddet
hiddetin ve kızgınlığın yıkıcı galebesi.

kaht
kıtlık. kuraklık. kuraklıktan dolayı mahsulün yetişmemesi.

kaht
kıtlık.

kaht
kıtlık, pahalılık

kaht ü galâ
yokluk. kıtlık. fakirlik. * pahalılık.

kahtügalâ
yokluk ve kıtlık.

kaht-ı recul
(kaht-ı rical) adam kıtlığı. değerli devlet ve siyaset adamlarının yokluğu.

kahtıricâl
adam kıtlığı.

kahus
uzun boylu erkek.

kahvaltı
t. sabah ve ikindi vakitleri yenilen hafif yemek.

kahve
şarap. * hâlis süt. * kahve. * güzel koku. * bolluk, bereket. * kahvehane.

kâhya
büyük konaklarda ev işlerini idare eden kimselerle san'at ve ticaret sahiplerinin işlerine bakmak üzere hükümet tarafından seçilen kimselere eskiden verilen addır.

kahz
(ok atmak. * sıçramak. * yarmak.

kahz
ibrişim karışıklı beyaz bez.

kahır
derin üzüntü.

kaib
tomurcuk memeli kız.

kâib
yeni yetişmiş turunç memeli kızlar.

kaibe
hüzün ve gamdan perişan olmak.

kaid
(kuud. dan) oturan, oturucu, oturmuş.

kaîd
çekirge. * ulu, yüce kişi.

kaid
lider, kumandan.

kaid
kumandanlar, komutanlar, seraskerler.

kaidan
kumandanlar, komutanlar, seraskerler.

kaide
esas. temel. düstur. nizam. yol. ayaklık. * dip taraf. * bir şeyin meydana gelmesine şart ve düstur olan husus. * bir ilim ve fennin düsturlarından her biri. * fık: hayızdan ve çocuktan kesilmiş kadın.

kaide
kural.

kaide
kaideler. hareket porgaramları. dil öğreten bir kitaptaki kaideler. arab lisanındaki kaidelerin dercedildiği gramer kitabı.

kaide-i külliye
açık ve sarih olan kaide ve hüküm. herşey hakkında tatbik edilebilen, umumi kaide.

kaide-i rabt
bağlama kaidesi, bağlama cümlesi.

kaiden
oturarak, oturduğu hâlde.

kaideten
kaide ve hükümlere göre. kurala uygun olarak.

kaideten
kural olarak.

kaidevî
kaide ve kural ile alâkalı. * mat: tabana ait.

kaideşiken
f. kaide ve usullere uymayarak. kuralları çiğniyerek.

kaideşikenâne
f. usul ve kaideye riayet etmeyerek, kuralları çiğneyerek, kaideyi bozarak.

kaid-ül cebel
dağın çıkıntısı, burnu.

kaid-ül ceyş
orduyu, askeri idare ve sevkeden. kumandan. serasker.

kail
söyleyen. anlatan. nakleden. söz sahibi. inanmış. * boyun eğmiş. rıza göstermiş, razı olmuş.

kail
inanmış.

kail
inanma

kaim
ayakta duran. mevcut. baki. * vaktini ibadetle geçiren.

kaim
ayakta duran.

kaim
ayakta durması mümkün değildir (bk. -v-m)

kaime
uzun bir kâğıda yazılan ferman. * kitap yaprağı. * kâğıt para.

kaime
para.

kaime
kaimeler.

kaimen
ayakta durarak. yıkılmamış. * canlı olarak.

kaim-makam
birinin yerine geçen. kaymakam. bir kazayı (ilçe) idâre eden memur. osmanlılarda, binbaşı ile miralay arasındaki askeri rütbe. yarbay.

kâin
olan. var olan. bulunan. mevcut.

kâin
olan.

kâinat
var edilen şeylerin hepsi. yaratılanlar. mevcudat. âlemler.

kâinat
evren.

kâinat
evrenin ve herşeyin sahibi olan allah

kâinat-efruz
f. kâinatı süsleyen, cihanı donatan.

kâinat-ı nâime
uyuyan kâinat.

kâinatın
kâinatın dört bir tarafı (bk. k-v-n)

kaîr
daha derin, çok derin.

kaîs
çok yağmur.

kâj
f. eğri, bükülmüş. * şaşı.

ka'k
kuru ekmek. peksimet.

kak
uzun, tavil. * alaca karga.

ka'ka
kuru, yâbis. meşakkatli yol. * yemame'den kûfe'ye giden geniş yol.

ka'ka'
korkak, zayıf kişi.

ka'kaa
silâh çatırtısı. kılınç veya süngü gibi silâhların birbirine çarpmasından çıkan ses.

ka'kea
men'etmek, engel olmak. * hapsetmek.

kakum
kürkü makbul bir cins kedi.

kakunc
kanbel otu. (it üzümünün bir nevidir.)

kakuze
boş maşrapa.

kakuze
boş maşrapalar.

kakül
(kâgül) f. alnın üzerine sarkıtılan kısa kesilmiş saç.

kal
(a, uzun okunur) söz.

kal'
bir şeyi kökünden çekip koparmak. * kendisinden iyi kalay çıkan maden. * azletmek. bir tarafa ayırmak.(... işte bak: şu cezire-i vasiada vahşi ve âdetlerine mutaassıb ve inadcı muhtelif akvamı ne çabuk âdât ve ahlâk-ı seyyie-yi vahşiyanelerini def'aten kal' u ref' ederek bütün ahlâk-ı hasene ile teçhiz edip bütün âleme muallim ve medeni ümeme üstad eyledi... m.n.)

kal
konuşma.

kal'
koparma.

kâl
"dedi, denildi" şeklindeki nakiller

kal u kîl
"""dedi denildi"" şeklindeki nakiller."

kal'a
kale. eskiden yapılan büyük merkezlerin ve şehirlerin bulunduğu etrafı duvarlarla çevrili ve düşmanın hücumundan muhafaza edilen yüksek yerlerde inşa edilmiş yapı. * çobanın çantası. * hurma ağacının dibinden kesilen taze fidan.

kala
buğz, adâvet.

kâla
f. kumaş. * ev eşyası, giyim eşyası. * sermaye, anamal.

kalâ
kale.

kal'a
surlar, kaleler, hisarlar.

kal'a-bend
f. bir kale içinde yaşamağa mahkûm olmuş olan. kal'aya bağlanmış.

kal'a-dâr
f. kale koruyucusu, kal'a muhafızı. dizdar.

kalade
gerdanlık.

kalafat
vaktiyle yeniçeri ağasının giydiği kırmızı bir başlık.

kal'a-gir
f. kale tutan.

kalah
diş sarılığı. * sarık uzunluğu.

kalaid
gerdanlıklar. * akarsular.

kalail
az şeyler, kaliller.

kalak
can sıkıntısı. gönül darlığı. kararsızlık. * zahmet. meşakkat.

kalâk
gönül sıkıntısı.

kal'a-küşa
f. kale zapteden.

kalalib
çengeller, kancalar. uçları eğri olup bir şeyler asmağa yarayan demirler.

kalalib
çengel, kanca. ucu eğri nesne.

kalânis
takkeler, külâhlar.

kalânisî
takkeci.

kalânis-kalânis-kılâs
takke, külâh, kavuk. (bak: kalensüve)

kalânis-kalânis-kılâs
takke, külâh, kavuk. (bak: kalensüve)

kal'a-nişin
f. kalede oturan.

kalansuve
takke, külâh, kavuk. (bak: kalensüve)

kalantor
zenginliğini göstermeye özenen kellifelli ve şişman adam.

kalar
f. büyük sel yarıntısı.

kalavra
eskimiş meşin eşya veya yamalı ayakkabı.

kalaye
kilise odası.

kalb
"vücudun kan dolaşımı merkezi. yürek. * gönül. * herşeyin ortası. * bir halden diğer bir hale çevirme. değiştirme. *imanın mahalli. * fuâd, sıkt-ül ilim, tâbut-ül ilim, beyt-ül hikmet, via-i ilim de denilir. (dâima değiştiği ve hareket halinde olduğu için kalb ismi verilmiştir.) bir şeyi geri döndürmek ve çevirmek. * yüreğe vurmak veya dokunmak. gönüle dokunmak. * bir şeyin içini dışına ve dışını içine çevirmek. * aks ve tahvil.(ehl-i tahkik indinde; çam kozalağı şeklindeki cismanî et parçasına taalluk eden letaif-i rabbaniyedir. bütün kuvvetin mebdeidir. dimağ ise; bütün hislerin mebdeidir.)(kalb, imanın mahalli olduğu gibi, en evvel sâni'i arayan ve isteyen ve sâni'in vücudunu delâili ile ilân eden, kalb ile vicdandır. zira kalb, hayat malzemesini düşünürken, en büyük bir acze mâruz kaldığını hisseder etmez, derhal bir nokta-i istinadı; kezalik, emellerin tenmiyesi (nemâlandırmak) için bir çare ararken, derhal bir nokta-i istimdadı aramağa başlar. bu noktalar ise, iman ile elde edilebilir. demek, kalbin sem' ve basara hakk-ı takaddümü vardır.kalbden maksad; sanevberî (çam kozalağı) gibi bir et parçası değildir. ancak, bir latife-i rabbaniyyedir ki, mazhar-ı hissiyatı, vicdan; ma'kes-i efkârı, dimağdır. binaenaleyh, o latife-i rabbaniyyeyi tazammun eden o et parçasına kalb tabirinden şöyle bir letafet çıkıyor ki; o latife-i rabbaniyenin insanın maneviyatına yaptığı hizmet, cism-i sanevberînin cesede yaptığı hizmet gibidir. evet, nasıl ki bütün aktar-ı bedene mâ-ül hayatı neşreden o cism-i sanevberî bir makine-i hayattır; ve maddî hayat onun işlemesi ile kaimdir. sekteye uğradığı zaman cesed de sukuta uğrar. kezalik o latife-i rabbaniye a'mâl ve ahvâl ve mâneviyatın hey'et-i mecmuasını hakikî bir nur-u hayat ile canlandırır, ışıklandırır; nur-u imanın sönmesi ile mâhiyeti, meyyit-i gayr-i müteharrik gibi bir heykelden ibaret kalır. i.i.) (bak: hiss-i sâdis)"

kalb
duyguların sultanı, gönül.

kalb
dönüştüren; değiştiren

kalb
kalbler, gönüller.

kalben
içten, kalbden, yürekten, gönülden. samimi olarak. kendi kendine.

kalben
gönülle.

kalben
kalbini bağlamama

kalbetme
dönüştürme.

kalbgâh
f. ordunun sağ ve sol kanadlarının ortası. merkez bölümü. * canevi.

kalbî
içten. yürekten. kalbe ait ve müteâllik. samimiyetle. riyâsızca.

kalbî
gönülden.

kalbî
içten, samimi sevgi

kalb-i âhenin
demir gibi metin ve sağlam olan kalb.

kalb-i habide
uyumuş kalb.

kalb-i harâb
harab olmuş gönül.

kalb-i mecruh
yaralı kalb.

kalb-i metruk
terkedilmiş kalb, bırakılmış gönül.

kalb-i muntazam
"edb: harfleri ters okunduğu zamanda da bir mâna çıkan kelimedir. meselâ: ""reşat, taşer"" gibi."

kalb-i muztarib
ıztırab çeken kalb.

kalb-i nâ-şâd
hüzünlü gönül, kederli kalb.

kalb-i selim
temiz gönül.

kalbolma
t. başka hâle gelme. değişme.

kalbolma
dönüşme.

kalbzen
f. kalpazan. sahte para basan. * yalancı.

kâlbüd
f. kalıp, şekil. * gövde, beden, insan veya hayvan cesedi.

kald
gümüş bilezik.

kale
(a, uzun okunur) dedi. o söyledi.

kale
dedi.

kale kîle
dedi denildi.

kaleb
dudak dışarıya sarkmak.

kalebe
hastalık. illet.

kalehzem
yeyni, hafif. * suyu çok olan büyük deniz.

kale-kîle
dedi-denildi şeklindeki nakiller.

kalem
kamış. yazı için ucu inceltilen bir nevi ince ve sert kamış. * yazı yazmak için kullanılan her türlü âlet. * ifâde. üslub. * mâden, taş ve tahta üzerinde oymak için ucu sivri çelik âlet. * ince boya, fırçası. * yazı enva'ı. * resim. nakış. * resmi dâirelerde kâtiplerin çalıştıkları oda. * ağacı aşılamak için kullanılan ucu kalem gibi yontulmuş ince çöp. * çiçek ve sâir hastalıklara karşı kullanılan aşıyı hâvi ufak şişe. * ok.

kalem
kalemler. oklar. yayla atılan eski zaman silahlarından biri.

kalem suresi
kur'an-ı kerim'in 68. suresinin ismidir. mekkîdir.

kalemdan
f. kalem kutusu, kalemlik.

kaleme
yazmak

kalemen
yazı ile, kalem ile. * sayıca, sayı bakımından.

kalemgir
f. yazı yazarken kalemin kâğıda takılmadan rahatlıkla kayması.

kalemî
(kalemiyye) kalemle alâkalı. kalemle münâsebet ve alâkası olan.

kalemiyye
eskiden kalemlerde yazı karşılığı olarak alınan para.

kalemkâr
f. tülbent veya ince kumaş üzerine fırça ile şekiller yapan yazmacı. * maden üzerine kazarak şekiller yapan kimse. * duvar veya tavanlara süs yapan, nakkaş.

kalemkârî
f. resimcilik, ince nakkaşlık. * ince nakkaşın elinden çıkmış.

kalemkeş
f. yazan, yazıcı, yazar, müellif. * çizen. * yazıda silinti yapan.

kalemrev
f. bir hükümdar veya hükümetin hükmünün geçtiği yer.

kalemzede
f. yazılmış, kaleme alınmış.

kalemzen
f. yazan, yazıcı, kâtib.

kalen
(a, uzun okunur) söylemek suretiyle. söyleyerek.

kalen
konuşarak.

kalen
sözle ve fiille

kalender
f. dünyayı terkederek elini çekip Allah yolunda giden kimse. * dünyâdan elini çekip herşeyi hoş gören kimse. * dünya alâkalarından uzak, alâyişe aldanmaz hakikat adamı. filozof.

kalenderâne
f. kalenderce. kalender olan bir kimseye yakışır surette.

kalenderî
"f. feylesofluk; kalenderlik; dervişlik; serserilik. * edb: halk edebiyatı tâbirlerindendir. halk şâirleri ""mef'ulü, mefaîlü, mefaîlü, feûlün"" vezninde tanzim ettikleri gazele bu adı verirler."

kalensüve
üzerine sarık sarılarak başa giyilen külâh. * mantarın başlığı, tablası.

kales
kusuntu.

kalet
helâk olmak. * dağlarda, içinde su biriken çukur. * göz çukuru. * baş parmağın dibinde olan çukur.

kalfa
"sarayla konaklardaki cariyeler hakkında kullanılan bir tâbir idi. konaklarda bu tâbir, daha çok bunların eskileri ve yaşlıları hakında kullanılırdı. gençlerine ""kız"" denilir ve adlarıyla çağrılırlardı. * eski tarz mekteblerde öğretmen yardımcısı. * bir san'atta usta ile çırak arasındaki işçi."

kalgay
eskiden kırım hanlığı'nın veliahtlerine verilen ünvan.

kalh
ferc.

kalheban
uzun, tavil.

kalhebe
beyaz bulut.

kali
f. halı.

kali'
(kal. dan) kökten söküp atan. kökünden çıkaran.

kalî
dedikoducu, gıybet eden, çekiştirici. * söylemekle. söylenmiş. söz olarak. söze dair ve müteallik.

kâlî
veresiye satmak.

kalî
konuşmakla.

kal'-i eşcar
ağaçların sökülmesi.

kalîb
kuyu, çok eski zamandan kalmış kuyu.

kâlib
it tutan kimse. köpeğe av tâlim ettiren kimse.

kalif
sünnet olmamış kimse.

kalîf
hurma kabuğu.

kalifiye
fr. yetişmiş usta, işçi vs.

kâlih
katı, şiddetli, şedid.

kalil
az. * bodur kimse.

kalîl
az.

kalil
az şeyler, kaliller.

kalilen
az olarak.

kalil-ül bidâa
sermayesi az.

kalita
ing. eskiden kalyon cinsinden yük gemisi.

kalite
fr. vasıf.

kaliyye
tava kebabı. * kavrulmuş.

kalizem
kuyu. * suyu çok olan deniz.

kaliçe
f. küçük halı.

kalkadis
siyah boya.

kalkal
deprenmiş, hareket etmiş.

kalkale
bir şeyi titretmek. * tecvidde: okurken harflerin üzerinde birden durarak harfi, mahrecinden çıkar çıkmaz kesmek suretiyle bu harfleri tekrar okumak. kalkale ile okunan harfler şunlardır: kaf, tı, ba, cim, dal. (hakk kelimesinde okunduğu gibi)

kalkale
okurken harfi iki kere seslendirme.

kalla'
beylere koğuculuk yapan yalancı. * halk içinde tanınmak için kendine bir alâmet yapan kimse.

kallab
(kalb. den) düzenbaz, hilekâr. * kalpazan. sahte para basan kimse.

kallas
takke dikici, takke diken.

kallavî
vaktiyle vezirlerin giydikleri bir cins kavuk.

kallaş
kalleş. hileci, dönek.

kalle
az olmak.

kalleys
san'a şehrinde bir kilise.

kalli
t. sözlü. dil ile.

kallidnâ
boynumuza geçir, tak (manâsındadır).

kalm
kesmek.

kalmes
ulu kişi, seyyid.

kalori
lat. bir kilogram suyu bir derece ısıtmak için lâzım olan ısı miktarı. * gıdaların vücuda yarayışlı olması ve hararet vermesi bakımından değeri.

kalori
gıdaların vücuda ısı vermesi bakımından değeri.

kalp
t. hileli. sahte. taklit. * yalandan cesaret satan korkak adam. * yalancı. kendisine güvenilmez olan.

kalp
sahte.

kaltaban
f. namussuz. pezevenk.

kalû
(a, uzun okunur) dediler. onlar söylediler (meâlinde fiil).

kalû
ruhların, yaratıldıktan sonra, allah'ın "ben sizin rabbiniz değil miyim?" sorusuna verdikleri "evet" cevabı

kalû belâ
"cenab-ı hak ruhları yaratıp, onlara rabbiniz değil miyim, meâlinde: ""elestü bi-rabbiküm"" buyurduğunda, ruhlar: ""evet rabbimizsin"" meâlindeki kalu belâ diye cevap verdiklerini bildiren kur'andaki bir tâbirdir. (bak: bezm-i elest)"

kalûbelâ
" allahın ""ben sizin rabbiniz değil miyim?"" diye sorması ve ruhların ""evet"" demeleri olayı."

kâluc
f. küçük parmak. * güvercin kuşu.

kalus
ayakları uzun genç deve. * yüksek. * murdarlıklar akan çay. kirli ırmak.

kâlus
f. ahmak, ebleh, akılsız.

kâlusane
f. akılsızcasına, ahmakçasına.

kaluşe
f. çömlek. * tencere.

kaly
et ve buğday kavurmak. * buğz, adavet, düşmanlık.

kalyan
f. nargile.

kalyon
buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan yelkenli ve kürekli harp gemilerinden biri.

kalıb
(ka, uzun okunur) hususi bir biçim, bir şekil alması istenen bazı şeylerin konmasına mahsus araç. (buz kalıbı, çizme kalıbı gibi) * hususi surette dökülmesi istenen şeylere mahsus zarf. * beden, vücut, gövde. * şekil ve suret nümunesi, örnek. * bir kalıba dökülmüş veya kalıptan çıkmış şey.

kalıb
kalıplar.

ka'm
devenin ağzını bağladıkları şey. * içinde silah saklanan kap. * bağlamak. * öpmek.

kam'
kahretmek. zelil etmek. * zabtetmek. ezmek. kırmak. * hasta etmek. * başına vurmak. * bir sese kulak verip dinlemek. * ağzı dar olan bir şeyin içine huni ile akıcı maddeyi koymak. * huni.

kâm
f. istek. arzu. maksad. murad. dilek. lezzet. * ağzın üstü. damak. * koyun, sığır ağılı. * ağaç kilit.

kâm
dilek, arzu.

kâm na kâm
f. ister istemez.

kâm u nâkâm
elbette, ister istemez.

kama
iki tarafı keskin, ucu sivri ve enli bıçak. * duvara veya keresteye çakılan büyük tahta çivi. * ağaç, kütük ve sâireyi yarmak için kullanılan ucu ince, arka tarafı kalın ağaç veya demir takoz.

kamâ
büyük gök sinek. * gözün kirpikleri diplerinde çıkan sivilceler.

kamakım
içlerine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testiler.

kamâkım
içine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testi. * bakır şişe, bakır ibrik.

kamame
süprüntülük.

kamara
vapurlarda mevki sayılan odalar ve salonlar. * gemide kaptan gibi erkâna mahsus odalar. * buğday ve arpa gibi mahsul demetlerinden harman yerinde yapılan küme. * avrupa devletlerinde millet meclisi.

kamarî
dişi kumrular.

kamarot
vapurlarda kamaraların hizmetini gören adam.

kamatır
katı, sağlam.

kâmbahş
f. herkesin isteğini yerine getiren. * bağışçı, ihsan edici.

kamber
hz. ali'nin (r.a.) sâdık, vefakâr ve sevgili kölesinin adı. * mc: bir evin gediklisi. * herşeye burnunu sokan, her düğün ve eğlencede bulunan bir adamdan kinâye olarak kullanılır.

kâmbin
f. merâmına erdiren. isteğine kavuşturan.

kâm-bin
f. bahtiyarlar, mesutlar, mutlu kimseler.

kâm-binan
f. bahtiyarlar, mesutlar, mutlu kimseler.

kâm-binî
f. bahtiyarlık, saadet, mutluluk.

kamcere
ıslah etmek.

kâmcu
f. isteğini ve meramını arıyan. maksadına ve gayesine ulaşmak isteyen.

kame
başını sudan kaldıran davar.

kâme
f. arzu, istek, meram, gaye, maksad.kam'e $ (kumu') : hakaret.

kamea
büyük gök sinek. * gözün kirpikleri diplerinde çıkan sivilceler.

kamed
binanın temeli.

kamel
bitli kişi. * karnın büyük olması.

kamen
lâyık.

kamencer
yaycı, kavvas.

kamer
gökteki ay. hilâl. * ay ışığında uyumayıp uyanık durmak.

kamer
ay.

kamer
aylar. yıldızlar.

kamer suresi
kur'an-ı kerim'in 54. suresinin ismi olup iktarabet suresi de denir. mekkîdir.

kamerî
ay ile alâkalı.

kamerî sene
arabi aylara göre olan yıl. senesi 360 gün olan yıl. (bak: hicret)

kameriyye
çardak. bahçelerde, mehtaplı gecelerde oturmak üzere yapılıp, etrâfı sarmaşık v.s. çiçeklerle örtülü bulunan yer. küçük köşk.

kamervari
f. ay gibi, kamere benzercesine.

kamervârî
ay gibi.

kames
suya daldırmak ve batırmak. * hareket edip acı çekmek.

kamet
(a, uzun okunur) namaza başlama işâreti, namaz kılmak için okunan ezan. * boy. boy-bos. endam.

kamet
boy.

kamet almak
namaza başlamak için, hususen farz namazından önce ezan okumak.

kamet-i bâlâ
uzun boy.

kamet-i kıymet
kıymet ve değerinin mertebesi. manevî büyüklük.

kamet-i mevzun
düzgün ve yakışıklı boy.

kamet-i nâmiye
gelişme ve büyüme kabiliyetinde olan endam, boy.

kamet-i ömr
ömür boyu. bütün hayat müddetince.

kamez
menfaatsiz, hor hakir nesne.

kâmgüzar
f. isteğini elde edebilen. arzusuna kavuşabilen.

kamh
yemeğe iştihâsı az olmak. * suya dalmak. * davarın başını sudan kaldırması.

kamha
kasap merhemi adı verilen ilaç.

kâmil
(kemal. den) bütün, tam, olgun, eksiksiz, kemalde olan, kusursuz. kemal ve fazilet sâhibi. * resul-i ekrem'in de (a.s.m.) bir vasfıdır. * yaşını başını almış, terbiyeli ve görgülü kimse. * âlim, bilgin kişi. * bir aruz kalıbı ismi.(büyük görünme küçülürsün...kâmillerde, büyüklük mikyasıdır küçüklük, nâkıslarda küçüklük mizanıdır büyüklük. s.)

kâmil
yetkin, erişkin, olgun, tam.

kâmil
kâmiller. olgunlar. ilmen, dinen ve mânen kâmil olan büyük zatlar. büyük mâneviyat ve fazilet sahibi insanlar.

kâmilâne
kâmilce.

kâmilen
noksansız, eksiksiz olarak. tam olarak. kâmil olarak. bütünü ile. tamamen.

kâmilen
tamamen.

kâmil-i ukalâ
kemalde olan mükemmel akıl sâhibleri. akılların kâmili.

kâmilîn
kâmiller.

kamim
tere otunun kurusu.

kâmin
saklı. gizli. belirsiz. pusuda duran.

kâmin
saklı ve gizli olanlar.

kâmine
saklı. gizli. belirsiz. pusuda duran.

kâminun
saklı ve gizli olanlar.

kamis
gömlek. * döl yatağını kaplayan ince deri. * bâzı nebatlardaki ince zar.

kamis
gömlekler.

kamit
bağlanmış. * tam olgun, kâmil.

kamkam
ulu, şerif kimse. *iyi, keskin kılıç. * büyük deniz. * çok adet. * saç dibine düşen yavşak. * küçük kene.

kamkâm
büyük, derin deniz.

kamkame
büyük, derin deniz.

kâmkâr
f. isteğine ulaşmış. matlubunu elde etmiş. hedef ve gayesine varmış. * mutlu, bahtiyar, mes'ud.

kâmkârane
f. mutlu olan bir kimseye yakışır şekilde, mutlulukla.

kâmkârî
f. mutluluk, saâdet, bahtiyarlık. murada ermeklik.

kaml
bit, kehle.

kamle
bit, kehle.

kamlul
yabâni hıyar.

kamm
evi süpürmek.

kammas
suya dalan.

kammaş
külhancı.

kamme
süpürmek.

kamp
karargâh. kırda asker, izci veya talebelerin kurdukları karargâh. * esirler karargâhı.

kampanya
sıkı bir iş ve çalışma devresi. * maksatlı uğraşma. bir maksad için faaliyete geçme.

kâm-perver
emel besleyici.

kâmperverân
emel besleyici.

kamr
göz kamaşmak.

kamra
ay ışığı olan gece.

kâmran
f. arzusuna nâil olan, bahtiyar, mes'ud.

kâmranî
f. mutluluk, kâmranlık. isteğine, arzusuna kavuşmuş olma.

kâmreva
f. isteğine erişen. arsuzuna kavuşan. gayesine ulaşan.

kams
hareket ettirmek. * davar önüne sıçramak.

kamt
kuş, dişisine cima etmek. * doğan çocuğu beze sarmak.

kamtarir
çatık suratlı.

kamtarir
çatık kaşlı.

kamtarir
katı, sağlam.

kamu
(kamuğ) t. hep, bütün, tamamen.

kamu
halkın hepsi.

kamuflaj
fr. gizlenme, örtme. aldatma gayesiyle yapılan tertibat. daha ziyade harp zamanlarında araçlar ile insanların, bulundukları mekâna göre kılığa girmeleri.

kâmuran
f. arzusuna nâil olan, bahtiyar, mes'ud.

kamus
deniz. derya. * denizin ortası, derin yeri. * büyük lügat kitabı.

kamûs
büyük sözlük.

kamus-i arabî
arapça lügat kitabı, arapça sözlük.

kamus-i osmanî
osmanlıca sözlük.

kamus-i türkî
türkçe lügat kitabı, türkçe sözlük. * şemseddin sâmi'nin yayınladığı türkçe lügat.

kâmver
f. isteğine kavuşmuş. gaye ve maksadına vâsıl olmuş. mutlu, bahtiyar.

kâmver
f. mutlular, bahtiyarlar, arzularına kavuşmuş olanlar.

kâmverân
f. mutlular, bahtiyarlar, arzularına kavuşmuş olanlar.

kâmyab
isteğine kavuşmuş. murâdına ermiş olan.

kamıh
kam' eden, ezip kıran, mahveden, perişan eden. kahreden, yok eden. alçaltan, zelil eden.

kamş
bir şeyi şundan bundan toplamak.

kân
f. ahmak, ebleh. câhil. idraksiz, düşüncesiz.

kana
süngüler.

kanaat
aç gözlü olmayıp hırs göstermemek. kısmetinden fazlasına göz dikmemek. helâl ile yetinip haramı istememek. az şeyi de olsa kısmetine razı olmak.(semere-i sa'yine ve kısmetine rıza kanaattir, meyl-i sa'yi kuvvetlendirir. mevcuda iktifa dûnhimmetliktir. m.) (bak: himmet)

kanaât
kısmetine razı olma, kabullenme.

kanaat
inanan

kanâat
yetinme

kanaatbahş
f. kanaat verici, inandırıcı.

kanaâtbahş
kanaat veren.

kanaatkâr
f. kanaat sâhibi. kanaat edip az şeyle iktifâ eden.

kanaatkârane
f. kanaat sâhibi bir kimseye yakışır tarzda.

kanaâtkârâne
kanaat edercesine.

kanâbi
kestikten sonra yine içinde kalan nesne (ot kökü gibi)

kanâbil
kalın vücudlu kimse. sinirli ve hiddetli olan. * 30 ilâ 40 yaş arasındaki kimse. * at. * bomba.

kanâbil
kalın vücudlu kimse. sinirli ve hiddetli olan. * 30 ilâ 40 yaş arasındaki kimse. * at. * bomba.

kanâbir
çökük kuşu.

kanadil
kandiller.

kanâdil
kandiller.

kanafiz
kirpiler. * dağ fareleri.

kanâfiz
kirpi. * fare. * devenin, kulakları ardında terleyen ve teri akan yerleri. * otları dolaşık yer.

kanâfiz
kirpi. * fare. * devenin, kulakları ardında terleyen ve teri akan yerleri. * otları dolaşık yer.

kanah
yer altında olan su yolu. * kendir ağacı.

kanan-kunen-kınan
dağ başı.

kanan-kunen-kınan
dağ başı.

kan'ar
büyük, kaba budaklı ağaç.

kanas
av yeri.

kanat
yeraltına döşenmiş olan künk. küçük kanal, su borusu. * sopa, mızrak.

kanât
yeraltına döşenmiş olan künkler. su yolları. * mızraklar, sopalar.

kanata
ing. bol ağızlı su testisi. * sıvı koymaya mahsus kap. * bazan ölçü gibi de kullanılır.

kanatir
taştan yapılan kemerli büyük köprüler. kantarlar.

kanavat
yeraltına döşenmiş olan künkler. su yolları. * mızraklar, sopalar.

kanavât
yeraltına döşenmiş olan künk. küçük kanal, su borusu. * sopa, mızrak.

kanazı'
uzamış saç. * baş traş edilirken yer yer bırakılan saç.

kanâzı'
çakıl taşı. * tıraş edilmiş başın üstünde bırakılan bir tutam saç.

kanâıs
büyük cüsseli, iri vücutlu kişi.

kanber
hz. ali'nin (r.a.) sâdık, vefakâr ve sevgili kölesinin adı. * mc: bir evin gediklisi. * herşeye burnunu sokan, her düğün ve eğlencede bulunan bir adamdan kinâye olarak kullanılır.

kand
şeker, şeker kamışının donmuş suyu.

kandal
büyük başlı.

kandave
yaramaz huylu. * gıdası olmayan taam. * büyük iri.

kandefir
yaşlı kimse, acuz.

kandî
şekerimsi, şekerle ilgili, şekerden.

kandil
idare lâmbası.

kandil
kandiller.

kâne
(kevn. den) idi, oldu...mânasında, fiilin geçmiş zamanı.

kâne
oldu.

kanef
kulağın küçük ve kalın olması.

kaneme
kir. * yağdan gelen pis koku.

kanevât-kınâ-kınaâ
yer altında olan su yolu. * kendir ağacı.

kaneşvere
hayız görmez kadın.

kanfa
kulakları küçük ve kaba olan kadın. (müz: aknef)

kanfaş
yaşlı, ihtiyar.

kanfese
tesbih böceği.

kangren
yun: canlı vücudun belirli bir kısmında hücrelerin ölmesiyle meydana gelen bir hastalık.

kangren
hücrelerin ölmesiyle oluşan bir hastalık.

kanh
suyu içip kandıktan sonra başını kaldırmak.

kani'
(a, uzun okunur) kanaat eden. kendinde olan helâla razı olup, başkasının hiçbir şeyine göz dikmeyen. * kanmış. inanmış. tatmin olmuş.

kâni
(kinaye. den) dokunaklı ve iğneli söz söyleyen. kinayeli konuşan.

kanî
kanaat eden, inanmış.

kâni
kinâyeciler. kinâye söyliyenler.

kanib
insan topluluğu.

kanif
insan cemaati. * çok yağmur ve bulut. * geceden bir parça.

kânif
udul eden, dönen, yoldan çıkan.

kânis
yuvasında ve yatağında olan geyikler. * gündüzün gizlenen, gece görünen seyyar yıldızlar. (bak: hunnes künnes)

kanisa
taşlık denilen ve kuşlarda olan bir organ.

kanit
(a, uzun okunur) (kunut. dan) kunut ve duâ eden. * itaatlı. * sükût eden.

kanitîn
kunut ve duâ edenler. Allah'a itaat ve ibadet edenler.

kâniz
defneden, gömen.

kankal
büyük kile.

kankane
yol göstermek.

kankaris
börek.

kânken
f. madenci. maden kazıcısı.

kannâbit
lahana cinsinden bir bitki.

kannad
şeker yapan, şekerci.

kannas
avcı, seyyad.

kannis
avcı, av.

kannur
başı büyük kişi.

kans
av. av avlama.

kansa
(kuşlarda) kursak.

kantar
ağırlık ölçüsü âleti. * binikiyüz dinar, onikibin okiyye, yüz okiyye gibi hudutsuz bir vezindir. * kırk okka.

kantar
tartı aleti.

kantara
taştan yapılan, kemerli büyük köprü.

kantara
köprü.

kantara
taştan yapılan kemerli büyük köprüler. kantarlar.

kantariyye
kantar ücreti. tartma parası.

kantin
fr. kışla, fabrika, mekteb gibi yerlerde bakkal veya aşcı dükkânı.

kanu'
kanaat sâhibi. kanaatkâr, kanaatli. hakkına razı olan.

kanun
herkesin uyması için devletin teşri kuvveti tarafından konulan her türlü meşru nizam, kaide, emir, nehiy ve yasaklar. * kaziye-i külliye. kâinatta Allah'ın koyduğu değişmez nizam.

kânun
ocak. ateş yanan yer. zaman. * kış mevsimi. * sakil, ağır adam. * kış mevsiminin ilk iki ayı. * mangal. soba.

kanun
uyulması gereken kesin kural.

kanun
kanunlar. devlet idare kaideleri. şeriatın her bir mes'elesi.

kanunda
gücü sadece kanunlara münhasır kılmak, güç ve kuvvetin sadece kanunların eline verilmesi

kanunen
kanuna göre. kanunca. kanuna uyarak. kanun yolu ile.

kanunen
kanunca.

kanuni
kanuna dâir. kanuna ait. * avrupavâri kanuna vesile olan osmanlı padişahı sultan süleyman'ın bir nâmı. (bak: sultan süleyman han)

kanunî
kanuna göre, uygun.

kanuniyet
kanunluluk. kanun haline gelmek.

kanuniyet
kanunluk.

kanunname
f. kanun kitabı. anayasa.

kanunnâme
kanun yazısı.

kanunperest
kanun düşkünü.

kanun-u askerî
askerlik kanunu.

kânun-u deha
dehâ kaynağı. dehâ ocağı, akıl, zekâ kaynağı.

kanun-u esasî
temel kanun. temel ve esasa ait kanun. bir bünyenin aslını ve mahiyetini teşkil eden kanun. (bak: teşkilât-ı esasiye)

kânun-u evvel, kânun-u sâni
aralık, ocak.

kanun-u kadim
eski âdet.

kanunşinas
f. kanun ve nizam koyan, kanunun inceliklerini bilen.

kanva'
büyük burunlu kadın.

kanzaa
ibik.

kân-ı kerem
kerem, lütuf ve ihsan menbaı.

kân-ı merhamet
merhamet kaynağı.

kanıs
avcı.

kanıt
ümidi tamamen sönmüş. ye'se düşmüş, ümitsiz, kederli, hüzünlü.

kapasite
fr. içine alma, ihtiva etme kabiliyeti. * kabiliyet, bilgi.

kaplıca
üstüne bina yapılmış sıcak maden suyu, üstü örtülü kaynarca, ılıca.

kapora
(kaparo) pey olarak verilen para.

kapris
geçici heves. maymun iştahlılık. insanın zayıf tarafı. evham.

kaptan-ı derya
vaktiyle bahriye nâzırı. deniz kuvvetleri komutanı.

kaput
fr. askerlerin üstlük elbisesi, yağmurluğu. * otomobillerin motor kısmını örten kapak.

kapçak
tar: eski zaman muharebelerinde muhasara edilen kalelerin duvarlarına tırmanmak için kullanılan büyük çengel.

kapıkulu
osmanlı devletinin daimi ordusunu teşkil eden yaya ve atlı askerlerin bütününe verilen addır.

ka'r
derinlik. dip. her şeyin dibi. nihâyet. * yemeği dipten yemek. * çalmak. koparmak.

kar
zift, kara boya. * deve. dağ keçisi. * ses çıkmasın diye ayağın kenarıyla yürümek. * küçük tepe. * kara taşlı yer. * kara büyük taş.

kar'
vurmak. çakmak. kapı çalmak. * savt. avâz. ses. * kabak. * gülsuyu kabı. * eti soyulmuş kemik.

kâr
f. iş. güç. amel. fiil. temettü'. * kazanç.

kâr
para kazancı.

kar'
su kabakları. * gülsuyu kapları.

ka'r
dipler, derinlikler. nihâyetler.

kar' (kur')
cem'etmek, toplamak. * okumak, kıraat.

kara
bahçe ve bostan içindeki su arkı. * su ile karışmış süt.

kara'
su kabakları. * gülsuyu kapları.

karabasan
t. kâbus. sıkıntılı ve korkunç rüya. * bir kimsenin içine düştüğü pek sıkıntılı ruh durumu.

karabe
kırba. büyük testi.

kara'belane
karnı büyük, yassı bir böcek.

karabet
soyca yakınlık. hısımlık. akrabalık.

karâbet
yakınlık.

karabet-i kalb
kalb yakınlığı, gönül yakınlığı.

karabet-i nesebiyye
aynı soydan gelmek suretiyle olan asli hısım ve akrabalık.

karabet-i sıhriyye
kız alıp vermekle meydana gelen akrabalık, yakınlık, hısımlık.

karabin
kurbanlar. Allah için kesilen koyun, sığır ve deve gibi hayvanlar.

karâbis
eğerin ön ve arka kaşı. * saç.

karaborsa
piyasadan çekilen eşyanın, yüksek fiatla satıldığı gizli pazar.

karaca
barla ile barla gölü arasında "karadut" mevkiinde, bir ziyaretgâhtır. barla'ya yaya yirmi dakikalık bir mesafededir

karafi
(şihâbüddin ahmed el-karafi) maliki mezhebi'nin büyük âlimlerindendir. milâdi 1285 de vefat etmiştir.

kâr-âgâh
f. işbilir, uyanık.

kâr-âgâhî
f. uyanıklık, iş bilirlik.

karah
bina ve ağaç olmayan arazi.

karah
temiz su. * ağaçsız yer, ağacı olmayan tarla.

karaib
yakınlar, hısımlar. akraba.

karain
karineler, ip uçları.

karakter
yun. huy. mizac. seciye. bir şeyi benzerlerinden ayırdetmeğe yarayan temel hususiyet.

karakter
temel özellik.

karâkıl
kadın gömleği. * yeleksiz elbise.

karâkır
düz açık yer.

karâmid
pişmiş kiremit.

karamil
örülüp ucu sarkıtılan saç bağı.

karâmil
azgın devenin yavrusu. * iki hörgüçlü deve.

karâmıs
avcıların dağda olan kulübesi veya soğuktan sakındıkları küçük çukur yer.

karan
mekke arzı.

karanful
yaprağı, çiçeği ve kokusu güzel ve uzun olan budaklı bir nebat. karanfil.

karanfül
yaprağı, çiçeği ve kokusu güzel ve uzun olan budaklı bir nebat. karanfil.

karanitıs
kişiyi sersem eden dimağ dolgunluğu.

karantina
itl. bulaşıcı bir hastalığın yaygın olduğu bir ülkeden gelen kişileri, gemileri veya malları geçici olarak tecrit etme şeklinde alınan tedbir. * hastahanede yatması gereken hastaların kayıt ve kabul işlerinin yapıldığı yer. * bir bulaşıcı hastalığın yayılmasını önlemek üzere hasta olup olmadığı bilinmeyen insan ve hayvanlarla temasın menedilmesi.

karar
değişmez hâle gelmek. * sabit ve sakin olmak. * ne az ne çok olan tam ölçü. ölçülülük. * gitmeyip kalmak. * oturaklı yer. sâkin olacak yer. * anlaşılan ve sabit hâle gelen son karar sözü. * mahkemece verilen son söz ve neticeye bağlama. * dolanmak. * ayakları kısa ve çirkin yüzlü bir cins koyun.

karar
hüküm, çare, düzenlilik, ölçülülük, tahmin.

karardâde
f. durgun hâle gelmiş. * istikrar bulmuş. kararlaşmış. karar verilmiş.

karardâde
düzelmiş.

kararet
kısa ayaklı ve çirkin yüzlü bir cins koyun. * düz yuvarlak yer.

karargâh
f. karar verilen yer. karar yeri. * askerî birlikte kurmay heyetinin toplandığı yer. merkez.

karargâh
karar yeri, askeriyede kurmayların yeri.

karargir
f. karara bağlanmış. kararı verilmiş.

kararit
kuyumcu tartıları. kıratlar.

kararname
f. bakanlar kurulu'ndan çıkan resmî emirler. * verilen karârı bildiren yazı.

kararnâme
kararların yazısı.

kararyab
f. karar bulan. * bir yerde oturup dinlenen.

karar-ı kat'î
dâvâyı neticelendiren kesin karar.

karar-ı seri
acele karar, seri karar.

karatis
kâğıtlar, sahifeler. kâğıt tabakaları.

karâtis
kâğıt. kâğıt tabakası, sahife. * kâğıtçı.

karâtit
kadife. * terlik. * etekli kaftan.

karavana
bakırdan yayvan yemek kabı. * kışla, okul, hastahane gibi müesseselerde tevzi edilecek yemeği içine koydukları kap. * ince ve yassı elmas. * atışta hedefe vuramama.

karavana
büyük yemek kabı.

karavol
f. karakol.

karaze
çan. * dağarcık, torba.

kârazma
f. görgülü, tecrübeli.

kâr-âzmayî
f. görgülülük, iş bilirlik, tecrübeli oluş.

kâr-azmude
f. görgülü, tecrübeli, görmüş geçirmiş.

karâzıbe
keskin kılıç. * hırsız.

karaşime
maymunların gece çıkıp yattığı bir ağaç.

kâr-aşina
iş bilir. işten anlar.

karaşina
iş bilir.

kârban
f. kervan.

kârban-saray
f. kervansaray. şehirlerde veya yol üzerlerinde kervanların ve yolcuların gecelemelerine mahsus büyük han.

karbon
lât. basit olup kömürleşmiş hâlde bulunan bir temel unsur. kömür. billurlaşmış halde kömürleşmiş cisim.

karbon
bir element, kömür.

karbonik
fr. bir karbonla, iki oksijenin birleşmesi ile meydana gelen gaz.

karbus
eğerin ön ve arka kaşı. * saç.

kârd
f. bıçak.

kârdan
f. işten anlar, iş bilir.

kâr-danî
f. uyanıklık, iş bilirlik.

kârdar
f. işi elinde tutan.

kârdar
işi elinde tutanlar, iş tutanlar.

kâr-daran
işi elinde tutanlar, iş tutanlar.

karded
kaba mekan. düz arz.

kardeşane
kardeşce.

kârdide
f. uyanık, tecrübeli, iş bilir, görgülü.

kâr-didegân
f. uyanık, tecrübeli, iş bilir, görgülü.

kardinal
fr. katolik mezhebinde en büyük pâye.

kare
dişi ayı. * meşe. * yüksek yer. * kabile ismi.

kâre
arka yükü.

kareb
gemi sandalı.

karef
hastalara yakın olmak.

kareh
kişinin gövdesi kirli olmak. vücut kirliliği.

karem
et arzu etmek. * deniz içinde biten çınar ağacına benzer bir ağaç.

karen
"(c.: akrân) ok mahfazası. * kılıç. * ok. * iki deveyi biribirine çattıkları ip. başka deveye çatılmış deve. * çatık kaşlı olmak. * ""yakınlık"" mânâsına mastar. * necid ahâlisinin mikâtı olan mevzi."

karenba
ayakları uzun bir böcek.

karf
töhmet etmek, ayıplamak. * ayıp isnad etmek. * dibâgat olunmuş deriden yapılan dağarcık gibi bir kap.

kârferma
f. amir, iş buyuran.

karfesa
mak'adı üstüne oturup dizlerini karnına yapıştırıp iki kolunu baldırları üstüne kavuşturmak.

kârgâh
f. fabrika, iş yeri. atölye.

kârger
f. iş yapan, işleyen. * etki yapan, tesir eden, nüfuzlu.

kârgil
f. kerpiçten yapılmış bina.

kârgir
f. taş veya harçla yapılmış olan. * iş tutan, iş yapan.

kârgir
taş yapı.

kargüzar
f. becerikli. iş yapabilen. elinden iş gelen.

karh
yaralama. * hasta olmak. * bedende çıkan yara. * su olmayan yerde kuyu kazmak. * yanlış ve yalanla hakkı değiştirmek ve battal etmek.

karha
yara, ceriha. ülser.

karha-i âkile
tıb: etrâfını yiyip, genişleyerek büyüyen yara.

kârhane
f. iş yeri, iş yapılan yer. * süt satılan yer. süt fabrikası.

karheb
yaşlı, ihtiyar. * yaşlı öküz. * çok kıllı keçi. * ulu ve şerefli kişi.

kari
(a, uzun okunur) köyde sâkin olan, köylü.

kari'
(kari'e) (a, uzun okunur) okuyucu. okuyan. * âbid ve zâhid olan. * kur'anı tecvide göre okuyan.

karî
okuyucu.

kari'
okuyucular. kur'ân-ı kerimi usul ve tecvidine göre okuyanlar. dindar ve sâlih kimse.

karia
(a, uzun okunur) ansızın gelen belâ. kıyâmet. * belâ ve musibetten hıfz-ı ilâhiye dâir okunan dua ve âyetler. * peygamberimiz'in (a.s.m.) düşman üzerine saldığı asker grubu. * pek şiddetli rüzgâr.

karia
insan öleceği zaman, halet-i nezi'de okunan âyet-i kerime. * şiddetli esen rüzgârlar. * ansızın Allah tarafından gönderilen belâ ve musibetler.

karia suresi
kur'an-ı kerim' in 101. suresidir ve mekkîdir.

kariat
okuyan kadınlar. kıraat eden kadınlar.

kariât
okuyan kadın. kırâat eden kadın.

karib
çok yakın. yerce ve mekânca uzak olmayan. * yakın hısım.

karib
gemi sandalı.

karîb
yakın.

karîb
yakınlaşma

karib
sandallar.

karib
yakınlar, hısımlar. akraba.

kâriban
f. kervan.

kariben
bir zaman sonra, yakın vakitte. çok zaman geçmeden. * sülâlece ve soyca yakın olan.

karîben
yakında.

karib-ül ahd
yakın zamanda.

karie
okuyan kadın. kırâat eden kadın.

karie
okuyan kadınlar. kıraat eden kadınlar.

karih
yaralı, cerihalı. * çıbanlı.

kariha
fikir kabiliyeti. zihin kudreti. düşünme istidadı. * akıldan hâsıl olan fikirler. her şeyin evveli. * kuyudan çıkarılan ilk su.

karîha
düşünme melekesi.

kariha-zâd
f. karihadan doğan, karihadan meydana gelen.

karikatür
bir insanın veya bir şeyin gülünç bir tarzda yapılan resmi. * kaba, âdi ve mizahi resim.

karin
kılıcı ve oku olan. * hacla umreyi birlikte yapan.

karîn
yan yana, yakın.

karin
birbirlerine derece, sınıf, liyâkat ciheti ile benzeyenler. mümâsil. emsal.

karine
bilinmeyen bir şeyin anlaşılmasına yarayan ip ucu. anlaşılması zor olan hususun hak ve hakikatına dâir cüz'i delil olan şey. işaret.

karîne
belirti.

karine
karineler, ip uçları.

karine-i mânia
(bak: karine-i mecaz)

karine-i mecaz
mecaza ait işaret. kelimenin mecaz olmasını gerektiren, hakiki mânasında alınmasına mâni olan kayıt. buna karine-i mânia da denir.

karine-i taayyün
belli edici ve tâyine yardım eden iz, işâret, delil.

karin-i evvel
baş mâbeynci.

karir
mesrur, sevinmiş, memnun. beşâret ve müjde sebebi ile parlayan göz.

karir-ül ayn
memnun, mesrur, gözü aydın.

karis
donmuş, câmid. * pıhtı. sirke ile pişmiş balık.

karisâ
bir hurma cinsi.

kariye
uzun burunlu, kısa ayaklı, arkası yeşil bir kuş. * süngü demirinin keskin yeri. * kılıcın ve ona benzer şeylerin keskin yeri.

kariyer
fr. bir insanın kendisini hasretmiş olduğu meslek. * bir meslekte alınan merhalelerin bütünü.

kariza
ısırgan otu.

kark
tavuk gıdaklaması.

karkaf
şarap, hamr.

karkal
kadın gömleği. * yeleksiz elbise.

karkar
düz açık yer.

karkara
karın gurultusu. * kumru kuşunun ötmesi. * kahkaha ile gülmek. * su içerken bardağın guruldayıp ötmesi.

karkisya
kebâbe dedikleri devâ.

karkisyun
kebâbe dedikleri devâ.

kâr-kur
dişi ayı. * meşe. * yüksek yer. * kabile ismi.

karlayl
ünlü bir tarihçi.

karm
değerli insan. kıymetli insan.

karm
değerli insanlar. kıymetli ve değeri büyük kişiler.

karmele
yapraksız küçük ağaç.

karmeşe
cem'etmek, toplamak.

karn
"zaman, devre. * bir insanın ortalama ömrü olan altmış sene. * yüz yıllık zaman. asır. * boynuz. hayvanda başın boynuz yerleri, boynuz yerinden sarkan saç.(karn, iki mânaya gelir. birisi, zamandan bir müddete mukterin olan ümmet, bir zaman ahalisi olan hey'et-i içtimaiye ki, ""hayrul kuruni karni"" hadis-i şerifi bu mânayadır. bunda sivrilmek veya mukarenet etmek manası vardır. bu mukarenet veya efradın yekdiğerine mukareneti veya bir peygamber, bir âlim, bir reis gibi büyük bir şahsiyete mukareneti mülâhaza olunur.diğeri de müddet-i zamanın kendisine denir ki, asır gibi ekseriyetle yüz sene takdir edilmiştir.) (e.t.)"

karn
devre, asır.

karn
asırlar. devirler. çağlar.

karnabit
karnıbahar.

kârname
f. usta çıkacak kişilerin ustalıklarını göstermek için yaptıkları iş örneği.

kârnedaşte
f. iş bilmez, acemi, işten anlamaz.

karnesa
doğan kuşunun, avının ardına düşmesi.

karneyn
iki boynuz.

kâr-nüma
f. menfaat gösteren. * usta çıkacak olan çırakların, ustalıklarını göstermek için yaptıkları örneklik iş.

karn-ı evvel
hicretin birinci asrı.

karn-ı zaby
geyiğin başındaki çatal boynuz.

kârperdaz
f. iş düzenliyen. * konsolos, şehbender.

kârperverd
f. becerikli, iş yapan, elinden bir iş gelen.

karr
durma. * karar verme. * su dökmek. * kulağına söylemek. * mahfe.

karra
bir kimsenin kulağına söylemek. * soğuk su dökmek.

karra'
güzel okuyan.

karrâ
güzel okuyanlar.

karraun
güzel okuyanlar.

karrâun
güzel okuyan.

karre
soğukluk, soğuk.

kars
küçük ibrik.

karsa
bir hurma cinsi.

karsa'
deve kuşunun erkeği.

karsaa
buruşup büzülmek. * yazıyı sık yazmak.

kârsaz
f. becerikli, elinden iş gelen.

karsel
kısa boylu adam. (müe: karsele)

kart
tazeliği geçmiş, katılaşmış. * gençliği geçmiş, geçkin, yaşça büyük.

karta'
gözünün birisine sürme çekip diğerini unutan ve gömleğini ters giyen budala kadın.

kartaban
karısı ile nâmahrem kimseyi gördüğü hâlde aldırış etmeyen.

kartabus
zahmet, meşakkat.

kartak
kadife. * terlik. * etekli kaftan.

kartale
eşek yükünün dengi.

kar'-ul asâ
doktorun, hastanın bedenine vurup muâyene etmesi. * mc: hatayı hatırlatmak için işaret vermek ve ikaz etmek.

karulâsâ
doktorun bedene vurarak muayene etmesi.

karun
(a, uzun okunur) peygamber musâ (a.s.) devrinde yaşamış, malı ile mağrur olarak haddini aşmış ve cenab-ı hakkın zekât emrini dinlemediğinden musa'nın (a.s.) duâsından sonra malı ile birlikte yere batmış olan dünya zengini. cenab-ı hakkın lütuf ve ihsanını kendine mâlederek nankörlük ve enaniyetinden dolayı bu fena sıfatı ile meşhur olmuştur.

karûn
azaba uğramış ünlü bir zengin.

karur
duş yapılacak soğuk su.

karure
göz bebeği. gözün siyah kısmı. * şişe.

karure
gözbebekleri. * şişeler.kavas : eskiden vezirlerin maiyetlerinde kullandıkları silâhlı adamlar.

kar'uş
iki hörgüçlü deve. * arslan eniği.

karv
ağaç kadeh. * köpek yalağı. * hurma ağacının kökü. * uzun havuz. * hayanın derisi inip büyümek. * kast. * etraflıca araştırmak, tetebbu. * bir kimsenin mesleğine girmek, onun yoluna süluk etmek.

karva
uzun hörgüçlü deve.

karvah
uzun ağaç. * uzun deve.

kârvan
f. (bak: kervan)

karya
eski çağlarda bursa ve balıkesir bölgesinin adı.

karye
köy. nâhiyeden küçük olan, insanlarla meskun yer.

karye
belde.

karye
karyeler, köyler, kasabalar.

karyeteyn
mekke ile taif şehirleri.

karyet-ül ensâr
medine-i münevvere şehri.

karyet-ün nahl
kovan. arı yuvası.

karz
borç, ödünç. kesmek, kat'etmek. * şiir söylemek.

karz
ödünç.

karz
borçlar. ödünç olarak verilen paralar.

kâr-zâr
(kâr ü zâr) f. kavga, cenk, savaş, harp, muharebe.

kâr-zârgâh
f. savaş meydanı. harp alanı. muharebe sahası.

karzen
borç, ödünç olarak.

karzen
ödünç olarak.

karz-ı hasen
sadece Allah rızâsı için verilen ödünç. faizsiz verilen borç.

karzıhasen
Allah için verilen borç.

kâr-ı akıl
aklın kabul edeceği iş. akıllıca iş.

kâr-ı kadim
eski zaman işi.

ka'r-ı nâ-yâb
dibi bulunmayacak derecede derin olan.

kâr-ı revâ
işe yarar, kullanılabilir.

kârıakıl
akla uygun.

karık
düz yer.

karınca
az da olsa, elden geldiği kadar

karındaş
kardeş.

karıs
ekşi yoğurt.

karısa
(c. kavâris) incitici söz.

karş
kesbetmek, kazanmak. * toplamak, cem'etmek.

karşame
atmaca kuşu.

kârşinas
f. işten anlar, iş bilir.

ka's
çirkin kokulu toprak.

kas'
bir şeye el ayası ile vurmak. * gidermek. * tahkir etmek, küçümsemek.

ka'sa
devamlı olarak yerinde sabit olan kadın. * arkası içerisine girdiğinden arkasını yere koyamayan kadın.

kas'a
çanak, kâse. * yemek kabı.

kasa
kabalık. * şiddet. * katılık.

kas'a
tabaklar, çanaklar, çömlekler.

kasab
saz, kamış. * parmak kemikleri. * nefes borusu, bronş. * ince keten bezi.

kasaba
akciğerdeki nefes borularından herbiri. bronş. * küçük şehir. çarşısı olan büyük köy. * ahalisi beş-on bin raddelerinde olan mâmure.

kasaba
bronşlar. * kasabalar.

kasabat
bronşlar. * kasabalar.

kasabât
akciğerdeki nefes borularından herbiri. bronş. * küçük şehir. çarşısı olan büyük köy. * ahalisi beş-on bin raddelerinde olan mâmure.

kasabe
kötü hurma.

kasab-ül enf
burun kemiği.

kasab-ül fâris
kalem kamışı.

kasab-ül habib
şeker kamışı.

kasab-ı mısrî
mısırda dokunmuş keten bezi.

kasah
sırtlan.

kasaid
kasideler.

kasâid
kasideler, övgü için yazılan şiirler.

kasâid
onbeş beyitten az olmamak üzere, her beyit kafiyeli olarak, büyük kimseleri veya herhangi bir şeyi medh ü senâ eden, öven manzume şekli. büyük zatları ve daha çok cenâb-ı hakk'ı veya peygamberi (a.s.m.) medheden manzume.

kasal
buğday içinde olan siyah taneler.

kas'a-lis
dalkavuk. çanak yalayıcı.

kasam
şiddetli sıcaklık. * güzellik.

kasame
(kasem. den) katili bilinmeyen kimsenin bulunduğu, şüphelenildiği mıntıka halkından elli kişiye yemin ettirme.

kasa'nine
katı olmak. * büyük olmak.

kasar
üşenme, tembellik etme. * güç ve kuvvetin son sınırı. * boğazı tutup nefes aldırmayan bir zahmet.

kasara
boyun kökü. * yoğun ağaç. * gemilerin baş ve arka taraflarında güverteden daha yüksek yapılan güverte.

kasaret
kısalık. kısa olma.

kasas
arslan.

kasas
kıssalar, hikâyeler.

kasas suresi
kur'an-ı kerim'in 28. suresidir. mekkîdir. (kısas da denir.)

kasat
davarın arka ayaklarının dik ve doğru olması.

kâsat
kadehler, ke'sler.

kasatura
askerlerin, bellerine bağlayıp taşıdıkları ve süngü gibi kullandıkları düz ve kısa kılıç.

kasâtıra
hâzık, basiretli, mahâretli kimse. * paranın sahtesini seçip çıkaran kimse.

kasavet
kalb katılığı, gaflet. * kaygı, tasa, üzüntü, keder. (bak: kasvet)

kasâvet
katılık.

kasavise
papazlar, ruhbânlar, keşişler.

kasâyib
kadınların yüzleri üstüne bıraktıkları kıvırcık saç. kâkül.

kasb
kat'etmek, kesmek.

kasba
kamış. kamışlık.

kasd
bir işi bile bile yapmak. * isteyerek. niyet ederek. * niyet. tasavvur. * istikamet. yolu doğru olmak.

kasd
niyet, istek.

kasden
bile bile, isteyerek.

kasden
niyet ederek.

kasdî
istiyerek, kastederek, niyetle ve bile bile yapılan.

kasdî
kasıtlı olarak, kasıtla ilgili.

kâse
f. tas veya çanak. kâse gibi olan çukurluk. * başı kaplayan ve başın üstündeki kemik.

kâse
tas, çanak.

kâse
kâseler.

ka'seb
büyük karınlı, kalın.

kâse-bend
f. çatlamış, kırılmış. * kâse gibi şeyleri tamir eden kimse.

kased
şahyar dedikleri nesne.

kâse-ger
f. kâseci, kâse yapan.

kâseha
kâseler.

kâse-i fağfur
f. çin porseleni. çin porseleninden yapılan kâse.

kâse-i ser
kafatası.

kâse-i çeşm
göz çukuru.

ka'sele
yürürken bir ayağını yere sürüyüp tozutmak.

kâse-lis
(kâselis) f. çanak yalayıcı. çok yiyen, obur. hırslı. * dalkavukluk. alçak huylu kimse. * dilenci.

kâselîs
çanak yalayıcı.

kâselis
dalkavuklar, çanak yalayıcılar.

kâse-lisan
dalkavuklar, çanak yalayıcılar.

kasem
yemin. ahdetme.

kasem
yemin.

kasemât
ahdler, yeminler.

kasemât
yeminler.

kasemât-ı kur'aniye
kur'andaki ahitler, yeminler.

ka'sere (ka'serâ)
yoğun, sağlam, kalın, katı.

kases
hidayet edici delil.

kasf
kırmak. * oyun, eğlence. * devenin diş gıcırdatması.

kasfe
deve sesi. * merdiven ayağı. * bir parça kum yığını.

kasf-kasefât
deve sesi. * merdiven ayağı. * bir parça kum yığını.

kash
kuruluk, katılık.

kashab
kalın, yoğun, büyük.

kasi'
yaramaz huylu, yaşlı ve boyu kısa olan kimse.

kasî
(kasiye) duygusuz. katı, hissiz, taş gibi katı.

kasî
katı.

kasib
kadınların yüzleri üstüne bıraktıkları kıvırcık saç. kâkül.

kâsib
kazanç sahibi. kazanmak için çalışan. kesbeden. marifet için çalışan.

kâsib
kazanmaya çalışan.

kasid
kaside.

kâsid
kesat olan, eksik olan, verimsiz olan.

kasid
kesat olan, sürümü olmayan.

kaside
onbeş beyitten az olmamak üzere, her beyit kafiyeli olarak, büyük kimseleri veya herhangi bir şeyi medh ü senâ eden, öven manzume şekli. büyük zatları ve daha çok cenâb-ı hakk'ı veya peygamberi (a.s.m.) medheden manzume.

kasîde
övgü şiiri.

kaside
kasideler.

kaside-gû
f. kaside yazan, kaside söyliyen.

kasîdehân
kaside okuyan.

kaside-i bürde
hazret-i peygamber (a.s.m.) önünde meşhur arab şâiri ka'b bin züheyr'in okuduğu kasidenin adı olup, bu kasideyi peygamber aleyhissalâtü vesselâm beğenmiş, mükâfat ve iltifat eseri olarak da kendi hırkasını ona giydirdiğinden bu isimle meşhur olmuştur.

kaside-i ercuze
"(ürcuze) hz. imam-ı ali (r.a.) tarafından bahr-ı recez vezni üzere yazılan ve istikbalden haber veren meşhur kasidenin adı.(mecmuat-ül ahzab'ın 582. sahifesinden 597. sahifesine kadar o ercuzedir. o ercuzenin mevzuu ve içindeki maksad-ı aslî; ismi a'zamı tazammun eden altı ismin ehemmiyetini beyan etmek, hem o münâsebetle istikbaldeki bir kısım umur-u gaybiyeye ve te'sis-i islâmiyette bir kısım mücâhedâtını işâret etmektir. evet, hz. imâm üstâdı olan habibullah'dan (a.s.m.) aldığı dersin bir kısmını işarî bir surette zikrediyor... l.)"

kaside-perdaz
f. kaside yazan, kaside düzenliyen.

kaside-serâ
f. kaside söyliyen, kaside yazan.

kasîf
kuru ince ağaç. * gök gürültüsü. * deniz sesi, dalga sesi.

kasîl
hayvanlara vermek için vaktinden evvel biçilen yeşil ot. * kesilmiş nesne.

kasîm
güzel kimse. * taksim eden, bölen.

kasim
dikenden başka ot bitmeyen kumlu yer.

kasîme
dikenden başka ot bitmeyen kumlu yer.

kasîr
(kasr. dan) kısa, boynuz, ufak boylu.

kâsir
çok olan, kesir, bol olan.

kasir
kısa.

kasir
kısalar. kasr olanlar.

kasire
evinde hapsedilip dışarı çıkartılmayan kadın.

kasîr-ül akl
aklı kısa, aklı ermez.

kasîr-ül bâ'
kısa boylu, beceriksiz, zavallı.

kasîr-ül basar
dar görüşlü, basireti kısa. * miyop.

kâsir-ül esnam
putları kıran. (hz. ibrahim'in a.s. lâkabıdır)

kasîr-ül himme
himmeti az veya kısa olan.

kasîr-ül kame
kısa boylu. boyu kısa olan.

kasirünnazar
nazarı kısa.

kasis
fr. bir yolu, bir tarafından diğer tarafına kadar kesen su arkı.

kasis
devecilerin, azıklarını ve elbiselerini yüklettikleri deve. * bir ot.

kasisa
devecilerin, azıklarını ve elbiselerini yüklettikleri deve. * bir ot.

kasiyy
uzak, baid. ırak.

kasiyy
soğuk gece. * kas adı verilen mahâlde yapılan ibrişimli bir elbise.

kasîyye
katılık.

kaskas
açlık. * sür'at yapan, hızla giden. * yol gösterici. * devenin yediği bir ot.

kaskase
"yol göstermek. * köpeği ""kuçu kuçu"" diye çağırmak."

kasl
kesmek.

kasm
bölmek. * ayırmak. * bahsetmek. * kesmek.

kasma
ufak boynuzlu dişi koyun.

kasme
yüz, çehre, vech.

kasmel
arslan, esed.

kasr
kısa olmak. kısa kesmek. * birisini bir hususa, bir işe tahsis etmek. * bir işte tembellik etmek. * akşamlamak. * hapseylemek. * yekpâre taş. * beyazlatmak. * gevşetmek. * noksanlaştırmak.

kasr
kısalık, saray.

kasrî
zorla, cebren.

kasriyyet
zorlama hâli.

kasr-kasarât
boyun kökü. * yoğun ağaç. * gemilerin baş ve arka taraflarında güverteden daha yüksek yapılan güverte.

kasr-ül kelâm
sözü az etmek. kısa konuşmak.

kasr-ı cennet
cennet köşkü.

kasr-ı müşeyyed
tahkim edilmiş, sağlam yapılmış büyük bina. büyük apartman.

kasr-ı salât
seferde olan bir kimsenin, dört rekâtlı farz namazları ikişer rekât kılması. namazı kısaltmak.

kasr-ı yed
el çekmek, ferâgat etme, vazgeçme.

kass
talep etmek, istemek. * nemime, söz götürmek, lâf taşımak.

kassa
kireç.

kassab
düdükçü. * kesici. * parçalayıcı.

kassabiyye
hayvan kesme ücreti, kasaplık ücreti.

kassam
huk: vârisler arasında miras malını taksim eden ve küçüklerin hakkını koruyan şeriat memuru. * taksim eden.

kassar
leke çıkaran. * çırpıcı, yıkayıcı.

kassî
göğüsle alâkalı. sadrî.

kast
f. noksan, eksik, kusur.

kast
yönelme ve isteme; burada herşeyi kuşatan, allah'ın küllî iradesi kastediliyor

kasta'
ayaklarının siniri büzülüp kurumuş olan deve.

kasta
kasten, kasıt ile beraber

kastal
şeker tozu.

kastalanî
(hi: 851-923) (imam-ı ahmed ibn-i muhammed) büyük şafiî âlimlerindendir. çok eser yazmıştır. en meşhur eseri mevahib-ül ledüniyye'dir. mısır'da vefat etmiştir.

kastar
hâzık, basiretli, mahâretli kimse. * paranın sahtesini seçip çıkaran kimse.

kâstar
f. yalancı, hilekâr.

kâste
f. eksik, noksan, eksilmiş, azalmış.kasub : mestler.kasus : yalnız otlayan deve.kasv : deve kulağının kenarı.

kasten
bilerek ve kendisi isteyerek

kastî
bir şeyin bizzat kendisi hakkında "bu doğrudur veya yalandır" şeklinde verilen hüküm; bilerek, birinci derecede karar konusu

kasva
kulağının dörtte biri kesik olan koyun veya deve.

kasvere
yaşça büyük olmak. * şecaatli, kuvvetli. * aslan. * bir nebat ismi.

kasvet
katılık. * sıkıntı. iç sıkıntısı. * kalb katılığı. (bak: kasavet)

kasvet
sıkıntı, katılık.

kasvet-bahş
f. kasvet ve sıkıntı veren.

kasvet-efza
f. kasvet ve iç sıkıntısı veren.

kasvet-engiz
f. kasvet ve iç sıkıntısı veren.

kasvet-nâk
f. iç sıkan, sıkıntı veren.

kası'a
yaban fâresinin ini. yuvası ve bu yuvadaki iki deliğinden âşikâr olanıdır. diğeri gizlidir. (bak: nâfıka)

kasıb
düdük çalan.

kasıd
kasd eden, niyet eden, isteyen.

kasıd
kasteden, niyetli.

kasıf
deve avazı. * ağacın ince ve kuru olması. * kırılması kolay olan şey.

kasıf
şiddetli esen rüzgârlar. fırtınalar.

kasık
t. karnın alt tarafı.

kasım
(a, uzun okunur) taksim eden, ayıran, bölen.

kasım
ezici, kırıcı ve ufaltıcı şeyler.

kasır
(a, uzun okunur) zorla işleten, yaptıran.

kasır
kısa.

kasırane
âcizane, beceriksizcesine.

kasırat-üt tarf
kocasından başkasına aslâ bakmayan. (cennet kadınlarının bir vasfı) huriler.

kasırga
çevrintili rüzgâr. tozu ve toprağı birbirine katarak, ağaçları sökerek bir an esip kesilen rüzgâr.

kasır-ul akl
düşüncesi noksan, kısa akıllı.

kasır-ül basar
görüşü kısa. * kısa görüşlü, dar düşünceli.

kasır-ül fehm
anlayışı noksan, kısa anlayışlı. anlayışsız.

kasır-ül yed
eli kısa. âciz, işten anlamaz, beceriksiz.

kasıtîn
(a, uzun okunur) zulmeden ve haktan sapanlar. * haklı olanlar. * kısımlara bölenler.

ka't
kısa boylu kimse.

kat'
"kesme, ayırma. * geçme. yol almak. yüzerek geçmek. * delil ve bürhan ile ilzam etmek. * edb: sözün te'sirini arttırmak ve dinleyenin anlayışına bırakmak için söz bitmeden kesivermek.""imtihan geliyor. çalışın, yoksa...""görmüyor gittiği yanlış yolu zannım çoğunuz size rehberlik eden haydudu artık koğunuz.bunu benden duyunuz, ben ki, evet arnavud'um!..başka bir şey diyemem... işte perişan yurdum!...mehmed akif"

kat
kesme, geçme.

kat'
aşma, yol alma

kat'a
aslâ, hiçbir zaman.

katâ
asla.

katade
dikenli ot. mugaylan dikeni.

katâi'
kesme, kat etme. * kırılma. * alâkayı kesme. ahbaplığı kesme. * vergi. * arazi.

kataif
"(katife. c.) saçaklı, tüylü havlular; ehramlar. * kadayıf tatlısı."

katâif
kadife.

katalog
fr. kitaplık halinde, yahut neşriyata tabi bulunan bir şeye ait etraflı geniş liste, eşya listesi.

katam
cimâ arzulamak. * et arzulamak.

kat'an
hiçbir zaman, aslâ, katiyyen.

katan
kuşların kuyruğu dibi. * dağ ismi.

katane
az yemeklik.

katar
arabistan yarımadasında müstakil bir devlettir. istiklâlini 1/1/1971 de ilân etmiştir. hükümet merkezi doha şehridir. üç yanı denizle çevrilidir. halkı müslümandır. resmi lisanı arapçadır.

katarat
katreler, su damlaları.

katarât
damlalar.

katarat
hayat damlaları ve parıltıları; damlalara ve parıltılara benzeyen mahlûkatın hayatları (bk. -y-y)

katarat-ı bârân
yağmur damlaları. yağmur katreleri.

katarat-ı semine
kıymetli damlalar.

katarat-ı uyun
göz yaşları.

katarat-ı şadî
sevinç damlaları. sevinçten dolayı akan gözyaşları.

katare
kuyudan veya başka bir yerden damlayan su.

katârid
koyunu ve kuzusu çok olan kişi.

katat
kısa, kıvırcık saç.

katb
(katub) daim çatık çehreli, ekşi yüz. * bir kimseyi darıltmak, gücendirmek. * birikmek, biriktirmek, doldurmak. * dolu çuval taşımak, götürmek için hazırlamak. * arslan.

katea
güve. *ağaç kurdu.

kateb
deve palanı.

kated
semer ağacı.

katedral
piskoposluk kilisesi. bir şehrin büyük kilisesi.

kategori
aralarında herhangi bir bakımdan alâka veya benzerlik bulunan şeylerin hepsi. * zümre, grup.

katel
nefs. cismin bakiyyesi.

katele
katiller. insan öldürmüş kimseler.

kater
katreler, damlalar.

katere
bir şey üzerine çökmüş toz. * is gibi bir karanlık. * toz. * kebap yapmak. * pişmiş şeyin kokması.

katf
atın veya diğer davarın adımını geç atması. * tırmalamak. * üzüm kesmek. * ağaçtan meyve devşirme. * devşirme mevsimi.

kat'î
mutlak. şüphesiz. tereddütsüz.

kati'
kamçı. * deve ve koyun sürüleri.

katî
kesin.

kat'î
kesin, şüphesiz delil

kati
sürüler, koyun sürüleri.

kat'î delalet
şüphesiz, kat'i delil.

katia
kesme, kat etme. * kırılma. * alâkayı kesme. ahbaplığı kesme. * vergi. * arazi.

kâtib
yazan, yazıcı, kitâbet eden. usta yazıcı.

kâtib
yazıcı.

kâtib
kâtipler. * mektep, okul. * başı yuvarlak küçük ok. (oğlancıklar onunla ok atmayı öğrenirler.)

kâtibane
kitâbet kaidesine göre, kâtipcesine.

kâtibâne
yazıcı gibi.

kâtibe
yazıcı kadın.

kâtib-i adl
noter.

kâtib-i ezelî
her şeyin hayatının mukadderatını ezelden bilip yazan cenab-ı hak (c.c.)

kâtib-i hususî
büyük bir kimsenin kullandığı özel kâtip, hususi kâtib.

kâtib-i sırr
gizli şeyler yazdırılan kâtip, sır kâtibi.

kâtib-i vahy
kur'an-ı kerim âyetlerini yazan. vahy kâtibi.

kâtibîn
insanın amelini yazan melekler.

katife
kadife.

katil
öldürülmüş, vurulmuş. maktul.

katil
öldüren.

katil
katiller. insan öldürmüş kimseler.

katîl
öldürülmüş kimseler.

katil
öldürülmüş kimseler, maktuller.

katil
katiller, öldürücüler, öldürenler. katledenler.

katile
su silmede kullanılan bez parçası.

katil-i ma'fuv
can ve ırzını korumak için, tecavüze kalkanı öldüren kimse.

katil-i müteammid
her ne sebeple olursa olsun, birini öldürmeyi evvelce zihninde tasavvur ederek öldüren kimse.

katim
toz çokluğundan karanlık olan.

kâtim
(ketm. den) ketmeden, saklıyan, tutan. sır saklayan.

kâtim-i esrar
sır saklıyan.

katin
kene. * az yiyen kimse. * testi.

katir
ihtiyarlık, saç ağarmak. * perçin yapılan çivi uçları.

katîye
kesin.

katîyet
kesinlik.

kat'iyet
kesinlik kazanma

kat'iyyen
kat'i ve kesin olarak. * aslâ, hiçbir zaman.

katîyyen
kesinlikle.

kat'iyyet
kesinlik, kat'ilik.

kat'iyy-üd delale
bir ibârenin ifâde ettiği mânaya veya hükme delâletinin kat'i ve şeksiz olması. delilin kat'i, şüphesiz oluşu.

kat'iyy-ül metin
metnin, ibârenin kat'i ve şüphesiz oluşu. (ayet gibi)

katl
kesmek.

katl
öldürme.

katlâ
öldürülmüş kimseler.

katlgâh
f. öldürme yeri. cinayet mahalli.

katl-i âm
bir yerde çoklarının öldürülmesi. herkesi kılıçtan geçirme. toptan imha.

katl-i amd
huk: kasden ve bile bile öldürme.

katl-i nefs
intihar. kendi kendini öldürme.

katl-i nüfus
adam öldürme.

katliâm
herkesi öldürme.

katm
kesmek. ısırmak. * tatmak, zevk. * devenin kükremesi.

katmer
t. bir şeyin kat kat olması. * çok yapraklı oluşu. (gülün, çiçeğin, böreğin, elbisenin kat kat olduğu gibi.)

katmer
kat kat oluş.

katne
kırkbayır. * boş.

katolik
hıristiyanlıkta bir mezhep.

katr
darlık.

katran
(katıran) siyah, sert kokulu, süretle yanan, hararetli, keskin ve suda erimeyen bir madde.

katran
siyah bir madde.

katre
damla. su damlası. * bir damla olan şey.

katre
damla.

katre
mesnevî-i nuriye adlı eserde yer almaktadır

katre
katreler, su damlaları.

katre
katreler, damlalar.

katrecu
f. bir damla arıyan.

katred
koyunu ve kuzusu çok olan kişi.

katrefeşan
f. damla saçan.

katre-i bârân
yağmur damlası.

katre-i gevher
cevher damlası. inci tanesi. * pek kıymetli şey.

katt
kuru yonca. * koğuculuk etmek, yalan söylemek, dedikodu yapmak. * zeytin yağını fesliğen ile kokutmak.

katta'
çok kat'eden, adah çok kesen.

kattal
(katl. den) çok öldüren, çok katleden.

kattan
pamuk satan.

kattat
hokkalar yapan, çıkrıkçı.

katub
(katub) daim çatık çehreli, ekşi yüz. * bir kimseyi darıltmak, gücendirmek. * birikmek, biriktirmek, doldurmak. * dolu çuval taşımak, götürmek için hazırlamak. * arslan.

katube
arkasında semeri olan deve.

katuf
tenbel. * yavaş yürüyüşlü davar, yavaş olan hayvan.

katuf
tembel hayvan.

katv
hizmet.

katı'
(kat'. dan) kesen, kat' eden. durduran, mâni olan. * keskin ve iyi bileylenmiş kılıç.

katı'
kesiciler, kat' ediciler, kesenler.

kat'-ı alâka
alâkayı kesme.

kat'-ı da'vâ
dâvâyı halletme.

kat'-ı hayât
hayatın kesilmesi. ölüm, mevt.

kat'-ı merâhil
merhaleleri, durak yerlerini geçme. yol alma, ilerleme.

kat'-ı meratib
mertebeleri aşıp geçme.

kat'-ı münâsebet
münasebeti ve ahbaplığı kesme.

kat'-ı nazar
bakmamak. itibar etmemek. * alâkayı kesmek.

kat'-ı tarik
yol kesicilik.

katı'a
kesen, kesici.

katıa
kesin olan.

katıbe
(a, uzun okunur) hepsi, tamamı. cümleten. * bütün hâllerde.

katıbeten
tamamıyla, bütünüyle, cümleten, hepsi. * hiçbir zaman, aslâ.

katın
oturan, yerli. ev halkı.

katın
yerliler, oturanlar, sâkinler.

katı-ut tarik
yol kesen, eşkiya.

katıüttarîk
yol kesen.

kaud
yavaş giden at.

kaur
çok derin. * çöllerde, rüzgârların esmeleri sebebiyle yığılan kum tepeleri. kumullar.

kaus
yaşlı, koca, ihtiyar.

kav'
erkek dişiye aşmak. * üstüne hurma ve buğday döktükleri düz yer.

ka'va'
incikleri ince olan kadın.

kava'
kimse olmalan ıssız yer. * iki tarafına yağmur yağıp ona yağmayan yer.

kavabil
ebeler. * (kabiliyet. c.) kabiliyetler veya kabiliyetliler.

kavad
katili maktul yerine kısas etmek.

kavadih
çekiştirenler, zemmediciler, kötüleyiciler. * çekiştirilecek ve zemmedilecek şeyler.

kavadim
kuyruklar. * kuşların kanatlarının ön tüyleri.

kavaf
kundura ve terlik gibi ayakkabıları hazır olarak satan.

kavafî
kafiyeler.

kavafil
kafileler. birlikte yolculuk eden topluluklar. * sıra sıra ve takım takım gönderilen şeyler.

kavaid
kaideler. hareket porgaramları. dil öğreten bir kitaptaki kaideler. arab lisanındaki kaidelerin dercedildiği gramer kitabı.

kavâid
kurallar.

kavaid-i esasiye
esası teşkil eden temel kaideler.

kavâil
dağ başı.

kavaim
kaimeler.

kavakiz
boş maşrapalar.

kavâkiz
boş maşrapa.

kavalib
kalıplar.

kavam
adâlet. * güzel ve uzun boy.

kavanin
kanunlar. devlet idare kaideleri. şeriatın her bir mes'elesi.

kavânin
kanunlar.

kavanîn
ilâhî hüküm ve kanunlar

kavânin
herkesin uyması için devletin teşri kuvveti tarafından konulan her türlü meşru nizam, kaide, emir, nehiy ve yasaklar. * kaziye-i külliye. kâinatta Allah'ın koyduğu değişmez nizam.

kavanin-i askeriye
askeri kanunlar.

kavanin-i cezaiye
ceza kanunları.

kavanin-i hadsiye
hadse âit düstur ve kanunlar. (bak: desâtir)

kavanin-i ilâhiye
ilâhî kanunlar. şeriat. (bak: şeriat)

kavânis
atın iki kulağı arası. * başa giyilen miğferin tepesi.

kavânıs
taşlık denilen ve kuşlarda olan bir organ.

kavari'
insan öleceği zaman, halet-i nezi'de okunan âyet-i kerime. * şiddetli esen rüzgârlar. * ansızın Allah tarafından gönderilen belâ ve musibetler.

kavâri
uzun burunlu, kısa ayaklı, arkası yeşil bir kuş. * süngü demirinin keskin yeri. * kılıcın ve ona benzer şeylerin keskin yeri.

kavarib-ekrub
gemi sandalı.

kavarib-ekrub
gemi sandalı.

kavarir
gözbebekleri. * şişeler.kavas : eskiden vezirlerin maiyetlerinde kullandıkları silâhlı adamlar.

kavârir
göz bebeği. gözün siyah kısmı. * şişe.

kavâsi
derenin son bulduğu yer.

kavasıf
şiddetli esen rüzgârlar. fırtınalar.

kavasım
ezici, kırıcı ve ufaltıcı şeyler.

kavayid
çekirge. * ulu, yüce kişi.

kavayim
davarın ayakları. * evin direkleri.

kavâzıb-kızâb
kesici, kesen.

kavb
kesmek. * çukur kazmak.

kavd
boy uzunluğu. * at sürüsü.

kavda
uzun boyunlu kadın.* alt dişlerin uzun başlısı.

ka've
evin ortası.

kaveme
"(kavme) namazda, rükudan kıyama kalkıp, bir kere ""sübhâne rabbiyel azim"" diyecek kadar durmak."

kavf
bir kimsenin peşinden gitmek. * ense saçı.

kavi
sağlam, metin, zorlu, kuvvetli, güçlü. * varlıklı, zengin, sâlih, emin, mutemed.

kâvî
(key. den) f. yakan, yakıcı. dağlayan. demirci.

kavî
kuvvetli.

kavi
sağlam ve güçlü olanlar. kuvvetliler.

kavil
söz, sözleşme.

kavim
kavim, aynı ırka mensub olanların oluşturduğu topluluk.

kavim
aynı ırka mensub olanların oluşturduğu topluluk.

kavim
kavimler. milletler. toplumlar.

kavis
yay, eğri.

kavisname
f. okçular ve okçuluk hakkında yazılan eser.

kaviyyen
kuvvetle, kat'i olarak. şüphesiz olarak.

kaviyyen
kuvvetle.

kaviyyen me'mul
çok kuvvetle ümid edilen.

kâviyyet
yakıcılık, dağlayıcılık.

kaviyy-ül bünye
bünyesi sağlam olan. sağlam vücutlu.

kaviyy-ül iktidar
iktidarı kuvvetli.

kâviş
f. eşme, kazma.

kâvişger
f. kazıcı, eşici, kazan.

kavkaa
salyangoz, midye gibi hayvanların sert kabuğu.

kavkah
tavuk gıdaklaması, tavuk sesi.

kavkal
bağırtlak kuşunun erkeği. * keklik. * turaç kuşu.

kavl
anlaşma. sözleşme. * konuşulan söz. söz cümlesi. * itikad, delâlet. * tarif. * ilham.

kavl
söz.

kavl
söz açma

kavl
sözler, kaviller.

kavlen
söyleyerek. söz ile. anlaşarak.

kavlen
sözle.

kavlen
sözle ve davranışla

kavlî
sözle alâkalı. söz niteliğinde.

kavlî
sözle yapılan dua

kavl-i leyyin
yumuşak söz. sert olmayan söz. enâniyetli olmayan söz.

kavl-i mücerred
delilsiz söz.

kavl-i râcih
daha makbul ve daha önde olan söz, kanaat, fikir.

kavl-i resul
hadis.

kavl-i şârih
mânasını açıklayan söz. şerheden söz. tarif. şerhedenin sözü.

kavlirâcih
üstün bulunan söz.

kavliyyat
kaviller, kuru lâflar, boş sözler.

kavm
(kavim) bir peygambere tâbi ve bağlı insan topluluğu. aralarında dil, âdet, örf, kültür birliği olan cemâat, topluluk. millet. bir işe başlamak. * pazar kurmak. * müşteri ile anlaşmak.

kavm
kavim, aynı ırka mensub olanların oluşturduğu topluluk.

kavmî
kavme âit, kavimle alâkalı.

kavm-i mahsur
nüfusu yüz kişiden az olan köy halkı.

kavmiyet
kavimcilik. milliyetçilik. bir kavmin hususiyetleri.

kavmiyet
kavimlik.

kavmiyeten
kavim olma bakımından.

kavmiyetçilik
islâmiyetin âyet-i kerime ve hadis-i şerifle men'ettiği, soy sop üstünlüğü ileri sürerek, kendi kavminden olmayanlardan ayrılmak ve onları hakir görmek. (bak: asabiyet-i câhiliye)

kavmiyetçilik
ırkçılık, olumsuz milliyetçilik.

kavnes
atın iki kulağı arası. * başa giyilen miğferin tepesi.

kavra
geniş yer.

kavs
yay. * eğri, yay biçiminde olan şey. * dokuzuncu burcun adı.

kavs
yay, eğri.

kavs
kavisler, yaylar. * virajlar, büklümler.

kavsaf
kadife.

kavsarra
kamıştan yapılan hurma sepeti. * şeker yükü.

kavseyn
iki yay.

kavseyn
iki yay.

kavsî
yay biçiminde olan, yay gibi olan.

kavs-pare
f. küçük yay, küçük kavs.

kavs-ı kuzah
(kavs-i kuzeh) gök kuşağı. alâim-i semâ. ebem kuşağı.

kavsıkuzeh
gökkuşağı.

kavt
ihtiyaç miktarı yemek vermek.

kavvad
arsız, pezevenk, deyyus, kaltaban, gayretsiz.

kavvâd
günaha vasıta olan.

kavval
(kavl. den) geveze, çok konuşan, çok söyliyen. * sözü yerinde söyliyen. lâf ebesi.

kavvam
nezaret ve muhafaza eden kimse. işlerin mes'uliyetini üzerine alıp iyi idare eden.

kavvas
(kavs. dan) oklu asker. * ok imâl eden kimse. okçu.

kavz
bozmak. yıkmak.

kavz
kum tepeleri.

kay
yağmurlu hava.

kay'
kedi, sinnevr.

kay
kusuntu.

kay'am
kedi.

kayane
demircilik.

kayasire
kayserler. eski bizans ve roma imparatorlarının lâkapları.

kayâtin
hazine. kiler. ziyâfethâne.

kayâım
kedi.

kayd
kelepçe, bağ. * bağlamak. * bir şeyi bir yere yazmak. * deftere geçirmek. * sınırlamak. * şart.

kayd
yazma, bağ.

kayd
kayıtlar. resmi muâmelelerin veya her hangi bir şeyin kayıtları, deftere geçirilmeleri, yazılmaları.

kaydahr
halkın her işine karşı gelen. * iri gövdeli deve.

kaydehur
yaramaz huylu.

kaydetmek
yazmak. * bağlamak. * ilgilenmek, alâkalanmak.

kaydiyye
deftere kaydetme ücreti.

kaydum
her nesnenin önü.

kayd-ı hayat
ömür boyunca, yaşadığı müddetçe.

kayh
irin.

kayile
"kerâhet vakti olmayan kuşluk vakti uykusu, öğle uykusu.(re'fet, $ âyet-i celilesindeki $ kelimesinin mânasını merak edip sorması münasebetiyle ve hapiste sabah namazından sonra sairler gibi yatmasından gelen rehavet dolayısıyla, elmas gibi kalemini atâlete uğratmamak için yazılmıştır. uyku üç nevidir:birincisi: gayluledir ki, ""fecirden sonra tâ vakt-i kerahet bitinceye kadardır."" bu uyku, rızkın noksaniyetine ve bereketsizliğine hadisçe sebebiyet verdiği için, hilâf-ı sünnettir. çünkü; rızk için sa'yetmenin mukaddematını ihzar etmenin en münasip zamanı, serinlik vaktidir. bu vakit geçtikten sonra bir rehavet ârız olur. o günkü sa'ye ve dolayısıyla da rızka zarar verdiği gibi, bereketsizliğe de sebebiyet verdiği, çok tecrübelerle sabit olmuştur.ikincisi : feyluledir ki, ""ikindi namazından sonra mağribe kadardır."" bu uyku ömrün noksaniyetine, yâni uykudan gelen sersemlik cihetiyle o günkü ömrü nevm-âlud, yarı uyku, kısacık bir şekil aldığından maddi bir noksaniyet gösterdiği gibi, mânevi cihetiyle de o gün hayatının maddi ve manevî neticesi ekseriya ikindiden sonra tezahür ettiğinden, o vakti uyku ile geçirmek, o neticeyi görmemek hükmüne geçtiğinden, güya o günü yaşamamış gibi oluyor.üçüncüsü: kayluledir ki, bu uyku sünnet-i seniyyedir. duha vaktinden, öğleden biraz sonraya kadardır. bu uyku, gece kıyamına sebebiyet verdiği için sünnet olmakla beraber, ceziret-ül-arabta vakt-üz-zuhr denilen şiddet-i hararet zamanında bir tâtil-i eşgal, âdet-i kavmiye ve muhitiye olduğundan, o sünnet-i seniyyeyi daha ziyade kuvvetlendirmiştir. bu uyku, hem ömrü, hem rızkı tezyide medardır. çünkü: yarım saat kaylule, iki saat gece uykusuna muadil gelir. demek, ömrüne hergün bir buçuk saat ilâve ediyor. rızk için çalışmak müddetine, yine bir buçuk saati ölümün kardeşi olan uykunun elinden kurtarıp yaşatıyor ve çalışmak zamanına ilâve ediyor. l.)"

kayka'
tavuk avazı, tavuk sesi.

kaykaban
iğde yemişi gibi akça yemişi olan bir ağaç.

kayl
ulu şerif kimse. * öğle vakti şarap içmek.

kaylule
"kerâhet vakti olmayan kuşluk vakti uykusu, öğle uykusu.(re'fet, $ âyet-i celilesindeki $ kelimesinin mânasını merak edip sorması münasebetiyle ve hapiste sabah namazından sonra sairler gibi yatmasından gelen rehavet dolayısıyla, elmas gibi kalemini atâlete uğratmamak için yazılmıştır. uyku üç nevidir:birincisi: gayluledir ki, ""fecirden sonra tâ vakt-i kerahet bitinceye kadardır."" bu uyku, rızkın noksaniyetine ve bereketsizliğine hadisçe sebebiyet verdiği için, hilâf-ı sünnettir. çünkü; rızk için sa'yetmenin mukaddematını ihzar etmenin en münasip zamanı, serinlik vaktidir. bu vakit geçtikten sonra bir rehavet ârız olur. o günkü sa'ye ve dolayısıyla da rızka zarar verdiği gibi, bereketsizliğe de sebebiyet verdiği, çok tecrübelerle sabit olmuştur.ikincisi : feyluledir ki, ""ikindi namazından sonra mağribe kadardır."" bu uyku ömrün noksaniyetine, yâni uykudan gelen sersemlik cihetiyle o günkü ömrü nevm-âlud, yarı uyku, kısacık bir şekil aldığından maddi bir noksaniyet gösterdiği gibi, mânevi cihetiyle de o gün hayatının maddi ve manevî neticesi ekseriya ikindiden sonra tezahür ettiğinden, o vakti uyku ile geçirmek, o neticeyi görmemek hükmüne geçtiğinden, güya o günü yaşamamış gibi oluyor.üçüncüsü: kayluledir ki, bu uyku sünnet-i seniyyedir. duha vaktinden, öğleden biraz sonraya kadardır. bu uyku, gece kıyamına sebebiyet verdiği için sünnet olmakla beraber, ceziret-ül-arabta vakt-üz-zuhr denilen şiddet-i hararet zamanında bir tâtil-i eşgal, âdet-i kavmiye ve muhitiye olduğundan, o sünnet-i seniyyeyi daha ziyade kuvvetlendirmiştir. bu uyku, hem ömrü, hem rızkı tezyide medardır. çünkü: yarım saat kaylule, iki saat gece uykusuna muadil gelir. demek, ömrüne hergün bir buçuk saat ilâve ediyor. rızk için çalışmak müddetine, yine bir buçuk saati ölümün kardeşi olan uykunun elinden kurtarıp yaşatıyor ve çalışmak zamanına ilâve ediyor. l.)"

kaylûle
öğle uykusu.

kayn
demirci, haddad, * kul, köle.

kaynan
at ve deve ayaklarının ip bağlanacak ve bukağı vuracak yeri.

kaynata
karı ve kocaya göre birbirlerinin babası. * kayınpeder.

kays
düşmek, sukut.

kayser
eski roma ve bizans imparatorlarının lâkabı.

kayser
bizans imparatorunun lâkabı.

kayser
kayserler. eski bizans ve roma imparatorlarının lâkapları.

kayserî
f. hükümdarlık, imparatorluk, kayserlik.

kaysum
marsama denilen ot.

kaytas
balina balığı. * kadırga balığı.

kaytun
hazine. kiler. ziyâfethâne.

kaytus
bir yıldız kümesi.

kayy
fakirlik.

kayyime
müstakim, âdil. çok değerli.

kayyum
"başlangıç, nihayet ve yeniden oluş gibi hallerden münezzeh ve ezelden ebede kaim, dâim ve var olan Allah (c.c.). bütün eşyanın ancak kendisi ile kaim olduğu cenab-ı hak.(... sırr-ı kayyumiyetin cilvesine bu noktadan bakınız ki; bütün mevcudatı ademden çıkarıp, herbirisini bu nihayetsiz fezada $ sırrıyla durdurup, kıyam ve beka verip, umumunu böyle sırr-ı kayyumiyetin tecellisine mazhar eyliyor. eğer bu nokta-i istinad olmazsa; hiçbir şey kendi başıyla durmaz. hadsiz bir boşlukta yuvarlanıp ademe sukut edecek.hem nasıl ki bütün mevcudat, vücudları ve kıyamları ve bekaları cihetinde kayyum-u zülcelâl'e dayanıyorlar; kıyamları onunladır... öyle de, mevcudatın keyfiyat ve ahvalinde binler silsilelerin; (temsilde hata olmasın) telefon, telgraf silsilelerinin merkezi ve santral direği hükmünde olan sırr-ı kayyumiyette $ sırriyle, uçları bağlıdır. eğer o nurani nokta-i istinada dayanmazlarsa, ehl-i akılca muhâl ve bâtıl olan binler devirler ve teselsüller lâzım gelecek; belki, mevcudat adedince bâtıl olan devirler ve teselsüller lâzım gelir. meselâ: bu şey (hıfz veya nur veya vücud veya rızık gibi) bir cihette buna dayanır; bu da ötekine; o da ona... gitgide herhalde nihayetsiz olamaz, bir nihayeti bulunacak.işte bütün böyle silsilelerin müntehâları; elbette sırr-ı kayyumiyettir. sırr-ı kayyumiyet anlaşıldıktan sonra, o mevhum silsilelerde birbirine dayanmak rabıtası ve mânâsı kalmaz, kalkar; herşey doğrudan doğruya sırr-ı kayyumiyete bakar. l.)"

kayyûm
yarattıklarını varlık âleminde tutan Allah.

kayyum
toplayıp ihsan eden.

kayyumiyet
Allah'ın ezelî ve ebedî oluşu, dâimî mevcudiyeti, bâkiliği. (bak: kayyum)

kayyûmiyet
kayyumluk.

kayyım
"insanları birbirine kardeşlikte ve sevgide bir araya toplayıp dünya ve âhirette necat ve iyilikler yolunda cem' edici olduğundan; bütün iyilikleri haseneleri toplayıcı ve muhtaçlara çok ihsan edici mânasında peygamberimiz resul-i ekrem'e (a.s.m.) verilen bir isim."

kayz
yaz mevsiminin en sıcak zamanları.

kayıd
"(c.: kıvâd-kâde-kavâyid) çekici, çeken. * çavuş. * koyunların önünde yürüyen ""kösem"" dedikleri koyun."

kayıf
ferasetle bir kimsenin nesebini bilen kişi.

kayım
durucu, duran. * kılıç kabzası.

kayın
kadının veya kocanın erkek kardeşi.

kayınço
kayın. kayınbirader.

kayısa
derenin son bulduğu yer.

kayıt
yazma, bağ.

ka'z
keçi ve sığırın, ağacın başını çekip kendine eğmesi.

kaz'
kesmek. * kahretmek. * çiğnemek. * fuhşiyat söylemek. sövmek.

kâz
(gâz) f. makas.

kaza
"birdenbire olan musibet. beklenmedik belâ. * vaktinde kılınmayan namazı sonradan kılmak. * Allah'ın takdirinin ve emrinin yerine gelmesi. * hâkimlik, hâkimin hükmü. * istemeden yapılan zarar. * hükmeylemek, hüküm. * bir şeyi birbirine lâzım kılmak. * beyan eylemek. * ahdini yerine getirmek. * ödemek, edâ etmek. * icab. * ölüm. (l.r.) * şeriat hâkimi olan kadı'nın hükümetinin hududu olan memleket. (yâni, eskiden bir hâkimin şeriat şeriat namına da'valara baktığı memlekete ""kaza merkezi"" denirdi.)fık: insanlar arasında vuku bulan dâva ve muhasamayı şer'î hükümler dairesinde fasletmek, halletmek.(fetvanın kazadan farkı, mevzuu âmdır; gayr-i muayyendir, hem mülzim değil. kaza ise; muayyen ve mülzimdir.)"

kaza'
çocukların başını traş edip, bazı yerlerinde kısım kısım saç bırakmak.

kazâ
zarar veren olay.

kaza
vaktinde kılınamayan namazı sonradan kılmak

kazâ
olacağı allah tarafından bilinen ve takdir olunan şeylerin zamanı gelince yaratılması ve allah'ın meydana gelecek hadiseleri olmadan önce bilmesi, takdir etmesi, planlaması

kaza
hükümler. kararlar. * tam cümleler.

kazaa
bulut parçası.

kazab
katılık, şiddet.

kazabe
kesinti. bağ ağacından ve diğer ağaçtan kesilen parçalar.

kazaen
kaza olarak, tesadüfen. istemiyerek. bilerek değil. beklenmedik halde.

kazaet
ayıp, âr. * fesad.

kazâfe
incelik, zayıflık.

kazaha
(kazâ. dan) kazalar. ilçeler. kaymakamlık idareleri.

kazaî
kaza ile alâkalı. hüküm vermeğe ait.

kaza-i hâcet
ihtiyacını gidermek. * büyük abdest bozmak.

kaza-i şehvet
şehvet ihtiyacını gidermek. cinsî münasebet (ki, insanlar arasında nikâh olmadıkça haramdır.)

kazak
her kavmin askerliğe, akın ve çapula ayrılmış efradı. * çarlık rusyasında ayrıca bir sınıf teşkil eden sipahiye benzer süvari askeri.

kazal
başın arka tarafı.

kazam
şey.

kazan
semiz şişman kimse.

kazan kaldırmak
t. yeniçerilerin isyanı münasebetiyle kullanılan bir tabirdi. yeniçeriler isyan ettikleri zaman yemek pişirilen kazanlarını da, toplandıkları at meydanı'na getirdikleri için bu tabir meydana gelmiştir. sonradan da devlete karşı koymağa kalkanlar hakkında kullanılırdı. (o.t.d.s.)

kazanfer
kahraman, iri aslan.

kazar
kirlenme, pislenme.

kazara
f. kazâ olarak. rastlayarak.

kazârâ
kaza olarak.

kazaret
murdarlık, necâset, pislik, pis olma hâli.

kazasker
"ilmiye mesleğinin en yüksek mertebelerinden biri. lügat mânası asker kadısı, ordu kadısı demektir. osmanlılarda kazaskerliğin ihdası sultan ı.murat zamanındadır. ilk kazasker de ""çandarlı kara halil""dir."

kazasker
ilimde bir rütbe.

kazaya
kaziyeler. hükümler.

kazâyâ
kaziyeler, hükümler.

kazaya-yı makbule
(bak: kaziye-i makbule)

kazaz
ufak taş. * döşek üstünde olan toprak. * toz toprak bulaşmaz nesne.

kaza-zede
kazaya uğramış, başına felâket gelmiş.

kazâzede
kazaya uğramış

kazb
çok nikâh.

kazbe
yonca otu.

kâze
uyluk dibi.

kazef
ırak, baid, uzak.

kazein
fr. sütte bulunan albüminli maddeler.

kazel
çok fazla aksaklık. (müe: kazlân)

kazem
bütün bütün yutmak. * asılsızlık.

kazer
nezafetsizlik, temiz olmamak.

kazez
pire.

kazf
"atmak. iftira atmak. ehl-i namus bir kadına zina isnad etmek. buna ""kazf-ı muhsenat"" da denir. (bak: kebair)"

kazf
incelik, zayıflık.

kazf
namuslu kadına iftira.

kazh
atmak, saçmak.

kazi
(a, uzun okunur) dâvalara hüküm ve kaza eden. şeriat kanunlarına göre dâvalara bakan hâkim. kadı. * yapan, yerine getiren.

kazib
karada ve denizde ticarete hırslı olan kimse.

kâzib
yalancı. yalan söyleyen.

kâzib
yalancı.

kâzibe
yalancı. yalan söyleyen.

kazif
ırak, uzak, baid.

kazife
sövdükleri söz. * attıkları nesne.

kazim
gümüş. * yazı yazmada kullanılan beyaz deri. * davara verdikleri arpa.

kazime
yanında bir kuyu daha olup bundan ona, ondan buna su geçen kuyu. * büyük şehir.

kaziye
man: hüküm. bir hükmü ifâde eden kelâm. * karar. fikir. ifâde. * hak veya bâtıl mâna ifade eden söz. * hükmeylemek. * hükümet.

kaziye
hüküm.

kaziye
önerme tersdir

kaziye
kaziyeler. hükümler.

kaziye-i bedihiyye
"man: delil ile isbata muhtaç olmaksızın, aklın cezmen hüküm ve tasdik eylediği hüküm. bu iki kısma ayrılır:1- kaziye-i bedihiyye-i akliyye: aklın hârice danışmayarak ve havassın (hislerin) tavassut ve yardımına muhtaç olmayarak tasdik eylediği kaziyeye denilir ki; akıl mücerret mevzu ve mahmulünü tasavvur edince beyinlerindeki nisbet-i hükmiyeyi cezmen tasdik ediverir ve bunlara ulum-u müteârife denir. bu da ya evveliye veya fıtriyye olur.2- kaziye-i bedihiyye-i akliyye-i evveliye: aklın mücerret tarafeyni tasavvur ile beynindeki nisbet-i hükmiyeyi cezmen tasdik ettiği kaziyyeye denir. (l.r.)"

kaziye-i bedihiyye-i fıtriyye
man: aklın tarafeyni tasavvur ederken zihinde hâzır olan bir hadd-ı vasat vâsıtası ile nisbet-i hükmiyyeyi cezmen tasdik eylemesinden ibaret olan kaziyyeye denir.

kaziye-i cehliyye
man: esası cehl üzere mebni olan bâtıl kaziyyedir. (l.r.)

kaziye-i cüziyye
"man: hükmü, mevzuun bazı efradına şamil olan kaziye. ""bazı şeyler serttir."" gibi."

kaziye-i hamliyye
"man : mahmulün (yâni, haberin), mevzua (yani mübtedaya) sübut veya nef'i ile hükmü hâvi olan kaziyye. tabir-i diğerle: mahmulün mevzua kayıtsız ve şartsız olarak isnad olunduğu kaziyyeye denir. ""dünya fânidir"" gibi."

kaziye-i ihtimaliyye
man: bir şeyin olması veya olmaması mümkün olmak ihtimâli üzerine bina olunan kaziyye.

kaziye-i külliye
"man: hüküm mevzuunun cemi efradına şâmil olan kaziyye. ""insanların cümlesi nâtıktır"" gibi."

kaziye-i ma'dule
"man: selb, ya mevzuundan ya mahmülünden ikisinden cüz' olan, yâni kendinde hem isbat ve hem de nefiy kaziyyelerdir. ""nefs-i nâtıka gayr-i mürekkebdir"" gibi."

kaziye-i mahkûmun bihâ
(bak: kaziye-i muhkeme)

kaziye-i mahsusa
"man: mevzuu yalnız bir fertten ibaret olup da hüküm onun üzerine olan kaziyyedir. buna kaziye-i şahsiyye dahi denir. ""istanbul en büyük şehirlerin birincisidir"" gibi."

kaziye-i makbule
kabule mazhar olmuş hüküm ve iddia. itimad edilir zâtların söyledikleri ve bu itimada binâen kabul edilen kaziyye.

kaziye-i mevhume
man: mâkul işler üzerine kuvve-i vâhimenin hükmeylediği kâzib kaziyyedir.

kaziye-i meşhure
man: herkesce sâbit olduğu hasebiyle hükmolunan kaziyye.

kaziye-i muhayyele
man: kizb olduğu mâlum iken nefsin ya münbasit ya münkabız olduğu kaziyye. hayali olan hüküm.

kaziye-i muhkeme
"tam, sağlam hüküm. temyizin tasdikinden geçmiş, değişmez hâle gelmiş mahkeme kararı ki, böyle bir karara mazhar olan herhangi birşey hakkında tekrar dava açılamaz; dâva mevzuu yapılamaz. aksi takdirde kanun namına kanunsuzluk yapılmış olur. buna ""kaziye-i mahkumun bihâ"" da denir. (bak: muhkem kaziyye)"

kaziye-i mutlaka
man: hiçbir ihtimâl gösterilmeyip, bir şeyin şöyle olduğuna veya olmadığına açıktan açığa hükmolunan kaziyye'dir.

kaziye-i mümkine
mümkün olan hüküm, kaziyye.(meselâ: kim iki rekât namazı filan vakitte kılsa, bir hac kadardır. işte iki rekât namaz bazı vakitte bir hacca mukabil geldiği hakikattır. herbir iki rekât namazda bu mâna külliyet ile mümkündür. demek şu nevideki rivayetler vukuu bilfiil dâimi ve külli değil, zira kabulün madem şartları vardır. külliyet ve daimilikten çıkar. belki ya bilfiil muvakkattır, mutlaktır, veyahut mümkinedir, külliyedir. demek şu nevi ehadisteki külliyet ise, imkân itibariyledir... s.)

kaziye-i nazariyye
man: aklın bir delil ile tasdik eylediği kaziyye. delilinin mukaddematı yakiniyyattan ise, yakiniyye'dir ve illâ zanniye olur.

kaziye-i sâlibe
"man: mevzuun mahmulünden selbiyle hükmolunan, yâni; bir şeye nefi ile hükmeyleyen kaziyye'dir. ""kamerin ziyası kendinden değildir"" gibi."

kaziye-i taklidiyye
man: mücerred. başkasından duymakla hükmolunan kaziyye.

kaziye-i yakîniyye
man: yakîni ifade eden kaziyyeye denir. ya bedihiyye veya nazariyye olur.

kaziye-i zanniye
"man: karineler ve emârelerden alınmış olan kaziyyeye denir ki; akıl galip zan ile hüküm eylerse de, onun nakzını dahi tecviz eder, bu cihetle zanniyatın cümlesi nazaridir."

kaziye-i zaruriyye
man: tasdikat-ı akliyyeden olmakla zıddı mümkün olamıyacak surette kat'i olan bir nevi kaziyyedir.

kaziye-i şartiyye
"man: iki cümleden ibâret, fakat bunlardan birinde olan hüküm diğerinde gösterilen şarta mütevakkıf olan, yâni; aralarında mülâzemet ve irtibat bulunan kaziyedir."

kaziye-i şartiyye-i muttasıla
man: mevzu ile mahmulü birer cümle olmakla, birinde bir şeyin üzerine olunan hüküm, diğerinde gösterilen şarta mütevakkıf olan kaziyyedir. (eğer bir cisim ağır ise, bir yere yerleştirilmedikçe düşer gibi.)

kaziye-i şartiyye-i münfasıla
man: mahmulü birden fazla olmakla bu mahmulllerin biri elbette mevzua isnad olunmak lâzım geldiğine hükmolunan kaziyyedir. (adet ya tektir, ya çifttir) gibi.

kaziyye
man: hüküm. bir hükmü ifâde eden kelâm. * karar. fikir. ifâde. * hak veya bâtıl mâna ifade eden söz. * hükmeylemek. * hükümet.

kazi-yül hâcât
bütün ihtiyaçları yerine getiren Allah (c.c.)

kaziz
ufak taşlar, taş parçaları. * topluluk, cemaat.

kazkaz
arslanın, kemiği parça parça etmesi. * yavuz arslan.

kazkaza
kemiği parçalamak.

kazm
kuru şeyler yemek. * dişlerin etrafıyla bir şeyi ısırıp yemek.

kazmân-kazam
gümüş. * yazı yazmada kullanılan beyaz deri. * davara verdikleri arpa.

kazr
bir kimsenin peşinden gitmek.

kazuf
ırak, uzak, baid.

kazulet
kocaman.

kazur
temiz olmayan şeylerden sakınan kimse.

kazurat
pislikler, süprüntüler, insan pisliği.

kazurât
pislikler.

kazurât
pislik. * mezbele, süprüntülük.

kazure
pislik. * mezbele, süprüntülük.

kazuze
maşrapa.

kazz
büyük taş. * topraklı olan. * topluluk, cemaat.

kazzabe
çok keskin.

kazzafe
sapan.

kazzan
pire.

kazzaz
ipekçi. ipek yapan veya satan kimse.

kazze
su üstündeki çörçöp. * göze düşen çöp. * gözün çapağı.

kazıb
kesici, kesen.

kazım
kemirici hayvan.

kâzım
öfkesini yenen, meydana vurmayan.

kâzım
öfkesini yenen.

kazıma
kemirici hayvan.

kâzıme
yanında bir kuyu daha olup bundan ona, ondan buna su geçen kuyu. * büyük şehir.

kâzımîn
öfkesini yenenler. hırsını yenenler.

kâzımîn-el gayz
öfkesini yenenler.

kâzımûn
öfkesini yenenler. hırsını yenenler.

kazıye
ölüm.

kağnı
(kağlı) iki tekerleri dingille sâbit öküz arabası.

kağnı
öküz arabası.

kağıthane
kâğıt fabrikası. * istanbul'da vaktiyle böyle bir fabrikanın bulunduğu yerdeki mesire.

kaıf
yeri kazıp götüren, toprağı sürükleyen yağmur.

kaıle
dağ başı.

ka'ş
ağacın başını çekip eğmek. * cem etmek, toplamak. * kadınların bindiği merkep.

kaş'
(kış') şaşkın ve ahmak adam. zayıf adam. * açmak. * gidermek. dağıtmak. * kuru deri. deriden olan çadır. * hamam pisliği. * deriden yapılmış döşek. * balgam.

kâş
f. çok istek, arzu, özleme.

kâşâne
f. büyük, süslü ve gösterişli ev. saray. kışlık, rahat ve mükemmel ev, oda.

kâşâne
gösterişli ev.

kâşâne-i mürgân
kuş yuvası.

kaş'arire
ürpermek, titremek.

kaşağı
hayvanları kaşıyıp tozlarını düşürmeğe mahsus âlet. * ihtiyar kimselerin, sırtlarını kaşımak için kullandıkları, ağaçtan uzun saplı ve bir ucundaki levhası dişli bir âlet.

kaşâım
yaşlı ihtiyar, koca kimse. * belâ. * arslan. * sırtlan. * örümcek. * karınca yuvası.

kaşb
karıştırmak. * zehir içirmek. * yaramazlıkla hatırlamak. * incitmek.

kaşbe
hasis kişi. * maymunun dişisi.

kaşe
mühür, imza. * bir nevi kumaş.

kaşem
yetişmeden yenen beyaz hurma koruğu.

kaşer
çok fazla kırmızılık. ziyâde kızıllık.

kaşi'
kararı ve sebâtı olmayan kişi. * dağılmış, müteferrik.

kaşî
f. iran'ın kâş şehrinde yapılan bir çeşit çini.

kaşib
yeni veya eski.

kâşif
keşfedici. keşfeden. gizli bir şeyi meydana çıkarıp, izah eden. açıklayan. * mısır'da nâhiye veya kaza idarecilerine verilen ad.

kâşif
keşfeden.

kâşiger
f. çinici, çini yapan san'atkâr.

kâşih
düşmanlığını gizleyip izhar etmeyen. * dağılıp uzaklaşan kimse.

kaşire
derisi yarılmış olan baş yarığı. * yerin yüzünü kazıp götürmüş olan yağmur.

kaşkaşa
bir şeyin kabuğunu soymak. * hasta iyi olmak. * halâs etmek, kurtarmak. * uyandırmak.

kaşki
"f. ""keşke, ne olurdu"" gibi, özleme veya pişmanlık ifade eder."

kaşm
yemek. * açlık. * cem'etmek, toplamak.

kaşmeş
kuş üzümü.

kaşr
bir şeyin kabuğunu soyma.

kaşt
deri yüzmek. * açmak. * koparmak.

kaşur
yarış atlarının en sonra geleni.

kaşurât
yarış atlarının en sonra geleni.

kaşv
kabuğu soyulmuş olan.

kaşvan
zayıf erkek.

kaşş
yaranın iyileşmesi. * hasta iyi olmak. * evmek.

keb'
men'etmek, mâni olmak, engellemek. * dinar. dirhem.

kebab
ateşte pişirilen et. * ateşte kavrularak veya alazlanarak pişirilen her türlü yiyecek.

kebabe
bir ot ismi.

kebad
iri limon.

kebade
f. tâlim yayı.

kebade-keş
f. ok atma tâlimi yapan veya ok atmaya hevesli olan. tâlim yayını çeken.

kebade-keşî
f. ok atmaya hevesli olma, tâlim yayını çekme.

kebair
"(kebire. c.) büyük şeyler, büyük günahlar. kebairin sıralanışı:-Allah'ı inkâr etmek.-Allah'a şirk koşmak.-kat'iyyen sâbit olan dini bir hükme inanmamak.-Allah'ın rahmetinden ümidini kesmek.-Allah'ın cezasından, mekrinden ve azabından emin olmak.-günah üzerinde ısrar etmek. yâni, herhangi bir günahı devamlı işleyip durmak.-namazı, orucu terketmek. Allah yolunda cihaddan kaçmak.-anaya, babaya âsi olmak. yalan yere şehadet veya yemin etmek.-bir kimseyi haksız yere öldürmek. bir kimsenin bir uzvunu haksız yere kesmek veya muattal bir hale koymak.-iffetli kadınlara fuhuş isnad etmek. nemmamlık etmek.-ribâda (fâizde) ve hırsızlıkta bulunmak. rüşvet almak.-yetim malı yemek.-zina ve livata denilen günahları işlemek. bu sayılan günahlar hülâsa edilse, ""yedi kebair""i ifade eder. başta üçü el-iyâzü billah küfürdür. sonrakiler ise, üzerine ilâhî ceza terettüb edip, hadd-i şer'îyi icab ettiren, açıkça ve kat'i olarak nehyedilmiş bulunan büyük günahlardır. (bak: mubikat-ı seb'a)"

kebâir
büyük günahlar.

kebas
misvak ağacının yemişi. * bir şeyin kokup bozulması.

kebb
hor ve zelil etmek, yüzü üstüne bırakmak, helâk etmek.

kebbah
gönden bardak ve matara diken kimse.

kebban
büyük terâzi. kantar.

kebbe
izdihamlık, kalabalık. * cenk ve kıtal içinde sür'at etmek. savaşta acele hareket etmek.

kebc
davarı durdurmak için dizginini çekmek.

kebe
çobanların ve köylülerin giydikleri yünden bir nevi aba.

kebed
ciğer ağrısı. * kara ciğer. * meşakkat. şiddet. mihnet. * karnın şişmesi.

kebed
karaciğerler.

kebel
kısa.

kebes
misvak ağacının yemişi. * bir şeyin kokup bozulması.

kebg
f. keklik.

kebib
darı.

kebicek
kış otu.

kebir
büyük, âli, yüce.

kebîr
büyük.

kebir
ince ve nârin yapılı. terbiyeli ve nezaket sahibi. hassas. * kebirler. büyük rütbeliler. büyükler.

kebir
büyükler. ulular.

kebire
(müe.) büyükler. büyük günahlar. (bak: kebair)

kebîre
büyük günahlar.

kebise
dört senede bir takarrur eden ve bir gün fazlası olan sene. şubatın 29 gün olduğu sene.

kebit
deve avazı. sığır avazı.

kebkeb
f. ayak patırtısı.

kebkebe
yüz üstüne düşürme. * çukur bir yere döne döne düşme.

kebkebe
f. ayak patırtısı.

kebl
bağlamak. * kovanın ağzını iki kat edip dikmek.

kebn
kova ağzını iki kat edip dikmek. * udul etmek, dönmek, vazgeçmek. * besili ve semiz olmak. * kaybetmek.

kebs
çukur bir yeri doldurup düzeltme. * bir cins hurma. * misk hokkası.

kebse
beraberlik, eşitlik, müsavat. * ebucehil karpuzu.

kebt
zelil etmek, hor hakir etmek. * sarfetmek, harcamak.

kebud
f. mavi. gök rengi.

kebudfâm
f. gök renginde olan. mavi renkli.

kebudî
f. mâvilik.

kebuter
f. güvercin.

kebuter
güvercinler.

kebuterân
güvercinler.

kebuter-bâz
f. güvercin besleyen, yetiştiren, satan kimse.

kebuter-i name-ber
posta güvercini. mektup götüren güvercin.

kebv
davarın, başını vücuduna sürçmesi. * çakmak çöngelip ateşi çıkmaz olmak. * görmek. * kabın içindekini dökmek. * ateşi kül bürüyüp örtmek.

kebve
davarın, başını vücuduna sürçmesi. * çakmak çöngelip ateşi çıkmaz olmak. * görmek. * kabın içindekini dökmek. * ateşi kül bürüyüp örtmek.

kebş
erkek koyun. koç.

kebş
erkek koyunlar, koçlar.

kec
f. eğri, çarpık.

kecabe
f. devenin üstüne konan oturulacak bir çeşit tahtırevan.

kecave
f. deve üstüne konulan bir cins tahtlrevan.

kecbaz
f. oyunda hile yapan.

kecbin
f. şaşı. * eğri gören. * yanlış ve ters düşüren.

kecfehm
f. yanlış anlıyan.

kechulk
kötü huylu kimse. huyu kötü olan kişi.

keckülah
f. eğri külâhlı, külâhı eğri olan. * mc: hoppa.

kecmizac
f. mizaç ve tabiatı hoş olmıyan. huysuz.

kecnazar
f. kıskanç, hasetci. * eğri bakışlı.

kecnigâh
f. eğri bakışlı. bakışları eğri olan kimse.

kecnihad
f. aksi ve ters huylu olan.

kecreftar
f. ters yürüyen. gidişi eğri.kecrev : f. eğri giden. * tuttuğu yol sakat ve yanlış olan.

kecre'y
f. reyi, sakat, düşüncesi ters olan.

kectab'
f. mizacı, tabiatı ters olan kimse, aksi.

kecçeşm
f. şaşı gözlü. gözü şaşı olan.

ked
f. ev, hâne, mesken.

keda
mekke-i mükerreme üstünde, mekâbir yakınında bir yolun adı.

keda'
defetmek, kovmak.

kedad
"araplar arasında mâruf bir erkek eşeğin adı. (ona nisbet edip ""benat-ul kedad"" derler.)"

kedb
tâze kan.

ked-banu
f. bir daireyi idare eden kâhya kadın.

kedd
emek. iş. çalışma, uğraşma, çabalama.

keddere
bulandırdı (meâlinde fiil).

kedd-i yemin
el emeği.

kede
"f. ""mahal, ev, yer"" anlamına gelir ve birleşik isimler şeklinde kullanılır. meselâ: ateşkede, bütkede, meykede... gibi."

kedeme
hareket.

keden
toprak suyu çekip, yerinde bulanıklık kalmak.

keder
tasa, kaygı, can sıkıntısı. bulantı. gam.

keder
üzüntü.

keder
kederler, acılar, üzüntüler.

kederefzâ
f. keder ve sıkıntı veren. keder verici.

kederengiz
f. üzüntü, keder ve sıkıntı meydana getiren.

kedernâk
keder verici, kederli.

kedeven
palan atı.

kedh
amel, cehd. sa'y. * ısırma veya yırtma ile hasıl olan iz.

kedhüda
f. kâhya.

kedid
davar tırnağıyla didilmiş ve yumuşamış olan yumuşak yer.

kedin
etli ve yağlı kişi.

kedir
içinde hurma ıslanmış süt.

kedirâ
içinde hurma ıslanmış süt.

kedkede
ağır ağır seğirtmek. * katı bir cisme dokunmaktan çıkan ses.

kedm
ısırma.

kedme
yara izi, bere.

keds
tez tez yürütmek.

kedu
f. kabak. * mc: kafatası.

keduh
amel ve sa'yedici, çalışan.

kedum
adam ısıran eşek.

keduret
bulanıklık. * gam, tasa, keder.

kedş
şiddetle sürmek. * yırtmak. * kazanmak.

ke-en lem yekün
güyâ olmadı. sanki olmadı.

ke-enne
(ke-ennehu) (teşbih edatıdır) sanki, güyâ, öyle gibi. (bak: inne)

keennehu
sanki o.

kef
elin iç tarafı. avuç. * ayağın altı, tabanı. * avuç dolusu.

kefa
f. sıkıntı, meşakkat, mihnet.

kefa'
kabı başaşağı etmek, ters çevirmek.

kefaet
denklik. denk olmak. beraberlik. bir şeye yeterlik. küfüv oluş. * fık: evlenen erkeğin, alacağı kadına neseb, diyanet, hürriyet ve mal hususlarında müsâvi ve daha üstün olması hususu. (bunun en mühimmi de diyânet noktasındadır.)

kefâet
denklik.

kefaf
ancak yaşayabilecek kadar olan rızık. * misil, miktar. * berâberlik.

kefaf-ı nefs
bir kimsenin ölmeyecek kadar olan nafakası.kefalet : kefillik. bir kimse kendine âid bir işi yapamadığı veya borcunu ödeyemediği takdirde, yerine onun işini göreceğini kabul etmek. * birine kefil olmak. işini üzerine almak.

kefâlet
kefillik.

kefalet-bit-teslim
bir malın teslimine kefil olma.

kefaleten
kefil olarak. kefillik suretiyle.

kefalet-i bil-mal
fık: bir mal için kefil olma.

kefalet-i binnefs
birinin şahsına kefil olma.

kefalet-i mutlaka
huk: bir kayıt ile bağlı olmıyan kefalet.

kefalet-i muvakkata
geçici bir zaman için kefil olma.

kefalet-i nakdiye
bir hususu te'min için depozite yatırmak suretiyle kefil olma.

kefaletname
f. kefillik kâğıdı, kefalet senedi.

kefaret
"(masdar gibi kullanılıyorsa da ""keffâr"" mübalâğa isminin müennesi olup, asıl mânası: örtücü ve imhâ edici demektir.) bir mecburiyet altında veya yanlışlıkla işlenmiş günahı affettirmek ümidiyle şeriata uygun olarak verilen sadaka veya tutulan oruç. * günahtan arınma."

kefc
f. ağızdan gelen köpük.

kefe
(keffe) terazinin bir gözü.

kefe
terazinin bir gözü.

kefef
kefeler. terazinin tablaları.

kefel
dip, ard, kıç.

kefen
kefenler, ölülerin sarıldıkları bezler.

kefenbeduş
(kefenberduş) f. kefeni sırtında. ölümü göze almış.

kefenpuş
f. kefene sarılmış. kefenlenmiş.

kefere
kâfirler.

kefere
kâfirler.

kefeteyn
terâzinin iki tarafı.

kefeş
yemekten lezzet alma, fazla yemek yemek. * pabuç. * cem'etmek, toplamak.

keff
vaz geçme, el çekme, çekinmek, men'etme, imtinâ etmek, sâkit olmak. * avuç, el, avuç içi. * nimet.

keff
avuçlar, el ayaları.

keffaret
"(masdar gibi kullanılıyorsa da ""keffâr"" mübalâğa isminin müennesi olup, asıl mânası: örtücü ve imhâ edici demektir.) bir mecburiyet altında veya yanlışlıkla işlenmiş günahı affettirmek ümidiyle şeriata uygun olarak verilen sadaka veya tutulan oruç. * günahtan arınma."

keffâret
dini suçun affı ümidiyle dünyada çekilen ceza.

keffâreten
kefaret olarak.

keffaret-i halk
hac için ihrama girip de bir özre mebni saçlarını vaktinden evvel traş ettiren kimsenin tutacağı üç günlük oruçtan ibârettir.

keffaret-i katl
"bir müslümanı veya bir zımmiyi amden değil de bir hata neticesi olarak öldüren bir müslümana lâzım gelen keffârettir ki; muktedir ise, bir mü'min köle âzad etmekten; buna muktedir değilse, iki ay muttasıl oruç tutmaktan ibârettir."

keffaret-i savm
"ramazan-ı şerifte özürü bulunmaksızın muayyen şartlar dâhilinde orucunu bozan bir mükellefin, müslim veya gayr-i müslim bir köle veya câriye azâd etmesinden; buna muktedir değilse, iki ay muttasıl oruç tutmasından; buna da muktedir değilse, altmış fakire yemek yedirmesinden ibârettir."

keffaret-i yemin
"yaptığı bir yemine sadık kalmayıp bozan bir müslümana lâzım gelen keffâret demektir ki: muktedir ise, müslim veya gayr-i müslim bir köle veya câriye azad etmekten; muktedir değil ise, on fakiri akşamlı sabahlı doyurmaktan veya on fakire birer parça libas giydirmekten; bu üç şeyden birine muktedir olamayana da üç gün muttasıl oruç tutmaktan ibârettir."

keffaret-i zıhar
"zıhar keffareti.keffâret-i zıharın vâcib olmasının şartı kudrettir. muktedir olan, köle azad eder; değilse iki ay oruç tutar, buna da gücü yetmezse altmış fakire yemek verir. (bak: zıhâr)"

keffaret-üz zünub
günahların keffareti. mü'min insanların çeşitli hastalık ve musibetlerine denir. çünkü günahlarından afvına vesile olabilir. (huk. islâmiye ve ıst. fık. k.)

keffâretüzzünûb
günahların kefareti.

keffe
terazi kefesi. * her yuvarlak cisim. * (c.: ükef) el ayası.

keffe
kefeler. terazinin tablaları.

keff-i yed
el çekme. karışmama.

kefgir
f. köpük tutan. * kevgir, delikli kap.

kefh
karşı karşıya savaşma.

kefi
nazir, misil, benzer, denk, eş.

kefil
(kefâlet. den) birisinin bir borcu ifâsı lâzım gelirken, ifâ etmediği takdirde, o borcu ifâyı kendi üzerine alan kimse. kefâlet eden kimse.

kefîl
" ""borcunu ödemezse ben ödeyeceğim"" diyen."

kefil bi-t-teslim
bir malın teslimine kefil olan kimse.

kefit
seri yürüyüş, hızlı yürüyüş. * kuvvet.

kefiye
başa sarılan ve omuzların üzerine kadar gelen, uçları püsküllü ince ipek örtülü kumaş.

kefkefe
men'etmek, engel olmak.

kefl
okşamak. * kefil olmak. * yaramaz gönüllü olan.

kefn
yün eğirmek.

kef-nûn
" allahın ""ol"" yani ""kün"" emrindeki harfler."

kefr
örtme, sarma, * köy, karye.

keft
cem'etmek, toplamak. * sarfetmek, harcamak. * evmek. * katı katı sürmek.

keftar
f. sırtlan.

kefter
f. güvercin, kebuter.

kefur
hakkı gizleyici, doğruyu gizleyen.

kefçe
f. kepçe.

kefş
yemekten lezzet alma, fazla yemek yemek. * pabuç. * cem'etmek, toplamak.

keh
f. saman. saman çöpü.

keha
f. mahcub, utangaç.

kehail
sürmeli gözler. sürme çekilmiş gözler.

keham
"yaşlı, ihtiyar. (kesmez kılıca ""seyf-i kihâm""; peltek lisana ""lisan-ı kihâm""; ağır yürüyüşlü ata ""feres-i kihâm"" derler.)"

kehanet
gaibden haber vermek. falcılık. kâhinlik etmek. (ilâhi ihbârât-ı gaybiyyeye istinad etmeden, gaybdan haber vermek ve falcılık ve kâhinlik etmek dinen kat'iyyetle haramdır.)

kehânet
gelecekten haber verme.

kehânetfurûş
geleceği bilirim diyen sahtekâr.

kehat
büyük, semiz dişi deve.

kehb
koruk.

kehd
ayağı yere vurmak.

kehdel
genç hâtun. * yaşlı hâtun, acuze. (ezdattandır)

kehene
kâhinler, falcılar.

kehf
mağara, in. sığınacak yer altı. * tıb: verem hastalığında akciğerde açılan oyuk.

kehf
mağara.

kehf
mağaralar.

kehf suresi
kur'an-ı kerim'in 18. suresidir. mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

kehf-misal
mağaraya benzer şekilde, mağara gibi sesi aksettiren.

kehfmisâl
mağara gibi.

kehhal
gözlere sürme süren. * göz doktoru.

kehib
patlıcan.

kehil
(kehile) sürme çekilmiş göz. sürmeli göz.

kehil
sürmeli gözler. sürme çekilmiş gözler.

kehila
gözleri yaradılıştan sürmeli olan kadın.

kehire
kısa boylu kadın.

kehkah
zayıf erkek.

kehkeş
samanyolu.

kehkeşan
f. samanyolu. saman uğrusu. (gökte sık yıldız ışıklarıyla hasıl olan yol biçimi uzayıp giden ışıklı manzara.)

kehkeşan
samanyolu.

kehl
göze sürme çekme. * kıtlık yılı. (bak: kahl)

kehl
otuz yaşını geçmiş, saçına aklık karışmış kimse. (bak: kühulet) * bit.

kehl
kemâlini bulmuş kimseler. kâmil insanlar. olgunluk çağında bulunanlar.

kehl
orta yaşlı kişiler. olgun kimseler.

kehlâ'
sürmeli kadın. * sığırdili dedikleri ot.

kehle
otuz yaşını geçmiş, saçına aklık karışmış kimse. (bak: kühulet) * bit.

kehm
men'etmek, engel olmak. * kaldırmak.

kehmel
ağır ve kaba.

kehmes
boyu kısa olan.

kehr
yüz pörtürmek. * men'etmek, engel olmak.

kehreba
bir şeffaf zamk ismi.

kehribar
cevher saçan. * güzel sözler söyleyen.

kehribar
çekme özelliği olan bir madde.

kehrüba
"f. saman kapan. * bir yere hızlıca sürüldüğü zaman, hafif şeyleri kendine çeken bergâmi taş. (türkçede tahrif edilerek ""kehribâr"" denilir.)"

kehrübâ
kehribar.

kehrübaî
kehribar gibi, cezbedici, elektrikli olan.

kehs
bir şeyi eliyle almak.

kehulet
orta yaşlılık. (35-40 yaş arası) olgunluk çağı. bazılarına göre: yirmibir ile altmış yaşa kadar olan insanın hayat devresi. veya otuz ile elli arası.

kehvare
f. beşik.

keib
mahzun, hüzünlü, münkesir ve kötü halli olan kişi. (müe: keibe)

kej
f. çarpık, eğri. kumral. tüylü keçi.

kejdüm
f. akrep.

kejdümî
f. akrep gibi, akreple ilgili.

kejçeşm
f. şaşı, eğri bakışlı.

ke'kee
zorla reddetmek, def'etmek.

kekeme
t. harfleri serbest söyliyemeyip tekrarlayan. dilinde tutukluk olan.

kekre
t. ekşi, acımtırak.

kela
yeşil ot.

kelab
tıb: kudurma. kuduz hastalığı.

kelacu
f. kadeh.

ke-l-adem
yok. yokmuş gibi.

kelaet
korumak. gözlemek. muhafaza.

kelah
kıtlık olan yıl, kıtlık yılı.

kelâkil
göğüs, sadr.

kelâkil
göğüs, sadr.

kelâl
yorgunluk. bitkinlik. usanç. * göz nuru zayıf olmak, yorgun olmak.

kelâl
bitkinlik.

kelâl-âver
f. yorgunluk ve bıkkınlık veren. sıkıcı, yorucu.

kelâl-bahş
f. sıkıcı, yorucu. yorgunluk getiren.

kelâlet
yorgunluk. bitkinlik. usançlık. * bıçak ve kılıç gibi şeylerin kesmez olması. * akrabalığı uzak olanlar. (amcazâdeler topluluğu gibi). * kör ve kesmez olan.

kelâl-i dil
gönül yorgunluğu.

kelâlib
çengeller, kancalar, uçları eğri olan demirler.

kelâlib
it sürüsü. * incitip eza etmek.

kelâlib
kerpeten. * çengel.

kelâlib
çengel, kanca. ucu eğri demir.

kelâl-kelâle
kütelip kesmez olmak. * göz nuru zayıf olmak. * çocuğu ve anası olmayan şahıs.

kelâm
söz. bir mânayı ifâde eden, bir maksadı anlatan ifâde. * Allah'a mahsus bir sıfat. * fık: Allah (c.c.) kelâm sıfatını da hâizdir. onun kelâmı harften ve savttan (sesden) münezzehtir, ezelidir, ebedidir. * ıst: hikmet ve mantık esaslarıyla Allah'ın (c.c.) varlığı, birliği, islâmiyetin doğruluğu ve hakkaniyetinden bahseden ilim. (bak: ilm-i kelâm ve kelâmullâh)

kelâm
söz, ilâhî sıfatlardan biri.

kelâmî
söz ve kelâma ait. sözle alâkalı.

kelâmiyyun
kelâmcılar. ilm-i kelâm âlimleri. (bak: mütekellimîn)

kelâmullah
"Allah kelâmı, kur'ân-ı kerim. (bak: kur'ân)(kur'ân başka kelâmlarla kabil-i kıyas olamaz. çünkü, kelâmın tabakaları, ulviyet ve kuvvet ve hüsn-ü cemâl cihetinden dört menbaı var. biri mütekellim, biri muhâtab, biri maksad, biri makamdır. ediblerin yanlış olarak, yalnız makam gösterdikleri gibi değildir. öyle ise, sözde ""kim söylemiş? kime söylemiş? ne için söylemiş? ne makamda söylemiş?"" ise bak. yalnız söze bakıp durma.madem kelâm kuvvetini, hüsnünü bu dört menba'dan alır. kur'ânın menbaına dikkat edilse, kur'ân'ın derece-i belagatı, ulviyet ve hüsnü anlaşılır. evet, madem kelâm mütekellime bakıyor; eğer o kelâm emir ve nehiy ise; mütekellimin derecesine göre irâde ve kudreti de tazammun eder. o vakit söz mukavemetsûz olur, maddi elektrik gibi te'sir eder. kelâmın ulviyet ve kuvveti o nisbette tezâyüd eder. s.)"

kelâmullah
Allah sözü.

kelâm-ı ahsar
en kısa ve veciz söz.

kelâm-ı kadim
kur'an-ı kerim, kadim kelâm.

kelâm-ı kibâr
büyük, akıllı, veli ve meşhur zâtların güzel, veciz ve çok kıymetdâr olan sözleri ve kelâmı.

kelâm-ı mahrem
gizli kelâm. mahrem söz.

kelâm-ı mensur
nesir söz.

kelâm-ı mudarî
arab kabilelerinden mudar kabilesinin konuştuğu arapça. kur'an-ı kerim bu lehçe üzerine nâzil olmuştur. en fasih arapça'dır.

kelâm-ı nefsî
cenab-ı hakk'ın lâfz, harf ve ses olmayan zâtî kelâmı. içten konuşma.

kelâm-ı resul
hadis. peygamberimizin sözü.

kelâm-ı tünd
f. sert söz.

kelâmın kuyudat ve keyfiyatı
kelâmın küllünü meydana getiren harf, kelime gibi parçalarıyla, bunların sarf ve nahiv yönünden hususiyetleri. meselâ: müzekkerlik - müenneslik, mârifelik - nekrelik, mübtedâ - haber, sıfat - mevsuf gibi.

kelan
f. iri, cüsseli, büyük. heybetli.* geniş, enli. * baş.

kelânî
(kilâet. den) sakladı ve beni muhafaza etti veya eder, (meâlinde).

kelanter
f. çok iri. daha büyük.

kelaseng
f. sapan.

kelave
ipek veya iplik saracak çark.

kelb
köpek, it. * meşhur bir yıldız. * iki adım arasına koyarak dikilen kayış. * yolcuların, yük üstünde azıklarını astıkları demir çengel. * şiddet. * hırs.

kelb
köpek.

kelb
köpekler.

kelbetan
f. kerpeten.

kelbî
köpeğe ait, köpekle alâkalı. köpek cinsinden olan ve köpeğe müteallik.

kelb-i akur
azgın, saldırgan köpek.

kelbiyet
köpeklik.

kelbiyyun
kalenderane yaşamayı alışkanlık haline getiren meşhur diyojenin de içinde bulunduğu bir fırka. bunlara kelbiye tâifesi veya melâmiyyun da denir.

kelbiyyûn
dünyadan el çekmeyi ilke edinen felsefeciler.

kelb-ül mâ'
f. köpek balığı. * kunduz.

kelce
kile, mikyâl.

kelde
bir parça kaba yer.

kele
f. yanak.

kele'
ayakta olan yarıklar. * kir.

keleb
it sürüsü. * incitip eza etmek.

kelebçe
yakalanan suçluların iki bileğine birden takılan demir halka. demir bilezik.

kelef
yüzdeki benek. * şiddetli sevgi.

kelendi
bir para. * sağlam ve sert yer.

kelepir
çok ucuz ele geçen. zahmetsiz, ücretsiz. * üvey evlât. evlâtlık.

kelepçe
yakalanan suçluların iki bileğine birden takılan demir halka. demir bilezik.

keler
kertenkele.

kelfa
yüzünde çiğitli olan kadın. (müz: eklef)

kelh
katı yüzlülük.

kelib
it tutan kimse. köpeğe av tâlim ettiren kimse.

kelif
haris kimse.

kelil
körleşmiş. * az gören, donuk gören göz. uzağı veya yakını iyi göremiyen göz. miyop veya hipermetrop göz. * kesmez olan âlet. * çakal. * yorulmuş kişi, yorgun kimse.

kelîle
az gören, çakal.

kelile
körleşmiş. * az gören, donuk gören göz. uzağı veya yakını iyi göremiyen göz. miyop veya hipermetrop göz. * kesmez olan âlet. * çakal. * yorulmuş kişi, yorgun kimse.

kelim
kelimeler, kelâmlar, lâkırdılar.

kelîm
kendisine söz söylenen.

kelimat
kelimeler, kelâmlar, sözler.

kelimât
kelimeler.

kelimat
yüksek, yüce ifadeler, tabirler

kelimat-ı nahviye
nahv ilmine âit kelimeler. cümle teşkilinde mânâya tesir eden harfler ve kelimeler.

kelimat-ı takdiriyye
takdir edici sözler.

kelim-dest
f. olgun kimse.

kelime
"gr: mânası olan en küçük söz veya cümlenin yapısını teşkil eden unsurlardan birisidir. kelime, isim, fiil ve harf olmak üzere dilbilgisinde üç kısma ayrılmıştır. ""bir tek söze"" kelime denir."

kelime
sözcük.

kelime
kelimeler, kelâmlar, lâkırdılar.

kelime
kelimeler, kelâmlar, sözler.

kelime
kelimeler, kelâmlar, sözler.

kelime-i hamka
ahmakça söz.

kelime-i menhute
"aslı iki kelime olan bir tâbirin bir kelime ile söylenişi: ""el hamdüllilâh"" yerine ""hamdele"" söylenmesi gibi. ""bismillâh"" yerine ""besmele"" denmesi gibi."

kelime-i tayyibe
Allah ve resulullah kelâmı. dua, niyaz ve salâvatlar gibi kelâmlar. meselâ (sübhânallah velhamdülillah ve lâilâhe illâllah vallahü ekber) kelime-i tayyibedir.

kelime-i tevhid
"tevhid-i ilahîyi ifade eden ""lâilahe illallah muhammedür resulullah"" cümle-i kudsiyesidir. (bak: tevhid)(bütün esmâ-i hüsnânın ifâde ettiği mânalar ile bütün sıfât-ı kemaliyeye, lâfza-i celâl olan ""Allah"" bil'iltizam delâlet eder. sair ism-i haslar yalnız müsemmâlarına delâlet eder. sıfatlara delâletleri yoktur. çünki sıfatlar müsemmâlarına cüz olmadığı gibi aralarında lüzum-u beyyin de yoktur. bu itibarla ne tazammunen ve ne iltizamen sıfatlara delâletleri yoktur. amma lâfza-i celâl bil'mutâbakat zât-ı akdese delâlet eder. zât-ı akdes ile sıfât-ı kemaliyye arasında lüzum-u beyyin olduğundan, sıfatlara da bil'iltizam delâlet eder. ve keza, uluhiyet ünvanı sıfât-ı kemaliyeyi istilzam etmesi ism-i has olan ""Allah""ın da o sıfâtı istilzam ettiğini istilzam ediyor. ve keza, ""Allah"" kelimesi de, nefiyden sonra sıfatlar ile beraber düşünülür. binaenaleyh ""lâilâhe illâllah"" kelâmı, esmâ-i hüsnânın adedince kelâmları tazammun ediyor. bu itibarla, şu kelime-i tevhid kelâmı, delâlet ettiği sıfatlar itibariyle bin kelâm iken bir kelâm oluyor. ""lâ hâlika illallah"", ""lâ fâtıra, lâ râzıka, lâ kayyume illâllah"" gibi... binaenaleyh, terakki etmiş olan zâkir bir zât, bu kelâmı söylerken içindeki binlerce kelâmları söylemiş oluyor. m.n.)"

kelime-i şehâdet
şehâdet ifâdesini hülâsa eden (eşhedü en lâ ilâhe illâllah ve eşhedü enne muhammeden abduhu ve resuluh) cümlesi.

kelimetullah
Allah sözü.

kelimullah
"""cenab-ı hakk'ın hitab eylediği zat"" (meâlindedir). hazret-i musa'nın (a.s.) bir ünvanıdır. çünkü o, tur-u sina'da cenab-ı hakk'ın kelâmını, hitabını duymak mazhariyetine erişmiştir. * resul-i ekrem (a.s.m.) mi'rac-ı şerifinde cenab-ı hak ile tekellüme mazhar olduğundan bir ismi de kelimullah'tır."

keling
f. şaşı.

kelk
f. koltuk (insanda).

kelkâhya
mc: vazifesi olmayan şeylerle alâkadar olan. her şeye karışan.

kelkâl
göğüs, sadr.

kelkel
göğüs, sadr.

kell
ağırlık. * yorgunluk. * ufak taneli yağmur. * yetim. * semizlik, besililik. * cibinlik dedikleri ince örtü.

kella
geminin durup demirlediği yer.

kellâ
öyle değil. aslâ.

kellâ
hayır, asla!

kellab
it tutan kimse. köpeğe av tâlim eden kimse.

kelle
f. kafa, baş. * ekinlerde başak. * baş gibi yuvarlak olan nesne.

kellepuş
f. başa giyilen şey. * bir cins başörtüsü.

kellit
sırtlanın yataklandığı inin ağzını kapattıkları taş.

kellub
kerpeten. * çengel.

kelm
cerâhat.

kels
hamle etmek. cür'et etmek.

kelseme
cem'olmak, toplanmak.

kelt
ahmaklık. * toplamak.

kelul
kütelip kesmez olmak. * göz nuru zayıf olmak. * çocuğu ve anası olmayan şahıs.

kelz
cem'etmek, toplamak.

kem
f. az, noksan, eksik. * kötü. fenâ. ayarı bozuk. * fakir, hakir.

kem
kötü.

kem göz
kötü niyetle bakan göz.

kemâ
"(ke ile mâ edatlarından mürekkebdir) ""gibi"" mânâsına gelir."

kemâ
aynen eskisi gibi

kemâ biş
f. aşağı yukarı. takriben.

kemâ fi-l-evvel
evvelki gibi.

kemâ fi-s-sâbık
eskisi gibi.

kemâ hiye
(kemâ hüve) onun gibi, nitekim, olduğu gibi.

kemâ hiye hakkuhâ
gereği gibi.

kemâ hüve-l-mutad
mutad olduğu ve alışıldığı üzere.

kemâ kâne
eskiden olduğu gibi, eski tarzda.

kemâ kâne fi-s-sâbık
eskisi gibi, eskisindeki gibi.

kema yenbagî
icabettiği gibi, uygun olduğu üzere, lâyıkı gibi.

kemafissâbık
daha önce geçtiği gibi.

kemâ-hüve
(bak: kemâ hiye)

kemain
pusuya gizlenmiş adamlar.

kemakl
(kem-akl) aklı kıt. ahmak, ebleh.

kemal
kâmillik, olgunluk. olgunlaşma. erginlik. bütün güzel sıfatlarla muttasıf olmak. fazilet. * değer, baha. * fazlalık. * sıdk ile yapılan güzel iş.

kemâl
olgunluk, erginlik, tamlık.

kemal
allah'ın mükemmellik, kusursuzluk ve güzelliği

kemalât
"(kemal. c.) faziletler, iyilikler, mükemmellikler. ahlâk ve huy güzellikleri. terbiyelilik, edeblilik.(mâdem mevcudat, zeminin yüzünde büyük bir nehir gibi, kemalâtın lem'alariyle parlar geçer; o nehir, güneşin cilveleriyle parladığı gibi, şu seyl-i mevcudât dahi, hüsün ve cemal ve kemalin lem'alarıyla muvakkaten parlar gider. arkalarından gelenler aynı parlamayı, aynı lem'aları gösterdiklerinden anlaşılıyor ki: cereyan eden suyun kabarcıklarındaki cilveler, güzellikler, nasıl kendilerinden değil; belki bir güneşin ziyasının güzellikleri, cilveleridir. öyle de şu seyl-i kâinattaki muvakkat parlayan mehasin ve kemalât, bir şems-i sermedî'nin lemaat-ı cemal-i esmasıdır... s.)"

kemâlât
kemâller, olgunluklar.

kemalât-perver
f. kâmil ve olgun insan. kemalât sahibi.

kemâlî
kemâlle ilgili.

kemal-i dirayet
dirayetin son derecesi.

kemal-i ihtimam
son derece dikkat ve ihtimâm.

kemal-i metanet
tam sağlamlıkla, sarsılmadan.

kemal-i rahmet
rahmet ve merhametin nihayet kemalde olması.

kemal-i vüsuk
tam bir itimad ve inanç.

kemâlin
mükemmellik ve kusursuzluğun zirvesi, en mükemmel seviyesi

keman
f. yay. kavis. * yayı andırır her şey. * keman.

keman-dâr
f. yay tutan, yay tutucu.

kemane
f. keman veya kemençe yayı. * güreşte bir çeşit oyun.

keman-ebru
kaşları yay gibi olan. keman kaşlı.

keman-ger
f. yay yapan san'atkâr.

kemanî
f. kemancı. keman çalan çalgıcı.

keman-keş
f. keman çalan. * ok atmakta usta olan. yay çeken.

kem-asl
f. aslı ve nesli bozuk.

kemâtir
kısa boylu kaba adam. * yabani eşek. vahşi hımar.

kem-ayar
f. ayârı doğru olmayıp bozuk olan. hileli, kalp.

kem-baha
f. kıymetsiz, değersiz, âdi.

kem-baht
f. tâlihsiz, bahtsız, şansız.

kem-bidaa
f. sermayesi az. * bilgisi zayıf, câhil. az okumuş.

kemc
atı dizgini ile durdurmak.

kem'e
yer mantarı.

kemed
gam, tasa.

kemenan
pusuya gizlenmiş askerler. * pusular.

kemend
f. eskiden idam için boyna geçirilen yağlı kayış. * uzakta bulunan herhangi bir nesneyi yakalayıp çekmek için üzerine atılan ucu ilmekli uzunca ip. * geyik ve benzeri hayvanların yuları. * güzelin saçı.

kemençe
f. çiftçilerin tarlalara kimyevi gübre atmak için kullandıkları bir nevi âlet. * tırnağı tellerine değdirmekle ses çıkaran kemana benzer küçük bir çalgı âleti.

kemer
f. yay gibi eğik olan yapı. * bele bağlanan kuşak. * iç çamaşırın bele rastlayan kısmı.

kemer
kavisli yapı, kuşak.

kemerbend
f. kemer bağı. * kemeri takılmış. belinde kemer olan. * mc: derviş.

kemerbeste
f. kuşak bağlamış, hazır olmuş. hazır olup emri bekler hâlde olan.

kemerbeste
kuşak bağlamış, hazırlanmış.

kemerbeste-i ubudiyet
cenab-ı hakkın huzuruna çıkıp, kollarını önden bağlar şekilde, emre hazır vaziyette bekleyip, kulluğunu ifâde ve ilân etmek. (namazdaki gibi)

kemerdece
yab yab yürümek.

kemergâh
f. kemer takılan yer. bel.

kem-fehm
anlayışı kıt. idrâki az.

kemgû
f. az konuşan. az söyleyen.

kem-güftar
f. az konuşan. az söyliyen.

kemh
gözsüzlük.

kemh
atı dizgini ile durdurmak.

kemha
f. bir cins ipek kumaş.

kem-harf
f. az söyliyen kimse, az konuşan kişi.

kem-havsala
f. tahammülü az olan kişi, tahammülsüz kimse.

kemi'
bir yerde ve bir döşekte beraber yatan kişi. * düz yer.

kemî
yiğit, kahraman, bahadır. savaşçı, cengâver.

kemi
yiğitler, kahramanlar, savaşçılar.

kemin
f. pek küçük, çok ufak. çok az.

kemin
pusuya gizlenmiş adamlar.

kemin
pusuya gizlenmiş askerler. * pusular.

kemine
hakir. aşağı. dûn. âciz. noksan. eksik.

kemingâh
f. pusu yeri. tuzak kurulan yer.

kemingüşa
pusu kuran. tuzak kuran.

keminsaz
f. pusu tutmuş olan. tuzak kurmuş olan.

kem-iyar
f. ayarı bozuk. hileli. kalp altun veya gümüş.

kemiyet
(kemiyet) miktar, sayı, nice oluş. az veya çok oluş.

kemiyet
nicelik.

kemiyeten
nicelik bakımından.

kemiyy
bahadır kişi. * kahraman, şucâ.

kemiş
tez yürüyüşlü at. * zekeri küçük at. * memesi küçük koyun.

kemişe
küçük emzikli deve.

kemkadr
f. itibar ve kıymeti düşük. adi, bayağı.

kemkaim
f. anlayışsız. idrakten âciz.

kemkâm
katı yüzlü, kaba ve tıknaz kimse. * pelit ağacına benzer bir ağacın zamkı veya kabuğu.

kemkıymet
f. değersiz, kıymetsiz.

kemlul
yabâni hıyar.

kemmen
sayıca azlık veya çokluk cihetiyle. sayıca.

kemmî
azlık veya çokluğa dair. kemmiyete âit ve müteallik. cesur. yiğit. silâhlı.

kemmiyat
kemiyetler.

kemmiyet
(kemiyet) miktar, sayı, nice oluş. az veya çok oluş.

kemmiyet
kemiyetler.

kemmun
kimyon.

kemn
gizlemek, gizlenmek.

kemnam
f. adı sanı belirsiz. namsız, şöhretsiz.

kemne
tıb: karasu adı verilen bir göz hastalığı.

kempaye
f. rütbe ve derecesi düşük. pâyesi düşük olan.

kemra
f. mandıra, ağıl.

kemre
gübre. * pul pul kalkmış deri.

kemsal
f. genç. yaşı küçük.

kemsere
cem'olmak, toplanmak. * bazısı bazısına girmek. * yab yab yürümek.

kemsuhan
f. az konuşan. az söyleyen.

kemter
f. aciz. fakir. itibarsız. * başka şeylere göre daha az olan. pek aşağı. * noksan, eksik.

kemter
âciz, fakir, hakir.

kemterane
f. fakirce. acizce. çok küçük nisbette.

kemterâne
acizce, aşağıca.

kemterîn
f. pek âciz ve güçsüz. çok hakir. * en küçük, en âşağı. pek çok noksan veya eksik.

kemy
gizlemek, ketmetmek.

kemyab
az bulunan. nâdir. bulunmayacak kadar az olan.

kemzeban
f. az konuşan kimse. az söyleyen kişi.

kemzede
f. tâlihsiz, şanssız, bahtsız.

kemzen
f. tâlihsiz, şanssız.

kemş
kesmek.

ken
"f. ""kazan, kazıcı, koparan, yıkan, söken."" anlamlarına gelir ve kelimelere katılır. meselâ: (kuh-ken: dağ deviren, tünel açan) gibi."

ken'
tilki eniği. * cem'etmek, toplamak. * yakın olmak. * mülâyemet. * alçaklık yapmak. * firar, kaçmak.

kena'
parmakların sinirleri çekilip yumulmak.

ken'ad
balık kılçığı.

kenain
ok kılıfları, okluklar, sadaklar.

kenâin
okluk, sadak, ok kuburu.

kenais
keniseler, kiliseler.

kenak
f. karın ağrısı. buruntu.

ken'an
filistin. hz. yâkub'un (a.s.) memleketi.

kenane
içine ok ve yay konulan ve beylik adı verilen kap.

kenar
f. çevre, kıyı, sâhil, deniz kıyısı. * köşe, uç. * son, nihâyet. * çember. * etrâfı çevrilen şey. * kucaklama. kucağa alma.

kenare
f. kıyı, kenar. * kucak. * kasap çengeli. kayış asılan çengel.

kenar-gir
f. fıçı çemberi.

kenar-ı âsmân
ufuk.

ken'at
bir balık cinsi.

kenâyin
içine ok ve yay konulan ve beylik adı verilen kap.

kenâyin
içine ok ve yay konulan ve beylik adı verilen kap.

kenaz
zahire vakti.

kenâıd
balık kılçığı.

kenb
iş yapmaktan ellerin iri iri olması.

kenbur
(kenbure) f. yalan, hile.

kend
kesmek, kat'etmek. * bir kimsenin nimetini ve iyiliğini bilmeyip inkâr etmek.

kende
f. hendek, çukur. * biçilmiş, kesilmiş. * kokmuş, ağır kokulu.

kende-hâye
"f. ""hayası kesilmiş: hadım ağası."

kendeş
bir nevi devâ.

kendi
kendi zâtı, kendisi (bk. n-f-s)

kendide
f. kokmuş.

kendu
f. epey genişçe toprak.

kenduc
yer altında giyecek eşya koymak için yapılan oda.

kendure
f. peşkir. * deriden yapılmış büyük sofra.

kendüm
f. buğday.

kene
hayvanın etine yapışıp kanını emen küçük bir böcek.

kenef
yön, taraf. * sığınılacak yer. korunulacak mekân. * tuvâlet, helâ, ayakyolu.

kenehbül
bir cins ağaç.

kenehver
büyük beyaz bulut.

kenet
(esâsı: kinet) iki sert cismi birbirine bağlamak için çakılan iki ucu kıvrık madeni parça.

kenf
hıfzetmek. * örtmek, setretmek.

kenfelik
kaba ve uzun sakal.

kenfile
kaba ve uzun sakal.

kenif
hıfzedici, koruyan. * örtücü. * kalkan. * deve ağılı. * ayakyolu, tuvalet.

kenin
örtülü, gizli, mahfuz.

kenisa
(kenise) (c.: kenâis) kilise.

keniz
f. esir kadın. hayalık, câriye.

kenizek
f. küçük cariye.

kenker
enginar.

kenn
örtülüp gizlenme.

kennas
süpürgeci.

kenne
bir kimsenin gelini, oğlunun hanımı.

kennî
lâkabdaş kimse, isimleri aynı olan.

kens
süpürge ile süpürme.

kenta
bir ot cinsi.

kental
fr. yüz kilogram ağırlığında bir tartı birimi.

kenud
çok küfran-ı nimet eden kimse. çok levm ve küfreden cahud. * birşey yetiştirilemiyen verimsiz arazi. * kocasının hukukuna ve iyiliklerine küfran eden nankör kadın. * yemeğini misafirden sakınarak yalnızca yiyen cimri. * kölesini, uşağını çok döven kimse. (e.t.)

kenz
define, hazine. yer altında saklı kalmış kıymetli eşya, para veya altın gibi şeyler.

kenz
hazine, define.

kenz
hazineler. defineler.

kenz suresi
fâtiha suresi.

kenz-i mahfî
gizli hazine.

kenzülarş
önemli bir bir dua.

kepade-keş
f. okçuluğa yeni başlıyan.

kepan
f. büyük terazi.

kepaze
itibarsız, âdi, mübtezel, kıymetsiz kimse. haysiyetsiz, şerefsiz, rezil. hürmet ve saygıya müstahak olmıyan. * tâlim için kullanılır yay.

kepenek
f. çobanların giydiği kolsuz ve dikişsiz, keçeden dövülerek yapılan giyecek.

ker
f. sağır, işitmez. * kudret, kuvvet. * maksad ve meram.kera' : baldırları ince olmak. * yağmur suyu.

ker'
suyu yerinden ağız ile içmek. * yağmur suyu. * (kız) erkek istemek.

ker'a
çocuk seven kadın.

kera
uyku, nevm.

kerâbil
hallaç yayı. * kalbur.

kerabis
kumaşlar. bezler.

kerâbis
bez. kumaş, keten veya pamuk bez.

kerad
f. yırtık ve eski elbise.

kerade
f. yırtık ve eski elbise.

kerâdid
bir miktar toplanmış hurma. * sepet dibinde geri kalan hurma.

kerâdis
kemik başı. * at sürüsü.

kerahe
(kerâhiye) meşakkat, zahmet, şiddet.

kerahet
iğrenme, iğrençlik, mekruh oluş. islâmiyetçe iyi sayılmayan şey. * istenmiyerek, zorla. *fık: şer'an yapılmaması sevablı ve hayırlı olan bir şeyin terk edilmeyip yapılması. (bak: mekruh)

kerâhet
çirkinlik.

kerahet vakti
güneşin doğuş, batış ve zeval vakti.

keraheten
kerahet olarak, makbul olmayarak, istenmiyerek.

kerahiyyet
mekruh oluş. kerih ve çirkin olan işin hâli.

keraih
nefret edilecek ve iğrenç şeyler.

kerâih
nefret edilecek, iğrenç şey.

keraker
f. kuzgun. * karga.

kerâkir
şecaat. * deve göğsü.

keramat
kerametler.

kerâmât
kerametler.

kerame
izzet, şeref. küp ağzına koydukları tabak.

keramend
f. münasib, muvafık, lâyık, uygun, şayeste.

keramet
Allah (c.c.) indinde makbul bir veli abdin (yâni, âdi beşeriyyetten bir derece tecerrüd edebilen zatların) lütf-u ilâhî ile gösterdiği büyük mârifet. velâyet mertebelerinde yükselen bir abdin hilaf-ı âdet hâli. * bağış, kerem. * ikram, ağırlama.

kerâmet
allahın izniyle velîlerin gösterdikleri harikalar.

keramet
sikke-i tasdik-i gaybî

keramet
kerametler.

keramet-i aleviye (r.a.)
hz. ali efendimize âid keramet. (bak: kaside-i ercuze)

keramet-i ilmiye
iktisab suretiyle olmayıp, vehbi yani cenab-ı hakk'ın atiyyesi olarak geniş bir ilme mazhariyyetten hâsıl olan ilmi keramet. *ilim tahsili ile çok büyük ilim sâhibi olan bir allâmeden çok daha yüksek vâsi' ve hârikulâde bir ilme mazhar bulunan, hem ilmî dehâsı ve fart-ı zekâsı tecrübelerle ve harika eserleri ile sâbit ve müsellem olarak bir ferd-i ferid-i zaman hâlinde zuhur ve iştihar eden ender evliyâullahtan vücuda gelen ve zuhur eden, nur-efşân, hikmetfeşan ilmi kerâmet, ilmî harika. (z. gündüzalp)(velilerde zuhur eden kerametler de peygamber'in (a.s.m.) hak olduğuna bir delildir. çünkü bu veliler ona tabi' olmakla böyle harika hâllere mazhar olurlar. ş.)

keramet-i kevniye
"kudret-i rabbaniyenin ihsanı ile letâfet kesbedip havada uçmak, uzun yolu kısa zamanda gitmek, bir mü'minin bir sıkıntısı hâlinde cenab-ı hakk'a dua edip ind-i ilâhîde makbul bir zâttan yardım istemekle, o zatın, izn-i ilâhi ile o muztar kimsenin imdadına yetişmesi, kale gibi muhkem bir yerde üzerinden kilitli muhkem bir hücresinde hapis olan bir zatın, orada ibadet ve taatla meşgul olduğu bir zamanda görüldüğü halde, aynı zat aynı zamanda çarşıda halk arasında veya câmide görülmesi ve bir zâta şiddetli ve kesretli zehirlemelerle su-i kasdlar yapıldığı halde, ona zehir tesir etmemesi ve ona düşmanları tarafından kurşun isâbet ettirilememesi ve tayy-ı mekân ve bast-ı zaman gibi hârika hallere mazhar olması gibi hadiselere o zatın ""keramet-i kevniyesi"" denilmektedir. bu gibi hârika haller cenab-ı hak indinde ve resul-ü ekrem (a.s.m.) yanında makbul ve mahbub olan ender velilerde zuhur eder. (z. gündüzalp)"

kerâmetkârâne
kerametli bir şekilde.

kerâmetvârî
keramet gibi.

keran
f. kenar, uç, âhir, son, nihayet.

keran tâ keran
bir uçtan bir uca.

kerânif
hurma ağacının budaklarının aslı. (kesildikten sonra ağacında bâki kalır.)

kerar
arap kadınlarının takındıkları boncuk.

keraris
el yazması kitapların sekiz sahifeden ibâret olan formaları.

kerâris
elyazma kitapların sekiz sahifeden meydana gelen forması.

keras
hilyon ve marulca dedikleri ot.

kerâsif
pamuk.

keraste
f. kereste.

kerâyib
katı, sert.

kerâzim
yüksek burunlu kimse. * büyük balta.

kerâzin
büyük balta.

kerâzin
büyük balta.

kerb
yeri sürüp aktarmak. * dar etmek. * yakın olmak. * gam, tasa, keder, endişe.

kerb
kederler, tasalar, kaygılar, gamlar.

kerbe
gam, tasa, endişe.

kerbela
ırakta seyyid-üş şühedâ hz. imam-ı hüseyin efendimizin (r.a.) meşhed-i mübârekleri olan yer.(cibril var haber ver sultân-ı enbiyâya.düşdü hüseyin atından sahra-yı kerbelâya) (kâzım)

kerbelâ
hazreti hüseyinin şehit edildiği yer.

kerbele
ayaklarda olan gevşeklik. yürüdüğünde balçık içinde yürür gibi yürümek. * buğday ve arpa gibi hububatın kalburlanması.

kerd
sürmek. * def'etmek, kovmak. * boyun.

kerdem
şişman ve kısa boylu olan adam.

kerdeme
kısa düşman.

kerdese
bağ, kayd. * ayağı bağlı olan kimsenin yürüyüşü.

kereb
kova bağladıkları ip. * suyu yatıp ağızla içmek. * hurma ağacının kökü.

kerebbe
yaz günlerinde kumlu yerlerde biten bir ağaç adı.

kerebe
suyun aktığı yer.

kerefs
kereviz otu.

kerem
"nefaset, izzet, şeref. al-i-cenâbâne ihsan, inâyet. * kıymetli şeyleri kemal-i rıza-i nefisle verme. * mecd ve şeref. *cenab-ı hakk'a atfolunursa eltaf ve ihsan-ı ilâhî kasdedilmiş olur. * insan hakkında vasıf sureti ile zikrolunursa; mehasin-i ahlâk ve ef'âl kasdolunur."

kerem
iyilik, lütuf, ikram, değer.

kerem
keremler. iyilikler. * güzel ahlâk sahibi olmak. * ahlâk-ı hamide, cenâb-ı hakk'ın sevdiği, beğendiği güzel ahlâk.

kerem etmek
müsâade etmek, lutfetmek. razı olmak.

keremgüster
f. cömert, mükrim, kerem sâhibi.

keremkâr
f. kerem eden, ikram eden. cömert, eli açık olan, bağışlayan.

keremkâr
keremli.

keremkârâne
keremlice.

keremnâmdâr
keremiyle tanınan.

kerempe
yun. denize doğru uzanan kayalık çıkıntı. * dağın en yüksek yeri, tepesi. * geminin baş tarafı.

kerempe burnu
batı karadeniz kıyısında cide kazasının sınırları içinde kalan kara çıkıntısı.

keremperver
f. kerem sâhibi. eli açık, cömert. mükrim.

kerev
f. örümcek, ankebut.

kerevet
tahtadan yapılan ve üzerine yatak veya minder konularak yatmağa ve oturmağa yarayan yüksekçe yer.

kerf
hımarın, bevlini koklayıp başını yukarı kaldırması.

kerh
bağdat şehrinde bir mevziin adı.

kerhen
istemiyerek, tiksinerek, zoraki.

kerhen
istemeyerek.

kerî
f. örümcek ağı. * sağırlık, duymazlık, işitmezlik.

keribe
katı, sert.

kerih
iğrenç, tiksindirici. * muharebe ve cenkte olan şiddet. * pis, çirkin, fena şey. * nefse kerahetlik vercek kabahat.

kerîh
tiksindirici.

kerihe
nefret edilecek, iğrenç şey.

kerihe
nefret edilecek ve iğrenç şeyler.

kerihet
harpte şiddet. * zahmetli ve meşakkatli olan.

kerih-ül manzar
görünüşü ve manzarası çirkin ve iğrenç.

kerih-ün nefes
nefesi ve ağzı pis kokan.

kerim
"her şeyin iyisi, faydalısı. kerem ile muttasıf olan, ihsan ve inayet sâhibi. şerefli ve izzetli. muhterem, cömert, müsamahakâr. (kur'an-ı kerim tâbirindeki kerim; muazzez, mükerrem mânâsınadır. kur'an-ı kerim'de bu kelime 27 defa geçer ve ancak iki defa cenab-ı hak hakkında kullanılmıştır.)"

kerîm
kerem sahibi.

kerim
kerem sâhibi olanlar.

kerim
kerimler.

kerimane
f. kerim olana mahsus hâlde. lutfederek. kerime hâs bir suretde.

kerîmâne
kerimce.

kerime
kız evlâd. * kendine ikram edilmiş kimse. şerefli. * güzide, seçkin, kıymetli şey. * vücudun kıymettar yerlerinden her biri.

kerime
kız evlat.

kerîmiyet
kerîmlik.

kerir
boğulmuş ses gibi bir ses.

keriyy
kiraya veren veya kiraya alan. (ikisine de ıtlak olunur.)

keriz
yoğurtan yapılan keş.

keriş
işkembe.

keriş
işkembeler.

kerker
karındaş sığır.

kerkere
tavuğa çağırmak. * rüzgârın bulutu toplayıp dağıtması.

kerkes
f. akbaba (kuş).

kerkese
tereddüt etmek, karar verememek.

kerkeç
eskiden muhasara olunan kaleleri tazyik etmek ve top ve tüfekle dövmek için dışarısına yapılan kule ve tabyalar.

kerküz
f. delil, işâret, alâmet.

kerm
bağ kütüğü. asma, üzüm çubuğu.

kerm
üzüm kütükleri. bağ kütükleri.

kermarik
ılgın ağacının koruğu.

kerme
etli ve yuvarlak olan uyluk başı.

kernaf
hurma ağacının budaklarının aslı. (kesildikten sonra ağacında bâki kalır.)

kernafe
dibinden kesilmiş olan hurma ağacının budakları.

kernebe
zengin kadın.kerr : çekilerek yeniden hücum etmek. * birşeyden vazgeçtikten sonra tekrar ona, o işe yönelmek. * devlet. * gemi halatı. * hurma ağacına çıkmakta kullanılan urgan.

kerr u ferr
muharebede geri çekilerek tekrar hücum etmek.

kerram
bağcı.

kerrar
harpte, çekilip tekrar saldırmak. döne döne saldırmak.

kerrat
kerreler. defalar. çarpım cetveli.

kerrât
defalar.

kerraz
çobanın torbasını veya dağarcığını taşıyan kuvvetli boynuzsuz koç.

kerre
bir defa. bir adet. bir.

kerre
defa.

kerremallahu
allah vechini mükerrem kılsın; yüzünü şerefli kılsın

kerremallahuveche
Allah yüzünü ak etsin.

kerremallahu-vechehu
Allah vechini mükerrem kılsın, meâlinde dua olup hz. ali (r.a.) hiç putlara secde ve ibadet etmediği ve çocukluktan beri Allah'a secde ettiğinden, onun ismi anıldığında hürmeten söylenir. (bak: aliyy-ül murtaza)

kerremallahü
"allah yüzünü şerefli, şerefini yüksek kılsın" anlamında hz. ali için söylenen bir ifade

kerretan
sabah ve akşam.

kerrubî
meleklerin büyüğü.

kerrûbî
büyük melek.

kerrubiyyun
(mukarrebûn) sadece ibadetle meşgul olan melekler. Allah'a en yakın olan melekler. büyük melekler. kerubiyyun yalnız hamele-i arştır diyenler olduğu gibi, kerrubiyyun diyenler de olmuştur. aslı kerubiyun'dur.

kerrûbiyyûn
büyük melekler.

kerrus
büyük başlı.

kerrüfer
çekilip yeniden saldırma.

kerrüfer
vur-kaç tekniği ile yapılan savaş

kers
kadının hayız görmesi. * cebretmek, zorlamak.

kerub
Allah'a en yakın olan melekler.

kerubiyyun
(mukarrebûn) sadece ibadetle meşgul olan melekler. Allah'a en yakın olan melekler. büyük melekler. kerubiyyun yalnız hamele-i arştır diyenler olduğu gibi, kerrubiyyun diyenler de olmuştur. aslı kerubiyun'dur.

kerv
top oynamak. * kapı içini taş ile örmek.

kervan
balıkçıl kuşu.

kervân
topluca yolculuk edenler kafilesi.

kervansaray
büyük yollarda kervanların konaklamalarına mahsus büyük hanlar. (selçuklular ve osmanlılar devrinde hayır eseri olarak yaptırılmışlardı.)

kery
kazmak.

keryan
uyuyan kişi, nâim.

kerye
tam olmak, tamam olmak.

kerübe
yeri sürüp aktarmak. * yeri süpürmek. * suyun aktığı yerler.

kerş
karın. * işkembe. * topluluk, cemaat. * kişinin çoluk çocuğu veya küçük evlâdı.

kerşa
karnı büyük kadın. * parmakları kısa düz taban.

kerşeb
yaşlı, ihtiyar. * hali kötü olan kimse. * kalın ve uzun nesne. * arslan. * çok yiyen, obur.

ke's
çanak. * kadeh. dolu kadeh.

kes
f. insan. kişi.

kes'
uzun olmak. * çok olmak.

kes
kimse.

ke's
kadehler, ke'sler.

ke's
kaplar, çanaklar, çömlekler. * kadehler. bardaklar.

kesad
alış veriş durgunluğu. kıtlık. eksiklik. verimsizlik.

kesâd
durgunluk.

kesafet
bulanıklık. kir. açık veya berrak olmamak. * kalınlık, yoğunluk, kesiflik, koyuluk. şeffaf olmamak.

kesâfet
yoğunluk.

kesafet-i nüfus
nüfus çokluğu, nüfus yoğunluğu, nüfus kalabalığı.

kesalet
tembellik. üşenmek. uyuşukluk. rehâvet.

kesâlet
tembellik, uyuşukluk.

kes'am
pars (canavar).

kesan
f. adamlar. insanlar. kişiler.

kesân
kimseler.

kesane
f. insan gibi. insana yakışır şekil ve surette.

kesb
kazanç. çalışmak. sa'y ve amel ile kazanmak. elde etmek. edinmek. kazanç yolu. * fık: bir insanın kendi kudret ve iktidarını bir işe sarfetmesi.

kesb
kazanma, edinme, işleme.

kesb
kazanan

kesbî
çalışmakla kazanılan. sonradan elde edilen. doğuştan olmayan. vehbî olmayan.

kesbî
kesble ilgili.

kesbî
çalışarak kazanılmış olmadığını (bk. k-s-b)

kesb-i kudret
kudret ve kuvvet kazanma.

kesb-i muârefe
bir mevzuda çalışarak ihtisas sahibi olmak. birbinini tanımak ve alışmak.

kesb-i servet
para kazanma.

kesb-i vukuf
haberi olma. vukuf sahibi olma. bilgi edinme.

kesb-i şer
şerli bir işi işlemek veya o işe âlet olmak yahut da tarafdar olmak.

kesd
davarı üç parmakla sağmak. * bir şeyi dişiyle kesmek.

kes'e
bitmek. * yüksek olmak.

kese
kısa yol, kestirme yol. * mc: mali iktidar, servet. (para kesesi manasında olan kelime için bak: kise)

kese
kısa yol, para torbacığı.

keseb
yakınlık, kurbiyet.

kesel
tembellik. uyuşukluk. * yorgunluk. * ağırlık.

kesel
tembel.

keselan
tembellik. yorgunluk. uyuşukluk.

ke'sen dihak
(kulpsuz) dolu kadehler.

keser
hurma çiçeği.

keses
alt dişleri çenesiyle çıkmak. * dişleri kısa olmak.

kesf
(güneş veya ay) ışığını kesme. * görünmez olma. * kesmek. * yaramaz olmak.

kesh
aksaklık.

kesî
f. bir kimse.

kes-i bîkesan
kimsesizlerin yardımcısı.

kesib
kum tepesi.

kesib
büyük çöllerde ve sahralarda, rüzgârın biriktirdikleri kum yığınları.

kesid
sürümsüz, geçmez, aranmaz. bayağı, aşağı.

kesif
koyu. çok sık ve sert. şeffaf olmayan.

kesîf
katı, yoğun, mat.

kesil
tenbel kimse.

kesir
parçalanmış, dağıtılmış. kırılmış.

kesir
kırılmış.

kesîr
çok, bol.

kesir
bölme işleminde paydanın çarpılarak büyütülmesi

kesir
artan parçalar, geri kalan adetler. artık.

kesir-ül ahbâb
tanıdıkları, bildikleri çok olan.

kesir-ül evlâd
çocukları çok olan. evlâdı kesir olan.

kesir-ül mâl
malı mülkü çok olan. serveti fazla olan. zengin.

kesir-ül vuku'
sık sık olan, çok vuku bulan.

kesis
titremek. deprenmek. * eğrilik.

kesisa
avcıların tuzağı.

keskese
söylerken sin'i kef'e tebdil edip sin yerine kef okumak. * çabuk kesmek.

keslan
uyuşuk, tembel, gevşek. yorgun.

keslân
tenbel kimse.

kesm
bir şeyi eliyle parmaklamak. * çok miktar atlar.

kesr
kırmak. parçalamak. parçalara ayırmak. * mat: bir bütünün parçalarından her biri.

kesr
kırma.

kesra
acem meliklerinin lâkabı.

kesrâ
parçalanmış, dağıtılmış. kırılmış.

kesre
"kur'an-ı kerim yazısında harfin altına konarak, o harfi ""i"" veya ""ı"" diye okutan ve bir adı da ""esre"" olan işâret."

kesre-i hafife
"""i"" diye okunan kesre."

kesre-i sakile
"""ı"" diye okunan kesre."

kesret
"çokluk, sıklık. * bir şeyin ekserisi ve muazzamı. bolluk. (bunun zıddı kıllettir)(hayat, kesrette bir çeşit tecelli-i vahdettir. onun için ittihada sevkeder. hayat, bir şeyi her şeye mâlik eder. m.)(...hem bütün âlemlerin rabbi kesret tabakatında vahdaniyeti ilân etmek istemesine mukabil; en azamî bir derecede bütün merâtib-i tevhidi ilân eden, yine bizzarure o zâttır. s.) (bak: tefekkür)"

kesret
çokluk, bolluk.

kesret
çokluk daireleri; sayısız varlıklardan oluşan daireler

kesret-i etba'
tâbi olanların çokluğu. tarafdarların kesretli oluşu.

kesret-i nukud
para çokluğu.

kesr-i âdi
ondalık olmayan kesir. bayağı kesir. meselâ: 3/8, 7/20 gibi.

kesr-i âşâri
ondalık kesir. mahreci (paydası) 10 veya 10'un her hangi bir kuvvetinden ibaret olan kesir. meselâ: 0,15 - 0,007 gibi.

kesr-i hâtır
hatır kırma.

kess
sakal kıllarının sık ve kıvırcık olması.

kessare
çoğaltan. artıran.

kestel
itl. küçük kale. hisarcık.

kesticât
mecusiler kuşağı.

kesub
çok kazanan ve kesbeden.

ketaib
askerler, neferler, erler. alaylar, birlikler.

ketb
yazma. * toplama, cem'etme. * dikme.

ketd
bir yıldız adı. * omuzlar ile sırt arası.

ketebe
"kâtibler. yazıcılar. * bir hattatın yazdığı eserinde imza yerinde ""ketebehu; onu yazdı"" mânasında kulllanılır."

ketebe
yazıcılar.

keter
kadr, mertebe, derece.

keter
haysiyetler, onurlar, şerefler, şanlar, ünvanlar, soylar. nesebler, dereceler, mertebeler.

ketf
omuz. omuz kemiği. * parça parça kesmek ve bağlamak.

ketf
omuz.

keth
kesbetmek. çalışmak, kazanmak. amel ve sa'yetmek.

ketib
dikici, diken.

ketibe
asker bölüğü. ordudan ayrılmış toplu alay. düşmana çapul eden birkaçyüz kişilik süvari kolu.

ketibe
askerler, neferler, erler. alaylar, birlikler.

ketibeperver
f. askeri koruyan ve seven. asker yetiştiren.

ketif
(kitf-ketef) (c.: ektâf) omuz. * kürek kemiği, omuz küreği.

ketif
omuzlar. omuz kemikleri, kürek kemikleri.

ketife
hased. * kapıya çakılan yassı büyük demir kilit.

ketit
deve avazı. * sığır avazı.

ketite
sinir.

ketiz
yemeği çok yeyip karnını iyice dolduran kişi.

ketkat
kelâmı çok olan, sözü çok olan, fazla konuşan.

ketkete
kahkaha derecesinden azca gülmek. * toy kuşunun sesi.

ketm
saklamak. gizlemek. sır tutmak. söylememek.

ketm
gizleme.

ketmetmek
gizlemek.

ketm-i esrâr
sırları saklama.

ketm-i nüfus
kendini göstermeme. saklama.

ketn
kir, pas.

kett
zayıf vücutlu kimse. * mal kazanıp yığan.

kettan
keten.

ketum
sır saklayan. herkese her şeyi konuşmayıp sırrını belli etmiyen. * her şeyi gizleyen.

ketûm
sır saklayabilen.

ketumane
f. ketum olup ağzı sıkı olan, herşeyi söylemiyen kimseye yakışır surette.

ketumiyyet
ketumluk. ağız sıkılığı. sır vermemeklik.

keu'
korkak olmak.

keûd
meşakkatli sarp yokuş.

kev'
vurmak. * korkmak.

kev'a
eli bileğinden eğri olan kadın. (müz: ekvâ)

keva'
bileğin çıkması. * bilek kemiği.

kevâdân
semerli at. * akılsız, ahmak, düşüncesiz.

kevahil
sırtlar, arkalar. * gayretsizler, uyuşuklar, tembeller.

kevahin
kâhinler. falcılar. gaibten haber verenler. * alimler.

kevahin
kâhinler, falcılar.

kevaib
yeni yetişmiş turunç memeli kızlar.

kevâib
tomurcuk memeli kız.

kevakib
yıldızlar.

kevakib
yıldızlar.

kevakib-şinâs
f. müneccim.

kevalik
kısa boylu.

kevar
f. meyve veya üzüm küfesi. * bal arısı gömeci, petek. * geceleri havada peyda olan bulut. sis.

kevare
f. meyve veya üzüm küfesi. * bal arısı gömeci, petek. * geceleri havada peyda olan bulut. sis.

kevd
yakın olmak.

kevden
semerli at. * akılsız, ahmak, düşüncesiz.

kevh
gâlip olmak.

kevkeb
yıldız. * parıldamak.

kevkeb
yıldız.

kevkeb
yıldızlar.

kevkebe
f. fevkalâde tantana. ihtişam, debdebe, şöhret.

kevkebî
yıldıza ait, yıldızla ilgili.

kevkeb-i derrî
parlak yıldız.

kevlan
kandıra adı verilen ot.

kevlem
fülfül denilen karabiber cinsi.

kevma
büyük ökçeli dişi deve.

kevmah
dübürü büyük kimse.

kevme
küme.

kevn
hudus. varlık, var olmak. vücud, âlem, kâinat. mevcudiyet.

kevn
yaratılan, âlem.

kevn
kâinat, âlem; bütün varlıklar

kevn
alemler. mahluklar. varlıklar. oluşlar.

kevn ü fesâd
var olup sonra bozulmak.

kevn ü mekân
kâinat, âlem, dünya.

kevneyn
iki âlem. dünya ve ahiret.

kevneyn
iki âlem.

kevnî
oluşa ait ve müteallik. kâinat ilmine dair. varlıkla alâkalı.

kevnî
yaratılanlarla ilgili.

kevniye
yaratılanlarla ilgili olan.

kevniyyat
kâinat ilmi, kozmoloji. * mevcudat, varlıklar. vücuda gelmeler.

kevr
devretmek, dönmek. * sarık sarmak. tülbend sarmak. * bir yerde toplanmış olan develer. * çokluk, bolluk, ziyadelik. * mukül dedikleri darı cinsi.

kevs
pabuç.

kevs
yaşmaklar.

kevsec
köse kişi. * testere gibi hortumu olan bir balık cinsi.

kevsel
geminin kıç tarafı.

kevser
kıyamete kadar gelecek âl, ashâb, etbâ' ve onların iyilikleri, hayırları. * bereket. * kesretten mübâlağa. çokluğun gayesine varan şey. gayet çok şey. * pek çok hayır. hikmet, ilim. kur'an, islâm, tevhid. ilm-i ledün. ma'rifetullah. * cennet ırmaklarının kaynakları. * cennet'te bir havuz veya nehir.

kevser
cennette bir havuz.

kevser suresi
kur'an-ı kerim'in 108. suresi.

kevter
fülfül dedikleri karabiber cinsi.

kevzân
semiz şişman kimse.

key
"arapçada muzari fiilini nasbeden (son harfini üstün okutan) ve ""için, tâ ki, hangi, nasıl?"" yerinde kullanılan harf. (bak: huruf-i nâsibe)"

key'
yaramaz gönüllü olmak.

key
f. şahlar, hükümdarlar, keyler, hakanlar.

keyan
f. şahlar, hükümdarlar, keyler, hakanlar.

keyanî
f. şaha ait. hükümdarla alâkalı.

keyd
tuzak. kötülük, hile. * men'etmek. * kusmak. * çakmağın tezce ateşi çıkmayıp geçmek. * cenk etmek, dövüşmek. * karganın ötmesi.

keyd
hile, düzen.

keyf
afiyet, sağlık, sıhhat. * memnunluk, hoşlanma. * neş'e, sevinç, sürur. * mizaç, tabiat. * istek, taleb, arzu, heves.* gönül açıklığı.

keyfe
"arabçada sual cümlesinin başına gelir. ""nasıl? nice?"" mânalarınadır."

keyfe
nasıl?

keyfe hâlük
hâlin nasıl? nasılsın?

keyfe mettefak
hangisi olursa. nasıl rast gelirse.

keyfemâ
her nasıl?

keyfemâ yeşâ'
nasıl isterse, istediği gibi.

keyfemâyeşâ
canı nasıl isterse.

keyfen
nitelikçe.

keyfer
f. karşılık, mukabil. * mükâfat veya ceza.

keyfî
keyfe, arzuya bağlı. isteğe âid ve müteallik.

keyfî
keyfince.

keyfî
kendi istek ve hislerine göre davranma

keyfiyât
özellikler, nitelikler, durumlar.

keyfiyet
nitelik, özellik, durum.

keyfiyeten
nitelik bakımından.

keyfiyye
keyfe, arzuya bağlı. isteğe âid ve müteallik.

keyfiyyet
bir şeyin esâsı ve iç yüzü. nasıl olduğu ciheti. * kalite. madde. (kemmiyetin zıddıdır.)

keyhan
f. dünya, arz.

keyif
hoş hâl.

keyl
ölçme. * kile. hububat ölçüsü. ölçek.

keyl
keyller, kileler, hububat ölçüleri, ölçekler.

keylekan
bir pırasa cinsi.

keylî
kile ile ölçülen şeyler.

keylus
hazmı kolay olan gıda.

keymus
yun. yiyecek ve içecek maddelerin midede hazmolunup erimesinden hâsıl olan bir sıvıdır ve kana karışır.

keynunet
varlık, var olma.

keys
yaramaz huylu kişi.

keysan
ayakla bir kimsenin dübürüne vurmak. * özür, mâzeret.

keysaniyye
revâfiz tâifesinden bir sınıf.

keysum
çok miktar olan kuru ot.

keyt
(keyte) şöyle, şöylece, kezâ.

keyul
muharebe gününde dizilen safların son safı.

keyvan
f. satürn (zuhal) gezegeni.

keyy
adama veya davara yapılan nişan. * yarayı dağlama.

keyyal
kile ile ölçen kimse. kileci.

keyye
adama veya davara yapılan nişan. * yarayı dağlama.

keyyefe
(tekyif. den mâzi fiili) inceleyip iç yüzünü bildi, idrak etti manasınadır.

keyyis
(keyyise) akıllı, anlayışlı, kiyasetli, idrakli, zeki. * zarif.

keza
böyle, böylece. bu dahi öyle.

kezâ
bunun gibi.

kezalik
bunun gibi. böylece. bu da böyle.

kezâlik
bu da öyle.

kezame
iki kuyu arasındaki yarıklar ve delikler. (su birinden birene akar). * terazi iplerinin kendinde toplandığı halka.

kezan
küfeki taşı.

kezâyim
iki kuyu arasındaki yarıklar ve delikler. (su birinden birene akar). * terazi iplerinin kendinde toplandığı halka.

kezâyim
yanında bir kuyu daha olup bundan ona, ondan buna su geçen kuyu. * büyük şehir.

kezaz
(kezazet) hadden tecavüz etmek, haddini aşmak. * tıb: nefes alamıyacak derecede mide dolgunluğu.

kezaze
kuruluk, münkabız olmak, kabızlık.

kezb
tırnakta görünen beyazca yer.

kezbere
kanbel otu. * baldırıkara otu.

kezeb
yalancılar.

kezîm
öfke ve kızgınlığını yenen.

kezkaz
tez tez yürümek, hızlı hızlı gitmek.

kezkez
kenger otu zamkı.

kezkeza
kırbanın dolu olması.

kezkeze
çok fazla kırmızılık.

kezm
bir şeyi ağzına alıp ön dişiyle kırmak. * burnun kısa ve yüksek olması. * parmakları kısacık olmak. * atın dudaklarının kaba ve kısa olması.

kezma
parmakları kısacık olan kadın.

kezmazic
ilgın ağacının koruğu.

kezmâzil
ilgın ağacının koruğu.

kezub
çok yalancı, aldatıcı. daima yalan söyleyen.

kezub
yalancılar.

kezum
sükut etmek. susmak.

kezv
çok olmak.

kezz
boğazına çıkana kadar yemek. * çok yemekten dolayı ağırlaşmak.

kezzab
yalancı. çok yalan söyleyen.

kezzâb
yalancı.

kezzab-ı bî-hicab
utanmaz ve hayâ etmez yalancı.

kezze
katı sesli. * kısa.

keçel
f. başı kel olan kişi. başında saç olmayan kimse.

keçeli
tar: yeniçerilerden keçekülâh giyenler.

keş
f. (keşiden) çekmek fiilinin emir kökü. birleşik kelimeler de yapılır. meselâ: cefâ-keş $ : cefâ çeken. esrar-keş $ : esrar çeken, esrar içen serseri.

keş'
kalb sıkıntısına uğrayıp huzursuz olmak.

keş
" ""çeken"" mânâsında son ek."

keş
f. çekenler, çekiciler. * çeken, çekerek. çeke çeke.

keşah
bir hastalık. (insanın böğrüne vâki olur da dağlarlar.)

keşakeş
f. münâkaşa, çekişme. * keder, hüzün, tasa, gam.* sıkıntı, felâket, ıztırab. * tereddüt, kararsızlık. * pehlivanların birbirleriyle mücâdeleleri. * iki kişinin, bir şeyi birer uçlarından tutup, her birinin kendine doğru çekmesi.

keşan
f. çekenler, çekiciler. * çeken, çekerek. çeke çeke.

keşan ber keşan
çeke çeke, zorla sürükleye sürükleye götürerek.

keşan keşan
f. sürükleye sürükleye, zorla çekerek götürerek.

keşaverz
f. ekinci, çiftçi. ekinlik.

keşe'
kebap yapmak. * yemek. * çok dolu olmak.

keşef
alın saçının ve kâkülün dâire şeklinde yukarı doğru devrik olması.

keşende
"f. ""çeken, çekici"" mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapmakta kullanılır. meselâ: (mihnet-keşende: mihnet çeken.) * dayanan, tahammül eden, mütehammil."

keşf
açmak. * olacak bir şeyi evvelden anlamak. gizli kalmış bir şeyin cenab-ı hak tarafından birisine ilham olunması ile o gizli şeyin meydana çıkarılması.

keşf
açma, bulma.

keşf
allah'ın bir ikramı olarak mânevî âlemlerde bazı hakikatleri görme ve olağanüstü hâllere mazhar olma

keşfelkubûr
ölünün kabirdeki durumunu bilme.

keşfî
keşifle alâkalı.

keşf-i râz
f. gizli bir şeyi meydana çıkarmak, açıklamak. * sır toplamak, casusluk etmek.

keşfirâz
sırrı ortaya çıkarma.

keşfiyat
"(keşf. c.) keşifler. bulup meydana çıkarılan şeyler. * cenâb-ı hakkın ihsan ve ilhamı ile evliyâullahın, hususan evliya-ı izâm hazeratının ve hasseten kur'ân-ı hakimin irşadı ile ve feyzi ile rüesâ-i evliyâ ve server-i kâinat olan peygamberimiz resul-i ekrem (a.s.m.) efendimizin dersi ile ferd-i ferid-i a'zam makamının zirve-i âlisine yükselen büyük hâdinin vâkıf oldukları mâziye, hâle, istikbale müteallik, kevni, mânevi sırlar, keşifler. (z. gündüzalp)(s - ""keşfiyat-ı fenniye ve fünun-u hâzıra eski insanlara meçhul ve gayr-i me'luf olduğundan, onları onlara ders vermek hatadır."" diyorsun. bilhassa âhirete ait ahval gibi müstakbeldeki nazariyat da böyle değil midir? onlar da bize meçhul ve gayr-i me'lufdurlar. onlardan bahsetmek ne için hata olmuyor?c - müstakbeldeki nazariyat, bilhassa âhirete ait ahvale hiç bir cihetle hiss-i zâhiri taalluk etmemiştir ki, o hissin hilâfını söylemek şaşırtma olsun. binaenaleyh, o gibi şeyler, dâire-i imkândadırlar. öyle ise, onlara itikad ve onlar ile itmi'nan peyda etmek mümkündür. öyle ise, o gibi şeylerin hakk-ı sarihi, onları tasrih etmektir. lâkin keşfiyat-ı fenniye; eski insanlara göre, imkân ve ihtimal dairesinden çıkıp, muhal ve imtina derecesine girmişlerdir. çünkü gözleriyle gördükleri şeyler, onlarca bedahet derecesine girmekle, onun hilâfı onlarca muhaldir. öyle ise, onların hissiyatına hürmeten, o gibi mes'elelerde belâgatın iktizası, ibham ve ıtlaktır ki, onlara bir şaşırtma olmasın. fakat kur'ân-ı kerim, irşadını noksan bırakmamıştır. bu zamanın fencilerini de istifadeden mahrum etmemek üzere, çok karine ve emareleri vaz'iyle, hakikatlara işaretler yapmıştır.ey insafsız! seni insafa davet ediyorum. bir kere $ olan meşhur düsturu nazara almakla, zamanlariyle muhitlerinin müsaadesizliğini düşünerek, telâhuk eden binlerce efkârın neticelerinden doğan şu keşfiyat-ı fenniyeyi o zamanlardaki insanların kafa mideleri alıp hazmedemediklerine dikkat edersen anlayacaksın ki; kur'an-ı kerim'in o gibi meselelerde ihtiyar ettiği ibham ve ıtlak yolu, ayn-ı belâgat olduğu gibi, yüksek i'cazını da isbata âşikâr bir delil olduğunu gözün kör değilse göreceksin. i.i.)"

keşfiyât
keşifler.

keşfiyat-ı fenniye
fen ve ilmin keşifleri. (telefon, radyo, uçak gibi.)

keşf-ül kubur
kabirdeki ölünün hâlinden anlamak. ölünün azab çekip çekmediği ve sair bazı hususların bâzı veli kimselerce bilinmesi.

keşhan
deyyus.

keşide
f. çekilen, çekilmiş. çekmek. * tartılmış. dizilmiş. tertibedilmiş. yazılmış.

keşide
çekilmiş.

keşide-kamet
f. uzun boylu.

keşif
açma, bulma.

keşih
perâkende olmak, parça parça dağılmak. * böğür. * cânip, taraf.

keşiş
f. papaz. manastır rahibi. (arabçası: kıssis)

keşiş
papaz.

keşiş
papazlar, manastır rahibleri.

keşişân
papazlar, manastır rahibleri.

keşişâne
f. keşişe yakışır yolda. papaza uygun şekil ve surette.

keşişhâne
f. kilise, manastır.

keşk
kavi, kuvvetli, sağlam. * kabuğu çıkmış arpa. * arpa suyu. * yoğurt keşi.

keşkek
haşlandıktan sonra kurutulmuş buğday.

keşkeşe
şin harfini kef gibi okumak. * yılan ötüşü.

keşmekeş
f. kararsızlık. karışıklık. tereddüd. kavga. çekişme.

keşmekeş
karışıklık.

keşni
f. koruluk, orman.

keşr
gülünce dişlerin görünmesi.

keşt
seyir ve temâşâ etmek. gezmek. * hanzale.

keştî
f. gemi, sefine.

keştîban
f. gemici, kaptan.

keştîgâh
f. liman. gemilerin barındığı yer.

keştîger
f. gemi yapan veya tamir eden kimse.

keştî-i gam
gam gemisi. * mc: bu dünya.

keştînişin
f. gemide oturan. gemide bulunan kimse.

keştite
yuvarlak karpuz.

keşşaf
keşfeden. gizli şeyleri bulup meydana çıkaran. * meşhur bir tefsir ismi. * izci.

keşşaf
keşfeden, açan, bulan.

keşşaf
gizli şeyleri ortaya çıkaran zaman, keşfedici zaman

kiâm
devenin ağzını bağladıkları şey. * içinde silah saklanan kap. * bağlamak. * öpmek.

kiba
süprüntü.

kibâ
süprüntüler.

kibar
ince ve nârin yapılı. terbiyeli ve nezaket sahibi. hassas. * kebirler. büyük rütbeliler. büyükler.

kibar
ince, nazik.

kibâr
büyükler.

kibarane
f. büyük adamlara, nâzik ve görgülü kimselere yakışır şekil ve surette.

kibare
ululuk, büyüklük.

kibase
bütün olan hurma salkımı.

kibaş
erkek koyunlar, koçlar.

kibâş
erkek koyun. koç.

kiber
ululuk. büyüklük. yaşlılık.

kiber-i sinn
yaşlılık, ihtiyar olmak, yaş büyüklüğü.

kibir
(kibr) kendisini büyük gösteriş. büyüklük. kendisini, başkalarından üstün olmadığı hâlde üstün görme ve tutma hastalığı. * şeref ve şan. * bir şeyin muazzamı. büyük.

kibir
büyüklük, büyüklenme, büyüklük taslama.

kibrit
kükürt. * kırmızı, yakut, altun. * ucu kibritlenmiş yakacak madde.

kibritî
kükürtle alâkalı. * kükürt renginde olan. açık sarı rengi.

kibrit-i ahmer
kırmızı kibrit. * cisimleri altun hâline koyacak derecede te'sirli olduğu söylenen şey. iksir. * tas: mürşid. kıymeti çok yüksek olan.

kibritiyet
kükürt niteliği.

kibriya
azamet. cenab-ı Allah'ın azameti ve kudreti, her cihetle büyüklüğü.

kibriyâ
büyüklük.

kibs
menzil, mekân.

kibt
f. bal arısı, nahl.

kic
dağın yüksek ve yüce yeri.

kidne
et. * yağ.

kifa
bir parça veya iki bez (ki birbirine dikip çadır eteğini yaparlar.) * eşitlik, beraberlik, müsâvât.

kifaf
(aslı: kefaf) yetecek kadar olma. ihtiyaca yetecek kadar azık. * bir şeyin güzide ve hayırlısı. * (keffe. c.) terazi kefeleri.

kifaf-ı nefs
(aslı: kefaf-ı nefs) yalnız kendisi için yetecek kadar. * ölmeyecek kadar olan rızık, gıda.

kifah
din için muharebe.

kifat
cem'olmuş, toplanmış, biriktirilmiş. * içinde birşey toplanıp biriktirilen yer. * hızlı uçmak, gitmek. * (küfv. c.) küfüvler, benzerler, eşler, denkler.

kifât
küçük çömlek. * çuval ve buna benzer kap.

kifayet
lüzumlu kadar olmak. yetişmek. bir işe yetecek kadar olmak. iktidar. liyâkat. yararlık.

kifâyet
yeterlik.

kifayet
yeterli derecede

kifâyet
yeterli olma

kife
bez parçası.

kifef
terazi kefesi. * her yuvarlak cisim. * (c.: ükef) el ayası.

kifef
ağ. tuzak. * terazi kefesi. * her yuvarlak nesne.

kiffe
ağ. tuzak. * terazi kefesi. * her yuvarlak nesne.

kifl
nazir, benzer. * nasib, ecir. * oturma yeri.

kifr
büyük dağ.

kift
küçük çömlek. * çuval ve buna benzer kap.

kig
f. göz çapağı.

kih
irin, cerahat.

kih
küçükler.

kihal
kemâlini bulmuş kimseler. kâmil insanlar. olgunluk çağında bulunanlar.

kihalet
göz için sürme yapma. sürmecilik. * göz doktorluğu. göz hastalıkları bilgisi.

kihâm
"yaşlı, ihtiyar. (kesmez kılıca ""seyf-i kihâm""; peltek lisana ""lisan-ı kihâm""; ağır yürüyüşlü ata ""feres-i kihâm"" derler.)"

kihan
küçükler.

kihan ü mihan
küçükler ve büyükler.

kihanet
gelecekten haber verme.

kihin
f. küçük, sagir.

kihter
f. yaşça en küçük olan.

kihterî
f. yaşça küçüklük.

kik
uzun ve dar sandal.

kîl
söz, kelâm, denilen.

kîl u kal
dedikodu.

kilâ
her ikisi, her iki (mânalarında olup dâima izâfet olur).

kilâ'
saklamak, korumak.

kilâb
köpekler.

kilâb-ı ehliye
ehlî köpekler. ev, çoban ve av köpekleri.

kilaet
korumak. gözlemek. muhafaza.

kilar
f. kiler.

kilaz
bodur, tıknaz kimse.

kile
ince tülbendden yapılan cibinlik.

kile
40 litrelik tahıl ölçüsü.

kîle
denildi.

kilecât-keyalic
arpa. * kile, mikyal.

kilece
arpa. * kile, mikyal.

kilel
ince tülbendden yapılan cibinlik.

kilem
kelimeler, kelâmlar, sözler.

kiler
erzak koymağa mahsus dolap. yiyecek, içecek şeyler koyulan mahzen, anbar veya oda. (bak: kilar)

kilisa
f. kilise.

kilise
hıristiyanların mâbedi. hıristiyan mezhebi.

kilk
f. kalem. kamış kalem. * kamıştan ok.

kilk
kalem.

kille
kesmez olmak. * yorulmak. müsterâh.

killit
sırtlanın yataklandığı inin ağzını kapattıkları taş.

kils
kireç, kireçtaşı.

kilsî
kireçtaşı yapısında olan.

kilte
deste, demet.

kilvaz
tevrat'ın mukaddes sandığı.

kilye
böbrek.

kilyeteyn
iki böbrek.

kilyevî
böbrek şeklinde olan. böbrekle ilgili.

kîlükal
dedikodu.

kimad
sıcak bez ile âzâyı kızdırmak.

kimam
tomurcuklar. * hayvan ağızlığı. boyunduruk.

kimm
tomurcuklar. ağaç çiçeklerinin kapçıkları.

kimm
tomurcuklar. * hayvan ağızlığı. boyunduruk.

kimn
saman.

kimya
basit cisimlerin hususiyetlerini, bu cisimlerin birbirlerine olan tesirlerini ve bundan ileri gelen birleşmeyi inceleyen ilim. basit maddelerdeki değişikliği anlamağa çalışan ilim kolu. * edb: aşk. * ilâç. * tas: mevcud olana kanaat ve elde edilmesi mümkün olmayana ait arzuyu terk etmek.

kimyâ
bir ilim kolu, ilaç.

kimyager
kimyacı.

kimyâger
kimyacı.

kimyâhâne
deneyevi.

kimya-yı avam
dünyanın kıymetsiz ve fâni olan şeylerini âhiret metalarına feda etmek.

kimya-yı havas
kendinden geçip allaha tam teslim olmak ve dönmek.

kimya-yı saadet
rezaletlerden sakınıp nefsi tehzib ve tezkiye ve faziletleri kazanmak sureti ile nefsi tahliye etmek, süslemek, tezyin etmek. * imâm-ı gazalinin bir eserinin ismi.

kimyevî
kimyâ ile alâkalı

kin
f. gizli düşmanlık. garaz. buğz. adâvet.

kin
gizli düşmanlık.

kinâî
kinâye türünden; bir sözü gerçek mânâsına da gelebilecek şekilde, başka bir mânâda kullanma san'atı türünden (bk. b-l-ğ)

kinaiyyat
"(kinâye. c.) temsillerle anlatılan imalı ve dokunaklı sözler.(mâlumdur ki, fenn-i belagatta bir lâfzın, bir kelâmın mânâ-yı hakikisi, başka bir maksud mânaya sırf bir âlet-i mülahaza olsa, ona ""lâfz-ı kinâi"" denilir. ve ""kinâi"" tabir edilen bir kelâmın mânâ-yı aslisi, medar-ı sıdk ve kizb değildir. belki kinâi mânasıdır ki, medar-ı sıdk ve kizb olur. eğer o kinâi mâna doğru ise; o kelâm, sadıktır. mâna-yı asli kâzib dahi olsa sıdkını bozmaz. eğer mâna-yı kinâi, doğru değilse, mâna-yı aslisi doğru olsa, o kelâm kâzibdir. meselâ: kinâi misâllerinden: (filânun tavil-ün-necad) denilir. yâni: ""kılıcının kayışı, bendi uzundur."" şu kelâm, o adamın kametinin uzunluğuna kinayedir. eğer o adam uzun ise, kılıncı ve kayışı ve bendi olmasa da,yine bu kelâm sâdıktır, doğrudur. eğer o adamın boyu uzun olmazsa; çendan, uzun bir kılıncı ve uzun bir kayışı ve uzun bir bendi bulunsa, yine bu kelâm kâzibdir. çünki, mâna-yı aslisi maksud değil. s.)"

kinâiyyât
kinayeler.

kinan
perde, örtü.

kinân
mahfazalar, perdeler. * evler, odalar, hücreler. çadırlar.

kinane
okluk, sadak, ok kuburu.

kinâne
içine ok ve yay konulan ve beylik adı verilen kap.

kinâne
ok kılıfları, okluklar, sadaklar.

kinas
geyik yatağı.

kinaye
dolayısı ile dokunaklı söz. maksadı dolayısı ile anlatan söz. üstü örtülü dokunaklı söz. açıktan olmayıp hakiki mânâyı başka ifâde ile dokunaklı konuşmak.

kinâye
mânâyı dolayısıyla anlatan söz, üstü örtülü dokunaklı söz.

kinâyeten
kinaye bakımından.

kincer
f. büyük fil.

kindar
f. kin tutan. içinde kin ve garez besliyen. öc ve intikam almağa düşkün.

kindâr
kinci.

kindarane
f. kinci olarak, kindarcasına.

kindare
arkasında deve hörgücü gibi, hörgücü olan bir cins balık.

kindir
kaba eşek.

kine
f. kin, garaz. kalbde beslenen düşmanlık.

kinecu
f. öc almağa uğraşan, intikam almak için çalışan.

kinedâr
f. kindâr, kin güden, düşmanlık besliyen.

kinedâr
gizli düşmanlık besleyen.

kinegâh
f. savaş meydanı, muharebe alanı, harp sahası.

kinehâh
f. intikam ve öc almak istiyen. müntakim, kinci.

kine-i peleng
"""kaplan kini"" : kolay kolay sükunet bulmayan kin."

kinekeş
f. düşmandan öc ve intikam alan.

kinemeşhun
f. kinle, intikamla dolu.

kinen
hurma lifinden yapılan urganın sağlam ve dayanıklı olması. * dâne çadırı dedikleri ot. * bir nevi devâ.

kinetik
fr. hareketle alâkalı. hareket dolayısıyla meydana gelen, hareketli.

kinever
f. kin besleyen, hased eden, kinci.

kinf
zenbil. * çoban dağarcığı.

kinfire
burun ucu.

kin-i muzmer
gizli kin.

kinn
perde, örtü.

kinnar
bez ve keten parçası.

kinnarat
bir nevi elbise. * çalgılar, defler.

kinne
erkek görmüş kadın.

kîr
katran, zift.

kira'
kirâ. bir eşya veya yerin, geçici bir zaman kullanılmak üzere para ile bir kimseye verilmesi. * böyle bir şey karşılığı alınan para.

kirab
yeri sürüp aktarmak. * yeri süpürmek. * suyun aktığı yerler.

kirâb
suyun aktığı yer.

kirabe
yeri sürüp aktarmak.

kiram
benzetmeli, kinâyeli. * (kerim. c.) kerimler, şerefliler. * eli açık cömert kimseler.

kirâm
ulular, cömertler, kerimler.

kirâmen
sağ ve sol yanımızdaki günah ve sevap yazan melekler

kiramen kâtibîn
insanların iki tarafında bulunup, sevablarını ve günahlarını yazan meleklerin adı.

kirâmenkâtibîn
günahları ve sevapları yazan melekler.

kirar
bir daha, tekrar. tekerrür.

kiraren
tekrar tekrar, çok sefer, tekrar suretiyle.

kiraz
rahmin, kabul ettikten sonra yine dışarı döktüğü meni.

kirbal
hallaç yayı. * kalbur.

kirban
dolu kap.

kirbas
bez. kumaş, keten veya pamuk bez.

kirbâs
kumaşlar. bezler.

kirbasî
bez satıcı kimse.

kirdar
bir kimse, tasarruf ettiği yerin bir zirâ veya iki zirâ toprağını almak için başkasına satmak. * bina. * ağaç.

kirdide
bir miktar toplanmış hurma. * sepet dibinde geri kalan hurma.

kirdikâr
f. sâni. yapan Allah (c.c.).

kîrfam
f. simsiyah, katran renginde.

kirfî
bazısı bazısının üstüne yağılmış olan yüksek bulutlar. * yumurtanın dış kabuğu.

kiris
f. yaltaklanma. * aldatma, kandırma, hile yapma.

kirişek
f. savaşçı, cengâver, muharib.

kirişte
f. çerçöp.

kirkire
şecaat. * deve göğsü.

kirm
f. böcek kurdu.

kirm-i ebrişim
ipekböceği.

kirpas
f. padişah veya vezir konaklarındaki divanhâne.

kirpik
göz kapağının kenarındaki kıllar. * bir nevi taş. * hayvan ve nebatların beden yapısında bâzı küçük ve ince uzantılar.

kirpik-i akıl
"mc: akıl gözünün kirpiği. aklın, hakikatleri anlamasına engel olan şey.(meşhurdur ki: îdin hilâline bakardı cemaat-i kesire. kimse bir şey görmedi.zevâli bir ihtiyar yemin etti ki; ""gördüm"". hâlbuki gördüğü kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi.o kıl oldu onun hilâli. o mukavves kıl nerede? hilâl olmuş kamer nerede? ger anladın şu remzi:zerrattaki harekât, kirpik-i aklın olmuş birer kıl-ı zulmettar, kör etmiş maddi gözü.teşkil-i cümle envâ fâilini göremez, düşer başına dalâl.o hareket nerede? nazzam-ı kevn nerede? onu ona vehm etmek muhal-ender muhal. s.)"

kirs
her nesnenin aslı. * bir araya getirilmiş beytler. * biri biri üstüne yığılmış kalmış davar tersi.

kirvân-kerâvin
balıkçıl kuşu.

kirzim
yüksek burunlu kimse. * büyük balta.

kirzin
büyük balta.

kirş
işkembe. geviş getiren hayvanların midesi. * karın, mide.

kis
cepte taşınır küçük para kesesi. * rahimde döl yatağı. * bedendeki bâzı sıvıların toplandığı kese biçimindeki oyuklar.

kis
kisler, para keseleri. torbalar. * (keys. c.) akıllı kimseler.

kisa
halı, seccâde. yünden yapılan elbise.

kisal
bir yerde oturup kalan ve gideceği yere geç giden.

kisb
kazanan

kisb
işleme, edinme, kazanma.

kisb ü kâr
kazanç, iş güç.

kisbî
kazanılmış, kesbedilmiş. kesb ile alâkalı.

kisbî
edinmeyle ilgili.

kise
(kis-kese) f. küçük-büyük torba kab. * para kesesi. kumaştan çanta biçiminde torba kab. * yoğurt kesesi. * para. para hesabı. öz para. * kestirme yol.

kîse
kese.

kisebür
f.yankesici, hırsız.

kisedar
f. parayı toplıyan, para hesabını tutan kimse. vekilharç.

kisef
kıt'alar, parçalar, kısımlar.

kisef
kısım, cüz, parça, bölüm.

kiser
ekmek parçası. * parçalanmış olan şeyin bir parçası.

kisf
kıt'alar, parçalar, kısımlar.

kisfe
kısım, cüz, parça, bölüm.

kiskis
taşın ve toprağın ufağı.

kisr
üstünde eti çok olmayan kemik. * çadır eteği.

kisra
husrevden muarreb veya galat olan bu isim sa'sâniler sülâlesinden olan eski iran padişahlarına ve bilhassa nevşirvan'den sonrakilere verilmiş olup, rum imparatorlarına kayser, çin hükümdarlarına fağfur ve hakan denildiği gibi, bunlara da kisra denilirdi.

kisrâ
eski iran hükümdarı.

kisrâ
kisralar, şahlar. eski acem padişahları.

kisre
ekmek parçası. * parçalanmış olan şeyin bir parçası.

kist
f. kimdir? (mânâsına soru edâtı)

kisve
elbise. kılık. hususi kıyafet. küsve. kisbet.

kisve
kılık, elbise.

kisve-i ilmiye
ilim adamlarına, hocalara âit elbise.

kisvet
elbise. * özel kıyâfet. * yağlı güreş yapan pehlivanların giydikleri, meşinden ve dar paçalı olan pantolon. kisbet.

kitab
kitab. * levh-i mahfuz. * kur'ân.

kitâb
kitap.

kitâb
kitablar.

kitabe
kabartılarak veya oyularak sert levhalar üzerine yazılan yazı. levha olarak yazılan manzum olmayan nesir halinde levha yazma ilmi. * mezartaşı yazısı.

kitâbe
yazılı levha.

kitabe-i seng-i mezar
mezar taşı yazısı.

kitabet
yazmak. kâtiblik. usulüne göre bir şeyi yazmak.

kitâbet
yazma işi.

kitâbet
yazı yazma san'atı

kitâbeten
yazmakla.

kitabet-i fıtriye
fıtri olan yazılmış şeyler. * kâinat sahifelerinin kitab gibi oluşu.

kitab-hane
f. kitabevi, kütüphane. kitap okunan veya satılan yer.

kitabî
kitaba dair ve müteallik. kitaba tabi olan. kitaba uygun. kur'an, incil, tevrat kitablarından birine inanan. semavî kitaplardan birine inanan.

kitâbî
kitaba uygun, kitapla ilgili, ilâhî kitaplardan birine inanan.

kitâbullah
allahın kitabı, kurân.

kitab-ı mübin
(bak: imam-ı mübin)

kitâbımübîn
apaçık kitap, kaderin bir türü, kurân.

kitaf
ip.

ki'tân
bülbül.

kitbe
kitabe yazmak. zam ve cem'etmek. artırmak ve biriktirmek.

kitd
bir yıldız adı. * omuzlar ile sırt arası.

kîte
bir gün veya bir gece yenecek yemek.

kitfeyn
iki omuz küreği.

kiti
(giti) f. dünya. yer. cihan. âlem.

kitle
kütle. yığın. küme. * mâden, taş gibi şeylerden toplu şey.

kitle
kütle, yığın, öbek.

kitleler
toplumlar arası

kitman
sır saklama. kimseye sır açmama hâli.

kitr
nişan oku. * iblisin ismi.

kivâ
evin duvarına açılan delik. pencere.

kivâ
evin duvarına açılan delik. pencere.

kivare
petek.

kivve
evin duvarına açılan delik. pencere.

kiyae
zayıflık. * korkaklık.

kiyah
f. ot.

kiyahbeste
f. ot bitmiş, ot yetişmiş.

kiyan
f. merkez. * yıldız, seyyâre.

kiyane
kefâlet, kefil olma.

kiyaset
zeki. * uyanıklık. zekâ. ferâset. zeyreklik.

kiyâset
akıllılık.

kiyfe
bez parçası.

kiyr
demirciler körüğü. * dağ, cebel.

kiyya
sakız.

kiyye
sakız.

kîz
küçük kap.

kiza
yemeği çok yemekten dolayı basan ağırlık.

kizb
"yalan. yalan söyleme. (sıdkın zıddı)(kizb, küfrün esasıdır. kizb, nifâkın birinci alâmetidir. kizb, kudret-i ilâhiyyeye bir iftiradır. kizb, hikmet-i rabbaniyyeye zıddır. ahlâk-ı âliyeyi tahrib eden kizbtir. âlem-i islâmı zehirlendiren, ancak kizbtir. âlem-i beşerin ahvalini fesada veren, kizbtir. nev-i beşeri kemalâttan geri bırakan, kizbtir. müseylime-i kezzab ile emsalini âlemde rezil ve rüsva eden, kizbdir. işte bu sebeblerden dolayıdır ki; bütün cinayetler içinde tel'ine, tehdide tahsis edilen, kizbdir...sual: bir maslahata binaen kizbin câiz olduğu söylenilmektedir...öyle midir?cevab : evet, kat'i ve zaruri bir maslahat için bir mesağ-ı şer'i vardır. fakat hakikate bakılırsa, maslahat dedikleri şey bâtıl bir özürdür. zira usul-ü şeriatta tekarrur ettiği vechile, mazbut ve miktarı muayyen olmıyan bir şey hükümlere illet ve medar olamaz; çünki, mikdarı bir had altına alınmadığından su-i istimale uğrar. maahâza, bir şeyin zararı menfaatına galebe ederse, o şey mensuh ve gayr-i muteber olur. maslahat, o şeyi terk etmekte olur. evet, âlemde görünen bu kadar inkılâblar ve karışıklıklar, zararın özür telâkki edilen maslahata galebe etmesine bir şâhiddir. fakat kinaye veya ta'riz suretiyle yani gayr-i sarih bir kelime ile söylenilen yalan, kizbden sayılmaz. i.i.)"

kizb
yalan.

kizbere
baldırıkara adı verilen ot.

kizir
köy muhtarının yamağı hükmünde olan adam. köy kâhyası.

kizyun
toprak parçası.

kiş
f. din, mezheb. * keten kumaş. * ok kuburu, sadak. * şimşir.

kişaf
bir kaç yıl üstüne yük vurulmayan deve yavrusu. * dişi deve hâmile iken erkek devenin ona cimâ etmesi.

kişah
davarın böğrüne yapılan işaret.

kişhân
deyyus.

kişmiş
f. çekirdeksiz çok küçük tâneli üzüm.

kişniş
güzel kokulu bir tohum olan karakimyon.

kişre
yüzüne gülmek.

kişt
f. ekin. * tarla.

kiştkâr
f. çiftçi, ekinci.

kiştzar
f. ekinlik, ekin tarlası, tarla.

kişver
f. memleket, ülke. * iklim.

kişvergir
f. ülke tutan. pâdişah, hükümdar.

kişvergüşa
f. ülke açan, cihangir.

kişverhüda
f. hükümdar, pâdişah.

kişverküşa
memleket fetheden.

klasik
fr. çok eskiden yazıldığı hâlde değerini kaybetmeyen eser veya san'at eseri. * âdet hâline gelmiş usul.

klâsik
zamanın değerini yitirmeyen, sanatta kuralcı, alışılmış.

klasör
fr. tasnif işlerinde kullanılan, gözlere ayrılmış dolap veya çekmece. * geniş mukavva dosya.

klinik
yun. hastaya bakılan yer. * ders gösterilen hastahane koğuşu.

klinik
hastaya bakılan yer.

klişe
fr. matbaada tipografik baskıda kullanılan kabartma resim veya yazılar çıkarılmış madeni levha.

klüp
ing. eğlenerek boş olarak vakit geçirmek yahut okumak, konuşmak üzere üyelere mahsus toplantı veya eğlence yeri.

koalisyon
ing. bir maksad için birleşen kuvvetler yahut partiler topluluğu.

kodaman
ileri gelen. servet veya mevki sahibi kimseler hakkında alay yollu söylenir.

kodes
tavuk yeri, kümes. * hapishane.

kof
içi boş. kovuk. * aklı ve ilmi olmayan. câhil.

kof
içi boş.

kokona
yaşlı rum kadını.

kolağası
t. eskiden mevcud olan yüzbaşı ile binbaşı arasındaki rütbe.

kolon
fr. sütun. * matbaacılıkta, dizilen yazı sütunu.

koloni
fr. bir ülkenin, sınırları dışında işgal ettiği ve yönettiği ülkeye sıkı bağlarla bağlı arazi. * başka bir memlekete yerleşmeğe giden göçmen topluluğu veya bir topluluğun yerleştiği yer. * bir memlekette bulunan yabancılar topluluğu.

kolordu
t. ekseriyetle üç tümen ve diğer tamamlayıcı birliklerden kurulan askeri birlik.

kolordu
ordunun bir bölümü.

komando
(portekizce) ask: müstakil olarak çalışan ve baskın, sabotaj v.b. gibi özel vazifeler yapan, az sayıda askerlerden kurulu birlik, çete.

kombinezon
fr. tertib, düzenlemek. * çare. * kadın iç gömleği.

kombinezon
tertip, düzenleme.

komedi
yun. cemiyetin gülünç ve kusurlu hâllerini ortaya koyan tiyatro eseri. * uydurma, yapmacık hareket veya söz. * gülünecek hareketler.

komediyen
iki yüzlü, riyakârlık gösteren. * komedi oynayan tiyatro oyuncusu. maskara.

komiser
fr. emniyet teşkilâtının meslek dereceleri içinde yer alan ve en az lise tahsilini yapmış, polis enstitüsünün orta ve yüksek kısmını tamamlamış üniformalı veya sivil memur.

komisyon
fr. meclis şubesi. hususi surette teşkil olunan meclis. * ticarette vasıtalık etme, dellâllık ücreti.

komisyon
özel bir maksad için kurulan heyet.

komita
(slavca) maksadına ulaşmak için ekserî silah kullanan, siyasî, gizli ihtilaki cemiyet. eşkiya.

komita
siyasi bir maksat için bir araya gelenlerin gizli cemiyeti.

komitacı
siyasi bir gayeye ulaşmak için, silâhlı mücadele yapan gizli bir topluluk veya teşkilâtın mensubu olan kimse.

komite
fr. bir komisyon arasından seçilmiş âzası bulunan, bir iş için toplanan hey'et. meclis şubesi. hey'et.

komite
bir iş için toplanan heyet.

kompartıman
fr. yolcu trenlerinde vagonların bölümlerle ayrılmış kısımlarından her biri.

kompetan
fr. bir işi iyi bilen. bir şey hakkında yerinde kararlar alabilen kimse.

kompleks
fr. bir anda kavranamıyacak şekilde çeşitli sebeblerden, unsurlardan meydana gelmiş. * basit olmayan. mürekkep. * insanların davranışlarına, ruh hâllerine yön veren birbirine bağlı şuuraltı hayallerinin bütünü.

kompleks
karmaşık, şuur dışı meyillerin tümü.

komplo
fr. bir kişiye karşı toplu olarak alınan karar. tuzak. suikast.

komplo
bir kimse aleyhine alınan gizli karar.

komprime
fr. toz halinde iken sıkıştırılıp ufak hap haline getirilmiş ilaç.

komprime
hap.

komünist
komünizmi yaymak için oluşturulan gizli birlik

komünizm
fr. cemiyet içinde fertlerin her türlü mülkiyet haklarını ve aile hayatını ve dini kaldırıp materyalizmi esas alan ve bütün mülkiyeti devlete mal eden bâtıl bir nazariye.(şimalde koca bir devlet, gençlik hevesatını elde ederek, bu asrı fırtınalarıyla sarsıyor. çünki: akibeti görmiyen kör hissiyatla hareket eden gençlere, ehl-i namusun güzel kızlarını ibahe eder. belki hamamlarında erkek kadın beraber çıplak olarak girmeleri ve izin vermeleri cihetinde bu fuhşiyatı teşvik eder. hem serseri ve fakir olanlara zenginlerin mallarını helâl eder ki: bütün beşer, bu musibete karşı titriyor. s.)(evet hariçte iki cereyana karşı bu kahraman millet, kur'an kuvvetiyle dayanabilir. yoksa küfr-ü mutlakı, istibdad-ı mutlakı, sefahet-i mutlakı ve ehl-i namusun servetini serserilere ibahe etmesini âlet ederek, dehşetli bir kuvvetle gelen bir cereyanı durduracak, ancak, islâmiyet hakikatıyla mezcolmuş, ittihad etmiş ve bütün mâzideki şerefini islâmiyette bulmuş olan bu milletteki din kuvveti ve iman bütünlüğüdür...şimâldeki dehşetli anarşilik tohumunu saçan ve nesil ve milleti mahveden ve herkesin çocuklarını kendine alıp karabet ve milliyeti izale eden ve medeniyet-i beşeriyeyi ve hayat-ı içtimaiyeyi bütün bütün bozmağa yol açan kızıl tehlike... r.n.) (bak: anarşizm)

konak
menzil, yolculukta gece vakti inilen yer. * yolculukta bir yerde durma, dinlenme. iki menzil arasındaki yol. * büyük ev, zengin ve mükellef ikâmetgâh. * resmi dâire.

kondüktör
fr. kılavuz, memur, müdür. * trenlerde vagon ve bilet işlerine bakan vazifeli kimse.

konferans
fr. dinleyicilere herhangi bir mevzu hakkında bilgi vermek gayesiyle yapılan konuşma.

kongre
fr. çeşitli memleketlerden yöneticilerin, elçilerin ve delegelerin katılmasıyla yapılan toplantı.

konsey
fr. idare vazifesi yüklenmiş kişilerin topluluğu. * müzakere hâlinde bulunan kimselerin meydana getirdiği kurul. * bu tarz bir toplantının yapıldığı yer.

konsolit
(konsolide) fr. ana sermayenin ödeme tarihi belli olmayan ve yalnız faizi ödenen devlet tahvili.

konsolos
itl. yabancı ülkelerde yurttaşlarının haklarını korumak ve bağlı bulunduğu hükümete siyasî ve ticarî bilgileri vermekle vazifeli hariciye memuru.

konstantiniyye
istanbul.

kontenjan
fr. alâkalıların her birine düşen miktar veya yer. pay miktarı.

kontenjan
ilgililerin her birine düşen pay ölçüsü.

konvoy
ing. aynı yere giden nakil vasıtaları topluluğu. * aynı yere nakledilen insan grubu. * harb gemilerinin himayesinde sefer yapan yük gemileri katarı.

kopil
küçük rum çocuğu. * çapkın, külhani.

kor
t. her tarafı iyice yanıp içine kadar ateş hâline gelmiş kömür veya odun parçası. * askeriyede kolordu.

kordon
zincir.

korsan
itl. deniz haydutu. deniz eşkiyası. * başkaların haklarını zor kullanarak yiyen kimse. * bir hakkı izinsiz olarak kullanan.

korsan gemisi
deniz hırsızlığı ve korsanlık yapan gemiler. düşman gemilerini basarak mallarını alan bir devletin donanma gemilerine de aynı ad verilirdi.

kostantıniyye
islâm dünyasında istanbul için kullanılmış isimlerden biri.

kotra
ing. tek direkli, yelkenli, narin küçük gemi.

koy
küçük körfez. karanın içine girmiş, rüzgârdan saklı deniz parçası. deniz koyuna benzer, çevresi mahfuz yer. köşe, bucak.

kozmopolit
fr. her yabancı şeye karşı alâka gösteren, milliyet duygularından mahrum kimse. * çeşitli milletlerden insanları içine alan.

kozmoz
(kozmos) yun. kâinat. bütün gökler.

kozmoz
âlem, kâinat.

kozmoğrafya
yun. yıldızların yerlerinden ve hareketlerinden bahseden ilim. felekiyyat. ilm-i hey'et.

kozmoğrafya
uzay ilmi.

koç yiğit
güçlü kuvvetli, bahadır, gözünü budaktan sakınmaz, cengâver.

koçkar
dövüş için terbiye olunmuş iri koç.

kramp
fr. adalenin kasılması.

krater
(bak: atmiye)

kritik
yun. tenkid. sıkışık durum, sıkıntılı. * tıb: hastalığın en kötü zamanı.kruvazör : fr. daha ziyade toplarla mücehhez açık denizlerde emniyeti te'min etmek ve konvoyları korumakla vazifeli süratli harp gemisi.

kritik
tenkit, sıkışık durum.

kual
üzüm çiçeği.

kuas
bir hastalık (ki göğüsü tutar.)

kub
"f. ""vuran, vurucu, döven"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: (leked-kub: tekme vuran)"

kub
f. vurucular, dövücüler. * vurarak, döverek mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

kuba'
hınzır avazı. * büyük ölçek.

kubâ
kaftanlar, üste giyilen elbiseler.

kubaa
serçe gibi küçük bir alaca kuşun adı. * avcıların giydiği hırka.

kubakıb
acele eden kimse, aceleci.* bir yıldan sonra olan yıl.

kubale
mukabele. * kapı önü.

kuban
f. vurucular, dövücüler. * vurarak, döverek mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

kubâti
mısırda yapılır parlak ince keten bezi.

kubâti
mısırda yapılır parlak ince keten bezi.

kubb
kürk.

kubbe
yarım küre şeklinde yapılan bina damı.

kubbe
yarım küre şeklinde bina damı.

kubbe
kubbeler, kemerler. tepesi yuvarlak, yarım küre şeklinde yapılan binâ damları.

kubbe
kubbeler. tepesi yarım küre şeklinde olan binâ damları.

kubbe altı
tar: topkapı sarayı'nda başta sadrazam olmak üzere devlet adamlarının ve vezirlerin toplanıp devlet işlerini görüştükleri yer.

kubbe-i âliye
yüksek kubbe.

kubbe-i hadrâ
yeşil kubbe.

kubbe-i kanek
ağzın tavanı. damak.

kubbe-i mina
gökyüzü. gök kubbesi.

kubbe-i ulyâ
sema, gökyüzü.

kubbe-i zerrin
güneş, şems.

kubbeleri
büyük şeyleri hafife alma, küçük gösterme

kubbe-nişin
f. istanbulda topkapı sarayı'nda kubbealtı denen yerde toplanan kabine üyeleri denebilecek toplantıya katılan vezirlerin herbiri.

kubbere
turgay dedikleri küçük kuş. * bacaksız, kısa boylu kimse.

kubber-kabbere
turgay dedikleri küçük kuş. * bacaksız, kısa boylu kimse.

kubbet-ül islâm
islâmın kubbesi. * belh şehrinin başka bir adı.

kubbitî
beyaz helva satan kimse.

kubeb
kubbeler, kemerler. tepesi yuvarlak, yarım küre şeklinde yapılan binâ damları.

kubec-kibâc
keklik kuşu.

ku'bere
bileği meydana getiren iki kemiğin küçüğü.

kubh
günah ve çirkin hareket. kabahat. suç. * fık: aklen ve şer'an müstehcen olup dünyada zemme, âhirette azaba ve itaba mahal olan şey.

kubh
çirkinlik.

kubh
çirkin hareketler ve işler. günah ve çirkin şeyler.

kubhiyyat
çirkin hareketler ve işler. günah ve çirkin şeyler.

kubkuba
acele etmek.

kuble
öpme.

kubtiyye
mısırda yapılır parlak ince keten bezi.

kubu'
kirpinin büzülüp başını derisine çekmesi. * bir kimsenin başını yakasına çekmesi.

kubub
kuruluk.

kubul
erlerin ve kadınların önü. * evvel, önce, ilk.

kubun
gitmek.

kubur
kabirler, mezarlar, türbeler.

kubûr
kabirler, mezarlar.

kubus
sür'atle yürüdüğünden yere tırnağının ucundan başka yeri değmeyen at.

kubza
bir tutam nesne.

kubzât
bir tutam nesne.

kubzât
bir tutam nesne.

kud
uzun boyunlu kadın.* alt dişlerin uzun başlısı.

kudahis
bahâdır, kahraman, şucâ.

kudam
f. hangisi? hangileri? (mânasına sorudur)

kudar
büyük yılan. * aşçı, tabbah. deve boğazlayıcı, deve kasabı.

kudas
gümüş boncuk.

kudat
kadılar. şeriat kanunlarıyla hâkimlik edenler.

kuddam
ön taraf. ileri taraf.

kuddamî
ön.

kuddise
"""mübarek, kudsi ve mukaddes olsun."" anlamına gelen bir kelimedir."

kuddise
sırrı ve hakikati pak ve müşerref olsun

kuddise sırruhu
"""sırrı ve hakikatı muazzez ve müşerref olsun"" meâlinde bir hürmet ifadesidir.(s- sahabe-i kiram hazeratına radıyallahu anh denildiğine binaen, başkalara da bu mânada söylemek muvafık mıdır?elcevap: evet, denilir. çünkü resul-i ekrem'in bir şiarı olan aleyhissalâtü vesselâm kelâmı gibi radıyallahu anh terkibi, sahabeye mahsus bir şiar değil, belki sahabe gibi veraset-i nübüvvet denilen velâyet-i kübrada bulunan ve makam-ı rızaya yetişen eimme-i erbaa, şâh-ı geylâni, imam-ı rabbani, imam-ı gazali gibi zatlara denilmeli. fakat örf-ü ulemada sahabeye, radıyallahu anh; tâbiin ve tebe-i tâbiine, rahimehullah; onlardan sonrakilere, gaferehullah; ve evliyaya, kuddise sırruhu denilir. m.)"

kuddîsesırruhu
sırrı mukaddes olsun!

kuddus
"kusur ve noksanlıklardan müberrâ olan, en mukaddes. hiç eksiği olmayan, pâk, temiz. cenab-ı hakk'ın sıfatlarındandır. * mübarekliğin hadsiz derecesini ifâde eder. ""en mukaddes"" gibi."

kuddûs
" ""temiz olan ve temizlikleri yaratan"" mânâsında ilâhî isim."

kuddusî
cenab-ı hakk'ın kuddus sıfatına dair ve müteallik. kusursuz olan cenab-ı hakk'a ait. * kudsi ve temiz olana ait ve ona müteallik.

kuddüs
kumru

kudegân
f. çocuk, sabi.

kudegî
f. çocukluk.

kudek
f. çocuk, sabi.

kudek-meniş
f. çocuk tabiatlı. çocuk mizaclı.

kudema
kadimler. eski büyükler. eski adamlar. ileri gelen büyükler. eski zamanda gelmiş olanlar.

kudemâ
kadimler, eskiler, büyükler.

kudeyh
küçük kadeh, kadehcik.

kudm
keser. * şam yakınında bir köyün adı.

kudmus
kadim nesne, eski.

kudret
"güç. takat. * her yeri kaplayan kudretullah. * varlık. ehliyet. becerebilme. * zenginlik. * kabiliyet. * ilm-i kelâmda: Allah teâlâ'ya mahsus ezelî ve ebedî ve bütün kâinatta tasarruf eden sıfattır.(arkadaş bir kelime-i vâhidenin işitilmesinde; bir adam, bin adam birdir. yaratılış hususunda da kudret-i ezeliyeye nisbeten bir şey, bin şey birdir. nev ile fert arasında fark yoktur. m.n.)"

kudret
güç.

kudret
güç ve iktidarı bütün varlığı kuşatan allah'ın yardımı

kudret-i ilâhiye
"Allah'ın kudreti.(cenab-ı hakk'ın kudret, ilim, iradesi; şemsin ziyâsı gibi bütün mevcudata âmm ve şâmil olup, hiçbir şeyle müvazene edilemez; arş-ı azama taalluk ettikleri gibi, zerrelere de taalluk ederler. cenab-ı hak, şems ve kameri halkettiği gibi, sineğin gözünü de o halketmiştir. cenab-ı hak; kâinatta vaz'ettiği yüksek mizan gibi, hurdebinî hayvanların bağırsaklarında da pek ince ve lâtif bir nizam vaz'etmiştir. semadaki ecramı birbiriyle rabteden câzibe-i umumî kanunu gibi, cevahir-i ferdi de, yani zerratı da o kanunun bir misliyle nazmetmiştir. sanki bu zerrat âlemi, o semavî âleme küçük bir misaldir. hülâsa, aczin müdahalesi ile, kudret mertebeleri ayrılır. aczi mümteni' olan kudretçe; büyük, küçük birdir.kudret-i ezeliye, en evvel eşyanın melekût, yani içyüzüne taalluk eder. bu yüz ise, alelumum güzel ve şeffaftır. evet, şems ve kamerin yüzleri parlak olduğu gibi, gecenin ve bulutların da iç yüzleri ziyadardır. i.i.)"

kudret-i külliye
cenab-ı hakk'ın küllî ve mutlak olan kudreti.

kudretyâb
f. gücü yetebilen, yapabilen, kuvvet ve kudreti olan.

kuds
mübareklik. kudsilik. nezafet. pâk olmak. noksanlardan uzak olmak.

kudsî
(kuds. dan) mukaddes, kutsal, muazzez.

kudsî
kutsal, temiz, arınmış, yüce.

kudsi
kur'ân'ın kutsal cümlesi; âyet (bk. -d-s)

kudsî
kutsal hakikatler, esaslar

kudsiyan
kudsiler. * melekler. melâike taifesi.

kudsiye
kutsal.

kudsiyet
kudsilik, mukaddeslik, azizlik. * temizlik, paklık.

kudsiyet
kutsallık, yücelik, temizlik.

kudsüman
erkek örümcek.

kudum
uzak ve uzun bir yoldan gelmek. * ayak basmak. * ileri geçmek. ilerilik.

kudûm
uzaktan gelme, ayak basma.

kudumiyye
uzak yoldan gelen bir büyük zâta, oranın halkı tarafından takdim edilen hediye. * edb: böyle bir vaziyetten dolayı yazılan kaside.

kudur
çömlekler, tencereler. yemek pişirilen kaplar.

kudur
çömlek, tencere ve kazan gibi, yemek pişirmeye mahsus kaplar.

kudurî
(hi: 362 - 428) bağdadlıdır. ahmed ibn-i muhammed bağdâdi diye de anılır. hanefi fıkıh âlimlerindendir. bu zatın, fıkha dâir meşhur kitabının ismi de kudurî'dir.

kudve
halkın uyup tâbi oldukları kimse.

kuf
f. baykuş denen bir kuş cinsi.

kufahir
büyük ve iri cüsseli kimse.

kufâhirî
büyük ve iri cüsseli kimse.

kufaî
burnu sıcaktan kavlar kızıl kimse.

kufan
zahmet, meşakkat. * kufe dedikleri beldenin adı.

kufar
ıssız ve susuz yerler. çöller, sahralar.

kûfe
"kızıl kum. * kızıl kumlu bir yerin adı ki o sebebten ""kûfe"" diye isim verilmiştir."

kuff
yüksek yer.

kuffaz
kadınların ellerine ve ayaklarına taktıkları bir süs eşyası. * eldiven.

kuffe
pamuk sepeti. * içine kumaş konan nesne. * yüksek yer. * kurumuş. * çürük ağaç.

kufî
kûfe şehrine mensub. bu şehirle alâkalı.

kufl
kilit, sürgü.

kufl
kilitler. kapı kilitleri.

kufl
kilitler. * seferden veya yolculuktan dönme.

kûfte
f. kıyılıp ezilmiş veya dövülmüş et, köfte.

kuftehar
f. köfte yiyen. * geveze, çenesi düşük. * şarlatan. kendini beğenmiş. * çapkın.

kufuf
kişinin korkudan tüyü ürperip kalkmak.

kuful
kilitler. * seferden veya yolculuktan dönme.

kufur
hurma çiçeğinin kılıfı.

kufzân-akfize
ölçek.

kûh
f. dağ.

kûh
kamıştan yapılan penceresiz ufak kulübeler.

kuhab
at ve deve öksürüğü.

kuhamun
f. tepesi düz olan dağ.

kuhan
f. kambur. * eyer, at eyeri. * sığır veya deve hörgücü.

kuhariye
yaşlı kadın. * yaşlı hayvan.

kuhaz
koyunlara ârız olan bir hastalık.

kuhbeden
f. dağ gibi iri vücutlu kimse. iri yarı kişi.

kuhciğer
f. dağ yürekli, kahraman, bahâdır, yiğit.

kuhe
f. dağ. * hücum, saldırma. * dağ tepesi gibi kubbeli ve sivri olan şey. * deve hörgücü. * at eyeri.

kuhh
halis, saf, katıksız.

kuhî
f. dağa mensub. * dağla alâkalı. * dağlı.

kuhistan
f. dağlık bölge, dağlık yer.

kuhken
f. dağ kazan, dağ deviren.

kuhkub
f. dağ vurucu. dağı yerinden oynatan. * kuvvetli at veya katır. * kale veya sur döven top.

kuhl
göz ilâcı. * göze çekilen sürme.

kuhlî
sürme gibi siyah olan.

kuhme
düşünmeden bir işe girişme. * şiddet. * kıtlık senesi. * zor iş.

kuhnümun
f. heybetli, azametli. dağ gibi görünen.

kuhpare
f. kuvvetli at. * dağ parçası.

kuhpaye
f. dağlık arazi.

kuhpüşt
f. kanbur.

kuhsar
f. dağ tepesi. * dağlık yer.

kûh-u kaf
efsânelerde geçen kafdağı.

kûh-u tur
tur dağı, sina dağı.

kuhul
kurumak.

kuhut
kıtlıktan sıkıntı ve eziyet çekme.

kuknas
hindistan'da olan bir cins beyaz kuş.

ku'ku'
alaca renkli, uzun gagalı bir büyük kuş.

kul
"de, söyle, bildir (meâlinde emirdir)(""kul"" kelimesi kur'anın çok yerlerinde mezkûr veya mukadderdir. ""kul"" emri risalet ve nübüvvete işarettir. i.i.)türkçede ""kul"", emir dinleyen hizmetkâr, Allah'ın mahlûku, Allah'a itaat ve ibadet eden veya köle mânasındadır."

kul
insan.

kul'a
ödünç mal. yurt edinmeye müsait olmayan yer.

kula'
ağız ağrısı.

kulaa
suyu emip yarılmış ve yerden koparılmış balçık. * büyük taş.

kulab
f. büyük dalga. * göl, büyük havuz.

kulafe
kılıf, kın, kabuk. zarf.

kulakıl
ihlâs ve muavvezeteyn sureleri.

kulal
az, kalil.

kulame
tırnak kesintisi. kesinti.

kulameteyn
iki tırnak kesintisi. parantez. ( )

kul'at
ödünç mal. yurt edinmeye müsait olmayan yer.

kulb
bilezik. * bir yılan cinsi.

kule
çocukların oynadıkları bir oyun.

kulel
kuleler. * dağ tepeleri.

kulel
doruk, dağ tepesi, zirve. * kule. * bazı harp gemilerinin güvertelerinde bulunan ve makine ile hareket eden ağır top.

kulel-i seb'a
istanbul'daki yedi tepe.

kulensiye
takke, külâh, kavuk. (bak: kalensüve)

kulfe
zeker ucundaki sünnet edilecek deri.

kulis faaliyeti
toplantı yapılan yerlerde, toplantı haricinde çeşitli grupların yaptığı gizli çalışma.

kulkalan
bir nevi ot.

kulkul
şen, çevik, atik. * bir şeyin deprenmesiyle çıkan ses. * büyük, derin deniz. * hızlı giden at.

kulkulani
üveyik kuşuna benzer bir kuş.

kullab
çengel, kanca. ucu eğri nesne.

kullâb
çengeller, kancalar. uçları eğri olup bir şeyler asmağa yarayan demirler.

kullam
çöğene benzer bir otun adı.

kulle
doruk, dağ tepesi, zirve. * kule. * bazı harp gemilerinin güvertelerinde bulunan ve makine ile hareket eden ağır top.

kulle
kuleler. * dağ tepeleri.

kulmuh
bir ot.

kulu'
ödünç mal. yurt edinmeye müsait olmayan yer.

kulu'
ödünç mal. yurt edinmeye müsait olmayan yer.

kulub
kalbler, gönüller.

kulûb
kalbler.

kuluce
ekin ekmek için yeri ıslah etmek.

kulul-kılâl
çocukların oynadıkları bir oyun.

kulunç
tıb: şiddetli bağırsak ağrısı. omuzlarda ve vücutta bir ağrı.

kulunç
acı veren bir hastalık.

kulus
iftira etmek. * atmak. * liften yapılmış kalın ip. * kusmak. * kap dolup dökülmek.

kulus-kalâyıs
ayakları uzun genç deve. * yüksek. * murdarlıklar akan çay. kirli ırmak.

kuluçkaya
kuşun, yavru çıkarmak üzere yumurtaların üzerine yatması

kulzüm
deniz, bahr. * kızıldeniz.

kum
(kavm. den) kalk (mânasına emir).

kumâkım
ulu, şerif kimse. *iyi, keskin kılıç. * büyük deniz. * çok adet. * saç dibine düşen yavşak. * küçük kene.

kumâm
cemaat, topluluk. * süprüntü.

kumame
cemaat, topluluk. * süprüntü.

kumandan
komutan.

kumanya
ing. bir gemi içinde bulunan kimselerin beslenmeleri için gemiye doldurulan erzak. gemi zahiresi. * eskiden piyade kayığının arka kısmındaki dolapçık. * gemi kileri. geminin erzak koymağa mahsus yeri.

kumar
"para vs. karşılığında oynanılan oyun. meşru bir ihtiyacın karşılanması için bir çalışma sonucu olmadan piyango ve şans oyunları gibi haram yollarla kazanç elde etmektir. dinimizde böyle oyunların her türlüsü haramdır. bir müslüman kendi menfaatini isteyip zararını istemediği gibi; diğer bir müslümanın da çıkarını gözetip kötülüğünü isteyemez. halbuki kumara katılan herkes, karşı tarafın zarariyle kendi çıkarlarını düşünmektedir.eğer böyle bir menfaat ve zarar oyunda konulmamışsa ve dince yasaklanan maksadlar da yoksa, yine de her insan için en kıymetli mal olan zamanını boş yere harcamak olur ki bu da zarardır.maksatsız, fikirsiz ve dünyaya ne için geldiğini bilmeyen basit bir insan böyle yollara düşer ve gittikçe perişan olur. halbuki insan, sonsuz ve yüksek gâye sahibi, yüksek şahsiyetli ve nizamlı bir hayat yaşamalıdır. (bak: meysir)"

kumarbaz
kumar oynayan. kumarcı.

kumar-hane
f. devamlı olarak kumar oynanan yer.

kumaş
kumaşlar, dokumalar.

kumbiiznillah
allahın izniyle kalk!

kume
bir yere toplanmış olan şeyler. * yüksek, yüce yer.

kumem
boy, kamet. * beden. * başın tepesi. * dağ tepesi. * her şeyin yükseği. * insan cemaati, topluluk.

kumi
(kavm. den) kalk (mânasına emir).

kumistan
f. kumluk çöl veya arâzi.

kumistân
kumluk yer, çöl.

kumkuma
içine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testi. * bakır şişe, bakır ibrik.

kumkuma
içlerine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testiler.

kumme
arslanın, ağzı ile aldığı şey.

kumme
başını sudan kaldıran davar.

kummehan
za'ferân. * şarap köpüğü.

kummel
kene cinsinden bir böcek.

kummele
kene cinsinden bir böcek.

kumpanya
fr. şirket. * mc: cemaat, zümre.

kumrî
"(c: kamâri) kumru. dişisine ""kumriye"", erkeğine ""sakhar"" derler."

kumriye
dişi kumrular.

kumudd
sağlamak, sert, katı. * uzun, tavil.

kumus
suya batıp kaybolmak.

kumze
toplanmış hurma.

kûn
kuyruk sokumu bölgesi. arka, mak'ad, kıç.

kunabe
toplu yapraklar (buğdayın başı onun içinde olur.)

kunah
çomak.

kunais
büyük cüsseli, iri vücutlu kişi.

kunan
koltuk kokusu. * gömlek yeni.

kunbua
kestikten sonra yine içinde kalan nesne (ot kökü gibi)

kunbul
kalın vücudlu kimse. sinirli ve hiddetli olan. * 30 ilâ 40 yaş arasındaki kimse. * at. * bomba.

kunbule
kalın vücudlu kimse. sinirli ve hiddetli olan. * 30 ilâ 40 yaş arasındaki kimse. * at. * bomba.

kunbura
çökük kuşu.

kunbuza
kısa boylu kadın. (müz: kunbuz)

kunbuzât
kısa boylu kadın. (müz: kunbuz)

kundak
küçük çocukları sıkı bağlamaya yarıyan bezler takımı. * yangın çıkarmak için bir yere sokulan, tutuşturulmuş yağlı bez çıkısı.

kundak
bebek sargısı, yangın çıkaran ateş parçası.

kundak sokmak
mc: ara bozacak bir söz söylemek veya böyle bir harekette bulunmak. * yangın çıkarmak.

kunefhar
büyük cüsseli, iri vücutlu.

kunfuz
kirpi. * fare. * devenin, kulakları ardında terleyen ve teri akan yerleri. * otları dolaşık yer.

kunfuz
kirpiler. * dağ fareleri.

kunfuze
kirpi. * fare. * devenin, kulakları ardında terleyen ve teri akan yerleri. * otları dolaşık yer.

kunn
gömlek yeni.

kunne
dağ başı.

kunneb
kendir. kenevir.

kunnebit
lahana cinsinden bir bitki.

kunnet
dağ başı.

kunta
karalık.

kunu'
kanaat etme, kâfi bulma. * suâl ve tezellül.

kunut
ümidsizlik. ye'se kapılma.

kunv
üzerinde hurması olan hurma salkımının çöpü.

kunve
koyunu döl için saklamak.

kunyan
kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

kunye
kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

kunzua
çakıl taşı. * tıraş edilmiş başın üstünde bırakılan bir tutam saç.

kunzua
uzamış saç. * baş traş edilirken yer yer bırakılan saç.

kûpal
f. gürz. demir topuz.

kûr
f. kör, âmâ.

kur
f. körler. âmâlar.

kur'a
talih denemek maksadı ile çekilen kapalı pusla veya fal açma.

kura
karyeler, köyler, kasabalar.

kura'
ibâdet eden.

kurâ
ad çekme.

kuraa
kalem kesintisi. kalem yongası.

kurab
yakınlar, akrabalar.

kûrabe
f. kubbeli mezar, türbe.

kurad
kene adı verilen böcek.

kurakır
güzel sesli kimse.

kur'an
Allah (c.c.) tarafından hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâma cebrâil aleyhisselâm vâsıtası ile (yâni vahiyle) gönderilen ve beşeriyetin bütün saadet düsturlarını hâvi en mukaddes ve en son kitâb-ı semâvidir. din ve dünyanın nizâmını en iyi şekilde bildirir, kâinatın neden ve niçin yaratıldığını ve hikmetlerini beyan eder. başıboşluk ve serserilikten kurtarıp ibâdet ve taata, emniyet ve nizâma ve saadete sevkeder ve insanın ebedi selametine vesile olur. * lugat mânasına göre kur'ân: tilâvet, okumak, cem' ve zammolunmuş, okunmuş mânâlarına gelir. fürkan, zikir, hüdâ, hitab, kitab, mushaf, nur, necm, hüdâ, mev'iza, aziz, besâir, bürhan...gibi elli beş kadar isimle de anılır. (bak: kelâmullah)

kurân
" ""okunan"" mânâsında ilâhî kitabımızın adı."

kûrân
f. körler. âmâlar.

kur'ân
kur'ân'ın hizmetçisi, ilan edicisi

kûrân
f. kör, âmâ.

kûrâne
f. körcesine.

kurânî
kurânla ilgili, ait.

kur'ânî
kur'ân-ı kerimde anlaşılması zor olan yerler

kur'an-ı hakîm
hakim olan kur'an-ı kerim. hakim: hikmetli, hikmet sâhibi, yahut çok hâkim ve muhkem mânalarına gelir.

kur'an-ı mu'ciz-ül beyan
"beyan ve ifadesi mu'cize olan kur'an.(kur'an: şu kitâb-ı kebir-i kâinatın bir tercüme-i ezeliyesi.. ve âyât-ı tekviniyeyi okuyan mütenevvi dillerinin tercüman-ı ebedisi.. ve şu âlem-i gayb ve şehadet kitabının müfessiri... ve zeminde ve gökde gizli esmâ-i ilâhiyenin mânevi hazinelerinin keşşâfı.. ve sutur-u hâdisatın altında muzmer hakaikın miftahı.. ve âlem-i şehâdette âlem-i gaybın lisanı... s.)(-kur'an-ı kerim-, bütün mebâhis-i esasiyeyi ve mühimmeyi öyle bir tarzda beyan eder ki, o beyan, bütün kâinatı bir saray gibi idare eden ve dünyâyı ve âhireti iki oda gibi açıp kapayan; ve zemin bir bahçe; ve semâ, misbahlariyle süslendirilmiş bir dam gibi tasarruf eden; ve mâzi ve müstakbel, bir gece ve gündüz gibi nazarına karşı hazır iki sahife hükmünde temaşa eden; ve ezel ve ebed, dün ve bugün gibi silsile-i şuunatın iki tarafı birleşmiş, ittisal peyda etmiş bir surette, bir zaman-ı hâzır gibi onlara bakan bir zât-ı zülcelâle yakışır bir tarz-ı beyandır.nasıl bir usta, bina ettiği ve idare ettiği iki haneden bahseder, proğramını ve işlerinin liste ve fihristesini yapar; kur'an dahi, şu kâinatı yapan ve idâre eden ve işlerinin listesini ve fihristesini tabir câiz ise, proğramını yazan, gösteren bir zâtın beyanına yakışır bir tarzdadır. hiç bir cihetle eser-i tasannu ve tekellüf görünmüyor. hiç bir şâibe-i taklid veyâ başkasının hesâbına ve onun yerinde kendini farzedip konuşmuş gibi bir hud'anın emaresi olmadığı gibi, bütün ciddiyetiyle, bütün safvetiyle, bütün hulusiyle sâfi, berrak, parlak beyânı, nasıl gündüzün ziyâsı, ""güneşten geldim"" der. kur'ân dahi,"" ben hâlık-ı âlem'in beyanıyım ve kelâmıyım"" der. evet şu dünyâyı antika san'atlarla süslendiren ve lezzetli nimetlerle dolduran ve san'atperverâne ve nimetperverane şu derece san'atının acibeleriyle şu derece kıymettar nimetlerini dünyanın yüzüne serpen, sıravâri tanzim eden ve zeminin yüzünde seren, güzelce dizen bir sâni', bir mün'imden başka şu velvele-i takdir ve istihsanla ve zemzeme-i hamd ve şükranla dünyâyı dolduran ve zemini bir zikirhâne, bir mescid, bir temaşagâh-ı san'at-ı ilâhiyeye çeviren kur'an-ı mu'ciz-ül beyan kime yakışır ve kimin kelâmı olabilir? ondan başka kim ona sâhib çıkabilir? ondan başka kimin sözü olabilir? dünyayı ışıklandıran ziya, güneşten başka hangi şeye yakışır? tılsım-ı kâinatı keşfedip âlemi ışıklandıran beyan-ı kur'an, şems-i ezelî'den başka kimin nuru olabilir? kimin haddine düşmüş ki ona nazire getirsin? onun taklidini yapsın?elhak, bu dünyayı san'atlarıyla zinetlendiren bir san'atkârın, san'atını istihsan eden insanla konuşmaması muhaldır. mâdem ki, yapar ve bilir, elbette konuşur. mâdem konuşur, elbette konuşmasına yakışan kur'andır. bir çiçeğin tanziminden lâkayd kalmayan bir mâlik-ül mülk, bütün mülkünü velveleye veren bir kelâma karşı nasıl lâkayd kalır? hiç başkasına mal edip hiçe indirir mi? s.)(kur'an-ı hakim yirmi üç sene mütemadiyen damarlara dokunduracak ve inadı tahrik edecek bir tarzda meydan okudu ve der idi ki: ""şu kur'anın muhammed-ül emin gibi bir ümmiden nazirini yapınız ve gösteriniz. haydi bunu yapamıyorsunuz, o zât ümmi olmasın, gayet âlim ve kâtip olsun. haydi bunu da getiremiyorsunuz; bir tek zât olmasın, bütün âlimleriniz, beliğleriniz toplansın, birbirine yardım etsin, hattâ güvendiğiniz âliheleriniz size yardım etsin. haydi bununla da yapamıyacaksınız, eskiden yazılmış beliğ eserlerden de istifade edip, hattâ gelecekleri de yardıma çağırıp, kur'anın nazirini gösteriniz, yapınız. haydi bunu da yapamıyorsunuz; kur'anın mecmuuna olmasın da, yalnız on suresinin nazirini getiriniz. haydi on suresine mukabil hakiki doğru olarak bir nazire getiremiyorsunuz; haydi hikâyelerden asılsız kıssalardan terkib ediniz. yalnız nazmına ve belâgatına nazire olsun getiriniz. haydi bunu da yapamıyorsunuz, bir tek suresinin nazirini getiriniz. haydi sure uzun olmasın, kısa bir sure olsun, nazirini getiriniz. yoksa, din, can, mal, iyalleriniz; dünyada da âhirette de tehlikeye düşecektir..."" m.)(amerikalı filozof karlayl (carlyle) şöyle diyor: kur'anı bir kerre dikkatle okursanız, o'nun hususiyetlerini izhara başladığını görürsünüz. kur'anın güzelliği diğer bütün edebî eserlerin güzelliklerinden kabil-i temyizdir. kur'anın başlıca hususiyyetlerinden biri, (o'nun asliyyetidir. benim fikir ve kanaatıma göre kur'an serâpa samimiyet ve hakkaniyetle doludur. hz. muhammed'in (a.s.m.) cihana tebliğ ettiği dâvet, hak ve hakikattır. i.i.)"

kur'ân'ın
kur'ân'ın hükümleri, esasları

kurare
çömlek içindeki yemek piştikten sonra yanmasın diye içine konulan su.

kurat
fitil ucundan yanmış yer.

kurâ-yı mütecâvire
komşu köyler.

kuraz
ısırgan otu.

kuraze
altun ve gümüş kırıntısı. * kumaş parçaları.

kurb
yakınlık. yakında oluş. yakın olmak. yakınlık kazanmak. (zamanda, mekânda, nisbette, hatvede ve kuvvette kullanılır.) * tıb: böğür. karnın yumuşaklığına kadar olan yer.

kurb
yakınlık.

kurban
Allah'ın rızasını kazanmağa sebep olan şey. * etleri, fakirlere parasız olarak dağıtılmak niyetiyle farz, vâcib veya sünnet olarak kesilen koyun, keçi, deve, sığır.. gibi hayvan. * bir maksad uğrunda feda olma. * beylerin ve meliklerin yakınlarından olan kimse.

kurban
kurbanlar. Allah için kesilen koyun, sığır ve deve gibi hayvanlar.

kurbet
yakınlık. * fık: Allah'a manevî yakınlığa sebeb olan amel-i sâlih.

kurbet
yakınlar, akrabalar.

kurb-i derece
ölen bir kimseye yakınlık derecesi.

kurb-i hüdâ
Allah'a manevî yakınlık.

kurb-i mesâfe
yer, mekân yakınlığı.

kurbiyet
yakınlık.

kurbiyyet
"yakınlık kazanmak. yakınlık. bir şeye kendi gayretiyle yakınlaşmak. (bak: akrebiyyet)(sahabelerin kurbiyet-i ilâhiyye noktasındaki makamlarına velâyet ayağıyla yetişilmez. çünki: cenâb-ı hak bize akrebdir ve herşeyden daha ziyade yakındır. biz ise, ondan nihayetsiz uzağız. o'nun kurbiyetini kazanmak iki surette olur.birisi: akrebiyetin inkişafiyledir ki, nübüvvetteki kurbiyet ona bakar ve nübüvvet veraseti ve sohbeti cihetiyle sahabeler o sırra mazhardırlar.ikinci suret: bu'diyetimiz noktasında kat-ı meratib edip bir derece kurbiyete müşerref olmaktır ki, ekser seyr-i sülûk-u velâyet ona göre ve seyr-i enfüsî ve seyr-i âfâkî bu suretle cereyan ediyor. işte, birinci suret sırf vehbîdir, kesbî değil, incizabdır, cezb-i rahmânidir ve mahbubiyettir. yol kısadır, fakat çok metin ve çok yüksektir ve çok hâlistir ve gölgesizdir. diğeri kesbîdir, uzundur, gölgelidir. acaib hârikaları çok ise de, kıymetçe, kurbiyyetçe evvelkisine yetişemez. meselâ: nasıl ki dünkü güne bugün yetişmek için iki yol var. birincisi: zamanın cereyanına tâbi olmıyarak, bir kuvvet-i kudsiye ile, fevkaz-zaman çıkıp, dünü bugün gibi hazır görmektir. ikincisi: bir sene kat'-ı mesafe edip, dönüp dolaşıp, düne gelmektir; fakat, yine dünü elde tutamıyor; onu bırakıp gidiyor. öyle de, zâhirden hakikata geçmek iki suretledir. biri: doğrudan doğruya hakikatın incizabına kapılıp, tarikat berzahına girmeden, hakikatı, ayn-ı zâhir içinde bulmaktır. ikincisi: çok merâtibden seyr-i süluk suretiyle geçmektir. ehl-i velâyet, çendan fena-i nefse muvaffak olurlar, nefs-i emmareyi öldürürler. yine sahabeye yetişemiyorlar. çünki, sahabelerin nefisleri tezkiye ve tathir edildiğinden; nefsin mahiyetindeki cihazat-ı kesire ile, ubudiyetin envâına ve şükür ve hamdin aksamına daha ziyade mazhardırlar. fena-i nefisten sonra, ubudiyet-i evliya besatet peyda eder. s.)"

kûr-boğaz
f. obur, körboğaz.

kurbuk
mevzi ismi. * yardım. * dükkân.

kurdah
maymun.

kûrdil
f. câhil. gönlü kör.

kurduh
maymun. * küçük karınca.

kûre
f. demirci ocağı. kuyumcu ocağı. * küre.

kurena
bir padişâhın yakınında bulunan ve onun sohbetine iştirak edenler. yakınlar. arkadaşlar.

kureng
f. al at.

kurevî
(kurâ. dan) köylü. köye âit, köye dâir.

kureyza
medine-i münevvere yakınında yahudi taifesinden bir kavim.

kureyş
peygamberimizin kabilesi.

kureyş
kökü hz. ibrahim'e dayanan peygamberimiz hz. muhammed'in mensup olduğu meşhur arap kabilesi

kureyş suresi
kur'an-ı kerim'in 106. suresidir. liilâfi suresi de denir. mekkîdir.

kureyşî
kureyş kabilesinden olan. kureyş'e mensub.

kurfusa
mak'adı üstüne oturup dizlerini karnına yapıştırıp iki kolunu baldırları üstüne kavuşturmak.

kurha
silâh yarası. * çıban.

kurha
yaralar.

kurhân
bir cins mantar.

kurhane
bir cins mantar.

kûrî
f. körlük, âmâlık.

kur-kirân
zift, kara boya. * deve. dağ keçisi. * ses çıkmasın diye ayağın kenarıyla yürümek. * küçük tepe. * kara taşlı yer. * kara büyük taş.

kurkube
et, lahm.

kurkul
çekirge.

kurkur
büyük gemi.

kurkus
geniş, bol, vâsi.

kurmay
ordunun muharebeye hazırlanmasında ve savaş sırasındaki sevk ve idaresi için hususi tarzda yetiştirilmiş subay. * mc: becerikli.

kurme
işaret için devenin burnundan bir miktar deri kesip tam ayrılmadan yine burnu üstüne yapıştırmak.

kurmud
dağ keçisinin erkeği.

kurmus
avcıların dağda olan kulübesi veya soğuktan sakındıkları küçük çukur yer.

kurnas
dağın burnu.

kurne
sivri veya tümsek şey. * hamam kurnası. kurna.

kurneve
boya otu.

kurnuk
yumuşak bedenli delikanlı.

kurr
karar. * soğukluk.

kurra
okuyucular. kur'ân-ı kerimi usul ve tecvidine göre okuyanlar. dindar ve sâlih kimse.

kurrâ
kurân okuyucuları.

kurrasa
papatya çiçeği.

kurre
parlaklık. tâzelik. gözün parlak ve nurlu olması. * ağlamaktan sonraki serinlik. * dilşâd olmak. * bir atımlık şey. * kurbağa.

kurret-ül a'yun
gözlerin nuru. * çok sevilen ve göz aydınlığına sebeb olanlar.

kurs
kelepçe. * çevrik nesne. * yuvarlak. tekerlek şeklinde olan.

kurs
yuvarlaklar, daireler, çemberler.

kursa
kelepçe. * çevrik nesne. * yuvarlak. tekerlek şeklinde olan.

kurs-u şems
güneş yuvarlağı.

kurt
küpe.

kurta
küpe.

kurtan
at'ın arkasına vurdukları keçe.

kurtat
eyer altına konan bir nesne. * boyun.

kurtubî
kılıç. halid bin velid'in kılıcı.

kurtum
mestin burnu.

kurub-küreb
yeri sürüp aktarmak. * dar etmek. * yakın olmak. * gam, tasa, keder, endişe.

kuruh
yaralar.

kuruh
silâh yarası. * çıban.

kuruh
yara, ceriha. ülser.

kurultay
bir mesele için toplanmış insan topluluğu.

kurum
değerli insanlar. kıymetli ve değeri büyük kişiler.

kurum
değerli insan. kıymetli insan.

kurum
ulu şerif, şerefli kişi.

kurun
asırlar. devirler. çağlar.

kurûn
çağlar, asırlar, devreler.

kurune
nefis.

kurun-u âhire
son asırlar. istanbul'un fatih sultan mehmed tarafından zaptedildiğinden sonraki zaman. hicri 857, mi. 1453 yılından sonraki devir.

kurun-u sâlife
geçmiş asırlar.

kurun-u ulâ
eski roma devleti'nin ikiye ayrılması zamanına kadar olan eski devir. ilk çağ.

kurun-u vustâ
eski roma devleti'nin ikiye ayrılmasından, istanbul'un müslümanlar tarafından zabtedildiği tarihe kadar olan zamandır. orta asırlar.

kurur
gözün parlak olması.

kurut
kuruluk.

kuruz
borçlar. ödünç olarak verilen paralar.

kurzub
fakir kimse.

kurzum
kavafların ve kunduracıların üzerinde gön ve sahtiyan kesip düzelttikleri yuvarlak tahtalar.

kurzül
kadınların başına örttükleri nesne. * kayıt. * kötü kimse. * at ismi. * bel, sulb.

kurşum
büyük kene.

kûs
f. kös. eskiden muharebelerde deve veya araba üstünde taşınarak çalınan büyük davul.

kusa
zayıflık. * nâhiye.

kusad
bir şey kırıldığında herbir parçası.

kusakıs
çok acı olan sarmısak.

kusale
buğday ve arpa kesmiği.

kusame
kassamlara verilen taksim ücreti.

kusara
isteğin ve arzunun son derecesi.

kusare
hususi hücre. * gemilerde güvertelerin en üstündeki yarım güverte.

kusâre
ekincilerin kesmik dedikleri başakta kalan buğday. buğday çalkandığında kalbur içinde kalan kaba buğday başları.

kusas
saçın önünde ve ardında nihayeti.

kusâs
kaba, kısa boylu erkek.

kusâs
kaba, kısa boylu erkek.

kusasa
tırnak kırpıntısı. * az miktar, az şey.

kusb
göden bağırsak denilen büyük bağırsak.

kusb
kalın bağırsaklar.

kusbe
göden bağırsak.

kuse
f. köse.

kuseb
göden bağırsak.

kusec
f. köse.

kuseybe
bronşcuk.

kuseyra
iyeği kemiklerinin altındaki kemik.

kusfend
f. koyun.

kûs-i gaza
savaş davulu. muharebe kös'ü.

kuskus
kaba, kısa boylu erkek.

kuskusa
kaba, kısa boylu erkek.

kuslub
kuvvetli, dayanıklı, sağlam.

kusre
yakın, karib.

kuss ibn-i saide
islâmiyetten önce arabistan'da yaşamış iyâd kabilesinin ileri gelenlerinden, mühim hakikatlı bir şâirdir. cârud gibi hakperesttir. henüz hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm genç iken suk-ı ukaz panayırındaki hitabeti ile meşhurdur. hitabesinde bir hak peygamber geleceğini ve onun en güzel bir din üzere olacağını müjdelemiştir. (k. en. sh. 61)

kussa
alın saçı.

kussabe
kamış boğumu. * düdük.

kussas
bir demir madeninin adı.

kust
topalak dedikleri ot.

kustar
kesedar. sarraf. * tüccar, tâcir. * mizan, ölçü. * bir şehre veya bir beldeye vâli olan kimse.

kustas
büyük terazi.

kusu
uzaklık, ırak olmaklık. * son olmaklık.

kus'ul
yaramaz, leim, lânet edilen kimse. * kurt eniği.

kusur
"noksanlık. eksiklik. noksan ve âcizlik. ihmal. tedbirsizlik. * cem' olmalar. * pahalanmak. *eksilmek. * şiddetli olan şeyin yavaşlayıp sâkin olması. * bereketlenmek. * imtina', âciz olmak. * bir hesabın üstü. artan kısım. * (kasr. c.) kasırlar. saraylar. köşkler.(şeytanın mühim bir desisesi : insana kusurunu itiraf ettirmemektir. tâ ki, istiğfar ve istiâze yolunu kapasın. hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, tâ ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdeta taksiratdan takdis etsin. evet şeytanı dinliyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de, yüz te'vil ile te'vil ettirir. $ sırriyle, nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. hazret-i yusuf aleyhisselâm gibi bir peygamber-i alişan , $ dediği halde, nasıl nefse itimad edilebilir. nefsini ittiham eden, kusurunu görür. kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. istiğfar eden, istiaze eder. istiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. ve kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar; itiraf etse, afva müstahak olur. l.)"

kusûr
eksiklik, pürüz, özür, kabahat.

kusûrât
kusurlar.

kusure
acizlik, güçsüzlük.

kusur-i cinan
cennet'teki köşkler.

kusûriyet
kusurluluk.

kusut
haktan sapmakla cevr ve zulmetmek. * birşeyi kısımlara ayırmak, tefrik etmek.

kusva
son derecede bulunan. * son, nihayet. * son sınır. erişilecek olan en son nokta.

kut
yaşatacak gıda, rızık. * kuvvetlendirmek.

kut
gıda, azık.

kut
yiyecekler, azıklar.

kut'a
bir hurma cinsi.

kuta'
atın arkalaşacak yeri. * bağırtlak kuşu.

kutâ
güve. *ağaç kurdu.

kuta' (kutu')
düş yormak, rüya tâbir etme. * su kesilmek.* başka yere gitmek.

kutaa
bir şeyin kesintisi ve kırıntısı.

kutad
dikenli ot. mugaylan dikeni.

kutafe
toplarken düşüp dökülen üzüm ve yemiş döküntüsü.

kûtah
(kuteh) kısa, boysuz.

kûtah-âstin
f. aslında kötü olduğu hâlde iyi gibi görünen kimse.

kûtah-bîn
f. neticeyi göremiyen, basiretsiz, kısa görüşlü.

kûtahter
f. pek kısa, çok ufak.

kûtah-terin
f. en çok kısa.

kutâ-kutevât
atın arkalaşacak yeri. * bağırtlak kuşu.

kutar
kebap kokusu. ot kokusu.

kutb
(kutub) dünyanın şimâl veya cenub uçları. (güney ve kuzey taraflarının son kısımları.) * elektrik cereyânını meydana getiren veya mıknatısın uçlarından her biri. * dini bir meslek veya grubun başı. bir çok müslümanların kendisine bağlandıkları azim ve büyük evliyaullahtan zamanın en büyük mürşidi.

kutb
büyük evliya.

kutb
kutublar. hak tarikatların reisleri, şahları.(âlem-i islâmda, her biri ümmetin ehemmiyetli bir kısmını dâire-i dersine alıp hârika irşad ve kerametlerle manevi terakki ettiren ve hüccetler yerine müşahedata, keşfiyyata dayanan en derin ehl-i tahkik ve hakikat olan zatlar. ş.)

kutb
kutublar.

kutbe
nişan okunun temreni. * erkek ismi. * nişanlara atılan ufak ok.

kutbeyn
iki kutub. şimal ve cenub kutbu. kuzey ve güney kutubları.

kutbî
(kutbiye) dünya kutuplarına ait. onlarla alâkalı.

kutbiye
deve ve koyun sütünün birbirine karışması.

kutbiyet
(bak: kutb-ul aktab)

kutbiyet
büyük evliyalık.

kutb-u cenubî
güney kutbu.

kutb-u devran
halife ve bu sıfatı alan osmanlı padişahı.

kutb-u risalet
risaletin başı. * hz. muhammed (a.s.m.)

kutb-u şimalî
kuzey kutbu.

kutbuâzam
en büyük kutub, zamanın en büyük velîsi.

kutb-ud din
dinin kutbu.

kutb-ul aktab
kutubların başı. hilafet-i mâneviye-i muhammediye (a.s.m.). velâyet-i mâneviye makamlarının en yükseği, nübüvvet-i muhammediyeye (a.s.m.) veraset makamı olup, bu makama ancak cenâb-ı hakkın bir atiyyesi olarak nâil olunur. bu makamda bulunan zât, hakikat-ı muhammediyenin (a.s.m.) mazharı ve esmâ-i ilâhiyenin câmi'idir. her asırda bir tane bulunan bu zatların sonuncusu mezkur sıfatların en ekmeline mazhardır. bu makam hakkında gavs ve kutbiyyet-i kübrâ tâbirleri de kullanılır.

kutb-ul ârifîn
ariflerin en ileri geleni, en büyüğü. maddi, mânevi ve ilâhi ilim sahiblerinin başı. ariflerin kutbu. (bak: aktâb)

kutb-uz zaman
zamanın en ileri gelen ve en büyük ârif ve mürşidi. (bak: aktâb)

kûteh
(kutâh) f. kısa, boysuz.

kûtehbâl
f. kısa boylu.

kûtehbîn
f. kısa görüşlü. ileriyi göremez.

kûtehdest
f. kısa elli. elli kısa olan. * mc: hasis, cimri, tamahkâr, keremsiz.

kûtehendiş
f. sonunu ve istikbali düşünmeyen. kısa görüşlü.

kutela'
öldürülmüş kimseler, maktuller.

kûtî
kısa boylu adam.

kutile
(katil. den) katledildi, kahroldu veya kahrolası meâlindedir.

kutme
"bozluk ve kızıllık olan renk. (o renkte olana ""aktem"" derler.) (müe: katmâ)"

kutn
pamuk.

kutn
pamuklar.

kutne
geviş getiren hayvanların midelerinin bir bölümü. şirden.

kutniye
aşure tatlısı.

kutr
taraf. canib. * nahiye. mahal. arzın veya semânın bir ciheti. * çap. * bölük. bölge. * geo: dairenin merkezinden geçip onu iki müsavi kısma bölen doğru parçası, çap.

kutr
çap.

kutr
kuturlar. çaplar. dâirenin merkezinden geçen doğru hatlar. * her taraf. * güzel kokulu yağlar vesaire satan adam. güzel kokular tâciri. * ecza, ilâç satan adam. * mahalle aralarında bazı baharatla iğne, iplik vesaire satan satıcı.

kutre
avcılar kümesi.

kutrenî
kutur itibariyle, çap olarak.

kutr-u dâire
geo: dairenin kutru. çap.

kutrub
bir kuş.

kutrutî
kısa boylu küçük adam.

kutta'
kesiciler, kat' ediciler, kesenler.

kutta-i tarik
yol kesenler, eşkiyalar, haydutlar.

kuttal
katiller, öldürücüler, öldürenler. katledenler.

kuttan
yerliler, oturanlar, sâkinler.

kuttân
oturan, yerli. ev halkı.

kutu'
zelil olmak. hakarete uğramak.

kutub
kutublar.

kutub
büyük evliya.

kutub
karıştırmak. * yüzünü pörtürmek. * kaşlarını bir yere toplayan.

kutulâyemût
ölmeyecek kadar yiyecek.

kutur
pintiliğinden dolayı ailesini sıkıntı içinde bırakan adam.

kutur
taraf. canib. * nahiye. mahal. arzın veya semânın bir ciheti. * çap. * bölük. bölge. * geo: dairenin merkezinden geçip onu iki müsavi kısma bölen doğru parçası, çap.

kutur-kuturât
deve katarı.

kutut
nasib, hisse. * kitab ve kâğıt. * erkek kedi.

kûtval
f. kale muhafızı. dizdar. * belediye reisi. şehir ağası.

kut-ı lâ-yemut
ölmeyecek kadar olan rızık, yiyecek.

kut-ı mesih
hurma. * şarap.

kuud
cülus. oturmak. * namazın oturarak kılınan kısmı. secdede iken kalkıp oturmak.

kuule
ayağının arkasıyla yerden toprak saçmak.

kuur
dipler, derinlikler. nihâyetler.

kuuş
ağacın başını çekip eğmek. * cem etmek, toplamak. * kadınların bindiği merkep.

kuva'
erkek tavşan.

kuvâ
güçler. kuvvetler. * hisler. hasseler. takatler. * şeriatın birer hükmü.

kuvâ
kuvveler.

kuvâ-i diniye
dinî kuvvetler.

kuvâ-i hamse
beş duygu.

kuvam
koyunun ayaklarını tutan bir hastalık.

kuvare
yuvarlak parça (ki gömlek yakasından veya kavun, karpuz başından keserler.)

kuvâ-yı milliye
milli kuvvetler. bir milletin sahib olduğu kuvvetleri. * istiklâl harbinde anadoluda kurulan hükümet ve bu hükümetin askeri kuvvetleri.

kuvâ-yı selâse
üç kuvvet. (kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye ve kuvve-i akliye.)

kuvâ-yı umumiye
umumi kuvvetler.

kuvb
yavru.

kuvvad
kumandanlar, seraskerler, komutanlar.

kuvve
kuvvet. güç. * salâhiyyet. iktidar. * fikir. niyet. * hasse. his. duygu. meleke. * kabiliyyet. (za'fiyyetin zıddı)

kuvve
kuvvet, düşünce, duygu, yetenek.

kuvveden
bir düşünceyi veya potansiyeli hayata geçirme

kuvve-i an-il-merkeziye
merkezkaç kuvvet. cisimlerin kendi mihveri üzerine hareketi zamanında merkezinde hâsıl olan kuvvete denilir. merkezde dönen bir tekerleğin etrafında yapışık veyahut üstünde taşıdığı cisimlerin etrafa yayılıp dağılmasıyla bu kuvvetin mevcudiyyeti anlaşılır.

kuvve-i azm
f. azim kuvveti. emele muvaffak olmak için gösterilen azim, cehd kuvveti.

kuvve-i bâsıra
f. görme duygusu, görme kuvveti.

kuvve-i câzibe
kendine çekici kuvvet. dünyanın câzibe, yani çekme kuvveti.

kuvve-i dâfia
zararlı şeyleri men'etme ve onlardan korunma hissi. itme kuvveti.

kuvve-i galibe
üstün ve ezici kuvvet.

kuvve-i hâfıza
f. zihinde hıfzetme, belleme kuvveti.

kuvve-i hamse-i bâtına
içteki beş his, beş duygu. (bak: havâs)

kuvve-i ile-l merkeziye
muhitten (etraftan) merkeze doğru gelen çekme kuvveti. (kuvve-i anil-merkeziyenin zıddıdır.)

kuvve-i istinad
dayanma ve istinad etme kuvveti.

kuvve-i kudsiye
evliyâ kuvveti. cenab-ı hakk'ın yardımına mazhar olan kuvvet. hakaik-ı imâniye ve kur'aniyeyi gayet ince ve derin bir firaset ve dirayetle anlayabilme kuvveti.

kuvve-i lâmise
dokunma ve hissetme duygusu. sertliği ve yumuşaklığı anlama duygusu.

kuvve-i muhassala
muhtelif kuvvetlerin ağırlık merkezi.

kuvve-i musavvire
cenâb-ı hakkın izni ve kanunu ile maddiyatın şekil ve suretini alma kabiliyeti (bak: madde-i musavvire)

kuvve-i mutasarrıfa
mütehayyile vasıtasıyla zihinde hazırlanan şeyleri tertib kuvveti.

kuvve-i müdrike
idrak kuvveti. beş duygunun, hissin zihinde duyulması, anlaşılması.

kuvve-i mümeyyize
insanın iç âleminde hissedilenleri birbirinden ayırdetme kudreti. * hayır ve şerri anlayıp ayıran bir duygu ve kuvvet.

kuvve-i mütehayyile
hissolunan şeyin gıyabında resim ve tasvir kuvveti. hayâl kuvveti.

kuvve-i müvellide
tevlid edici kuvve, meydana getirci kuvvet.

kuvve-i nâtıka
konuşma, güzel ifade etmek kudreti.

kuvve-i sebuiye
insanda başkalarına hücum ve zararları defetmek kuvvesi.

kuvve-i sebuiye-i gadabiye
zararlı şeyleri def'e sevkeden his ve kuvvet.

kuvve-i teşriiye
kanun vaz'etme kuvveti. şeriata uyan düsturlar yapma kuvveti. * büyük millet meclisi.

kuvve-i vâhime
vehim ve hayâl duygusu. kuruntu hâssesi.

kuvve-i zahriye
yardımcı ve imdatçı kuvvet.

kuvve-i zâika
"dildeki tad alma duygusu. (bak: dil)(ağızdaki kuvve-i zâika bir kapıcıdır; mide, cesedin idâresi noktasında bir efendi ve bir hâkimdir. o saraya veyahut o şehre gelen ve sarayın hâkimine verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa, kapıcıya bahşiş nev'inden ancak beş derecesi muvafık olur.. fazla olamaz. tâ ki; kapıcı gururlanıp, baştan çıkıp, vazifeyi unutup, fazla bahşiş veren ihtilâlcileri saray dahiline sokmasın. işte bu sırra binâen, şimdi iki lokma farzediyoruz. bir lokma, peynir ve yumurta gibi mugaddi maddeden kırk para; diğer lokma, en âlâ baklavadan on kuruş olsa.. bu iki lokma ağıza girmeden, beden itibariyle farkları yoktur, müsâvidirler; boğazdan geçtikten sonra, cesed beslemesinde yine müsâvidirler. belki, bazan kırk paralık peynir, daha iyi besler. yalnız, ağızdaki kuvve-i zâikayı okşamak noktasında yarım dakika bir fark var. yarım dakika hatırı için kırk paradan on kuruşa çıkmak, ne kadar mânâsız ve zararlı bir israf olduğu kıyas edilsin. şimdi, saray hâkimine gelen hediye kırk para olmakla beraber, kapıcıya dokuz defa fazla bahşiş vermek, kapıcıyı baştan çıkarır, ""hâkim benim"" der. kim fazla bahşiş ve lezzet verse; onu içeriye sokacak. ihtilâl verecek, yangın çıkaracak, ""aman doktor gelsin, hararetimi teskin etsin, ateşimi söndürsün."" dedirmeye mecbur edecek. işte, iktisad ve kanaat, hikmet-i ilâhiyyeye tevfik-ı harekettir. kuvve-i zâikayı kapıcı hükmünde tutup, ona göre bahşiş verir. israf ise; o hikmete zıt hareket ettiği için çabuk tokat yer, mideyi karıştırır, iştiha-yı hakikiyi kaybeder. tenevvü-ü et'imeden gelen sun'i bir iştiha-yı kâzibe ile yedirir, hazımsızlığa sebebiyet verir, hasta eder. l.)"

kuvve-i zâkire
hafıza. ezberleme kuvveti. ezber edici kuvvet.

kuvve-i şâmme
koku alma, koklama duygusu. burun.

kuvve-i şeheviye
cinsi istek kudreti. yemek, içmek, konuşmak, uyumak gibi kabiliyetler.

kuvvet
sükunette bulunan cisimleri harekete, hareket ettikleri sükunete getirmeğe muktedir olan sebeb. (kuvvet, te'sir ettiği cisimlerin hâricindedir.)

kuvvet
güç.

kuvvet
imanın kuvveti ve genişliği (bk. e-m-n)

kuvvet
güçler. kuvvetler. * hisler. hasseler. takatler. * şeriatın birer hükmü.

kuvvet-i devlet
devletin kuvveti.

kuvvet-üz zahr
arka veren kuvvet. yardımcı, imdadcı kuvvet. geriden gelen yardımcı. * icabında arkadan yardımcı olacak asker kuvveti. imdâda hazır asker.

kuvvetüzzahr
yardım kuvveti.

kuy
f. karye, mahalle, sokak. * yol. semt.

kuya
çok kusmak.

kuydaş
f. aynı köyden olanlar. köyleri aynı olan kimseler.

kuyud
kayıtlar. resmi muâmelelerin veya her hangi bir şeyin kayıtları, deftere geçirilmeleri, yazılmaları.

kuyûd
kayıtlar, bağlar.

kuyud
bir sözün bütününü meydana getiren harf, kelime gibi parçalarıyla bunların sarf ve nahiv (dilbilgisi) yönünden özellikleri; meselâ, erkeklik-dişilik, belirlilik-belirsizlik, isim-sıfat gibi

kuyudat
kayıtlar.

kuyudat-ı atika
eski kayıtlar.

kuyud-u ihtiraziyye
korunmak için ilerisine âid tedbir kayıtları. bazı hakları kullanabilme şartı.

kuyuh
irin.

kuyun
demirci, haddad, * kul, köle.

kuz
bardak, kadeh. * tas, çanak.

kûz
kâseler, bardaklar, kadehller.

kuza'
ağız ağrısı.

kuzâ
su üstündeki çörçöp. * göze düşen çöp. * gözün çapağı.

kuzah
mevzi ismi. * şeytan ismi. (bak: kuzeh)

kuzakız
yırtıcı ve paralayıcı yavuz arslan.

kuza'mel
büyük şişman deve.

kuza'mele
kötü huylu, kısa boylu kadın. * şey.

kuzat
şeriat nâmına hükmeden hâkimler. kadılar. (bak: kudât)

kuzazat
ok yeleği kırpıntısı. * altın parçaları.

kuze
f. su testisi.

kuze-ger
f. çömlekçi, bardakçı.

kuzeh
renk renk çizgiler. * bulutları idâreye me'mur bir melek ismi.

kuzeh
renk renk çizgiler.

kuzeh
yol, tarik.

kuzehiye
gözün renkli olan tabakası. iris.

kuzfe
yüksek yer.

kuzha
yol, tarik.

kuzu'
evmek, acele.

kuzub
yonca otu.

kuzuf-kuzefât
yüksek yer.

kuzul-akzile
başın arka tarafı.

kuzz
yeleksiz oklar.

kuzze
ok yeleği. * pire, bürgus.

kuzze
ok yeleği. * pire, bürgus.

kuçe
f. dar sokak, küçük sokak. * pazar, çarşı.

kuş'am
yaşlı ihtiyar, koca kimse. * belâ. * arslan. * sırtlan. * örümcek. * karınca yuvası.

kuşam
sofrada artan yemekler.

kuş'aman
büyük erkek akbaba.

kuşâme
sofrada artan yemekler.

kuş'ar
hıyar.

kuşa'rire
titreme. * tavuk derisi gibi ürperip kabarmış deri.

kuşbâ
yeni veya eski.

kuşe
köşe.

kûşe
köşe.

kuşe-i ferag
insanın, herşeyden feragat edip çekildiği köşe.

kuşe-i nisyan
unutma köşesi, nisyan köşesi.

kuşiş
f. çalışma, çabalama, gayret sarfetme, uğraşma.

kuşluk
güneşin doğup bir miktar yükselmesinden başlayıp günişin gökyüzünün tam ortasına gelmesinden biraz öncesine kadar olan vakit

kuşu
hamam süprüntüsü. * kuru deri. * deriden olan ev.

kuşur
kabuklar, kışırlar.

kuşur-i eşcar
ağaç kabukları.

kuşut
burun kamışı çökük ve yassı olan.

kuşuta
burnun çökük ve yassı olması.

köftehor
f. köfte yiyen. * geveze, çenesi düşük. * şarlatan. kendini beğenmiş. * çapkın.

köhne
f. eski, eskimiş. * zamanı geçmiş. demode olmuş.

köhnebahar
sonbahar.

köle
t. bütün tarihî devirlerde başka milletlerden, yabancılardan zorla kaçırılıp hürriyetten mahrum hale getirilerek hizmette kullanılan erkek. (islâmiyet köleliği en âdil usullerle kaldırmağa çalışmış ve resul-i ekrem (a.s.m.), insanları kölelikten kurtarmayı ibadet olarak ilân etmiştir.)

köle
esir, alınıp satılan insan.

kör
enerji

körük
ateşi havalandırmak için yapılmış bir âlet. * hava ile çalışan bazı çalgıların hava vermeğe mahsus kısmı.

köşe
köşe.

köşeli parantez
"t. cümleden tamamıyla ayrı ""haşiye"" gibi bir sözü içine alır."

küayt
bülbül.

kübab
bir yere toplanmış kum.

kübad
tıb: karaciğer iltihabı.

kübas
başı büyük olan erkek.

kübb
at sürüsü. * iplik yumağı.

kübbe
at sürüsü. * iplik yumağı.

kübbene
bahil kişi.

kübera
büyükler. ulular.

kübera-yı ümmet
ümmetin uluları, büyükleri.

kübkübe
insan topluluğu. * at sürüsü.

kübr
yakınlık.

kübra
(ekber'in müennesi) büyük, daha büyük, en büyük. * man: ikinci kaziye (ikinci önerme). yâni, hadd-i ekberin bulunduğu cümle (bak: hadd-i ekber).

kübra
en büyük.

kübud
karaciğerler.

küca
f. nereye? nasıl?

küda
mekke-i mükerreme'de bâb-ı umre'nin yolu.

küdade
çömlek dibinde kalan yemek.

küdame
her nesnenin bakiyyesi.

küdas
hayvan aksırığı.

küds
dövülmemiş harman.

küds
küdsler. hurmalar.

küdu'
soğuğun bitkilere zarar vermesi.küdur : (keder. c.) kederler, hüzünler, üzüntüler, sıkıntılar, ıztırablar.

küdû
yerin otu geç bitmek.

küduret
(keder. den) bulanıklık. * koyuluk, kesiflik. * kaygı. tasa. kederlilik.

küdûret
koyuluk, kederlilik.

küdye
kazılması güç olan sert yer.

küdürr
azâsı çok şişmiş olan yiğit.

küf
yetiştiği satıhta kimyevî değişikliklere sebep olan küçük boylu mantarlara verilen umumi ad. * maddelerin oksitlenme neticesinde dış tarafını kaplayan tabaka. pas.

küfae
davarın bir yıllık dölü, sütü, yoğurdu, yünü ve yapağısı.

küfale
zammetmek, artırmak. * boynuna almak.

küfat
eşitler. * denkler, müsaviler.

küfât
kaftan nigendesi, kaftan zencifi.

küfe
f. taze dallardan veya kamıştan örülmüş, derin ve çeşitli boyda kaba sepet.

küffar
gâvurlar. hak din olan islâmiyeti inkâr edenler. kâfirler.

küffâr
kâfirler.

küffe
kaftan nigendesi, kaftan zencifi.

küfiyyun
eski arabça âlimlerinin ayrıldığı iki büyük şubeden biri olup diğerine basriyyun denirdi. (o.l.)

küfne
ağaç, şecer.

küfr
"örtmek mânâsınadır. kalbe âit bir sıfattır. hak dini inkâr edip, hakkı inkâr edene ve gizleyene ""kâfir"" denilir. kâfirliğin sıfatı küfürdür. * allaha inanmamak. hakkı görmemek. imansızlık. * allaha (c.c.) yakışmıyan sıfatlar uydurmak. müslümanlığa uymayan şeylere inanmak. * nankörlük, dinsizlik, günah, kaba ve ayıp söz. (bak: kebâir - kâfir)"

küfr
îmansızlık.

küfr
kâfirlik, sapıklık, dinsizlik (bk. k-f-r; -l-l)

küfr ü dalal
kafirlik ve sapıklık. dinsizlik.

küfran
nankörlük etmek. Allah'ın ihsan ve inayetine mukabil teşekkür etmeyip fiilen veya kavlen inkâr etmek.

küfrân
îmansızlık, nankörlük.

küfran-ı ni'met
"cenâb-ı hakkın ihsan ettiği ni'metleri bilmemek ve hürmetsizlikte bulunmak. (bak: tahdis-i ni'met)(bazan tevâzu, küfrân-ı ni'meti istilzâm ediyor; belki küfrân-ı ni'met olur. bazan da tahdis-i ni'met iftihar olur. ikisi de zarardır. bunun çare-i yegânesi ki, ne küfrân-ı ni'met çıksın ne de iftihar olsun. meziyyet ve kemalâtları ikrâr edip, fakat temellük etmiyerek, mün'im-i hakikinin eser-i in'âmı olarak göstermektir. m.)"

küfrî
küfürle ilgili.

küfr-i cuhudî
kalb ve dil ile ikrar etmemektir. (şeytan gibi)

küfr-i inadî
inadî dinsizlik, inadî küfür. hakikat isbat edildiği halde yine imana gelmemek. bilip de kabul etmez olmak.

küfr-i inkârî
"aslâ cenab-ı hakk'ı tanımayıp, islâmiyet hakikatlarını ikrar ve tasdik etmemektir. (evet küfr, mevcudatın kıymetini ıskat ve mânasızlıkla ittiham ettiğinden; bütün kâinata karşı bir tahkir ve mevcudat âyinelerinde cilve-i esmayı inkâr olduğundan; bütün esmâ-i ilâhiyeye karşı bir tezyif ve mevcudatın vahdaniyete olan şehadetlerini reddettiğinden; bütün mahlukata karşı bir tekzib olduğundan; istidad-ı insâniyi öyle ifsad eder ki: salâh ve hayrı kabule liyakati kalmaz. hem, bir zulm-ü azimdir ki: umum mahlukatın ve bütün esmâ-i ilâhiyenin hukukuna bir tecavüzdür. işte şu hukukun muhafazası ve nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği; küfrün adem-i afvını iktiza eder. s.)(deniliyor : deve kuşuna demişler : ""kanatların var, uç!"" o da kanatlarını kısıp, ""ben deveyim"" demiş, uçmamış. fakat avcının tuzağına düşmüş. avcı beni görmesin diye başını kuma sokmuş. halbuki koca gövdesini dışarıda bırakmış, avcıya hedef etmiş. sonra ona demişler; ""mâdem deveyim diyorsun, yük götür!"" o zaman kanatlarını açıvermiş. ""ben kuşum"" demiş, yükün zahmetinden kurtulmuş... fakat hâmisiz ve yemsiz olarak avcıların hücumuna hedef olmuş. aynen onun gibi; kâfir, kur'anın semâvi ilânatına karşı küfr-ü mutlakı bırakıp meşkuk bir küfre inmiş. ona denilse: ""madem mevt ve zevali, bir idam-ı ebedi biliyorsun; kendini asacak olan darağacı göz önünde... ona her vakit bakan, nasıl yaşar? nasıl lezzet alır?"" o adam, kur'anın umumi vech-i rahmet ve şümullü nurundan aldığı bir hisse ile der: ""mevt idam değil, ihtimal beka var."" veyahud, deve kuşu gibi başını gaflet kumuna sokar, tâ ki ecel onu görmesin ve kabir ona bakmasın ve zeval-i eşya ona ok atmasın!.elhasıl : o meşkuk küfür vasıtasiyle deve kuşu gibi mevt ve zevali, idam mânâsında gördüğü vakit, kur'an ve semâvi kitabların iman-ı bil'âhiret'e dair kat'i ihbaratı ona bir ihtimal verir. o kâfir, o ihtimale yapışır, o dehşetli elemi üzerine almaz. o vakit ona denilse: ""mâdem bâki bir âleme gidilecek; o âlemde güzel yaşamak için tekâlif-i diniyye meşakkatini çekmek gerektir!"" o adam şekk-i küfri cihetiyle der: ""belki yoktur; yok için neden çalışayım."" yâni: vaktâ ki o hükm-ü kur'anın verdiği ihtimal-i beka cihetiyle idam-ı ebedi âlâmından kurtulur ve meşkuk küfrün verdiği ihtimâl-i adem cihetiyle tekâlif-i diniyye meşakkati ona müteveccih olur; ona karşı küfür ihtimaline yapışır, o zahmetten kurtulur. demek bu nokta-i nazarda, mü'minden ziyade bu hayatta lezzet alır, zannediyor. çünki; tekâlif-i diniyyenin zahmetinden ihtimâl-i küfri ile kurtuluyor ve âlâm-ı ebediyeden, ihtimâl-i imanî cihetiyle kendi üzerine almaz. halbuki bu mağlâta-i şeytaniyenin hükmü, gayet sathi ve faidesiz ve muvakkattır. l.)"

küfr-i meşkuk
küfürde ve itikatsızlıkta şüpheli olma.

küfr-i mutlak
"hiç bir imâni hükmü olmamak, dine âit hiç bir hakikatı, Allah'ın varlığına âit hiç bir delili kabul etmemek. ihsan ve inayet-i ilâhiyyeye karşı şükür etmiyerek fiilen ve kavlen inkâr etmek. (""neuzü billâh"" dine söğmek gibi) küfr-ü icabettiren bazı çirkin sözlere de ""küfür"" denilmiştir.(bir müslüman bir hakikat-ı imaniyeyi inkâr etse, küfr-ü mutlaka düşer. çünkü başka dinlerin icmallerine mukabil islâmiyette tam izahat verilmiş. rükünler birbiriyle zincirlenmiş. muhammed aleyhissalâtü vesselâmı tanımayan, tasdik etmeyen bir müslüman, allahı da (sıfatıyla) daha tanımaz ve âhireti bilmez. bir müslümanın imanı o kadar kuvvetli ve sarsılmaz hadsiz hüccetlere dayanıyor ki, inkârda hiçbir özür kalmıyor. adeta akıl, kabulde mecbur oluyor. s.)"

küfr-i nifakî
dil ile imanı ikrar edip kalb ile itikad etmemektir.

küfriyât
küfürle ilgili şeyler.

küfriyyat
küfre sebep olan işler ve sözler.

küfrü
küfre sarılma, küfür tarafını tutma (bk. k-f-r)

küfuf
avuçlar, el ayaları.

küfur
örtme, sarma, * köy, karye.

küfv
şerik. nazir, akran, denk, eş, benzer, misil. hemtâ. (bak: kefâet)

küfv
eşler, benzerler, denkler, eşitler, uygunlar, müsaviler, muadiller.

küfv
eşitler. * denkler, müsaviler.

küfye
ancak geçinebilecek kadar olan yiyecek.

küfür
îmansızlık.

küfürbaz
f. küfür sözü söyleyen. ahlâksız. küfrü âdet edinmiş olan.

küfürbaz
küfredici.

küfüv
şerik. nazir, akran, denk, eş, benzer, misil. hemtâ. (bak: kefâet)

küfüv
denk, eş.

küh
f. dağ.

kühbe
kırmızılığa yakın olan beyaz renk.

kühen
f. eski, zamanı geçmiş. demode olmuş. yıpranmış.

kühenpir
f. yaşı ilerlemiş. çok yaşlı, ihtiyar.

kühensâl
f. yaşlanmış, ihtiyarlamış, kocamış. eskimiş.

küheylan
cins arab atı. (gözü sürmelidir.)

kühhan
kâhinler, falcılar.

kühistan
f. dağlık yer, dağı çok olan mevki.

kühküm
oturak yeri kemiği.

kühl
sürme. göz için sürme boyası.

kühl
göze çekilen sürmeler.

kühle
sığırdili denilen ot.

kührüre
yüz pörtürmek. * men'etmek, engel olmak.

küh-sar
f. dağ tepesi. dağlık.

kühuf
mağaralar.

kühul
orta yaşlı kişiler. olgun kimseler.

kühulet
orta yaşlılık. (35-40 yaş arası) olgunluk çağı. bazılarına göre: yirmibir ile altmış yaşa kadar olan insanın hayat devresi. veya otuz ile elli arası.

kühûlet
erginlik.

kühure
yüzünü pörtürmek.

kül'a
devenin arkasında olur bir hastalık. * koyun sürüsü.

küla
kuş kanadının sonunda olan dört telek.

külae
tehir etmek, sonraya bırakmak.

külah
takke. kalpak. baş örtüsü. * kazıkların toprağa girmesini kolaylaştırmak için uçlarına geçirilen huni şeklindeki demir gömlek.

külâh
tepesi sivri başlık.

külale
f. çiçek demeti. * kıvrım kıvrım olan saç. kıvırcık saç. bukle.

külam
kaba, muhkem ve sağlam yer.

külbe
f. kulübe.

külbe
sıkıntı, zorluk, ıztırab. şiddet. * iki sahtiyan arasına konup dikilen kırmızı kayış.

külbet
sıkıntı, zorluk, ıztırab. şiddet. * iki sahtiyan arasına konup dikilen kırmızı kayış.

külef
külfetler, zahmetler, sıkıntılar, zorluklar. * merâsimler.

küleng
f. turna kuşu.

külfet
zahmet. sıkıntı. yorgunluk. zahmetli iş. adetten ve lüzumundan çok yorularak çalışmakla iş yapmak. * merâsim.

külfet
yük, zahmet, zorluk.

külfet
külfetler, zahmetler, sıkıntılar, zorluklar. * merâsimler.

külhan
f. hamam ocağı. hamamda su ısıtmak için ateş yakılan yer.

külhân
hamam ocağı.

külhani
f. serseri, çapkın, âvâre.

küliçe
f. külçe.

küliçe-i nühas
bakır külçesi.

külkâl
kısa boylu bodur adam.

külkül
kısa boylu bodur adam.

küll
hep, tüm, bütün. çok. cüz'lerden meydana gelen.bütün cüzlerin şumul ve istiğrak üzere ifadeleri. (l.r.)

küll
bütün.

küllab
çengel, kanca. ucu eğri demir.

küllâb
çengeller, kancalar, uçları eğri olan demirler.

külle
f. topuk. * kâhkül.

külle yevm
her gün.

küllî
"külle mensub. cüz'iyat ve ferdlerden meydana gelmiş olan. umumi, bütün. * çok, ziyade, fazla. * man: insan dediğimiz zaman küll'ü ve küllîyi ifade etmiş oluyoruz. insanın eli, ayağı, kolu, gözü dersek cüz' ve cüz'îyi ifade etmiş oluruz. dünya denilirse küll; dünyanın karaları, kıt'aları veyahut denizleri dediğimiz zaman küll'ün eczasını ifade etmiş oluyoruz. küll, cüz'lerden meydana geliyor."

küllî
bütün fertleri ihtiva eden genel kavram, genel, kapsamlı.

küllî
belli bir sınıf veya türe ait genel kanun ve kural (bk. k-l-l)

küll-i a'zam
en büyük bütün. en büyük küll.

külliyat
bütün. hepsi. hepsi birden. * bir müellifin bütün eserleri.

külliyat
hepsi, bir yazarın bütün eserleri.

külliye
(külliyet) bütünlük, umumilik, genellik. * bolluk, çokluk, ziyadelik. * tar: osmanlı imparatorluğu zamanında arap vilâyetlerinde bazı medreselere, üniversite karşılığı verilen ad.

külliye
bütünlük, ilgili bütün kısımların bir arada bulunduğu yapı.

külliye
kapsamlı ve genel ise; hüküm bir sınıf veya türün bütün fertlerini kapsıyor ise (bk. k-l-l)

külliyen
kâmilen, tamamen. cüz'î olmamak üzere. büsbütün. tamamıyla, toptan, kâffesi.

külliyen
bütünüyle.

külliyet
bütünlük, genellik, kapsamlılık.

külliyet
bütün. hepsi. hepsi birden. * bir müellifin bütün eserleri.

küllü
gelecekte olacak her şey yakındır

küllü amm
her sene, bütün sene.

küllü dain
bütün hastalıklar. bütün dertler.

küls
kireç.

külse
kireç renginde olmak.

külsum
yuvarlak yüzlü. * yanağı ve yüzü etli olan.kültür : fr. her türlü fikir, san'at ve âdet varlıklarının hepsi. * bir kimsenin umumi bilgi seviyesi. * terbiye. * ziraat. * tıb: tecrübe veya ilâç yapmak için mikrop besleme ve çoğaltma.

kültür
bir milletin maddî ve mânevî varlıkları, yaşayış ve davranış şekli, kazanılan genel bilgi.

külud
bir parça kaba yer.

küluh
katı yüzlülük.

külu-külliyât
dağarcık altına çepeçevre diktikleri deri. * tirşe dedikleri kayış.

külul
ağırlık. * yorgunluk. * ufak taneli yağmur. * yetim. * semizlik, besililik. * cibinlik dedikleri ince örtü.

külum-kilâm
cerâhat.

külve
dağarcık altına çepeçevre diktikleri deri. * tirşe dedikleri kayış.

külçe
eritilip tasfiye olunmamış veya topraktan çıkartıldığı gibi bulunan maden. * büyük parça şeklinde dökülmüş maden.

külüng
f. taşçı kazması.

küm'
ev, beyt.

kümahe
f. nazarlık.

küman
f. (bak: gümân)

kümat
yiğitler, kahramanlar, savaşçılar.

kümât
yiğit, kahraman, bahadır. savaşçı, cengâver.

kümaşe
sürat, hız.

kümdet
renk değiştirme.

kümeyt
koyu doru at. * kırmızı şarap.

kümm
gömlek yeni.

kümme
kavuk.

kümmel
kâmiller. olgunlar. ilmen, dinen ve mânen kâmil olan büyük zatlar. büyük mâneviyat ve fazilet sahibi insanlar.

kümmelîn
(kâmil ve kümmel. c.) kâmiller.

kümmî
konik. koni biçiminde olan.

kümserat
armut.

kümsereyât
armut.

kümte
kızıllık, kırmızılık, humret.

kümter
kısa boylu kaba adam. * yabani eşek. vahşi hımar.

kümun
"pusulanıp gizlenmek. * tıb: gözde ""gümne"" denilen bir dumanlı hastalık görünmesi."

kümze
bir yere toplanmış hurma.

kün
"""ol"" mânasında emirdir. Allah (c.c.) bir şeye kün dese; o şey olur."

kün
" ""ol"" emri."

kün feyekûn
(bak: emr-i kün)

küna
f. arâzi. tarla. etrafı çevrilerek ekilen yer.

künam
f. kuş yuvası. * hayvan ini. * insanın rahat edip dinleneceği yer.

künan
"f. ""ederek, yaparak, eden, yapan"" manâlarına gelerek kelimelere eklenir. meselâ: (hande-künân: gülerek)"

kün'ân
tilki eniği. * cem'etmek, toplamak. * yakın olmak. * mülâyemet. * alçaklık yapmak. * firar, kaçmak.

künasat
künâseler, süprüntüler.

künase
süprüntü, zibil, çöp.

künâse
künâseler, süprüntüler.

künat
kinâyeciler. kinâye söyliyenler.

künbed
f. kubbe.

künbül
sağlam, dayanıklı, sert, katı.

künc
(günc) f. köşe. bucak. bodrum.

künc-i kanaat
kanaat köşesi.

künc-i mihen
mihnet, sıkıntı ve ıztırab köşesi.

küncüd
f. susam.

künd
biçimsiz, yakışıksız, kısa. * kesmez, kör. * yiğit, cesaretli, cesur. * anlayışsız. fehim ve idraki kısa.

künde
f. suçlu bir kimsenin ayaklarına geçirilen tomruk. * kalın ve yüksek ağaç.

kündekâr
f. sedefçi. kıymetli ağaçları işleyen. marangoz.

kündgûş
f. sağır, işitmez.

kündür
"(c: kenadir) ""günlük"" denilen nesne. * şişman ve kısa boylu kimse. * vahşi hımar, yabani eşek. * büyük çuval."

kündüs
saksağan kuşu.

künende
"f. ""edici, yapıcı"" mânâlarına gelerek kelimelere eklenir."

küngân
f. toprak ve çimento gibi şeylerle yapılan su borusu, su yolu.

küngân
su borusu.

küngüre
f. kubbenin en yüksek yeri, tepesi.

künh
bir şeyin aslı, cevheri, mikdarı. dip. kök. özü, nihâyeti, vechi. * vakit, zaman.

künh
asıl, öz, kök.

küniş
f. mecusi tapınağı. * yahudi havrası.

künişt
f. mecusi tapınağı. * yahudi havrası.

künnâşât
kök.

künnaşe
kök.

künne
ev kapısı üstüne yapılan sundurma.

künnes
yuvasında ve yatağında olan geyikler. * gündüzün gizlenen, gece görünen seyyar yıldızlar. (bak: hunnes künnes)

künnes
gece görünen yıldızlar.

küntan
kısa boylu.

künu'
yakın olmak.

künud
nankörlük. nimeti inkâr etmeklik.

künun
birşeyi gizleme, saklı tutma.

künuz
hazineler. defineler.

künûz
hazineler.

künuzât
kenzler. hazineler.

künye
bir kimsenin nereden ve kimden olduğunu bildiren ve hüviyeti yazılı olan kâğıt.

künye
kimlik.

künübdür
kaba nesne.

künüf
hıfzedici, koruyan. * örtücü. * kalkan. * deve ağılı. * ayakyolu, tuvalet.

künüs
geyik yatağı.

küpeşte
geminin kenarlarındaki tahta siper. * parmaklığın üzerindeki düz ve kalın tahta.

küra'
"(c: ekru-ekâri) insanda boyundan aşağısı; hayvanda topuktan aşağısı. * koyun ve sığır baldırı."

kürabe
ağaç dibine düşen hurmaları toplamak.

kürâki
turna kuşu.

küran
f. al renkli at.

kürat
küreler. yuvarlak olan nesneler.

küraz
ağzı dar bardak.

küraıyy
paça satan.

kürbak
dükkân.

kürbe
f. dükkân.

kürbe
gam, tasa, endişe.

kürbet
(kerb. den) sıkıntı. tasa. keder. * belâ. musibet.

kürbet-i gurbet
gurbetten dolayı olan keder.

kürdabe
büyük su içinde olan çürüntü.

kürde
sürülmüş tarla.

kürdevs
kemik başı. * at sürüsü.

kürdî
kürdistânlı.

kürdistan
kürdlerin oturdukları bölge. * iran'ın ardelân eyaletinin eski adı.

küre
f. toprak ocak. mâdenci ocağı.

küre
yuvarlak.

küre
küreler. yuvarlak olan nesneler.

küre-i arz
"dünya. (yuvarlak olduğundan dolayı bu isim verilmiştir.)(küre-i arz, küçüklüğüyle beraber semâvata karşı gelebilir. çünki nasılki ""dâimi bir çeşme, varidatsız büyük bir gölden daha büyük"" denilebilir. hem, bir ölçek ile bir şey ölçerek başka yere nakledilen ve onun elinden geçmiş ve ona girmiş çıkmış bir mahsulâtla, zâhiren binler def'a ölçekten büyük ve dağ gibi bir cisimle o ölçek muvâzeneye çıkabilir. aynen öyle de: küre-i arz, cenâb-ı hak onu san'atına bir meşher ve icadına bir mahşer ve hikmetine medar ve kudretine mazhar ve rahmetine mezher ve cennetine mezraa ve hadsiz kâinata ve mahlukat âlemlerine ölçek ve mâzi denizlerine ve gayb âlemine akacak bir çeşme hükmünde icad etmiş. her sene kat kat ve katmerli yüzbin tarzda, masnuattan dokunmuş gömleklerini değiştirdiği ve çok def'a dolup mâziye boşaltarak gayb âlemine döktüğü bütün o müteceddid âlemleri ve arzın müteaddit gömleklerini nazara al; yani bütün mazisini hazır farzet; sonra yeknesak ve bir derece basit semavata karşı muvazene et. göreceksin ki: arz, ziyade gelmezse, noksan da kalmaz. işte $ sırrını anla. s.)"

küre-i ayn
tıb: göz yuvarlağı.

küre-i hâk
yeryüzü. * zemin yüzü.

küre-i hava
dünyayı kaplayan hava tabakası. atmosfer.

küre-i kamer
ay.

küre-i zemin
dünya, küre-i arz.

küreiarz
yer yuvarlağı, dünya.

kürek cezası
tanzimattan önce ve yelkencilik devrinde işledikleri ağır cürümden dolayı harp gemilerinden kürek çekmek üzere gemi hizmetine verilen kimseler. bu gibiler, gemilerde kürek çektikleri için bu tâbir meydana gelmiştir.

kürema
kerimler.

kürend
(küreng) f. al at.

kürevî
yuvarlak. küre şeklinde.

kürevî
yuvarlak.

küreviyat
küre gibi oluşlar. küreler. yuvarlaklıklar.

küreviyet
yuvarlaklık. küre gibi oluş.

küreviyet
yuvarlaklık.

küreviyet
küre gibi oluşlar. küreler. yuvarlaklıklar.

küreyc
dükkân.

küreyvat
kandaki küçük yuvarlak cisimler. küçük küreler.

küreyvât
kürecikler.

küreyvât
küçük yuvarlak.

küreyvat-ı beyza
kandaki beyaz renkte ve çok küçük kürecikler. kan ve lenf gibi vücud mâyilerinde bulunan çekirdekli ve yuvarlak hücreler. kırmızı küreciklere nisbetle azdırlar. vazifeleri hastalık gibi düşmanlara karşı asker gibi müdafaadır. ne zaman müdafaaya girseler mevlevi gibi iki hareket-i devriye ile sür'atlı bir vaziyet-i acibe alırlar.

küreyvat-ı hamra
kırmızı kan kürecikleri. kana kırmızı rengini veren, çekirdeksiz, yuvarlak, küçük hücrecikler olup kanın her mm.küpünde beş milyon kadar bulunurlar, beden hücrelerine erzak dağıtırlar ve bir kanun-u ilâhî ile hücrelere erzak yetiştirirler. (tüccar ve erzak memurları gibi)

küreyvâtıbeyzâ
akyuvarlar.

küreyvâtıhamrâ
alyuvarlar.

küreyve
küçük yuvarlak.

kürh
sıkıntı, meşakkat, zahmet.

küriz
f. hizmetkâr, hâdim, hademe.

kürizî
f. beli bükük ve sefil ihtiyar.

kürk
kızıl, kırmızı, ahmer.

kürkî
turna kuşu.

kürmih
f. çivi, mıh.

kürnüb
kelem dedikleri lahana.

kürnüf
dibinden kesilmiş olan hurma ağacının budakları.

kürr
yediyüz bin kırksekiz dirhem. * ölçek.

kürras
pırasa.

kürrase
elyazma kitapların sekiz sahifeden meydana gelen forması.

kürrâse
el yazması kitapların sekiz sahifeden ibâret olan formaları.

kürre
yuvarlak.

kürrec
top.

kürre-i har
eşek yavrusu. sıpa.

kürrez
iki yaşına girmiş doğan kuşu. * kötü ve hâzık kimse.

kürsi
oturulacak yüksekçe yer. câmilerde vâizin, medreselerde müderrisin oturduğu yer. * taht, serir. erike. koltuk. * kaide. * merkez. * vazife. * saltanat, kudret ve mülk. * başkent, hükümet merkezi. * mânevi makam. * arş'ın altına bir semâ tabakası. (bak: arş)

kürsî
arşı azamın altındaki makam.

kürsi-nişin
f. tahtta oturan hükümdar, pâdişah. * vâli. * câmide vaaz eden.

kürsu'
bilek kemiğinin ucunun serçe parmak tarafında olan yumruca kısmı.

kürsüb
kesbetmek, kazanmak, çalışmak. * sert ve sağlam ağaç.

kürsüf
pamuk.

kürt
müslüman bir kavim, o kavimden olan kişi.

kürtaj
dölyatağı (rahim) veya kemik apsesi boşlukları içinde bulunan yabancı cisim veya hasta organları özel bir âletle çıkarıp almak işlemi. rahmin temizlenmesi ameliyesi.

küru'
suyu yerinden ağız ile içmek. * yağmur suyu. * (kız) erkek istemek.

kürub
kederler, tasalar, kaygılar, gamlar.

kürum
üzüm kütükleri. bağ kütükleri.

kürum
bağ kütüğü. asma, üzüm çubuğu.

kürur
bir şeyin tekrarlanması. * geri çekmek. * menetmek, engel olmak.

kürur-u a'vam
senelerin birbirini takib etmesi. yılların ard arda geçmesi.

küruz
dühul etmek, girmek, dâhil olmak. * bir kimseye ilticâ etmek, sığınmak.

küruş
işkembeler.

küruş
işkembe.

kürz
çan. * dağarcık, torba.

kürüd
sürülmüş tarla.

kürük
f. deve yavrusu.

küs'
tâbi olmak, ittiba etmek, uymak.

küsaha
süprüntü.

küsâlâ
tenbel kimse.

küsâlâ
tenbel kimse.

küsbe
bir parça süt ve hurma. * taamdan veya başka şeyden az iken çoğalıp toplanan nesne.

küsbüre
kanbel otu.

küseyra
bir dikenli ağacın zamkı.

küseyre
hurma koruğu.

küsfüre
kanbel otunun tohumu.

küsiste
(güsiste) f. gevşek, uyuşuk, tembel. * kopuk, kopmuş.

küsr
çok mal.

küssab
küçük ok.

küssar
kırılan şeyin parçaları.

küssare
kırılan şeyin parçaları.

küsse
kaba sakal.

küsterde
f. döşenmiş, yayılmış.

küstic
mecusiler kuşağı.

küsud
az nesne.

küsuf
"güneş tutulması. ay'ın, dünya ile güneş arasına gelerek dünya üzerinde gölge yapması. * mc: birisinin felâketli hâlinde çok teessür göstermesi hâli.(güneşin ve ayın tutulmaları, küsuf ve husuf namazları denilen iki ibâdet-i mahsusanın vakitleridir. yâni gece ve gündüzün nurani âyetlerinin nikaplanmasıyla bir azamet-i ilâhiyeyi ilâna medar olduğundan, cenâb-ı hak ibâdını o vakitte bir nevi ibâdete davet eder. yoksa o namaz, (açılması ve ne kadar devam etmesi, müneccim hesabiyle muayyen olan) ay ve güneşin husuf ve küsuflarının inkişafları için değildir. aynı onun gibi, yağmursuzluk dahi, yağmur namazının vaktidir. ve beliyyelerin istilâsı ve muzır şeylerin tasallutu, bazı duaların evkat-ı mahsusalarıdır ki; insan o vakitlerde aczini anlar, dua ile, niyaz ile kadir-i mutlakın dergâhına iltica eder... eğer dua, çok edildiği halde, beliyyeler def olunmazsa; denilmiyecek ki: ""dua kabul olmadı."" belki denilecek ki: ""duanın vakti, kaza olmadı."" eğer cenâb-ı hak, fazl ve keremiyle belâyı ref etse; nurun alâ nur.. o vakit dua vakti biter, kazâ olur. demek dua, bir sırr-ı ubudiyettir. s.)"

küsûf
kararma, güneş tutulması.

küsuf
güneş ve ay tutulmasında kılınan namaz

küsûfât
kararmalar, güneş tutulmaları.

küsuf-u cüz'î
güneşin bir kısmının tutulması.

küsuf-u küllî
güneşin tamamının tutulması.

küsul
tembel, uyuşuk, gevşek.

küsur
artan parçalar, geri kalan adetler. artık.

küsûr
artık.

küsur
artan kısımlar, küsurlar, artıklar.

küsurât
artan kısımlar, küsurlar, artıklar.

küsûrât
küsurlar, artıklar.

küsv
bir yere yığılmış ve toplanmış nesne. * az, kalil.

küsve
az, kalil.

küta'
tilki eniği. * kötü adam. * tamamlanmak, toplanmak.

kütale
ağırlık, sıklet.

küt'ân
tilki eniği. * kötü adam. * tamamlanmak, toplanmak.

kütar
kereviz.

kütbe
dikiş.

küteh
(kutah) f. kısa.

kütfane
çekirgenin evvel kanatlanıp uçanı.

kütfân-ketâyif
çekirgenin evvel kanatlanıp uçanı.

kütle
(kitle) bir cismi terkib ve teşkil eden kısımların bütün hey'etine denir. toplu şey. deste. yığın. külçe.

kütle
yığın, öbek.

kütt
malı kazanıp yığan kimse.

küttab
kâtipler. * mektep, okul. * başı yuvarlak küçük ok. (oğlancıklar onunla ok atmayı öğrenirler.)

küttâb
kâtipler.

kütüb
kitablar.

kütüb
kitaplar.

kütüb
allah tarafından bazı peygamberlere gönderilen kitaplar ve sahifeler (bk. k-t-b; s-m-v)

kütübhane
kitapların bulunduğu salon veya bina. * belli bir kaideye göre tasnif edilmiş kitaplardan meydana gelen bütün. * kitap koymağa yarayan bölmeli dolap.

kütübhane-i umumiye
umumi kütübhâne.

kütüb-ü mensuha-i semaviyye
islâma ve bütün beşeriyyete gönderilen kur'an-ı kerim'den evvel eski peygamberlere gelen -tevrat, incil, zebur- namlarındaki şimdi hükmü kalkmış olan mukaddes kitablar.

kütüb-ü mukaddese
mukaddes kitablar.

kütüb-ü münzele
"vahiy ile cenâb-ı hak tarafından indirilmiş, ihsan edilmiş mukaddes kitaplar.(... kur'anı nâzil eden zât-ı zülcelâl, mu'cizat-ı ahmediye (a.s.m.) ile, kur'an vahiy olduğunu gösterir; isbat eder. ve nâzil olan kur'ân dahi üstündeki i'caz ile gösterir ki; arştan geliyor. ve münzel-i aleyh olan resul-i ekrem'in (a.s.m.) bidayet-i vahiydeki telaşı ve nüzul-i vahy vaktindeki vaziyet-i bihuşu ve herkesten ziyade kur'ana karşı ihlâs ve hürmeti gösteriyor ki; vahiy olup ezelden geliyor, o'na misafir oluyor. m.)"

kütüb-ü sâlife
geçmişteki eski mukaddes kitaplar.

kütüb-ü semâviyye
mukaddes kitaplar. tevrat, zebur, incil ve kur'an.

kütüb-ü sitte-i hadisiyye
"hadise dair altı kitab. bu eserler en çok tetkik edilmiş, en sahih, en doğru ve mu'teber hadis kitablarıdır.1- sahih-i buhâri. müellifi: hâfız ebu abdullah muhammed ibn-i câfii-i buharî'dir. sahih hadisleri tesbit için islâm ilim merkezlerini dolaşmış, hadis âlimlerinden istifade etmiştir. cumhurun telâkkisine göre kur'an-ı kerim'den sonra en sahih kitab ve ilim menbaıdır. hicri 256'da vefat etmiş olup bu mezkur kitabında 7395 adet hadis nakletmiştir.2- sahih-i müslim. müellifi: imam-ı müslim bin el-haccac. (hi: 204-261) kitab-üs-sahihini yüzbin hadisten seçmiş ve onbeş senede vücuda getirmiştir. mezkûr eserinde 2775 hadis nakletmiştir.3- ibn-u mâce (sünen-i ibn-i mâce). müellifi: ebu abdullah muhammed yezidi kazvinî'dir. vefatı: hicri 273 senesidir.4- ebu dâvud (sünen-i ebu dâvud 4800 hadisi muhtevidir) müellifi : ebu davud süleyman es-sicistânî'dir. hicri 275'e kadar yaşamıştır. câmi-üs-sünen isimli kitabı meşhurdur. 500 bin hadis hıfzetmiştir. islâm hukukçuları arasında çok mühim yeri vardır.5- tirmizî: (sünen-i tirmizî). müellifi: hâfız ebu isa et-tirmizî olup, hicri 275 de vefat etmiştir.6- nesaî: (sünen-i nesaî) müctebâ da denir. müellifi hâfız ebu nesaî olup hicri 303 tarihine kadar yaşamıştır.buharî ile müslim hadis kitablarına: ""sahihân""; diğer dört hadis kitabına da: ""sünen"" tabir edilir."

kütüb-ü tevarih
tarih kitabları.

kütübüsitte
güvenilir olan altı hadîs kitabı.

kütük
bütün adların yazıldığı büyük defter.

kütüm
"bir otun yaprağı. (mersin yaprağına benzer; kına ile karıştırıp boya yaparlar.)"

kütüp
allah tarafından peygamberlere gönderilen kitaplar ve sayfalar

küub
(küubet) kızın memesinin büyümesi.

küul
ispirto. alkol.

küus
kaplar, çanaklar, çömlekler. * kadehler. bardaklar.

küv'
bileğin başparmak tarafı.

küvar
(kivar) f. petek, bal peteği, kiler. (bak: kevare)

küvar
petek, kovan.

küvâre
petek. arı kovanları.

küvb
kulpsuz bardak. küp.

küvbe
tavla oyunu. * dümbelek.

küvet
fr. leğen olarak kullanılan kapların umumi adı.

küvh
penceresiz ev.

küvm
bir yere toplanmış olan bir miktar deve. * yükseklik, yücelik.

küvr
deve palanı. * iz. * ateş yakacak yer. * arı kovanı.

küvre
ateş yakacak yer. * düz nâhiye. * şehir.

küvr-kirân
ateş yakacak yer. * düz nâhiye. * şehir.

küvs
göç vakitlerinde çalınan meşhur bir büyük sazın adı.

küvsiyy
küçük yürügen at.

küvvârât
arı kovanı.

küvvare
arı kovanı.

küvve
evin duvarına açılan delik. pencere.

küvviret
(tekvir. den) toplandı, dürüldü.

küvviret suresi
kur'an-ı kerim'de 81. suredir. izeşşemsü küvviret veya tekvir suresi de denir. mekke-i mükerreme'de nâzil olmuştur.

küvz
bardak.

küyy
pencere.

küzaz
tıb: tetanos. sinir gerilmesi.

küzaze
soğuğun şiddetinden olan bir hastalık.

küzb
küsbe.

küzebzib
çok yalancı.

küzinyak
bez yıkayanların tokmağı.

küzr
yay gezi.

küzum
ağzında dişi olmayan yaşlı deve.

küçük
bediüzzaman said nursî

küş
"f. ""öldüren, öldürücü"" mânalarına gelerek tamlama yapmada kullanılır. meselâ: düşman-küş: düşman öldüren."

küşa
"f. ""açan, açıcı"" mânâlarına gelerek tamlama yapımında kullanılır. meselâ: dil-küşâ : gönül açan, gönül açıcı, ferahlık veren."

küşâ
açan.

küşad
(küşât) f. açış. ilk açılış merasimi. * açma, fethetme. * yeni yapılan resmi bir yapının ilk defa olarak açılması.

küşâd
açma.

küşade
(küşude) açık. açılmış. ferahlı.

küşâde
açılmış.

küşadetmek
açmak. açış merâsimi.

küşâf
bir kaç yıl üstüne yük vurulmayan deve yavrusu. * dişi deve hâmile iken erkek devenin ona cimâ etmesi.

küşayiş
f. açıklık. ferahlık.

küşâyiş
açıklık.

küşende
f. öldüren, katil, öldürücü.

küşiş
f. öldürme, öldürüş. katletme.

küşle
hind vilâyetinde yetişen zehirli bir ot kökü.

küştar
f. kesilmiş veya kurban edilmiş koyun. * et.

küşte
f. öldürülmüş, maktul.

küşte
öldürülmüşler, öldürülmüş olanlar.

küştegân
öldürülmüşler, öldürülmüş olanlar.

küştegân
f. öldürülmüş, maktul.

küştegân-ı zinde
şehitler. şehid olmuş kimseler.

küşten
f. öldürmek.

küştere
f. uzun dülger rendesi.

küştî
f. pehlivanlık, güreşme.

küştîgir
f. pehlivan, güreşçi.

küştîgirî
f. pehlivanlık.

küşud
memesi küçük davar.

küşûf
keşifler, açmalar, bulmalar.

küşuh
perâkende olmak, parça parça dağılmak. * böğür. * cânip, taraf.

kıâf
ayağı sert olarak basmak. * ayak ile toprağı yerinden koparıp küremek. * kap içindeki suyun tamamını içmek. * koparmak.

kıbab
kubbeler. tepesi yarım küre şeklinde olan binâ damları.

kıbah
çirkinler, kabihler.

kıbal
(bir yazıyı) karşılaştırma, mukabele etme. * pabucun ayak üstüne gelen yeri.

kıbal
ebelik bilgisi ve işi.

kıbale
ebelik bilgisi ve işi.

kıbb
kişinin arkasında yumrulanan kemik.

kıbbât
kırkbayır adı verilen karın.

kıbbe
kırkbayır adı verilen karın.

kıbel
yan, taraf, yön, cihet, cânib.

kıbel
göz boncuğu.

kıble
kâbe-i muazzamanın bulunduğu mekke-i mükerreme ciheti. kıble tarafı, güney. * cenubdan esen rüzgâr.

kıble
kâbenin bulunduğu taraf.

kıblegâh
f. kıble tarafı. kıblenin bulunduğu yer.

kıblegâh
kıble yeri.

kıblename
kıbleyi gösteren yazı.

kıblenüma
(kıblenâme) f. kıblenin tâyinine yarayan pusula. cihet ve yön gösteren âlet.

kıblenümâ
kıbleyi gösteren.

kıbs
çok adet, çok miktar.

kıbt
mısır'ın eski yerli halkı.

kıbtî
kıbt soyundan olan. çingene. * çingene ile alâkalı.

kıbtî
çingeneler.

kıbti
kıbtiler, çingeneler.

kıbtiyan
kıbtiler, çingeneler.

kıbtıyye
mısırda yapılır parlak ince keten bezi.

kıdad
perâkende olup dağılmak.

kıdah
temrensiz ok.

kıdbân
ince ve düz fidan, dal veya çubuk. * erkeklik âleti.

kıdd
kayış.

kıdde
tarikat. * bölük.

kı'de
halı. * bir oturma tarzı.

kıdem
"öncelik ve eskilik. * evveli bulunmamak. ezeli olmak. * başkasından daha önce olmak. zamanca daha evvelki olmak. rütbece daha yüksek olmak. * cenab-ı hakkın ""kıdem"" sıfatı, yâni; ebedî ve ezelî oluşu."

kıdem
öncelik, öncesizlik.

kıdemen
kıdemce, kıdem yoluyla.

kıdh
kıdhlar, oklar.

kıdn
havan. * kadının mahfe içinde kendisi için koyup sakladığı giyim eşyası.

kıdr
çömlek, tencere ve kazan gibi, yemek pişirmeye mahsus kaplar.

kıdr
çömlekler, tencereler. yemek pişirilen kaplar.

kıdve
ilimde ileri olup kendisine uyulan. kendine itimad edilip ardınca gidilecek olan.

kıfâf
pamuk sepeti. * içine kumaş konan nesne. * yüksek yer. * kurumuş. * çürük ağaç.

kıfâh
başa vurmak. * içi boş olan şeyi vurmak.

kıfar
çöller. susuz, otsuz yerler.

kıfve
kuyruk. * fuhuş sözle iftira etmek.

kıhâd
devenin hörgücü dibi.

kıhf
kafatası. beynin, içinde bulunduğu kafa kemiği.

kıhf
ağaç kaplar, ağaçtan yapılmış kaplar. * kafa tasları.

kıhz
ibrişim karışıklı beyaz bez.

kıl'
gemi kanadı. * eyerde oturmayan kimse.

kıl ü kal
(ı ve a, uzun okunur) dedikodu.

kıla'
surlar, kaleler, hisarlar.

kılâ
gemi kanadı. * eyerde oturmayan kimse.

kılaa
yelken.

kılade
gerdanlık. boyna takılan kıymetli şey. * akarsu.

kılâde
gerdanlıklar. * akarsular.

kılafet
gemi ziftleme san'atı. kalafatlık.

kılâ-i rasine
sağlam kaleler. muhkem surlar.

kılât
helâk olmak. * dağlarda, içinde su biriken çukur. * göz çukuru. * baş parmağın dibinde olan çukur.

kılavuz
yol gösteren, rehber. * vapurlara yol gösteren. * bazı hayvan katarlarının önüne düşüp, onları sevkeden hayvan. * eskiden evlenme işlerine vasıtalık eden kadınlar. * düşman hakkında mâlumât edinmek için ordu hizmetinde kullanılan kişiler. * okçuluk müsabakalarında ilk atılan ok.

kılde
yağ tortusu.

kılevb
kurt, zi'b.

kılhım
yaşlı hayvan.

kılkal
hareket ettirmek.

kılkıl
siyah tohumlu bir ot.

kılle
titremeğe benzer bir hâlet ki hiddet vaktinde ârız olur. * azlık. nâdirlik. kıtlık.

kıllet
azlık.

kıllet
titremeğe benzer bir hâlet ki hiddet vaktinde ârız olur. * azlık. nâdirlik. kıtlık.

kıllet-i nukud
para darlığı. para sıkıntısı.

kıllîb
eski kuyu. * kurt.

kıls
iftira etmek. * atmak. * liften yapılmış kalın ip. * kusmak. * kap dolup dökülmek.

kılv
yeyni eşek. * çelik oyunu oynamak.

kılyan
beyaz nohut.

kılıbık
karısının sözünden çıkmayan erkek. karısının baskısı altında olan adam.

kımah
sudan başını kaldırmak.

kımar
kumâr.

kımâs
hareket ettirmek. * davar önüne sıçramak.

kımat
örtü, sargı. sarılacak bez. beşik bağırdağı. * keserken koyunun ayağını bağlamada kullanılan ip.

kımatr
eşya veya kitab saklanan yer. kitaplık.

kımcar
bıçak kını.

kımkım
iyi cins olmıyan kuru hurma.

kımme
boy, kamet. * beden. * başın tepesi. * dağ tepesi. * her şeyin yükseği. * insan cemaati, topluluk.

kımt
kamıştan yapılan evlerin kamışlarını bağladıkları ip.

kımız
ekşimiş kısrak sütü.

kına
râzı olmak, kabul etmek.

kına'
başörtüsü, eşarp. örtü, yaşmak, peçe, nikâb. * içinde hediye gönderilen tabak.

kınaf
büyük burunlu kişi.

kınân-kınyân-aknâ
üzerinde hurması olan hurma salkımının çöpü.

kın'ar
dağ keçisinin semiz ve büyük olanı.

kın'as
büyük deve.

kınât-kenâyin-kenânin
bir kimsenin gelini, oğlunun hanımı.

kındîd
şarap, hamr.

kınkın
yol gösterici, kılavuz. * bir cins çekirge. * yer altındaki suyun miktarını bilip kazan kimse.

kınn
köle.

kınn
kullar, köleler.

kınnare
mezbaha.

kınne
hurma lifinden yapılan urganın sağlam ve dayanıklı olması. * dâne çadırı dedikleri ot. * bir nevi devâ.

kınneb
kendir otu. * kınnap. ince sicim.

kınnesrin
şam diyârında bir mekân adı.

kınnîne
büyük şişe. * şarap kabı.

kıns
her nesnenin aslı ve bitecek yeri.

kıntar
belâ, meşakkat, zahmet.

kınve
koyunu döl için saklamak.

kınyân
kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

kınye
kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

kıpti
avrupanın bazı cihetlerine hintten gelerek yerleşen çingenelere verilmiş isim. çingene.

kıra
konaklık etmek. * ihsan etmek.

kıra'
cimâ etmek. * sağlam, muhkem. * şiddetli.

kıraat
okuma. düzgün ve çabuk okuma. * okuma kitabı. * fık: namazda kur'an-ı kerim'den bir miktar okumak.insan bir yazıyı ya kendi kendine yahut başkasına dinletmek üzere okur. hususi mütâlaa nasıl olsa olur. fakat dinletmekten maksad, anlatmak olduğu için o yolda okumanın dikkat edilecek bâzı noktaları vardır.bir eser mensur ise onu okumağa kırâet, manzum ise inşâd denir. gerek kırâet, gerek inşâd: mihânikî, mantıkî, bediî diye üçe ayrılır. (bak: bediî kıraet, inşad, mantıkî kıraet, mihanikî kıraet)

kıraat
okuma.

kıraaten
okumakla.

kıraathane
müşterilerine gazete, mecmua ve kitap gibi şeyleri bulunduran geniş ve içi döşenmiş kahvehane.

kıraat-ı seb'a
"kur'an-ı kerim'i yedi türlü okuma tarzı. mâna değişmemek üzere kur'an-ı kerim kureyş, huzeyl, havâzin, kinane, sakif, temim ve yemen lehçeleriyle ""sırat, mâlik, cibril"" gibi kelimelerin yedi türlü okunmasına denir. * yedi türlü okuma."

kırab
kılıç veya bıçak kını.

kıraet
okuma. düzgün ve çabuk okuma. * okuma kitabı. * fık: namazda kur'an-ı kerim'den bir miktar okumak.insan bir yazıyı ya kendi kendine yahut başkasına dinletmek üzere okur. hususi mütâlaa nasıl olsa olur. fakat dinletmekten maksad, anlatmak olduğu için o yolda okumanın dikkat edilecek bâzı noktaları vardır.bir eser mensur ise onu okumağa kırâet, manzum ise inşâd denir. gerek kırâet, gerek inşâd: mihânikî, mantıkî, bediî diye üçe ayrılır. (bak: bediî kıraet, inşad, mantıkî kıraet, mihanikî kıraet)

kıraf
cima etmek. * karışmak.

kıram
nakışlı perde. * duvara tutulan örtü. * çarşaf.

kıran
yakınlık, mukarenet. * ayrı iki şeyin birleşmesi. * iki gezegenin bir burçta bulunması.

kırânât
yakınlık, mukarenet. * ayrı iki şeyin birleşmesi. * iki gezegenin bir burçta bulunması.

kırar
davarın yaşını anlamak için dişine bakmak.

kırâs
papatya çiçeği.

kırat
dirhemin onaltıda birini ifade eden eski bir ağırlık ölçüsü.

kırat
kuyumcu tartıları. kıratlar.

kır'av
çorak tarla.

kırav
çorak tarla.

kırağı
çiy, nem.

kırba
saka tulumu. deriden su kabı. * tıb: çocuklarda karın şişmesi. * süt tulumuna da kırba denir. * 13 bin dirhemlik veya 32 okıyyelik bir kab.

kırba
deri su kabı.

kırban
yakınlık. * cimadan kinâye olur.

kırd
atılmış yünü andıran bulut. * maymun.

kırdân-ekride
kene adı verilen böcek.

kıreb-kırebat
saka tulumu. deriden su kabı. * tıb: çocuklarda karın şişmesi. * süt tulumuna da kırba denir. * 13 bin dirhemlik veya 32 okıyyelik bir kab.

kırf
kabuk.

kırfe
töhmet. * ağaç kabuğu. * darçın.

kırgız
türkî kavimlerden biri.

kıritik
tenkit, sıkışık durum.

kırkanbar
içinde çok çeşitli şeyler bulunan yer veya kap. * çok şeyler bilen kişi.

kırkbayır
geviş getiren hayvanların midelerinin bir bölümü.

kırkıs
küçük üvez.* köpeği çağırmak. * yüzük yapılan özlü balçık.

kırla
"bir kuş cinsidir ve sulardan balık avlar; derler ki su içine girdiğinde bir gözüyle üstünü gözler, bir gözüyle su içinde avını gözler. gayet korkak bir kuştur."

kırm
ulu şerif, şerefli kişi.

kırmaz
beyaz ekmek.

kırmeta
kitapla satırların veya yürürken adımların birbirine yakınlığı.

kırmîd
pişmiş kiremit.

kırmil
azgın devenin yavrusu. * iki hörgüçlü deve.

kırn
korkak.

kırnak
halayık, cariye, esir kadın.

kırnas
doğan kuşunun, avının ardınca gitmesi.

kırra
soğuk, berd. * çok fazla susuzluk. * akıllılık.

kırrîs
sazan balığı.

kırtab
kafası üstüne yıkmak.

kırta'be
bez parçası.

kırta-kırat
küpe.

kırta-kırat
küpe.

kırtâl
yemiş toplamakta kullanılan sepet.

kırtale
yemiş toplamakta kullanılan sepet.

kırtas
kâğıt. kâğıt tabakası, sahife. * kâğıtçı.

kırtâs
kâğıtlar, sahifeler. kâğıt tabakaları.

kırtasiye
kâğıt işleri. kâğıtla alâkalı. onunla yapılan muâmeleler.

kırtît
zahmet meşakkat.

kırtıbiyy
bir nevi oyun.

kırvan
kafile, kervan. * dünyanın her tarafı. doğu ve batı.

kırzab
keskin kılıç. * hırsız.

kırzam
saçma sapan şeyler konuşan. manâsız sözler söyliyen kimse.

kırzîn
büyük balta.

kırşâm
büyük kene.

kırşib
yaşlı davar. * arslan. çok yiyen, obur. * uzun boylu kimse. * kötü ahlâklı.

kıs
"""kıyas et, buna benzet, bununla ölç!"" mânalarına gelir ve bazı tâbirlerde geçer. meselâ: (ve kıs ala hâzâ: bunun üzerine kıyas et.)"

kısa'
tabaklar, çanaklar, çömlekler.

kısâ'
çanak, kâse. * yemek kabı.

kısâb
kamış boğumu. * düdük.

kısabe
kesicilik, kasaplık.

kısar
kısalar. kasr olanlar.

kısar-ı mufassal
kur'an-ı kerim'de 99. sure olan zilzal suresinden 114. olan nas suresine kadar olan surelerdir.

kısas
kıssalar. fıkralar. hikâyeler.

kısas
kıssalar, hikâyeler.

kısâs
öldüreni öldürme cezası.

kısasen
kısas yoluyla. öldüren veya yaralayanı eşit şekilde cezalandırarak.

kısâsen
kısas olarak.

kısde
bir şey kırıldığında herbir parçası.

kısiyy
soğuk gece. * kas adı verilen mahâlde yapılan ibrişimli bir elbise.

kısl
zayıf kişi.

kıslam
ısırıcı hayvan.

kısm
bölüm.

kısmal
kesmek.

kısme
kırık parçası. * misvak parçası.

kısmen
bir kısım olarak. bir parça olarak.

kısmen
bir bölümü.

kısmet
bölmek ve ayırmak. bahşetmek. taksim etmek. * fık: hisse-i şâyiayı, yani, taksim olunmamış maldaki hisseleri sahiplerine tahsis etmektir.

kısmet
nasip.

kısmî
bir kısmı, bir parça, bir bölüm.

kısm-ı sâni
ikinci kısım.

kısra
ekincilerin kesmik dedikleri başakta kalan buğday. buğday çalkandığında kalbur içinde kalan kaba buğday başları.

kıss
nasâra tâifesinin ulusu, reisi ve danişmendi. * bir yerin adı.

kıssa
fıkra. hikâye. ibret verici hikâye. vak'a. mâcerâ. rivâyet.

kıssa
ibretli hikâye.

kıssa
kıssalar, ibretli hikâye ve dersler.

kıssa
kıssalar. hikâyeler.

kıssadan
anlatılan bir şeyden ders çıkarma

kıssagû
f. hikâye ve kıssa anlatan.

kıssagüzâr
f. hikâye anlatan kimse, masal söyliyen kişi.

kıssahân
f. hikâye söyliyen, kıssa ve masal anlatan.

kıssaperdâz
f. hikâye düzen kişi. kıssacı, masalcı.

kıssât
kıssalar. hikâyeler.

kıssât
kıssalar, hikâyeler.

kıssis
keşiş. papaz. hristiyan din adamı.

kıssîs
keşiş, papaz.

kıssis
papazlar, ruhbânlar, keşişler.

kıst
pay. hisse. nasib. kısım. mizan. rızık. kısım kısım verilen bir hediyenin, borcun her defada verilen bir parçası. tartı ve ölçüde doğruluk. adalet etmek.

kıstâr
kesedar. sarraf. * tüccar, tâcir. * mizan, ölçü. * bir şehre veya bir beldeye vâli olan kimse.

kıstas
mizan, ölçü. büyük terazi. kıyamet günündeki büyük terazi. * mânevi değer ve kıymet ölçüsü. * en doğru tartan. * taksit. taksit ile ödenen şey.

kıstas
ölçü.

kıst-el yevm
bir aylık maaşın bir güne isâbet eden miktârı. * çalışılmayan günler için kesilen para.

kısteyn
iki hisse, iki pay. iki ölçü, iki parça.

kısved
kuvvetli, boynu kalın olan kişi.

kısım
(kısm) bir parça, bölük, takım, kesim. * kapalı avucunun alabildiği miktar.

kısım
bölüm.

kısır
çocuğu olmaz, doğurmaz. * münbit olmayan ve mahsul alınamayan verimsiz toprak.

kıt'
deve palası. * yük üstüne örttükleri palas. * gecenin bir miktarı. * yassı ve büyük olan ok temreni.

kıt'a
dünyanın kara parçalarından her biri. * memleket. ülke. * mat: bir dairenin bir yayı ile onun çapı arasındaki kısım. * tıb: kesik organın vücudda kalan parçası. * ask: çok kalabalık olmayan askerî kuvvet. * edb: en az iki beyitten yapılmış manzume parçası. * bir dönüm araziden az olan yer. * parça, cüz. bölük, kısım. * taraf.

kıta'
kesme, parçalama, kat etme. * haram olan şey.

kıtâ
kara parçası, şiir parçası.

kıt'a
bölümler, cüzler, parçalar. * büyük kara parçaları. * askeri birlikler. * ülkeler, memleketler.

kıtaat
bölümler, cüzler, parçalar. * büyük kara parçaları. * askeri birlikler. * ülkeler, memleketler.

kıtab
karıştırmak. * yüzünü pörtürmek. * kaşlarını bir yere toplayan.

kıtade
geven, dikenli ot.

kıtaf
bağdan üzüm kesecek ve ağaçtan yemiş devşirecek vakit.

kıt'a-i cesime
büyük parça.

kıtal
muharebe. kavga. öldüresiye yapılan karşılıklı harp.

kıtal
birbirini öldürme.

kıtar
deve katarı.

kıtat
dünyanın kara parçalarından her biri. * memleket. ülke. * mat: bir dairenin bir yayı ile onun çapı arasındaki kısım. * tıb: kesik organın vücudda kalan parçası. * ask: çok kalabalık olmayan askerî kuvvet. * edb: en az iki beyitten yapılmış manzume parçası. * bir dönüm araziden az olan yer. * parça, cüz. bölük, kısım. * taraf.

kıtb
bağırsak.

kıtbe
bağırsak.

kıtf
üzüm salkımı. salkım. * toplanmış yemiş.

kıtfir
zeliha'nın kocası olan mısır azizinin ismi.

kıtkıt
ufak taneli yağmur.

kıtl
düşman, adüvv. * misil, benzer, eş.

kıtlık
kahtlık. (bak: kaht)

kıtmir
ashab-ı kehf'in köpeğinin adı. * hurma ile çekirdeğinin arasındaki ince zar. çekirdeğin arasındaki ince pürüz. * hakir ve küçük olan şeylerde mesel olmuştur.

kıtmîr
ashabıkehfin köpeği.

kıtr
erimiş bakır.

kıtr
erimiş bakır.

kıtt
nasib, hisse. * kitab ve kâğıt. * erkek kedi.

kıtta
dişi kedi.

kıttavş
kedi.

kıvam
olgunluk derecesi. her şeyin en uygun hali. * mâyi bir şeyin koyulaşmış hali. * tav. * durma. * çağ. * bir şeyin nizamı. * doğrular. dikler. dik ve doğru çizgiler.

kıvâm
olgunluk, tav, dik, direk.

kıvam-ı din
dinin direği.

kıvra'
horozların birbiriyle döğüşmesi.

kıy'a
düz yer, arz-ı müstevi.

kıya'
erkek dişiye aşmak. * hurma ve buğday döktükleri düz yer.

kıyad
çekmek.

kıyâde
çekmek.

kıyadet
kumandanlık, seraskerlik. kumanda.

kıyafet
bir şeyin dış görünüşü, zâhiri. * bir kimsenin giydiklerinin bütünü. * heyet, şekil, suret. * feraset. * bir kimsenin ardınca olmak.

kıyam
ayakta durmak. ayağa kalkmak. * ayaklanmak. isyan. * ölümden sonra tekrar dirilmek. * bir işe başlamak, devam etmek. * satılan bir mal hakkında müşteri ile anlaşıp kararlaşma. * canlanmak. * kıyâmet günü (mânâsına da gelir). * namazın iftitah tekbiriyle rüku arasındaki ayakta durma kısmı.

kıyâm
ayakta durma, ayaklanma.

kıyam
ayağa kalkma

kıyamet
"dünyanın yıkılıp harab olması. her şeyin mahvolması. dünyanın sonu ve mahşer meydanına bütün insanların dirilip toplanacağı zaman. * mc: büyük belâ. * fazla sıkıntı. (bak: haşr)(yevm ve sene vesâire gibi her nevde bir kıyamet-i mükerrere vardır. ve keza beşerdeki istidad kıyamete bir remizdir. i.i.)(mevt-i dünyanın vuku bulmasıdır. şu mes'eleye delil: bütün edyan-ı semâviyyenin icmâıdır ve bütün fıtrat-ı selimenin şehadetidir ve şu kâinatın bütün tahavvülât ve tebeddülât ve tagayyürâtının işaretidir. hem asırlar, seneler adedince zihayat dünyaların ve seyyar âlemlerin, şu dünya misafirhanesinde mevtleriyle, asıl dünyanın da onlar gibi ölmesine şehadetleridir.şu dünyanın sekeratını, âyât-ı kur'aniyyenin işaret ettiği surette tahayyül etmek istersen, bak, şu kâinatın eczaları, dakik, ulvi bir nizam ile birbirine bağlanmış. hafi, nâzik, lâtif bir rabıta ile tutunmuş ve o derece bir intizam içindedir ki; eğer ecram-ı ulviyyeden tek bir cirm, ""kün"" emrine veya ""mihverinden çık"" hitabına mazhar olunca, şu dünya sekerata başlar. yıldızlar çarpışacak, ecramlar dalgalanacak, nihayetsiz feza-yı âlemde milyonlar gülleleri küreler gibi büyük topların müthiş sadaları gibi vâveylâya başlar. birbirine çarpışarak kıvılcımlar saçarak, dağlar uçarak, denizler yanarak, yeryüzü düzlenecek. işte, şu mevt ve sekerat ile kadir-i ezeli, kâinatı çalkalar; kâinatı tasfiye edip, cehennem ve cehennemin maddeleri bir tarafa, cennet ve cennetin mevadd-ı münasibeleri başka tarafa çekilir, âlem-i âhiret tezâhür eder. s.)(kıyametin hâdisatından ervâh-ı bâkiye müteesir olacaklar mı?elcevab: derecatlarına göre müteessir olacaklar. melâikelerin tecelliyat-ı kahriyede kendilerine göre müteessir oldukları gibi müteessir olurlar. nasılki bir insan, sıcak bir yerde iken, hariçte kar ve tipi içinde titriyenleri görse akıl ve vicdan itibariyle müteessir olur. öyle de; zişuur olan ervâh-ı bâkiye, kâinatla alâkadar oldukları için, kâinatın hâdisat-ı azîmesinden derecelerine göre müteessir olmalarını; ehl-i azâb ise, elemkârâne, ehl-i saadet ise, hayretkârane, istiğrabkârane belki bir cihette istibşarkârâne teessüratları bulunmasını, işarat-ı kur'aniye gösteriyor. zira kur'an-ı hakim, her zaman kıyametin acâibini tehdit suretinde zikrediyor. ""göreceksiniz..."" diyor. halbuki cism-i insani ile onu görenler, kıyamete yetişenlerdir. demek, kabirde cesetleri çürüyen ervahların da o tehdid-i kur'aniyeden hisseleri var. m.)"

kıyâmet
dünyanın yıkılıp son bulması.

kıyamet suresi
"kur'an-ı kerim'in 75. suresi olup ""lâ uksimu"" suresi de denir. mekkidir."

kıyam-ı binefsihî
"(kıyâm-ı bizâtihî) : fık: varlığı, durması kendi zâtı ile olmak mânasında bir sıfat-ı ilâhîdir. şöyle ki: hak teâlâ'nın ezelî ve ebedî olan varlığı kendi zâtı ile kaimdir. kendi varlığı, kendi hüviyetinin, kendi mukaddes zâtının muktezasıdır. aslâ başkasının değildir. bunun için, Allah teâlâ'ya ""vâcib-ül vücud"" denir. (bak: vücud)"

kıyas
benzetmek, karşılaştırmak, mukâyese. iki şeyi birbiri ile karşılaştırmak. benzeterek hüküm ve muhâkeme etmek. * man: doğru kabul edilen iki hükümden bir üçüncü hükmü çıkarmak. * fık: iki belli şeyden birinin mahsus olan hükmünü, yâni, bu hükmün mislini, aralarındaki müttehid illetten dolayı, diğerinde de ictihad ile izhâr etmektir.

kıyâs
karşılaştırma.

kıyas
karşılaştırma

kıyâsât
karşılaştırmalar.

kıyasen
kıyas yoluyla, benzeterek, kaideye tatbik ederek.

kıyâsen
kıyasla.

kıyasî
(kıyâsiyye) benzetme ile olan. * genel kaideye uygun ve muvafık olan.

kıyâsi
benzetme veya tatbik ile olanlar. * umumi kurallara uygun olanlar.

kıyasiyyat
benzetme veya tatbik ile olanlar. * umumi kurallara uygun olanlar.

kıyas-ı akîm
man: neticesiz veya doğru netice vermeyen kıyas.

kıyas-ı binnefs
nefsini misal alarak, nefsine kıyaslayarak. bir şeyin bizzat kendini kıyas ederek yapılan kıyas.

kıyas-ı fukaha
"hakkında açıkça âyet ve hadis bulunmayan mes'elelere dâir; ilim ve irfanda allâme ve mütebahhir, ilmi ile amelde ve sünnet-i seniyyeye ittiba ve imtisalde, ibadet ve taatta, takva ve verada, züht, azimet ve riyazetle, terakki ve taâli eden müctehid fukaha tarafından kıyas ile verilen hüküm."

kıyas-ı hâdi'
man: aldatıcı kıyas.

kıyas-ı hafiyye
man: sebebi gizli olan,zihne birden gelmeyen kıyas. * fık: te'siri kavi olan kıyastır. veyahut sıhhati zâhir, fesadı gizli olan kıyastır.

kıyas-ı istisnaî
"bir hükmün neticesinin aynı veya nakzı, mukaddemelerinden birinde bilfiil zikredilirse, ona kıyâs-ı istisnâi denilir. başka bir tâbirle: neticesi veya zıddı bizzat kendisinde zikredilen kıyas. ""eğer bu cisim ise, mutlaka bir yer tutar"" gibi. veya ""güneş doğmuş ise, gündüz olmuştur"" gibi."

kıyas-ı maalfârık
birbirine benzemiyen şeyler arasında yapılan kıyas. yani, doğru olmayan ve hakikata uymayan mukayese.

kıyas-ı mukassim
"man: iki şıkkı bulunan ve her iki şıkkın neticesi aynı olan kıyas. (sultan mehmed fatihin, babasına gönderdiği şu haber buna güzel bir numunedir. ""padişan sen isen ordunun başına geç; yok padişah ben isem, sana emrediyorum ordunun başına geç."")"

kıyas-ı mürekkeb
man: ikiden fazla mukaddemeden mürekkeb kıyas.

kıyas-ı temsilî
"temsil tarzında yapılan mukayese.(diyorsunuz ki: ""sen sözlerde kıyâs-ı temsili çok istimal ediyorsun. halbuki fenn-i mantıkça, kıyas-ı temsili, yakini ifade etmiyor. mesâil-i yakiniyede bürhan-ı mantıki lâzımdır. kıyas-ı temsilî, usul-i fıkıh ulemasınca zann-ı galib kâfi olan metalibde istimal edilir. hem de sen, temsilâtı bazı hikâyeler suretinde zikrediyorsun. hikâye hayalî olur, hakiki olmaz. vâkıa muhalif olur?""elcevab: ilm-i mantıkça, çendan ""kıyas-ı temsilî, yakîn-i kat'i ifade etmiyor."" denilmiş. fakat kıyas-ı temsilînin bir nev'i var ki, mantıkın yakînî bürhanından çok kuvvetlidir. ve mantıkın birinci şeklinin birinci darbından daha yakındır. o kısım da şudur ki: bir temsil-i cüz'î vasıtasıyla bir hakikat-ı küllînin ucunu gösterip, hükmü o hakikate bina ediyor. o hakikatın kanununu, bir hususî maddede gösteriyor. tâ o hakikat-ı uzma bilinsin ve cüz'î maddeler, ona irca' edilsin. meselâ: ""güneş, nuraniyyet vasıtasıyla, birtek zât iken; her parlak şey'in yanında bulunuyor temsiliyle bir kanun-u hakikat gösteriliyor ki, nur ve nurani için kayıd olamaz. uzak ve yakın bir olur. az ve çok müsavi olur. mekân onu zaptedemez.hem meselâ: ""ağacın meyveleri, yaprakları; bir anda, bir tarzda kolaylıkla ve mükemmel olarak birtek merkezde, bir kanun-u emrî ile teşkili ve tasviri"" bir temsildir ki, muazzam bir hakikatın ve küllî bir kanunun ucunu gösterir. o hakikat ve o hakikatın kanununu gayet kat'i bir surette isbat eder ki, o koca kâinat dahi şu ağaç gibi o kanun-u hakikatın ve o sırr-ı ehadiyyetin bir mazharıdır, bir meydan-ı cevelanıdır.işte bütün sözlerdeki kıyasat-ı temsiliyyeler bu çeşittirler ki bürhan-ı kat'i-yi mantıkîden daha kuvvetli, daha yakînîdirler. s.)"

kıyâsımaâlfârık
birbirine benzemeyenlerin karşılaştırılması.

kıyate
azık vermek.

kıyem
kıymetler, değerler.

kıyemî
az bulunan pahalı şey.

kıyemî
değerli nesneler, az bulunan pahalı şeyler.

kıyemiyyat
değerli nesneler, az bulunan pahalı şeyler.

kıyemiyyât
az bulunan pahalı şey.

kıyfal
baş damarı.

kıyl
dedikodu

kıymet
değer, baha, semen, bedel.

kıymet
değer.

kıymet
kıymetler, değerler.

kıymet-agâh
f. kıymetten anlar, değer bilir.

kıymet-dâr
f. değerli, kıymetli, pahalı.

kıymetdâr
kıymetli, değerli.

kıymet-i hakikiye
hakiki ve gerçek değer.

kıymetli
değerli olmak

kıymet-nâ-şinâs
f. değer takdir edemiyen, kıymet bilemiyen.

kıymet-şinas
f. kıymet bilir. insaniyetli, değer bilir.

kıymetşinâs
değerbilir.

kıytas
balina balığı, kadırga balığı.

kıyye
okka. eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. kıyye-i atika da denir. şimdiki 1282 gram. (bak: okıyye)

kıyye
okka,1282 gram ağırlık.

kıyye-i atika
okka.

kıyye-i âşâri
kilo. bin gram olan ağırlık ölçüsü.

kıza
yumuşak yerlerde biten bir ot cinsi.

kızaf
sür'atle gitmek, hızla gitmek.

kızâf
incelik, zayıflık.

kızâf
incelik, zayıflık.

kızan
oğlan, erkek çocuk. * delikanlı, cesur ve silâhlı köylü genç.

kızban
ince düz fidanlar, çubuklar, dallar.

kızm
katı, şiddetli, şedit.

kızr
pak olmayan nesne. * temiz olmayan şey.

kızze
ufak taş. * taşlı çukur yer. * kızlık dedikleri hâlet.

kızıl
t. kırmızı, alrenk. * kıldan yapılan ip. * aşırı, müfrit.

kızıl
kırmızı.

kızıl
insanlığı inkarcılığa yönelterek dünyada da, âhirette de ateşe atan dinsizlik rejimi

kızıl tehlike
dinsizlik, anarşistlik ve komünistlik tehlikesi.

kızılbaş
râfizîlere verilen bir isim.

kızılbaş
alevilere verilen bir isim.

kızılelma
tar: osmanlı türkleri tarafından roma'ya verilen addır. (o.t.d.s.)

kızılelma
eski roma.

kızılhaç
hristiyan ülkelerde kızılay karşılığı olan yardım teşkilâtı.

kış'
(kış') şaşkın ve ahmak adam. zayıf adam. * açmak. * gidermek. dağıtmak. * kuru deri. deriden olan çadır. * hamam pisliği. * deriden yapılmış döşek. * balgam.

kış'a
bulut açılıp dağıldıktan sonra havada geri kalan parça.

kışa'
hamam süprüntüsü. * kuru deri. * deriden olan ev.

kış'ame
fak dedikleri nesne. * küçük arı. * kene.

kışbar
ağaç parçası.

kışde
yağın tortusu. * maymunun dişisi.

kışla
askerlerin barınmalarına mahsus bina veya yer.

kışlak
kışın, otundan ve suyundan istifade edilen arazi.

kışm
et. * iç yağı.

kışr
kabuk. dış taraf. * libâs.

kışr
kabuk.

kışr
kabuklar, kışırlar.

kışrî
kışra, kabuğa dair. dış yüce ait ve müteallik. yüzünden. derinden ve esastan olmayan. künhü ve esası olmayan.

kışr-ı arz
yer kabuğu.

kışr-ı şecer
ağaç kabuğu.

kışır
kabuk.

kışır
kabuk. dış taraf. * libâs.

kışşebe
dişi maymun eniği. * cüssesi küçük olan kız.

la'
korkak.

lâ ve neam
hayır ve evet. (daha çok, hiçbir fikir beyan edilmediği zamanlar kullanılır.)

lâ yezalî
zevalsiz olana ait, sonu olmayanla ilgili.

laahlâkî
ahlâk dışı. terbiye hârici.

lâakal
en azından.

laakall
"en az. hiç olmazsa.(ey nefis! bil ki, dünkü gün senin elinden çıktı, yarın ise; senin elinde sened yok ki, ona mâliksin. öyle ise; hakiki ömrünü bulunduğun gün bil. lâakall günün bir saatini ihtiyat akçesi gibi hakiki istikbal için teşkil olunan bir sandukça-i uhreviyye olan bir mescide veya bir seccadeye at. s.) yani beş vakit namazı kıl."

laalettayin
gelişigüzel. ayırd etmeksizin. rastgele.

lâalettâyin
gelişigüzel.

laalgun
f. kırmızı renkte. al renkte.

laalik
doğrulukla kalkıp durmak.

laalle
arabçada olması mümkün şeyler için kullanılır. ola ki, umulur, ümid edilir, umulur ki mânâlarınadır. ümide veya endişeye delâlet eder. (bak: inne)

laanallah
Allah lânet etsin.

laane
lânet etti. (mânâsına fiil.)

laas
dudağın rengi açık siyâha yakın olmak.

la'b
ağızdan salya akmak.

la'be
bir kere oynamak.

labe
f. yalvarma, yaltaklanma, dalkavukluk etme. acz gösterme. * bu yolda söylenen söz.

labe's
beis yok, zararsız.

labirent
fr. bir defa içine girildiğinde çıkış yolu çok güçlükle bulunabilen bina. * çok karışık ve birbirini kesen yol.

labis
giyinmiş. giyen.

lâbis
giyinmiş.

labişartın
(lâ bişartın) kayıtsız şartsız. bir şarta dayanmaksızın.laboratuvar : fr. ilmî ve sınaî çalışma ve araştırmalar yapmak için çeşitli cihaz ve malzemelerin bulunduğu yer.

lâbüd
şüphesiz, kesin.

labüdd
çok lâzım. elzem. gerekli. * her halde. mutlaka. muhakkak. * ayrılık yok.

la'c
halecan etmek. * acı vermek, elem vermek. * yakmak. * muhabbet ve aşktan dolayı yürekte hâsıl olan hararet.

lac
f. çıplak.

lacerem
şüphesiz, elbette, besbelli. * nâçar, zaruri.

lacevab
cevapsız. cevapdışı.

laceverd
lacivert. * koyu mavi renkte değerli bir süs taşı.

laceverdî
f. lacivert renkte.

lacî
muslih, ıslah eden, terbiye eden.

lacin
ağaçtan dökülen yaprak. * ağaçtan yaprak indirme.

lad
f. duvar.

lade
f. ahmak, akılsız, ebleh.

laden
f. çamdan çıkarılan zift gibi siyah ve kokulu zamk.

ladine
f. kendir.

ladinî
dinle alâkası olmayan. dinsiz. din dışı. (bak: lâik)

lâdinî
din dışı, dinsiz.

laedrî
bilmiyorum. (eski zamanda şüpheci olup hiç bir şeye inanamıyan sofestailere lâ edriye denirdi. septisizm. (bak: sofizm)

lâedrî
kendi varlığından bile şüphe eden felsefeci.

laf
f. konuşma, tekellüm. * söz, lâkırdı.

lafahr
fahirsiz. iftiharsız. iftihar etmeksizin. * fahrolmasın.

lafiyun
sütleğen cinsinden bir ot.

lafk
iki şeyi birbirine çarpma.

lafz
ağızdan çıkan söz, kelime. * bir şeyi atmak.

lâfz
söz.

lafz
lafızlar. sözler. lügatlar.

lafza
bir tek söz veya kelime.

lafza-i celâl
ism-i celâl, Allah lâfzı.

lâfzaicelâl
" ""Allah"" lafzı."

lafzan
lafız itibariyle. söz olarak. söyleyerek. yazılı olmıyarak.

lafzen
f. geveze, çok konuşan. * övünen, kendini medheden.

lâfzen
sözle.

lafzî
lafza ait ve müteallik. * gr: kelimenin söylenişine ve yapısına aid, onlarla alâkalı.

lâfzî
sözle ilgili.

lâfzî
kur'ân'ın lâfzına ait mu'cize; kur'ân'ın yazı ve hat san'atıyla yazılırken farkında olmayarak "allah" lâfızlarının alt alta gelmesi şeklinde görünen kur'ân mu'cizesi

lafziye
sözde ve yazıda görülen ve çok defa tasannua kaçan kelime süsleri.

lâfziye
sözle ilgili olan.

lafz-perdazane
f. çeşitli ve çok söyleyerek.

lafzullah
"Allah lâfzı. (bu kelime kur'ân-ı kerimde 2806 defa zikredilmiştir. bu lâfız bütün ""sıfat-ı kemâliyeyi"" tazammun eden bir sadeftir.)"

lâfzullah
" ""Allah"" lafzı."

lafz-ı Allah (lafzullah)
Allah isminin lâfzı.

lafz-ı âm
gayr-ı mahsur, yani sayısız müsemmaları ihata ve aynı cinsten bir çok fertlere birden delâlet eyliyen lâfızdır. kavim, cemaat, nisa.. gibi.

lafz-ı has
bir mânâya münferiden başlı başına vaz' olunan lâfızdır. hasan, hüseyin, insan, erkek, kadın lâfızları gibi.

lafz-ı küllî
"man: mânâsı umumi ve herkesçe müşterek olan lâfız. ""insan"" gibi."

lafz-ı muhtemel
"huk: iki veya daha ziyade mânâya hamli mümkün bulunan sözdür ki, hangi mânânın kast olunduğu mücerred rey ile değil; deliller ve karineler ile tayin olunur."

lafz-ı murad
mânâsı için olmayıp lafzı için söylenen kelime, söz.

lafz-ı müfesser
huk: tahsis ve te'vile ihtimâl bırakmıyacak derecede açık olan sözdür ki, onunla amel vâcib olur.

lafz-ı mürekkeb
man: mürekkeb lafız. cüzlerden biri, mânâsının cüzlerinden birine delâlet eden lafız.

lafz-ı müşebbi'
doyurucu, tatmin edici söz.

lafz-ı müşterek
huk: birçok müsemması bulunan lafızdır ki, hangi mânâ kasdolunduğu taayyün etmediği surette mânasız addolunur, onunla amel olunmaz.

lafz-ı vâhid
tek söz.

lafz-ı zâhir
ibaresi işitilmekle ancak bilinen, yâni söyleyenin maksadı düşünülmeye muhtaç olmadan derhal mânâsı anlaşılan sözdür. bunun zıddına hafi denir.

laf-ı güzaf
f. boş yere söz. boş lâkırdı.

lâfıgüzâf
boş söz.

lâfız
söz.

lafız
ağızdan çıkan söz, kelime. * bir şeyi atmak.

lag
f. lâtife, şaka. * oyun.

lagar
f. cılız ve zayıf hayvan.

lagarî
f. cılızlık, zayıflık.

lagb
zahmet, meşakkat. * güve yemiş kuş kanadı. * zayıf adam.

lagiye
edebe aykırı ve fena söz.

laglag
ördekten küçük bir güzel kuştur, başında az miktar beyaz tüyü vardır. türk diyârında yavrusunu çıkarıp kış günlerinde mısır'a gider.

laglaga
ördekten küçük bir güzel kuştur, başında az miktar beyaz tüyü vardır. türk diyârında yavrusunu çıkarıp kış günlerinde mısır'a gider.

lagm
inanmayacak söz söylemek. * bulaşmak.

lagt
hafif hafif ses çıkarma. mırıldanma.

lagv
faydasız çirkin söz. * köpeğin ürkmesi. * deve avazı. * rağbet olunmayan nesne. * hükümsüz. * kaldırmak. * hata etmek. * ibtâl etmek.

lagv
lağvlar. boş sözler.

lagviyyat
lağvlar. boş sözler.

lagy
avaz, ses, savt. * yaramaz fuhuş sözler.

lagz
kayma, sürçme.

lagzan
f. kayan, sürçen.

lagzide
f. kaymış, sürçmüş.

lagzide-pâ
f. ayağı kaymış. ayağı sürçmüş.

lagzide-pây
f. ayağı kaymış. ayağı sürçmüş.

lagziş
"f. sürçme, kayma. * kayış, sürçüş.-lah : f. kelimenin sonuna ilâve olunarak ""yer"" mânâsını verir. meselâ: (senglâh: taşlık yer.)"

lagıb
acıkmış ve yorulmuş kişi.

lah'
(gövde) sülpük ve sarkık olmak.

laha
boş ve faydasız sözler konuşmak. * ekmeği ıslatıp yemek. * gıda. * aldatıp kandırmak. * karnın sarkık ve sülpük olması.

lahamet
semizlik, etlilik, şişmanlık.

lahan
bozulup kokmak.

lâhavle
"(lâhavle ve lâkuvvete illâ billâhil-aliyyil azim"" cümlesinin kısaltılmışı ki, ""kuvvet ve kudret ancak cenab-ı Allah'tadır."" meâlinde olup bir belâ ve tehlike esnasında veya sabrın tükendiğini açıklamak için söylenir."

lâhayr
uğursuz, hayırsız.

lâhayre fih
bu işte hayır ve uğur yok.

lahb
sür'atle gitmek. * eti kemikten ayırıp soymak.

lahc
dar olmak. * bir nesne, kabında paslanıp çıkmamak.

lahd
mezar. üstü yükseltilerek yapılan mezar. * eğilmek. * bir tarafına meyilli olan çukur.

lahd
mezar.

lahd
çukurlar, kabirler, mezarlar.

lahe
f. yama.

lahf
örtmek, setr etmek.

lahh
göz yaşının çok olması.

lahham
kaz gibi büyük, başı kızıl, kanadı kara bir kuş. vezega dedikleri keler.

lahi
(bak: lahâ')

lahî
oyuncu. * boşuna ve mânasız eğlenen. oyalayan.

lahib
açık yol.

lahif
zulüm görmüş, ıztırab ve sıkıntı çekmiş.

lahik
yetişen, vâsıl olan, ulaşan. * ilâve olan, eklenen. * sonradan tâyin edilen, yenisi. (bak: lâhık)

lâhika
eklenen, katılan.

lâhika
iman ve kur'ân hizmetinde bulunan risale-i nur talebelerinin üstad bediüzzaman'a yazdığı mektuplardan ve bediüzzaman'ın onlara yazdığı cevaplardan oluşan yazılar

lahika
yirmi yedinci mektup olan barla, kastamonu ve emirdağ lâhikaları

lahike
gr: ek, ilâve. (bak: lâhıka)

lahim
et yediren. * devamlı olarak et yiyen.

lahîm
semiz, etli, şişman.

lahime
et yiyen hayvan.

lahin
telâffuz esnasında hususan kur'ân okurken yanlışlık yapan.

lahis
susuzluk veya sıcaktan dolayı dilini çıkararak soluyan köpek.

lahîs
dar nesne.

lahiyane ta'zib
f. oyun olsun diye zahmet vermek. oynarcasına azab vermek.

lahiz
f. sel suyu.

lahîz
benzer, misil, nazir.

lahk
(lehak) geriden yetişmek, ardından yetiştirilmek. * alüvyon. liğ. akarsuların taşımasıyla gelen maddeler.

lahlaha
güzel kokuların karışmasından meydana gelen koku. * güzel kokularla yapılan bir nevi macun.

lahlahaniye
pelteklik, kekemelik.

lahm
et. her şeyin içi ve üzeri. * bir işi sağlam kılmak. * kırık şeyi kuyumcunun yapıştırması. lehimlemek. * bir yerde ilişip kalmak.

lahm
et.

lahm
etler.

lahm ü şahm
et ve yağ.

lahme
et parçası.

lahn
güzel ve kaideli ses. * nağme. * kaideye uymayan yanlış okuyuş. * usulüne uygun okumak. * sadece muhatabın anlıyacağı şekilde remizle söz söylemek. * meyl. * fehmeylemek. * lisan. * lügat. fetva. mânâ. mefhum.

lahn
güzel ses, kuralsız okuyuş.

lahn
lâhnlar, nağmeler, besteler, ezgiler.

lahs
gözün üst kapağının etli olması.

lahs
darlık. * şiddet. * meşakkat, zahmet.

laht
iri cüsseli kimse.

laht-ı ciğer
ciğerden kopma.

lahus
uğursuz, meş'um.

lahut
ilâhî âlem. uluhiyet âlemi. ruhanî, manevî alem.

lâhut
ilâhî âlem.

lahutî
uluhiyet âlemine mensub ve müteallik olan. sır âlemi. gaybî âleme ait. ruhanî âlemle alâkalı.

lâhutî
ilâhî âlemle ilgili.

lahutiyan
uluhiyet âlemine girebilen melekler.

lahv
kabuğunu soymak.

lahva
abes, bâtıl sözleri çok söyleyen, boş konuşan kadın. (müz: elhâ)

lahy
sakalın bittiği yer.

lahz
ahlâkı yaramaz kimse.

lahz
göz ucu ile bakışlar.

lahza
göz açıp kapayacak kadar kısa zaman. bir an. en kısa zaman. göz ucu ile bir bakış. zaman.

lahza
an, en kısa zaman.

lâhık
yetişen, ulaşan, erişen. eklenen, katılan. * fık: namaz başlangıcında imama uymuşken ayrılarak tekrar namaz bitmeden imama uyan.

lâhık
ulaşan, eklenen.

lâhıka
ek, ilâve, katılan şey. zeyl. sonradan ilâve edilen, eklenen.

laic
kalbini aşk ateşi saran kimse.

laice
kalbini aşk ateşi saran kimse.

lâice
kalbleri aşk ateşiyle yananlar.

laiha
tasarı.

laik
"fr. dine istinad etmeyen. ruhanî olmayan kimse. dini olmayan şey. dinî olmayan fikir, dinî olmayan müessese, sistem veya prensip. devleti dinî esas ve hükümler ile idare etmeyen sistem. temel esasların ve kanunların menşeini ve teşri'de (kanun yapmakta) hareket noktasını ve değer ölçüsünü dine isnad etmeyip insanın ve cemiyetin sadece dünyevi menfaat ve anlayış ölçüsüne terkeden; diğer tâbirle: ilâhi kanunu terkeden, beşeri nizamla cemiyeti idareye çalışan sistem. (...bîtaraf kalmak, yâni: hürriyet-i vicdan düsturuyla, dinsizlere ve sefahetçilere ilişilmediği gibi, dindarlara ve takvacılara da ilişmez bir hükümet... ş.)"

lâik
dini olmayan, din dışı.

lâik
din ve devlet işlerinin birbirinden ayrıldığı, her türlü inanç sahibine karşı tarafsız olarak din ve vicdan hürriyetinin sağlandığı cumhuriyet

lâilaç
çâresiz, dermansız, imkânsız.

lâim
(lâime) çekiştiren. levmeden. başkasını kötüleyen.

lâime
çekiştirme, levmetme, kınama.

lâime
bir kimsenin yüzüne karşı çekiştirmeler, levmetmeler. zemmetmeler. başa kakmalar.

laîn
lânetlenmiş, kovulmuş, merdud. allahın rahmetinden mahrum.

lâin
lânet eden. lânetleyen. * herkesin kınadığı.

laîn
lânetli.

lâin
lânet eden.

lâîn
allah'ın rahmetinden mahrum olan şeytan

lajverd
f. lâciverd.

la'k
yalamak.

lak
f. hakir, zelil, aşağı. * tahta kadeh.

lak'
atmak.

laka'
kıymetsiz hakir nesne.

lakab
asıl isminden başka sonradan takılan ad. meşhur olan birinin sonradanki adı.

lâkab
lâkap, takma ad.

lakab
lakablar, namlar. rütbe ve makam sahiblerinin derecelerine göre söylenen ve çok zaman hürmet ifâde eden isimler.

lakaf
duvar yıkılmak.

lakâh
davar yüklü olmak.

lakane
zeki ve seri anlayışlı olmak.

lakanık
sucuk gibi içi doldurulmuş olan şey.

lakat
yabandan toplanan nesne. * mâdende bulunan gümüş ve altın parçaları.

lâkayd
kayıtsız. alâkasız. karışmayan. kıymet ve ehemmiyet vermeyen. aldırış etmeyen.

lâkayd
kayıtsız, ilgisiz.

lâkaydane
kayıtsız ve alâkasızca. mühimsemiyerek.

lâkaydane
kayıtsızca, ilgisizce.

lâkaydî
kayıtsızlık, ilgisizlik, alâkasızlık.

lâkelâm
hiçbir diyecek yok.

lakf
yutmak, bel etmek.

lakh
davar yüklü olmak.

lakî
(lâkıy) itibarsız ve değersiz, zelil kimse. * önemsiz ve kıymetsiz şey.

lakîm
yontulmuş veya yonulmuş.

lâkin
amma. fakat. ancak. şu kadar var ki.

lâkin
ama, fakat.

lâkinne
istidrak edatıdır. idrak istemek, anlamak istemek edatıdır ve bulunduğu kelimede bir şeyin anlamak istendiğini bildirir. evvelki sözden neş'et eden bir tevehhümü kaldırmak için kullanılır. (bak: inne)

lakît
yerden kaldırıp alınmış ve sahipsiz kalmış bir şey. sokakta bulunan mal, para. * sokağa atılmış yeni doğmuş çocuk. (bak: lukata) * üzerine ansızın gelinen kuyu.

lâkita
buluntu.

lakîta
yerden kaldırıp alınmış ve sahipsiz kalmış bir şey. sokakta bulunan mal, para. * sokağa atılmış yeni doğmuş çocuk. (bak: lukata) * üzerine ansızın gelinen kuyu.

lâkişe
tutmaç aşı.

lakk
vurmak.

laklak
leylek.

laklak
leylekler.

laklaka
leylek sesi. * hareketten ve ıztıraptan dolayı çıkan ses. * şiddetli ses ve galebe ile çağrışmak. * boş ve mânasız söz.

laklakıyyat
"(laklaka. c.) faydasız, boş lâkırdılar; mânâsız sözler."

lakm
çabuk çabuk yemek yemek. yutmak. * seddetmek.

lakn
anlamak. fehmetmek. çabuk kavramak.

lakpüşte
f. kaplumbağa.

laks
lâkab takmak. * ayıplamak. * yaramaz olmak.

lakt
dermek, toplamak, cem'etmek. * ansızdan bir nesneye yetişmek.

lakve
ağız çarpılması.

lâkıh
ağaca su yürüten rüzgâr. * yağmur yağdıran rüzgâr. * karnında yavrusu olan hamile deve.

lâkıs
kötüleyici ve ayıplayıcı kimse.

la'l
kırmızı. al renk. * dudak. kırmızı ve kıymetli bir süs taşı.

lâl
f. dilsiz. söz söyleyemiyen.

lâl
dilsiz.

lâl ü ebkem
şaşa kalmış. sükuta mecbur olmuş. susmuş.

lala
"f. osmanlı imparatorluğu zamanında sadrazamlar hakkında ""atabek"" karşılığı olarak kullanılan bir tâbir olduğu gibi, şehzâdelerin mürebbilerine de bu ad verilirdi. * saraya alınan acemilerin terbiyesine memur edilenler. * eskiden büyük memurlarla zenginler de çocuklarının terbiyesine bakmak üzere ""lâla"" istihdam ederlerdi. lâla, görünüşte hizmetkâr vaziyetde idiyse de, terbiyesi kendisine havale olunan çocuğa karşı âmir yerinde bulunur; esasen yaşlı ve kâmil insanlardan seçildikleri için çocuklar da kendisine bir mürebbi, bir hoca gibi tâzim ve hürmet ederlerdi."

la'laa
kırmak.

lale
lâle denen meşhur çiçek. * vaktiyle suçluların ve delilerin boynuna takılan halka. * incir koparmak için ucu çatallı değnek.

lalefam
f. lâle renginde. rengi lâlenin rengine benzeyen.

lalegun
f. lâle renkli. pembe.

lalehadd
f. lâle yanaklı. yanakları pembe renkte olan.

lalek
(lâlekâ) f. taç. * papuç, ayakkabı. * horoz ibiği.

lalerenk
f. lâle renginde olan. lâle renkli. pembe.

laleruh
f. lâle yanaklı. yanağı lâle gibi pembe olan.

laleruhsar
f. lâle yanaklı, al yanaklı.

lalesar
f. lâlelik. lâlebahçesi. * sığırcık kuşu.

laleveş
f. lâleye benziyen. lâle gibi.

lalezar
f. lâle bahçesi. lâlelik.

lâlezâr
lâle bahçesi.

la'l-fam
f. kırmızı renkli, al.

la'l-gun
f. al renkli. kırmızı renkli.

la'l-reng
f. kırmızı renkli. al renkte.

la'lus
kurt, zi'b.

lâm
kur'ân alfabesinde yirmialtıncı harf olup, ebcedi değeri otuzdur.

lâmehale
hilesiz. * çaresiz, imkânsız, ister istemez.

lâmeşru
meşru olmayan, şeriata uymayan, umumi nizam harici.

lâmeşrû
yasak.

lâmi'
parlak. parlayan.

lâmia
parlak. parlayan. parıldayan.

lâmia
parıldayan şeyler, nurlar, parıldamalar.

lâmih
(lâmiha) (lemh. den) parlıyan, parıldıyan. parlak.

lâmis
el ile tutup yoklayan. dokunan. temas eden.

lâmise
dokunma hissi, duygusu. el ile olan his. bir şeyin cesâmetini anlama duygusu.

lâmise
dokunma duyusu.

lâmi-ün nur
nur saçarak parlıyan.

lamme
cin çarpması. çarpıklık. * yaramaz nesne.

lâm-ul âkıbet
neticeyi, âkibeti bildiren lâm.

lâm-ut-takviye
takviye lam'ı. bu harf arabçada ve yerine ve mânâsına da kullanılır.

lâm-ut-ta'lil
illet ve sebeb bildiren lâm'dır.

lâm-uz-zarfiye
zaman bildiren lâm.

lâmüdrik
anlamayan. idraksiz. idrak etmeyen.

lâmüsellim
hayır! hiç teslim etmem!

lâm-üt-tahsis ve temellük
ait olma ve sâhib bulunmayı bildirir. (bak: li)

lâm-ı cer
"kelimeyi cerreden lâm harfi. kelimenin sonunu ""i"" diye okutur. lillâhi, lieclillâhi'de olduğu gibi. istihkak ve ihtisas, has ve müstehak ve zarfiyyet, illet mânâsını verir."

lâm-ı ta'rif veya lâm-ı istiğrak
"kelimenin mânâsını umuma teşmil ettiği için, istiğrak mânâsı verilir. el-i istiğrak veya harf-i ta'rif de denir. meselâ: hamd kelimesi herhangi bir hamdi ifâde ettiği halde; el-hamd dediğimiz zaman her ne kadar hamd varsa, bütün hamd ve senâlar mânâsına gelir. bu, harf-i ta'rif ile olur. harf-i ta'rif bir kelimeyi belirsiz halden belirli hâle koyar. muayyeniyyet mânâsını verir. bunlar elif ve lâm harflerinden teşekkül eder. el-mekteb'de olduğu gibi. mekteb herhangi bir mektebdir. el-mekteb dendiğinde bizce muayyen, belli olan bir mekteb mânâsını ifade eder. başına harf-i ta'rif gelen kelimeden tenvin kalkar. nekre iken ma'rife olur."

la'n
lânet etme. lânetleme.

lân
f. hakikatsızlık, vefasızlık.

lânazîr
eşsiz, nazirsiz, benzersiz. eşi ve benzeri olmıyan.

lando
"fr. üstü önden ve arkadan açılıp kapanır, körüklü, geniş araba nevilerinden biridir. halk arasında ""landon"" şeklinde telâffuz edilen bu araba, fayton ve kupalara nazaran daha ağır ve gösterişli idi."

lâne
f. yuva, ev.

lânegir
f. yuva tutan.

lâne-i harab
bozulmuş yuva.

lâne-i nermin
sıcak ve yumuşak yuva.

lâne-i peder
baba yuvası. peder evi.

la'net
"nefret. tiksinti. Allah'ın rahmetinden mahrumiyyet.(ehl-i sünnet'in ve ilm-i kelâm'ın azîm imamlarından meşhur ""sa'deddin-i teftezanî"", yezid ve velid hakkında tel'in ve tadlile cevaz vermesine mukabil ""seyyid-i şerif-i cürcanî"" gibi ehl-i sünnet velcemaat'in allâmeleri demişler: ""gerçi yezid ve velid, zalim ve gaddar ve fâcirdirler; fakat sekeratta imansız gittikleri gaybidir. ve kat'i bir derecede bilinmediği için, o şahısların nass-ı kat'i ve delil-i kat'i bulunmadığı vakit, imanla gitmesi ihtimali ve tevbe etmek ihtimâli olduğundan, öyle hususi şahsa lânet edilmez. belki $ gibi umumi bir ünvan ile lânet caiz olabilir. yoksa zararlı, lüzumsuzdur."" diye ""sa'deddin-i teftezanî""ye mukabele etmişler. r.n.)"

lânet
nefret, öfke.

la'netullah
"""Allah lânet eylesin"" mânâsında beddua."

la'netullahi aleyh
Allah'ın lâneti onun üzerine olsun.

lârayb
şüphesiz, şeksiz, tereddütsüz.

lâraybe fih
onda hiçbir şüphe yoktur.

larkî
keçiboynuzu.

las
f. köpek, kelb. * adi ipek. * dişi hayvan.

la'sa
dudağının rengi az siyâha yakın olan kadın. (müz: el'as)

lasaf
bir cins hurma. * gübre otunun diplerinde biter hıyar gibi bir nesne. * yapışmak. * kurumak. * parlamak.

lasaga
hindibâ denilen ot.

lâsani
tek, vâhid. ikincisi olmayan.

lasb
yapışmak. * dar olmak.

lasg
kemik üstündeki derinin zayıflıktan kuruması.

lasîf
parlayan, parıldayan. parlayıcı.

lasiyyema
bâhusus. hususan. buna gelince. herşeyden ziyade. ençok.

lâsiyyema
özellikle.

lask
yapışmak. yapışık olmak. ulaşmak.

lass
hırsız, sârık.

lasta
ing. bir geminin alabildiği yük.

lasv
sövmek, şetm etmek.

lasy
sövmek, şetm etmek.

lasıb
yapışkan. * dar ve derin kuyu.

lasık
yapışık, yapışmış olan. yapışıcı, yapışkan.

la't
sakınmak, sakındırmak.

lat'
yalamak. * ayağıyla bir kimsenin belinden aşağısına vurmak.

lât
islâmdan önce arapların kâbe'de bulunan putlarından biri.

lat' (lutû')
yapışmak. * ulaşmak, varmak.

lat'a
dudaklarının içi beyaz olan kadın. * çok yaşamış, ihtiyar kadın.

lata'
dudak içinde olan beyazlık.

latafe
hediye, armağan.

lâtail
boş, faydasız, abes, mânâsız.

lâtaknetu
ayet-i kerimeden bir kısım olup: ümidinizi kesmeyiniz (meâlindedir.)

lâtaknetû
kesmeyiniz.

lat'e
alın, cebhe.

latenahi
nihayetsiz. sonsuz. bitip tükenmeyen.

lâtenâhî
sonsuz.

lateşbih
benzetmeksizin. benzetmek olmasın.

lâteşbih
benzetmek gibi olmasın!

lath
her şeyin azı. * bulaşmak ve karışmak. * birine iftira atmak.

latha
leke.

latif
mülâyim. yumuşak. nâzik. mütenasip. * güzel. şirin. küçük ve hoşa giden. * cisimle alâkası olmayan. göze görünmeyen. * çok lutf edici. * derin, gizli.

lâtif
lütfedici.

lâtif
yumuşak, güzel, şirin, ince.

latif
ince mânâlar içeren hoş, güzel uygunluk

latif
yumuşaklıklar.

lâtifane
lâtifçe.

latife
hoş söz. şaka. mizah. söz ile iltifat. insanın çok ince ve hassas olup kalbe bağlı bir duygusu. (mukabili ciddiyettir) (bak: letâif)

lâtife
ince duygu, hoş söz, nazik şaka.

latifegu
f. lâtifeci, şakacı. lâtife söyliyen.

latife-i rabbaniye
insanın kalbine bağlı ve bütün duygularının sultanı olan ince bir duygudur ki, ilâhî hakikatlar onunla hissedilip zevkedilir.

latifeperdaz
f. şakacı, lâtifeci. lâtife yapan.

lâtifeperdâz
f. şakacılar, lâtifeciler.

latifeperdazan
f. şakacılar, lâtifeciler.

latîm
babası ve annesi olmayan kişi. * yüzünün bir tarafı beyaz olan at. * yarış atlarının dokuzuncusu.

latîme
misk. * güzel kokular konulan kap. *attarlar pazarı. * güzel kokulu nesneleri götüren deve.

latin
eski roma civarında iken sonradan genişleyen ve devlet kuran eski bir kavim ismidir. * eski roma. * şarkta katolik mezhebinden olanın ismi.

latince
eski roma'da konuşulan ve bugünkü fransızca, ispanyolca, italyanca gibi dilleri doğurmuş olan ana dil ki, hint-avrupa dil âilesinin önemli bir kolu olan italik grubundandır.

latinî
lâtin harfleri

lâtinî
latin harfleri

latm
karıştırmak. yapıştırmak. * tokat vurmak.

latma
şamar, tokat.

latmahâr
f. tokat yiyen. şamar atılan kimse.

lats
dövmek. * şiddetle basmak.

latt
gerdanlık. * lâzım olmak. * inkâr etmek. * sarkıtmak. * örtmek.

lâtuhsa
sayısız. sayıya gelmez. hesaplanmaz.

lâubali
"alâkasız, kayıtsız, hürmetsiz, dikkatsiz. senli benli. (""lâ"" harfi ile"" ubâli"" muzari fiilinden müteşekkildir.)"

lâubâlî
senli benli, saygısız, ilgisiz, umursamaz.

lâubaliyane
f. lâubalilikle. kayıtsız, alâkasız, saygısız ve dikkatsiz bir şekilde. senli benli olarak.

lâubâlîyâne
saygısızca, ilgisizce.

lauk
yalanmış nesne. * az, kalil.

la'v
ahlâkı yaramaz kişi. * haris adam.

lav
fr. yanardağların ve volkanların ağızlarından püskürüp soğuyunca donan madde.

lâvallah
vallahi hayır.

lavanta
çeşitli çiçek ve bitkilerden alınan esanslarla yapılan güzel kokulu sıvı.

lay
f. söyleyen, söyleyici.

lâya'kıl
aklı başında olmıyan, dalgın, bîhoş. yaptığını bilmez.

lâ-ya'ni
mânasız, boş.

lâyebgıyan
biri ötekine tecavüz edip karışmaz ve hâsiyetini bozamaz (meâlinde olup, nefyedilmiş muzari fiilidir.)

lâyecuz
câiz değil, olamaz, müsaade verilmez.

lâyefhem
anlayışsız, idrakten âciz.

lâyefna
bitmez, tükenmez. fenaya gitmez. yok olmaz.

lâyemut
ölmez. mahvolmaz. hayatı sona ermez.

lâyemût
ölümsüz.

lâyemûtâne
ölümsüz gibi.

lâyenbagî
lâyık olmaz. yakışmaz. uymaz.

lâyenfekk
bölünemez, ayrılamaz. parçalanamaz.

lâyenkatı'
aralıksız. kesilmeksizin.

lâyenkatı
kesilmeksizin, aralıksız.

lâyetecezza
bölünmez. parçalanmaz. ayrılmaz. tecezzi kabul etmez.

lâyetecezzâ
bölünmez.

lâyetefellel
kırılmaz, körelmez.

lâyetegayyer
değişmez, bozulmaz.

lâyetenahî
sonsuz. nihayetsiz.

lâyetenahî
sonsuz.

lâyetenahiyet
lâyetenahilik, sonsuzluk, nihayetsizlik.

layetezelzel
sarsılmaz. tezelzül etmez.(tahkikî iman sâhibleri, lâyetezelzel bir itikada sâhibdirler.)

lâyetezelzel
sarsılmaz.

lâyezal
zeval bulmaz. yok olmaz.

lâyezâl
yok olmaz.

lâyezâlî
yok olmayan.

lâyih
parlak. meydanda. aşikâr. hatıra gelen.

lâyim
azarlayan.

lâyis
arslan. * sinek avlayan örümcek. * arasında yaş ot bitmiş olan kuru ot. * birbirine girmiş ot. * semiz ve şişman kimse.

lâyuad
adedi belli olmayan. sayısız. pek çok.

lâyuad
sayısız.

lâ-yugleb
yenilmez, mağlup olmaz.

lâyuhsa
hesaba gelmez. hesabsız. pek çok.

lâyuhsâ
hesapsız.

lâyuhtî
hatâsız, hatâ işlemez. yanılmaz.

lâyuhtî
hatasız.

lâyu'kal
anlaşılmaz, akıl ermez. akıl ile idrak olunmaz.

lâyu'la
üstüne çıkılmaz, çok yüksek. * galip ve üstün gelinemez.

lâyu'ref
bilinmez. tarif edilmez.

lâyutak
güç yetmez. dayanılmaz. takat yetmez. çekilmez.

lâyutak
güç yetmez.

lâyuzal
izale edilmez, tükenmez, zeval bulmaz.

lâyüad
sayısız ve hesap edilemeyecek kadar çok

lâyüadd
sayısız ve sınırsız

lâyüfhem
anlaşılmaz. fehmedilmez.

lâyüfna
tüketilmez, yok edilmez.

lâyülhîhi
(ilhâ. dan) ona gaflet vermez. onu boş şeyler meşgul etmez. boşuna iş yapmaz.

lâyüs'el
mes'uliyetsiz. mes'ul tutulamaz. sorumsuz.

lâyüsel
sorumsuz.

lâyıh
parlak. meydanda. aşikâr. hatıra gelen.

lâyıha
düşünülen veya tasavvur edilen bir şeyin yazılması. tasarı.

lâyıha
tasarı.

lâyıha-i kanuniye
huk: henüz tasdik edilmemiş kanun tasarısı.

lâyık
(liyakat. den) yakışır ve yaraşır. uygun, münasib ve muvafık.

lâyık
uygun, yaraşır.

lâyıkı
lâyık olduğu şekilde

laz
doğu karadeniz bölgesinde, bilhassa rize dolaylarında yaşayan bir kavim. * bu kavimden olan kimse.

laza
ateş. alev. * cehennem'in altıncı katı.

lâzâle
(lâzâlet) zeval bulmasın, zâil ve eksik olmasın. * olsun!

lâzâle âliyen
yüce ve âli olsun.

lâzeval
zevalsiz. sonu gelmez. zeval bulmaz.

lazî
(bak: lazâ)

lazib
sâbit olan, yapışan.

lazistan
lazlar'ın oturduğu bölge olan rize dolayları. osmanlı imparatorluğu zamanında rize sancağına verilen ad.

lazlaz
yol gösterici, kılavuz.

lazlaza
yılanın deprenmesi.

lazuk
yapışkan nesne. * yapışkan balçık.

lazz
devamlı yağan yağmur. * men'etmek, engel olmak.

lâzık
yapışkan, yapışıcı. yapışmış olan.

lâzım
lüzumlu, gerekli. * bir şeyden aslâ ayrılmayan. bir işte beraber bulunmasına ve vücuduna ihtiyaç olan şey. * gr: müteaddi olmayan.

lâzım
gerekli.

lâzım
lazım gelir

lâzım fiil (fiil-i lâzım)
fâilin zâtında kalan fiil. (geldi, gitti, güldü gibi)

lâzım-amed
f. lâzım gelir, lüzum eder. lâzım geldi.

lâzımâmed
lâzım gelir.

lâzım-âmed çâr-çiz
dört şey lâzım geldi.

lâzıme
gerekli olan.

lâzım-ı beyyin
"bu tabirin masdariyet şekli ""lüzum-u beyyin"" olup ikisi aynı mânaya gelir. herhangi bir şey hatıra gelince hiç bir delil ve emareye ihtiyaç olmadan o şeyle beraber düşünülmesi zaruri olan diğer bir şey. meselâ: insan denildiği zaman, kabiliyet-i ilim ve san'at akla gelmesi gibi..."

lâzım-ı gayr-ı müfarık
ayrılması mümkün olmayan, terki câiz olmayan, ziyade gerekli, çok lüzumlu.

lâzım-ı melzum
biri birisinden aslâ ayrılmaz, birisi olunca diğerinin de olması şart olan.

lâzım-ı zatî
kendisine ait icab eden hal. kendisine has vaziyet.

lâzımın
lâzımdan ayrı düşünülemeyen ve lâzımdan da önce gelen şey; meselâ kur'ân için kutsallık, yani kur'ân'ın cenâb-ı hakkın kelâmı olması (bk. l-z-m)

laç
f. oyun etme, aldatma, hile yapma.

lağv
geçersiz, boş.

lağım
"kaleleri düşürmek için gedik açmak veya düşman ordugâhına zarar yapmak maksadıyla açılan ve barut konulup atılan yerler. bu işi yapanlara ""lâğımcı"" denilirdi. sonradan bu türlü işlere ""istihkâm"" denilmiş ve o ad altında askeri teşkilât yapılmıştır. * kazurat ve çirkef sularının akmasına mahsus örtülü yol."

laş
f. hakir ve aşağılık kimse. adi, zelil, itibarsız ve alçak kişi. * çapul, yağma.

laşe
cife. kokmuş et parçası. * fık: karada yaşayıp boğazlanmaksızın ölen veya şer-i şerife uygun olmayan şekilde kesilen kanlı hayvan ve bunların tabaklanmamış (dibagat edilmemiş) derileri. * yenilmesi şer'an haram olan ölmüş hayvan. * zayıf ve cılız hayvan. * mc: kıyıda kalmış kayık veya gemi teknesi.

lâşe
leş.

lâşehâr
f. leş yiyen.

lâşek
şek ve şüphe yok. şüphesiz. elbette.

lâşek
şüphesiz.

lâşey
bir şey değil. değersiz.

lâşey
bir şey değil.

leal
inci.

leâl
inciler. lü'lüler.

leali
inciler. lü'lüler.

leali-feşan
f. inciler saçan.

lealle
(bak: laalle-inne)

leamet
alçaklık, âdilik, zillet, denaet, aşağılık.

leb
f. dudak. şefe. * kenar. * sahil. kıyı.

leb
dudak.

lebab
sahralarda ve çayırlarda az miktar olan yaş ot.

lebabe
akıllılık, zeyreklik. akıl sahibi olma.

lebabet
akıllılık, zeyreklik. akıl sahibi olma.

lebad
f. yağmurluk.

lebade
f. yağmurluk.

lebâka
akıllı olmak. * ıslah etmek, terbiye etmek. * karıştırmak. * yumuşak etmek, yumuşatmak.

lebaleb
ağzına kadar dopdolu. * ağızdan ağıza.

lebâleb
dopdolu.

leban
göğüs.

lebaçe
f. önü açık elbise. hırka.

lebb
lâzım olmak. * akıllı olmak.

lebban
sütçü.

lebbe
göğsün gerdanlık takılan yeri. * devenin ve sığırın, göğsünden boğazladıkları yeri. * evlâdını ve erkeğini seven kadın.

lebbeleb
(leb-beleb) f. dudak dudağa.

lebbeste
(leb-beste) f. ağzı bağlı. susan, konuşmayan.

lebbeyk
buyurunuz. emredersiniz. * benim muhabbet ve incizâbım dâim sanadır, başkasına değildir, sıdk ve ubudiyyetim dâim sanadır (gibi mânâlar ifâde eder.)

lebbeyk
buyurunuz.

lebbeyk-zen
f. lebbeyk diye söyleyen. emre hâzır olan. râzı olan.

lebbeykzen
" ""buyurunuz"" diyen."

lebbeykzen
"buyur, emrindeyim, emrine uydum" diyen olma

lebc
güreşmek. * sar'a tutup düşmek.

lebcünban
f. dudak oynatan. söz söyliyen, konuşan.

lebdeğmez
"t. dudak değmez. * edb: dudaktan çıkan harflerden olan ""b-f-m-p-v"" sessizlerinin içinde bulunmadığı manzumeler."

lebeb
göğüste gerdanlık takılan yer. * atın göğsüne yapılan sinebend. * devenin ve sâir davarın göğsüne bağladıkları nesne. * dağ eteğinde olan azıcık yumuşak kum.

lebed
yünden yapılan keçe. * bir yerde mukim olmak. * bir şeye yapışmak.

lebeke
şerit parçası.

leben
süt. * boyun ağrısı. (bak: libâ')

lebenî
(lebeniyye) sütle alâkalı. sütlü.

lebeniyyât
sütlü nesneler.

lebeniyye
sütlü nesneler.

lebgüşa
f. dudağı açık. söyleyen, konuşan.

lebh
"bir büyük ağacın adı. (bir kimse kabuğunu yarsa filhâl o kişiye uyuşukluk gelir; o ağaçtan tahtalar biçip gemi yaparlar. rivâyet olunur ki, iki tahtasını birbirine bitiştirip bir yıl su içinde dursa ikisi bir olup yekpâre olur, mısır'da yetişir. ahter-i kebir'den)"

lebî
f. dilim. ekmek, kavun, karpuz vs. dilimi.

leb-i âftâb
gölge.

leb-i cuy-bâr
su kenarı.

leb-i derya
denizin dudağı. deniz kenarı, kıyı, sâhil.

leb-i hadra
ufuk.

lebib
akıllılar, kâmiller, kemalât sahipleri, olgun kimseler.

lebib
akıllılar, zeki kimseler.

lebid
küçük çuval.

lebîd
ünlü bir şair.

lebik
tatlı sözlü. yumuşak konuşan. * zeki, anlayışlı, akıllı.

lebin
kerpiç.

lebin
kerpiç.

lebine
kerpiç.

lebk
akıllı olmak. * ıslah etmek, terbiye etmek. * karıştırmak. * yumuşak etmek, yumuşatmak.

lebkus
mürr denilen acı yemen zamkının adı.

lebküşa
f. dudağı açık. konuşan, söyleyen.

leblab
sarmaşık denen bir bitki.

leblebe
esirgemek. * oğula ve kıza çok fazla düşkün olmak.

lebn
vurmak.

lebriz
f. taşacak kadar. ağıza kadar. taşkın.

lebs
bir yerde eğlenip durma. vakit geçirme.

lebsan
hardala benzer bir ot. * yabani hardal.

lebt
güreşmek.

lebteşne
f. susamış.

lebteşnegân
f. susamış.

lebun
sütlü hayvan. sütü bol olan hayvan.

lebus
her giyecek ve örtünecek nesne.

lebve
dişi arslan.

lebz
vurmak. * yemek.

lec
f. tepme.

leca
su boğası.

leca'
sığınmak. * saklanmak, gizlenmek. * zaruret.

lecac
(lecâcet) çekişme, inad etme, ayak direme (düşmanlıkta). taannüd.

lecc
dar şey. * düşmanlıkta ve husumette inad edip ayak direme.

leccac
inatçılık. muannidlik. * inatçı, inad edip ayak direten. muannid.

lecce
avaz, ses, savt.

leceb
avaz, ses, savt.

lecebe
doğurduktan dört ay sonra sütü çekilmiş davar.

lecem
cemaat, topluluk.

lecen
bir şeye musallat olmak, ilişmek.

lecin
ağaçtan yaprak dökmek.

leclac
sözü tutuk söyliyen. * satranç oyununun icatçısı. * bir harfi iki kere söyliyen.

leclec
tereddüt olunan.

leclece
(sözde) karasızlık, tereddüt. * lokmayı ağızda döndürmek ve çiğnemek.

lecm
şahmed-ül arzdan büyük bir tepenin adı.

lecn
yalamak. * deve için yem yapmak.

lecne
bir mes'ele için toplanan cemaat.

lecun
halsiz, yaşlı davar.

lecz
ulaşmak, varmak. * yapışmak.

lecüc
pek inadçı ve hasım olan. * suyu çok olan yer.

leda
beden.

leda
sırasında, yapıldığında (mânâsına kullanılır). * yan, nezd. (bak: ledün)

ledd
düşmana galip olmak. * husumet etmek, düşmanlık yapmak.

leddam
eski elbiseleri yamalıyan.

lede
sırasında, yapıldığında (mânâsına kullanılır). * yan, nezd. (bak: ledün)

leded
katı husumet, şiddetli düşmanlık.

lede-l havale
havale olunduğu zaman.

lede-l-hâce
ihtiyaç görüldüğü zaman. hacet ânında.

lede-l-ihtiyaç
ihtiyaç halinde. hacet ânında.

lede-l-iktiza
iktiza edip gerektiği zaman.

lede-l-mütalaa
mütâlaa edilip okunduktan sonra.

lede-l-müzakere
müzakere anında, konuşma sırasında.

ledem
akrabadan nikâhı haram olan.

lede-s-suâl
soruldukta, sorulduğu anda.

lede-t-tahkik
tahkik olundukta.

ledeyk
senin yanında. senin indinde.

ledg
(teldag) yılan veya akrep sokması. * mc: sözle birini incitmek. * ekşilik.

ledîd
derenin iki tarafı.

ledîg
yılan veya akrep gibi hayvanlar tarafından sokulmuş kimse.

ledîm
yamanmış eski elbise.

ledîs
tenbel kimse.

ledm
taşı taşla vurmak. * yere düşen taştan çıkan ses. * kaftana yama vurmak. * defetmek, kovmak.

ledn
taze ve yumuşak olan ağaç budağı.

leds
yalamak. * davarın ayağına nal vurmak. * yırtık dikmek.

ledüd
hastanın ağzına dökülen ilâç. * çok husumet, şiddetli düşmanlık.

ledün
"ind kelimesi gibi, zaman ve mekân zarfıdır.hel-i istifhâmiye mânasına geldiği de vaki'dir. kamus müellifine göre ledün ile leda, aynı şeydir. başkaları ise tefrik etmişlerdir. demişlerdir ki: ledün kelimesi zaman ve mekânın evvel ve ibtidasından muteberdir. onun için ekseri harf-i cer olan ""min"" kelimesine mukarin olur. ""ledâ"" kelimesinde ise, ibtidâ mânası lâzım değildir. ve ""inde"" kelimesinin ""min"" yerinde tasarrufu daha umumidir. ""ledün"" kelimesi mâba'dını izâfetle cerr eder. (l.r.)"

ledün
gizli ilim, marifetullah.

ledün
allah'ın sırlarına ait gaybî bilgi

ledünn
(ilm-i ledünn) garib bir ilim ismidir. ona vakıf olan, mesturat ve hafâyayı, gizlilikleri münkeşif bir halde göreceği gibi, esrar-ı ilâhiyyeye de ıttıla' kesbeder. bu ilm-i şerifin hocası ve sultanı fahr-i kâinat aleyhi ekmelüttahiyyât vessalâvât efendimiz hz. leridir. bu ilmin ehli ise, enbiyâ-ı izâm (a.s.) ve ehlullâh-i kiram efendilerimiz hazretleridir.

ledünn
Allah teâlâ hazretleri tarafından hususi vecih üzere bâtınan ihsan olunanlar. (l.r.)

ledünnî
ledünn ilmine mensub ve müteallik. ledünne dair ve ait.

ledünniyat
Allah teâlâ hazretleri tarafından hususi vecih üzere bâtınan ihsan olunanlar. (l.r.)

ledünniyât
Allah vergisi olan gizli ilimler.

lef'
örtmek, setr etmek. * şâmil olmak.

lefa
vurmak. * soymak.

lefaif
sargılar, örtüler. zarflar.

lefâif
sargı. * kefen. ölünün sarıldığı bez katlarının herbiri. * bazı çiçeklerin etrafını çeviren değişik yapraklar.

lefaz
dinleyenin anlayamadığı belirsiz sesler.

lefc
(lefce) kalın dudak.

lef'e
kemiksiz et.

lefef
pelteklik, kekemelik. * yorgunluk. * besililik, semizlik.lefehan : vurmak.

leff
sarma. dürme. içine toplama. iliştirme. rabtetme.

leff ü neşr
"edb: bir yazı veya şiirde söz simetrisi yapma san'atıdır. önce iki veya daha fazla kelimeyi sıralamak, sonra da onlarla alâkalı şeyleri söylemek. iki çeşidi vardır;1- leff ü neşr-i müretteb (düzenli leff ü neşir) : birinci cümlede sıralanan kelimelerle ikinci cümlede söylenen kelimelerin aynı sırayı takib etmesidir. misâl:(bu karışık mevcudat, dâr-ı fâniden dâr-ı bekâya akıp gidiyor. elbette nasıl ki; hayır, lezzet, ışık, güzellik, iman gibi şeyler cennet'e akar. öyle de: şer, elem, karanlık, çirkinlik, küfür gibi zararlı maddeler cehennem'e yağar. ve bu mütemadiyen çalkanan kâinatın selleri o iki havuza girer, durur)2- leff ü neşr-i gayr-i müretteb (düzensiz leff ü neşir) : birinci cümlede söylenen şeylerle, ikinci cümlede söylenen şeylerin ters olarak sıralanmasıdır. misâl:(cevr-i dilber, ta'n-ı düşman, suz-i firkat, za'f-dil dürlü dürlü dert için halketmiş Allah'ım beni.)avni (fatih)"

leffaf
çok konuşan, çok lâf eden. pek fazla söyliyen. can sıkan.

leffat
yaramaz huylu, ahmak adam.

leffen
beraber sararak. iliştirilmiş olarak. rabtedilmiş olarak.

leffen
ekli, bitişik.

lefh
yakmak. * vurmak. * fakirlik, fakir. * iflas. * tavşancıl kuşu. * karga.

lefif
"sarılmış, dürülmüş. * gr: kökü üç harfli olduğunda iki harfi ""elif"" veya ""yâ"" nın yan yana olduğu kelime."

lefif-i makrun
"kökündeki ""elif"" veya ""ya"" nın yan yana olduğu kelime."

lefif-i mefruk
harf-i illetin aralarında başka bir harfin bulunduğu kelime.

lefk
giymek. * örtünmek. * iki parçayı birbiri üstüne koyup dikmek.

left
yüz döndürmek.

leftiye
şalgam.

lefz
atmak. * söz.

lefüt
evvelki kocasından çocuğu olan ve daima çocuğuna iltifat eden evli kadın.

legabe
hamâkat, ahmaklık. * zayıflık, zaaf.

leganin
çene ile boyun arasındaki et.

legat
sesler kelâmla karışık olmak.

legorn
ing. çok yumurtlayan bir tavuk cinsi.

legub
fikri, re'yi zayıf olan. ahmak.

leh
hakkında, onun için, onun faydasına veya zararına.

leha
(lehu. nun müennesidir) hakkında. o kadın için.

lehaa
zayıflıktan dolayı âzâların sülpük ve sarkık olması.

lehak
çok beyaz olan.

lehâkik
yer yarığı.

lehâ-lehevât-leheyât-lihâ'
boğaz ağzında olan dilcik.

lehâ-lehevât-leheyât-lihâ'
boğaz ağzında olan dilcik.

lehalih
serap görünen geniş çöl.

lehame
etlilik, semizlik.

lehâmim
insanlardan ve atlardan iyi ve cevvâd olanlar. * sütü çok olan deve.

lehan
akıllılık.

lehas
susuz kişi.

lehat
(c.: lehâ ve lehevat) küçük dil.

lehât
boğaz ağzında olan dilcik.

lehât
küçük diller.

lehât
küçük diller.

lehaz
gözucu.

lehaza
gözucu ile bir şeye dikkatlice bakmak.

lehban
susuz kişi. (müe: lehbâ)

lehbet
susuzluk.

lehc
haris olmak.

lehce
bir beldenin konuşma şekli, dil. konuşma tarzı.

lehce
bir beldenin konuşma tarzı.

lehcem
geniş yol. * büyük kadeh.

lehd
def'etmek, kovmak. * ağır etmek, ağırlaştırmak.

leheb
ateşin alevlenmesi. ateş alevi. havaya yükselen toz.

leheb
ateş alevi.

leheb suresi
"kur'an-ı kerim'in 111. suresi olup ""tebbet, mesed"" suresi de denir. mekkîdir."

leheban
ateşin alevlenmesi.

leheb-ün nâr
ateşin alevi.

lehef
kaybolan bir şeyden dolayı müteessir olup üzülme.

lehesan
susuzluk.

lehevat
küçük diller.

lehf
yok olan şey için hasret çekip üzülmek.

lehfan
kalbi yanık, hasret çeken. özleyen.

lehhan
okurken çok yanlışlık yapan kimse.

lehib
açık yol.

lehîb
eti az deve, zayıf deve.

lehîd
götürdüğü yük ağır olduğundan eziyet çeken deve.

lehîde
koyu olan bulamaç.

lehîf
(lehfân) mahzun, hüzünlü, üzüntülü, kederli.

lehinde
t. onun faydasına, aleyhinde olmadan. onun için, iyiliğine.

lehine
onun faydasına.

lehîre
kısa boylu kötü huylu kadın.

lehiv
(lehv) günahlı, şehevi, nefsâni meşguliyet. kadınla yabancı erkeğin oynaması. * eğlence, oyun.

lehiv
günahlı eğlence.

lehk
şiddet. * meşakkat, zahmet. * birbiri içine girmek.

lehle
süst ve zayıf nesne. * seyrek dokunmuş bez. * fusaha indinde makbul olmayan şiir ve söz.

lehm
bir şeyi hemen yutma.

lehs
nefesi kesilip dili dışarı çıkarma.

lehsan
susuz.

leht
bir nevi yürüyüş.

leht-i ciğer
ciğerden kopma parça.

lehu
hakkında, onun için, onun faydasına veya zararına.

lehu
hakkında, onun için, onun faydasına veya zararına.

lehul
tüm hamd ve minnetler allah'a mahsustur

lehum
obur, çok yiyici.

lehviyât
günahlı eğlenceler.

lehviyyat
f. (lehv. c.) lehivler, kadınlı erkekli haram eğlenceler, oyunlar. nefsanî gayr-i meşru oyun ve eğlenceler.

lehz
vurmak. * dürtmek. * karıştırmak.

lehülhamd
allaha hamdolsun.

lehüm
onlar için. onlara.

lehüma
(tesniye) o ikisi için. ikisi hakkında.lehv : (bak: lehiv)

leim
alçak, deni, rezil, zelil, levm edilen. cimri. * mayası bozuk ve kötü.

leim
alçak, kötü.

leim
aslı alçak yaramaz kişi.

leim
alçak, zelil ve aşağılık kimseler. pinti ve cimri insanlar.

leim
alçak, aşağılık ve zelil kimseler. pinti ve cimri insanlar.

leiman
alçak, zelil ve aşağılık kimseler. pinti ve cimri insanlar.

leimane
alçakça. zelilane bir tarzda.

lein
vallahi eğer.

lek
f. ahmak, ebleh, sersem. * yüzbin. * kırmızı boya çıkarmaya yarayan bir maden.

lek
sana, senin için, senin hakkında.

lek'
ısırmak. * yapışmak. * kir.

leka'
(lek'â) : yaramaz, hakire kadın.

lekalik
leylekler.

lekâlik
leylek.

lekanet
zeki ve anlayışlı olma.

leke
t. benek. kir izi. * kusur.

leke
sana, senin için, senin hakkında.

leked
f. çifte, tepme.

lekedar
f. lekeli, ayıplanmış. * pislenmiş. * ittiham edilmiş.

lekedâr
lekeli.

lekedar
lekeleme, kirletme

lekedhar
f. çifte yiyen.

lekedkub
f. çifte yiyen. hayvanların ayakları altında ezilen.

lekedzede
f. çifte yiyen.

lekedzen
f. tepme veya çifte vuran. çifte atan.

leken
leğen.

leki'
hor ve hakir kimse.

lekîf
dolu havuz.

lekîk
zayıf ağaç. * kemik aralarında olan et.

lekîta
(bak: lakita)

lekleke
yoğun gövdeli ve şişman olmak, etli olmak.

lekm
yumrukla vurmak.

lekz
vurmak.

lem
"(arabçada cezm harfidir) muzari fiilinin başına getirilirse, nefyeder, cezmeder, sâkin okutur. ""gelir"" fiilini ""gelmedi"" yaptığı gibi. (bak: lem-yezel)"

lem'
parıldama, parlama. parlayış.

lem'a
parlamak. şimşek gibi çakmak. güneş ve yıldız gibi parlamak. * el ile veya elbise gibi bir şeyle işaret etmek.

lema
parıltı.

lem'a
parlayışlar, parıltılar.

lem'a
parıltılar. aydınlıklar.

lemâat
parlamak. şimşek gibi çakmak. güneş ve yıldız gibi parlamak. * el ile veya elbise gibi bir şeyle işaret etmek.

lem'a-nisar
parlaklık saçan.

lem'a-paş
f. parıldayan, parlayan.

lem'a-riz
f. parlayan, parıldayan.

lemean
parlama, parıldama.

lemeân
parıldama.

lemean
parıldayan, ışık saçan

lemeân
parlayan, parıldayan

lemeat
parlayışlar, parıltılar.

lemeât
parıltılar.

lemeat
parıltılar anlamına gelen ve bir kısmı sözler'in sonunda yer alan manzum bir eser

lemeat-ı i'caziye
i'caza dair lem'alar. i'caz, insanları âciz bırakma, hayrete düşürme parıltıları.

lemeat-ı müteferrika
muhtelif, parça parça olan parlayışlar.

lemeat-ı şems
güneşin parıltıları.

lemehat
bir defa göz atmalar. * parıltılar, çakmalar.

lemem
günaha yakın olmak. * küçük günahlar. * delilik, cünun. * musibete yakın olmak.

lemh
göz atma, bir defa bakış. * parlama, parıltı.

lemha
bir göz atmak. * şimşeğin bir defa çakışı.

lemha
göz atma.

lemha
bir defa göz atmalar. * parıltılar, çakmalar.

lemha
lemhalar. bir şeyin başka bir şeye benzeme noktaları. güzellik ve çirkinlik eserleri.

lemha-i basar
pek az bir zaman. göz açıp kapayıncaya kadar geçen zaman.

lemh-i basar
(lemhat-ül basar) göz atma. bakma. çabuk bir bakış. * çok az bir zaman.

lemîs
câriye ismi.

lemk
yazmak. * bozmak, mahvetmek. * vurmak.

lemleme
bir şeyi evvel yapmak.

lemm
parça parça şeyleri toplamak, cem' etmek. * ıslâh etmek. * bulduğu şeyi, haram helâl demeyip yemek. * şiddet ve meşakkat. * az şey. * konmak. nâzil olmak.

lemma
"(harf-i cerdendir) vaktâki, o zaman (mânâsındadır.) istisna için: ""illâ"" yerinde de olur."

lemmât
şiddet. meşakkat, zorluk. * az şey.

lemme
şiddet. meşakkat, zorluk. * az şey.

lems
yalamak.

lemsa
pürüzsüz, düz.

lemsî
hissedilmeğe, dokunma ile duymağa ait ve müteallik.

lemsiyet
bir cisme veya bir mâdene parmakla dokunmaktan gelen his.

lemy
dudak içinde olan siyahlık.

lem-yezel
zâil olmaz, bâki, zeval bulmaz. daimî olan.

lemyezel
yok olmaz, devamlı.

lem-yezelî
devamlılık, bâkilik, zeval bulmazlık.

lemz
ağızda olan yemek artığını dil ile araştırmak.

lemze
göz veya kaşla işaret etmek.

len
"gr: (muzâri fiilini nasbeden edatlardan birisi). bir işin aslâ olamıyacağını ifade eder: $ cümlesinde; kâfirler aslâ cennete giremezler, derken olduğu gibi. (bak: huruf-u nâsibe)"

lenc
f. edâ, naz ve cilve ile salınma.

lenf
"(lenfâ) tıb: ince damarların içinde dolaşan beyaz kan. kanın esasını teşkil eden sıvı. * eski tıbba göre; ahlât-ı erbaa'dan birisi. (bak: hılt)"

lenf
beyaz kan.

lenfisam
aslâ kırılmaz, kopmaz.

lenfisâm
asla kırılmaz ve kopmaz.

leng
f. topal, aksak. yolcuların bir yerde iki gün kalması. * tenasül organı.

lengâne
f. topalcasına. topallıyarak.

lenger
f. gemiyi yerinde sâbit kılmak için denize atılan zincir ucundaki büyük demir çapa. * bakırdan yayvan ve kenarları genişçe sahan veya tepsi.

lenger
demir çapa.

lenger-endaz
f. lenger atan, demir atan. demir atmış olan gemi.

lengerendâz
demir atan gemi.

lenger-hane
f. lenger yapılan yer. lenger imal edilen yer.

lengerî
f. büyük bakır sahan, lenger.

leng-fahte
f. topal güvercin.

lengî
f. aksaklık, topallık.

len-teranî
beni aslâ göremezsin (meâlinde).

lenterânî
beni asla göremezsin!

lerzan
f. titrek, titreyerek.

lerzân
titrek.

lerze
f. titreme, titreyiş. sallantı.

lerze
titreme.

lerzebahş
f. titreme veren, titreten.

lerzedâr
f. titrek, titreyici.

lerzenâk
f. titrek, titreyici. titremeğe tutulmuş.

lerzende
f. titreyen, titrek.

lerzeresan
f. titreme veren, titreten.

lerziş
f. titreme, titreyiş.

les'
yılan ve akrep gibi hayvanların sokması.

lesa
ıslak ayakla bir şeye basmak. * yaş olmak, ıslanmak.

lesa'
kolayca çocuk doğurmak.

lesak
yaşlık, ıslaklık.

lesas
hırsızlık yapma. sirkat.

lesaset
hırsızlık.

lesb
vurmak. * yalamak. * yapışmak. cem'etmek, toplamak.

lesb
yapışmak.

lesd
yalamak. emmek.

lesen
fesâhat. düzgün, güzel ve akıcı konuşma.

lesin
ülfet, alışkanlık.

lesk
yapışmak.

leslese
men'etmek, engel olmak.

lesm
ağzını örtmek. * öpmek. * kırmak.

lesme
yüzörtüsü, peçe.

less
yemek. * yalamak.

lest
f. güzel, hoş, iyi. kuvvetli, kavi.

lesu'
(akrep veya yılan gibi hayvanlar) sokmuş.

lesus
(lesusiyet) hırsızlık, sirkat. hırsızlık yapmak.

let
f. dayak, kötek. * dövme, vurma. * şiddetle çarpma.

let'
atmak. * doğurmak. * cima etmek.

letac
vahşi sığır, yabani sığır.

letafet
hoşluk, lâtiflik. * cisimden alâkayı kesip bir nevi nurâniyet kesbetmek. * güzellik, nezaket, yumuşaklık, hafiflik.

letâfet
hoşluk, güzellik, incelik, yumuşaklık.

letaif
"lâtif duygular. (iman yalnız ilim ile değil, imanda çok letaifin hisseleri var. nasıl ki; bir yemek muhtelif âsâba, muhtelif bir surette inkisam edip tevzi olunuyor. ilim ile gelen mesâil-i imâniye dahi akıl midesine girdikten sonra, derecâta göre ruh, kalb, sır, nefis ve hakeza.. letaif kendine göre birer hisse alır, masseder. eğer onların hissesi olmazsa, noksandır. m.)"

letâif
ince duygular, incelikler, güzellikler.

letaif-i aşere
"on lâtif duygu. on adet lâtifeler.(letaif-i aşere; imam-ı rabbani, kalb, ruh, sır, hafi, ahfa, insanda anasır-ı erbaanın herbir unsurdan o unsura münasib bir lâtife-i insaniye tabir ederek, seyr ü sülukta her mertebede bir lâtifenin terakkiyatı ve ahvalinden icmalen bahsetmiş. ben kendimce görüyorum ki, insanın mahiyet-i camlasında ve istidad-ı hayatiyesinde çok letaif var. onlardan on tanesi iştihar etmiş. hatta hükema ve ulema-i zahiri dahi o letaif-i aşerenin pencereleri veyahut nümuneleri olan havass-ı hamse-i zahire, havass-ı hamse-i batına diye o letaif-i aşereyi başka bir surette hikmetlerine esas tutmuşlar. hatta avam ve havas beyninde taarüf etmiş olan insanın letâif-i aşeresi, ehl-i tarikin letaif-i aşeresi ile münasebettardır. meselâ vicdan, a'sab, his, akıl, heva, kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye gibi letaifi kalb, ruh ve sırra ilâve edilse letaif-i aşereyi başka bir surette gösterir. daha bu letaifden başka saika, şaika ve hiss-i kabl-el vuku gibi çok letaif var. r.n.)"

letâyim
misk. * güzel kokular konulan kap. *attarlar pazarı. * güzel kokulu nesneleri götüren deve.

letb
gitmek. * devretmek. * bir şeyden ayrılmayıp, ona bağlanmak.

leteyya
büyük emir.

letf
sık olmak. * bahçede ağaçların sık bitmesi. * yaraşıklı olmak.

lethan
karnı aç olan kişi.

lethurde
f. dayak yemiş, dövülmüş, kötek yemiş.

letm
davarın boğazlanacak yerine bıçak çalmak.

letre
f. parça parça. paramparça. * eski, yırtık.

lett
bağlama. * karıştırma. * vurma, dövme, dayak atma. * yanaşma, yaklaşma.

letta
büyük emir.

leus
çok yeyici kişi, obur.

lev
"gr: (şart edâtı) dahâ ziyade, olsa bile (manâsına gelir.) ""inne"" gibi mâzi mânâsını muzariye çevirmeyip aksine muzâriyi de mâziye çevirir. temenni edâtı ve vasıl edâtı olur. meselâ : lev-câe aliyyun leraeytühu: ali gelse idi, elbette görürdüm."

lev'
yanma. * yakma.

le'va
şiddet. * maişet darlığı, geçim zorluğu.

lev'a
gönül acısı, kalb acısı. yürek yanıklığı.

leva
bulgar parası.

lev'a
sevgiden ve mecazî aşktan gelen iç yanıklıkları. yürekten gelen acılar.

levâhik
gr: ek, ilâve. (bak: lâhıka)

levahık
(lâhık. lâhıka. c.) ilâveler, ekler. lâhıkalar.

lev'a-i kalb
iç yanıklığı, gönül acısı.

levaic
kalbleri aşk ateşiyle yananlar.

levaic
kalbini aşk ateşi saran kimse.

levaic
kalbini aşk ateşi saran kimse.

levaih
(levâyih) (lâyiha. c.) lâyihalar.

levaim
bir kimsenin yüzüne karşı çekiştirmeler, levmetmeler. zemmetmeler. başa kakmalar.

levâim
çekiştirme, levmetme, kınama.

levâkıh
ağaca su yürüten rüzgâr. * yağmur yağdıran rüzgâr. * karnında yavrusu olan hamile deve.

levami'
parıldayan şeyler, nurlar, parıldamalar.

levâsıb
yapışkan. * dar ve derin kuyu.

levâyim
azarlama.

levazım
ihtiyaç maddeleri. lüzumlu madde. * ask: silâhlı kuvvetlerin yiyecek ve giyecek maddelerini, silâh ve cephane dışında kalan çeşitli araç ve ihtiyaçlarını ifade etmek üzere kullanılan umumi tabirdir.

levâzım
gerekli olanlar.

levazım
lüzumlu maddeler.

levazımat
lüzumlu maddeler.

levâzımât
gerekli şeyler.

levazımat
ihtiyaç duyulan şeylerin depolandığı yer

levâıc
halecan etmek. * acı vermek, elem vermek. * yakmak. * muhabbet ve aşktan dolayı yürekte hâsıl olan hararet.

levban
siyah taşlı yer.

levc
ağız içinde lokma veya başka bir şeyi döndürüp çevirme.

levca'
hâcet, ihtiyaç.

leveat
sevgiden ve mecazî aşktan gelen iç yanıklıkları. yürekten gelen acılar.

leveât
gönül acısı, kalb acısı. yürek yanıklığı.

levend
(levent) f. yeniçeri devrinde deniz erlerine verilen bir isim. asker. * mc: boylu boslu, yakışıklı, çevik kimse.

levend
f. leventler, askerler.

levendân
f. leventler, askerler.

levendâne
f. leventçesine, hızla, süratle.

levent
denizci asker, yakışıklı.

levg
ağızda bir cismi çiğneyip sonra dışarı tükürmek. * yalamak.

levh
görünen ibretli manzara. * üzerinde yazı veya şekil çizilebilir düzlük. * seyredilen yerin çizili sureti. * ayet, hadis veya büyüklerin ders verici sözleri. yazılı şey. * şimşek çakmak. * susamak. * zâhir olmak. * çalıp almak.

levh
levha, yazı, resim, manzara.

levha
üzerinde yazı veya resim bulunan, duvara asılacak kâğıt. * bir sayfanın üzerindeki kalın yazı.

levha
manzara, yazı, resim.

levha
levhalar. tablolar.

levh-i hâtır
hâfıza.

levh-i kazâ ve kader
"kader ve kazanın levhası, yani: olmuş ve olacak her bir şeyin ilm-i ilâhîdeki vücudları; yani, ilmen mevcudiyyetleri.(alem-i gaybdan sayılan geçmiş ve gelecek mevcudatın dahi mânen hayatdar bir vücud-u mânevileri ve ruhlu birer sübut-u ilmîleri vardır ki, levh-i kaza ve kader vasıtası ile o mânevi hayatın eseri, mukadderât nâmı ile görünür, tezahür eder. l.)"

levh-i mahfuz
her şeyin hayatının ind-i ilâhîde yazılması. ilm-i ilâhînin bir ünvanı.

levh-i mahv
mahvolma levhası, bir şeyin harab oluşu ve yıkılışını gösteren manzara.

levh-i mahv ve isbat
"bir tabirdir. levh: görünen ve ibret verici bir vaziyeti ifade eder. mahv ise; o vaziyetin birden ortadan kalkması, mahvolmasını ifade eder. gökyüzü bulutlarla kaplı, şimşek çakar, yağmur yağar bir levha halinde iken birden hava açılır, hiç bir şey yokmuş gibi, eski manzarayı mahvolmuş hâlde görürüz. bu hale mahv diyoruz. kudret-i ilâhî ile tekrar aynı eski hale gelmesi, havanın yağmurlu, bulutlu, şimşekli manzarasına dönmesi keyfiyyetine de isbât diyoruz. cenâb-ı hakk'ın tekrar mahlukatı dirilteceğine bir işâret olarak bu vaziyete de isbat deniyor, cenab-ı hak levhayı yazıyor, bozuyor.(...hem zihayatların yaşamasına en lüzumlu rızkı ve istifadece en kolayı ve nefesleri vermek ve nüfusları rahatlandırmak gibi çok vazifeler ile tavzif edilen rüzgârlar dahi; cevvi, âdetâ bir hikmete binâen ""levh-i mahv ve isbat"" ve yazar, ifâde eder, sonra bozar tahtası"" suretine çevirmekle, senin faaliyyet-i kudretine işâret ve senin vücuduna şehadet ettiği gibi, senin merhametinle bulutlardan sağıp zihayatlara gönderilen rahmet dahi; mevzun, muntazam katreleri, kelimeleriyle, senin vüs'at-ı rahmetine ve geniş şefkatine şehadet eder!... ş.)"

levhimahfûz
olmuş ve olacaklarla ilgili bütün bilgilerin yazılı bulunduğu kader levhası.

levhimahv
varlıkların yazılıp silindiği levha.

lev'-i garâm
aşk ile, sevgi ile yanma.

levid
f. çok büyük tencere. kazan.

levîse
çeşitli topluluklardan bir yere toplanmış olan kimseler.

leviyye
bir kimse için ayrılıp saklanan yiyecek.

levk
çiğnemek.

levka
ceviz ağacı.

levlake
"eğer sen olmasaydın (meâlindedir).( $ beyanında ""bu hitab zâhiren hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'a müteveccih ise de, zımnen hayata ve zevilhayata râcidir."" fıkrası, ta'dile muhtaçtır. çünkü: küllî hakikat-ı muhammediye (a.s.m.) hem hayatın hayatı, hem kâinatın hayatı, hem ism-i âzamın tecelli-i âzamının mazharı ve bütün ziruhların nuru ve kâinatın çekirdek-i aslîsi ve gaye-i hilkati ve meyve-i ekmeli olmasından, o hitab, doğrudan doğruya ona bakar. sonra hayata ve şuura ve ubudiyete onun hesabına nazar eder. r.n.)"

levleb
makara deliğine soktukları ip.

levm
çekiştirmek. birisinin yüzüne karşı kötü söz söylemek. zemmetmek. paylamak. başa kakmak.

levm
kınama.

levma
azarlama.

levme
kınanmaya ve çekiştirilmeğe sebep olacak şey.

levn
renk, boya. sıfat, nev', çeşit, tür. bir şeyi diğerinden ayıran alâmet.

levn
renk.

levn
renkler. muhtelif görünüşler.

levs
pislik, murdarlık. kir. * zor. kuvvet. * tam olmayan, zayıf beyyine. * bir şeyi ağızda öte beri gevelemek. * deprenmek. * bulaştırmak ve karıştırmak. bulaşıklık. * cerâhet, yara.

levs
pislik.

levs-i fâni
gelip geçici murdarlık, pislik. dünyanın fâni, faydasız eğlenceleri.

levsiyyât
kirli ve pis şeyler.

levs-ül katl
birisini katletmekle müttehem olan şahısta, katlin nişânesi veyahut maktul ile aralarında zâhir bir düşmanlık bulunması gibi alâmet ve karineler.

levt
gizlemek, saklamak. * sorduklarını değil de başkasını haber vermek.

levv
"""mürr"" dedikleri acı yemen zamkı."

levvah
yakıcı ve bozucu.

levvam
(levvâme) levm ve itâbedici. zemmeden, çekiştiren, dedikodu yapan. serzenişte bulunan. başa kakan, paylayan.

levvâme
kınayan.

levy
bükmek. * eğmek, meylettirmek. * karın ağrısı. * mide fesadı.

levz
sığınma, himâyesine girme.levz : bâdem.

levzaî
akıllı, zarif kimse.

levze
bir tek bâdem. * tıb: bâdemcik.

levzetân
iki bâdemcik, bâdemcikler.

levzeteyn
bâdemcikler, iki bâdemcik.

levzîne
f. bâdemli helva. * bâdem helvası.

levzînec
bâdemli helva.

levziyyat
bademle yapılmış tatlılar.

levşeb
kurt, zi'b.

ley
f. kab, zarf, mahfaza. * çamur.

leyail
geceler.

leyal
(leyâli-leyâil) (leyl. c.) geceler.

leyâl
geceler.

leyal-i aşr
arabi aylardan zilhiccenin ilk on gecesi. on geceler.

leyal-i hasret
hasret geceleri.

leyan
f. parlıyan, parıldıyan. parlayıcı.

leyg
iyi huylu olmak. * sözü açık ve fasih söyleyememek.

leyh
örtünmek, bürünmek.

leyk
f. ammâ, lâkin, fakat.

leykin
f. lâkin, ammâ, fakat.

leyl
gece. (bak: leyle)

leyl
gece.

leyl
gece ve gündüz

leyl
geceler.

leyl suresi
kur'an-ı kerim'in 92. suresinin ismidir.

leyl ü nehar
gece ve gündüz.

leyla
çok karanlık gece. * arabi ayların son gecesi. * leylâ ile mecnun hikâyesinin kadın kahramânı.

leylak
salkım şeklinde mor ve beyaz renkli çiçekleri olan bir nebat adı.

leylakî
f. leylak renginde olan. mor renk.

leyle
bir tek gece, bir gece. * gece. (bak: leyl)

leyle-i bedr
ayın ondördüncü gecesi.

leyle-i berat
(bak: berat gecesi)

leyle-i erbaa
haftanın dördüncü gecesi olan çarşamba gecesi.

leyle-i kadr
ramazân-ı mübârekin ve senenin en kudsi ve kıymetli gecesi. kur'ân âyetlerinin ilk defa vahiy ile gelmeye başladığı gece. (bak: ramazan)

leyle-i mi'rac
mirac gecesi. (bak: mi'rac)

leyle-i regaib
(bak: regaib gecesi)

leyle-i süveyda
gece karanlığı. geceye benzeyen siyahlık.

leylen
geceleyin, gece vakti.

leylî
gececi. geceleyin kalan. yatılı. geceye âit. geceye mensub.

leylî
gececi.

leyl-i dimağ
dimağın bozukluğu. zihnin iyi çalışmaması.

leyl-i münevver
gündüze benzeyen gece. nurlanmış gece.

leyl-i serd
soğuk gece.

leyl-i târık
karanlık gece.

leym
insanlar arasında sulh etmek, barış yapmak. * salâh. * bir nârenciye meyvesi.

leymun
(leymon) limon.

leynet
yumuşak koltuk yastığı.

leys
"adem. yokluk. gayr-ı mevcud. (bunun aslı ""lâyese"" idi. yâ'yı tahfif için ""leyse"" oldu.) hükemâlar arasında ""eys"" vücud, ""leys"" adem mânâsında kullanılmıştır. (l.r.) * gaflet. * bahâdırlık, kahramanlık. * yük çekici olmak."

leys
arslan. * sinek avlayan örümcek. * arasında yaş ot bitmiş olan kuru ot. * birbirine girmiş ot. * semiz ve şişman kimse.

leys
yokluk.

leyse
olmadı (meâlinde fiil-i müşebbehtir)

leyse
olmadı.

leyse kemislihi şey'ün
ne zâtında, ne sıfâtında, ne de ef'âlinde naziri yoktur, şebihi olamaz!.

leyt
sarfetmek, harcamak. * hapsetmek.

leytan
şeytan.

leyte
"""keşke olsa idi. ne olaydı"" meâlinde olan huruf-u müşebbeh bir fiildir. isimlerini nasbeder, (yâni, üstün okutur), haberini ref'eder (yâni ötre okutur). (bak: inne)"

leyte
keşke.

leyy
def'etmek, kovmak. * harcamak, sarfetmek. * ilaç yapmak. * aciz olmak. * bir nesneyi dürüp boğazına tıkmak.

leyya
sudan uzak olan yer.

leyyan
def'etmek, kovmak. * sonraya bırakmak, tehir etmek.

leyyin
yumuşak. mülâyim. hafif. yavaş olan.

leyyin
yumuşak.

leyyin-ül cânib
görüşülmesi kolay, mütevâzi, kibirsiz kimse. kanı sıcak insan.

lez'
davarı iyi gütmek.

leza
(bak: lazâ)

lezaiz
"lezzetler. zevk duyulan, eğlendirici, hoşa giden şeyler.(lezaiz çağırdıkça, ""sanki yedim"" demeli, ""sanki yedim""i düstur yapan sanki yedim namındaki bir mescidi yiyebilirdi; yemedi. m.)"

lezâiz
lezzetler.

lezaiz-i dünyeviye
dünyâ lezzetleri ve zevkleri.

lezam
lâzım ve gerekli olma. * hiç ayrılmama.

lezbât
şiddet. * kıtlık.

lezbe
şiddet. * kıtlık.

lezc
yapıştırma. yapışmak. sıvanıp yapışmak.

lezc
kaypak olmak. * çekilip uzamak.

lezen
şiddet. * darlık. * halkın kuyu veya ırmak kenarında kalabalık meydana getirmesi.

lezez
yapışmak.

lezim
(bak: lizâm)

lezîr
f. akıllı, zeki.

leziz
(lezize) lezzetli. tatlı, hoş. tadı hoş ve güzel. (lezzet umumidir, hâlavet ise hususidir.)

lezîz
lezzetli.

lezîzâne
lezzetlice.

lezk
bir şeyin diğer bir şeye vasıl olması.

lezlaz
kurt. (canavar)

lezn
darlık. şiddet. sıkıntı.

lezz
uyku, nevm. * sözü güzel olan, tatlı konuşan kişi. * tatlı, leziz, lezzetli.

lezzat
tatlılıklar. lezzetler. tadı hoş ve güzel olan şeyler.

lezzât
lezzetler.

lezzât
tad, çeşni. hoş ve güzel olan şey.(dünyanın âkıbeti ne olursa olsun, lezaizi terketmek evlâdır. çünki, âkıbetin ya saadettir, saadet ise şu fâni lezaizin terkiyle olur. veya şekavettir. ölüm ve idam intizarında bulunan bir adam, sehpanın tezyin ve süslendirilmesinden zevk ve lezzet alabilir mi? dünyasının âkıbetini küfür sâikasiyle adem-i mutlak olduğunu tevehhüm eden adam için de terk-i lezaiz evlâdır. çünki, o lezaizin zevaliyle vukua gelen hususi ve mukayyed ademlerden adem-i mutlakın elîm elemleri her dakikada hissediliyor. bu gibi lezzetler, o elemlere galebe edemez. m.n.)

lezzaz
lezzetli, tatlı, leziz.

lezzaze
lezzetli, tatlı, leziz.

lezzet
tad, çeşni. hoş ve güzel olan şey.(dünyanın âkıbeti ne olursa olsun, lezaizi terketmek evlâdır. çünki, âkıbetin ya saadettir, saadet ise şu fâni lezaizin terkiyle olur. veya şekavettir. ölüm ve idam intizarında bulunan bir adam, sehpanın tezyin ve süslendirilmesinden zevk ve lezzet alabilir mi? dünyasının âkıbetini küfür sâikasiyle adem-i mutlak olduğunu tevehhüm eden adam için de terk-i lezaiz evlâdır. çünki, o lezaizin zevaliyle vukua gelen hususi ve mukayyed ademlerden adem-i mutlakın elîm elemleri her dakikada hissediliyor. bu gibi lezzetler, o elemlere galebe edemez. m.n.)

lezzet
tad.

lezzet
mânevî lezzet ve zevk (bk. a-n-y)

lezzet
tatlılıklar. lezzetler. tadı hoş ve güzel olan şeyler.

lezzet-i ilm
ilmin lezzeti.

lezzet-yâb
f. lezzet bulan, tad bulan, lezzetlenen.

lezzet-şinas
f. tad alan, lezzet alan.

leç
f. yanak. * yüz.

leüm
aslı alçak yaramaz kişi.

leşker
f. asker.

leşker
asker.

leşker
f. askerler, leşkerler.

leşkergâh
f. ordu yeri.

leşkerî
f. askere ait. askerle alâkalı.

leşker-i aramrem
çok asker.

leşkeriyan
f. askerler, leşkerler.

leşkerkeş
f. asker çeken. askerleri idare eden. kumandan.

leşkerşikâf
f. düşman askerini kıran.

leşkerşiken
f. düşman askerini kıran.

leşkerşükûf
f. düşman askerini kıran.

liab
(bak: lüâb)

liam
alçak, aşağılık ve zelil kimseler. pinti ve cimri insanlar.

liâm
aslı alçak yaramaz kişi.

liâm
aslı alçak yaramaz kişi.

liame
kadın gömleği.

lian
lânetleşmek. iki kişinin birbirini lânetlemesi. * fık: zevc ile zevcenin hâkim huzurunda şer'i usulüne uygun olarak dörder defa şahitlikte bulunduktan sonra, nefislerine lânet ve gadab okumak suretiyle olan yeminleri. buna: mülâene, telâun, iltiân da denir.

liân
lânetleşme.

li-aynihî
kendisi ile bir. aynı ile. * Allah tarafından emrolunan bir şeydeki güzellik, ya li-aynihi bir hüsündür veya li-gayrihi bir hüsündür. ya kendi zatındaki bir güzellikten dolayı hasendir veya başkasında sabit bir güzellikten dolayı bir hasendir. meselâ: biz iman ile me'muruz. imandaki hüsn, bir hüsn-ü zâtidir. bu hüsün başkasından alınmış değildir. öyle ise iman bizâtihi hasen olan bir durumdur. biz cihad ile de me'muruz. cihad hadd-i zatında insanları tazib, beldeleri tahribe sebeb olacağı için li-zatihi güzel değildir. belki dini ihyaya, islâm yurdunu muhafazaya vesile olduğu için güzeldir. binaenaleyh cihad li-aynihi değil, li-gayrihi güzeldir, hasen'dir. (ıst.fık.k.)

liaynihî
kendisiyle.

li-aynihî haram
fık: aslında herkes için haram olan şey.

liba'
hayvan doğurduktan sonra gelen süt. avuz (ağuz)

libâ
ağuz denilen koyu süt. (her dişi davar doğurduğunda önce olur.)

libab
akıllılar, zeki kimseler.

liban
kadın sütü, insan sütü. * süt emzirme.

libas
giyilecek şey. elbise. * karı ve koca. * mc: ictima'. * şübhe kabul eden söz.

libas
elbise.

libâs
esvaplar, elbiseler. * savaş elbisesi.

libas-ı fersude
eskimiş elbise.

libas-ı takva
takva elbisesi. sâlih ameller.

libaçe
f. elbise, libâs.

libd
yün. * keçe.

libde
çokluk. * karıştırmak. * yıkamak.

lib'e
ağuz denilen koyu süt. (her dişi davar doğurduğunda önce olur.)

liberal
fr. ferdî hürriyet lehinde, hürriyete elverişli. ferdî teşebbüs ve hürriyet haklarını korumak için en iyi vasıta, devletin salâhiyyetlerini mümkün olduğu kadar tahdid etmek fikri. rusya'daki dinsiz sosyalistliğin zıddı. (bak: sosyalizm)

liberal
kişi hürriyetine önem veren.

libne
kerpiç.

libs
kâbe-i muazzama'ya örtülen örtü.

libse
elbise giyme. giyiş.

licac
inat ve düşmanlığı devam ettirme. hasımlığı sürdürme.

licaf
kapının üst eşiği.

licam
(ligâm) f. dizgin. gem.

licâm
hayvanların ağızlarına takılan gemler.

licâm
gemler, at dizginleri.

lidad
husumet etme. dâvacı olma.

lidam
eski elbiseye yapılan yama.

lidân-ledun
taze ve yumuşak olan ağaç budağı.

lider
şef. başkan. siyasi bir topluluğun başı.

li-eb
baba bir (kardeşler).

li-ebeveyn
ana ve babaları bir olan kardeşler.

li-ecli
...için, meram ve maksadı ile.

li-eclillah
Allah için, Allah rızası için. Allah rızası dairesinde.

lieclillah
yalnız Allah için.

li-ecl-il-maslaha
iş icabı, maslahat için.

li-ecl-it-tahsil
okumak için, tahsil yapmak için.

liem-lüum
kadın gömleği.

lif
hurma çöpü.

lif
lifler.

lifa'
örtünecek nesne. yorgan.

lifafe
sargı. * kefen. ölünün sarıldığı bez katlarının herbiri. * bazı çiçeklerin etrafını çeviren değişik yapraklar.

lifafe
sargılar, örtüler. zarflar.

lifam
eskiden kadınların burun örtüsü.

liff
sıklığından yanındaki ağaca girmiş ve dolaşmış olan ağaç.

lift
şalgam. * parça, bölük.

ligam
f. dizgin, gem.

ligat
ses, sedâ.

ligayrihi
başkalarıyla.

ligayrihî haram
aslında helâl olup, başkasının hakkı olduğu için veya neticeleri itibarı ile haram olan şey. meselâ cuma namazı esnasında ticaret yapmak gibi.

liha
lihyeler, sakallar.

liha'
küçük diller.

lihaf
örtünecek ve sarınılacak şey. * yorgan. sargı. * kabuk, zar.

lihâf
örtüler, sargılar. örtünecek şeyler.

lihak
yetişip ulaşma. erişme. vâsıl olma.

liham
lehimleme. * lehim. * (lahm. c.) etler.

lihâs
darlık. * şiddet. * meşakkat, zahmet.

lihat
boğaz ağzında olan dilcik.

lihaz
düşünme, mülâhaza etme. * riâyet etme, uyma. söylenen sözü kabul edip yerine getirme.

lihaza
bundan dolayı, buna binaen, bunun için.

lihevî
lihye ile alâkalı. sakala ait, sakalla alâkalı.

lihikmetin
bir hikmete mebni olarak. bir hikmetten dolayı.

lihyanî
uzun ve kaba sakallı olan.

lihye
sakal.

lihye
sakal.

lihye
lihyeler, sakallar.

lihyedâr
f. sakallı.

lihye-i şerif
"peygamberimiz hz. muhammed'e (a.s.m.) âit sakaldan bazıları. sakal-ı şerif.(lihye-i şerife hakkındaki suali münasebetiyle diyorum ki: hadisçe sabittir ki, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın lihye-i saadetinden düşen saçların taneleri mahduttur. otuz kırk tane veya elli altmış tane gibi az bir miktarda iken, binler yerde lihye-i saadetin saçları bulunması, beni bir zaman çok düşündürdü. o vakit hatırıma gelmiş ki: lihye-i saadet, yalnız lihye-i şerif'in saçlarından ibaret değil, belki re's-i mübarekinin traş oldukça hiçbir şeyini kaybetmiyen sahabeler, o nurlu ve mübarek ve daimî yaşayacak saçları muhafaza etmişler. onlar binlerdir. şimdiki mevcuda müsavi gelebilirler. yine o vakit hâtırıma geldi ki: acaba her câmide bulunan, sened-i sahih ile bu saç hazret-i risalet'in saçı olduğu sabit midir ki, ona karşı ziyaret mâkul olabilsin? birden hâtıra geldi ki: o saçların ziyareti, vesiledir. resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'a karşı salâvat getirmeye sebeb ve bir hürmet ve muhabbete medardır. vesilelik ciheti o şeyin zâtına bakmaz, vesilelik cihetine bakar. onun için eğer bir saç hakiki olarak lihye-i saadet'ten olmazsa, madem zâhir hale göre öyle telâkki edilmiş ve o vesilelik vazifesini yapıyor ve hürmete ve teveccühe ve salâvata vesile oluyor; kat'i sened ile o saçın zâtını teşhis ve tâyin lâzım değildir. yalnız, aksine kat'i delil olmasın, yeter. çünki: telâkkiyat-ı âmme ve kabul-ü ümmet, bir nevi hüccet hükmüne geçer. bazı ehl-i takva böyle işlerde, ya takva veya ihtiyat veya azimet noktasında ilişseler de, hususi ilişirler. bid'a da deseler, bid'a-i hasene nev'inde dâhildir. çünki: vesile-i salâvattır. l.)"

liîn
bostanlarda dikilen ve höyük denilen suret.

lîk
f. lâkin, amma, ancak, fakat.

lika
kavuşmak. rast gelip buluşmak. görüşmek. yalnız görüşmek. * yüz, sima, çehre.

lîka
eskiden mürekkep hokkalarına konulan ham ipek.

lika
kavuşma.

likaf
semer, palan.

likah
süt veren dişi develer.

li-kailihî
söz söyleyenin.

likâk
zayıf ağaç. * kemik aralarında olan et.

likam
f. hayvanın ağzına takılan gem. dizgin.

likat
tarlada kalan başakları toplama. * hizada olma.

likaullah
Allah'a kavuşmak. * kıyamet günü, cennet'te Allah'ı görmek.

lika-yı âfâk
sema. gökyüzü.

likha
yeni doğurmuş ve sağılır deve.

lîkin
f. lâkin, eğer, amma, fakat.

li-külli
hepsi. tamamı. hepsi için.

lillah
Allah için.

lillâh
allah için

lillahi
Allah için. Allah yoluna. Allah aşkına.

lillâhî
Allah için.

lillâhi
"allah'a şahittir" (buradaki "şehîdün" erkekler için kullanılır)

lillâhi-l hamd
ne kadar hamd ve şükürler varsa ve olmuşsa, cümlesi allaha mahsustur, ona gider, ona âittir. (bak: hamd)

lillâhilhamd
hamd allaha mahsustur.

lil-müttekîn
müttekiler için.

limâ'
el ayası miktarı. * insan topluluğu. * kuruması gelmiş olan bir parça ot.

limâh
tokatla vurmak.

li-maslahatin
maslahat için. iş icâbı.

lima-yürid
(mübalâgalı ism-i fâil) çok işleyen ve çalışan. durmayıp işleyen. çalışkan. devamlı iş yapan.

lime
niçin?

lime
parça.

lime lime
parça parça.

limited
mes'uliyetleri, koydukları sermayeye göre hudutlu olan ortaklık.

limmî
"(limmiye - lümmi) (niçin mânâsındaki ""lime"" den) aleni. açık. * nazari. akla dayanan. (bak: bürhan)"

limmî
açıklık.

limmîyet
açıklık.

lîmu
f. limon.

li-müellifihî
müellifi tarafından, yazarı tarafından.

lîn
yumuşaklık ve mülayim olmak. * tecvidde: bu sıfata sahib olan vav, ye harfleridir.

lîne
hurma ağacı.

lînet
(liynet) mülâyimlik, yumuşaklık.

linç
halk tarafından öldürülme. halkın bir suçluyu tutup derhal öldürmesi.

lirik
heyecan ve ahenge fazla ehemmiyet verilen şiir. * bu tarzda şiir yazan şair.

lis
f. yalayıcı, yalayan. birleşik kelimeler yapılır. meselâ: kâse-lis $ : çanak yalayıcı. dalkavuk.

lisâ-lisât
diş diplerinin eti.

lisam
yüz örtüsü, yaşmak. nikab.

lisan
dil. konuşma dili. lehçe. (bak: dil)

lisan
dil.

lisan
diller. lisanlar.

lisân
diller, lisanlar.

lisân
lisânlar, diller.

lisan-âşnâ
f. lisan bilir. yabancı dil bilen.

lisanen
konuşarak. dil ile. söz söyleyerek.

lisanen
dil ile.

lisanî
lisanla ilgili, dile ait.

lisânlarının
kendi dillerinde

lisans
fr. herhangi bir mevzuda verilen izin. müsaade belgesi. * üniversite tahsili tamamlanınca alınan diploma. * bir sporcunun resmi yarışmalara katılabilmesi için spor federasyonu tarafından kendisine verilen kayıt fişi veya kimlik kartı. * ithal veya ihracı serbest bırakılmayarak muayyen bir nizama bağlanmış malların ithal veya ihracı için idare tarafından verilen müsaade.

lisanullah
allahın lisânı. kur'an-ı kerim.

lisan-ün-nâr
ateşin alevi, ateşin parıltısı.

lisan-ı edeb
edeb ve edebiyât dili, lisânı.

lisan-ı gayb
"gaybın haberlerini bildiren dil. ahiret ahvalini veya bizce bilinmeyen gayb hükmündeki haberleri söyleyen. ""kur'an-ı kerim"""

lisan-ı hal
"hal dili. bir şeyin görünüşü ile bir mânâ ifade etmesi (bak: hal)(akılları gözlerinde olan avama ders veren fiildir, lisan-ı haldir.)(bütün mevcudat, her birisi birer mahsus tesbih ve birer hususi ibadet, birer hâs secde ettikleri gibi, bütün kâinattan dergâh-ı ilâhiyeye giden bir duâdır. ya, istidad lisaniyledir: bütün nebatat ve hayvanatın duâları gibi ki; her biri lisan-ı istidadı ile feyyaz-ı mutlak'tan bir suret taleb ediyorlar. ve esmâsına bir mazhariyet-i münkeşife istiyorlar. s.)"

lisan-ı kal
söz ile anlatılan mâna. konuşma dili.

lisan-ı mâder-zâd
ana dili.

lisan-ı nahvî
"arapçanın bir vasfı; intizam ve kaidelere, düsturlara bağlı belâgatlı dil.(...amma nazariyat-ı diniyelerin mahfazaları olan elfazlar ise değiştirilmeye lüzum kalmaz. çünkü nasihat ile ve sair tedris ve talim ve va'z ile o ihtiyaç mündefi' olur. lisan-ı nahvi olan lisan-ı arabînin camiiyyeti ve elfaz-ı kur'aniyenin i'cazı öyle bir tarzdadır ki, kabil-i tercüme değildir. belki muhaldir diyebilirim. kimin şüphesi varsa i'câza dair yirmibeşinci söz'e müracaat etsin. m.)"

lisanıhâl
hâl dili, meramını durum ve görünümüyle anlatma.

lisat
tıb: diş etleri.

lisât
diş eti.

lise
diş eti.

lise
tıb: diş etleri.

li-sebebin
bir sebebe mebni olarak. bir sebepten dolayı.

lisevî
diş etleriyle ilgili, diş etlerine ait.

lisme
azarlamak, paylamak.

liss
hırsız.

lisse
diş diplerinin eti.

lît
boyunun bir tarafı. * boyun. * baş.

lit
kamış kabuğu. * karnın dışarısındaki derisi.

lîta
kamış kabuğu. * karnın dışarısındaki derisi.

litaf
yumuşaklıklar.

litam
tokat atma. elin ayası ile vurma.

litat
dağın sivri ve yüksek olan yeri.

litât
gerdanlık. * lâzım olmak. * inkâr etmek. * sarkıtmak. * örtmek.

litlit
kokar çürük diş. * yaşlı kadın.

litosfer
yun. yeryüzünün katı kısmına verilen ad. taşküre.

litre
itl. akıcı maddelerin, sıvıların ölçü birimi.

liv
f. güneş, şems.

liva
bayrak. sancak. * eskiden kazadan büyük, vilâyetten küçük yerleşme merkezlerine denirdi. tugay. * hz. peygambere (a.s.m.) âit sancak.

livâ
sancak.

livâ
livâlar, sancaklar, bayraklar.

livae
sancak, âlem.

livata
lutilik. * erkekler arasındaki cinsi sapıklık. (bak: kebair)

livaz
sığınma, iltica etme. * birbirinin arkasına gizlenme.

liva-ül hamd
hz. peygamber'in (a.s.m.) bayrağı. ona inananlar kıyâmetten sonra bu bayrağın altında toplanacaklardır.

lîve
f. aldatıcı, dolandırıcı. * şakacı, lâtifeci. * çevik, atılgan.

li-vechillah
Allah için. Allah nâmına, Allah aşkına.(Allah için işleyiniz, Allah için görüşünüz, Allah için çalışınız, lillâh, livechillâh, lieclillâh rızâsı dâiresinde hareket ediniz, o zaman sizin ömrünüzün dakikaları, seneler hükmüne geçer. l.)

livechillah
Allah namına.

liyakat
iktidar. ehliyet. hüner. lâyık olmak. fazilet. kıymetlilik.

liyâkat
layıklık, uygunluk.

liyakatmend
f. değerli, liyâkatli. * faziletli.

liyâkatmend
f. değerli, liyâkatli kimseler, faziletli kişiler.

liyakatmendân
f. değerli, liyâkatli kimseler, faziletli kişiler.

liyâkatmendân
f. değerli, liyâkatli. * faziletli.

liyan
(mülâyene) mülayemetle, yumuşaklıkla muamele etmek.

li-zalik
bundan dolayı. bundan ötürü.

lizam
(lezm) lazım olmak. icâbetmek. lüzumluluk. * ölüm. * kıyamet günü hesabı.

li-zatihî
kendisi. bizzat. kendiliğinden.

lizatihî
kendisiyle.

lizaz
kapı ardına konulan ağaç sürgü.

li-üm
ana bir (kardeşler).

li-ümmin
ana cihetinden.

loca
itl. bazı toplantı yerlerinde bir veya birkaç seyirciye mahsus hususi odacıklar. * hücre, küçük bölme. * masonların toplandıkları yeri.

lodos
güneyden esen ılık yel, rüzgâr.

lohusa
yeni doğurmuş kadın. henüz yataktan kalkmamış kadın. bu hâl 9 ilâ 40 gün kadar devam eder.

lohusa
yeni doum yapan kadın.

lojistik
ask: askerlik san'atının ve seferi orduların iaşe, muhabere ve sevkiyat şartları, hareket ve harb kabiliyeti bakımından en etkili durumda bulundurulması için lâzım gelen çalışmalara aid kısım.

lokavt
ing. bir işverenin, isteklerini kabul ettirmek gayesiyle işyerini kapaması.

lokman
kurânda adı geçen tıp bilgisiyle ünlü bir zat.

lokman
kur'ân-ı kerimin 31. sûresi

lokman hekîm
kur'an-ı kerim'de ismi geçen büyük zatlardan olup öğütleri ve ahlâkî, tıbbî sözleri ile tanınmıştır. peygamber davud (a.s.) zamanında yaşadığı rivayet edilmektedir. peygamber veya veli olduğu hususunda ihtilaf vardır.

lokman suresi
kur'an-ı kerim'in 31. suresi olup mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur.

lombar
ing. harp gemisinin topun ağzı önündeki deliği.

loça
geminin baş tarafında ve iki yanda demir zincirin geçmesine mahsus delikler.

luaa
yumuşak yaş ot.

lu'b
oyun. eğlence. (bak: sefâhet)

lûb
oyun eğlence.

lu'bbazân
f. oyuncular.

lu'be
oyuncu.

lu'bet
oynayan veya oynatılan şey. oyuncak. * herkesi hayrette bırakıp şaşırtacak şey.

lu'betbâz
f. hayâl oyunu veya kukla oynatan. oyuncu.

lu'betgâh
f. oyun yeri. sefih kimselerin eğlence yeri.

lu'bî
oyun ile ilgili olan.

lu'biyyât
oyunlar, eğlenceler.

lugat
(a, uzun okunur) (lügat. c.) lügatlar, kelimeler. * lügat kitapları.

lûgat
lügat, sözlük, kelimelerin anlamlarını kısaca bildiren kitap.

lugatnüvis
f. lügat yazan.

lugatşinas
f. iyi lügat bilen.

lugavî
lügata mensup. lügata, kelimeye âit. lügattan anlayan. mecazî olmayıp hakiki bir mânaya delâlet eden kelimeye âit olan.

lugaviyyun
lügatçılar, kelimelerden anlayan âlimler.

luhd
mezar. üstü yükseltilerek yapılan mezar. * eğilmek. * bir tarafına meyilli olan çukur.

luhud
çukurlar, kabirler, mezarlar.

luk
f. kısa tüylü yük devesi.

luka
meşhur olmuş dört incil kitabından birisidir. hz. isa aleyhisselâm'dan sonra mühim hristiyan doktorlarından birisi olan luka adındaki zatın yazdığı incil'dir. bu zâtın (mi: 70) yılında vefât ettiği yazılıdır.

lukme
yutmak. * bir yudum taam, lokma.

lukme-şümar
f. herkesin lokmasını sayan. * mc: pinti, hasis, cimri.

lukta
yerden toplanan şey.

lul
(luli) f. utanmaz, hayasız ve namussuz kadın. * nâzik ve zarif. * şarkı söyleyip oynayan fahişe kadın.

lule
f. çeşme, musluk gibi şeylere takılan küçük boru. * lüle. halka gibi dürülmüş şey.

lu'lu'
serap. * bir mevzi ismi. * kurt.

lu'muz
çok yiyen kişi, obur.

lun-elvan
hurma ağacı.

lurî
f. cüzzâm veya miskinlik denilen hastalık. * fare avlıyan bir kuş.

luss
hırsız, sârık.

luss
hırsızlar, sârıklar.

lut
f. tatlı yemekler. lezzetli yiyecekler. * çıplak.

lût
sodom halkına gönderilen bir peygamber.

lut (a.s.)
hz. ibrahim'in kardeşi harran oğlu lut (a.s.) onunla beraber bâbil diyarında şam yakasına geçmişti. sodom nahiyesine peygamber oldu. bu nâhiyenin ahalisi ehl-i küfr ve fücur idi. yolsuz giderlerdi ve hiçbir kavmin yapmadığı fuhşiyatı yapalardı. hz. lut, onları doğru yola dâvet etti, dinlemediler ve çok nasihat etti, kabul etmediler. cenab-ı hak da onların başına taş yağdırdı ve zelzele ile köylerinin altını üstüne getirdi. cümlesi helâk oldu. yalnız lut (a.s.) ehl-i beytiyle geceleyin içlerinden çıkıp kurtuldu. (kısas-ı enbiya'dan)

lu'ta
koyunun boynunda olan karalık. * siyah hat.

lut'e
tutmaç aşı.

lutf
varlıklara biçim verip şekillendiren ve onları mükemmel bir şekilde yaratan allah'ın lütuf ve yardımı

lutf
lütuflar, iyi muameleler, iyilikler, iyilikseverlikler. nezaketler, nazik davranmalar. okşamalar.

luç
f. şaşı.

lüab
(liâb) salya. tükrük. hazmolmamış, ağızdan geri gelen gıda.

lüab-âlud
salya, tükrük karışık.

lüabî
tükrük ve salya ile alâkalı. * salya gibi yapışkan.

lüab-ı ankebut
örümcek ağı.

lüab-ı sürur
sevinç tükrüğü.

lüane
halka çok lânet eden kişi.

lüb
iç, öz.

lübab
her nesnenin iyisi, güzidesi, seçkini.

lübade
yağmur için giydikleri kepenk.

lübahıye
mükemmel hilkatli kadın.

lüban
kendir.

lübânât
hâcet, ihtiyaç. * önemli ve ehemmiyetli iş.

lübane
hâcet, ihtiyaç. * önemli ve ehemmiyetli iş.

lübata
kepenk.

lübb
iç. öz. her şeyin iyisi, hülâsası. * akıl, içli şeyin içi.

lübb
akıllar.

lübb
her şeyin hâlisleri. özler.

lübbî
öz ile alâkalı. lübbe ait.

lübce
çatal demir.

lübde
çokluk. * karıştırmak. * yıkamak.

lübed
çok mal mânasınadır ki sanki birbiri üstüne yığıla yığıla keçe gibi birbirine geçmiştir.

lübna
bal gibi yapışkanlı sütü olan bir ağaç.

lübs
giyme.

lübse
sözün karışıklığı.

lübub
her şeyin hâlisleri. özler.

lübud
kuşun göğsü üstüne çöküp yatması. * yapışmak.

lübud
yün. * keçe.

lübus
esvaplar, elbiseler. * savaş elbisesi.

lücc
engin sular. * gümüş. * ayna. * kalabalık cemaat.

lücce
engin sular. * gümüş. * ayna. * kalabalık cemaat.

lücce
engin denizler. * kalabalık topluluklar, cemaatler.

lüccî
büyük deniz.

lücec
engin denizler. * kalabalık topluluklar, cemaatler.

lüceyn
gümüş.

lücme
ırmak ağzı.

lücube
davarın sütünün çekilip azalması.

lücüm
gemler, at dizginleri.

lüdane
yumuşaklık.

lüdd
çuval.

lüdune
yumuşaklık.

lüeb-lub
kara taşlı yer.

lüfaze
değirmenin öğüttüğü un. * ağızdan çıkan söz.

lüffah
kokulu geniş yapraklı bir ot.

lüffan
ekşi nar.

lüga
ses, sadâ. kelâm, söz.

lügâ
ses, sadâ. kelâm, söz.

lügâb
zahmet, meşakkat. * güve yemiş kuş kanadı. * zayıf adam.

lügat
(a, uzun okunur) (lügat. c.) lügatlar, kelimeler. * lügat kitapları.

lügaz
meyletmek, eğilmek, yönelmek. * yaban fâresinin delikleri. * yolcuya zahmet veren çapraşık yol. * bilmece.

lügaz
lügazlar. bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

lügd
çene ile boyun arasında olan et.

lügdud
çene ile boyun arasında olan et.

lügeyza
kertenkelenin bir yeri kazıp giderken bir tarafını da kazıp eğri çapraşık yollar yapması.

lügnun
çene ile boyun arasındaki et.

lügub
yorgunluk, açlık, meşakkat. ta'b.

lüha
gümüş. * bahşiş, atâ, hediye.

lühab
ateş alevlenmek. * ışıklanmak, şule vermek. * ateşi yakıp tutuşturmak.

lühâ-lühât
değirmencinin, eliyle değirmenin ağzına döktüğü tane. (daha çok hediye, atâ ve hibe mânasına kullanılmıştır.)

lüham
her şeyi yutan. * çok miktar asker.

lühaza
(bak: lehâza)

lühbe
sütü azalmış davar.

lühce
kuşluk vaktinde yenen yemek.

lüheym
zahmet, meşakkat.

lühkuk
yer yarığı.

lühle
serap görünen geniş çöl.

lühm
kevsec dedikleri balık. * yemen diyârında bir kabile. * etli ve kaba olmak.

lühme
bez ırgacı. * hısımlık, yakınlık.

lühmum
insanlardan ve atlardan iyi ve cevvâd olanlar. * sütü çok olan deve.

lühne
misafire seferden geldiğinde verilen hediye ve armağan. * savaş gününde başa giyilen tolga. az şey. * kahvaltı.

lühud
çukurlar, kabirler, mezarlar.

lühud
mezar. üstü yükseltilerek yapılan mezar. * eğilmek. * bir tarafına meyilli olan çukur.

lühud
mezar. üstü yükseltilerek yapılan mezar. * eğilmek. * bir tarafına meyilli olan çukur.

lühud-i şühedâ
şehitlik. şehitler mezarlığı.

lühuf
örtüler, sargılar. örtünecek şeyler.

lühuf
örtünecek ve sarınılacak şey. * yorgan. sargı. * kabuk, zar.

lühuk
ulaşmak. yaklaşmak. sonradan yetişmek.

lühum
etler.

lühum-u lezize
lezzetli etler.

lühusa
yeni doğurmuş kadın. henüz yataktan kalkmamış kadın. bu hâl 9 ilâ 40 gün kadar devam eder.

lühve
değirmencinin, eliyle değirmenin ağzına döktüğü tane. (daha çok hediye, atâ ve hibe mânasına kullanılmıştır.)

lük
f. kalın ve yoğun şey. * kırmızı boya.

lü'ka
kaşıkla alınan şey.

lüka'
hor ve hakir kimse. * ufak çocuk. * at.

lükaa
zahmet, meşakkat. * ahmak, akılsız kişi.

lükat
yabana dökülmüş ve saçılmış nesne.

lükata
fık: sâhibi belli olmayan sokakta bulunan şey. bu malı yerden kaldırmağa iltikat, yerden kaldırana da mültekit denir.

lükata-çin
f. değersiz ve artık şeyleri toplıyan.

lükk
nar ağacına benzer bir hindi ağacının zamkı. * kılıç ve bıçak saplarını berkitmekte kullanılan meşhur bir nesne.

lükkaa
hazırcevap olan.

lükkah
hoş kokulu bir ot.

lükkam
şam diyârında yüksek bir dağın adı.

lüknet
pelteklik, dil tutukluğu, kekeleme.

lüknunet
kekeleme, pelteklik, dildeki tutukluk.

lüks
lât: aşırı süs. * ışık ölçü birimi. * kuvvetli ışık veren bir nevi petrol lâmbası.

lüks
şatafat, aşırı süs.

lükuh
süt veren dişi develer.

lükunet
dildeki tutukluk, pelteklik, kekeleme.

lükya
birbirini görmek.

lükyâne
birbirini görmek.

lükzuf
üzüm çöpü.

lü'lü'
inci. * parlak. ziyalı. kıymetli.

lülü
inci.

lü'lü'-bâr
f. inci yağmuru. inci yağdıran.

lü'lü'-feşan
f. inci saçan, inci dağıtan.

lü'lü-i lâlâ
parlak inci.

lü'lü-i meskub
delinmiş inci.

lü'lü-i şehvâr
iri inci.

lü'lü'-pâş
f. inci dağıtan, inci saçan.

lüm'a
el ayası miktarı. * insan topluluğu. * kuruması gelmiş olan bir parça ot.

lümah
tokatla vurmak.

lümaze
ağızda geri kalan nesne.

lümey'a
küçük pırıltı. küçük ışıkcık. parıltıcık.

lümeyâ
parıltıcık.

lümeze
bir kimsenin arkasından ayıplarını söyliyen. gıybet eden.

lümme
nişan. alâmet. damga. nokta. * vesvese, kuruntu. * çok cemaat, çok kalabalık.(insan küçük bir âlem olduğu gibi, âlem dahi büyük bir insandır. bu küçük insan o büyük insanın bir fihristesi ve hulâsasıdır. insanda bulunan nümunelerin büyük asılları, insan-ı ekberde bizzarure bulunacaktır. meselâ: nasılki insanda kuvve-i hâfızanın vücudu, âlemde levh-i mahfuz'un vücuduna kat'i delildir. öyle de: insanda kalbin bir köşesinde lümme-i şeytaniye denilen bir âlet-i vesvese ve kuvve-i vâhimenin telkinatiyle konuşan bir şeytani lisan ve ifsat edilen kuvve-i vâhime, küçük bir şeytan hükmüne geçtiğini ve sahiplerinin ihtiyarına zıd ve arzusuna muhalif hareket ettiklerini hissen ve hadsen herkes nefsinde görmesi, âlemde büyük şeytanların vücuduna kat'i bir delildir.ve bu lümme-i şeytaniye ve şu kuvve-i vâhime, bir kulak ve bir dil olduklarından, ona üflüyen ve bunu konuşturan haricî bir şahs-ı şerirenin vücudunu ihsas ederler. l.)

lümme
vesvese, nokta.

lümme-i şeytâniye
şeytanın vesvesesi. şeytanın verdiği kuruntu.

lümmî
toplanmaya dâir. * nazarî ve aklî delil. (bak: limmî)

lümmiyet
(limmiyet) illet ve sebebiyet.

lümta
şiddet. mihnet.

lümza
bir parça yiyecek. * beyaz nokta. * atın alt dudağında olan beyazlık.

lünc
f. ağzın içi. * dudak. * çolak.

lüsat
diş etleri.

lüseyn
küçük dil. dilcik.

lüsga
"söylerken rı'yı gayn'a veya lâm'a; ve sin'i te'ye kalbetmek."

lüsn
diller, lisanlar.

lüss
hırsız.

lüsub
yapışmak.

lüsug
kemik üstündeki derinin zayıflıktan kuruması.

lüsuk
yapışma, bitişik olma. yapışıp tutma. * ulaşma, vâsıl olma, erişme.

lüsus
hırsızlar, sârıklar.

lüsus
hırsız.

lüsus
hırsız.

lüsus-elsâs
hırsız, sârık.

lüsus-elsâs
hırsız, sârık.

lüsus-elsâs
hırsız.

lüsuset
(lüsusiyet) hırsızlık, sirkat.

lüsusiyyet
hırsızlık yapma, sirkat.

lüsün
lisânlar, diller.

lütf
lütuf.

lütf
allah'ın ikramı, ihsanı, yardımı

lütfen
lütuf ile.

lütîn
adam boyu miktarı bir ağacın adı. (bakla yaprağı gibi yaprağı olur, hurnup gibi dalları olur, içinde küçük taneleri olur.)

lütne
kirpi.

lütre
f. ancak konuşanların anlıyabileceği, başkalarının anlıyamıyacağı şekilde görüşülen uydurma dil, kuşdili. * boşboğaz.

lütuf
rıfk ve nevâziş. iltifatla mülâyemet üzere muâmele eylemek. Allah (c.c.) hazretlerinin kullarını rıfk ve sühuletle murâdına muvaffak eylemesi. * güzellik, hoşluk. * iyilik, iyi muâmele.

lütuf
iyilik.

lütuf
varlıklara biçim verip şekillendiren ve onları mükemmel bir şekilde yaratan allah'ın lütuf ve yardımı

lütuf-dide
lütuf görmüş.

lütufkâr
lütuf eden.

lütufkârane
lütuf edercesine.

lütufnâme
lütuf mektubu.

lütut
sâbit ve lâzım olmak, gerekmek.

lüuka
sür'at, hız.

lüvab
susamak. * kulpsuz bardak.

lüvabâ
susamak. * kulpsuz bardak.

lüvam
melâmetlik, rüsvaylık, rezil kepaze olmaklık.

lüvase
bir lokma yiyecek.

lüvb
çokluk, kalabalık, izdihamlık.

lüvbe
kara taşlı yer.

lüvbiya
börülce.

lüvka
kaymak, zübde. * yapışmak.

lüvse
zayıflık. * eğlenmek. * isabet etmek.

lüvv
"""mürr"" dedikleri acı yemen zamkı."

lüyus
arslan. * sinek avlayan örümcek. * arasında yaş ot bitmiş olan kuru ot. * birbirine girmiş ot. * semiz ve şişman kimse.

lüyus
arslan. * sinek avlayan örümcek. * arasında yaş ot bitmiş olan kuru ot. * birbirine girmiş ot. * semiz ve şişman kimse.

lüzk
(lâzık) yapışmak. * ulaşmak varmak.

lüzub
yapıştırma, yapışma. birbirine kafes gibi girdirip yapıştırma. * sâbit olma.

lüzuce
kaypak olmak. * çekilip uzamak.

lüzucet
yapışkanlık. yapışan, uzayan şeyin hali.

lüzucî
yapışkan. * kopmadan uzayan.

lüzuciyyet
çekilip uzayış.

lüzum
lâzım olmak. bir şey bir şeyden aslâ ayrı olmayıp onunla sâbit ve dâim olmak. gereklilik.

lüzum
gereklilik.

lüzum-u beyyin
"isbata ihtiyacı olmayan şey. cehil, ilimsizliğe lüzum olması gibi. ve yine meselâ: kör olmak, görmemezliğe delildir. (lüzum-u beyyin'in zıddı: ""lüzum-u gayr-ı beyyin""dir. isbata ihtiyacı olan şey demektir.)"

lüzum-u gayr-i münfek
ayrılmazlık.

lüç
f. çıplak.

lüüme
öküz. * çiftçilikte kullanılan bazı âletler.

lüüse
uyku ağırlığı.

lıkf
kuyu ve havuz kenarları.

lıks
boğazına düşkün, obur. * lokma sezdiği yere can atan kimse.

lıkve
cimanın evvelinde gebe olan kadın. * tez yüklü olan deve. * kova.

lısb
küçük kaya yarığı. * derenin dar yeri. dar olan her cins madde. * içi zorla çıkan ceviz.

lıss
hırsız.

lıst
hırsız.

ma'
yer yüzüne yayılıp döşenmek.

mâ'
su. ab.

ma'
sular.

maa
(beraber) mânasında bir kelime olup, iki türlü kullanılır:1- izafetle (tamlama hâlinde):a) zarf olarak: (celestü maa zeydin: zeyd ile beraber oturdum)b) sıla (cümlecik) olarak: (musaddıkan lima maaküm: sizdekini tasdik ederek)c) haber olarak: (vehüve maahüm: o, onlarla beraberdir.)2- izafetsiz: bu takdirde tenvinlenir ve hâl olarak bulunur: (caû maan: beraber geldiler.)

maa
" ""beraber, birlikte"" mânâsında ön ek."

maa
âileyle beraber, ailece

maab
ayıp, eksiklik. * ayıp şey, utanılacak nesne, ayıp yeri.

maabid
(meâbid) (mabed. c.) ibadet edilen yerler. mâbetler. * (abd. c.) hizmetçiler. kullar.

maabîd
ma'budlar.

maabid
mabetler, tapınaklar.

maabid-i islâmiye
islâm mâbetleri. mescid ve câmiler.

maabir
köprüler, geçitler, kemerler.

maâbir
(ubur. dan) geçit, kemer, köprü. * geçilecek yer.

maacil
yollar,

maâcil
yol. menzile ulaştıran yol.

maacîn
macunlar. hamur kıvamındaki yoğurulmuş şeyler.

maad
(meâd) (avdet. den) âhiret. dönülüp gidilecek yer. * dönüş. * ahiret işleri. uhrevi işler.

maâd
âhiret.

maada
başka. fazla. bundan gayrı. (bak: adâ) (istisnâ kelimesidir)

maâdâ
başka.

maadin
madenler.

maadin
madenler, metaller.

maafir
hemedan'da bir kabilenin adı.

maa-haza
bununla beraber. bununla birlikte.

maahazâ
bununla beraber.

maahid
buluşma yerleri. anlaşma yapılan ve sözleşilen yerler.

maâhid
sözleşilen ve antlaşma yapılan yer. buluşma yeri.

maahu
onunla beraber. onunla.

maak
meslek, mezheb. * sığınacak yer.

maakat
derinlik.

maakka
çocuğun, anababaya isyan etmesi. veledin valideyne itaatsizliği.

maakıd
ma'kadlar, akdedilecek yerler. toplantı yerleri. * düğümler. düğüm yerleri veya noktaları.

maakıl
(ma'kıl, ma'kale ve ma'kule. c.) sığınacak yerler. * kan pahaları.

maakım
eklemler, eklemeler.

maal
yükseklik. ilerilik. şereflilik.

maalcemaa
(maa-l-cemâe) cemaatle beraber, cemaatle birlikte.

maalem
iz. eser. nişân. * dinî mes'ele.

maal-esef
yazık ki. maalesef.

maalesef
yazık ki.

maal-farz
farzedilerek. doğruluğu kabul edilmekle. kabul edilmiş sayılmakla.

maal-farık
yanlış olarak. farklı olarak. farklı olmakla beraber.

maal-gayr
başkası ile birlikte. gayrısı ile.

maalgayr
başkasıyla birlikte.

maalî
şerefler. yükseklikler. * yüksek fikirler. * şerefli vazifeler.

maali
yücelikler.

maâli
derin ve yüksek fikir. * ululuk, şeref, itibar.

maalif
ot, saman gibi yem konan yerler. samanlıklar.

maâlif
ot ve saman gibi hayvan yemi konan yer. samanlık.

maal-iftihar
iftiharla. sevinerek. kemal-i şevk ile.

maaliftihar
iftiharla, seve seve.

maalim
dinî inançlara, itikadlara dair mes'eleler. * izler. nişanlar. eserler.

maâlim
eser, iz, nişan, alâmet.

maaliyat
insan aklının yetişemediği veya zor yetiştiği yüksek fikir ve derin bilgiler.

maaliyat
yüce bilgiler, yüksek mertebeler.

maal-kerahe
kerih, çirkin, kötü olmakla beraber. kerahetle beraber. mekruh olarak.

maalkerâhe
kerahetle, çirkinlikle.

maal-kifaye
kâfi olmakla, yetmekle beraber.

maalkifaye
yeterli olmakla birlikte.

maalmemnuniye
memnuniyetle.

maal-memnuniyye
memnun olmak suretiyle. isteyerek. gönül rızası ile. memnuniyetle.

maamâfih
mamâfih, bununla beraber.

maami'
ateş çatırtıları.

maan
menzil, mekân.

maanî
mânalar. * belâgatın üç şubesinden biri. lafzın muktezâ-yı hâl ve makama uygunluğuna mahsus bir ilim adı. (bak: belâgat)

maânî
mânâlar, anlamlar.

maanî-i kudsiyye
kudsi mânâlar.

maanî-i medlule
anlaşılan mânâlar.

maanî-i mukaddese
mukaddes mânâlar.

maanî-i mütezahime
bir kelimenin çok mânaya gelip birbiri ile yarışma hâli.

maanî-i sânevi
ikinci derecedeki mânâlar. işarî, mecazî, remzî mânâlar gibi.

maanî-i ûlâ
evvelki mânâlar, vesileler.

maar
ar ve hayâya sebep olacak şeyler.

maarî
insanın daima çıplak kalan organ veya azası.

maarîc
merdivenler.

maarif
tahsil ile elde edilen ilim, malûmat, bilgi. * meharet. üstadlık. hüner. * marifetler. mâruflar. kültürler. * çehrenin manzarada zâhir olan yerleri. * bir memleketin okullarını ve tahsil ihtiyacını idâre ve te'mine çalışan bakanlık.

maârif
marifetler, ilimler, tanımalar, eğitim.

maarif
(bk. bigiler - tevfik ileri)

maarif-i mütenevvia
çeşit çeşit bilgiler.

maarif-i umumiye nezareti
maarif vekâleti. milli eğitim bakanlığı.

maarif-mend
f. bilgili, bilgi sahibi. kültürlü.

maarifmend
bilgi sahibi kimseler, bilgililer.

maarif-mendân
bilgi sahibi kimseler, bilgililer.

maarifmendân
f. bilgili, bilgi sahibi. kültürlü.

maarif-perver
f. maarifin yayılıp intişar etmesine çalışan. maârife ait şeyleri muhafaza eden.

maârifperver
eğitimi seven.

maarik
(ma'rek ve ma'reke. c.) savaş meydanları, muharebe alanları. harp sahaları.

maarîz
kapalı mânâlar. * edb: birden fazla mânası olan bir kelimenin, en uzak mânasını kasdetmeler.

maâriz
sözün gizli mânâları.

maarîz-ül kelâm
kelâmda irad olunan kapalı mânâlar. bir sözün asıl mânâsından başka mânâyı istemeler.

maarız
bir sözü söyleyip başka bir şey murad etme ve cem' olmak, toplamak itibariyle ma'razlar, ta'rizler, adem-i tasrihler, sarahatsizlikler.

maas
ayağın siniri çekilip büzülmek. * ayağın eğri olması.

maasî
günahlar. * isyanlar.

maâsi
günahlar, isyanlar.

maasır
üzüm, susam gibi şeylerin sıkıldığı yerler.

maâtik
(atâk. dan) azat olunmuş. azatlı.

maâtik
(atâk. dan) azat olunmuş. azatlı.

maatîr
devamlı güzel koku sürünenler.

maa-t-teessüf
yazık ki. esefle. teessüfle beraber.

maatteessüf
üzülerek, yazık ki.

maatıf
(ma'tıf ve mı'taf. c.) gözlenilecek veya bakılacak yerler.

maavil
taş, kaya parçalamakta kullanılan sivri kazmalar.

maavin
yardımlar, muâvenetler. * yol yiyecekleri. azıklar.

maayib
ayıplar. lekeler. kusurlar.

maâyib
ayıplar.

maâyib
kusur, eksiklik, noksanlık. leke. * ayıplanmış.

maayir
ayıplanmış.

maayiş
geçinmek için gerekli şeyler.

maaz
sığınacak yer. penah.

maazalik
şu var ki. bununla berâber.

maazallah
allaha sığındık. Allah korusun.

maazallah
Allah korusun.

maazir
(bak: meâzir)

maaziyadetin
fazlasıyla, ziyadesiyle, çok miktarda, bol bol.

maazım
bir şeyde en büyük kısımlar.

maaş
geçinilecek şey. yaşayış. aylık para.

maaş
geçinilecek şey, yaşayış, aylık para.

maâş
maaşlar. memur, emekli, dul, yetim vs. gibi kimselere verilen aylıklar.

maaşat
maaşlar. memur, emekli, dul, yetim vs. gibi kimselere verilen aylıklar.

maaşen
yaşayış bakımından.

maaşen
yaşayış ve geçim bakımından.

maaşir
(bak: ma'şer - ilticâ - melce').

ma-ba'd
sonra. gelecekteki.

mâbâd
sonrası.

mâba'd
tabiat ötesi, metafizik

ma-ba'dettabia
(mâba'de-t tabia) metafizik. beş duygu ile bilinmeyen varlıklar hakkında fikrî araştırma yapan felsefe kolu. bu felsefe ile alâkalı olan.

mâbâdettabiîye
fizik ötesi, metafizik.

maba'di
(mâbadi) sonrası. bundan sonrası.

mabaki
geri kalan, kalan, artan.

ma'bed
(mâbet) (ism-i mekân) ibadet edilen yer. (mescid, câmi gibi)

mâbed
mabet, ibadet yeri.

ma'bed-i fersude
f. eskimiş, yıpranmış mâbed.

ma-beka
arta kalan, bâkiye, geri kalan.

ma'ber
(ubur. dan) geçit, kemer, köprü. * geçilecek yer.

ma'ber
köprüler, geçitler, kemerler.

mabeyn
ara. aradaki şey. iki şeyin arası. * haremle selâmlık arasındaki oda. * padişah yakınlarının bulunduğu oda.

mâbeyn
arası.

mabguz
(bugz. dan) nefret ve buğzedilmiş. sevilmemiş.

ma-bihi-l-hayat
yaşamaya sebep olan, hayata vesile olan.

ma-bihi-l-iftihar
kendi ile ve onunla iftihar edilecek şey.

mâbihiliftihar
kendisiyle iftihar olunan.

ma-bihi-l-imtiyaz
kendisi ile imtiyaz kazanılan şey.

ma-bihi-l-istihkak
hak etme sebebi.

ma-bihi-l-i'timad
itimada vesile ve sebep olan şey.

mabsara
bedihî ve zâhir olan hususlar. açık ve meydanda olan hususlar.

mabtaha
kavun karpuz ekecek yer.

ma'bud
(mâbud) kendine ibadet edilen Allah (c.c.)

mâbûd
kendisine ibadet edilen Allah.

ma'bud
ma'budlar.

ma'bude
şirk, evham ve putperestlikten doğan kadın heykeli ve emsali put.

mâbûdiyet
mabutluk.

ma'budiyyet
"mâbud oluş. kendine ibâdet edilmeğe lâyık olan, ki bu sıfat ancak Allah'a mahsustur. uluhiyyet.(işte şu vaziyette bir insana hakiki ma'bud olacak; yalnız, her şeyin dizgini elinde, her şeyin hazinesi yanında, her şeyin yanında nâzır, her mekânda hâzır, mekândan münezzeh, aczden müberra, kusurdan mukaddes, nakstan muallâ bir kadir-i zülcelâl, bir rahim-i zülcemâl, bir hakîm-i zülkemâl olabilir. çünkü, nihayetsiz hâcat-ı insaniyyeyi ifa edecek ancak nihayetsiz bir kudret ve muhit bir ilim sâhibi olabilir. öyle ise mabudiyete lâyık yalnız odur. s.) (bak: taabbüd)"

ma'bud-u bi-l hak
hak olan ma'bud. hakkıyla ibadete lâyık olan Allah (c.c.)

ma'bud-u hakikî
hakiki ma'bud olan cenab-ı hak (c.c.)

ma'c
süratle gitmek, hızlı gitmek. * yürürken dolaşmak.

mac
tuzlu su.

macc
ağzından sular akan yaşlı deve.

ma'cel
yol. menzile ulaştıran yol.

ma'cel
yollar,

ma'ceme
sabırlı, tahammüllü kimse.

macera
olup geçen şey. baştan geçen hadise.

mâcerâ
serüven.

maceraperest
f. maceracı. macera meraklısı.

ma'ces
yay kabzası.

ma'cez
çalışmaktan ve maişetten âciz oldukları yer.

macid
çok âli. şerif. yüce. kerim. * hoş. nâzik meşreb.

mâcid
yüce, şerefli.

macin
her dileğini yapan kimse. * hile yolunu öğreten.

macun
hamur kıvamındaki ilâç. * hamur gibi yoğurulmuş şey.

mâcun
maddelerin ezilmiş hâli.

ma'cun
macunlar. hamur kıvamındaki yoğurulmuş şeyler.

macuşun
gemi, sefine. * boyanmış elbise.

ma'd
taze hurma. * taze ot. * yumuşak. * yoğunluk, gılzat. * gitmek. * çekmek.

mad
yumuşak taze ot.

madahik
güldürücü ve komik kimseler. soytarılar.

madak
sıkıntı, darlık.

madalle
yolun kaybolduğu yer.

madalya
itl. büyük işlerde muvaffak olanlara veya büyük fedakârlık ve kahramanlık gösterenlere hediye ve hatıra olarak verilen ve çok defa yuvarlak biçimde, göğüse takılacak şekilde olan kıymetli madeni parça.

madalya
başarılı kimselere takılan madeni nişan.

madalyon
boyuna takılan süs eşyası.

mâ-dâm
çünkü. mâdem. böylece olunca. dâim ve bâki oldukça.

mâ-dâm-el melevan
gece gündüzün devamı müddetince.

madarib
darbedilecek, dövülecek yerler.

madarib
darb edilecek, vurulacak yer. * kakma, çakma yeri.

madarib
darb edilecek, vurulacak yer. * kakma, çakma yeri.

madca'
yatılan yer. * kabir. mezar.

madde
zahir duygularla hissedilen, ruhâni olmayıp, ağırlığı olan, cismâni bulunan. * asıl, esas, cevher, mâye. * bend, fıkra, kısım. * ilm-i kelâmda: his âzâmız üzerine bir takım muayyen ihtisâsât husule getiren veya getirebilen, her şey. * tıb: çıbanın içinde hasıl olan yara.

madde
uzayda yer dolduran varlık.

madde
fezâda, boşlukta yer kaplayan varlıklar. maddeler. cisimler. * kısımlar. * kanunlar. kaideler. işler. hususlar. * söz ve beyana sebeb olan mevcudat. her şeyin aslı, mayası.

maddeden
maddeyle sınırlı olmayan, maddeten yüce

madde-i aciniye
hamur gibi yoğurulmuş cisim.

madde-i musavvire
tıb: kanın küreciklerinden başka gıda maddesinden olup, azot ve sair maddeleri içine alan sulu cisim. canlı hücrelerin vücudunu teşkil eden ve içinde çoğunun çekirdek bulunan albüminli madde. protoplazma.

madde-i ulyâ
kıymetli cevher maddesi, yüksek madde. çok kıymetli şey.

maddeperest
maddeye taparcasına düşkün olan.

maddeperver
maddeyi seven.

maddeten
cismen. madde ve cisim olarak. * iş olarak, iş ile. * gözle görülür ve elle tutulur şekilde.

maddeten
maddece, madde bakımından.

maddeten
maddî açıdan gelişme, ilerleme ve üstün hâle gelme

maddî
(maddiye) cismâni. madde ile alâkalı olan. maddeye ait. * paraca ve malca. * paraya ve mala fazlaca ehemmiyet veren. * dokunma, koklama, görme, işitme, tatma ile hissedilip duyulan şeyler.

maddî
madde ile ilgili, maddece.

maddî
din uğrunda mal ve canla mücadele

maddiyat
maddi ve cismâni şeyler. gözle görülüp elle tutulur cinsten şeyler.

maddîyât
maddî şeyler.

maddiyât
gözle görülüp elle tutulan şey. cismâni.

maddîye
madde olan.

maddiyet
gözle görülüp elle tutulan şey. cismâni.

maddiyet
maddi ve cismâni şeyler. gözle görülüp elle tutulur cinsten şeyler.

maddiyun
maddecilik, materyalizm

maddiyunluk
"maddiyunların mesleği. maddecilik. hiçbir müsbet delile dayanmıyan ve sadece maddeye istinad eden ve ruhâniyatı ve mâneviyatı inkâr edenlerin bâtıl akideleri.(maddiyunluk, mânevi tâundur ki, beşere müthiş sıtmayı tutturdu; gazab-ı ilâhiye çarptırdı. telkin ve tenkid kabiliyeti tevessü' ettikçe o tâun da tevessü' eder. m.)(her şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir, göz ise, mâneviyatta kördür. m.)"

maddiyunun
materyalistlerin dinsizliği; herşeyi madde ile açıklamaya çalışanların dinsizliği

maddiyyun
"(maddiyun) maddeciler. her şeyin esası madde olduğunu iddia edip, ruhaniyatı inkâr eden dinsizler. her şeyi madde ile ölçenler. masnuât-ı ilâhiye olan mahlukatı ve zerrelerin muntazam hareketini, tesadüf eseri gibi kabul ve tevehhüm edip dinsizliğe yol açmağa çalışanlar.(maddiyyun denilen bir kısım ehl-i dalâlet, zerrattaki tahavvülât-ı muntazama içinde hallâkiyet-i ilâhiyyenin ve kudret-i rabbâniyenin bir cilve-i âzamını hissettiklerinden ve o cilvenin nereden geldiğini bilemediklerinden ve o kudret-i samedâniyenin cilvesinden gelen umumi kuvvetin nereden idare edildiğini anlıyamadıklarından, madde ve kuvveti ezeli tevehhüm ederek, zerrelere ve hareketlerine âsâr-ı ilâhiyyeyi isnad etmeye başlamışlar. fesübhanallah! insanlarda bu derece hadsiz cehalet olabilir mi ki, mekândan münezzeh olmakla beraber herbir yerde herbir şeyin icadında herşeyi görecek, bilecek, idare edecek bir tarzda bulunur bir vaziyetle yaptığı fiilleri ve eserleri; câmid, kör, şuursuz, iradesiz, mizansız ve tesadüf fırtınaları içinden çalkanan zerrâta ve harekâtına vermek, ne kadar câhilâne ve hurafetkârâne bir fikir olduğunu, zerre kadar aklı bulunanların bilmesi gerektir. evet bu herifler vahdet-i mutlakadan vazgeçtikleri için, hadsiz ve nihayetsiz bir kesret-i mutlakaya düşmüşler; yâni; bir tek ilâhı kabul etmedikleri için, nihayetsiz ilâhları kabul etmeye mecbur oluyorlar. yâni; bir tek zât-ı akdesin hassası ve lâzım-ı zâtisi olan ezeliyeti ve hâlikıyeti, bozulmuş akıllarına sığıştıramadıklarından; o hadsiz, nihayetsiz câmid zerrelerin ezeliyetlerini, belki uluhiyetlerini kabul etmeye mesleklerince mecbur oluyorlar... l.)"

maddiyyun
maddeciler, mâneviyata inanmayanlar îmansız felsefeciler.

maddiyyunluk
maddecilik, materyalizm, maddeden başka her şeyi inkâr eden dinsiz felsefeciler.

made
f. dişi. erkeğin zıddı.

ma'dele
(ma'dilet) adalet eylemek. hak ile hükmeylemek. * adalet yeri.

mâdele
adalet yeri.

ma'dele-i ulyâ
büyük adalet yeri, yüksek adaletle herkesin muhakemesi görülen yer. huzur-u ilâhiyedeki adâlet.

mâdelet
adalet etmek.

ma'delet
(ma'dilet) adalet eylemek. hak ile hükmeylemek. * adalet yeri.

ma'deletgüster
f. insaflı, adaletli, vicdanlı ve doğru kimse.

ma'deletkâr
f. âdil, adaletli.

ma'deletperver
f. doğru, insaflı, adaletli ve vicdanlı kimse.

mâdem
böyle olunca.

ma'den
maden. * bir haslet veya hususiyetin kaynağı. * herşeyin aslî mekânı, menbâ ve me'hazı olan yer. * toprak, taş, kum gibi maddelerle karışık demir vesairelerin vaziyetlerine de maden denir.

mâden
metal, kaynak.

maden
madenler.

ma'denî
madenden yapılmış. * madenle alâkalı.

ma'deniyat
madenî oluşlar. madenler. madenden çıkan şeyler. maden ilmi.

mâdeniyat
madenler, metaller.

mâder
f. ana. çocuğu doğuran. ümm.

mâder
ana.

mâderane
f. annece. anaya yakışır surette.

mâderender
f. üvey ana.

mâderî
f. analık. annelik.

mâderzâd
f. anadan doğma. anadan doğduğu gibi.

madg
çiğneme. ağızda çiğneyiş.

madgare
mukabil iki tarafın şiddetli hücumları ile meydanda gelen savaş.

madhek
maskara. gülünecek şey. soytarı. komik.

madhek
güldürücü ve komik kimseler. soytarılar.

madih
(medh. den) öven, medheden.

ma'dil
sapılacak yer. ma'dul.

ma'din
hak teâlâ'nın yerde halk ettiği. * ikamet ettikleri mevzi.

madiyan
f. dişi at. kısrak.

madrab
darbedilecek, dövülecek yerler.

madreb
darb edilecek, vurulacak yer. * kakma, çakma yeri.

madrebe
kılıncın ağzı.

madrub
vurulmuş. döğülmüş. çarpılmış. darbolunmuş. * damgalanmış. * mat: darbedilen (çarpılan) sayı.

madrûb
vurulmuş, dövülmüş.

madrubeyn
mat: birbirine çarpılan iki sayıdan herbiri.

madrus
örülerek yapılmış. örülmüş şey.

madrıb
darb edilecek, vurulacak yer. * kakma, çakma yeri.

ma'dud
hesabedilen. sayılan. addedilen. * muayyen. belli.

mâdûd
sayılan.

ma'dudat
yumurta gibi sayı ile satılıp alınan şeyler.

ma'dum
mevcut olmayan. yok olan. yok.

mâdûm
yok olan.

ma'dumat
yok olanlar. yokluklar.

mâdûmât
yok olanlar.

ma'dumat-ı hâriciyye
ilm-i ilâhide olup, maddi vücudu olmayan şeyler.

ma'dumat-ı mümkine
var olacağı ilm-i ilâhîde mâlum olup, henüz mevcud olmayan hâdisat.

ma'dumiyet
yokluk, ma'dumluk, yok olma.

mâdûmiyet
yok olma, yokluk.

ma'dum-ül cisim
cismi olmayan.

ma-dun
aşağı. alt. alt derece.

mâdûn
alt taraf.

ma-fat
kaybolan. fevt olan. elden çıkan şey. kaybedilen.

mâfât
telef olan, yiten.

ma-fevk
üstünü. üstün olanı. * bir şeyin üstü, üst tarafı. baş.

mâfevk
üst.

ma-fi-ha
içindekiler. o şeyin içinde olanlar.

mâfihâ
içindekiler.

ma-fi-l bal
gönülde olan maksad ve meram. (mâ-fi-z zamir de denilir.)

ma-fi-l yed
fık: bir terekenin taksimi yapılmadan varislerden biri veya birkaçı ölürse, bunların terekelerinden varislerine düşen kendi mikdarları.

ma-fi-l-bab
kapı içinde. bir kitabın içindeki bölümde (babda) olan şey.

ma-fi-z zamir
kalbde ve gönülde olan.

mafsal
tıb: vücuddaki kemiklerin ekli olan oynak yerleri. eklem.

mafsal
eklem.

mafsal
mafsallar. vücuttaki oynak yerleri, eklenti yerleri.

mafsal-ı müteharrik
tıb: oynar eklem.

maftur
(fıtrat. dan) yaradılışta olan. fıtratta bulunan. * yaradılmış.

ma'fuc
dübürüne vurulmuş.

ma'fun
bozulmuş ve çürümüş şey. * kokmuş et.

ma'füvv
suçu afvedilmiş. bağışlanmış. * istisnâ edilmiş, müstesnâ kılınmış, ayrı tutulmuş.

mâfüvv
bağışlanmış.

magabbe
akıbet, son, netice.

magabin
kasıklar, uyluk kemikleri.

magabin
uyluk kemiği. kasık.

magabit
gıpta edilecek ve imrenilecek yer.

magabit
imrenilmiş, gıpta edilmiş.

magabıt
imrenilme. gıpta edilme.

magafir
çirkin kokulu bir zamk.

magak
f. çukur.

magakçe
f. küçük çukur. çukurcuk.

magale
şer, kötü.

magalıb
üstün gelen, galebe eden.

magalık
kilitler, sürmeler.

magamiz
karanlık yerler. karanlık ve çukur yerler.

magani
evler, hâneler, menziller.

maganim
ganimetler. düşmandan ele geçirilen mallar.

maganim
ganimet. harpte düşmandan ele geçirilen mal.

magarat
mağaralar.

magarât
mağara.

magare
mağara.

magare
mağaralar.

magarib
batılar, magribler, garplar. * akşamlar.

magarim
diyetler. * ödenecek borçlar.

magaris
fidanlıklar, fidan bahçeleri.

magas
kıymetli iyi deve.

magasil
(magsel ve magsil. c.) gusülhâneler, yıkanılacak yerler.

magasil
(gasl. den) gusülhâne. ölü yıkanan yer.

magavir
kıtal eden, harbeden, çarpışan.

magazi
muharebeye âit hikâyeler. gazâ hikâyeleri. * savaşlar, muharebeler, gazalar.

magazin
çeşitli mevzulardan bahseden resimli mecmua.

magbat
gıpta edilecek ve imrenilecek yer.

magben
uyluk kemiği. kasık.

magben
kasıklar, uyluk kemikleri.

magbun
(gabn. dan) alışverişte aldanmış olan. * şaşkın. şaşırmış.

magbuniyet
şaşkınlık.

magbut
imrenilmiş, gıpta edilmiş.

magd
kurutan otu. * yerüç otu.

magdub
hiddet ve gadaba uğramış. doğru ve hak dini tanıyamamış ve rahmetten mahrum kalmış. lütf-u ilâhîden mahrum olmuş. * fık: gasbolan mal.

magduben
(gadab. dan) öfke ve hiddet ile. gadap ile.

magdubun minh
fık: malı gasbolan kimse.

magdur
(mağdur) gadre, haksızlığa uğramış ve gadir görmüş.

magdure
mağdur kadın. haksızlığa uğramış ve gadir görmüş kadın veya kız.

magduriyyet
mağdurluk. gadre uğramış kimsenin hali.

magfele
dudak altında biten kılların çevresi.

magfiret
(mağfiret) cenab-ı hakk'ın kullarının günahlarını örtmesi, affetmesi, rahmeti ile lütfu.

magfiret-i ilâhiye
Allah'ın mağfireti, affetmesi.

magfur
(mağfur) rahmetlik olmuş. günahlarının afvı için kendine dua edilmiş olan. Allah'ın, kendisini affı için dua edilen ölmüş kimse.

magib
kaybolma.

magin
mazaryon otu.

magiz
içinde ağaç bitmiş olan su birikintisi.

magl
yürek ağrısı, kalp ağrısı.

maglak
kilitlenecek yer.

maglata
mugalata. boş ve mânasız söz. zihin yanıltmak için söylenen saçma sapan söz.

maglata-i vehmiyye
vehmin, insanı yanıltmak için yanlışı doğru göstermesi.

maglata-i şeytaniye
insanları aldatmak ve yoldan çıkarmak için söylenen karıştırıcı sözler. şeytanın insan kalbine vesvese vermesi.

magle
yılda iki kez doğuran koyun ve keçi.

maglub
(mağlub) yenilmiş. kendisine galib gelinmiş. yenilen kimse.

maglubane
f. mağlub olana yakışır surette. yenilmiş bir kimseye uygun şekilde.

maglubiyyet
yenilme. bir kuvvetlinin idaresi altında bulunuş.

magluk
kapalı. kilitli.

maglul
susuz kalmış. su sıkıntısında bulunan. * eli bağlı. zincirle bağlanmış kimse. * hapsedilmiş olan.

maglul-ül yed
eli bağlı.

magma
yun. jeo: yanardağlardan çıkan hamur kıvamındaki yoğun madde.

magmag
boğaz düdüğü. * yemeği yağlı yapmak.

magmaga
karışmak, ihtilat.

magmas
çok fazla çukur olan yer.

magmaz
karanlık yerler. karanlık ve çukur yerler.

magmum
gamlı. kederli. tasalı. sıkıntılı. * bulutlu. kapalı.

magmumâne
kederlice. gamlı olarak. * mübhem olarak.

magmumiyet
kederli, gamlı olma. * hava bulutlu ve kapalı olma.

magmur
şöhretsiz. adı sanı silinmiş olan. * harap. yıkık.

magmuriyet
mağmurluk, viranlık, haraplık. * adı sanı kaybolmuş.

magmuz
kabâhatli, suçlu.

magn
menzil.

magna
durmak.

magnatıs
mıknatıs.

magnem
ganimet. harpte düşmandan ele geçirilen mal.

magnem
ganimetler. düşmandan ele geçirilen mallar.

magnetik
yun. (manyetik) mıknatıs gibi çekici kuvveti olan.

magni
evler, hâneler, menziller.

magre
aşı dedikleri kırmızı balçık.

magrefe
geniş yer.

magrem
bir şeye çok düşkün, haris kimse. tutkun. aşık. * borçlu. * zarar, ziyan. * cürüm, cinayet.

magrem
diyetler. * ödenecek borçlar.

magres
fidan bahçesi. fidanlık.

magrib
(mağrib) batı taraf. garb. güneşin battığı cihet. akşam vakti. afrikanın şimâl tarafı. türkiye'ye nisbetle garbda bulunan fas, tunus, cezayir ve ispanya tarafı.

magrib
batılar, magribler, garplar. * akşamlar.

magris
fidanlıklar, fidan bahçeleri.

magruk
gark olmuş. suda batmış olan.

magrukîn
suda boğulanlar.

magrur
(mağrur) gururlu. boş bir şeye güvenen. fâni ve faydasız şeylere güvenip kendini aldatan. mütekebbir. kibirli kimse. müteazzım.

magrurane
"f. gururlanarak. kendini beğenircesine. kibirlenerek. güvenilmesi boş olan şeye güvenip kendini aldatırcasına. (sen ey mağrur nefsim! üzüm ağacına benzersin, fahirlenme; salkımları o ağaç kendi takmamış, başkası onları ona takmış. s.)"

magruren
gururlanarak. güvenerek, itimad ederek. * aldanarak.

magruriyet
gururluluk, kibirlilik. * bir şeye itimad edip, güvenip aldanma. * kibirlenme, gurulanma, övünme, tefahhur, tekebbür.

magrus
(gars. dan) toprağa dikilmiş.

magruse
(gars. dan) toprağa dikilmiş.

magruz
taze. bayatlamamış ve bozulmamış.

mags
bağırsak ağrısı.

magsel
(gasl. den) gusülhâne. ölü yıkanan yer.

magsub
(gasb. dan) zorla ve cebren alınmış. gasbolunmuş.

magsube
(gasb. dan) zorla ve cebren alınmış. gasbolunmuş.

magsul
gaslolmuş. yıkanmış. gusletmiş.

magt
çekmek.

magtus
su, gaz veya hava gibi şeylerin içine batırılmış.

magtuş
karanlık yer.

maguse
medet gelmek, yardım gelmek.

magv
kedi miyavlaması.

magz
beyin. * öz. iç. lüb. ilik. * dimağ.

magza
maksad, gaye, meram, istek, arzu. * (c.: magazi) harb hikâyeleri. muharebe ve gazaya ait hikayeler. * savaş, muharebe, gaza, harb.

magzab
gazap edecek yer.

magzebe
hiddetlenme, öfkelenme, kızma. * hiddet ve gazabı icâb ettiren şey.

magzub
hiddet ve gadaba uğramış. doğru ve hak dini tanıyamamış ve rahmetten mahrum kalmış. lütf-u ilâhîden mahrum olmuş. * fık: gasbolan mal.

magşi
(gaşy. den) baygın. gaşyolmuş. kendinden geçmiş.

magşiyane
f. bayılmış gibi, baygıncasına.

magşiyy
aklı gitmiş hayran kimse.

magşiyyen
bayılmış olarak, baygın bir halde.

magşiyyün aleyh
bayılmış, baygın.

magşuş
katışık. karışık. saf olmayan.

magşuşe
gümüş ve bakır karışığı akçe.

magşuşiyyet
halis ve saf olmayış. karışıklık.

mah
(meh) f. senenin onikide birisi. yirmisekiz, yirmidokuz, otuz veya otuzbir günlük zaman. * gökteki ay. kamer.

mah
ay.

mâh
aylar. * (mâhî. c.) balıklar, semekler.

mah be mah
aydan aya.

mâha
kova doldurmak için kuyu içine inen kişi. * bahşiş veren, atâ eden.

mahabib
sevilen ve muhabbet edilenler. mahbublar.

mahabir
mürekkep hokkaları.

mahabis
ceza evleri, zindanlar. hapishaneler.

mahabiz
ekmekçi fırınları.

mahâbiz
ekmekçi dükkânı. ekmekçi fırını.

mahacce
geniş yol.

mahacir
göz çukurları.

mahadim
mahdumlar, oğullar.

mahafet
korku. korkmak.

mahafetullah
Allah korkusu.

mahaffe
mahfe. deve veya katır üzerine konan ve içinde iki kişi oturabilecek yeri olan kapalı mahmil.

mahafil
mahfiller. * toplantı yerleri. oturulup görüşülecek yerler. * büyük câmilerde eskiden hükümdarlara veya müezzinlere ayrılmış ve etrafı parmaklıklarla çevrilmiş olan yerler.

mahâfil
toplanılacak yer. toplantı ve görüşme yeri. * büyük câmilerde eskiden pâdişahlara veya müezzinlere ayrılmış olan etrâfı parmaklıklarla çevrilmiş yüksekçe yer.

mahafir
beller, kazmalar.

mahâfir
kazma. bel.

mahâfir
kazma. bel.

mahak
her arabî ayın son üç gecesi.

mahakim
mahkemeler.

mahakim-i adliye
adliye mahkemeleri.

mahakim-i askeriye
askerî mahkemeler.

mahakim-i şer'iye
şer'î mahkemeler. şeriat mahkemeleri.

mahakk
mehenk. ayar taşı.

mahal
yer.

ma-hala
(bir istisnâ edatıdır) mâadâ mânasına gelir, kendinden sonraki kelimeyi nasb eder. $ (Allah'tan başka herşey fânidir) cümlesinde olduğu gibi.

ma-halakallah
Allah'ın (c.c.) yarattığı ve halkettiği her şey. * kalabalık, izdiham.

mahale
çare, tedbir. * hile.

mahalib
yırtıcı hayvanların tırnakları, çengelli pençeleri.

mahâlib
kedi, arslan gibi hayvanların pençesi.

mahall
yer. mekân. cây.

mahâll
yerler. mekânlar.

mahall
yerler. mekânlar.

mahallât
şehir ve kasabaların bölündüğü parçalardan herbiri.

mahalle
şehir ve kasabaların bölündüğü parçalardan herbiri.

mahalletan
çömlek ve değirmen.

mahallî
bir yere mahsus. yerli.

mahallî
yerel yönetim, valilik

mahall-i sadaka
sadaka olarak verilen mal veya parayı şer'an almağa ehil olan kimse.

mahall-i tevarüd
vâsıl olunan yer. * birisine yetişilen mahal.

mahamid
iyi ve güzel huylar. iyi hasletler. * şükürler, senâlar, medihler. şükür edilmeğe değer davranışlar.

mahâmid
övme, senâ etme, medhetme.

mahamil
deve üzerine konan oturulacak sepetler. mahmiller. * kılınç bağ askıları. * ihtimâller.

mahane
f. aylık maaş.

maharet
(bak: mehâret)

maharet
ustalık, beceri.

maharib
mihrâblar.

maharic
çıkacak yerler. huruc edecek yerler.

maharic-i huruf
gr: ağızda harflerin çıktığı yerler.

maharim
mahrem olanlar. haram olan şeyler.

maharim
mahremler, yasaklar, gizliler.

maharit
mahruti şekilller. koniler.

mahas
udul etmek, dönmek.

mâhasal
hâsıl olan, meydana gelen. * netice, sonuç.

mâhasal-ı ömr
evlât. çocuk. * hayat boyunca çalışılarak vücuda getirilen eser veya elde edilen şey.

mahasin
(mehâsin) iyilikler. iyi ahlâklar. * insanın vücudunda hüsün ve cemal yerleri. * güzel tavırlar. * insanın yüzüne güzellik veren bıyık ve sakal.(işte şu kâinat hadsiz mehasin-i maddiyesiyle bir ma'nevî ve ilmî mehasinin tereşşuhâtıdır. ve o ilmî ve ma'nevî mehasin ve kemalât, elbette hadsiz bir sermedî hüsn ü cemalin ve kemalin cilveleridir. s.)

mahasin-i ahlâk
ahlâk ve huy güzelliği.

mahatim
bağlanmış ve kilitlenmiş şeyler. * mühürlenmiş şeyler.

mahatt
konak, menzil. yolculuk esnâsında inilip durulacak yer.

mahatta
istasyon.

mahavif
tehlikeli ve korkulu yerler.

mahavir
mihverler, eksenler.

mahayil
alâmet, işaret. * (mahile. c.) hayâl eserleri.

mahâyil
düşünmeğe sebebiyet veren işaret, alâmet.

mahaz
su akacak yer. * tıb: doğum ağrısı. doğum esnalarında gelen sancı.

mâhâzâ
bu nedir? * bu değil.

mâhâzâ kelâm-ül-beşer
bu, insan sözü, beşer kelâmı değildir.

mâhazar
daha evvelden hazır olan. hazır olarak ne varsa.

mahazi
rezalet ve kepazelik sebebi olan kötü huylar.

mahazil
rezil ve kepaze olmuş kimseler.

mahazin
mahzenler, sığınaklar, bodrumlar.

mahazir
korkulacak ve sakınılacak şeyler. maniler, engeller.

mahazz
kat'edecek, kesecek yer.

mahazır
mahzarlar, mürâcaatlar. umumi istidatlar.

mahaşşe
kıç, dübür, makad.

mahba
elbise saklayacak mevzi. kiler.

mahbel
hayvanın gebelik zamanı.

mahber
(mahbere) mürekkep hokkası. divit.

mahber
mürekkep hokkaları.

mahbes
hapishane. hapsedilen yer. cezaevi.

mahbes
hapishane.

mahbes
ceza evleri, zindanlar. hapishaneler.

mahbez
ekmekçi dükkânı. ekmekçi fırını.

mahbeze
ekmekçi fırınları.

mahbub
muhabbet edilen. sevilen.

mahbub
sevgili.

mahbub
sevilen ve muhabbet edilenler. mahbublar.

mahbubâne
sevilerek.

mahbubat
sevilenler. sevgililer.

mahbubât
sevgililer.

mahbube
(hubb. dan) sevilmiş veya sevilen kadın. muhabbet edilen kadın veya kız. * vaktiyle çok kıymetli ve pahalı olan lâle cinsinden bir çiçek.

mahbûbetün
bizzat sevilen (bk. -b-b)

mahbubetün li-zâtihâ
zâtı için sevilen. kendi zâtında sevgili olan.

mahbubiyet
sevilirlik.

mahbubiyyet
"sevilen olmak. mahbub olmaklık. sevilecek hâlde bulunuş. (cenab-ı hakk'ın kullarını her çeşit nimetler ile besleyip yetiştirmesi ve ihtiyaçlarına cevap vermesi; onları sevdiğini ve mahbubiyyetini gösteriyor.)"

mahbub-u hüdâ
Allah'ın sevgilisi. hz. muhammed mustafa (a.s.m.)

mahbub-u ligayrihî
faydalarından veya başkası sebebi ile sevilen. dolayısı ile sevilen.

mahbuk
katı, şiddetli, şedid.

mahbun
kıtlık için saklanan şey. * edb: ikinci harfi düşürülmüş vezin.

mahbus
hapsedilmiş olan.

mahbus
hapsedilmiş.

mahbus
hapsolunmuş kimseler. bir yere kapatılmış olanlar.

mahbushane
f. cezaevi, hapishâne, zindan.

mahbusîn
hapsolunmuş kimseler. bir yere kapatılmış olanlar.

mahbusîn
hapsedilenler.

mahbusiyet
hapislik, mahbusluk. hapis kalınan müddet.

mahbusiyet
hapsedilmişlik.

mahc
cima etmek. * kovayı azıcık çekip yine dolsun diye suya vurmak.

mahcah
lâyık olacak mevzi.

mahcer
ev, hane. hususi yer. * göz çukuru.

mahcer
göz çukurları.

mahcir
göz çukuru. * gözün çevre yanı. yüzde perde varken gözden ve etrafından görünen yerler. * bahçe.

mahcub
utanan. utangaç. * perdeli, örtülü. kapalı. * a'ma. * yaşmak veya perde ile mestur olan.

mahcûb
utangaç, sıkılgan.

mahcubâne
f. utanarak, utanmış bir hâlde. sıkılganlıkla.

mahcube
namuslu ve utangaç kadın veya kız. sıkılgan kadın. * kapı ardına konulan ağaç.

mahcubiyet
utangaçlık, sıkılganlık, mahcubluk.

mahcûbiyet
utangaçlık.

mahcuc
kasdolunmuş olan. * çok gidilip gelinen. * delil ve bürhanla isbat edilmiş olan. * mekke-i mükerreme'nin bir adı. * kendi yerine hacca gidilmiş olan.

mahcucun anh
"hac vazifesi için bedel vermek veya nâib tutmak. nâib tutana ""âmir, menub veya mahcucun anh"" da denir."

mahcur
(hacr. den) huk: hacir altına alınmış, malını kullanmaktan men' edilmiş, hacredilmiş.

mahcûr
kısıtlı.

mahcuz
(hacz. den) huk: hacz edilmiş. mahkeme kararıyla rehin altına alınmış.

mahdem
baldırın köstek takacak yeri.

mahdu'
hileye aldanmış olan. kandırılmış kimse. * boyun damarı kesilmiş kişi.

mahdud
dikeni kesilmiş ağaç.

mahdûd
sınırlı.

mahdudiyet
sınırlılık. darlık.

mahdûdiyet
sınırlılık.

mahdum
oğul. evlâd. * kendisine hizmet olunan. efendi.

mahdum
oğul, kendisine hizmet edilen.

mahdum
mahdumlar, oğullar.

mahdumiyet
mahdumluk, oğulluk, evlâtlık. * efendilik.

mahdumiyet
mahdumluk.

mahdure
örtülü ve kapalı kadın veya kız.

mahdut
sınırlı bilgi ve kavrayış

mahduş
vesveselendirilmiş, kuşkulandırılmış. * tırmalanmış.

mahe
f. matkap, burgu.

ma'hed
sözleşilen ve antlaşma yapılan yer. buluşma yeri.

ma'hed
buluşma yerleri. anlaşma yapılan ve sözleşilen yerler.

mahfas
yuva.

mahfaza
(hıfz. dan) küçük kutu, kap. zarf.

mahfaza
koryucu kap.

mahfed
ikamet yeri. oturulan yer. * bir renk cinsi.

mahfel
dernek yeri.

mahfel
kapalı yer, camilerde yüksek yer.

mahfî
gizli, saklı.

mahfî
gizli.

mahfil
toplanılacak yer. toplantı ve görüşme yeri. * büyük câmilerde eskiden pâdişahlara veya müezzinlere ayrılmış olan etrâfı parmaklıklarla çevrilmiş yüksekçe yer.

mahfil
mahfiller. * toplantı yerleri. oturulup görüşülecek yerler. * büyük câmilerde eskiden hükümdarlara veya müezzinlere ayrılmış ve etrafı parmaklıklarla çevrilmiş olan yerler.

mahfîyât
gizlilikler, gizli olanlar.

mahfiyyen
gizlice. gizli ve saklı olarak.

mahfuf
zarar gelmesin diye etrafı çevrili, kuşatılmış.

mahfuk
hafakanlı, ikide bir yüreği oynıyan.

mahfur
kazılmış toprak. hafriyat olunmuş.

mahfuz
(hıfz. dan) hıfzolunmuş, saklanılmış. * ezberlenmiş. hafızaya alınmış. * korunup gözetilmiş. * gizlenmiş, saklanmış.

mahfûz
korunmuş.

mahfuz
muhafaza edilme, korunma

mahfuz
mahfuz olunmuş, gizlenilmiş şeyler. * hıfzedilip ezberlenmiş şeyler.

mahfuz liman
bütün rüzgarlara kapalı olan ve her türlü hâllerde emniyet ile barınmağa müsâit bulunan limanlar.

mahfuzat
mahfuz olunmuş, gizlenilmiş şeyler. * hıfzedilip ezberlenmiş şeyler.

mahfûzât
hafızadakiler, korunanlar.

mahfuzen
polis veya jandarma gibi resmi bir muhafaza altında olarak.

mahfûziyet
korunurluk.

mahh
yumurtanın akı.

mahi
f. balık. semek.

mâhî
balık.

mah-i tâbân
(meh-i tâbân) parlayan ay. parlak ay.

mahic
sâfi, saf, katıksız.

mahidan
f. balık havuzu.

mahifüruş
f. balık satan. balıkçı.

mahigir
f. balık tutan. balık yakalayan. balık avlayan.

mahihar
f. balık yiyen. balık avlayan, balıkçıl.

mahi-i emraz
hastalıkları yok eden.

mahile
düşünmeğe sebebiyet veren işaret, alâmet.

mahin
hizmetkâr.

mahir
becerikli, hünerli, san'atkâr.

mâhir
maharetli, becerikli.

mâhir
mâhirler, ustalar, üstadlar. hüner sahibi ve elinden iş gelen kimseler.

mahirane
f. ustaca, ustalıkla, maharetle.

mâhirâne
ustaca, beceriklice.

mahîs
kaçacak yer. kaçamak. * kurtulmak.

mahiyan
aylar. * (mâhî. c.) balıklar, semekler.

mahiyane
f. ay hesabıyla verilen ücret. aylık.

mahiyat
mahiyetler. esaslar. hakikatlar. iç yüzleri.

ma-hiye
o şey ki.

mahiyet
bir şeyin içyüzü, aslı, esası. bir şeyin neden ibâret olduğu, künhü, esası, hakikatı. (mâhiyet, hakikatten daha umumidir. hakikat, mevcudatta, mahiyet ise, hem mevcudat hem ma'dumatta müstameldir.) (l.n.)(insanın kıymetini tayin eden, mahiyetidir. mahiyetin değeri ise, himmeti nisbetindedir. himmet ise, hedef ittihaz ettiği maksadın derece-i ehemmiyetine bakar. i.i.)

mahiyet
öz, nitelik, kendilik.

mahiyet-i câmia
çok vasıfları içinde toplayan mahiyet. (bak: himmet)

mahiyyat
mahiyetler, özler.

mahiyye
aylık.

mahîz
hayız hali zamanı. (bak: hayız)

mahîza
hayız bezi.

mahk
inat etmek. * birbirini tutup çekmek.

mahkede
ikamet mevzii, oturulan yer.

mahkeme
(hüküm. den) dâvaların görülüp hükme, karara bağlandığı yer. icra-yı adalet için çalışan resmî daire.

mahkeme
davaların görülüp hükme bağlandığı yer.

mahkeme-i evkaf
ikinci meşrutiyetin ilânından sonra evkaf müfettişliği dairesine verilen ad.

mahkeme-i kübra
öldükten sonra, âhiretteki ve Allah (c.c.) huzurundaki mahkeme. bütün insanların muhakemesinin huzur-u ilâhiyede yapılacağı yer.

mahkeme-i nizamiye
adliye mahkemeleri. temyiz mahkemeleri ile hukuk ve ceza mahkemeleri.

mahkeme-i temyiz
adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme ve tahkik mercii olan yüksek mahkeme.

mahkeme-i uzma
büyük mahkeme. mahkeme-i kübra.

mahkeme-i şer'iyye
şeriat mahkemesi. şeriat hükümlerine göre dâvalara bakan mahkeme.

mahkî
hikâye olunmuş. anlatılmış. rivayet olunmuş olan.

mahkî
hikâye olunan.

mahkîanh
kendisinden bahsedilen.

mahkîyun
anlatılan, söz konusu olan; hikâyenin konusu olan şey, kimse

mahkiyyun
kendisinden söz edilen; hikâye kahramanı

mahkiyyun anh
kendisinden bahsedilen, kendisinden anlatılan.

mahkud
hased edilen, hased olunan.

mahkuk
hakkedilmiş. sert bir şey üzerine sert kalemle kazılarak yazılmış.

mahkûm
aleyhinde hüküm verilmiş olan. dâvayı kaybedip cezalanan. * birisinin hükmü altında bulunan. * zorunda ve mecburiyetinde olma. katlanma.

mahkûm
hükümlü, cezalı, mecbur.

mahkûm
hükmetme, cezalandırma

mahkûmiyet
mahkûmluk.

mahkûmiyet
hükümlülük, cezalandırılma kararı

mahkûmun-aleyh
kendi aleyhinde hüküm verilmiş olan.

mahkûmun-bih
kendisi hakkında hüküm verilmiş olan.

mahkûmun-leh
dâvayı kazanmış olan. lehine hükmolunan.

mahkun
suçsuz, masum.

mahkun-ud-dem
fık: katli lâzım olmayan kimse.

mahkur
hakir görülen. hakarete uğramış.

mahl
kıtlık, kaht.

mahlas
nâm. lâkab. bazı muharrirlerde olduğu gibi, isme ilâve edilen başka bir isim. * halâs olacak, kurtulacak yer.

mahlâs
yazarın takma adı.

mahlasname
şiir söylemeye yeni başlayan bir şâire, usta şâir tarafından mahlas verildiğine dair yazılan manzume.

mahleb
kedi, arslan gibi hayvanların pençesi.

mahleb
yırtıcı hayvanların tırnakları, çengelli pençeleri.

mahlece
hallaçların yün ve pamuk attıkları yer.

mahlefe
söğütlük.

mahlu
hal' edilmiş. tahtından indirilmiş padişah. * reddedilmiş olan.

mahlub
sağılmış hayvan.

mahluc
(pamuk gibi) atılmış, hallaçlanmış.

mahluce
rey ve fikri doğru olmak.

mahluf
yemin etme, and içme, kasem etme.

mahluf-ün aleyh
hakkında yemin edilen husus.

mahluk
traş olmuş.

mahlûk
yaratık.

mahluk
yaratılmışlar. mahluklar. Allah'ın yarattığı şeyler.(şu mahlukat, izn-i ilâhi ile, zaman nehrinde mütemadiyen akıyor. alem-i gaybdan gönderiliyor, âlem-i şehadette vücud-u zâhiri giydiriliyor. sonra âlem-i gayba muntazaman yağıyor. iniyor. m.)

mahluka
başkasının olup da benimsenen manzum parça.

mahlukat
yaratılmışlar. mahluklar. Allah'ın yarattığı şeyler.(şu mahlukat, izn-i ilâhi ile, zaman nehrinde mütemadiyen akıyor. alem-i gaybdan gönderiliyor, âlem-i şehadette vücud-u zâhiri giydiriliyor. sonra âlem-i gayba muntazaman yağıyor. iniyor. m.)

mahlûkat
yaratıklar.

mahlûkatın
hukuk-u ibâd; kul hakları; kişisel haklar

mahlûkiyet
yaratılmışlık.

mahlul
çözülmüş, dağılmış. hallolmuş, erimiş. * murisi ölen sahipsiz mal. mirasçısı bulunmayıp hükümete kalan miras.

mahlulat
mirasçısı olmadığı için evkâfa veya hükümete kalan miraslar.

mahluliyet
mahlul olma hali, mahlulluk.

mahlul-u mufassal
tapu usulüne ait bir tâbir olup, köyler ve mezarlar tımarıydı. berat ile verilirdi.

mahlul-u sırf
fık: hakk-ı intikal ve hakk-ı tapu sahibi bırakmaksızın mutasarrıfının vefatiyle mahlul kalan arazi.

mahlut
(halt. dan) karıştırılmış. katılmış. karışık.

mahluta
bulgurla karışık mercimek çorbası.

mahmasa
azlık. * açlıktan zayıf düşme.

mahmedet
iyi ve güzel huylar. iyi hasletler. * şükürler, senâlar, medihler. şükür edilmeğe değer davranışlar.

mahmel
üzerine yük konulan şey.

mahmi
korunan, himaye gören. hıfzolan.

mahmidet
övme, senâ etme, medhetme.

mahmidetsâz
f. senâ ve medheden.

mahmil
harameyne hacı kafilesi ile birlikte gönderilen hediyeler. * deve üzerine konulan sepet. mahfe. sürre. * bir ibareye hamledilen mâna ihtimâllerinden her birisi.

mahmil
deve üstündeki sepet, bir söze yüklenen mânâ.

mahmil-i şerif
mekke ve medine'ye, sürre namiyle gönderilen hediye ve paraların yüklendiği vasıta.

mahmiye
(himâye. den) bir şeyi koruma, muhafaza ve himâye etme. * (muhâfazalı) büyük şehir.

mahmud
medh olmaya müstehak, medhe lâyık. öğülmüş, medh ü senâ olunmuş. * peygamberimizin isimlerindendir. * tar: ebrehe'nin kâbeyi yıkmak için getirdiği filin adı.

mahmûd
övülmüş.

mahmud
31 mart hâdisesi patlak verdiği sırada selânik'te bulunan redif tümeninin kumandanı

mahmudiye
sultan 2. mahmud adına yapılan ve kalyon büyüklüğünde olan eski bir harp gemisi. * sultan 1. mahmud zamanında basılan 23 ayar altın. * sultan 2. mahmud zamanında basılan ve yirmibeş gümüş kuruş değerinde olan ince altın sikke.

mahmud-u bil-ıtlak
"her cihetle ve bütün hallerde medhe ve hamde elyak olan cenab-ı hak.(hiç mümkün müdür ki: bir baharı halk edemiyen ve bütün meyveleri icad edemiyen ve yeryüzünde sikkeleri bir olan bütün elmaları inşa edemeyen; onların bir misal-i musaggarı olan bir elmayı halk edip o elmayı ni'met olarak birisine yedirsin, şükrünü kazansın, mahmud-u bilıtlak'a hamd noktasında iştirak etsin. hâşâ! m.)"

mahmud-ül hisâl
iyi ahlâk sahibi.

mahmud-üş şiyem
medhedilecek huylara sâhib olan. beğenilen ve takdir edilen hasletler kendinde bulunan.

mahmul
"yüklenilmiş. hamlolunmuş. bir şey arkasına yüklenmiş olan. üzerine alınmış. * gr: bir cümlede fâile yükletilen işi, oluşu veya hâli gösteren fiil. * man: müsned, haber. ""insan nâtık"" cümlesinde ""insan"" mevzu, ""nâtık"" mahmuldur."

mahmûl
yüklenilen.

mahmule
yük. hamule.

mahmûle
yük.

mahmulen
mahmul olarak, yüklü olarak.

mahmum
hummaya, sıtmaya tutulmuş. sıtmalı olan. ateşli olan. mecnun. saçma sapan konuşan.

mahmumane
f. sayıklarcasına, sayıklıyarak. * ateşler içinde, ateşli olarak.

mahmur
(hamr. dan) sarhoşluğun verdiği sersemlik. * uyku basmış ağırlaşmış göz. baygın göz.

mahmûr
baygın göz.

mahmurane
f. baygın bir şekilde. mahmurcasına.

mahmuz
oksitlenmiş, hamızlanmış.

mahn
kuyudan su çıkarmak. * imtihan etmek. * bahşiş vermek. * vurmak.

mahnak
boğazın boğacak yeri.

mahniye
derenin dar ve kısık yeri.

mahnuk
boğulmuş. boğazı sıkılmış. boğuk.

mahnukan
boğazı sıkılarak, boğulmuş olarak.

mahnun
sar'alı. cin taifesi dokunmuş hasta. mecnun.

mahpare
f. pek güzel kimse. * ay parçası.

mahperver
f. mehtaplı.

mahpeyker
nurlu, ay yüzlü. yüzü ay gibi parlak ve güzel olan.

mahr
yarmak. * yükseltmek. * rüzgârın çıkardığı gürültü.

mahra
değerli ve itibarlı insan. * uygun, münâsib ve elverişli şey.

mahrab
cenk edecek, dövüşülecek yer.

mahrec
çıkacak yer. * ses ve harflerin ağızdan çıktıkları yer. * mat: bayağı kesirde çizginin altındaki sayı. (payda) * hususi bir meslek için adam yetiştirmeğe mahsus mekteb ve dâire. (meselâ: mekteb-i fünun-u harbiye zâbit mahrecidir.) * tarik-i ilmiyede büyük bir pâyeye vesile-i irtika addolunan bir rütbe. * mevleviyet. * dahilde çıkarılan mahsulât ve emtianın sarfı için hariç memlekette bulunan mahal.

mahrec
çıkış yeri.

mahrec
mahreçler. dışarı çıkacak şeyler.

mahref
bostan. hurmalık. * yemiş sepeti.

mahrefe
yol.

mahrek
(mahrak) yakılacak yer. bir şeyin yandığı yer.

mahrek
yörünge.

mahrek-i senevî
bir seyyarenin, bağlı olduğu kürenin etrafında dönmesiyle hâsıl olan farazî daire.

mahrem
gizli. * dince ve şer'an müsaade olunmayan. * birisinin hususi hâllerine ait gizli sır. * nikâh düşmeyen, evlenilmesi haram olan yakın akraba. (baba, dede, anne, nine, erkek ve kızkardeş, amca, dayı, hala ve teyzeler arasında bir neseb yakınlığı, bir ebedî mahremiyet vardır. bunlar arasında nikâh asla caiz değildir.) * çok samimi ve içli-dışlı olan kimse.

mahrem
gizli, yasak, başkasına haram olan, evlenilmesi haram olan akraba.

mahrem
mahrem olanlar. haram olan şeyler.

mahrem
sırlar. gizli şeyler. esrar. * sırdaşlar.

mahreman
sırlar. gizli şeyler. esrar. * sırdaşlar.

mahremane
f. gizli ve saklı olarak. mahrem bir tarzda.

mahremâne
mahremce, gizlice.

mahrem-i esrar
gizli sırlara vakıf olan çok yakın kimse. gizli sır söyleyen kimse.

mahremiyet
mahremlik, gizlilik, yasaklık.

mahremiyyet
gizlilik. mahrem olma hali.

mahru
f. ay yüzlü. yüzü ay gibi parlak olan. güzel.

mahrub
mahrum edilmiş. elinden varı yoğu alınmış. bomboş bırakılmış.

mahruf
toplanılmış devşirilmiş meyve.

mahruk
yanan. yanmış.

mahrukat
yakılacak madde. yanan şeyler.

mahrûkat
yakıtlar.

mahrukat-ı mâyia
akaryakıt.

mahruk-ul fuad
yüreği yanık.

mahrum
maddi veya manevi nimetlerden uzak kalmak. * malı bereket bulmaz olan bedbaht. felâhtan nasibsiz olan. * iffetinden dolayı zengin zannedildiğinden sadakadan mahrum olan.

mahrûm
yoksun.

mahrum
yoksun bırakılan

mahrumane
mahrumcasına. bahtsız ve nasipsizcesine.

mahrûmiyet
yoksunluk.

mahrumiyyet
elde edemeyiş. yokluk. mahrumluk. istediğini elde edememe.

mahrur
hararetli. ateşli. içi hararetli olan.

mahrurâne
f. ateşli ateşli. hararetli bir surette.

mahrus
himâye edilen. korunan. gözetilen.

mahrusa
büyük şehir.

mahrut
kasnı denilen zamkın ağacı.

mahrût
koni.

mahrut
mahruti şekilller. koniler.

mahrutî
mahrut şeklinde olan. altı daire ve üstü sivrilerek bir noktada birleşen, huni şeklinde olan. konik.

mahrûtî
konik.

mahrutiyyet
mahrutilik, konik olma hâli.

mahruyan
f. güzeller, ay yüzlüler. * mc: veliler. Allah'a itaatten ayrılmayan manevî güzellik sâhibi kimseler.

mâhruyân
f. ay yüzlü. yüzü ay gibi parlak olan. güzel.

mahruz
kepâze, rezil, rüsvay, aşağılık, âdi. itibarsız.

mahs
hayaları çıkarılmış. iğdiş edilmiş.

mahsad
ekini biçilmiş yer.

mahsebe
şüphe etme, şüphelenme, sanma.

mahser
huy, tabiat.

mahsub
kızamık çıkarmış kişi.

mahsub
hesaplanmış.

mahsub
hesab edilmiş olanlar. hesaba dahil edilmişler.

mahsubât
hesab edilmiş olanlar. hesaba dahil edilmişler.

mahsuben
hesaplanarak. hesaplı olarak. hesabına kaydedilerek.

mahsubiyet
mahsubluk, mensubluk.

mahsud
biçilmiş ekin. * ekini biçilmiş tarla.

mahsûd
kıskanılan.

mahsuf
husufa uğramış. gölgelenmiş. perdelenmiş.

mahsul
husul bulan. hâsıl olan. * elde edilen şeyler. * toprak ve hayvanlardan elde edilen şey.

mahsûl
ürün.

mahsul
mahsuller. hâsılat. tarladan, bahçeden veya hayvanlardan elde edilen gıda maddeleri.

mahsulât
mahsuller. hâsılat. tarladan, bahçeden veya hayvanlardan elde edilen gıda maddeleri.

mahsûlât
ürünler.

mahsulât
ürün verme

mahsulât-ı arziye
toprak mahsulleri.

mahsulât-ı sınâiye
endüstri mahsulleri.

mahsuldar
f. verimli, bereketli. mahsul veren.

mahsûldâr
ürünlü.

mahsun
istihkâmlı. kuvvetlendirilmiş. sarp, sağlam ve metin kılınmış.

mahsur
etrafı çevrilmiş. muhasara altına alınmış. hasrolunmuş. hududlanmış. kuşatılmış.

mahsûr
kuşatılmış.

mahsus
ayrılmış, tâyin edilmiş. * herkese âit olmayıp bazılara âit olmuş olan. yalnız birine âid olan. hususileşmiş. müstakil. * bile bile, istiyerek. * yalandan, şakadan, lâtife olarak.

mahsûs
hissedilmiş, birine ayrılmış, bile bile.

mahsûs
hisler aracılığıyla algılanan

mahsus
hissedilir ve görülür olma, elle tutulur, gözle görülür hale getirme

mahsusa
mahsus, hususi.

mahsusat
gözle görülen, hisle anlaşılan şeyler. (ma'kulât'ın zıddı)

mahsûsât
mahsuslar.

mahsûsattaki
dış duyular vasıtasıyla elde edilen bilgiye vehim karışamaz. zira hakikati sabittir. dış duyularla gödüğümüz şeyler dış dünyada vardır. vehimde olduğu gibi kuruntu ile olmayan bir şeyin varlığına hükmetmek değildir

mahsusen
ayrıca, bile bile, mahsus olarak.

mahsusiyet
mahsusluk. hususi olma hâli.

mahsûsiyet
mahsusluk.

maht
çıkarmak. * çekmek.

mahtab
odun yığacak yer, odunluk.

mahtam
burun.

mahtelef-el melevan
gece ve gündüzün ihtilâfı ve değişmesi müddetince.

mahtid
kişinin durduğu mekân.

mahtube
evlenmek için istenilen kadın.

mahtum
mühürlenmiş. damgalanmış. * kilitlenmiş. * bağlanmış.

mahtum
bağlanmış ve kilitlenmiş şeyler. * mühürlenmiş şeyler.

mahtumane
f. bir kitabı hatmettikten sonra verilen ziyafet.

mahtûmâne
bitirircesine, bir kitabı bitirince verilen ziyafet gibi.

mahtun
sünnet olunmuş. hitan edilmiş.

mahtur
(hatar. dan) hatara, tehlikeye yakın. * düşünme. fikir ve endişe.

mahtut
(mahtute) çizilmiş. çizgilenmiş. yazılmış.

ma'hud
vaad edilen. söz verilen. belli olan. * mezkur, sözü geçen. * mc: fena bilinen kadın.

mâhud
bilinen, sözü edilen.

mahudane
bir ot adı.

ma'hude
vaad edilen. söz verilen. belli olan. * mezkur, sözü geçen. * mc: fena bilinen kadın.

mâhudiyet
bilinirlik.

ma'hudiyyet
(ahd. den) söz verilmiş olma. ahdedilmiş bulunma. belli olma.

mahuf
korkulu. tehlikeli.

mahuf
korkulu.

mahuf
tehlikeli ve korkulu yerler.

mahule
kocası ölmüş kadın.

mahur
f. kumarhâne. meyhâne.

mahuza
temiz. itibarlı, şerefli, asil. * saf, hâlis, katıksız.

mahv
harab olma. yıkılma. ortadan kalkma. çökme. bozulma. * tas: beşeri noksanlıklardan kurtuluş hâli.

mahv
benlik bakımından silinme.

mahv
yıkılma, dağılma, yok olma

mahv ve sekir
fenafillâh makamında kendi varlığını hiç görmek ve bu mânevi hâlin zevk ve te'sirinden ruhi bir coşkunlukla kendinden geçme hâli.

mahva
secdede karnını uyluklarından çekip ayıran kimse.

mahvar
f. ay gibi.

mahvare
f. aylık maaş.

mahve
kuzey rüzgârı.

mahvetme
silme.

mahveş
f. ay gibi.

mahviyet
silinme hâli.

mahviyetkâr
benliğini silen.

mahviyetkârane
benliğini silercesine.

mahviyyet
alçak gönüllülük. tevâzu. kendi kusurunu bilip kendine haddinden fazla kıymet vermemek. tevâzu içinde olmak.

mahy
gidermek.

mahya
hayat. canlılık.

mahyane
f. aylık. aydan aya verilen maaş.

mahyere
muhayyerlik, beğenip seçmede serbestlik.

mahz
safi ve hâlis. katıksız. sırf. hâs. hulus ile muhabbet. * tâ kendisi. * sadece. * su katılmamış hâlis süt.

mahz
sadelik.

mahza
ancak. yalnız. tek. * sâde. hâlis. katıksız. tam.

mahzâ
sade.

mahzan
ancak. yalnız. sadece. tek.

mahzân
sadece.

mahzane
güvercinlik.

mahzar
(huzur. dan) hazır olma. gösteriş, görünüş. * huzur yeri. büyük bir insanın önü. * birçok kimse tarafından imzalı dilekçe. * mahkeme sicili.

mahzar
mahzarlar, mürâcaatlar. umumi istidatlar.

mahzem
atın kolan yeri.

mahzen
hazine ve define gibi şeyleri koyacak yer. * erzak yeri. * bodrum. yeraltı.

mahzen
hazine odası.

mahzen
kıymetli taşların ve hazinelerin bulunduğu define ve mahzen

mahzen
mahzenler, sığınaklar, bodrumlar.

mahzeniyet
mahzenlik.

mahzî
kepâzelik ve rüsvaylığa sebep olan huy. rezil olmağa sebebiyet veren kötü huy.

mahzu'
boyun eğmiş.

mahzub
boyanmış.

mahzud
(mahdud) silinmiş, tesviye edilmiş. * düzgün. * meyvesinin çokluğundan dalları basıp bükülmüş.

mahzuf
silinmiş. * yerinden düşürülmüş. kaldırılmış. hazfolunmuş. * edb: noktasız harflerle yazılmış olan. (bak: mücerred)

mahzûf
çıkarılan, kaldırılan.

mahzul
hakir. kıymetsiz. perişan. hor. rüsvay.

mahzul
rezil ve kepaze olmuş kimseler.

mahzulen
hakir, kepaze, rezil ve rüsvay olarak.

mahzum
burnunun halkasıyla tutulan sığır ve deve. * her delinmiş nesne.

mahzun
hazinede saklanan şey.

mahzûn
üzgün.

mahzunane
f. kederlice, düşünceli, üzgünce.

mahzûnâne
üzgünce.

mahzuniyet
mahzunluk. kederli ve kaygılı oluş. üzüntülü olma.

mahzur
hazer edilecek şey. özür. korkulacak şey. müsaade olmayan. mâni. çekinilecek şey.

mahzûr
sakınca.

mahzur
korkulacak ve sakınılacak şeyler. maniler, engeller.

mahzurat
hazer edilip korunulacak şeyler. yasak olanlar. engeller.

mahzûrât
sakıncalar.

mahzure
çekinme, sakınma, içtinâb etme. * cidâl, muharebe.

mahzuz
memnun. hoşnud. zevkli. hoşlanmış. hazzetmiş.

mahzûz
hoşlanan.

mahzuzât
hoşa giden şeyler. hazlar.

mahzûzât
hoşlanılan şeyler.

mahzuziyet
mahzuzluk, hoşlanma, hoşa gitme.

mahz-ı edeb
edebin ta kendisi. sırf terbiye ve edeb.

mahz-ı hikem
akıllılığın ve filozofluğun ta kendisi. hikmetlerin ta kendisi.

mahz-ı keramet
tam bir keramet gibi. kerametin ta kendisi.

mahçe
f. minare, kubbe, sancak gibi şeylerin başına konulan hilâl.

mahçehre
f. ay yüzlü. (aslı: mâhçihre'dir.)

mahıciyy
palan vurdukları at.

mahık
(mahk. dan) yok eden. silen. ortadan kaldıran.

mahız
ağrısı tutmuş hâmile kadın.

mahş
yakmak.

mahşer
toplanma yeri. kıyametten sonra insanların tekrar dirilip toplanmaları ve toplandıkları yer. haşir meydanı. * çok kalabalık.

mahşer
ölülerin dirilip toplanacakları yer.

mahşer-i acâib
herkesi hayrete sevkeden toplanma. veya toplanma yeri. * hayret edilecek harika şeylerin bulunduğu yer.

mahşernümâ
mahşeri andıran.

mahşub
kesilmeye elverişli olmadan kesilen ağaç.

mahşud
toplanmış. yığılmış.

mahşur
toplanmış.

mahşuş
(haşşe. den) içine girilmiş. * buğzedilmiş. * gizlice bir şey verilmiş. * karalanmış.

mahşûş
içine girilmiş, lekelenmiş.

mahşüv
fazla. * içi doldurulmuş.

maî
su cinsinden. akıcı, su renginde, mâvi. katı ve sert olmayıp su gibi, akıcı olan.

maî
su cinsinden, su ile ilgili, mavi.

mâ-i câri
akarsu. (çay ve ırmak suları gibi.)

mâ-i istifhamiyye
sual için kullanılan kelimenin başında gelir. (mâhâzâ: bu nedir? mâindek: yanındaki nedir?) suallerinde olduğu gibi.

mâ-i leziz
lezzetli ve tatlı su.

mâ-i magsul
(mâ-i müsta'mel) kullanılmış su.

mâ-i masdariye
başında bulunduğu cümleyi masdar mânasına ve hükmüne sokar.

mâ-i mevsufe
şey mânasında nekre olup bir sıfattan evvel kullanılır. $ (nazartu ilâ mâ mu'cebin leke: sana hoş gelen şeye baktım) cümlesindeki gibi...bazan da sıfatsız olur. $(ni'me-mâ: ne güzeldir) $ (meselen-mâ: bir misâl olarak) kelimelerinde gördüğümüz gibi.

mâ-i mevsule
buna ism-i mevsul de denir. kendinden sonra gelecek küçük cümleyi daha önce geçen cümleye bağlar. $ (ketebtu mâ kultü: söylediğimi yazdım, ne söyledimse yazdım) cümlesinde olduğu gibi.

mâ-i mukattar
inbikten geçirilmiş (damıtılmış), saf su.

mâ-i mukayyed
herhangi bir maddenin karışması ile yaratılmış oldukları hâlden çıkmış ve hususi bir ad almış sulardır. (gül, çiçek, üzüm, asma, et suları gibi.)

mâ-i mutlak
yaratıldığı vasıf üzere duran su. (yağmur, kar, deniz, göl, ırmak, pınar, kuyu sularıdır).

mâ-i mükedder
bulanık su.

mâ-i münhemir
akıp giden su.

mâ-i müstamel
temiz olduğu halde temizleyici olmayan, kullanılmış olan sulardır.

mâ-i nâfiyye
$(ben kâmil değilim) misâlinde olduğu gibi mânayı nefyeder.

mâ-i râkid
durgun su.

ma-i tesnim
cennet ırmaklarından biri.

mâ-i zâide
bazı edat ve fiillerin sonuna fazladan olarak gelir. $ kelimelerinde olduğu gibi.

mâ-i zerrin
altun suyu.

mâ-i şartiye
iki muzariyi cezmeder, şart ve cezâ mânasını ifade eder. $(ne yazarsan, yazarım) misalinde olduğu gibi.

maîb
kusur, eksiklik, noksanlık. leke. * ayıplanmış.

maic
dalgalı deniz.

maide
yemek sofrası. üzerinde nimetler bulunan sofra. ziyafet. * kur'an'ın 5. suresinin adıdır ve medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

mâide
sofra.

mâide
sofralar, mâideler.

maide-i seniyye
pâdişah ziyâfeti.

maidesâlâr
f. sofracı başı.

maika
derin, amik.

maîl
ehil, iyal, çoluk çocuk.

mâil
eğik. bir tarafa eğilmiş. eğri. * meyilli. hevesli. istekli. * düşkün. * benzer.

mâil
eğilmiş, meyilli, istekli, andırır, yörünge.

mâile
coğ: dağların bir yana doğru alçalıp giden taraflarından her biri. * eğri, eğilmiş.

mâile
eğri, eğik.

mâil-i inhidâm
yıkılmağa yüz tutmuş.

mâil-i kamer
ayın dünya etrafında dolaştığı dâire. ayın mahreki, yörüngesi.

mâilikamer
ayın yörüngesi.

mâiliyyet
eğiklik. meyillik.

main
saf, akar su. * göz önünde akan su. * cennet şerbeti. * zâhir, görünen. * göz değmiş, nazar değmiş.

main mehin
zayıf, hakir su. * meni.

mais
ağaçları sık bitmiş olan yer.

maiyyet
beraberlik. arkadaşlık. * yüksek rütbeli bir kimsenin emri altında bulunan hey'et. * yan. nezd.

maiyyet
yanındakiler.

maiyyet-i seniyye
pâdişâhın maiyyeti. pâdişahın yakınında bulunanlar.

maiz
keçi. * az miktar keçi. ufak keçi sürüsü.

maişet
(ayş. dan) yaşayış. yaşama. ömür. * yaşamaya lüzumlu bulunan maddeler.

maîşet
yaşayış, geçim.

maişet
geçinmek için gerekli şeyler.

maişetgâh
f. maişet yeri. geçim te'min edilen yer.

majüskül
büyüklük bakımından diğerlerinden biraz daha farklı olan harfler.

ma'k
derinlik. * sahradan bir taraf.

mak
göz pınarı.

mak'
atmak. * emmek.

maka
hıyarşenber denilen nebat.

makabih
çirkin ve yakışıksız davranışlar.

makabih
kabih, yakışıksız ve çirkin hareket.

makabir
kabirler. mezarlar.

makabir
mezarlar.

ma-kabl
öndeki. üstteki. geçmişteki.

mâkabl
öncesi.

ma'kad
ahidnâme yapılan, anlaşma akdedilen yer.

mak'ad
oturulacak yer. minder. * oturulduğunda bedene temel olan âzâ. kıç.

makad
oturak yeri, arka.

ma'kad
ma'kadlar, akdedilecek yerler. toplantı yerleri. * düğümler. düğüm yerleri veya noktaları.

mak'ade
kurbağa.

makade
davar yedmek.

makadim
geri gelmeler. dönüp gelmeler.

makadim
(kudum. dan) dönüp gelme. gelme.

makadim
çok ayaklı. * kıdemli. * çok çabalayıp uğraşan. fazlaca gayret sarfedip ikdâm eden.

makadir
(ka, uzun okunur) kuvvetler. kudretler.

ma'kal
sığınacak ve saklanacak yer. * kale.

makal
söz. lâkırdı. kavl. söyleyiş.

makalat
makaleler. söz ve yazılar. bahisler.

makalât
makaleler.

makale
söylenen söz. söyleme. söyleyiş. kelâm. nutuk. * bir bahsin kaleme alınışı.

makale
söz, gazete yazısı.

makale
makaleler. söz ve yazılar. bahisler.

makalid
(ka, uzun okunur) hazineler. * kilitler. anahtarlar.

makalid
kilitli yerler.

makalid-i inkıyad
inkıyad, bağlılık kilitleri.

makalim
ucu budanmış ve sivrilmiş şeyler.

makam
durulacak yer. * rütbeli yer. * câh. mesned. mansab. * musikide usul. tempo.

makam
yer, mertebe, müzikte usul.

makamat
(makam ve makame. c.) makamlar, mertebeler. * cemaatler, cemiyetler, kalabalıklar, topluluklar.

makamât
makamlar.

makamât
meclis. * topluluk, cemaat, cemiyet, kalabalık. * nutuk tarzında söylenen sözler.

makamat-ı âliye
yüksek şerefli mevkiler, makamlar. yüce makamlar.

makame
meclis. * topluluk, cemaat, cemiyet, kalabalık. * nutuk tarzında söylenen sözler.

makami'
gürzler, topuzlar.

makamperest
makam düşkünü.

makam-ı âlî
yüce ve âli makam. eskiden bu tabir, bakanlıklar hakkında kullanılırdı.

makam-ı cifrî
cifir hesabına göre olan netice, sayı değeri.

makam-ı hitabî
zanni delil ile iktifa edilen makam.

makam-ı hizmet
hizmet makamı. iş görme yeri.

makam-ı ibrahim
namaz için yöneldiğimiz mukaddes mabet.

makam-ı mahmud
"(şefaat-ı uzmâ) en yüksek şefaat makamı. peygamberimizin (a.s.m.) kavuşacağı, Allah tarafından vaad edilen makam. $ cenab-ı hak va'dettiği halde, her ezan ve kametten sonra edilen mervî duada $ deniliyor; bütün ümmet o va'di ifa etmek için dua ederler. bunun sırr-ı hikmeti nedir?bu kadar tekrar ile kat'i verilecek olan bir şeyin vermesini istemesinin sırr-ı hikmeti şudur: istenilen şey, meselâ makam-ı mahmud bir uçtur. pek büyük ve binler makam-ı mahmud gibi mühim hakikatları ihtiva eden bir hakikat-ı âzamın bir dalıdır. ve hilkat-ı kâinatın en büyük neticesinin bir meyvesidir. ve ucu ve dalı ve o meyveyi duâ ile istemek ise; dolayısiyle o hakikat-ı umumiye-i uzmanın tahakkukunu ve vücud bulmasını ve o şecere-i hilkatın en büyük dalı olan âlem-i bâkinin gelmesini ve tahakkukunu ve kâinatın en büyük neticesi olan haşir ve kıyametin tahakkukunu ve dâr-ı saadetin açılmasını istemektir. ve o istemekle, dâr-ı saadetin ve cennet'in en mühim bir sebeb-i vücudu olan ubudiyet-i beşeriyeye ve daavât-ı insaniyyeye kendisi dahi iştirak etmektir. ve bu kadar hadsiz derecede azim bir maksad için, bu hadsiz duâlar dahi azdır. hem hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm'a makam-ı mahmud verilmesi, umum ümmete şefaat-ı kübrasına işarettir. hem o, bütün ümmetinin saadetiyle alâkadardır. onun için hadsiz salâvat ve rahmet duâlarını bütün ümmetten istemesi ayn-i hikmettir. ş.)"

makâmımahmûd
peygamberimize verilen yüksek makam.

makamın
durum ve halin gereği

makani'
(mıkna' ve mıknaa. c.) başörtüleri, eşarplar.

makariz
makaslar, kesecek âletler.

makarr
(karar. dan) karar yeri. karargâh. kararlı yer. merkez. pâyitaht.

makarr
karar yeri, durulan yer.

makarr-ı hükümet
hükümet merkezi. pâyitaht.

makarr-ı idare
idare merkezi. pâyitaht. hükümet merkezi.

makarr-ı saltanat
saltanat merkezi. hükümetin idare edildiği baş şehir.

makâs
kesecek âlet, mikrâz.

makasim
su taksim edilen yer.

makasim
taksim edilecek, dağıtılacak yer. * suyun kollara ayrılma yeri. masluk, savak.

makasir
bir hânedeki en mahrem taraflar. bir evin en mahrem tarafları. * câmilerde etrâfı parmaklıklarla çevrili yüksek yer.

makasir
câmilerde etrafı parmaklıkla çevrilmiş biraz yüksekçe yer.

makass
makas.

makasıd
maksadlar, istekler, gayeler. niyetler.

makasıd
maksatlar, gayeler.

makasıd
(kasd. den) kasdolunan ve istenilen şey. merâm, gâye.

makasıd-ı aksâ
en uzak, en son ve en büyük maksadlar.

makasıd-ı insâniyet
insanlık maksadları. insanlığın gayeleri.

makatil
katlin yapıldığı yerler, öldürme fiilinin geçtiği yerler, makteller.

makatir
damlalar, katreler.

makatı'
(ka, uzun okunur) kesmeler. kesişmeler. kesişen yerler. * (kat'. c.) sözdeki veya nazımdaki durak yerleri. heceler.

makavid
yularlar.

makavil
sözler. kaviller. lisânlar. diller.

makazz
başın arka tarafından iki kulağın arası.

makbah
çirkin olmak. çirkin olacak yer.

makbaha
kabih, yakışıksız ve çirkin hareket.

makbaha
çirkin ve yakışıksız davranışlar.

makber
mezar. kabir.

makber
mezar.

makbere
mezar. kabir.

makbere-i şühedâ
şehidlerin mezarı. şehidlik.

makberistân
mezarlık.

makbuh
beğenilmeyen. çirkin ve kabih görülen.

makbuha
kabih olan ve hoşa gitmeyip beğenilmeyen hâl veya iş.

makbul
ayağı bağlı olan.

makbûl
kabul edilen, geçerli.

makbul
kabul edilen

makbuliyet
beğenilmişlik, makbullük.

makbûliyet
kabul edilebilirlik, geçerlilik.

makbul-üş şahâde
şahâdeti kabul edilen. şahidliği kabul edilmiş olan.

makbur
(kabr. den) gömülmüş, defnedilmiş, kabre konulmuş.

makbuz
(kabz. dan) alınmış, kabzolunmuş. alınan. * daraltılmış, sıkılmış. * bir şeyin alındığına karşı verilen imzâlı ve mühürlü kâğıt.

makbuz
alınan paralar. satıştan veya borçlulardan toplanan paralar.

makbuzat
alınan paralar. satıştan veya borçlulardan toplanan paralar.

makbız
kılıcın ve yayın kabzası.

makdem
(kudum. dan) dönüp gelme. gelme.

makdem
geri gelmeler. dönüp gelmeler.

makdem-i behâr
baharın gelmesi.

makderet
(kudret. den) kuvvet, kudret, güç, zor.

makdis
mukaddes yer.

makdis
kutsal yer.

makdud
uzun boylu kişi.

makduh
(kadh. den) beğenilmemiş, ayıp.

makduhe
(kadh. den) beğenilmemiş, ayıp.

makdunis
maydanoz.

makdur
güç. kuvvet. kudret. * takdir olunmuş. Allah'ın takdiri. daha evvelden takdir olunmuş.

makdur
takdir-i ilâhi olanlar. güç ve kuvvet. elden gelenler. takdir edilenler.

makdurat
takdir-i ilâhi olanlar. güç ve kuvvet. elden gelenler. takdir edilenler.

makdûrat
takdir edilenler, kudret eserleri.

makdur-i beşer
insanın yapabileceği şey.

makdur-üt teslim
ele geçirilmesi mümkün olan.

ma'ked
akdedecek yer.

ma'kes
akis yeri. akseden yer. (ayna güneşin ma'kesi olduğu gibi.)

mâkes
yansıma yeri, ayna.

mâkes
ayna olma

maket
fr. bina, şehir gibi eserlerin, belirli bir ölçüde küçültülmüş modeli.

makh
sür'at, hız.

makhur
(kahır. dan) kahredilmiş. mahvedilmiş. bozguna uğratılmış. mağlub. mahkum. Allah'ın (c.c.) gazabına uğramış. yenilmiş. hakaret görmüş.

makhûr
kahredilmiş, ezilmiş.

makhurane
kahr ve gazaba uğramış hâlde. gazaba uğramış olanlara benzer şekilde.

makhuriyet
kahrolmuşluk, ezilmişlik, bitkinlik. Allah'ın kahr ve gazabına uğrama.

makhur-u kahr-i ilâhî
Allah'ın gazabına uğramış. Allah'ın kahrıyla kahrolmuş.

maki
coğ: çalı ve küçük ağaçlarla kaplı arazi.

ma'kid
düğüm yeri. bağ. akdedilecek yer.

makid
kesilmeyen ve daimi olan.

makîl
öğle uykusuna yatılacak yer. kaylule yeri. rahat edecek yer. kuşluk uykusu.

makinist
makine ustası. makineyi çalıştırmakla vazifeli kişi.

makir
hile yapan. mekreden.

makis
öşür ve vergi toplayan kimse.

makîs
(kıyas. dan) kıyas edilebilen. benzetilebilen.

mâkis
karşılaştırma.

makît
buğz edilmiş. mebğuz. nefret edilmiş, sevilmemiş, menfur.

makiyan
f. tavuk.

makk
yarmak.

makl
suya batırmak. * nazar etmek, bakmak.

makleb
kalbetme. bir şeyin altını üstüne çevirme. * kalbedilecek, çevrilecek veya değişecek yer.

maklem
ucu budanmış ve sivrilmiş şeyler.

maklete
helâk olacak yer.

makliyy
pişirilmiş kebap.

maklu'
sökülmüş, kökünden çıkarılmış, kal' olunmuş.

makluan
sökülerek, kökünden çıkarılmış olarak.

maklub
(kalb. den) altı üstüne çevrilmiş, kalbolunmuş. ters döndürülmüş. başka şekle sokulmuş. * harfleri tersinden okunduğu zaman yine aynı olan kelime veya cümle. (anastas mum satsana cümlesi gibi)

maklubiyet
ters döndürülmüşlük, altı üstüne getirilmişlik. maklub olma hâli.

maklud
fitil gibi bükülmüş olan.

maklum
yontulmuş ve kesilmiş olan.

makluv
pişirilmiş kebap.

makmaka
sözü boğazı içinden söylemek.

makmene
lâyık ve münâsip olacak yer.

makna'
kanaat edip râzı olacak yer. * şâhid, adâlet şâhidi.

maknat
ümit kesecek yer.

maknee
güneş görmeyen yer.

makneut
güneş görmeyen yer.

makr
çok acı olmak.

makrebe
hısımlık, yakınlık. karâbet.

makreme
kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

makru'
okunan. okunmuş olan.

makrû
okunan.

makruf
töhmetli kimse. * yabana atılmış nesne.

makruh
yaralanmış, kahredilmiş. mecruh.

makrun
(karn. dan) ulaşmış. kavuşmuş. yakın. * müsaadeye mazhar. * çatık kaşlı olmak.

makrûn
yakın, ulaşmış.

makruniyet
yaklaşma. yakınlık.

makrun-u müsâade
izin almış, izne kavuşmuş.

makrun-u sıhhat
sıhhat ve hakikata yakın. doğruluk derecesi fazla.

makrut
selem ağacının yaprağıyla dibâgat olan gön ve sahtiyan.

makruz
(karz. dan) ödünç verilmiş. ikraz edilmiş. borç olarak verilmiş.

maks
suya dalmak. daldırmak.

maksad
(kasd. den) kasdolunan ve istenilen şey. merâm, gâye.

maksad
istenen.

maksad ve müstekarrın temeyyüzü
kelâmın maksadının ve karar kıldığı yerin açık olarak belli olması.

maksal
mahsul ekilen yer.

maksar
nihâyet, son, netice.

maksara
köşk, kasr.

maksebe
sazlık, kamışlık.

maksee
hıyar tarlası.

maksim
taksim edilecek, dağıtılacak yer. * suyun kollara ayrılma yeri. masluk, savak.

maksim
su taksim edilen yer.

maksud
kasdedilmiş. kasdedilen. * istenilen şey. istek. arzu. gâye.

maksûd
istenen şey.

maksum
taksim edilmiş, ayrılmış, bölünmüş. * kısmet, nasib.

maksûm
bölünmüş.

maksur
"(kasr. dan) kasrolunmuş, kısaltılmış, kasılmış, alıkonulmuş. * mahbus. * kasrolunmuş nesne. * gelinin üzerine tutulan duvak. * gr: bir kısım arapça kelimelerin sonunda yâ şeklinde yazılan, fakat elif gibi okunan harf. ( : dâ'vâ) kelimesinde olduğu gibi. buna, ""elif-i maksura"" denir."

maksûr
kısaltılmış.

maksure
câmilerde etrafı parmaklıkla çevrilmiş biraz yüksekçe yer.

maksure
bir hânedeki en mahrem taraflar. bir evin en mahrem tarafları. * câmilerde etrâfı parmaklıklarla çevrili yüksek yer.

maksus
kesilmiş, kırpılmış.

maksut
istenilen, hedeflenen (bk. - -d)

maksuv
kulağının ucu kesilmiş deve veya koyun.

maksüe
hıyar tarlası.

maksıyy
kulağının ucu kesilmiş deve veya koyun.

makt
vurmak.

makta'
"kesilen yer, kat'edilen yer, kesinti yeri. * uzun bir cismin enliğine kesildiği yerin görünüşü. * edb: her manzumenin, hususen gazellerin ve kasidelerin ilk beytine matla', son beytine makta' denir; makta'da şâirin ismi bulunur."

makta
kesit.

maktaa
eskiden üzerinde kamış kalemin ucu kesilerek düzeltilen kemikten veyâ mâdenden yapılmış âlet.

maktane
pamuk tarlası.

maktar
damla, katre.

maktar
damlalar, katreler.

maktel
birinin öldürüldüğü yer. bir katlin yapıldığı yer.

maktel
öldürülen yer.

maktel
katlin yapıldığı yerler, öldürme fiilinin geçtiği yerler, makteller.

maktem
tozlu yer.

maktu'
(maktua) (c.: makati') kesilmiş, kat olunmuş. * pazarlıksız, değeri ve pahası biçilmiş. * götürü.

maktuan
götürü olarak, toptan.

maktul
öldürülmüş, katledilmiş olan.

maktûl
öldürülmüş.

maktul
öldürülmüş insanlar. vurulmuş veya katledilmiş kimseler.

maktulen
öldürülerek, katledilerek.

maktulîn
öldürülmüş insanlar. vurulmuş veya katledilmiş kimseler.

maktur
katranlı. katran sürülmüş.

ma'kud
(u, uzun okunur) akdolunmuş, bağlanmış, düğümlü, bağlı.

mâkûd
bağlı.

ma'kul
akla yakın, aklın kabul edeceği.

makul
(kavl. den) denilmiş, söylenilmiş. * söylenilen söz.

mâkûl
akla uygun.

ma'kul
aklın uygun bulduğu, ancak akıl ile bilinir ve nakle müstenid olmayan meseleler ve ilimler. (bak: akliyat)

mâkûlâne
akla uygun biçimde.

ma'kulat
aklın uygun bulduğu, ancak akıl ile bilinir ve nakle müstenid olmayan meseleler ve ilimler. (bak: akliyat)

makulat
çeşitler, takımlar. kategoriler.

mâkûlât
akla uygun olanlar, akılla ilgili bulunanlar.

ma'kule
diyet.

makule
takım, çeşit. kategori.

mâkûle
akla uygun olan.

makule
çeşitler, takımlar. kategoriler.

ma'kuliyet
akla uygunluk, mantıki oluş. * menkul olmayış.

mâkûliyet
akla uygunluk.

ma'kul-ül-ma'na
bir sebebe, illete ve maslahata dayanan şer'i mesele. (fakat, hakiki sebeb ise emr-i ilâhidir.) bir hikmete ve bir maslahata binâen tercih edilmiş veya o hükmün teşriine müreccih olmuş olan şer'i mes'ele. (bak: taabbüdi)

ma'kum
kapalı.

ma'kus
tersine dönmüş, aksetmiş, başaşağı çevrilmiş, zıddı. * uğursuz.

mâkûs
ters.

mâkûse
tersine çevrilmiş.

ma'kuse
tersine dönmüş, aksetmiş, başaşağı çevrilmiş, zıddı. * uğursuz.

ma'kusen
ters olarak, aksine, zıddına olarak.

makûsen
tersine olarak.

makûsen
ters orantılı

mâkûsen
ters orantılı (bk. n-s-b)

ma'kusen mütenasib
mat: tersine olan müvâzene. yâni, birbirine nisbet edilen iki şeyden, biri çoğaldığı oranda diğerinin eksilmesi veya birinin azaldığı nisbetinde diğerinin çoğalması. ters orantılı.

mâkûsen mütenâsib
ters orantılı.

ma'kusiyet
terslik, zıdlık, aksilik.

makv
cilâ yapmak. * yıkamak. * saklamak.

makya
kusmak. * kusma yeri.

makye
duracak yer, konak yeri.

makzaba
yonca ekilen yer.

makzî
"kaza olunmuş, ödenmiş, te'diye olunmuş olan. ümid edildiği üzere tamam ve ikmâl edici olan. ödeyici. sâhib-i mucib ve muris. * fık: kendi irade ve kesbimizin neticesi olmak üzere cenab-ı hakk'ın (c.c.) yaratıp vücuda getirdiği bazı şeyler vardır ki, bunlar Allah'ın rızasına muhalif olduğundan, bunları irtikâb etmesi caiz değildir. bu usul-ü kaideye, ""makzî"" denilmektedir."

makzî
kaza olunan, ödenen.

makzuf
(kazf. den) iftira edilmiş. namusu hakkında lâf edilmiş. * hazfolunmuş. atılmış.

ma'kıl
melce'. sığınacak yer.

ma'kım
eklemler, eklemeler.

makıt
dar yer.

makşur
soyulmuş, kabuğu çıkarılmış.

makşuvv
men' ve kahrolmuş. tab'ından çıkarılmış.

ma'l
evmek, acele etmek, tez tez gitmek. * alıp kaçmak.

mal
"f. ""süren, sürülen, sarılan, takılan"" anlamlarıyla terkibler yapılmada kullanılır. (meselâ: pâymal: ayak altında çiğnenen)"

mâl
bir kimsenin eli altında bulunan değerli şey.

mal
mallar.

mal müdürü
kazâ mâliye memuru.

malak
manda yavrusu. buzağı.

malakelam
diyecek yok. söz götürmez.

malamal
çok dolu, lebâleb, ağzına kadar dolu.

mâlâmal
dopdolu.

malanihaye
sonsuz, nihâyetsiz. uçsuz bucaksız.

malarya
ing. sıtma.

ma'lat
derin ve yüksek fikir. * ululuk, şeref, itibar.

malaya'ni
(mâlâyâni) mânasız, faydasız, boş söz.(elbette en bahtiyar odur ki, dünya için âhireti unutmasın, âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye için bozmasın, mâlâyani şeylerle ömrünü telef etmesin. kendini misafir telâkki edip misafirhane sahibinin emirlerine göre hareket etsin. selâmetle kabir kapısını açıp saâdet-i ebediyeye girsin. m.)

mâlâyanî
faydasız, boş, saçma.

mâlâyanîyât
faydasız şeyler.

mâlâya'niyyât
faydasız boş sözler, boş konuşmalar, faydasızlık.

malayutak
tâkat getirilmez, güç yetmez, dayanılmaz.

mâlâyutak
dayanılmaz, güç yetmez.

malaz
sürülmüş toprak. * sular altında kalmış tarla.

maldar
f. malı mülkü çok olan. zengin.

maldarî
zenginlik, servet.

male
f. duvarcı malası.

ma'leb
oyun yeri.

ma'lef
ot ve saman gibi hayvan yemi konan yer. samanlık.

ma'lef
ot, saman gibi yem konan yerler. samanlıklar.

ma'lem
eser, iz, nişan, alâmet.

ma'lem
dinî inançlara, itikadlara dair mes'eleler. * izler. nişanlar. eserler.

malemyekün
sözden ibâret.

malezim
(mâlezime) lüzumlu ve gerekli şey. malzeme.

malî
(maliye) mala ve paraya mensub. mal ve para cinsinden. mala ait.

mal-i cizye
araziden alınan haraç.

mal-i gaybî
bulunmuş ve sahibi çıkmamış mal.

mal-i hulya
f. vesvese, kara sevdâ, kuruntu, boş hayaller.

mal-i karun
mc: çok zengin.

mal-i mazmun
emânet olmayan mal.

mal-i menkul
taşınabilen ve nakledilebilen mal. (arâzi ve binanın haricindekiler)

mal-i mirî
miri malı. hükümete veya devlete ait mal.

mal-i mütekavvim
huk: iki mânada kullanılır: birisi, intifâı mübah olan şeydir. diğeri, mâl-i mührez demektir. meselâ, denizde iken balık gayr-i mütekavvim olup, tutmak ile ihraz olundukta, mâl-i mütekavvim olur. intifâı mübah olmayan mal veya elde edilmemiş olan mal gayr-ı mütekavvimdir. şirâ ile intifa' mübah olduğundan, mâl-i mütekavvimdir. (ıst.f.k.)

mal-i nâtık
canlı mal. (at, deve, koyun gibi)

mal-i uhrevî
âhiret için kazanılan sevap. uhrevî mal.

mal-i zımar
"bir kimsenin mâlik olduğu halde, onlardan faydalanması kabil olmayan; başka tabir ile, elinden çıkıp galib-i hale nazaran bir daha eline girmeleri umulmayan mallar."

malide
f. sürülmüş, sürmüş.

malih
tuzlu.

malihulya
(bak: mâl-i hulya)

mâlihülyâ
boş hayâller, kara sevda.

malik
sâhib. malı elinde bulunduran. bir şeyin mülkiyetini elinde tutan. * her şeyin sâhibi olan Allah. * cehennem zebânilerine hâkim ve onları idare eden meleğin adı.

mâlik
mülkün sahibi.

malik
sahip olan

mâlik
sahip olan

malikane
"f. büyük ve gösterişli köşk. * tar: bir kimseye, gelirinden hayatı boyunca istifade etmek; fakat satamamak ve miras bırakamamak şartıyla verilen beylik arazi."

mâlikâne
büyük ev, sahip gibi.

malikî
(bak: imam-ı mâlik)

mâlikî
dört hak mezhepten biri.

malik-i yevmiddin
herkesin dünyâda yaptığının mükâfat ve cezasını göreceği yer olan âhiretin, din gününün, mâliki, sahibi olan Allah (c.c.)

malikiyet
malik ve sahib olma.

mâlikiyet
sahiplik.

mâlikiyet
sahiplik iddiasında bulunma

malik-ül mülk
bütün mülkün hakiki mâliki olan Allah (c.c.)

maliyat
maliye işleriyle alâkalı. maliye bilgisi.

maliye
devletin gelir ve masraflarının idaresi. * gelir gider hesablarına bakan resmi dâire.

mâliye
mal ile ilgili olan.

maliyet
kıymet. mâlolma değeri.

maliyyun
maliyeci.

malizme
eskiden yirmi sayfadan meydana gelen cüz, broşür.

maliş
f. sürme, sürüştürme.

malişgâh
f. yüz sürülecek yer.

malişger
f. sürtücü, oğucu. * tellak.

malkoç
osmanlı imparatorluğu devrinde akıncıların başı. * akıncı beylerinden meşhur bir hânedan.

malperest
f. malı, mülkü ve parayı çok seven. mala düşkün olan.

ma'lufe
yulaf verilen davar.

ma'lul
illetli, hasta, sakat, kötürüm. * harpte bir uzvunu kaybetmiş gazi.

mâlûl
hasta.

ma'lul
sakatlar. hastalıklı ve illetli kimseler.

ma'lulen
mâlul olarak, sakat olarak.

ma'lulîn
sakatlar. hastalıklı ve illetli kimseler.

ma'luliyet
hastalıklı olma, illetlilik.

mâlûliyet
hasta olma.

ma'lum
resul-i ekrem'in (a.s.m.) bir nâmıdır. onun geleceği, melekler, resuller ve nebiler tarafından mâlum olduğundan ve dünyaya teşriflerinden evvel kendilerinin ta'zim edilmesi ve ona intisab dileklerinden dolayı bu isim verilmiştir. * bilinen, belli olan.

mâlûm
bilinen.

malûm
bilinme, belli olma

ma'lumat
bilinen şeyler, bilinenler. bir iş veya mevzu hakkındaki bilgiler.

mâlûmât
bilinenler.

ma'lumatfüruş
f. mâlumat ve bilgi satan. bilgiçlik taslıyan.

ma'lumat-ı cüz'iye
az ve hafif bilgi. cüz'i mâlumât.

ma'lumat-ı zaruriye
lüzumlu ve zaruri mâlumat.

ma'lumiyet
ma'lumluk. bilinme, belli olma. * bilinen ve belli olan şeyin hâl ve sıfâtı.

mâlûmiyet
bilinirlik.

malûmu
bilinen bir şeyi tekrarlama, tekrar bildirme

malûmun
bilinenin ölçüleri

ma'ma'
kimseye birşey vermeyen kadın.

ma'maa
acele etmek. * ateşten çıkan ses. * bahâdırların cenk içindeki haykırmaları.

ma'maa
ateş çatırtıları.

ma'mafih
öyle olmakla beraber.

mamâfih
bununla beraber.

ma'mean
çok fazla sıcaklık.

mamelek
elinde bulunan şeyler, sâhib olduğu şeyler. nesi var ise, hepsi. * huk: bir şahsın alacak ve borçlarının hepsi.

mâmelek
olanca malı.

ma'mer
geniş menzil.

mameza
geçen veya geçmiş şey. geçmiş zaman. mazi.

mamhuran
bir aşiret ismi.

mamisa
bir ot cinsi.

mamizan
vers denilen ot.

ma'mul
(amel. den) yapılmış, işlenmiş. * gr: avamil'in ikinci bâbı.

mâmûl
yapılmış.

ma'mulât
imal edilmiş, yapılmış şeyler. makine veya elle işlenmiş eşya.

mâmûlât
yapılmış şeyler.

ma'mulât-ı dâhiliye
dâhilî mamulat. memlekette yerli olarak yapılan şeyler.

ma'mulün bih
kendisi ile amel olunan. (hukuk, nizam, program kaidesi)

ma'mur
i'mar edilen, tamir edilmiş.

mâmûr
bayındır, şenlikli.

ma'mure
insanların bulunduğu bayındır yer. ma'mur olan yer. şehir, kasaba.

ma'muriyet
bayındırlık, ma'murluk.

ma'n
az miktar. * kolay.

ma'na
(mânâ) iç, içyüz. bir sözden veya birşeyden anlaşılan. lâfzın delâlet ettiği şey. * rüya, düş. * dilemek, irade.

mânâ
anlam, öz.

mâna
mânalar. * belâgatın üç şubesinden biri. lafzın muktezâ-yı hâl ve makama uygunluğuna mahsus bir ilim adı. (bak: belâgat)

mana mertebeleri
kur'an-ı kerim'deki âyetlerin anlaşılmasında bilinen muhtelif ma'nâlar. zâhirî, bâtınî, sarihî, harfî, ismî, işarî, remzî, mecazî, mefhumî, riyazî mânâlar gibi.

manahnü fîh
üzerinde durduğumuz, bahsini ettiğimiz mes'ele. hakkında konuştuğumuz.

mânânın
bir sözdeki mânânın derinliği ve inceliği

ma'nat
dilemek, iradet. * kasdolunmuş nesne.

mânâyı
işaret edilen mânâ

ma'na-yı harfî
kendisini değil de başkasını veya sahibini, ustasını, kâtibini anlatan, bildiren, tarif eden mânâ.

mânâ-yı ismî
"isme dair mânâ. bir şeyin sadece kendisini bilip tanımak. bir şey başka şeyleri tanıttığı, bildirdiği veya sevdirdiği için olan mânâya da mânâ-yı harfî denir. bir ağacı gölgesinden, zahirî görünüşünden, bize verdiği meyvesinden dolayı alâka gösterir ve seversek mânâ-yı ismî ile seviyoruz demektir. ağacı görmek ve tanımakla ve meyvelerini almakla rahmet-i ilâhiyeyi tanıyor, cenab-ı hakk'a sevgi ve şükrümüzü arttırıyor ve o'nun emri dairesinde ağaca rabbimizin iltifatı, rahmeti olarak alâka gösteriyor isek; bu mânâya da mânâ-yı harfî deniyor.(...dünyayı ve ondaki mahlukatı mânâ-yı harfî ile sev. mânâ-yı ismî ile sevme! "" ne kadar güzel yapılmışlar"" de. "" ne kadar güzeldir"" deme ve kalbin bâtınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme. çünkü, bâtın-ı kalb, âyine-i samed'dir ve o'na mahsustur. meselâ; nasıl ki bir pâdişâh-ı âli, sana bir elmayı ihsan etse, o elmaya iki muhabbet ve onda iki lezzet var: biri; elma, elma olduğu için sevilir ve elmaya mahsus ve elma kadar bir lezzet var. şu muhabbet pâdişaha ait değil. belki, huzurunda o elmayı ağzına atıp yiyen adam, padişahı değil, elmayı sever ve nefsine muhabbet eder. bazan olur ki, padişah o nefisperverâne olan muhabbeti beğenmez, ondan nefret eder. hem elma lezzeti dahi cüz'idir. hem zeval bulur, elmayı yedikten sonra o lezzet dahi gider, bir teessüf kalır. ikinci muhabbet ise; elma içindeki elma ile gösterilen iltifâtât-ı şâhânedir. güyâ o elma, iltifât-ı şâhânenin nümunesi ve mücessemidir, diye başına koyan adam, padişahı sevdiğini izhar eder. hem iltifatın gılâfı olan o meyvede öyle bir lezzet var ki, bin elma lezzetinin fevkindedir. işte şu lezzet ayn-ı şükrandır. şu muhabbet, padişaha karşı hürmetli bir muhabbettir!.. s.)(aynen onun gibi, bütün nimetlere, meyvelere, zatları için muhabbet edilse, yalnız maddî lezzetleri ile gafilâne telezzüz etse, o muhabbet nefsanîdir. o lezzetler de geçici ve elemlidir. eğer cenab-ı hakk'ın iltifâtât-ı rahmeti ve ihsânâtının meyveleri cihetiyle sevse ve o ihsan ve iltifâtâtın derece-i lütuflarını takdir etmek suretinde kemâl-i iştiha ile lezzet alsa; hem mânevî bir şükür, hem elemsiz bir lezzettir... s.)"

mancınık
eskiden kale kuşatmalarında ağır taşlar fırlatmak için kullanılan, bir ucunda bir kepçe, öbür ucunda da bir karşı ağırlık bulunan kaldıraç biçiminde eski bir savaş âleti.

mancınık
eski bir silah, taş atma aleti.

manda
fr. kendini idare edemeyen bir memleket ahalisini başka bir yabancı devletin idare etmesi. * t. camız denen hayvan. kömüş.

manda
sömürge, camız.

mande
f. kalmış, gitmemiş olan.

mânde
kalmış, yaramaz.

mandıra
"yun. süt ve süt ürünlerinin elde edildiği; süt veren hayvanların barındığı yer."

ma'ne
ekmek. * az olan akıcı su. * şey.

manen
mânâca. mânâ cihetiyle. ruhca. esasca. bâtınen. iç varlık bakımından.

mânen
mânâca, anlamca.

manend
f. benzer. denk. eş. gibi.

mânend
benzer, eş.

manend-âbâd
ölümle kıyamet arasında geçen zaman.

manende
benzeyen, mümâsil.

manend-i bîmisal
misilsiz, benzersiz olan.

manevî
(ma'nevi) mânaya âit. maddî olmayan. mücerred. ruhani.

mânevî
maddî olmayan, ruhanî.

mânevî
maddeden olmayan, maddî gözle görünmeyen âlem

mânevîyât
madde üstü hâller.

mâneviyat
fazilet ve ahlâk gibi mânevî değerlerin korunması için gayret gösteren ve yaşayan kişi

mânevîye
mânâ ile ilgili.

maneviyyat
maddi olmayan kuvvet. mânâ âlemine âit olanlar. dinden, imândan, mukaddesât ve imândan gelen kuvvet (her şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir. göz ise, mâneviyatta kördür. h.)

maneviyyun
Allah'a, dine, mukaddesata inanmış olanlar.

manevra
fr. bir makinenin, bir cihazın işleyişini düzenleme veya idare etme işi ve şekli. * ask: muharebede düşmanın savaş gücünü yok etmek maksadıyla eldeki askerî kuvvetlerin en te'sirli bir biçimde düzenlenmesini te'min eden bütün hareketler. * barış zamanında kıt'alara ve kurmay hey'etlerine harptekilere benzer şartlar içinde eğitim sağlamak için yaptırılan hareket.

manevra
hareket kabiliyeti, harp oyunu.

manevra
eğitim ve deneme yeri

manga
ask. tek bir kumandanın kolaylıkla sevk ve idare edebileceği kadar erden kurulu küçük askerî birlik. (yaklaşık olarak on erden kurulabilecek olan mangada birkaç makinalı tüfek veya tabanca ile avcı erleri bulunur.) * savaş gemilerinde erlerin yattığı koğuş.

mâni'
men'eden. geri bırakan. esirgeyen. engel. özür.

mânî
engel.

mâni
engel olmak

mâni
engeller, mâniler, özürler. * engel olanlar, mâni olanlar, geri bırakanlar. * kuvvet ve cemâat.

mânia
men'eden şey. engel. özür. zorluk.

mânîâ
engel olan.

ma'nidar
"f. bir mânâyı mutazammın olan. * nükteli, ince mânâlı. bir mâna ifade eden. bir mânayı şâmil olan. (farsça bir ifade olup, mânâ; ma'ni diye okunmuştur.)"

mânidâr
anlamlı.

mânidar
"f. bir mânâyı mutazammın olan. * nükteli, ince mânâlı. bir mâna ifade eden. bir mânayı şâmil olan. (farsça bir ifade olup, mânâ; ma'ni diye okunmuştur.)"

ma'nidarane
f. mânâlı şekilde.

mânidârâne
anlamlıca.

mâni-i şer'î
şeriatça kabule engel olan, mâni' olan hâl.

manivela
ağır şeyleri çekmek ve kaldırmak için vasıtanın dönen merkezine bir ucu takılıp döndürülen kol.

manken
fr. elbiseleri prova veya teşhir etmek için terzilerin ve hazır elbise satıcılarının kullandığı tahtadan, kartondan, madenden vb. insan şekli.

mansab
(mınsab) rütbe. (bak: mansıb)

mansub
nasbolunmuş, me'muriyete konulmuş. * konulmuş, dikilmiş. * gr: sonu fetha (üstün) kılınmış kelime. meftuh olan.

mansub
atanan.

mansub
memuriyette bulunanlar. hizmette olanlar.

mansubîn
memuriyette bulunanlar. hizmette olanlar.

mansur
yardım edilen, yardım görmüş. * gâlib, muzaffer. (bak: mensur)

mansûr
yardım görmüş, zafere ulaşmış.

mansuriyyet
Allah'ın (c.c.) yardımıyla muvaffak ve muzaffer olma, başarma.

mansus
nass ile sâbit kılınmış. âyetle tesbit edilmiş. izhar ve beyan edilmiş. * kur'anda açıkça anlatılmış.

mansûs
iyice kesinleşmiş, âyetle sabit.

mansıb
(nasb. dan) devlet hizmeti. * memuriyet. * bünyad. merci'.

mansıb
makam.

mansıb
devletin başlıca hizmetleri. makamlar, rütbeler, pâyeler.

mansıbdâr
f. mansıbda bulunan.

mantuh
boynuzlu hayvan tarafından yaralanan veya öldürülen.

mantuk
"bir lâfzın nutuk hâlinde, söz sahasında üzerine delâlet ettiği şey. "" şu kitabı satın aldım"", sözünde bu lâfzın mantuku, o kitabın satın alınmış olmasıdır. * söz, nukut, mânâ, mefhum."

mantık
(intak. dan) konuşturan, söyleten. * doğru muhakeme ve doğru düşünceyi öğreten ilim. akıl kaidesi. * akıl, nutuk, söz.

mantık
düşünen akla kurallarıyla yol gösteren ilim.

mantıkan
mantığa göre. mantıkça.

mantıkî
mantıka dâir. aklî ve müsbet olan düşünce, fikir. mantık kaidelerine uygun.

mantıkî
mantıkla ilgili, mantıklı.

mantıkî kırâet
acele etmeyerek fakat imlâ kaidelerine dikkat ederek, yâni virgüllerde biraz, noktalı virgüllerde biraz daha durmak, teâcüb ve istifhamları anlatmak, muhaverelerde konuşanların sözlerini ayırmak suretiyle okumaktır.

mantıkiyyât
mantıkla alâkalı mes'eleler.

mantıkiyyun
mantıkla uğraşanlar. mantık âlimleri.

mantıkla
sağlam bir mantık üzerine kurulmuş, mantık kuralları üzerine oturmuş

manyatizma
birisinin bâzı hareketleri ile başkası üzerinde uyuşukluk verici te'sir. (bak: ipnotizma)

manyetik
yun. (manyetik) mıknatıs gibi çekici kuvveti olan.

manyetizma
başka üzerinde uyuşukluk verici tesir.

manzam
sıra, dizi.

manzam
sıralar, diziler.

manzar
(manzara) (nazar. dan) bakılan yer, görülen yer. görünüş.

manzar
bakış yeri.

manzara
dışarıyı görecek pencere.

manzara
görünüş.

manzaranî
gösterişli ve güzel adam.

manzarî
güzel, gösterişli ve yakışıklı adam.

manzar-ı âlâ
en yüksek bakış yeri. kudsi ve en yüksek manzara. cennet manzarası, arş-ı azam.

manzar-ı çeşm
gözbebeği.

manzud
sık yetişmiş ağaç. * üstüste istif edilmiş.

manzum
ölçülü, mizanlı, tertibli. * vezni ve kafiyesi olan söz. edebi ölçüsü olan sözler. (kaside ve şiirler gibi). * dizilmiş, sıralanmış, düzenlenmiş.

manzûm
nazımlı, dizili, düzenli, şiir.

manzum
kâfiyeli bir şekilde yazılan şiir

manzumat
manzumeler.

manzume
tertibli, ölçülü yazı, şiir. vezinli ve kafiyeli olan söz. * sıra, dizi. sistem.

manzûme
şiir, sistem.

manzume-i şemsiye
"güneş sistemi, güneş ve etrafında dönen seyyâreler topluluğu.(şu kâinatın lâmbası olan güneş, kâinat sânii'nin vücuduna ve vahdâniyyetine güneş gibi parlak ve nurani bir penceredir. evet, manzume-i şemsiye denilen küremizle beraber oniki seyyare: cirmleri, küçüklük - büyüklük itibariyle pekçok muhtelif ve mevkileri, uzaklık - yakınlık noktasında pek çok mütefâvit ve sür'at-i hareketleri, çok mütenevvi' olduğu halde kemal-i intizam ve hikmet ile ve kemal-i mizan ile ve bir saniye kadar şaşırmıyarak hareketleri ve deveranları ve güneş ile, câzibe kanunu tâbir edilen bir kanun-u ilâhi ile bağlanmaları, yâni onlar imamlarına iktidaları, büyük bir mikyasta bir azamet-i kudret-i ilâhiyyeyi ve vahdâniyyet-i rabbâniyyeyi gösterir. çünki: o câmid cirmleri, o şuursuz büyük kütleleri, nihayet derecede intizam ve mizan-ı hikmet içinde muhtelif şekillerde ve muhtelif mesafelerde ve muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdam etmek, ne derece bir kudreti ve bir hikmeti isbat ettiğini kıyas et. bu büyük ve ağır işe zerre miktar tesadüf karışsa, öyle bir patlayış verecek ki, kâinatı dağıtacak. çünki: bir dakika, tesadüf birisini tevkif etse, mihverinden çıkmasına sebebiyet verir, başkaları ile müsademe etmesine yol açar. küre-i arzdan bin def'a büyük cirmlerle müsademenin ne derece dehşetli olduğunu kıyas edebilirsin.manzume-i şemsiyenin, yâni şemsin me'mumları ve meyveleri olan oniki seyyarenin acâibini ilm-i muhit-i ilâhiye havale edip, yalnız gözümüzün önünde seyyaremiz bulunan arza bakıyoruz. görüyoruz ki: bu seyyaremiz bir azamet-i şevket-i rububiyyeti ve haşmet-i saltanat-ı uluhiyyeti ve kemâl-i rahmeti ve hikmeti gösterir bir surette güneşin etrafında, emr-i rabbâni ile - üçüncü mektupta beyan edildiği gibi - pek büyük bir hizmet için bir uzun seyr ve seyahat, ona ettiriliyor. bir sefine-i rabbâniye olarak acâib-i masnuât-ı ilâhiye ile doldurulmuş ve zişuur ibâdullaha seyrangâh gibi bir mesken-i seyyar vaziyeti verilmiş. ve evkat ve hesabı bildirecek saat akrebi gibi, kamer dahi dakik hesaplarla azim hikmetlerle ona takılmış ve o kamere başka menzillerde ayrı seyr ve seyahat verilmiş. işte bu mübarek seyyaremizin şu halleri, küre-i arz kuvvetinde bir şehadetle, bir kadir-i mutlak'ın vücub-u vücudunu ve vahdetini isbat eder. mâdem şu seyyaremiz böyledir. manzume-i şemsiyeyi ona kıyas edebilirsin. hem şemse, kendi mihveri üstünde cazibe denilen mânevi ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir kadir-i zülcelâl'in emriyle döndürüp, o seyyaratı o mânevi iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratı ile saniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre ""herkül burcu"" tarafına veya şems-üş-şümus cânibine sevk etmek, elbette ezel ve ebed sultanı olan zât-ı zülcelâl'in kudretiyle ve emriyledir. güya haşmet-i rububiyyetini göstermek için, bu emirber neferleri hükmünde olan manzume-i şemsiye ordusu ile bir manevra yaptırır. s.)"

manzûmeişemsiye
güneş sistemi.

manzur
görülen, bakılan, nazar edilen. * beğenilen.

manzure
belâ, musibet, felâket, âfet. * noksan ve kusuru olan, ayıplanacak kadın.

mançur
asyada yaşayan bir kavim.

mançurya
"(mançu memleketi) asya'nın kuzeydoğu tarafında büyük bir memleket olup, son zamana kadar kuzeyde ohurcuk denizine ve sahalin adasını ayıran tataristan boğazı'na kadar uzandığı halde; doğudan japon deniziyle sınırlanmış iken, sonraları kuzey ve kuzeydoğu tarafları ruslar tarafından zaptedilerek sibirya'ya katılmıştır. bir kısmı da amur ismiyle bir eyalet halinde kalmış ve diğer bir kısmı da sahiller eyaletine eklenerek o taraflardan mançurya'nın sahili kalmamış ve kuzeyde amur ırmağı ve doğuda usuri nehri mançurya'nın hududunu teşkil etmiştir. şimdiki siyasî coğrafyada mançurya ismi, bu memleketin sadece çin'e tâbi olan kısmına verilmektedir."

manşet
fr. bir gazetede ilk sayfanın en üst kısmındaki büyük puntolu başlık. * bir gömleğin kol kısmına geçirilen ve elbisenin kolundan dışarı çıkan kumaş parçası.

mar
f. yılan.

mâr
yılan.

mâr
f. yılanlar.

ma'ra
vücudun çok zaman çıplak olan yeri.

maran
f. yılanlar.

maraton
yun. kırk kilometreden uzun bir yolda mukavemet için yapılan hız koşusu.

ma'raz
(ma'rez-ma'riz) bir şeyin arzolunduğu yer. göründüğü yer. sergi, meşher.

maraz
hastalık, illet, dert. belâ.

maraz
hastalık.

mâraz
sergi.

maraz
hastalıklar. marazlar.

ma'razgâh
arzolunan yer, sergi.

marazî
(maraz. dan) hastalıkla alâkalı. hastalığa ait. hastalıklı.

maraziyyât
hastalıklar ilmi, patoloji.

ma'raz-ı acâib
acâiblerin teşhir olunduğu yer.

maraz-ı müstevlî
salgın hastalık.

maraz-ı sârî
tıb: bulaşıcı hastalık.

ma'rec
çıkacak yer, merdiven.

ma'ref
yüzün, devamlı olarak açık görünen yeri.

ma'refe
atın yelesi bittiği yer.

mar-efsa
f. yılan tutan, yılan efsuncusu. * yılan sokmuş kimseyi tedâvi eden kişi.

ma'reke
muhârebe meydanı, çarpışma yeri. * çarpışma. kıtal. cenk.

mâreke
çarpışma yeri, çarpışma.

ma'ret
kabahat, suç, ayıp, günah.

mârez
sergi.

mareşal
fr. (bak: müşir)

mar-gir
f. yılan tutan, yılan tutucu.

marhic
yılan balığı.

marhuk
kuşkonmaz bitkisi.

ma'ric
merdiven, yükseliş yeri.

maric
dumansız ateş, alev. * dumansız barut.

marid
azgın, sapkın. inad ve isyanda benzerlerinden çok ileri gitmiş olan. kibir, inad ve dinsizlikle tanınmış olan. mütemerrid.

mârid
inadçılar, muannidler, direnenler.

ma'rife
"gr: arabçada mübhem olmayan "" "" harf-i ta'rifi ile bildirilen kelime. böyle bir kelimeden tenvin kalkar, kelime belirli olur. (bak: lâm-ı ta'rif)"

mârife
belli, bilinen.

ma'rifet
bilme, bir şeyi cüz'i vecihle bilmek. * hüner. üstadlık. san'at. * tuhaflık, garib hareket. * vasıta, tavassut. * ilim ve fenlerle tahsil olunan mâlumat. irfan kazanmak. (bak: irfân)

mârifet
ilim, hüner, tanıma.

ma'rifet mertebeleri
(bak: yakin)

mârifetâşinâ
marifetin yabancısı olmayan.

mârifetnâme
marifet yazısı.

ma'rifetperver
f. hünerli, marifetli.

ma'rifetullah
"masnuat-ı ilâhiyeyi ve kur'âni hakikatleri tefekkür ve tahsil ile veya lütf-i ilâhi ile kalbi inkişâf ve basirete sâhib olmak. esmâ-i ilâhiyyeyi tanımak. ilâhi hakikatlara vukufiyet. her işte Allah rızâsına en uygun hareket tarzını bilip amel etmek. (ma'rifetin zıddı; inkârdır. ilmin zıddı ise; cehildir.) (bak: vicdan-irfân)(muhyiddin-i arabi, fahreddin-i râzi'ye mektubunda demiş: ""Allah'ı bilmek, varlığını bilmenin gayrıdır."" bu ne demektir? maksad nedir soruyor?usul-üd-din imamları ve ulema-i ilm-i kelâmın akaide dair ve vücud-u vâcib-ül-vücud ve tevhid-i ilâhiye dair beyanatları, muhyiddin-i arabi'nin nazarında kâfi gelmediği için, ilm-i kelâm'ın imamlarından fahreddin-i râzi'ye öyle demiş.evet, ilm-i kelâm vasıtasiyle kazanılan mârifet-i ilâhiye, mârifet-i kâmile ve huzur-u tam vermiyor. kur'an-ı mu'ciz-il beyan'ın tarzında olduğu vakit, hem mârifet-i tâmmeyi verir; hem huzur-u etemmi kazandırır ki, inşâallah, risale-i nur'un bütün eczaları, o kur'an-ı mu'ciz-ül beyan'ın cadde-i nurânisinde birer elektrik lâmbası hizmetini görüyorlar.hem, muhyiddin-i arabi'nin nazarına, fahreddin-i râzi'nin ilm-i kelâm vâsıtasiyle aldığı mârifetullah ne kadar noksan görülüyor; öyle de; tasavvuf mesleğiyle alınan mârifet dahi, kur'an-ı hakim'den doğrudan doğruya veraset-i nübüvvet sırriyle alınan mârifete nisbeten o kadar noksandır. çünki: muhyiddin-i arabi mesleği, huzur-u dâimiyi kazanmak için $ deyip, kâinatın vücudunu inkâr edecek bir tarza kadar gelmiş. ve sâirleri ise, yine huzur-u dâimiyi kazanmak için $ deyip, kâinatı nisyan-ı mutlak altına almak gibi, acib bir tarza girmişler. kur'an-ı hakim'den alınan mârifet ise, huzur-u dâimiyi vermekle beraber, ne kâinatı mahkum-u adem eder, ne de nisyan-ı mutlakta hapseder. belki, başıbozukluktan çıkarıp, cenâb-ı hak nâmına istihdam eder. herşey mir'at-ı mârifet olur. sa'di-i şirazi'nin dediği gibi: $ herşeyde cenâb-ı hakk'ın mârifetine bir pencere açar.bâzı sözlerde ulema-i ilm-i kelâm'ın mesleğiyle, kur'andan alınan minhâc-ı hakikinin farkları hakkında şöyle bir temsil söylemişiz ki; meselâ: bir su getirmek için, bâzıları küngân (su borusu) ile uzak yerden, dağlar altında kazar, su getirir. bir kısım da, her yerde kuyu kazar, su çıkarır. birinci kısım çok zahmetlidir; tıkanır, kesilir. fakat her yerde kuyuları kazıp su çıkarmağa ehil olanlar, zahmetsiz herbir yerde suyu buldukları gibi, aynen öyle de: ulema-i ilm-i kelâm, esbabı, nihayet-i âlemde teselsül ve devrin muhâliyeti ile kesip, sonra vâcib-ül vücud'un vücudunu onunla isbat ediyorlar. uzun bir yolda gidiliyor. amma kur'an-ı hakim'in minhâc-ı hakikisi ise, her yerde suyu buluyor, çıkarıyor. her bir âyeti, birer asâ-yı musâ gibi nereye vursa âb-ı hayat fışkırtıyor. $ düsturunu, herşeye okutturuyor.hem imân yalnız ilim ile değil, imânda çok letâifin hisseleri var. nasılki: bir yemek mideye girse, o yemek muhtelif âsâba, muhtelif bir surette inkısam edip tevzi olunuyor. ilim ile gelen mesâil-i imâniye dahi, akıl midesine girdikten sonra derecata göre ruh, kalb, sır, nefis ve hâkezâ.. letâif, kendine göre birer hisse alır, masseder. eğer onların hissesi olmazsa, noksandır. işte muhyiddin-i arabi, fahreddin-i râziye bu noktayı ihtar ediyor. m.)"

mârifetullah
allahı bilme, tanıma.

marin
burun ucunda olan yumuşak kemiksiz yer.

mârin
vahşi canavar yatağı.

maristan
f. hastahâne.

mariz
(maraz. dan) hasta. illetli. dertli.

marîz
hasta.

mariz
hastalıklar, illetler. hastalar.

marizane
f. hasta olarak.

mârr
geçen, geçmiş, yürüyen.

mârre
fık: herkesin gittiği umumi yoldan yürüyen.

mârrîn
(mâr. dan) geçenler.

mârrin ü âbirîn
gelip geçenler. gelen giden.

mârr-ül beyan
beyânı yukarıda geçmiş olan.

mârr-üz zikr
yukarıda zikri geçmiş olan, yukarda bahsedilmiş olan.

marsus
sağlam yapı. birbirine kenetlenmiş, kurşun veya lehim ile birbirine bağlanmış sağlam yapı.

martulos
(martoloz) osmanlı devletinin teşekkülü sıralarında ve yeniçeri teşkilâtından önce, hristiyanlardan, ordunun geri hizmetlerinde çalışmış olan teşekküllerden biridir. silâhlanmış kişi mânasında rumca bir kelimedir. * eskiden tuna gemicileri, korsanı mânasında da kullanılmıştır.

ma'ruf
bilinen, tanınmış. belli, meşhur. * şeriatın makbul kıldığı veya emrettiği. * adl, ihsan, cud, tatlı dil, iyi muamele. (bak: emr-i bi-l ma'ruf)

mâruf
bilinen, güzel.

ma'rufat
bilinen şeyler. şeriatın emrettiği hususlar.

ma'ruf-i cihân
dünyaca tanınan ve meşhur. cihânın bildiği.

ma'rufiyet
ma'rufluk. ünlülük, meşhurluk, tanınmışlık.

mârufiyet
bilinirlik.

ma'rur
uyuz.

marure
buğday arasında olan acı bir tohum.

mârût
sihir belleten iki melekten biri.

ma'ruz
bir şeyin etkisine uğramak veya uğratmak. * arzolunmuş, arzolunan. * serilmiş, yayılmış. * verilmiş, sunulmuş. * anlatılmış. * bir şeye karşı siper alan.

mâruz
arzolunan, verilen, anlatılan, karşı karşıya kalan.

mâruz
açık hâle getirilme, açık hedef yapılma

maruz
karşı karşıya bırakmak

ma'ruz
arz olunanlar. arzedilenler, takdim edilenler. küçükten büyüğe bildirilenler.

ma'ruzât
arz olunanlar. arzedilenler, takdim edilenler. küçükten büyüğe bildirilenler.

mâruzât
anlatılanlar.

mâruzatta
bir mesele hakkında bilgi veya dilek arz etme, sunma

ma'ruş
üstü çardak şeklinde yapılı bina.

marzat
rızâ. memnuniyet, hoşnudluk.

marzî
razı olmağa dâir. * kabul edeceği, razı olacağı.

marzî
arzu edilen, razı olunan.

marzî-i ilâhî
cenab-ı hakk'ın rızasına uygun işler.

marziyat
razı olunacak şeyler. Allah'ın rızasına dair olanlar.

marzîyât
razı olunan şeyler.

marziye
razı olma, hoşnud olma, memnuniyet.

marık
dinsiz, mürted, hak dinden çıkan.

mârık
dinsiz.

marın
(mârına) çekiçle dövülerek açılmağa müsait olan. * kireçtaşı. * çeşitli renklerde olan bir çeşit toprak.

ma'rız
(ma'raz. dan) bir şeyin görünüp çıktığı yer. bir şeyin bildirildiği, arzolunduğu makam.

marız
hasta, alil, mariz.

marş
tırnak ucuyla deriyi yırtmak. * yağmur suyunun durmayıp üzerinden çabuk geçtiği yer. * incitici söz.

ma's
ovmak. * dürtmek.

mas
yeyni, hafif kimse.

mas'
davarın kuyruğunu salması. * vurmak. * parlamak.

masa'
kılıçla vuruşmak.

masabak
geçen, geçmiş olan, geçmişteki.

mas'ad
yukarı çıkılacak yer. suud yeri.

masad
dağın yüksek ve yüce yeri.

mas'ad
yukarı çıkacak yerler.

mas'ad
(sayd. dan) av yerleri.

masadak
"bir sözü veya hükmü tasdik eden husus. ""söylendiği gibi, denildiği şekilde, doğru, sâdık, olduğu gibi, muvâfıktır, mutâbıktır, tıpkısı"" gibi mânâlara gelir. mânânın fertlerine de mâsadak denilebilir."

mâsadak
bir sözü onaylayan, doğrulayan.

masadır
masdarlar.

masaff
savaş, muhârebe, harp, cidâl yeri.

masaha
sıhhat mevzii. * kamer, ay.

masaib
felâketler. uğursuzluklar. suubetler. güçlükler.

masaid
yukarı çıkacak yerler.

masâid
yukarı çıkılacak yer. suud yeri.

masaif
sayfiyeler, yazlıklar. yaz mevsiminde oturulacak yerler.

masak
darlık.

masal
az miktar olan şey.

masale
sızıntı.

masam
duracak yer.

masame
duracak yer.

masan
eşya saklanacak yer.

masani'
sarnıçlar. su mahzenleri.

ma'sara
(üzüm ve susam gibi şeylerin) sıkıldığı yer.

ma'sara
üzüm, susam gibi şeylerin sıkıldığı yerler.

masari'
mısrâlar. * (masra'. c.) güreş meydanları.

masarif
sarfiyatlar, masraflar. (masârifât da denir.)

masârif
masraflar, giderler.

masârif
masraflar, giderler. harcanan paralar.

masarifat
masraflar, giderler. harcanan paralar.

masârifât
masraflar.

masarif-i umumiye
umumi masraflar.

masarîn
bağırsaklar.

masâtıb
sedir, peyke.

masâyi
(sayruret. den) sürüp giden. * karargâh. * suyun aktığı yer. * rücu etmek, dönüp gitmek. * dönüp varılacak yer.

masbah
doğacak zaman ve yer.

masbu'
kibirli, gururlu, mağrur. kendini beğenmiş.

masbug
boyalı, boyanmış. mülevven.

masd
cima etmek. * emmek.

masda'
taşlık yerlerden geçen düz yol.

masdar
"bir şeyin sudur ettiği (çıktığı) menba. * gr: fiilin şahsa ve zamana bağlı olmayan şekli, fiil kökü. okumak, yazmak, kitabet, kıraat, ahz, almak... gibi. masdar kelimesi.; ism-i mekândır, sudur etmek mânasına gelir. fiilin mâna ve lâfız ciheti ile mebde' ve me'hazidir."

masdar
kök, kaynak.

masdar
masdarlar.

masdariyet
masdarlık.

masdar-ı ca'lî
(mec'ul) yapma olan masdar. arapçada, bazı isim ve sıfatların sonlarına (-iyyet) ilâve edilerek yapılır. meselâ: insan: insaniyyet, şâir: şâiriyyet. câhil: câhiliyyet. merbut: merbutiyyet gibi.arapça veya farsça kelimenin sonuna (-îden) eki getirilerek yapılır. meselâ: cenk. den, cengîden: cenk etmek. fehm. den, fehmîden: anlamak.taleb. den, talebîden: istemek.

masdar-ı merre
"fiilin bir defa yapıldığını belli eden masdar. merre, kerre, lem'a, darbe gibi, ""fa'le"" vezninden gelen masdarlardır."

masdar-ı mimî
başında mim harfi bulunan masdar. (ketb: yazmak) masdarının mimisi (mekteb) olduğu gibi.

masdu'
baş ağrısına tutulmuş olan. başı ağrıyan.

masduk
doğruluğu kabul edilmiş, tasdik edilmiş.

masdûk
tasdiklenen.

masduka
doğru söz. hakikat ve gerçek olan kelâm.

masdukat
doğru söz. hakikat ve gerçek olan kelâm.

masdum
çarpılmış. kendisine vurulmuş.

masdur
gönderilmiş, yollanmış olan. * göğsü incinmiş veya ağrımış olan.

masebak
geçen, geçmiş olan, geçmişteki.

maselef
evvelki, geçmiş.

ma'sere
(ma'seret) zorluk, güçlük.

masfuf
(masfufe) saf bağlamış, dizilmiş. sıra ile dizilmiş.

mash
tutmak. * çekmek.

mash
sâbit olma. * mahvolup belirsiz olmak. * kısa olmak.

mashara
büyük taşlı yer.

mashara-i âlem
âlemin maskarası. kepaze, rezil.

mashub
beraber alınıp götürülmüş. kucaklanmış.

mashuben
beraberce, birlikte olduğu halde. yanında bulunarak.

masî
f. pervasız, korkusuz.

masif
(sayf. dan) yazlık. yazın oturulacak yer. sayfiye yeri.

masif
sayfiyeler, yazlıklar. yaz mevsiminde oturulacak yerler.

masik
yapışkan. * zapteden, istilâ eden, tutan.

masile
üzerinde mum veya fitil yakılan çıra ve şamdan.

masîr
(sayruret. den) sürüp giden. * karargâh. * suyun aktığı yer. * rücu etmek, dönüp gitmek. * dönüp varılacak yer.

masit
acı su. * bir ot cinsi.

masiva
"ondan gayrısı. (Allah'tan) başka her şey hakkında kullanılan tâbirdir) dünya ile alâkalı şeyler. (bak: taabbüd)(...ey insan! kur'anın desâtirindendir ki; cenab-ı hakkın mâsivasından hiçbir şeyi ona taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. hem sen kendini hiçbir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. çünkü mahlukat ma'budiyetten uzaklık noktasında müsavi oldukları gibi mahlukiyet nisbetinde de birdirler. m.n.)"

mâsivâ
yaratıklar.

mâsivâullah
allahın yarattıkları.

mâsiyet
isyan, günah.

ma'siyyet
itaatsizlik, günah, isyan.(mâsiyetin mâhiyetinde, bilhassa devam ederse, küfür tohumu vardır. çünki, o mâsiyete devam eden ülfet peyda eder. sonra ona âşık ve mübtelâ olur. terkine imkân bulamıyacak dereceye gelir. sonra o mâsiyetinin ikaba mucib olmadığını temenniye başlar. bu hal böylece devam ettikçe küfür tohumu yeşillenmeye başlar. en nihâyet, gerek ikabı ve gerek dâr-ül-ikabı inkâra sebeb olur.ve keza, mâsiyete terettüp eden hacâletten dolayı, o mâsiyetin mâsiyet olmadığını iddia etmekle o mâsiyete muttali olan melekleri bile inkâr eder. hattâ şiddet-i hacâletten yevm-i hesabın gelmiyeceğini temenni eder.şayet yevm-i hesabı nefyeden ednâ bir vehmi bulursa, o vehmi kocaman bir bürhan addeder. en nihayet nedâmet edip terketmiyenlerin kalbi küsufa tutulur, mahvolur gider. el-iyazü billâh! m.n.)

ma'siyyet
günahlar. * isyanlar.

mask
muhkem, sağlam. (müe: maske)

maskara
kendisine gülünen.

maskaraâlûd
maskaralı.

maskat
düşülen yer.

maskat
düşülen yer, doğum yeri.

maskat-ı re's
doğum yeri. vatan. bir kimsenin doğduğu yer.

masku'
kırağı düşmüş yer.

maskul
cilâlanmış, saykal vurulmuş. mücellâ.

masl
tarhana. * yoğurt ve süt içinde bulunan yeşilimsi su.

maslahat
"iş, mes'ele. * sulh yolu. * fayda, maksad, keyfiyet. (zıddı; mefsedettir)"

maslahat
fayda, iş.

maslahat
maslahatlar. işler.

maslahatbîn
f. iş yapabilen. iş görmesini bilen.

maslahatdâr
faydalı.

maslahaten
faydaca.

maslahatgüzâr
f. iş bilir. * elçi vekili. elçi namına işleri tâkible vazifeli kimse.

maslahatkâr
faydalı.

maslahatkârâne
f. maslahata, işe ve maksada uygun surette.

maslahatkârâne
faydalı biçimde.

maslahat-ı mürsele
şeriat tarafından ne itibar ve ne de ibtâl ve ilgâ edildiği mâlum olmayan bir mes'elenin maslahat üzere fakihler tarafından hükümlendirilmesi.

maslahatşinâs
f. işten anlıyan, iş bilen.

maslak
su yolu üzerinde bulunan su haznesi. * dâima akan su borusu. * büyük yalak.

masliye
tarhana çorbası. * koruk aşı.

maslub
salbolmuş, asılmış. asılarak idam edilmiş.

masluben
asılarak, asılmış olduğu hâlde. asılma suretiyle.

masl-üd dem
kanın sulu kısmı.

masmasa
ağzın önü.

masna'
(masnaa) su mahzeni. sarnıç. * şimdiki arapçada: fabrika. * bucak, köşe.

masna
sarnıçlar. su mahzenleri.

masnea
içine yağmur suyu toplanan büyük havuz.

masnu'
(sun'. dan) san'atla yapılan, yapılmış. yapma, yapmacık.

masnû
sanatla yapılmış eser.

masnuat
san'atkârâne yapılan şeyler. yapılanlar.

masnûât
sanatlı yapılmış eserler.

masnuat-ı sayfiyye
cenab-ı hakk'ın yaz mevsiminde yarattığı san'atlı güzel eserler.

masnûiyet
sanat eseri olma hâli.

masnuk
nezleli kimse.

masnu-u vâhid
cenab-ı hakk'ın (c.c.) (bir tek olan) san'at eseri.

mason
fr. duvarcı mânasına bir kelimeden alınmış isimdir. dinsiz, imânsız mânâsına kullanılır. fermeson veya farmason da denir.

mason
" ""masonluk"" denilen kökü dışarıda gizli ve tehlikeli bir örgütün üyesi, islâm düşmanı."

masr
parmak uçlarıyla süt sağmak. * bir şeyi incelemek. * az olmak. * dağılmak. (imtisar veya immisar ile aynı manadadır.)

masra'
çarpışma, ölme. * güreş meydanı.

masraf
sarfedilen, harcanan. gider.

masraf
gider, harcama.

masraf
sarfiyatlar, masraflar. (masârifât da denir.)

masrif
(sarf. dan) sarfetme ve harcama mahalli.

masru'
sar'a hastalığına tutulmuş, sar'alı.

masruan
sar'alı olarak, sar'a hastalığına tutulmuş olarak.

masruf
sarfolunmuş, harcanılmış olan.

masrûf
harcanmış.

mass
(mâssa) emici, massedici.

mass
emme.

massa
maraz, hastalık. * zahmet.

massetmek
emmek, emerek içmek.

mast
f. yoğurt.

mastaba
sedir, peyke.

mastaki
sakız.

mastihi
kıbrıs ve sakız adalarında yetişen bir ağacın adı.

mastub
damarlardan taşmış kan.

mastur
(satır. dan) çizilmiş, yazılmış.

masube
isâbet etmiş (felâket, musibet, belâ, âfet).

masug
kalıba dökülmüş. * örneğe uygun. * düz.

ma'sum
günahsız, suçsuz.

mâsum
günahsız, suçsuz.

ma'sumâne
günahsızcasına, suçsuz olarak.

mâsumâne
masumca.

ma'sume
suçsuz kadın veya kız.

mâsume
suçsuz kadın veya kız.

ma'sumiyet
ma'sumluk, kabahatsizlik, suçsuzluk.

mâsumiyet
masumluk.

masun
korunan, mahfuz, emin, muhafaza olunan. * sâlim, sağlam.

mâsûn
korunan.

masun
sağlam bir şekilde korusun ve muhafaza etsin

masuniyet
eminlik, sağlamlık, muhafaza altında bulunmak, dokunulmazlık.

mâsûniyet
korunurluk.

ma'sur
sıkılmış. suyu veya yağı çıkarılmış.

masur
birbirine katılmış şey. mümtezic.

masus
sirke ile pişmiş güvercin.

masvat
çok bağıran.

masver
sütsüz keçi. * sütü zor çıkan deve.

masyef
yaz gününde oturulacak yer. * su yolunun eğri büğrü yeri.

ması'
sağlam vücutlu kimse.

masır
mâni, engel.

mata
arka.

ma'tab
helâk olacak yer.

matabi'
matbaalar, basımevleri.

matabih
mutfaklar. yemek pişirilen yerler.

matabîh
(tabh. dan) tabholunmuş yani pişirilmiş şeyler.

matâbih
(tabh. dan) kaynatılmış veya haşlanmış (ilâç). * pişirilmiş yemek.

mataf
(tavâf. dan) tavâf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yer.

matâf
(tavaf. dan) tavaf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yerler.

matahir
mataralar, su kapları. * gusülhâneler. içinde yıkanılıp temizlenilecek yerler.

matâhir
gusülhâne. içinde yıkanılıp temizlenilecek yer. * su kabı, matara.

mataif
(tavaf. dan) tavaf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yerler.

matâif
(tavâf. dan) tavâf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yer.

mataim
yemek yenilecek yerler. yemek odaları.

mataîm
oburlar, doymakbilmez kimseler. * başkalarını beslemeler.

matâim
yemek yenilecek yer. yemek odası.

matâim
çok yemek yiyen. yemeği bol olan.

matain
balçıkla sıvanmış yerler.

mataîn
mızrakla yaralamakta mâhir ve usta olan.

matalil
nemli, ıslak ve yaş şeyler.

matâlil
yaş, ıslâk. * ıslanmış, nemlenmiş.

mat'am
yemek yenilecek yer. yemek odası.

mat'am
yemek yenilecek yerler. yemek odaları.

matamih
göz dikilen şeyler. göz dikilen yerler.

matamîr
mezarlar, kabirler. * bazı şeyleri saklamak için kullanılan toprakaltı yerler.

matar
yağmur.

matar
yağmurlar.

matara
askerlerin kullandığı üzeri aba ve çeşitli kumaşlarla kaplı madeni su şişesi veya yolculukta kullanılan deriden yapılmış su kabı.

matare
kuşu çok olan yer.

matarid
mızraklar, zıpkınlar.

matarih
bir şey atılan yerler. * tarhedilecek yerler.

matârih
(tarh. dan) mahal, yer. * tarh olunacak şey, tarh edilecek nesne. * bir şey atılan yer.

matarık
(mıtrak ve mıtraka. c.) demirci çekiçleri.

matavi
kıvrımlar. bükülmüş şeyler.

mataya
binek hayvanları.

matbaa
(tab'. dan) tab'edilen yer. kitab, gazete ve sâir yazıların basıldığı yerler. basımevi.

matbaa
basımevi.

matbaa
basın yayın kanalı

matbaa
matbaalar, basımevleri.

matbaa
matbaalar, basımevleri.

matbaa-i âmire
devlet matbaası.

matbah
mutbah. yemek pişirilen yer.

matbah
mutfak.

matbah
mutfaklar. yemek pişirilen yerler.

matbah
mutfaklar.

matbaha
mutbah. yemek pişirilen yer.

matbaha-i kudret
cenab-ı hakk'ın âşikâr kuvvet ve kudreti ile bahçe, bağ, tarla ve bostan gibi yerlerde pişmiş gibi hazır gıda maddelerinin yetiştiği yer. kudret mutbahı.

matbah-ı âmire
saray mutfağı.

matbu'
tab' olunmuş. basılmış, kitap veya gazete haline gelmiş. basılıp matbaadan çıkmış olan.

matbû
basılmış.

matbu
basılan

matbuat
tab' edilmiş neşriyat. basılmış şeyler. (kitap ve gazeteler gibi)

matbûât
basın, basılanlar.

matbuat
basın kanunu

matbuh
(tabh. dan) kaynatılmış veya haşlanmış (ilâç). * pişirilmiş yemek.

matbuh
(tabh. dan) tabholunmuş yani pişirilmiş şeyler.

matbuh
kaynatılmış veya haşlanmış ilâçlar. * pişirilmiş yemekler.

matbuhat
kaynatılmış veya haşlanmış ilâçlar. * pişirilmiş yemekler.

mate
öldü.

mateahhar
(mâ-teahhar) sonra gelen. sonradan gelen.

ma'tebe
kızgınlık ve hiddetle hitabetmek.

matekaddem
(mâtekaddem) geçmiş zaman, mâzi. * sâbık. geçen şey. * önceleri.

mâtem
"ağlama. üzüntü veya kederden ağlayıp sızlama. kederinden yas tutma.(...bak! öyle bir ziya-yı hakikat neşreder ki, eğer o'nun o nurâni daire-i hakikat-ı irşadından hariç bir surette kâinata baksan, elbette kâinatın şeklini bir matemhâne-i umumi hükmünde ve mevcudatı birbirine ecnebi, belki düşman ve câmidatı dehşetli cenâzeler ve bütün zevil-hayatı zevâl ve firakın sillesiyle ağlayan yetimler hükmünde görürsün. şimdi bak; o'nun neşrettiği nur ile o matemhâne-i umumi şevk-i cezbe içinde bir zikirhâneye inkılâb etti. o ecnebi düşman mevcudat, birer dost ve kardeş şekline girdi. s.)"

mâtem
yas.

mâtemâlûd
yasla karışık.

mâtemdâr
f. mâtemli, acılı, yaslı.

mâtemengiz
f. mâtemi ve yası iktiza eden.

mâtemfezâ
f. yası ve mâtemi ziyadeleştirip arttıran.

mâtemhane
f. ağlanılan, yas tutulan yer.

mâtemhâne
yas evi.

mâtemî
yaslı, mâtemli, üzüntülü.

mâtemkünân
f. yas tutup mâtem ederek.

mâtemzede
mâtemli. yaslı.

materyal
fr. bir işin meydana çıkması için lâzım gelen şeyler.

materyalist
fr. maddeci. her şeyi madde ile kıymetlendiren. (bak: maddiyyun)

materyalist
maddeci, sadece maddeye inanan îmansız.

materyalizm
fr. maneviyatı ve Allah'ı inkâr eden maddiyyunların mesleği.

materyalizm
maddecilik, maddeden başka varlık tanımayan îmansız felsefe.

matfa
(itfâ. dan) söndürülmüş.

math
el ile vurmak. * yalamak. * birbiri ardınca sulamak.

mathare
gusülhâne. içinde yıkanılıp temizlenilecek yer. * su kabı, matara.

mathare
mataralar, su kapları. * gusülhâneler. içinde yıkanılıp temizlenilecek yerler.

mathum
dolu, dolmuş.

mati'
uzun, tavil. * her nesnenin iyisi.

matîn
balçıklı yer.

matin
balçıkla sıvanmış yerler.

matîr
yağmurlu gün.

matîrat
tehlikeli yerler.

matîta
havuz dibinde kalan balçıklı bulanık su.

matiyye
binek hayvanı. binek. * gerinip sevinerek yürüyen.

matiyye
binek.

matiyye
binek hayvanları.

matiyye-rân
bindiği hayvanı yola süren.

matl
atlatma, geçirme, defetme. * çekme.

matla'
güneş veya yıldızların doğdukları yer, ufuktan çıktıkları yer. * yıldız veya güneşin zuhur etmesi. * edb: kaside ve gazelin kafiyeli olan ilk beyti. (bak: musarra')

matlâ
güneşin doğduğu yer.

matlab
istek, istenilen şey. * hallolunacak mesele. mebhas. * kaziye.

matlab
istenen.

matlab-ı dil-hah
gönlün isteği, arzu, maksad.

matla'ların
doğuş yeri ve zamanlarının farklılığı

matlub
istek, istenilen şey. * alacak. ödünç verilmiş.

matlûb
istenilen.

matlub
istenilen, talebedilen ve aranılan şeyler. * alacaklar. ödünç olarak verilmiş olan şeyler.

matlubat
istenilen, talebedilen ve aranılan şeyler. * alacaklar. ödünç olarak verilmiş olan şeyler.

matlûbât
istenilenler.

matlul
yaş, ıslâk. * ıslanmış, nemlenmiş.

matlul
nemli, ıslak ve yaş şeyler.

matma'
tamâ edilecek şey. çok istenilecek şey.

matmah
tamâh olunan şey, hırsla göz dikilerek bakılan şey veya yer.

matmah
tamah ile bakılan.

matmah
göz dikilen şeyler. göz dikilen yerler.

matmah-ı cihanî
bütün herkese ait tamah olunan ve büyük istekle üzerine bakılan şey.

matmah-ı nazar
hırsla bakılan şey.

matmazel
fr. evli olmayan gayr-ı müslim kız.

matmu'
(tama'. dan) tama' olunmuş. hırsla istenen şey.

matmur
gömülmüş, defnedilmiş. toprak altına konulmuş.

matmure
toprak altında bazı şeyleri saklamağa mahsus yer. * kabir, mezar.

matmure
mezarlar, kabirler. * bazı şeyleri saklamak için kullanılan toprakaltı yerler.

matmus
gözü doğuştan değil de, sonradan kör olmuş adam.

matneb
omuz. * omuzla boyun arası.

matrah
(tarh. dan) mahal, yer. * tarh olunacak şey, tarh edilecek nesne. * bir şey atılan yer.

matrah
bir şey atılan yerler. * tarhedilecek yerler.

matran
taç giymiş piskopos.

matred
ırak eden, uzaklaştıran.

matrede
ırak eden, uzaklaştıran.

matris
fr. dizilmiş harflerin hususi bir mukavva üzerine alınan kalıbı. * dizme makinelerinde harf kalıbı.

matrud
kovulmuş. tardedilmiş. uzaklaştırılmış olan.

matrûd
kovulan.

matrudîn
kovulmuş olanlar. kovulmuşlar.

matruh
tarh edilmiş, çıkarılmış. * belirtilmiş, konulmuş (vergi) * temeli atılmış (binâ).

matruk
gevşek ve uyuşuk adam. * kuruduktan sonra yine yağmurla tazelenmiş.

matruş
traş olmuş. sakalsız. * sağır kimse.

matt
çekmek.

matta
incil kitaplarından birisinin adı. tahrif edilmiş dört yüz muhtelif incil içinden seçilen biri. (bak: havari)

mattal
(mattâle) devamlı olarak borcunu ileri atıp geciktiren.

matte
vesile, sebep.

ma'tuf
ait ve râci' olan. * bir tarafa meyletmiş. mâil olan. * isnadedilen. yöneltilmiş.

mâtûf
yöneltilen.

ma'tufun aleyh
f. bir rabt edatı ile kendisine bağlı olan kelime (bak: harf-i atıf)

ma'tuh
(ateh. den) bunamış, bunak. * sakat, kötürüm. amelmânde.

ma'tuhane
bunakçasına, bunamışçasına.

ma'tuhe
(ateh. den) bunamış, bunak. * sakat, kötürüm. amelmânde.

ma'tuk
(atâk. dan) azat olunmuş. azatlı.

ma'tuka
(atâk. dan) azat olunmuş. azatlı.

mat'um
yenecek yemek. taam.

mat'umat
"(taam. dan) yemekler. taamlar. yenecek şeyler.(""hem hiç mümkün müdür ki: fâtır-ı kerim, halik-ı rahim, küçük midenin cüz'i arzusunu ve muvakkat bir beka için lisan-ı hal ile duasını hadsiz enva-ı mat'umat-ı lezizenin icadiyle kabul etsin de, umum nev-i beşerin pek büyük bir ihtiyâc-ı fıtriden gelen pek şiddetli bir arzusunu ve külli ve daimi ve haklı ve hakikatlı, kalli, halli bekaya dâir gayet kuvvetli duâsını kabul etmesin? hâşâ.. yüzbin defa hâşâ.."" l.)"

matûmât
yemekler.

mat'umat
yenecek yemek. taam.

mat'un
(tâun. dan) belâya tutulmuş. musibet ve tâuna giriftar olmuş. * (ta'n. dan) ayıplanmış.

mat'unen
vebâya tutularak.

maturidî
mâturidi mezhebi ve bu mezhebden olan. semerkand şehrinin mâturid köyünden olan ebu mansur-u mâturidi'yi (hicri: 280-332) itikadda imam olarak kabul edenler. amelde hanefi mezhebinden olanlar, itikadda maturidi mezhebindendir. çünkü bu zât, ehl-i sünnet itikadına muhalif görüşleri, eserleri ile reddederek ıslâh etmiştir.

ma'tut
mağlup, yenilmiş.

matv
çekmek.

matvî
bükülü, dürülmüş, kıvrılmış şey.

matvî
dürülen, içine tıkılan.

matvi
kıvrımlar. bükülmüş şeyler.

matviyy
dürülmüş nesne.

matviyyât
dürülmüş ve bükülmüş olanlar. kitap sahifeleri gibi toplanmış olanlar.

matviyyen
sarılı olduğu halde. dürülerek. kıvrılarak.

mâtüridî
itikadda hak mezhep imamı olan âlim.

matır
(matar. dan) yağan, yağıcı.

mauk
şer, yaramaz.

maul
üstün gelinmiş.

ma-ul hayat
mc: haysiyyet. şeref, yüz suyu. * hayat suyu. (bak: ab-ı hayat.)

ma-ul verd
gül suyu.

maun
eve lâzım şeyler. ev eşyası. * malın zekâtı. * ufak tefek ihtiyaçlar. * nefaseti sebebi ile (nefsin çok hoşuna gittiğinden) kimseye verilmek istenmeyen şey.

maûn
yardım.

mâun suresi
"kur'an-ı kerim'in 107. suresidir. ""eraeyte suresi"" de denir."

maune
mavna. yük taşıyan büyük kayık.

maunet
yardım. imdat. * azık. yol yiyeceği. * cenab-ı hakk'ın salih kullarına olan imdadı, inayeti. * huk: masarif.

maûnet
yardımlar.

maunet
yardımlar, muâvenetler. * yol yiyecekleri. azıklar.

ma'v
olmuş taze hurma. * ses, avaz.

ma-vakaa
vaki' olan. hâdise. sergüzeşt.

ma-veka'
(mâ-vaka') vâki olan, olup biten.

ma'vel
ağıt edecek yer.

ma-vera
bir şeyin gerisinde, arkasında veya ötesinde bulunanlar.

mâverâ
perde arkası.

mâ-veraî
öteye mensub ve âid. * diğer âlemle alâkalı.

mavera-ün nehr
ceyhun ırmağının doğusunda kalan ülkelere müslüman coğrafyacıların verdiği ad. türklerin yaşadıkları bu ülkeler, ceyhun ve seyhun ırmaklarının havzalarını ihtiva ediyordu. * dicle ile fırat arası.

maviye
billur taşı.

mavna
limanlarda, şamandıralara bağlı olarak yükleme ve boşaltma yapan gemilerden, kıyılara römorkör yedeğinde yük götürüp getiren tekne.

mavtın
(vatan. dan) vatan. yurt edinilen ve yerleşip oturulan yer.

mâvudieleh
varlık gayesine uygunluk.

mavzer
alm. mavzer adında bir alman'ın yaptığı çaplı harp tüfeği. askerlikte kullanılan bir silâh.

mavzer
bir çeşit tüfek.

mavzer
atış hızı dakikada ortalama altı mermi olan bir tüfek türü

ma'y
su arkı. su mecrâsı.

maye
damızlık. * esas. temel. * bir şeyin mayalanması ve ekşimesi (tahammürü) için konulan madde. * para, mal. iktidar. güç. * ilim. * dişi deve.

mâye
maya, öz.

mayedar
f. kudretli, paralı.

maye-i şeb
gece karanlığı.

mayhoş
f. biraz ekşice lezzetli tatlı.

mâyi'
akıcı. akıcı madde.

mâyî
sıvı.

mâyi'
akıcı cisimler. su halinde bulunan, akan şeyler.

mâyiât
akıcı cisimler. su halinde bulunan, akan şeyler.

mâyi'-i nârî
ateş halinde su veya buhar.

mâyiiyyet
mâyilik, akıcılık, sıvılık.

mayir
taamlandıran, yiyecek veren.

ma'yub
ayıplanmış. ayıplanan. bir kusuru ve eksiği olan.

ma'yubat
ayıplanacak şeyler. eksiklikler, noksanlıklar, kusurlar.

ma'yube
ayıplanacak şeyler. eksiklikler, noksanlıklar, kusurlar.

ma'yuben
kusur ve ayıp sayılarak. ayıplanarak.

mayuhdes
sonradan olan.

mayu'kal
anlaşılır.

mayu'ref
bilinmez. * minder altında saklanan şey.

mayıh
kova doldurmak için kuyu içine inen kişi. * bahşiş veren, atâ eden.

mayın
ing. karada ve denizde, daha çok gizlendirilerek konulan ve temas edilince patlayan bomba.

ma'z
keçi. karaca.

maz'
gön yağlamak. * ağaç kabuğunu soymayıp üstünde bırakmak.

maz'a
her nesnenin bakiyyesi, artığı.

maza
(mezâ) geçti (mânasına fiil).

maza ma maza
olan oldu. geçen geçti.

mazacir
gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

mazâcir
gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

mazacı'
kabirler, mezârlar.

ma'zad
alemi, giyen kişinin pazusuna gelen alemli elbise.

mazahir
mazharlar. eşyanın görüldüğü, çıktığı yerler. * nâil olmalar. * şereflenmeler.

mazâhir
görünme ve ortaya çıkma yerleri.

mazak
darlık.

mazalim
haksızlık ve adaletsizlikler. zulümler. * adâlet dâiresi.

mazalle
yol aranılan yer.

mazallenişin
f. gölgelikte oturan.

mazamîn
mânâlar, mefhumlar, kavramlar. * ödenmesi gereken şeyler. * cinaslı, nükteli sözler.

mazanne
(mazınne) zannolunduğu yer. zan götüren. * ermiş sanılan.

mazanne
zanlı yer veya kimse

mazanne-i hayr
kendisinden yalnız iyilik umulan kimse.

mazanne-i su'
kendisinden ancak kötülük beklenen kimse.

mazarr
zararlar, ziyanlar. mazarrât.

mazarra
meşakkat, zahmet. * ziyân.

mazarrat
zararlar. ziyanlar. mazârr.

mazarrât
zararlar.

mazarratı
zararları yararlara katma, karıştırma

mazayık
zor güç işler. * sıkıntılı ve dar yerler.

mazaz
musibet, felâket ve belâ acısı. * acıma, üzülme, kederlenme.

mazağ
çiğnenecek veya çiğnedikleri yemek.

mazbata
bir toplantıda konuşulanların neticesinin yazılı şekli. kararnâme.

mazbata
tutanak.

mazbata
mazbatalar, tutanaklar.

mazbut
zabtolunmuş, elegeçirilmiş. * sağlam. * yazılmış. kaydedilmiş. hatırda tutulmuş. derli toplu. * muhâfazalı. korunmuş. * belli, belirtilmiş.

mazbût
tutulan, derli toplu.

mazbutât
"(mazbut. c.) ele geçirilmiş; kaydedilmiş; hatırda tutulmuş şeyler. mazbut olan şeyler."

mazca'
(madca) yatılacak yer. mezar, kabir.

mazca
kabirler, mezârlar.

mazcer
gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

mazcer
gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

ma'zel
ırak, uzak, baid.

mazem
iki dağ arasında olan dar yol. * dar olan her yer.

ma'zeret
elde olmadan suç, kabahat işleme. * mücbir sebeblerini söyleyerek yardım dileme. özür dileme.

mâzeret
elde olmayan özür.

ma'zeretcu
f. özür arıyan.

ma'zerethâh
f. özür dileyen. afvedilmesini isteyen.

ma'zeretmend
f. özürlü, kusurlu. mazeretli.

mazfuf
yanında olan şeyleri tamamen tükenmiş olan kimse.

mazg
ağızda çiğneme.

mazgal
yun. eskiden kale, hisar, sur veya şato duvarlarında açılan iç yanı geniş, dış yanı dar gözleme siperi.

mazhak
gülünç kimse.

mazhar
sahib olma, nâil olma. şereflenme. * bir şeyin göründüğü, izhar olunduğu yer. çıktığı yer.

mazhar
ortaya çıkma ve görünme yeri.

mazhar
ulaştırma, eriştirme

mazhar
mazharlar. eşyanın görüldüğü, çıktığı yerler. * nâil olmalar. * şereflenmeler.

mazhariyet
mazhar ve nâil olma. elde etme. muvaffakiyet.

mazhariyet
mazharlık.

mazharı
ayna gibi yansıtma

mazhar-ı esmâ
"çok sıfatlara ve isimlere mensub hâller kendinde görünen. isimlere, isimlerinin üzerinde te'sirlerine mazhar (sâhib) olan. * cenab-ı hakkın isimlerinin tecellisine mazhar ve âyine olmuş olan.(cenab-ı hak insana giydirdiği vücud libasını san'atına mazhar ediyor. insanı bir model yapmış. o vücud libasını o model üstünde keser, biçer, tebdil eder, tağyir eder; muhtelif esmasının cilvesini gösterir. l.)"

mazhar-ı ilhâm
kendine ilhâm olunan. (arı, hayvan ve insanlara olduğu gibi) kalbine ilhâm gelen zât.

mazi
"geçmiş zaman. geçen, geçmiş olan. * gr: bir işin geçen zamanda yapıldığını bildiren fiil. fiil-i mâzi. mazi sigası.(o kadir-i mutlak, bütün istikbaldeki acaib-i imkânata muktedirdir. dünü getiren, yarını getirdiği gibi; maziyi icad eten o zât-ı kadir, istikbali dahi icad eder. dünyayı yapan o sani-i hakim âhireti de yapar... m.)"

mâzi
geçmiş zaman.

mazi
geçmiş zaman ve dönemler

mâzi
geçmiş zaman

mazif
herkese sofrası açık olan ev. kapısı açık, misafir sever ev. misafirperver olan hâne.

mazife
izâfe olunmuş. * keder, hüzün, tasa, gam.

mazi-i naklî
"yalnız işitilen bir şeyi anlatan fiil sigası. ""nuri gelmiş"" gibi."

mazi-i şâd
neş'eli, sevinçli mâzi.

mazi-i şuhudî
"gözle görünen veya görmüş gibi bilinen bir şeyi anlatan fiil sigası, kipi. ""nuri geldi"" gibi."

mazîk
dar yer.

mazîk
zor güç işler. * sıkıntılı ve dar yerler.

ma'zil
ayrı. ayrı bir yer. * uzak. baid.

mazille
kıldan yapılma büyük çadır.

mazîm
mazlum.

mazin
karınca yumurtası. * bir kabilenin adı.

mazîr
ekşi, hâmız.

ma'zire
özür etmek.

mazîre
ayran.

maziryun
şahtere otu.

maziyan
kendisinden küçük arklara ayrılan büyük su arkı.

maziyat
geçmişler. geçen zamanlar.

mâziyât
geçmiş zamanlar.

maziye
şarap, hamr. * beyaz iyi bal. * beyaz ince yumuşak gömlek.

mazîz
musibet ve belâya uğramış. felâket acısına giriftar olmuş.

mazleme
zulüm ve adaletsizlik. haksızlık. can yakma.

mazleme
haksızlık ve adaletsizlikler. zulümler. * adâlet dâiresi.

mazlum
zulüm görmüş. kendine zulmedilmiş. * halim, selim, sakin, sessiz.

mazlûm
zulüm görmüş, sessiz.

mazlumane
zulüm görmüşe yaraşır surette. * sessizce. sessizlikle.

mazlûmâne
zulüm görmüşcesine.

mazlûmen
zulmedilerek.

mazlumîn
zulüm görmüş kimseler.

mazlûmîn
zulmedilenler.

mazlûmiyet
zulme uğramışlık.

mazlumiyyet
mazlumluk. zulüm görmüşlük. * sessizlik, yavaşlık.

mazmaz
(ibranice) hz. muhammed'in (a.s.m.) suhuf-u ibrahim ve tevrat'taki ismi.

mazmaza
gusül veya abdest alırken, elleri yıkadıktan sonra üç kere ağız dolusu su alıp ağızda çalkalamak.

mazmaza
abdestte ağzı yıkamak.

mazmaza
mazmaza yapma. ağzını su ile çalkalama.

mazmi
sulanan ekin.

mazmum
(zamm. dan) zammolunmuş. ilâve olunmuş. * yapışmış. * zamme ile okunan.

mazmûm
eklenmiş.

mazmun
meâl. mâna. mefhum. * nükteli, san'atlı, ince söz. * ödenmesi lâzım olan. * fık: gasb, telef veya zulüm sebebi ile ödenmesi lüzum etmiş şey.

mazmun
ince anlamlı söz.

mazmun
mânâlar, mefhumlar, kavramlar. * ödenmesi gereken şeyler. * cinaslı, nükteli sözler.

maznuk
nezle olmuş. nezleli.

maznun
(zann. dan) zannolunmuş. zan altında bulunan, kendisinden şüphe edilen. * huk: bir suç dolayısı ile sorguya çekilen kimse. sanık.

maznun
zanlı, sanık.

maznun
zan altında bulunanlar. şüpheli kimseler.

maznunîn
zan altında bulunanlar. şüpheli kimseler.

mazra
ayran. bir nevi yemek.

mazrac
eski elbise.

mazrahî
akbaba. * ulu, şerefli kimse. * her beyaz nesne.

mazreb
vuracak yer. * ilikli kemik.

mazrub
(zarb. dan) zarbolunmuş. çarpılmış. dövülmüş. * basılmış, damgalanmış. * mat: çarpılan. (bak: madrub)

mazrubeyn
birbirine çarpılan iki sayıdan herbiri.

mazruf
zarflanan. sarılıp muhafaza edilen. zarfa konan.

mazrûf
zarfa konan.

mazruf
zarflı olanlar.

mazrufât
zarflı olanlar.

mazrufen
zarf içinde olarak. zarflı surette.

mazrur
zarar etmiş. ziyan görmüş.

mazrus
örülmüş, örülerek yapılmış. diş takımı.

ma'zub
kötürüm kimse.

maz'uf
zayıf ve cılız. zayıflamış.

mazufe
izâfe olunmuş.

ma'zul
(azl. den) işinden çıkarılmış, kovulmuş, azledilmiş.

ma'zul
işinden çıkarılmış olan kimseler. azledilmişler.

ma'zulen
azledilmiş olarak. işinden çıkarılmış olarak.

ma'zulîn
işinden çıkarılmış olan kimseler. azledilmişler.

ma'zuliyet
azledilme hâli. açıkta kalınış.

ma'zur
özürlü. özrü olan.

mâzûr
özürlü.

mâzûriyet
özürlülük.

ma'zuriyyet
ma'zurluk. özürlülük.

ma'zuz
katı, şiddetli, şedid.

mazz
nar.

mazıg
çiğneyen, çiğneyici.

mazınne
içinde bir şey olduğu tahmin olunan yer.

mazır
ekşi, hâmız.

maç
f. öpüş.

maçin
"çin'e tâbi, doğu türkistan tarafındaki çöllerde ve târim nehrinin güneybatısındaki dağlarda oturan türk milletinden bir kavimdir ve simaca moğol ile aryâ cinslerinden mürekkeb oldukları anlaşılıyor. içlerinde sarı saçlı ve mavi gözlü adamlar dahi bulunuyorsa da lisan bakımından doğu türkistan'ın ahalisinden farkları yoktur. çağatay dili konuşurlar. kendileri çok tembel; ve zevk ve eğlenceye çok düşkündürler. ziraat vs. işleri kadınları tarafından yapılır. tamamı müslüman ve sünnîdirler."

mâ-ül bahr
deniz suyu.

mâ-ül hayat
hayat suyu. (bak: ab-ı hayat)

mağazî
gaza hikâyeleri.

mağdûb
gazaba uğramış.

mağdur
haksızlığa uğramış.

mağfiret
allahın affı.

mağfûr
affedilen.

mağlak
kilitler, sürmeler.

mağlata
kafa karıştıran aldatıcı söz.

mağlata
yanlış ve saçmalığa sürükleme

mağlûb
yenilmiş, mağlup.

mağlûbane
yenilmiş bir hâlde.

mağlûbiyet
yenilgi.

mağlûp
yenilen

mağmûm
gamlı, tasalı, bulutlu.

mağmûre
adı sanı silinmiş, yerinde yeller esen.

mağrib
batı, akşam.

mağruk
suda boğulanlar.

mağrur
gururlu.

mağrurâne
gururluca.

mağruren
gururlanarak.

mağz
öz, iç.

maız
keçi.

maşaallah
Allah'ın istediği gibi. * Allah korusun, Allah saklasın (meâlinde duâdır.)

mâşâallah
Allah korusun!

maşe
f. maşa.

ma'şeb
otlu yer.

ma'şer
cemâat, müttehid cemâat. birinin ehil veya iyâli. ins ve cin cemaatı. * bölük, topluluk.

mâşer
topluluk.

ma'şer
(bak: ma'şer - ilticâ - melce').

ma'şerî
cemiyete âit. topluluğa âit. ortaklaşa. pek çok.

mâşerî
topluluğun olan.

maşî
(mâşiyye) (c.: müşşât) (meşy. den) yürüyen, yürüyücü.

maşiye
koyun ve keçi gibi hayvan. * oğlu ve kızı çok olan kadın.

maşiyen
yaya olarak, yürüyerek.

maşraba
su kabı.

maşrık
doğu.

maşrık
doğu.

ma'şuk
aşk ile sevilen, sevgili.

mâşûk
sevilen.

mâşûka
sevilen kadın.

ma'şuka
aşk ile sevilen, sevgili.

ma'şukiyet
sevilme hâli. sevilen bir kimsenin hâli.

ma'şuş
zayıf ve cılız adam.

maşıta
(meşşâta) baş tarayan.

meab
dönülecek yer. sığınılacak yer. melce'.

meâb
sığınak, dönüş yeri.

meabid
(bak: maâbid)

meâbil
yassı, uzun ok temreni.

meâbiz
diz altındaki çukur.

meâcil
su toplanan yer.

mead
ahiret. (bak: maâd)

meâd
varılacak yer, âhiret.

meadib
ziyâfetler.

meadin
(bak: maâdin)

meâdin
hak teâlâ'nın yerde halk ettiği. * ikamet ettikleri mevzi.

meahiz
me'hazler. bir şeyin çıktığı veya alındığı yerler. kaynaklar.

meak
göz pınarları.

meakil
yenilecek şeyler. yemekler. erzâk.

meâkil
yenilecek, eklolunacak şey.

meâkıd
akdedecek yer.

meâkıl
sığınacak ve saklanacak yer. * kale.

meâl
"(geri dönmek ve rücu eylemek. den) meydana gelen netice. mefhum. * mânası. kısaca mânası. * kaymak. * husul yeri, peyda olunacak yer. * son, sonuç.(meâl, te'vilin me'hazi olan ""evl"" mânasına masdar-ı mimîdir. bir şeyin varacağı gâye mânasına ism-i mekân da olur ki, te'vilin hasılı demektir. bundan başka meâl, bir şeyi eksiltmek mânasına da gelir. onun için örfte bir kelâmın mânasını her vechile aynen değil de, biraz noksaniyle hasılına göre ifade etmeğe de meâl denilmiştir. e.t.)"

meâl
sözün kısaca anlamı.

meâlen
mânâca aynısı olmadan eksiği ile anlaşılan neticesi. mânaya göre. (bak: te'vil)

mealî
(bak: maâlî)

meâlî
kısaca mânasına ait.

meâli
yas tuttuğunda, kadınların gözyaşı sildikleri bez.

meâli
şeref kazanmak. * yüksek derece.

meâl-i icmalî
kısaca hülâsası, kısaca mânâsı. icmalî meâl.

meâlib
oyun yeri.

meâlik
üzengi kayışı. * üzüm hevneği. * et ve üzüm asılan çengel.

mealim
dinî inançlara, itikadlara dair mes'eleler. * izler. nişanlar. eserler.

mealperver
f. mânâlı. * mâna anlatan.

meâmi
acele etmek. * ateşten çıkan ses. * bahâdırların cenk içindeki haykırmaları.

meân
mekân, menzil.

meânî
anlamlar.

meann
enli, geniş. * şişman gövdeli kimse. * hatip.

mear
saç ve sakalın dökülmesi.

mearib
ihtiyaçlar, hâcetler, lüzumlu ve istenen şeyler. istekler.

mearic
mi'raclar. merdivenler. çıkılacak yerler.

mearic
çıkılacak yerler.

mearic suresi
kur'an-ı kerim'in 70. suresi olup seele veya mevaki suresi de denir ve mekkîdir.

meâriz
bir sözü söyleyip başka bir şey murad etme ve cem' olmak, toplamak itibariyle ma'razlar, ta'rizler, adem-i tasrihler, sarahatsizlikler.

meâriz
zıpkın adı verilen yeleksiz uzun ok. * bir sözün gizli mânâsı. ta'riz.

mearre
keffaret, diyet. * elem, meşakkat, dert, günah.

measi
günahlar, isyanlar.

meâsi
isyanlar, günahlar.

measim
günahlar. * günah işlenecek yerler.

measir
(me'sere. den) güzel eserler. nişanlar. izler.

measir-i bergüzide
seçme güzel eserler, izler, nişanlar.

meass
çok cür'etli. hiç çekinmeyen.

meâsım
kolun bilezik takacak yeri.

meâsır
yeni hayız görmüş ve büluğuna yetişmiş olan kız.

meâsır
hapsetmek. * hapsedecek yer.

meâtim
kadınlar cemiyeti.

meâtıb
helâk olacak yer.

meâtır
devamlı güzel kokular sürünen.

meâvi
sivri külünk ve balta.

meâvil
büyük taşları ve kayaları parçalamaya yarıyan sivri kazma.

meâviz
çocuk sardıkları bez, kundak. * eski kaftan.

meâviz
çocuk sardıkları bez, kundak. * eski kaftan.

meayib
kusurlar, ayıblar, lekeler. (bak: maâyib)

meâyib
ayıplar.

meaz
(bak: maâz)

meazib
oluklar. su yolları.

meâzib
dam oluğu.

meâzib
oluk, su yolu.

meazif
sazlar. çalgılar. saz âletleri.

meâzil
ırak, uzak, baid.

meâzil
zayıf ahmak adam. * silâhsız kimse. * davarını halktan ayırıp uzak yerlerde otlatan kimse.

meâzim
dağ içinde olan dar yol. cenk yeri, dövüş meydanı.

meazin
ezan okunan yerler.

meâzin
(ezan. dan) ezan okunacak yer.

meazir
peştemallar.

meâzir
özür etmek.

meâzir
sığınacak yer, melce.

meâzir
örtü, perde.

meâzir
peştemal.

meâşir
dülger testeresi.

meâşir
dülger testeresi.

mebad
(mebâdâ) f. sakın, olmaya ki...

mebadi
mebdeler, başlangıçlar, ilk unsurlar. * çekirdekler. * prensipler.

mebâdi
başlangıçlar.

mebadi-i zaruriyye
bir hakikat tam bilinmeden önceki isbat edici zaruri emâreler, başlangıçlar, hazırlıklar. (bak: hads)

mebahis
bahisler. mebhaslar. * araştırma yerleri.

mebâhis
konular.

mebahis-i ilmiye
ilmi bahisler.

mebâis
yollanma, gönderilme.

mebâkıl
sebzevat yetiştirilen yer.

mebal
(bevl. den) sidiğin çıktığı yer.

mebaliğ
paralar, akçeler.

mebani
temeller. esaslar. * yapılar. binâlar.

mebani-i kelâm
sözün esâsını teşkil eden şeyler.

meb'as
yollanma, gönderilme.

mebâsim
tebessüm etmek, hafif gülümsemek.

meb'at
yaban sığırının yatağı. * davar ve deve yatağı. * mekân, menzil.

mebâtıh
kavun karpuz ekecek yer.

mebâyiz
tıb: yumurtalık.

me'baz
diz altındaki çukur.

mebâzil
süzgeç.

mebazil
her gün giyilen kaftan, günlük elbise.

mebâşiş
silinmiş. izi eseri kalmamış.

mebde'
baş taraf. başlangıç. başlama. * kaynak. kök. temel. esas.

mebde
başlangıç.

mebde'
gelinen ve gidilecek olan yer; insanın dünyaya gelişi ve dönüşü

mebde
mebdeler, başlangıçlar, ilk unsurlar. * çekirdekler. * prensipler.

mebde-i sukut
sukutun başlangıcı. düşüşün mebdei.

mebdeiyet
başlangıç olma işi.

me'bele
deve duracak yer. * devesi çok olan yer.

meberrat
sevab için, hayır kazanmak için yapılan işler.

meberrât
sevab için, hayır kazanmak için yapılan iş.

meberre
sevab için, hayır kazanmak için yapılan iş.

meberre
sevab için, hayır kazanmak için yapılan işler.

meberret
nöbet şekeri.

mebga
talep mevzii, isteme yeri.

mebguz
sevilmemiş. buğzedilmiş. nefret edilmiş.

mebhas
kısım. bahis. fasıl. bir mes'eleye âid söz. * arama, araştırma yeri. * bir şeyin arandığı yer.

mebhas
bölüm.

mebhur
nefes darlığına mübtelâ olan, hırhır soluyan.

mebhus
bahsolunan. bahsolunmuş. evvelce bahsi geçmiş.

mebhus-ün anh
sözü geçmiş şey. bahsolunan şey.

mebhut
hayretle, şaşkın, mütehayyir. sersem.

mebhût
şaşkın.

mebi'
(bey'. den) satılmış şey.

mebit
(beyt. den) geceleyin kalınacak yer. geceliyecek yer.

mebiz
tıb: yumurtalık.

mebkale
sebzevat yetiştirilen yer.

meblağ
para, mevcud para miktarı. * yetişmek.

meblağ
tutar, miktar.

meblâğ
paralar, akçeler.

meblevle
içine bevledilen kap.

meblu'
(bel'. den) yutulmuş.

meblul
nemli, yaş. ıslak, ıslanmış.

mebna
temel. yapı yeri. * üss-ül esas. asıl ve esas.

mebni
yapılmış. kurulmuş. * bir şeye dayanan. nazar ve itibâr ve isnad olunarak. * ... den dolayı... e binâen. * gr: son harfi harekesi değişmeyen kelime. tasrife tâbi olmayan (fiil çekimine uğramıyan) kelime.

mebnî
kurulan, dayanan.

mebni
dayanan, istinad eden

mebrade
soğukluk. * soğukluk verecek zaman ve mekan.

mebrez
abdesthâne.

mebrud
soğuk, soğumuş.

mebruk
tebrike şâyeste kimse. tebrike değer nesne.

mebrur
hayırlı. makbul. beğenilmiş. sadık olmakla makbule geçmiş olan.

mebruz
gösterilmiş, ibraz olunmuş. * açılmış mektub.

mebsem
tebessüm etmek, hafif gülümsemek.

mebsus
dağılmış. yayılmış. herkesçe duyulmuş. şayi' olmuş.

mebsut
açılmış. yayılmış. serilmiş. * mufassal. etraflıca beyan olunan. bast olunmuş. uzun uzadıya anlatılmış.

mebsût
genişleyen.

mebsuten
mebsut olarak.

mebsûten
genişleterek.

mebsûten
doğru orantı; birbirine bağlı olan ve biri arttığında öteki de artan iki büyüklük arasındaki nispet (bk. n-s-b)

mebsuten mütenasib
"birbirlerine nisbetli olan iki şeyden birinin artmasıyla, diğerinin de aynı nisbetle artması; veya eksilmesiyle diğerinin de eksilmesidir. doğru orantılı."

mebtun
karnı hasta olan kimse.

mebtut
kesilmiş ve ayrılmış.

mebtute
fık: üç talak ile boşanmış olan kadın.

mebtuş
tutulmuş. * hışım olunmuş.

meb'uc
karnı delinmiş.

meb'us
gönderilen. ba's edilen. * halk arasından seçilerek millet meclisine âzâ edilen. * Allah tarafından gönderilmiş olan. * öldükten sonra diriltilen.

mebûs
gönderilen, milletvekili.

meb'usân
f. meb'uslar. milletvekilleri.

mebûsân
mebuslar, milletvekilleri.

meb'usiyet
mebusluk. milletvekilliği vazifesi.

meb'uslar
millet meclisi

mebyet
geceliyecek yer. gece vakti kalınacak yer.

mebzul
bol. çok sarf olunan. ucuz.

mebzûl
bol, çok, ucuz.

mebzulî
bolluk, çokluk, kesret.

mebzûliyet
bolluk, çokluk, ucuzluk.

mebzuliyyet
ucuzluk. bolluk.

mebzuliyyet-i elvan
renk bolluğu.

mebğuz
sevilmeyen.

mebşure
yüzü ve vücudu güzel yaratılmış kadın.

mebşuş
silinmiş. izi eseri kalmamış.

mec'
hurmayı sütle ıslatıp yemek.

meca'
açlık.

mecaa
hilebazlık etmek, hile yapmak.

mecadif
kayık veya sandal kürekleri.

mecâdif
sandal, kayık küreği.

mecâdih
kavut karıştırdıkları ağaç. * menazil-i kamerden bir yıldız.

mecadil
köşkler, kasırlar.

mecâdil
köşk, kasır, kâşâne.

mecae
(mecâet) açlık. acıkma.

mecâhil
belirtisiz, işaretsiz, nişansız. * yolu ve izi olmayan çöl.

mecal
tâkat. güç. kuvvet. * iktidar. imkân. * fırsat.

mecâl
tâkat.

mecalî
aynalar.

mecâli
ayna, mir'at. * çıkma ve görünme yeri. * başın tepesinde kıl bitmeyen yer.

mecalis
meclisler. toplantılar. toplantı yerleri.

mecâlis
meclisler.

mecami'
mecmualar. dergiler.

mecamir
(micmer. c) içlerinde tütsü yakılan kaplar, buhurdanlar.

mecane
ne bulursa sakınmadan yapmak. mecnunluk.

mecanik
mancınıklar. (bak: mancınık)

mecanin
mecnunlar. deliler.

mecarî
mecralar. su yolları. su yatakları.

mecaz
"yerinden ve haddinden tecavüz etmek. hududunu aşmak. * (cevaz. dan) geçecek yer. yol. * edb: hakiki mânâsı ile değil de ona benzer başka bir mânâ ile veya istenileni hatırlatır bir kelime ile konuşmak. istenilene benzer bir mâna ifadesi. meselâ: bazı hadis-i şeriflerde dünyaya nezâret eden iki melâikenin öküze ve balığa benzetildiği gibi.edebiyat: lügatı'nın, ""mecaz"" maddesinde şu tafsilât vardır: bir kelime, kendi mânasında kullanılırsa; hakikat olur. eğer bir münasebetle asıl mânasından başka bir mânada istimâl edilir ve kendi mânasında kullanılmasında ""karine-i mânia"" bulunursa mecaz'dır. meselâ; tahta kelimesi ağaçtan satıh mânasına olduğu halde hakikattır. fakat yazı levhası mânâsına kullanılır. faraza, muallim tarafından talebeye ""tahta başına geç"" denilirse, mecaz'dır. çünkü, levhanın tahtadan yapılmış olması münasebeti ile, bir de başına geçilecek tahtanın ancak yazı tahtası olup döşeme ve tavan tahtalarının başına geçilemiyeceği karine-i mâniası ile, o kelime hakikat mânâsından mecâz mânâsına naklolunmuştur.nakildeki münasebete alâka denilir. alâkası teşbih olan mecazlar istiâre, başka türlü alâkası bulunanlar da mecaz-ı mürsel'dir. mecaz-ı mürselin alâkaları teşbihten başkadır ve en meşhurları şunlardır:1- hulul : hakikat ve mecaz mânalarında birinin ötekine mahal olmasıdır. (derse girildi) denildiği vakit, hâl olan dersin söylenip onun mahalli bulunan dershânenin kasdedilmesi. (yemekhâneye indi) denilince de, mahal bulunan yemekhânenin zikrolunup yemeğe inildi, denilmek istenmesi gibi.mânâca cüz'i bir fark ile buna, zarfiyyet, mazrufiyyet alâkası da diyebiliriz.2- sebebiyyet, müsebbebiyyet : hakiki ve mecazi mânâlardan birinin diğerine sebeb müsebbeb olmasıdır. ""bir muharrir, kalemiyle geçinir"" cümlesinde sebeb olan kalemin zikredilip müsebbeb olan yazı ücretinin kasdedilmesi; kar yağarken söylenilen ""bereket yağıyor"" cümlesindeki müsebbeb olan bereketin zikredilip, sebeb olan karın murad edilmesi gibi.3- cüz'iyyet, külliyet : hakikat ve mecaz mânâlarından biri, diğerinin cüz'ü olmasıdır. diğer bir tabir ile; bir şeyin bütünü kasdedilmesidir. ""marmaradan her yelkenuçar gibi neş'eli""beytindeki yelken kelimesi gibi. (ki, onun zikriyle bütünü söylenip parçası, yahut parçası söylenip bütünü bulunan kayık murad edilmiştir).4- ıtlâk ve takyid : hakikat ve mecaz mânâlarından birinin mutlak yâni umuma; o birinin mukayyed, yâni hususa delâlet eder olmasıdır. hayvan kelimesindeki mânâ umumidir. hayvan deyip de meselâ ""at"" ı murad etmek onu mukayyed bir mânâda kullanmak demek olacağından ""mecaz"" olur.5- kevniyyet : bir şeye eski hâlinin ismini vermektir. bir vâlidenin, yetişmiş oğluna; ""bizim çocuk"" demesi gibi.6- evveliyyet : bir şeyi sonra olacağı isim ile zikretmektir. tıbbiye ve deniz mekteblerine yeni girmiş talebeye ""doktor ve kaptan"" denilmesi gibi.(mecaz ilmin elinden cehlin eline düşerse, hakikate inkılâb eder, hurâfata kapı açar. s.)"

mecâz
sözün başka mânâda kullanılması.

mecaze
cevizlik yer.

mecazen
mecaz olarak. gerçek değil de mecaz yoliyle.

mecazî
mecazla ilgili.

mecâzî
mecazlı.

mecazî
fânî dünyanın sevgililerine âşık olan

mecâzî
yaşamı devam ettirmek için zorunlu olmayan ve çalışıp çabalamakla elde edilmesi gereken nimetler

mecazib
meczublar. cezbeye tutulmuş olanlar.

mecâzif
gemi küreği.

mecâzir
deve boğazlayacak yer.

mecaz-ı mürsel
edb: kelimenin asıl mânâsıyla mecazî mânâsı arasında benzerlik bulunmasından başka bir alâka bulunmasıyla olan mecazdır.

mecbe
geniş ve işlek yol.

mecbee
mantar yetişen yer.

mecbub
hayası ve zekeri kesilmiş.

mecbul
(cibillet. den) yaratılmış. yaratılışında bir hâl veya sıfat bulunan.

mecbule
(cibillet. den) yaratılmış. yaratılışında bir hâl veya sıfat bulunan.

mecbur
zor görmüş. zorla bir işe girişmiş. icbar görmüş. * hatırı alınmış, gönlü yapılmış. (hakiki manası: kırıldıktan sonra bütünlenmiş.)

mecbûr
zorlanmış, zorunlu.

mecburen
ister istemez. cebirle. zaruret icâbı. zorla.

mecburî
zor altında, ister istemez, yapma mecburiyetinde.

mecburiyet
zora tutulma. mecburluk.

mecbûriyet
mecburluk.

mecburiyet
mecbur kalarak

mecc
ağızla su püskürmek. * sulu şeyler atmak ve saçmak.

meccan
parasız, karşılıksız, ücretsiz, bedâva, meccânen.

meccanen
ücretsiz, parasız.

meccânen
bedava, parasız.

meccanî
bedavacı. parasız.

meccaniyet
ücretsizlik, meccanilik.

mecd
büyüklük. azamet. * şeref, itibar.

mecdere
lâyık olacak mekân.

mecdeye
kıtlık yeri.

mecdud
rızkı bol, nasibli, bahtiyar. * kesilmiş, maktu.

mecdul
sağlam ve muhkem şey. * sağlam yapılı ve kemikli kimse. * bükülmüş.

mecdur
tıb: çiçek çıkarmış kimse.

me'cel
su toplanan yer.

mecellat
mecmualar, kitaplar, dergiler.

mecelle
mecmua. fikir topluluğu. risale. kitab. hikmetli sahife. * fıkıh kitabının muâmelât kısmının toplu bir parcası. * islâm hukukuna dâir bir mecmua.

mecelle
dergi, kanun dergisi.

mecelle
mecmualar, kitaplar, dergiler.

mecenne
kalkan, siper. * delilik, mecnunluk, divanelik.

mecer
koyunun karnındaki kuzu büyüdükçe durmaya kadir olmaması. * büyük asker. * susuzluk.

mecerre
(mecerret-üs sema) kehkeşan, samanyolu denilen büyük, parlak yıldız kümesi.

mecfer
beli kalın olan at.

mechel
belirtisiz, işaretsiz, nişansız. * yolu ve izi olmayan çöl.

mechele
birini câhilliğe sevkeden şey.

mechud
(cehd. den) çalışmış uğraşmış, didinmiş, cehdetmiş. * kuvvet, kudret, güç.

mechul
bilinmeyen. belli olmayan.

mechul
bilinmeyen, meçhul.

mechul
mechul olan ve bilinmeyen şeyler.

mechulat
mechul olan ve bilinmeyen şeyler.

mechuliyet
bilinmezlik, mechullük.

mechul-ül ahval
kimin nesi olduğu bilinmeyen kimse.

mechul-ün neseb
kimin çocuğu olduğu bilinmeyen kişi.

mechure
harf, hareke ile okunduğu vakit, nefesin hapsolunup sesin âşikâr olmasında okunan harfler. bu harfler nefesi kendileri ile cereyandan men'ederler.

mechure
nefesin tutulup sesin çıkarılmasıyla okunan harfler.

mechuriye
aşikâre olunmuş, açıklanmış, meydana konulmuş.

meci
(meciyyen) gelme, geliş.

mecid
azametli. şerefli. gâlib. * esmâ-i ilâhiyedendir.

mecid
yüce, şerefli.

mecid
şeref, onur ve haysiyet sahibleri.

mecidiye
sultan abdülmecid zamanında 1840'da basılmış 20 kuruş değerinde gümüş para.

mecl
elin kabarması. * balta gibi bir nesne tutmaktan veya çalışmaktan dolayı elin kabarıp nasırlanması.

mecla
ayna, mir'at. * çıkma ve görünme yeri. * başın tepesinde kıl bitmeyen yer.

meclâ
aynalar.

mecleb
beyaz çiçekli bir otun adı. (adam boyu uzar ve yaprağı zerdaliye benzer.)

meclis
oturulacak, toplanılacak yer. * görüşülecek bir mes'ele için bir araya gelmiş insan topluluğu. * devlet işlerini görüşmek üzere millet vekillerinin toplandıkları büyük bina.

meclis
bir mesele için toplanmış insan topluluğu.

meclis-ara
f. meclisi süsleyen.

meclis-ârâ
meclisi süsleyen.

meclis-efruz
f. meclisi parlatan. meclisi aydınlatan.

meclis-füruz
f. meclisi parlatan. meclisi aydınlatan.

meclisî
meclisle alâkalı. meclise ait.

meclis-i a'yân
osmanlı imparatorluğu zamanında hükümet tarafından seçilmiş olan meclis. (bunun karşılığı, zamanımızda, senato meclisidir.)

meclis-i mebusan
halk tarafından seçilen meb'usların meclisi. millet meclisi.

meclis-i vükelâ
kabine toplantısı. bakanlar kurulu toplantısı.

meclis-i ülfet
konuşma meclisi.

meclisin
meclisin bireyleri

meclisiyan
meclis ehli. mecliste bulunan âzâlar.

meclub
celbolunmuş. çekilmiş. kapılmış. * tarafdarlığı kazanılmış kimse. * aşık. tutkun.

meclûb
çekilen, celbolunan.

meclubiyet
tutkunluk, meclubluk.

meclüvv
parlak, cilâlı. mücellâ.

mecma'
toplanılacak yer. kavuşulan yer.

mecmâ
toplanılan yer.

mecma-i aleyh
hakkında toplanılan, ittifak edilen, birleşilen şey.

mecma-ül ezdâd
zıtların toplandığı yer. * mutlak hürriyet.

mecma-ül küll
hepsinin toplandığı yer.

mecma-ı ekber
en büyük toplanma yeri. mahşer.

mecma-ı hakaik
hakikatlerin toplandığı yer. hakikatlerin merkezi.

mecmece
yazının karışık olması. * kalbinde olanı demek isteyip, yine demeyip gizlemek.

mecmede
buzluk, karlık.

mecmu'
bütün, hepsi. topluca. yığılmış. cem' olunmuş. bir araya getirilmiş şey.

mecmû
toplam.

mecmu'
eserlerin bütünü, yaratılmış varlıkların hepsi

mecmua
toplanıp biriktirilmiş, tertip ve tanzim edilmiş şeylerin hepsi. * seçilmiş yazılardan meydana getirilen kitap. risâle. * kolleksiyon.

mecmua
yazılar topluluğu, dergi.

mecmua
risale-i nur'dan derlenmiş risale; asâ-yı mûsâ risalesi

mecmua
mecmualar. dergiler.

mecmuan
toptan, birden, toplu olarak.

mecmuat-ül ahzab
şeyh ahmed ziyaeddin-i gümüşhanevî'nin üç ciltlik bir duâ mecmuası.

mecmuiyyet
topluluk. bütünlük. tamlık.

mecmuu
varlıklar âleminin tamamı, kâinatın hepsi (bk. c-m-a)

mecneb
çok şey.

mecnub
güney rüzgârı yetişen kişi. * akciğer zarı iltihabı olan kişi.

mecnun
deli. çılgın. * insanlara çok hususta uymayan. * birini çok fazla sevip aklını kaçıran. âşık.

mecnûn
deli, çılgın.

mecnunane
f. delice, divanece. mecnunlara ve delilere yakışır surette.

mecnuniyet
delilik. mecnunluk.

mecr
bir nesneyi devenin karnındaki yavrusuna bey'etmek. devenin karınındaki yavrusunu bir malla değiştirmek. * çokluk asker. * akıl.

mecra
suyun aktığı yol. su yolu. kanal. * cereyan eden yer. * bir haberin yayılma yolu. * bir şeyin dolaştığı yer.

mecrâ
su yolu, kanal.

mecrâ
kanal açmak

mecrâ
mecralar. su yolları. su yatakları.

mecruh
yaralı. yaralanmış. * huk: inandırıcı sözlerle çürütülmüş fikir, davâ.

mecrûh
yaralı.

mecruh
yaralılar. yaralanmış olanlar.

mecruhîn
yaralılar. yaralanmış olanlar.

mecrur
sürüklenmiş. * gr: başında harf-i cer bulunan kelime. izafet halinde son kelime. cerr'li okunan kelime. (i, ı diye okunan kelime, yani esreli)

mecrûr
son harfi esre olan kelime.

mecs
ovmak. dibagat etmek.

mecube
cevap.

mec'ul
yapılmış. meydana çıkarılmış. ikame ve ihdas olunmuş olan.

mêcul
yapılmış.

me'cur
karşılık almaya, mükâfata hak kazanmış kimse. * kiraya verilen.

mêcur
ücretlenme.

mecus
kulakları küçük olan adam. * ateşe tapan kişi.

mecusi
"çok eskiden yaşamış, kulağı küçük olan birisinin adıdır. ateşperestlik âyinine sebeb olduğundan ""ateşperestlere"" bu isim verilmiştir. * eski iran dini olan mecusilikten olan kimse."

mecûsî
ateşe tapan.

mecusi
mecusiler. ateşe tapanlar.

mecusiyân
mecusiler. ateşe tapanlar.

mecusiyet
mecusilik.

mecved
doymaya yakın olmak. * yağmur taneleri değmiş cisim.

meczir
deve boğazlayacak yer.

meczub
"başkasının te'siri ile hareket hâlinde olan. cezbedilmiş. aklı gitmiş olan. aşk-ı ilahî ile kendinden geçmiş. * deli. divane. mecnun.(sultan mehmed fatih'in zamanında hikâye edilen meşhur ve mânidar ""cibâli baba kıssası"" nev'inden olarak bir kısım ehl-i velâyet, zâhiren muhakemeli ve âkıl görünürken, meczubdurlar. ve bir kısmı dahi; bâzan sahvede ve daire-i akılda görünür, bâzan aklın ve muhakemenin haricinde bir hâle girer. şu kısımdan bir sınıfı; ehl-i iltibastır, tefrik etmiyor. sekir hâlinde gördüğü bir mes'eleyi hâlet-i sahvede tatbik eder, hatâ eder ve hatâ ettiğini bilmez. meczubların bir kısmı ise; indallah mahfuzdur, dalâlete süluk etmez. diğer bir kısmı ise, mahfuz değiller; bid'at ve dalâlet fırkalarında bulunabilirler. hattâ, kâfirler içinde bulunabileceği ihtimal verilmiş.işte; muvakkat veya dâimi meczub olduklarından, mânen '""mübarek mecnun"" hükmünde oluyorlar. ve mübarek ve serbest mecnun hükmünde oldukları için, mükellef değiller. ve mükellef olmadıkları için muahaze olunmuyorlar. kendi velâyet-i meczubaneleri bâki kalmakla beraber, ehl-i dalâlete ve ehl-i bid'aya tarafdar çıkarlar, mesleklerine bir derece revaç verip, bir kısım ehl-i imânı ve ehl-i hakkı, o mesleğe girmeye meş'umane bir sebebiyet verirler. m.)"

meczûb
cezbeli, kendini kaptırmış, başkasının etkisiyle davranan.

meczub
meczublar. cezbeye tutulmuş olanlar.

meczub
meczublar. deliler, mecnunlar. cezbeye gelmiş olanlar.

meczûbane
cezbeye kapılmışcasına.

meczubîn
meczublar. deliler, mecnunlar. cezbeye gelmiş olanlar.

meczum
(cüzam. dan) cüzam hastalığına tutulmuş kimse.

meczur
cezr olunmuş, kare kökü alınmış sayı. (on sayısı yüz sayısının meczurudur, yani kare köküdür.)

meczuz
kesilmiş, münkatı'.

me'd
yumuşak taze ot. * titremek. * sallanmak.

med
uzatma, çekme. yayma ve döşeme. * çoğaltmak. * bir şeye dikkatlice bakmak. * nihayet, son. * sönmek. bir şeyi söndürmek. * yardım etmek, mühlet vermek. * yâr ve yâver olmak. * tarlaya fışkı ve gübre dökmek. * sel suyu.

med
denizlerdeki gel-git olayı

meda
mesafe, nihâyet. son.

medaci'
yatacak yerler. (bak: madcâ')

medafi'
ask: toplar.

medâfi'
ask: top.

medâfi'
ask: top.

medafin
mezarlar, kabirler. gömülecek, defnolunulacak yerler.

medahek
(bak: madhek-mudhike)

medahil
girişler. girilecek yerler.

medâhız
ayak kayacak yer.

medaih
medhetmeler. övmeler. medhedişler.

medain
(medayin) şehirler, medineler. büyük memleketler. * şimdi harabe olup islâmiyyetten evvel yaşamış kisralıların nuşirevan zamanında kurdukları merkez-i hükümetleri olan büyük şehir. peygamber hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın doğduğu gece bu şehirdeki büyük sarayın eyvanları yıkılmıştı.

medak
bir şeyi ezmekte kullanılan yassı taş.

medâlis
def'edecek yer.

medami'
göz yaşları. * gözler.

medâmi'
göz. ayn. * gözyaşı.

medami'-i hicran
hicran gözyaşları. ayrılık gözyaşları.

medâmik
ziynet verecek âlet. * haberi şâyi eden, duyuran nesne.

medar
sebeb, vesile. * bir şeyin etrafında döneceği nokta. bir şeyin devredeceği, üzerinde hareket edeceği yer. * gezegenlerin gezerken hareket noktalarının çizdiği dâire. (dünya, güneş etrafında seyrederken medar-ı senevîsi bir dâireyi andırır.)

medâr
sebep, vesile, kaynak, yörünge.

medar
dayanak noktası olan, kaynak olan

medâr
sebep ve kaynak olma

medare
kova gibi dikip su çekmekte kullanılan deri.

medârib
saz zahmesi. (onunla saz çalarlar).

medârib
saz zahmesi. (onunla saz çalarlar).

medaric
(medrec ve medrece. c.) merdivenler. * meslekler, yollar.

medâric
basamaklı yol. merdiven. * meslek. * tarikat. * dar yol. dağ yolu.

medâric
basamaklı yol. merdiven. * meslek. * tarikat. * dar yol. dağ yolu.

medaris
medreseler. ders okunan yerler. talebe-i ulumun ikametgâhları. din, imân, ahlâk dersi ve fenni ilim okutulan ve aynı zamanda talebenin ikamet ettiği mektebler.

medâris
medreseler.

medar-ül ayn
göz çukuru.

medar-ı fahr
iftihara sebeb olan. övmeğe vesile.

medar-ı ibret
ibret almağa yarıyan.

medar-ı maişet
geçim vasıtası.

medar-ı senevî
dünya, güneş etrafında seyrederken çizdiği farazi dâire.

medar-ı taayyüş
maişet tedarikine sebeb olan, geçim vesilesi.

medas
harman yeri.

medase
harman yeri.

medayih
medhe lâyık işler ve hareketler.

medayih
övgüler.

medayih-i bâhire
çok açıktan birisini veya bir şeyi övmek, medhetmek.

medayin
dâima borçlanan kimseler.

medâyin
daima borç eden kimse.

medbe
kabaklık, kabağı çok olan yer. * kul, abd.

medbee
kabaklık, kabağı çok olan yer. * kul, abd.

medbug
dibâgat olunmuş, tabaklanmış.

medbur
zengin. malı mülkü ve serveti çok olan. * yaralı, mecruh.

medcen
bulutlu gün.

medd
kabarma, uzatma.

medd işareti
harekenin uzun okunacağını gösteren işaretin adı. * hemze ile elifin birleşmesi.

medd ü cezir
coğ: deniz sularının kabarması ve tekrar geriye çekilmesi.

meddah
(mübalâga ile) çok çok medheden, sena eden. * edb: taklidli hikâyelerle halkı eğlendiren hikâyeci.

meddâh
öven.

medde
uzatma işareti.

medd-i bisat
kilim yayma, halı serme.

medd-i nazar
uzağa bakma. gözün görebildiği kadar göz alımı.

medd-i yed
el uzatma.

me'debe
ziyâfetler.

meded
inayet, yardım, imdad, eman. eyvah.

meded
yardım.

mededcu
f. meded isteyen, yardım arayan.

mededcuyane
f. medet isteyene, yardım arayana yakışacak surette.

mede-d-dühur
dünyanın sonuna kadar.

mededhâh
f. meded isteyen, yardım bekleyen.

mededhâhî
f. meded arayıcılık, yardım isteyicilik.

mededkâr
f. yardımcı, muin, nâsır. nusret veren.

mededkâr
yardım eden.

mededkârane
f. medet ve yardım edercesine.

mededkârî
f. yardımcılık.

mededres
f. yardımcı. inâyet eden. yardım eden. mededresân da denir.

mededres
yardımcı.

mededresanî
yardımcılık. yardım ve inâyet edicilik.

mede-l-basar
gözün görebildiği kadar.

mede-l-eyyam
günlerin sonuna kadar.

medeni
faziletli, terbiyeli, kibâr. * medineli. şehirli. * kur'an-ı kerimin medine şehrinde nâzil olan âyet ve sureleri.

medenî
terbiyeli, kibar, şehirli.

medeni-i bittab'
doğuştan, yaradılıştan huyları ile medeni oluş. * cenab-ı hakkın yaratması ile tab'an iyi huylu, kibar, faziletli kimse.

medeniyet
"adaletseverlik, insanca iyi ve ferah yaşayış. şehirlilik. yaşayışta, içtimaî münâsebetlerde, ilim, fenn ve san'atta tekâmül etmiş cemiyetlerin hâli. * islâmiyetin emirlerine göre, usulü dâiresinde yaşayış.(küre-i arzı bir köy şekline sokan şu medeniyet-i sefihe ile gaflet perdesi pek kalınlaşmıştır. tâdili, büyük bir himmete muhtaçtır. ve keza, beşeriyet ruhundan dünyaya nâzır pek çok menfezler açmıştır. bunların kapatılması ancak Allah'ın lutfuna mazhar olanlara müyesser olur. m.n.)(sual: sen eskiden şarktaki bedevi aşâirde seyahat ettiğin vakit, onları medeniyet ve terakkiyata çok teşvik ediyordun. neden, kırk seneye yakındır, medeniyet-i hâzıradan ""mimsiz"" diyerek hayat-ı içtimaiyeden çekildin, inzivâya sokuldun?elcevab: medeniyet-i hâzıra-i garbiye, semâvi kanun-u esasilere muhalif olarak hareket ettiği için seyyiatı hasenatına; hatâları, zararları, fâidelerine râcih geldi. medeniyetteki maksud-u hakiki olan istirahat-ı umumiye ve saadet-i hayat-ı dünyeviye bozuldu. iktisad, kanaat yerine israf ve sefahet.. ve sa'y ve hizmet yerine tenbellik ve istirahat meyli galebe çaldığından, biçâre beşeri hem gayet fakir, hem gâyet tenbel eyledi. semâvi kur'anın kanun-u esasisi $_ $_ $ ferman-ı esasisiyle: ""beşerin saadet-i hayatiyesi, iktisad ve sa'ye gayrette olduğunu ve onunla beşerin havas, avâm tabakası birbiriyle barışabilir."" diye risale-i nur bu esası izaha binaen kısa bir-iki nükte söyleyeceğim:birincisi : bedevilikte beşer üç-dört şey'e muhtaç oluyordu. o üç-dört hâcatını tedarik etmiyen on adette ancak ikisi idi. şimdiki garb medeniyet-i zâlime-i hâzırası su'i-i istimâlât ve israfat ve hevesatı tehyic ve havâic-i gayr-i zaruriyeyi, zaruri hâcatlar hükmüne getirip görenek ve tiryakilik cihetiyle şimdiki o medeni insanın tam muhtaç olduğu dört hâcâtı yerine, yirmi şey'e bu zamanda muhtaç oluyor. o yirmi hâcatı tam helâl bir tarzda tedarik edecek yirmiden ancak ikisi olabilir. onsekizi muhtaç hükmünde kalır. demek bu medeniyet-i hazıra insanı çok fakir ediyor. o ihtiyaç cihetinde beşeri zulme, başka haram kazanmağa sevk etmiş. biçâre avâm ve havas tabakasını dâima mübarezeye teşvik etmiş. kur'anın kanun-u esasisi olan ""vücub-u zekât, hurmet-i riba"" vasıtasiyle avâmın havassa karşı itâatini ve havassın avâma karşı şefkatini te'min eden o kudsi kanunu bırakıp burjuvaları zulme, fukaraları isyana sevk etmeğe mecbur etmiş. istirahat-ı beşeriyeyi zir ü zeber etti!..ikinci nükte : bu medeniyet-i hâzıranın hârikaları, beşere birer ni'met-i rabbaniye olmasından, hakiki bir şükür ve menfaat-ı beşerde istimâli iktiza ettiği halde, şimdi görüyoruz ki: ehemmiyetli bir kısım insanı tenbelliğe ve sefahete ve sa'yi ve çalışmayı bırakıp istirahat içinde hevesatı dinlemek meylini verdiği için sa'yin şevkini kırıyor. ve kanaatsizlik ve iktisadsızlık yoluyla sefahete, israfa, zulme, harama sevkediyor. meselâ risale-i nurdaki ""nur anahtarı""nın dediği gibi: radyo büyük bir ni'met iken, maslahat-ı beşeriyeye sarf edilmek ile bir mânevi şükür iktiza ettiği halde, beşte dördü hevesata, lüzumsuz malâyani şeylere sarf edildiğinden; tenbelliğe, radyo dinlemekle heveslenmeğe sevk edip, sa'yin şevkini kırıyor. vazife-i hakikiyesini bırakıyor. hattâ çok menfaatli olan bir kısım hârika vesait, sa'y ve amel ve hakiki maslahat-ı ihtiyac-ı beşeriyeye istimâli lâzım gelirken, ben kendim gördüm; ondan bir-ikisi zaruri ihtiyâcata sarf edilmeğe mukabil, ondan sekizi keyf, hevesat, tenezzüh, tenbelliğe mecbur ediyor. bu iki cüz'i misâle binler misâller var.elhâsıl : medeniyet-i garbiye-i hâzıra, semâvi dinleri tam dinlemediği için, beşeri hem fakir edip ihtiyacatı ziyadeleştirmiş... iktisad ve kanaat esasını bozup israf ve hırs ve tama'ı ziyadeleştirmeğe; zulüm ve harama yol açmış. hem beşeri vesait-i sefahete teşvik etmekle o biçare muhtaç beşeri tam tenbelliğe atmış. sa'y ve amelin şevkini kırıyor! hevesata, sefahete sevk edip ömrünü faidesiz zâyi ediyor.hem o muhtaç ve tenbelleşmiş beşeri, hasta etmiş. su'-i istimâl ve israfat ile yüz nevi hastalığın sirayetine, intişarına vesile olmuş.hem üç şiddetli ihtiyaç ve meyl-i sefahet ve ölümü her vakit hâtıra getiren kesretli hastalıklar ve dinsizlik cereyanlarının o medeniyetin içlerine yayılmasiyle intibaha gelip uyanmış beşerin gözü önünde ölümü idam-ı ebedi suretinde gösterip, her vakit beşeri tehdid ediyor. bir nevi cehennem azâbı veriyor...işte bu dehşetli musibet-i beşeriyeye karşı kur'an-ı hakim'in dörtyüz milyon talebesinin intibahiyle ve içinde semâvi, kudsi kanun-u esasileriyle bin üçyüz sene evvel gösterdiği gibi, yine bu dörtyüz milyonun kendi kudsi esasi kanunlariyle beşerin bu üç dehşetli yarasını tedavi etmesini; ve eğer yakında kıyamet kopmazsa, beşerin hem saâdet-i hayat-ı dünyeviyesini, hem saadet-i hayat-ı uhreviyesini kazandıracağını; ve ölümü, idam-ı ebediden çıkarıp âlem-i nura bir terhis tezkeresi göstermesini ve ondan çıkan medeniyetin mehasini, seyyiatına tam galebe edeceğini ve şimdiye kadar olduğu gibi; dinin bir kısmını, medeniyetin bir kısmını kazanmak için rüşvet vermek değil, belki medeniyeti ona, o semavî kanunlara bir hizmetkâr, bir yardımcı edeceğini kur'an-ı mu'ciz-il-beyan'ın işarat ve rumuzundan anlaşıldığı gibi, rahmet-i ilâhiyeden şimdiki uyanmış beşer bekliyor, yalvarıyor, arıyor!. r.n.)"

medeniyet
düzenli ve ileri hayat seviyesi, şehirlilik.

medeniyetperest
medeniyete aşırı düşkün olan.

medeniyetperver
medeniyeti seven.

medenk
f. kapı sürgüsü. kilit.

meder
tezek, toprak tezeği. * çakıl. kuru çamur. kuru balçık. * köy, mahalle.

meder
çakıl taşı.

medfa'
ask: top.

medfa
ask: toplar.

medfee
deve sürüsü. çok miktar deve.

medfen
mezar. defnedilen, gömülen yer.

medfen
mezar.

medfen
mezarlar, kabirler. gömülecek, defnolunulacak yerler.

medfu'
dışarı çıkarılmış, def olunmuş, kovulmuş. * verilmiş, vezneden çıkarılmış.

medfu'
defedilip dışarı çıkarılmış olanlar. * sarfedilmiş ve verilmiş paralar. harcanan veya kasadan çıkan paraların, hesap defterinde kaydedildiği hâne.

medfuat
defedilip dışarı çıkarılmış olanlar. * sarfedilmiş ve verilmiş paralar. harcanan veya kasadan çıkan paraların, hesap defterinde kaydedildiği hâne.

medfun
defnedilmiş. gömülmüş.

medfûn
gömülmüş, defnedilmiş.

medfun
defnedilmiş, gömülmüş olan

medh
birisinin iyiliğini, iyi vasıflarını söylemek. övmek.

medh
medih, övme.

medh
övme ve yüceltme

medha
deve kuşunun yumurtladığı yer.

medhal
girilecek taraf. dahil olacak yer. * giriş. esere başlangıç. önsöz. mukaddeme.

medhal
giriş, etki.

medhal
girişler. girilecek yerler.

medhaldar
f. bir işte parmağı olan. bir işe karışmış olan.

medhaza
ayak kayacak yer.

medhene
yağhâne.

medhiyat
medh etmeler, övmeler.

medhiye
birini medhetmek için yazılan yazı.

medhiye
medh etmeler, övmeler.

medhul
(dahl. den) ayıplanacak kusuru olan. * dile düşmüş. * kendisine birşey girmiş olan.

medhun
f. tabaklanmış deri.

medhur
uzaklaştırılmış veya kovulmuş olan. tardedilmiş olan.

medhuş
dehşete uğramış. şaşırmış. korkmuş.

medhuşâne
ürkmüş gibi. ürkmüş bir hâlde.

med'î
dâvet edilmiş, davetli. çağrılmış.

medi
bir yerde birikip toplanmış su.

medibb
selin aktığı yer.

medid
devamlı. çok uzun süren. * uzatılmış. çekilmiş.

medîh
(medh. den) övmeye ve medhetmeye sebeb olan şey. övme mevzuu.

medih
övme.

mediha
medih için yazılan kaside, övme.

medîha
övgü.

medihagû
f. medheden, öven.

medihasenc
f. medihnâme yazan, övücü yazılar yazan.

medîn
borçlu. * kul, köle, abd.

medine
"şehir. * hicazda hz. peygamberin (a.s.m.) türbesi bulunan şehirdir. buranın islâmiyyetten evvel ismi ""yesrib"" idi."

medîne
şehir.

medine
medine'de inen sûreler

medine-i münevvere
nurlu, nurlanmış şehir.

medine-i selâm
bağdat şehri.

medinet-ün nebi
eski ismi yesrib olan ve peygamberimiz hz. muhammedin (a.s.m.) türbesinin bulunduğu medine şehri.

medkuk
döğülmüş, toz hâline getirilmiş.

medl
zayıf, yeyni kimse.

medlebe
çınarlık.

medlul
delâlet olunan. gösterilen. * mânâ. meâl. mefhum. delil getirilen şey. bir kelime veya bir işâretten anlaşılan.

medlûl
kendisine delil getirilen, mânâ, anlatılan.

medlûliyet
kendisine delil getirilme.

medluliyyet
işâret ve delil olma hâli.

medma'
göz. ayn. * gözyaşı.

medmec
kadeh.

medmum
kırmızı renkli olan. * dolu, dolmuş.

medn
durmak, ikamet.

medr
havuzun içini sıvamak. * düzmek.

medraa
ferâce, kaftan, çarşaf.

medrec
basamaklı yol. merdiven. * meslek. * tarikat. * dar yol. dağ yolu.

medrece
basamaklı yol. merdiven. * meslek. * tarikat. * dar yol. dağ yolu.

medrese
(ders. den) ders görülen yer. ders okutulan yer. islâmi ilimleri okuyan talebelerin yatıp kalktıkları ve tahsil için çalıştıkları vakıf odalarının bulunduğu binâ.

medrese
dershane, okul.

medrese
dinî ilimlerin okutulmasıyla meşgul olan hocalar

medrese-i yusufiye
hz. yusuf'un (a.s.) iftira, haksızlık ve zulüm ile hapiste kalmasından kinâye olarak, imân ve kur'an hizmetinden dolayı tevkif edilenlerin hapsedildiği yere verilen isim.

medresenişin
medreseli. medresede oturan.

medresetüzzehra
"(medreset-üz zehra) 1914'de birinci cihan harbinden evvel van'da; üstad bediüzzaman said nursî'nin açılması için teşebbüse geçtiği ve artemit'te (edremit) temelini attığı şark üniversitesi'nin bir adı.(münazarat risalesi'nin ruhu ve esası hükmünde olan, hâtimesindeki medreset-üz zehra hakikatı ise, istikbalde çıkacak olan risale-i nur'a bir beşik, bir zemin ihzar etmek idi ki; bilmediği, ihtiyarsız olarak ona sevkolunuyordu. bir hiss-i kablelvuku ile o nurani hakikatı, bir maddî surette arıyordu. sonra o hakikatın maddî ciheti dahi vücuda gelmeye başladı. sultan reşad 19 bin altun lirayı van'da temeli atılan o medreset-üz zehra'ya verdi. temel atıldı, fakat sâbık harb-i umumi çıktı, geri kaldı. beş-altı sene sonra ankara'ya gittim, yine o hakikata çalıştım. 200 meb'ustan 163 meb'usun imzalarıyla o medresemiz -150 bin banknota iblağ ederek- o tahsisat kabul edildi. fakat binler teessüf medreseler kapandı. onlar ile uyuşamadım, yine geri kaldı. fakat cenab-ı erhamürrâhimîn o medresenin manevî hüviyetini ısparta vilayetinde tesis eyledi. risale-i nur'u tecessüm ettirdi. inşâallah istikbalde risale-i nur şakirdleri o âlî hakikatın maddî suretini de tesis etmeye muvaffak olacaklar. k.l.)"

medresetüzzehrâ
parlak medrese.

medruk
anlaşılmış, derk olunmuş.

medrus
eskimiş elbise. * deli, mecnun. * ders olarak okunmuş.

medsus
gömülerek saklanmış olan. gizli bulunan. * içine desise karışmış şey.

meduf
ıslanmış. * dövülmüş.

med'uv
davet olunan. çağırılmış. davetli.

med'uvv
davetliler, davet olunmuşlar, çağrılmış olanlar.

med'uvven
çağrılarak, davetli olarak, davet olunarak.

med'uvvîn
davetliler, davet olunmuşlar, çağrılmış olanlar.

medyum
"(medyom) lât. ispirtizmacılık için vasıtalık eden.(nurlarla şiddetli alâkası bulunan birkaç has kardeşimizin nazarını, fikrini başka tarafa çevirmek veya zevkli ve ruhani bir meşreb ile meşgul edip, hizmet-i imaniyeye karşı zaifleştirmek için bâzı şahıslar ispirtizma denilen ölülerle muhabere nâmı altında cinnilerle muhabere etmek gibi hattâ bâzı büyük evliyalarla, hattâ peygamberlerle güya bir nevi konuşmak gibi eski zamanda kâhinlik denilen.. şimdi de medyumluk nâmı verilen bu mes'ele ile bâzı kardeşlerimizi meşgul ediyorlar. halbuki:bu mes'ele, felsefeden ve ecnebiden geldiği için ehl-i imana çok zararları olabilir. ve çok su'-i istimalâta menşe' olmakla beraber içinde bir doğru olsa on yalan karışıyor. çünki, doğruyu ve yalanı tefrik edecek bir mehenk, bir mikyas olmadığından ervah-ı habise ve şeytana yardım eden cinnilerin bu vesile ile hem onun ile meşgul olanın kalbine ve hem de islâmiyete zarar vermek ihtimali var. çünki: mâneviyat nâmına hakaik-ı islâmiyeye ve akide-i umumiyeye muhalif ihbarat oluyor. ervâh-ı habise iken kendilerini, ervah-ı tayyibe zannettirip belki kendilerine bâzı büyük veliler nâmını verip islâmiyetin esasatına muhalif sözlerle zarar vermeye çalışabilirler. hakikatı tağyir edip, safdilleri tam aldatabilirler.meselâ: nasılki güneş, bir küçük cam parçasında ziyasiyle, hararetiyle, şekliyle görünüyor. fakat, o küçücük camın içindeki güneşin o küçücük timsali, kendi nâmına eğer konuşsa ve dese: benim ziyam dünyayı istilâ ediyor. benim hararetim herşeyi ısıtıyor. ve küre-i arzdan bir milyon defadan daha büyüğüm dese, ne derece hilâf-ı hakikat olduğu anlaşılır. aynen bu misal gibi; bir peygamber, güneş gibi hakiki makamında iken o ispirtizmanın veyahut medyumluğun cam parçası hükmündeki istidadına göre bir cilvesinin tezahürü, o hakikat nâmına konuşamaz. eğer konuşsa yüz derece muhalif olur. ispirtizmanın veya medyumluğun o mazhardaki cüz'i cilvesi, vahyin mazharı olan o mânevi güneşin kudsi mahiyetine hiçbir cihetle kıyas olamaz. çünki: esfel-i sâfilindeki bir cam parçası mânen a'lâ-yı illiyyinde olan o mânevi güneşin hakikatını yanına getiremez. getirmeye çalışmak da hürmetsizlikten başka birşey değildir. ancak onun makamına karib olmak için, celâleddin-i süyuti ve bir kısım evliyalar gibi seyr ü süluk ile terakki ederek o mânevi güneşin sohbetine mazhar olunur. fakat böyle terakki, risale-i nurun isbat ettiği gibi, peygamberin velâyetiyle bir nevi sohbeti.. kendi derecelerine göre ve kendi istidatları derecesinde olur.fakat nübüvvet hakikatı, velâyetten ne derece yüksek ise, ispirtizma vasıtasiyle veyahut terakkiyat-ı ruhiyye cihetiyle mazhar olunan sohbet ve muhabere dahi hiçbir cihette hakiki peygamberle muhabereye yetişemiyeceğinden yeni ahkâm-ı şer'iyyeye medar-ı ahkâm olamaz.evet, dinden gelmeyen, belki felsefenin hassasiyetinden gelen celb-i ervah da; hem hilâf-ı hakikat, hem hilâf-ı edeb bir harekettir. çünki a'lâ-yı illiyyinde ve kudsi makamlarda olanları esfel-i sâfilin hükmündeki masasına ve yalanların yeri olan oyuncak tahtasına getirmek tam bir ihanettir ve bir hürmetsizliktir. adetâ bir padişahı kulübeciğine çağırıp getirmek gibidir. belki ayn-ı hakikat ve edeb ve hürmet ve istifade odur ki, celâleddin-i süyuti, celâleddin-i rumi ve imam-ı rabbâni gibi zâtların seyr ü süluk-u ruhanileri gibi seyr ü süluk ile yükselerek o kudsi zâtlara yanaşmak ve istifade etmektir.rü'ya-yı sâdıkada ervah-ı habise ve şeytan peygamber suretinde temessül edemez. fakat celb-i ervahta; ervah-ı habise, belki peygamberin lisanen ismini kendine takıp; sünnet-i seniyyeye ve ahkâm-ı şer'iyyeye muhalif olarak konuşabilir. eğer bu konuşması şeriatın ahkâmına ve sünnet-i seniyyeye muhalif ise, tam delildir ki, o konuşan ervah-ı tayyibe değildir. mü'min ve müslüman cinni de değildir. ervah-ı habisedir. bu şekilde taklid ediyor. r.n.) (bak: ispirtizma)"

medyum
cinci.

medyun
borçlu. vereceği bulunan.

medyun
verecekli.

medyun
borçlu olma

me'dübe
ziyafet. düğün.

medş
elin zayıf olması. elin eti az ve siniri sarkmış olması.

meeka
ağlamaktan ârız olan hıçkırık. * gayretlenmek, gayrete gelmek.

meenne
alâmet, nişan, işaret.

mefad
fayda vermek.

mefafun
aklı ve fikri zayıf olan.

mefahim
mefhumlar. anlaşılan şeyler. anlaşılan mânâ ve mefhumlar.

mefâhim
mefhumlar, kavramlar.

mefahir
iftihar edilecek, övünülecek şeyler. mefharetler.

mefâhir
övünülecek şeyler.

mefahis
kuş yuvaları.

mefâhis
kuş yuvası.

mefail
işlenmiş ve yapılmış işler.

mefaka
ansızın tutmak.

mefakik
ayrılmış olan. * sökülmüş, çıkarılmış.

mefâkir
omurga kemikleri kırılmış olan hayvan veya insan.

mefalis
müflisler. iflâs edenler.

mefârig
(ferağ. dan) başkasına bırakılmış, feragat edilmiş.

mefarik
(mefrak ve mefrik. c.) başın tepe kısımları. başta saçın ikiye ayrıldığı noktalar.

mefârik
başın ortası (saçın bölük olduğu yerdir.)

mefârik
başın tepesi. tepe kısmı. başın üstünde, saçların ikiye bölündüğü yer.

mefâris
gümüş kesecek âlet. * demir.

mefâris
gümüş kesecek âlet. * demir.

mefariş
kadın eşler.

mefasid
fesadlıklar. bozgunculuklar. münafıklıklar.

mefâsid
bozguncular.

mefasıl
mafsallar. vücuttaki oynak yerleri, eklenti yerleri.

mefâsıl
her âzada olan ek yerleri. mafsal.

mef'at
yılanlı yer.

mefat
anlatılan anlam.

mefatih
anahtarlar.

mefatih
anahtarlar.

mefatih-ül gayb
(bak: mugayyebat-ı hamse) imam-ı razi'nin bir tefsiri.

mefatir
oruç açanlar, iftar edenler.

mefatır
yaradılıştan olan huylar. fıtri olan huylar.

mefaviz
sahralar, çöller.

mefâviz
çöl, sahra.

mefaz
feyz, halâs, zafer. * korkulardan, acılardan kurtulup murada ermek.

mefaze
çöl, sahra.

mefâze
sahralar, çöller.

mefdere
dağ keçisinin durağı.

mef'em
karnı geniş olan kişi.

meferr
kaçılacak yer.

mefhar
iftihara, övünmeğe, sevinmeğe sebeb olan. iftihara vesile olan şey.

mefhar
övünme sebebi.

mefharet
birine şeref veren şey. iftihar edilecek, övünülecek şey.

mefhar-ı kâinat
"(mefhar-i mevcudat) kâinatın, kendisi ile iftihar ettiği zat mânâsına hz. muhammed'e (a.s.m.) alem olmuş bir tâbirdir.bu tâbirin kavranabilmesi için nurâni bir bahsi naklediyoruz: ""bak, hârika bir surette hüsn-i suretle hüsn-i sireti cem'eden o mürşid-i umumi, o hatib-i kudsi; cevâhir dolu bir kitab-ı mu'ciz-ül beyan eline alarak, bütün insanlara mele-i a'lâdan nâzil olan bir hutbe-i ezeliyeyi okuyor ve bütün beni âdemi ve cinleri ve mevcudatı dinletiyor. evet, pek büyük bir emirden haber veriyor. hilkat-ı âlemin acib muammasını açıyor. kâinatın sırr-ı hikmetine dâir tılsımı açıyor. felsefe ve fenn-i hikmetin, nev-i beşere: ""siz kimlersiniz? nereden geliyorsunuz? nereye gidiyorsunuz?"" diye irâd ettiği, akılları acz ve hayrette bırakan üç suâle cevap veriyor...arkadaş! şu zât-ı nurâni (a.s.m.) mürşid-i imâni resul-ü ekrem, bak; nasıl neşrettiği hakikatın nuriyle, hakkın ziyası ile, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek, âlemde yaptığı inkılâb ile âlemin şeklini değiştirerek nurâni bir şekle sokmuştur. evet, o zâtın nurâni güzelliği ile kâinata bakılmazsa, kâinat bir mâtem-i umumi içinde görünecekti. bütün mevcudat birbirine karşı ecnebi ve düşman durumunda bulunacaktı. cemâdat, birer cenaze suretini gösterecekti. hayvan ve insanlar, eytam gibi zevâl ve firakın korkusundan vâveylâlara düşeceklerdi. ve kâinata, harekâtiyle, tenevvüü ile ve tagayyüratiyle, nukuşiyle tesadüfe bağlı bir oyuncak nazarı ile bakılacaktı. bilhassa insanlar, hayvanlardan daha aşağı, zelil ve hakir olacaklardı. işte, o zâtın telkin ettiği imân nazarı ile kâinata bakılmadığı takdirde, kâinat böyle korkunç, zulümatlı bir şekilde görülecekti. fakat o mürşid-i kâmil'in gözü ile ve imân gözlüğü ile bakılırsa; her taraf nurlu, ziyadar, canlı, hayatlı, sevimli, sevgili bir vaziyette arz-ı didar edecektir. evet, kâinat iman nuru ile mâtem-i umumi yeri olmaktan çıkıp mescid-i zikir ve şükür olmuştur. birbirine düşman telâkki edilen mevcudat, birbirine ahbab ve kardeş olmuşlardır. cenâze ve ölü şeklini gösteren cemâdât, ünsiyyetli birer hayattar ve lisan-ı hâliyle hâlıkının âyâtını nâtık birer müsahhar me'muru şekline giriyorlar. ağlayan müteşekki ve eytâm kıyafetinde görünen insan; ibâdetinde zâkir, hâlikına şâkir sıfatını takınıyor. ve kâinatın harekât, tenevvüât, tagayyürât ve nukuşu, abesiyyetten kurtuluyor. rabbâni mektublar, ayat-ı tekviniyyeye sahifeler, esmâ-i ilâhiyyeye âyineler suretine inkılâb ederler.hülâsa: iman nuriyle âlem öyle terakki eder ki: ""hikmet-i samedâniye kitabı"" nâmını alıyor. ve insan zelil ve fakir ve âciz hayvanların sırasından çıkar. za'fının kuvvetiyle, aczinin kudreti ile, ubudiyyetinin şevketi ile, kalbinin şuâı ile, aklının haşmet-i imâniyyesi ile hilâfet ve hâkimiyyetin zirvesine yükselmiştir. hattâ, acz, fakr, ihtiyaç ve akıl onun sukutuna esbâb iken, suud ve yükselmesine sebeb olurlar. zulmetli, karanlıklı bir mezar-ı ekber suretinde görünen zaman-ı mâzi, enbiya ve evliyanın ziyâsı ile ziyâdar ve nurâni görünmeğe başlar. karanlıklı gece şeklinde olan istikbal, kur'ânın ziyası ile tenevvür eder. cennetin bostanları şekline girer. buna binâen, o zât-ı nurâni olmasa idi; kâinat da, insan da, her şey de adem hükmünde kalır; ne kıymeti olur ve ne ehemmiyeti kalırdı.binaenaleyh bu kadar garib, acib, güzel kâinat için böyle târifat ve teşrifatçı bir mürşid-i harika lâzımdır! ""eğer bu zât (a.s.m.) olmasa idi kâinat da olmazdı"" meâlinde $ olan hadis-i kudsi şu hakikatı tenvir ediyor."" m.n.)"

mefhas
kuş yuvası.

mefhas
kuş yuvaları.

mefhum
kömürleşmiş olan.

mefhum
kavram.

mefîs
kaçacak yer.

mefkad
kaybolacak yer.

mefkaret
ihtiyaç, zaruret.

mefkud
kaybolmuş. olmayan. yok. gayr-ı mevcud. * fık: ölü veya diri olduğu bilinmeyen, kayıp kimse.

mefkud
bulunmayan.

mefkudiyet
mefkudluk. bulunmama, kayıplık, yokluk.

mefkuk
ayrılmış olan. * sökülmüş, çıkarılmış.

mefkur
omurga kemikleri kırılmış olan hayvan veya insan.

mefkure
(fikir. den) gâye. gâye olan şey. tasavvur hâlindeki gâye. ideâl.

mefkûre
ülkü.

mefluc
felc olmuş. inmeli. kımıldayamaz hâle gelmiş.

meflûc
felçli, inmeli.

meflucen
felce uğramış olarak. mefluc olarak.

mefluk
yoksul, zavallı, biçare, miskin.

meflul
kınında bulunan kılınç. * kapalı, kilitli.

mefrah
kuluçka çıkarma yeri. folluk.

mefrak
başın tepesi. tepe kısmı. başın üstünde, saçların ikiye bölündüğü yer.

mefrat
çok büyük.

mefred
çok büyük, kocaman, aşırı derecede iri.

mefreş
eskiden göç sırasında yatak ve şilte taşımada kullanılan meşinden veya çadır bezinden yapılmış harar.

mefrug
(ferağ. dan) başkasına bırakılmış, feragat edilmiş.

mefrugün bih
bir kimseye bırakılan şey.

mefrugün leh
kendisine bir şeyin mülkiyeti ve tasarruf hakkı bırakılmış olan kimse.

mefruk
bölünmüş, ayrılmış tefrik edilmiş.

mefruz
iftira olunmuş, ayrılmış, bölünmüş.

mefruz-ül edâ
edâ edilmesi, ödenmesi farz olmuş.

mefruş
döşenmiş, ferş olunmuş, serilmiş. * nikâhlı karı.

mefrûş
döşeli.

mefruş
kadın eşler.

mefruşat
(ferş. ten) ev döşemeğe yarayan şeyler. kilim, halı v.s.

mefruşat-ı beytiye
ev eşyası.

mefsah
bozma. * feshedecek, bozacak yer.

mefsaka
(fısk. dan) günah işlenen yer.

mefsedet
bozukluk, fenâlık, fesatçılık. münâfıklık.

mefsedet
fesatlık, bozukluk.

mefsedet
fesadlıklar. bozgunculuklar. münafıklıklar.

mefsil
her âzada olan ek yerleri. mafsal.

mefsud
kendinden kan alınmış kimse.

mefsuh
hükümsüz bırakılmış. yürürlükten kaldırılmış. battal edilmiş.

mefsûh
hükmü kaldırılan.

mefsuhiyet
mefsuhluk. yürürlükten kaldırılma hâli. hükümsüzlük.

meftah
hazine.

meftuh
açılmış. fethedilmiş. * ele geçirilmiş, zabtedilmiş. * gr: fethalı (üstünlü) okunan harf.

meftuhane
f. başlangıç için verilen ziyâfet. bir kitabı okumaya veya yeni bir derse başlarken, talebelere hocası tarafından verilen başlama ziyafeti.

meftuk
fıtıklı.

meftul
(fetl. den) bükülmüş, kıvrılmış. fitil hâline getirilmiş.

meftum
sütten ve memeden kesilmiş çocuk.

meftun
fitne ve belâya tutulmuş olan. âşık. mecnun. * cünun. fitne.

meftûn
tutkun, vurgun.

meftun
insanları kendisine bağlayan, kendisinden geçiren

meftunane
meftuncasına, kendinden geçmiş olarak, tutkuncasına. şaşarak, hayrancasına.

meftuniyet
tutkunluk. aşıklık.

meftûniyet
tutkunluk, vurgunluk.

meftur
füturlu, kederli, üzgün, bezgin.

meftûr
bezgin.

mefturane
f. bitkin bir halde, bezmişcesine.

mefturiyet
bıkkınlık, bitkinlik, bezginlik.

meftut
ufalanmış, parça parça edilmiş, parçalanmış.

mef'ul
"yapılan iş. fâilin eseri. * gr: fâilin fiilinin te'sir ettiği şey. ""nuri kitabı okudu"" cümlesinde, kitab mef'uldür."

mefûl
fiilden etkilenen.

mef'ul
işlenmiş ve yapılmış işler.

mefûliyet
fiilden etkilenmişlik.

mef'ul-ü sarih
"doğrudan doğruya mef'ul demektir. bir harf-i cerle ifâde olunmaz. ""nuri dalı kırdı"" cümlesinde ""dal"" mef'ul-ü sarihtir. ""nuri daldan düştü"" dersek, bunu arapça ifâde için (min) harf-i cerri ile söyleyebiliriz. işte böyle harf-i cerle söylenen mef'ullere, ""mef'ul-ü gayr-i sarih"" denir. bunlar mef'uldeki harf-i cerlerin adına göre isim alırlar. meselâ: mef'ul-ü maa, mef'ul-ü fih, mef'ul-ü leh gibi."

mefza'
korku. korku yeri. * sığınacak yer.

mefzaha
rezilliğe ve kepâzeliğe sebebiyet veren şey.

mefzul
üstün gelen. fazla gelmiş olan.

mefzur
eskimiş. * parçalanmış.

megad
"bir ot cinsidir, ağaca sarmaşır çıkar; üzüm çubuğundan ince olur ve yaprağı uzun olur."

megafir
miğferler. eskiden muharebelerde başa giyilen demir başlıklar.

megafon
sesi yükseltip büyüten alet.

megak
mezar, kabir, çukur.

megalik
kilit, mandal.

megâmıs
çok fazla çukur olan yer.

megân
menzil.

meganim
ganimet malları. harbde alınan mallar.

megârid
mantar.

megârif
kepçe.

megavil
hançerler. ufak ve ince kılınçlar.

megavil
ince kılıç. hançer.

megazil
iplik eğirmekte kullanılan âlet. iğ.

meger
f. meğer, halbuki, ancak, oysa ki, şu kadar ki.

meges
f. sinek.

megesgir
f. örümcek ağı.

meges-i engübin
bal sineği. arı. nahl.

megesran
f. yelpâze.

megesvar
f. sinek gibi. sinek şeklinde.

meglul
susuz kalmış. su sıkıntısında bulunan. * eli bağlı. zincirle bağlanmış kimse. * hapsedilmiş olan.

megmum
gamlı. kederli. tasalı. sıkıntılı. * bulutlu. kapalı.

megs
f. sinek.

megz
beyin. * öz. iç. lüb. ilik. * dimağ.

meh
f. ay. kamer. (bak: mah) * senenin onikide biri. ay.

meh
ay.

mehab
dehşetli ve heybetli yer.

mehabb
rüzgârın estiği yerler.

mehâbb
rüzgârın estiği yer.

mehabbet
seven

mehabet
heybet. * hürmetle karışık korku. * ihtiram. azamet. büyüklük.

mehâbet
heybet, büyüklük.

mehâbi
elbise saklayacak mevzi. kiler.

mehabil
tıb: rahim yolları.

mehâbil
rahim yolu. * rahim, döl yatağı.

mehâbir
mürekkep koydukları kap.

mehâbiz
hallaç tokmağı.

mehâbıs
helva küreği.

mehâbız
hallaç tokmağı.

mehacim
hacamat şişeleri. * çekip emmeye yarayan âletler.

mehâcim
hacamat şişesi. * çekip emmeğe mahsus âlet.

mehâcim
hacamat şişesi. * çekip emmeğe mahsus âlet.

mehâcin
çomak. * başı eğri ağaç.

mehâcir
göz çukuru. * gözün çevre yanı. yüzde perde varken gözden ve etrafından görünen yerler. * bahçe.

mehafet
korku. korkmak.

mehâfet
korku.

mehâfetullah
Allah korkusu.

mehâfid
ikamet yeri. oturulan yer. * bir renk cinsi.

mehâfil
dernek yeri.

mehah
tazelik, güzellik.

mehail
tehlikeli ve korkunç yerler.

mehak
durgun suyun yeşilliği.

mehakim
(bak: mahâkim)

mehal
süre, mühlet, vâde. * korku yeri.

mehâlib
yırtıcı kuşların tırnağı, pençesi. * orak, bıçak.

mehâlic
hallaçların yün ve pamuk attıkları yer.

mehalik
tehlikeler. tehlikeli işler. korkulan yerler.

mehâlik
tehlikeler.

mehâlik
tehlikeli yer veya iş.

mehaliki
zor ve katlanılamaz tehlikelere atılma

mehâme
ırak, uzak. * ıssızlık. * korkunç sahrâ. büyük çöl.

mehâ-mehevât
billur taşı. * güneş. * dağ sığırı. * tazelik. * güzellik.

mehamid
şükür ve hamdler. medihler. sebeb-i şükür ve hamd olan hasletler.

mehamil
mahmiller. * ihtimaller. (bak: mahmil)

mehâmil
kılıç bağı. * büyük mahfe.

mehâmir
semer atı.

mehamm
mühim şeyler. kıymetli işler. umur-u azime. * düşündürücü şeyler.

mehammşinâs
f. işinin ehli. işden anlıyan.

mehan
(bak: mühan)

mehane
hakaret.

mehanen
küçümsenerek, hafifsenerek.

mehanet
küçültme. küçük görülme. * hor ve zelil olmak. zayıf ve zebun olmak. * tedbiri azca olmak.

mehâni
derenin dar ve kısık yeri.

mehânik
zayıflamış davar.

mehanne
burun.

mehânık
maktul. * gerdanlık. * boğacak âlet.

mehar
noksan, eksik. * merci.

meharet
ustalık, beceriklilik, üstadlık. meleke ve mümârese. * kur'anda meharet: hıfzın kuvvetiyle harflerin mahreçlerine riâyettir.

mehârib
cenk edecek, dövüşülecek yer.

meharic
mahreçler. dışarı çıkacak şeyler.

meharic-i huruf
tecvidde: ağızda harf seslerinin çıktığı yerler.

meharif
içine yemiş koydukları kap.

mehârik
sahife, sayfa.

mehâris
dibek taşı.

mehârız
çöğen koyacak kap.

mehasin
(mehâsin) iyilikler. iyi ahlâklar. * insanın vücudunda hüsün ve cemal yerleri. * güzel tavırlar. * insanın yüzüne güzellik veren bıyık ve sakal.(işte şu kâinat hadsiz mehasin-i maddiyesiyle bir ma'nevî ve ilmî mehasinin tereşşuhâtıdır. ve o ilmî ve ma'nevî mehasin ve kemalât, elbette hadsiz bir sermedî hüsn ü cemalin ve kemalin cilveleridir. s.)

mehâsin
güzellikler.

mehâsıf
biz dedikleri ince uzun demir.

mehat
billur taşı. * güneş. * dağ sığırı. * tazelik. * güzellik.

mehatt
menzil, konak.

mehâtıb
odun yığacak yer, odunluk.

mehâtım
burun.

mehâvâ
sahrâ, çöl, * uçurum, yar. * iki dağ arası. * iki şeyin arası.

mehave
doğru. * ince olmak.

mehavi
çöller, sahralar. * vâdiler. * iki yükseğin arası.

mehavif
korkulu yerler.

mehâyim
ikâmet yeri, oturma yeri.

mehâyız
hayız bezi.

me'haz
menba'. bir şeyin alındığı, çıkarıldığı yer. bir şeyin aslının alındığı kaynak.(cumhur-u avâmı, bürhandan ziyâde me'hazdaki kudsiyet imtisâle sevkeder. m.)

mehaz
su akacak yer, su mecrası. * gebe kadının ağrısının tutması. * gebe deve.

mêhaz
kaynak.

me'haz
me'hazler. bir şeyin çıktığı veya alındığı yerler. kaynaklar.

mehaza
işlek yol.

me'hazî
me'hazle ilgili. bir şeyin aslının alındığı kaynakla ilgili.

mehazim
atın kolan yeri.

mehazin
mahzenler. hazineler. mal doldurulan yerler.

mehaş
ev eşyası. mal, mülk, metâ.

mehâşi
kaba kilim.

mehbel
rahim sonu. (veled yatağı derler) * veled yolu.

mehbil
rahim yolu. * rahim, döl yatağı.

mehbil
tıb: rahim yolları.

mehbit
bir şeyin indiği yer. inilecek yer. yukarıdan aşağı inilecek yer. düşülen yer.

mehbît
inilen yer.

mehbit-i vahy
vahyin indiği kimse. vahyin ineceği yer. münzel-i aleyh.

mehbut
hastalık veya bir illetten zayıf nahif olmuş olan.

mehbût
korkudan şaşıran.

mehc
cömert, eli açık.

mehcebin
f. ay alınlı. alnı ay gibi parlak olan.

mehcenet
küçük hurma ağacı.

mehcur
(hicr. den) uzaklaşmış, uzakta kalmış, ayrı düşmüş. bırakılmış, metruk, unutulmuş, gayr-i müstâmel. * saçma sapan, hezeyan. amel edilmeyen. kullanılmaz olmuş. ayrılmış.

mehcûr
ayrılmış.

mehcure
(hicr. den) uzaklaşmış, uzakta kalmış, ayrı düşmüş. bırakılmış, metruk, unutulmuş, gayr-i müstâmel. * saçma sapan, hezeyan. amel edilmeyen. kullanılmaz olmuş. ayrılmış.

mehcuriyet
uzaklık, ayrılık. * bırakılıp unutulma, metrukiyet.

mehcüv
hicvolunmuş. zemmolunmuş. kötülüğü ilân ile zevklenilmiş.

mehd
beşik. beslenilecek, büyüyecek yer. * yeryüzü. * yayıp döşemek. * kâr kazanmak. * hazırlanmak.

mehd
beşik.

mehd-ara
f. beşik süsleyen.

mehded
hindibâ otu. * acı marul.

mehdi
"hidâyete eren veya hidayete vesile olan. sâhib-üz-zaman. ""hususi ve şahsi bir tarzda Allah'ın hidayetine mazhar olan, kendisine cenâb-ı hak tarafından yol gösterilen"" mânasınadır. bu kelime ihtida etmiş olanlar için de kullanılmıştır. mehdi-yi resul, mehdi-yi muntazır da denir. ahir zamanda gelip bütün müslümanları hakaik-ı imâniye ve kur'âniyeyi câmi' eserleri ile uyandıracak, dinlerini takviye ve imânlarını tecdit edecek olan ve peygamberimizin (a.s.m.) al'inden bir zâttır. hz. peygamberimizin mehdi hakkındaki tavsiflerinden anlaşılıyor ki; ""cenab-ı hak kemâl-i kereminden din-i muhammedinin (a.s.m.) ebediyyetine bir alâmet olarak her asırda, her fitne zamanında mehdi mânâsında bir zâtı gönderip onunla din-i islâmı te'yid buyurmuştur."" mehdi-misâl zâtlar gelmişlerdir. deccâl ismiyle tâbir edilen dehşetli bir şahsın, müslümanları islâmiyetten uzaklaştırmak ve sefâhet ve dalâlete ve dinsizliğe sevk etmeğe çalışmasına karşı, islâmiyyeti, kur'ânî eserleriyle müdafaa eden ve kur'ânın ve imânın hakikatlarını izah ve isbat ile müslümanların imânlarını kuvvetlendiren, taklidi imânları tahkiki imân kuvvetine tebdil eden ve ehl-i imânı ikâz edip uyandıran ve her hâliyle hz. peygambere (a.s.m.) tâbi olan evliyaullahtan, mücâhid, ferid ve cadde-i kübra-i kur'âniye yolunda giden ve bu cadde-i kübrayı gösteren rehber-i zaman, yüksek bir zâttır. (bak: deccâl)(suâl : ahir zamanda hz. mehdi geleceğine ve fesada girmiş âlemi ıslâh edeceğine dâir müteaddid rivâyât-ı sahiha var. halbuki, şu zaman, cemaat zamanıdır; şahıs zamanı değil. şahıs ne kadar dâhi ve hattâ yüz dâhi derecesinde olsa bir cemaatin mümessili olmazsa, bir cemaatin şahs-ı mânevisini temsil etmezse; muhalif bir cemaatin şahs-ı mânevisine karşı mağlubdur. şu zamanda kuvvet-i velâyeti ne kadar yüksek olursa olsun böyle bir cemaat-i beşeriyenin ifsâdat-ı azimesi içinde nasıl ıslâh eder? eğer mehdinin bütün işleri harika olsa, şu dünyada hikmet-i ilâhiyyeye ve kavânin-i adetullâha muhalif düşer. bu mehdi mes'elesinin sırrını anlamak istiyoruz?elcevab: cenâb-ı hak, kemâl-i rahmetinden, şeriat-ı islâmiyyenin ebediyyetine bir eser-i himâyet olarak, her bir fesâd-ı ümmet zamanında bir müslih veya bir müceddid veya bir halife-i zişân veya bir kutb-u a'zâm veya bir mürşid-i ekmel veyahud bir nevi mehdi hükmünde mübârek zâtları göndermiş, fesadı izâle edip milleti ıslâh etmiş. din-i ahmediyi (a.s.m.) muhafaza etmiş. mâdem âdeti öyle cereyan ediyor; âhir zamanın en büyük fesadı zamanında; elbette en büyük bir müctehid, hem en büyük bir müceddid, hem hâkim, hem mühdi, hem mürşid, hem kutb-u a'zâm olarak bir zât-ı nurâniyi gönderecek; ve o zât da ehl-i beyt-i nebeviden olacaktır. cenâb-ı hak, bir dakika zarfında beynes-semâ ve-l arz âlemini bulutlarla doldurup boşalttığı gibi, bir saniyede denizin fırtınalarını teskin eder ve bahar içinde bir saatte yaz mevsiminin nümunesini ve yazda bir saatte kış fırtınasını icad eden kadir-i zülcelâl, mehdi ile de alem-i islâmın zulumatını dağıtabilir ve vâdetmiştir, vâdini elbette yapacaktır. kudret-i ilâhiyye noktasında bakılsa, gâyet kolaydır. eğer dâire-i esbâb ve hikmet-i rabbâniye noktasında düşünülse, yine o kadar ma'kul ve vuku'a lâyıktır ki; ""eğer muhbir-i sâdıktan rivâyet olmazsa dahi, her hâlde öyle olmak lâzım gelir ve olacaktır"", diye ehl-i tefekkür hükmeder. m.)"

mehdî
hidayete eren ve hidayete vesile olan, âhirzamanda eserleri ve talebeleriyle îmana hizmet ederek yeryüzünü nurlandıran büyük ve nuranî âlim.

mehd-i uhuvvet
uhuvvet beşiği. kardeşlik kazanılan yer.

mehdi-i muntazır
(şiilerin itikadına göre) kıyameti bekleyen mehdi.

mehdi-misal
mehdiye benzer surette. mehdi gibi hidayete vesile olan.

mehdîmisâl
mehdî gibi.

mehdi-yi abbasî
(hi: 120-163) abbâsi halifesidir. ebu abdullah muhammed diye de anılır. halife mansurun oğludur. meşhur ve iyiliği ile umumi kabul gören bir zat olup hususan sulh zamanında imparatorluğun inkişafı için çok çalışmıştır. yeni yollar yaptırmış, postayı ıslâh etmiş ve abbâsi sülâlesinin en iyi hükümdarı olarak tanınmıştır.

mehdiyye
mehdiye âit ve mensub olan. mehdiye dâir ve müteallik. * hediye. armağan.

mehdum
(hedm. den) yıkılmış, hedmolunmuş, yıkık.

mehdume
(hedm. den) yıkılmış, hedmolunmuş, yıkık.

mehdur
(hedr. den) yazık edilmiş, ziyan edilmiş. boş yere gitmiş.

mehebb
rüzgârın estiği yer.

mehebb
rüzgârın estiği yerler.

mehel
yavaş yapmak. * sonraya bırakmak, te'hir etmek.

mehenge
denemek, tartmak

mehenk
ölçü. miyar. * altın ve gümüş ayarını anlamaya mahsus taş. üzerinde altın tecrübe edilen siyah taş.

mehenk
ölçü taşı.

mehere
mâhirler, ustalar, üstadlar. hüner sahibi ve elinden iş gelen kimseler.

mehfak
bol nesne.

mehîb
insanın kendisinden korktuğu. heybetli, azametli, korkunç kimse. * arslan, esed, gazanfer.

mehîb
korkulan.

mehîl
korkulu yer. korkunç ve tehlikeli yer.

mehil
tehlikeli ve korkunç yerler.

mehîn
hor ve hakir. zayıf. zebun. * az şey. * rey', fikir ve tedbirde temyizi zayıf, ahmak.

mehîr
f. ay, kamer.

mehîre
usta, mâhir, hünerli. * hür olan kadın. * nikâh bedeli çok olan kadın.

mehist
f. ağır, sakil.

mehîz
ayran. * yağı alınmış yoğurt.

mehk
suyun rengi yeşil olmak.

mehl
vakit verme. vâde. mühlet. bir işi belli bir zamana kadar te'hir etme.

mehl
mehiller, mühletler, vâdeler, zamanlar, bir iş veya vazifenin yapılması için verilen fazla zamanlar.

mehleke
tehlikeli yer veya iş.

mehleke
tehlikeler. tehlikeli işler. korkulan yerler.

mehlika
f. güzel. ay yüzlü.

mehma-emken
olabildiği kadar. mümkün mertebe.

mehmâemken
olabildiğince.

mehme
ırak, uzak. * ıssızlık. * korkunç sahrâ. büyük çöl.

mehmed
muhammed isminin türkçede meşhur olmuş değişik şeklidir. resul-i ekrem efendimize verilen ve sadece ona lâyık bulunan muhammed (a.s.m.) ismine hürmeten bu değişiklik âdet olmuştur.

mehmed akif
(1873-1936) şiir ve manzumeyi sırf islâmiyete hizmet için yazdı. ilk türkiye büyük millet meclisinde istiklâl marşı manzumesi kabul edilerek milletin mâneviyatına büyük faydalar sağladı. çanakkale şehidlerine hitaben yazdığı manzumesi de aynı mahiyettedir. bu islâm mücahidinin şiirleri safahât isimli yedi kısımdan ibâret bir kitabda toplanmıştır. (r. aleyh)

mehmedcik
kahraman ve mücahid mânasında türk askerine verilen ünvandır.

mehmum
endişeli. düşünceli.

mehmuse
"gizli. gizlenmiş eşya. * örtülmüş. * tecvidde: gizli okunan harfler. fısıltı ile okunan harfler. $ sözü, bu harfleri toplamıştır. bunun zıddı ""huruf-u mechure"" dir."

mehmûse
fısıltıyla okunan harfler.

mehmusen
gizli olarak.

mehmuz
gr: hemzeli kelime. harfin kökünde hemze varsa o kelimeye denir.

mehmuz-ul ayn
"kelime kökündeki ikinci harf ""hemze"" olursa, o kelimeye denir. birinci harfi ""hemze"" olursa ona: mehmuz-ul fâ; üçüncü harf hemzeli olur ise ona da: mehmuz-ül lâm denir."

mehn
hizmet. * mübtezellik, değersizlik.

mehpare
f. ay parçası. * çok güzel kimse.

mehpeyker
nurlu, ay yüzlü. yüzü ay gibi parlak ve güzel olan.

mehr
aşk, şefkat, muhabbet. * güneş. * huk: mihr. evlenme muamelesinde erkek tarafından kadına verilen nikâh bedeli.

mehr
mehir, erkeğin kadına verdiği evlenme bedeli.

mehr
mehrler, nikâh bedelleri. zevceynin ayrılmaları halinde kadına verilecek olan ve nikâhta kararlaştırılan para ve sair eşyalar. * (mühür. c.) taylar, at yavruları.

mehrak
sahife, sayfa.

mehreb
sığınılacak yer. * ürküp kaçma.

mehrec
çıkış yeri.

mehrecan
eylül ayının onaltıncı günü.

mehr-i muaccel
nikâhta erkek tarafından kız tarafına verilen ağırlık, para.

mehr-i müeccel
boşanma veya ölüm halinde, kız tarafına verilmesi nikâhta kararlaştırılmış olan para.

mehr-i müsemma
iki tarafın rızası ile nikâh bedeli olarak kararlaştırılan para.

meh-ru
f. ay yüzlü, güzel.

mehru'
sar'alı kimse. sar'a hastalığı olan kişi.

meh-ruyan
f. ay yüzlüler. ay gibi parlak olanlar. * mc: manevî güzellik. ahlâk sahibi ve dindar olanlar.

mehruyân
f. ay yüzlü, güzel.

mehtab
f. mâhtâb. ay ışığı.

mehtâb
mehtap, ay ışığı.

mehter
(mih-ter) f. daha büyük. * reis. * seyis. osmanlı askeri mızıkası ve buna mensub müzikçiler. * vaktiyle bâb-ı âli çavuşu. * rütbe, nişan veya vazife alanların evlerine müjde götürenler. * tanzimattan önce pâdişah çadırını kurmağa vazifeli asker. * at uşağı.

mehter
osmanlılarda askerî müzik takımı.

mehter
mehterler.

mehterân
mehterler.

mehterhane
f. tar: zurna, nakkare, nefir, zil, davul ve kösden kurulu askeri mızıka takımı.

mehtuk
(hetk. den) bozulmuş, yırtılmış, hetkolunmuş.

mehub
heybetli. azametli. korkunç. * arslan.

me'hul
ma'mur, imar edilmiş.

mehul
benli, benekli.

me'huz
ahzolunmuş. çıkarılmış. alınmış. * ödünç olarak başka bir yerden alınmış.

me'huzât
alınmış olanlar. alınan paralar ve bu paraların defterde yazılı kısmı.

mehv
ince kılıç. * sulu süt.

mehva
sahrâ, çöl, * uçurum, yar. * iki dağ arası. * iki şeyin arası.

mehva
çöller, sahralar. * vâdiler. * iki yükseğin arası.

mehvare
f. ay gibi. * aylık maaş. aylık ücret.

mehvat
çöl, sahra. * iki şeyin arası.

mehveş
f. ay gibi. * mc: güzel.

mehyum
şaşmış, hayrette kalmış, şaşırmış. * sevgi ve aşkdan serseme dönmüş.

mehzul
düşkün. zayıf. arık.

mehzum
hezimete uğramış. mağlub olmuş olan.

meh-çe
minâre, kubbe ve bayrak direğinin üstüne konulan küçük hilâl, ay.

meh-şid
f. ay, kamer. * ay ışığı, mehtâb.

mein
ağlanacak ve inlenecek yer.

mejeng
f. keder, hüzün, tasa, gam. * hoşa gitmeyen, beğenilmeyen, nefret edilen, iğrenilen.

me'k (mü'k)
(amâk-emâk) göz pınarı.

meka
tilki, tavşan ve bunlara benzer hayvanlar. * canavarların inleri ve yatakları.

mekâbih
çirkin olmak. çirkin olacak yer.

mekabir
mezarlar.

mekabir
mezar. kabir.

mekabir
mezar. kabir.

mekâbis
ateş parçası.

mekâbis
ateş parçası.

mekad
yakın olmak, yakınlık.

mekade
yakın olmak, yakınlık.

mekâdih
kepçe. * çakmak.

mekadir
(ka, uzun okunur) kuvvetler. kudretler.

mekâdir
miktarlar.

mekahil
(mikhal, mikhel ve mükhüle. c.) göze sürme çekecek âletler, miller.

mekâhil
göze sürme çekmekte kullanılan âlet.

mekaid
hileler, aldatmalar, düzenler, dalavereler.

mekâid
hile, aldatma, düzen, dalavere.

mekâkik
birbuçuk sa' alır kile.

mekal
söz. lâkırdı. kavl. söyleyiş.

mekâlid
anahtar, miftah. kilit dili. * hazine.

mekâlim
kalem koyacak kap, kalemlik.

mekâlim
kalem koyacak kap, kalemlik.

mekami'
fil başına vurdukları demir çomak.

mekami'
gürz ve topuz gibi parçalayıcı ve yarıcı silâh.

mekamin
gizlenilecek yerler, pusular.

mekâmin
gizlenilip pusu kurulan yer. pusu yeri.

mekân
(kevn. den) yer. durulan yer. ev, hane, mesken. mahal.

mekân
yer, ev.

mekân
mekânlar, hâneler, evler, mahaller, mevkiler, yerler.

mekân
yerler. mekânlar.

mekândan
yerle ve mekânla sınırlı olmayan (bk. m-k-n; n-z-h)

mekâne
kudret, kuvvet, güç.

mekânen
mahal ve yer bakımından.

mekânet
ağır başlılık. * kuvvet. güç.

mekânî
mekânla ilgili.

mekanib
otuz kırk kadar olan at sürüsü. * avcılar torbası.

mekanik
lât. cisimlerin hareketleriyle alâkalı hâdiseleri inceleyen ilim. mihanikiyetten bahseden kitap. * makina. makina aksamının hey'et-i mecmuası. * kafa yormaksızın el veya makina ile yapılan.

mekanik
hareket ilmi.

mekânis
süpürgeler.

mekanizma
lât. bir şeyin makina kısmı. * mc: oluş ve işleyiş. meydana çıkış.

mekanizma
makine kısmı, işleyiş.

mekân-ı baîd
uzak mekân, uzay yer. (mekân-ı baîd, yâni: imanın faide vereceği teklif zamanı, teklif dünyası geçtikten, azab gelip çattıktan sonra iman, iman-ı yeis faydasızdır. e.t.)

mekârâ
su mecrâsı. (her taraftan gelen yağmur suyu orada toplanır.) * büyük havuz. * büyük çanak.

mekâre
eskiden kira ile tutulan yük hayvanı. * tar: osmanlı ordusunda taşıma işlerinde kullanılan hayvanlara verilen ad. (mekâre denilen at, katır, deve gibi hayvanlar, harp zamanlarında halktan satın alınırdı. bazen geçici bir zaman için, savaş bölgesindeki halktan hayvan toplanır ve belirli miktar ücret ödenirdi.)

mekâri
davul çomağı. * çoban değneği.

mekârib
çift sürülen sabanlar.

mekârib
çift sürmede kullanılan saban.

mekârih
insana tiksinti veren şeyler. * sıkıntılar, dertler.

mekârih
şiddet. * bıkkınlık. * kerahet, iğrençlik.

mekârim
keremler. iyilikler. * güzel ahlâk sahibi olmak. * ahlâk-ı hamide, cenâb-ı hakk'ın sevdiği, beğendiği güzel ahlâk.

mekârim
iyilikler.

mekârim
kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

mekârim
kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

mekârim-i ahlâk
hz. muhammed'in (a.s.m.) ahlâkına ve onun sünnet-i seniyesine ittiba ve imtisâl edenlerin ahlâkı.

mekârimkâr
f. cömert, eliaçık. kerem sâhibi.

mekarîs
makaslar, kesecek aletler.

mekariz
makas.

mekariz
makas. kesecek âlet.

mekâsib
(mekseb ve meksib. c.) kazançlar. kazanç yer ve araçları. kesbedilen ve kazanılan yerler.

mekâsib
(kisb. den) kazanç, gelir. * kazanç yeri. kazanç vasıtası.

mekâsih
süpürge.

mekâsih
süpürge.

mekâsır-mekâsir
köşk, kasr.

mekâtib
mektebler, okullar.

mekâtîb
mektublar.

mekâtib
okullar.

mekâtib
yazı talim eden kimse.

mekâtib
yazı yazacak yer. * okul.

mekâtib-i âliye
yüksek mektebler. yüksek okullar. üniversite ayarındaki mektebler.

mekâtib-i hususiye
hususi mektebler. özel okullar.

mekâtib-i ibtidâiyye
ilk mektebler, ilk okullar.

mekâtib-i i'dâdiyye
yüksek mekteblere talebeyi hazırlayan, rüştiyeden sonra gidilen mektebler. liseler.

mekâtib-i leyliyye
yatılı mektebler.

mekâtib-i rüşdiyye
orta mekteb derecesinde ve altı sınıflık olan osmanlı devleti devrindeki mektebler.

mekatı
duraklar.

mekâtıl
kesmek.

mekâtıl
bıçkı.

mekavid
yular.

mekâvim
saban ağacının tutulacak yeri.

mekâyid
hileler, düzenler, aldatmalar.

mekâyil
ölçekler, tahıl ölçekleri, kileler.

mekâyil
(keyl. den) ölçek. tahıl ölçeği.

mekayîs
mikyaslar. ölçüler. * mukayeseler.

mekâyis
ölçütler.

mekâza
şiddetli mümârese. alışkanlık.

mekâıb
topuk mesti.

mekbir
ihtiyarlama, yaşlanma.

mekbud
ciğerinde hastalık olan.

mekbut
mahzun kişi. hüzünlü, üzüntülü kimse.

mekd
azlık. * ikamet, oturmak.

mekdur
kederlenmiş, kederli.

me'kel
(ekl. den) yemek yenecek yer. geçim yeri. * yemek.

mêkel
yemek yenilen yer.

me'kele
yenilecek, eklolunacak şey.

me'kele
yenilecek şeyler. yemekler. erzâk.

mekenât
süpürge.

mekene
kertenkele yumurtası.

meker
bir ağaç cinsi.

mekerr
cenk edecek yer, savaş meydanı.

mekfere
örtecek, sertredecek yer.

mekfuf
kulplarından sıkıca bağlanıp heybe gibi asılmış. * kilitlenmiş. * heybe. * dürülmüş, toplanmış. * men olunmuş. yasak edilmiş.

mekfuf-ül ayn
gözü keffolmuş. kör, âmâ.

mekful
(kefâlet. den) kefil olmuş veya kefil olunmuş.

mekful-ün anh
kendisine kefillik edilen kimse.

mekful-ün bih
kefâlet olunan kimse veya şey.

mekhul
(kuhl. dan) sürme çekilmiş, sürmeli.

mekhule
(kuhl. dan) sürme çekilmiş, sürmeli.

mekîd
tuzağa düşen veya düşecek olan.

mekîde
hile, aldatma, düzen, dalavere.

mekide
hileler, aldatmalar, düzenler, dalavereler.

mekide
hileler, düzenler, aldatmalar.

mekîdet
düzen, hile, fesat.

mekîk
bir dokuma âleti.

mekîl
ölçmek. * kilo ile ölçülen şey.

mekîl
buğday, arpa gibi kile ile ölçülen şeyler.

mekîlât
buğday, arpa gibi kile ile ölçülen şeyler.

mekîn
yüksek rütbe sâhibi. vakarlı. temkinli. nüfuz ve iktidar sahibi. * yerleşmiş. oturmuş. sâkin, muhkem.

mekîn
sakin, vakarlı, saygın.

mekînet
onur, vakar, ciddiyet, ağırbaşlılık.

mekir
(mekr) hile. aldatma. oyun. düzen. (birisinin kötü veya iyi hâllerini öğrenmek veya kötülüğe sevketmek ya da gayesinden alıkoymak için yapılır.)

mekîs
vakarlı. onur sahibi. ciddi ve ağırbaşlı kimse.

mekk
emmek. * helâk etmek. * noksan etmek, eksiltmek.

mekkâr
hilekâr. düzenbaz. çok aldatıcı. mekir yapan.

mekkâr
hileci, düzenci.

mekkârî
mekkârlık, hile, düzen. hilekârlık.

mekke
hicaz'da kâbe'nin bulunduğu en mukaddes şehrin ismidir. aynı zamanda hazret-i peygamber'in (a.s.m.) doğduğu şehirdir.

mekke-i mükerreme
ilk ismi mekke olan bu şehire, hz. peygamber'in (a.s.m.) gelmesi ve mukaddes kâbe'nin putlardan temizlenmesi ile mükerrem mekke mânâsında bu isim verilmiştir.

mekkî
mekke'den olan. mekke'ye dâir ve mensub. * mekke'de nâzil olan âyet veya sure.

mekkiye
mekke'de inen âyetler

mekkuk
birbuçuk sa' alır kile.

mekla'
otlu yer.

meklum
yaralı, mecruh. yaralanmış.

mekmen
gizlenilip pusu kurulan yer. pusu yeri.

mekmen
gizlenilecek yerler, pusular.

mekmene
pusu, gizlenilecek yer. * define, hazine.

mekmun
gizli. saklı.

mekn
kudret, kuvvet, güç.

meknan
bir ot cinsi.

mekne
kuş yuvası.

mekniyyat
kinayeli cümleler.

mekniyye
kinayeli cümleler.

meknun
örtülü, gizli. saklı. * dizilmiş. dizili. manzum.

meknun
örtülü, gizli.

meknus
süpürülmüş.

meknuz
gömülü define, örtülü, gizli. hıfzedilmiş, mahfuz.

meknûz
gizli define.

mekr
(mekr) hile. aldatma. oyun. düzen. (birisinin kötü veya iyi hâllerini öğrenmek veya kötülüğe sevketmek ya da gayesinden alıkoymak için yapılır.)

mekre
şiddet. * bıkkınlık. * kerahet, iğrençlik.

mekrehe
insana tiksinti veren şeyler. * sıkıntılar, dertler.

mekreme
izzet, ikram yeri. seha, cud, şeref. cömertlik.

mekreme
ikram yeri.

mekreme-i uzmâ
büyük ikrâm, izzet yeri.

mekremet-güster
merhamet dağıtan, merhamet yayan.

mekrub
kederlenmiş. musibete uğramış. tasalı, gamlı insan.

mekrubiyet
kederli, hüzünlü ve tasalı olma.

mekruh
iğrenç, nahoş görülen şey. * fık: şeriatın haram etmediği, fakat zaruret olmadan yapılmasına izin vermediği, zanna dayanan delil ile işlenmesi caiz olmayan iş. * mihnet. şiddet.

mekruh
kötü, çirkin.

mekruh
mekruh olan şeyler.

mekruha
keder, mihnet. şiddet.

mekruhat
mekruh olan şeyler.

mekruhiyet
iğrençlik, mekruhluk.

mekrume
ikram yeri.

meks
bir şeyin pahası noksan olma. * öşür. vergi. vergi almak.

mekseb
(kisb. den) kazanç, gelir. * kazanç yeri. kazanç vasıtası.

meksefe
(kesâfet. den) içine elektrik enerjisi yığılan âlet. (kondansatör)

meksub
kesbolunmuş. kazanılmış. * sonradan tahsil olunmuş, elde edilmiş. * yüksekten dökülen. * çağlayan.

meksûb
kazanılmış.

meksûbe
kazanılan.

meksube
kesbolunmuş. kazanılmış. * sonradan tahsil olunmuş, elde edilmiş. * yüksekten dökülen. * çağlayan.

meksuf
küsufa uğramış, ziyâsı, aydınlığı tutulmuş. kararmış.

meksur
"(kesr. den) kırılmış, kesrolunmuş. * gr: ""i"" şeklinde kesreli okunan harf."

mekteb
yazı yazacak yer. * okul.

mekteb
mektep, okul.

mekteb
mektebler, okullar.

mekteb-i âlî
yüksek mekteb, yüksek okul.

mekteb-i harbiye
harp okulu.

mekteb-i hususî
özel okul, hususi mekteb.

mekteb-i ibtidaî
ilk mekteb, ilk okul.

mekteb-i i'dadî
osmanlılar devrindeki rüştiyeden, yani eski orta mektebden sonra gelen ve talebeyi yüksek mektebe hazırlayan tahsil devresi. lise.

mekteb-i leylî
yatılı mekteb, yatılı okul.

mekteb-i sultanî
istanbul'da galatasaray lisesi.

mektub
yazılı, yazılmış kâğıt.

mektûb
mektup, yazılan.

mektub
mektublar.

mektubat
mektublar. yazılı kâğıtlar. * bazı meşhur ve mühim kitapların ismi. * bir yerden başka bir yerdeki şahsa gönderilen yazılı kâğıtlar. * risale-i nur külliyatından bir mecmuanın ismi.

mektûbât
mektuplar.

mektûbe
yazılmış.

mektub-u samedanî
hiç bir şeye muhtaç olmayan Allah'ın eserleri. yeryüzü. insanlar, ağaçlar, çiçekler, çekirdekler, dağlar, denizler gibi çok hakikatlı mâna ifâde eden Allah'ın mektupları.

mektub-u sâmî
başbakanlık (sadaret) makamından yazılan resmi mektublar.

mektuf
iki eli arkasına bağlanmış olan.

mektum
gizli. saklı. gizli kalmış. * hükümetten gizli tutulan.

mektûm
gizli, saklı.

mektumat
hükümetten kaçırılarak gizlenmiş ve yazdırılmamış nüfus, mal veya gelir.

mektume
hükümetten kaçırılarak gizlenmiş ve yazdırılmamış nüfus, mal veya gelir.

mekud
yularlar.

me'kul
ekl olunmuş, yenmiş şey, yiyecek.

me'kul
yenilecek gıdâ maddeleri.

me'kulât
yenilecek gıdâ maddeleri.

mêkûlât
yiyecekler.

me'kum
tilki ve tavşan ini ve yatağı.

mek'um
ağzı bağlı deve.

mekur
hileci, yalancı, dolandırıcı.

mekyes
akıllılık ve ferâsetle bilinen kimse.

mekyul
kile ile ölçülmüş.

mekzebe
yalan söz, doğru olmayan kelâm. palavra.

mekzube
palavra, yalan söz.

mekzum
kederli, hüzünlü, tasalı, üzüntülü, gamlı.

mekşuf
keşfolunmuş, meydana çıkarılmış. açık. belli.

mekşûf
keşfedilen, açılan.

mekşuf-ül avre
görünmemesi icab eden yeri açık olan kimse.

mekşuf-ür re's
başı açık.

mel'
seri seyr.

mela
ova, sahra. * vakit. * sıcak kül.mela'â : meşveret. * cemaat. güruh. * bir kavmin ileri gelen mes'uliyetli şahısları. * huy, ahlâk. (bak: mele') * doldurmak.

mela'
otu olmayan yer.

mel'ab
(la'b. dan) eğlence yeri. oyun yeri.

melab
bir cins güzel koku.

melâb
oyun yeri.

mel'abe
(la'b. dan) oyun. eğlence vasıtası. oyuncak.

melâbe
oyun yeri.

mel'abegâh
f. oyun oynanan yer. mel'abe yeri.

melâbegâh
oyun oynanan yer.

mel'abe-i sıbyân
çocuk oyuncağı.

melabis
elbiseler. giyecek şeyler.

mel'ab-mel'abe
oyuncaklar. oyun oynanacak yerler.

melace
husumeti uzatmak, düşmanlığı çoğaltmak.

melaci'
ilticâ edilecek ve sığınılacak yerler.

melâfih
ana karnındaki erkek çocuk.

melagım
ağız çevresi.

melah
f. çekirge.

melaha
tatsızlık, tuzsuzluk.

melahat
yüz güzelliği. cemal. * tuzluluk. tuzlu su.

melâhat
yüz güzelliği.

melahi
oyunlar, eğlenceler. cümbüşler.

melâhib
kesecek âlet. * ber nesnenin kabuğunu soyacak âlet.

melâhic
darlık.

melahide
mülhidler. dinsizler. imânsızlar.

melahif
(milhaf ve milhafe. c.) sarınacak veya bürünecek şeyler. yorganlar.

melahim
muharebe ve cenk yerleri. (bak: melhame)

melâhim
savaş yerleri.

melâhız
darlık çekecek yer.

melaib
oyuncaklar. oyun oynanacak yerler.

melâib
oyunlar, oyun yerleri.

melaik
tahta kaşıklar.

melaik
melekler. nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, makamları sabit, kendileri ma'sum mahluklar.

melâik
melekler.

melâik
tahta kaşık.

melâike
melekler.

melâike
meleklere iman, inanma

melaike
melekler. nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, makamları sabit, kendileri ma'sum mahluklar.

melaike-i kiram
"büyük meleklerin büyükleri: cebrâil, mikâil, isrâfil, azrâil (a.s.)(... melâike, bir ümmet-i azimedir ki; sıfat-ı iradeden gelen ve şeriat-ı fıtriyye denilen evamir-i tekviniyesinin hamelesi ve mümessili ve mütemessilleridirler. s.)(... hem meselâ küre-i arz, küre-i arzın nevileri adedince başlar ve o nevilerin ferdleri sayısınca diller ve o fertlerin a'za ve yaprak ve meyveleri mikdarınca tesbihatlar yaptığı için elbette o haşmetli ve şuursuz ubudiyyet-i fıtriyeyi bilerek, şuurdârâne temsil edip dergâh-ı ilâhiyeye takdim etmek için kırk bin başlı ve her başı kırk bin dil ile ve her bir dil ile kırk bin tesbihat yapan bir melek-i müekkeli bulunacak ki, ayn-i hakikat olarak muhbir-i sâdık haber vermiş ve hilkat-ı kâinatın en ehemmiyetli neticesi olan insanlarla münasebât-ı rabbâniyeyi tebliğ ve izhâr eden cebrâil (a.s.) ve zihayat âleminde en haşmetli ve en dehşetli olan diriltmek ve hayat vermek ve ölümle terhis etmekteki halika mahsus olan icraat-ı ilâhiyeyi, yalnız temsil edip ubudiyetkârâne nezâret eden israfil (a.s.) ve azrâil (a.s.) ve hayat dâiresinde rahmetin en cemiyetli, en geniş, en zevkli olan rızıktaki ihsânât-ı rahmâniyeye nezâretle berâber şuursuz şükürleri şuur ile temsil eden mikâil (a.s.) gibi meleklerin pek acib mâhiyette olarak bulunmaları ve vücudları ve ruhların bekaları, saltanat ve haşmet-i rububiyyetin muktezasıdır. onların ve her birinin mahsus tâifelerinin vücudları, kâinatta güneş gibi görünen saltanat ve haşmetin vücudu derecesinde kat'idir ve şüphesizdir. melâikeye âid başka maddeler bunlara kıyas edilsin. ş.)"

melâiketullah
allahın melekleri.

melâikeye
meleklerin varlığını ispatla ilgili

melain
lânet edilecek iş ve hareketler.

melak
lütuf, muhabbet, sevgi.

melakih
anasının karnında olan çocuk.

melal
can sıkıntısı. usanç. gamlılık. zaaf ve fütur.

melâl
can sıkıntısı.

melal-aver
f. usanç verici, usandıran, sıkan.

melam
kınanmış. * rezillik. hakirlik. kıymetsizlik.

melamet
kınanmışlık. itab ve serzenişlik. rezillik ve rüsvaylık.

melâmet
kınanmışlık.

melametzede
f. melamete uğramış, ayıplanmış, azarlanmış, kınanmış.

melametzede
f. ayıplanmış, kınanmış kimseler, azarlanmış olanlar.

melamet-zedegân
f. ayıplanmış, kınanmış kimseler, azarlanmış olanlar.

melametzedegân
f. melamete uğramış, ayıplanmış, azarlanmış, kınanmış.

melami'
parıltılar. aydınlıklar.

melamî
kınanmış ve ayıplanmışlardan olan. * hükema-i kelbiyyun. (bak: kelbiyyun) * melami adındaki tarikata mensub olan.

melâmî
kınanmış, melamilik tarikatından olan.

melamî
melamî tarikatından olanlar.

melamih
lemhalar. bir şeyin başka bir şeye benzeme noktaları. güzellik ve çirkinlik eserleri.

melâmîlik
kendini kınamayı esas alan bir tarikat.

melâmis
(lems. den) el ile dokunulmuş.

melamiyyun
melamî tarikatından olanlar.

mel'an
dolu olan, taşkın.

mel'ane
(la'n. dan) lânete sebeb olan. lânete müstehak iş. * yol ayrımı ve insan menzili.

melâne
lânete lâyık olan.

mel'ane
lânet edilecek iş ve hareketler.

mel'anet
(la'n. dan) lânete sebeb olan. lânete müstehak iş. * yol ayrımı ve insan menzili.

mel'anetkârane
f. lânete müstehak surette.

mel'anet-piş
f. mel'unluktan başka işi olmayan. işi gücü mel'unluktan ibaret olan.

melas
kaypakça olmak.

melaset
yumuşaklık. (zıddı: huşunet)

melâsin
yalancı, kezzâb.

melassa
hırsız ve haydut yatağı.

melâsıh
keten tarağı.

melavet
vakit, zaman.

melaz
sığınılacak yer. melce'.

melaze
f. küçük dil.

melazib
çok tamahkâr ve cimri olanlar.

melâzib
aşırı derecede cimri, pek hasis.

melazz
yalancı, kezzab. (melzuz. c.) leziz nesneler, lezzetli şeyler.

melbes
giyecek şey. elbise.

melbes ü me'kel
giyecek ve yiyecek.

melbus
giyilen. giyilmiş olan. * giyinmiş. elbise giymiş.

melbusât
giyilecek şeyler. elbiseler.

melbûsât
giyecekler.

melc
emmek.

melce'
sığınılacak yer. halas olacak, kurtulacak yer.

melcê
sığınak.

melce
emmek.

melce
ilticâ edilecek ve sığınılacak yerler.

meld
yumuşak olmak.

melda
çok genç ve körpe vücud veya dal. ince ve nâzik bedenli kız.

meldug
(ledg. den) zehirli bir hayvan tarafından ısırılarak sokulmuş.

me'le
hazırlanmak. * şişman kadın, semiz avret. * bahçe.

mele'
bir cemâatin ileri gelenleri. * hırs, tama'. * zan. * güzellik. * fls: kâinatta hiçlik şeklinde boşluk olmadığını, her yerin dolu olduğunu ifade eden bir tabirdir. * dolu mekân. * kalabalık, güruh, cemaat, topluluk. halk.

mele'
topluluklar, mele'ler, cemaatler, cemiyetler, bölükler, kalabalıklar.

meled
tazelik, körpelik, nâziklik, gençlik.

mele-i a'lâ
kerrubiyyun ve melâike cemaati. en yüksek hey'et. melekler âlemi. felekler ve unsurlar.

meleiâlâ
büyük meleklerin âlemi.

melek
nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, masum mahluk. * güzel huylu ve güzel olan kimse. (bak: melâike)

melek
nurdan yaratılmış masum varlık.

melek
melekler. nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, makamları sabit, kendileri ma'sum mahluklar.

melek
melekler. nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, makamları sabit, kendileri ma'sum mahluklar.

meleka
düz kayacak nesne.

melekât
melekeler. tecrübe neticesi elde edilen alışılmış bilgiler. isti'datlar.

melekât
melekeler.

melekât-ı akliyye
tecrübe neticesi aklen bilinen kolaylık, tecrübeden doğan bilgililik.

meleke
tekrar tekrar yapılan bir iş veya tecrübeden sonra hasıl olan bilgi ve mehâret. * mümârese.

meleke
zihnin anlama, kavrama, hatırlama gibi özellikleri, tekrar tekrar yapmaktan dolayı kazanılan beceri.

meleke
melekeler. tecrübe neticesi elde edilen alışılmış bilgiler. isti'datlar.

melekî
(melekiye) meleğe mensub, melekle alâkalı. * paklık, temizlik, ismet. * hükümdara, melike âit. melikle alâkalı.

melekî
melekle ilgili, melek gibi.

melek-i müekkel
muayyen bir işle tavzif edilmiş melek. (bak: melâike)

melek-i siyânet
Allah'ın emri ile insanları koruyan, muhafaza eden melek.

melekiyet
meleklik.

meleksimâ
melek yüzlü.

melekut
tam bir hâkimiyyetle, saltanat-ı ilâhiyyenin müessiriyyet ve idâresinin esrarı. her şeyin kendi mertebesinde, o mertebeye münâsib ruhu, canı, hakikatı. bir şeyin iç yüzü, iç ciheti. * hükümdarlık. saltanat. * ruhlar âlemi. (bak: arş)(insan mülk ciheti ile kalbe zarf olur, melekut cihetiyle de mazruf olur. m.n.)

melekût
melekler âlemi, varlıkların ilâhî isimlere bakan iç yüzü.

melekût
iç yüzü; arka plânı

melekûtî
melekutla ilgili.

melekutiyân
melekut âleminden olanlar.

melekûtîyet
melekutluk.

melek-zad
melekten olmuş gibi, çok güzel.

melek-ül bihar
denizlere nezaret eden melek.

melek-ül cibâl
dağlara nezâret eden melek.

melek-ül emtâr
yağmurla vazifeli olan melek.

melek-ül mevt
insanların ruhlarını kabzeden azrâil. (a.s.)

melekülmevt
ölüm meleği.

melel
bıkma, usanma, bezme.

melem
yaramaz tenbel kimse.

mel'em (mil'em)
ölçüsünde cimrilik yapan.

mel'eme
cem'etmek, toplamak. * terbiye etmek, düzeltmek, ıslâh etmek. * yara yırtığını bağlamak.

melevan
gece ve gündüz.

melez
(meles) iki ırkın karışması neticesi hâsıl olan yeni bir nesil. ayrı iki cinsten doğmuş olan. * aydınlıkla karanlık arası, alaca karanlık.

melez
ırkı karışık.

melfuf
sarılı. bir mektup veya bir şey içine konulmuş olan.

melfûf
paketlenip gönderilen.

melfuf
zarf içinde veya tezkereye ilişik yazılar.

melfufat
zarf içinde veya tezkereye ilişik yazılar.

melfûfât
paketlenip gönderilenler.

melfufen
sarılı olarak. melfuf olarak. leffen, ekli olan şey.

melfuha
ana karnındaki erkek çocuk.

melfuz
(lâfız. dan) telâffuz olunmuş, okunmuş olan. söylenmiş. * ağızdan çıkan söz, hece, kelime veya harf.

melfûz
söylenmiş.

melfuz
konuşulan şeyler.

melfuzât
konuşulan şeyler.

melh
kibirlenmek, gururlanmak. * şiddetli seyir.

melhame
kanlı harb. * büyük muharebe sahası.

melhame-i kübrâ
büyük ve kanlı savaş, harp.

melhec
darlık.

melhed
kabrin çukur açılacak yeri.

melhem
hurma ağacı çok olan yer.

melhez
darlık çekecek yer.

melhub
(lehb. den) alevli, alevlenmiş.

melhud
(lahd. dan) mezara sokulmuş, kabre konulmuş. lâhid içine konulmuş.

melhuf
hasrette kalan. * kederli, tasalı. * imdad bekleyen.

melhuf
kederliler, tasalılar, kaygılılar, üzüntülüler. * hasrette kalanlar.

melhufân
kederliler, tasalılar, kaygılılar, üzüntülüler. * hasrette kalanlar.

melhufîn
hasrette kalıp yardım isteyenler.

melhuk
karışmış, kavuşmuş. iltihak etmiş.

melhuz
mülâhaza ve tefekkür olunmuş olan veya olunabilen. düşünülebilen. akla gelebilen. olabilir.

melhûz
düşünülebilen.

melhuzât
(melhuz ve melhuze. c.) olabilir şeyler. hatıra gelen şeyler. ihtimâller.

meli'
otu olmayan yer.

melîh
güzel, şirin. sâhib-i melâhat. * tuzlu.

melîh
güzel, şirin.

melik
mülk ve melekut sâhibi. padişah. mutasarrıf. * bir kavmin başı. mâlik. (isimdir)

melîk
hâkim-i mutlak. hükümdar. sultan. memleket sahibi. padişah. kadir. (daimî sıfattır.)

melîk
hükümdar.

melîkâne
f. hükümdar ve melike mensub. onunla alâkalı.

melîke
kadın hükümdar. hükümdar karısı. kraliçe.

melîke
kadın hükümdar.

melîl
kül içinde pişirilen ekmek. * hararet, sıcaklık. * üzgün, kederli. melul.

melîl
üzgün.

melile
kül içinde pişirilen ekmek. * hararet, sıcaklık. * üzgün, kederli. melul.

melîs
şişman ve tenbel olan kişi.

melît
cenin.

meliyy
uzun zaman. * zengin. varlıklı. maldâr. gani. eşraf.

melk
dalkavukluk. * yumuşaklık yapmak. * mahvetmek. * yıkamak. * emmek. * vurmak.

melkean
kötü, yaramaz kimse.

melkeme
el ile vurulan yerin yarası.

melkuha
anasının karnında olan çocuk.

melkut
yerden kaldırılıp alınan şey. * sokağa, virâneliğe, câmi veya kilise kapısına bırakılmış çocuk.

mell
küsmek, darılmak. * yorgunluk. * kakma, dürtmek. * mahzun olmak, kederli olmak. * hamuru külün içinde pişirmek.

mella
zengin kimse.

mellah
gemici. kaptan. denizci.

mellâh
kaptanlar, denizciler, gemiciler.

mellâh
denizciler, gemiciler, kaptanlar.

mellaha
tuz çıkan yer.

mellahan
kaptanlar, denizciler, gemiciler.

mellâhân-mellâhin-mellâhun
gemici. kaptan. denizci.

mellahe
tuzla.

mellahîn
denizciler, gemiciler, kaptanlar.

mellase
yeri düzeltmede kullanılan âlet, sürgü.

melle
çukur.

melmus
(lems. den) el ile dokunulmuş.

melmus
el ile dokunmalar. el ile temas etmeler.

melmusat
el ile dokunmalar. el ile temas etmeler.

mels
yalan vâde, yalan söz. * güzellik, hüsün.

melsa'
pürüzsüz ve düz yer. * şarap.

melsuk
yapıştırılmış. bitiştirilmiş.

melsûk
yapıştırılmış.

melsun
yalancı, kezzâb.

meltafa
güzellik, lâtiflik yeri olan şey veya vasıf.

meltem
yaz mevsiminde karadan denize doğru esen rüzgâr.

meltut
karışmış, mahlut.

mel'ub
salyalı ağız.

me'luf
alışılmış. ünsiyyet edilmiş. * alışık. huy edinmiş.

mêlûf
alışılmış.

me'lufiyet
alışıklık, ünsiyet.

me'luk
deli. divâne.

melul
usanmış. bıkmış. bezmiş. * mahzun.

melûl
usanmış.

melulâne
acıklı ve mahzun bir hâlde.

me'lum
kederli. eleme, derde tutulmuş.

melum
azarlanmış, tahkir edilmiş, levmolunmuş.

mel'un
lânetlenmiş. lânete lâyık. * kovulmuş, tard olunmuş.

melûn
lânetli.

melûnâne
melunca.

melvan
gece ve gündüz.

melyene
yumuşaklık.

melze
at seğirtirken koltuklarını uzatmak. * süngü ile veya gayrı nesne ile ta'n eylemek.

melzum
mevcud bir şeyle birbirinden ayrılmayan. mevcud bir şeyle beraber bulunması lâzım gelen. lüzumlu olmuş olan. lüzumlu kılınmış.

melzum
lüzumlu.

melzumiyet
lüzumlu kılma. melzumluk.

memâkir
av kanıyla kirlenmiş. * kızıla boyanmış.

memalik
memleketler.

memalîk
köleler. kullar.

memâlik
memleketler.

memâlik
bir devletin toprağı, ülke, yurt. * şehir. il, kasaba. * bir insanın doğup büyüdüğü yer.

memalik-i hârre
sıcak memleketler. iklimi çok sıcak olan mıntıkalar.

memalik-i osmaniye
osmanlı memleketi. osmanlılara aid memleketler.

memat
ölüm. ahirete göç etmek. (bak: mevt)

memât
ölüm.

memdud
(medd. den) uzatılmış, yayılmış olan. çekilmiş.

memdude
balçıklı ve kesekli yer.

memdudî
tel çeken.

memduh
beğenilmiş. medholunmuş. övülmüş. * fık: peygamberimizin (a.s.m.) sevmiş olduğu hareket, iş.

memduh
övülmüş.

memduha
övülmüş.

memduha
beğenilmiş. medholunmuş. övülmüş. * fık: peygamberimizin (a.s.m.) sevmiş olduğu hareket, iş.

memduhat
(memduh ve memduha. c.) medhedilecek ve övülecek şeyler. övülmeğe değer şeyler.

memduhiyyet
makbul oluş. makbullük. beğenilmiş oluş.

memedd
(masdar-ı mimî ve mekân ismi) bir şeyin uzandığı, serildiği yer.

me'men
sağlam. güvenilir. emin yer.

memer
geçit.

memerr
geçilecek yer. cadde, sokak. geçit yeri.

memerr-i nâs
herkesin geçtiği yol. geçit.

memerr-ül mahlukat
mahlukatın geçtiği yer. dünya.

memhur
mühürlenmiş. damgalanmış.

memhure
nikâh bedeli verilmiş olan kadın.

memhus
parlatılmış, cilâlanmış. * etli, şişman, dolgun insan veya hayvan.

memhuvv
(mahv. dan) mahvolmuş, perişan olmuş.

memhuz
yağı alınmış yoğurt.

memîl
meyletme, bir yana eğilme, temâyül etme.

memkûr
av kanıyla kirlenmiş. * kızıla boyanmış.

memkure
sirkeli ve sarmısaklı balık.

memkûre
uysal, yakışıklı.

memkut
düşmanlık edilen, hased edilen.

memlaha
(milh. den) tuz çıkarılan yer. tuzla.

memleket
bir devletin toprağı, ülke, yurt. * şehir. il, kasaba. * bir insanın doğup büyüdüğü yer.

memleket
memleketler.

memlu
doldurulmuş. dolu.

memlû
dolu.

memluh
tuzlanmış. tuzlu.

memluh
tuzlanmış şeyler. tuzlu şeyler.

memluhat
tuzlanmış şeyler. tuzlu şeyler.

memluk
köle. kul. esir. bende. hizmetkâr. * birinin malı olan.

memlûk
köle.

memluk
köleler. kullar.

memlukâne
f. köleye yakışır hâlde. kölece. * eskiden çok defa bir büyüğe sunulan yazılarda, kendinden bahsederken kullanılırdı.

memlukiyyet
esirlik. hizmetkârlık. kulluk. kölelik.

memlul
(memlule) usanmış, usanılmış, bıkılmış, bezilmiş.

memnu'
yasak. menedilmiş. mâni olunmuş.

memnû
yasak.

memnuat
(memnu ve memnua. c.) yasak şeyler.

memnuiyyet
yasaklık. haram veya yasak oluş.

memnun
(minnet. den) hoşnud. razı. minnet altında bulunan. iyiliğe nâil kılınmış. çok muteber olan şey. çok beğenilen. ölçülü ve hesaplı olan. * kesilmiş.

memnûn
hoşnut.

memnûnâne
memnunca.

memnunen
sevinerek, memnun olarak.

memnûniyet
memnunluk.

memnuniyyet
mesrur oluş. şâdlık. mesruriyet.

memru'
otlu yer.

memsud
vücudu kuvvetli ve sağlam yapılı olan.

memsude
devrik yüzlü, münkabız kimse.

memsuh
suratı, daha çirkin şekle sokulmuş. biçimsiz ve çirkin surete girmiş olan.

memsun
mesâne hastalığına tutulmuş kimse.

memsus
massolunmuş, emilmiş. * baldır, incik.

memtul
çekiçle döğülerek işlenmiş.

memtur
üzerine yağmur yağmış. yağmur yağarak ıslanmış.

mem'ud
midesinde hastalık olan.

me'mul
umulan. ümid edilen. beklenilen.

mêmûl
umulan.

me'mulün
beklenilenin aksine

me'mum
imama uyan kimse. ilerdekine uyan.

me'mume
beyine ulaşan yara.

me'mun
emin. mahfuz. korkusuz. emniyyet verilmiş. sağlam. tehlikeden azâde olan. * abbasi halifelerinden hârun reşid'in kendisinden ve kardeşi eminden sonra hükümdar olan oğlunun adı.

mêmûn
felsefe kitaplarını tercüme ettirmesiyle meşhur bir halife.

mêmûn
emin, korkusuz.

me'mun-ül âkibe
akibetinden emin. sonu emin, korkusuz.

me'mur
emir ile hareket eden. emir altında olan. vazifeli. kendi istediği gibi olmayıp başka emre göre çalışan. bir emir alan. bir işe tâyin olunmuş adam.

mêmûr
emir altında olan.

memur
görevlendirilen, mecbur edilen

me'mur
devlet hizmetinde bulunan kimseler. me'murlar.

me'muren
me'mur olarak, memurlukla. bir iş ile vazifelendirerek.

me'murîn
devlet hizmetinde bulunan kimseler. me'murlar.

mêmûrîn
memurlar.

me'muriyet
me'murluk. vazife, görev, hizmet.

mêmûriyet
memurluk.

me'muriyet-i asliye
asıl me'murluk.

me'mur-ün bih
emrolunan şey.

memut
meyyit. ölmüş.

memzuc
bitişik. karışık. karışmış. birlik olmuş. birbirine mezc olmuş. * şakalaşmak. * oynamak.

memzûc
karışık.

memşa
(meşy. den) ayak yolu. üzerine basıp yürüdükleri yer.

memşuk
yazılmış olan, meşkolunmuş. * uzun boylu zayıf at.

me'n
böğür. * yer kazmakta kullanılan ucu demirli ağaç.

men
"(ism-i mevsuldür) şahsa delâlet eder. ""o kimse ki, yahut, kimi, kim, kim ki"" gibi mânâlara gelir. istifham için olur, yerine göre tesniye (menân) şeklinde ve cemi (menun) gibi okunabilir. akıl sahibleri hakkında kullanılır. mevsule, şartiye, nekre-i tâmme, nekre-i mevsule olur."

men'
yasak etmek. durdurmak. bırakmamak. bir şeyi diriğ etmek, esirgemek.

men
yasaklama.

men
yasaklayan

men dakka dukka
"""kapı çalanın kapısı çalınır."" yâni, kim birisine bir kötülük yahut iyilik yaparsa ona o şey yapılır. meselâ: ""su-i zan eden su-i zanna mâruz olur."""

men ene
ben kimim?

men hüve
o kimdir?

men lehül hakk
fık: hak sahibi olan kimse.

men lem yezuk lem yedri
"tatmayan bilemez. kim ki tatmamış; o, tadını bilemez."

men'a
ölüm haberi. vefat haberi.

mena
iki rıtıl. (ikiyüz altmış dirhem)

men'â
ölüm haberleri. vefat haberleri. kötü haberler.

menaat
sarplık, çetinlik, kavilik, güçlük.

menaat-ı mevkiiye
arazi sarplığı.

men'ab
cömert. * hızlı yürüyen.

menab
birinin yerini tutmak, nâib olmak. birisine vekil olmak. vekillik yeri.

menabi'
kaynaklar. pınarlar. nebeân eden yerler. * her şeyin zâhir olduğu yerler. * servetlerin çıktığı yerler.

menâbî
kaynaklar.

menabi-i aşere
on menba.

menabi-i servet
zenginlik kaynakları.

menabik
batman.

menabir
minberler. camilerde hatiblerin hutbe okumalarına mahsus kürsüler.

menâbir
yüksek olacak yer.

menabit
(menbet ve menbit. c.) çayırlar, otlaklar.

menâcid
inci ve altından olan gerdanlık.

menacil
ekin orakları.

menâcil
orak. ekin orağı.

menacim
terâzi kolları.

menâcim
terazi kolu. * maden.

menâcim
terâzi kolu.

menâcin
sığırın döndürdüğü dolap. * sığırların çektiği kağnı.

menadif
hallaç yayları.

menâdif
hallaç yayı.

menadil
mendiller. küçük havlular, peçeteler.

menâdil
peşkir. mendil. bez parçası.

men'af
dağın sivri tepesi.

menafi'
menfaatler. faydalar.

menâfî
menfaatler.

menafih
körükler.

menâfih
körük.

menafi-i umumiye
umumi menfaatler, umumi faydalar.

menafiz
delikler. menfezler. * nüfuz edecek yerler.

menâfiz
delikler.

menah
f. geniş, bol, ferâh. * dar.

menahe
(nevha. dan) ölü için ağlanacak yer. mâtemhâne.

menâhe
ölü için ağlanacak yerler. mâtemhâneler.

menahi
menedilmiş şeyler. şer'an yasak edilmiş olan şeyler.

menâhî
yasaklananlar.

menahic
açık ve geniş yollar. bilinen büyük yollar.

menâhic
metodlar.

menâhic
yol, tarik. * istikâmet.

menâhic
geniş, açık yol.

menahic-i hükemâ
hakîmlerin, ilm-i kelâm âlimlerinin meslekleri ve gittikleri mânevi yollar.

menahil
durak yerleri. durulacak sulak yerler. * hayvan sulanan yerler.

menâhil
hayvan sulanan yer. * menzil, durak. konaklanacak yer.

menahir
hayvan kesilecek yerler. hayvan boğazlıyacak yerler. mezbahaneler.

menâhir
mahalle arasındaki süprüntülük.

menâhir
hayvan kesilecek yer. hayvan boğazlanan yer. mezbaha.

menâhir
burun deliği.

menahis
uğursuz şeyler.

menâhis
uğursuz şey.

menahit
(tahta veya taş) yontma âletleri.

menâhit
dülger rendesi. taş veya tahta yontmada kullanılan âlet.

menahiz
burun delikleri.

menaî
ölüm haberleri. vefat haberleri. kötü haberler.

menaif
dağların sivri tepeleri.

menâif
dağın sivri tepesi.

menaih
ölü için ağlanacak yerler. mâtemhâneler.

menâih
(nevha. dan) ölü için ağlanacak yer. mâtemhâne.

menair
(menâvir) minâreler. * nur yerleri. * alâmet.

menakib
yollar. * omuzlar.

menâkib
omuzbaşı. omuz ile kol kemiğinin birleştiği yer.

menakir
günah ve kötü şeyler.

menakîr
minkarlar, gagalar. yırtıcı kuşların gagaları. taşçı kalemleri.

menâkir
yırtıcı kuşların gagası. * taşçı kalemi. taş yontmağa mahsus kalem.

menakıb
menkıbeler. hayat hikâyeleri.

menâkıb
hayat hikâyeleri.

menâkıb
dağ arasında olan yol. * dar yol. * güzel hareket ve fiil. * delik açılacak yer.

menâkıb
dağ arasında olan yol. * dar yol. * güzel hareket ve fiil. * delik açılacak yer.

menâkıl
çamur teknesi.

menal
yetiştirme, nâil olma, kavuşma. * ele geçirilen şey. nâil ve sahib olunan şey.

menam
uyku. uyku zamanı. * rüya. düş. * uyunacak yer, yatak odası.

menâm
uyku.

mename
yatak, döşek.

menamen
uyuyarak. uykuda olarak.

menâmen
uykudayken.

menar
nur yeri. fener kulesi. * câmi minâresi. * yol işaretleri.

menâr
ışık tutucu.

menare
alâmet, işaret. * kandil. * minare.

menâr-menâvir
alâmet, işaret. * kandil. * minare.

menas
sığınacak yer. melce'. penah. * deprenmek. * fevt.

menâsi'
otu tez biten yer.

menâsic
bez dokuyacak yer. * boyun ile kürek arası.

menâsic
çulhaların bez tarağı.

menâsic
bez dokuyacak yer. * boyun ile kürek arası.

menâsif
elek. kalbur. külünk.

menasik
ibâdet edecek yerler. ibâdet ederken lüzum eden usul, yol ve tarz.

menâsik
ibadet edecek yer. * kurban kesilecek yer. * kesilmiş kurban.

menâsik
ibadet edecek yer. * kurban kesilecek yer. * kesilmiş kurban.

menâsik
ibâdet yeri. ibâdetgâh. * ibâdet yapma usulü. * kurban kesecek yer.

menasik-ül hac
hacı olmak için mekke-i mükerreme'ye gidenlerin kâbe'yi ziyaret etme, arafat'ta vakfeye durma, kurban kesme, ihram giyme, muayyen bir yerden bir yere kadar yürüme gibi yapılan ibadet rükünleri. (bak: sa'y)

menasim
yollar, tarikler, meslekler. * alâmetler, izler, eserler, nişânlar.

menâsim
alâmet, işaret, nişân, iz, eser. * yol, tarik. * deve tırnağı.

menasir
yırtıcı kuşların gagaları. * taşçı kalemleri.

menassa
çeyiz odası. * yüksek yer, çardak.

menası'
medine-i münevvere'nin dışında meşhur bir yer.

menasıb
devletin başlıca hizmetleri. makamlar, rütbeler, pâyeler.

menâsıb
demir sayacak. * asıl. * mertebe, derece.

menasıb-ı seyfiye
askerlik hizmetleri.

menâsıf
her şeyin yarısı.

menâsıf
hizmetkâr, hizmetçi.

menâsıg
ekmekçilerin ekmek tozunu sildikleri nesne. * yufka yuvarlağı.

menâsık
ibadet yerleri.

men'at
ölüm haberi.

menat
bir putun adı.

menâtiş
kıl yolacak âlet. cımbız.

menatık
mıntıkalar, bölgeler.

menâtık
mıntıkalar, bölgeler.

menatık-ı baîde
uzak mıntıkalar. uzak bölgeler.

menatık-ı duşize-i tahayyül
tahayyülün bâkir mıntıkaları.

menavir
minareler.

menaya
ölümler. * maksatlar. gâyeler.

menazi'
niza ve kavga edilecek yerler.

menazil
menziller. inecek yollar. duralar. konak yerleri.

menâzil
inilen yerler.

menazım
sıralar, diziler.

menâzım
çeşitli şeyleri bir yere dizmek.

menâzım
sıra, dizi.

menazır
manzaralar. seyredilecek, görülecek güzel yerler. güzel görünüşler.

menâzır
manzaralar.

menâşil
yemek çatalı.

menâşil
yemek çatalı.

menaşir
testereler. * (menşur. c.) tar: padişâhın verdiği vezirlik veya müşirlik fermanları. * mat: prizmalar.

menâşir
testere, biçki.

menâşıt
neşat, sürur, neşe.

menba'
kaynak. nimetin veya herhangi bir şeyin çıktığı yer. suyun çıktığı yer. pınar.

menbâ
kaynak.

menba'
kaynaklar. pınarlar. nebeân eden yerler. * her şeyin zâhir olduğu yerler. * servetlerin çıktığı yerler.

menbat
suyun çıktığı yer. menba'.

menbel
tembel, uyuşuk.

menber
yüksek olacak yer.

menbic
"mevzi ismi. (oraya nisbetle ""menbicâni"" derler.)"

menbit
otlu yer, otlak, çayır.

menbuz
piç. veled-i zinâ. * hemen doğmasını müteakib bir yere atılmış çocuk.

menbuş
açılmış, soyulmuş.

menca
(bak: mence')

mencat
kurtulma, necât bulma. halâs olma.

mence
(mencâ) kurtulacak yer. necat bulacak yer. * necat bulma. kurtulma.

mencê
kurtuluş yeri.

menced
inci ve altından olan gerdanlık.

mencem
terazi kolu. * maden.

mencem
terâzi kolları.

mencenik
eski bir silah, taş atma aleti.

mencenik
mancınıklar. (bak: mancınık)

mencenun
sığırın döndürdüğü dolap. * sığırların çektiği kağnı.

mencub
dibâgat olunmuş deri. * geniş kadeh.

mencud
kederli, tasalı, gamlı.

mencuk
f. bayrak direkleri ve minâre başına takılan küçük ay. * sancak, bayrak. * şemsiye.

mencınık
mancınık.

mencınıkât
mancınık.

mend
"f. kelimelerin sonuna getirilerek ""sahip"" mânasına edattır."

mendeb
tehlike. ölüm. * gürültü ve şamata ile ağlama.

mendeme
pişman olma. nedâmet etmek. * pişman olacak yer.

mendil
(mindîl) (c: menâdîl) mendil. * küçük havlu, peçete.

mendil
mendiller. küçük havlular, peçeteler.

mendub
yapılması beğenilen iş. şeriatın yasak etmediği veya emretmediği iş olmakla beraber yapılmasında sevab ve mendubiyet olan amel. müstehab. * iyilikleri anlatılarak arkasından gözyaşı döküp ağlanan ölü.

mendûb
emredilmediği hâlde yapılan güzel amel, iş.

mendûbiyet
mendupluk.

mendud
meyvesi aşağıdan yukarıya yığılı, istifli.

menduf
didilmiş, atılmış.

menduha
genişlik. * kifâyet, kâfi gelmek. * mahlas.

me'ne
böğür, hâsıra.

men'e
dibâgat için ısladıkları deri.

menea
engeller, mâniler, özürler. * engel olanlar, mâni olanlar, geri bırakanlar. * kuvvet ve cemâat.

menemen
menemen olayı

menend
(mânende-mânend) f. nazir. eş. benzer. şebih. müşabih.

menend
eş, benzer.

menfa
nefyolunan yer. birinin sürüldüğü yer. nefiy yeri.

menfâ
sürgün yeri.

menfaat
fayda. kâr. gelir. ihtiyaç karşılığı olan şey.

menfaat
fayda, çıkar.

menfaat
menfaatler. faydalar.

menfaatbahş
f. faydalı, yararlı. menfaat ve fayda veren.

menfaatdâr
f. menfaat ve fayda gören.

menfaatperest
f. yaptığı işin sadece faydasını düşünen. sadece nefsine ait kârları, faydaları düşünerek çalışan. Allah rızasını esas gaye yapmayan kimse.

menfaatperest
menfaatına çok düşkün.

menfaattar
menfaatli.

menfed
tükenmek, yok olup gitmek.

menfer
geri kaçılacak yer. nefret edilecek, sevilmeyecek yer.

menfes
(nefes. den) nefes deliği. nefes alacak yer.

menfez
nüfuz edecek delik, pencere. delik. ağız. yarık. girilecek yer.

menfez
delik, gözenek.

menfez
delikler. menfezler. * nüfuz edecek yerler.

menfî
müsbetin zıddı. müsbet olmayan. * nefyedilmiş, sürgün edilmiş. sürgün. * bir şeyin olmayacak cihetini düşünen. * hakikatın aksini iddia eden. * gr: başında nefiy edatı bulunan kelime veya cümle. * nâkıs. negatif, olumsuz.

menfî
olumsuz, sürgün.

menfi
olumsuz, yıkıcı akım

menfî
yıkmak, yakmak, saptırmak, inkâr etmek vs. gibi olumsuz ve yıkıcı hareket, davranış

menfiyyen
sürgün olarak.

menfuh
üfürülmüş. * büyük karınlı. nefholunmuş.

menfur
kendisinden nefret edilen, sevilmeyen. iğrenç. * mebguz.

menfûr
nefret edilen.

menfur
nefret edilen birşey hâline getirme

menfus
yeni doğmuş çocuk.

menfuş
(pamuk veya yün gibi) atılmış ve didilmiş. dağılmış, didik didik edilmiş.

mengene
tazyik veya sıkıştırma için kullanılan demir veya tahta âlet.

menguş
f. küpe.

menh
verme, ihsan etme.

menhar
hayvan kesilecek yer. hayvan boğazlanan yer. mezbaha.

menhar
hayvan kesilecek yerler. hayvan boğazlıyacak yerler. mezbahaneler.

menhat
mâni, nehyedici, engel.

menheb
yağma etmek. yağma edecek yer.

menhec
geniş, açık yol.

menhec-i sedâd
doğruluk yolu. sırât-ı müstakim.

menhel
hayvan sulanan yer. * menzil, durak. konaklanacak yer.

menhel
durak yerleri. durulacak sulak yerler. * hayvan sulanan yerler.

menhere
mahalle arasındaki süprüntülük.

menhî
şer'an yapılması yasak olan, haram olan şey.

menhî
yasaklanan.

menhir
burun deliği.

menhiyat
yasaklananlar.

menhiyyat
şer'an haram edilenler. yasak edilmiş, ilâhi emirle men'edilmiş olanlar. nehyedilenler. yasak olanlar.

menhub
korkak adam. * muhtar, müntehab, seçkin.

menhub
(nehb. den) talan edilmiş, yağma edilmiş.

menhube
(nehb. den) talan edilmiş, yağma edilmiş.

menhum
nasıl yerse yesin karnı doymaz kimse. * bir şeye çok hırs gösteren kişi.

menhus
zayıf, etsiz.

menhûs
uğursuz.

menhut
yontulmuş. tıraş edilmiş. yontulmuş ağaç.

menhuş
yılan, akrep cinsinden bir hayvan tarafından sokulmuş.

meni
erkek veya dişinin bel suyu. döl suyu. nutfe. sperma.

meni'
sarp. çetin. zor. el erişmez. zabtı zor.

menî
f. benlik. benlik iddiası. hodbinlik.

meni
döl suyu.

men-i muhakeme
muhakemeyi durdurmak, muhakemeye lüzum görmeyip menetmek.

menie
ölüm, mevt.

meniha
hediye, armağan, bahşiş.

menin
toz. * zayıf kişi. * zayıf ip.

meniyye
ölüm, mevt. * takdir olunmuş olan.

meniyye
ölümler. * maksatlar. gâyeler.

meniş
f. tabiat, huy, mizac.

menka'
su toplanan çukur.

menkab
dağ arasında olan yol. * dar yol. * güzel hareket ve fiil. * delik açılacak yer.

menkabe
meşhur kimselerin ahvâline dair hayat hikâyesi. kıssa. hikâye. menkıbe.

menkabe
dağ arasında olan yol. * dar yol. * güzel hareket ve fiil. * delik açılacak yer.

menkal
nakledecek mekân.

menkase
eksiklik, noksanlık.

menkeb
yollar. * omuzlar.

menkel
ayak bileziği. süs olarak kadınların ayak bileklerine taktıkları bilezik.

menkib
omuzbaşı. omuz ile kol kemiğinin birleştiği yer.

menku'
(menkua) haşlanmış. suda kaynatılmış.

menkub
(nekbet. den) dert ve meşakkatlere mâruz kalmış olan. * rütbe ve haysiyyetten düşmüş olan.

menkuha
nikâhlı karı. nikâhlanmış olan kadın.

menkûha
nikâhlı kadın.

menkul
nakledilen. akli olmayıp mukaddes kitapla bildirilen. * bir yerden başka yere taşınmış olan. taşınabilen. * anlatılan.

menkul
anlatılan, taşınabilen.

menkulat
nesilden nesile veya ağızdan ağıza yayılıp duyulan. nakle dayanan bilgiler. nakledilenler. (bak: mürtecel)

menkulât
taşınanlar, anlatılanlar.

menkur
inkâr olunmuş.

menkûr
inkâr edilen.

menkus
(naks. dan) noksanlaştırılmış. eksik olan.

menkûs
tersine çevrilmiş.

menkut
(nokta. dan) noktalanmış. noktalı.

menkuz
nakzedilmiş. bozulmuş. hükümsüz bırakılmış.

menkuz
bozulmuş.

menkuş
(nakş. dan) nakşolunmuş. işlenmiş. nakış yapılmış. boya ile süslenmiş.

menkuş
nakışlı.

menkuşe
nakşolunmuş, işlenmiş. * kemik çıkmış olan baş yarığı.

menkıbe
hayat hikayesi.

menkıbe
menkıbeler. hayat hikâyeleri.

menmul
(neml. den) üzerine karınca üşüşmüş olan şey.

menn
nimet vermek. iyilik etmek. * minnet. * rıza. * esiri fidye almadan, ücretsiz salıvermek. * kesmek. * zayıf etmek. * ettiği iyiliği başa kakmak. * iki batman ağırlık. * kudret helvası.

mennâ'
(men'. den) alıkoyan, mâni olan, yaptırmayan. * önleyici, men'edici.

mennac
çok bahşiş veren. ihsan eden.

mennan
ihsanı bol. çok çok ihsan eden. en çok nimet veren. (Allah)

mennân
kullarına bol nimet ve ihsanlarda bulunan Allah.

mennane
malı, mülkü, serveti için kendisiyle evlenilen kadın.

mennâ-ul hayr
hayır ve iyiliğe mâni olan. hayrı önleyen.

mensaf
her şeyin yarısı.

mensea
otu tez biten yer.

mensec
(nesc. den) bez, çulha vs. dokunan yer. örücü işyeri. trikotaj atelyesi.

mensec
bez dokuyacak yer. * boyun ile kürek arası.

mensek
ibâdet yeri. ibâdetgâh. * ibâdet yapma usulü. * kurban kesecek yer.

mensek
ibadet edecek yer. * kurban kesilecek yer. * kesilmiş kurban.

mensek
ibâdet edecek yerler. ibâdet ederken lüzum eden usul, yol ve tarz.

mensî
(mensiyye) (nisyan. dan) unutulmuş, hatırdan çıkmış.

mensi
hatırdan çıkıp unutulmuş şeyler.

mensic
bez dokuyacak yer. * boyun ile kürek arası.

mensik
ibadet edecek yer. * kurban kesilecek yer. * kesilmiş kurban.

mensim
alâmet, işaret, nişân, iz, eser. * yol, tarik. * deve tırnağı.

mensim
yollar, tarikler, meslekler. * alâmetler, izler, eserler, nişânlar.

mensiyat
hatırdan çıkıp unutulmuş şeyler.

mensiyet
unutulma, hatırdan çıkma.

mensiyy
unutma yeri. * hiç bahsedilmeyen terkedilmiş nesne.

mensub
bir şeye veya kimseye nisbeti olan, alâkası bulunan. bir şeyle ilgili olan.

mensub
bağlı, ait, ilgili.

mensub
bir yere mensub olanlar. bir yerin adamları.

mensub
mensublar. mensub ve alâkadar olanlar. bir daire veya yerin adamları.

mensubât
bir yere mensub olanlar. bir yerin adamları.

mensubât
bağlılar, ilgililer.

mensubîn
mensublar. mensub ve alâkadar olanlar. bir daire veya yerin adamları.

mensubiyet
bağlılık, aitlik.

mensubiyyet
mensubluluk, ilgili, bağlı oluş. alâkalı bulunuş.

mensuc
(nesc. den) dokunmuş, dokunulmuş, dokunulan. örülmüş. işlenmiş.

mensûc
dokunmuş.

mensucât
bez veya kumaş gibi dokumak suretiyle yapılan tezgâh veya fabrika mahsulü mallar.

mensûcât
dokunanlar.

mensucât-ı haririyye
ipek dokumalar.

mensuh
(nesh. den) hükmü kaldırılmış. nesholunmuş. hükümsüz bırakılmış.

mensûh
hükmü kaldırılmış.

mensuk
(nesk. den) düzgün olarak dizilmiş olan.

mensup
bağlı olmak, üye olmak

mensur
"(nesr. den) dağılmış. saçılmış. * gece vaktinde güzel kokan bir çiçek. * edb: manzum olmayan nesir halindeki yazı. bunun mânaca çok güzel ve şiir gibi ahenkli yazılmış olanına ""mensur şiir"" denir."

mensur
nesirli.

mensus
nass ile sâbit kılınmış. âyetle tesbit edilmiş. izhar ve beyan edilmiş. * kur'anda açıkça anlatılmış.

mensûs
âyet ve hadîs gibi kesin delillerle tesbit edilmiş olan.

mensıb
demir sayacak. * asıl. * mertebe, derece.

mentec
doğuracak vakit.

menuat
men'etmeler. yasaklar.

me'nub
(bak: ihcâc)

menuc
sütü diğer develerden sonra çekilen deve.

me'nuf
burunda hastalığı olup koku alamayan.

menun
(menn. den) kesmek. * vakit, zaman, ömür ve sâireyi kesen mânâsınadır.

me'nus
alışılmış. alışık. ünsiyet edilmiş. * beğenilmiş. mergub.

mênûs
alışılmış.

me'nuse
ateş.

me'nusiyet
alışılmış olma. alışılma. ünsiyet edilmiş olma.

me'nut
hased olunmuş kişi, mahsud.

men'ut
medhedilmiş. iyiliği, güzelliği söylenilmiş olan.

menut
asılı, muallâk. * bağlı. mütevakkıf. merbut. vâbeste. * bir milletten olmayıp sonradan o millete dahil olmuş olan.

men'uş
hayır ile yâdedilen ölü. * yukarı kaldırılmış. * fakir olduktan sonra sevindirilmiş. * tabuta konulmuş.

menvî
kasdedilen. * niyet. maksad. meram.

menvî
niyetlenen.

menvî-i zamir
içindeki niyet ve maksat.

meny
meniyi dışarı getirmek. * takdir etmek. * okumak. * hükmetmek.

menzam
çeşitli şeyleri bir yere dizmek.

menze'
niza ve kavga edilecek yerler.

menzehe
gezinti yeri.

menzil
inilen yer. konulacak yer. * yer. dünya. ev. * mesafe.

menzil
inilen yer.

menzil
menziller. inecek yollar. duralar. konak yerleri.

menzilet
derece, pâye, rütbe, mertebe. yükseklik derecesi. * konak yeri, inecek yer. hane, ev.

menzilgâh
f. konak. yer. ev. bir müddet durulan yer.

menzilgâh
inme yeri.

menzilhane
f. konak yeri. hayvan değiştirilen yer.

menzil-i kamer
koz: ayın dünya etrafındaki mahreki. bu mahrekte aynı noktaya tekrar gelmek için geçen zaman.

menzil-i küllî
mahrekin en son noktasına kadar olan mesâfe.

menzilnişin
f. yerinde oturan.

menzu'
(nez. den) nez olunmuş, koparılmış.

menzuf
susuzluktan dolayı dili kurumuş kimse. * kan kaybından dolayı dermansız ve güçsüz kalmış olan insan.

menzul
(nüzul. den) nüzüllü, inmeli.

menzur
(nezr. den) adanmış, nezrolunmuş, va'dedilmiş. adak olarak belirtilmiş.

menzut
haris kimse.

menşar
yayıp dağıtacak yer. * öldükten sonra dirilecek yer.

menşat
neşat, sürur, neşe.

menşe'
(neş'et. den) esas. kök. bir şeyin çıktığı, neş'et ettiği yer. beslenip yetişilen yer.

menşê
esas, kök, kaynak.

menşed
isteme, talebetme.

menşele
küçük parmağın yüzük takılan yeri.

menşer
neşredilip dağıtılan yer.

menşud
matlup, istenen şey.

menşur
(neşr. den) neşrolunmuş. dağıtılmış. yayılmış. herkese ilân edilmiş. * işleri dağınık. perişan. * sultanın emri, mühürsüz mektubu, fermanı. * bayrak. * mat: alt ve üst tabanları birbirine müsavi ve müvâzi (eşit ve paralel), kenarları da müsâvi ve müvâzi olup yüzleri birbirine benzeyen şekil. prizma.

menşûr
yayılmış.

menşur-u mukaddes
mukaddes ferman. (kelime-i şehadet kastedilmektedir)

me'r
katı, şiddetli, şedid. * fesad.

mer
f. elli (sayısı). hamsin. (50)

mer'
ot çok olmak.

mermak
yaramaz nesne.

me-ra
f. beni. benim. bana.

mer'a
aynalar.

mera
sütü çok olan dişi deve.

merâ
otlak.

meraa
ucuzluk.

mer'abe
ansızın olarak birdenbire korkutmak. * tenha ve korkunç yer.

merabi'
mürabbalar, kareler. * (merba. c.) ilkbaharda oturulan evler.

merâbi'
(rebi'. den) yazlık. yazın oturulan mesken.

merâbid
ev içinde olan küçük hücre (içine esvap koyarlar). * davar ahırı. * davar duracak yer. * hurma kuruttukları yer.

merabih
(ribh. den) ticâretten elde edilen kazançlar.

meraci'
rücu edilecek ve dönülecek yerler. * mürâcaat edilerek başvurulacak kimse veya yerler.

merâcil
kazan.

merad
boğaz. * talep mevzii, isteme yeri.

merâd
ot bitmeyen kumlu yer.

meradet
kuvvetlilik, kavilik. salâbet.

merâdis
kuyu içinde su var mıdır diye bilmek için bıraktıkları taş. * el değirmeni.

merâdıg
boğaz ile göğüs arası.

merae
hazmetmek. * güzel manzara.

merafık
dirsekler. * ev kilerleri. * mutfaklar.

merag
davar ağnanmak ve toprağa yuvarlanmak.

merâgım
girecek ve kaçacak yer.

merah
yer. mekân. * sevinç. * rahat edilecek yer. * meşhur bir nahiv kitabının ismi.

merahib
kaçacak yer.

merahil
menziller, merhaleler, konaklar, duraklar.

merahil-i baîde
uzak konaklar. uzak menziller.

merahilpeyma
f. seyyah, yolcu. seyahat eden kimse.

merahim
acımalar, merhametler.

merâhis
mertebe, derece.

merâhiz
don yıkayacak yer. * abdest alacak yer.

meraî
aynalar, mir'atlar.

merâir
öd kesesi.

merak
bir şeyi öğrenmek istemek. çok şiddetli arzu. heves. düşkünlük. * dalgınlık. kara sevdâ. * kuruntu, telâş. iç sıkıntısı. iç darlığı.(... merak, hastalığı ziyade ettiği gibi hikmet-i ilâhiyeyi ittiham ve rahmet-i ilâhiyeyi tenkid ve hâlik-ı rahiminden şekva hükmünde olduğu için aksi maksadiyle tokad yer, hastalığı ziyadeleşir. l.)

merak
öğrenme isteği.

merak
meraklı

merak-âver
merak verici. merak veren.

merakâver
f. merak verici. düşündürücü. meraklandırcı.

merakâver
merak verici.

merakî
vesvese ve kuruntu içinde bulunan kimse. * (mirkat. c.) merdivenler, basamaklar.

merakib
(merâkibe) (araba, at, kayık, vapur gibi) binecek vasıtalar. merkebler.

merâkib
binekler.

merakib-i bahriye
vapur, gemi, tekne, kayık vs. gibi deniz nakil vâsıtaları.

merakib-i berriye
araba, otomobil, kamyon, at vs. gibi kara nakil vasıtaları.

merakid
merkadlar, kabirler, mezarlar.

merâkil
yol. * hayvan üstüne binen kimsenin iki tarafından ayağı dibindeki yer.

merâkin
don yıkayacak kap. * küçük leğen.

merakiz
merkezler. karargâhlar. karar yerleri.

merakım
kalemler. yazma işinde kullanılan âletler.

merâkım
kalem.

meral
(aslı, marâl'dır) ceylan, karaca, dişi geyik.

meram
maksad. niyet. arzu. istek. içten tasarlanan.

merâm
maksat, niyet, istek.

merâmâ
nişan oku.

merâmâ
nişan oku.

merambahş
f. bir kimseye isteyip arzuladığı şeyi veren.

merami
mermi atma yeri. mermiler. * nişan okları.

meramir
çok etli, şişman kişi.

merâmız
harâretinden, üzerindeki yanacak gibi olan kumluk yer.

meranet
yumuşaklık. * bir mâdenin çekiç vasıtası ile dövüldüğünde yayılması vasfı.

merare
öd kesesi.

meraret
acılık. tatsızlık.

meraret-i esaret
esirliğin acılığı.

meraset
şiddet.

merasî
limanlar. gemilerin sığınıp barındıkları yerler.

merâsi
liman. gemilerin demir atıp barındığı yer.

merasid
gözetleme yerleri, rasat yerleri.

merâsil
tenbel yürüyüşlü davar. * küçük ok.

merasim
resmi merasimler. âdet hükmündeki gösterişler. resmi muameleler. * şiveler. âdetler.

merâsim
tören.

merati'
çayırlıklar, mer'alar, otlaklar.

meratib
mertebeler. basamaklar. kademeler. dereceler.

merâtib
mertebeler.

meratib-i hayat
"hayat mertebeleri.(birinci sual: hz. hızır (a.s.) hayatta mıdır? hayatta ise niçin bazı mühim ulema hayatını kabul etmiyorlar?elcevap : hayattadır, fakat merâtib-i hayat beş'tir. o, ikinci mertebededir. bu sebepten bazı ulemâ, hayatında şüphe etmişler.birinci tabaka-i hayat: bizim hayatımızdır ki, çok kayıtlarla mukayyeddir.ikinci tabaka-i hayat : hz. hızır ve ilyas aleyhimesselâmın hayatlarıdır ki, bir derece serbesttir. yâni bir vakitte pekçok yerlerde bulunabilirler. bizim gibi beşeriyet levâzımatiyle daimi mukayyed değillerdir. bazan istedikleri vakit bizim gibi yerler, içerler; fakat bizim gibi mecbur değillerdir. tevatür derecesinde ehl-i şuhud ve keşif olan evliyânın, hazret-i hızır ile maceraları, bu tabaka-i hayatı tenvir ve isbat eder. hattâ makamat-ı velâyette bir makam vardır ki, ""makam-ı hızır"" tâbir edilir. o makama gelen bir veli, hızırdan ders alır ve hızır ile görüşür. fakat bâzan o makam sahibi yanlış olarak, ayn-ı hızır telâkki olunur.üçüncü tabaka-i hayat : hazret-i idris ve isa aleyhimesselâmın tabaka-i hayatlarıdır ki, beşeriyet levazımatından tecerrüd ile, melek hayatı gibi bir hayata girerek nuranî bir letafet kesbederler. adeta beden-i misali letâfetinde ve cesed-i necmi nuraniyetinde olan cism-i dünyevileriyle semavatta bulunurlar. ahirzamanda hazret-i isâ aleyhisselâm gelecek, şeriat-ı muhammediye (a.s.m.) ile amel edecek meâlindeki hadisin sırrı şudur ki: ahirzamanda felsefe-i tabiiyenin verdiği cereyan-ı küfriye ve inkâr-ı uluhiyete karşı isevilik dini tasaffi ederek ve hurafattan tecerrüd edip islâmiyete inkılab edeceği bir sırada, nasıl ki isevilik şahs-ı mânevisi, vahy-i semâvi kılınciyle o müthiş dinsizliğin şahs-ı mânevisini öldürür; öyle de: hazret-i isâ aleyhisselâm, isevilik şahs-ı mânevisini temsil ederek, dinsizliğin şahs-ı mânevisini temsil eden deccalı öldürür... yâni inkâr-ı uluhiyet fikrini öldürecek.dördüncü tabaka-i hayat : şüheda hayatıdır. nass-ı kur'anla şühedanın, ehl-i kuburun fevkinde bir tabaka-i hayatları vardır. evet, şüheda, hayat-ı dünyevilerini tarik-ı hakta feda ettikleri için, cenâb-ı hak kemâl-i kereminden onlara hayat-ı dünyeviyeye benzer, fakat kedersiz, zahmetsiz bir hayatı alem-i berzahta onlara ihsan eder. onlar kendilerini ölmüş bilmiyorlar.. yalnız kendilerinin daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar.. kemal-i saadetle mütelezziz oluyorlar.. ölümdeki firak acılığını hissetmiyorlar. ehl-i kuburun çendan ruhları bâkidir, fakat kendilerini ölmüş biliyorlar. berzahta aldıkları lezzet ve saâdet, şühedanın lezzetine yetişmez. nasıl ki iki adam bir rü'yada cennet gibi bir güzel saraya girerler. birisi rü'yada olduğunu bilir. aldığı keyf ve lezzet pek noksandır. ""ben uyansam şu lezzet kaçacak"" diye düşünür. diğeri rü'yada olduğunu bilmiyor, hakiki lezzet ile hakiki saâdete mazhar olur.işte alem-i berzahtaki emvât ve şühedanın hayat-ı berzahiyyeden istifadeleri, öyle farklıdır. hadsiz vâkıatla ve rivâyatla şühedanın bu tarz-ı hayata mazhariyetleri ve kendilerini sağ bildikleri sâbit ve kat'idir. hattâ seyyidüşşüheda olan hazret-i hamza radıyallahü anh, mükerrer vâkıatla kendine iltica eden adamları muhafaza etmesi ve dünyevi işlerini görmesi ve gördürmesi gibi çok vâkıatla, bu tabaka-i hayat tenvir ve isbat edilmiş. hatta ben kendim ubeyd isminde bir yeğenim ve talebem vardı. benim yanımda ve benim yerime şehid olduktan sonra, üç aylık mesafede esarette bulunduğum zaman, mahall-i defnini bilmediğim halde, bence bir rü'ya-yı sâdıkada, taht-el-arz bir menzil suretindeki kabrine girmişim. onu şüheda tabaka-i hayatında gördüm. o, beni ölmüş biliyormuş. benim için çok ağladığını söyledi. kendisini hayatta biliyor; fakat, rus'un istilâsından çekindiği için, yer altında kendine güzel bir menzil yapmış. işte bu cüz'i rü'ya, bâzı şerait ve emârâtla, geçen hakikata, bana şuhud derecesinde bir kanaat vermiştir.beşinci tabaka-i hayat : ehl-i kuburun hayat-ı ruhânileridir. evet mevt; tebdil-i mekândır, ıtlâk-ı ruhtur, vazifeden terhistir. idam ve adem ve fena değildir. hadsiz vâkıatla ervâh-ı evliyanın temessülleri ve ehl-i keşfe tezahürleri.. ve sâir ehl-i kuburun yakazaten ve menâmen bizlerle münasebetleri ve vâkıa mutabık olarak bizlere ihbaratları gibi çok delâil, o tabaka-i hayatı tenvir ve isbat eder. zâten beka-i ruha dair ""yirmidokuzuncu söz"" bu tabaka-i hayatı delâil-i kat'iyye ile isbat etmiştir. m.)"

meratib-i ilim
bilmek mertebeleri. (bak: dimağ)

merâvib
yoğurt koydukları kap, yoğurt kabı.

merâvid
milve makara ortasındaki demir, mihver.

meravih
yelpâzeler.

merâvih
ova, çöl. her tarafından rüzgâr esen yer.

merâvih
ova, sahrâ.

merâvih
(rih. den) yelpaze.

meraya
aynalar. mir'âtlar. * tıb: hayvanın memeye süt gelen damarları.

merâyâ
aynalar.

merâyâ
sütü çok olan dişi deve.

merâyir
uzun ve sağlam ip.

merâzib
ululuk. * uzun ve büyük gemi.

merâzib
tokmak.

merazibe
serhat beylerbeyi.

merazibe
mecusiler reisi.

merâzıh
çekirdek ve ona benzer şeyleri dövüp ezdikleri taş.

meraşid
gaye ve maksada ulaştıran doğru yollar.

merâşik
terzi yüksüğü.

merba'
(rebi'. den) yazlık. yazın oturulan mesken.

merbaa
dört bucaklı. * dört katlı.

merba'-nişin
f. yazlıkta oturan.

merbat
davar bağlayacak yer. ahır, ağıl. * manastır. * tekke.

merbu'
orta boylu olan.

merbub
köle, kul.

merbut
bağlı. rabtedilmiş. mensub. ekli. ulaşmış, bitişmiş, bitişik.

merbût
bağlı, irtibatlı.

merbut
rabt olunup bağlanmış şeyler. ekli ve bağlı şeyler.

merbutan
merbut olarak. bağlanmış ve ekli olarak.

merbutât
rabt olunup bağlanmış şeyler. ekli ve bağlı şeyler.

merbûtiyet
bağlılık.

merbutiyyet
bağlılık. mensub oluş. mensubiyyet. eklilik.

merc
(merec) katıştırmak. * kararsızlık. * ıztırab. * bozulmak. * boşa gitmek. * serbest bırakmak, salıvermek. * hayvanların salındığı otlak.

mercan
denizde geniş resif meydana getiren ve mercanlar takımının örneği olan hayvan ve bunun kalkerli yatağından çıkarılan çoğu kırmızı renkte ve ince dal şeklinde bir madde. bu madde boncuk gibi süs eşyası olarak kullanılır. mercanlar ancak 40 metre kadar derinlikte yaşayabilirler.

mercan
denizden elde edilen bir süs maddesi.

mercane
mercan tanesi. (bak: mercan)

mercefan
leğen ve ibrik.

merci'
merkez. kaynak. baş vurulacak yer. müracaat edilecek yer. dönülecek yer. sığınılacak yer. * söylenen sözün kendine fayda verdiği kimse.

mercî
makam, dönülecek yer, başvurulacak yer, kaynak, makam.

merci
rücu edilecek ve dönülecek yerler. * mürâcaat edilerek başvurulacak kimse veya yerler.

merci'-i küll
bütün işler için müracaat edilen makam.

merci'-i resmî
bir idare veya memurun bağlı bulunduğu üst makam.

merci'-i rü'yet
bir işin görülmesi için başvurulan yer.

mercîiyet
başvurulacak makam olma özelliği, kaynaklık.

mercu
ümid edilen. ümid edilmiş. rica olunan.

mercu'
geri döndürülmüş olan.

mercû
ümit edilen, rica olunan.

mercuh
(rüchân. dan) başkası ona tercih edilmiş olan. * fık: mahkemede hasmından evvel müddeasını isbata salâhiyyetli olmayan şahıs. evvelâ hak iddiaya salâhiyetli olan râcih, ikinci derecede iddiaya sahib olan ise mercuh olur.

mercûh
tercih edilmeyen, başkası ona tercih edilmiş.

mercum
(recm. den) recmolunmuş. taşlanmış, taşa tutulmuş.

mercume
(recm. den) recmolunmuş. taşlanmış, taşa tutulmuş.

merd
f. adam. kişi. insan. erkek. sözünün eri.

merd
mert, sözünün eri.

merd
merdler. insanlar, erkekler, yiğitler.

merda
yaralılar. hastalar.

merda'
ot bitmeyen kumlu yer.

merdan
merdler. insanlar, erkekler, yiğitler.

merdane
"f. erkekçesine. merdcesine. er'e yakışır surette. * matbaada baskı, baskı makinelerinde ve ofset makinelerinde ise plâteye değerek mürekkeb vermek; ve toprağı bastırmak gibi çeşitli işlerde kullanılan silindir. * yufka açmağa yarıyan oklava. * erkek ayakkabısı."

merdâne
mertçe.

merdanegî
f. cesurluk, yiğitlik, merdlik, erkeklik.

merdbaz
f. merd olmayan. nâmerd. sözünde durmayan. orospu.

merdbeçe
f. yiğit oğlu yiğit. merd oğlu merd.

merdega
boğaz ile göğüs arası.

merdekuş
merzencüş otu.

merdî
f. erlik, erkeklik. * merdlik, cesurluk, yiğitlik. * insanlık, hamiyet.

merd-i garib
yabancı yerlere, gurbete düşmüş kişi.

merdiven
(bak: nerdbân)

merdiye
razı olma, hoşnud olma, memnuniyet.

merdud
reddolunmuş. kabul edilmemiş. geri döndürülmüş. kovulmuş. (namaz kılmayan hâindir, hâinin hükmü merduddur.)

merdûd
reddedilmiş.

merdudiyet
merdudluk. kovulmuşluk, geri çevrilmişlik.

merdud-üş şehâdet
şahitlikleri kabul edilmiyenler. * fâsık, yani devamlı günah işleyenler, yalan söyleyenler, müslümanları aldatan kimseler merdud-üş şehâdettir.

merdümek
f. küçük adam. bebek.

merdüm
f. insan. adam.

merdüm
f. insanlar, kişiler, adamlar.

merdüman
f. insanlar, kişiler, adamlar.

merdüm-azar
f. insanları inciten. halka eziyet veren.

merdüme
f. gözbebeği.

merdümgiriz
insanlardan sıkılan, kalabalıktan hoşlanmayıp yalnızlık isteyen.

merdümgiriz
insanlardan sıkılan, yalnızlığı seven.

merdümgirizane
kalabalıktan sıkılıp yalnızlık isteyerek.

merdümhar
f. yamyam. * insan eti yiyen vahşi hayvan.

merdümî
f. adamlık, insanlık.

merdüm-i çeşm
gözbebeği.

merdümküş
f. katil. adam öldüren. insan katleden.

merdümzad
f. insan oğlu. beni adem.

mer'e
(mer'et) kadın. zen.

mereb
insan toplanan yer.me'rebe $ (me'ribe) : (c: meârib) ihtiyaç. * ümitli bulunma. ümitvar olmak.

merec
kararsız ve mütehayyir olma. * mecburi olma.

mered
kötülükte inad. * sakal belirmemek, sakal çıkmamak.

merede
inadçılar, muannidler, direnenler.

merehan
sevinç, ferah, sürur. * zayıf olma. * fâsid olmak. * kurumak.

merek
köy evlerinin yanında ot, saman ve yaprak gibi şeylerin ve umumiyetle hayvan yiyeceklerinin muhafazasına mahsus kârgir veya kerpiçten yapılmış bina. samanlık.

meremmet
onarma, tamir. * üstünkörü tamir edip onarma.

merere
sert bükülmüş kıvrık ip. * arsa.

merese
ip.

merfak
yumuşak yer.

merfu'
"yükseltilmiş. yüksekte. terfi ettirilmiş. ref' olunmuş. * hükümsüz bırakılmış. * gr: zamme ile harekelenmiş harf. yani: harfin harekesi, ötre (mazmum) ""u, ü, o, ö şeklinde"" okunan harf."

merfû
yükseltilmiş.

merfuât
bir yerde kullanılmak için kaldırılan eski eşya. * gr: mazmum olan, zamme ile harekelenmiş kelimeler.

merfud
ihsan edilmiş, armağan olarak verilmiş, bağışlanmış şey.

merg
f. çayır. * sebze.

mergâ merg
f. umumi vebâ hastalığı.

mergâ mergî
hastalıktan dolayı umumi ölüm.

mergam
girecek ve kaçacak yer.

mergame
kahretmek. * galip olmak.

mergub
rağbet edilmiş. beğenilmiş. çok kıymet verilen. çokları tarafından istenen.

mergube
rağbet edilmiş. beğenilmiş. çok kıymet verilen. çokları tarafından istenen.

mergul
(mergule) kıvrılmış veya bükülmüş saç. kıvırcık saç. * ahenkli ses. * kuş sesi.

mergzar
f. çayırlık, çimenli ve sulak yer. mer'a.

merh
un yoğurmak. * deriye ve gövdeye yağ sürmek. * yağ ile oğmak. * bir yeşil ağaç.

merha
gözüne sürme çekmeyi âdet edinmeyen kadın.

merhaba
"şâdlık, neşeli oluş. * genişlik, vüs'at. * müslümanlar arasında bir nevi selâmlaşma kelimesi olup, ""rahat olunuz, serbest olun, hoş geldiniz"" mânasında söylenir. * nazımda medholunan kimseye hitâb olarak kullanılır."

merhaba
rahat olun, hoş geldiniz.

merhale
(rihlet. den) menzil. konak. * iki konak arası mesafe. * bir günlük yol. * derece, kademe.

merhale
kademe, aşama.

merhale
menziller, merhaleler, konaklar, duraklar.

merhalenişin
f. seyyah, yolcu, turist.

merhamet
(rahm. den) acımak, şefkat göstermek. korumak, iyilik etmek. biçârelere yardımda bulunmak. esirgemek.

merhamet
acıma.

merhamet
allah'ın merhamet ve şefkati

merhamet
acımalar, merhametler.

merhametbahş
f. merhamet eden. merhametli.

merhamet-disar
çok merhametli, acıma hissi fazla olan.

merhameten
acıyarak, merhamet ederek.

merhameten
merhamet ederek.

merhametgüster
f. merhametli, merhamet edip acıyan.

merhametkâr
merhametli.

merhametkârâne
merhamet edercesine.

merhametpenah
f. merhametli.

merhametperver
f. merhametli, esirgeyici, acıyan.

merhametperverane
f. acıma ve şefkat ile, esirgeyip acımak suretiyle.

merhametperverî
f. merhametlilik, esirgeyicilik.

merhametşiar
f. çok merhametli.

merhametşiarî
f. merhametlilik, merhametli oluş.

merhaz
don yıkayacak yer. * abdest alacak yer.

merheb
kaçacak yer.

merhem
melhem. deriye, yaraya sürülen ilâç. * mc: acıyı teskin eden şey. * kederi, derdi gideren.

merhem
yara ilacı.

merhemsâ
f. merhem süren. çare ve deva bulan.

merhemsây
f. merhem süren. çare ve deva bulan.

merhemsâz
f. çare bulan. merhemci, ilâç yapan.

merhemsâzî
f. çare buluculuk.

merhesa
mertebe, derece.

merhub
korkulan ve kendisinden kaçılan şey. * aslan.

merhum
(rahm. den) kendine rahmet edilmiş. * rahmete kavuşmuş. dünyanın sıkıcı ahvâlinden kurtulup rahmet-i ilâhiyeye kavuşmuş olan. dünya imtihanından kurtulup, vazifesini bitirmiş, paydosa kavuşmuş olan. (vefat etmiş müslüman hakkında söylenir.)

merhûm
rahmetli, ölmüş.

merhume
vefât etmiş, rahmete kavuşmuş kadın.

merhûme
ölmüş kadın.

merhun
(rehin. den) rehin edilmiş olan. ödünç alınan bir şeyi teminata bağlamak için, onun yerine verilen herhangi bir şey. * belirli müddetle bir şeye bağlı olan. * edb: mânası diğer beyit ile tamamlanan beyit.

merhûn
rehin edilmiş.

merhuz
yıkanmış, gusül etmiş.

mer'î
(mer'iyye) riayet edilen, hükmü geçen. makbul sayılan, hürmet edilen.

meri'
otu çok olan yer. * ucuzluk olan yer.

merî
görünür olan, yürürlükte olan.

mer'î
gözle görülen şeyler.

meric
çalkantılı, dalgalı.

merîc
muzdarip, sıkıntılı. * çeşitli nesne, muhtelif. karışık, muhtelit.

merîd
katı, yoğun. güçlü, kuvvetli kimse. * süt içinde ıslatılıp yumuşatılan hurma. * baş kaldıran. sadece fesadlık çıkaran. inatçı. şerli. haddini aşmakta, azgınlıkta ve günahkârlıkta çok ileri gitmiş olan.

meridyen
(bak: hatt-ı nısf-un nehar)

meridyen
boylam.

merih
bir gezegen.

merik
usfur otu.

merin
hal, durum. * ahlâk.

merir
uzun ve sağlam ip.

merira
buğday arasında olan acı bir tohum.

merirât
sert bükülmüş kıvrık ip. * arsa.

merire
azimet. (ruhsat'ın zıddıdır)

mer'iyyat
gözle görülen şeyler.

mer'iyyet
mer'î oluş. makbul olma. muteber olma. hükmü geçer olma.

merîyyet
yürürlükte oluş, görünürlük.

mer'iyy-ül hâtır
itibarlı. sözü geçer.

meriş
üzerinde kuş tüyü olan nesne.

merk
kokmuş deri. * derinin yününü yolmak. * kazımak. * nüfuz etmek, içine işlemek.

merkaan
ahmak kimse.

merkab
gözetleme yeri.

merkad
uyku yeri. yatacak yer. * mezar, kabir.

merkad
merkadlar, kabirler, mezarlar.

merkat
mertebe, derece.

merkaş
bir şeyin üstünde siyah ve beyaz noktalar olması.

merkeb
(rekb. den) binilen vâsıta. binilen şey. * eşek.

merkeb
binek.

merkel
yol. * hayvan üstüne binen kimsenin iki tarafından ayağı dibindeki yer.

merkez
(rekz. den) bir şeyin ortası. vasat. yol. durum, vaziyet. hal, suret. * şubeleri bulunan bir teşkilâtın idâre olunduğu ve emir veren yeri, makamı. bir şeyin en işlek yeri. teşkilât olan yerin en yüksek makamı. * geo: dairenin orta noktası. çaplarının kesim noktası.

merkez
orta mekân, idare yeri.

merkezî
(merkeziye) merkeze mensub. merkezde bulunan. merkezle alâkalı.

merkezî
merkezde olan.

merkez-i âlem
güneş, şems.

merkez-i arz
arzın merkezi. dünyanın merkezi, iç tarafı.

merkez-i devr
hareket eden bir cismin, etrafında devrettiği nokta.

merkez-i sıklet
ağırlık merkezi.

merkez-i teşri'
kanun yapma merkezi.

merkeziyet
merkezlik.

merkeziyyet
işlek yerde, merkezde bulunmuş olmak. * bütün işlerin bir yerden idare edilir olması, merkezleştirilmesi.

merku'
eski, yırtılmış elbise.

merkub
(rükub. dan) üzerine binilmiş, bindirilmiş. * üzerine binilen hayvan veya nakil vasıtası.

merkûb
binek.

merkum
cem'olmuş, toplanmış, birikmiş.

merkun
büyük havuz.

merkuz
tahrik olunmuş, harekete getirilmiş. * ayakla tepilmiş.

merkuziyet
dikilme, saplanma.

merma
etli, şişman kadın.

mermahur
bir cins güzel koku.

mermare
yumuşak vücutlu kadın.

mermat
etli, şişman kadın.

mermaz
harâretinden, üzerindeki yanacak gibi olan kumluk yer.

mermerîs
zahmet, meşakkat.

mermi
(remiy. den) atılmış. * ateşli silâhlar içine konan kurşun, gülle. fişek.

mermi
kurşun.

mermi
mermi atma yeri. mermiler. * nişan okları.

mermi
atılmış şeyler. * ateşli silâhlarda atılan tâneler, mermiler.

mermiyat
atılmış şeyler. * ateşli silâhlarda atılan tâneler, mermiler.

mermuk
mahfuz, hıfzolunmuş.

mermure
yumuşak vücutlu kadın.

mermuz
(remz. den) açıktan belirtilmeyip, işaret ve remz ile anlatılan. imâ edilmiş olan.

mermuz
işaret ve remz ile anlatılan şeyler.

mermuzat
işaret ve remz ile anlatılan şeyler.

mermuzât
işaretle anlatılmış. remzolunmuş. açıktan değil de işaretle anlatılmış şeyler. (bak: mermuz)

mermuze
işaretle anlatılmış. remzolunmuş. açıktan değil de işaretle anlatılmış şeyler. (bak: mermuz)

mermuze
dolaylı anlatılan.

mern
kürek.

mern
kürkler, mernler, hayvan derileri, postları.

mernea
ucuzluk.

mernusa
mübârek.

merr
geçmek. mürur etmek. * ip. * bel dedikleri âlet. * demir külünk.

merrat
kerrât. kerreler. birçok def'alar.

merre
bir hareketin bir defa olduğunu bildiren fiil. def'a. kerre.

merre-i vâhide
bir defa. bir kere.

merreten ba'de uhrâ
diğerinden sonra, tekrar.

mers
ekmeği suyla ıslatmak.

mersa
liman. gemilerin demir atıp barındığı yer.

mersâ
limanlar. gemilerin sığınıp barındıkları yerler.

mersad
rasad yeri. gözetleme yeri. (bak: mirsâd)

mersad
gözetleme yerleri, rasat yerleri.

mersa-yı kostantiniyye
istanbul limanı.

mersed
arslan, esed.

mersem
resmi merasimler. âdet hükmündeki gösterişler. resmi muameleler. * şiveler. âdetler.

mersen
burun.

mersin
mersin ağacı.

mersinî
mersin ağacı.

mersiye
birisinin ölümü hakkında yazılan, teessürü anlatan manzume.

mersiye
ölüm şiiri.

mersiyehân
f. ağıt okuyan. mersiye söyliyen.

mersiyekâr
f. ağıtçı. ağıt ve mersiye okuyan.

mersud
birbiri üstüne yığılmış kumaş.

mersum
(resm. den) yazılmış, çizilmiş. alâmetli, işaretli. * an'ane, gelenek, örf ü âdât. * adı ve bahsi geçmiş. bahsedilmiş.

mersus
sağlam yapı. birbirine kenetlenmiş, kurşun veya lehim ile birbirine bağlanmış sağlam yapı.

mert
f. çevik, zinde, hareketli.

mert
üstün karakterli.

merta
sür'atle yelmek. seğirtmek.

merta'
otlak, çayır, mer'a, çimen.

merta
çayırlıklar, mer'alar, otlaklar.

merteba'
dağ üstünde olan yüksek yer.

mertebe
derece. basamak. rütbe. pâye.

mertebe
derece, aşama.

mertebe-i âliye
yüksek derece, âli mertebe.

mertebe-i bâlâ
üst derece.

mertebe-i kusvâ
en son derece.

mertub
(ratb. dan) rütubetli, ıslak, nemli, yaş.

mertum
zor bir işi yapmağa memur edilmiş olan.

mertus
bir fesleğen çeşidi.

mer'ub
(ru'b. dan) ürkmüş, korkmuş.

mer'uben
ürkerek, korkarak, korku ile.

merue
hazmetmek.

me'ruza
ağaç kurdunun yediği ağaç.

me'ruş
yer. arz. yeryüzü.

merv
bir cins güzel koku.

mervaha
ova, çöl. her tarafından rüzgâr esen yer.

merve
mekkede bir mübarek tepe.

merveb
yoğurt koydukları kap, yoğurt kabı.

merveha
ova, sahrâ.

mervî
rivâyet edilen. anlatılan. nakledilen.

mervî
rivayet edilen, anlatılan.

mervi
rivayet olunmuş şeyler. kulaktan kulağa söylenerek gelmiş olan sözler.

merviyat
rivayet olunmuş şeyler. kulaktan kulağa söylenerek gelmiş olan sözler.

mery
sağılır davarın memesini meshedip sağmak.

meryem
isâ aleyhisselâmın annesinin adı. (süryânicede hâdim mânasınadır) (bak: zekeriyya)

meryem suresi
kur'an-ı kerim'in 19. suresidir.

merz
parmak ucuyla çimdiklemek ve tırmalamak.

merza
hastalıklar, illetler. hastalar.

merza'
meme.

merzaga
bataklık, çamur.

merzat
rıza, hoşnutluk. râzı olma, kabul etme.

merzban
f. sınır muhafızı, hudut muhafızı. sınır beyi, vâli.

merzbum
f. hududu belli olan memleket.

merze
hamur parçası.

merzegan
f. cehennem. * mangal. * kabristan, mezarlık.

merzencuş
bir ot cinsi.

merzgun
f. tenâsül organı.

merzî
(bak: marzi)

merzih
şiddetli ses.

merzuban
mecusiler reisi.

merzuban
serhat beylerbeyi.

merzuf
ateş ile kızmış taş üzerinde pişirdikleri et.

merzuk
rızıklanmış, ihtiyaçları verilmiş. * bahtiyar. saadetli, mutlu.

merzûk
rızıklanmış.

merzûkiyet
rızıklanmışlık.

merzukiyyet
rızıklanış. bütün mahlukatın rızkını bulması hali.

merzul
rezil ve kepaze edilmiş.

merzuz
dövülmüş. * parçalanmış.

merzvan
f. hudut muhafızı, sınır beyi.

merzübum
f. iklim.

merğûb
rağbet edilen, istenilen.

merş
tırnak ucuyla deriyi yırtmak. * yağmur suyunun durmayıp üzerinden çabuk geçtiği yer. * incitici söz.

merşa'
her hayvanın yavuzu ve yırtıcısı. * otu çok olan yer.

merşe
yuvarlak cisim.

merşed
hakiki maksada ulaştıran doğru yol.

merşed
gaye ve maksada ulaştıran doğru yollar.

merşuş
saçılmış, dağılmış.

me's
insanların arasını bozmak, araya fesad sokmak.

mes'a
"(c. mesâi) ""sa'y: çalışma"" manasına mimli masdar."

mesa
akşam. akşam vakti. akşam olmak. * gamlı olmak. * öğleden güneş batıncaya kadarki vakit.

mesa'
kuyumcu eşyası.

mesâ
akşamlar, akşam vakitleri. günün son zamanları.

mesab
rücu edecek, geri dönecek yer. kuyu ağzında su çeken kimsenin durduğu yer. * havuz ortası. * suyun biriktiği yer.

mesabe
derece. menzile. rütbe. * sevab yeri. * merci, melce'.

mesâbe
yerinde, değerinde.

mesâbig
boyalı, boyanmış. mülevven.

mesabih
lâmbalar. fenerler. siraclar.

mesâbih
lambalar.

mesâbir
yaraya konulan fitil.

mesacid
mescidler. namazgâhlar. küçük namaz yerleri.

mesâcid
namaz kılınan yerler.

mes'ad
merdiven. ip merdiven.

mes'adet
bahtiyarlık. saadete sebeb olacak haslet. iyilik.

mesaet
fena ve kötü bir iş yapma. fenalık etme.

mesafat
mesafeler. uzaklıklar.

mesâfât-ı baide
uzak mesafeler.

mesafe
uzaklık. uzunluk. * ara. * bir nevi uzaklık ölçme usulü.

mesâfe
ara, uzaklık.

mesâfe
mesafeler. uzaklıklar.

mesaff
(saff. dan) (c.: mesâff) sıra sıra dizilme yeri.

mesafir
bir şeyin görülen tarafları.

mesag
açlık. * geçmesi kolay olan. * itibar, değer. * izin. müsaade. ruhsat, cevaz.

mesag-i kanunî
kanunen izin ve ruhsat verilmiş.

mesag-i şer'î
şeriatın verdiği izin.

mesah
yemeğin tatsız ve tuzsuz olması.

mesaha
genişlik. * genişlik ölçme.

mesâha
yüz ölçümü.

mesâhi
demir kürek, bel.

mesâhi
demir kürek, bel.

mesâhib
beraber alınıp götürülmüş. kucaklanmış.

mesahif
sahifeler. kitap sahifeleri. * kur'anlar. mushaflar.

mesâhif
mushaflar, kurânlar.

mesâhir
maskara.

mesâhır
büyük taşlı yer.

mesai
çalışma. çalışmalar. * iş zamanı.

mesâi
çalışmalar, emekler.

mesaib
felâketler. uğursuzluklar. suubetler. güçlükler.

mesâib
musibetler.

mesâib
değirmen oluğu. * havuz oluğu.

mesaib-i dünyeviye
dünya musibetleri ve güçlükleri.

mesaid
(sayd. dan) av yerleri.

mesâif
(sayf. dan) yazlık. yazın oturulacak yer. sayfiye yeri.

mesai-i cemile
güzel çalışmalar.

mesail
mes'eleler.

mesâil
meseleler.

mesail-i amîka
derin mevzular. derin mes'eleler.

mesail-i diniye
dinî mes'eleler.

mesail-i hilafiye
ihtilaf mevzuu olan mes'eleler.

mesail-i hukukiye
hukuk meseleleri.

mesail-i imaniye
imanî mes'eleler.

mesail-i şetta
dağınık mes'eleler, maddeler.

mesair
ateşi karıştırmağa yarıyan demirler.

mesâir
uzun. * ateş küsküsü yapılan ağaç. ateş karıştırmağa mahsus âlet.

mesaj
fr. sözle veya yazı ile gönderilen haber. * bir devlet adamının veya makam sahibi şahsiyetin, diğer bir şahsiyete veya cemaate gönderdiği yazılı haber.

mesaj
haber.

mesak
bir şey ileri sürmek. * sevk edilecek yer.

mesâk
sevkedilen yer.

mesâki
su bardağı. su kovası.

mesâki
fasih dilli, güzel sesli kişi.

mesâki
su bardağı. su kovası.

mesakîl
miskaller, 1,43 dirhemlik ağırlık ölçüleri.

mesakin
meskenler. oturacak yerler.

mesakîn
ziyadesiyle fakir olanlar. miskinler. uyuşuklar. zavallı, fakir kimseler. * oturanlar.

mesâkin
meskenler, evler.

mesak-ı kelâm
kelâmın sevk edildiği yer, maksad.

mesakıb
delme âletleri, matkablar.

mesâkıb
mâden, kemik veya tahta gibi şeyleri delmekte kullanılan âlet, matkap.

mesakıl
cilâlayan veya parlatan âletler.

mesakıt
(maskat ve maskıt. c.) bir şeyin düştüğü yerler. * insanın doğduğu yerler.

mes'al
boğazda öksürecek yer.

mesa'lebe
tilkisi çok olan yer.

mesalib
eksiklikler. ayıplar. kusurlar.

mesâlib
eksik, kusur, noksanlık, ayıp.

mesalih
maslahatlar. işler.

mesâlih
maslahatlar, işler.

mesâlih
tulu decek yer, doğacak yer. * bir şey gözetecek yüksek yer.

mesalih-i mürsele
(bak: maslahat-ı mürsele)

mesalik
meslekler. tutulan yollar. süluk edilen yollar.

mesâlik
meslekler, ekoller, yollar.

mesâlis
üçer üçer olmak. * üç kıllı tanbur.

mesâlit
anahtarın bir dişi.

mesall
kabından çıkmış nesne.

mesam
(mesâmet) duracak yer.

mesamat
mesammlar. delikler, gözenekler.

mesâmât
gözenekler, delikler.

mesâme
gözenek.

mesami'
kulaklar. * işitme âletleri.

mesâmi'
(sem'den) kulak. * hastanın iç organlarını dinlemeğe yarıyan âlet.

mesamir
mıhlar, çiviler.

mesamm
insan veya hayvan cildi üzerindeki teneffüse yarayan küçük delikler, gözenekler.

mesâmm
mesammlar. delikler, gözenekler.

mesâmm
tıb: cild üzerindeki küçük delik. gözenek.

mesammât
mesammlar. delikler, gözenekler.

mesâmm-mesâmmât
ciltteki ufak delik. gözenek.

mesamm-ül cild
tıb: cilt üzerindeki küçük delikler.

mesane
sidik torbası. sidik kavuğu.

mesâne
sidik torbası.

mesanî
bir şeyin tekrarı. iki. çift. mükerrer.

mesânî
bir şeyin tekrarı.

mesanid
mesnedler. dereceler. rütbe ve mevkiler.

mesanid-i âliye
yüksek rütbeler, âli mevkiler.

me'sar
hapsetmek. * hapsedecek yer.

mesarib
otlaklar, çayırlar, mer'alar. * karından göğüse kadar olan yerde biten kıllar.

mesârib
deve ve koyun sürülerinin çayırlık, mer'a, otlakları. * vücudda karından göğüse kadar olan kıllı yer.

mesarih
çayırlar, otlaklar, mer'alar.

mesârih
çayırlık, otlak, mer'a.

mesârim
orak.

mesarr
sevinçler, meserretler. sürurlar. zevkler.

mesarr
sürurlu, sevinçli.

mesas
esas, asıl, kök.

mesâtıb
peyke, sedir.

mesatır
cetveller, mistarlar. çizgi çizme için kullanılan âletler.

mesavi
kötü haller. fenalıklar. seyyieler. (mehâsinin zıddı.)

mesâvî
kötü hâller.

mesavi-i medeniyyet
medeniyyetin fenalıkları, kötülükleri. (israf ve sefahet gibi)

mesavik
misvaklar.

mesâvil
harman süpürgesi.

mesâvir
minder.

mesâyib
belâ, zahmet. * mekruh emir.

mesâyib
belâ, zahmet. * mekruh emir.

mesâyih
gümüş parçası. * iyi ve yeni yay.

mesâyıf
yaz gününde oturulacak yer. * su yolunun eğri büğrü yeri.

mesağ
izin.

mesbaa
yırtıcı ve vahşi hayvanların çok olduğu yer.

mesbah
doğacak yer ve zaman. tulu' edecek yer. tulu' edecek vakit.

mesbe'
şarabı satın almak. * dağ içinde olan yol.

mesbere
kadının veled getirdiği yer. * devenin yavruladığı yer.

mesbuk
geçmiş. * sebkedilmiş. arkada bırakılmış. başkasından geri kalmış. * ilmihalde: evvelce imamla namaza durmamış olup, sonradan imama uyan.

mesbûk
geçmiş, geri kalmış.

mesbuk-ul emsâl
benzerleri ve emsali önceleri de görülmüş ve geçmiş.

mesbuk-ül hidme
hizmet ve emeği geçmiş.

mesbuk-üz zikr
adı ve zikri geçmiş, bahsedilmiş.

mesbut
meyyit, ölü. * deli, aklı gitmiş.

mescen
cezaevi, zindan, hapishâne.

mescid
secde edilen yer. namazgâh. cami yerine kullanılan namaz yeri.

mescid
secde yeri, küçük cami.

mescid-i aksâ
kudüs'te çok eskiden gelen peygamberlerin (a.s.) yaptırdıkları mâbed.

mescid-i haram
mekke-i mükerreme'de ve içinde kâbe'nin bulunduğu en büyük, mukaddes ibadet yeri. (bak: kâbe)

mescud
secde edilmiş. kendisine secde edilmiş olan. Allah (c.c.)

mescum
saçılmış, dökülmüş.

mescun
hapsedilmiş.

mescur
sulu süt. * dizilmiş salkım olmuş inci. * yanmış. * kızdırılmış. * doldurulmuş. taşkın su. * alevli ateş, kızgın fırın. * deniz. * boş. * muhtelit. * mc: firavun'un battığı deniz.

mesd
ip bükmek.

mesdud
seddedilmiş. kapatılmış. hududlanmış.

mesdul
salıverilmiş, serbest bırakılmış.

mesed
hurma lifi. * liften yapılan ip. * deve kılından ve yününden yapılan urgan. * yemen diyarında biten bir ağacın adı. * bağ.

me'sede
arslanlı yer.

meseke
fil kemiğinden veya deniz boğası kemiğinden yapılan bilezik.

mesel
suyun aktığı yer.

mesel
atasözü, küçük hikâye.

mesela
misal olarak, söz gelişi, şunun gibi, örnek tarzında.

mes'ele
düşünülecek iş ve husus. halledilmesi lâzım iş. ehemmiyetli iş. * savaş, muharebe, ceng, harp.

mesele
gölgelik.

mesêle
düşünülecek husus, konu.

mes'ele-i hilâfiye
hakkında ihtilaf bulunan mes'ele. (bak: hilâf)

meselen
misâl ve örnek olarak. söz gelişi. meselâ.

mesel-ul a'lâ
en kıymetli, en güzel misal. en güzel ta'rif ve söz.

me'sem
(me'seme) günah. kabahat, suç.

mesemm
tıb: cild üzerindeki küçük delik. gözenek.

mesemm
insan veya hayvan cildi üzerindeki teneffüse yarayan küçük delikler, gözenekler.

mesemme
ciltteki ufak delik. gözenek.

mesen
kişinin bevlini tutmaya âciz olması. bir kimsenin, idrarını tutamaması.

meser
f. soğuk, berd. * buz.

me'sere
(meâsir) eskiden kalma güzel eser. * cömertlik. * güzel hareket ve fiil.

meserrat
meserretler, sevinçler, sürurlar.

meserret
sevinç. şenlik. sürur.

meserret
sevinç, şenlik.

meserret
sevinçler, meserretler. sürurlar. zevkler.

meserret
meserretler, sevinçler, sürurlar.

meserretâver
f. sevinç ve meserret getiren. sürurlandıran. sevindiren. sevindirici.

meserretefzâ
f. meserret. sevinç ve süruru arttıran.

meserretengiz
f. sevindiren. meserret meydana getiren.

mesfer
bir şeyin görülen tarafları.

mesfiyy
"üç kez karısı ölmüş adam. (üç kez kocası ölmüş kadına ""mesfiye"" derler.)"

mesfu'
nazar değmiş.

mesfuh
dökülüp akıtılmış olan. * dağ eteği.

mesfuk
(sefk. den) sefkedilmiş. dökülüp akıtılmış olan.

mesfur
yazılmış, adı geçmiş. (bu tabir, eskiden daha ziyade hakaret görmesi icabeden aşağılık kimseler hakkında kullanılırdı.)

mesgabe
açlık. meşakkat ve yorgunluk içinde açlık.

mesgur
dişi düşmüş kimse.

mesh
bir şeyin suretini çirkin ve kötü hale çevirmek. * hayvanı kovarak koşturup onu sıkıştırmakla yormak, bitâb hale getirmek.

mesh
el sürme, silme.

mesha'
inişi ve yokuşu olmayan düz yer. düzlük. * ufak taşlı, otsuz düz yer. * yürüdüğünde iki uyluğu birbirine sürüşen zayıf kadın. * uylukları ince ve zayıf olan kadın.

meshara
maskara.

meshek
yel gidecek yer.

meshele
yumuşak yer. * alçak yer.

meshuf
susamış. suya kanamamış.

meshuk
(sahk. dan) döğülerek toz haline getirilmiş.

meshun
ısıtılmış.

meshur
büyülenmiş, kendine sihir yapılmış. * büyülü gibi tutkun.

meshut
beğenilmeyen iş.

mesih
yağ sürülmüş.

mesîh
" ""silen, bozan"" mânâsında deccalın bir adı. "

mesiha
gümüş parçası. * iyi ve yeni yay.

mesihî
(mesihiyye) hristiyan. hristiyanlığa âit. hz. isâ aleyhisselâma âit ve ona müteallik.

mesihiyyun
hristiyanlar.

mesih-üd deccal
"deccal'a da bu isim verilmesinin bir sırrı şudur ki: bir gözü silik, yani kör ve ayıplı olmasındandır. sadece bu dünyayı görüp, âhireti görecek gözünün kör olmasındandır. * mesih, uğursuzluğundan nâşi deccal'ın lâkabıdır. nakşı silinmiş para, çok gezen adam, çok cima' eden kimse, yalancı, kezzab ve bir tarafında gözü silik olan adama denir. (l.r.)hak dini kur'an dili, cilt: 5, sh: 4172'de şu tafsilât vardır: (yalancı bir mesih demektir. vârid olan hadis-i şeriflerde; deccal; bir yalancı ve halkı aldatmakta meharetli bir sahtekârdır ki, kâfirliği sahtekârlığı yüzünden belli olduğu hâlde bir takım harikalar göstererek uluhiyyet da'vâ eder. deccalın bu suretle yalancı bir mesih olması, onun hıristiyanlık taklidi altında zuhur edeceğini anlatır.) (bak: deccal)"

mesik
pinti, hasis, cimri.

mesil
su yatağı. suyun akacak olduğu yer, boru.

mesîl
kanal, benzer.

mesir
seyretmek. * yol yol alacalı elbise.

mesire
seyredilecek, gezilecek yer. tenezzüh ve gezme yeri. * seyir.

mesîre
gezinti yeri.

mesiregâh
f. seyir yeri. seyrangâh.

mesîregâh
gezinti yeri.

mesis
cimâ etmek. * yapışmak.

mesit
küçük sel.

mesk
deri.

meskab
yakın olacak yer.

meskat
doğum yeri. * düşecek yer.

meskat
doğum yeri.

meskat-ı re's
bir kimsenin doğduğu yer.

mesken
ev. sâkin olunacak yer. hâne.

mesken
oturulan yer, ev.

meskene
tevazu etmek, alçakgönüllülük göstermek.

meskenet
miskinlik. tembellik. uyuşukluk. bitkinlik. beceriksizlik. fakirlik. yoksulluk.

meskenet
yoksulluk, miskinlik.

meskenet-fiken
f. miskinliği gideren.

meskeniyet
mesken oluş. sâkin olup durulacak yer olmak.

meskub
kalıba dökülmüş. akıtılmış.

meskuk
(meskuke) sikkeli. damgası vurulmuş. * para hâline konulmuş.

meskuk
sikke hâline getirilmiş mâdeni paralar. akçeler.

meskukat
sikke hâline getirilmiş mâdeni paralar. akçeler.

meskum
hasta ve yoksul kimse.

meskun
içinde oturanları olan yer. insan bulunan şenlenmiş yer.

meskûn
oturulan yer.

meskur
sarhoş olan.

meskut
söylenmemiş. sükut edilmiş. hakkında bir şey söylenmemiş.

meskıt
düşecek yer.

mesl
yer yarığı.

meslah
tulu decek yer, doğacak yer. * bir şey gözetecek yüksek yer.

meslaha
sınır kalesi. derbent.

mesleb
zorla birşey alınan yer. zorla alma yeri.

meslebe
eksik, kusur, noksanlık, ayıp.

meslec
karlık.

meslek
"yol. usul. gidiş. * san'at. geçim için tutulan yol. * sistem. * mezheb. mâneviyatta tutulan yol.(sen, mesleğini ve efkârını hak bildiğin vakit, ""mesleğim haktır veya daha güzeldir"" demeye hakkın var. fakat ""yalnız hak benim mesleğimdir"" demeye hakkın yoktur. $ sırrınca insafsız nazarın ve düşkün fikrin hakem olamaz. başkasının mesleğini butlan ile mahkûm edemez. m.)"

meslek
yol, usûl, ekol.

meslek
bir hedefe ulaşmak için takip edilen tarz ve metod

meslek
meslekler. tutulan yollar. süluk edilen yollar.

meslekî
(meslekiyye) meslekle alâkalı. mesleğe ait.

meslek-i müteassife
sapık meslek.

mesles
üçer üçer olmak. * üç kıllı tanbur.

meslu'
vücudunda ur bulunan kimse.

meslub
selbedilmiş. soyulmuş. alınmış. giderilmiş.

meslub-ül akl
aklı alınmış. deli.

meslub-üş şuur
anlayışsız, idraksiz, şuursuz.

mesluc
yutulmuş, bel'olunmuş.

meslufe
düzelmiş yer. * kabuksuz arpa ve buğday.

mesluh
derisi yüzülmüş. teslih edilmiş.

mesluk
kaynamış.

meslul
çekilmiş. kınından çıkmış kılınç. * din uğruna kendini fedâ eden kahraman. * tıb: verem.

meslus
deli, divane.

meslut
kemiği üzerinden eti sıyrılmış. * tıraş edilmiş. yontulmuş.

mesmel
sığınacak yer.

mesmese
karıştırmak.

mesmese
karışık ve mültebis olmak.

mesmu'
dinlenilen. işitilen. * duyulmuş. işitilmiş.

mesmû
işitilen.

mesmua
duyulmuş. kulakla dinlenmiş olan.

mesmuât
işitilenler. duyulanlar.

mesmûat
işitilenler.

mesmuat
işitilen ve duyulan varlıklar âlemi (bk. s-m-a; a-l-m)

mesmud
fukarânın çok istemesinden vere vere hiç birşeyi kalmayan kimse.

mesmum
zehirlenmiş. ağu katılmış. zehirli.

mesmûm
zehirlenmiş.

mesmumen
zehirli olarak. zehirlenmiş olarak.

mesmur
cismen ufak olmakla beraber, sinirleri kuvvetli olan adam.

mesmus
zehirli.

mesna
bevlini tutmaya kadir olmayan kadın. (müz: emsen)

mesnâ
bir şeyin tekrarı. iki. çift. mükerrer.

mesned
dayanacak yer, nokta. * mertebe. makam. * destek.

mesned
dayanak.

mesned
mesnedler. dereceler. rütbe ve mevkiler.

mesned-i meşihat
şeyhül-islâmlık mertebe ve mevkii.

mesnednişin
f. bir mesned veya makamda bulunan.

mesnevî
ikilik manzume. her beyti ayrı kafiyeli olan manzume.

mesnevî
bir şiir türü.

mesnevî
kitap hâlinde bir araya getirilen mesnevî-i nuriye risalesi

mesnevî
mesnevi tarzında yazılmış olan eserler.

mesnevî-i nuriye
aslı arapça olup, sonradan tercemesi de yapılmış olan risale-i nur külliyatı'ndan bir eserdir.

mesnevî-i şerif
mevlâna celaleddin-i rumî'nin meşhur farsça olan eserinin ismi. (bak: mevlâna celaleddin-i rumî)

mesneviyyat
mesnevi tarzında yazılmış olan eserler.

mesnun
sünnet olan. sünnet olmuş olan. * âdet edilen şey. * bilenmiş bıçak. * üzerinden ömürler geçmiş olan. * şekillendirilmiş. * kalıba dökülmüş. * kokusu değişmiş.

mesnûn
sünnet olan.

mesnûniyet
yaş yönünden; yaşın küçük olması bakımından

mesra
gece vakti yola çıkma.

mesra
çok olmak. çok olacak yer.

mesrah
çayırlık, otlak, mer'a.

mesrah
çayırlar, otlaklar, mer'alar.

mesrat
adet çokluğu.

mesrat
çok olmak. çok olacak yer.

mesrebe
deve ve koyun sürülerinin çayırlık, mer'a, otlakları. * vücudda karından göğüse kadar olan kıllı yer.

mesrebe
otlaklar, çayırlar, mer'alar. * karından göğüse kadar olan yerde biten kıllar.

mesrece
gece kandili konulan şişe.

mesrube
uzun saç. * saç kesecek âlet.

mesrud
(serd. den) söylenmiş, bilidirilmiş, mezkur. serdolunmuş.

mesrud
söylenenler. bildirilmiş olan şeyler.

mesrudat
söylenenler. bildirilmiş olan şeyler.

mesrude
ulaştırmak. * zırh halkalarının birbirine girmesi.

mesrue
çekirgenin yumurtasını döktüğü yer.

mesruk
çalınmış, sirkat edilmiş olan.

mesrûk
çalınmış.

mesrur
sevinçli. sürurlu. meserretli. merâmına ermiş.

mesrûr
sevinçli, sürurlu.

mesrur
sevindiren

mesrûrâne
sevinçli bir şekilde.

mesruriyet
sevinçlik. sürur içinde oluş. dileğine ermiş olanın hâli.

mesrûriyet
sevinçlilik.

mess
yapışmak, değmek, dokunmak. * meydana gelmek.

messah
ölçü âletleriyle arazi ölçen. mühendis. * (mesh. den) uğuşturan, mesheden. masaj yapan. dellâk.

mess-i hâcet
lüzum görülme, iktiza etme, gerekme.

mest
adamın elini deve karnında yavrunun yattığı yere sokması. * bağırsak içinde iken sıvayıp çıkarmak.

mest
ayakkabı, hazla kendinden geçen.

mest
f. sarhoşlar.

mestan
f. sarhoşlar.

mestane
sarhoşcasına. sarhoş bir kimseye yakışır surette.

mestî
f. sarhoşluk.

mest-i elest
elest meclisinde hitab-ı ilahî ile mest olan.

mest-i harab
çok sarhoş olmuş kimse.

mest-i müdam
her zaman, devamlı sarhoş.

mest-i serşar
haddinden fazla sarhoş, çok sarhoş.

mest-i temaşa
seyretme sarhoşu. bakıp seyretmekten sarhoş gibi olan.

mestî-âver
f. bayıltıcı, sarhoş edici.

mestî-bahş
f. sarhoşluk veren, sarhoş edici. bayıltıcı.

mestur
örtülmüş. setredilmiş. gizlenmiş. (bak: tesettür)

mestur
satırlanmış, çizilmiş.

mestûr
örtülmüş.

mesture
örtülü kadın. islâmiyetin emrettiği şekilde örtülmesi farz olan yerlerini örtmüş olan kadın. (bak: tesettür) * gizli tutulan resmi işlerde harcanmak için hükümetin emrine verilen para. (buna tahsisat-ı mesture de denir.)

mestûre
örtülü kadın.

mesubat
iyiliğe karşı Allah (c.c.) tarafından verilen mükâfatlar.

mesubât
iyiliğe karşı cenab-ı hakk'ın vereceği mükâfat.

mesube
iyiliğe karşı cenab-ı hakk'ın vereceği mükâfat.

mesube
belâ, zahmet. * mekruh emir.

mesube
iyiliğe karşı Allah (c.c.) tarafından verilen mükâfatlar.

mes'ud
saadetli, iman ehli olan, bahtiyar. mutlu.

mesûd
saadetli, mutlu.

mes'udane
f. iman ehline, bahtiyar olana yakışır halde. saadetlice. cenab-ı hakk'ın emrine, rızasına uygun şekilde. sevinçli ve ferahlıkla.

mesûdâne
saadetle.

mes'udiyet
mes'udluk, kutluluk, bahtiyarlık.

mesûdiyet
mesutluk.

mesuk
(sevk. den) sevkolunan. ileri sürülen, yollanan. gönderilen.

mesûk
sevk olunan.

mesuk-u lehu-l-kelâm
kelâmın söyleniş gayesi, garazı ve maksadı.

mesuk-un leh
bir mânaya sevk olan, mânaya göre söylenen söz. asıl mevzu (siyaka doğru) ve maksad için söylenen söz.

mes'ul
yaptığı iş ve hareketlerden hesap vermeğe mecbur olan. mes'uliyetli. bir işin idâresi kendisine âit olan. * ceza verilmiş olan.

mesûl
sorumlu.

mes'ul
sorumlu etmek

mesulat
azab, ukubet. cezâ çekme.

mesulât
azap vermek, eziyet etmek. * hayvanı oka nişan edip atmak yahut diri iken bir tarafını kesmek.

mesule
azap vermek, eziyet etmek. * hayvanı oka nişan edip atmak yahut diri iken bir tarafını kesmek.

mes'uliyet
mes'ul olma hâli. yaptığı iş ve hareketten hesap vermeğe mecbur oluş.

mesûliyet
sorumluluk.

me'sum
günahlı, suçlu, maznun.

me'sur
esir edilmiş. * hürriyeti alınmış olan.

me'sur
ecdaddan rivayet edilen. * meşhur. * itibarlı. beğenilmiş olan. * rivayet yolu ile öğretilmiş meşhur ve mühim haberler. * bir kılınç ismi.

me'sure
ecdaddan rivayet edilen. * meşhur. * itibarlı. beğenilmiş olan. * rivayet yolu ile öğretilmiş meşhur ve mühim haberler. * bir kılınç ismi.

mesus
yavan su. * panzehir taşı.

mes'ut
mutlu etmek

mesv
mürr dedikleri acı yemen zamkı.

mesva
(mesâvi. den) mesken, hane, ev, me'va. yurt.

mesvere
minder.

mesünn
(mesünniyyet) yaşlı olmak. (bak: müsinn)

met'
uzun ve yüce olmak.

meta
"ne vakit? ne zaman? mânasında olup, mutlak ve mübhem vakit edatıdır. bazan ""min"" harfi-i cerri yerinde ve suâl için de kullanılır."

meta'
fayda. menfaat. * kıymetli eşya. tüccar malı.

metâ
ticaret malı.

meta'
ticaret malları.

metab
tevbe etmek. * rücu etmek, geri dönmek, caymak, vazgeçmek.

met'abe
meşakkat, zahmet. yorgunluk.

metabi'
matbaalar, basımevleri.

metabih
mutfaklar.

metaf
tavaf edecek yer.

metafizik
(bak: mâba'det tabia)

metaib
yorgunluklar. meşakkatler. eziyet verecek şeyler.

metâib
meşakkat, zahmet. yorgunluk.

metaib-i sefer
muhârebe veya yol yorgunlukları.

metâin
at sürücüsü.

metal
lât: mâden. * matbaacılıkta harfleri teşkil için eritilen kurşun, karışık madde.

metali'
matla'lar. tulu' edecek yerler veya zamanlar. güneş veya benzerinin doğduğu yerler. * ast: herhangi bir yıldızın i'tidal-i rebii (arz'ın güneş etrafındaki gezmesinde, 20 mart'ta bulunduğu) noktasından geçmek üzere başlangıç kabul edilen daire ile bu yıldızın semavî istiva dairesi üzerindeki ara kesitleri arasında kalan kavis. * edb: kaside veya gazelin ilk beyitleri.

metâlî
güneş ve ayın doğduğu yerler ve zamanlar.

metâli
dikenli otlar biten yumuşak yer.

metalib
istekler. arzular. taleb edilen şeyler.

metâlib
istenenler.

metalib-i istikbal
istikbale aid istekler. gelecek için olan arzu ve talebler.

metanet
sağlamlık. kavilik. sözünden ve kararından dönmemeklik. insanın, fikrinde sabır, azminde kavi ve akidesinde rüsuh sahibi olması. (mukabili zaaf'dır) (hak, iman ve islâmiyet uğrunda metanet göstermek, çok kıymetli bir seciyyedir.)

metanet
dayanıklılık.

metânet
sabretme, kararlılık gösterme

metanet-i kalbiye
kalb sağlamlığı.

metânib
omuz. * omuzla boyun arası.

metârıd
avın ardından atılan kısa süngü.

metarık
(mıtrak ve mıtraka. c.) mızraklar. tokmaklar. çekiçler. değnekler, sopalar.

metârık
sopa, değnek. * tokmak. * mızrak. * çekiç.

metârık
sopa, değnek. * tokmak. * mızrak. * çekiç.

meta-ul gurur
gurur metaı. insanı aldatıp Allah yolundan alan dünya zevki veya menfaatı, insanlara riyakârlık için kullanılan dünya malı.

metavi'
itâat edenler. mutiler.

metâyın
balçıklı yer.

metâyıt
havuz dibinde kalan balçıklı bulanık su.

metbene
samanlık.

metbu'
kendine uyulan. tâbi olunan. halkın, kendine tâbi olduğu zat. * hükümdar.

metbû
kendisine uyulan.

metbûiyet
metbuluk.

metbuiyyet
kendine uyulmaklık. başkasının kendisine tâbi olması. birisine tâbi oluş.

metbu-u müfahham
hükümdar. padişah.

me'tem
kadınlar cemiyeti.

meters
f. harpte, korunmak gayesiyle yapılan toprak tümsek, siper. * kapının açılmaması için arkasına konulan ağaç.

metfuh
açılmış.

meth
yerinden koparmak ve çıkarmak. * cima. tohum bırakmak için çekirgenin kuyruğunu yere sokması. * vurmak ve uzaklaştırmak.

methaf
müze.

methetme
övme.

methiye
övgü, övme.

me'tî
gelecek yer.

metin
sağlam. metanet sahibi. kendine güvenilir olan. (bak: metânet)

metin
yazının tamamı.

metîn
metanetli, dayanıklı.

metinâne
f. metanetle, sağlamlıkla.

metînâne
dayanıklı biri gibi.

metit
çulha tarağı.

metk
iğne ucu. zeker ucu.

metl
tahrik etmek, kımıldatmak, harekete getirmek.

metn
"sağlam ve sert yer. * yüksek yer. * her nesnenin yüzü, üstü, arka ve ortası. * ""vurmak ve seyr"" mânâsına mastar. * bir yazının tamamı. yazının aslı veya sureti."

metod
fr. bir neticeye ulaşmak için takib edilen fikir yolu. usul. kaide. yol. sistem.

metod
usûl, yöntem.

metr
kesmek. * çekmek. * atmak. (bazan fercten kinâye olur.)

metrebe
fakirlik, miskinlik.

metrud
kovulmuş. tardedilmiş. uzaklaştırılmış olan.

metruk
terk olunmuş. bırakılmış. * boşanmış olmak. * ölen bir kimsenin bıraktığı eşya.

metrûk
terkedilmiş.

metruk
bırakılan şeyler, metruklar, miraslar.

metrukat
bırakılan şeyler, metruklar, miraslar.

metrûkât
terkedilenler.

metruke
(terk. den) (erkekten) boşanmış. * kocası tarafından bırakılmış kadın.

metrukiyyet
(terk. den) terk edilme, boşanmış olma. * bırakılmışlık, kullanılmazlık. * bir işten çekilip uğraşmama.

mets
necisle atmak.

mett
çekmek. * ulaşmak. * kuyudan su çıkarmak.

metta
hz. yunus'un (a.s.) annesinin adı.

mette
f. burgu.

mettiha
hafif sopa. * yaş çubuk.

met'ub
(ta'b. dan) bitkin, yorgun.

metuh
devamlı suyu çekilen işlek kuyu. * suyu ağzına yakın olan kuyu.

metvî
dürülen, içine tıkılan.

mety
çekmek.

metyiha
hafif sopa. * yaş çubuk.

meunet
birisinin ölmeyecek kadar yiyip içeceği. * külfet. * masraf. bir şeyin toplamak, devşirmek, nakil ve boşaltmak ve saymak gibi levazımının teslim yerine kadar olan masraflarına denir.

meûnet
geçimlik.

me'v
çekmek.

me'va
mekân. varılacak yer. mesken. * sığınacak yer.

mev'a
her nesnenin evveli.

mêvâ
yer, mekân.

mevacib
maaşlar, aylıklar. * tar: yeniçerilerin üç ayda bir defa verilen ulûfeleri.

mevâcib
mevâcibler. maaşlar, aylıklar.

mevacibat
mevâcibler. maaşlar, aylıklar.

mevacibât
maaşlar, aylıklar. * tar: yeniçerilerin üç ayda bir defa verilen ulûfeleri.

mevacib-i leşker
asker aylıkları.

mevacid
vecd hâlleri. kalbî zevk veren istiğrak halleri. (bak: vecd)

mevâcid
kalbe zevk veren hâller.

mevâcin-meyâcin
kassar tokmağı.

mevadd
fezâda, boşlukta yer kaplayan varlıklar. maddeler. cisimler. * kısımlar. * kanunlar. kaideler. işler. hususlar. * söz ve beyana sebeb olan mevcudat. her şeyin aslı, mayası.

mevâdd
maddeler.

mevadd-ı hayatiyye
hayata lüzumu bulunan maddeler.

mevadd-ı ibtidâiye
ilkel maddeler, ham maddeler.

mevadd-ı muzırra
zararlı maddeler. zarar veren şeyler.

mevadd-ı müncezibe
cezbolunan, çekilen maddeler.

mevadd-ı nâfia
faydalı maddeler.

mevadd-ı zülâliye
azotlu maddeler.

mevadi'
eski kaftan, eski elbise.

mevadi'
eski kaftan, eski elbise.

mevahib
hibe olunan şeyler. karşılıksız verilenler. (bak: mevhube)

mevâhib
karşılıksız verilenler, ihsanlar.

mevâhib
(vehb. den) ihsan edilmiş, verilmiş, hibe olunmuş, bağışlanmış. * fık: karşılıksız olarak birine verilmiş.

mevahib-i kudret
cenab-ı hakkın verdiği nimetler.

mevahir
yararak akıp gidenler. (denizdeki gemi gibi)

mevahıf
zayıf deve.

mevâhır
yarmak. * yükseltmek. * rüzgârın çıkardığı gürültü.

mevâhır
yarmak. * yükseltmek. * rüzgârın çıkardığı gürültü.

mevaid
sofralar, mâideler.

mevaid-i kâzibe
yerine getirilmeyen va'dlar. yapılmayan va'dlar.

mevaka
hamâkat, ahmaklık.

mevaki'
mevkiler. duracak yerler.

mevâki
yerler.

mevakib
cemaatler, kalabalıklar, güruhlar, topluluklar.

mevaki-i baîde
uzak mevkiler.

mevaki-i harbiye
muhârebe mevkileri. savaş yerleri.

mevaki-i mühimme
önemli mevkiler. ehemmiyetli yerler.

mevakin
kuş yuvaları.

mevâkin
kuş yuvası.

mevakit
hacıların ihrâma girdikleri yerler. * bir iş için tâyin edilen vakitler.

mevâkit
tâyin ve tesbit edilip kararlaştırılan yer veya zaman.

mevakıf
durulacak yerler. vakıflar. durak yerleri.

mevâkıf
duraklar.

mevakıt
evvelden belirtilmiş olan vakitler.

mevalî
efendiler. * azad edilmiş köleler. * azad edenler. * mevleviyyet pâyesine ulaşmış sarıklı âlimler. * dost ve komşular. * yardımcılar.

mevalid
mevcudlar. doğmuşlar. vücud bulmuşlar. mevludlar.

mevâlid
mevlidler, doğmalar.

mevâlîd
varlıklar.

mevalid-i selâse
nebat, hayvan ve maden.

mevalid-i türabiye
topraktaki mevâlid. mâdenler, nebatlar.

mevâmi
sahrâ. çöl. * yazı.

mevamit
resul-i ekrem'in (a.s.m.) incil'deki bir ismi.

mevani'
mâni'ler. engeller. mâni olanlar. mâniâlar.

mevâni
maniler, engeller.

mevarid
gelecek yerler. varacak yerler. caddeler, yollar. bir yere vasıl olacak yollar.

mevarîs
miraslar. verasetle nâil olunan mülk ve mallar.

mevasik
mevsuk şeyler. misaklar. ahd ü peymanlar. yeminler. sözleşmeler.

mevasim
mevsimler. * pazar yerleri.

mevâsim
mevsimler.

mevâsim
pazar yeri. * arap pazargâhları. * yılın dört kısmından biri. * zaman. vakit. alâmet.

mevasim-i erbaa
dört mevsim. rebi' (ilkbahar), sayf (yaz), harif (sonbahar), şitâ (kış).

mevâsir
eyer yastığı. * eyer altına koydukları keçe. * çul içine koyulan keçe. * yatacak döşek, yatak.

mevat
(mevt. den) cansız şeyler. sürülmemiş topraklar. * sahibsiz yerler.

mevati
ayak basılan yerler.

mevatî
mevâta yani cansız şeye ait, bununla alâkalı. * işlenmemiş toprağa ait.

mevatın
yurtlar. şenlendirilmiş ve bayındır yerler.

mevâtın
(vatan. dan) vatan. yurt edinilen ve yerleşip oturulan yer.

mevatın
yerleşip oturulan, yurt edinilen yer.

mevazin
mizânlar. ölçüler. terâziler.

mevazı'
mevziler, yerler.

mevaız
öğütler, nasihatlar.

mevâız
keçi.

mevaşi
davar, koyun, keçi, inek ve öküz gibi hayvanlar.

mevâşi
koyun ve keçi gibi hayvan. * oğlu ve kızı çok olan kadın.

mevbed
mecusiler reisinin ulusu.

mevbik
korkulu yer.

mevbik
korkulu yerler.

mevbikat
korkulu yerler.

mevbikat
korkulu yer.

mevbil
kaba büyük sopa. * bir kucak odun.

mevc
dalga. denizin dalgası. * titreşim. * mc: devir, devre.

mevc
dalga.

mevcâ-mevc
çok dalgalı. dalga dalga.

mevce
bir dalga. * ses, elektrik ve hararetin yayılma dalgalarından herbiri.

mevce
dalga.

mevce
dalgalar.

mevcedar
f. dalgalı.

mevcenümud
f. dalga gibi.

mevcet-üş şebâb
gençlik çağı.

mevc-hîz
f. dalga kaldıran.

mevcub
kendisine bir şey vâcib kılınmış.

mevcud
var olan. bulunan. hazır olan. topluluğun hepsi. * kâinat. mükevvenat.

mevcûd
mevcut, var olan.

mevcud
mevcudlar, var olan ve bulunan şeyler. mevcudât.

mevcudat
var olan her şey. kâinat. yaratılmış şeyler.

mevcûdat
varlıklar.

mevcudat
varlıkların sıralandığı liste

mevcudat-ı bahariye
bahar mevsimindeki renk renk, çeşit çeşit varlıklar.

mevcuden
kendisi berâber olarak. mevcud olarak.

mevcudîn
mevcudlar, var olan ve bulunan şeyler. mevcudât.

mevcudiyet
mevcudluk, varlık, mevcud ve var olma.

mevcûdiyet
varlık.

mevcud-u haricî
maddî vücudu bulunan eşya.

mevcud-u manevî
mânevi varlık.

mevcut
var olan

mevc-zen
f. dalgalanan, dalgalı deniz. dalga vuran.

mevdu
(mevdua) emanet bırakılmış, tevdi olunmuş.

mevdu
emanet bırakılmış şeyler. * bankaya konan para ki, faizle olduğundan haramdır. (bak: riba)

mevduat
emanet bırakılmış şeyler. * bankaya konan para ki, faizle olduğundan haramdır. (bak: riba)

mevdud
sevilmiş, kendisine muhabbet edilmiş. sevgi gösterilmiş.

mevdude
sevilmiş, kendisine muhabbet edilmiş. sevgi gösterilmiş.

mevdune
(mevzune) altın, inci veya elmasla işlemeli şey. murassa.

mevecat
dalgalar.

meveddet
dostluk. sevgi. muhabbet. muhabbet etmek. sevmek.

meveddet
dostluk, sevgi.

mevetan
canı olmayan nesneler. * ihya olunmayan, ekilip biçilmeyen arazi.

mevfur
(vefir. den) tam olan şey. çoğaltılmış. çok. kesir. bisyâr. evfer. * edb: aruz kalıblarından biri.

mevh
kuyunun suyu çok olmak.

mevhat
cansızlar.

mevhibe
ihsan. sevgi. hediye.

mevhibe
verilmiş.

mevhibe-i ilâhiye
cenab-ı hakk'ın ihsan ve hediyesi.

mevhil
(vahl. den) çamurlu yer.

mevhin
gece yarısına yakın vakit.

mevhub
(vehb. den) ihsan edilmiş, verilmiş, hibe olunmuş, bağışlanmış. * fık: karşılıksız olarak birine verilmiş.

mevhub
bağışlar, ihsanlar, bahşişler.

mevhubat
bağışlar, ihsanlar, bahşişler.

mevhube
verilmiş. ihsan edilmiş. karşılıksız olarak birisine verilmiş mal.

mevhûbe
verilen.

mevhum
aslı olmayıp evham mahsulü olan. vehim.

mevhum
kuruntu ürünü.

mevhumât
mevhumlar. asılsız olduğu hâlde zihinde meydana gelen şeyler.

mevhume
vehim, kuruntu ve hayâl nev'inden bir şey.

mevhun
zayıf ve arık adam. zayıflamış kimse.

mev'id
va'din yerine getirildiği yer. * vaad etmek. vaad. söz vermek.

mev'id-i mülâkat
buluşma yeri.

mev'il
sığınacak yer. * sel suyunun karar kıldığı yer.

mev'iza
mev'ize. öğüt. nasihat. * bir cemaate veya kimseye kalbini yumuşatacak ve iyiliğe sevkedecek surette hakikatları ders vermek.

mevîza
öğüt, nasihat.

mev'iza-i diniye
dinî nasihat.

mev'izakâr
f. nasihat veren, öğüt eden. nâsih.

mevk
örümcek, ankebut.

mevki'
yer. * sınıflandırılmış yerlerden her biri. * vapur, tren gibi yerlerde sınıflandırılmış, değeri yüksek olan yer. * bir şeyin bulunduğu veya vukua geldiği yer.

mevki
yer.

mevkib
kafile. alay. atlı veya yaya giden kafile. cemaat.

mevkib
kafile, topluluk.

mevkib
cemaatler, kalabalıklar, güruhlar, topluluklar.

mevkib-i ikbal
talihli kafile.

mevkid
ateş ocağı.

mevkin
kuş yuvası.

mevkin
kuş yuvaları.

mevkit
tâyin ve tesbit edilip kararlaştırılan yer veya zaman.

mevkud
(ikad. dan) yakılmış. yandırılmış olan.

mevkuf
durdurulan. vakfedilen. dâimi bir halde bırakılan. * tevkif edilen. tutulup hapsedilen. * ait, bağlı.

mevkuf
durdurulan, tutulan.

mevkuf
tevkif edilmiş kimseler. tutuklular. mevkuflar.

mevkufat
bir zaman için tutulup alıkonulmuş mal veya para. * vakfedilmiş mal, emlâk. * gelirden artıp hazineye mâl edilen para.

mevkufe
bir zaman için tutulup alıkonulmuş mal veya para. * vakfedilmiş mal, emlâk. * gelirden artıp hazineye mâl edilen para.

mevkufen
mevkuf olarak.

mevkufen
tutularak, durdurularak.

mevkufîn
tevkif edilmiş kimseler. tutuklular. mevkuflar.

mevkufiyyet
maznunun hüküm giyinceye kadar hapsedilmesi. hapsedilme hâli. * bağlı olma.

mevkûl
(vekâlet. den) bir vekile emanet edilen.

mevkûlün ileyh
kendisine bir iş bırakılan adam. vekil.

mevkum
hüznü şiddetli olan.

mevkut
vakitli. vakti belli olan. mahdud ve muayyen olmuş vakit.

mevkute
zamanı muayyen, belirli olarak çıkan matbuât. gazete, mecmua gibi şeyler.

mevkute
süreli yayın.

mevkuze
ağaçla vurulmuş.

mevkıf
durak. durulacak yer. ayakta duracak yer. istasyon.

mevkıf
durak, bölüm.

mevkıt
evvelden belirtilmiş olan vakitler.

mevla
sahib. rabb. * efendi. köleyi âzad eden. * şanlı. şerefli. mâlik. * mün'im-i mutlak olan cenab-ı hak (c.c.). * terbiye eden, mürebbi. * yardımcı, muavenet eden. * dost ve komşu. * azâd olan.

mevlâ
sahip, efendi, Allah.

mevlana
"""efendimiz, mevlâmız"" mânâsında olan bu kelime, hürmeten büyük kimselere söylenmiştir. hazret mânâsında da kullanılır."

mevlânâ
mesnevî adlı kitabın da yazarı olan ünlü velî ve şair.

mevlânâ
efendimiz.

mevlana cami
toplayan.

mevlana celaleddin-i rumi
hi: 672 de belh'de doğdu. konya'ya geldi ve yerleşti. mühim eseri farsça ve manzum yazdığı mesnevi'sidir. ikişer mısralı kafiyeli şekilde olduğundan bu isim verilmiştir. mevlevi tarikatının piri ve serefrâzıdır.

mevlana halid
(hi: 1192-1242) yüzyıl evvelinin müceddidi olduğu milyonlarca irşad ettiği kimselerin şehadetiyle sabit olmuştur. şam'da vefat etmiştir. hz. osman bin affan (r.a.) soyundandır. ilim ve takvada ve her çeşit makbul vasıflarda, devrindeki en ileri âlimlerin ve velilerin fevkinde idi. bütün ömrünü zühd ve verâ ile geçirdi. çok âlim ve veli yetiştirdi. nahivde, kelâmda, fıkıhda, tasavvufda kıymetli eserler verdi. o zamanda hindistanda bulunan kutub abdullah dehleviden ders almıştı.

mevlâ-yı kerim
ikram sahibi olan cenab-ı hak (c.c.)

mevlevî
mevlânanın tarikatından olan.

mevlevîvârî
dönerek zikreden mevleviler gibi.

mevleviyyet
"mevlevilik. mevlevi tarikından olmak. * mollalık. * müderrislikten sonra gelen ilmiye sınıfından oluş. * eyâlet kadılığı; yani, bir eyâletin bütün hukuki ve kazai işlerine bilfiil bakan kadı. ""mevâli"" de denir."

mevlid
doğma. dünyaya gelme. * doğulan yer veya zaman. * peygamberimiz hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın doğumunu anlatan manzum eser, dini manzume. (bak: süleyman çelebi)

mevlid
doğum.

mevlid-hân
mevlid okuyan.

mevlim
incitip acıtan. elem veren.

mevlud
çocuk. yeni doğmuş çocuk. * birisinin doğması. * mevâlid-i selâseden herbiri.

mevlûd
doğan.

mevlud
belirli bir zaman içinde doğanlar.

mevludat
belirli bir zaman içinde doğanlar.

mevludün leh
çocuk kendisinin olduğu tebeyyün eden, bilinen baba.

mevmat
sahrâ. çöl. * yazı.

mevn
bir kimsenin zahmetini çekmek. * nafakalarını vermek.

mevr
başka te'sirle bir şeyin dalga gibi gidip gelmesi. çalkanmak. * suyun yeryüzüne yayılması. * hayvanlardan yün almak. * yol, tarik. * toz, gubar. * rücu etmek, döndürmek.

mevrid
varılan yer. vasıl yeri. * cadde. yol. tarik.

mevrid
varılan yer, yol.

mevrid-i nass
nass ile gelen mes'ele. nass olan yer. kat'i delil olan husus.

mevrud
gelmiş. vürud etmiş. gelen.

mevrudât
gelen şeyler.

mevrudât
gelmiş. vürud etmiş. gelen.

mevrudât
ulaşmış, gelmiş.

mevrude
ulaşmış, gelmiş.

mevrude
gelen şeyler.

mevrus
vereseye âit olan. miras edilmiş. miras edilen eşya.

mevrûs
mirasla gelen.

mevrusat
mirastan gelenler.

mevruse
vereseye âit olan. miras edilmiş. miras edilen eşya.

mevs
ekmeği suyla ıslatmak.

mevsil
(vusul. den) kavşak. kavuşacak yer. * ek yeri.

mevsim
pazar yeri. * arap pazargâhları. * yılın dört kısmından biri. * zaman. vakit. alâmet.

mevsim
her mevsim

mevsim be mevsim
zaman zaman. mevsimden mevsime, zamanı geldikçe.

mevsim-i harif
sonbahar, güz devresi.

mevsim-i sayf
yaz mevsimi, yaz devresi.

mevsim-i şitâ
kış mevsimi.

mevsuf
vasıflanan. bir sıfatla tavsif edilen. * kendisinde bir sıfat mevcud olan, kendisine bir sıfat isnad edilmiş olan.

mevsûf
vasıflı, sıfatlanan.

mevsuk
kendisine inanılır olan. şâyân-ı itimad olan. * sağlam. * vesikalı. delile dayanan hakikat.

mevsûk
vesikalı, belgeli, sağlam.

mevsukan
sağlam, delile dayanır, itimad edilir şekilde.

mevsûkan
belgeli bir biçimde.

mevsukiyet
sağlamlık, gerçeklik. inanılır hâl.

mevsuk-ul kelim
sözlerine inanılır. söylediği şeylere itimad edip güvenilir.

mevsul
erişen. vasıl olan. * birleşmiş. kendine başka şey vasıl olmuş olan. bitirmiş. vasledilmiş.

mevsûl
kavuşan, ulaşan, bitişen.

mevsule
bitiştirilmiş.

mevsûle
bitiştirilmiş.

mevsum
(vesm. den) işaretlenmiş, damgalanmış, nişanlanmış. * ad verilmiş, isimlendirilmiş.

mevsume
tamamen baştan aşağı süslü zırh. * bahar yağmuru ile ıslanmış toprak.

mevsut
ortada. vasat olan.

mevsık
itimad etmek. emniyet etmek. inanmak. * yemin. sözleşme.

mevt
"ölüm. âhirete göç. dünyadan gitmek. * mevt, mü'minler için dünya vazifelerinden ve imtihanından bir paydostur.(sual: furkan-ı hakîm'de $ gibi âyetlerde: ""mevt dahi, hayat gibi mahluktur, hem bir ni'mettir."" diye ifham ediliyor. halbuki zâhiren mevt, inhilâldir, ademdir, tefessühtür, hayatın sönmesidir, hâdim-ül-lezzattır... nasıl mahluk ve ni'met olabilir?elcevab: ""birinci suâl""in cevabının âhirinde denildiği gibi, mevt, vazife-i hayattan bir terhistir, bir paydostur, bir tebdil-i mekândır, bir tahvil-i vücuddur, hayat-ı bâkıyeye bir dâvettir, bir mebde'dir, bir hayat-ı bâkıyenin mukaddimesidir. nasılki hayatın dünyaya gelmesi bir halk ve takdir iledir; öyle de, dünyadan gitmesi de bir halk ve takdir ile, bir hikmet ve tedbir iledir. çünki, en basit tabaka-i hayat olan hayat-ı nebâtiyenin mevti, hayattan daha muntazam bir eser-i san'at olduğunu gösteriyor. zira meyvelerin, çekirdeklerin, tohumların mevti tefessüh ile, çürümek ve dağılmakla göründüğü halde, gayet muntazam bir muamele-i kimyeviye ve mizanlı bir imtizâcat-ı unsuriye ve hikmetli bir teşekkülât-ı zerreviyeden ibaret olan bir yoğurmaktır ki, bu görünmeyen intizamlı ve hikmetli ölümü, sünbülün hayatiyle tezahür ediyor. demek çekirdeğin mevti, sünbülün mebde-i hayatıdır; belki ayn-ı hayatı hükmünde olduğu için, şu ölüm dahi hayat kadar mahluk ve muntazamdır.hem zihayat meyvelerin yahut hayvanların mide-i insaniyede ölümleri, hayat-ı insaniyeye çıkmalarına menşe' olduğundan; ""o mevt, onların hayatından daha muntazam ve mahluk"" denilir.işte en edna tabaka-i hayat olan hayat-ı nebatiyenin mevti; böyle mahluk, hikmetli ve intizamlı olsa, tabaka-i hayatın en ulvisi olan hayat-ı insaniyenin başına gelen mevt, elbette yer altına girmiş bir çekirdeğin hava âleminde bir ağaç olması gibi, yer altına giren bir insan da, âlem-i berzahta elbette bir hayat-ı bâkıye sünbülü verecektir. m.)(sizlere müjde! mevt: idam değil, hiçlik değil, fena değil, inkıraz değil, sönmek değil, firâk-ı ebedî değil, adem değil, tesâdüf değil, fâilsiz bir in'idam değil; belki, bir fâil-i hakîm-i rahim tarafından bir terhistir, bir tebdil-i mekândır. saadet-i ebediyye tarafına, vatan-ı aslîlerine bir sevkiyattır. yüzde doksandokuz ahbabın mecmaı olan âlem-i berzaha bir visal kapısıdır. m.)"

mevt
ölüm.

mevt
ölüm anı (bk. m-v-t)

mevta
ölüler. ölmüşler. cenâzeler.

mevta'
ayağın bastığı yer.

mevta
ölü.

mevtaî
ölü gibi, ölüye benzer.

mevt-alud
f. ölüm gibi. ölümlü. korkunç. ölü gibi.

mevtâlûd
ölümle karışık.

mevtan
(mevetan) cansız. * baygın.

mevtî
ölümle ilgili, mevte ait.

mevti
ayak basılan yerler.

mevt-i ahmer
kızıl ölüm. kanlı ölüm. öldürülmek. * tas: nefse karşı koymak.

mevt-i ebyaz
ani ölüm. * açlık.

mevt-i esved
boğazı sıkılmak veya suya atılmak suretiyle husule gelen ölüm.

mevt-i hâil
korkunç ölüm.

mevtın
yerleşip oturulan, yurt edinilen yer.

mevtın
yurtlar. şenlendirilmiş ve bayındır yerler.

mev'ud
söz verilmiş. vaadedilmiş. vâdeli. vadesi muayyen ve mukadder olan. * evvelden takdir olunmuş.

mevûd
söz verilmiş.

mev'ude
küçükken diri diri gömülüp öldürülen kızcağız.

me'vum
koca başlı ve gövdeli kimse.

mevvac
çok dalgalanan. çok dalgalı. fırtınalı. * radyo.

mevvar
seri, çabuk, hızlı, sür'atli.

mevz
muz ağacı.

mevzi'
bir şey konulacak yer.

mevzî
bir şey konulacak yer.

mevzi
mevziler, yerler.

mevzu'
bahis. üzerinde durulan mes'ele. * aşağılanmış olan. * konulmuş. vaz olunmuş. * uydurma. doğru ve hakikat olmayan. * geçer olan, muteber, işlemekte olan, câri.

mevzû
konu.

mevzu
uydurma hadisler; yalan olduğu halde peygamber efendimize (a.s.m.) dayandırılan uydurma söz (bk. -d-s_)

mevzua
kabul edilmiş esas. ilk önce ele alınan fikir. müsellem ve âşikâr olan kaziyye, hüküm.

mevzuat
bahsedilen hususlar. bir şeyin esasını teşkil eden hususat. tatbikat halinde olan hükümler ve kaideler.

mevzûat
kurallar, kanunlar.

mevzuat-ı beşer
insanların koyup kabul ettikleri hükümler ve kanunlar.

mevzûbahis
söz konusu.

mevzubahs
bahis mevzusu etmek

mevzun
vezinli. ölçülü. tartılı. düzgün. * yakışıklı. * her bir vasfı ölçülü ve i'tidal üzere bulunup, sırf iyi ve güzel şeylere nâil olan.

mevzun
ölçülü, tartılı.

mevzunat
(mevzun ve mevzune. c.) vezinli ve tartılı şeyler.

mevzunen
vezinli olarak. ölçülü olarak.

mevzunen
ölçülü ve tartılı olarak.

mevzuniyet
düzgün, hesaplı ve düzenli. * mevzun olma hâli.

mevzuniyet
ölçülülük, tartılılık.

mevzuu
bahsedilen, konuşulan

mevzu-u bahs
kendisinden bahsedilen. bahis konusu.

mev'üf
afete uğramış nesne.

mev'ıza
öğütler, nasihatlar.

mey
f. şarap, içki. (bak: şarab)

mey'
eriyip akma.

mey
şarap,

mey'a
(mey'at) yiğitlik başlangıcı. * atı koşuya alıştırmak. * erimiş sıvı madde. * yere dökülen bir sıvının akıp gitmesi. * bir şeyin ilk zamanı. tâzelik vakti.

meyadin
meydanlar. geniş yerler. arsalar.

meyâdin
meydanlar.

meyadin-i harb
savaş meydanları. muhârebe alanları.

meyamin
bereketler, mutluluklar, uğurlar.

meyan
(bak: miyân)

meyân
orta, ara.

meyasir
kolaylaştırılmış şeyler.

meyâsir
ordunun sol cenâhı. sol cenâh. * zenginlik, servet.

meyâtın
at yarıştırdıkları yer.

meyazib
oluklar. su yolları.

meyâzir
peştemal.

mey-aşam
f. içki içen. şarap içen.

meyd
deprenmek. sallanmak. * ziyaret etmek. * hareket etmek. * kırağı çalmak. * meyletmek. * neşv ü nemâ bulmak. * başı dönüp midesi bulanmak.

meydan
arsa. * geniş yer. * etrafı çevrilmiş, üstü açık geniş yer.

meydân
saha, alan.

meydan
meydanlar. geniş yerler. arsalar.

meydan dayağı
"eskiden askeri mekteblerle kışlalarda tatbik edilen cezalardan biridir. meydanda tatbik edildiği için bu adı almıştır. arkadaşını yaralamak, hoca ve zâbitine hakarette bulunmak gibi büyük kabahatlerden dolayı verilen bu dayak cezası, saf saf dizilen bütün talebelerin; asker ise kışladaki askerlerin huzurunda atılırdı. cezaya çarpılacak talebe yahut asker, meydana getirilerek cezayı icab ettiren kabahatle meydan dayağının tatbiki için verilen karar okunduktan sonra serilen bir battaniye üzerine yüzükoyun yatırılır, başının ucuna ve ayaklarının üstüne kuvvetli birer hademe yahut asker oturtulur, okulun inzibât subayı, asker ise bölüğün subaylarından biri ince kızılcık sopasıyla kaba etlerine vururdu.bu gibi cezalar, herkes ibret alıp bu suçlar işlenmemesi için herkesin gözü önünde icra edilirdi."

meydan-ı harb
savaş meydanı, muhârebe alanı, harp meydanı.

meydan-ı haşir
"haşir meydanı. haşrin yeri.(sual: meydan-ı haşir nerededir?elcevab: $ hâlik-ı hakîm'in herşeyde gösterdiği hikmet-i âliye, hatta tek küçük bir şey'e, çok büyük hikmetleri takmasiyle tasrih derecesinde işaret ediyor ki: küre-i arz; serseriyane, bâd-ı heva azim bir dâireyi çizmiyor.. belki mühim bir şey etrafında dönüyor ve meydan-ı ekberin daire-i muhitasını çiziyor, gösteriyor. ve bir meşher-i azimin etrafında gezip, mahsulât-ı mâneviyesini ona devrediyor ki, ileride o meşherde, enzar-ı nâs önünde gösterilecektir. demek, yirmibeş bin seneye karib bir daire-i muhitanın içinde, rivayete binaen şâm-ı şerif kıt'ası bir çekirdek hükmünde olarak o daireyi dolduracak, bir meydan-ı haşir bastedilecektir. küre-i arzın bütün mânevi mahsulâtı, şimdilik perde-i gayb altında olan o meydanın defterlerine ve elvahlarına gönderiliyor ve ileride meydan açıldığı vakit, sekenesini de yine o meydana dökecek; o mânevi mahsulâtları da, gaibden şehadete geçecektir. evet küre-i arz; bir tarla, bir çeşme, bir ölçek hükmünde olarak o meydan-ı ekberi dolduracak kadar mahsulât vermiş ve onu istiab edecek mahlukat ondan akmış ve onu imlâ edecek masnuat ondan çıkmış. demek küre-i arz bir çekirdek ve meydan-ı haşir, içindekilerle beraber bir ağaçtır, bir sünbüldür ve bir mahzendir. evet, nasılki nurani bir nokta, sür'at-i hareketiyle nurani bir hat olur veya bir daire olur. öyle de: küre-i arz; sür'atli, hikmetli hareketiyle bir daire-i vücudun temessülüne ve o daire-i vücud mahsulâtiyle beraber, bir meydan-ı haşr-i ekberin teşekkülüne medardır. $ m.)"

meydan-ı imtihan-ı ins ü cân
insan ve cinlerin imtihan meydanı, yani dünya.

meydan-ı mahşer
mahşer meydanı.

meyeh
su, mâ.

meyelan
"bir tarafa eğilmiş olma. ziyâde meyil gösterme. iltizam.(fıtrat yalan söylemez. bir çekirdekteki meyelân-ı nümuvv der: ""ben sünbülleneceğim, meyve vereceğim."" doğru söyler. yumurtada bir meyelân-ı hayat var. der: ""piliç olacağım."" biiznillâh olur. doğru söyler. bir avuç su, meyelân-ı incimad ile der: ""fazla yer tutacağım."" metin demir onu yalan çıkaramaz; sözünün doğruluğu demiri parçalar. şu meyelânlar, iradeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. m.)"

meyelân
eğilim, istek.

meyezd
f. düğün veya işret meclisi.

mey-füruş
f. şarap satan, meyhâneci, şarapçı.

mey-gun
f. şarap renginde olan, kırmızıya yakın olan.

mey-güsar
f. içki arkadaşı. birlikte içki içen.

meyh
şefâat etmek. * vermek. * avuçta su tutmak. * sallanarak yürümek.

mey-hane
f. içki satılan ve içilen yer.

mey-har
(mey-hâre) f. içki içen, içkici, ayyaş.

meyhem
"""hâlin nedir, nasılsın?"" mânasına kullanılır."

mey-hoş
f. ekşimtrak, mayhoş.

meyil
istek, yönelme.

mey-keş
f. içki içen, şarap içen.

meyl
ortadan bir tarafa eğik olmak. * istek. yönelme. arzu. * sevme, tutulma, âşık olma. * gönül akışı.

meyl
istek, yönelme.

meyla
çok budaklı ağaç.

meyla'
otsuz sahra, çöl. * acele, hızlı, seri.

meylab
za'ferân.

meylak
seri ve aceleci kimse.

meylen
eğilerek, meylederek. o taraftan olarak.

meyletmek
bir tarafa doğru eğilmek. bir tarafa yönelmek. * sevgisini vermek, eğilmek. gönül vermek.

meyl-i tahaddî
meydan okuma meyli. üstünlüğünü göstermek fikri.

meyliyat
bir tarafa meyleden istekler.

meyl-üt tahrib
bozma ve yıkma isteği, meyli.

meyl-üt tefevvuk
üstünlük elde etmek meyil ve arzusu. (bak: himmet)

meyl-üt tevessü'
genişleme isteği. genişleme meyli.

meyl-üt tezeyyüd
tekellüfle sözü uzatma, artırma arzusu.

meymene
sağ kol, sağ taraf. * meymenet, yümn-ü bereket. bereket. kuvvetlilik. uğurluluk. kutluluk.

meymene
sağ, iyilik, uğur.

meymenet
bereket, uğur, kutluluk.

meymenet
bereketler, mutluluklar, uğurlar.

meymum
denize atılmış olan.

meymun
bereketli, uğurlu. kuvvetli. kutlu.

meymûn
uğurlu, kutlu.

meyn
yalan. yalan söyleme.

mey-perest
f. devamlı şarap içen.

meyperestân
f. devamlı şarap içen.

meys
ceviz ağacı. * sallana sallana yürümek.

meysa
yumuşak yer.

meysan
sallana sallana yürümek.

meyseme
(vesm. den) damga, damgalanmış.

meysere
ordunun sol cenâhı. sol cenâh. * zenginlik, servet.

meysir
meyser. kolaylık yeri. kolaylık. * kumar. arablar arasında ok ile oynanan kumar. * kumar için kesilen hayvan.

meysur
kolay. kolay olmuş. asan. kolay kılınmış şey.

meysur
kolaylaştırılmış şeyler.

meysurat
(meysur ve meysure. c.) kolaylatılmış şeyler. asan edilmiş şeyler.

meyt
(meyyit) ölü. cansız. ölmüş. hareketsiz.

meyt
ırak olmak, ırak etmek. uzak olmak, uzaklaştırmak. karışmak.

meyte
hayvan leşi.

meytehâr
hayvan leşi yiyen.

me'yus
ümidsiz. kederli. ye'se düşmüş. ümidi kesik.

mêyûs
ümitsiz.

meyus
ümitsizliğe düşürmek

me'yusâne
ümidsizlikle. (bak: ye's)

mêyûsane
ümitsizce.

mêyûsiyet
ümitsizlik.

meyve
f. meyva, yemiş.

meyve
şuâlar'da yer alan on birinci şuâ

meyve
f. yemişler, meyveler.

meyve
f. meyveler, yemişler.

meyvebar
f. yemiş veren, meyveli.

meyvecat
f. yemişler, meyveler.

meyvecât
f. meyva, yemiş.

meyvedar
f. yemişli, meyveli, meyve veren.

meyvedâr
meyveli.

meyvefüruş
f. meyve satan, yemiş satan. manav.

meyveha
f. meyveler, yemişler.

meyve-i dil
"""gönül meyvesi"": evlât, çocuk."

meyve-i huşk
kuru yemiş.

meyyal
çok meyleden, eğilen. çok istekli, düşkün.

meyyâl
meyilli, istekli.

meyyal-i inhidâm
yıkılmak üzere bulunan. neredeyse göçecek durumda olan.

meyyal-i i'tilâ
yükselmeğe çok meyilli ve istekli.

meyyan
yalancı.

meyyit
(mevt. den) ölü. cansız. ölmüş.

meyyit
ölü, cansız.

meyyit
meyyitler. ölüler.

meyyitâne
f. ölü gibicesine. ölmüşçesine.

meyyite
hayvan leşi. * kadın cenazesi.

meyyit-i müteharrik
hareket halindeki ölü. * mc: sağ olup, gayret sahibi olmayanlara söylenir.

meyyit-i sâmite
f. susan ölü. sessiz ölü. * hareketsiz.

meyz
ayırmak, birşeyi denklerinden üstün tutmak. * bir yerden bir yere geçmek.

meyzer
peştemal.

meyş
halt etmek, karıştırmak. * koyun sütünü keçi sütüne karıştırmak. * yünü kıla karıştırmak. * sözün birazını söyleyip, bir kısmını söylememe.

mez'
haberin bazısını söyleyip bazısını gizlemek.

meza
"""geçti"" mânâsına mâzi fiilidir."

meza ma meza
geçen geçti. giden gitti.

mezabbe
keleri çok olan yer.

mezabî
yer yarmak, kazmak.

mezâbid
hayvan ahırı.

mezabih
mezbahalar. hayvan kesilen yerler.

mezabil
mezbelelikler, süprüntülükler, çöplükler.

mezâbil
otun sıcaktan solacak olduğu yer.

mezabir
kalemler, kamışlar.

mezâbir
kamış kalem.

mezabıt
mazbatalar, tutanaklar.

mezad
artırma ile yapılan satış. * tuluk, dağarcık.

mezâd
mezat, artırmalı satış.

mezade
tuluk, dağarcık.

mezahib
mezhebler. islâm itikadı ve amel hususunda esas ittihaz olunan yollar. (bak: müctehid)

mezâhib
mezhepler.

mezahib-i erbaa
dört mezheb. (bak: mezheb)

mezahim
zahmetler. sıkıntılar. belâlar.

mezâhim
zahmetler, zorluklar.

mezahim-i hâzıra
bu zamandaki belâlar, zorluklar, anarşik hadiseler. içtimâi zorluklar.

mezahir
çiçekli yerler.

mezâhir
görünme yerleri, çiçekli yerler.

mezâhık
gülünç kimse.

mezâhır-mezâhir
karın içi. * damar.

mezaid
tuluk, dağarcık.

me'zak
(me'zel) : dar yer.

mezak
tatmak. * zevk tadacak yer. damak. * zevk. tat duyma.

mezâk
tadma.

mezalik
kaygan yerler. ayak kayacak yerler.

mezalim
zulümler. haksızlıklar. eziyet ve işkenceler.

mezâlim
zulümler.

mezâlim
zulüm ve adaletsizlik. haksızlık. can yakma.

mezamir
zebur kitabının sureleri. * düdükler.

mezâmir
zebur kitabının süreleri.

mezâmir
koşu meydanı. yarışma sahası.

mezamm
zemmetmek. ayıplamak.

mezan
zannolunan yerler veya şeyler. zan ve şübhe verecek şeyler.

mezânib
kepçe. * suyun akacak olduğu yer.

mezânin
içinde bir şey olduğu tahmin olunan yer.

mezan-ül îcaz
icaz zannedilen yerler.

mezar
ziyaret yeri. ziyaretgâh. * mezar. kabir. ölünün gömüldüğü yer. makber.

mezâr
kabir, ziyaret yeri.

mezar
kabirler. mezarlar.

mezarat
kabirler. mezarlar.

mezare
kalb katılığı. * büyüklük, azamet.

mezaret
kalbin şiddeti.

mezari'
tarlalar, bostanlar. zirâat olunacak yerler.

mezâri
yaba, kürek.

mezarib
mızraplar. kanun, ud gibi çalgı âletleri.

mezaric
eski elbise.

mezari-i münbite
münbit ve verimli tarlalar.

mezarik
mızraklar, kargılar.

mezaristan
f. mezarlık.

mezâristân
mezarlık, ölüler ülkesi.

mezaristan
mezardakiler

mezarre
ısırmak.

mezar-ı zâr
f. ağlayan mezar.

mezârık
harbe, kısa kılınç.

mezâvid
azık koyacak kab.

mezaya
meziyyetler. iyilikler. hasletler.

mezâyâ
meziyetler.

mezaya-yı galiye
çok kıymetli, yüksek meziyetler.

mezâyi
koğucu. * yalan. * sırrını gizlemeyen kişi.

mezayık
dar ve sıkıntılı yerler.

mezbaha
hayvanları kesecek yer.

mezbaha
hayvan kesim yeri.

mezbele
otun sıcaktan solacak olduğu yer.

mezbele
çöplük.

mezbele
mezbelelikler, süprüntülükler, çöplükler.

mezbub
sinekli.

mezbube
sineği çok olan yer.

mezbuh
kesilen. zebhedilen. boğazlanmış. * kurban edilmiş.

mezbuhâne
f. boğazlanır gibi. boynundan kesilircesine. * çırpınarak, son ümid ve son kuvvetle.

mezbul
solmuş çiçek. * zayıf, arık ve zebun olmuş olan.

mezbur
adı geçen. ismi yukarıda geçen. (bak: merkum) * taş ile örülmüş kuyu.

mezbûr
sözü edilen.

mezbure
adı geçen. ismi yukarıda geçen. (bak: merkum) * taş ile örülmüş kuyu.

mezc
katma. karıştırma.

mezc
karıştırma, katıştırma.

mezc
birbirine katıp, kaynaştırma

mezcen
karıştırmakla. katma suretiyle.

mezcetmek
katmak. karıştırmak.

mezcî
katıp karıştırmakla alâkalı. mezce dair.

mezc-i ittihad
ittihadın verdiği imtizac. kuvvetli birlik ve beraberlik.

mezcu
kuvvetli birlik ve beraberlik

mezcuc
süngülenmiş. süngü ile dürtülmüş.

mezd
misvak ağacının yemişi.

meze
tad. çeşni. zevk. * eğlence, alay, lâtife.

meze
çerez.

mezebbe
sinekli yer. * dizin aşağısındaki kaba etlerin etrafı.

mezellet
alçaklık. zelillik.

mezellet
alçaklık.

me'zem
dağ içinde olan dar yol. cenk yeri, dövüş meydanı.

mezemmet
ayıplama. kınama. yerme. * kınanacak, yerilecek iş.

mezen
usul, kaide. yol. âdet. örf.

me'zene
(ezan. dan) ezan okunacak yer.

me'zene
ezan okunan yerler.

me'zer
sığınacak yer, melce.

mezfufe
gönderilmiş.

mezg
yemeği ağızda çiğnemek.

mezh
(müzâh-müzâha-mizâh) : lâtife, şaka. * mezc, katma, karıştırma.

mezhar
karın içi. * damar.

mezheb
"yol. gidilen yol. tutulan çığır. * dinin esaslarında ve esas temel mes'elelerde bir olmakla beraber, teferruatta bazı muhtelif mes'eleler olması sebebiyle birbirinden az farklı müctehidlerin yolları. müctehidlerden, kendilerine tâbi olunanların seçtikleri meslekleri. füruatta hanefi ve şâfii; ve akaidde mâturidi ve eş'ari gibi... bu ""mezheb"" kelimesi asıl ve esas mânasına da kullanılır. beyn-el ulemâ ve mukakkiklerce ince tedkik neticesinde kur'ân-ı kerim'in esaslarından, peygamber'in (a.s.m.) emir ve sünnetlerinden ayrılmamış ""dört mezheb"" hak olarak seçilmiştir: 1- hanefî mezhebi, 2- şâfiî mezhebi, 3- hanbelî mezhebi. 4- mâlikî mezhebi. (bak: imam)(eğer desen: hak bir olur; nasıl böyle dört ve oniki mezhebin muhtelif ahkâmları hak olabilir?elcevab: bir su, beş muhtelif mizaçlı hastalara göre nasıl beş hüküm alır; şöyle ki: birisine, hastalığının mizacına göre su, ilâçtır, tıbben vacibdir. diğer birisine, hastalığı için zehir gibi muzırdır; tıbben ona haramdır. diğer birisine az zarar verir; tıbben ona mekruhtur. diğer birisine, zararsız menfaat verir; tıbben ona sünnettir. diğer birisine, ne zarardır, ne menfaattir; âfiyetle içsin, tıbben ona mübahtır. işte hak burada taaddüd etti. beşi de haktır. sen diyebilir misin ki: ""su, yalnız ilâçtır; yalnız vacibdir, başka hükmü yoktur.""işte bunun gibi, ahkâm-ı ilâhiyye; mezheplere, hikmet-i ilâhiyyenin sevkiyle ittiba edenlere göre değişir, hem hak olarak değişir ve herbirisi de hak olur, maslahat olur. meselâ, hikmet-i ilâhiyyenin tensibiyle imam-ı şâfiî'ye ittiba eden, ekseriyet itibariyle hanefîlere nisbeten köylülüğe ve bedeviliğe daha yakın olup, cemaatı birtek vücud hükmüne getiren hayat-ı içtimaiye de nâkıs olduğundan, herbiri bizzat dergâh-ı kadıy-ül-hâcat'ta kendi derdini söylemek ve hususi matlubunu istemek için, imam arkasında, fâtiha'yı birer birer okuyorlar. hem ayn-ı hak ve mahz-ı hikmettir. imam-ı a'zama ittiba edenler, ekseriyet-i mutlaka itibariyle, islâmî hükümetlerin ekserisi, o mezhebi iltizam etmesiyle, medeniyete, şehirliliğe daha yakın ve hayat-ı içtimaiyeye müstaid olduğundan; bir cemaat, bir şahıs hükmüne girip, birtek adam umum namına söyler; umum, kalben onu tasdik ve rabt-ı kalb edip, onun sözü, umumun sözü hükmüne geçtiğinden, hanefî mezhebine göre imam arkasında fâtiha okunmaz. okunmaması ayn-ı hak ve mahz-ı hikmettir.hem meselâ, mâdem, şeriat, tabiatın tecavüzatına sed çekmekle onu tâdil edip nefs-i emmareyi terbiye eder. elbette ekser etbâı, köylü ve nim-bedevi ve amelelikle meşgul olan şâfiî mezhebine göre: ""kadına temas ile abdest bozulur; az bir necaset zarar verir."" ekseriyet itibariyle hayat-ı içtimaiyeye giren, nim-medeni şeklini alan insanlar, ittiba ettikleri mezheb-i hanefîye göre: ""mess-i nisvan abdesti bozmaz, bir dirhem kadar necasete fetva var.""işte, bir amele ile bir efendiyi nazara alacağız. amele, tarz-ı maişet itibariyle; ecnebi kadınlarla ihtilâta, temasa ve bir ocak yanında oturmaya ve mülevves şeylerin içine karışmaya mübtelâ olduğundan; san'at ve maişet itibariyle, tabiat ve nefs-i emmaresi meydanı boş bulup tecavüz edebilir. onun için, şeriat onların hakkında, o tecavüzata sed çekmek için, ""abdest bozulur, temas etme; namazını ibtâl eder, bulaşma"" mânevi kulağında bir sada-yı semâvi çınlattırır. amma o efendi, namuslu olmak şartiyle, âdât-ı içtimaiyesi itibariyle, ahlâk-ı umumiye namına, ecnebi kadınlara temasa mübtelâ değil, mülevves şeylerle nezafet-i medeniye namına kendini o kadar bulaştırmaz. onun için şeriat, mezheb-i hanefî namiyle ona şiddet ve azimet göstermemiş; ruhsat tarafını gösterip, hafifleştirmiştir. ""elin dokunmuş ise, abdestin bozulmaz; hicab edip, kalabalık içinde su ile istinca etmemenin zararı yoktur. bir dirhem kadar fetva vardır"" der, onu vesveseden kurtarır. işte, denizden iki katre sana misal... s.)"

mezheb
gidilen yol, dinin esaslarında aynı ayrıntılarında farklı görüşler.

mezher
çiçeklik. bir çiçeği içine alan şeylerin hepsi.

mezher
çiçeklik.

mezhere
çiçek yeri. çiçek bahçesi.

mezhere
çiçeklik.

mezhüvv
kibirli, gururlu.

mezi
ilm-i halde: kadınla oynamak veya şehvetle yanına gelmek gibi hâllerde erkeğin tenasül cihazında zuhur eden yapışkan renksiz akıcı cisim. (bu hâl abdesti bozar, gusül icab ettirmez)

mezîd
çoğalma. ziyade etme.

mezîk
su ile karışık süt.

mezil
daralıp gönlündeki sırrı ifşâ eden, sıkıntıdan içindeki sırrı açıklayan. * ayağı uyuşmuş. * malını ve sırrını herkese gösterip açıklayan. * küçük cüsseli, zayıf, hafif kimse.

mezillet
yanlışlığa sebeb olacak şey. * ayak kayacak yer.

mezir
fâsid olmak, fesatçılık yapmak.

mezir
kuvvetli ve azamet sahibi olanlar.

meziyet
güzel özellik.

meziyyat
meziyyetler. üstünlük vasıfları.

meziyyât
meziyetler.

meziyyet
"iyilik. iyi ve salih hareket ve faaliyet.(dünyaca havas tanınan insanlardaki meziyet, sebeb-i tevazu' ve mahviyet iken, tahakküm ve tekebbüre sebep olmuştur. fukaranın aczi, avâmın fakrı, sebeb-i merhamet ve ihsan iken; esaret ve mahkûmiyetlerine müncer olmuştur. m.)"

meziyyet
meziyyetler. üstünlük vasıfları.

meziyyet-i ifâde
ifâde meziyeti.

mezk
(mezâk-mezka) : tatmak, tadına bakmak. * tadacak yer.

mezkum
zükâm hastalığına tutulmuş. nezle olmuş, nezleli.

mezkûr
zikri geçen. zikredilmiş. evvelce bahsi geçmiş olan. (bak: mezbur-merkum)

mezkûr
anılan.

mezl
muztarib olmak, acı ve ıztırab çekmek.

mezlaka
ayak kayacak yer. kaypak yer. * mc: yanlışlığa düşmeye sebeb olan hal.

mezlaka
kaygan yerler. ayak kayacak yerler.

mezmere
çok şiddetli hareket ettirmek.

mezmum
zemmolunmuş. makbul olmıyarak ayıplanmış. kötü.

mezmûm
yerilmiş.

mezmun
ince anlamlı söz.

mezmur
"terennümle okunan kaside, ilâhi ve münâcat. * hz. dâvuda (a.s.) inen ""zebur""un surelerinden herbiri."

mezneb
kepçe. * suyun akacak olduğu yer.

mezr
(mezra) zarif adam. * bir kimseye düşmanlık etmek. * parmakla çimdiklemek. * su kırbasını tamamen doldurmak. * tadını anlamak için biraz ağzına almak, içmek.

mezraa
tarla. ekilip mahsul alınan mülk, yer.

mezraa
tarla.

mezraa
tarlalar, bostanlar. zirâat olunacak yerler.

mezrevan
dizin aşağısındaki kaba etlerin etrafı.

mezru'
(zirâ. dan) arşınlanmış, ölçülmüş. arşınla ölçülmüş.

mezruat
ekili olan şeyler. ekili yerler.

mezrûat
ekilenler.

mezruât
(zirâ. dan) arşınlanmış, ölçülmüş. arşınla ölçülmüş.

mez'ub
koyununa kurt gelen.

mez'uk
mesrur, neşeli, sürurlu. * tuzlu.

me'zun
izinli, izin almış. salâhiyetli. * diplomalı. icâzetli.

mêzûn
izinli.

me'zun
mezunlar. izin almış kimseler. salâhiyetliler. icâzet sahibleri. diplomalılar.

me'zunen
izinli olarak.

me'zunîn
mezunlar. izin almış kimseler. salâhiyetliler. icâzet sahibleri. diplomalılar.

me'zuniyet
me'zun olma. izinli ve salâhiyetli olma. diplomalı olma.

me'zuniyet-i kat'iye
kat'i mezuniyet, kesin izin.

me'zuniyet-i resmiye
resmi izin ve selâhiyet.

mez'ur
(mez'ure) korkmuş, çekinmiş.

mezz
emmek, mass.

mezza'
koğucu. * yalan. * sırrını gizlemeyen kişi.

mezzah
lâtifeci, şakacı.

mezze
emmek, mass.

mezzer
halep vilâyetinden getirilen siyah taş.

meç
ateşli silahların icadından evvel kullanılan harp âletlerinden biri. keskin olmayan tâlim kılıcı, uzun ve ince kılıç.

meık
gayretli kişi. * hiddeti galip kimse.

meş'
kesbetmek, kazanmak. * toplamak, cem'etmek. davar sağmak.

meşa
havuç.

meşa'
duyulan, intişar eden, açıklanan, yayılan. etrafa yayılmış olan. * bölünmeyip ortaklaşa kalmış olan. müşterek olan.

meş'ab
yol, tarik.

meşâbib
iki ayağı beyaz olan at. * güzel nesne.

meşâcib
üzerinde çamaşır kuruttukları kafes. * yüksek yere erişmek için yapılan sandalye.

meşacir
(meşcer ve meşcere ve meşcire. c.) koruluklar, ağaçlık yerler.

meşâcir
çamaşır asacak yer. * mahfe ağacı. * ağaçlık.

meşad
mukavemet ve galebe yeri.

meşâdin
buzağısı büyük olup anasından müstağni olan dişi geyik.

meşaet
taleb etme, isteme, dileme, arzulama.

meşâfir
sarkık hayvan dudağı.

meşagil
meşguliyetler. işler. meşgaleler.

meşâgil
meşguliyetler.

meşagil-i dünyeviye
dünyâ meşgaleleri.

meşagil-i kesîre
aşırı meşguliyetler.

meşagil-i uhreviye
ahirete ait çalışmalar. din için yapılan çalışmalar.

meşahat
(bak: müşahha)

meşahid
meşhedler. şehidlikler. * insanların toplanacağı yerler.

meşahir
meşherler. teşhir olunan yerler.

meşahîr
meşhurlar. çok kimselerce tanınanlar.

meşâhir
meşhurlar, ünlüler.

meşahir-i üdebâ
meşhur edibler.

meşaî
meşşaiyyundan olan kimse. (bak: meşşaiyyun)

meşâi
kuyunun toprağını çıkardıkları zenbil.

meşail
(meş'al ve meş'ale. c.) meşaleler.

meşaim
dölyatakları, ana rahimleri.

meşaîm
uğursuz olan şeyler. meş'um şeyler.

meşâim
dölyatağı, ana rahmi.

meşain
kabahatler, ayıp ve lekeler.

meşair
beş duygu, his. hasseler. * akıl ve vahiy. * hacı olmadan evvel durulması lâzım gelen mühim makamlar.

meşaiyyun
akla güvenip peygambere inanmayan felsefeciler.

meşaki
içerisine lâmba, kandil gibi şeyler koymak üzere duvarda yapılan küçük hücreler, oyuklar.

meşâkk
eziyetler. sıkıntılar. meşakkatler. mihnetler.

meşâkka
muhalefet ve adâvet etmek. karşı gelip düşmanlık yapmak.

meşakkat
zahmet. sıkıntı. güçlük. zorluk. (bak: himmet)

meşakkat
zahmet, zorluk, sıkıntı.

meşâkk-ı hayat
hayatın meşakkat, zahmet ve sıkıntıları.

meşâkıs
ensiz uzun demir.

meş'ale
aydınlatıcı âlet. lâmba, kandil. ucunda ateş yanan değnek.

meşâle
ucu alevli değnek.

meş'ale-i dil
gönül meş'alesi.

meş'alkeş
f. meş'aleci.

meşamm
(şemm. den) koku alacak yer. burun. geniz.

meş'ar
bilecek yer.hasse. duygu. * hacıların ziyaret ettikleri yerler.

meş'ar
beş duygu, his. hasseler. * akıl ve vahiy. * hacı olmadan evvel durulması lâzım gelen mühim makamlar.

meşare
bostan. tarla. * çiftçiler arasında meşhur olan tahta yer.

meşari'
caddeler. doğru ve açık yollar. * su akan oluklar.

meşarib
meşrebler. mizaclar. tabiatlar. huylar. * fehimler. anlayışlar. ahlâklar. * su içecek şeyler. maşrabalar. * köşkler.

meşârib
meşrepler, anlayışlar, gidişatlar.

meşârib
maşrapa.

meşarit
keskin bıçaklar. ameliyatta kullanılan keskin hekim bıçakları.

meşârit
keskin bıçak.

meş'ar-ül haram
hac zamanında ziyaret edilecek muayyen yer. cebel-i kuzah, müzdelife'de bir yerin ismi.

meşarık
güneşin doğduğu taraflar. şark tarafları.

meşatî
kışlıklar. kış mevsiminde barınılacak yerler.

meşâti
kışlak.

meşâti
(şitâ. dan) kış mevsiminde barınılacak yer. kışlık otlak, kışla.

meşavîz
sarıklar.

meşâviz
tülbend.

meşayih
şeyhler. pirler. ihtiyarlar.

meşayih
şeyhler, pirler.

meşâıl
köylülerin deriden yaptıkları ayaklı küp.

meşâır
bilecek yer.hasse. duygu. * hacıların ziyaret ettikleri yerler.

meşaş
beyaz servi.

meşbu'
tok. doymuş. kanmış.

meşbû
doymuş.

meşbub
iki ayağı beyaz olan at. * güzel nesne.

meşc
karıştırmak. haltetmek.

meşc
nutfenin vasfı. karışık. dağınık.

meşcer
(meşcere) ağaçlık yer, koru, şeceristan.

meşcuc
yüzü gözü yaralanmış olan.

meşcun
yarılmış.

meşden
buzağısı büyük olup anasından müstağni olan dişi geyik.

meşdud
(meşdude) kuvvetlice bağlanmış olan. sıkıca bağlı. sıkı.

meşduh
şaşkın, şaşırmış. ürküp korkmuş.

meşe
bir cins ağaç. odunu sert, sağlam ve parlak olur.

meşegâh
f. meşelik. meşe ağaçlarının bulunduğu yer.

meşegâh
meşelik.

meş'eme
sol taraf. sol. * kötü. uğursuz.

meşême
sol, kötü, uğursuz.

meşere
dış kısım.

meşerre
eyerin içine konulan yastık.

meşfer
sarkık hayvan dudağı.

meşfu'
müşterek sınırlı gayrimenkul.

meşgale
iş. meşguliyyet. boş durmayış.

meşgale
iş, uğraş.

meşgel
f. yol kesen, haydut, şaki, eşkiyâ.

meşguf
(şagaf. dan) âşık, tutkun. sevgi ve aşk yüzünden deli olmuş.

meşgufe
(şagaf. dan) âşık, tutkun. sevgi ve aşk yüzünden deli olmuş.

meşgul
(şugl. den) bir işle uğraşan. * dalgın. * doldurulmuş, tutulmuş, işgal olunmuş.

meşgul
işli, iş üstünde olan.

meşguliyet
meşgul olma, bir iş yapma. * uğraşılan ve meşgul olunan şey.

meşguliyet
işlilik.

meşhed
bir kimsenin şehid düştüğü yer. şehidlerin mezarlığı olan yer. * insanların cemaat olarak hazır olacakları yer. * şehâdet yeri. hz. hüseyinin (r.a.) kerbelâdaki şehid düştüğü yer. * iranda bir şehir adı.

meşher
teşhir yeri. gösterme yeri. sergi.

meşher
sergi.

meşhergâh
f. san'at-ı ilâhiyyenin gösterildiği yer, yeryüzü. * teşhir yeri. sergi.

meşher-i a'zam
büyük teşhir yeri. ahiret meydanı. haşir meydanı.

meşhud
görünen. şehadet edilen. * resul-u ekrem'in (a.s.m.) dünyaya teşrifinden ve risaletinden önce meleklerce ve enbiya hazerâtının dilinde nübüvvet ve risaletlerine şehâdet edilmiş olduğundan kendilerine verilen bir isim. * suç üstü yakalanan. * göz ile görülmüş. * cuma günü. * kıyâmet günü.

meşhûd
görülen.

meşhud
görünen (bk. ş-h-d)

meşhudât
"görünenler. seyredilenler. hislerimizle ve gözlerimizle görüp bildiğimiz ve bazı evliyanın keşfen gördükleri.(""fütuhât-ı mekkiye"" sâhibi muhyiddin-i arab (k.s.) ve ""insan-ı kâmil"" denilen meşhur bir kitabın sâhibi seyyid abdülkerim (k.s.) gibi evliyâ-i meşhure, küre-i arzın tabakat-ı seb'asından ve kaf dağı arkasındaki arz-ı beyzâdan ve fütuhatta meşmeşiye dedikleri acâibden bahsediyorlar. ""gördük"" diyorlar. acaba bunların dedikleri doğru mudur? doğru ise; halbuki, bu yerlerin yerde yerleri yoktur. hem coğrafya ve fen onların bu dediklerini kabul edemiyor. eğer doğru olmazsa, bunlar nasıl veli olabilirler? böyle hilâf-ı vâki ve hilâf-ı hak söyleyen nasıl ehl-i hakikat olabilir?elcevap: onlar ehl-i hak ve hakikattırlar; hem ehl-i velâyet ve şuhuddurlar. gördüklerini doğru görmüşler, fakat ihâtasız olan hâlet-i şuhudda ve rü'ya gibi rü'yetlerini tâbirde verdikleri hükümlerinde hakları olmadığı için, kısmen yanlıştır. rüyadaki adam kendi rü'yasını tâbir edemediği gibi, o kısım ehl-i keşf ve şuhud dahi rü'yetlerini o halde iken kendileri tâbir edemezler. onları tâbir edecek, ""asfiyâ"" denilen verâset-i nübüvvet muhakkikleridir. elbette o kısım ehl-i şuhud dahi, asfiya makamına çıktıkları zaman, kitab ve sünnet'in irşadiyle yanlışlarını anlarlar, tashih ederler; hem etmişler.şu hakikatı izah edecek şu hikâye-i temsiliyeyi dinle. şöyle ki:bir zaman ehl-i kalb iki çoban varmış. kendileri ağaç kâsesine süt sağıp yanlarına bıraktılar. kaval tâbir ettikleri düdüklerini, o süt kâsesi üzerine uzatmışlardı. birisi ""uykum geldi"" deyip yatar. uykuda bir zaman kalır. ötekisi yatana dikkat eder, bakar ki; sinek gibi bir şey, yatanın burnundan çıkıp, süt kâsesine bakıyor ve sonra kaval içine girer, öbür ucundan çıkar gider, bir geven altındaki deliğe girip kaybolur. bir zaman sonra yine o şey döner, yine kavaldan geçer, yatanın burnuna girer; o da uyanır. der ki: ""ey arkadaş! acib bir rü'ya gördüm."" o da der: ""Allah hayır etsin, nedir?"" der ki: ""sütten bir deniz gördüm. üstünde acib bir köprü uzanmış. o köprünün üstü kapalı, pencereli idi. ben o köprüden geçtim. bir meşelik gördüm ki, başları hep sivri. onun altında bir mağara gördüm, içine girdim, altun dolu bir hazine gördüm. acaba tâbiri nedir?""uyanık arkadaşı dedi: ""gördüğün süt denizi, şu ağaç çanaktır. o köprü de, şu kavalımızdır. o başı sivri meşelik de şu gevendir. o mağara da, şu küçük deliktir. işte kazmayı getir, sana hazineyi de göstereceğim."" kazmayı getirir. o gevenin altını kazdılar. ikisini de dünyada mes'ud edecek altunları buldular.işte, yatan adamın gördüğü doğrudur, doğru görmüş, fakat rü'yâda iken ihâtasız olduğu için tâbirde hakkı olmadığından, âlem-i maddi ile âlem-i mâneviyi birbirinden farketmediğinden, hükmü kısmen yanlıştır ki, ""ben hakiki maddi bir deniz gördüm."" der. fakat uyanık adam, âlem-i misâl ile âlem-i maddiyi farkettiği için tâbirde hakkı vardır ki, dedi: ""gördüğün doğrudur, fakat hakiki deniz değil; belki şu süt kâsemiz senin hayâline deniz gibi olmuş; kaval da köprü gibi olmuş ve hâkezâ..."" demek oluyor ki: alem-i maddi ile âlem-i ruhâniyi birbirinden farketmek lâzım gelir. birbirine mezcedilse, hükümleri yanlış görünür. meselâ: senin dar bir odan var; fakat dört duvarını kapayacak dört büyük âyine konulmuş. sen içine girdiğin vakit, o dar odayı bir meydan kadar geniş görürsün. eğer desen: ""odamı geniş bir meydan kadar görüyorum."" doğru dersin. eğer ""odam bir meydan kadar geniştir."" diye hükmetsen, yanlış edersin. çünki, âlem-i misâli, âlem-i hakikiye karıştırırsın.işte küre-i arz'ın tabakat-ı seb'asına dâir, bâzı ehl-i keşfin, kitab ve sünnet'in mizaniyle tartmadan beyan ettiği tasvirat, yalnız coğrafya nokta-i nazarındaki maddi vaziyetten ibâret değildir. meselâ, demişler: ""bir tabaka-i arz, cin ve ifritlerindir. binler sene genişliği var."" halbuki bir-iki senede devredilen küremizde, o acib tabakalar yerleşemez. fakat âlem-i mâna ve âlem-i misâlde ve âlem-i berzah ve ervâhda küremizi bir çamın çekirdeği hükmünde farzetsek, ondan temessül ve teşekkül eden misâli şeceresi, o çekirdeğe nisbeten koca bir çam ağacı kadar olduğundan, bir kısım ehl-i şuhud, seyr-i ruhânilerinde, arz'ın tabakalarından bâzılarını âlem-i misalde pek çok geniş görüyorlar; binler sene bir mesafe tuttuklarını görüyorlar. gördükleri doğrudur; fakat âlem-i misâl sureten âlem-i maddiye benzediği için, iki âlemi memzuç görüyorlar; öyle tâbir ediyorlar. alem-i sahveye döndükleri vakit, mizansız olduğu için, meşhudatlarını aynen yazdıklarından hilâf-ı hakikat telâkki ediliyor. nasıl küçük bir âyinede büyük bir saray ile büyük bir bahçenin vücud-u misaliyeleri onda yerleşir. öyle de: alem-i maddinin bir senelik mesafesinde, binler sene vüs'atında vücud-u misâli ve hakaik-ı mâneviye yerleşir.hatime : şu mes'eleden anlaşılıyor ki: derece-i şuhud, derece-i imân-ı bilgaybdan çok aşağıdır. yâni: yalnız şuhuduna istinad eden bir kısım ehl-i velâyetin ihâtasız keşfiyatı, verâset-i nübüvvet ehli olan asfiya ve muhakkikinin şuhuda değil, kur'ana ve vahye, gaybi fakat sâfi, ihâtalı doğru hakaik-ı imâniyelerine dâir ahkâmlarına yetişmez. demek bütün ahval ve keşfiyatın ve ezvak ve müşâhedatın mizânı: kitab ve sünnettir. ve mehenkleri, kitab ve sünnetin desâtir-i kudsiyeleri ve asfiya-i muhakkikînin kavanin-i hadsiyeleridir. m.)"

meşhûdât
görülenler.

meşhûdiyet
görünürlük.

meşhudiyyet
gözle görüş. şâhid oluş. şâhidlik.

meşhum
cesaretli. sözü geçer kimse. zeyrek. zeki. akıllı. * korkmuş. korkutulmuş. * çok güzel hareketli at.

meşhun
doldurulmuş. dolu. dopdolu.

meşhûn
sevinçli.

meşhun-u mesârr
sevinçler ve zevklerle dolu.

meşhur
tanınmış, herkesin bildiği. çoklarının bildiği.

meşhûr
ünlü.

meşhur
ilk asırda âhâdî (bir sahabî tarafından rivayet edilmiş) iken, ikinci asırda meşhur olan ve yalanda birleşmeleri mümkün olmayan topluluk tarafından rivâyet edilen hadis

meşhur
şöhret kazanmış ve meşhur olmuş kimseler. şöhretliler.

meşhur hadis veya hadis-i meşhur
asr-ı evvelde, ahâdi hadis kabilinden iken ikinci asırda iştihar edip, kizb üzerine ittifakları aklen tecviz olunmayan bir cemaat tarafından rivâyet olunan hadis. ilm-i yakin derecesinde karib bir surette kalbe itmi'nan verir.

meşhurat
şöhret kazanmış ve meşhur olmuş kimseler. şöhretliler.

meşî
yürüyüş. gidiş. doğru yola gitmek.

meşîb
ihtiyarlık. yaşlılık. saç ağarması.

meşîd
harçla yapılmış sağlam bina. sıvanmış bina.

meşiet
meşiyyet. dilemek. irade. arzu. matlub. murad. istek.

meşîet
dileme.

meşiet
allah'ın iradesi ve dilemesi

meşiet-i hâssa-i ilâhiyye
Allah'a ait, o'na mahsus meşiet, dilek, arzu ve işler.

meşih
göğsü çukur, kanbur.

meşihat
mürşidlik, şeyhlik. * eskiden istanbul'da din işlerini tedvir eden osmanlı devletinin diyanet işleri dairesi.

meşîhat
din işleri merkezi.

meşihat
osmanlı döneminde din alanında en yüksek makam olan kurum

meşîhat
osmanlıda diyanet işleri başkanlığı

meşihat-ı islâmiyye
islâmî işlerin ilmî mes'eleleri ile uğraşan devlet dairesi.(zaman gösterdi ki, hilâfeti temsil eden şu meşihat-ı islâmiyye, yalnız istanbul ve osmanlılara mahsus değildir. umum islâma şâmil bir müessese-i celiledir. bu sönük vaziyetle, değil koca âlem-i islâmın, belki yalnız istanbul'un irşadına da kâfi gelmiyor. öyle ise, bu mevki öyle bir vaziyete getirilmelidir ki, âlem-i islâm ona itimad edebilsin. hem menba', hem ma'kes vaziyetini alsın. âlem-i islâma karşı vazife-i diniyesini hakkiyle ifa edebilsin.eski zamanda değiliz. eskiden hâkim bir şahs-ı vâhid idi. o hâkimin müftüsü de, onun gibi münferid bir şahıs olabilirdi. onun fikrini tashih ve tadil ederdi. şimdi ise, zaman cemaat zamanıdır. hâkim, ruh-u cemaatden çıkmış, az mütehassis, sağırca, metin bir şahs-ı mânevidir ki, şûralar o ruhu temsil eder.şöyle bir hâkimin müftüsü de ona mücanis olup, bir şura-yı âliye-i ilmiyeden tevellüd eden bir şahs-ı mânevi olmak gerektir. tâ ki, sözünü ona işittirebilsin. dine taalluk eden noktalardan, sırat-ı müstakime sevkedebilsin. yoksa ferd dâhi de olsa, cemaatin ferd-i mânevisine karşı sivri sinek kadar kalır. şu mühim mevki, böyle sönük kalmakla, islâmın ukde-i hayatiyesini tehlikeye maruz bırakıyor.hatta diyebiliriz, şimdiki za'f-ı diyânet ve şeair-i islâmiyetteki lâkaydlık ve içtihadâtdaki fevza, meşihatın za'fından ve sönük olmasından meydan almıştır. çünkü, haricde bir adam re'yini, ferdiyete istinad eden meşihate karşı muhafaza edebilir. fakat böyle bir şûraya istinad eden bir şeyhülislâmın sözü, en büyük bir dâhiyi de, ya içtihadından vazgeçirir, ya o içtihadı ona münhasır bırakır.her müstaid çendan içtihad edebilir. lâkin içtihadı o vakit düstur-ul-amel olur ki, bir nevi icma' veya cumhurun tasdikine iktiran eder. böyle bir şeyh-ül-islâm mânen bu sırra mazhar olur. şeriat-ı garrada dâima icma' ve rey-i cumhur, medar-ı fetva olduğu gibi, şimdi de fevza-i âra' için, böyle bir faysala lüzum-u kat'i vardır. r.n.)

meşik
ince uzun nesne. * giyilmiş kaftan.

meşim
benli kimse.

meşime
dölyatağı, ana rahmi.

meşime
dölyatakları, ana rahimleri.

meşiyyet
allah'ın iradesi ve dilemesi

meşk
yazı örneği. öğretici yazı. * bir şeyi uzatmak. * uzun uzun yazmak. * bilmeyene bir şeyi öğretmek. * sür'at, hız.

meşk
alıştırma, örnekleme.

meşk
öğrenen, öğrenmek için çalışan

meşka
fark edip ayıracak yer.

meşkâ
şikâyet etmek.

meşkû
şikâyet etmek.

meşkuk
şekli, şüpheli. kendinden şüphe edilen.

meşkûk
şüpheli.

meşkukiyet
şüphelilik. şüpheli oluş.

meşkul
ön ayaklarıyla arka ayağının birisi bileklerine varana kadar beyaz olan at.

meşkur
şükre lâyık olan. teşekküre ve kendine şükredilmeğe lâyık olan. kendine şükür arzolunan. az şükredene çok ihsan eden.

meşkûr
şükre lâyık olan.

meşküvv
kendinden şikâyet olunan.

meşlah
meşlehe. maşlah. altı üstü bir olan ve kol yerine yarıkları bulunan bir çeşit elbise.

meşmeşiye
tas: âlem-i gaybdan veya âlem-i misalden bir âlem. bazı evliyanın keşfen müşahede ettikleri bir yer. (bak: meşhudât)

meşmeşiye
normal göze görünmeyen misalî bir âlem.

meşmul
(şümul. den) kaplanmış, şümullenmiş, etrafı çevrilmiş. * bir şeyin içinde bulunan.

meşmule
şarap.

meşmum
koklanmış. * ıtır ve misk gibi güzel kokulu olan şey.

meşn
kamçı ile vurmak. * deri yüzmek.

meşnu'
çirkin kimse. * buğzolunmuş.

meşnuf
uzun başlı at.

meşra'
yol. rah. tarik. * su oluğu.

meşreb
huy. yaradılış. adet. ahlâk. * gidiş. * içmek. içilecek yer. * fehmetmek. * mânevi haz ve feyz alınan yer ve yol.

meşreb
meşrep, gidişat.

meşrebe
maşrapa.

meşreben
gidişatça.

meşref
iyi kılıçlar işlenir bir köyün adıdır.

meşreka
güneşte oturacak yer.

meşrep
belli bir hareket tarzı ve metod sahibi olan

meşru'
doğru. hak. şeriatın kabul ettiği. haram ve yanlış olmayan.

meşrû
dine uygun.

meşru
hak ve meşru olan şeyler. haram ve yasak olmayan şeyler. * şeriatla alâkalı şeyler.

meşrua
şeriatın kabul ettiği hâl. yapılması serbest olup, haram olmayan. Allah'ın (c.c.) kanununda müsaade edilen. şeriatça yapılması günah olmayan.

meşruat
hak ve meşru olan şeyler. haram ve yasak olmayan şeyler. * şeriatla alâkalı şeyler.

meşrub
(şürb. den) içilecek şey. * içilmiş, şürbedilmiş.

meşrubat
"içilen şeyler. herhangi bir içilecek şey. şarap. (""hamr"" denen içkiye de şarap denir.)"

meşrûbât
içecekler.

meşrube
içine yiyecek veya elbise koyup sakladıkları yer.

meşruh
şerh olunmuş. anlatılmış. açıklanmış. izah olunmuş.

meşrûh
açıklanmış.

meşruhât
açıklama ve izahlar.

meşrûhât
açıklananlar.

meşrûiyet
dine uygunluk.

meşruiyyet
meşruluk. meşru' olma. kanuna, şeriata uygun bulunma. yasak olmayış.

meşrum
yarılmış.

meşrut
şartlı. şart ile bağlı.

meşrût
şarta bağlı.

meşrut
şarta bağlı olarak gelen, şart kılınan

meşruta
bir kimseye veya bir zümreye bırakılmış, bazı şartlara bağlı oluş. * sahibi tarafından veresesine satılmamak şartiyle bırakılmış ev vesaire.

meşrûta
şarta bağlanmış.

meşrutî
bir şahıs veya millet meclisi ile idare edilen devlet sistemi.

meşrûtiyet
devletin bir hükümdarın başkanlığı altındaki millet meclisi tarafından idare edildiği yönetim biçimi.

meşrûtiyetperver
meşrutiyeti seven.

meşrutiyyet
bir hükümdarın başkanlığı altında millet meclisi ile idare edilen devlet sistemi.

meşrık
güneş doğacak cihet. gündoğusu. doğu. şark ciheti. * şems-âbâd, güneşi bol yer. kış vakti ısınmak için güneşe karşı oturacak yer. * tövbe kapısının adı.

meşrık
doğu.

meşrık-ı nur
nurun kaynağı. nurun geldiği cihet.

meşrık-ı tulu'
ışığın, nurun geldiği şark ciheti.

meşt
baş tarama. * tarak.

meşt
taraklar, baş taramağa mahsus taraklar.

meşta
(şitâ. dan) kış mevsiminde barınılacak yer. kışlık otlak, kışla.

meştâ
kışlıklar. kış mevsiminde barınılacak yerler.

meştat
kışlak.

meştum
şetm olunmuş. sövülüp sayılmış.

meşub
karışmış.

meşuk
âşık, tutkun.

meş'um
kötü. uğursuz. bedbaht.

meşum
vücudu benekli adam.

meşûm
uğursuz.

meş'um
uğursuz olan şeyler. meş'um şeyler.

meş'umâne
f. kötü bir şekilde. bedbahtcasına.

meşûmâne
uğursuzcasına.

meşûme
uğursuz.

meş'un
dağınık saç.

meş'ur
bir şeyi iyice idrak eylemek. * şuurlu. kendini bilen. * tanımak.

meşûr
şuurlu.

meş'ur
şuur hâlinde geçmiş şeyler.

meş'urat
şuur hâlinde geçmiş şeyler.

meşuş
mendil.

meşveret
danışma. konuşup anlaşma. fikir edinmek için konuşup görüşme. görüşme meclisi. (bak: istişâre)

meşveret
danışma, fikir alışverişi yapma.

meşveret
danışıp görüşmek, fikir alış venişinde bulunmak

meşy
yürüme.

meşyen
yayan olarak, yürüyerek.

meşy-i askerî
asker yürüyüşü. askerî yürüyüş.

meşyuha
yavşan otunun yetiştiği yer.

meşyum
bedeninde beni olan, benli adam.

meşüvv
müshil.

meşş
elini bez ile silmek. * bir şeyi aldıktan sonra yine almak. * davarın sütünü sağıp bazısını koymak.

meşşaiyyun
meşşâiler. derslerini gezerek veren, peygamberlere uymayarak yalnız akıl ve fikir ile hakikatı bulmaya çalışan ehl-i dalâlet. dinsizlik yolunu açanlar, sadece akla itimad eden ve vahye tâbi olmayan imânsızlar. (bak: işrakiyyun)

meşşâiyyun
akla güvenip peygambere inanmayan felsefeciler.

meşşat
tarak yapan, tarakçı. * süsleyen, tarayan.

meşşata
süsleyen, tarayan.

meşşata
tarak yapan, tarakçı. * süsleyen, tarayan.

mia
günlük adı verilen zamk.

miâ'
bağırsak.

miâ
bağırsaklar.

miad
vaad edilen gelecek zaman veya yer. * müsaade edilen zaman. * kıyâmet. mahşer. * vaad. müddet.

miâd
vade.

miad
insan ve hayvanlarda, yenen şeyleri hazmetmek vazifesi olan bir iç uzvu.

miâî
(miâiyye) bağırsakla alâkalı.

miâ-i a'ver
körbağırsak.

miâ-i galiz
kalınbağırsak.

miâ-i isnâ-aşer
oniki parmak bağırsağı.

miâ-i rakik
incebağırsak.

miâl
hazırlanmak. * şişman kadın, semiz avret. * bahçe.

miâr
kin, adâvet, düşmanlık.

miat
yüzler. yüz sayıları.

mi'ber
suyu geçmeğe yarıyan kayık, sal gibi vâsıtalar. * köprü. su geçme geçidi.

mibla'
(bel'. den) obur.

mibnah
heybe.

mibred
eğe. * eğe cinsinden bir yazı âleti.

mibree
kalemtraş. kalem açmağa yarıyan âlet.

mibtan
çok yemekten karnı şişen etli ve yağlı kişi.

mibvel
(mibvele) sidik kabı. küçük abdest edilecek delikli taş veya oluk.

mibvele
içine bevledilen kap.

mibza'
kan almakta kullanılan âlet. neşter.

mibzag
nişter, kan alacak âlet.

mibzel
süzgeç.

mibzele
her gün giyilen kaftan, günlük elbise.

mibzer
tohum ekmekte kullanılan bir âlet.

micân
her dileğini yapan kimse. * hile yolunu öğreten.

micdaf
sandal, kayık küreği.

micdâf
kayık veya sandal kürekleri.

micdah
kavut karıştırdıkları ağaç. * menazil-i kamerden bir yıldız.

micdar
bostan korkuluğu. korkuluk.

micdel
köşk, kasır, kâşâne.

micdel
köşkler, kasırlar.

micene
kassar tokmağı.

micenn
kalkan, siper.

mi'cer
bir cins kadın başörtüsü. eşarp.

micerr
gem çenberi. * matkap kayışı.

micerre
"(c: mecirr) yer düzeltilen sürgü. * demir kürek. (""bel"" denir)"

micesse
ağaç budamada kullanılan keskin demir.

miceşş
el değirmeni.

michar
yüksek sesle konuşan.

miclat
ağaç budamada ve bağ filizini kesmekte kullanılan demir.

micmer
"içinde tütsü yakılan bakır yahut bronzdan küçük şamdan şeklindeki aletin adıdır. ""buhurdan"" da denilir."

micr
çenber.

micrefe
ateş küreği.

micref-mecarif
ateş küreği.

micsed
cesede yapışık olan elbise.

micvad
güzel şiirler söyliyen şâir.

micveb
bir şey kesmeye yarıyan demir.

micvel
gömlek. * küçük esvap. * kalkan.

miczaf
gemi küreği.

miczam
pek keskin kılıç.

miczem
çok keskin kılıç.

midmak
binanın iskeleti.

midmek
ziynet verecek âlet. * haberi şâyi eden, duyuran nesne.

mid'a
şehrin burcu.

mida'
bir şeyin son bulduğu yerin sonu. * yolun sıklaştığı yeri.

mida'
eski kaftan, eski elbise.

midad
yazı mürekkebi. mürekkeb.

midâd
mürekkep.

midadiye
mürekkep konan şey. mürekkep hokkası.

midae
kırba. deriden su kabı. ibrik. matara. * çeşme lülesi. * abdest alınan yer.

midaka
kendisiyle bir şey dövülüp ezilen şey. havan.

midakka
kendisiyle bir şey dövülüp ezilen şey. havan.

midanem
f. biliyorum.

midare
çuvaldız gibi bir demir. (kadınlar onunla saç düzeltirler.)

mid'as
çok işlek olduğundan yumuşamış olan yol.

midas
pabuç.

mid'at
şehrin burcu.

midde
cerahat, irin.

mi'de
insan ve hayvanlarda, yenen şeyleri hazmetmek vazifesi olan bir iç uzvu.

midea
eski kaftan, eski elbise.

mide-nüvaz
mide okşayan (maydanoz).

midevî
mide ile alâkalı mideye ait. * mideye yarar.

midevî
mide ile ilgili.

midfa'
ask: top.

midhane
buhurdan.

midhat
medhetme, övme.

midhatger
f. övücü, medhedici.

midilli
at cinsinin küçük çaptaki nev'ine verilen addır. bu türlü atlar midilli adasında yetiştirildiği için bu adı almıştır.

midkas
ipek.

midles
def'edecek yer.

midra
boynuzdan veya demirden çuvaldız gibi bir nesne. (kadınlar onunla saçlarını düzeltip islâh ederler ve tarakla da tararlar.)

midrar
yağmur yağdıran bulut. * çok su döken.

midras
okuma yeri. * içinde tevrat dersi verilen ev.

midre
bahadır, kahraman.

midrebe
demir yerine ucuna boynuz takılan süngü.

midvek
bir şey ezmekte kullanılan taş.

midyan
daima borç eden kimse.

midyân
dâima borçlanan kimseler.

mie
yüz. yüz sayısı.

mie
yüzler. yüz sayıları.

mieteyn
iki yüz. (200)

mifad
kebap demiri.

mifer
hizmetkâr, hizmetçi.

mifezza
tokmak.

mifrak
başın ortası (saçın bölük olduğu yerdir.)

mifras
gümüş kesecek âlet. * demir.

mifrâs
gümüş kesecek âlet. * demir.

mifsad
kan almakta kullanılan âlet. neşter.

mifsal
dil, lisan.

miftah
açan âlet. anahtar. kilidleri açan anahtar.

miftah
anahtar.

miftah
anahtarlar.

miftele
yün eğirmekte kullanılan çatal değnek.

mifzal
fazilet ve şeref sahibi.

mig
f. duman, sis, duhân. * kara bulut.

migdad
çok gadaplı, çok kızgın.

migfer
"ateşli silâhların icadından evvel, muharebede kılıç, mızrak ve ok gibi harp âletlerinden korunmak için başa giyilen bir nevi başlık idi. miğfer, zırh ile beraber bir bütün teşkil ederdi. osmanlı miğferleri çeşitli şekillerde olmakla beraber genel olarak iki kısma ayrılırdı. bir kısmı ince bakırdan, diğer kısmı ise çelikten yapılırdı. miğfer; tepesi sivri fes biçiminde idi. asıl tepeye gelecek yer temrenle süslenir, temrenin ucu kâh sivri olur, bazan da lâfza-i celâl ve bazı kere de hilâl ile son bulurdu."

migferî
miğfer şeklinde olan, miğfer biçiminde olan. * miğferle ilgili.

miglak
kilit, mandal.

mignak
f. dumanlı, sisli. bulutlu.

migrât
aşı dedikleri kırmızı balçık.

migsel
tas, ibrik. yıkanmada kullanılan kab.

migvel
ince kılıç. hançer.

migvel
hançerler. ufak ve ince kılınçlar.

migzel
iplik eğirmekte kullanılan âlet. iğ.

mih
f. ulu, büyük. azim, kebir.

mîh
f. çivi, mıh. kazık.

mih
ulular, büyükler.

miha
yaş değnek.

mihâ
f. ulu, büyük. azim, kebir.

mihad
yer. arz. * beşik. * döşeme. döşek.

mihadde
baş ve yüz altına koydukları yastık. * kazma. * balta.

mihaffe
mahfe. katır veya develerin sırtına konulan ve iki kişinin oturabileceği büyüklükte olan sepet.

mihah
beyinler. * ilikler.

mihail
"resul-i ekremin (a.s.m.) geleceğini haber veren ve bir ismi de mişâil olan eski zaman peygamberlerinden bir zâttır. kitabının 4. bab'ında: ""ahir zamanda bir ümmet-i merhume kaim olup, orda hakka ibadet etmek üzere, mübarek dağı ihtiyar ederler. ve her iklimden oraya birçok halk toplanıp rabb-ı vâhide ibadet ederler. o'na şirk etmezler."" diye bahsetmiştir.(işte şu âyet, zâhir bir surette dünyanın en mübarek dağı olan cebel-i arafat ve orada her iklimden gelen hacıların tekbir ve ibadetlerini ve ümmet-i merhume nâmıyla şöhret-şiar olan ümmet-i muhammediyeyi (a.s.m.) tarif ediyor. m.)"

mihak
(mahâk-muhâk) her arabi ayın son üç gecesi.

mihal
kuvvet. azab. ukubet.

mihâl
kuvvet.

mihamme
küçük bakır ibrik.

mihan
ulular, büyükler.

mihanikî kıraet
kelimeleri, terkibleri doğru telâffuz etmekle beraber ezber dersi dinletiyormuş gibi çabuk çabuk okumaktır. böyle okuyuş dinleyene bir şey anlatmaz. ancak okuyanın mevzuu kavramış olduğunu anlatır. öyle kıraet bir makinanın duygusuz işlemesine benzetilir.

mihanikiyyet
yun. (mihanik. den) makine sanayiini ihate eden fen ve ilimler. makine gibi cansız şeyler. * cansız ve duygusuz fakat ahenkli hareket ve hareket kabiliyeti.

mihânikiyyet
mekaniklik.

mihar
at yavruları. taylar.

mihatt
deriden kıl ve yün yolacak demir.

mihaz
çizme mahmuzu.

mihaşş
ot biçtikleri âlet. orak ve tırpan. * ot koydukları kap.

mihaşşe
ot biçtikleri âlet. orak ve tırpan. * ot koydukları kap.

mihbaz
hallaç tokmağı.

mihbeb
tâne tâne kesecek âlet.

mihbere
mürekkep koydukları kap.

mihcem
hacamat şişesi. * çekip emmeğe mahsus âlet.

mihcem
hacamat şişeleri. * çekip emmeye yarayan âletler.

mihceme
hacamat şişesi. * çekip emmeğe mahsus âlet.

mihda
içine hediye konulan kap.

mihek
f. küçük çivi. * karanfil.

mihen
ulular, büyükler.

mihenk
(mihek) altının ayarını anlamaya mahsus bir taş. ölçü. iyiyi kötüyü ayıran, ayar âleti. * mc: bir insanın kıymetini, ahlâkını anlamaya yarayan vasıta.

mihenk
deneme taşı.

mihfar
toprak kazan âlet. kazma.

mihfen
değirmen sepeti.

mihfer
kazma. bel.

mihfer
beller, kazmalar.

mihfere
kazma. bel.

mîhî
f. çivi şeklinde. çiviye âit.

mihîn
(mihine) daha büyük, daha ulu.

mîhkadem
f. ayağı kırık.

mihla
içine yulaf koyup davara vermekte kullanılan torba.

mihlaf
vaadinde çok hilâf eden, sözünde durmayan kimse.

mihlak
ustura.

mihlat
içine yulaf koyup davara vermekte kullanılan torba.

mihleb
yırtıcı kuşların tırnağı, pençesi. * orak, bıçak.

mihman
f. misafir.

mihmân
misafir.

mihmandar
f. misafire hizmet ve yardım eden. misafiri ağırlayan.

mihmândâr
misafiri olan.

mihmandarî
f. mihmandarlık. misafir ağırlayıcılık.

mihmandar-ı kerim
dünya misafirhanesinde kullarına yardım ve in'am eden rabbimiz, Allah (c.c.). * müslümanlara dünya misafirhanesinde rehberlik eden, hazret-i peygamber (a.s.m.)

mihmanhane
f. misafirhane. misafir edilecek yer. otel. * mc: dünya.

mihmanî
f. mihmanlık, misafirlik.

mihmannevaz
f. misafire iyi muamele ederek ikram eden. misafir ağırlayan.

mihmanperver
f. misafir ağırlayan, misafire ikram eden, misafir seven.

mihmanperverî
f. misafirperverlik, misafir ağırlayıcılık.

mihmanseray
f. misafirhane. otel. * mc: dünya.

mihmâz
çizme mahmuzu.

mihmel
kılıç bağı. * büyük mahfe.

mihmer
semer atı.

mihmez
çizme mahmuzu.

mihn
hizmet. * mübtezellik, değersizlik.

mihneka
maktul. * gerdanlık. * boğacak âlet.

mihne-mihan
hizmetkâr.

mihnet
zahmet. eziyet. dert. belâ. * mc: tecrübe, sınamak.

mihnet
sıkıntı, tasa.

mihnet-âbâd
f. keder, mihnet ve gam dolu olan yer. * mc: dünya.

mihnetdide
f. musibete uğramış. keder ve mihnet görmüş.

mihnetgâh
f. keder, gam ve mihnet çekilen yer. * mc: dünya.

mihnetkede
f. gam ve keder çekilen yer. nihnet yeri. * mc: dünya.

mihnetkeş
f. keder, eziyet ve mihnet çeken.

mihnetzede
f. afet ve belâya uğramış. keder, mihnet ve musibete giriftar olmuş.

mihr
mehir, erkeğin kadına verdiği evlenme bedeli.

mihrab
camide imamın namaz kılarken cemaatin önünde durduğu yer. * şiddetli harbeden cengâver. bahadır. * evin şerefli yüksek yeri, çardak. * meclisin sadrı ve ekrem mevzii. * mc: harb âleti. * orman. * melikin hususi makamı. * mc: şeytan ve hevâ ile muharebe edecek yer. * ümit bağlanan yer.

mihrâb
imamın namaz kıldırdığı yer.

mihrâb
mihrâblar.

mihrab-ı cemşid
güneş, şems.

mihrace
(hind'ce: mahraca) hindistan'da hindu dininden olan hükümdarların büyüklerine verilen ünvandır. hindu kral.

mihraf
hekimin yarayı muâyene ettiği âlet.

mihrak
fiz: küre içi biçiminde (içbükey) bir aynaya müvâzi (paralel) gelen ışıkların, aksettikten sonra toplandıkları nokta. yakıcı nokta. * hareket merkezi.

mihrâk
odak.

mihrak
odak noktası

mihrakî
mihrak noktasına âit.

mihras
dibek taşı.

mihrat
tennur odunu karıştırdıkları âlet. * çiftçi sabanı.

mihrban
f. merhamet ve şefkat sahibi. muhabbetli, sevimli, yumuşak huylu ve güleryüzlü.

mihrbanî
f. dostluk, muhabbet, sevgi.

mihre
f. acemi ördekleri avlamak için su kenarlarına bağlanan ördek.

mihref
içine yemiş koydukları kap.

mihrez
iğne, ibre.

mihrgan
f. sonbahar. güz mevsimi. * eski iranlıların iki büyük bayramlarından birinin adı.

mihrnaz
f. naz güneşi. çok nazlı.

mihsad
ekin orağı.

mihsaf
biz dedikleri ince uzun demir.

mihsal
keskin kılıç.

mihsarre
bir kimsenin elinde tuttuğu sopa veya değnek.

mihsere
süpürge.

mihtab
balta. odun kesmekte kullanılan âlet.

mihtat
cetvel tahtası.

mihter
daha büyük. daha ulu.

mihter
f. daha büyükler.

mihterân
f. daha büyükler.

mihterân
daha büyük. daha ulu.

mihterî
f. büyüklük, ululuk, azimlik.

mihval
çok hilekâr. hileci. dolandırıcı.

mihveka
süpürge.

mihver
dünyanın kuzey ve güneş kutbu arasından geçtiği farz olunan hat, dönen bir şeyin ortasından geçen mil. düzgün geometrik şekilleri iki eşit kısma ayıran doğru çizgi. çark ve tekerlek gibi dönen şeylerin ortasından geçen mil. merkez. * mat: üzerinde bir müsbet ciheti var farzedilen sonsuz hat. * kağnı arabasının dingili.

mihver
eksen.

mihver
mihverler, eksenler.

mihver-i âlem
arzın merkezinden geçerek semâ küresini her iki tarafta kesen mevhum hat.

mihver-i arz
arzın kuzey ve güney kutupları arasında uzanıp, merkezden geçtiği farz olunan hat.

mihver-i harekât
askeri harekâtın yapıldığı yer.

mihver-i nebat
kök, gövde ve yaprakların tamamı.

mihyac
şiddetli. * çok, ziyâde, fazla.

mihyaf
tez susayan davar.

mihyal
bir yıl ekilip, bir yıl ekilmeyen arazi.

mihyat
iğne.

mihza
ateş karıştırmakta kullanılan ağaç.

mihzab
boyacıların elbise boyadıkları küp.

mihzab
ateş karıştırmakta kullanılan ağaç.

mihzac
çamaşır tokacı.

mihzak
çok gülen kadın.

mihzar
mânâsız ve saçma sapan sözler konuşan.

mihşah
kaba kilim.

mîk
f. çekirge.

mika
muhabbet, sevgi.

mikaa
kassarların üzerinde bez döğdükleri ağaç. * kassarlar tokmağı. * yaşlı ve uzun boylu kimse.

mi'kab
kızdan sonra oğlan doğuran kadın. bir oğlan sonra bir kız doğuran.

mik'ab
topuk mesti.

mikâil
dünya işlerini düzenlemekle görevli melek.

mikamme
süpürge.

mikat
bağırdak ipi, (oğlancıkları beşikte onunla bağlarlar.) * kesilme ânında koyunun ayağını bağladıkları ip.

mikat
hacıların ihrâma girdikleri yerler. * bir iş için tâyin edilen vakitler.

mikât
üzerinde kalem kesecek âlet.

mikat sünneti
hacca niyet edenin ihrama girmesi.

mikatî
hacc mevsimini beklemek üzere mekke-i mükerreme'de kalan kimse.

mikatt
üzerinde kalem kesecek âlet.

mikdad
demir kesme âleti.

mikdam
çok ayaklı. * kıdemli. * çok çabalayıp uğraşan. fazlaca gayret sarfedip ikdâm eden.

mikdar
parça. kısım. bölük. * kıymet. değer. derece.

mikdâr
miktar, nicelik.

mikdar-ı kâfi
yeter derecede.

mikdar-ı kamet
namaza başlamak için okunan kamet zamanı kadar.

mikele
sofra takımı.

miken-mekenât
kuş yuvası.

mikhal
göze sürme çekmekte kullanılan âlet.

mikleb
eskiden ciltlenen kitapların sol tarafındaki fazlalık parçanın adı.

mikleme
kalemlik, kalem konacak âlet.

mikmaa
gürzler, topuzlar.

mikne
süpürge.

miknese
süpürge.

miknese
süpürgeler.

miknet
güç, kudret, kuvvet.

mikra'
balta gibi bir alettir ve onunla taş parçalarlar.

mikraa
davul çomağı. * çoban değneği.

mikram
çok ikram ve kerem eden. bağışlayan, ihsan eden.

mikram
kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

mikrame
kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

mikrat
su mecrâsı. (her taraftan gelen yağmur suyu orada toplanır.) * büyük havuz. * büyük çanak.

mikraz
makas.

mikrâz
makaslar, kesecek âletler.

mikreb
çift sürmede kullanılan saban.

mikreb
çift sürülen sabanlar.

mikron
fr. metrenin milyonda biri. milimetrenin binde biri.

mikroskop
fr. gözle görülmeyecek kadar küçük cisimleri, çok defa büyük göstermeye yarayan âlet.

miksaha
süpürge.

miksal
çok keskin kılıç.

miksar
çok konuşan, sözü uzatan, geveze. * çoğaltan, teksir eden.

miksefe
(kesâfet. den) içine elektrik enerjisi yığılan âlet. (kondansatör)

mikseha
süpürge.

miksir
çok söyleyici, çok konuşan.

mikta'
kesecek âlet.

miktebe
tabak üstüne örttükleri nesne.

miktel
onbeş sa' miktarı nesne alır ölçek.

mikval
çok konuşan.

mikved
yular.

mikvel
lisan. dil.

mikyal
(keyl. den) ölçek. tahıl ölçeği.

mikyâl
ölçekler, tahıl ölçekleri, kileler.

mikyas
kıyas edecek, ölçecek âlet. ölçü âleti. uzunluk ölçüsü. ölçek.

mikyas
ölçü, ölçek.

mikyas
ölçek yaparak, ölçü aleti yaparak

mikyasvari
ölçü gibi.

mikyas-ül harare
harâret derecesini ölçen âlet. termometre.

mikyas-ül mâyiat
sıvıların yoğunluk derecesini ölçen âletin adı.

mikyas-ür riyah
rüzgâr hızını tâyin eden âlet.

mikyas-ı kuvvet
kuvvet ölçer. dinamometre.

mikyas-ı mâ
hidrometre.

mikyas-ı zelazil
yer sarsıntısının şiddet ve yönünü gösteren âletler.

mikşat
hattatların, kamış kalemlerinin kabuğunu soymakta kullandıkları âlet.

mil
iğne gibi ince ve uzun bir âlet. * göze sürme çekecek âlet. * ucu sivri çelik kalem. * sivri dağ tepesi. * bir çarkın, üzerinde döndüğü mihver, eksen. * elektromotordan iş tezgâhına kuvvet nakleden uzun çelik çubuk. * selin bıraktığı en verimli münbit toprak. * mesafeyi gösteren işaret çubukları. * bir kilometreden fazla mesafe, uzaklık.

mil
ince metal, sel birikintisi.

mil
miller. (bak: mil)

mila
bir kap dolusu nesne.

milad
(velâdet. den) doğum günü. * hz. isa'nın (a.s.) doğum günü kabul edilen yıl başı.

milâd
doğum günü.

miladî
milada ait. milada dayanan. ekser avrupalıların takvim başlangıcı yaptıkları milad yılına ait. * isa'nın (a.s.) doğumundan itibaren başlayan takvim ki, miladî tarih denir.

milâdî
milada dayanan.

milah
milhler, tuzlar.

milahat
gemicilik. gemicilik bilgisi.

milâh-emlâh
güzel, şirin. sâhib-i melâhat. * tuzlu.

milak
bir nesnenin kıyam ve sebâtına sebep olan nesne.

mil'aka
tahta kaşık.

mil'aka
tahta kaşıklar.

mil'aka-tıraş
f. tahta kaşık yapan.

mi'lat
yas tuttuğunda, kadınların gözyaşı sildikleri bez.

milat
duvara yaptıkları çamur. sıva balçığı.

milben
kerpiç kalıbı. * süt sağacak kap.

mildâm
çekirdek dövdükleri taş. * ahmak ve iri vücutlu kimse.

mildem
çekirdek dövdükleri taş. * ahmak ve iri vücutlu kimse.

mildes
hurma çekirdeğini dövdükleri büyük taş.

mil'e
dolu, dolusu. * cemaat. (bak: mele') * havuz.

milel
milletler. bir millet sayılan topluluklar. * bir din veya mezhebde olan topluluklar.

milel
milletler.

milel-i mütemeddine
medenileşmiş milletler.

milel-i sâire
başka, diğer milletler.

milezz
katı, şiddetli, şedid.

milg
ahmak.

milh
tuz.

milh
milhler, tuzlar.

milha
(milhât) (c.: melâhi) eğlence, oyun, cümbüş.

milhab
kesecek âlet. * ber nesnenin kabuğunu soyacak âlet.

milhafe
bürünecek şey. yorgan.

milhe
güzel kelâm, lâtif söz.

milhez
mürekkep karıştırmakta kullanılan bir âlet.

milhî
(milhiye) tuzla alâkalı. tuzdan.

mili
f. kedi.

mil-i bahrî
ingiliz deniz mili. (1852 metre)

mil-i berrî
kara mili. (1609 metre)

milis
fr. orduya yardımcı halk kuvveti.

milis
sivil ordu.

milk
mal cinsinden olan yer. birisinin tasarrufu altında bulunan yer. mülk.

milka
eskiden mürekkep hokkalarına konulan ham iplik.

milkat
cerrah cımbızı.

milkdar
f. hükümdar, pâdişah. mülk sâhibi.

milked
nesne dövecek âlet.

milk-i yemin
köle, cariye.

millet
bir dinden olanların topluluğu. din, dil ve târih beraberliği bulunan insan cemaatı. sınıf. topluluk. * bir sülâleden gelenlerin hepsi. * maddi, mânevi bir unsurdan sayılıp beraber yaşayanların hepsi.

millet
aynı dinden olanlar topluluğu.

millet
türkiye büyük millet meclisi

millet
milletler. bir millet sayılan topluluklar. * bir din veya mezhebde olan topluluklar.

milletdaş
aynı milletten olan.

millet-i beyza
bütün müslümanlar.

millet-i hâkime
hâkim millet.

millet-i merhume
müslümanlar, islâm milleti. (Allah'a ve onları ebedi saadete sevkeden emirlerine itaat ettiklerinden, kendileri rahmete mazhar olmuşlardır.)

milletperver
milletini seven.

millî
(milliye) din ve millete âit, milletle alâkalı, millete mensub.

millî
milletle ilgili.

millî
milli savunma bakanlığı

milliyet
"ümmet. aralarında din, dil ve tarih birliği olan topluluktaki hâl. millet olma. aralarında maddi mânevi birlik ve beraberlik râbıtaları bulunan topluluktaki vasıf. (milliyetimiz bir vücuddur. ruhu, islâmiyyet; aklı, kur'ân ve imândır.)(kimin himmeti milleti ise, o tek başiyle küçük bir millettir. m.)(fikr-i milliyet, şu asırda çok ileri gitmiş. hususan dessas avrupa zâlimleri, bunu islâmlar içinde menfi bir surette uyandırıyorlar, tâ ki, parçalayıp, onları yutsunlar.hem fikr-i milliyette bir zevk-i nefsâni var; gafletkârâne bir lezzet var; şeâmetli bir kuvvet var. onun için şu zamanda hayat-ı içtimaiye ile meşgul olanlara, ""fikr-i milliyeti bırakınız!"" denilmez. fakat, fikr-i milliyet iki kısımdır. bir kısmı menfîdir. şeâmetlidir, zararlıdır; başkasını yutmakla beslenir, diğerlerine adâvetle devam eder, mütayakkız davranır. şu ise, muhâsamet ve keşmekeşe sebebdir. onun içindir ki, hadis-i şerifte ferman etmiş: $ve kur'an da ferman etmiş: $ işte şu hadis-i şerif ve şu âyet-i kerime; kat'i bir surette menfî bir milliyeti ve fikr-i unsuriyeti kabul etmiyorlar. çünki: müsbet ve mukaddes islâmiyet milliyeti, ona ihtiyaç bırakmıyor... m.) (bak: türk)(menfî milliyette ve unsuriyet fikrinde ifrat edenlere deriz ki:evvelâ: şu dünya yüzü, hususan şu memleketimiz, eski zamandan beri çok muhaceretlere ve tebeddülâta mâruz olmakla beraber; merkez-i hükümet-i islâmiyye bu vatanda teşkil olduktan sonra, akvâm-ı sâireden pervane gibi çokları içine atılıp, tavattun etmişler. işte bu halde levh-i mahfuz açılsa ancak hakiki unsurlar birbirinden tefrik edilebilir. öyle ise, hakiki unsuriyet fikrine, hareketi ve hamiyeti bina etmek mânasız ve hem pek zararlıdır. onun içindir ki: menfî milliyetçilerin ve unsuriyet-perverlerin reislerinden ve dine karşı pek lâkayd birisi mecbur olmuş; demiş: ""dil, din bir ise; millet birdir."" mâdem öyledir. hakiki unsuriyete değil; belki dil, din, vatan münâsebatına bakılacak. eğer üçü bir ise, zaten kuvvetli bir millet; eğer biri noksan olursa, tekrar milliyet dairesine dâhildir. m.)"

milliyet
aynı milletten olma hâli.

milliyetle
millilik ülküsüyle, idealiyle alay etme

milliyetperver
f. milliyetini seven.

milliyetperver
milliyetçi, milletini seven.

milsah
keten tarağı.

milt
nesebi bilinmeyen.

miltan
yağ değirmeni.

miltat
dimağa ermiş olan baş yarası. * deniz kenarı.

milvah
tuzak yanında koydukları kuş. * semiz olmayan hayvan.

milvat
mala.

milyonlarla
milyonlarca müslüman

milzab
aşırı derecede cimri, pek hasis.

milzâb
çok tamahkâr ve cimri olanlar.

mim
"kur'ân-ı kerim alfabesindeki yirmidördüncü harf olup, ebced hesabında kırk sayısının karşılığıdır. * tarih yazarken bazan muharrem ayına bir işaret olabilir. * bir kitap veya ibarenin sonuna veya altına temme (bitti) yerine ve ""mâlum oldu, görüldü"" makamında konulan bir harftir. (bak: ebced)"

mi'mar
imar eden. hüner sâhibi. inşaat plânlarını yapan ve bunların kurulmasına bakan san'atkâr. binâ inşa eden mühendis.

mîmar
bina tasarımcısı.

mi'marân
f. mimarlar.

mi'marî
(mi'mariyye) mimarlıkla alâkalı. mimarlığa âit. * bir yapı için mimara verilen para.

mimha
meni silmeye mahsus bez parçası.

mimhaza
yayık. (onunla yoğurttan yağ çıkarırlar.)

mimî
(mimiyye) mim harfi ile alâkalı. içinde mim harfi bulunan kelime.

mimlaka
yer düzeltecek taş.

mimleha
tuzlu yer.

mimraz
hastalıklı, illetli.

mimsah
yalancı.

mimsaha
adi basacak nesne. * yüz silecek mendil.

mimsiz
"deniyet", aşağılık

mim'siz
"deniyet", medeniyet adı verilmiş alçaklık

mimsiz medeniyet
"vahşilik, denîlik. alçaklık. * medeni kelimesinin, kur'ân alfabesine göre ""mim"" harfini kaldırırsak, denî kelimesi kalır. buna binaen, ""mimsiz medeniyyet"" de denî, alçak ve zâlim yerinde kullanılmıştır."

mimsiz medeniyet
deniyet, yani alçaklık.

mimtar
yağmurluk.

min
"arabçada harf-i cerrdir. 1- mekân ve bir şeye başlamayı ifâde eder.meselâ: $ ""haftadan haftaya"" da olduğu gibi.2- teb'iz için olur. meselâ: $""kim bir kavme benzemeğe özenirse onlardan sayılır"" cümlesinde olduğu gibi. bazılarını, bir kısmını ifâde ediyor. 3- cinsi beyan için olur. meselâ: $ ""işlediğiniz hayrı Allah bilir"" cümlesinde ""min"" tebyine (açıklamaya) vesile oluyor.4- bedel-i ivâz (karşılık) için olur. meselâ: $ ""ahirete bedel, dünya hayatına râzı mı oldunuz"" cümlesinde olduğu gibi.5- tâlil (sebeb bildirmek) için olur. meselâ: $ ""Allah'tan korktuğu için ağlıyor."" cümlesinde olduğu gibi. önündeki kelime mef'ulün leh olur.6- istiğrak ifadesi için olur. gâyet, hiç bir, hiç... gibi. ""bize hiç bir yorgunluk dokunmadı"" cümlesinde olduğu gibi. $ bâzı fiiller mef'ul-ü bihini, ""min"" ile alır. bu takdirde... den, dan... manası ile tercüme edilmez.7- tahsis-i alel umum (katiyyet ifadesi) için olur. bu da zâidedir. meselâ: $ ""hiç kimse bana gelmedi"" cümlesinde olduğu gibi. bunlardan başka ""min"" harf-i icerri;fasıl mânasına, birbirine zıd iki kelimeden ikincisine dahil olur. bâ-i cerreye, an $, fi $, ind $, alâ $'ya müradif olur. $ rubbemâ, mânasına ve sıla olur. lâm-ı zâide ve $ müz ve ba-i kasem yerinde de kullanılır."

min
haddim olmayarak

min gayr-ı haddin
had harici, edeb dışı olarak. * haddim olmayarak.

min küll-il vücuh
her yönden. her cihetle.

min.. ila
den... ye kadar.

mina
şişe, cam, billur. * parlak saray. * sırça. kuyumcuların kullandıkları lâcivert renkli sırça.

mina'
liman.

minâ
cam, billur, sırça, parlak.

minâ
limanlar.

minafam
f. cam mavisi, sırça renkli.

minah-menâyih
atiyye, bahşiş.

min'am
çok in'am ve ihsan eden.

minarat
minareler.

minârât
minareler.

minarat
(aslı menare'dir) nur mevzii. ezan mevkii.

minare
(aslı menare'dir) nur mevzii. ezan mevkii.

minare
minareler.

minare
minareler.

mina-renk
f. gök mavisi.

mi'nas
kız doğuran kadın.

min-ba'd
bundan sonra, bundan böyle.

minbaz
hallaç tokmağı.

minber
camide hatibin hutbe okumasına mahsus kürsü. (rif'at mânasına olan nebr'den ism-i âlettir.) (bak: hutbe)(... minber, vahy-i ilâhinin tebliğ makamı olduğundan, o vesvese-i siyasiyenin hakkı yoktur ki o makâm-ı âliye çıkabilsin. s.)

minber
camide hutbe okunan yer.

minber
minberler. camilerde hatiblerin hutbe okumalarına mahsus kürsüler.

minbeze
yastık.

mincab
zayıf kimse. * yeleği ve temreni olmayan ok.

mincar
havan. havan eli.

mincede
küçük asâ, küçük sopa. * yorgancı çubuğu.

mincel
orak. ekin orağı.

mincel
ekin orakları.

mincem
terâzi kolu.

mincere
"soğuk suya harâret veren kızmış sıcak taş. (o suya ""necire"" derler.)"

min-cihetin
bir cihetten, bir bakıma göre.

mincilab
murdar su, pis su.

mindag
hücum edecek âlet.

mindas
yeyni avret, hafif kadın.

mindef
hallaç yayı.

mindef
hallaç yayları.

mindel
hırslı, doymaz ve açgözlü insan. yırtıcı kimse. * zorba, eşkiya.

mindif
atılmış pamuk.

mindil
peşkir. mendil. bez parçası.

min-el evvel
evvelden beri.

min-el ezel
ezelden beri.

min-el kadim
çok evvelden. eskiden beri.

min-el mühlikat
helâk edenlerden. mühlik olanlardan.

min-el-arş ile-l-ferş
arştan yeryüzüne kadar.

minen
minnetler.

minessee
asâ, sopa.

minessera ilessüreyya
(mines serâ il-es süreyyâ) yerden göğe kadar.

min-eş şems
güneşten.

minfah
körük.

minfâh
körükler.

minfak
çok fazla nafaka veren.

minfeha
peynir mayası.

minh
ondan. (müzekker hâli.)

minha
atiyye, bahşiş.

minhac
meslek. yol. açık ve belli yol. * f. büyük ve işlek cadde.

minhâc
yol, meslek, metod.

minhac-menhec
açık ve geniş yollar. bilinen büyük yollar.

minhac-üs sünnet
sünnet yolu. sünnet caddesi. hazret-i peygamber'in (a.s.m.) gittiği, emrettiği şeriat yolu.

minhac-ı hidayet
doğru yol. hidayet yolu.

minhar
misafirperver. misafir kabul edip ağırlayan.

minhas
uğursuz şey.

minhas
uğursuz şeyler.

minhat
dülger rendesi. taş veya tahta yontmada kullanılan âlet.

minhat
(tahta veya taş) yontma âletleri.

min-haysü-layahtesib
hesab edilmedik ve umulmadık yerden veya kadar (mânasında).

minhaz
burun delikleri.

minhü
ondan. (müzekker hâli.)

minhüm
onlardan.

minhüm
ondan. (müzekker hâli.)

minhüm
ondan. (müzekker hâli.)

minindillah
Allah katında.

minkaa
küçük taş çömlek.

minkab
delecek âlet. ateş yakmak ve tutuşmak.

minkal
çamur teknesi.

minkale
geo: yarım dâire şeklinde dereceli geometri âleti. iletki.

minkar
yırtıcı kuşların gagası. * taşçı kalemi. taş yontmağa mahsus kalem.

minkar
minkarlar, gagalar. yırtıcı kuşların gagaları. taşçı kalemleri.

minkarî
gaga biçiminde. gagayı andırır tarzda.

minkar-ı mahrut
gagaları konik biçimde ve kuvvetli olan kuşlar. (serçe, karga gibi)

minkar-ı meşkuk
kırlangıç ve çobanaldatan gibi gagaları kısa ve çok yarık olan kuşlar.

minkaz
uzunluğuna yarılmış, boylamasına bölünmüş.

minkaş
(minkaşe) cımbız, kıskaç. * demir kalem.

min-ma
(mimmâ okunur) şey, nesne. o şeyden.

minmas
kıl yolacak âlet.

minnet
iyiliğe karşı duyulan şükür hissi. * birisine iyilik etmek. * yapılan iyilikleri sayarak başa kakmak.

minnet
iyiliğe karşı duyulan şükür hissi, başa kakma.

minnet
kendini borçlu hissetme

minnet
minnetler.

minnetdar
f. bir iyiliğe karşı minnet duyan. yük altında kalır gibi birisinin iyiliğine karşı mahcubiyet.

minnetdâr
minnet eden.

minnetdarane
f. minnetli olarak. minnet eder surette.

minnetdârâne
minnet duyarak.

minnetdarî
f. minnetdarlık.

minnetdârlık
minnet hissetme.

minnetdide
f. minnet ve iyilik görmüş.

minnetkeş
f. minnet altında bulunan. minnet çeken.

minnetkeş
minnet altında bulunanlar, minnet çekenler.

minnetkeşân
minnet altında bulunanlar, minnet çekenler.

minnetkeşân
f. minnet altında bulunan. minnet çeken.

minnettar
yapılan bir iyiliğe karşı teşekkür hissi uyandırmak

minnetşinâs
iyilik tanıyan. minnet bilir.

minnetşinâsân
iyilik tanıyan. minnet bilir.

minnetşinâsî
f. iyilik tanıyıcılık, minnet bilirlik.

minsa'
medine-i münevvere'nin dışında meşhur bir yer.

minsaf
hizmetkâr, hizmetçi.

minsar
yardımı çok olan kimse. * yardım edecek âlet.

minsec
çulhaların bez tarağı.

minsee
asâ, sopa.

minsef
elek. kalbur. külünk.

minsega
ekmekçilerin ekmek tozunu sildikleri nesne. * yufka yuvarlağı.

minser
"(c: menâsir) yırtıcı kuşların gagası. * taşçı kalemi. * yüz ile ikiyüz adet arasında olan asker. * önlerinde ne bulunur yıkıp yakıp târumar eden asker. * otuz ile kırk arasında olan at. * kırktan elliye veya altmışa; ve yüzden ikiyüze kadar olan at."

minser
yırtıcı kuşların gagaları. * taşçı kalemleri.

minsir
yardımı çok olan kimse. * yardım edecek âlet.

min-tarafillah
Allah tarafından. cenâb-ı hakk'ın emriyle.

mintarafillah
Allah tarafından.

mintaş
kıl yolacak âlet. cımbız.

minu
şişe, sırça, cam. * zümrüt. * cennet, firdevs.

minu-yu hâk
mezar, kabir.

minval
hareket tarzı, davranış. usul, yol. * fayda. * uslub, tarz. * bez dokuyan cüllah.

minvâl
tarz, yol, gidiş.

min-vechin
bir bakımdan, bir cihetten.

minyatür
"eski el yazısı kitapları süslemek için sulu boya ile yapılan ince resimler hakkında kullanılır bir tâbirdir. italyanca ""minyatura"" kelimesinden alınmadır. buna vaktiyle küçük nakış demek olan ""hurde nakış"" denilirdi. (o.t.d.s.) * ince bir san'atla yapılmış küçük resimler."

minzar
ayna. bakma âleti. gözlük.

minşaa
çulha mekiği.

minşakka
yarık, çukur, oyuk.

minşâl
yemek çatalı.

minşar
testere, biçki.

minşâr
testereler. * (menşur. c.) tar: padişâhın verdiği vezirlik veya müşirlik fermanları. * mat: prizmalar.

minşefe
sünger, bez gibi su silmeğe mahsus nesne.

minşega
ot ve yem koydukları kap.

minşel
yemek çatalı.

mir
amir. bey. baş. kumandan. vâli.

mîr
bey, amir.

mira'
(riya. dan) riya etme, riyakârlık yapma. * başkasının sözüne itiraz edip mücâdele etme. * içindekinin aksini söyleme.

mir-ab
f. bir kentin su işlerine bakan kişi.

mi'rac
"merdiven, süllem. * yükselecek yer. * en yüksek makam. * huzur-u ilâhî. peygamberimiz hz. muhammed (a.s.m.) efendimizin, receb ayının 27. gecesinde cenab-ı hakk'ın huzuruna ruhen, cismen, hâlen çıkması mu'cizesi ki; en büyük mu'cizelerinden birisidir.(resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm, nasılki arz ahâlisine inşikak-ı kamer mu'cizesini göstermiş; öyle de: semâvat ahâlisine, mi'rac mu'cize-i ekberini göstermiştir. işte mi'rac denilen şu mu'cize-i âzamı, otuzbirinci söz olan mi'rac risalesi'ne havale ederiz. çünki o risale, o mu'cize-i kübrâyı, ne kadar nurani ve âli ve doğru olduğunu kat'i bürhanlarla, hattâ mülhidlere karşı da isbat etmiştir. yalnız, mu'cize-i mi'racın mukaddimesi olan beyt-ül-makdis seyahatı ve sabahleyin kureyş kavmi, ondan beyt-ül makdis'in târifatını istemesi üzerine hâsıl olan bir mu'cizeyi bahsedeceğiz. şöyle ki:mi'rac gecesinin sabahında, mi'râcını kureyş'e haber verdi. kureyş tekzib etti. dediler: ""eğer beyt-ül makdis'e gitmiş isen, beyt-ül makdis'in kapılarını ve duvarlarını ve ahvâlini bize târif et."" resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm ferman ediyor ki: $yâni: ""onların tekziblerinden ve suâllerinden pek çok sıkıldım. hattâ öyle bir sıkıntı hiç çekmemiştim. birden cenab-ı hak, beyt-ül-makdis'i bana gösterdi; ben de beyt-ül-makdis'e bakıyorum, birer birer herşey'i târif ediyordum."" işte o vakit kureyş baktılar ki: beyt-ül-makdis'ten doğru ve tam haber veriyor...hem resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm kureyş'e demiş ki: ""yolda giderken sizin bir kafilenizi gördüm kâfileniz yarın filân vakitte gelecek. sonra o vakit kâfileye muntazır kaldılar. kâfile bir saat teehhür etmiş. resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın ihbarı doğru çıkmak için, ehl-i tahkikın tasdikıyla, güneş bir saat tevakkuf etmiş. yâni arz, o'nun sözünü doğru çıkarmak için; vazifesini, seyahatını bir saat tâtil etmiştir ve o tâtili, güneş'in sükunetiyle göstermiştir. işte muhammed-i arabî aleyhissalâtü vesselâm'ın birtek sözünün tasdikı için, koca arz vazifesini terkeder; koca güneş şâhid olur. böyle bir zâtı tasdik etmeyen ve emrini tutmayanın, ne derece bedbaht olduğunu.. ve o'nu tasdik edip emrine $ diyenlerin ne kadar bahtiyar olduklarını anla. m.)"

mîrâc
peygamberimizin semaya çıkma mucizesi.

mîrâc
merdiven.

mirac
otuz birinci söz

mi'rac
risale-i nur'da 31. söz (bk. a-r-c)

mi'rac
merdivenler.

mi'rac
mi'raclar. merdivenler. çıkılacak yerler.

mi'rac gecesi
leyle-i mi'rac da denir. arabî aylardan receb-i şeri'fin yirmiyedinci gecesidir.

mîrâciye
mevlidin mîraçla ilgili bölümü.

miraciye
miraç risalesi; otuz birinci söz

mi'raciyye
mi'raca âid. mi'rac hakkında. peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) mi'rac mu'cizesi hakkında yazılmış manzume veya bu hususta yazılan eser.

mi'rac-un nebi
hazret-i peygamber'in (a.s.m.) huzur-u ilâhîde yükselmesi.(mi'râc-un nebi : zât-ı ahmediyye (a.s.m.) efendimizin seyr-i sülukundan ibârettir. zât-ı muhammediye'nin bütün kâinatın fevkine çıkıp, bütün mevcudattan geçip, bütün mahlukatın hâlikı ile umumî, küllî, ulvî bir sohbetidir.)(mi'rac meselesi erkân-ı imaniyyenin usulünden sonra terettüb eden bir neticedir. ve erkân-ı imaniyyenin nurlarından medet alan bir nurdur. erkân-ı imaniyyeyi kabul etmeyen dinsiz mülhidlere karşı elbette bizzat isbat edilmez. çünkü Allah'ı bilmeyen, peygamberi tanımayan ve melâikeyi kabul etmeyen veya semâvatın vücudunu inkâr eden adamlara mi'rac'dan bahsedilmez. evvelâ o erkânı isbat etmek lâzım geliyor. s.) (bak: bast-ı zaman)

mîrâcvârî
mîraç gibi.

mirade
mancınık taşı.

mirades
kuyu içinde su var mıdır diye bilmek için bıraktıkları taş. * el değirmeni.

mirah
sürur, neşat, sevinç.

mir-ahur
f. sarayda at işlerine bakan memurun ünvanıdır.

miralay
alay kumandanı. albay.

miralay
albay.

miran
vahşi canavar yatağı.

miran aşireti
cizre havalisinde bühti ismi ile de anılan bir aşiret adı.

mirar
kerreler. def'alar.

miraren
defalarca, birçok kere.

miras
"ölen kimseden akrabalarına ve yakınlarına kalmış olan mal, mülk.( $ olan hükm-ü kur'anî, mahz-ı adâlet olduğu gibi, ayn-ı merhamettir. evet adâlettir. çünki; ekseriyet-i mutlaka itibariyle bir erkek, bir kadın alır, nafakasını taahhüt eder. bir kadın ise, bir kocaya gider, nafakasını ona yükler; irsiyetteki noksanını telâfi eder. hem merhamettir, çünki: o zaife kız, pederinden şefkate ve kardeşinden merhamete çok muhtaçtır. hükm-ü kur'ana göre o kız, pederinden endişesiz bir şefkat görür. pederi ona, ""benim servetimin yarısını, ellerin ve yabanilerin ellerine geçmesine sebeb olacak zararlı bir çocuk"" nazariyle endişe edip bakmaz. o şefkate, endişe ve hiddet karışmaz. hem kardeşinden rekabetsiz, hasedsiz bir merhamet ve himayet görür. kardeşi ona, ""hânedanımızın yarısını bozacak ve malımızın mühim bir kısmını ellerin eline verecek bir rakib"" nazariyle bakmaz; o merhamete ve himayete bir kin, bir iğbirar katmaz. şu halde o fıtraten nazik, nâzenin ve hilkaten zaife ve nahife kız, sûreten, az bir şey kaybeder; fakat ona bedel akaribin şefkatinden, merhametinden, tükenmez bir servet kazanır. yoksa rahmet-i hak'tan ziyade ona merhamet edeceğiz diye hakkından fazla ona hak vermek, ona merhamet değil, şedit bir zulümdür. belki zaman-ı câhiliyette gayret-i vahşiyaneye binaen kızlarını sağ olarak defnetmek gibi gaddarâne bir zulmü andıracak şu zamanın hırs-ı vahşiyanesi, merhametsiz bir şenâate yol açmak ihtimali vardır. m.)"

miras
ölen kimsenin yakınlarına kalan malı.

mirashar
f. mirasyedi. kendine kalan mirası yiyen. mirashor.

mir'at
ayine. ayna. * meşhur bir cins lâle.

mirât
ayna.

mir'at
aynalar, mir'atlar.

mir'at-ül ayn
bir şeyin dış görünüşü.

mi'raz
zıpkın adı verilen yeleksiz uzun ok. * bir sözün gizli mânâsı. ta'riz.

mi'raz
kapalı mânâlar. * edb: birden fazla mânası olan bir kelimenin, en uzak mânasını kasdetmeler.

mirazza
harmanı sürecek döven.

mir'aş (mer'aş)
çok yüksekten uçan güvercin.

mirba
ganimet malının dörtte biri.

mirba
gözcülerin üstüne çıkıp baktıkları yüksek yer.

mirbaa
asâ, değnek, sopa.

mirbâe
gözcülerin üstüne çıkıp baktıkları yüksek yer.

mirbat
davar bağlanacak bağ.

mirbed
ev içinde olan küçük hücre (içine esvap koyarlar). * davar ahırı. * davar duracak yer. * hurma kuruttukları yer.

mircel
kazan.

mirda
gemicilerin kullandıkları uzun ağaç.

mirdiyan
(mirdiyane) mersin ağacı.

mi're
kin, adâvet, düşmanlık.

miremme
sığır ve deve gibi tırnaklı hayvanların dudağı.

mires-emrâs
ip.

mirfa
ittifak etmek, bir olmak, birleşmek.

mirfak
dirsek. * mutfak. kiler. * semânın şimal tarafında bir yıldız ismi.

mirfak
dirsekler. * ev kilerleri. * mutfaklar.

mirfaka
dirsek yastığı.

mirfat
ittifak etmek, bir olmak, birleşmek.

mirfed
büyük kâse.

mirfeşe
kürek.

mirgah
kaymak alacak âlet.

mirha
irhâ denilen yelmekle yelip seğirten at.

mirha
salıverilmiş, bırakılmış perde.

mirhat
salıverilmiş, bırakılmış perde.

mirhaz
gasilhâne, abdesthâne, kenif. * çamaşır tokmağı.

mirhâza
gasilhâne, abdesthâne, kenif. * çamaşır tokmağı.

mirî
devlete âid. devlet hazinesine mensub.

mîrî
devlet malı.

mîrî
devlete ait mal, kamu malı

mir-i kelâm
güzel ve zarif konuşan.

mirilu
"uzayan harblerde ve askerin kifayetsizliği zamanlarında aylıkla toplanan askerler. bunlar talimsiz, intizamsız oldukları için ""nefer-i âm: bütün halkın cenge sürülmesi"" hükmünde kalıyor, bir istifade te'min olunamıyordu. yeniçeri ocağı'nın ilgasıyla muntazam askerî teşkilât yapılınca bu türlü asker istihdamından vaz geçilmiştir. * hükümete ait gelir menbaları yerinde de mirilu tabiri kullanılırdı."

mirkak
oklava.

mirkam
kalem.

mirkam
kalemler. yazma işinde kullanılan âletler.

mirkat
merdiven. basamak. derece.

mirkat
mertebe, derece.

mirken
don yıkayacak kap. * küçük leğen.

mirliva
tugay kumandanı. tuğgeneral.

mirlivâ
tuğgeneral.

mirma
nişan oku.

mirmat
nişan oku.

mirre
kuvvet. * öd. * akıl. * kat. * sağlamlık.

mirrid
müfsid, kötü ve şerir kimse.

mirrih
"uzun ok. (""pertev oku"" derler) * yeleği olmayan ok. * bir yıldız adı."

mirsad
gözetleme yeri. rasad yeri. * gözetleme âleti. * suçluları gözleyip duran. * pusu. * suçlular için hazır bekleyen.

mirsâd
gözetleme yeri.

mirsad-ı ibret
ibretle seyretme yeri.

mirsad-ı tefekkür
tefekküre sebep olan.

mirsal
tenbel yürüyüşlü davar. * küçük ok.

mirsat
gemi demiri. lenger.

mirt
yünden veya haz denilen kumaştan elbise. * kadınların, esvapları üstüne giydikleri elbise.

mirtac
yarış atlarının beşincisi.

mirtal
bulaşmak.

mirtale
bulaşmak.

mirtaz
dinin yasaklarından sakınan kimse.

mirvaha
(rih. den) yelpaze.

mirvaha
yelpâzeler.

mirvaha cünbân
f. yelpaze sallıyan.

mirved
milve makara ortasındaki demir, mihver.

mirye
şek, şüphe. * münazara. cedel. (bak: temâri)

mirza
reis. bey. * büyük kimselerin çocuğu. beyzâde. * bazı islâm topluluğunda iyi sülâleden olanlara, şehzâdelere, seyyidlere verilen ünvân olmakla beraber, bugün bir isim olarak çokca kullanılmaktadır.

mirzâ
reis, bey.

mirzab
ululuk. * uzun ve büyük gemi.

mirzah
çekirdek ve ona benzer şeyleri dövüp ezdikleri taş.

mirzaz
havan eli.

mirzebe
tokmak.

mir'ızza (mir'ızâ)
keçi kılının altında olan tiftik.

mirşah
(mirşaha) süzgeç.

mirşaha
eyer altına konulan keçeyi davardan almak.

mirşeka
terzi yüksüğü.

mirşem
ekmek tozunu silecek tüy süpürge.

mis
f. bakır.

mis'
şimal yeli, kuzey rüzgârı.

mismak
çadırı yükseğe kaldıracak ağaç.

mis'ab
değirmen oluğu. * havuz oluğu.

misafir
seferde olan. (bak: müsafir-mukim)

misafirhâne
misafir evi.

misafirperver
misafiri seven.

misaha
ölçmek, miktarını bilmek.

misak
anlaşma. sözleşme. yeminleşme. verilen söz.

mîsak
sözleşme.

misal
"bir şeyin benzer hali. benzer. örnek. * düş. rüya. * ahlâk ve âdâbla ilgili kıssa ve hikâye. * bir şeyin örneği ve sıfatı. kısas. * gr: ilk harfi harf-i illet olan (yani; elif, vav veyahut da yâ olan) fiil veya kelime."

misâl
örnek, bir alem adı.

misâl
denk. benzer. yaşları birbiriyle aynı olanlar. * mat: kat sayı. * (mesel. c.) kıssalar, hikâyeler, romanlar, masallar, destanlar.

misâl
misaller. örnekler. * arapçada fiil tasrifini gösteren kitap.

misâl
çuvaldız.

misâlî
misâl hâlinde, misâlle ilgili.

misalî
görüntüden ibaret, rüya âlemi (bk. a-l-m)

misâlî
içlerinde herşeyin fotoğrafının kaydedildiği levha

misal-i vavî
"ilk harfi ""vav"" olan kelime."

misal-i yayî
"ilk harfi ""ye"" olan kelime."

misâlîye
misâlle ilgili olan.

misaliyye
misale dair.

mi'sam
nabız yeri. bilek.

misane
dizgin kayışı.

mi'sar
(mi'sara) mengene.

mis'ar
ateşi karıştırmağa yarıyan demirler.

mis'ar (mis'âr)
uzun. * ateş küsküsü yapılan ağaç. ateş karıştırmağa mahsus âlet.

misas
el sürme, değme, dokunma. * cima etmek. * almak.

misbah
lâmba. (bak: mısbah)

misbah
lamba, kandil.

misbah
lâmbalar. fenerler. siraclar.

misbah-ı sadrî
göğüs yüzgeçi.

misbah-ı zenebî
balıkların kuyruğu.

misbar
yaraya konulan fitil.

misbeke
mâden eritilip dökülecek kap.

misdak
(sıdk. dan) bir şeyin doğru olduğunu isbata yarayan şey. tasdik âleti. * alâmet. tavır. tarz. düstur. * değer ölçüsü.

misdâk
onaylayıcı delil.

mis'eb
bal konulan tulum, bal tulumu.

misek
fil kemiğinden veya deniz boğası kemiğinden yapılan bilezik.

mi'sele
(asel. den) arı kovanı.

miselle
çuvaldız.

misellî
çuvaldızcı kimse.

misem
dağlama eseri. * dağ yapılan âlet. * güzelin çehresindeki cemâl eseri.

misenn
bileği taşı.

misfat
süzgeç. tasfiye âleti.

misfen
törpü.

misfere
süpürge.

misha
demir kürek, bel.

mishab
bel âletinin sapı.

mishal
eğe, törpü gibi yontma aletleri.

mishane
taş parçaladıkları nesne.

mishat
şarap koyacak kap.

mishat
demir kürek, bel.

misheb
siyah at.

mishel
dil, lisan. * eğe, törpü. * ziynet verecek nesne. * yabâni eşek. * dizgin.

mishelân
geminin iki tarafındaki iki halka.

misil
(misl) benzer. eş. nâzır. tıpkısı.

misil
eş, benzer.

misil
imtisale şayan olan. tam benzer. efdal, ekrem ve eşref olan.

misilli
(misillü) benzeri. gibi. aynısı.

misillü
benzeri, gibi.

misk
bir cins güzel koku ismi. (asya'nın büyük dağlarında yaşayan bir cins erkek ceylanın karınderisi altındaki bir bezden çıkarılır.)

misk
güzel koku.

misk
çok hoş bir koku

misk ile anber
tamamıyla isteğe uygun. (misk ü anber de denir).

miska
su bardağı. su kovası.

miskâ'
sıklık vermek.

miska
delme âletleri, matkablar.

miskab
mâden, kemik veya tahta gibi şeyleri delmekte kullanılan âlet, matkap.

miskal
devamlı tenbel olmak.

miskal
4,5 gram ağırlık.

miskal
miskaller, 1,43 dirhemlik ağırlık ölçüleri.

miskam
hastalıklı, illetli.

miskat
su bardağı. su kovası.

miskata
düşürtücü ilâç veya sebep.

misket
fr. alaybozan tüfeği. patlayan bombadan etrafa sıçrayarak tahribe, yaralanmaya ve ölüme vesile olan sert parça. eskiden kullanılmış geniş çaplı bir silâh. * güzel kokulu meyve. (elma, üzüm vs.)

miskin
uyuşuk, tenbel, hareketsiz. zavallı. * cüzzam hastası. * fık: kendi kendini idâre edemiyen, iktisabtan âciz, mal ve mülkü hiç olmayan kimse.

miskin
yoksul, uyuşuk, tembel, zavallı.

miskin
ziyadesiyle fakir olanlar. miskinler. uyuşuklar. zavallı, fakir kimseler. * oturanlar.

miskinâne
f. tenbelcesine, miskincesine.

misl
eş, benzer.

mislah
ham iken hurması dökülen hurma ağacı.

mislak
fesih lisanlı, güzel konuşan. * kırkbeş sene yaşayan adam.

mislân
yer yarığı.

mislat
anahtarın bir dişi.

mislen
benzer olarak.

misliyet
benzeri ve misli olmak. benzerlik.

misliyet
benzerlik, eşlik.

misma'
(sem'den) kulak. * hastanın iç organlarını dinlemeğe yarıyan âlet.

misma'
kulaklar. * işitme âletleri.

mismar
ensiz çivi, mıh. demir kazık.

mismar
çivi.

mismar
mıhlar, çiviler.

mismar-ı âhenin
demir kazık.

mismas
karıştırmak.

mismâs
karışık ve mültebis olmak.

mismaz
deyyus kimse.

misred
büyük taş, çanak.

missik
çok cimri. hasis ve tamâhkâr.

mistah
yatık bardak. * çadır direği. * hurma yayıp kuruttukları yer.

mistar
cetvel.

mistar
cetvel.

mistar
cetveller, mistarlar. çizgi çizme için kullanılan âletler.

mistik
fr. mistisizm ile âlâkalı. * fls: bâtıni. kalben çok dindar. sofi.

mistik
içle ilgili.

misvak
kullanılması pek çok faydalı olan ve peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) ehemmiyetle tavsiye ettiği, diş fırçası vazifesini de gören, hoş kokulu ve meyvesiz bir ağacın dallarından kesilip kullanılan parça.

misvâk
sünnet olan diş temizleme aleti, bir ağacın kökü.

misvat
kazan kepçesi.

misyon
fr. bir vazife ile bir yere gönderilen hey'et. * bir şahıs veyâ hey'ete verilen vazife.

misyon
vazife.

misyoner
fr. hıristiyanlığı neşre ve tanıtmağa çalışan kimse.

misyoner
hıristiyanlığı yaymakla görevli kimse.

mita'
bir şeyin son bulduğu yerin sonu. * geniş yol. * yolların birleştiği yer.

mitâ
hurma salkımı.

mitade
matkap başı.

mit'am
çok yemek yiyen. yemeği bol olan.

mitam
her zaman ikiz doğuran kadın.

mitan
at yarıştırdıkları yer.

mitat
medhetme, övme.

mite
bir nevi ölmek.

mit'em
bir defalık ikiz doğuran kadın.

mithara
(tahâret. den) matara.

mitin
f.. taşları kayaları paçalamada kullanılan büyük çekiç.

miting
ing. içtimaî ve siyasî bir mes'ele için yapılan büyük toplantı.

miting
bir gaye uğruna yapılan büyük toplantı.

mitoloji
fr. efsane bilgisi.

mitoloji
efsane ilmi.

mitralyöz
fr. makinalı tüfek.

mitralyöz
makinalı tüfek.

mitres
kapı ardınca koydukları ağaç.

miv
f. kıl.

mi'van
ahâliye yardım eden, halka yardımı çok olan kimse.

mive
meyve kelimesinin aslıdır.

mi'vel
büyük taşları ve kayaları parçalamaya yarıyan sivri kazma.

mi'vel
taş, kaya parçalamakta kullanılan sivri kazmalar.

mi'vez
çocuk sardıkları bez, kundak. * eski kaftan.

mi'veze
çocuk sardıkları bez, kundak. * eski kaftan.

miyah
sular.

miyah-ı câriye
akar sular.

miyah-ı hârre
kaplıca suları gibi olan sıcak sular.

miyah-ı malihe
tuzlu sular.

miyah-ı merre
acı sular.

miyan
f. orta, ara, vasat, meyan.

miyan
orta, ara.

miyanbend
f. kemer, kuşak.

miyanbeste
f. bel bağlamış. * mc: hemen işe hazır.

miyane
f. ara. * orta, vasat. * helva gibi bazı yemeklerin pişme kıvamı. * ortaya serilen halı. * gerdanlığın ortasındaki büyük inci.

miyanî
limanlar.

miyâni
liman.

miyanser
f. yarısı kıymetli taşlarla süslü bir cins taç.

miyansera
(miyânserây) avlu. ev meydanı.

mi'yar
ölçü. bir şeyin kıymet ve vasfını gösterir olan.

mîyâr
ölçü.

miyâr
taamlandıran, yiyecek veren.

miyât
ırak olmak, ırak etmek. uzak olmak, uzaklaştırmak. karışmak.

miyere
taam, yemek.

miyes
yumuşak yer.

miysere
eyer yastığı. * eyer altına koydukları keçe. * çul içine koyulan keçe. * yatacak döşek, yatak.

miz
misâfir. * sofra, mâide. * temiz, pak.

mi'za
ufak taşlı sert yapılı sağlam yer.

miz'a
ayıracak alet. kesecek alet.

mi'zab
dam oluğu.

mizab
oluk, su yolu.

mi'zab
oluklar. su yolları.

mizab-ı bârân
yağmur oluğu.

miz'ac
bir yerde karar etmeyen kadın.

mizac
huy, tabiat, fıtrat, bünye. * bir şeyle karıştırılmış olan başka bir şey.

mizâc
huy, yaradılış.

mizac-dan
f. mizac bilen, mizaçtan anlıyan.

mizacgir
f. mizâc ve keyiflere göre hareket eden.

mizac-ı nâzik
ince yaradılış. nâzik tabiat.

mi'zad
ağaç veya tahta budama bıçağı. * pazvant, kolçak.

mizad
sürur, sevinç, neşe.

mizae
abdest alacak kap.

mizah
şaka, lâtife. * edb: bâzı düşünceleri nükte, şaka veya takılmalarla süsleyip anlatan bir yazı çeşidi. hoş, nükteli söz. (zıddı ciddiyettir)

mizâh
komedi, gülmece.

mizahî
mizahlı, eğlenceli.

mizah-nüvis
f. eğlenceli mizahlı yazılar yazan.

mi'zal
zayıf ahmak adam. * silâhsız kimse. * davarını halktan ayırıp uzak yerlerde otlatan kimse.

mizan
terazi, ölçü, tartı. * akıl, idrak, muhakeme. mikyas. * fık: mahşerde herkesin amellerini tartmağa mahsus bir adâlet ölçüsü olup, hakiki mâhiyeti ancak âhirette bilinecektir. * mat: yapılan hesabın doğruluğunu anlamak için yapılan diğer bir hesap. sağlama.

mîzan
terazi, tartı, ölçü.

mizan
mizancı murat isimli kişi tarafından çıkarılan gazete (bk. bilgiler - mizancı murat)

mizan
mizânlar. ölçüler. terâziler.

mîzancık
küçük terazi, ölçücük.

mizan-ül harare
sıcaklığı, soğukluğu ölçen âlet. termometre. (mikyas-ul hararet de denir.)

mi'zar
örtü, perde.

mizbah
bıçak.

mizban
f. ev sahibi. misafir kabul eden kimse.

mizban
misafirleri ağırlayanlar, ev sahipleri.

mizbanân
misafirleri ağırlayanlar, ev sahipleri.

mizbanân
f. ev sahibi. misafir kabul eden kimse.

mizbed
hayvan ahırı.

mizber
kamış kalem.

mizber
kalemler, kamışlar.

mizcel
"""harbe"" denilen küçük kılıç."

mizdea
yüz yastığı.

mizebbe
yelpaze.

mizec
küçük süngü.

mi'zef
(mi'zefe. azf) çalgı âleti, saz v.s.

mizeffe
gelin mahfesi.

mizek
f. idrar, sidik.

mi'zene
ezan okunacak yer.

mizene
ezan okunacak yer.

mi-zenend
"(f. fiil) söylüyorlar, vuruyorlar. "" : zeden"" vurmak"" masdarındandır."

mîzenend
söylüyorlar, vuruyorlar.

mi'zer
peştemal.

mi'zer
peştemallar.

mizkâr
dâima erkek doğuran dişi.

mizlac
el ile açılan kilit.

mizlâk
el ile açılan kilit.

mizlaka
uzun burunlu ışık fitili makası.

mizman
f. misâfiri ağırlıyan, misâfire ikram eden ev sâhibi.

mizmar
düdük, kaval. * mukaddes zebur kitabının her bir suresi. * hançere, nefes borusu. (bak: mezâmir)

mizmar-zen
f. düdük çalan.

mizr
bir nevi meşrubat. * ahmak kimse.

mizra
yaba, kürek.

mizrak
harbe, kısa kılınç.

mizraka
küçük şırınga.

mizvac
çok koca değiştiren kadın. çok kocalı kadın.

mizved
azık koyacak kab.

mizz
bir şeyin diğeri üzerine olan fazlı, üstünlüğü.

miğfer
miğferler. eskiden muharebelerde başa giyilen demir başlıklar.

miş
f. koyun, ganem.

miş'
aşı dedikleri kızıl balçık.

mişmak
kağnının iki kolu. * bir nevi araba.

mişa'
kumsuz yer.

mi'şab
otu bol olan çayırlık yer.

mişail
(bak: mihâil)

miş'al
köylülerin deriden yaptıkları ayaklı küp.

mi'şar
mat: onda bir. (1/10) * bâzılarınca da binde bire denir.

mi'şar
dülger testeresi.

miş'ar
şan, şeref, haysiyet ve vakar.

mişar
testere.

mîşâr
onda bir.

mişâr
dülger testeresi.

miş'at
kuyunun toprağını çıkardıkları zenbil.

mişat
taraklar, baş taramağa mahsus taraklar.

mişatiye
tarak kılıfı.

mişceb
üzerinde çamaşır kuruttukları kafes. * yüksek yere erişmek için yapılan sandalye.

mişcer
çamaşır asacak yer. * mahfe ağacı. * ağaçlık.

mişezar
f. küçük koruluk, ağaçlık, meşelik.

mişhaz
bileği taşı.

mişin
f. meşin.

mişk
aşı dedikleri kızıl toprak.

mişka
tarak.

mişkas
ensiz uzun demir.

mişkat
içine lâmba konan küçük hücre. duvarda içine ışık konulan yer. * kandil.

mişkât
lamba konan yer, kandil.

mişkât
içerisine lâmba, kandil gibi şeyler koymak üzere duvarda yapılan küçük hücreler, oyuklar.

mişmaa
şamdan.

mişmel
kaftan altında götürüldüğü hâlde görünmeyen küçük kılıç.

mişmiş
zerdali yemişi.

mişrak
her zaman güneşli olan yer.

mişrat
keskin bıçak.

mişrat
keskin bıçaklar. ameliyatta kullanılan keskin hekim bıçakları.

miştat
kış günlerinde oturulacak yer.

mişvar
tarz, tavır, gidiş, gidişât. * gümeçten bal peteği sağılan âlet. * davar satılacak yer.

mişvâr
davranış, gidişat.

mişvare
testi, çömlek.

mişvargâh
f. gösteri yeri. * pehlivanların güreştikleri saha. * at pazarı. satılık atların koşturulduğu meydan.

mişvaz
sarık.

mişvâz
sarıklar.

mişvel
orak.

mişvere
minder.

mişvez
tülbend.

mişya'
boşboğaz. çok konuşan.

mişye
bir yürüme çeşidi.

mişzeb
dişli orak. * bağcıların asma çubuğu kesecek âletleri.

moda
fr. geçici yenilik. elbise ve süslenmede geçici hevesler ve fantezi düşkünlüğü sebebiyle çıkartılan yeni tarz ve şekiller. bunlar israfı artırır ve iktisada aykırıdır.

model
fr. biçim, örnek, şekil. * resim yâhut heykel yapılırken bakarak benzetilmeğe çalışılan şey veyâ şahıs.

model
örnek, misal.

modern
fr. şimdiki zamana uygun, asri. (bak: medeniyet)

mola
istirahat için işe ara vermek ve duraklamak. * denizcilike: gevşetme, koyverme manâsındadır.

molekül
fr. kim: vasıflarını kaybetmemek şartıyla ayrılabilen herhangi bir maddenin en küçük cüz'ü, parçası.

molla
eskiden büyük âlimlere verilen isim. * büyük kadı. * efendi, hoca, medrese talebesi.

molla
büyük âlim, medrese talabesi.

molla
bediüzzaman said nursî

molla câmi
toplayan.

mollayane
mollaya yakışır şekilde. mollaca.

moloz
yapılardan artan veya viranelerden çıkartılan ufak taşlar. * bir işe yaramaz insan.

monarşi
"fr. hâkimiyetin kaynağı birtek şahısta (kral, padişah, han v.s.) olduğu kabul edilen devlet şeklidir. bu şahsın, yani devlet başkanının yanında bir meclis (parlamento) olursa; meşruti monarşi; olmazsa; mutlak monarşi ismini alır. ayrıca devlet başkanının iş başına gelmesi şekline göre, irsi veya seçimli monarşi adlı çeşitleri de vardır.monarşi, istibdat demek değildir. 1877 yılına kadar osmanlı devletinde bir parlamento yoktu. fakat kanunlar âdil bir şekilde tatbik ediliyordu. bu tarihte mutlak monarşi sona ermiş, meşruti monarşi devri başlamıştır. asırlardır ingiltere de, meşruti monarşi devlet şekline sâhiptir. monarşi, bir devlet şekli olduğu için, hükümet şeklinden ayrıdır. yâni monarşik bir devlette, hükümetin kurulması ve vazife görmesi hukuk ve adâlete uygun olabilir. eğer meşruti monarşi ise, hükümetin teşkili ve faaliyeti, parlamenter demokrasi esaslarına uygun olarak tanzim edilebilir ve yürütülebilir."

moral
ruh gücü.

moğol
asyada bir kavim.

muabbir
(ibâret. den) rüyâ tabir eden. görülen rüyalardan mânâ çıkaran.

muabbir
görülen rüyalardan mânâ çıkaranlar. rüya tabir eden kimseler.

muabbirîn
görülen rüyalardan mânâ çıkaranlar. rüya tabir eden kimseler.

muaccel
acele olunmuş, ta'cil edilmiş, mühletsiz. peşin. va'desiz.

muaccel
acele, peşin.

muaccel
peşin ödemeler.

muaccelâne
acele olarak. peşin olarak.

muaccelat
peşin ödemeler.

muaccele
beylik ve evkaf kiralarından peşin alınan kısım.

muaccelen
peşin olarak. * çabuk ve acele olarak.

muacciz
sıkıcı. bıktırıcı. usandırıcı. taciz edici. rahatsız eden. yapışkan. sırnaşık.

muacciz
sıkıntı verici, rahatsız edici.

muad
geri çevrilmiş, iâde edilmiş, döndürülmüş.

muadadat
yardım etme, muvavenet etme.

muadat
karşılıklı düşmanlık, karşılıklı husumet.

muadd
hazırlanmış. idâd olunmuş.

muaddel
tadil edilmiş. eski hâli değiştirilmiş.

muâddel
düzeltilen.

muaddil
tadil eden. * düzelten. müsâvi ve beraber kılan. denkleştiren.

muâddil
düzeltici.

muaddıl
(muazzıl) güçleştiren, güç duruma sokan, daraltan.

muadelat
(adl. den) beraberlikler, musâvilikler.

muadele
müsâvilik, eşitlik. iki şey arasında mikdarca, vasıfca beraberlik. * karşılıklı anlayış. * adâlet. * mc: anlaşılmaz iş. muammâ.

muâdele
(adl. den) beraberlikler, musâvilikler.

muadelet
müsâvilik, denklik. karşılıklı uygunluk. eşitlik.

muadil
müsâvi, eşit, denk. * fiz: eş değer.

muâdil
denk, dengeli.

muaf
afvolunmuş. istisna edilmiş, ayrı tutulmuş. bağışlanmış. serbest.

muâf
affolunmuş, ayrı tutulmuş.

muafat
afvetmek. * sıhhat vermek. * sıhhat ve âfiyet bulmuş, iyileşmiş kimse. * hastalık veya belâdan korunma. musibetlerden muhafaza olunma.

muafese
tedavi etmek.

muafî
afiyet verici. * belâ ve musibeti def eden.

muafir
yavaş yürüyen kişi.

muafiyyet
bir hastalığa $karşı aşı ile elde edilen hâl. * afvolunmuş olma. bağışlanmış olma.

muafname
f. afv kâğıdı. bir şeyin muaf tutulup afvedildiğini gösteren kâğıt.

muahat
kardeşlik edinme.

muahed
zimmi kâfir.

muahedat
muâhedeler, antlaşmalar.

muahede
karşılıklı yeminleşme, anlaşma. devletler arasında andlaşma.

muâhede
antlaşma.

muâhede
muâhedeler, antlaşmalar.

muahede-i ittifakiyye
bir savaş çıktığında birbirlerini desteklemek üzere iki veya daha fazla devletler arasında yapılan andlaşma.

muahede-i ticarî
yalnız ticâret işleriyle alâkalı olmak üzere devletler arasında yapılan andlaşma.

muahede-name
f. ahdleşmenin yazıldığı ve imzalandığı kâğıt.

muahez
muâheze olunan. tenkid edilen, çekiştirilen.

muahez
eleştiri konusu değil, sorguya tâbi tutulmaz

muahezat
(ahz. den) tenkid ve itirazlar. * azarlama ve paylamalar. çıkışmalar.

muaheze
azarlama. çıkışma. darılma. alay eder tarzda karşısındakini küçümseme. tenkid.

muâheze
sorgulama, azarlama.

muaheze
sorgulayan, hesaba çeken

muâheze
(ahz. den) tenkid ve itirazlar. * azarlama ve paylamalar. çıkışmalar.

muahezekâr
f. tenkid ve itiraz edici. * azarlayıp çıkışan. paylayan.

muahhar
sonraya bırakılmış, te'hir edilmiş, geriye bırakılmış. sonradan.

muahhar
sonraki.

muahharen
sonradan, bilâhare. muahhar olarak.

muahid
andlaşma yapanlardan her biri. yeminli ve anlaşmalı olanlardan her biri. * islâm hükümetine vergi ödeyerek kendini himâye ettiren gayr-ı müslim. (resul-i ekrem'in (a.s.m.) arab müşriklerinden muâhid ve halifleri vardı, beraber harbe giderlerdi.)

muâhid
antlaşma yapan.

muahiz
(ahz. den) çekiştiren, muâheze eden. tenkid edip itiraz eden.

muakab
cezalandırılmış.

muakabe
bir kimseyi cezalandırma. cezaya çarpma.

muakade
(akd. den) mukavele yapma. akid yapma. anlaşma.

muakara
nefret etmek.

muakid
birbiriyle akid yapan, sözleşen.

muakkab
(akab. dan) ardına düşülmüş, tâkib olunmuş, peşinden gidilmiş.

muakkad
ince ve müşkil olan. zor anlaşılan söz. * ukdeli, düğümlü.

muakkib
ardına düşen, takib eden, ardından koşan. * tağyir ve ibtal eden.

muakkib
izleyen.

muakkibât
gece ve gündüz melâikesi. * namazı müteakib otuz üçer defa tekrar edilen tesbih. (bak: tesbih)

muakkibîn
tâkipçiler, arkasından koşanlar, ardından gelenler.

muakkıd
düğümleyen, sihir yapan, cadı.

muakıb
cezalandıran. * takibeden.

muâkıb
cezalandıran.

muâkıd
sözleşen.

mualebe
erkeğin, karısı ile oynaması.

mualecat
tedâviler, ilâç kullanmalar. * bir hususta çalışmalar.

mualece
bir hususa çalışıp devam etmek. * hastaya bakmak. ilâç kullanmak, ilâç vermek. * bir işe teşebbüs, bir işe girişmek.

muâlece
işe girişme.

mualla
yüksek, yüce, âli. makamı ve rütbesi yüksek.

muallâ
yüce.

muallak
askıda. hakkında karar verilmemiş, hallolunmamış. * havada boşta duran. * sürüncemede kalmış iş. * edb: açık hece, bir vokalle okunan hece. (bak: müsned)

muallak
boşlukta, askıda.

mualleka
askılar. henüz karar verilmemiş olanlar. * kocası kaybolan kadın. * islâmiyet'ten evvel arabların meşhur edib ve şâirlerinin kâbe duvarına astıkları yazılar ve şiirler.

mualleka
asılan.

muallekât
asılanlar.

muallekat
askılar. henüz karar verilmemiş olanlar. * kocası kaybolan kadın. * islâmiyet'ten evvel arabların meşhur edib ve şâirlerinin kâbe duvarına astıkları yazılar ve şiirler.

muallekat-ı seb'a
"(yedi askı) kur'ân henüz nâzil olmadan, câhiliyet devrinde meşhur arap şâirlerinin en beğenilmiş şiirlerinden, kâbe'nin duvarına astıkları yedi meşhur kaside.(ceziret-ül arab ahalisi o asırda ekseriyet-i mutlaka itibariyle ümmi idi. ümmilikleri için mefâhirlerini ve vukuat-ı tarihiyelerini ve mehâsin-i ahlâka yardım edecek durub-u emsâllerini kitabet yerine şiir ve belâğat kaydiyle muhafaza ediyorlardı. mânidar bir kelâm, şiir ve belâgat cazibesiyle eslâftan ahlâfa hafızalarda kalıp gidiyordu. işte şu ihtiyac-ı fıtri neticesi olarak o kavmin mânevi çarşı-yı ticaretlerinde en ziyade revac bulan, fesâhat ve belâgat metâı idi. hattâ bir kabilenin beliğ bir edibi, en büyük bir kahraman-ı millisi gibi idi. en ziyâde onunla iftihar ediyorlardı. işte islâmiyetten sonra âlemi zekâlariyle idare eden o zeki kavim, şu en revaçlı ve medar-ı iftiharları ve ona şiddet-i ihtiyaçla muhtaç olan belâgatta akvâm-ı âlemden en ileride ve en yüksek mertebede idiler. belâgat, o kadar kıymetdar idi ki, bir edibin bir sözü için iki kavim büyük muharebe ederdi ve bir sözüyle musâlaha ediyorlardı. hattâ onların içinde ""muallekat-ı seb'a"" nâmiyle yedi edibin yedi kasidesini altınla kâbe'nin duvarına yazmışlar, onunla iftihar ediyorlardı. işte böyle bir zamanda, belâgat en revaçlı olduğu bir anda kur'an-ı mu'ciz-ül-beyan nüzul etti. nasılki, zamân-ı musâ aleyhisselâm'da sihir ve zaman-ı isâ aleyhisselâm'da tıb revaçta idi. mu'cizelerinin mühimmi o cinsten geldi. işte o vakit bülegâ-yı arabı, en kısa bir suresine mukabeleye dâvet etti: $ fermaniyle onlara meydan okuyor. hem der ki: ""iman getirmezseniz mel'unsunuz. cehennem'e gireceksiniz."" damarlarına şiddetle vuruyor. gururlarını dehşetli surette kırıyor. o kibirli akıllarını istihfaf ediyor. onları bidâyeten idam-ı ebedî ile ve sonra da cehennem'de idâm-ı ebedî ile beraber dünyevî idam ile de mahkûm ediyor. der: ""ya muâraza ediniz, yahut can ve malınız helâkettedir.""işte eğer muâraza mümkün olsaydı acaba hiç mümkün mü idi ki, bir iki satırla muâraza edip dâvâsını ibtal etmek gibi rahat bir çare varken, en tehlikeli, en müşkilâtlı muharebe tariki ihtiyar edilsin! evet o zeki kavim, o siyasi millet ki, bir zaman âlemi, siyasetle idare ettiği halde, en kısa ve rahat ve hafif bir yolu terketsin! en tehlikeli ve bütün mal ve canını belâya atacak uzun bir yolu ihtiyar etsin, hiç kabil midir? çünki: edipleri, birkaç hurufatla muâraza edebilseydi; kur'an, dâvasından vazgeçerdi. onlar da maddi ve mânevi helâketten kurtulurlardı. halbuki, muharebe gibi dehşetli, uzun bir yolu ihtiyar ettiler. demek, muâraza-i bilhuruf mümkün değildi, muhaldi. onun için muharebe-i bissüyufa mecbur oldular. hem, kur'anı tanzir etmek, taklidini yapmak için gayet şiddetli iki sebep var. birisi, düşmanın hırs-ı muârazası; diğeri, dostlarının şevk-i taklididir ki, şu iki sâik-ı şedid altında milyonlar arabi kitablar yazılmış ki hiçbirisi ona benzemez. âlim olsun, âmi olsun her kim o'na ve onlara baksa kat'iyyen diyecek ki: ""kur'an, bunlara benzemez. hiçbirisi onu tanzir edemez."" şu hâlde, ya kur'an, bütününün altındadır. bu ise bütün dost ve düşmanın ittifakıyla battaldır, muhaldir. veya kur'an, o yazılan umum kitabların fevkindedir. s.)"

muallekatısebâ
kâbe duvarına asılan yedi ünlü şiir.

muallekiyyet
muallak olma, askıda oluş, boşta durma.

muallel
sakat, eksik, noksan. * hasta, illetli.

muallem
ta'lim görmüş, ta'limli.

muallem
talimli, eğitilmiş.

muallem asker
tâlim görmüş asker.

muallî
yücelten, yükselten. * sağılır davarın sağ tarafından sağmaya varan kişi.

muallil
ta'lil eden. sonradan bir sebeb ve bahane ileri süren. * eyyam-ı acuzdan bir gün.

muallim
ta'lim eden, öğreten, ilim öğreten.

muallim
ilim belleten, öğretmen.

muallimât
öğretici kadınlar, kadın hocalar.

muallime
hanım hoca. öğreten ve tâlim eden kadın veya kız.

muallime
hanım öğretmen.

muallimîn
muallimler. hocalar, ta'lim edenler, öğretenler.

muamelat
muameleler.

muamelât
muameleler, işlemler.

muâmelât
hatt-ı hareket. davranma, davranış. birbiri ile iş görme, amel etme. alış veriş. * resmi dairelerde yapılan herhangi bir iş.

muamele
hatt-ı hareket. davranma, davranış. birbiri ile iş görme, amel etme. alış veriş. * resmi dairelerde yapılan herhangi bir iş.

muamele
davranış, işlem.

muâmele
muameleler.

muamere
imaret etmek.

muamil
(amel. den) iş yapan. muamele yapan. muameleci.

muamma
(amâ. dan) anlaşılmaz iş. karışık şey. bilinmeyen hâl.

muammâ
bilmece.

muammââlûd
bilmeceli.

muammem
başı sarıklanmış. imamelenmiş. sarıklı olan.

muammer
ömür süren. çok yaşamış. uzun ömürlü, bahtlı.

muammer
uzun ömürlü.

muammer
(ömr. den) muammerler. uzun ömürlü kimseler.

muammerîn
(ömr. den) muammerler. uzun ömürlü kimseler.

muanaka
birbirinin boynuna sarılma. kucaklaşma.

muânaka
sarılma.

muan'an
an'aneli. senedli. kimden kime haber verildiği şâhid ve râvilerin isimleri ile bildirilmiş olarak.

muânân
ananeli, belgeli.

muanat
bir şeyin zahmetini çekme. * bir nesneyi dikkatle göz altında bulundurma. ona göz kulak olma.

muanber
(anber. den) güzel kokan. güzel kokulu.

muanede
(anud. dan) inad etme, ayak direme.

muanid
inadcı. kimseye uymayan. dediğini yapmak isteyen.

muânid
aykırı, direnen.

muanik
(unk. dan) birbirinin boynuna sarılan, kucaklaşan.

muanne
muhâlefet etmek, karşı gelmek.

muannid
inadcı. muânid.

muannid
inatçı.

muannidane
inat edercesine.

muannif
ta'nif eden. şiddetle azarlayan.

muanven
isim sahibi. ünvanlı. ünvan verilen. meşhur. tantanalı.

muanven
ünvanlı, namlı.

muanık
birbirinin boynuna sarılan. kucaklaşan.

muar
ödünç alınmış olan mal.

muaraza
bir şeyden yan verip sapmak. * biri ile yarışmak. * birbirine karşı gelmek. sözle karşılıklı mücadele. söz mücadelesi.

muâraza
çekişme, tartışma, muhalefet.

muaraza-i bil-huruf
söz, yazı veya fikir ile birisine karşı gelmek. sözlü mücâdele. (bak: muallekat-ı seb'a)

muaraza-i bis-süyuf
kılınçla, kuvvetle, silâhla mücadele etmek. silâhla karşı koymak.

muare
zarar etmek.

muarefe
karşılıklı görüşme ve tanışma. * gr: nekre olmayan kelime. muayyen ve harf-i târifli olmak. (bak: lâm)

muârefe
tanışma.

muarekat
(ark. dan) vuruşmalar, savaşlar, kavgalar.

muârekât
kavga. vuruşma. muharebe. döğüşme.

muareke
kavga. vuruşma. muharebe. döğüşme.

muâreke
kavga.

muâreke
(ark. dan) vuruşmalar, savaşlar, kavgalar.

muarra
fenalıktan uzak. boş. beri. yüksek. temiz. çıplak.

muarrâ
temiz, arınmış.

muarraz
bir sözü söyleyip başka bir şey murad etme ve cem' olmak, toplamak itibariyle ma'razlar, ta'rizler, adem-i tasrihler, sarahatsizlikler.

muarraz
bir sözü söyleyip başka bir şey murad etme ve cem' olmak, toplamak itibariyle ma'razlar, ta'rizler, adem-i tasrihler, sarahatsizlikler.

muarreb
arablaştırılmış. arablaşmış.

muarreb
araplaşmış.

muarref
târif edilmiş, anlatılıp bildirilmiş. bildik. belli. bilinen. * gr: harf-i târifli kelime. * mat: sınırlı. hududlu.

muarref
tanıtılmış.

muarres
çömlek koyacak yer. gecenin geç vakitlerinde inilecek yer.

muarrif
târif edici. anlatıcı. izah edip bildirici. tanıtan. tercüman.

muarrif
tanıtıcı.

muarrifân
(tesniye şeklindedir) iki tarif edici. * f. tarif ediciler. muarrifler.

muarriye
hekim bıçağı.

muarrık
(arak. dan) tıb: terletici ilâç.

muarrız
dokunaklı söz söyliyen.

muarız
bir şeyden yan çizen. muâraza eden. karşı gelen. (bak: münâkaşa)

muârız
muarazacı, muhalif, çekişen, tartışan.

muarız
karşı gelme, aykırı tavır sergileme

muârız
muârızlar, muhalifler. karşı gelenler.

muarızîn
muârızlar, muhalifler. karşı gelenler.

muarız-ül kelâm
(bak: maarîz-ül kelâm)

muasame
hıfzetmek, korumak.

muasara
(muâsarat) (asr. dan) muâsır olma. aynı asır ve zamanda yaşama.

muasat
itâatsizlik etme. baş kaldırma. isyân etme.

muasere
fakirlik. * zorluk, güçlük.

muasfer
usfur ile boyanmış nesne.

muasî
itaatsiz, isyan eden, baş kaldıran.

muasker
(asker. den) ordu yeri, asker karargâhı. ordunun muharebe zamanında toplandığı yer.

muassel
içine bal katılmış. ballı.

muasır
bir asırda yaşayanlardan herbiri. hem asır olan. aynı devirde yaşayan.

muâsır
çağdaş.

muasır
(asr. dan) aynı asırda yaşayanlar. bir asırda yaşamış olanlar.

muasırîn
(asr. dan) aynı asırda yaşayanlar. bir asırda yaşamış olanlar.

muatat
birbirine atâ etmek, karşılıklı hediyeleşmek. * vermek.

muateb
azarlanılan. tekdir olunan. azarlanmış. * paylamak, çıkışmak.

muâteb
azarlanmış.

muatebe
azarlanılan. tekdir olunan. azarlanmış. * paylamak, çıkışmak.

muatib
(itâb. dan) tekdir eden, paylıyan, azarlıyan.

muattal
tatil edilmiş. kullanılmaz olmuş. battal edilmiş. terkedilmiş. * işsiz. tenbel.

muattal
işlemez, işsiz.

muattal
terk etme

muattar
ıtırlı, kokulu. * güzel kokulu bir lâle çiçeğinin adı.

muattar
ıtırlı, güzel kokulu.

muattis
(ats. dan) aksırtan, aksırtıcı.

muattıl
atıl bırakan. işsiz eden. işe yaramaz hâle getiren.

muattıl
îmansız, tanrıtanımaz.

muattıla
boş bırakılmış. atâlete atılmış. * hâlık'a itikat etmeyen. (bak: ta'til)

muattıla
îmansız, tanrıtanımaz.

muattış
(atş. dan) susatan, susatıcı.

muâvaza
iki tarafın da ivaz vererek, anlaşarak yaptığı akit. sayışma. bir şeyi diğer bir şeye bedel, ivaz olarak vermek. aslı olmadığı halde menfaat celbi için hususi bir surette müzakere ile yapılan hileli iş. yapmacık.

muâvazaten
değiş yapma ile. iki tarafın da rızası dâhilinde değiştirme ile. * hileli, dalavereli.

muavede
(avdet. den) dönüş, geri dönme, avdet etme. * adet edinme.

muavedet
(avdet. den) dönüş, geri dönme, avdet etme. * adet edinme.

muaveme
(ağaç) bir sene meyve verip, bir sene vermeme. * bir seneliğine tutma.

muavenat
muâvenetler, yardım etmeler.

muavenet
yardımcılık. yardım. teâvün.

muâvenet
yardım.

muavenet
yardım eden

muâvenet
yardım etmek

muâvenet
muâvenetler, yardım etmeler.

muâvenetdârâne
yardım edercesine.

muâveneten
yardım olarak.

muavenet-i nakdiye
para yardımı.

muâvenetkârâne
yardımcı olurcasına.

muavid
geri dönen, avdet eden.

muavin
yardımcı. yardım eden. vekil. * mekteblerde ve resmi dairelerde müdürden sonra gelen idare memuru.

muâvin
yardımcı.

muaviye
tilki eniği.

muâviye
emevi devletinin kurucusu olan bir sahabe.

muavvak
(avk. dan) ta'vik edilip geriye bırakılmış iş.

muavvec
(ivec. den) eğik, eğri, eğilmiş.

muavvez
gerdanlık. nazarlık. nüsha geçirilecek yer. * evin etrafındaki mer'a.

muavvezetân
(muavvezeteyn) kur'ân-ı kerim'in son iki suresi. (dâima okunacak gâyet lüzumlu dersleri verdiği ve her çeşit şerli işlerden Allah'a sığınmayı tavsiye ve emrettiği için bu isim verilmiştir.)

muavvizat
tan zamanı, subh, fecir. * iki tepe arasındaki düzlük. * bütün mahlukat. * suçlunun ayağına vurulan tomruk, falaka. * cehennem.

muavvık
ta'vik eden. geriye bırakan. oyalanan.

muayede
(îd. den) bayramlaşmak.

muayene
zâhir ve âşikâre olmak, görünmek, belli olmak. * gözden geçirme, yoklama, kontrol etmek.

muâyene
gözden geçirme.

muayenehane
f. hekimlerin, hastaları muayene ettikleri yer.

muayere
ayarlama.

muayeşe
beraberce hoşça geçinme.

muayin
(ayn. dan) kat'i ve kesin olarak belli olan. görülmüş olan.

muayyeb
(ayb. dan) ayıplanmış.

muayyeb
ayıp ve iğrenç şeyler.

muayyebat
ayıp ve iğrenç şeyler.

muayyebât
(ayb. dan) ayıplanmış.

muayyen
görülmüş olan, kat'i olarak belli olan, belli, ölçülü, tayin ve tesbit olunmuş, karalaştırılmış.

muayyen
belli, ölçülü, tartılı.

muayyin
(ayn. dan) tâyin eden, belirten, belirtici.

muaz ibn-i cebel
"(ebu abdurrahman el ensarî) ashâb-ı kirâm arasında hürmetle yâd olunan büyük fakihlerdendir. resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın sağlığında kur'an-ı kerim'i cem'edip ezberleyen bahtiyarlardandır. peygamberimiz, ""kur'ânı, muaz ibn-i cebel'den alınız"" buyurmuştur. 157 hadis rivâyet etmiştir. ürdün nâhiyesinde otuz yaşında olduğu hâlde ebediyete intikal etti. (r.a.)"

muazade
yardım etme.

muazale
bir sözün mânasını başka sözle bağlayıp kelâmı arka arkaya getirme. * kafiyeyi ayrılmıyacak şekilde mâkabliyle bağlama. * sözde kelimeleri tekrarla kullanma.

muazere
ma'zeret, özür dileme.

muazzam
büyük, iri, cesim, mükerrem, mübeccel, koskoca.

muazzam
pek büyük.

muazzamât
büyük ve ağır işler. muazzam şeyler.

muazzeb
eziyet çeken, azap içinde bulunan. sıkıntıda kalan.

muazzeb
eziyet çeken.

muazzef
nefsin arzularını terkeden, zühd sâhibi.

muazzel
ayıplanmış, ta'zil edilmiş. azarlanmış, paylanmış.

muazzez
çok aziz. muhterem. çok sevgili, kıymettâr, izzetlendirilmiş.

muazzez
izzetli, şerefli.

muazzezen
izzet ve ikram ile, ikram olunarak, ağırlanarak.

muazzi
sabredici.

muazzib
ta'zib edin, azapla eziyet veren.

muazzib
azap eden.

muazzir
(özür. den) ta'zir eden, sahte özür süren.

muazıd
yardım eden.

muaşaka
sevişme. ziyadesiyle arz-ı muhabbet etme. birbirini sevme. karşılıklı aşk ve muhabbet.

muâşaka
sevişme.

muaşere
karışmak.

muaşeret
birlikte yaşanılanlar. * sünnet dâiresinde insanlarla iyi münâsebet.

muâşeret
iyi geçinme, görgü.

muaşir
muâşeret eden ve birbiriyle iyi geçinir olan.

muaşir
muaşirler. birbirleriyle iyi geçinen kimseler.

muaşirân
muaşirler. birbirleriyle iyi geçinen kimseler.

muaşık
(ışk. dan) seven, âşık olan. muhabbet eden.

muaşşer
(aşr. dan) onlu, onluk. on kısma bölünmüş. * edb: onar mısralık bendlerden teşekkül eden manzumeler.

muaşşeş
ağaçlarında kuş yuvası çok olan yer.

muaşşir
(aşr. dan) ondalıkçı. öşürcü. aşar memuru.

mubadil
(bak: mübâdil)

mubah
(ibâhe. den) işlenmesinde sevab ve günah olmayan şey. * fık: yapılması ve yapılmaması şer'an câiz bulunan şey. (yemek, içmek, uyumak gibi.)

mubâh
işlenmesinde sevap ve günah olmayan.

mubah
mübahlar. günahı, sevabı olmayan, işlemesi ne haram, ne de helâl olan şeyler.

mubahase
söz etme, konuşma.

mubahat
mübahlar. günahı, sevabı olmayan, işlemesi ne haram, ne de helâl olan şeyler.

mubahhal
cimri, tamahkâr, pinti.

mubahhar
tütsülenmiş. * buhar hâline gelmiş, buharlanmış.

mubarek
bereketli, hayırlı, uğurlu.

mubareze
çarpışma, dövüşme.

mubasara
"görme yarışına çıkma. iki kişinin, ""hangimiz evvel görüyor"" diye bir yere bakması."

mubassır
gözetici, bekleyici, bakıcı. * eskiden gümrüklerde muhafaza memuru ve mektebte talebenin inzibatına bakan memur.

mubassır
gözcü, bakıcı.

mubataşa
iki kişi elleriyle birbirlerini kucaklamağa çalışma.

mubattın
kin tutan, hased eden. * karnı zayıf ve içine çökük olan.

mubaşeret
başlama, girişme, dokunma.

mubemu
f. tel tel, kıl kıl. birer birer. inceden inceye, çok dikkatle.

mubend
f. saç bağı.

mubid
zerdüşt. mecusi din adamı. * tedbirli, akıllı adam.

mubik
helâk edici. * isyan. * büyük günah.

mûbik
helak edici, büyük günah.

mubikat
(vebk. den) helâk edici şeyler. mühlik.

mubikat
helâk edici. * isyan. * büyük günah.

mubikat-ı seb'a
"insanı felâkete götüren yedi kebâir, yedi büyük günah: katil, zinâ, şarab içmek, ukuk-ı vâlideyn (yâni; sılâ-yı rahmi terk), kumar oynamak, yalan şâhidliği, dine zarar verecek bid'alara tarafdarlık. (bak: kebâir)"

mu'bile
yassı, uzun ok temreni.

mu'bir
terkolunmuş, bırakılmış, terkedilmiş.

mubsır
görücü, gösterici, görünen, bilici, bildirici, vazıh ve âşikâr. * mantık. kelâm ve seyrin mutediline denir.

mubsır
görünen.

mubsır
görünenler, görünen âlem.

mubsırât
görünenler, görünen âlem.

mubsırât
görünenler.

mubtal
iptal edilmiş.

mubtıl
iptal eden.

muceb
icâb etmiş, lâzım gelmiş. bir söz veya emrin icâb ettiği şey, netice. * büyük bir memurun, kendisine sunulan evrakı tasdik için ettiği işaret.

mu'cem
i'câm edilmiş, noktalanmış, noktalı. * hadis şeyhlerinin herbirisi. * harf-ı heca sırasına konularak, her birisinin tarikından müellife kadar gelen rivayetleri toplayan kitaba denir.

mucer
(ecr. den) kiraya verilmiş olan şey.

mucez
(icaz. dan) icaz yoluyla. muhtasar ve mücmel bir tarzda. kısaca.

muci'
(vecâ'. dan) elem ve acı veren.

mucî
(vecâ. dan) acıtan, ağrıtan.

mu'cib
(aceb. den) taaccübe, hayrete düşüren. şaşkınlık veren.

mucib
(mucibe) icâb eden, lâzım gelen. * bir şeyin peydâ olmasına vesile ve sebep olan. gereken. gerektiren, lâzım gelen.

mucîb
(cevab. dan) icabet eden, uyan. kendisinden istenilen iş ve suali cevaplandıran.

mûcib
gereken, gerektiren.

mucib
sebepler.

mucibat
sebepler.

mu'cibe
taaccüb edilecek, şaşılacak şey.

mûcibe
hüküm, gerektiren.

mucibe-i külliye
man: müsbet ve umumi (şumüllü) olan kaziye.

mucib-i bizzat
ister istemez kendisi işi yapmaya mecbur olan. serbest ve istediği gibi hareket edemeyen. (meselâ: güneş ışığının, güneşin kendi zâtının zaruri neticesi olması gibi.)

mucib-i istikrah
nefrete, sevmemeye sebeb olan.

mucib-i teyakkuz
teyakkuzu, yâni uyanıklığı icâb ettiren.

mûcibibizzat
her şeyi yapmaya mecbur olan.

mucid
yeni bir şey icad eden, meydana getiren, bulan. * yaratan. yoktan var eden.(ve keza, bu fâni dünyadan da çıkacaksın. öyle ise, aziz olarak çıkmaya çalış. vücudunu mucidine fedâ et. mukabilinde büyük bir fiat alacaksın!.. m.n.)

mûcid
" yeni bir şey yapan, ""yoktan var eden"" mânâsında ilâhî isim."

mucid-i hakikî
icad etme iktidarının yegâne sahibi mânasında olarak (Allah) hakkında kullanılır.

mucip
zorunlu kılma, gerektirme

mûcip
gerektirme

mu'cir
bir çeşit kadın başörtüsü. eşarp.

mucir
(ecir. den) icar eden, kiraya veren. (bak: mücir)

mu'ciz
insanı âciz bırakan iş. aynısını yapmakta başkalarını acze düşüren, kudretsiz kılan, kimsenin yapamıyacağı yolda olan.

muciz
kısa. muhtasar. özlü. az sözün çok mânâ ifâde edeni.

mucîz
icâzet veren, izin veren.

mûciz
kısa, fakat çok mânâlı, özlü.

mûcizane
aciz bırakırcasına.

mu'cizat
mu'cizeler. Allah tarafından verilip, yalnız peygamberlerin gösterebilecekleri büyük harika işler.

mûcizât
mûcizeler.

mu'cizât
peygamber efendimizin (a.s.m.) gösterdiği mu'cizelerin anlatıldığı kitap; on dokuzuncu mektup ve kur'ân'ın mu'cize olduğunu ispat eden yirmi beşinci söz

mu'cizatlı
içinde mu'cizeler bulunan, şan ve şerefi yüce olan kur'ân

mu'cizat-ı ahmediye (a.s.m.)
hz. muhammed'in (a.s.m.) mu'cizeleri. (bak: mu'cize)

mu'cizat-ı seb'a
yedi meşhur mu'cize, yedi külli i'caz esasları.

mu'cizbeyan
f. anlatış tavrı herkese benzemeyen. tarz-ı beyanı mu'cize olan. kur'an-ı kerim.

mu'cize
insanların, yapmasında âciz kaldıkları ve ancak Allah tarafından peygamberlere nasib olan hârika. kerametten yüksek, fevkalâde hâdise. * mu'cize, halik-ı kâinat tarafından peygamberlerin hakkaniyetine ait bir tasdiktir. sahih hadislerle mu'cizeler haber verilmiş ve tesbit edilmiştir.(... mu'cize davâ-yı nübüvvetin isbatı için münkirleri ikna etmek içindir. icbâr için değildir. öyle ise davâ-yı nübüvveti işitenler için ikna edecek bir derecede mu'cize göstermek lâzımdır... s.)

mûcize
insanların yapamadığı harikalar.

mu'ciz-eda
f. mu'cize gösteren. başkalarının yapamıyacağı kadar mu'cize derecesinde iş ortaya koyan. edası mu'ciz olan.

mu'cizegu
f. mu'cize gibi söz söyleyen.

mu'cizeguy
f. mu'cize gibi söz söyleyen.

mu'cizekâr
f. mu'cizeli, mu'cize hâlinde, başkalarını âciz bırakan.

mûcizekâr
mûcizeli, mûcize gösteren.

mu'cizeli
"allah" lâfızlarının alt alta gelmesi gibi içinde tevafukların bulunduğu kur'ân

mûcizevârî
mûcize gibi.

mûcizevî
mûcizeli biçimde, mûcize ile ilgili olarak.

mu'ciznüma
f. mu'cize gösteren.

mûciznümâ
mûcize gösteren.

mu'ciznümâ
mu'cize özelliklerini taşıyan keramet

mu'ciz-ül beyan
beyanı herkesi âciz bırakan.

muda'
fık: emâneten kendine bir şey bırakılan kimse. * serkeş ve oynak olmayıp, mazlum ve sâkin olan at.

mu'dal
(mu'dıl) güç, içinden çıkılmaz, girift.

mu'dal
büyük, ağır, çetin ve zor işler.

mudarabe
mudarebeler, döğüşmeler, vuruşmalar.

mudarebat
mudarebeler, döğüşmeler, vuruşmalar.

mudarebe
(darb. dan) döğüşme, vuruşma. * bir taraftan sermaye diğer taraftan emek ile kurulan ticaret şirketi. (o.l.)

mudarebe
dövüşme.

mudarib
(darb. dan) döğüşen. birbirlerine vuran.

mudcer
(ducret. den) sıkıntılı olan. sıkılmış.

mudcir
(ducret. den) sıkıntı veren, sıkan, gamlandıran.

mu'dem
bir şeyi yitiren, kaybeden.

mudga
et parçası, bir çiğnem et.

mudga
et parçası.

mudhak
kendisine gülünen. soytarı. gülünç hâle düşen.

mudhik
güldürücü, güldüren, maskaralık ederek halkı güldüren.

mudhikât
(dıhk. den) gülünecek şeyler. mudhikeler.

mudhike
gülünç şey, gülünecek hâl. komedya.

mudhike
gülünecek şey, komedi.

mudhike
(dıhk. den) gülünecek şeyler. mudhikeler.

mu'dî
sirâyet edici, bulaşıcı, sâri.

mudi'
fık: malının muhâfazasını başkasına emânet ve havâle eden.

mudî
ışık verici, parlak ve ruşen olan.

mudîk
(bak: muzîk)

mu'dil
zor, güç ve çetin.

mûdil
büyük, çetin, zor.

mu'dilat
büyük, ağır, çetin ve zor işler.

mu'dilât
zor, güç ve çetin.

mu'dilât
zor, güç ve çetin.

mu'dile
zor, güç ve çetin.

mudill
idlâl edici, yoldan çıkaran, eğri yola teşvik edici.

mudille
(dalâlet. den) baştan çıkaran, azdıran, doğru yoldan saptıran.

mu'dim
öldüren, idam eden.

mudiyyen
giderek, geçerek.

mudıll
saptıran.

mufad
anlatılan anlam.

mufadala
(bak: mufâzala)

mufaddel
faziletlendirilmiş, diğerlerinden ayrıca fazilet itibarıyla temayüz etmiş, yükselmiş.

mufaddıl
faziletlendiren, iyilik eden ve nimet veren.

mufaddıl
üstün eden, yükselten.

mufaddılîn
faziletliler. yüksek ve büyük zatlar.

mufahham
(fahm. dan) kömürleşmiş, kömür halini almış.

mufarakat
ayrılık, ayrılmak.

mufarakat
ayrılan

mufarrit
(fart. dan) kusur yapan, eksik işleyen. aşırı giden.

mufasala
ayrılma.

mufassal
tafsilli, tafsilâtlı, izahlı. geniş mâlumatlı, kısımlara ayrılıp anlatılmış.

mufassal
ayrıntılı.

mufassalan
geniş, izahlı olarak. tafsilâtlıca. kısımlara ayrılıp anlatılmış olan.

mufassalan
ayrıntılı biçimde.

mufassıl
kısımlara ayrılan, fasıl fasıl ayıran, adalet eden.

mufavvaz
yapılması ısmarlanmış.

mufavviz
bir kimseye bir vazifeyi veren. yapmasını ısmarlıyan.

mufaz
çok, bol. bereketli, feyizli.

mufazala
fazilet ve meziyetle birbiri ile yarışma.

mufazzal
(fazl. dan) başkalarına üstün tutulmuş. tafdil edilmiş.

mufazzaz
gümüş kaplamalı, gümüşlü.

mufazzih
rezil eden.

mufî
ifa eden, ödeyen, yerine getiren.

mufsih
fesâhetle ve düzgün olarak konuşan.

muftır
(fıtr. dan) oruç açan, iftar eden.

muftır
oruç açanlar, iftar edenler.

mug
mecusi. ateşperest. ateşe tapan. zerdüşt dininde olan.

mug
f. mecusiler, ateşe tapanlar. zerdüştler.

mugabber
tozlu nesne.

mugabene
(gabn. dan) iki taraf birbirini aldatma.

mugabese
karıştırmak.

mugaddî
(mugazzi) gıdalı, besleyici, gıdası çok, faydalı.

mugaddi
besleyici.

mugadere
(mugaderet) bırakmak, salıvermek.

mugafaza
ansızdan tutmak.

mugalaka
diğerleri karışmayarak iki kişinin atlarıyla yarışması.

mugalata
(galat. dan) karşısındakini yanıltmak için söz söylemek. doğruya benzer yanlış sözler. safsata. hatalı ve yanlış söz. demagoji. * man: vehimlerden terekküb eden kıyastır.

mugalata
yanıltıcı için söz söyleme.

mugalata
safsatalar. demagojiler. mugalâtalar.

mugalatat
safsatalar. demagojiler. mugalâtalar.

mugalaza
düşmanlık, husumet, adâvet.

mugalebe
üstün olmağa, galib gelmeyeğe çalışmak. birisine galib gelmek.

mugalgal
haber.

mugallat
(galat. dan) yanlış telâffuz edilmiş.

mugallata
(galat. dan) yanlış telâffuz edilmiş.

mugalleb
defâlarca mağlup olan kişi.

mugallî
(galeyân. dan) iyice kaynatılmış. * ıhlamur, papatya gibi çiçeklerin kaynatılmış suyu.

mugamere
(ga, uzun okunur) nefsini zorluğa ve şiddete zorlama.

mugamese
suya daldırışmak, birbirini suya daldırmak.

mugameze
birini göz işaretiyle zemmetme.

mugamir
nefsini tehlikeye koyan kişi.

mugammed
(gamd. dan) örtülü, kılıflı. kınına konmuş.

mugammer
işten anlamıyan bön kimse.

mugan
f. mecusiler, ateşe tapanlar. zerdüştler.

mugan
mecusi. ateşperest. ateşe tapan. zerdüşt dininde olan.

mugane
ateşe tapan mecusilerin âyini.

mugannî
nağmeli ve çeşitli sesle okuyan, ahenkle okuyucu. * hoş sesle öten.

muganni
nağmeyle okuyan.

muganniye
şarkıcı kadın.

mugar
düşman üzerine hücum etmek.

mugarrak
(gark. dan) suya daldırılmış. * gümüşle süslü.

mugarrid
pek güzel öten kuş. * yüksek sesle nefse hoş gelen şarkılar söyliyen.

mugas
yaban narının kökü.

mugasmer
kaba dokunmuş kötü bez.

mugassas
kalıba dökülmüş.

mugattî
perdelenmiş, örtülmüş. üstü örtülü.

mugavele
bir kimseyi azdırıp yoldan çıkarmak. * helâk etmek.

mugavere
yağma, çapul.

mugâvir
kıtal eden, harbeden, çarpışan.

mugayebe
kaybolma. * bir kimseyi arkasından zemmetme. gıybet etme.

mugayeret
(gayr. den) aykırılık. uymazlık. başka türlü olma.

mugayeret
aykırılık.

mugayir
aykırı. uymaz. zıd. başka türlü.

mugayir
aykırı.

mugaylan
çölde yetişen bir nevi dikenli çalı. deve dikeni.

mugaylangâh
f. dünya.

mugaylanzar
f. dünya. * deve dikeni biten yer, dikenlik.

mugayyeb
(gayb. dan) kayıp. kaybedilmiş.

mugayyebat
(magibât) zâhir duygularla bilinmeyen, bizce gaip olan, bilinmeyen şeyler.

mugayyebât
bilinmeyenler.

mugayyebât
(gayb. dan) kayıp. kaybedilmiş.

mugayyebât-ı hamse
"beş bilinmeyen. bizce gaib olan beş şey:1- kıyamet vakti, 2- yağmurun ne zaman yağacağı, 3- ana rahmindeki çocuğun mahiyeti ve ceninin isti'dadı ve mânevi simasının ne olduğu, 4- yarın insan hayr ve şer olarak ne kazanacağını, 5- insanın nerede öleceğini Allah bildirmedikçe kimse bilemez. bunlara mefâtih-ül gayb da denir.(""mugayyebât-ı hamse""ye dair sure-i lokman'ın âhirindeki âyetin hakkında mühim sualinize gayet mühim bir cevap isterken, maatteessüf şimdiki hâlet-i ruhiyem ve ahvâl-i maddiyem o cevaba müsaid değildir. yalnız sualinizin temas ettiği bir iki noktaya gayet mücmel işaret edeceğiz. şu sualinizin meâli gösteriyor ki, ehl-i ilhad tarafından tenkid suretinde mugayyebât-ı hamseden yağmurun gelmek vaktine ve rahm-i mâderdeki ceninin keyfiyetine itiraz edilmiş. demişler ki: ""rasathânelerde bir âletle yağmurun vakt-i nüzulü keşfediliyor. onu da Allah'dan başkası da biliyor. hem röntgen şuâiyle rahm-i maderdeki ceninin müzekker, müennes olduğu anlaşılıyor. demek mugayyebat-ı hamseye ıttıla' kabildir""?elcevap: yağmurun vakt-i nüzulü bir kaideye merbut olmadığı için, doğrudan doğruya meşiet-i hâssa-i ilâhiyye ile bağlı ve hazine-i rahmetten hususi iradeye tâbi olduğunun, bir sırr-ı hikmeti şudur ki: kâinatta en mühim hakikat ve en kıymetdar mahiyet, nur, vücud ve hayat ve rahmettir ki, bu dört şey; perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya kudret-i ilâhiyye ve meşiet-i hassa-i ilâhiyyeye bakar. sair masnuatta zahiri esbab; kudretin tasarrufuna perde oluyorlar. ve muttarid kanunlar ve kaideler, bir derece irade ve meşiete hicab oluyor. fakat vücud, hayat ve nur ve rahmette o perdeler konulmamış. çünki; perdelerin sırr-ı hikmeti o işte cereyan etmiyor. madem vücudda en mühim hakikat rahmet ve hayattır; yağmur, hayata menşe ve medâr-ı rahmet, belki ayn-ı rahmettir. elbette vesait perde olmıyacak. kaide ve yeknesaklık dahi, meşiet-i hassa-i ilâhiyyeyi setretmiyecek; tâ ki, her vakit herkes herşeyde şükür ve ubudiyete ve sual ve duaya mecbur olsun. eğer bir kaide dahilinde olsaydı, o kaideye güvenip şükür ve rica kapısı kapanırdı. güneşin tuluunda ne kadar menfaatler olduğu mâlumdur. halbuki muttarid bir kaideye tabi olduğundan, güneşin çıkması için dua edilmiyor ve çıkmasına dair şükür yapılmıyor. ve ilm-i beşerî, o kaidenin yoluyla yarın güneşin çıkacağını bildiği için, gaibden sayılmıyor. fakat yağmurun cüz'iyatı bir kaideye tâbi olmadığı için, her vakit insanlar rica ve dua ile dergâh-ı ilâhiyyeye ilticaya mecbur oluyorlar. ve ilm-i beşerî, vakt-i nüzulünü tayin edemediği için, sırf hazine-i rahmetten bir nimet-i hassa telâkki edip hakiki şükrediyorlar.işte bu âyet, bu nokta-i nazardan yağmurun vakt-i nüzulünü, mugayyebat-ı hamse'ye idhal ediyor. rasadhanelerdeki âletle, bir yağmurun mukaddematını hissedip vaktini tayin etmek, gaibi bilmek değil, belki gaibden çıkıp âlem-i şehadete takarrubu vaktinde bazı mukaddematına ıttıla' suretinde bilmektir. nasıl, en hafi umur-u gaybiye vukua geldikte veyahud vukua yakın olduktan sonra hiss-i kabl-el-vukuun bir nev'iyle bilinir. o, gaybı bilmek değil; belki o, mevcudu veya mukarreb-ül-vücudu bilmektir. hatta ben kendi âsâbımda bir hassasiyet cihetiyle yirmi dört saat evvel, gelecek yağmuru bazen hissediyorum. demek yağmurun mukaddematı, mebâdileri var. o mebâdiler, rutubet nev'inden kendini gösteriyor, arkasından yağmurun geldiğini bildiriyor. bu hal, aynen kaide gibi, ilm-i beşerin gaibden çıkıp daha şehadete girmiyen umura vüsule bir vesile olur. fakat daha âlem-i şehadete ayak basmayan ve meşiet-i hassa ile rahmet-i hassadan çıkmıyan yağmurun vakt-i nüzulünü bilmek, ilm-i allâm-ül-guyub'a mahsustur.kaldı ikinci mes'ele: röntgen şuâiyle rahm-ı mâderdeki çocuğun erkek ve dişisini bilmek ile $ âyetinin meâl-i gaybîsine münafi olamaz. çünki: âyet yalnız zükuret ve ünuset keyfiyetine değil, belki o çocuğun acib istidad-ı hususisi ve istikbalde kesbedeceği vaziyetine medar olan mukadderat-ı hayatiyesinin mebâdileri, hatta simasındaki gayet acib olan sikke-i samediyet muraddır ki, çocuğun o tarzda bilinmesi, ilm-i allâm-ül-guyub'a mahsustur. yüzbin röntgen-misal fikr-i beşerî birleşse, yine o çocuğun umum efrâd-ı beşeriyeye karşı birer alâmet-i fârikası bulunan yalnız hakiki sima-yı vechiyesini keşfedemez. nerede kaldı ki sima-yı veçhisinden yüz defa daha harika olan istidadındaki sima-yı mâneviyi keşfedebilsin. başta dedik ki: vücud ve hayat ve rahmet, bu kâinatta en mühim hakikatlardır ve en mühim makam onlarındır. işte onun için o câmi hakikat-ı hayatiye, bütün incelikleriyle ve dekaikiyle irade-i hassaya ve rahmet-i hassaya ve meşiet-i hassaya bakmalarının bir sırrı şudur ki; hayat, bütün cihazatiyle ve cihâtiyle şükür ve ubudiyet ve tesbihin menşe' ve medârı olduğundandır ki, irade-i hassaya hicab olan yeknesaklık ve kaidelik ve rahmet-i hassaya perde olan vesâit-i zahiriye konulmamıştır. cenab-ı hakkın rahm-ı mâderdeki çocukların sima-yı maddî ve mânevîlerinde iki cilvesi var:birisi : vahdetini ve ehadiyetini ve samediyetini gösterir ki, o çocuk âzâ-yı esasîde ve cihazat-ı insaniyenin envâında sair insanlarla muvafık ve mutabık olduğu cihetle, hâlık ve sâniinin vahdetine şehadet ediyor. o cenin bu lisan ile bağırıyor ki: ""bana bu sima ve âzâyı veren kim ise, bütün esasat-ı âzâda bana benzeyen bütün insanların sânii dahi o'dur. ve hem bütün zihayatın sânii o'dur.""işte rahm-i mâderdeki ceninin bu lisanı, gaybî değil, kaideye ve ıttırada ve nev'ine tâbi olduğu için mâlumdur, bilinebilir. âlem-i şehadetten âlem-i gayba girmiş bir daldır ve bir dildir.ikinci cihet : sima-yı istidadiye-i hususiyesi ve sima-yı veçhiye-i şahsiyesi lisaniyle sâniinin ihtiyarını, iradesini ve meşietini ve rahmet-i hassasını ve hiçbir kayd altında olmadığını, bağırıp gösteriyor. fakat bu lisan, gayb-ül-gaybdan geliyor. ilm-i ezeliden başkası, kabl-el-vücud bunu göremiyor ve ihata edemiyor. rahm-i mâderde iken bu simanın binde bir cihazatı görünmekle, bilinmiyor!elhasıl: ceninin sima-yı istidadîsinde ve sima-yı veçhiyesinde hem delil-i vahdaniyet var, hem ihtiyar ve irade-i ilâhiyyenin hücceti vardır. l.)"

mugayyebâtıhâmse
beş bilinmeyen şey.

mugayyebe
gizli şey. görünmeyen ve saklı olan nesne.

mugayyer
(gayr. dan) değiştirilmiş, başkalaştırılmış. tağyir edilmiş.

mugayyir
tağyir eden, değiştiren.

mugazane
gözün yanlarında olan büklüm.

mugazebe
karşılıklı olarak birbirini kızdırıp gazaba getirme.

mugazele
(ga, uzun okunur) aşıkane şakalaşma, lâtifeleşme.

mugazıb
gadap etmek, kızmak, hiddetlenmek.

mugaşşî
(gaşy. den) bayıltıcı, bayıltan.

mugber
(gubar. dan) gücenmiş, darılmış, küskün. * tozlanmış, tozlu.

mugberr-ül hâtır
hatırı kalmış, gücenmiş.

mugbeçe
f. meyhaneci çırağı. * mecusi çocuğu.

mugbeçe
f. mecusi çocukları. * meyhâne çırakları.

mug-beçegân
f. mecusi çocukları. * meyhâne çırakları.

mugbeçegân
f. meyhaneci çırağı. * mecusi çocuğu.

mugbir
gücenmiş. iğbirar sahibi. * toz koparan.

mugf
uyuyan.

mugfel
(guful. den) aldatılmış, iğfâl olunmuş. kandırılmış.

mugfil
aldatan, iğfal eden.

mugidd
gadap edici, kızgın, hiddetlenici.

mugîs
yardım eden, yardıma koşan. medet edici. muin.

mugis
yardım isteyene yardım eden.

mugişş
birisini fenalığa bırakan, aldatan.

mug-kede
f. meyhane. * ateşe tapanların ibadethanesi.

muglak
(galak. den) kapalı, kilitli. * anlaşılmaz, çapraşık söz.

mugliyy
kaynamış çiçek, papatya veya ıhlamur suyu.

mugnat
ihtiyaç.

mugnî
def'edici, kovan. * zengin eden, müstağni kılan. * doyuran gönlünü tok eden.

mugrak
(gark. dan) batmış veya batırılmış (suya). gark edilmiş.

mugre
bulanıklık.

mugrem
âşık, tutkun.

mugremun
ağır borca uğratılmış olanlar.

mugrib
anka kuşu.

mugrîl
şişmiş maktul.

mugtab
gıybet söyleyici, gıybet eden.

mugtanem
ganimet olarak alınmış olan, alınan.

mugtasıb
gasb eden, zorla alan.

mugtebıt
gıbta olunmuş, hâli iyi olan kimse.

mugtedî
(gıda. dan) gıda alan, gıdalanan. beslenen.

mugtelim
hırs ve şehveti çok olan.

mugtemiz
gammazlıyan.

mugtenem
(ganimet. den) ganimet olarak alınmış.

mugtenim
ganimet olarak alan. bedava alan. ganimet bilen.

mugterib
(gurub. dan) batan, gurub eden. * gurub. * (gurbet. den) gurbete giden. gurbete çıkan.

mugterif
elini daldırarak avucuyla su alan.

mugterik
batan, suda boğulan, garkolan.

mugtesil
(gusl. den) yıkanan, gusleden.

mugve
canavarı düşürüp yakalamak için kazıp ağzını örttükleri kuyu.

mugveyât
canavarı düşürüp yakalamak için kazıp ağzını örttükleri kuyu.

mugzib
(gazab. dan) gazaba getiren, kızdıran.

mugşa
(gaşy. den) bürünmüş, örtülmüş.

muhab
kendisinden ürkülüp korkulan.

muhaba
korku, perva, havf, çekingenlik.

muhabbet
"sevgi, sevme. * sohbet. ruhun, kendisinden lezzet duyduğu şeye meyletmesi. (zıddı: buğzetme ve adavettir.)(eğer denilse: al-i beyt'e muhabbeti, kur'an emrediyor. hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm çok teşvik etmiş. o muhabbet, şialar için belki bir özür teşkil eder. çünki ehl-i muhabbet, bir derece ehl-i sekirdir. ne için şialar hususan râfızîler, o muhabbetten istifade etmiyorlar; belki, işâret-i nebeviye ile o fart-ı muhabbetten mahkûmdurlar.elcevab: muhabbet iki kısımdır:biri : mâna-yı harfiyle, yâni; resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm hesabına, cenab-ı hak nâmına, hazret-i ali ile hasan ve hüseyin ve âl-i beyt'i sevmektir. şu muhabbet resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın muhabbetini ziyadeleştirir. cenab-ı hakk'ın muhabbetine vesile olur. şu muhabbet meşrudur, ifratı zarar vermez, tecavüz etmez, başkalarının zemmini ve adavetini iktiza etmez.ikincisi : mâna-yı ismiyle muhabbettir. yâni: bizzat onları sever. hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ı düşünmeden hazret-i ali'nin kahramanlıklarını ve kemâlini ve hazret-i hasan ve hüseyin'in yüksek faziletlerini düşünüp sever. hattâ Allah'ı bilmese de, peygamber'i tanımasa da yine onları sever. bu sevmek, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın muhabbetine ve cenab-ı hakk'ın muhabbetine sebebiyet vermez; hem ifrat olsa, başkaların zemmini ve adavetini iktiza eder.işte işaret-i nebeviye ile, hazret-i ali hakkında ziyade muhabbetlerinde, hazret-i ebu bekir-is sıddık ile hazret-i ömer'den teberri ettiklerinden hasârete düşmüşler. ve o menfi muhabbet, sebeb-i hasârettir. m.)"

muhabbet
sevgi.

muhabbet
seven

muhabbetdâr
seven, sevgili.

muhabbetdarane
muhabbete yakışır şekilde.

muhabbetdârâne
severcesine.

muhabbethâne
sevgi evi.

muhabbetkâr
muhabbetli, sevgi gösteren.

muhabbetkârâne
severcesine.

muhabbetname
f. sevgisini bildiren yazılı kâğıt. aşkını bildiren yazı.

muhabbetullah
"cenab-ı hakk'a karşı beslenen ihlâslı sevgi.(...sende, senin nefsine olan şedid muhabbetin o'nun zâtına karşı muhabbet-i zâtiyedir ki, sen su-i istimal edip kendi zâtına sarfediyorsun. öyle ise, nefsindeki eneyi yırt, hüveyi göster. ve kâinata dağınık bütün muhabbetlerin, o'nun esmâ ve sıfâtına karşı verilmiş bir muhabbettir. sen su-i istimal etmişsin, cezasını da çekiyorsun. çünkü yerinde sarfolunmayan bir muhabbet-i gayr-i meşruanın cezası, merhametsiz bir musibettir. rahman-ür-rahim ismiyle hurilerle müzeyyen cennet gibi senin bütün arzularına câmi' bir meskeni, senin cismani hevesatına ihzar eden ve sair esmâsiyle senin ruhun, kalbin, sırrın, aklın ve sair letâifin arzularını tatmin edecek ebedi ihsanatını, o cennette sana müheyya eden ve her bir isminde mânevi çok hazine-i ihsan ve kerem bulunan bir mahbub-u ezelinin, elbette bir zerre muhabbeti, kâinata bedel olabilir. kâinat o'nun bir cüz'i tecelli-i muhabbetine bedel olamaz. s.)(velâyet yollarının ve tarikat şubelerinin en mühim esası ihlâsdır. çünkü, ihlâs ile hafi şirklerden halâs olur. ihlâsı kazanmıyan, o yollarda gezemez ve o yolların en keskin kuvveti, muhabbettir. evet muhabbet; mahbubunda bahaneler aramaz ve kusurlarını görmek istemez. ve kemâline delâlet eden zayıf emâreleri, kavi hüccetler hükmünde görür. dâima mahbubuna tarafdardır.işte bu sırra binaendir ki, muhabbet ayağı ile marifetullaha teveccüh eden zâtlar şübehata ve itirâzata kulak vermezler, ucuz kurtulurlar. binler şeytan toplansa, onların mahbub-u hakikisinin kemâline işaret eden bir emareyi, onların nazarında ibtal edemez. eğer muhabbet olmazsa, o vakit kendi nefsi ve şeytanı ve harici şeytanların ettikleri itirazât içinde çok çırpınacak. kahramancasına bir metanet ve kuvvet-i imân ve dikkat-ı nazar lâzımdır ki, kendisini kurtarsın.işte bu sırra binaendir ki, umum meratib-i velâyette, mârifetullahtan gelen muhabbet, en mühim mâye ve iksirdir. fakat muhabbetin bir vartası var ki, ubudiyyetin sırrı olan niyazdan, mahviyetten, naza ve dâvaya atlar, mizansız hareket eder. mâsiva-yı ilâhiyeye teveccühü hengâmında, mâna-yı harfîden mâna-yı ismîye geçmesi ile, tiryak iken zehir olur. yâni gayrullahı sevdiği vakit cenab-ı hak hesabına ve onun nâmına, onun bir âyine-i esmâsı olmak ciheti ile rabt-ı kalb etmek lâzım iken; bazan o zâtı o zât hesabına kendi kemâlât-ı şahsiyesi ve cemâl-i zâtîsi nâmına düşünüp, mâna-yı ismîyle sever. Allah'ı ve peygamber'i düşünmeden yine onları sevebilir. bu muhabbet, muhabbetullaha vesile değil, perde oluyor. mâna-yı harfî ile olsa, muhabbetullaha vesile olur, belki cilvesidir denilebilir. m.)( $ âyetinde i'cazlı bir îcaz vardır. çünki çok cümleler, bu üç cümlenin içinde dercedilmiştir. şöyleki: şu âyet diyor ki: ""Allah'a (celle celâluhu) imanınız varsa elbette Allah'ı seveceksiniz. mâdem Allah'ı seversiniz, Allah'ın sevdiği tarzı yapacaksınız. ve o sevdiği tarz ise, Allah'ın sevdiği zâta benzemelisiniz. ona benzemek ise, ona ittiba etmektir. ne vakit ona ittiba etseniz. Allah da sizi sevecek. zâten siz Allah'ı seversiniz, tâ ki, Allah da sizi sevsin"". l.)"

muhabbetullah
Allah sevgisi.

muhaberat
muhabereler. haberleşmeler. haberleşme yapan dâireler.

muhâberât
haberleşmeler.

muhabere
haberleşme. karşılıklı birbirine haber verme.

muhâbere
haberleşme.

muhabere memuru
telgrafçı.

muhabir
haber veren, haberci. * gazeteye havadis gönderen kimse.

muhâbir
haberci.

muhacat
bilmece hususunda birbiriyle zekâ yarışına çıkma.

muhacce
(hüccet. den) iddiâ edip münakaşa ederek deliller ve hüccetler gösterme. isbatlar gösterme.

muhacceb
perdelenmiş, tecrid edilmiş. perde ile ayrılmış.

muhaccel
ayağı sekili, beyazlı at. * gerdeğe konulmuş.

muhaccil
(haclet. den) utandıran, tahcil eden.

muhacemat
hücumlar, üşüşmeler. her taraftan ve birden hücum etmeler.

muhaceme
hücum etme, saldırma.

muhacerat
göç etmeler, hicretler. muhacirlik.

muhâcerât
göç etmeler.

muhacere
birbirini men'etmek, birbirine engel olmak.

muhaceret
(hicret. den) hicret etme, göç etme, göçme.

muhâceret
göç etme.

muhacet
(hecv. den) karşılıklı olarak birbirini hicvetme, yerme.

muhaceze
fısıldamak.

muhacim
hücum eden, saldıran.

muhacim
saldıran.

muhâcim
hücum edip saldıranlar, üşüşenler.

muhacimîn
hücum edip saldıranlar, üşüşenler.

muhacir
göç eden, bir memleketten kalkıp, başka bir yere yerleşen. * mc: Allah'ın yasak ettiğinden uzaklaşan.

muhâcir
göç eden, göçmen.

muhacirîn
göç edenler, hicret edenler. islâmiyetin ilk zuhurunda islâm olanlardan mekke'den medine'ye hicret eden sahâbeler. (bak: ensar)

muhâcirîn
medineye göç eden sahabeler.

muhadaa
(had'. dan) aldatma, hile yapma, oyun etme.

muhadaat
(had'. dan) aldatma, hile yapma, oyun etme.

muhadat
hediyeleşmek. karşılıklı olarak hediyeler vermek.

muhadda'
aldana aldana bilgi ve tecrübe sâhibi olan.

muhaddab
boyanmış.

muhaddar
yeşil renkle boyanmış. rengi yeşil yapılmış.

muhadde
muhâlefet, uyuşmazlık.

muhaddeb
kamburlu, tümsekli, üstü yumru olan. dürbin camı gibi yumru olan.

muhadded
eti buruşmuş olan.

muhadder
(muhaddere) kapalı, örtülü. * nâmuslu müslüman kadını.

muhaddes
haber verilmiş. tahdis olunmuş, şükranla bildirlimiş. sadık-ül hads olan kimse. * her zan, tahmine feraseti isabetli olan. * nakil ve rivayet edilmiş olan.

muhaddid
keskinleştirici, bileyici. * sınırlıyan, sınırını tâyin eden. tahdid eden. hududlandıran.

muhaddir
şişiren, kabartan.

muhaddir
uyuşturucu ilâç.

muhaddirat
uyuşturucu ilâçlar.

muhaddire
uyuşturucu ilâç.

muhaddire
uyuşturucu ilâçlar.

muhaddis
hadis ilminin bir çok usul ve füruunu bilen zât. peygamber efendimizin (a.s.m.) hâl ve sözlerini bize nakleden ve hadis ilminin mütehassısı.

muhaddis
hadîs âlimi.

muhaddisîn
hadis ilmiyle uğraşan eskiden gelmiş büyük ve kâmil zâtlar. peygamberimizin (a.s.m.) sözünü işiterek bildirenler. (bak: hâfız)

muhaddisin
hadîs âlimleri.

muhaddisîn-i muhaddesûn
Allah tarafından kendilerine ilham olunan muhaddisler.

muhaddiş
kulağı tırmalıyan. tahdiş eden.

muhadea
aldatmak, hilecilik, oyun etmek.

muhademe
hizmet etmek.

muhadenet
yakın ahbablık, samimiyet. dostluk.

muhadere
sür'at etmek.

muhadese
(hadis. den) konuşma. birbirine hikâye söyleme.

muhadeşe
tırmalama. sıkıntı ve zahmet verme.

muhadi'
(had'. dan) aldatan, kandıran. hile eden, oyun yapan.

muhadiane
f. aldatarak, hile yaparak.

muhadiş
zahmet, ıztırab ve sıkıntı verici. tırmalayıcı.

muhafaza
zarar ve ziyandan sakınıp korumak. * himâye ve hıfzetmek. gözetlemek. * bir şeye devamlı olmak.

muhafaza
koruma.

muhafaza
koruyan

muhafazakâr
f. koruyucu. * dinî amel ve işlere muhabbet eden. dinî inanışında sağlam olan ve değiştirmeden muhafaza eden yüksek ve sâdık insan.

muhafazakâr
koruyucu.

muhafazat
muhafızlık, koruyuculuk.

muhafete
söyleme, yavaş okuma.

muhaffef
hafiflendirilmiş, hafif edilmiş olan.

muhaffef
hafifletilmiş.

muhaffif
(hıffet. den) hafifleten, hafifletici.

muhafız
muhafaza eden. değiştirmeyen. saklayan. koruyan. bekçi.

muhâfız
koruyan.

muhafız
muhafızlar, bekçiler. bir yeri koruyup bekleyen kimseler.

muhafızîn
muhafızlar, bekçiler. bir yeri koruyup bekleyen kimseler.

muhaha
kemikten çıkan nesne.

muhak
(mahâk - mihâk) her arabi ayın son üç gecesi.

muhakat
bir kimseyi ahmak yerine koyma.

muhâkât
taklit etme.

muhakemat
muhakemeler.

muhakemât
(hüküm. den) dava için iki tarafın mahkemeye baş vurması. * iki tarafın mahkemeye baş vurması. * iki tarafı dinleyip hüküm vermek. * düşünmek. * zihinde inceleme yapmak. * karar vermek için iyice düşünmek.

muhakeme
(hüküm. den) dava için iki tarafın mahkemeye baş vurması. * iki tarafın mahkemeye baş vurması. * iki tarafı dinleyip hüküm vermek. * düşünmek. * zihinde inceleme yapmak. * karar vermek için iyice düşünmek.

muhâkeme
düşünme, akıl yürütme, hüküm çıkarma, yargılama.

muhakeme
değerlendirme, detaylı olarak ele alma

muhâkeme
bir şeyi iyice araştırdıktan sonra hüküm verme

muhakeme
muhakemeler.

muhakeme-i gıyabiye
dâvâcılardan biri veya her ikisi de bulunmadıkları hâlde mahkemece verilen karar.

muhakî
benzeyen, benzer olan.

muhâkî
benzer.

muhakka
çekişme. * hak iddia etme.

muhakkak
(hakk. dan) hakikatı ve gerçeği belli olmuş. tahkik edilmiş. doğru. * mutlaka ne olursa olsun.

muhakkak
kesin, gerçekleşmiş.

muhakkaka
(hakk. dan) hakikatı ve gerçeği belli olmuş. tahkik edilmiş. doğru. * mutlaka ne olursa olsun.

muhakkar
hakir görülen. hakarete uğramış.

muhakkik
hakikatı araştırıp bulan. iç yüzüne inceliyerek vakıf olan. * hakikat âlimi. hakikatlara hakkı ile vakıf ve ehl-i tahkik olan büyük islâm âlimi.

muhakkik
araştıran, inceleyen.

muhakkikane
f. gerçeği ve hakikatı araştıran bir kimseye yakışır surette. muhakkik olan bir insana yakışacak şekilde.

muhakkikâne
araştırırcasına.

muhakkikîn
hakikatı bulup meydana çıkaranlar. * iç yüzünü araştırıp bulan büyük islâm âlimleri ve velileri. hakikat araştıran, hak âlimleri.

muhakkikîn
araştırmacılar, büyük âlimler.

muhakkir
hakir gören, zelil ve hor gören.

muhakkirâne
f. tahkir edercesine. hakarette bulunurcasına.

muhal
imkânsız, vukuu mümkün olmayan. bâtıl, boş söz. * hurâfe olan nazariye.

muhâl
imkânsız, olması mümkün olmayan.

muhal
imkansızlık içinde imkansızlık

muhâl
imkansızlık içinde imkansızlık

muhal
mümkün olmayanlar. muhaller. muhal ve bâtıl olan şeyler.

muhalaa
(muhâlaat) birbirlerinden resmen ayrılma (karı-koca.)

muhalat
mümkün olmayanlar. muhaller. muhal ve bâtıl olan şeyler.

muhâlât
muhaller, imkânsız olmalar.

muhalata
(halt. dan) karışma, güzel uyuşma, anlaşma.

muhalatât
güzel anlaşmalar, karışmalar, uyuşmalar.

muhale
dostluk, sadâkat.

muhalebe
beraberce süt sağmak.

muhalefet
kabulsüzlük. karşı durma. uyuşmazlık. zıt gitmek. zıddiyet. muvafık olmamak.

muhâlefet
karşı gelme, ayrı düşünme, uymama.

muhalefet
zıt ve aykırı davranan

muhalefet-ün li-l havadis
cenab-ı hakk'ın ne zâtında ne sıfâtında (mevcud olsun, mevhum olsun, muhayyel olsun), hiç bir şeye hiç bir cihette benzememesi.

muhalese
bir şeyi alıp kaçmak.

muhaleset
(hulus. dan) birbirlerine iyi muamele etme. birbirleriyle dostça geçinme.

muhalhil
havayı hafifleten.

muhal-i âdi
herkesin anlayabileceği imkânsızlık ve muhal. az düşünenlerin de bilebileceği, mümkün olmayan iş.

muhalib
süt sağan. * devrin hayır ve şerli işlerini tecrübe eden.

muhalif
uymayan. birbirine benzemiyen. birbirine zıt olan. * başka şekilde düşünen. * karşı duran.

muhâlif
karşı, zıt, aykırı, uymaz.

muhalifîn
muhalif olanlar. muhalifler.

muhâliyet
imkânsız oluş.

muhalla
tahliye olunmuş. boşaltılmış. * serbest bırakılmış.

muhallak
tıraş olmuş. * hacıların mina'da tıraş oldukları yer.

muhallasa
mevruz otu denilen bir nevi ot.

muhalleb
nakışı ve güzelliği çok olan elbise. * cam. * aldanmış.

muhalled
(huld. dan) ebedî. dâimî. bâki. sürekli olarak kalan.

muhalled
sürekli.

muhalled
dâimî olarak kalacak şeyler. * şâheserler.

muhalled
sürekli ve dâimî olarak kalan şeyler.

muhalledat
dâimî olarak kalacak şeyler. * şâheserler.

muhalledîn
sürekli ve dâimî olarak kalan şeyler.

muhalledûn
bâki ve dâimî olanlar. * dâimî surette cennet'te kalacak olanlar.

muhallef
bir ölünün bıraktığı mal. * geride kalan.

muhallefat
ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler. metrukât.

muhallefe
ölen bir adamın dul kalan karısı.

muhallefe
ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler. metrukât.

muhalles
kurtarılmış. tahlis olunmuş.

muhallî
süslendiren, yaldızlayan.

muhallid
(huld. den) ebedîleştiren. devamlı, sürekli ve ebedî kılan.

muhallil
(hall. den) eriten. analiz yapan, tahlil eden. * fık: üç talakla boşanan ve iddetini bitiren bir kadınla evlenen erkek. (karıyı boşayan birinci kocaya: muhallelün leh denir.) * tıb: şişlere, iltihablara yarıyan ilaç.

muhallim
halim selim eden. yavaş kılan. (öfkeli birisini) yumuşatan.

muhallim
(bk. bilgiler

muhallis
(halâs. dan) kurtaran, halâs kılan, tahlis eden.

muhallit
(halt. dan) karıştıran, tahlit eden.

muhallık
tıraş eden. * tıraş olan.

muhalün aleyh
fık: havaleyi ödeyecek kimse. üzerine havale yapılan şahıs.

muhalün bih
fık: birine havale olunan mal.

muhalün leh
"""lehine gönderilen"" alacaklı olan kişi."

muhamat
korumak. * avukatlık etmek. * birinden birşeyi def etmek.

muhamere
karışmak. * gizlemek.

muhamese
fısıldaşma.

muhamî
avukat. * himaye eden.

muhammat
kızdırılmış nesne.

muhammed
"pek çok tekrar tekrar övülmüş, medhedilmiş meâlinde bir isim olup ilk olarak peygamberimize (a.s.m.) verilmiştir. (allahımızın bütün insanlara son peygamberi olan hz. muhammed (a.s.m) efendimiz, arabistan'da mekke-i mükerreme şehrinde milâdi 571 tarihinde dünyaya teşrif etmişlerdir.fahr-i âlem efendimiz, kureyş kabilesinden ve haşim âilesindendir. muhterem pederinin adı abdullah, dedesinin adı abdülmuttalib, vâlidesinin adı ise amine'dir.peygamberimizin (a.s.m.) baba cihetinden mübarek nesebleri şöyledir. hz. muhammed ibn-i abdullah, ibn-i abdulmuttalib, haşim, abdi menaf, kusey, hakim, mürre, keab, lüey, galib, fihr, mâlik, nazr, kinane, huzeyme, müdrike, ilyas, mudar, mirar, mead, adnan. adnan da ismâil aleyhisselâm'ın oğlu kıyzar'ın neslindendir. adlarını yazdığımız bu zatlardan her birinin evlâdı birçok kabilelere ayrılmış, mâlik'in oğlu fihr'in evlâdından da kureyş kabilesi teşekkül etmiştir.resul-i ekrem efendimizin (a.s.m.) vâlidesi cihetinde yüksek nesebleri de şöyledir: hz. muhammed ibn-i amine bint-i vehb, ibn-i abdi menaf, ibn-i zühre, ibn-i hâkim.peygamber efendimizin (a.s.m.) babası tarafından mübârek nesebiyle anası tarafından nesebi, mürre oğlu hâkim'de birleşirler.peygamber efendimizin dedesi ve zamanında kureyş kabilesinin reisi bulunan abdülmuttalib, kâbe-i muazzama'nın mütevellisiydi. ebu tâlib, ebu leheb, hâris, zübeyr, hamza, abbas, abdullah v.s. adında onüç oğlu vardı. fakat bunların içinde en fazla abdullah'ı severdi. çünki onda başka bir güzellik, başka bir nuraniyet vardı. abdülmuttalib, bu sevgili oğluna benî zühre reisi vehb'in kızı amine'yi nikâhla aldı. abdullah hazretleri, peygamber efendimiz doğmadan iki ay evvel bir ticaret kafilesiyle medine-i münevvere'ye gidip orada vefat etti ki, daha yirmibeş yaşında bulunuyordu. bu cihetle fahr-i âlem efendimiz (a.s.m.) yetim kaldı.peygamber efendimizin çocukluk devresi pek kudsi bir halde geçmiştir. daha doğar doğmaz bir takım hârikalar meydana gelmiştir. (bak: delâil-i nübüvvet) süt anası, beni sa'd kabilesinden haris'in refikası halime idi. dört sene onun yanında kaldı. annesi hz. amine ile birlikte medine-i münevvere'ye dayı-zâdeleri bulunan neccar oğullarını ziyarete gittiler. sonra mekke-i mükerreme'ye dönerlerken hz. amine, ebva denilen yerde daha yirmi yaşında olduğu halde vefat etti. altı yaşında öksüz kalan peygamberimizi, ümmieymen adındaki dadısı alıp, mekke-i mükerreme'ye getirip dedesi hz. abdülmuttalib'e teslim etti. iki sene sonra da dedesi vefat edince amcası ebu tâlib'in yanında kaldı.peygamber efendimiz gençliğinde kureyş kabilesi arasında büyük bir şeref ve şânı haiz bulunuyordu. kendisine ""muhammed-ül emin"" deniliyordu. yirmibeş yaşında iken, pek yüksek bir ruha sahib, pek şerefli bir hânedana mensub olan ve daha genç iken dul kalmış olup çok zengin olan huveylid kızı hatice ile evlendi. peygamber efendimiz, tam kırk yaşlarına girince peygamberlik şerefine nâil oldu. kendisine peygamberlik verilince ilk evvel çevresinde bulunan kişileri hususi surette islâm dinine dâvet etmişti. bu dâveti ilk önce hz. hatice vâlidemiz kabul etti. sonra kureyşin büyüklerinden olan hz. ebubekir-is sıddık ile peygamberimizin âzatlısı olan zeyd ibn-i harise ve peygamberimizin amcası ebu tâlib'in oğlu olup, henüz dokuz-on yaşlarında olan hz. ali kabul ettiler. bir müddet sonra da hz. ebubekir'in vasıtasıyla osman bin affan, abdurrahman ibn-i avf, sa'd ibn-i ebu vakkas, zübeyr ibn-ül avvam, talha-t-übnü ubeydullah hazretleri islâmiyetle müşerref oldular.bi'setin ondördüncü senesinde mekke'deki müslümanlar, medine-i münevvere'ye hicret ettiler. peşinden de peygamberimiz hz. ebubekir ile birlikte hicret etti. (bak: hicret)peygamberimiz (a.s.m.) hicretin onbirinci senesinin rebiülevvel ayının onikisinde pazartesi günü medine-i münevvere'de hücre-i saadetinde vefat etti.) (b.i.i.)(şu kâinatın sâhib ve mutasarrıfı, elbette bilerek yapıyor ve hikmetle tasarruf ediyor. ve her tarafı görerek tedvir ediyor. ve her şeyi bilerek, görerek terbiye ediyor ve her şeyde görünen hikmetleri, gayeleri, faydaları irade ederek tedvir ediyor. mâdem yapan bilir; elbette bilen konuşur. mâdem konuşacak, elbette zişuur ve zifikir ve konuşmasını bilenlere konuşacak. mâdem zifikirle konuşacak; elbette zişuurun içinde en cem'iyetli ve şuuru külli olan insan nev'i ile konuşacaktır. mâdem insan nev'i ile konuşacak, elbette insanlar içinde kabil-i hitab ve mükemmel insan olanlarla konuşacak. mâdem en mükemmel ve istidâdı en yüksek ve ahlâkı ulvi ve nev'-i beşere muktedâ olacak olanlarla konuşacaktır. elbette, dost ve düşmanın ittifakı ile, en yüksek isti'datta ve en âli ahlâkta ve nev-i beşerin humsu ona iktida etmiş ve nısf-ı arz onun hükm-ü mânevîsi altına girmiş ve istikbal onun getirdiği nurun ziyası ile bin üçyüz sene ışıklanmış; ve beşerin nuranî kısmı ve ehl-i imanı mütemadiyen günde beş defa onunla tecdid-i biat edip, ona dua-i rahmet ve saadet edip, ona medh ve muhabbet etmiş olan muhammed (a.s.m.) ile konuşacak.. ve konuşmuş ve resul yapacak ve yapmış; ve sair nev-i beşere rehber yapacak ve yapmıştır. m.) (bak: fahr-i kâinat ve resulullah ve mefhar-ı mevcudat)(zât-ı zülcelâl (c.c.) demiş: $ bütün ümmet, hattâ düşmanları da dahil olduğu halde icma etmişler ki, bütün ahlâk-ı haseneye câmi'dir.nübüvvetten evvel ondaki ahlâk-ı hamidenin kemâline tercüman olan muhammed'ül emin ünvaniyle iştihar etmişler.hazret-i aişe (r.a.) her vakit derdi: $ demek kur'an tazammun ettiği bütün ahlâk-ı haseneye câmi idi. işte o zât-ı kerimde icma-ı ümmetle tevatür-ü mânevî-i kat'îyle sabittir ki; insanların sîreten, sureten en cemili ve en halimi ve en sâbiri ve en şâkiri ve en zâhidi ve en mütevazii ve en afifi ve en cevâdı ve en kerimi ve en rahimi ve en âdili, herkesten ziyade mürüvvet, vakar, afv, sıhhat-ı fehim, şefkat gibi ne kadar secâya-yı âliyye varsa en mükemmel bir fihriste-i nuranîsidir. bunların içindeki nokta-i i'caz şudur ki: ahlâk-ı hasene çendan birbirine mübayin değil, fakat derece-i kemâlde birbirine müzaheme eder. biri galebe çalsa öteki zayıflaşır. meselâ: kemâl-i hilm ile kemâl-i şecaat, hem kemal-i tevazu ile kemal-i şehamet, hem kemal-i merhamet ve mürüvvet, hem tam iktisat ve itidal ile tamam-ı kerem ve sehavet, hem gayet vakar ile nihayet haya, hem gâyet şefkat ile nihayet elbuğzu fillah, hem gayet afv ile nihayet izzet-i nefs, hem gayet tevekkül ile nihayet içtihad gibi mecâmi-i ahlâk-ı mütezahime birden derece-i âliyyede bir zâtta içtimâı müzayakasız inkişafları mu'cizelerin mu'cizesidir. bediüzzaman)"

muhammed suresi
kur'an-ı kerim'in 47. suresi olup kıtal suresi de denir. medine-i münevvere'de nâzil olmuştur.

muhammedî
hz. muhammed'e (a.s.m.) mensub olan. müslüman. (ecnebi dillerinde geçen bu mânadaki tabirlere göre muhammedî, muhammedîlik: müslüman ve müslümanlık mânasına gelmektedir.)

muhammediye
peygamberimizle ilgili.

muhammediyyun
müslümanlar. hz. muhammed'in (a.s.m.) ümmetinden olanlar.

muhammedun
muhammed allah'ın resulüdür (bk. -m-d; r-s-l)

muhammedün
muhammed allah'ın resulüdür

muhammen
(hamn. den) tahmin edilen. ortalama olarak bir değer kabul edilen. sanılan.

muhammen
tahmin edilen.

muhammer
(himâr. dan) kendine eşek denilmiş. eşeğe benzetilmiş. tahmir olunmuş.

muhammere
başı beyaz, cesedi siyah olan koyun. * örtülmüş nesne.

muhammes
ateş üzerinde kızdırılıp kurutulmuş. (kavrulmuş kahve gibi)

muhammes-i muntazam
geo: düzgün beşgen.

muhammez
(hamz. dan) oksitlenmiş, paslanmış.

muhammin
tahmin eden, sanan, karar veren, değer biçen kimse. eksper.

muhammir
kızdırıcı ilâç.

muhammıs
mısır, kahve gibi şeyleri kavuran veya kavurarak satan kimse. * tava.

muhan
kendine ihanet olunmuş. * alçak kimse.

muhanna
çarpık, bükük, eğri. * kınalanmış.

muhannes
kadınlaşmış erkek. alçak tabiatlı. * korkak. nâmerd. kalleş.

muhannes
kadınlaşmış erkek.

muhannet
mumyalanmış, tahnit edilmiş.

muhannit
mumyalayan, tahnit eden.

muharebat
(harb. den) harpler, muhârebeler. harbetmeler, savaşmalar.

muhârebât
savaşmalar.

muharebât
harbetmek. karşılıklı cenk. cidal.

muharebe
harbetmek. karşılıklı cenk. cidal.

muhârebe
savaşma.

muharebe
savaşan

muhârebe
(harb. den) harpler, muhârebeler. harbetmeler, savaşmalar.

muharece
parmaklarıyla hesap edip taksim etmek.

muharede
men'etmek, engel olmak.

muharef
fakir.

muharese
(hirâset. den) muhâfaza, koruma.

muhareset
(hirâset. den) muhâfaza, koruma.

muhareze
saklamak.

muhareşe
kışkırtma, halkı birbirine düşürme.

muharib
harbeden. cenkci. cengâver. * cesur. atılgan. kahraman. * iyi harbeden. harb usullerini iyi bilen.

muhârib
savaşan.

muharibeyn
iki savaşçı, iki cengâver, iki muhârib.

muharrak
(harik. den) yakışmış, yanmış. tahrik olunmuş.

muharrece
boynunda tasması olan köpek.

muharref
(harf. den) tahrif edilmiş. değiştirilmiş. kalem karıştırılmış. bozuk. ifsâd ederek tahrib edilmiş.

muharref
değiştirilmiş, bozulmuş.

muharref
tahrif edilmiş ve değiştirilmiş şeyler.

muharrefat
tahrif edilmiş ve değiştirilmiş şeyler.

muharrem
arabi ayların başı, birincisi. * haram edilmiş olan. * bu muharrem ayında müslümanlıktan evvel arablar arasında muharebe yasaktı. bundan dolayı bu isim verilmiştir. * haram kılınmış, tahrim olunmuş. (bak: eşhür-ü hurum)

muharrem
arabî ayların ilki.

muharremât
haramlar. haram edilen şeyler. dinimizce helâl olmayan şeyler.

muharremât
haram edilen şeyler.

muharrer
"tahrir olunmuş. * yazılmış. yazılı.(muharrer : iyice azadlanmış, tam hürriyetine kavuşturulmuş demektir ki; ibadette muhlis veya mâbed hâdimi yahut da dünyadan azade mânalarıyla da tefsir edilmiştir. e.t.)"

muharrer
yazılı, yazılmış.

muharrerât
yazılı şeyler. yazılmış kâğıtlar. mektuplar.

muharrerât-ı resmiye
resmi mektublar veya yazılar.

muharrib
tahrib eden. harâb eden. yıkan. bozan. perişan eden.

muharrib
tahrip eden, yıkan.

muharrib
yıkıp yok edenler. harab edenler.

muharribîn
yıkıp yok edenler. harab edenler.

muharric
çıkarma.

muharrif
tahrif eden. bozan. silen. hilecilik yapan.

muharrif
değiştiren, bozan.

muharrik
(hark. dan) tahrik eden, çok yakan. * çok susatan, çok harâret veren. * yakıp yıkan.

muharrik
hareket ettiren.

muharrike
hareket veren duygu.

muharrir
yazan. tahrir eden. kâtib. kitab te'lif eden. gazetede yazı yazan.

muharrir
yazar.

muharrir
muharirler, yazarlar. eser sâhipleri, müellifler.

muharrirîn
muharirler, yazarlar. eser sâhipleri, müellifler.

muharris
hırslandıran. tamah ve hırsı artıran.

muharrisâne
f. hırslandırırcasına.

muharrit
ishâl verici bir ilâç.

muharriz
kışkırtan. teşvik ve tahriz eden.

muharriş
tırmalayan, azdıran, tahriş eden.

muharrık
yakan, susatan.

muhasama
(muhasamet) (c.: muhâsamât) muhalefet. iki taraf arasındaki düşmanlık. birbiri ile çekişmek. birbirine husumet etmek.

muhâsama
düşmanlık.

muhasama
düşmanlık. iki taraf arasındaki husumet.

muhasamat
düşmanlık. iki taraf arasındaki husumet.

muhasamet
(muhasamet) (c.: muhâsamât) muhalefet. iki taraf arasındaki düşmanlık. birbiri ile çekişmek. birbirine husumet etmek.

muhâsamet
düşmanlık besleme.

muhasara
bir kişinin, diğer kimsenin elini tutup yürümesi veya ellerini birbirinin kuşağına sokup yürümeleri.

muhâsara
kuşatma.

muhasebat
hesap işleri, hesap görme işleri. hesap dâireleri.

muhasebe
hesablaşmak. hesab görmek. hesab işi ile uğraşmak. hesab işini gören resmi makam.

muhâsebe
hesaplaşma, hesap görme.

muhasebe
hesap işleri, hesap görme işleri. hesap dâireleri.

muhasede
(hased. den) birbirini çekememe, hased etme, kıskanma.

muhasib
hesab eden. hesap işi ile uğraşan. muhasib.

muhâsib
hesapçı.

muhassal
netice. husule gelen. tahsil olunan. hâsıl olmuş bulunan. toplanılmış, cem'olunmuş. hülâsa. sözün kısası.

muhassal
netice, sonuç, ürün.

muhassala
(husul. den) elde edilen netice, hâsıl olan sonuç. * fiz: bileşke.

muhassala
elde edilen sonuç.

muhassal-i kelâm
sözün kısası.

muhassan
(hısn. dan) kuvvetlendirilmiş, istihkâmlandırılmış.

muhassas
birine âid kılınmış. tahsis edilmiş. has kılınmış. ayrılmış. tâyin edilmiş.

muhassas
devlet bütçesinden, devlet dâireleri için ayrılan para. * bir kimseye verilmiş olan maaş veya tayın.

muhassasat
devlet bütçesinden, devlet dâireleri için ayrılan para. * bir kimseye verilmiş olan maaş veya tayın.

muhassenat
üstünlük sebepleri. * güzel, hayırlı ve faydalı işler.

muhassene
üstünlük sebepleri. * güzel, hayırlı ve faydalı işler.

muhasser
hasret kalmış, tahsir olunmuş.

muhassil
sütü çok emdiğinden hasta olan çocuk.

muhassin
(hasen. den) güzelleştiren, güzellik veren.

muhassir
(hasar. dan) zarara uğratan. hasar ve ziyan verdiren.

muhassir
zarar ve ziyan verdirenler. hasara uğratanlar.

muhassirîn
zarar ve ziyan verdirenler. hasara uğratanlar.

muhassirîn
(hasar. dan) zarara uğratan. hasar ve ziyan verdiren.

muhassis
tahsis eden. has kılan. hususileştiren.

muhassıl
husule getiren. hâsıl eden. meydana getiren.

muhassıl
hasıl eden, neticelendiren.

muhassın
kale gibi mahfuz ve sağlam kalan ve kendini haramdan koruyan. (bak: muhsın)

muhassır
hasrette bırakan. * mina ile arafat arasında muhassir vadisi. ebrehe'yi mağlub eden ebabil kuşlarının taş yağdırdıkları mevki.

muhassıs
hususileştiren, ayıran.

muhassısa
hususileştirici.

muhasım
düşmanlık eden. düşman olan taraflardan biri. hasım olan. birbirini dâva edenlerden her biri. karşı tarafı tutan.

muhâsım
düşman.

muhasım
düşmanlar, muhasımlar.

muhasımeyn
bir dâvâ veya çekişmede birbirine karşı olan iki kimse.

muhasımîn
düşmanlar, muhasımlar.

muhasır
(c.: muhasırîn- muhasırûn) (hasr. dan) etrafının kuşatıp saran. muhasara eden.

muhâsır
muhasara edenler, etrafını kuşatanlar.

muhasırîn
muhasara edenler, etrafını kuşatanlar.

muhasırûn
(muhasırîn) düşmanı etraftan kuşatanlar. muhasara edenler.

muhat
ihâta olunmuş. etrafı çevrilmiş. etrafı kuşatılan. bir şey içinde bulunan.

muhât
kuşatılmış.

muhatab
söyleyeni dinleyen. kendisine hitab edilen. * gr: ikinci şahıs.

muhâtab
kendisine söz söylenilen.

muhatab ittihaz etmek
karşısındakilerini dinleyen. * dinleyici kabul edip, sözünü dinliyor bilmek. * konuşmaya lâyık görmek.

muhataba
birbirine söz söyleme, hitabetme. * mc: çekişme.

muhâtaba
konuşmalar.

muhâtabâne
kendisine söz söylenilen kimse gibi.

muhatabat
konuşmalar.

muhâtabîn
kendisine söz söylenenler.

muhatara
tehlike. korkulacak hâle tutulmak. * zarar. ziyan. korku. * tehlike ve zarar ihtimali olan.

muhâtara
korkulu durum.

muhatara
zararlar, ziyanlar, hasarlar. * korkular. tehlikeler.

muhatara-i izmihlâl
dağılma tehlikesi.

muhatarat
zararlar, ziyanlar, hasarlar. * korkular. tehlikeler.

muhattat
(hatt. dan) çizilmiş, resmi yapılmış.

muhattata
istasyon.

muhattıt
(hatt. dan) çizen, resmini yapan.

muhatıb
(hutbe. den) birine söz söyliyen. hitâbeden.

muhavele
isteme, taleb etme. bir şeyi yapmaya girişme.

muhaverat
konuşmalar. muhâvereler. karşılıklı görüşüp konuşmalar.

muhâverât
konuşmalar.

muhaverat
konuşma. görüşerek konuşma.

muhavere
konuşma. görüşerek konuşma.

muhâvere
konuşma.

muhavere
konuşmalar. muhâvereler. karşılıklı görüşüp konuşmalar.

muhaveze
muhalefet, uyuşmazlık.

muhavvef
korkulu. korkutulmuş.

muhavvef
korkulu.

muhavvel
hâvâle edilmiş. ısmarlanmış. tebdil ve tağyir edilmiş. değiştirilmiş. bırakılmış.

muhavvel
ısmarlanmış, değiştirilmiş.

muhavven
hâinleşen. tahvin edilen.

muhavvet
etrafına sur ve duvar çekilmiş yer.

muhavvic
muhtaç edici.

muhavvif
korkutan. korkutucu.

muhavvif
korkutan.

muhavvifâne
f. dehşetlice. korkutucu bir vaziyette. korkutmak suretiyle.

muhavvil
başka hâle koyan. değiştiren. tahvil eden.

muhavvil
değiştiren.

muhavvile
(havl. den) fiz: elektrik cereyanını, akımını başka hâle koyan. transformatör.

muhavvil-ül havli ve-l ahvâl
havli, kuvveti ve hâlleri değiştiren, başka şekle sokan cenâb-ı hak (c.c.)

muhavvıt
duvar çeken, tahvit eden.

muhaya
bölünemiyen bir şeyi nöbetleşe ve sıra ile kullanma.

muhayee
pay edilmesi ve bölünmesi mümkün olmayan bir şeyi sıra ile nöbetleşe kullanma.

muhayene
belirli bir zaman için kiralama.

muhayya
yüz, vech.

muhayyeb
yoksun bırakılmış, mahrum kılınmış.

muhayyeben
mahrum ederek. yoksun bırakarak.

muhayyel
tahayyül edilmiş. hayâl olarak düşünülmüş. zihinde tasarlanmış.

muhayyel
hayâl edilmiş.

muhayyelat
hayâl edilmiş olan şeyler. muhayyel olan şeyler.

muhayyele
hayâl edilmiş olan şeyler. muhayyel olan şeyler.

muhayyem
(hayme. den) çadırı kurulmuş ordugâh. * kurulmuş çadır. * çadırda yatan insan. kamp yeri.

muhayyemgâh
f. ordu çadırlarının kurulduğu yer. ordugâh.

muhayyer
(hayr. dan) seçilmesi serbest olan. seçmece. beğenmece.

muhayyer
seçmeli.

muhayyib
yoksun bırakan, mahrum kılan.

muhayyibâne
f. mahrum ve yoksun bırakırcasına.

muhayyil
tahayyül eden. hayal kuran. zihinde olmayacak şeyleri düşünen.

muhayyile
kuvve-i hayâliye. hayâl kurma merkezi. zihinde bulunan hayal kuvveti.

muhayyile
hayâl kuvveti.

muhayyir
hayret veren. hayrette bırakan. şaşkınlık veren.

muhayyir
hayret ettiren.

muhayyir-ül ukul
akıllara hayret veren. akılları şaşırtan, akılları durduran.

muhaz
ağrısı tutmuş hâmile kadın.

muhazah
mukabele olmak, karşılık olmak.

muhazane
çocuklara şaşırtıp sevindirecek şeyler söylemek.

muhazara
(huzur. dan) hatırda tutulan şeyler. * tarihi ve edebi fıkra ve hikâyeler anlatma. * konferans verme.

muhazara
akılda tutulan faydalı bilgiler veya hikâyeler.

muhazarât
akılda tutulan faydalı bilgiler veya hikâyeler.

muhazarât
(huzur. dan) hatırda tutulan şeyler. * tarihi ve edebi fıkra ve hikâyeler anlatma. * konferans verme.

muhazat
yüz yüze gelme, karşılaşma.

muhazat-ı nisa
fık: kadınlarla erkeklerin namazda aynı hizada aynı safta beraber durmaları (ki, bazı şartlar müvacehesinde namazı ifsad eden bir haldir.)

muhazele
hakirlik, aşağılık, rezillik.

muhazere
birbirini korkutmak. * ihtiraz etmek. * uyanık olmak.

muhazî
(hiza. dan) birbirinin karşısında ve bir hizada bulunan. paralel.

muhazreb
katı bükülmüş ip.

muhazza
birbirini tahrik edip bir işe kandırmak.

muhazzab
boyanmış, tahzib olunmuş.

muhazzar
yeşile boyanmış. yeşil renk ile renklendirilmiş.

muhazzi'
saman ve ot kesmekte kullanılan bir çeşit ziraat makinesi.

muhazzil
alçaklık ve bayağılık içinde bırakan. tahzil eden.

muhazzilâne
f. alçaklık ve bayağılıkla.

muhazzir
tahzir eden. sakındıran. çekindiren.

muhaş
yanmış nesne.

muhaşşa
hâşiye yazılmış. tahşiye olunmuş.

muhaşşem
sarhoş, mest.

muhaşşi
hâşiye yazan. hâşiyeliyen.

muhaşşi'
kibirli bir kimsenin kibir ve gururunu kıran.

muhaşşî
(haşyet. den) korkutan, ürküten.

muhaşşid
tahşideden. bir yere toplayan.

muhaşşim
keskinliği dolayısıyla sarhoş edici şey.

muhaşşin
öfkelendiren, kızdıran. gücendiren.

muhbir
haber veren. haberci. haber toplayan. * birisinin fenâlığını alâkadar makama haber veren. jurnalcı.

muhbir
haberci.

muhbir-i sâdık
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ismi. diğer peygamberlere de denebilir. çünkü hepsi sâdık, sağlam, doğru haberleri insanlara ulaştırmışlar, kendilerine bildirilenleri aynen bildirmişler, insanları doğruluğa, felâha, hakka, hakikata, imana dâvet etmişlerdir.

muhbit
alçak gönüllü, mütevazi. mütezellil.

muhcen
kısa boylu ve suyu az olan bir bitki çeşidi.

muhda' (mıhda')
kiler.

muhdar
(muhzar) hazırlanmış. * amellerinin sâhifelerini müşâhede etmiş olarak.

muhdec
içine esvap koydukları küçük ev, kiler. * azâsı noksan olan.

muhdes
ihdas edilmiş. sonradan meydana gelmiş, eskiden olmayan. * ilm-i hâlde: şer'î temizliği gitmiş, abdest veya guslü lâzım gelmiş olan.

muhdes
sonradan meydana getirilmiş.

muhdî
(bak: mühdi)

muhdis
her şeyi sonradan var eden Allah.

muheyh
beyincik.

muhfes
seri, hızlı.

muhh
yumurtanın sarısı. * eskiyip köhne olmak.

muhh
beyinler. * ilikler.

muhhakemât
akıl yürütmeler, hüküm çıkarmalar.

muhib
seven.

muhibb
seven. muhabbet eden. dost. hayrı isteyen.

muhibban
f. (muhibbin) dostlar. muhabbet edenler. sevilenler. sevgi besleyenler. bir kimsenin taraflıları.

muhibbane
f. severek. dostça. dosta yakışır surette.

muhibbe
kadın sevgili. kadın dost.

muhibbî
muhibb ile alâkalı. * kanuni'nin nazımda kullandığı mahlâs.

muhîf
(muhife) korkunç. korkutucu.

muhîl
ihâle eden. havâle eden. * fık: borcunu başkası ödemesi için havâle eden kimse. başkasının borcuna nakleden.

muhîlî
hilekârlık. sahtekârlık. hile.

muhill
(halel. den) ihlâl eden. bozan. sakatlayan. karıştıran.

muhill
bozan.

muhill-i âsâyiş
asâyişi ihlâl eden. güvenliği bozan.

muhill-i nâmus
nâmusa zarar veren, nâmusa dokunan.

muhin
zayıflatan, hor ve hakir eden. ihanet eden.

mûhin
hor ve hakir eden.

muhîs
zindan.

muhiss
(hiss. den) hissettiren, duyuran.

muhit
ihata eden. etrafını kuşatan, çeviren. * etraf. çevre. * büyük deniz. okyanus. * mc: büyük âlim.

muhit
kuşatan, çevre.

muhit
çevreler, muhitler.

muhita
kuşatıcı.

muhitat
çevreler, muhitler.

muhit-i arz
dünyanın çevresi.

muhit-i dâire
mat: daire çevresi. çember.

muhit-i nigâh
göz çevresi.

muhiş
korkutan, korku veren.

mûhiş
korkutan.

muhkem
sağlam. metin. sıkı sıkıya. kuvvetli. tahkim edilmiş. sağlamlaştırılmış. * fık: tefsir edilenlerden daha kuvvetli olan söz. ihtimalli olmayan söz.

muhkem
sağlam.

muhkem kaziye
huk: kat'i ve sağlam bozulmaz hüküm. mahkemenin en sonunda vermiş olduğu kararlar. temyiz mahkemesince tetkik ve tasdik edildikten sonra veyahut temyiz müddeti geçen bir mahkeme kararının, mevzuunu teşkil eden hâdise hakkında, kat'i bir karine ve delil ve kanunen değişmez bir hüküm olarak kabul edilmesi. (bak: kaziye-i muhkeme)

muhkemat
muhkem olanlar. sağlam ve kuvvetli olanlar. * içinde hüküm bulunan ve mânası açık olanlar.

muhkemât
sağlam ve mânâsı açık olanlar, kuvvetliler.

muhkemat-ı kur'aniyye
mânası açık ve te'vile ihtiyacı olmayan âyetler. başka bir mânaya ihtimali olmayıp sarih emir ve nehiyleri müştemil olan âyetler. bu âyetler mensuh veya anlaşılmayan şekilde müteşabih ve muhtemel olmayıp muhkem ve mübeyyin olmakla aslâ te'vile muhtaç olmazlar. bâzı şeylerin haram olması veya enbiya kıssaları (ekasis-i enbiya) gibi.

muhkim
kuvvetleştiren, sağlam kılan, ihkâm eden.

muhla
ot biçecek âlet, orak. * nalbantların tırnak yonacak âleti.

muhled
saçı ve sakalı geç ağaran kişi.

muhles
orta yaşlı kimse.

muhles
ihlası devamlı olan.

muhlevlak
düz kaypak nesne.

muhlik
helâk eden, öldüren.

muhlis
hâlis olan. ihlâsı kazanmak için gayret gösteren, samimi ve itikadı doğru olan. her hâli içten ve riyâsız olan. katıksız.

muhlis
ihlaslı, samimi, işini sadece Allah için yapan.

muhlisâne
f. hâlisâne. samimi olarak. dostlukla. riyâsızlıkla.

muhlisâne
muhliscesine.

muhlisen
hâlis olarak. muhlis olarak.

muhlisen
muhlisce.

muhmel
tüylü ve saçaklı nesne.

muhmid
ateşin alevini bastıran.

muhnak
zayıflamış davar.

muhnik
(hank. dan) boğucu, boğan.

muhnis
"yumuşak kimse; yâni şiddeti ve katılığı olmayan. mülâyim."

muhraza
çöğen koyacak kap.

muhrec
(huruc. dan) dışarı çıkarılmış, ihrâc olunmuş. * bir şeyin sureti çıkarılmış.

muhrenbık
başını eğip tınmayan, sükut eden, susan ve fırsat bulduğu gibi fevri söyleyen kimse.

muhrenzim
gadaplı, hışımlı, kızgın.

muhrenşim
azametli, kibirli kimse. * zayıf ve rengi değişmiş kişi.

muhrez
kazanılmış, elde edilmiş. * sudaki balık, av hayvanları v.s. gibi, kimsenin malı olmayıp herkesçe faydalanılan bir şeyin ele geçirilmesi.

muhrib
tahribeden. yıkan. muharrib. harâb eden.

muhrib
tahrip eden, yıkan.

muhrib
muhribler. yıkıp yok edenler. harâb edenler.

muhribîn
muhribler. yıkıp yok edenler. harâb edenler.

muhrice
çıkrıkçı.

muhrik
yakan. yakıcı. * çok acıtan. ihrak eden.

muhrik
yakıcı.

muhrik-dem
f. nefesi yakıcı olan. âşık.

muhriz
(ihraz. dan) elde eden, kendi payına alan, kazanan.

muhsan
fık: akıl. büluğ. islâmiyet. hürriyet. nikâh-ı sahih ile teehhül vasıflarını câmi olan kimse.

muhsana
muhsan olan kadınlar.

muhsanat
muhsan olan kadınlar.

muhsane
muhsan olan kadın. temiz ve namuslu kadın.

muhsar
"(hasr. dan) birisini işinden alıkoymak. * fık: hac için ihrama girmiş bir zâtın, arafat'ta durmakla ziyaret tavafından; ve umre için ihrama girmiş bir kimsenin de tavaftan men edilmesi. böyle men edilen zâta ""muhsar"" denir. * kısaltma, kısalma. * sıkıştırma."

muhsî
herşeyin sayısını bilen Allah.

muhsin
ihsan eden, iyilik eden. kerim. cömert. * Allah'ı görür gibi o'na ibadet eden.

muhsin
yaptığı işi en güzel yapan, allahı görür gibi ibadet eden.

muhsin
muhsinler.

muhsinîn
muhsinler.

muhsinîn
işini güzel yapanlar, allahı görür gibi ibadet edenler.

muhsın
kale gibi mahfuz ve sağlam olan. kendini haramdan saklayan.

muhtac
ihtiyacı olan. akşam evinde yiyeceğini bulamayacak derecede fakir olan. bir şey kendine lâzım olan kimse. bir eksiğini tamamlamak isteyen. fakir.

muhtâc
ihtiyacı olan.

muhtac
muhtaç kimseler. ihtiyaç sâhibleri. fakirler, yoksullar.

muhtacîn
muhtaç kimseler. ihtiyaç sâhibleri. fakirler, yoksullar.

muhtaciyet
ihtiyaç sahibi olmak. muhtaçlık, fakirlik, sefalet, yoksulluk.

muhtac-ı ta'rif
tarif edip anlatmağa muhtaç.

muhtal
(hile. den) hilekâr, dalavereci, hileci.

muhtale
hileci ve dalavereci kadın.

muhtan
kendisine hıyanet edilen kimse. * hâin. hıyanet eden.

muhtar
ihtiyar eden. seçilmiş olan. * hareketinde serbest olan. istediğini yapmakta serbest olan. hür. * köyde veya şehrin mahallesinde seçimle o semtin idâre ve hükümet işlerini üzerine alan kimse. * peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ism-i şerifi.

muhtar
kendi iradesiyle hareket edebilen.

muhtar
özgür birey (bk. -y-r)

muhtariyet
muhtarlık. kendi kendine hareket edebilme. ihtiyar ve iradesi kendi elinde olma.

muhtariyet
hareket serbestisi olan.

muhtasar
az. kısa. uzun olmayan. * tekellüfsüz. * ihtisar edilmiş. kısaltılmış.

muhtasar
kısa.

muhtasaran
kısa olarak. muhtasar olarak. kısaltılmış tarzda.

muhtasaran
kısaca.

muhtass
(husus. dan) bir şeye veya bir kimseye ait olan.

muhtass
(husus. dan) bir şeye mahsus olanlar, bir kimseye ait olan şeyler.

muhtassan
ençok, bilhassa. daha ziyâde.

muhtassîn
(husus. dan) bir şeye mahsus olanlar, bir kimseye ait olan şeyler.

muhtassin
(husus. dan) bir şeye veya bir kimseye ait olan.

muhtasıd
(hasad. dan) ekinci, çiftçi. ihtisâd eden, ekin biçen.

muhtasım
düşmanlık yapan. adavet eden. husumet eden.

muhtasıra
kısaltma. hülâsa.

muhtatib
nikâhla isteyen.

muhtatif
göz kamaştıran. * kapıp götüren.

muhtazar
hazırlanmış. * ölüme hazır.

muhtazı'
boyun eğen. tevâzu yapan. alçak gönüllülük gösteren.

muhtazıâne
f. alçak gönüllülükle. tevâzu ve mahviyetle. boyun eğerek.

muhtazıb
renklenen, boyanan.

muhtazır
can çekişen.

muhtazırane
can çekişiyormuşcasına.

muhteba
"dizlerini yere dikip ellerini dizlerine kavuşturup oturan; dizlerini iple bağlayıp oturan kimse."

muhteber
tecrübe ve imtihan eden, deneyen.

muhtebes
(habs.den) hapsedilmiş.

muhtebil
delirmiş olan.

muhtebir
yoklayan, deneyen, tecrübe eden. * sağlam haberi olan. iyice bilen.

muhtebirâne
f. yoklar ve denercesine. tecrübe eder tarzda.

muhtebis
zorla alan.

muhtebıt
gece vakti dilenen.

muhtecib
hicablanmış. perdeli. örtülü. örtülmüş. saklanan. gizlenen.

muhted
(hadd. dan) hiddetlenmiş, kızmış. * keskin. keskinleşmiş.

muhtedi'
hilekâr. dolandırıcı.

muhtedî
îmana gelen.

muhtediâne
f. hile ve dalaverecilikle.

muhtefî
gizlenen. saklı, gizli. * iftira eden.

muhtefi
gizlenen.

muhtefid
seri kesici olan.

muhtekir
ihtikâr yapan. vurguncu, ihtiyaç mallarını kıymeti artsın da satayım diye saklayan. halkın zararına çalışarak malı saklayan. (bak: ihtikâr)

muhtekir
kıymetlensin diye mal saklayan vurguncu.

muhtekir
ihtikâr edenler. vurguncular.

muhtekirâne
f. vurgunculukla, ihtikârcılıkla.

muhtekirîn
ihtikâr edenler. vurguncular.

muhtelef
uyuşmamış. birbirine uymamış. ihtilâf olunmuş.

muhtelefun
hakkında görüş birliği olmayan, ihtilâflı (bk. -l-f)

muhtelefün
hakkında ihtilaf olunan mesele

muhtelef-ün fih
hakkında ihtilâf olunan mes'ele.

muhteli'
kocasından boşanan kadın. ihtilâ eden kadın.

muhtelib
hilekâr, aldatıcı, hile yapan, dalavereci.

muhtelic
(halecân. dan) (kendi elinde olmıyarak) titreyen.

muhtelif
çeşitli. bir türlü olmayan. birbirine uymayan.

muhtelif
çeşit çeşit, birbirine uymayan.

muhtelif
birbirinden farklı usûl, tarz ve yol izleyenler

muhtelife
başka başka.

muhtelife
çeşitli. bir türlü olmayan. birbirine uymayan.

muhtelif-ül cins
çeşit çeşit cinste. muhtelif cinste.

muhtelik
yalancı. yalan uyduran.

muhtelim
ihtilâm olmuş.

muhtelis
beylik maldan çalan. çalıp çırpan.

muhtelisâne
f. çalarcasına. çalıp çırparcasına.

muhtelit
karışmış. karışık. karma.

muhtelit
karışmış.

muhtelit
karışma

muhtell
bozuk. berbâd. karışmış. işgal ve ihlâl edilmiş. * intizamsız. nizamsız olmuş. * fakir kimse. * çok susuz kalmış olan.

muhtell
bozuk, hasta.

muhtell-üs sıhha
sıhhati bozulmuş.

muhtemel
(haml. den) olabilir. mümkün. ümid edilir. kabil. me'mul.

muhtemel
olabilir.

muhtemel
olabilir ve umulur şeyler. ihtimâl dahilindeki şeyler.

muhtemelat
olabilir ve umulur şeyler. ihtimâl dahilindeki şeyler.

muhtemel-üz zıddeyn
edb: birbirine zıt ve iki mânâya da gelebilen ifadelere denir.

muhtemer
mayalandıran. ekşiyip kabartan.

muhtemî
perhiz yapan. ihtima eden.

muhtemir
(hamr. dan) mayalanan. mayalanarak ekşiyip kabaran. * örtü ile örtünen. yaşmaklanan.

muhtenik
(hank. dan) nefes alamayıp boğulan. boğuk. boğulmuş.

muhter
yol, tarik.

muhtera'
icad edilmiş. ihtira' olunmuş. uydurulmuş.

muhtera
yoktan var edilmiş.

muhteraat
yeni icad edilmişler. yeniden meydana çıkarılmış olanlar. ihtira' olunmuşlar.

muhterem
hürmet görmüş. ihtiram olunmuş. kıymetli ve şerefli kimse.

muhterem
hürmet edilen, saygın.

muhterem
saygıdeğer yazar

muhteri'
misli görülmedik bir şey icâd eden. icâd eden. yeni bir şey bulan. yeni bir şey meydana getiren. * uydurma şeyler ortaya atan. müfteri.

muhteriâne
f. yeni bir şeyler icad ederek. yenilikler ortaya koyarak. * iftirada bulunarak.

muhterib
(harb. den) savaşan, harbeden, muhârib.

muhterib
harbedenler, savaşanlar, muhâribler.

muhteribîn
harbedenler, savaşanlar, muhâribler.

muhteribin
(harb. den) savaşan, harbeden, muhârib.

muhterif
(hiref. den) sanatkârlar. iş sâhibleri.

muhterife
(hiref. den) sanatkârlar. iş sâhibleri.

muhterik
ateşle yanmış olan. yanan.

muhterik
yanan.

muhteris
(muhteriz) sakınan. çekinen. çekingen.

muhteris
ihtiraslı.

muhteriz
sakınan. çekinen. çekingen.

muhterizâne
f. sakınarak, çekinerek. çekine çekine.

muhtesib
(hisab. dan) belediye işlerine bakan memur. * kanundan ziyâde idâri ve örfi işler için karar veren. ihtisâb ağası. (bak: ihtisab)

muhtetim
sona erdiren. hitâma vardıran.

muhtetin
sünnet olmuş.

muhtetıb
(hatab. dan) koruluk, orman, meşelik. * odun toplıyan.

muhteva
bir şeyin içindekiler. kaplanan, içine alınan. içindeki şey.

muhtevâ
iç, öz, mânâ.

muhtevî
ihtivâ eden. bir yere toplayan. içine alan. kaplayan.

muhtevî
içine alan.

muhteviyat
içindekiler.

muhteviyyât
içindekiler. kapladığı şeyler.

muhtezen
biriktirilip ambar veya hazineye konmuş.

muhtezin
kederli, hüzünlü, mahzun, mükedder.

muhtezir
sakınan, çekinen. (bak: muhteriz)

muhteşem
büyük, debdebeli, tantanalı. * etraflı ve taraftarlarının çokluğu ile büyük.

muhteşem
ihtişamlı, görkemli.

muhteşi'
kendini aşağı gören.

muhteşid
biriken, toplanan.

muhtî
hatâ işleyen. günahkâr. hatâlı. * hatâya düşürten. yanıltan.

muhtî
hata yapan.

muhtır
(hatır. dan) hatıra getiren, hatırlatan.

muhtıra
hatırlatmak veya hatırlamak için yazılan tezkere.

muhtıra
hatırlatma.

muhur
yarmak. * yükseltmek. * rüzgârın çıkardığı gürültü.

muhvil
bir yaş tamamlamış.

muhyem
ikâmet yeri, oturma yeri.

muhyî
hayat veren, dirilten, Allah.

muhyiddin-i arabî
(hi: 560 - 638) ispanya'da doğmuş, anadolu ve arabistan'ı gezmiştir. mutasavvıf ve büyük âlim idi. birçok ilmi eserler yazmıştır. kendisine şeyh-i ekber de denir. fütuhat-ı mekkiye, füsus-ül hikem adlı eserleri meşhurdur. şam'da vefat etmiştir. (k.s.)

muhzar
ince belli. beli ince olan.

muhzin
(hüzn. den) hüzün verici. acıklandırıcı. kederlendirici.

muhzır
(huzur. dan) eskiden şeriat mahkemelerinde mübâşir hizmetini gören kimse. alâkalı kimseleri mahkemeye çağırmaya memur kişi.

muhıkk
(muhik) haklı. hakkı yerine getiren. haklı olan.

muhıkkane
f. haklı olarak. haklı olmak suretiyle. ihkak-ı hak etmek suretiyle.

muîd
yardımcı. mubassır. * dersi iade eden, tekrar ettiren. muallim yardımcısı. * geri çevirtici. * bir şeyi âdet edinmiş olan. * tecrübeli. hâzık. * güçlü. kuvvetli. * arslan. * gazâ ve cihad eden kimse.

muidd
hazırlayıcı. amâde edici. * iâde eden. * sayan.

muîl
evlâd ü iyâli, yâni çoluk çocuğu çok olan kimse.

muill
hasta eden.

muîn
yardımcı. muâvin. iane eden.

muin
yardımcı.

muîr
ödünç olarak veren. borç veren. karz-ı hasen tarzında veren.

muizz
izzet ve ikram eden. ağırlayan. aziz ve şerif eyleyen.

muje
f. musibet, belâ. * keder, gam, tasa, hüzün.

mujik
(rusça) rus köylüsüne verilen isim.

muk
göz pınarı. * akılsızlık. * kanatlı karınca. * mest üzerine giyilen çizme.

muka
ıslık çalmak.

muka'ar
(ka'r. dan) oyuk, çukur, çökük.

muka'ariyet
çukurluk, oyukluk.

mukabbeb
(kubbe. den) kubbeli.

mukabbel
(kabl. dan) öpülmüş, takbil edilmiş.

mukabbil
öpen, takbil eden.

mukabbil
öpenler, takbil edenler.

mukabbilîn
öpenler, takbil edenler.

mukabbilîn
öpen, takbil eden.

mukabbız
(kabz. dan) sıkan, daraltan.

muk'abe
kadeh gibi çukur göbek.

mukabede
şiddet ve zahmet vermek.

mukabele
karşılık, karşılamak. * mücadele. * karşılaştırmak. karşılıklı yapılan iş, karşılıklı yapılan okuma. * camide kur'ân-ı kerimi okuyup halka dinletmek.* yüz yüze olmak. * düşmanın şerrinden kurtulmak ve onun şiddetini kaldırmak için onu yıldıracak tedbirde bulunmak.

mukâbele
"hapsetmek. * sonraya bırakmak, tehir etmek. * meşveret etmek, danışmak. * bir kimsenin evi yanında bir ev satıldığında; ""başka kimse satın alsın, ben ondan şüf'a yolu ile alayım"" diye şirâsına muhtaç iken tehir etmek."

mukabele
karşılık verme.

mukabele
karşılık veren

mukâbele
karşılık verme

mukabele-i bilhuruf
söz ile konuşmak ve hakikatı müdafaa etmek suretiyle karşı çıkıp mukabele etmek. (bak: muaraza-i bilhuruf)

mukabele-i bilmisil
karşılaştığı aynı muameleyi sahibine iade etmek, o kimseye aynı muameleyi yapmak. mukabil hareketi karşısındakine icra etmek.

mukabele-i bissüyuf
silâha, kılınca sarılmak suretiyle karşı koymak.

mukabeleten
karşılık vererek.

mukabil
karşılık olan. karşı taraf. ivaz, bedel, karşılığı.

mukabil
karşılık.

muk'ad
kötürüm.

mukad
ağır yüklü.

mukadded
parçalanmış.

mukaddem
zaman ve mekân cihetiyle daha evvel olan. * askerin ön tarafına sevkedilen karakol. * değerli, üstün. * küçükten büyüğe sunulan, takdim edilen.

mukaddem
önceki.

mukaddem
bir önceki bilim (bk. -d-m)

mukaddema
önce. evvelce. eskiden. bundan evvel.

mukaddemat
(mukaddeme. c..) başlangıçlar. mebde'ler. ileride bulunanlar.

mukaddemât
öncekiler, başlangıçlar.

mukaddemât-ı ihzariye
bir şeyi hazırlamak için önceden yapılan işler.

mukaddeme
ilk söz. başlangıç. * önde gelen. medhal. giriş. * man: iki kaziyeden ibaret olan sözün evvelki kaziyesi.

mukaddeme
önsöz, başlangıç.

mukaddeme-i istisnaiye
"man: içinde istisnâ edatı olan evvelki kaziye. ""eğer güneş doğarsa gündüz olacak. güneş doğmuştur."" kaziyelerinde: ""eğer güneş doğarsa"" kaziyesi mukaddeme-i istisnâiyedir."

mukaddem-ül ayn
gözün kenarı. gözün pınarı.

mukadder
"tâyin olunmuş. * kısmet. kader. miktarı tâyin ve takdir olunmuş olan. * kazâ. * kıymeti biçilmiş. * beğenilmiş. * yazılmış olan. * edb: yazılı olmayıp da sözün gelişinden anlaşılan. lafzan zikredilmeyip, mânen murad edildiği anlaşılan. meselâ: kur'an-ı kerim'de, her sureden evvel ""bismillâh"" yazılı olması, bize her işimizde veya her okumaya başlarken bismillâh diye emir olduğu ""mukadder"" dir. meselâ: kur'an-ı kerim'de ( de ki:) mânasındaki cenab-ı hakk'ın hitabında: ""ya muhammed (a.s.m.), sen kullarıma de ki!"" mânası, mukadder olarak vardır. aynı zamanda peygamber'in (a.s.m.) yolunda olanlara ve bütün vâris-i nebi olabilen büyük hakikatlı ve veli kullara aynı emir mukadderdir. çünkü, emir olarak hitabdır. hitab ise muhakkak bir muhataba söylenir. vahiy hitabında birinci muhatab ise, hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâm'dır. (bak: kader)"

mukadder
kader ile belirlenmiş.

mukadder
allah tarafından takdir olunmuş, belirlenmiş

mukadderat
"(mukadder. c.) kader. ölçü ve miktarı tâyin olunan şeyler. alın yazısı. (bak: kader)(hayat, ""iman-ı bil'kader"" rüknüne bakıyor; remzen isbat eder. çünki, madem hayat, âlem-i şehadetin ziyasıdır ve istilâ ediyor; ve vücudun neticesi ve gayesidir; ve hâlik-ı kâinat'ın en câmi âyinesidir; ve faaliyet-i rabbaniyenin en mükemmel enmuzeci ve fihristesidir, temsilde hata olmasın, bir nevi programı hükmündedir. elbette âlem-i gayb yani mâzi, müstakbel yani geçmiş ve gelecek mahlukatın hayat-ı mâneviyeleri hükmünde olan intizam ve nizam ve mâlumiyet ve meşhudiyet ve taayyün ve evâmir-i tekviniyeyi imtisâle müheyyâ bir vaziyette bulunmalarını sırr-ı hayat iktiza ediyor. nasılki bir ağacın çekirdek-i aslîsi ve kökü ve müntehasında ve meyvelerindeki çekirdekleri dahi aynen ağaç gibi bir nevi hayata mazhardırlar. belki, ağacın kavânin-i hayatiyesinden daha ince kavânin-i hayatı taşıyorlar. hem nasılki bu hazır bahardan evvel geçmiş güzün bıraktığı tohumlar ve kökler, bu bahar gittikten sonra, gelecek baharlara bırakacağı çekirdekler, kökler, bu bahar gibi cilve-i hayatı taşıyorlar ve kavânin-i hayatiyeye tâbidirler... aynen öyle de; şecere-i kâinatın bütün dal ve budaklariyle herbirinin bir mâzisi ve müstakbeli var. geçmiş ve gelecek tavırlarından ve vaziyetlerinden müteşekkil bir silsilesi bulunur. her nevi ve her cüz'ünün ilm-i ilâhiyyede muhtelif tavırlar ile müteaddit vücudları bir silsile-i vücud-u ilmî teşkil eder. ve vücud-u hârici gibi o vücud-u ilmî dahi, hayat-ı umumiyenin mânevi bir cilvesine mazhardır ki, mukadderat-ı hayatiye, o mânidar ve canlı elvâh-ı kaderiyeden alınır. evet âlem-i gaybın bir nevi olan âlem-i ervah, ayn-ı hayat ve madde-i hayat ve hayatın cevherleri ve zâtları olan ervah ile dolu olması, elbette mâzi ve müstakbel denilen âlem-i gaybın bir diğer nev'i de ve ikinci kısmı dahi, cilve-i hayatîye mazhariyetini ister ve istilzam eder. hem herbir şeyin vücud-u ilmîsindeki intizam-ı ekmeli ve mânidar vaziyetleri ve canlı meyveleri, tavırları; bir nevi hayat-ı mâneviyeye mazhariyetini gösterir. evet, hayat-ı ezeliye güneşinin ziyası olan bu gibi cilve-i hayat, elbette yalnız bu âlem-i şehadete ve bu zaman-ı hâzıra ve bu vücud-u hâriciyeye münhasır olamaz; belki, herbir âlem, kabiliyetine göre o ziyanın cilvesine mazhardır; ve kâinat, bütün âlemleriyle o cilve ile hayattar ve ziyadardır. yoksa nazar-ı dalâletin gördüğü gibi muvakkat ve zâhirî bir hayat altında herbir âlem, büyük ve müdhiş birer cenaze ve karanlıklı birer virane âlem olacaktı. s.)(eşyanın mürur-u zamanla giydikleri suretler ve ettikleri harekât ile hâsıl olan vaziyetler dahi, bir intizam-ı kadere tâbidir. evet, bir çekirdekte, hem bedihî olarak, irade ve evâmir-i tekviniyenin ünvanı olan ""kitab-ı mübin""den haber veren ve işaret eden, ham nazarî olarak emir ve ilm-i ilâhinin bir ünvanı olan ""imam-ı mübin"" den haber veren ve remzeden iki kader tecellisi var. bedihî kader ise, o çekirdeğin tazammun ettiği ağacın, maddi keyfiyat ve vaziyetleri ve hey'etleridir ki, sonra göz ile görünecek. nazarî ise, o çekirdekte, ondan halkolunacak ağacın müddet-i hayatındaki geçireceği tavırlar, vaziyetler, şekiller, hareketler, tesbihatlardır ki, tarihçe-i hayat namiyle tâbir edilen vakit-bevakit değişen tavırlar, vaziyetler, şekiller, fiiller; o ağacın dalları, yaprakları gibi intizamlı birer kaderî miktarı vardır. mâdem en âdi ve basit eşyada böyle kaderin tecellisi var. elbette umum eşyanın vücudundan evvel yazılı olduğunu ifade eder ve az bir dikkatle anlaşılır. şimdi; vücudundan sonra herşey'in sergüzeşt-i hayatı yazıldığına delil ise âlemde ""kitab-ı mübin"" ve ""imam-ı mübin""den haber veren bütün meyveler ve ""levh-i mahfuz""dan haber veren ve işaret eden insandaki bütün kuvve-i hâfızalar birer şahittir, birer emâredir. evet herbir meyve, bütün ağacın mukadderat-ı hayatı onun kalbi hükmünde olan çekirdeğinde yazılıyor. insanın sergüzeşt-i hayatiyle beraber kısmen âlemin hâdisat-ı mâziyesi kuvve-i hâfızasında öyle bir surette yazılıyor ki, güya hardal küçüklüğünde bu kuvvecikte dest-i kudret, kalem-i kaderiyle insanın sahife-i a'mâlinden küçük bir senet istinsah ederek, insanın eline verip, dimağının cebine koymuş. tâ, muhasebe vaktinde onunla hatırlatsın. hem, tâ mutmain olsun ki; bu fena ve zeval herc ü mercinde beka için pek çok âyineler var ki, kadir-i hakîm, zâillerin hüviyetlerini onlarda tersim edip ibka ediyor. hem, beka için pek çok levhalar var ki, hafîz-i alîm, fânilerin mânalarını onlarda yazıyor... s.) (bak: imam-ı mübin)"

mukadderât
kader ile belirlenenler.

mukadderat-ı hayatiye
bütün canlıların hayatları müddetince geçirdikleri ve geçirecekleri tavır, hareket, şekil ve amelleri gibi hususiyetleri.

mukaddes
(kuds. den) takdis edilmiş olan. temiz ve pâk. noksan ve kusurdan müberra ve uzak olan. her çeşit noksan, ayıp ve kusurlardan münezzeh ve uzak olan. kudsi.

mukaddes
kutsal olan.

mukaddes
dört büyük kitap

mukaddes
kudsi olanlar. mukaddes olanlar.

mukaddesât
kudsi olanlar. mukaddes olanlar.

mukaddesât
kutsal olanlar.

mukaddim
"(kıdem. den) takdim eden. sunan. öne, ileriye geçiren. öne koyan. * cür'etli çeri kimse. * gözün pınarı, (""mukdim-ül ayn"" da derler.)"

mukaddimat
mukaddimeler. ilk gelenler. ilk sözler.

mukaddime
evvel gelen. öne geçen. her şeyin evveli. * bir kitapta asıl maksada başlamadan evvel kitapda olan bahisler hakkında ve kitabın muhteviyatına dâir yazılan makale, önsöz. * alın. nâsiye. alındaki perçem.

mukaddime
başlangıç, önsöz.

mukaddime
mukaddimeler. ilk gelenler. ilk sözler.

mukaddime-i kübrâ
büyük başlangıç.

mukaddir
" ""takdir eden, kıymet biçen"" mânâsında ilâhî isim."

mukaddir
kıymet ve paha biçenler. takdir edenler.

mukaddirâne
f. takdir edercesine, kıymetini bilircesine, kıymetine göre sıralarcasına. mukaddire yakışır hâlde.

mukaddirîn
kıymet ve paha biçenler. takdir edenler.

mukaffa
kafiyeli, kafiyelenmiş. birbirini tâkib eden.

mukaffa
kafiyeli.

mukaffel
(kufl. den) kilitlenmiş, kilitli.

mukaffî
resul-i ekremin (a.s.m.) bir ismidir. (çünkü, o'nu dünyanın hiç bir şeyi Allah'a tâbi olmaktan ayıramamış ve bütün enbiyâ ve resullerin iyi yollarını da tâkib etmiştir.)

mukahhir
(kahr. dan) kahreden, tahkir eden, yok eden.

mukalkal
kararsız. * şarap, hamr.

mukalkale
şişe. sürahi.

mukalled
(kald. dan) boynuna gerdanlık takılmış. * padişah tarafından nişan takılan kimse. * (taklid. den) taklid edilen. örnek tutulan. misal alınan.

mukallef
kalafatlanmış, taklif edilmiş.

mukallib
(kalb. den) başka tavra geçiren. başka hâle değiştiren. bir başka tarafa döndüren.

mukallid
benzemeye veya benzetmeğe çalışan. taklid eden. * bir şeyi boynuna takan, asan. * kuşatan.

mukallid
taklitçi.

mukallid
taklidçiler. örnek ve misâl alanlar. * takınanlar. boyuna takanlar.

mukallidâne
f. benzetmeğe, taklide özenircesine. taklid edercesine. benzemeğe çalışırcasına.

mukallidîn
taklidçiler. örnek ve misâl alanlar. * takınanlar. boyuna takanlar.

mukallis
ağaç oynatıcı.

mukam
durduracak mekân. ikamet mevzii. * durmak, ikamet.

mukame
ikamet, oturma. * ikamet yeri, vatan. * ümmet.

mukameha
başını yukarı kaldırmak.

mukamere
kumar oynama.

mukamik
sözü boğazı içinden söyleyen.

mukamir
kumarbaz. kumar oynatan.

mukanat
karıştırmak.

mukanfez
üzeri yumuşak dikenlerle örtülü olan hayvan. kirpi.

mukanna'
peçeli.

mukannen
(kanun. dan) muntazam. tertibli. * kanun ile vâcib ve mukarrer olan. * zaman ve miktarı hiç şaşmayan. tertibe dahil olarak kararlaşmış olan.

mukannen
kanunla belirlenmiş, düzenli.

mukannibe
gelin süsleyen kadın.

mukannin
kanun yapan. intizama koyan. kanun tertib ve ihdas edici olan.

mukannin
kanun koyan, düzenleyen.

mukannit
yer altından kanalla su akıtan kişi. * muti kimse, itaat eden, emre boyun eğen kişi.

mukantar
(kantara. dan) kemer şeklinde olan köprü. * birbiri üstüne yığılmış çok şey. * muhkem.

mukantara
(kantara. dan) kemer şeklinde olan köprü. * birbiri üstüne yığılmış çok şey. * muhkem.

mukantara
köprüler. kemer şeklinde olan yapılar.

mukantarat
köprüler. kemer şeklinde olan yapılar.

mukaraa
(kur'a. dan) ad çekişme. karşılıklı kur'a çekme. * kılınç kullanarak döğüşmek. cenkte, muharebede kahramanların birbiriyle vuruşmaları. * bir şeyin taksiminde atışmak.

mukaraza
kazanca ortak olup zararı sermâyeye ait olmak üzere bir kimseye belirli bir miktar sermaye verme.

mukarebet
(kurb. dan) akrabalık, yakınlık.

mukarenet
(a, uzun okunur) yakınlık. ayrılmayıp musâhebe etmek. * bitişmek. birleşmek. * uygunluk. * bir yere gelmek.

mukarenet
bitişiklik, yakınlık.

mukarib
birbirine yakın ve karib olan. iyi ve kötü ortasında orta hâlli olan.

mukarib-ül vücud
olması yakın, vücuda gelmesi yakın.

mukarin
yakın olan. bitişen. ulaşan. ulaşmış olan.

mukarin
bitişik, yakın.

mukarnes
kubbe biçiminde olan. * işlemeli, nakışlı ve rengarenk olan. * merdiven şeklinde dereceleri olan kubbe.

mukarr
"(karâr. dan) ikrâr olunmuş. ""vardır, öyledir evet."" denilmiş."

mukarre
göz yaşının durması.

mukarreb
(kurb. dan) yakınlaşmış. yakınlaştırılmış. yakın. * büyük zât veya padişah gibi kimselere hizmette yaklaşmış olan.

mukarreb
yakın olan.

mukarrebin
yakın olanlar.

mukarrebîn
büyük meleklerden bir zümre. * takva ve ubudiyyet ile evliya derecesine gelmiş, cenab-ı hakk'ın indinde çok kıymetli ve mübarek büyük zâtlar. * yakınlaşmış olanlar.

mukarrebun
büyük meleklerden bir zümre. * takva ve ubudiyyet ile evliya derecesine gelmiş, cenab-ı hakk'ın indinde çok kıymetli ve mübarek büyük zâtlar. * yakınlaşmış olanlar.

mukarren
bağlanmış nesne.

mukarrer
kararlaşmış. takrir edilmiş. karar verilmiş. kat'i. şek ve şüpheden beri olan. muhakkak ve müsellem olan. anlatılmış. bildirilmiş.

mukarrer
kararlaşmış.

mukarrerât
kararlaştırılan şeyler, kararlar.

mukarri'
azarlıyan, paylıyan, başa kakan.

mukarrib
takrib eden. yaklaştıran.

mukarrib
yaklaştıran.

mukarrib-ül vücud
vücudunu yakın eden, yaklaştıran.

mukarrih
yara açan ilâç.

mukarrih
yara açmakta kullanılan etkili ilâçlar.

mukarrihat
yara açmakta kullanılan etkili ilâçlar.

mukarrihât
yara açan ilâç.

mukarrin
birlikte bulunduran.

mukarrir
(karar. dan) yerleştiren. takrir eden. sabit kılan. * tekrar eden. dersi tekrar ederek anlatan müderris.

mukarriz
(karz. dan) medheden, öven. bir eseri medheden.

mukarriz
medhedenler, övenler. medih yollu yazı yazanlar. bir eseri medhedenler.

mukarrizîn
medhedenler, övenler. medih yollu yazı yazanlar. bir eseri medhedenler.

mukarrizin
(karz. dan) medheden, öven. bir eseri medheden.

mukarrün-bih
başka birisine âit olduğu, birisi tarafından haber verilen hak. ikrâr olunan hak.

mukasat
zahmet ve eziyet çekme.

mukaseme
(kısm. dan) paylaşma, bölüşme, taksim etme.

mukasmel
asâsı çok şiddetli olan.

mukassa
kısas etmek. * üzerlerinde olan borcu birbirine takas edişmek.

mukassat
(kıst. dan) taksitli.

mukassatan
taksitli olarak, taksitle.

mukassem
(kısm. dan) ayrılmış, bölünmüş, taksim edilmiş. * güzel yüzlü.

mukassî
(kasvet. den) kasvet verici. sıkıntılı, kasvetli. sıkıcı, dar.

mukassim
(kısm. dan) ayıran, bölen, taksim eden.

mukassır
taksir eden, yapabilir iken yapmayıp çekinen. * kusur işleyen. * gücü yetmediği için yapmayan.

mukasım
(kısm. dan) paylaşan, bölüşen, taksim eden.

mukataa
(kat'. dan) kesişmek. * ülfeti terk eylemek. * birbirinden kesmek ve kesişmek. * muayyen bir kira karşılığında arazinin kesime verilmesi. * ekilen toprak için verilen muayyen vergi.

mukatane
mukim olmak, oturmak, ikamet etmek.

mukatelat
(katl. den) muharebeler, savaşlar, kavgalar, dövüşler. * vuruşmalar, düello yapmalar.

mukatele
(a, uzun okunur) birbirini vurmak, öldürmek. vuruşmak, kavga, döğüş.

mukatele
birbirini öldürme.

mukatele
(katl. den) muharebeler, savaşlar, kavgalar, dövüşler. * vuruşmalar, düello yapmalar.

mukatil
(katl. den) birbirini öldüren, birbiriyle vuruşan. düello yapan.

mukatil
düşmanla muharebe eden mücâhidler.

mukatilun
düşmanla muharebe eden mücâhidler.

mukatta'
kesilmiş. * parçalanmış.

mukattaa
(kat'. dan) bitişik olmayan. kesik, ayrı.

mukattaa
sûre başlarında bulunan şifreli harf.

mukattaa
kat' edilmiş, kesilmiş şeyler. * kısaltmalar. * çeşitli gazel ve kasidelerden seçilmiş beyitler. * herbiri bir kelimeye delâlet eden harfler.

mukattaat
kat' edilmiş, kesilmiş şeyler. * kısaltmalar. * çeşitli gazel ve kasidelerden seçilmiş beyitler. * herbiri bir kelimeye delâlet eden harfler.

mukattaat
sûrelerinin başlarında bulunan şifreli harfler.

mukattaat-ı huruf
edb: matlâsız şiir parçaları. muhtelif olarak alınmış şiir parçaları. * kısaltmalar. tamamlanmamış cümleler. (bak: huruf-u mukattaa)

mukattar
(katr. den) inbikten geçirilmiş saf su. taktir edilmiş. damıtılmış su.

mukattar
taktir edilmiş, damıtılmış sular.

mukattarat
taktir edilmiş, damıtılmış sular.

mukavelat
mukaveleler.

mukavelat muharriri
noter. kâtib-i adl.

mukavele
kavilleşmek. karşılıklı anlaşmak. sözleşmek. * anlaşmada imzalanan ve karar altına alınanların yazıldığı kâğıt.

mukavele
sözleşme.

mukavele
mukaveleler.

mukavelename
anlaşma yazılı olan kâğıt. mukavele yapılan kâğıt.

mukavemet
karşı durmak, dayanmak. karşı koymak. muhalefetle kıyam etmek.

mukavemet
dayanma, direnme.

mukavemet
direnme, karşı koyma (bk. -v-m)

mukavemet-suz
f. dayanmayı te'sirsiz hâle koyan. tahammülsüzlük veren. mukavemeti kıran.

mukavemetsûz
dayanma gücünü bitiren.

mukavemet-şiken
f. mukavemeti kıran.

mukavere
zayıflamak.

mukavim
sağlam. dayanıklı. mukavemet eden. direnen. karşı duran.

mukavim
dayanıklı.

mukavim
karşı koyanlar, direnenler.

mukavimîn
karşı koyanlar, direnenler.

mukavva
(kuvvet. den) sağlamlaştırılmış, kavileştirilmiş.

mukavver
ziftle karışık veya ziftle kaplı. * yuvarlak kesilmiş.

mukavves
(kavs. den) yay gibi bükülmüş ve eğri olan. * kavis teşkil etmiş, bükülü.

mukavves
kavisli, eğrilmiş.

mukavvî
takviye eden. kuvvetlendiren. kuvvet veren. takviye eden ilâç.

mukavvim
kıvama getiren. biçimine koyan. tesviye ve tanzim edici. eğriyi doğrultucu.

mukavvis
kavisli, eğri.

mukayaza
trampa etme, değişme. mübadele.

mukayefe
firâset etmek. * bir kimsenin ardınca gitmek.

mukayesat
mukayeseler. kıyas etmeler.

mukayese
(kıyas. dan) kıyas etme. ölçme. karşılaştırma.

mukayese
karşılaştırma.

mukayese
mukayeseler. kıyas etmeler.

mukayyed
kayıtlı. serbest olmayan. sınırlı. bağlı. * deftere geçmiş, kaydedilmiş olan. bağlanmış. el veya ayağında zincir, kelepçe bulunan. mevkuf olan. * bir işe ehemmiyet veren. işine önem verip bakan.

mukayyed
kayıtlı, bağlı, sınırlı.

mukayyi
kay ettiren, kusturan.

mukayyi
kusturucu ilâçlar.

mukayyiat
kusturucu ilâçlar.

mukayyid
kayd eden. kayıt me'muru. kayıt takan.

mukayyid
kayıt memurları, mukayyidler.

mukayyidîn
kayıt memurları, mukayyidler.

mukazefe
sövüşmek.

mukazzez
heyeti hafif olan kimse.

mukaşşer
(kışr. dan) kabuğu soyulmuş.

mukbil
mübârek. ikbali kutlu, mutlu. mes'ud. bahtiyar.

mukbil
(kabl. den) mutlular, bahtiyarlar, mes'ud kimseler.

mukbil
(kabl. den) bahtiyarlar, mutlular, mes'udlar.

mukbilan
(kabl. den) mutlular, bahtiyarlar, mes'ud kimseler.

mukbilîn
(kabl. den) bahtiyarlar, mutlular, mes'udlar.

mukdim
işine düşkün, gayret ve fedakârlıkla çalışan. cüretli ve cesaretli olan.

mukdimâne
f. gayret ve dikkatle.

mukes'al
iyi yonulmamış ok.

mukhem
cümle arasındaki lüzumsuz ve fazla kelime.

mukibb
lüzumlu olan, icab eden.

mukîl
hataları, yanlışları afveden.

mukîl
hataları affeden.

mukîm
"ikamet eden. ayakta duran. * okuyan. * bir memlekette devamlı duran. * fık: vatanında veya vatanı sayılan bir yerde onbeş günden fazla kalan kimse. (18 saatlik uzağa gidene ""misâfir"" denir.) * esmâ-i ilâhiyyeden olup ""her şeyi ayakta tutan, devam ettiren ve kayyumiyet sırrıyla bir an bile hiç bir şeyden alâkasız olmayan"" meâlindedir."

mukîm
oturan, yerleşik.

mukîm-üs sünnet
hz. muhammed'in (a.s.m.) tevrat ve zebur'daki ismi, sünnet ikame eden.

mukît
muhafaza eden. hâfız. amelleri zâyi' etmeyip koruyan. gizliyi bilen. gıda ve rızık veren.

mukka
hicaz diyarında yaşıyan bir cins beyaz kuş.

mukle
gözün karası. göz bebeği. * göz. * su taksimi için kullanılan taş.

mukmah
başını kaldırıp gözünü bir yere dikip duran kişi.

mukmehun
elleri boyunlarına bağlı veya boyunlarından zincir takılı olarak azab çekenler. * başı yukarı kalkmış, gözleri bir yere dikilmiş ve etrafa bakamayan somurtmuş kimseler.

mukmir
(kamer. den) mehtaplı. ay ışığıyla aydınlanmış.

mukmire
(kamer. den) mehtaplı. ay ışığıyla aydınlanmış.

mukni'
ikna eden. kanaat veren. kâfi derecede izah ve isbât eden. * başını kaldırıp gözünü önüne dikip duran.

muknî
ikna eden, inandıran.

muknia
kurbağa yavrusunun, yumurtadan çıktığı ilk hâli.

muknîyâne
ikna edercesine, inandırarak.

mukraz
(karz. dan) ödünç verilmiş, borç verilmiş. ikrâz olunmuş.

mukreb
nöbete tutulmuş at.

mukrem
bir kavmin ulusu, seyyidi.

mukri'
kur'an-ı kerimi kaidelerine uygun okuyan.

mukrib
nöbete tutulmuş at.

mukrif
babası köle, anası hürre olan kimse. * anası arabi, babası arabi olmayan deve.

mukrin
birlikte. berâber.

mukriz
(karz. dan) ödünç veren. borçla emânet para ve sâir şeyler veren.

muksa
uzaklaştırılmış. uzak kalınmış.

muksem
(kasem. den) yemin edilmiş, kasem edilmiş.

muksim
(kasem. den) yemin edilecek yer. * yemin eden, kasem eden.

muksit
adaletle iş gören. haklı hareket eden. * nefsine lâyık görmediği zararlı şeyi başkasına da münasib görmeyen.

muksit
haklı hareket eden.

muksit
haklı iş görenler. hakkı edâ edenler.

muksitîn
haklı iş görenler. hakkı edâ edenler.

muktasır
kısa kesen, uzatmıyan.

muktataf
(iktitaf. dan) toplanmış, devşirilmiş. * derleme, toplama. derlenmiş.

muktataf
(iktitaf. dan) derlemeler, toplamalar. derlenmiş şeyler.

muktatafat
(iktitaf. dan) derlemeler, toplamalar. derlenmiş şeyler.

muktatafât
(iktitaf. dan) toplanmış, devşirilmiş. * derleme, toplama. derlenmiş.

muktatıf
(iktitaf. dan) derleyen, toplayan.

muktazi
gerekçe, gerektiren.

mukteb
yazı talim eden kimse.

muktebes
iktibas olunmuş olan. bir yerden alınan, bir kitab ve sâir yerden istifade ederek alınan.

muktebes
bir yerden alınan.

muktebes
(kabs. dan) muktebes olan şeyler. iktibas edilmiş ve faydalanmak üzere alınmış olan şeyler.

muktebesat
(kabs. dan) muktebes olan şeyler. iktibas edilmiş ve faydalanmak üzere alınmış olan şeyler.

muktebis
(kabs. dan) iktibas eden. faydalanmak üzere aktaran. birinin bilgisinden faydalanan.

muktebis
(kabs. dan) aktaranlar, iktibas edenler. faydalanmak için alanlar.

muktebisîn
(kabs. dan) aktaranlar, iktibas edenler. faydalanmak için alanlar.

muktebisîn
(kabs. dan) iktibas eden. faydalanmak üzere aktaran. birinin bilgisinden faydalanan.

mukteda
kendisine uyulan. önde giden. * müçtehid. pişivâ. peşivâ. * namazda kendine uyulan imam.

muktedâ
kendisine uyulan.

muktedâ-bih
kendisine tebaiyyet edilen. kendisine uyulan.

muktedâbih
kendisine uyulan kimse.

muktedî
tâbi olan, uyan. imama uyan.

muktedî
birine uyan.

muktedir
güçlü, kuvvetli, becerikli. işe gücü yeten. iktidarlı.

muktedir
iktidarlı, gücü yeten.

muktedir
gücü yetme, iktidar sahibi olma (bk. -d-r)

muktedir
iktidar sahibleri. muktedirler, gücü yetenler.

muktedirâne
gücü yeter biçimde.

muktedirîn
iktidar sahibleri. muktedirler, gücü yetenler.

muktef
"""kendine uyulmuş, kendisi tâkib edilmiş"" meâlinde olup, hz. resul-i ekreme (a.s.m.) verilen isimlerden biridir."

muktefa
(kafâ. dan) izinden gidilmiş. ardına düşülmüş. misâl alınmış, örnek tutulmuş.

muktefî
ardından giden. izinden giden. iktifâ eden. misâl alan, örnek tutan.

muktehim
mülâhazasız bir işe hücum edip giren. * (bak: iktiham)

muktela'
(kal'. den) kökünden koparılmış. kökünden koparan.

mukteli'
(kal'. den) kökünden koparan.

mukterih
bir şeye kasd eden, araştıran. * yeniden meydana çıkaran. * düşünmeden, aklına geldiği gibi söyleyen, iktirah eden.

mukterin
(iktiran. dan) yaklaşan, yakın gelen, iktirân eden.

mukteseb
kazanılmış.

muktesid
iktisadlı, tutumlu. malını, ömrünü, vaktini boşuna geçirmeyen, lüzumsuz masrafta bulunmayan. (bak: iktisad)

muktesid
iktisadlı, tutumlu.

muktesid
muktesidler. lüzumsuz masrafda bulunmayan ve vaktini boşa geçirmeyenler. iktisadlılar, tutumlular.

muktesidan
muktesidler. lüzumsuz masrafda bulunmayan ve vaktini boşa geçirmeyenler. iktisadlılar, tutumlular.

muktesidane
iktisadlı şekilde, tutumlu biçimde.

muktesir
kısa kesen, iktisar eden.

mukteza
lâzım getirilmiş. lüzumuna binaen istenmiş. icab eden. lâzım gelen. (bak: dâll-i bi-l iktiza)

muktezâ
gereken, gerekirlik.

mukteza-i hâl
duruma göre. icabına göre. hal ve vaziyetin gerektirdiğine göre.

mukteza-i hilkat
yaradılışın gerektirdiği şey. yaradılış itibariyle olan hal ve netice.

muktezî
(muktazî) lüzumlu olduğu taayyün etmiş, anlaşılmış. * iktiza eden. gerekli. lâzım.

muktezî
gerektiren, gerekçe.

muktezîyât
gerektirenler, gerekçeler.

mukteziyyat
iktiza eden şeyler. gerekli olan ve icab eden şeyler.

muktir
dar hâlli, durumu sıkıntılı. * kocasını nafaka bakımından sıkıştıran kadın.

mukul
gözün karası. göz bebeği. * göz. * su taksimi için kullanılan taş.

mukvere
ince, zayıf kadın.

mukza
tamamlanmış. * lüzumlu görülmüş.

mukza'
seri, hafif nesne.

mukzî
gerekli görülmüş. * hüküm ve kazâ olunmuş. * tamamlanmış.

mukzı'
fuhşiyat söyleyen, ahlâksızca şeyler konuşan.

mu'kıb
ökçeli ayakkabı.

mûkıd
ateş yakan.

mukıll
malı az olan. fakir.

mukıllîn
fakirler. muhtaç olanlar.

mûkın
şüphesiz ve kat'i olarak bilen.

mûkınûn
yakîn sahibi olanlar. şüphesiz ve tereddüdsüz olarak imanî ve kur'anî hakikatlara vâkıf olanlar. (bak: yakin)

mu'kır
malı mülkü çok olan kimse.

mûkır
yemişinin çokluğundan dolayı dalları sarkmış olan ağaç.

mukırr
(karâr. dan) doğruyu ve gerçek olanı söyliyen. kabahat veya ayıbını gizlemeden söyliyen. * fık: birinin, kendisinde hakkı olduğunu haber veren kimse.

mûkız
(yakaza. dan) uyandıran, ikaz eden. * gaflet ve dalgınlıktan kurtaran.

mukşa
kabuğu çıkarılmış. * derisi soyulmuş.

mukşairr
ürperen.

mu'lat
şeref kazanmak. * yüksek derece.

mulekkın
(bak: mülekkın)

mu'lem
(ilm. den) belirtilmiş, işâretlenmiş.

muli'
tutkun, düşkün, ihtiraslı.

mulif
(ülfet. den) alışık, alışmış. ülfet etmiş.

mulim
(elem. den) elem ve keder verici.

mu'lin
ilân eden. herkese bildiren.

mum
f. yumuşak. * mum.

mumahele
hile etmek. * oyunla aldatmak. hilekârlık.

muma-ileyh
(mumâileyhâ) kendisine işâret edilen. ismi evvelce geçen.

mumaileyh
adı geçen.

mumâ-ileyhâ
adı geçen kadınlar, yukarıda anılan kızlar, imâ edilenler.

muma-ileyhim
ismi evvelce geçenler. * imâ edilenler, yukarıda anlatılmış olanlar.

muma-ileyhinn
adı geçen kadınlar, yukarıda anılan kızlar, imâ edilenler.

mumatala
sohbet eder gibi karşılıklı konuşma.

mumatele
savsaklama, borcu uzatma.

mumdar
f. mum tutan. ışık veren. ışık tutan.

mumdar
mum tutan, aydınlatan.

mumîl
bir tarafa doğru eğen. meylettiren.

mumiyan
f. belleri ince olan güzeller. kıl belliler.

mumya
"f. uzun müddet çürümemesi için ilâçlanmış ölü. insan ve hayvan ölüsünün kurusu. * çok zayıf (kimse).(kur'anda çok tekrar edilen kıssa-ı musa aleyhisselâm'ın cümleleri ve cüz'leridir ki, herbir cümlesi, hattâ herbir cüz'ü, bir düstur-u küllînin ucu olarak gösterilmiş ve o düsturu ifade ediyor. meselâ: $ fir'avun, vezirine emreder ki: ""bana yüksek bir kule yap, semâvatın hâlini rasad edip bakacağım. semanın gidişatından acaba musa'nın (a.s.) dâva ettiği gibi semada tasarruf eden bir ilâh var mıdır?"" işte î kelimesiyle ve şu cüz'î hâdise ile, dağsız bir çölde olduğundan dağları arzulayan ve hâlik'ı tanımadığından tabiat-perest olup rububiyyet dâva eden ve âsâr-ı ceberutlarını göstermekle ibka-yı nâm eden şöhret-perest olup dağ-misâl meşhur ehramları bina eden ve sihir ve tenâsuha kail olup cenazelerini mumya edip dağ misillu mezarlarda muhafaza eden mısır fir'avunlarının an'anesinde hükümferma bir düstur-u acibi ifade eder.meselâ: $ gark olan fir'avuna der: ""bugün senin gark olan cesedine necat vereceğim"" unvaniyle umum fir'avunların tenâsuh fikrine binaen cenazelerini mumyalamakla mâziden alıp müstakbeldeki ensal-i âtiyenin temâşâgâhına göndermek olan mevt-âlud, ibretnüma bir düstur-u hayatiyelerini ifade etmekle beraber, şu asr-ı âhirde o gark olan fir'avunun aynı cesedi olarak keşfolunan bir beden, o mahali-i gark denizinden sahile atıldığı gibi, zamanın denizinden asırların mevceleri üstünde şu asır sahiline atılacağını, mu'cizâne bir işaret-i gaybiyye, bir lem'a-yı i'cazı ve bu tek kelime bir mu'cize olduğunu ifade eder. s.)"

mumya
çürümesin diye ilaçlanmış ölü.

mumza
(mazâ. dan) imza edilmiş olan.

mu'nan
su arkı, su mecrâsı.

munassab
(nasb. dan) birbirinin üzerine tertiplenmiş olan.

munâtıf
bir tarafa yönelmiş, meyletmiş.

munazzaf
(nazif. den) temizlenmiş, arınmış, tanzif edilmiş.

munazzam
düzenlenen.

munazzama
tanzim olunmuş, yoluna konulmuş olan. intizamlı teşkilât. nizamlı. adaletli.

munazzım
sıralayıp dizen, tanzim eden. * nazm yazan. vezinli, kâfiyeli, tertibli yazan.

munazzım
düzenleyen.

mundak
dövülüp ufalanmış.

munfasî
bir şeyden ayrılıp kurtarılmış olan.

munfasıl
infisal etmiş. birbirinden ayrılmış. yerinden ayrılmış, fasl olmuş. işinden ayrılmış.

munfasıl
ayrılmış.

munfasıl zamir
gr: başka kelimeye bitişik olmayan zamir. ene, ente: ben, sen.. gibi.

munfasılan
ayrı ayrı olarak. ayrılmış olarak. munfasıl tarzda.

munfasım
kırılan, kırılmış olan, kırık. eksilen.

munfatır
yarılan, infitar eden.

munfazih
rezil ve kepaze olmuş.

munika
hoşa giden, beğenilen şey. güzel.

munis
alışılmış. ehlileşmiş. cana yakın. sevimli. ünsiyyet edilmiş.

mûnis
alışılmış, evcil, sevimli.

munise
hayat yoldaşı. can yoldaşı.

munkabız
sıkıntılı. mânevi sıkıntı. * çekilmiş. büzülmüş. daralmış. toplanmış. * barsakları sıkışmış. kazâ-i hâcet edemeyen. kabız.

munkabız
sıkıntılı, büzülmüş.

munkalib
inkılâb eden. dönen. dönmüş. başka bir şekle ve kılığa girmiş olan. değişmiş, değişen.

munkalib
dönüşmüş, değişmiş.

munkarız
inkıraz bulmuş. batmış. bitmiş. son bulmuş. mahvolmuş. sönmüş.

munkarız
bitmiş, batmış.

munsabb
(bir denize veya nehire) dökülen, karışan.

munsabig
(sıbg. dan) boyanan, insibâg eden.

munsadı'
yarılmış, bölünmüş.

munsalih
sulh üzere olan. barış hâlinde olan.

munsamî
dökülüp akıtılmış.

munsarif
(sarf. dan) geri dönen, çekilip giden. * gr: esre ve tenvin kabul eden isim.

munsarih
(sarâhat. dan) açık, meydanda, zâhir.

munsarıf
geri dönen.

munsarım
kesilen, kat edilen.

munsıf
insaflı. merhametli. hakkı kabul eden. hakka riayet eden.

munsıf
insaflı.

munsıfâne
insaflıca. insaflılıkla.

munsıfane
insaflıca.

muntabı'
(tab. dan) yaradılışdan olan, fıtraten. * basılmış, tab' edilmiş, damgalanmış. * hoş görülen, güzel.

muntabıh
(tabh. dan) pişmiş, pişen.

muntabık
intibak eden. birbirine uyan. uygun.

muntabık
uygun.

muntafi
sönmüş. sönen. * bastırılmış.

muntalik
(talâk. dan) salıverilmiş, bırakılmış. * bağsız. * kederi, hüznü ve gamı olmıyan. sevinçli, mesrur, neşeli.

muntamıs
belirsiz olan. intımâs eden.

muntasıf
(nısf. dan) orta, yarı. * yarıya varılmış, yarılanmış.

muntasıf-ı sene
yılın ortası. senenin yarısı.

muntasıh
(nush. dan) nasihat dinliyen. öğüt dinliyen.

muntasıhâne
f. nasihat dinliyerek.

muntasır
öç alan. intikam alan.

muntasır
öç alan.

muntavi'
söz dinler. muti.

muntavî
(tayy. dan) dürülmüş, dürülüp bükülmüş, devşirilmiş.

muntazam
düzenli. tertibli. intizamlı. düzgün sıralanmış. her şeyin yerli yerinde olması. derli toplu olma.

muntazam
düzenli.

muntazam
düzenli köklü değişimler, dönüşümler (bk. n- -m)

muntazaman
intizamlı ve düzgün olarak. muntazam bir tarzda. * devamlı ve sürekli olarak. dâima.

muntazaman
düzenli olarak.

muntazar
ümid ile gözlenen. beklenen. gözetilen.

muntazar
beklenen.

muntazır
bekleyen. gözleyen. birisinin gelmesini bekleyen.

muntazır
bekleyen.

muntazır
beklenti içinde olmak

muntazır
bekliyenler, gözliyenler. intizar edenler.

muntazıran
bekliyerek, intizâr ederek.

muntazıran
bekleyerek.

muntazırâne
f. bekliyerek, muntazıran, intizâr ederek.

muntazırâne
beklercesine.

muntazırîn
bekliyenler, gözliyenler. intizar edenler.

munzacır
yüreği sıkılmış.

munzalim
kendi isteğiyle veya istemiyerek zâlimin zulmüne boyun eğen.

munzam
eklenen.

munzamm
zamm edilen. ilâve edilen. * ek. üste konan, katılan.

munzar
geciktirilmiş, te'hir edilmiş. sonraya bırakılmış.

munzic
hazmettirici, sindirici. * tıb: yara veya çıbanı cerahatlendiren. * kemâle eren, inzâc eden.

munzicât
yaranın iltihabını yok edici, irinini akıtıcı (ilâçlar).

mur
f. karınca. neml.

mur
karıncalar.

mura
kedi sesi. kedi miyavlaması.

murabaa
yazlığa çıkmak üzere mukavele yapma.

murabaha
bir malı kâr ile satmak. * bir miktar ilâve ederek ödünç para alıp vermek. * fâiz ile para alıp vermek.

murabata
düşmanla karşılaşılacak yerlerde gözetip sebatla nöbet beklemek. * mülâzemet etmek. * bağlamak.

murabba
terbiye görmüş. * kaynatıp kıvama geldikten sonra dondurulmuş. * meyve suyu tatlısı. reçel. ezme.

murabba'
dört köşeli şekil. * dörde çıkarılmış. dörtlü. dört şeyden olmuş. * geo: kare.

murabba
kare.

murabbâ
kaynatılıp kıvamına getirildikten sonra dondurulmuş meyve suyu tatlıları.

murabbaa
dört bucaklı. * dört katlı.

murabba-i tâmm
geo: tam kare.

murabbanişin
f. bağdaş kurup oturan.

murabbayat
kaynatılıp kıvamına getirildikten sonra dondurulmuş meyve suyu tatlıları.

murabıt
kalbini Allah'a bağlayan. * düşmanla karşılaşılacak yerlerde gözetip nöbet bekleyen.

murabıt
bağlı.

murâbıt
kalblerini Allah'a bağlayanlar. * şeyhler, dervişler.

murabıtîn
kalblerini Allah'a bağlayanlar. * şeyhler, dervişler.

murad
istenerek, ümid ederek beklenen. arzu edilen şey. * gâye. maksad. emel.

murâd
arzu, istek, dilek.

murad
kastetmek

murad-ı hak
Allah'ın isteği ve muradı.

murafaa
karşılıklı hak iddia ederek konuşmak. * bir dâvâ için birisini hâkim huzuruna celb ettirmek. yüzleşerek muhakeme olunmak.

murafaa
duruşma.

murafakat
beraberlik, arkadaşlık.

murafi'
(ref'. den) murâfaa eden.

murafık
refakat eden, beraber bulunan, yoldaş, arkadaş.

muragabet
arzu etme, dileme.

muragıb
rağbet eden.

murahham
kısaltma. * son harfleri veya heceleri düşürülmüş.

murahhas
devlet veya herhangi bir teşekkül nâmına, salâhiyyetli olarak bir yere bir vazife ile gönderilen kimse. * terhis edilen. izin verilen. tâlimat verilen kimse.

murahhas
delege, devlet adına görevli kimse.

murahhasa
ermeni piskoposu.

murahhasiyet
murahhaslık, delegelik.

murahhil
(rıhlet. den) bir yerden diğer bir yere göçüren. terhil eden.

muraî
riayet eden. bakıp gözeten.

murakabe
kontrol etmek. inceleyip vaziyeti anlamak. teftiş etmek. * kendini kontrol etmek. iç âlemine bakmak. gözetmek. * hıfz etmek. * beklemek. intizar. * dalarak kendinden geçmek. * tas: kendisini tamamen nâfile ibâdet ve itaate vermek için mâbede kapanmak.

murâkabe
denetleme.

murakasa
(raks. dan) raksetme, dans.

murakka'
(ruk'a. dan) yamalı, yamanmış.

murakkak
(rikkat. den) ince. incelmiş.

murakkam
(rakam. dan) yazılı, yazılmış. * numaralanmış, numara konulmuş, sayı konulmuş.

murakkan
bozulmuş, aradan çıkarılmış.

murakkık
"tecvidde bir harfi ince okumağa; terkik, ince okunan harflere ise; murakkık denir ki, şunlardır: elif, nun, şın, ra, ha, dal, yâ, se, ayın, lam, mim, kef, sin, vav, fe, te, cim, he, ze, bâ, zel."

murakkım
(rakam. dan) pusulanın iğnesi.

murakıb
murakabe eden. teftiş ve kontrol eden kimse. * hıfzeden. * Allah'a (c.c.) bağlanmış olan.

murâkıb
denetleyici.

muran
karıncalar.

murane
f. karıncavâri, karınca gibi.

murasade
(rasad. dan) rasad etme, gözetleme. * dikkatle bakma.

murassa'
süslü. kıymetli taşlarla süslenmiş. sırmalı. * birbirine yanaştırılmış. oturtulmuş. * edb: iki mısra veya iki fıkrası birbiri ile aynı vezin ve kafiyede olan söz veya beyit. * bir nevi yazı.

murassâ
süslü, mücevherli.

murassa'
murassâlar. cevher ve inciler gibi şeylerle. süslenmiş olanlar. takdir edilip yerleştirilmiş süslü ve kıymetli şeyler.

murassaat
murassâlar. cevher ve inciler gibi şeylerle. süslenmiş olanlar. takdir edilip yerleştirilmiş süslü ve kıymetli şeyler.

murassâât
süsler, mücevherler.

murassas
lehimlenmiş. * kurşun veya kalayla kaplanmış.

muravaga
güreşme.

muravaza
bir kimseyi kahır veya hile ile iknâ etme, aldatma, kandırma.

murazaa
(rızâ. dan) emzirme.

murd
f. mersin ağacı.

murdar
f. pis. kirli. mülevves. temiz olmayan. * islâmiyetin gösterdiği kaidelere uygun olmıyarak kesilmiş hayvan.

murdar
pis, kirli.

murdia
süt emziren. süt anası.

murdia
süt anne.

mu'reb
gr: sonu her çeşit harekeyi alabilir olan. mebni olmayan. irablanmış. sonu harekelenmiş olan kelime.

mu'rib
izhar edici, izhar eden, gösteren.

muris
getiren. veren. kazandıran. * fık: miras bırakan.

mûris
miras bırakan, veren.

mu'riz
i'raz eden. yüz çeviren. başka tarafa dönen. ta'riz eden. dokunaklı konuşan.

murtabit
bağlı. irtibatlı. birbirine bitişik. ekli.

murtabıt
irtibatlı, bağlı.

murtad
dinden çıkan.

murtaz
alıştırılmış, tâlimli hayvan.

murtazı'
(rızâ. dan) süt emen, irtiza eden.

murteza
beğenilmiş. seçilmiş. makbul. rağbet gören. beğenilen. * hz. ali'nin (r.a.) bir lâkabı.

murteza
kendisinden razı olunan.

murzia
(rızâ. dan) çocuğa süt emziren. meme veren. sütnine. bebeğe süt vermek üzere para ile tutulmuş kadın.

murzı'
(rızâ. dan) çocuk emziren.

murçe
f. küçük karınca.

mus
bıçak.

mu-sa
f. ustura.

mus'a
böğürtlen otunun meyvesi. * bir kuşun adı.

musa
"beni isrâil peygamberlerinden hz. musa'nın (a.s.) ismi. dört büyük kitaptan birisi olan tevrat, vahiy yoluyla kendisine gelmiştir. yahudilerin en büyük peygamberidir. şeriatı, isa'ya (a.s.) kadar devam etti. yusuf'un (a.s.) soyundan yuşa nâmındaki peygamberi yerine tâyin ederek vefat etmiştir. mısır firavununa karşı mücadele etti. harun (a.s.) kardeşi ve kendi veziri hükmünde idi.(mısır kıt'ası, kumistan olan sahra-yı kebir'in bir parçası olduğundan nil-i mübarek'in feyziyle gâyet mahsuldâr bir tarla hükmüne geçtiğinden, o cehennem-nümun sahra komşuluğunda şöyle cennet-misal bir mevki-i mübarekin bulunması, felâhat ve ziraatı, ahalisinde pek mergub bir surete getirmiş ve o sekenenin seciyesine öyle tesbit etmiş ki ziraatı, kudsiye; ve vasıta-ı ziraat olan ""bakar""ı ve ""sevr""i mukaddes, belki mâbud derecesine çıkarmış. hattâ o zamandaki mısır milleti, sevr'e, bakar'a ibadet etmek derecesinde bir kudsiyet vermişler. işte o zamanda benî-israil dahi, o kıt'ada neş'et ediyordu ve o terbiyeden bir hisse aldıkları, ""icl"" mes'elesinden anlaşılıyor.işte kur'an-ı hakîm, hazret-i musa aleyhisselâm'ın risaletiyle, o milletin seciyelerine girmiş ve istidatlarına işlemiş olan o bakar-perestlik mefkuresini kesip öldürdüğünü, bir bakar'ın zebhi ile ifham ediyor. s.)"

musa
[bk. bilgiler - mûsâ (a.s.)]

mûsâ
[bk. bilgiler - mûsâ (a.s.)]

musa bih
vasiyyet olunan şey.

musaara
büyüklük taslayarak birisinin yüzüne bakmayıp başını çevirmek.

mus'ab
aygır at. * her nesnenin erkeği.

musab
kendine bir şey isabet eden. hasta. musibetzede. musibete uğrayan.

musâb
kendine bir şey isabet eden.

musâb
isâbet alan; vurulan

musabbag
boyalı, boyanmış.

musabe
musibet, belâ, âfet.

musaberet
karşılıklı sabır. sabırlılık. katlanmak.

musabiyet
bir hastalığa tutulma. bir musibete giriftar olma.

musadakat
(sıdk. dan) karşılıklı dostluk.

musadda'
(sad'. dan) başı ağrıtılmış, rahatsız edilmiş.

musaddak
"doğruluğu tasdik edilmiş. sadakati ve doğruluğu tanınmış, isbat edilmiş olan.(hem zâtiyle, hem lisâniyle, hem delâlet-i hâliyle, hem kaliyle kâinatın sâniine delâlet eden şu delil; hem hakikat-ı kâinatça musaddak, hem sâdıktır. çünkü bütün mevcudatın vahdâniyete delâletleri, elbette vahdaniyeti söyleyen zâtı tasdik hükmündedir. demek söylediği da'vâ da umum kâinatça musaddaktır. m.)"

musaddak
tasdiklenmiş, onaylanmış.

musaddar
(sudur. dan) çıkmış, sudur etmiş.

musadde
muhâlefet, uyuşmazlık, zıtlık.

musaddi'
tasdi' eden. baş ağrıtan. rahatsız eden.

musaddık
tasdik eden. imzalayan. * doğruluğunu kabul eden.

musaddık
tasdik eden, onaylayan.

musaddıkane
onaylayarak.

mu'sade
(i'sad. dan) sımsıkı kapatılmış, kilitlenmiş olan.

musade
avlanan canavar.

musadefe
bulmak. * yetişmek.

musadeka
dostluk.

musademat
çarpışmalar. vuruşmalar. müsademeler.

musademe
iki şeyin birbiriyle çarpışması. çarpışmak. vuruşmak.

musadere
zulüm ve cebir etmek. (bak: müsadere)

musaf
cenk, harp.

musâfaha
tokalaşma.

musafaha
el sıkışmak

musaffa
safileşmiş, arıtılmış.

musaffi
safileştiren, arıtan.

musâhabe
sohbet etme.

musâhale
kolaylaştırma.

musâhere
akrabalık.

musahhah
düzeltilmiş.

musahhar
emir altında, esir alınan.

musahhar
boyun eğdiren

musahharane
emir altında gibi.

musahhariyet
emir altındaymışcasına.

musahhih
düzelten.

musahhihane
düzeltircesine.

musahhir
ele geçiren.

musâhib
sohbet arkadaşı.

musâlâha
barışma, anlaşma.

musalâha
barışmak (bk. -l- )

musâlâhakârâne
barışarak, barışırcasına.

musallâ
namaz yeri.

musallat
sataşan.

musallat
saldırtan, sataştıran

musalli
namaz kılan.

musammem
hakkında karar verilmiş, kararlaştırılmış.

musanna
sanatlı.

musannif
derleyip düzenleyen.

musaraa
mücadele vermek, karşı koymak

musarrah
açıklanmış.

musavver
resimlenmiş.

musavvibe
tasvip edilen.

musavvir
sûret veren, biçimlendiren, Allah.

musavvire
sûretlenen, biçimlenen.

mu-say
f. ustura.

musaykal
cilali.

musağğar
küçültülmüş.

musdân-emside
dağın yüksek ve yüce yeri.

musevî
musa aleyhisselâma tabi olan, yahudi.

mushaf
sahife, kitap, kurân.

mûsî
vasiyet eden, tavsiye eden.

musîb
isabetli, doğru.

musîbât
musibetler.

musibe
belâ, zahmet. * mekruh emir.

musîbet
başa gelen acı verici olay.

musîbetzede
musibet gören.

musika
mızıka.

muslih
düzelten.

mustafa
" peygamberimizin ""arınmış, seçilmiş"" mânâsında bir ismi."

mustaid
henüz hazır değil, müsait değil (bk. a-d-d)

mustatil
uzayan, diktörtgen.

musu
böğürtlen otunun meyvesi. * bir kuşun adı.

musuh
sâbit olma. * mahvolup belirsiz olmak. * kısa olmak.

musıka
musıki, müzik.

musıki
müzik.

musır
ısrar eden.

musırrane
ısrarla.

muta
kimseden bir şey istemeyen.

mutaassıb
kendi tarafını aşırı tutan.

mutaassıbane
kendi tarafını aşırı tutarcasına.

mutâbaat
tabi olma, uyma.

mutâbakat
uygunluk.

mutâbık
uygun.

mûtad
alışılmış, adet.

mutaffifin
alışverişte muhatabının hakkını tam vermeyenler.

mutahhar
temizlenmiş.

mutantan
tantanalı, gösterişli.

mutasallıf
bilgiçlik taslayan, şarlatan, gösterişçi.

mutasarrıf
kendinde kullanım hakkı bulunan.

mutasavver
tasarlanmış, düşünülmüş.

mutasavvife
tarikatta ilerleyen.

mutasavvire
sûretlendiren.

mutasavvıf
tarikat adamı.

mutasavvıfane
tasavvuf ehline benzer şekilde.

mutasavvıfin
tarikatta ilerleyenler.

mutavaat
itaat etme.

mutavassıt
ortalama. vasıtalık eden.

mutavassıt
evrim teorisindeki ara geçiş türü, iki ayrı türden doğan melez

mutavattın
yerleşmiş.

mutazammın
içine alan.

mutazarrır
zarar görmüş.

mutazarrır
zarar görme

mûte
meşhur mûte savaşı (bk. bilgiler - gazve-i mûte)

mûteber
inanılır, güvenilir, saygın.

mûtedil
ılımlı, ölçülü.

mutekadât
inanılan şeyler.

mutekid
inanmış.

mûtekif
ibadet için bir köşeye çekilen.

mûtell
hasta.

mûtemed
kendisine güvenilen.

mûtemid
güvenen.

mûtemidâne
güvenerek.

mûtena
özenilmiş.

mûteriz
itiraz eden, karşı çıkan.

mûterizane
itiraz edercesine.

mûtezile
akla haddinden fazla önem veren sapık bir mezhep.

mutî
itaat eden.

mutlak
sınırlandırılmamış, salıverilmiş.

mutlak
genel mânâda kemâl, olgunluk; yani kemâl kelimesinin teklik, çokluk veya nitelik gibi şeylerine bakmaksızın konulduğu genel mânâsına, "mutlak kemâl" denir. (bk. -l- ; k-m-l)

mutlakıyyet
kayıtsız şartsız bir hükümdarın idaresi altında bulunan hükümet şekli.

mutmain
tatmin olmuş.

mutmainane
tatmin olarak.

mutmainne
tatmin olan.

muttala
bilgilenme noktası.

muttalî
meseleyi bilen.

muttali
bir bilgiye ulaşan, gözlemleyen

muttarid
düzenli, sıralı.

muttasıf
sıfatlanan, özellik kazanan.

muttasıf
sıfatı üzerinde taşıma

muttasıl
bitişik, aralıksız, sürekli.

muvâcehe
karşı, ön, yüzleşme.

muvâfakat
uygunluk, uygun bulma.

muvafakat
uyma, uyuşma

muvaffak
başarılı.

muvaffak
başarılı kılmak, başarı ihsan etmek

muvaffakiyat
başarılar.

muvaffakiyet
başarı.

muvaffakiyetkârâne
başarılı biçimde.

muvaffakun
hayırlı işlerde, hayırlı hizmetlerde başarılı olan

muvâfık
uygun.

muvafık
uygun görme

muvahhid
allahın birliğine inanan.

muvahhidin
allahı bir kabul edenler.

muvahhiş
korkutup ürküten.

muvakkat
vakitli, geçici.

muvakkaten
geçici olarak.

muvakkit
vakit bildiren.

muvâsal
ulaşan, kavuşan.

muvâsala
ulaşma, kavuşma.

muvasala
iki şey arasındaki bağ, ilişki, irtibat

muvâsalât
kavuşmalar, ulaşmalar.

muvâzaa
danışıklılık, bahse girişme.

muvâzenât
muvazeneler, dengeler.

muvâzene
denge, tartıda eşitlik.

muvazene
dengeye getirme, bir başka şeyle aynı seviyede tutma (bk. v-z-n)

muvâzenet
dengelilik, eşitlik.

muvâzi
paralel, aynı sırada.

muvazzaf
vazifeli, görevli.

muvazzah
açıklanmış.

muzââf
iki kat, kat kat.

muzaaf
kat kat, şiddetli aşk

muzâf
bağlanmış.

muzaffer
zafer kazanmış.

muzafferen
zafer kazanarak.

muzafferiyet
zafer kazanma.

muzafun
arapça gramerine göre kendisine bir sıfatın izafe edildiği kelime

muzahrefat
süprüntüler, atıklar.

mûzam
en büyük kısım, büyütülmüş.

mu'zam
bir şeyde en büyük kısımlar.

muzari
arapçada hem şimdiki zamanı hem de geniş zamanı ihtiva eden fiil kipi.

muzari
gr. şimdiki, geniş ve yakın geleceği içine alan zaman kipi

muzâri
gr. arapçada şimdiki, geniş ve gelecek zamanı birden ifade eden fiil kipi

muzdarib
ızdırap çeken.

muzhir
gösteren, ortaya koyan.

muzî
ışık veren, aydınlatan.

muzîe
ışık verici, aydınlatıcı.

muzlim
karanlıklı.

muzmahil
çökmüş, dağılmış.

muzmer
gizli, saklı.

muztar
zorda kalmış.

muztarip
ıztırap çekmek

muzır
zararlı.

muçine
f. cımbız.

muğlak
kapalı, anlaşılması zor.

muğlak
kapalı ve anlaşılması zor olan şeyler.

muğlakat
kapalı ve anlaşılması zor olan şeyler.

muğlakiyyet
muğlak olma hali. anlaşılmazlık.

muğnî
zengin edici.

mübâdele
değiştirme.

mübadele
alışverişte bulunma, değiş tokuş etme, alma verme

mübâh
haram edilmeyen.

mübâhât
haram edilmeyenler, güzellikler.

mübâhesât
söz etmeler, konuşmalar.

mübahesat
ilmî tartışma ve konuşmalar

mübâhese
söz etme, konuşma.

mübâlağa
abartma.

mübâlağacûyâne
abartırcasına.

mübâlağakârâne
abartırcasına.

mübârek
bereketli, hayırlı, uğurlu.

mübârekât
mübarekler.

mübârekiyet
mübareklik.

mübâreze
çarpışma, dövüşme.

mübareze
karşı koymak, çarpışmak

mübârezekârâne
çarpışarak, dövüşerek.

mübâyaa
satın alma.

mübâyenet
ayrılık, uymazlık, tutmazlık.

mübâyin
aykırı, uymaz, ayrı.

mübâşeret
başlama, girişme, dokunma.

mübâşir
müjdeleyen, mahkemede çağırıcı.

mübdî
yeni şeyler ortaya koyan.

mübeccel
yüceltilmiş, yüce.

mübeddil
değiştiren.

mübelliğ
tebliğ eden, bildiren.

müberhen
delilli, ispatlı.

müberrâ
arınmış, temize çıkmış.

müberra
temiz ve beri olmak, uzak olmak

mübeyyen
açıklanan.

mübeyyin
açıklayan.

mübeyyiz
temize çeken.

mübezzir
israfçı.

mübeşşer
müjdelenmiş.

mübeşşir
müjdeci.

mübhem
belirsiz.

mübhîc
sevindiren.

mübîn
apaçık.

müblâ
dağıtılmış, yenilmiş.

mübrem
kaçınılmaz, vazgeçilmez.

mübtedâ
başlangıç, isim cümlesinde özne.

mübtedi
yeni, acemi, ilkel.

mübtedî
dinde olmayanı dine sokan.

mübtediyane
mübtedice.

mübtelâ
düşkün, tutkun.

mübtezel
bol, ucuz, değersiz.

mübtil
iptal eden.

mücâb
kabul cevabı alan.

mücâdele
savaşma, çarpışma.

mücâhedât
din için savaşmalar.

mücâhede
din için savaşma.

mücahede
cihad eden, din uğrunda çaba harcayan

mücâhid
din için savaşan, çalışan.

mücâhidane
mücahide yakışır şekilde.

mücâhidîn
din için savaşanlar, çalışanlar.

mücânebet
çekinme.

mücânis
cinsi aynı olan.

mücâveret
komşuluk, yakınlık.

mücâvir
komşu, yakın.

mücâzât
cezalandırmalar.

mücâzefe
söz ile karşısındakinin hakkını örtme, aldatma.

mücbir
zorlayan, mecbur eden.

mücedded
yeni.

müceddid
yenileyici, hadîste her asırda geleceği müjdelenen ve îman hakikatlarını asrın anlayışına uygun olarak anlatmakla görevlendirilen nurlu âlim.

müceddidiyet
mücedditlik, yenileyicilik.

mücehhez
cihazlı, donanmış.

mücehhez
donatmak

mücellâ
parlak, cilâlı.

mücelled
ciltlenmiş.

mücellid
ciltçi.

mücemmil
güzelleştiren, güzel yaratan, Allah.

mücerreb
tecrübe edilmiş, denenmiş.

mücerred
maddî varlıklardan ayrı olarak sadece zihinde düşünülen kavram, soyut

mücerred
evlenmeme, bekâr kalma

mücerredat
mücerretler, soyutlar.

mücessem
cisimlenmiş, cisimli.

mücessem
cisimleşmiş, bir kimlik kazanmış anlamlı lâfız

mücessime
allahı bir cisim gibi tasavvur eden sapkın.

mücevher
kıymetli taş.

mücevherat
kıymetli taşlar.

mücevherat
içerisinde kıymetli taşların, sanat eserlerinin satıldığı dükkân

mücîb
duaya cevap veren, Allah.

mücîr
himaye eden, Allah.

mücmâ
toplanma.

mücmel
kısa.

mücmelen
kısaca.

mücrim
suçlu.

müctebâ
seçilmiş, kıymetli.

müctehid
âyet ve hadîslerden hüküm çıkaran büyük âlim.

müctehidîn
müctehidler.

müctemî
toplu.

müctemiân
topluca.

müctenibâne
kaçınırcasına, sakınırcasına.

müczil
çoğaltan, bollaştıran.

müdâfaa
savunma.

müdafaa
savunan

müdâfaanâme
savunma yazısı.

müdâfaât
savunmalar.

müdafaat
üstad bediüzzaman ve risale-i nur talebelerinin çeşitli mahkemelere sundukları savunmaların yer aldığı risale

müdâfî
savunan.

müdâfi
müdafaa eden, savunan

müdâhale
karışma, girme.

müdahale
karışma

müdâhene
dalkavukluk.

müdahhâr
depolanmış, birikmiş.

müdâhil
içeri giren.

müdâhin
dalkavuk.

müdakkik
inceleyen.

müdakkikâne
incelercesine.

müdakkikîn
incelemeciler.

müdârâ
yüze gülme, yüze gülücülük.

müdavele
alıp verme, konuşma.

müdavemet
devamlılık.

müdâvim
devamlı.

müdavim
bir işte sürekli olarak çalışma ve devam etme

müdâyene
ödünç alıp verme.

müdâyene
borçlu ve alacaklı hakkındaki âyet; bakara sûresinin 281. âyeti

müdd
875 gram ağırlık.

müddea
iddia edilen, dâvâ.

müddehar
biriken.

müddeharât
birikenler.

müddeî
iddiacı, davacı.

müddeîiumumî
savcı.

müddeiumumî
başsavcı yardımcısı

müddet
süre, zaman.

müddet
süre içinde

müdebbir
işinin sonunu gözeterek iş yapan.

müdebbirane
müdebbirce.

müdellel
delilli, ispatlı.

müderris
ders veren âlim.

müderrisîn
ders veren alimler.

müdevven
derlenip düzenlenmiş.

müdevveriyyet
yuvarlaklık.

müdhiş
müthiş, korkutan.

müdîr
müdür.

müdrik
anlayan, kavrayan.

müdrike
anlama kabiliyeti.

müebbed
ebedî, sonsuz, ömür boyu.

müeccel
ertelenmiş.

müeddeb
edeplendirilmiş.

müeddî
ödeyen, sebep olan.

müeddi
sebep olma, birşeye götürme

müeddî
yerine getirme; sebep olma

müehhirîn
sonrakiler.

müekked
kuvvetli, sağlam.

müekkel
vekil edilmiş.

müekkid
sağlamlaştıran.

müekkil
vekil eden.

müellefât
yazılmış eserler.

müellefe
alıştırılmış, yazılmış.

müellif
kitap yazan.

müennes
dişil.

müesses
kurulu.

müesses
tesis edilen, kurulan

müessese
kurum.

müessif
üzücü.

müessir
tesirli, etkili.

müessir
gerçek tesir sahibi olma

müessiriyet
tesirlilik, etkinlik.

müessis
kuran, kurucu.

müeyyed
desteklenen, doğrulanan.

müeyyed
allah tarafından teyit ve tasdik edilen

müeyyid
kuvvet veren, destekleyen.

müeyyide
destekleyen, yaptırım.

müezzin
ezan okuyan.

müfad
anlatılan anlam.

müfahere
üstünlük yarışı.

müfarakat
ayrılmalar.

müfehhimane
anlayarak.

müfekkire
düşünme kabiliyeti.

müferrah
ferahlanmış.

müferrah
ferahlamak, rahatlamak

müfesser
tefsir edilmiş, açıklanmış.

müfessir
âyetleri tefsir eden, açıklayan, yorumlayan, yorumcu.

müfessirîn
müfessirler, kuranı açıklayıp yorumlayanlar.

müfettiş
teftiş eden.

müfîd
ifadeli, faydalı.

müflih
kurtulan.

müflis
iflas etmiş.

müflis
müflisler. iflâs edenler.

müfred
tek, yalnız.

müfred
gr. tekil kalıp, kip

müfredat
ayrıntılar, parçalar.

müfreze
askerî birlikten ayrılan kol.

müfrit
aşırıya kaçan.

müfritane
aşırı gidercesine.

müfsid
bozan.

müfsitlerin
bozguncuların gerçek yüzleri

müftehir
iftihar eden, övünen.

müftehirâne
iftihar ederek, övünerek.

müftereyat
iftiralar.

müfteri
iftira eden.

müfteris
yırtıcı.

müfteriyane
iftira edercesine.

müfti
fetva veren, müftü.

mühakat
benzerini yapma, taklit.

mühdî
hidayete getiren.

mühec
ruhlar, canlar.

mühefhef
narin, ince.

mühendis
hendeseci, geometrici.

mühevvil
korkunç.

mühevvin
kolaylaştıran.

müheykel
heykelleşmiş.

müheymin
koruyan.

müheyyâ
hazır, amade.

müheyya
hazırlayan

müheyyâ
hazırlamak

müheyyic
heyecanlandıran.

mühezzeb
düzeltilmiş, temizlenmiş.

mühezzib
temizleyen.

mühîb
heybetli.

mühim
önemli.

mühim
sekizinci lem'a'da geçen keramet-i gavsiye risalesi

mühim
mühim şeyler. kıymetli işler. umur-u azime. * düşündürücü şeyler.

mühimmât
lüzumlu şeyler.

mühimme
mühim, önemli.

mühlet
belli zaman, vade.

mühlik
helâk eden, öldüren.

mühmel
ihmal edilmiş, bırakılmış.

mühr
mühür, damga.

mühtedî
îman eden.

mühul-emhâl
yavaş yapmak. * sonraya bırakmak, te'hir etmek.

mühür
imza yerine kullanılan damga.

mühür
at yavruları. taylar.

müizz
izzet veren, yükselten.

müjde
güzel, sevindirici haber.

müjdekârane
müjdeli biçimde.

müjgân
kirpik.

müjik
rus köylüsü.

mükâbere
münakaşada ağız kalabalığı ile karşısındakini yenmeye çalışma, yanlışta direnme, büyüklenme.

mükâbere
büyüklük taslayarak doğruyu kabul etmeme; göz göre göre inkâr etme

mükâfât
ödül.

mükâfat
ödüllendirme ve cezalandırma

mükâfâten
ödül olarak.

mükâleme
konuşma.

mükâtebe
yazışma.

mükâyâ-mükâki
hicaz diyarında yaşıyan bir cins beyaz kuş.

mükâşefe
sırların açılması.

mükebbir
" tekbir getiren, ""allahuekber"" diyen."

mükedder
kederli, acılı.

mükellef
yükümlü, yüklenmiş, aşırı süslü.

mükellefîn
mükellefler, yükümlüler.

mükellefiyet
mükellef olma, yükümlülük, görevli oluş.

mükemmel
ergin, tamam, olgun.

mükemmelen
mükemmel bir biçimde.

mükemmeliyet
mükemmellik, tamamlık.

mükemmil
tamamlayıcı.

mükerrem
kerîm olan, kendisine değer verilen, saygıdeğer.

mükerrer
tekrarlı.

mükerreren
tekrar tekrar.

mükesser
çoğaltılmış.

mükevvenât
yaratılmışlar.

mükezzib
yalanlayan.

mükreh
zorlanan.

mükrim
ikram eden.

mükrimane
ikram edercesine.

mükteseb
kazanılmış.

mükur
bir ağaç cinsi.

mükus
bir şeyin pahası noksan olma. * öşür. vergi. vergi almak.

mülâbeset
karışma, bulaşma.

mülâebe
oynaşma.

mülâene
lânetleşme.

mülâet
bir örtü adı.

mülâhaza
dikkatle bakma, iyice düşünme.

mülâhaza
dikkatle bakma etraflıca düşünme

mülâhhas
özet, hulâsa.

mülâkat
kavuşma, konuşma.

mülâkat
görüşme

mülâki
buluşan, kavuşan.

mülâtefe
lâtifeleşme, şakalaşma.

mülâyemet
yumuşaklık.

mülâyimane
yumuşakça.

mülâzemet
bağlanma, devam.

mülâzım
gerekli, lüzumlu, teğmen.

müled
kamış dalı.

mülevven
renkli.

mülevves
kirli, pis, bulaşık.

mülevves
kirletme

mülga
kaldırılmış.

mülhak
katılmış.

mülhem
ilham olunmuş, kalbe doğmuş.

mülhemane
ilham alarak, ilham olunurcasına.

mülhid
dinsiz.

mülhik
ekleyen.

mülhim
ilham eden.

mülk
mal, sahip olunan şey.

mülk
dış yüzü

mülk
mülkler. insanın tasarrufunda bulunan yerler. * melekler.

mülkî
ülke varlığı, toprak bütünlüğü

mülkiye
ülkenin idaresi için çalışanların bulunduğu daire.

mülkiye
devletin idarî işlerini ve heyetlerini denetleyen müfettiş, denetçi (bk. m-l-k)

mülkiyet
mal sahipliği.

mülsak
yapıştırılmış, bitiştirilmiş.

mültebis
karıştırmış, yanılmış.

mülteci
iltica eden, sığınan.

mültefit
iltifat eden, iyi davranan.

mültefitane
iltifat ederek, iyi davranarak.

mültehab
yaralı, iltihaplı.

mülteka
kavuşma yeri, kavşak.

mültekit
yerden alan.

müluha
tatsızlık, tuzsuzluk.

mülûk
melikler, hükümdarlar.

mülzem
ilzam edilmiş, susturulmuş.

mülzim
susturan.

mülzim
bağlayıcı değil; bağlayıcı olmadığı için uyulma zorunluluğu olmaz

mümaileyh
kendisinden söz edilen.

mümâlata
karşılıklı şiir söyleme.

mümânaât
engelleme.

mümanaat
engel olmak

mümânea
karşılıklı engelleme.

mümârese
uzmanlaşma.

mümas
temas eden, dokunan.

mümaselet
misil olma, benzerlik.

mümasil
benzeri, misli, dengi.

mümatala
savsaklama, borcu uzatma.

mümaşaat
maslahat namına hoş geçinme, anlaşma yolunu seçme.

mümaşaatkâr
hoş geçinen, anlaşma yolunu seçen.

mümâşât
bir kimsenin fikrine katılıyormuş gibi görünme

mümehhed
hazırlanmış, serilmiş.

mümessel
temsil getirilen.

mümessil
temsilci.

mümevveh
vehmî, hayâlî.

mümeyyiz
ayıran, ayırd eden.

mümeyyize
ayıran, temyiz eden.

mümidd
yardım eden, uzatan.

mümin
îman eden.

müminane
mümine yakışır şekilde, inanarak.

müminât
kadın müminler.

müminîn
müminler, îman edenler, inananlar.

müminûn
erkek müminler.

mümît
ölümü yaratıp öldüren Allah.

mümkin
mümkün, olabilir.

mümkinât
mümkün olanlar.

mümkinat
varlığı ile yokluğu imkân dahilinde olup allah'ın var etmesine bağlı olan daire

mümkine
mümkün olabilen.

mümsike
tutan, yapışan.

mümtâz
seçkin, üstün.

mümtaz
benzerlerinden ayrılmış, seçilmiş bulunmak

mümtâzâne
seçkin bir biçimde.

mümtâze
seçilmiş, ayrılmış.

mümtâziyet
seçkinlik, üstünlük.

mümted
uzayan.

mümtenî
olması imkânsız.

mümtenîa
olması imkânsız olan şey.

mümteniât
olması imkânsızlar.

mümtezic
birleşen, kaynaşan.

mümtezicen
birleşerek.

münâcât
dua, kurtuluş için allaha yalvarma.

münâdi
seslenen, çağıran.

münâdim
yok olan.

münâfât
aykırılık, birbirinin aksine olma.

münâferet
karşılıklı nefret.

münâfi
zıt, aykırı.

münâfık
iki yüzlü, fitneci, görünüşte müslüman gerçekte kâfir.

münâfıkane
münafıkça.

münâkale
taşıma.

münâkaza
zıtlık, uymazlık.

münâkaşa
sert tartışma.

münakaşa
tartışma

münâkaşât
sertçe tartışmalar.

münâkis
yansıyan.

münakkaş
nakışlı.

münâkız
birbirine zıt.

münâsebât
uygunluklar, ilgiler.

münâsebet
uygunluk, ilgi.

münasebet
ilgisi, alâkası geldi; gerekçe oluştu (bk. n-s-b)

münâsebetdâr
münasebetli, ilgili.

münâsebetdârâne
münasebetli bir biçimde.

münâsib
uygun, yakışır.

münavebe
nöbetleşme.

münavebeten
nöbetleşe, sırayla.

münâzaa
niza etme, çekişme, kavga.

münâzara
tartışma.

münâzarât
tartışmalar.

münâzaun
hakkında tartışılan

münâzaünfih
niza sebebi, çekişme vesilesi.

münazır
tartışmacı.

münbais
ileri gelen, çıkan.

münbasıt
yayılan, genişleyen.

münbit
verimli.

münceli
parlayan.

müncelî
görünme, parlama

müncelib
celbedilen, çekilen.

müncemid
donmuş.

müncer
sürüklenen, sonuçlanan.

müncer
sonuçlanan

müncezib
çekilen, cezbedilen.

müncezibane
cezbedilircesine, çekilircesine.

müncî
kurtarıcı.

mündefî
defetme, giderme.

mündemic
içine bırakılmış.

mündemiç
bir şeyin içinde var olan, bulunan, saklı olan

münderecât
içindekiler.

münderic
içine konulmuş.

münderis
izi kalmayan.

münebbih
uyandıran, dalgınlıktan kurtaran.

müneccemen
parça parça, kısım kısım.

müneccim
yıldızlarla uğraşan, falcı.

münekker
bilinmeyen, meçhul.

münekkid
tenkid eden, eleştiren, değerlendiren.

münevver
nurlanmış, aydın.

münevvere
nurlu akıllar, aydınlanmış akıl sahipleri

münevvil
nimet veren.

münevvim
uyutucu.

münevvir
nurlandıran.

münezzeh
temiz, arınmış.

münezzehiyet
temizlik, kusursuzluk, noksansızlık.

münfail
etkilenen.

münfasıl
ayrılmış.

münfekk
ayrılan.

münferid
tek, yalnız.

münferiden
tek olarak.

münfesih
bozulmuş, hükümsüz.

münhal
boş, işsiz.

münhani
eğri.

münhaniye
eğri, çarpık.

münharif
yoldan çıkmış, çarpık.

münhasif
sönükleşen, parlaklığını yitirip görünmez hâle gelen.

münhasır
yalnız birinin olan, özel olarak ayrılan.

münhasır
bir özellik ve konumla sınırlı kalma

münhasıran
yalnız birine özgü olmak üzere, özel olarak.

münhezim
bozguna uğramış.

münib
pişman olup dönen.

münîf
meşhur, yüce, büyük.

münîm
nimet veren, nimetlendiren, Allah.

münîmane
nimet vererek.

münîr
nurlandıran.

münkabız
sıkıntılı, tutuk.

münkad
inkıyad eden, uyan, boyun eğen.

münkalib
dönüşen, değişen.

münkasım
bölünen.

münkatı
kesilen.

münker
kabirdeki sual meleklerinden biri.

münker
haram, günah.

münker
sorgu melekleri, öldükten sonra insanları kabirde sorgulayan melekler

münker
günah ve kötü şeyler.

münkerat
haramlar, günahlar.

münkesif
tutulmuş.

münkesir
kırılmış.

münkeşif
açılmış, bulunmuş.

münkir
inkâr eden, dinsiz.

münkirane
inkâr edercesine.

münkız
kurtaran.

münsed
set çekilmiş, engellenmiş.

müntabık
uygun.

müntafi
sönen.

müntakil
nakledilen, taşınan.

müntakim
intikam alan, öc alan.

müntebih
uyanık.

müntec
sonuçlanmış.

müntefi
sönen.

münteha
son, en son derece.

müntehab
seçilmiş.

müntehi
sona eren.

müntehib
yağmacı.

müntehir
kendini öldüren.

müntesib
bağlı, ilgili.

müntesibîn
bağlananlar, ilgililer.

münteşir
yayılmış.

münteşire
yayılan.

müntic
netice veren.

münzel
indirilmiş.

münzevi
yalnız yaşayan.

münzeviyane
yalnız yaşayarak.

münzil
indiren.

münzir
korkutan, sakındıran.

münşaib
kollara ayrılan.

münşakk
yarılan.

münşi
inşa eden, yapan.

müptelâ
bağımlı olan

mürâât
uyma.

müraat
gözetme, uyma

mürâât
uymak, uygulamak

mürââten
uyarak.

mürabba
mürabbalar, kareler. * (merba. c.) ilkbaharda oturulan evler.

müracaat
başvurma.

müracaat
baş vurulma

mürâdif
eş mânâlı.

mürâfaa
duruşma.

mürâi
iki yüzlü, riyakâr.

mürât
yünden veya haz denilen kumaştan elbise. * kadınların, esvapları üstüne giydikleri elbise.

mürcie
sapık bir topluluk.

mürcif
fitneci, yalancı.

mürebbi
terbiye eden, eğiten, terbiyeci.

mürebbiyane
terbiye edercesine.

mürebbiye
terbiyeci kadın.

müreccah
tercih edilen, seçilen.

müreccih
tercih eden, tercih ettiren sebep.

müreffeh
refah ile yaşayan, rahat.

mürefref
gerçek gibi ağaç resmi.

mürekkeb
terkib edilmiş, birleşik, boya.

mürekkebat
terkipler, bileşikler.

müretteb
sıralanmış, dizilmiş.

mürettebat
iş ekibi, personel, gemide çalışanlar.

mürettib
tertib eden, sıraya koyan.

mürevvic
geçerli kılan, değer veren.

mürîd
irade eden, isteyen, Allah.

mürîd
isteyen, tarikata girip şeyhe bağlanan.

mürîdane
irade ederek, isteyerek.

mürsel
gönderilmiş. peygamber.

mürselîn
gönderilenler, peygamberler.

mürtecâ
umulan.

mürteci
geri dönmek isteyen, geri dönen, gerici.

mürtecî
rica eden, ümit eden, ümitli.

mürted
dinden çıkan.

mürtedane
dinden çıkarcasına.

mürtefî
yükselen.

mürtehil
ölen.

mürtesem
resimlenmiş.

mürtezık
rızıklanan.

mürteşi
rüşvetçi.

mürûr
geçme.

mürur
geçici

mürûr
gelip geçme, geçip gitme

müruş
tırnak ucuyla deriyi yırtmak. * yağmur suyunun durmayıp üzerinden çabuk geçtiği yer. * incitici söz.

müruş
tırnak ucuyla deriyi yırtmak. * yağmur suyunun durmayıp üzerinden çabuk geçtiği yer. * incitici söz.

mürüvvet
insaniyet, mertlik.

mürüvvetkârâne
insanca, mertçe.

mürşid
irşad eden, îman yolunu gösteren.

mürşidane
mürşit gibi.

müsâade
izin.

müsaade
izin verme

müsâadekâr
izin verici, müsaade eden.

müsâbaka
yarışma.

müsâbakât
yarışmalar.

müsâbık
yarışmacı.

müsademat
çarpışmalar.

müsademe
çarpışma, vuruşma.

müsadere
toplama, elden alma.

müsadere
toplatılan

müsâdif
rastlayan.

müsadim
çarpışan.

müsait
uygun.

müsâlâha
barışma.

müsâlemet
barışıklık.

müsâmaha
hoş görme, kusuru görmezlikten gelme.

müsâmahakâr
hoş gören.

müsâmahakârâne
hoş görerek.

müsamere
eğlence, piyes.

müsâraa
acele, teşebbüs.

müsâvât
eşitlik, denge.

müsâvat
tavır ve davranışlarda sürekli denge ve aynı seviyede olma

müsâvi
eşit, dengeli.

müsbet
isbat olunan, pozitif, olumlu.

müsbet
yapmak, yol göstermek, yardım etmek vs. gibi olumlu ve yapıcı hareket, davranış

müsbet hareket
yapıcı ve düzeltici hareket.

müsbit
isbat eden.

müsebbeb
sebeplerin sonucu.

müsebbebât
sebelerin sonuçları.

müsebbib
sebep olan.

müsebbih
tesbih eden, allahı anan.

müsebbihane
tesbih ederek, allahı anarcasına.

müsebbit
tesbit eden.

müseccel
sicilli, kayıtlı.

müsehhil
kolaylaştıran.

müsekkin
yatıştırıcı.

müsellah
silahlı.

müsellem
doğruluğu kabul edilen, teslim edilmiş.

müsellemât
doğruluğu kabul edilen şeyler.

müselsel
zincirleme, ard arda gelen.

müsemmâ
isimlendirilen.

müsemmeât
isimlendirilenler.

müsemmem
zehirli.

müsemmim
zehirleyen.

müsennâ
kat kat.

müsevvid
müsveddeyi yazan.

müsevvik
sevk eden.

müseylime
peygamberlik dâvâ eden yalancının adı.

müseyyeb
tembel, uyuşuk, üşengeç.

müsi
yaramaz.

müsî
teselli veren.

müsîn
yaşlı, ihtiyar.

müskir
haram içki.

müskirât
haram içkiler.

müskit
susturan.

müslim
ünlü hadîs kitaplarından biri, bu kitabı yazan âlimin namı.

müslim
islâm olan.

müsliman
islâma girmiş, müslüman.

müslimât
kadın müslümanlar.

müslimûn
erkek müslümanlar.

müsmî
işittiren.

müsmir
meyveli, verimli.

müsned
isnat edilmiş, dayandırılmış.

müspet
olumlu, yapıcı ve yol gösterici cereyan, akım

müsrif
israfçı.

müsrifane
israf edercesine.

müstâcel
acele yapılması gereken.

müstâcil
acele yapan.

müstâfi
istifa eden, ayrılan.

müstahak
hak eden.

müstahdem
hizmet eden.

müstahkem
sağlamlaştırılmış.

müstahrec
çıkarılmış.

müstahsen
beğenilen.

müstahsil
üretici.

müstahsin
beğenen.

müstahsinane
beğenerek, güzel bularak.

müstaid
yetenekli, uygun.

müstain
yardım isteyen.

müstakar
kararlı.

müstakbel
gelmesi beklenen zaman.

müstakbele
geleceğe ve sonsuzluğa aday (bk. e-b-d)

müstakil
kendi başına, bağımsız.

müstakillen
bağımsız olarak.

müstakim
doğru, düzgün.

müstakimane
istikametle, dosdoğru, düzgün biçimde.

müstâmel
kullanılmış.

müstantık
sual soran, sorgu hakimi.

müstârib
araplaşmış.

müstağfir
günahları için af dileyen.

müstağni
tok gözlü, çekingen, başkalarından bir şey beklemeyen.

müstağniyane
müstağnice

müstağniyetün
kendilerine hiç ihtiyaç olmayanlar (bk. ğ-n-y)

müstağrak
dalmış, batmış.

müstağrak
gark eden, daldıran

müstean
kendisinden yardım istenen, Allah.

müstear
takma.

müstebîd
uzak gören.

müstebîdane
diktatör gibi, baskı yaparcasına.

müstebşir
müjdeleyen.

müstecab
kabul gören.

müstecap
kabul edilen, cevap verilen

müstecir
korunma dileyen.

müstêcir
kiracı.

müstedir
daire şeklinde olan.

müstedlel
delillendirilmiş, kanıtlı.

müstefad
isifade olunan.

müstefid
faydalanan.

müstehab
sevilmiş, sevaplı.

müstehak
hak eden, layık.

müstehak
hak etme, lâyık olma

müstehan
değersiz.

müstehcen
açık saçık, ayıp, edepsizcesine.

müstehlek
tüketilmiş.

müstehlik
tüketici.

müstehzi
alay eden, alaycı.

müstehziyane
alay edercesine.

müstekar
karar kılan, yerleşen, sabit.

müstekbir
büyüklenen.

müstekreh
tiksinilen.

müstelzim
gerektiren.

müstemi
dinleyici.

müstemî
dinleyen

müstemidd
yardım isteyen.

müstemir
devamlı, sürekli.

müstemirane
devamlı, aralıksız.

müstemirre
devam eden, sürüp giden.

müstemirren
devamlı, yerleşmiş.

müstemlekât
sömürgeler.

müstemlekât
sömürgelerden sorumlu bakan

müstemleke
sömürge.

müstenid
dayalı, dayanmış.

müstenid
dayanma

müsteniden
dayanarak.

müstenife
müstakil olan ara cümle.

müstênis
alışık.

müstenkif
çekimser, kaçınan.

müstenkifane
çekimser kalarak.

müstensih
yazarak çoğaltan.

müsterhimane
istirham ederek, merhamet dilercesine.

müsterih
istirahat eden, rahat.

müsterih
rahat, huzurlu olma

müsterihane
rahatlıkla, gönül rahatlığıyla.

müstesna
kural dışı, ayrı, sıra dışı.

müstesna
dışında tutma

müstetbeât
sözün yan mânâları, söze tabi olan mânâlar.

müstetir
örtülü.

müstevî
düzlem.

müstevlî
istilâ eden, kaplayan.

müstevlîyane
istilâ edercesine, kaplayarak.

müsteşar
kendisiyle istişare edilen.

müsteşrik
doğu kültürünü inceleyen batılı.

müsuha
yemeğin tatsız ve tuzsuz olması.

müsuk
deri.

müsvedde
ilk yazılış, karalama.

müsül
misaller, temsiller.

mütâ
haram nikah.

mütabaat
uyma.

mütâbaat
tâbi olmak

mütahaccir
taşlaşmış.

mütâlââ
inceleme, düşünme, okuma.

mütalâa
dikkatli okuyan, inceleyen

mütalâada
etraflıca inceleyip düşünme, bir düşünceyi dile getirme

mütâlââgâh
inceleme yeri.

mütâlî
inceleyen.

mütâreke
anlaşma.

müteaccib
şaşıp kalan.

müteaccibane
şaşıp kalırcasına.

müteaddi
sataşan.

müteaddid
birçok, birkaç, adetli, sayılı.

müteaffin
kokuşan.

müteafir
birbirinden nefret eden.

müteahhid
işi üzerine alan.

müteahhir
sonraki.

müteahhir
sonra gelen bilim (bk. e- -r)

müteahhirîn
sonrakiler.

müteâkib
takip eden, izleyen.

müteâkiben
hemen arkasından, peşi sıra, daha sonra.

müteâl
yüce.

müteallik
alâkalı, ilgili.

müteallikat
alâkalılar, ilgililer, yakınlar, akrabalar.

müteanik
birbirinin boynuna sarılmış durumda olan.

müteannid
inat eden, direnen.

mütearife
açıkça bilinen.

müteassife
hak yoldan sapan.

müteassir
zor.

müteassıb
aşırı taraftar, mutaassıb.

müteavin
yardımlaşan.

müteazzir
zor, özürlü.

mütebâdir
birdenbire akla gelen.

mütebahhir
derya gibi ilmi olan büyük âlim.

mütebahhirin
deryalar gibi geniş ilim sahibi âlimler.

mütebâid
uzaklaşan.

mütebâkî
geri kalan kısım.

mütebâriz
açığa çıkan.

mütebasbıs
yaltaklanan.

mütebâyin
uymaz, zıt, aykırı.

mütebeddil
değişen, değişken.

mütebessim
gülümseyen.

mütecâhil
bilmez görünen.

mütecâhir
açıktan günah işleyen.

mütecânis
cinsi aynı olan.

mütecâviz
saldıran, haddini aşan.

mütecâvizane
tecavüz edercesine, saldırırcasına.

mütecebbir
cebreden, zorba, zorlayan.

müteceddid
yenilenen.

mütecelli
görünen, beliren.

mütecerrid
tecerrüt etmiş, soyutlanmış.

mütecessid
cesetlenen.

mütecessim
cisimlenen.

mütecessis
gizlice araştıran.

mütecezzi
parçalanan.

mütedâhil
iç içe olan.

mütedâhilen
iç içe girmiş daireler şeklinde zincirleme devam eden; küçükten büyüğe iç içe sıralanmış daireler

mütedâir
dolayı, için, üzerine.

mütedâvil
ellerde dolaşan, kullanılan.

mütedenni
gerileyen.

mütederric
derece derece ilerleyen.

mütedeyyin
dinli, dindar.

müteeddib
edeplenen.

müteeddib
edeplenme, terbiye almış olma, görgü kurllarına uygun davranma

müteeddibe
edep kazanmış, terbiyeli.

müteehhil
evli, evcilleşen.

müteellim
acı duyan.

müteellimane
acı hissedercesine.

müteemmil
derin derin düşünen.

müteessif
üzüntülü.

müteessifane
üzülürcesine.

müteessir
etkilenen, üzülen.

müteessir
etkileyen, üzen

müteessirâne
üzüntü duyarak, etkilenerek.

müteevviğ
ağa olmaya çalışan.

müteezzi
incinen.

mütefârık
ayrı ayrı.

mütefâvit
çeşitli, farklı.

mütefekkir
düşünen, fikir üreten.

mütefekkirâne
düşünerek.

mütefelsif
filozoflaşmış, felsefe ile fikri bulanmış.

mütefennin
fen adamı.

müteferrik
ayrı ayrı, parça parça.

müteferrikan
ayrı ayrı bir hâlde.

mütefeyyiz
feyizlenen, manen gıdalanan.

mütegallib
zor kullanarak galip gelen, zorba.

mütegallibe
zorba.

müteganni
ırlayan.

mütegannim
koyun şeklinde görünen, ganimetçi.

mütegayir
birbirine zıt.

mütegayyir
başkalaşan, değişken.

mütehaccir
taşlaşmış.

mütehâcim
saldıran.

mütehakkim
hükmeden, zorba.

mütehakkimane
hükmedercesine, zorlayarak.

mütehakkık
doğrulanan.

mütehâlif
birbirine karşı, uymaz.

mütehallik
huy edinen.

mütehammil
yüklenen, dayanan, tahammül eden.

mütehammil
dayanıklı değil, tahammül edemez

mütehammilâne
tahammül ederek, dayanarak.

mütehammir
ekşiyen, mayalanan.

müteharri
araştıran.

müteharrik
hareket eden.

müteharrike
hareketli.

mütehassir
hasret çeken, özleyen.

mütehassirane
özleyerek, hasret çekerek.

mütehassis
duygulanan.

mütehassis
duygulanma, hislenme, hassas olma

mütehassıl
meydana gelen.

mütehassıl
hâsıl olan, meydana gelen, sonuç itibariyle ortaya çıkan

mütehassıs
uzman, işin ustası.

mütehassıs
ihtisas sahibi olmak, uzmanlaşmak

mütehavvif
korkan.

mütehavvil
değişen, değişken.

mütehayyel
hayâl edilen.

mütehayyer
şaşılacak.

mütehayyil
hayâl kuran.

mütehayyir
şaşmış, şaşırmış.

mütehayyiz
yer tutan.

mütehevvisane
heveslenerek.

müteheyyic
heyecanlı.

mütekabil
karşılıklı.

mütekabile
karşılıklı olan.

mütekaddim
önceki.

mütekaddimin
öncekiler.

mütekaid
emekli.

mütekalkıl
deprenen, sarsılan.

mütekallid
bir görevi üzerine alan ve yapan.

mütekâmil
olgun.

mütekâsil
tembel, üşenen.

mütekatı
kesişmiş, kesik kesik.

mütekebbir
büyüklenen, büyüklük taslayan.

mütekebbirane
kibirlenerek, büyüklenerek.

mütekeffil
kefil olan.

mütekellif
külfetli, zorlu.

mütekellim
söyleyen, konuşan.

mütekellimane
konuşarak, söz söylercesine.

mütekellimimaalgayr
başkaları adına da konuşan.

mütekellimîn
îman konularındaki âlimler.

mütekellimivahde
sadece kendi adına konuşan.

mütekerrir
tekrarlanan.

mütekeyyifane
keyiflenerek.

mütekkeffil
kefil olan.

mütelebbis
giyinmiş.

mütelemmi
parıldayan.

mütelevvin
renk değiştiren.

mütelezziz
lezzet duyan.

mütelezziz
lezzet veren

mütelezzizane
lezzet alarak.

mütemadi
devamlı.

mütemadiyen
devamlı, sürekli.

mütemasil
benzer, eş.

mütemayil
meyili, taraftar.

mütemayilen
eğimli olarak birleşme noktasına doğru uzaması

mütemayiz
ayrı, seçkin.

mütemeddin
medenileşmiş.

mütemehhil
büyüyüp gelişmek için zamana ihtiyacı olan şey.

mütemekkin
yerleşen.

mütemerkiz
merkezleşmiş.

mütemerkiz
merkezleşmiş nokta, bir araya toplandığı nokta

mütemerrid
inat eden, direnen.

mütemerridane
direnircesine.

mütemessik
sımsıkı yapışan.

mütemessil
benzeyen, sûretlenen.

mütemmim
tamamlayan.

mütenâfir
birbirinden nefret eden.

mütenâhi
tükenen, biten.

mütenaîm
nimetlenen.

mütenâkıs
noksanlaşan.

mütenâkız
birbirine zıt.

mütenâsib
uygun, birbirine yakışan.

mütenâsık
dizili, birbirine uygun biçimde.

mütenâvil
yiyen.

mütenazilen
inerek, inmekle.

mütenâzır
simetrik.

mütenebbih
uyanmış.

müteneccis
pislenmiş.

müteneffir
nefret ettirme

mütenevvi
türlü, çeşitli.

mütenevvir
nurlanan.

mütenezzih
tenzih eden.

mütenneffir
nefret eden, tiksinen.

müterâdif
eş anlamlı.

müterâfık
arkadaşlık eden.

müterakim
birikmiş.

müterakki
yükselmiş.

mütercim
tercüme eden.

mütereddi
soysuzlaşmış.

mütereddit
tereddüt eden, kararsız.

müterennim
şarkı söyleyen.

müterettib
sıralı, rütbeli.

mütesâdif
rastlayan.

mütesâfile
alt alta gelen.

mütesâide
yükselen.

mütesallib
katılaşmış.

mütesânid
dayanan.

mütesânidane
dayanırcasına.

mütesâvi
eşit, denk.

müteselli
teselli bulan.

müteselli
teselli bulmak

müteselsil
zincirleme.

müteselsilen
zincirleme olarak.

mütetâbık
birbirine uygun olan.

mütetâbıkan
birbirine uyarak.

mütetahhir
temizlenen.

mütevafık
birbirine uyan.

mütevaggıl
bir işle pek fazla meşgul olan.

mütevahhiş
ıssız, kimsesiz, korkutucu, ürkütücü.

mütevâkki
sakınan.

mütevakkıf
bağlı olan.

mütevâli
devamlı.

mütevâtir
yalan üzerine birleşmeleri aklen mümkün olmayan bir topluluğun bir olay hakkında verdikleri kesin haber.

mütevatir
yalanda birleşmeleri mümkün olmayan toplulukların birbirinden ve ilk topluluğun da peygamber efendimizden (a.s.m.) aktardığı hadîs

mütevâtiren
kesin ve şüphesiz bir haber olarak.

mütevattın
vatan edinmiş.

mütevâzî
vezinli, tartılı.

mütevâzin
tartıları aynı olan.

mütevâzı
alçakgönüllü, tevazu sahibi.

mütevâzıane
alçakgönüllü bir biçimde.

müteveccih
yönelik, yönelen.

müteveccih
yönlendirmek

müteveccihen
yönelerek.

müteveffa
vefat etmiş, ölmüş.

mütevehhim
kuruntulu.

mütevekkil
vekil eden, tevekkül eden.

mütevekkilane
tevekkül edercesine, allaha güvenerek.

mütevekkilen
allah'a sığınarak, tevekkül ederek

mütevelli
vakıf idarecisi.

mütevellid
doğan, ortaya çıkan.

mütevessî
genişleyen.

müteyakkız
uyanık.

mütezâhim
kalabalıktan sıkıntı çeken.

mütezarrır
zarar görmek, zarara uğramak

mütezâyid
artan.

mütezellil
alçalan, zillete katlanan.

mütezellilâne
zelil olarak, alçalarak, zilletini bilip göstererek.

mütezelzil
sarsılan.

mütezelzile
sarsılmış.

mütezeyyin
süslenen.

mütezeyyine
süslenmiş.

müteşââb
şubelere ayrılan.

müteşâbih
birbirine benzer, mânâsı kapalı âyet ve hadîs.

müteşabih
mânâsı açık olmayan hadis

müteşâbihât
edebî sanatlarla ifade edilmesi sebebiyle mânâsı kapalı olan sözler, âyet ve hadîsler.

müteşâbike
birbirine girmiş, örgülenmiş, karışık.

müteşâib
şubelenen, kollara ayrılan.

müteşâkil
şakelce benzer.

müteşebbih
benzeyen.

müteşebbis
teşebbüs eden, işe girişen.

müteşekki
sızlanan, şikayetçi.

müteşekkil
şekillenmiş, oluşmuş.

müteşekkir
şükreden, teşekkür eden.

müteşekkirâne
şükrederek, teşekkür edercesine.

müteşeyyih
şeyhlik taslayan.

müttaki
günahtan çekinen, takva sahibi.

müttebi
tabi olan, uyan.

müttefekun
üzerinde birleşilmiş

müttefekunaleyh
üstünde birleşilen mesele.

müttefik
birleşmiş, kendisiyle birleşilen kimse.

müttefikan
hep birlikte.

müttefikane
birleşerek.

müttehem
suçlanan.

müttehid
birleşmiş, kaynaşmış.

müvazi
aynı ağırlıkta, denk, eşit.

müvekkil
vekil tayin eden.

müvellid
doğuran.

müvellide
doğuran, meydana getiren.

müvellidülhumûza
oksijen.

müvellidülmâ
hidrojen.

müverrih
tarihçi.

müvessî
genişlettiren.

müvesvis
vesvese veren.

müvezzi
dağıtıcı.

müvvellide
doğurtan.

müyesser
nasip olma.

müyul
meyiller, yönelmeler.

müyun
yalan. yalan söyleme.

müzafünileyh
belirtili isim tamlamasında belirtilen isme denir.

müzâheme
sıkışıklık.

müzâhemet
karşılıklı olarak sıkıntı ve zahmet verme.

müzâheret
koruma, yardım.

müzâhir
koruyan, yardımcı.

müzahref
süprüntü, dışı süs içi pis şey.

müzahrefât
süprüntüler, dışı süs içi pis şeyler.

müzahrefiyet
dışı süs içi pis olma, fıtri olmama, yapmacık.

müzâkere
bir konuyu anlamak için karşılıklı konuşma, ders çalışma.

müzâyaka
darlık, yokluk.

müzâyede
artırma, satış.

müzdad
artırılmış, çoğaltılmış.

müzdelife
kâbede mukaddes bir yer.

müzehheb
yaldızlı.

müzehher
çiçekli.

müzehhib
yaldızcı.

müzekkâ
temizlenmiş.

müzekker
erkek.

müzekki
temizleyen, ıslah eden.

müzekkir
hatırlatan.

müzevver
uydurma, düzme.

müzevvir
yalancı, arabozucu.

müzeyyen
süslü.

müzeyyenât
süslüler.

müzeyyene
süslü, süslenmiş.

müzeyyifane
tezyif ederek, aşağılayarak.

müzeyyin
süsleyen, her eserini harika nakışlarla süsleyen Allah.

müzhir
gösterici.

müzîc
taciz eden, rahatsız eden.

müzil
izale eden, gideren.

müzill
indiren, alçaltan, zillete düşüren, Allah.

müz'iç
sıkıntı veren

müzmahil
perişan olmuş, dağılmış.

müzmin
yerleşmiş, eski.

müznib
günahkâr.

müznibîn
günahkârlar.

müün-me'nât
böğür. * yer kazmakta kullanılan ucu demirli ağaç.

müşabbih
benzeten.

müşâbehet
benzeyiş.

müşâbih
benzer.

müşâhedât
gözlemler.

müşâhede
gözlem.

müşahede
gözlemleyen

müşâhedeten
gözlemle.

müşahhas
şahıslanmış, somut.

müşahhat
kavga, niza, çekişme.

müşâhid
gören, şahid olan.

müşâkelet
şekilce benzeyiş.

müşâkil
şeklen benzer.

müşakil
şeklen benzetmek

müşâreket
ortaklık.

müşareket
fiilin iki veya daha fazla şahıs tarafından meydana geldiğini gösteren fiil kalıbı

müşarün
kendine işaret edilen, ismi evvelce söylenmiş olan, sözü edilen

müşârünileyh
işaret edilen, kendisinden söz edilen.

müşâvere
danışma, konuşma.

müşavere
danışma kurulu

müşâvir
danışılan, danışman.

müşâğabe
aldatıp kötülük etme.

müşâşâ
parlayan, debdebeli.

müşebbeh
benzetilen.

müşebbehühbih
kendisine benzetilen.

müşebbihe
allahı insana benzeten sapık görüş.

müşebbıt
ayak kaydıran, tehlikeye atan.

müşedded
şiddetlendirilmiş.

müşerref
şereflenen.

müşerref
şereflendirmek

müşerrefiyet
şereflenme.

müşerrî
şeriatın kurucusu.

müşevveş
düzensiz, karışık.

müşevveş
dağıtan, karıştıran

müşevveşiyet
karışıklık, dağınıklık.

müşevvik
teşvik eden, isteklendiren.

müşevvikâne
teşvik edercesine, isteklendirircesine.

müşeyyed
kuvvetlendirilmiş, sağlamlaştırılmış.

müşfik
şefkatli.

müşfikâne
şefkatlice, acıyıp severek.

müşfikkârâne
şefkat edercesine.

müşir
bildiren.

müşîr
mareşal, askeriyede yüksek bir makam.

müşîriyet
mareşallik.

müşîriyet
mareşallik rütbesi

müşkil
zor, zorluk, müşkül.

müşkil
kapalı istiare; içinde "kendisine benzetilen"in bizzat yer almadığı ancak ona işaret edilen bir istiare

müşkilât
müşkiller, zorluklar.

müşkilküşâ
zorluğu gideren.

müşkilpesend
zor beğenen.

müşrik
allaha ortak koşan.

müştak
iştiyaklı, çok istekli.

müştak
allah'ın güzel isimlerini bir ayna gibi üzerinde aksettiren ve onun sonsuz güzelliğine düşkün olan insan

müştakane
çok isteyerek, iştiyakla.

müştakk
türemiş.

müştebih
birbirine benzeyen.

müştehi
iştahlı.

müştehir
ünlü.

müştehiyane
iştahlı bir şekilde.

müştehiyat
nefsin hoşuna giden şeyler.

müştekâ
şikayet olunan.

müştekî
şikayet eden.

müştekiyane
şikayet edercesine.

müştemil
içine alan.

müştemilât
kaplanan şeyler, içeriye alınanlar.

müşterek
birlikte, beraber, ortak.

müştereken
ortaklaşa, beraberce.

müşterekün
kendisi üzerinde birleşilmiş olan

müşteri
bir gezegen.

müşteri
alıcı.

mıât-mıâtâ
bahşişi ve hediyesi çok olan kişi.

mı'caz
mak'adı büyük olan.

mıgrefe
kepçe.

mıgtas
burun, göz çanağı.

mıgşa
bahadır, kahraman.

mıh
çivi.

mıhbasa
helva küreği.

mıhbat
davar için ağaçtan yaprak dökmekte kullanılan sopa.

mıhbaz
hallaç tokmağı.

mıhcen
çomak. * başı eğri ağaç.

mıhdame
hizmeti çok olan kişi.

mıhfak
enli yassı kılıç.

mıhkan
(mıhkana) şırınga. tenkıye âleti.

mıhlac
yufka oklavası. * yün ve pamuk atacak âlet, hallaç tokmağı.

mıhsal
kilit. * zenbil.

mıhtab
balta gibi odun kesmekte kullanılan âlet.

mıhtat
cetvel tahtası.

mıhzak
makat.

mıkass
kesecek âlet, mikrâz.

mıkatta
üzerinde kamış kalemlerin uçları kesilen sedef, kemik, ağaç, fil dişi veya mâdenden yapılan âlet.

mıkbâs
ateş parçası.

mıkbes
ateş parçası.

mıkdeha
kepçe. * çakmak.

mıkla'
(mıklât) (c: mekâli) çelik çeldikleri ağaç. * kebap tavası.

mıklad
anahtar, miftah. kilit dili. * hazine.

mıklat
evlâdı yaşamayan kadın. * bir kez doğuran ve daha hâmile olmayan deve.

mıkleb
eski kitap ciltlerinin sol kenarındaki kapak. ekseriya okunan yer belli olsun için araya konurdu.* saban demiri.

mıklem
kalem koyacak kap, kalemlik.

mıkleme
kalem koyacak kap, kalemlik.

mıkma'
fil başına vurdukları demir çomak.

mıkmaa
gürz ve topuz gibi parçalayıcı ve yarıcı silâh.

mıkna'
(mıknaa) (c.: mekani') başörtüsü.

mıknatıs
yun. demir ve benzeri mâdenleri kendine çekici hususiyeti bulunan câzibe. * başka te'sir altında kalmadan kuzey ve güney kutuplarına doğru yönünü değiştiren demir çubuk. (iki kutbu bulunan bu mıknatıslı çubuğun şimale bakan kısmına şimal (kuzey) ucu, cenuba çekilen ucuna da cenub (güney) ucu diyoruz. * mağnetik oluş.

mıknatıs
bazı metalleri çeken madde.

mıknatısiyyet
mıknatıs kuvveti ve hassası.

mıkneb
otuz kırk kadar olan at sürüsü. * avcılar torbası.

mıkneva
hizmet eden, hizmetçi.

mıkra'
hekimlerin, hastanın vücudunu dinledikleri âlet.

mıkrame
nakışlı eşarp. mendil. havlu. peştemal.

mıkrâs
makaslar, kesecek aletler.

mıkraz
makas. kesecek âlet.

mıktal
bıçkı.

mıktare
kuş ayağına yapılan köstek. * kelepçe.

mıkvem
saban ağacının tutulacak yeri.

mıkves
yay kabı.

mıkzaf
kayık küreği.

mıkzef
tanbur.

mı'la
çulhaların çukur içinde ayak ile basıp oynadıkları nesne.

mı'lak (ma'luk)
üzengi kayışı. * üzüm hevneği. * et ve üzüm asılan çengel.

mınkarî
gaga biçiminde. gagaya benzer olan. * gaga ile alâkalı.

mıntaka
(mıntıka) muayyen bir yer. havali. taraf. kısım. kuşak. kenar. yeryüzünde bir kısım. bölge.

mıntaka-i memnua
yasak bölge.

mıntîk
çok düzgün konuşan.

mıntıka
bölge.

mıntıka-i harre
sıcak mıntıka. ekvator iklimi olan yerler. hatt-ı istiva mıntıkası.

mıntıkat-ül büruc
burçlar mıntıkası. coğ: oniki burcun bulunduğu tutulma dairesi. (bak: büruc)

mınzar
röntgen. * bakma âleti.

mıs'ad
merdiven. yükseğe çıkmakta kullanılan âlet. asansör.

mı'sam
kolun bilezik takacak yeri.

mı'sar
yeni hayız görmüş ve büluğuna yetişmiş olan kız.

mısbah
"kandil. çıra. meş'ale. lâmba. (aya, güneşe, yıldızlara ve mecâzen de resul-i ekrem'e (a.s.m.) bu isim verilmiştir.)sabah ve sabahat maddesinden ism-i âlettir ki; sabah gibi lâtif ve kuvvetli aydınlık veren lâmba demektir. (e.t.)"

mısbah-ül meshur
sabahlayan, sabahlamış.

mısdaga
yüz yastığı.

mısdak
(sıdk. dan) bir şeyin doğru olduğunu isbata yarayan şey. tasdik âleti. * alâmet. tavır. tarz. düstur. * değer ölçüsü.

mısdakıyyât
mısdak ilmi.

mısfat
süzgeç. tasfiye âleti.

mısgar
sarı yüzlü.

mıska'
fasih dilli, güzel sesli kişi.

mıskab
delme âleti.

mıskal
cilâlayan, parlatan âlet. * ince. zarif.

mıskal
cilâlayan veya parlatan âletler.

mıskat
su kovası.

mısr
iki şey arasındaki perde, hâil. * memleket. şehir. * afrika'nın şimalinde bir memleket ismi. * bir hububat adı.

mısr
büyük şehirler, beldeler, memleketler, kasabalar.

mısra'
kapı kanadı. * edb: bir manzum yazının her bir satırı. tam bir vezin ölçüsüne göre tanzim edilmiş söz.

mısrâ
şiirin her bir satırı.

mısrâ'
mısrâlar. * (masra'. c.) güreş meydanları.

mısrâ-i âzâde
edb: başlıbaşına mânası bulunan mısra.

mısrâ-i berceste
edb: en güzel ve en kuvvetli olan mısra.

mısram
orak.

mısran
basra ile kufe şehirleri.

mısrî
(mısriyye) mısırlı. * mısır ülkesiyle alâkalı.

mıstaba
peyke, sedir.

mıstabanişin
f. sedirde oturan.

mıstar
yazının güzelliğine, düzgünlüğüne yarayan âlet. yazı yazarken satırları doğru gösterebilmek için lâzım olan çizgileri yapmağa yarayan âlet. * sıvacıların bir âleti.

mıstar
cetvel.

mıstar-ı hikmet
hikmetin mıstarı.

mısva
uylukları zayıf ve etsiz olan kadın.

mısvat
çok haykıran, çok bağıran. * ses kuvveti.

mısvele
harman süpürgesi.

mısyaf
yaz günlerinde çok yağmur yağan yer. * sakalı ağarmayınca evlenmeyen erkek.

mısyed
av avlamağa mahsus âlet. tuzak, kapan.

mısyede
av avlamağa mahsus âlet. tuzak, kapan.

mı'ta
bahşişi ve hediyesi çok olan kişi.

mıt'am
çok yeyici, fazla yiyen.

mıt'âm
oburlar, doymakbilmez kimseler. * başkalarını beslemeler.

mıt'an
at sürücüsü.

mıt'ân
mızrakla yaralamakta mâhir ve usta olan.

mı'tar
devamlı güzel kokular sürünen.

mı'târ
devamlı güzel koku sürünenler.

mıtfeha
kevgir.

mıthan
değirmen.

mıthar
uzağa giden ok.

mıthere
su kabı. matara.

mı'tîr
güzel kokular sürünen.

mıtla
dikenli otlar biten yumuşak yer.

mıtlak
sık sık kadın boşayan erkek.

mıtmer
yapı ipi.

mıtrab
neşeli adam. neşesi bol kimse.

mıtrak
sopa, değnek. * tokmak. * mızrak. * çekiç.

mıtraka
sopa, değnek. * tokmak. * mızrak. * çekiç.

mıtred
avın ardından atılan kısa süngü.

mıtred
mızraklar, zıpkınlar.

mıtrede
yünden veya haz denilen kumaştan yapılan elbise.

mıtrî
cendereci.

mıtv
hurma salkımı.

mıtva'
çok muti', çok itaatli.

mıtvâ
itâat edenler. mutiler.

mı'vel
sivri külünk ve balta.

mızfar
zafer kazanan. galib. olan. asma çubuğuna sarmaşık gibi sarılan filiz.

mızmar
koşu meydanı. yarışma sahası.

mızrab
saz zahmesi. (onunla saz çalarlar).

mızrâb
saz zahmesi. (onunla saz çalarlar).

mızrâb
mızraplar. kanun, ud gibi çalgı âletleri.

mızrak
ucu sivri uzun saplı harp âleti. kargı.

mızrâk
ucu sivri savaş aleti.

mızrâk
mızraklar, kargılar.

mızreb
büyük çadır, oba.

mızya'
malını çok harcayan kimse. malını fazlaca zâyi eden adam.

mızz
yemeğin lezzetinden ağzını şapırdatmak.

mışat
taraklar.

mışmış
zerdali, erik veya kayısı.

mışrak
güneşi bol olan yer.

mışt
taraklar.

na'ab
aceleci. hızlı yürüyen, tez giden kişi.

na'al
nalbant. nalin yapan.

naam
"""evet, olur"" mânâsında cevap edâtıdır. * pek iyi, âferin mânâlarında tasdik ve tahsin kelimesidir. * at, deve, sığır, koyun gibi dört ayaklı hayvana da denir."

na'ar
fesad ve fitneye çalışan. * kanı kaçmış olup sâbit olmayan damar.

naarât
naralar, gürlemeler.

naat
medih ve senâ ederek, vasıflarını göstererek bir şeyi anlatmak. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâmı medhederek yazılan kaside.

naat
peygamberimizi övmek için yazılan şiir.

na-aşna
f. bilinmeyen, yabancı.

na'b
karga veya horoz ibiği.

nab
azı dişi. * yaşlı deve.

nâb
azı dişleri.

na-balig
f. henüz büluğa ermemiş, daha bâliğ olmamış. * erişmemiş, yetişmemiş.

na-bayeste
f. lüzumsuz, gereksiz. uygun ve münasib olmıyan.

nabazan
nabız atması, damar vurması.

na-beca
f. yersiz, uygunsuz, münasebetsiz.

na-bedid
(bak: nâ-bercâ)

na-behencar
f. usulsüz, kuralsız, yolsuz, kaidesiz.

na-behengâm
f. vakitsiz, mevsimsiz, zamansız.

na-behre
f. azim, ulu. * karışık. * soysuz.

na-bekaide
f. kural ve kaideye uymayan. kaidesiz, kuralsız, nizamsız.

na-bekâr
işsiz, işe yaramaz.

na-bemahal
f. yerinde olmadan. mahallinde olmayan. * münasebetsiz. yersiz.

na-berca
(nâ-bedid) belirsiz, görünmez olan.

na-besî
f. yokluk, adem.

na-besud
f. el dokunulmamış, el değmemiş, yeni şey.

nabi
haber veren, haberci. * urfa'lı kıymetli bir şâirin ismi. (mi: 1626- 1712)

nabi'
(nâbia) (nebean. dan) yerden fışkıran, kaynayan, akan.

nabiga
şanı, şöhreti büyük adam. ulu, şerefli kimse. * sonradan şâir olan. * üstün zekâlı hârika ve çok fasih kimse.

nâbiga
şerefli ve ulu kimseler. * sonradan şâir olan kişiler.

nabigat-ül ca'dî
resül-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın duasına mazhar olmuş mühim bir arab şâiridir. iran'ın fethinde bulundu. rivayete göre mi: 684'de isfehan'da rahmet-i rahman'a kavuştu.

nabigat-üz zübyanî
câhiliyet devrinde meşhur ve suk-ı ukaz'da hakemlik yapmış arab şâirlerindendir. tahminen mi: 535-604'de yaşamıştır.

nabil
ok yapan. * üstad, hâzık kimse. * ırgaç.

na-bina
kör, a'mâ, gözleri görmez. anadan doğma kör.

na-bina
gözü görmeyenler, a'mâlar, körler.

na-binayan
gözü görmeyenler, a'mâlar, körler.

na-binayan
kör, a'mâ, gözleri görmez. anadan doğma kör.

na-binayî
f. körlük, a'mâlık.

nabit
ağaç ve nebat gibi yerden bitip büyüyen.

nâbit
yerden biten.

nabite
bir kabilede yeni çıkan küçük çocuk.

nabite
nebatlar. bitkiler. * imar ve ihdas. * dünya ahvâlinden habersiz. * taze, genç kimse.

nabiz
savaşçı, muharip, savaşan.

nabud
(nâ-bud) f. mâdum, yok olan, bulunmayan. * iflas etmiş. perişan olmuş. * sonradan yok olan.

na-budmend
f. yoksul, fakir.

nabz
atardamarın vuruşu.

nabza
damarın bir defa atması.

nabz-aşna
f. nabızdan anlayan, mizac bilen.

nabz-gir
f. mizaca göre hareket etmesinden anlıyan, nabza göre davranmasını bilen.

nabzî
damarın atmasıyla ilgili.

na'büdü
"""biz ibadet ederiz"" mânâsında fiil. ( bak: nun-u na'büdü)"

nâbüdü
biz ibadet ederiz.

nabız
atar damarın vuruşu. şah damarının atması. kırmızı kan damarının oynaması hali.

nâbız
hareket eden.

nabız
atardamarın vuruşu.

nâbıza
nabız damarı.

nâbıza
nabız damarları.

nabız-âşnâ
f. nabızdan anlayan. mizaç bilen. karşısındakinin zayıf taraflarını bilen.

nabız-gir
f. her mizaç ve tabiata göre davranıp muamele etmesini bilen.

na'c
koyun.

na'c
dişi koyunlar.

na-caiz
f. yapılmaz, câiz değil.

nacak
bir ağaç sapa geçirilen, ağzı keskin, genişçe demir âlet. balta.

na'cat
dişi koyunlar.

na'ce
dişi koyun. * dişi sülün. * kadına da istiare ile söylenir.

na'ce
dişi koyunlar.

naci
"kurtulan. necat bulan. * (mi: 1849-1892) muallim naci diye meşhur olan bir istanbul'lu şâir. lügat-ı naci'yi ""fetva"" kelimesine kadar hazırlamıştır."

naci'
hazmı kolay olan yiyecek.

nâcî
kurtulan.

naci(ye)
kurtulmuş, necat bulmuş. cennetlik olan.

nacil
nesli kerim, şerefli olan, soyu temiz.

nacileyn
ana ve baba, ecdad ve evlâd, dedeler ve babalar.

na-cins
f. aynı cinsten olmayan. * cinsi bozuk.

nacir
ağaçlarda yaprak saplarının dibindeki filiz.

nacis
iyileşmez hastalık.

nâciyât
sür'atli deve.

naciye
sür'atli deve.

naciz
azı dişi.

nâciz
azı dişlerinin arkasındaki altlı üstlü bulunan dişler.

naciş
avı ürküterek avcının tarafına kovalayan adam.

nacu
f. çam ağacı.

nacud
f. büyük kadeh.

na-cunban
f. kımıldamaz. yerinde durur. sağlam.

nacur
sırça tabak.

nacüv
f. çam ağacı.

na-dan
f. cahil, bilmez, haddini bilmez.

nâdân
cahil, haddini bilmez.

nâ-danî
f. terbiyesizlik, haddini bilmezlik. * cahillik.

nâ-danist
(nâ-dâniste) f. câhil, bilmez.

nadar
(nadâret) altun.

na-darî
f. olmamazlık, bulunmayış.

nadas
tarlayı temizleyip otlarını kurutmak için önceden sürüp hazırlama.

na-daşt
f. hayâsız, utanmaz.

nadc
kıvam. büluğa erme. pişme.

nadd
azık, rızık.

naddahatan
püsküren çifte pınarlar.

na-demsaz
f. uymayan, uygun olmayan, âhenksiz.

na-deride
f. delinmemiş, delik açılmamış.

nadh
su serpmek, sulamak. su içip kanmak. * musallat olanı defetmek. * suyun feveran etmesi, püskürmesi.

nadi
"nidâ eden, haykıran, çağıran. * halkın, meşveret gibi, birşey konuşmak üzere bir yere toplanmaları. nitekim islâmdan evvel mekke'de kureyş'in toplandığı meclis binasına ""darünnedve"" denilirdi. nâdi; orada ve o gibi yerlerde toplanan heyettir ki; bezm, meclis, mahfil, kongre tâbirleri gibidir. (e.t.)"

nâdi
toplantılar, meclisler.

nadib
geçmiş. * hafif adam. * yas tutan.

nadic
olgun meyve. * iyi pişmiş et.

nadid
salkımları sık olan üzüm veya muz. * içi doldurulmuş yastık, minder, şilte gibi şeyler.

na-dide
f. az bulunur, çok değerli. az görülen, görülmemiş.

nâdide
az bulunur, değerli.

nadim
nedamet etmiş, pişman.

nâdim
pişman.

nadimâne
f. pişmanlıkla, pişman olarak, nedamet duyarak.

nadimiyet
pişmanlık, nedamet.

nadir
az bulunan. seyrek.

nâdir
az bulunan.

nadirât
az bulunan şeyler.

nâdirât
az bulunanlar.

nâdire
nadir olan.

nadire
az bulunan. seyrek.

nadiredân
f. zarif, âlim.

nadirekâr
f. nâdir işler ve san'atlar yapan.

nadiren
nâdir ve az olarak. çok aralıklı. pek az bulunur.

nâdiren
nadir olarak.

nadire-perdâz
f. güzel söz söyleyen.

nadire-senc
f. nükteli konuşan, güzel fıkralar anlatan, zarif kimse.

nadiret
güzellik, parlaklık, tazelik. * hoş ve lâtif.

nadiye
sudan uzak olan hurma ağacı.

na-dürüst
f. doğru olmayan. eğri. * sağlam, dürüst ve gerçek olmayan. * yanlış, haksız.

na-dürüstî
f. gerçek olmama, doğru olmama.

nadıc
olgunlaşmış, olmuş, kıvama gelmiş.

na-ehil
f. ehliyetsiz, beceriksiz. ehil olmayan.

nâehil
işin adamı olmayan.

na-endam
f. muntazam olmıyan. biçimsiz, gayr-ı muntazam.

na-endiş
f. uzun uzadıya düşünmeğe değmez. açık, muhakkak.

na-endişîde
f. düşünülmemiş.

nâ-evs
f. manastır, kilise.

na'f
sütü çok olan deve.

nâf
f. göbek. * mc: orta.

nafaka
yiyecek parası. geçim için lüzumlu olan şey. * geçindirmeğe mecbur olduğu kimselere veya çocuklarına mahkeme karariyle verilen iaşe parası.

nafaka
geçim için gereken para.

nafaka
nafakalar.

nafaka-i iddet
fık: kadının iddeti içinde muhtaç olduğu nafaka. koca, boşadığı karısını iddeti bitinceye kadar infakla mükellef olduğu için bu müddet zarfındaki nafaka hakkında bu tâbir meydana gelmiştir.

nafaka-i makziyye
fık: hâkim tarafından takdir olunan nafaka.

nafakat
nafakalar.

nafata
vücutta çıkan sivilce veya kabarcık.

nafe
f. derisi kürk yapımında kullanılan hayvanların postlarının karnı altındaki deri kısmı.

na-fercam
f. asıl ve esastan âri olan, akibetsiz olan. faydasız.

nafe-riz
f. koku saçan. * göbek düşüren.

nafi
(nefiy. den) giderici, yok eden, nefyeden, menfi yapan.

nafi'
menfaatli. faydalı. yarar. şifalı. * esma-i hüsnâdan bir isim.

nâfî
faydalı.

nafia
inşaat işleri. * faydalı işler. menfaatli olanlar.

nâfia
faydalı olan.

nafic
kaburga kemiklerinin sonu.

nafice
misk göbeği.

nafih
(nefh. den) üfürücü, üfleyici.

nafika
(nüfeka) (c.: nevâfık) keler yuvalarından biri.

nafile
fık: farz ve vâcibden gayrı mecburiyet olmadığı hâlde yapılan ibadet. fazladan yapılan iş. * menfaatli olmayan. ziyâdeden olan. * torun. * ganimet malı. bahşiş. atiyye.

nâfile
isteğe bağlı ibadet, boş.

nâfile
farz ve vâcib olandan başka ibadetler. nâfile (yani sevab için kılınan) namaz veya tutulan oruçlar.

nafir
nefret eden. ürken, korkan. sevmeyen. * galip olan. * öksürüp burnundan sümüğü saçılan koyun.

nafis
(nefs. den) gözü nazar değer olan kimse. * açan ve ferahlandıran.

nafis-ül kerb
sıkıntı ve belâlara, göz değmesine, nazara te'sir edip kaldıran.

nafiz
içe işleyen. delip geçen. içeri giren. * sözü geçen, kendine itaat edilen. te'sirli, nüfuzlu.

nâfiz
nüfuz eden, içe işleyen.

nafize
karından vurulup arkaya çıkmış olan yara.

nafiziyet
sözü geçerlik, nâfizlik.

nafiz-ül emr
emri geçip sözü dinlenilen. * kendisine itaat edip boyun eğilen.

nafiz-ül kelim
sözü geçen.

nafur
(nâfure) fıskıye, fevvâre.

nâf-ı âlem
mekke-i mükerreme.

nâf-ı zemin
zeminin ortası. mekke-i mükerreme.

nâf-ı şeb
gece yarısı.

nafıa
bayındırlık işleri.

nafık
geçer para. geçer akçe.

nâfık
geçer akçe.

nafıka
"(c.: nevâfık- nüfeka) arab tavşanının (diğer adı; tarla fâresi dedikleri hayvanın) iki yuvasından gizli olanın adıdır. bu hayvan, bunun tavanını yeryüzüne çok yakın yapar. belirli olan kasia dedikleri yuvasında tehlike hissederse hemen nâfıkanın tavanını delerek kaçar. münafıklar buna benzediği için nifak, münafık kelimeleri bu kelimeden gelmiştir. (kamus)."

nafız
çok titreten. sıtma.

nagâh
f. birdenbire, ansızın, hemen. (nâgeh, nâgehan, nagehâne, nagehânî)

nâgâh
birdenbire.

nagam
nağmeler, âhenkler, türküler.

nagamât
nağmeler, âhenkler, güzel sesler.

nagam-kâr
f. nağmeler söyleyen, ezgici.

nagam-perver
f. türkü söyleyen, nağmeci. nağme seven.

nagamperverân
f. türkü söyleyen, nağmeci. nağme seven.

nagaşan
ıztırab, acı.

na-gehan
f. birdenbire, ansızın, âniden.

nagfa
"ceviz ağacına benzer bir ağacın adıdır ve beyrut dağlarında olur; dut gibi yemiş verir."

nagik
çobanın koyuna çağırıp haykırması.

nagk
karga çağırmak.

nagl
çürük sahtiyan.

nagm
gizli kelâm, gizli söz.

nagr
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * kin tutmak. * çömlek kaynamak.

nags
kederli, gamlı olmak.

nagz
devekuşunun erkeği. *başını sallayıp depretmek. * bulutun koyu ve kesif olması.

nagz
kürek ucuna bitişik olan kıkırdak.

na-güvar
(nâ-güvâre) f. midede zor hazmolunan şey. sindirimi zor. * yenilmesi veya içilmesi acı olan şey.

na-güşade
f. kapalı, açılmamış.

nagız
şaşırdığında başını sallayan kimse. * kürek başında olan kıkırdak.

nah
f. ip, ince ip. * tel. * halı, kilim.

nah'
kesme, boğazlama.

naha'
boyun kemiğindeki beyaz iliğe varana kadar kesmek. * yemen taifesinden bir kavim. * hâlis etmek. * uzaklık, ıraklık.

nahabe
geçit ağzı. * çokluk asker. * her nesnenin iyisi.

nahafet
zayıflık, arıklık, cılızlık.

na-hah
f. istemeyerek, râzı olmayarak. zoraki.

na-hak
f. haksız, beyhude, boş.

nâhak
haksız.

na-hande
f. câhil, ümmi, okumamış.

naharir
bilgili, akıllı ve âlim kimseler. fâzıl ve mâhir kişiler.

nahârir
tecrübeli, bilgili, fâzıl, âlim, mâhir kimse.

nahaset
esircilik. * canbazlık.

na-hast
f. isteksiz. istenilmemiş. istemeden.

nahb
yüksek sesle ağlama. * önemli iş, mühim iş. nezretmek, adamak. * seri seyr. * vakit, müddet. ecel, ölüm, mevt.

na-hemta
f. denk ve eşit olmayan. müsavi olmayan.

na-hemvar
f. eğri, düz olmayan. * uymayan, mutabık gelmeyen. * uygunsuz.

na-hencar
f. doğru olmayan.

nahf
aksırmak. nefes almak.

nahh
davar sürmek. * iplik. * zeyli denilen döşek. * güç seyr. * deve çökertmek için söylenen söz.

nahham
tamahkâr, cimri, hasis, pinti. * boğazını temizlemek için fazlaca soluyup balgam çıkaran adam.

nahhas
bakırcı.

nahhat
gururlu, kibirli.

nahi
(nehy. den) nehyeden, yasak eden, önleyen.

nahib
korkak, cebin.

nahide
yeni yetişmiş kız. * zühre (venüs) yıldızı.

nahif
çelimsiz, zayıf, ince. arık.

nahîf
cılız.

nahif
cılız, zayıf kimseler.

nahîfe
cılız olan.

nahik
(nehak. dan) eşek gibi anıran, eşek sesli.

nahika
dudaklı hayvanların göz pınarı.

nahil
hurma ağaçları, hurmalık. * hurma ağacı. * balmumundan yapılan ağaç, yapraklı dal ve yemiş taklidi işlere denir ki, sathı altın ve gümüş yapraklarla süslenerek, eskiden gelin giderken önünde alayla götürülür ve gelin odalarına süs olarak konurdu. (o.t.d.s.)

nahile
huy, tabiat, mizac.

nahir
çürümüş kemik. * içine rüzgâr girip çıkmakla öten kemik.

nahiran
atın göğsünde olan iki damar.

nahire
ayın birinci günü. * ayın son gecesi.

nahis
vuran, vurucu. * devenin kuyruğunda veya göğsünde olan uyuz.

nahise
koyun sütüyle karışık keçi sütü.

nahit
(nahite) inilti.

nahiv
dilbilgisinin konusu cümle olan kısmı.

nahiv
arapça dilbigisinde cümle yapısını inceleyen ilim

nahiye
yan taraf, kenar, civar, çevre. * küçük yer, bölge. idari taksimatta, kazadan küçük, köyden büyük olan yerleşme merkezi.

nâhiye
belde.

nahiye
taraflar, yanlar, nahiyeler.

nahiz
uçmaya hazırlanmış ve kanatları bitmiş olan kuş. * tavşancıl yavrusu.

nahizgâh
f. pusu yeri.

nahl
hurma ağacı. * gelinler için yapılan süs ağacı. * un elemek.

nahl
balarısı.

nahl suresi
kur'an-ı kerim'de 16. suredir. mekkîdir.

nahl-bend
f. ağaçları budayıp tanzim eden kişi. * balmumundan taklid süs ağacı yapan, balmumcu.

nahle
tek hurma fidanı. * bir fidan.

nahlistan
f. hurma fidanlığı, hurmalık. * ağaçlık, fidanlık.

nahliye
hurmalar.

nahme
göğüsten çıkan ses.

nahnaha
deveyi çökertmek.

nahnu
biz.

nahnü
biz.

na-hoş
f. hoş olmayan, hoşa gitmeyen.

nâhoş
hoş olmayan.

na-hoş-güvar
f. hazmı zor, sindirimi güç. tatsız.

na-hoşî
f. nahoşluk, fenalık, iğrençlik. hoşa gitmemeklik.

na-hoşnud
f. razı ve hoşnud olmayan. gayr-i memnun.

nahr
eskimek. * çürümek. * parçalamak.

nahr
boğazlama.

nahr
ayların evvelleri. * göğüsler. (bak: nahr)

nahr-ün nehar
gündüzün evveli.

nahr-üş şehr
ayın evveli.

nahs
uğursuzluk, yümünsüzlük. * bahtsız, uğursuz.

naht
sümkürmek.

nahu
(kürdçe) öyle ise şöyle ki, işte.

nâhu
öyle ise, şöyle ki, işte.

na-huda
f. Allah'tan korkmaz. * gemi kaptanı.

nâhun
f. tırnak.

nâhun-be-dendân
f. hayretten veya kederden dolayı parmağını ısırmış olan.

nâhunbür
f. tırnak makası.

nâhun-bürâ
f. tırnak makası, tırnak çakısı.

nâhun-bürây
f. tırnak makası, tırnak çakısı.

nâhun-tıraş
f. tırnak makası, tırnak çakısı.

nahv
(nahiv) yol, cihet. etraf, yön. * misâl. * miktar. * kasd ve azmeylemek. * gr: kelimelerin birbirine rabt, izafet ve amel eylemeleriyle ilgili olan kaideleri içine alan ilim. nahiv ilmi ile arapça kelimelerin yeri ve usulü bilinir, yani cümle tahlili yapılır.

nahv
dilbilgisinin konusu cümle olan kısmı.

nahv
nahvlar, taraflar, canibler, cihetler, yanlar. * yollar, tarikler.

nahve
çörek otu.

nahvet
kibir, gurur. kibirlenme, büyüklenme, böbürlenme.

nahvetfüruş
f. böbürlenen, gururlanan.

nahvî
nahiv ilmine ait. arapça gramere ait. nahiv ilmini iyice bilen.

nahvî
nahivle ilgili.

nahvî lisan
kaidelere bağlı olan çok tertibli, ince ve geniş mânâlı lisan.

nahviyyun
kelime dizimi ve nahiv ilminin ehli olan âlimler. arapça dil âlimleri, gramerciler.

nahz
kemiğin etini ayıklama.

nahza
et parçası.

nahçir
f. av hayvanı. sayd. * av yeri. * yaban keçisi.

nahçir-gâh
f. av yeri.

nahçir-gir
f. avcı, sayyad.

nahçir-vân
f. avcı.

nahı'
âlim.

nahş
zayıflamak.

naî
kötü haber veren.

naib
karga gibi çirkin sesli kuşların ötüşü.

naib
(nevb. den) vekil, birinin yerine geçen. * şeriat hâkimi olan kadı vekili. * nöbet bekleyen.

nâib
vekil.

nâibat
musibet, belâ.

nâibat-nevâib
musibet, belâ. * zahmet, meşakkat. * şiddet.

naibe
(nevb. den) vekil, birinin yerine geçen. * şeriat hâkimi olan kadı vekili. * nöbet bekleyen.

naibe
musibetler, kazalar, belâlar.

naib-i fâil
"meçhul fiilin mevzuu olan kelime ki, harekesi merfu olur. (küsirel kalemü: ""kalem kırıldı"" cümlesinde "" kalem"", ""naib-i fâil"" olmuş ve fâilin yerine geçmiştir.)"

naib-ül âm
cumhuriyet müddei-i umumisi. cumhuriyet savcısı.

naice
yumuşak yer.

naif
zayıf, cılız.

naik
karga ötüşü veya horoz sesi. * çobanın koyuna bağırması.

naik
çobanın koyuna haykırıp çağırması.

naikan
cevzâ burcundan iki yıldız.

nail
muradına eren, nâil olan, ele geçiren. erişmiş.

nâil
erişen, kavuşan.

nail
eriştirme, sahip kılma

nâil
erişen, ulaşan

naile
muradına eren, nâil olan, ele geçiren. erişmiş.

nailiyet
ele geçirmek, murada ermek, elde etmek.

nâiliyet
erişme.

naim
taze, körpe. * kılçıksız, yumuşak, kemiksiz. * etli sebze.

naîm
cennet, bolluk.

nâim
uyuyan.

nâim
uyuyanlar, uykuda bulunanlar.

naimâne
f. uyur gibi, uyuklayarak, uyurcasına.

naime
rahatlık içinde nazlı büyütülmüş kadın. * yumuşak yapılı hayvancıklar.

naimîn
uyuyanlar, uykuda bulunanlar.

na-insaf
f. insafsız. insafı bulunmayan.

nair
haykıran, nâra atan. * uzak. ırak, baid.

naire
alev, ateş. * hararet, sıcaklık.

naire
ateşler, alevler.

naiye
ölüm haberi götüren, kötü haber veren.

naiz
kuvvetlendiren. kaldıran.

na'k
karga avazı. * çobanın koyuna haykırıp çağırması.

nak
f. nisbet edatı olarak kelimelere eklenir, sıfat meydana getirilir. meselâ: gam-nâk $ : gamlı, kederli.

nak'
su saklayacak yer. * kuyu içinde olan su. * deve kuşu avazı. * feryâd etmek, bağırıp çağırmak. * susuzluğu teskin etmek, susuzluğu gidermek. * sıcak suda haşlama. * ilâç olarak çıkarılan su. * suda ıslanma. * toz.

nâk
" ""lı, li, lu, lü"" mânâsında son ek."

naka
kumdan meydana gelmiş tepe.

naka'
temiz olma.

nâka
dişi deve. * bir yıldızın ismi. * sivilce.

nâka
dişi deve.

naka
dişi develer.

na-kabil
f. mümkün olmayan. kabil olmayan. * câhil, kabiliyetsiz.

na-kabul
f. kabiliyetsiz, istidatsız.

na-kâfi
f. kâfi olmayan. yetersiz, kâfi değil.

nâka-i sâlih
salih peygamber'in (a.s.) bir mu'cizesi olarak kayadan çıkan devesi. (bak: sâlih a.s.)

nakais
eksiklikler. noksanlar.

nakaka
kurbağaların çağrışıp ötmeleri. * tavuğun yumurtladığında ötüp gıdaklaması.

nakal
bir yerden naklolunduğunda bâki kalan ufak taşlar. * devenin tabanına ârız olur bir hastalık.

nakale
haberciler, nakledenler.

na-kâm
f. muradına eremeyen, tali'siz. arzusuna kavuşamayan.

nâ-kâmî
f. mahrumiyet, bahtsızlık. isteğine kavuşamama.

nakarat
durmadan tekrarlanan usandırıcı şeyler. * edb: şarkının belli yerlerinde tekrarlanan bestesi değişmeyen parça.

nakarât
tekrar.

na-kâre
f. bir işe yaramaz olan.

nakare
f. davul, kös. dümbelek.

na-ka'ryab
f. dibi bulunmayan, dipsiz.

na-kaste
f. eksiksiz, noksansız. tamam.

nakave
temizlik.

nakb
delmek, delik açmak. * girmek. * dağ içindeki yol.

nakba
tabanı aşınmış deve.

nakd
madeni para, akçe. * bir şeyin bedelini peşinen ödemek. * para olarak bulunan servet. * vezin ve ayarı tamam olan para. * bir şeye hırsızlamasına bakma. * seçmek. * saymak.

nakd
para.

nakden
para olarak, peşin, elden.

nakdî
paraca, peşin para ile. para ile alâkalı ve paraya müteallik.

nakd-i cân
en kıymetli olan şey.

nakd-i mevcud
mevcud olan para, elde bulunan para.

nakdine
hazır ve peşin para. * kıymetli ve değerli mal.

nakdine-i hayat
hayatın kıymeti.

na-kerde
f. yapılmamış, olmamış.

na-kes
f. hasis olan. * zelil, insaniyetsiz, alçak, deni.

nâ-kes
alçaklar, âdi insanlar, insaniyetsiz kimseler. * cimriler, tamahkârlar, pintiler, hasis kişiler.

na-kesan
alçaklar, âdi insanlar, insaniyetsiz kimseler. * cimriler, tamahkârlar, pintiler, hasis kişiler.

na-kesâne
f. alçakçasına. * cimrilik ve tamahkârlıkla.

nakf
başı dimağından yarmak. * bakış, nazar.

nakh
teftiş etmek, kontrol etmek.

naki
(nakiye) temiz, pâk. * çok takvalı, temiz insan. * has undan yapılmış beyaz ekmek.

naki'
kuru üzümü su içinde ıslatarak yapılan şarap. * içinde hurma ıslatılan havuz. * suyu çok olan kuyu. * kandıran, kandırıcı.

nâki
takva sahibi, günahtan arınmış.

nakia
seferden gelen kimse için hazırlanan yemek. * yağma edilen hayvanlardan taksimattan önce boğazladıkları deve ve koyun. * damat için hazırlanan yemek. * ziyafet.

nakia
ziyâfetler.

nakib
vekil. bir kavim veya kabilenin reisi veya vekili. halkın hayırlısı. * en eski derviş veya dede. * müfettiş.

nakîb
vekil.

nakibe
akıl. nefs. * insan ruhu.

nakid
para.

nakid
nakidler, paralar, akçeler, madeni paralar.

nakih
(nekahet. den) hastalıktan yeni kurtulmuş olup henüz zayıf olan kimse.

nakihe
nikâhlı kadın eş.

nakik
kurbağa, akrep ve tavuk sesleri.

nakil
yol, tarik. * bir yürüme çeşidi.

nakil
nakletme, taşıma.

nâkil
nakleden, taşıyan.

nakile
ayakkabıya yapılan yama.

nâkile
ileten.

nakime
asıl, cevher. kendi, nefis. * nefsi mübarek olan.

nakir
gadaplı, kızgın.

nakis
bayağı, alçak. * başını daima öne eğen adam.

nâkis
başlarını devamlı olarak önlerine eğen adamlar.

nakise
kusur, ayıb, eksiklik, kabahat, noksanlık. * gıybet.

nâkise
noksanlık, eksiklik.

nakise
nakiseler. noksanlar.

nakisedâr
f. eksiği bulunan. kusuru olan. kusurlu.

nakit
dişi keklik.

nakiz
"(nakz. dan) zıt, karşı. birbirine karşı, zıt olan şey veya iş. * man: bir şeyin, bir kaziyenin hükmüne, mânasına muhalif olan veya ondan başka kaziye. bir şeyi ref'eden şey. (meselâ: ""her insan hayvandır. bazı insan hayvan değildir."" kaziyeleri birbirinin nakizidir. nakiz ile zıd beyninde fark vardır. nakizeyn; ne cem' olurlar, ne de ma'dum. zıddeyn; cem' olmazlar, ikisi de bir arada olmazlar, ma'dum olurlar. * eyer ve semerden çıkan ses."

nâkiz
nakzeden, çelişen.

nakiza
dağ içindeki yol.

nâkize
zıt olan.

nakize
"(nakz. dan) zıt, karşı. birbirine karşı, zıt olan şey veya iş. * man: bir şeyin, bir kaziyenin hükmüne, mânasına muhalif olan veya ondan başka kaziye. bir şeyi ref'eden şey. (meselâ: ""her insan hayvandır. bazı insan hayvan değildir."" kaziyeleri birbirinin nakizidir. nakiz ile zıd beyninde fark vardır. nakizeyn; ne cem' olurlar, ne de ma'dum. zıddeyn; cem' olmazlar, ikisi de bir arada olmazlar, ma'dum olurlar. * eyer ve semerden çıkan ses."

nakize
nakizeler. birbirine zıd şeyler.

nakizeyn
karşılıklı iki zıt şey.

nakiş
parça parça ve dağınık olan eşyaların bir yerde veya bir çuval içinde toplanması. * benzer, misil.

nakka'
yanında olmayan şey için mübalağa yapan kimse.

nakkab
(nakb. dan) delici, delik açıcı.

nakkad
iyiyi kötüden ayıran.

nakkad
doğruyu yanlıştan ayıran kimse.

nakkaf
temkinli kimse, iyi niyet sâhibi olan kişi.

nakkal
(nakl. dan) nakledici. * hikâyeci. hikâye anlatan.

nakkar
müzik, çalgı. * gagalıyan. * ağaç, taş ve madeni eşyayı oyarak ve çukurlaştırıp kabartarak ona mücessem şekiller veren sanatkârlar.

nakkare
f. davul, kös. dümbelek.

nakkaş
nakış yapan. duvar nakışları yapan usta. süsleme san'atkârı.

nakkaş
nakış yapan.

nakkaşe
nakış yapan kadın. nakışçı.

nakkaş-ı ezelî
ezeli nakkaş. ezeli olup her şeyin nakşını yapan. Allah (c.c.)

nakl
bir şeyi başka bir yere götürmek, taşımak, yer değiştirmek. * anlatmak, duyduğu bir şeyi başkasına hikâye etmek, rivâyet etmek. * bir dilden başka dile çevirmek, terceme etmek. * eski mest ve çizme. * yırtık elbiseyi yamamak.

nakl
taşıma, nakil.

nakl-bend
f. hikâyeci. masal uyduran.

naklen
nakil yoluyla. anlatmak veya hikâye etmek suretiyle.

naklî
nakliye ile, taşıma ile ilgili. * akla değil de nakle dayanan, yani söylenen hakikat.

naklî
kur'ân ve hadis gibi nakle, haberlere dayanan delil

naklî delil
"şer'î hükümler için naklî delil esastır. yalnız akıl ile din namına hüküm getirilmez ve böyle bir hükmün dinle alâkası olmaz. dinî meselelerde aklın ve ilmin vazifesi; dinî hükümlerdeki hikmetleri ve hakkaniyet delillerini görüp izhar etmektir. kur'anın bazı âyetlerinde yapılan akla havaleler ve kur'andan herkesin istifade etmesine ait hususlar ise: tefekkür, faziletler ve havf ü rica ve bilhassa, ahkâm-ı diniyenin hikmetlerini ve hakkaniyet delillerini görmek gibi ibret derslerine ait olup, ahkâm-ı şer'iyeye ait değildir. (bak: edille-i erbaa, fetva)"

nakl-i hadis
hadis-i şeriflerin nakledilmesi.

nakl-i sahih
doğru, şüphesiz gelen haber nakli.

nakliyat
nakil işleri, taşıma işleri. * anlatılanlardan öğrenilenler. * nakiller.

nakliyât
taşımalar.

nakliyat
eşya taşıma işi. * taşıma parası.

nakliyat-ı askeriye
"askerî kıt'aların; top, tüfek, cephane, teçhizat ve levazımatı ve her türlü seferî ihtiyaçlarıyla birlikte bir yerden kaldırıp başka bir yere gönderilmesi, nakledilmesi. askerî nakliyat."

nakliye
eşya taşıma işi. * taşıma parası.

nakliye
taşımayla ilgili olan.

nakl-üd dem
kan aktarma.

nakm
(nakmet) intikam, öç alma. eza vererek cezalandırma.

naknaka
kurbağanın ötmesi. tavuğun gıdaklaması. * ses.

nakr
oymak, kazmak. taş oymak. * kuşun yem toplaması. * vurmak. * sıklık vermek. * ağaç üstüne nakşetmek. * tanbur çalmak. * üflemek. * dille ıslık çalmak. * parmak çıtlatmak.

nakra
hususi dâvet, özel dâvet.

nakra
durmadan tekrarlanan usandırıcı şeyler. * edb: şarkının belli yerlerinde tekrarlanan bestesi değişmeyen parça.

nakreşe
gizli his.

naks
eksiklik, noksan, kusur. * azaltma, eksiltme. (bak: nâkıs)

naks
noksanlık, eksiklik.

nakt
çıkarmak.

nakur
"sur gibi ağızla üflenerek çalınan boruya denir. nakr; vurmak ve didiklemek mânalarına geldiği gibi, boru çalmak mânasına da gelir. çünkü boru çalındığı zaman, içinden hava tazyiki ile didiklenmiş olacağı gibi, dışından da o ses, çarptığı kulakları didikleyeceği cihetle boruya ""minkar"" mânasıyla alâkadar olarak ""nâkur"" denilmiştir. boru çalınmak, askerin seferi için hareket kumandası demek olduğu gibi, borusu ötmek de emir ve kumandasının nüfuzundan kinaye olur. e.t.)"

nakus
kiliselerde asılı bir vaziyette durup belirli vakitlerde çalınan çan. kilisenin büyük çanı.

nakus
çanlar. ibadet vakitlerinde kiliselerde çalınan çanlar.

nakvet
bir şeyin seçkini.nakz : bozmak. çözmek. kırmak. * bir sözleşmeyi yok saymak. * kalın bir şeridi çözüp dağıtmak. * parmaklarda veya âzâda oynak yerler. * kiriş. * palan. deri.

nakz
(nakazân) (c.: nevâkız) sıçramak. * talep etmek, istemek.

nakz
bozmak, bir hükmü yok saymak.

nakzan
(nakzen) bozarak, hükmü bozulmuş olarak.

nakzeyn
iki zıt, zıtlar. birbirine muhalif iki şey.

nakz-ı ahd
anlaşmayı bozma, muâhede hükümlerini bozma. verilen sözde durmama. (nebz-i ahd da denir)

nakıb
zarar ve ayıp verecek derece eziyet.

nakıbe
kişinin yan tarafında çıkan çıban.

nakıd
bir şeyin iyisini kötüsünden veya bozuğundan ayıran. * tenkidci, ayarcı. paranın kalbını anlayan. * dinar, dirhem.

nakıf
kırıcı, kıran. * bakan, nâzır.

nakıh
tam olarak iyileşip hastalıktan kurtulmayan.

nakıl
ileten, taşıyan, aktaran, nakleden. * tercüme eden. * işittiğini anlatan.

nâkıl
haberciler, nakledenler.

nakıle
nakleden. * cereyan geçiren.

nakılmeclis
söz taşıyan. dedikoduculuk yapan. gammaz.

nakıl-ı ahbar
haberler nakleden.

nakır
nişana isabet eden ok.

nakıs
ekşi şarap.

nâkıs
noksan, eksik.

nâkıs
eksik ve kısa

nâkıs
nâkıslar. noksanı olanlar. eksiği bulunanlar.

nakısat
nâkıslar. noksanı olanlar. eksiği bulunanlar.

nakısat-ül akl
aklı kısa. * mc: kadın.

nakıs-ul iyar
ayarı bozuk.

nakıyy
pak, temiz, nazif.

nakız
(nakz. dan) bozan, bozucu.

nakızeyn
iki zıt.

nakış
süs, bezek.

nakş
bir şeyi çeşitli renklerle boyamak. * resim. * tezyin etmek. * bedene batmış dikeni çıkarmak. * bir şeyin esasını araştırmak. * yaymak. * suda ıslanmış hurma. * ipekle, sırma ile işleme. * mc: hile.

nakş
nakış, bezek.

nakş-bend
f. kumaşların nakışlarını bağlayarak ipek tellerle tezgâhı hazırlayan. nakış işleyen. * ressam.

nakş-bendî
"f. kalbde zikir yoluyla, tefekkür ile ilâhî sevgiyi, uyanıklığı nakşa çalışan mânâsiyle, şeyh bahâüddin nakş-bendî nâmındaki azîm bir velinin kurduğu ve en ziyade hafî zikre dayanan tarikata mensub olan.(silsile-i nakşî'nin kahramanı ve bir güneşi olan imam-ı rabbanî (r.a.) mektubat'ında demiş ki: ""hakaik-ı imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevaâcid ve keramata tercih ederim.""hem demiş ki: ""bütün tariklerin nokta-i müntehası, hakaik-ı imaniyenin vuzuh ve inkişafıdır.hem demiş ki: ""velâyet üç kısımdır: biri velâyet-i suğra ki, meşhur velâyettir. biri velâyet-i vusta, biri velâyet-i kübradır. velâyet-i kübra ise; veraset-i nübüvvet yoluyla, tasavvuf berzahına girmeden, doğrudan doğruya hakikata yol açmaktır.""hem demiş ki: ""tarik-ı nakşîde iki kanad ile sülûk edilir."" yâni: hakaik-ı imaniyeye sağlam bir surette itikad etmek ve feraiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. bu iki cenahta kusur varsa, o yolda gidilmez."

nakş-bendî
bir tarikat, bu tarikatı kuran zat.

nakşetmek
nakışlamak, bezemek.

nakşî
nakşibendi tarikatına mensub olan.

nakşî
(bk bilgiler - nakşibendîlik)

nakş-perdaz
f. nakış yapan ressam.

nakş-perdazî
f. ressamlık.

nakş-tıraz
f. süslü işlemeler.

nakş-ı dil-firib
gönül aldatıcı suret.

nakş-ı kadem
ayak izi.

nakş-ı kilkî
kalemle yapılan nakış.

na'l
nal. ayağa giyilen tahta ayakkabı veya hayvanların ayağına çakılan demir. * oturulacak yerlerin en aşağısı.

nal
f. inilti, figân. * kamış kalem. * kamış düdük. * şeker kamışı.

na'l
ayakkabılar, pabuçlar. * hayvanların ayaklarına çakılan demirler, nallar.

nalan
f. inleyen, sızlayan, figân eden.

nâlân
inleyen, sızlayan.

na-layık
f. lâyık olmayan.

nâlâyık
lâyık olmayan.

nalbant
(na'l-bend) f. nal takan.

na'l-bur
f. nal, çivi vs. satan veya yapan kimse. nalbur.

nale
(bak: nâl)

nâle
inilti.

nale
f. inilti, figân. * kamış kalem. * kamış düdük. * şeker kamışı.

nalekâr
f. inleyen, figân eden, feryad eden.

nalekünan
(nâle-künân) f. feryad ederek, inleyerek.

nalende
f. inleyen, feryad eden, inleyici.

nalesenc
f. inleyen, inildiyen.

nalesencî
f. inleyicilik, feryad edicilik.

na'leyn
bir çift ayakkabı. * bir çift nalın.

nalezen
(nâle-zen) f. inleyen. inildeyen.

nalezenan
f. inildiyerek, inleyerek.

na'lî
nal biçiminde olan.

naliş
f. inleme, inilti, inleyiş.

nalişkâr
(nâlişker) f. inleyen, inildiyen.

nalişzen
f. inleyen.

na'l-tıraş
f. ağaç ayakkabı yapan kimse. * nalıncı.

nalçe
küçük nal. * yemeni, çizme gibi ayakkabılara vurulan hafif demir parçaları. (o.t.d.s.)

nam
f. isim, ad. lâkab. ün. şan. * vekillik. * adres.

nâm
lâkap, ün, ad.

nam
ün kazanma, ünlenme

nam
f. isimler, adlar.

na'ma
rahatlık, nimet. minnet, ihsan ve atiyye. iyi halde bulunmak.

na-ma'dud
f. sayılmaz, çok. sayısız.

nâmâdud
sayısız.

na-mahdud
f. hudutsuz, sınırsız, sonsuz.

na-mahrem
f. aralarında evlenmeğe mâni olacak kadar yakınlık bulunmayan. şer'an evlenmeğe mâni akrabalığı olmayan erkek veya kadın. * yabancı.

nâmahrem
mahrem olmayan, nikâh düşen.

na-mahremiyet
f. namahremlik.

na-mahsur
f. sonu olmayan, sınırlanmamış, sonsuz.

na-makbul
f. makbule geçmez, kabul olmayan. kabul edilmeyen.

na-ma'kul
f. akla uygun gelmeyen. akıl almayan. mâkul olmıyan.

na-ma'lum
f. bilinmiyen, bilinmemiş, ma'lum olmayan.

na'man
tâif yolunda arafata çıkar bir derenin adı.

naman
f. isimler, adlar.

na-ma'ruf
f. tanınmayan, bilinmeyen, ma'ruf olmayan.

na-marzi
f. beğenilmeyen, arzu ve isteğe uygun olmayan.

na-matbu
f. basılmamış, tab edilmemiş yazı.

nam-aver
f. ünlü, meşhur, ad salmış.

nam-âver
namlı kişiler, ad salmış kimseler, ünlüler, meşhurlar.

nam-âverân
namlı kişiler, ad salmış kimseler, ünlüler, meşhurlar.

nam-âverân
f. ünlü, meşhur, ad salmış.

namaz
"f. islâmın beş şartından birisidir. * duâ. * zikir. * kur'an. * kunut. * rüku. * salât. * şükür. * tesbih. * secde. * hamd. (bak: salât - târik-üs salât)(arkadaş! namaz, kul ile Allah arasında yüksek bir nisbet ve ulvi bir münasebet ve nezih bir hizmettir ki, her ruhu celb ve cezbetmek namazın şe'nindendir. namazın erkânı, ""fütühat-ı mekkiye""nin şerhettiği gibi, öyle esrarı hâvidir ki, her vicdanın muhabbetini celbetmek, namazın şe'nindendir. namaz, hâlik-ı zülcelâl tarafından her yirmidört saat zarfında tayin edilen vakitlerde mânevi huzuruna yapılan bir davettir. bu davetin şe'nindendir ki, her kalb, kemal-i şevk ve iştiyakla icabet etsin. ve mi'racvari olan o yüksek münâcâta mazhar olsun.namaz; kalblerde azamet-i ilâhiyyeyi tesbit ve idame.. ve akılları ona tevcih ettirmekle adalet-i ilâhiyyenin kanununa itaat.. ve nizam-ı rabbâniye imtisal ettirmek için yegâne ilâhî bir vesiledir. zaten insan, medeni olduğu cihetle, şahsî ve içtimaî hayatını kurtarmak için, o kanun-u ilâhîye muhtaçtır. o vesileye müracaat etmeyen veya tenbellikle namazı terkeden veyahut kıymetini bilmeyen; ne kadar câhil, ne derece hâsir, ne kadar zararlı olduğunu bilâhare anlar, ama iş işten geçer. i.i.)"

namaz
en mühim ibadet.

namaz
namazdan sonra tesbih çekip dua etme bölümü

namazgâh
namaz kılınan yer. ibadetgâh. eskiden şehir dışında, kırda ve sed üzerinde mihrab konulmak suretiyle namaz kılınmak için yapılan yere verilen addır. * bir kasabanın bütün halkını bir arada bulunduran geniş sahaya da bu ad verilirdi. bayramlarda ve fevkalâde günlerde kasaba ve civar köyler halkı hep birden orada toplanırlardı.

namazgâh
namaz kılınan yer.

namazgüzar
f. namazlarını kılan, namazlarını eda eden.

na-mağlub
f. yenilmez, mağlub edilmez.

nâmağlub
yenilmez.

namberdar
f. şanlı, ünlü, ad salmış, meşhur.

namcu
f. nam arayan. * yiğit.

namcu
f. ün arayanlar, nam arayanlar. * yiğitler, kahramanlar.

namcuy
f. nam arayan. * yiğit.

namcuyân
f. ün arayanlar, nam arayanlar. * yiğitler, kahramanlar.

namcuyân
f. nam arayan. * yiğit.

namcuyân
f. nam arayan. * yiğit.

namdar
f. ünlü, şöhretli, meşhur.

nâmdâr
namlı, ünlü.

namdar
ünlüler, namlılar, meşhurlar.

namdarân
ünlüler, namlılar, meşhurlar.

namdarî
f. namdarlık, ünlülük, meşhur olma.

na'me
derinin nazik olması. * hoş dirlikli olmak.

name
f. mektub. risale. kitap.

nâme
mektup.

nameaver
(name-âver) f. mektup götüren.

nameber
f. mektup götüren, nameâver.

na-mefhum
f. anlamsız, mânasız, anlaşılmaz.

name-i hicran
hicrân mektubu. ayrılık, mektubu.

name-i hümayun
tar: osmanlı padişahları tarafından islâm ve hristiyan hükümdarlarla osmanlı devletine tâbi imtiyazlı olar mekke şerifine, kırım hanına, eflâk ve boğdan voyvodalarına, erdel kralına, gürcü ve dağıstan hanlarına gönderilen mektublara verilen addır.

name-i nur
nurun mektubu. saadet verici mânâlar yazılı kâğıt.

na-me'mul
f. umulmadık, beklenmedik anda.

na-merbut
f. rabıtasız, mânâsız, anlamsız, saçma sapan.

na-merd
f. korkak. * insaniyetsiz, sözünde durmayan. alçak, insanlık hislerinden habersiz.

nâmerd
korkak, alçak.

nâ-merdâne
f. namerdcesine, alçakçasına.

nâ-merdî
f. namerdlik, alçaklık, zillet. * korkaklık.

name-res
f. mektup ulaştıran, mektup eriştiren.

na-mergub
f. beğenilmeyen, rağbet olunmayan.

na-mer'î
f. görülmez. mer'î olmayan.

na-mesbuk
f. benzeri hiç olmamış, geçmemiş.

na-mesmu'
f. işitilmeğe değmez. * işitilmemiş, duyulmamış.

na-mestur
f. açık, meydanda, âşikâr. * örtülmemiş.

na-mes'ud
f. mes'ud ve mübârek olmayan. uğursuz.

na-mevzun
f. ahenksiz, ölçüsüz, vezinsiz, orantısız. * edb: vezni bozuk veya hiç olmayan manzume.

na-meysur
f. ele geçirememiş. elde edememiş. * işi kolaylaştırılmış.

na-meşhud
f. gözle görülmemiş, şâhit olunmamış.

na-meşru
f. meşru olmayan, şeriat harici. * kanunsuz, uygunsuz. * günah olan şeyler.

nâmeşrû
dine uymayan, yasak.

nâmi
büyüyüp gelişen.

nami(ye)
büyüyen, artan, ürmee kuvveti olan. nebat ve hayvandaki büyüyüp gelişme kuvveti. * farsçada: namlı, şöhretli, ünlü.

na-mihr-ban
f. vefasız, sevgisiz, muhabbetsiz.

na-mihr-banî
f. vefasızlık, sevgisizlik, muhabbetsizlik.

namisa
kadınları süsleyip yüzlerinin kılını yolan kadın.

namisât
kadınları süsleyip yüzlerinin kılını yolan kadın.

namiye
(bak: nami)

nâmiye
büyüyen.

namiyeber
f. hayat verici.

na-mizac
f. keyifsiz, rahatsız, hasta.

na-mizacî
f. keyifsizlik, rahatsızlık, hastalık.

na-murad
f. mahrum kalan, muradına eremeyen.

namus
ırz, iffet, edeb, hayâ. * şeriat. * melâike. * irade-i ilâhiyenin tecellisi. * nizam. * emniyet ve istikamet gibi faziletlerin muhassalası olan pek kıymetli haslet. * bir kimsenin mahrem, gizli esrarı olup işleri ve hallerinin iç yüzüne vakıf ve muttali kimseye denir. * hayırlara ait gizli hâllerin hâmil ve vâkıfı olan. bu mânada cebrâil aleyhisselâm'a ıtlak olunur. sair melâikenin vâkıf olmadıkları vahyin sırlarına vakıf ve mahrem olması cihetiyle ona namus-u ekber denilmiştir. * hâzık. * mahir. * av ve tuzak. * nemmam mânâsiyle fitneci ve koğucu. * birisinin hilesine siper ettiği şeye ve arslan yatağına da bu mâna verilmiştir. * temizlik, doğruluk. ( bak: desâtir)

nâmus
ırz, ahlâklılık, kanun, melek.

namus
namuslar, kanunlar, şeriatlar. (bak: desâtir)

namusiyye
yatan kimselerin başkaları tarafından görülmemeleri için, yatağın etrafına çekilen perde.

namuskâr
f. namuslu. * doğru adam.

nâmuskâr
namuslu.

nâmuskârâne
namusluca.

namusperver
f. namuslu.

namus-u mücessem
çok namuslu olan.

nâmusşikenâne
namusu kırarcasına.

na-mutasavver
f. hatır ve hayale gelmez.

na-muvafık
f. muvafık gelmeyen, uygun olmayan.

nâmuvâfık
uygun olmayan.

namver
namlı, adlı, meşhur, ünlü.

namverân
namlı, adlı, meşhur, ünlü.

namzed
(nâm-zed) f. isteyen veya istenilen kimse. * sözlü. nişanlı. * bir vazifeye tayin edilmesini isteyen veya istenilen kişi. aday.

namzed
namzet, aday.

na-mübarek
f. uğursuz, meymenetsiz.

na-mühezzeb
f. terbiye görmemiş, ıslah edilmemiş.

na-mülayim
f. uygun olmayan. * çetin, sert.

na-münasib
f. münâsebetsiz, yakışıksız, uygunsuz, uygun olmayan.

na-müsaid
f. elverişsiz. müsaid olmayan.

nâmüsâid
elverişsiz.

na-müstaid
f. müstaid olmayan. olgunlaşma kabiliyeti olmayan. istidatsız.

na-mütenahi
f. sonsuz, ucu bucağı olmayan. nihâyetsiz.

nâmütenâhi
sonsuz.

na-müvecceh
f. yöneltilmemiş, tevcih edilmemiş.

na-müyesser
f. elden gelmeyen, müyesser olmayan.

nam-ı müstear
takma isim.

nam-ı şerif
mübarek isim, şerefli ad.

namık
kâtib, yazıcı.

namık kemal
"(mi: 1840 - 1888) tekirdağ'lı olup islâm mücahidlerindendir. yeni osmanlılık hareketine vatan mefhumunu sokmuş, ""firâki, hapsi, nefyi kadr-i nâmusumla gördüm hep"" diye haklı olduğunu dâima müdâfaa etmiştir. ehl-i kemâl bir zat olduğu, davasının istikameti ve samimiyetinden anlaşılır.hayatının sonlarına doğru osmanlı imparatorluğunun ve islâm dünyasının kurtuluşunu ""ittihad-ı islâm"" da görmüş ve bu uğurda gayret göstermiştir. bu emelini, yazdığı "" celâleddin-i harzemşah, salahaddin-i eyyubi, yavuz sultan selim ve fâtih sultan mehmed"" isimli eserlerinde ortaya koymuştur. mezarı bolayır'dadır."

nan
f. ekmek.

na'na
nâne. * uzun boylu adam.

na'naa
ırak etmek, uzaklaştırmak. * hızlı konuşmak, tez tez söylemek. * katı deprenmek. * yemeğe nane koymak.

nancu
(nâncuy) f. ekmek arayan. dilenci.

nane molla
mc: beceriksiz, işe yaramaz, ağır hareketli mânalarında kullanılan bir tâbirdir.

nanhah
ekmek isteyen. dilenci.

nanhor
f. dilenci.

nankör
f. gördüğü iyiliği unutan, nimeti inkâr eden. nimetin şükrünü eda etmeyen, gafil.

nankör
iyilik bilmez.

nanpare
f. ekmek parçası. bir lokma ekmek. * geçime yarayan iş.

nanpüz
f. ekmekçi, ekmek pişiren.

nanü
f. ninni.

na-pâk
f. temiz olmayan, pis, kirli.

nâpâk
temiz değil, kirli.

nâpâk
murdarlar, pisler.

na-pâkân
murdarlar, pisler.

nâ-pâkî
f. pislik, murdarlık.

na-paydar
f. süreksiz, geçici. sebatsız, kararsız, durmaz.

na-perva
f. pervasız, korkusuz, aldırışsız, çekinmez. * sersem.

na-pesend
f. beğenilmez.

na-peyda
f. görünmeyen, açıkta değil, belirsiz.

na-pezir
f. olmaz, olamaz, kabul etmez.

na-puhte
f. ham, çiğ, pişmemiş. * mc: acemi, tecrübesiz, toy.

na'r
çağırmak. * haykırmak. * burun içinden çıkan ses. * gitmek. * firar, kaçmak. * galeyan.

nar
(c.: niran, envar, niyere, niyâr) ateş. cehennem. * bir meyve adı. * mc: allahın gadabı. * yakıcı, azab verici her şey. şer. dalâlet. sefâhet.

nâr
ateş, cehennem.

nâr
ateşler.

nâr
ateşler.

na'ra
"(c.: na'rât) yüksek sesle uzun uzun bağırma. * tar: eskiden yangına giderken ve dönerken kalabalık caddelerde, geçitlerde, dönemeçlerde, meydanlarda tulumbacıların içlerinden ""naracı"" adı verilen birinin bağırması yerinde kullanılır bir tâbirdir. nâra atmakla yangın münasebetiyle sokağa fırlayan halkı çiğnenmekten kurtarmak için insanî bir maksad tâkib edilmekle beraber, daha ziyade caka satılırdı. (o.t.d.s.)"

nâra
bağırma.

na-rast
f. eğri. doğru olmayan.

na'rat
"(c.: na'rât) yüksek sesle uzun uzun bağırma. * tar: eskiden yangına giderken ve dönerken kalabalık caddelerde, geçitlerde, dönemeçlerde, meydanlarda tulumbacıların içlerinden ""naracı"" adı verilen birinin bağırması yerinde kullanılır bir tâbirdir. nâra atmakla yangın münasebetiyle sokağa fırlayan halkı çiğnenmekten kurtarmak için insanî bir maksad tâkib edilmekle beraber, daha ziyade caka satılırdı. (o.t.d.s.)"

narbac
nar aşı.

narbün
f. nar ağacı.

narcil
hindistan cevizi.

narcis
nergis.

narcistan
nergislik.

narda
f. lâyık değil.

nardan
f. gözyaşı damlaları. * nar tâneleri. * mangal.

nardenk
f. erik, nar, elma, kızılcık gibi meyvelerden çıkarılan ekşimsi pekmez.

nardeşir
tavla oyunu.

na're
nâra. yüksek sesle uzun uzun bağırma. çağırma. haykırma. * burun içinden çıkan ses.

na're-endâz
f. nâra atan. yüksek sesle uzun uzun bağıran.

na-refte
f. gidilmemiş, geçilmemiş. kimsenin gidip geçmediği yer.

narenc
f. portakal. * turunç.

narencî
turunç renginde.

narenciye
turunçgiller. (mandalina, portakal, limon gibi meyveler.)

narenec
(nârnic) hindistan'da yetişen ve turunç ağacına benzeyen bir ağaç.

na-resa
f. yetişmemiş, ham. * uygun ve münasib olmayan.

na-resayî
f. uygunsuzluk, münasebetsizlik. * hamlık.

na-reside
yetişmemiş, körpe. * büluğa ermemiş.

na-reva
yakışıksız, reva olmayan. münâsib ve lâyık olmayan.

na'rezen
f. nâra atan. yüksek sesle uzun uzun bağıran.

na-reşid
f. kemâle ermemiş, olgunlaşmamış.

nargil
f. hindistan cevizi.

narh
"(aslı ""nirh"" dir) yiyecek maddelerine belediyenin koyduğu fiat."

narh
resmî fiyat.

narî
nar ile alâkalı, nara mensub. ateşten, yanıp tutuşur, patlar olan şey.

narin
f. ince, zayıf, nazik. * iç oda.

nârin
ince.

naris
f. ham meyva.

nariyye
nar ile alâkalı, nara mensub. ateşten, yanıp tutuşur, patlar olan şey.

narkotik
yun. afyon, morfin gibi uyuşturucu maddelerin genel adı.

narçil
f. hindistan cevizi. ceviz-i hindî.

nar-ı beyza
"""akkor, beyaz ateş"" mânâsında olan bu tâbir fizikte: 1800 derece kadar olan hararette erimeyen cismin sıcaklık hâli demektir. * bir meyve adı.(hikmet-i tabiiyede nâr-ı beyza hâlinde ateşin bir derecesi var ki; harareti etrafına neşretmiyor ve etrafındaki harareti kendine celbettiği için, şu tarz bürudetle, etrafındaki su gibi mâyi şeyleri incimad ettirip, mânen bürudetiyle ihrak eder. işte zemherir, bürudetiyle ihrak eden bir sınıf ateştir. öyle ise, ateşin bütün derecâtına ve umum envâına câmi olan cehennem içinde, elbette zemherir'in bulunması zaruridir. s.)"

nar-ı hayat
canlıya lüzumlu bulunan sıcaklık. vücudun harareti. (bak: hararet-i gariziye)

na's
uykusu gelmek. uyku bastırmak.

nas
ıraklık, uzaklık.

nâs
insanlar.

nas suresi
kur'an-ı kerim'de 114. sure. (bak: muavvezetân)

nasa
kaldırmak. * engel olmak, men'etmek.

nasab
dert. * zahmet, meşakkat.

na-saf
f. saf ve hâlis olmayan. saf olmayıp karışık olan.

nasaf
hizmetçi, uşak.

nasafe
hizmet etmek.

nasaha
öğüt vermek, nasihat etmek.

nasaib
dikili taşlar.

nasal
temrenci.

na'san
uykusu gelmiş olan adam.

nasara
"hristiyanlar. nasraniler. hz. isa'ya (a.s.) ilk önceleri nâsıra karyesindeki ahali yardım ettiklerinden, onlara ""nasara"" ismi verilmiştir."

nasâra
hıristiyanlar.

nasârâ
hıristiyanların meşhur âlimlerinden

na-savab
f. doğru olmayan, yanlış.

nasayih
nasihatlar. öğütler.

nasâyih
nasihatlar, öğütler.

na-saz
f. münasebetsiz. uygunsuz, uymaz.

na-sazî
f. uygunsuzluk, münasebetsizlik, uymazlık.

na-sazkâr
f. uygun görmeyen, muhâlif. * beklenmemiş, işitilmemiş. * münâsebetsiz işle uğraşan.

na-sazkârî
f. uygunsuz iş yapma, münâsebetsiz iş görme. * zıtlık, uygunsuzluk.

nasb
"dikme. bir rütbe alma. bir memurluğa tayin edilme. * gr: arapçada kelimenin i'rabının mensub ( üstün) olması, yani; (e, a) diye okunuşu."

nasb
atama, dikme.

nasb
dikili taşlar. müşriklerin, yanında kurban kestikleri putlar.

nasba
doğru boynuzlu koyun ve keçi.

nasbetmek
kelimenin son harfinin harekesini (e) diye okutmak. * tâyin etmek.

nasb-ül ayn
göz dikilmesi. bir şeye hırsla ve şiddetli arzu ile bakmak, göz dikmek.

na'sel
erkek sırtlan. * uzun sakallı bir kimsenin adı.

na'sele
yaşlıların yürüyüşü.

na-sencide
f. ölçülmemiş, tartılmamış. * iyi düşünülmemiş. * değerlenmemiş.

nasere
f. ayarı bozuk para.

na-seza
f. münasib olmayan, lâyık olmayan.

nâsezâ
lâyık olmayan.

nasfet
(nasafet) insaf. haklılık. bir şeyin yarısını almak. hakkaniyet. insanları, kanunların şümulüne girmeyen hakları te'min ve ifasına zorlayan fotri adâlet hissi.

nasi
unutan, nisyan eden.

nasib
pay, hisse, kısmet. * bir kimsenin elde edebildiği şey.

nasib
nasip, kısmet.

nasibdar
f. nasibi olan. hissedar.

nasibdaş
f. hissede beraber, nasipte eş olan.

nasibe
müfrit haricîlerden ve emevîlerden ve hz. ali'ye (r.a.) çok muhalif olan zümrenin adı.

nâsibe
haricilerden olan sapkın bir zümre.

nasibe
dikili taşlar.

nasic
(nesc. den) dokuyan, nesceden. * düzenleyen, tertib eden, sıralayan.

nasif
baş örtüsü.

nasih
nasihat eden, öğüt veren. * içi temiz adam.

nasîh
öğütçü, nasihat eden.

nâsih
hükmünü kaldıran.

nasih
nasihat edenler, öğüt verenler.

nâsih
nasihat edenler, öğüt verenler.

nasihâne
f. öğüt vererek, nasihat ederek.

nasihat
ibret verici ders, tavsiye, ihtar, öğüt.

nasihat
öğüt.

nasihat
nasihatlar. öğütler.

nasihat-âmiz
f. içinden öğüt alınacak söz.

nasihatger
f. nasihat eden, öğüt veren.

nasihatkâr
f. nasihat eden, öğüt veren.

nasihat-nâpezir
f. nasihat dinlemez, öğüt tutmaz.

nasihatpezir
f. nasihat tutar, öğüt tutar, öğüt dinler.

nasik
Allah yolunda ibâdet eden, dine bağlı, zâhid.

nasil
kıl dökücü ilâç.

na-sipas
f. nankör. şükretmeyen.

nasir
nusret eden, zafer veren. yardımcı. muin.

nasîr
zafere ulaştıran.

nâsir
nesir yazarı.

nasir
yardımcılar.

nasiye
çehrenin gösterişi, alın, yüz.

nâsiye
alın, yüz.

nâsiye
alınlar. * bir topluluğun ileri gelenleri. ulular.

nasiye-pira
f. alnı süsleyen.

nasiyesâ
f. alnını yere süren.

nasiye-sâzî
f. alnını yere sürme.

nasiyy
yaş ot.

nasiyye
nass oluş. kat'ilik, şüphesizlik, kesinlik. (bak: nass)

nasl
okun ucundaki sivri demir. okun uçmasına yardım eden kanatlar.

nasl
ok demiri.

nasl
ok ve kargı gibi şeylerin uçlarındaki sivri demirler.

nasnaa
depretmek. * devenin, kalkarken dizi üstünde çok eğlenmesi.

nasr
yardım, üstünlük, yenme, galip kılma. * yağmurun her yeri sulaması.

nasr
yardım.

nasr
nasr sûresinin bazı sırlarının anlatıldığı, zülfikar mecmuasında yer alan, yirmi dokuzuncu mektubun sekizinci kısmının beşinci remzi

nasr suresi
kur'an-ı kerim'deki 110. sure. iza-câe veya tevdi' suresi de denir.

nasrani
hristiyanlıkla alâkalı ve ona mensub olan. hristiyanlardan olan. (bak: nasara)

nasrânî
hıristiyan.

nasraniyet
"hristiyanlık.(nasraniyet, ya intifa veya ıstıfa edip islâmiyete karşı terk-i silâh edecektir. nasraniyet, bir kaç defa yırtıldı, protestanlığa geldi. protestanlık da yırtıldı, tevhide yaklaştı. tekrar yırtılmağa hazırlanıyor, ya intifa bulup sönecek veya hakiki nasraniyetin esasını câmi' olan hakaik-ı islâmiyeyi karşısında görecek, teslim olacaktır.işte bu sırr-ı azime hz. peygamber (a.s.m.) işaret etmiştir ki; ""hz. isa nâzil olup gelecek, ümmetimden olacak, şeriatımla amel edecektir."" m.)"

nasrâniyet
hıristiyanlık.

nasreddin
(nasr-üd din) dine yardımı dokunan.

nasreddin hoca
(mi: 1208 -1284) mizahlı, güldürücü sözleri ile meşhur bir zâttır. akşehir, sivrihisar medreselerinde okumuş, selçuklular zamanında yaşamıştır.

nasrullah
Allah'ın yardımı.

nass
kat'ilik, kesinlik, açıklık. te'vile ihtimali olmayan söz veya delil. * kur'ân-ı kerim veya hadis-i şerifde bir iş ve mes'ele hakkında olan açıklık ve bu şekilde açık olan kelâm ve âyet. akide. * bir haberi kimden aldığını söyleyerek, en nihayet o haberi ilk söyleyene kadar nakledilişi isbat etmek.bazılarınca istihraç ve izhar mânâlarından me'huzdur. bir şeyin belâğ ve nihayetine denir. bundan başka: delil, haber, seyr-i şedid, ref', hüccet, bürhan, zuhur mânalarına da gelir.

nass
kesin, tartışılmaz olan, âyet ve hadîs.

nass
nasslar. (bak: nass)

nassah
terzi, hayyat.

nassen
kesin olarak.

nassî
nass'a ait. her türlü şübhe ve tereddüdün ve tenkidin üstünde tutulacak şekilde olan kesinlik, kat'ilik, açıklık. bedahet. * âyet ve hadisle doğruluğu sâbit olan.

nassiye
"(yun: dogmatizm) fls: bir görüşün doğruluğuna peşin olarak inanan ve bu inanışlarını tenkide tabi tutmayanların düşünüş tarzı. son heceleri .. izm ile biten görüşler, taraftarlarınca peşin olarak kabul edildiklerinden birer dogmatik görüş örneğidir. meselâ; komünizm, materyalizm, darvinizim, birer dogmatizm mâhiyetindedirler. islâmda zorlama yoktur, inanç için bilgi ve tefekkür esastır. hakiki düşünce hürriyeti islâmda vardır. islâm dışında ...izmle biten görüşler önderlerini tartışılmaz otorite olarak kabul eder ve karşı görüşte olanlara her türlü baskı ve zulmü reva görürler."

nass-ı hadis
"hadisin açık, gerçek ifadesi. muhtemeli olmayan sağlam mânaya delâlet eden lâfız. delil mânâsına olan ""nass-ül fukaha"" bundan alınmıştır."

nass-ı katı'
mânâsı açık olan kur'an âyetlerinden delil olarak gösterilen âyet.

nast
sükut. konuşurken dinlemek için susmak.

nâstan
insanlara ihtiyaç duymama

na-sude
f. dinlenmemiş, istirahat etmemiş.

nasuh
hâlis. temiz. kesin, kat'i. * çok nasihat eden.

nasûh
kesin, halis.

nasuhî
(nasuhiyye) bozulmaz şekilde tövbe eden.

nasur
göz pınarında, mak'at havâlisinde ve diş etlerinde olur bir hastalık.

nasus
kesin, tartışılmaz olan, âyet ve hadîs.

nasut
insanlık. insanlar ve onlarla alâkalı şeyler.

nasutî
dünya ile ilgili, insanlığa ait, insanlıkla ilgili.

nasutiyân
insanlar.

nasye
her nesnenin iyisi.

na-süfte
f. delinmemiş, deliksiz.

nası'
her nesnenin hâlisi. * şiddetli beyaz olan.

nasıbe
(bk: nasibe)

nasıf
geo: açıyı iki eşit parçaya bölen doğru. açı ortayı.

nasıfe
su mecrası, su yolu.

nasıh
hükmünü kaldıran.

nasır
yardımcı, yardım eden, nusret veren. resül-i ekrem'in (a.s.m.) bir ismi.

nâsır
yardım eden.

nâsır
yardım edenler, yardımcılar.

nâsır
yardımcılar.

nasırîn
yardım edenler, yardımcılar.

na't
medih ve senâ ederek, vasıflarını göstererek bir şeyi anlatmak. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâmı medhederek yazılan kaside.

nat'
meşinden yapılmış döşekler. * sofra bezleri.

na't
vasıflar, keyfiyetler, umuma şâmil sıfatlar. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm hakkındaki medhiyeler.

nat' (nata'-nıt')
sahtiyan döşek. * zahir olmak, âşikâre olmak, görünmek.

natafan
suyun seyelân etmesi, akması.

natafe
küpe.

natakte
söyledin. (mânasına karşısındakine hitabdır)

natakte
söyledin.

na-tamam
f. tamamlanmamış, bitmemiş, yarı kalmış.

na-tamamî
f. eksiklik, noksanlık.

nâtaman
tamamlanmamış.

natef
bulaşmak. * fâsid olmak, bozulmak.

na-teraş
mc: terbiye görmemiş, kaba saba. yontulmamış.

nates
üstad, âlim.

na-tevan
f. (bak: na-tuvan)

natfe
(nıtfe) : kabarcık. * ufacık sivilce.

nath
süsmek. hayvanın, başı ile saldırması.

natih
(nâtıh) : (c: nevâtıh) sana karşı gelen hayvan. * şiddetli emir.

natiha
başka davar tarafından boynuzlanıp öldürülmüş olan davar.

natiş
kuvvet ve hareket.

natm
ulaştırmak, vardırmak.

natnat
çok konuşan uzun boylu, akılsız kimse.

natnata
çok söylemek, çok konuşmak. * çekmek.

nats
nadas.

natuh
çok süsen hayvan.

natuk
(nutk. dan) güzel ve düzgün söz söyliyen.

natul
ilaçlarla kaynatıp mâlül kişinin az az başına dökülen su.

nâtur
hamam hademeleri. * bostan bekçileri.

natura
lât. her canlının yapılış hususiyeti, bünye, yaratılış hali.

na-tuvan
(nâtüvân) f. iktidarsız, zayıf, halsiz, kudretsiz, çâresiz.

nâtuvan
kuvvetsiz, çaresiz.

na-tuvanî
f. güçsüzlük, zayıflık, kuvvetsizlik.

natv
ıraklık, uzaklık, bu'd.

natüralizm
(osm: tabiiye) fls: kâinatta hâdiselerin ve varlıkların meydana gelişinde tabiat kuvvetleri dışında hiçbir sebep ve müessir kuvvet ve yaratıcı kabul etmeyen inkârcı, maddeci görüş.

nat'-ı zemin
yer yüzü. sath-ı arz.

natıf
beyaz kaba helva.

natıh
boynuzuyla vuran, süsen hayvan. * keder, sıkıntı, elem, mihnet.

natık
konuşan. söz eden, söyleyen, beyan eden. idrak eden. bildiren. fikir ederek düşünen. * altın ve gümüş gibi olan mal.

nâtık
konuşan.

natıka
(nutk. dan) düşünüp söylemek hassası. fesahat ve belâgatta söyleme kuvveti. talâkat-ı lisan, güzel konuşabilme kabiliyeti.

nâtıka
konuşabilme.

natıka-i cemiyet
cemiyetin nâtıkası, yâni: söz söyleme kudreti.

natıkaperdaz
f. düzgün ve te'sirli söz söyleyen.

natıkıyyet
konuşmaklık, söz söylemeklik.

natır
(nâtur) bekçi. bağ ve bostan bekçisi.

na-tıraş
f. yontulmamış, tıraş olmamış, terbiye görmemiş. ham, kaba.

natıs
bilgili, faziletli adam.

natş
şiddet. kuvvet.

natşan
susuz kalmış kişi.

naur
kanı durmayan damar. * değirmen kanadı. * döndükçe gıcırdayan dolap.

naure
bostan dolabı.

naus
f. manastır, kilise.

nav
f. küçük gemi. sandal, kayık. * içi oyuk şey.

nâvâkıf
bilmeyen, anlamayan.

navdân
f. oluk.

nave
f. hamur teknesi.

navek
f. ok.

navek-endaz
f. okçu. ok atıcı.

navek-i kalbî
içten, kalbden çekilen âh.

naver
f. (c.: naverân) olabilir, mümkün, kabil.

naver
olabilir şeyler, mümkün olan şeyler.

naverân
olabilir şeyler, mümkün olan şeyler.

naverd
f. savaş, harb, dövüş, ceng.

naverdgâh
f. savaş alanı, harb sahası, muharebe meydanı.

naverdhâh
f. savaş isteyen, muharebe arzulayan.

navi
f. üç direkli gemi. * içi oyuk olan şey.

navice
f. murdar, pis, habis, mülevves.

navus
kâfirlerin ve mecusilerin mevtalarını koydukları yer.

na'y
ölüm haberi getirmek.

nay
ney. kamış düdük. (bak: ney)

nây
ney, ölüm haberi.

na-yab
f. bulunmaz. * benzeri olmaz. nâdir. ender.

nayban
f. ney çalan.

na'ye
birisinin öldüğünü bildiren söz. * bir adamın zünub ve kabahatini izhar ve işaa eden söz.

na-yeste
f. lâyık olmıyan.

nayi'
susuz. * mâil, eğik.

nayî
uzak.

nayibe
musibet, belâ. * zahmet, meşakkat. * şiddet.

nayiha
yas tutan kadın.

nayil
atâ, bahşiş, hediye.

nayin
f. kamıştan yapılmış, sazdan yapılmış.

nayveş
f. ney gibi.

nayzen
f. ney çalan.

nay-çe
f. küçük ney.

na'z
münteşir olmak, yayılmak. * kıvama gelmek.

naz
"f. bir şeyi beğenmeyiş, şımarıklık. * beğendirmek maksadiyle kendini ağır satmak. * celb-i muhabbet için edilen nezâket, letâfet ve zarafet. * yalvarma, rica.(işte ubudiyetin esası olan, acz ve fakr ve kusur ve naksını bilmek ve niyaz ile dergâh-ı uluhiyete karşı secde etmeğe bedel, naz ve fahr suretinde gidenler; zerrecik kalbini arşa müsavi tutar, katre gibi makamını deniz gibi evliyanın makamatı ile iltibas eder; kendini o büyük makamata yakıştırmak ve o makamda kendini muhafaza etmek için tasannuata, tekellüfata, mânâsız hodfüruşluğa ve birçok müşkülâta düşer. l.)"

nâz
kendini ağıra satma.

nazab
sinmek. * ıraklık, uzaklık. * suyun, toprak tarafından emilmesi.

na-zad
(na-zade) f. doğmamış. * olmayacak.

nazad
şeref. * üzerine herhangi bir şey konulan yüksekçe yer.

nazad
şanlı, şerefli, namlı ve tertibli kimseler. * toprak tabakaları.

nazafet
pâklık, temizlik.

nazah
havuz.

nazaif
nazifler. nazafetli, temiz kimseler.

nazair
nazire. nazireler. benzerler, örnekler.

nazâir
benzerler.

nazan
f. nazlı. nazdar.

nâzan
nazlı.

nazar
(nazaret) altın. * tazelik.

nazar
bakış, görüş, göz değmesi.

nazar
bakan

nazar
bakışlar, görüşler. seyr.

nazara
dikkate alınma

nazaran
nisbeten, nisbetle kıyaslıyarak. * bakarak, görerek.

nazaran
göre, bakarak.

nazar-bâz
f. neşe ile bakan.

nazardan
birşeyin insanların gözündeki değerini düşürme (bk. n- -r)

nazar-endaz
f. göz atmak. göz atan, bakan, nazar eden.

nazarendaz
nazar eden, bakan.

nazar-firib
f. göz aldatan.

nazar-gâh
f. bakılan yer. nazar edilen yer.

nazargâh
bakış yeri, bakılan yer.

nazarî
nazara ve düşünceye ait. yalnız görüş ve düşünce hâlinde bulunan ve tatbik edilmemiş hâlde olan bilgi.

nazarî
henüz düşünce hâlinde olan.

nazariyât
kitabî bilgiler, görüşler, ispatlanmamış düşünceler.

nazariye
görüş, ileri sürülen fikir.

nazariye
nazara ve düşünceye ait. yalnız görüş ve düşünce hâlinde bulunan ve tatbik edilmemiş hâlde olan bilgi.

nazariye
görüşler. düşünceler. doğruluğu isbat edilmemiş ilmi görüşler.

nazariyyât
görüşler. düşünceler. doğruluğu isbat edilmemiş ilmi görüşler.

nazar-rübâ
f. göz çeken.

nazarı
bakışı geniş ve kuşatıcı (bk. n- -r)

nazar-ı haram
"haram nazar. nâmahremlere bakmak. (bir genç hâfız, pek çok adamların dedikleri gibi dedi: ""bende unutkanlık hastalığı tezayüd ediyor, ne yapayım?"" dedim: mümkün oldukça nâmahreme nazar etme. çünki rivayet var. imam-ı şafii'nin (r.a.) dediği gibi: haram nazar, nisyan verir. evet, ehl-i islâmda, nazar-ı haram ziyadeleştikçe, hevesat-ı nefsaniye heyecana gelip, vücudunda su'-i istimalât ile israfa girer. haftada bir kaç def'a gusle mecbur olur. ondan, tıbben kuvve-i hâfızasına zaaf gelir.evet, bu asırda açık saçıklık yüzünden, hususan bu memalik-i harrede o su'-i nazardan su'-i istimalât, umumi bir unutkanlık hastalığını netice vermeğe başlıyor. herkes, cüz'î küllî o şekvadadır. işte, bu umumî hastalığın tezayüdiyle, hadis-i şerifin verdiği müthiş bir haberin te'vili ucunda görünüyor. ferman etmiş ki: ""âhirzamanda, hâfızların göğsünden kur'an nez'ediliyor, çıkıyor, unutuluyor."" demek bu hastalık dehşetlenecek bazılarda o su'-i nazarla hıfz-ı kur'an'a sed çekilecek; o hadisin te'vilini gösterecek. $ k.l.)"

nazar-ı san'at-perverane
san'atkârane bakış.

nazar-ı takdir
kıymet biçme bakışı, takdir bakışı.

nazar-ı şâri'
ilâhi nazar.

nazar-ı şuhud
şâhidlerin, şehâdet edenlerin görmesi ve tetkikleri.

nazarın
bakış, görüşün kusuru ve kısalığı

nazbalin
f. yastık.

nazbaliş
f. yastık.

nazc
olgunluk, olma, pişme, kıvam bulma. yetişme. * büluğa erme. bâliğ olma.

nazc-ı kabl-el vakt
zamanından önce büluğa erme.

nazd
her şeyi yerli yerine koymak.

nazdar
f. nazlı. naz yapan. şımarık. * meşhur bir cins lâle.

nâzdâr
nazlı.

nâzdârâne
naz edercesine.

nazekî
nâziklik, incelik.

nâzen
nazik, ince.

nazende
f. nazlı, naz edici, naz yapan.

nazenin
f. ince, nazlı, zayıf, lâtif, hoş eda olan, nazlı yetişmiş, şımarık. oynak. nazik endamlı

nâzenin
nazlı, ince, edalı.

nâzeninâne
nazlı nazlı.

nazh
su çekme. herhangi bir yer, çukur veya kuyudan bir şeyler çıkarma.

nazha
yağmur.

nazi'
çekici kimse. * husumet eden, düşmanlık eden.

naziat
"hz. azrâil'in (a.s.) avenesi olan bir taife melâike ki; şerli ve kötü ruhlu insanların canlarını şiddetle alırlar. * nez'edenler. çekip koparanlar."

naziat suresi
kur'an-ı kerim'in 79. suresidir. sâhire ve tâmme suresi de denir.

nazic
pişmiş, yetişmiş, olgunlaşmış, kıvamına ermiş.

nazid
(nazide) tertibli, nizamlı, yerli yerinde. * minder yastık vs. gibi ev eşyası.

nazif
temiz, pâk, nazik.

nazif
temiz.

nazif
nazifler. nazafetli, temiz kimseler.

nazife
temiz, pâk, nazik.

nâzik
f. nezaketli. terbiyeli. zarif. ince, dayanıksız. * ehemmiyet verilmesi icab eden. * tehlikeli husus.

nâzik
ince, kibar.

nâzikâne
f. nazik kimseye yakışır şekilde, kibarlıkla, terbiyelice.

nâzikâne
nazikçe.

nâzik-beden
f. vücudu, bedeni nâzik olan.

nâzik-edâ
f. nâzik tavırlı, kibar.

nâzik-endâm
f. lâtif ve güzel vücutlu. nâzik endamlı.

nâzik-güzin
f. çok nâzik. seçkin, nâzik.

nâzik-hulk
yaradılışı ve tabiatı nâzik olan.

nâzikî
f. nâziklik. nezaket.

nâzik-ten
f. nâzik vücudlu.

nâzik-ter
f. çok nâzik.

nâzik-terin
f. en nâzik, daha nâzik.

nâzil
(nüzul. dan) nüzul eden, inen, yukardan aşağıya inen, bir yere konan. bir yerde konaklayan.

nâzil
nüzul eden, inen.

nâzil
indirilen

nazil
inme, indirilme

nâzile
belâ, sıkıntı. * inme, nüzul. * nezle hastalığı.

nazim
sıra sıra, dizi dizi olan şey.

nazir
tâze. * altın.

nazir
bir şeye benzemek üzere yapılan şey. denk, eş, örnek. benzeyen. * edb: bir şairin manzumesine, başka bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede olmak üzere yapılan benzer.

nazîr
eş, benzer.

nazir
akranlar, eşler.

nazire
mühlet vermek, tehir etmek.

nazîre
eşi, benzeri.

nazire
bir şeye benzemek üzere yapılan şey. denk, eş, örnek. benzeyen. * edb: bir şairin manzumesine, başka bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede olmak üzere yapılan benzer.

nazire
nazireler, benzerler, emsâl olanlar.

naziregû
f. nazire söyliyen.

naziye
kenarı az olan çanak.

naziz
az miktar su. * az yağmur. * az az akmak.

nazl
ok atmak.

nazm
sıra, tertib. * kafiyeli, vezinli, söz, şiir. * dizili olan şey. * kur'an âyetleri.

nazm
düzen, şiir, nazım.

nazm
dizme, tertip etme ve bağlama

nazm
manzum yazılar.

nazmen
nazım olarak, manzume halinde. sıralı ve tertibli olarak.

nazmiyyat
manzum yazılar.

nazm-ı celil
pek büyük kıymetli nazm edilmiş güzel söz. * kur'an-ı kerim'in bir vasfı. * celil olan cenab-ı hakk'ın nazmı.

nazm-ı lafz
kelâmın, lâfız esas alınarak düzenlenmesi.

nazmımdan
nazım ifadesinden kastedilen mânâ

nazmşiken
düzeni bozan.

naznaza
yılanın dilini çıkarıp hareket ettirmesi.

naz-perdar
f. birinin nazını çeken.

naz-perdarî
f. naz çekme.

nazperver
f. naz eden, naz yapan.

naz-perverd
(nâzperverde) f. naz içinde büyümüş, nazlı.

nazr
(nazir) : (c.: enzur) altın.

nazra
(bir tek) bakış.

nazragâh
f. gözle bakılan yer, bakış yeri. göz önü.

nazrakünân
f. seyrederek, bakarak.

nazre
cin gözü. * nazarı değen adam.

nazret
tazelik, tarâvet.

nazume
bir cins renkli kumaş.

nazur
gece bekçisi.

nazz
(nâzz) : dirhemler ve dinarlar.

nazzam
en çok nazmedici, en güzel nazmedici, en güzel tanzim eden.

nazzam
düzenleyen, dizen.

nazzare
bir şeye bakan kavim.

nazükî
f. nâziklik, incelik.

nazıc
olgun, pişmiş, kıvama gelmiş, yetişmiş.

nâzıc
kıvama gelmişler, olgunlaşmışlar.

nazıh
deve ile su çekilen kuyu.

nazım
nizamlayan, nazmeden. manzume yazan, düzenleyen.

nâzım
düzenleyen.

nâzım
tanzim edenler, düzenleyenler, nizama koyanlar.

nazımâne
f. nazım olana yakışır surette.

nazımîn
tanzim edenler, düzenleyenler, nizama koyanlar.

nazır
taze, tazeleşen.

nâzır
nazar eden, bakan.

nâzır
bakanlar. nâzırlar.

nazıra
nazar eden, nezaret eden, bakan. * göz.

nazıra-hân
f. bakarak taklid eden.

nazıyy
boğaz.

na-çar
f. çaresiz, elinden iş gelmeyen. mecbur kalmış olan.

na-çarî
f. çaresizlik.

na'çe
f. yumuşak yer.

na-çespan
f. uygun ve yakışık olmıyan.

naçiz
(nâ-çiz) f. çok küçük, ehemmiyetsiz şey, değersiz, hükümsüz.

nâçiz
değersiz.

naçizane
f. çok ehemmiyetsiz olarak. pek ufak olarak.

na-çizî
f. naçizlik, ehemmiyetsizlik, kıymetsizlik, değersizlik.

na-ümid
f. ümidsiz. ümidi kırılmış.

na-ümidî
f. ümit kırıklığı, ümitsizlik, me'yusiyet.

na-üstüvar
f. dayanıksız, sağlam olmıyan. * münasebetsiz.

nâğamât
nağmeler, ezgiler.

nağamât
ahenk, güzel ses, âvaz, ezgi, teganni.

nağme
ahenk, güzel ses, âvaz, ezgi, teganni.

nâğme
ezgi.

nağme
nağmeler, âhenkler, türküler.

nağme-ger
f. türkü söyleyen, öten.

nağme-hân
f. türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

nağme-hânî
f. türkü söyleyicilik, nağme söyleyicilik.

nağme-hiz
f. nağme uyandıran. türkü, şarkı söyleyen.

nağme-keş
f. türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

nağme-perdaz
f. türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

nağme-saz
f. ahenkle söyleyen, terennüm eden.

nağme-sera
f. türkü okuyan, şarkı söyleyen.

nağme-zen
f. türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

naıt
dağ. * hemeden kabilelerinden bir kabile.

na'ş
kefene sarılıp tabuta konmuş ölü. * cansız vücud.

nâş
tabuttaki ölü.

na-şad
f. sevinçli olmayan, mahzun, tasalı, kederli.

nâşâd
şâd olmayan, üzgün.

na-şadî
f. hüzünlü ve kederli oluş, gamlılık.

na-şayeste
f. lâyık olmayan. lâyık değil.

naşi
neş'et eden, yeniden vücuda gelen, yetişen, yetişmiş. * delil, dolayı, ötürü, sebebiyle. * geceleyin meydana gelip zâhir olan şey. * yetişmiş oğlan veya kız.

nâşî
dolayı.

nâşi
ileri gelen, doğan

naşib
hâfız. * ok sahibi. içine girip yapışan nesne.

naşid
(neşide. den) şiir söyleyen, şiir okuyan, şiir yazan.

naşide
(neşide. den) şiir söyleyen, şiir okuyan, şiir yazan.

naşie
delil. zuhur. * gündüz veya gecenin evvelki saati. * uykudan sonra kalkmak hali ve uyanık olduğumuz hal.

na-şikib
f. sabırsız.

na-şikibâne
f. sabırsızlıkla.

na-şikibânî
f. sabırsızlık.

na-şikibî
f. sabırsızlık.

naşile
eti az olan.

na-şinas
f. bilmez, câhil. * tanımaz olan, tanımayan.

na-şinide
f. duyulmamış, işitilmemiş.

naşir
neşreden, yayan. * bir müellifin eserini bastırıp çıkartan. editör.

nâşir
neşreden, yayan, yayıncı.

naşire
kolu açan adale. * kuruyup yağmurdan yeşeren ot.

na-şita
f. sabahtan beri hiç bir şey yememiş olma.

naşitat
meleklerden bir tâife.

naşiz
karısına karşı çok zâlim olan koca. * (kalb) heyecanla coşma. * kalkmış, kabarmış, atan (damar).

naşize
kocasının hanesinden, izni olmaksızın çıkıp kendisini kocasından haksız yere men'eden kadın. bu çıkış hakikaten olabileceği gibi, hükmen de olabilir. * kabarmış, şişmiş.

nâşize
kocasına üstünlük taslayan kadın.

na-şüküfte
f. açılmamış, taze.

na-şüste
f. yıkanmamış.

naşıt
büyük yoldan ayrılan küçük yol. * vahşi sığır. bir burçtan başka burca varan yıldız. * neşeli ve şen adam.

nemek
f. tuz. milh. * lezzet, tat. * bağlılık, hak.

neab
karga yavrusu. * horoz veya karga gibi ötme.

neaim
deve kuşları.

ne'al
nalbant.

neam
"""evet, olur"" mânâsında cevap edâtıdır. * pek iyi, âferin mânâlarında tasdik ve tahsin kelimesidir. * at, deve, sığır, koyun gibi dört ayaklı hayvana da denir."

neâm
evet, olur.

neama'
nimetler. ihsan, atiyye. * rahatlık. refah-ı hâle sebep olan şey.

neamat
deve kuşları.

neame
deve kuşu. * cemaat. * gölgelik, gölgelenecek yer.

neâme
deve kuşları.

neâme
deve kuşları.

neam-la
"evet, hayır. "" doğru fakat, mes'elenin içinde senin hatırına gelmeyen şu da var."" mânâsınadır."

neâm-neamât
deve kuşu. * cemaat. * gölgelik, gölgelenecek yer.

neâni-ne'nâ'
nâne. * uzun boylu adam.

ne'ar
baş kaldıran, âsi, kafa tutan, serkeş.

near-nerât
eşeğin burnuna giren bir cins sinek.

neayim
menazil-i kamerden dört nurlu yıldızın adı.

ne'b
sâfi nesne. * yaşlı dişi deve.

neb'
gizli ses.

neb'a
yay yapacak yer.

neba'
kaynak olmak, pınardan su çıkarmak, su akması. * akçaağaç.

neba
kaynak olma, fışkırma.

nebaa
oturacak yer, kıç, mak'at.

nebac
sesi yüksek olan.

nebagat
meydana çıkma.

nebah
(nibâh-nübâh) köpek havlaması. * yılan seslenişi. * keçi ve geyik inleyişi.

nebahe
(nebahat) şeref, şan, onur, itibar. * şan, şeref ve itibar sâhibi.

nebahet
(nebahat) şeref, şan, onur, itibar. * şan, şeref ve itibar sâhibi.

nebail
yüceler, ulular, yüksekler.

nebair
torunlar.

nebale
zekâ, fazilet ve neciblik sâhibi olmak. * büyüklük, azamet. * iyi olmak. * cömertlik, elaçıklık. * okçu, ok yapıp satan. okçuluk.

nebalet
zekâ, fazilet ve neciblik sâhibi olmak. * büyüklük, azamet. * iyi olmak. * cömertlik, elaçıklık. * okçu, ok yapıp satan. okçuluk.

nebat
topraktan yetişen, biten her çeşit şey. bitki. * yemen diyarında bir kabile adı.

nebat
bitki.

nebât
nebâtlar, bitkiler.

nebatât
nebâtlar, bitkiler.

nebatat
bitkiler.

nebatât
topraktan yetişen, biten her çeşit şey. bitki. * yemen diyarında bir kabile adı.

nebatî
nebat cinsinden, nebata mensup ve nebata ait, yerden biten cinsinden olan.

nebatî
bitki ile ilgili, bitki cinsinden.

nebatî
bitkilerin öldükten sonra bahar mevsiminde yeniden diriltilmeleri

nebâtî
insandaki süflî ve alçak duygular

nebatiyet
bitki olma hâli.

nebatiyyun
botanik bilginleri, botanik âlimleri.

nebâyık
sedir ağacının yemişi.

nebbac
sesi sert olan.

nebbah
havlayıcı.

nebbal
ok yapıp satan kimse. okçu.

nebbar
fasih dilli, güzel konuşan adam.

nebbaş
mezar soyucu, kefen soyucu.

ne'be
musibet, belâ.

nebe'
haber. (peygam)

nebê
haber.

nebe' suresi
kur'an-ı kerim'de 78. suredir. amme suresi de denir.

nebean
kaynayıp yerden çıkmak. pınar suyunun çıkışı. fışkırmak.(demek ki şu enharın nebeanları, âdi ve tabiî ve tesadüfî bir iş değildir. belki pek hârika bir surette fâtır-ı zülcelâl onları sırf hazine-i gaybdan akıttırıyor. s.)

nebeân
kaynayıp çıkma.

nebean
kaynayan, çıkan

nebeân
fışkıran, ortaya çıkan

nebe'-aver
f. haber getiren.

nebehrece
geçmez bakırlı para. sahte akçe. * her nesnenin kötüsü.

nebeke
tepe.

neberd
f. muhârebe, savaş, harb, ceng.

neberd-azmâ
f. çok muhârebelerde bulunmuş tecrübeli kimse.

neberde
f. savaşçı, muhârib.

neberdgâh
f. savaş yeri, muharebe sahası.

neberd-pişe
f. harb etmeyi sanat edinmiş kimse. savaşçı.

nebevî
nebiye ait. peygambere dâir. peygamberle alâkalı.

nebevî
peygamberle ilgili.

nebez
lâkab.

nebg
un öğütülürken tozan un. * görünmek, zâhir olmak.

nebh
köpeğin ürüyüp uluması.

nebha
yüksek, beyaz yer.

nebi
haber getiren. peygamber. yeni bir kitap ve şeriatla gelmeyip kendinden evvelki resülün getirdiği kitap ve şeriatı devam ettiren peygamber. (bak: resül)

nebî
peygamber.

nebî
hz. muhammed (a.s.m.)

nebi
nebiler, peygamberler.

nebib
boğum, kamış boğumu.

nebih
(nebihe) namlı, şanlı şerefli.

nebik
sedir ağacının yemişi.

nebil
(nebile) akıllı, anlayışlı, zekâ sahibi. * yüksek meziyet sahibi. güzel huylu. * bilgili ve faziletli kimse.

nebile
büyük, iri. (bak: nebil)

nebile
yüceler, ulular, yüksekler.

nebir
(nebire) torun.

nebire
torunlar.

nebise
kız torun.

nebit
muhkem, sağlam, katı.

nebi-yi efham
en büyük, en kıymetli olan hz. peygamber (a.s.m.)

nebiyy
yükseklik. * yol.

nebiyy
nebi, peygamber.

nebiyyü-l haram
mescid-i haram nebisi meâlinde. resül-i ekremin (a.s.m.) bir ismi.

nebiyyü-r rahmet
bütün âlemler için rahmete vesile olduğundan peygamber efendimiz için söylenmiş bir isimdir.

nebiyyü-t tevbe
resül-i ekremin (a.s.m.) bir ismi. (ümmetinin tevbelerinin kabul edileceğine işâreten bu isim verilmiştir.)

nebiz
hurma şarabı. * yola bırakılıp atılan çocuk.

nebk
yazmak. * husumet etmek, düşmanlık yapmak. * düz etmek, düzleştirmek.

nebl
ok. ok hazırlamak.

nebr
(nibr) : (c: enbâr - nibâr) keneye benzer bir küçük böcek. * yukarı kaldırmak, yükseltmek.

nebras
(nibrâs) (c.: nebâris) (süryânice) kandil. çıra. lâmba. * mc: nur merkezi.

nebre
demir parçası.

nebs
söylemek.

nebt
suyun yerden çıkıp akması.

nebta
yanları beyaz olan dişi koyun.

nebv
sakız.

nebve
uzaklaşmak. * ok hedefe varamamak. * bir yerin havasının mizaca uygun olmaması. * kılıncın vurulan şeye saplanmayıp geri sıçraması. * pek çirkin ve kötü suretten gözün kaçması.

nebz
bir kimseyi ayıplamak. kötü lâkabı takmak, istihzâ etmek. * ihtiyarlık işareti belirmek.

nebze
az miktar, cüz'i, bir şeyin artığı.

nebze
azıcık miktar.

nebz-i ahd
muâhedeyi feshetme.

nebş
gömülü bir şeyi yerden çıkarma. * bir şeyi diğer bir şey vasıtasıyla meydana çıkarma.

neca
göz değmek.

necabet
neciblik, temiz soyluluk. huy temizliği.

necâbet
soyluluk.

necadet
kahramanlık, efelik, yiğitlik.

necah
ses, sadâ.

necâh
zafer bulmak. hâlâs olmak. kurtulmak. ihtiyaçlarını giderip zafer bulmak.

necaib
şerefli, necib, asil, temiz kimseler.

necare
dülgerlik, neccarlık.

necaset
pislik, kazurat, murdarlık. (bak: habes)

necâset
pislik.

necaset-i galiza
pisliği hakkında şer'î bir delil mevcut olup hilâfına başka bir delil bulunmayan necasettir. ( lâşe gibi)

necaset-i gayr-i mer'iye
câmid, bir hacmi olmayan veya bulaştığı yerde görülmeyen herhangi bir pis maddedir. görünmez halde olan pisliktir. (idrar gibi)

necaset-i hafife
hanefî mezhebine göre pis olduğuna dair şer'î bir delil mevcud olan şeydir. diğer bir tabire göre murdar olmadığı rivayet edilen şeydir. (eti yenen hayvanların bevilleri gibi.) bedenin veya elbisenin dörtte birinden az miktarı namaza mani olmaz.

necaset-i kalile
"katı şeylerden ise miskalden; sıvı ise el ayası sahasından geniş olan necaset, namaza mânidir. bu miktardan fazlası necaset-i galizadır."

necaset-i mer'iye
hacmi olan veya kuruduktan sonra görünen herhangi bir pis maddedir. (akmış kan gibi)

necasetten taharet
pislikten temizlenmek. (bak: taharet)

necat
kurtuluş, selâmet. * hırs ve hased. * yüksek mekân. * ağaç budağı. * mantar.

necât
kurtuluş.

necatî
kurtulmaya ait, kurtulmakla ilgili.

necaşe
süratle yürümek, hızlı yürümek.

necaşi
"habeş meliki olan ""eshame"" nin lâkabıdır. kamus şârihinin dediğine göre, mutlaka bu isim, habeş meliklerinin has isimleridir."

necaşî
habeş hükümdarı.

necb
ağaç kabuğunu soymak.

neccad
yorgancı. yatak, yastık, yorgan gibi şeyler yapan.

neccah
yorgancı.

neccar
doğramacı. marangoz. * dülger.

neccaş
hayvan sürücüsü.

neccina
bizi kurtar, bize selâmet ver, bizi hıfzeyle (meâlinde dua).

neccinâ
bizi kurtar.

necd
açık ve işlek yol. * yüksek yer. * minder, döşeme gibi oturacak şeyler. * ağaçsız mekân. * hâzık ve mâhir kılavuz. * yiğitlik hâli. gamlılık, gussa. * hasma galip gelmek. * çok terlemek. * meme. * suudi arabistan'ın doğu mıntıkası.

necd
yüksek yerler, yüce mekânlar.

necdet
yiğitlik, şecaat, kahramanlık. * harp ve kıtal. *yeis, korku.

nec'e
şiddetli nazar. şiddetli bakış.

neceb
ağaç kabuğu.

necef
(necefe) : (c: nicâf-encâf) üzerine su çıkmayan yer. tümsek yer, yüksek, tepe, sırt. * ırakta bir şehrin adı.

necefe
büyük askı kandil.

necel
büyük gözlülük. iri gözü olmak.

necer
koyun ve devenin suyu içip kanmaması.

neces
murdarlık, pislik, necâset.

neceş
değeri artırmak için almak. * bir kumaşın pahasını artırmak. * dağılmış şeyleri bir yere toplamak. * örtmek, setretmek.

nech
men' ve reddetmek.

necib
soyu ve nesli temiz, aslı kerim olan. cömert. asilzâde. güzel huylu ve ahlâklı.

necib
soylu, asil, temiz.

necib
şerefli, necib, asil, temiz kimseler.

necib
necib kimseler. nesli, soyu sopu temiz ve pâk olan kişiler.

necibe
soyu sopu temiz kimse. cömert. asilzâde.

necid
arabistanda bir bölge adı.

necif
geniş temrenli olan ok.

necih
galip ve muzaffer. * sabırlı. * sağlam rey.

necil
(necile) soyu temiz. soylu. * ağaç yaprağından bir cins.

necim
yıldız.

necim
bölüm bölüm, parça parça

necire
bulamaç aşı.* kızgın taş ile kızdırılmış su. * kârgir duvar. * tahtadan veya ağaçtan olan sofa. * çulhaların beze sürdükleri haşil.

necis
yavaş hareketli insan veya hayvan. * gizli olan şeyi halk içinde ifşa etmek. * gizlenen sır, nişan. * bir nevi yeşillik.

necis
pis.

necis
pisler. necis şeyler.

necise
kuyudan çıkardıkları toprak.

necis-ül ayn
pisliğin ta kendisi.

necisülayn
pisliğin ta kendisi.

neciy
sırdaş, sır saklayan.

neciyya
(münâcât. dan) gizli yalvararak, gizli söyleyerek.

neciyyullah
resül-i ekrem'in (a.s.m.) bir ismi. (devamlı cenab-ı hakk'a karşı teveccühle meşgul ve münacatla, ilâhî feyizlerle inşirah bulan meâlindedir.)

necl
oğul, evlât, çocuk. * kuşak, nesil, sülâle. * atmak. * ayak ucuyla vurmak. * istihrac etmek, meydana çıkarmak. * yerden çıkan su.

necl-i necib
soyu temiz çocuk.

necm
(necim) yıldız, ahter, kevkeb. ülker yıldızına da denir. ülker, onbir yıldızdır. altısı görünür, gözü kuvvetli olan yedinciyi de görebilir. (peygamberimiz (a.s.m.) hepsini de görür idi.) * belirli olan vakit. (araplar, vakti yıldızlarla tahdit ederlerdi) * kabak ve hıyar gibi yayvan nebat.* belirli vakitte yapılan vazife. * kur'an-ı kerim. * ceste ceste, kısım kısım oluş. * kur'an-ı kerim'in her defa inzal edildiği kısım. * huk: bir borcun taksitlerini ödemek için hulül eden muayyen borç.

necm
yıldız.

necm
yıldızlar. necmler.

necm suresi
kur'an-ı kerim'in 53. suresidir. vennecmi suresi de denir. mekkîdir.

necm ü hilâl
yıldız ve ay.

necmeddin
(bak: necm-üd din)

necmeddin-i kübra
"(mi: 540 - 618) iran mutasavvıflarının en mühim şahsiyetlerindendir. kübreviyye veya zehebiyye ismi ile anılan tarikatın kurucusu sayılır. ismi: ahmed bin ömer eb-ul cenab necmeddin kübra el-hivakî el-harzemî.münazara ve mübaheseyi çok sevdiği ve her münazarada hasımlarını yendiği için kendisine ""ettâmmet-ül kübra"" lâkabı verilmiş, sonradan sadece ""kübra"" denilmiştir. moğolların harzem'i istilâsında şehri terk etmeyerek, onlara karşı kahramanca çarpışarak şehid düşmüştür. (k.s.)"

necmî
yıldıza dair, yıldızlarla alâkalı.

necm-i dırahşan
parlayan yıldız.

necm-i sâkıb
karanlığı delerek geçen parlak yıldız.

necmisakıb
karanlığı delen parlak yıldız.

necm-üd din
(bizde daha çok necmeddin şeklinde telâffuz olunur) dinin necmi, yıldızı meâlindedir.

necnece
geriye döndürmek. * engel olmak, men'etmek. bir nesneyi aşağı getirmek. * zayıf etmek, zayıflatmak.

necr
ağaç yonmak. * şiddetli sevk. * asıl. * renk. * halâs, kurtuluş.

necran
"susuz. * kapı ökçesi. (""süve"" denir). * yemen diyarında bir yerin adı."

necs
yerden define çıkarmak. * kuyuyu ayıklamak.

necv
yüzmek. * iki kişi arasında olan sır. * karından çıkan necis.

necva
gizli fısıltı. iki kişi arasında fısıldamak. * ağız koklamak. * iki kişi arasındaki sır.

necve
tümsek, yüksek yer.

necz
bitip tükenmek. * ihtiyaç bitirmek. * vâdeyi yerine getirmek.

necş
avı yatağından çıkarma. * dağılmış parçaları toplamak.

ned'
dikkat etmek.

neda
rutubet, çiğ, nem.

neda
çiyler, şebnemler.

nedaid
(nedid ve nedide c.) emsâller, akranlar, eşler.

nedâid
emsâl, akran, eş.

nedâid
emsâl, akran, eş.

nedalet
kir, pislik. * çalma, sirkat etme, aşırma.

nedamet
(nedm. den) pişmanlık, nedâmet etmek.

nedâmet
pişmanlık.

nedamet
pişman olma

nedametgâh
f. pişmanlık yeri.

nedametkâr
f. nedamet eden. pişman olan.

nedâmetkârâne
pişman olurcasına.

nedametkârî
f. pişmanlık, nâdim oluş.

nedan
f. bilmeyen, bilmez.

nedaret
tazelik, parlaklık, letafet, taravet.

nedavet
yaşlık, ıslaklık, nemlik, rutubet.

nedb
dua etmek.

nedbe
yara izi.

nedd
gitmek. * kaçmak.

neddaf
hallâç. pamuk atan kimse.

nedebe
yara izi.

nedebe
yara izleri, nedbeler.

nedem
pişman olma, nedamet, pişmanlık.

nedf
pamuk ditme, pamuk atma.

nedg
kılıçla veya sözle taan etmek, çekiştirmek.

nedh
geniş yer.

nedhe
(nüdhe) : çokluk, fazlalık.

nedi'
ateş veya kül içinde pişmiş olan.

nedib
yara izi kalan âzâ.

nedid
emsâl, akran, eş.

nedide
emsâl, akran, eş.

nedif
atılmış, hallaçlanmış pamuk. yün.

nedim
(c.: nedmân - nüdemâ) sohbet arkadaşı, meclis arkadaşı. * tatlı konuşan. güzel hikâye anlatan. * büyük kişileri hikâye ve fıkralarıyla eğlendiren.

nedim
nedimler.

nedime
kadın nedim. * zengin veya şerefli, itibarlı bir kadının arkadaşı.

nedis
akıllı kişi.

nedl
kir. * hırsızlık.

nedm
pişman olmak.

nedman
pişmanlık, nedâmet. pişman olma. pişmanlık duyma.

nedret
azlık, seyreklik, az bulunmak.

neds
huruç etmek, çıkmak.

nedve
yaşlık, nemlilik. * meşveret etmek. bir işi hakkında görüşmek. * konuşmak.

nedş
her nesneyi eritip sormak. * pamuk atmak.

neec
yel esmek, rüzgâr esmek. * yalvarmak, tazarru etmek.

need
belâ, musibet. zahmet, meşakkat.

nef'
"fayda, yararlılık. * fls: faydacılık. yani: bir şeyin doğru olup olmadığını, o şeyin faidesine göre değerlendiren yanlış bir nazariyedir. kudsi dinimiz olan islâmiyette ise: bir şeyin doğru veya yanlış; iyi ve kötü olması, allahın emir ve nehyine tâbidir."

nef
fayda.

nef u zarar
kâr ve zarar.

nefad
(nefed) bitip tükenmek, yok olmak.

nefais
değerli, güzel ve beğenilir şeyler.

nefais-perest
f. nefis şeyleri beğenenen, güzel şeyleri seven.

nefak
iki kapılı ev.

nefaset
beğenilir olmak, kıymetlilik, değerlilik, çok güzellik, pek iyilik. nefis ve mergub olmak.

nefaset
hoşluk, güzellik.

nefâtir
müteferrik, dağılmış ot.

nefâyız
düşmanın ahvâlini bilmek için dolaşan kavim.

nefâyız
düşmanın ahvâlini bilmek için dolaşan kavim.

nefaz
ağaçtan kendi düşen yemiş ve yaprak.

nefâş
yabana yayılmak. * davarların geceleyin yayılıp çobansız otlamaları.

nefc
çıkmak, huruc etmek.

nefd
tükenmek, bitmek. * geçici ve fâni olmak.

nefean
faydalı olarak.

nefean li-l-umum
herkes için faydalı oluş.

nefed
bitirme, tükenme, bitirilme.

nefehâ
suyun üstünde olan kabarcığı.

nefehat
esintiler. üfürmeler.

nefel
düşmandan alınan mal, ganimet. * ulü-l emrden müsaade almadan düşmana karşı çıkan az sayıda bir cemaat.

nefer
"bir kişi, tek kişi. * asker, er. (bazılarınca insan cemaati. ona kadar olan adam topluluğuna denir. üçten ona kadar olan kişilere ""reht"" denir.)"

nefer
er, asker.

nefer
neferler, askerler, erler.

neferât
neferler, askerler, erler.

neferât
neferler, erler.

nefes
soluk, üfürülen hava. soluma, soluk verip alma. * uzun söz. * bolluk. * hased etmek. *edb: bektaşi tekkelerinde okunan manzum söz.

nefes
soluk.

nefes
nefesler. soluklar. * ruhlar. canlar. * cevherler. * duâlar.

nefeza
düşmanın ahvâlini bilmek için dolaşan kavim.

nefezan
sıçramak.

nefeze
okun geçmesi gibi içe geçmek, işlemek. * sözü geçer olmak.

neffa'
(nef'. den) çıkarı çok olan kimse.

neffac
mütekebbir. kendini beğenen. mağrur. * şişkin.

neffah
hayır sâhibi ve iyiliksever kimse. * kokusu çok.

neffas
sihir yapan, üfüren, üfürükçü.

neffâs
üfleyen.

neffasât
neffâseler, büyücü kadınlar.

neffâsât
büyücü kadın.

neffase
büyücü kadın.

neffâse
neffâseler, büyücü kadınlar.

neffata
neft yağı çıkan pınar.

nefh
rüzgâr esmek. * güzel kokunun yayılması. kokmak. * vurmak. * def'etmek, kovmak. * vuruşmak, kat'etmek.

nefh
üfleme.

nefha
koku. rüzgârın hafif esişi. azıcık koku.

nefha
esme, esinti, üfürük.

nefha
esintiler. üfürmeler.

nefh-i sur
"israfil aleyhisselâm'ın kıyamet gününde ""sur' denilen boruyu üflemesi. * kıyamet kopması. (bak: acbüzzeneb)"

nef'î
menfaat ile alâkalı, faydacı. * sihâm-ı kaza nâmındaki hicivli şiirleri ile meşhur erzurum - hasankale'li olup istanbul'da yaşamış bir şâirin adıdır. 1634'de 4. murad devrinde bir hicviyesinden dolayı boğdurulup denize atılmıştır.

nefi
nefiy, yok sayma, sürme, sürgün.

nefif
hevâ.

nefir
cemaat, topluluk. * harp için seferber olan cemaat.

nefir
cemaatler, topluluklar, cemiyetler. halk, ahali, kalabalıklar, izdihamlar.

nefis
kişinin kendisi ve cismi (bk. n-f-s)

nefis
pek beğenilen, pek güzel, pek iyi.

nefis
can, maddî arzuların kaynağı olup sınır tanımayan bir duygu.

nefis
nefis ve heva geçitleri, geçici lezzet ve arzu engelleri

nefise
pek beğenilen, pek güzel, pek iyi.

nefise
değerli, güzel ve beğenilir şeyler.

nefis-perest
şeriat kanunlarına aykırı olarak, ahlâk kaidesini tanımadan nefsinin isteklerine uyan. nefsine taparcasına düşkün olan.

nefisperest
nefsine aşırı düşkün olan.

nefis-perver
f. nefsini çok sevip besleyen, nefsi isteklerine çok düşkün.

nefisperver
nefsini seven.

nefisperverâne
nefsini severcesine.

nefit
kaynamak, galeyan.

nefit
çömleğin kaynayıp taşması ve içinde yemeğin kuruması. * galeyan.

nefite
unu suya koyup kaynatıp koyulaşıncaya kadar karıştırmak.

nefiy
nefiy, yok sayma, sürme, sürgün.

nefiy
olumsuzluk, yok sayma, sürme, sürgün.

nef'iyyet
(nef'î) fls: faydacı, faydacılık.

nefiz
okun geçmesi gibi içe geçmek, işlemek. * sözü geçer olmak.

nefk
helâk olmak.

nefl
sevab için yapılan ibâdet. emredilmemiş, farz veya vâcib olmadan yapılan ibadet. nâfile. * birisine ganimet malı veya atiyye, ihsan vermek. * yemin etmek.

nefr
"heyecan verici bir emirden dolayı bir yerden bir yere fırlayıp çıkmaktır. ürkmek demek olan ""nüfur"" da bu mânâdandır. fakat ""nüfur"" tek başına kaçıp kurtulmak için menfi bir harekette kullanıldığı hâlde; ""nefr"", düşmana karşı gaza için fırlayıp çıkmakta kullanılır. ve böyle çıkıp toplanan cemaate ""nefir"", herbirine de ""nefer"" denilir.imamın, halkı cihada dâvet ve tahrik etmesine de ""istinfar"" tâbir olunur ki, lisanımızın şimdiki ıstılâhında ""seferberlik emri"", frenklerde de ""mobilizasyon"" yâni, halkı yerinden oynatma tâbir edilir. (e.t.)"

nefret
tiksinmek, ürküp kaçmak. * birisinin yakını ve akrabası.

nefret
tiksinme.

nefretbahş
f. insana nefret veren, iğrendiren, tiksindiren.

nefretkârâne
nefret ederek, tiksintiyle.

nefrin
lânet, beddua. * söğüp saymak.(hassasiyet-i ilmiyenin tezayüdüyle ve her günde otuz bin cenazeyi gösteren mevtin ikazatıylae o gaflet perdesi parçalanıyor. ecnebilerin tağutlarıyla ve fünun-u tabiiyeleriyle dalâlete gidenlere ve onları körü körüne taklid edip ittiba' edenlere binler nefrin ve teessüfler. l.)

nefrin
lânet.

nefrin-hân
f. sövüp sayan.

nefrin-künân
f. lânet okuyan, sövüp sayan.

nefs
gülme hususunda ifrata gitmek. * çok fazla gülmek.

nefs
can, kendi, istek duygusu, nefis.

nefs
kişinin kendisi ve cismi (bk. n-f-s)

nefs
nefsler, ruhlar, canlar. yaşayanlar.

nefs
nefisler, canlar, şahıslar.

nefsa
yeni doğum yapmış kadın. loğusa.

nefsâ
loğusalar. yeni doğum yapmış kadınlar.

nefsanî
bedenî arzu ve isteklerle alâkalı. zaruret olmadığı hâlde keyf için olan istek ve arzuya ait. kendine ait ve mensub.

nefsanî
nefsin hoşuna giden.

nefsânî
nefsin hoşuna giden arzu ve istekler

nefsaniyet
nefsini çok beğenmişlik. * gizli düşmanlık, garez, kin.

nefsaniyet
nefsine düşkünlük.

nefsâvât-nüfüs-nifâs-nevâfis
yeni doğum yapmış kadın. loğusa.

nefsî
nefis ile, kendisi ile alâkalı. şahsa ait, nefse dair.

nefsî
nefisle ilgili, nefsim!

nefsî
"nefsim, nefsim" mânâsına gelen ve sadece kendini düşünmeyi ifade eden bir söz (bk. n-f-s)

nefs-i amel
amelin ta kendisi.

nefs-i emmare
"insanın çirkin ve şeytanın teşviklerine itirazsız ve mücahedesiz tâbi olması hâli.(nefs-i emmârenin istibdad-ı rezilesinden selâmetimiz islâmiyete istinad iledir. o habl-ül metine temessük iledir. ve haklı hürriyetten hakkıyla istifade etmek, imandan istimdat iledir. h.)(bir zaman evliya-yı azimeden; nefs-i emmaresinden kurtulanlardan birkaç zattan, şiddetli mücahede-i nefsiyeler ve nefs-i emmareden şekvalarını gördüm. çok hayret ediyordum. hayli zaman sonra, nefs-i emmarenin kendi desaisinden başka, daha şiddetli ve daha ziyade söz dinlemez ve daha ziyade ahlâk-ı seyyieyi idame eden ve heves ve damar ve âsab, tabiat ve hissiyat halitasından çıkan ve nefs-i emmarenin son tahassüngâhı bulunan ve nefs-i emmareyi tezkiyeden sonra onun eski vazife-i seyyiesini gören; ve mücahedeyi, âhir ömre kadar devam ettiren bir mânevi nefs-i emmareyi gördüm. ve anladım ki, o mübârek zatlar, hakiki nefs-i emmareden değil; belki mecazi bir nefs-i emmareden şekva etmişler. sonra gördüm ki, imam-ı rabbani dahi bu mecazi nefs-i emmareden haber veriyor.bu ikinci nefs-i emmarede şuursuz kör hissiyat bulunduğu için, akıl ve kalbin sözlerini anlamıyor ve dinlemiyor ki onlarla ıslâh olsun ve kusurunu anlasın. yalnız tokatlar ve elemler ile nefret edip, veya tam bir fedailikle her hissini maksadına feda etsin. k.l.)"

nefs-i hayvanî
hayvanî istekler. canlılardaki yaşama ve hareket kuvvetleri.

nefs-i ihbar
tam haber. haberin tam esası.

nefs-i levvame
kötülüğü işledikten sonra fenâlığını hatırlayarak insanı rahatsız eden pişmanlık hâli ve vicdan rahatsızlığı. * insanın, kendine ait kötülük ve günahını görüp fenalığını bilen ve hayra meyleden iradesi.

nefs-i mardiye (marziyye)
kusurlarını bilen, kendisinden râzı olunan nefis. rabbinin indinde makbul olan nefis.

nefs-i mutmainne
iyiliği kötülükten ayırt ettirerek insanlık vazifesini tanıttıran ve vicdanına rahatlık veren hâl. insanı Allah'a yaklaştıran hâl. günaha meyleden kötü sıfatlardan temizlenmiş ve güzel ahlâk ile muttasıf olarak kurb-u ilâhiye itmi'nan ve istikrar kazanmış olan insan iradesi. nefsin, Allah'ın emirleri altına sakin ve şehevâta muâraza ederek ıztırabdan kurtulmuş olma hâli.

nefs-i mülheme
tas: lüzumu hâlinde cenab-ı hak tarafından kendisine hakikatlar ilham edilen, tasaffi ve tekâmül etmiş nefis.

nefs-i mütekellim
gr: birinci şahıs. (bak: mütekellim-i vahde)

nefs-i nâtıka
akli ve nakli mes'elelerin münasebetlerini hissetmeğe ve anlamağa istidadı olan zâti ve cevheri hassası. zâtında maddeden mücerred, fiilinde maddeye mukarin olan cevher. insan ruhu.

nefsî nefsî
"""benim nefsim"", ""nefsim nefsim"" mânâsına yalnız kendini düşünmeyi ve kendisiyle olan alâkayı ifâde eden bir tâbir."

nefs-i râdiye
f. rabbinden râzı ve hoşnud olanın nefsi.

nefsiemmâre
insanı kötülüğe sürükleyen nefis.

nefs-ül emir
hakikatın kendisi. işin hakikatı.

nefsülemir
işin kendisi, hakikatı.

neft
neft yağı. çam gibi bazı ağaçlardan çıkarılan, tutuşabilen bir yağdır ve boyacılıkta vesair sanayide kullanılır.

neft
çömleğin kaynayıp taşması ve içinde yemeğin kuruması. * galeyan.

nefta
(nifta) (c: nefat) çalışmaktan dolayı elde çıkan kabarcık.

neftî
f. neft yağı renginde olan, siyaha yakın koyu yeşil.

nefuh
sütü sağılmadan çıkıp akan deve.

nefur
ürken, ürküp kaçan. * herkese iyiliği dokunan kimse.

nefuz
çocuk düşüren kadın.

nefy
"sürgün etmek. birisini kendi rızası olmadan, bir yerden başka bir yere nakletmek, sürmek. * gr: bir şeyin olmadığını ifade eden (olumsuzluk) edatı. müsbetin zıddı, menfi olan. bir şeyin yokluğunu veya olmadığını iddia. (bak: inkâr)(işte küffarın ve ehl-i dalâletin bir hakikat-ı imaniyeyi inkâr ve nefyetmelerinde kuvvet yoktur. çünkü, nefiy sırrıyla ittifakları kuvvetsizdir. bin nefyediciler, bir tek hükmündedir. meselâ: bütün istanbul ahalisi, ramazanın başında ayı görmediğinden nefyetse, iki şâhidin isbâtiyle o cemm-i gafirin nefiy ve ittifakı sukut eder. l.)(nefiy dahi iki kısımdır.birisi: ""has bir mevkide ve hususi bir cihette yoktur."" der. bu kısım ise, isbat edilebilir. bu kısım da bahsimizden hariçtir.ikinci kısım ise: dünyaya ve kâinata ve âhirete ve asırlara bakan imani ve kudsi ve âmm ve muhit olan mes'eleleri nefiy ve inkâr etmektir. bu nefiy ise... hiçbir cihetle isbat edilmez. belki kâinatı ihata edecek ve âhireti görecek ve hadsiz zamanın her tarafını temâşâ edecek bir nazar lâzımdır; tâ o gibi nefiyler isbat edilebilsin. ş.)"

nefy
nefiy, yok sayma, sürme, sürgün.

nefy edâtı
"arabçada ""lâ"", farsçada ""nâ"" gibi olumsuzluk bildiren edât."

nefyan
vurma ânında yara ve cerahatten akan kan.

nefyetmek
yok saymak, sürgün etmek.

nefy-i ebed
bir daha dönmemek üzere nefyedip sürme.

nefy-i mülk
bir malın başkasına ait olduğunu söyleme.

nefz
saçma, yayma. neşretme. * silkmek. * nazar etme, bakma.

nefza
düşmanın ahvâlini bilmek için dolaşan kavim.

nefş
açmak. * yapmak. * yün ve pamuk atmak. * davarların, geceleyin yayılıp çobansız otlaması.

nefşele
yürüken toprağı ayağıyla tozutmak.

negânig
boğaz içinde olan et. * kulak içinde fazlalık olan nesne.

negatif
fr. mat: sıfırdan küçük, önünde eksi işareti bulunan sayı. menfi. * gerçekteki karanlık ve aydınlık kısımları tersine gösteren fotoğraf camı veya filmi. ( bak: menfi)

negühide
f. çirkin, kötü.

neha
pek akıllı adam. * ihtiyacı terkeylemek. (güya kendi nefsi cihetinden menedilmiş demektir.)

nehabik
bildikleriyle amel etmeyip halka da öğretmeyen.

nehabir
kum yığınları, kum tepeleri.

nehâbir
kum yığını.

nehafe
tıksırmak, aksırmak. * nefes verip almak.

nehak
eşek anırtısı.

nehake
bahadırlık, kahramanlık, şecaat. * keskinlik.

nehaket
bahadırlık, kahramanlık, şecaat. * keskinlik.

nehamî
demirci.

nehar
fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan aydınlık. * toy kuşunun yavrusu. * altın.

nehâr
gündüz.

neharen
gündüzün. gündüz vakti.

neharî
gündüzlü, gündüz ile alâkalı. * yatılı olmayan mekteb veya talebe.

nehârî
gündüzcü.

nehârib
kaya yarığı. * arı kovanı. * arı sesi.

nehar-ı ebyaz
gündüzün beyazlığı, gündüze benzeyen beyazlık. beyazlığın parlaklığı.

nehar-ı örfî
güneşin tuluundan gurubuna - doğuşundan batışına - kadar olan zaman.

nehar-ı şer'î
fecr-i sadıktan güneşin batışına kadar olan müddet.

nehave
(et) çiğ olmak.

nehâyet
tabiat.

nehâyıs
gebe eşek.

nehb
yağma, yağmacılık, çapul. * at oynatmak, koşturmak. * kahr ile bir kişinin malını elinden almak.

nehb
çapullar, yağmalar.

nehbe
kapmak.

nehber
helâk olacak yer.

nehc
yol, usul. * doğru yol.

nehd
iri gövdeli ve karınlı at.

nehda'
iyi otlar yetişen kumlu arâzi.

nehdan
dolu, dolmuş.

nehec
yol, tarik. * istikâmet.

nehel
susuz olmak. * içmenin evveli. * yaşlı, ihtiyar. * semiz etli deve.

nehem
(nehim - menhum) aç gözlü oluş. şikemperver olmak. doymak bilmemek. bir şeye çok düşkün, şehvetli, haris.

neheng
f. timsah.

neheng
f. timsahlar.

nehengân
f. timsahlar.

nehengân
f. timsah.

neher
genişlik, bolluk. * nehir, ırmak.

nehhab
(nehb. den) yağmacı, çapulcu.

nehhac
(nehc. den) kılavuz, rehber, mürşid. doğru yolu gösterici.

nehhal
toprak kazan, kazıcı.

nehham
yüksek ve gür sesli kimse. * arslan.

nehhas
esirci.

nehhat
yüce avazlı, gür sesli kişi.

nehhat
çalıştırılan sığır. * ince. * hımar, eşek. * sadaka toplamaya memur olan kişinin işini bitirdikten sonra ücretini alması.

nehi
menedilmiş şeyler. şer'an yasak edilmiş olan şeyler.

nehib
(nehb. den) korku, dehşet, ürküntü. * yağmacı, çapulcu.

nehide
kalın kaymak.

nehif
zayıf.

nehih
boğaz içinden gelen ses.

nehik
anırtı, eşek anırtısı.

nehim
aç gözlü, doymaz. * yırtıcı. * arslan kükremesi.

nehir
burun içinden çıkan ses, hırıltı.

nehire
ayın evveli.

nehit
eşek anırtısı. hımar avazı.

nehite
tabiat.

nehiy
yasak etmek. menetmek. * gr: emrin menfi şekli.

nehiy
yasaklama.

nehizet
tabiat. * at kulağına benzer dokunmuş nesne.

nehk
zayıf etmek, zayıflatmak. * eskitmek. * mübâlağa etmek.

nehme
hastaların ve çocukların yiyeceğe karşı olan hırsı, oburluğu.

nehmet
himmet, maksat, yüksek himmet. harislik. şehvet.

nehnehe
dar kaftan, dar elbise.

nehr
boğazlamak, kesmek. * namazda sağ elini sol eli üzerine koymak. * sadr, göğüs.

nehr
nehir, ırmak.

nehr
nehirler, çaylar, ırmaklar. (bak: enhür)

nehr
nehirler, ırmaklar, çaylar, akarsular. (bak: enhar)

nehren
nehirden. nehir yoluyla.

nehreyn
iki nehir.

nehrî
(nehriye) nehirle ilgili, nehre ait.

nehr-üs sema
samanyolu. kehkeşan.

nehrüssema
samanyolu da denilen yıldızlar kümesi.

nehs
kabzetmek, almak. * yılan sokması. * eti ön dişiyle almak.

nehsek
yaban havucu.

neht
yontmak. oymak.

nehud
f. nohut.

nehur
burnuna vurmayınca veya burnuna parmak sokmayınca sütünü salıvermeyen deve.

nehus
gebe eşek.

nehuset
yaramazlık, uğursuzluk. (mübârek'in zıddı)

nehva
bir şey kasdetmek. bir şey söylemeği istemek. * bir şey yapmağa evvelden hazırlanmak.

nehy
yasaklama.

nehy
nehiy, yasaklama.

nehyi an-il münker
Allah'ın haram kıldığı şeyleri işlemekten men'etmek, haram işleri yaptırmamak ve buna çalışmak.

nehyianilmünker
kötülükten sakındırma.

nehz
ayağa kalkmak, deprenip kalkmak, hareket.

nehzat
hareket, davranma, kalkışma. yola çıkma.

nehş
yılan sokmak. * almak, kabzetmek. * ön dişiyle bir nesneyi ısırır gibi tutmak. * et almak.

nehşel
kurt, zi'b. * çakır. * erkek ismi.

neib
karga sesi. * ağaçtan yemiş indirmek. * süt sağmak.

nek'
dizine ayağın arkasıyla vurmak. * def'etmek, kovmak.

nek'a
kalkan dikeni üstündeki kızıl kap. * her kırmızı olan şey.

nekâ'
yarayı kaşımak. * soymak. * çok azap etmek, acı çektirmek.

nekab
devenin tabanı aşınmak.

nekabe
kâhyalık. * ululuk.

nekabet
muayyen zümrelerin başları. * bir topluluğun vaziyetlerine nezâret etmek, kontrol.

nekâbet
dönme, vazgeçme, cayma.

nekabet-i ulemâ
âlimlerin başı olma.

nekad
ayakları kısa, yüzü çirkin koyun. * büyümesi geç olan çocuk. * ağızda dişler çürüyüp ufanmak. * davarın tırnağı soyulup yüzülmek.

nekahet
hastalıktan yeni kalkıp henüz iyileşmiş, iyiliğe yüz tutmuş olmak hâli. hastalıkla sıhhat arasındaki hâl. * fehmetmek, anlamak, bilmek. * seri intikal etmek. çok çabuk anlayış.

nekahet
hastalıktan sonraki zayıflık.

nekahet
hastalıktan yeni kalkmış fakat tamamıyla iyileşmemiş kimsenin hâli

nekais
nakiseler. noksanlar.

nekais
noksanlıklar.

nekaiz
nakizeler. birbirine zıd şeyler.

nekâl
şiddetli azab. işkence ve ukubet. * ibret.

nekâl
şiddetli azap.

nekam
(a, uzun okunur) bir kimseyi kötü bir fiilinden dolayı şiddetle cezalandırmak. intikam almak.

nekanık
kurbağanın ötmesi. tavuğun gıdaklaması. * ses.

nekâre
güçlük, zorluk. * belirsizlik.

nekave
her şeyin iyisi, seçkini. * temizlik, paklık.

nekavet
her şeyin iyisi, seçkini. * temizlik, paklık.

nekavet-i vicdân
vicdan temizliği.

nekâyat
çarklar. * vakitler.

nekayi'
ziyâfetler.

nekâyi'
seferden gelen kimse için hazırlanan yemek. * yağma edilen hayvanlardan taksimattan önce boğazladıkları deve ve koyun. * damat için hazırlanan yemek. * ziyafet.

nekâyil
ayakkabıya yapılan yama.

nekaz
her nesnenin kötüsü, kıymetsizi.

nekb
musibet ve kedere uğrama. * meyletmek, eğilmek. * udul etmek, vazgeçmek, haktan dönmek.

nekba
esince adamı eğip düşüren rüzgâr. fırtına.

nekbe
şiddet, meşakkat. * bir şeyin kesilmesiyle olan cerahat.

nekbet
(c.: nekebât - nükub) talihsizlik, şanssızlık, bahtsızlık. * musibet, felâket. * düşkünlük.

nekbethane
f. tâlihsizlik yuvası. * mc: dünya.

nekbetî
f. tâlihsiz, bahtsız, şanssız, uğursuz.

nekbetzede
f. felâket görmüş, musibete uğramış.

nekd
(nekâde) (c.: enkâd) hayırsız olmak.

nekda'
sütü olmayan deve.

nekeb
hastanın iyileşmesi. * devenin omuzlarında olan bir hastalık.

nekebât
şiddet, meşakkat. * bir şeyin kesilmesiyle olan cerahat.

neked
sıkıntı, dert, keder. belâ, musibet.

nekefe
çene altında olan küçük bez.

nekel
kuvvetli kişi.

nekerât
belirsiz.

nekes
(nâ-kes) cimri, tamahkâr, hasis.

nekesan
ardına dönmek.

nekf
göz yaşını yanağından parmağıyla silip gidermek. * kuyudan su çekmek. * arlanmak.

nekh
(nikâh) (c.: enkihe) tezevvüc, evlenme, cimâ etme. * akit.

nekhet
koku.

nekib
halkın iyisi. * kâhya. * kefil. * müfettiş, kontrolcü.

nekibe
nefsi mübârek.

nekir
"bilinmemiş olan. muayyen olmayan. * mezarda iki sual meleğinden birisinin adı. (diğerininki; münkerdir)"

nekîr
kabirdeki sual meleklerinden biri.

nekire
belirsiz.

nekise
hilâf, ters. * nefs.

nekkad
bir şeyin iyisini kötüsünü seçen kimse. * paranın sağlamını kalpından ayıran. * imam, hatib ve kayyum gibi hizmet sahiblerinin, vazifelerine devam edip etmediklerini murakabe ve devam etmiyenlere tenbihat, icra ve devamsızlıkları tesbit eden vazifeli kişi.

nekkad
iyiyi kötüden ayıran.

nekkar
ağaçkakan kuşu. * değirmenci. * çok hayırlı. * çok kokulu.

nekl
yular. at gemi. * ezâ, cefâ etmeğe ve işkence yapmağa yarayan şey.

nekmet
şiddetli ceza. hoş olmayan muamelelerle olan mücâzat.

nekr
zeki, akıllı kimse. pek zeyrek olan. * dehâ, fetânet.

nekre
belirsiz olan. * çıban ve yaradan çıkan kan ve irin. * garip ve gülünç fıkralar. * hoş sohbet ve hazır cevap kimse. * gr: belirtilmemiş isim, neye delâlet ettiği belli olmayan (harf-i tarifsiz) isim.

nekre
belirsiz.

nekre-gû
f. tuhaf hikâyeler fıkralar anlatan. gülünç sözler söyleyen.

nekre-i mevsule
iki kelime veya mânâyı birbirine bağlayan kelime.

nekre-i tâmme
mübhem mânâ ifade eden kelime.

neks
çok çekinmek, kaçınmak.

neks
başaşağı etmek, ters döndürmek. * aynı hastalığın geri gelmesi. (bak: nüks)

nekt
süngüyü yere vurmak. * taan etmek, çekiştirmek.

nekz
gayret etme, uğraşma, çok çabalama.

neküs
(nekis - neküs) baş aşağı etmek.

nekş
kuyunun çamurunu temizlemek. * bir şeyi bitirmek. bir işden fâriğ olmak. * bir şey üzerine gelip toplanmak.

nell
yüz üstüne bırakmak.

nem
f. rutubet, az yaşlık. hafif ıslaklık.

nema
gelişme, büyüme. * uzamak, artmak, çoğalmak, üremek. * faiz.

nema
artma, çoğalma, büyüme, uzama.

nemadâr
f. çoğalan, ziyadeleşen. artan, büyüyen.

nemaik
mektuplar.

nemâik
mektub. name.

nemaim
dedikoducular, çekiştiriciler.

nemarik
küçük yastık.

nemarık
yastıklar.

nemârık
yastık.

nemârık-nemârıka
yüz yastığı.

nemârık-nemârıka
yüz yastığı.

nemas
kılın ince olması.

nemat
usul, tarz. * yol, tarik. * örtü, ihram. * topluluk, insan cemaati. * döşek yüzü, yatak yüzü.

nemat
örtüler, ihramlar.

nemat-ı takrir
söyleme tarzı.

nemdar
f. nemli, ıslak, yaş, rutubetli.

ne'me
nağme, ses.

neme
"bu işle ilgilenmem, buna karışmam, bana ne" anlamında bir ifade

nemed
f. keçe.

nemedîn
f. keçeden yapılma.

nemed-pâre
f. keçe parçası.

nemed-puş
f. keçe giyen. derviş.

nemed-zîn
f. at eğeri altına konulan keçe.

nemek-dân
f. tuzluk, tuz kabı.

nemek-efşan
f. tat veren. lezzetlendiren. * tuz serpen.

nemek-haram
f. tuz haini. * mc: nankör.

nemek-helâl
f. tuz hakkı tanıyan. bağlı, sâdık kimse.

nemekîn
f. tuzlu, lezzetli, tadı yerinde. * tuzlu gözyaşı.

nemek-perver
f. sâdık ve bağlı kimse.

nemek-sud
f. tuzlanmış, tuza bastırılmış, tuzlu şey. * pastırma.

nemek-çeş
f. tadına bakma, tatma.

nemek-şinâs
f. tuz tanıyan. * mc: iyilik bilen.

nemeş
dağınık, parçalanmış şeyleri toplamak. * nakış hatları. * yüzde olan siyah ve beyaz noktalar.

nemf
küçük kurt (böcek).

nemga
çocukların beyni deprendiği yer. * dağ üstü.

nem-i dide
göz yaşı.

nemidanem
bilmiyorum.

nemididem
görmüyorum.

nemika
mektub. name.

nemika
mektuplar.

nemime
söz götürme. lâf taşıma. bir kimse aleyhindeki sözleri ifsad maksadıyla kendisine eriştirme.

nemîme
söz taşıma.

nemime
dedikoducular, çekiştiriciler.

nemimekâr
f. koğucu, fitneci, dedikoducu, münafık.

nemin
fısıltı. * koğucu.

nemir
kaplan.

nemire
dişi kaplan. * yün kaftan.

nemis
bittikten sonra yine biten ot.

nemk
yazmak. * düzeltmek.

nemkeşide
f. ıslak, nemli, yaş, rutubetli.

neml
karınca.

neml
karınca.

neml
karıncalar.

neml suresi
kur'an-ı kerim'de 27. sure olup süleyman suresi de denir. mekkîdir.

nemle
bir tek karınca. * vücutta olan karıncalanma.

nemm
birinin sözünü başkasına götürüp ikisinin arasını bozma. koğuculuk.

nemmal
koğucu, dedikoducu, münafık.

nemmam
(nemmas) : koğuculuk ve nemimecilik eden. dedikoducu.

nemmam
söz taşıyıcı.

nemnak
f. nemli, yaş, ıslak.

nemnakî
f. nemlilik, ıslaklık, yaşlık, rutubet.

nemraka
yastıklar.

nemreka
yastık.

nemrud
zâlim ve gaddar olarak tanınmış ve allaha karşı kibir ve isyan ile büyüklük taslamış bir kralın ismidir. milâddan evvel 2640 yılında yaşadığı sanılmaktadır. peygamber ibrahim aleyhisselâm zamanında yaşamış ve onu ateşe atarak yakmak istemiş, mu'cize ile ibrahim aleyhisselâm ateşten kurtulmuştur. bâbil'in müessisi ve hükümdarı olup, en evvel hükümranlık ve tecebbür eden bu olduğu mervidir. (bak: enaniyet)

nemrudane
nemrut gibi.

nems
süt ve yağın ekşimesi. * ekşimek ve kokmak. * sırrı ketmetmek, gizlemek.

nemy
kaldırmak. * yetiştirmek.

nemçe
tar: osmanlılar tarafından avusturya ve avusturyalı mânasında kullanılan bir tâbir idi.

nemş
f. hile, oyun, dalavere, desise.

ne'nee
zayıflık.

ne'nehava
anason, kimyon.

neng
f. ayıp, utanma, hayâ etme. * ün, şöhret, nam.

ner
f. erkek, er.

nerbdan
"f. merdiven. (neverdi bâm'dan alınmıştır. neverd; kıvrım, büküm; neverdiden; tayyetmek, dürmek; bam, ban; tavan mânalarına gelirler. üst kata merdivenle çıkıldığından, neverdibâm yerine hafifletilmişi olan nerdbân denilmiştir.)"

nere
f. dalga. * erkek.

nere-i âb
su dalgası.

nergis
(nerges - nercis) iri papatya biçiminde ortası yeşil veya sarı, yaprakları gri ve sarı bir çiçek. suyu, uyuşturucudur. mahmur bakışı andırır.

nergis
bir çiçek.

nergis-dân
f. nergis saksısı.

nergisî
f. nergis biçiminde kesilip yapılan bir çeşit hamur işi.

neriman
f. pehlivan, yiğit, kahraman.

nerimanî
f. nerimanlık, kahramanlık, yiğitlik.

nerm
(nermi - nermin) f. yumuşak.

nerm nerm
f. yavaş yavaş, âheste âheste.

nerm-âhen
f. gevşek şey.

nermdil
f. yüreği yumuşak. merhametli.

nermgû
f. yumuşak sözlü.

nermî
f. gevşeklik, yumuşaklık.

nermin
f. yumuşak.

nermiyet
yumuşaklık, gevşeklik.

nermligam
(nerm-ligâm) f. itaatli, muti, söz dinler. * başı sert olmayan at.

nermsaz
f. yumuşak adam.

nerre-şir
f. erkek arslan.

nesa
uyluk başından tırnağa kadar varan bir damar. * te'hir etmek, sonraya bırakmak.

nesai
(bak: kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

nesaic
dokumalar. dokunmuş kumaşlar. ette ve deride olan nescler, dokular. (bak: nesc)

nesaih
(nesâyih) (nasihat. c.) nasihatler, öğütler.

nesaik
kesilen kurbanlar.

nesaim
hafif ve lâtif rüzgârlar.

nesais
fesatlık için yapılan fısıltılar.

nesâis
fesatlık için yapılan fısıltı.

nesak
tarz, usul, yol, şekil, üslub.

nesaksâz
f. tertib eden, düzenliyen, tanzim eden, düzen veren.

nesak-ı vâhid
tek şekilde, tek tarzda, tek biçimde.

nesar
(c.: nüsür - ensür) bir kuş adı. gerges de denir.

nesâyic
dokunmuş, nescolunmuş şey.

nesc
(nesic) dokunuş, dokuma. * canlı mahluklardaki hücrelerin, Allah'ın (c.c.) kudretiyle ve kanunu dâiresinde yanyana gelip birleşerek uzuvların yapılışı. (meselâ: hayvanlarda deri, kemik, et vesâir kısımların yapılışı gibi)

nesc
dokuma, örme.

nesc
nesicler. (bak: nesc)

nescî
nesc ile alâkalı.

nescolmak
dokunmak, örülmek, örülü hâle gelmek. kumaş dokunması, bez dokunması. (canlıların vücudundaki nescolunmak gibi)

nes'e
veresiye alma. vade ile alma. * tehir etmek.

neseb
sülâle, hısımlık, karabet, soy. baba soyu, atalar zinciri. * vuslat.

neseb
soy, sülale.

neseben
soyca, sülâlece, soy bakımından.

neseben
soyca, soy bakımından.

nesebî
neseb ve soya âit. sülâle ile alâkalı.

nesebî
soy yönünden, neseble ilgili olarak.

nesel
davar sağıldıktan sonra meme başlarında arta kalan sütü. * iki tarafı saf saf ağaçlar olan yol.

nesem
soluk ruh, nefes. rahatı mucib hâlet. * rüzgârın lâtif, hoş esmesi.

neseme
(nesme) : (c: nüsüm) nefs. insanın ve her nesnenin başlangıcı.

nesevî
(neseviye) kadına mensub, kadınla alâkalı, kadınlık.

neseviyyet
kadınlık.

nesf
bir yapıyı temelinden yıkma.

nesfe
dökülmüş ve saçılmış un.

nesg
gitmek. * almak. * ağaç kesildiğinde çıkan su. * vurmak. * dürtmek.

nesh
ıst: şer'i bir hükmü yine şer'i bir emirle kaldırmaktır. (itikada ait olan ve zamanla değişmeyen hükümlerde nesih olmaz, bunlar sabit birer hakikattırlar.) * bir şeyin aynını kopya etmek, aynını çoğaltmak. * ibtal etmek, hükümsüz bırakmak, değiştirmek. * nakletmek, kaldırmak, bir şeyi zâil kılmak. (güneşin, gölgeyi giderdiği gibi.)

nesh
kaldırma, hükümsüz bırakma.

neshî
nesihle alâkalı, neshe ait. * bir cins yazı.

nes'î
câhiliyet devrinde belirli vakti geciktirilmiş haram aylar.

nesi'
yolcuların ve misafirlerin konakladıkları menzilde düşürdükleri esvap. * unutkan. * unutulan. unutulmuş olmak.

nesib
asil kadının vasfı. * edb: kasidenin âşıkâne olan mukaddemesi.

nesic
(nesc. den) dokunmuş, nescolunmuş.

nesice
dokunmuş, nescolunmuş şey.

nesice
dokumalar. dokunmuş kumaşlar. ette ve deride olan nescler, dokular. (bak: nesc)

nesie
veresiye almak. satın alınan şeyin bedelini vermeyip sonraya bırakmak.

nesif
iki kişi arasındaki sır.

nesig
ter.

nesik
düzenli, tertibli, nizamlı * süslü, bezenmiş, donanmış.

nesike
hak yoluna kesilen kurban. * altın veya gümüş külçesi. (bak: akika)

nesike
kesilen kurbanlar.

nesil
erimiş mumsuz bal.

nesim
hoşa giden, hafif ve lâtif esen rüzgâr.

nesîm
hoşa giden rüzgâr.

nesim
hafif ve lâtif rüzgârlar.

nesimî
hafif hafif ve lâtif bir tarzda esen rüzgârla ilgili.

nesîmî
atmosferi olan küre, yerküre gibi atmosferi olan gök cismi, gezegen

nesim-i nevbahâr
ilkbahar rüzgârı, tan yeli.

nesim-i seher
lâtif sabah rüzgârları.

nesim-i subh
sabah rüzgârı.

nesim-i subh-dem
sabah vakti esen rüzgâr, sabah rüzgârı.

nesir
hayvan aksırması.

nesir
düz yazı.

nesire
kuyu toprağı.

nesis
bir sıvının sızıp kabından dışarı çıkması.

nesise
fesatlık için yapılan fısıltı.

nesise
fesatlık için yapılan fısıltılar.

nesk
bir kelâmı başka kelâma atfetmek.

nesl
soy, sop. zürriyet, döl, kuşak. * halk. * çocuk hâsıl etmek. * kıl yolmak. * mumsuz, süzme bal.

nesl
nesil, soy, kuşak.

nesl
nesiller. soylar. zürriyetler. sülâleler.

neslan
çok yelmek. evmek.

nesle
geniş gömlek.

neslen
nesil bakımından, soyca.

nesme
fık: satın alınan köle.

nesnas
koğuculuk eden kişi. * maymun.

nesne
şey, herhangi bir şey.

nesne
şey, tamlayıcı, tümleç.

nesr
(nesir) çoğaltmak, saçmak, yaymak. * manzum olmayan söz veya yazı.

nesr
nesir, düz yazı.

nesr
kartallar. akbabalar (kuş).

nesre
büyük geniş gömlek. * hayvanın tiksirip burnundan sümüğünü çıkarması. * menazil-i kamerden iki yıldız.

nesren
nesir olarak, manzum olmadan yazılan yazı. * çoğaltmak suretiyle.

nesrin
yabani gül.

ness
ifşa etmek, açıklamak. * gayret ve hamiyyet etmek.

nessabe
nesepleri iyi bilen kimse.

nessac
dokuyucu, dokuyan, çuhacı.

nessac
dokuyucu.

nessaf
gagası büyük bir kuş.

nessar
dağıtan, saçan, neşreden. * parlatan.

nest
sâkin olmak.

nesteinu
"""biz senden yardım, inayet dileriz, istiane ederiz"" meâlinde duâ."

nester
(nesteren-nesterin-nesterun) f. ağustos gülü, yaban gülü.

nesterinzar
f. gül bahçesi. güllük.

nesuc
üstünde yük doğru durmayan deve.

nesv
izhar etmek, göstermek, açıklamak.

nesy
unutma, nisyan. * unutulmuş.

nesy
unutmalar, nesyler.

nesyen mensiyyen
tamamıyla unutulmuş, tamamen hatırdan çıkmış.

neta
(nütü') yaranın şişmesi. * yüksek olmak.

netaic
(netayic) (netice. c.) neticeler.

netâic
neticeler, sonuçlar.

netâic
son, gaye. semere, hülâsa. * döl, evlâd.

netane
çirkin kokmak, pis kokmak.

netânıt
çok konuşan uzun boylu, akılsız kimse.

netâyıh
başka davar tarafından boynuzlanıp öldürülmüş olan davar.

netb
büyük olmak, gövdeli olmak.

netc
doğurmak.

netel
önüne çekmek. * deve kuşu yumurtasının içini su ile doldurup bir yere gömmek.

netf
kıl yolma.

netg
alayla gülmek. * bir kimseyi ayıplamak.

neth
koparmak. * çıkarmak.

netice
son, gaye. semere, hülâsa. * döl, evlâd.

netice
sonuç.

netice
sonuç olarak

neticebahş
f. neticelendiren, sonuçlandıran. netice veren.

netice-i hayat
hayatın neticesi ve gayesi.

netice-i hilkat
yaratılışın sonu, gayesi. yaratılmanın neticesi.

netice-i kelâm
sözün kısası.

netice-i ma'kûse
aksi netice, ters netice.

neticepezir
f. son bulmuş, neticelenmiş.

netk
bir şeyi şiddetle çekmek ve cezbetmek.

netl
önüne çekmek. * deve kuşu yumurtasının içini su ile doldurup bir yere gömmek.

netn
fena kokmak. kötü, kerih koku.

netnun
bir ağaç cinsi.

netr
cezbetmek, kendine çekmek. * taan etmek, çekiştirmek. * bozulmak, fâsid ve zâyi olmak.

nets
deri yüzmek. * bir şeyin yerinden ayrılması.

netuc
çıkma. *ağaç posası.

netş
çıkarmak. * yolmak.

neur
çivit.

neûzu
allah'a sığınırız

neuzü
"""sığınırız"" meâlinde fiil."

neûzü
allah korusun

neuzü-billâh
Allah'a sığınırız, Allah korusun.

neûzübillah
allaha sığınırız.

nev
f. yeni, tâze, cedid. son zamanda çıkmış.

nev'
çeşit, sınıf, cins. * taleb etmek. meyletmek, eğilmek. iki yana sallanmak.

nev
çeşit, tür, yeni.

nev'
neviler, çeşitler, türler.

neva
f. ahenk, ses, güzel sadâ, nağme, avaz. * musikide bir makam ismi. * intizamlı hâl. * azık, zahire, rızık.

nevâ
ses, nağme, çekirdek.

nevabig
şerefli ve ulu kimseler. * sonradan şâir olan kişiler.

nevabig
şanı, şöhreti büyük adam. ulu, şerefli kimse. * sonradan şâir olan. * üstün zekâlı hârika ve çok fasih kimse.

nevabit
nebatlar. bitkiler. * imar ve ihdas. * dünya ahvâlinden habersiz. * taze, genç kimse.

nevâbit
bitkiler.

nevabız
nabız damarları.

nevâbız
nabız damarı.

nevaciz
azı dişlerinin arkasındaki altlı üstlü bulunan dişler.

nevad
f. zarar, ziyan, hasar. * mahzen. * dil.

nevade
torun.

nevadi
toplantılar, meclisler.

nevadir
az olanlar, nâdirler.

nevadir
az bulunanlar.

nevadıc
olgunlaşmış, olmuş, kıvama gelmiş.

nevâfic
kaburga kemiklerinin sonu.

nevafil
farz ve vâcib olandan başka ibadetler. nâfile (yani sevab için kılınan) namaz veya tutulan oruçlar.

nevafil
isteğe bağlı ibadetler, nafileler.

nevafis
loğusalar. yeni doğum yapmış kadınlar.

nevager
f. okuyucu, hânende.

nevah
kül renkli beyaza benzer kumru gibi bir kuş cinsidir ve sesi gayet lâtiftir.

nevahi
taraflar, yanlar, nahiyeler.

nevahi
nahiyeler, taraflar, yanlar.

nevahî
nehiyler, yasaklar.

nevahi-i kaza
bir kazâya bağlı olan nahiyeler.

nevahi-i mekke
mekke civarı. mekke'nin yakınları, nahiyeleri.

nevâhik
dudaklı hayvanların göz pınarı.

nevaht
f. okşama. * saz çalma.

nevahte
f. okşanmış. * saz çalmış.

nevahten
f. çalgı veya saz çaldırmak.

nevaî
f. ahenkle, makamla ilgili.

nevaib
musibetler, kazalar, belâlar.

nevaib-i eyyam
günlerin belâları.

nevair
ateşler, alevler.

nevâir
alev, ateş. * hararet, sıcaklık.

nevâir
bostan dolabı.

nevaket
hamakat, ahmaklık.

nevakis
çanlar. ibadet vakitlerinde kiliselerde çalınan çanlar.

nevakıs
başlarını devamlı olarak önlerine eğen adamlar.

nevakıs
noksanlıklar, eksiklikler.

neval
bahşiş. kısmet, tâli', nasib. * yiyecek içecek. * bir tek porsiyon.

nevale
yiyecek içecek.

nevale
bahşiş. kısmet, tâli', nasib. * yiyecek içecek. * bir tek porsiyon.

nevale-çin
f. yiyecek toplayan, kısmetini alan.

nevamis
namuslar, kanunlar, şeriatlar. (bak: desâtir)

nevâmis
namuslar, kanunlar.

nevamis-i ilâhiye
ilâhî kanunlar. (bak: şeriat-ı fıtriye)

nev-amuz
f. acemi. yeni alışan.

nev'an
cins bakımından, çeşitçe. * biraz.

nevân
tür bakımından.

nev-a-nev
f. yeni yeni.

nev'an-ma
bir dereceye kadar, bir bakıma göre, bir suretle.

nevar
ürkmek, korkmak.

nevâre
ağaç çiçeği.

nev-arus
f. yeni gelin.

nev-arusân
f. yeni gelin.

neva-saz
f. çalgıcı, okuyucu.

nevasi
alınlar. * bir topluluğun ileri gelenleri. ulular.

nevâsıf
su mecrası, su yolu.

nevat
çekirdek, hurma çekirdeği. * yirmi veya on adet. * bir veya on okka altın. beş dirhem altın. * düşman.

nevât
çekirdekler.

nevat
gemi reisi, kaptan.

nevati
gemiciler.

nevâti
gemici.

nevatir
hamam hademeleri. * bostan bekçileri.

nevatıh
şiddetler.

nevâtıh
boynuzuyla vuran, süsen hayvan. * keder, sıkıntı, elem, mihnet.

nevatır
kirişi kesik olan yay.

nevaye
devenin semiz olması.

neva-yi ney
ney sesi.

nev-ayin
f. yeni tarz, yeni üslub. * yeni üslub çıkaran.

nevâyis
kâfirlerin ve mecusilerin mevtalarını koydukları yer.

nevaz
f. okşayıcı, taltif edici, iyi edici. (bak: nüvaz)

nevâz
okşayıcı, hoş ses.

nevaz
tatlı, ahenkli ses ve namaz

nevazende
f. okşayan, okşayıcı.

nevazil
nezleler. * hâdiseler. belâlar.

nevâzil
burnun akmasını mucib olan hastalık. * vücudun herhangi bir organından cerahat veya başka bir maddenin akması.

nevaziş
(nüvaziş) f. okşayış, iltifat.

nevâziş
okşayış.

nevazişgâr
f. gönül alan, okşayan. iltifat eden.

nevazişgârane
f. gönül alarak, okşayarak, iltifat ederek.

nevazıc
kıvama gelmişler, olgunlaşmışlar.

nevâzıh
deve ile su çekilen kuyu.

nevâzır
gece bekçisi.

nevâşir
kolu açan adale. * kuruyup yağmurdan yeşeren ot.

nevb
yakınlık. * isabet.

nevbahar
f. ilkbahar.

nevbaharî
f. ilkbaharla ilgili.

nevbahar-ı ömr
ömrün ilkbaharı.

nevbave
f. yeni yeşillik. * turfanda yemiş. * hediye, armağan.

nevbe
nöbet.

nevbenev
f. tâzeden tâzeye. yeniden yeniye.

nevber
f. turfanda meyve. * memeleri yeni belirmeye başlamış kız.

nevbet
nöbet, sıra. sıra ile görülen iş.

nevbet
nöbet, sıra.

nevbetî
f. mehter başı.

nevbet-zen
f. belirli vaktin geldiğini bildiren, nöbet çalan.

nevbünyan
f. yeni yapılı, yeni yapılmış.

nevbüride
f. yeni koparılmış, yeni kesilmiş.

nevcah
f. bir makama veya memuriyete yeni geçmiş olan. * tahta yeni oturmuş (padişah).

nevcet
fırtına.

nevcivan
f. genç, delikanlı.

nevcivan
delikanlı.

nevcivanî
gençlik, delikanlılık.

nevdel
sarkık ve sülpük olmak.

neve
torun.

neved
f. doksan. 90

nevend
(nevende) f. postacı. atlı postacı. * hızlı giden at.

neverd
f. dönen, gezen, dolaşan.

nevesan
kımıldama, hareket etme.

nevey
çekirdekler.

neveyat
(nevâ) nüveler, çekirdekler.

nevf
hörgüç. * uzun ve yüksek olmak.

nevfel
deniz, derya, bahr. * atâsı çok olan kişi. çok bahşiş dağıtan.

nevfele
tuzluk.

nevfer
nilüfer çiçeği.

nevgüşade
f. yeni açılmış.

nevh
yükseltmek, yüceltmek. * kuvvetli ve kavi olmak.

nevh
ağıt etmek. * bağırıp çağırarak sesle ağlamak.

nevh
nevhler, ölmüş olan bir kişinin arkasından ağlayan kadınlar, matem tutan hanımlar, ağıt yakanlar.

nevha
ölüye sesli ağlamak. * nağme ile güvercin ötmesi.

nevha
ölüye sesli ağlamak, güvercin ötmesi.

nevha
ağıt etmek. * bağırıp çağırarak sesle ağlamak.

nevhast
taze ve genç hayvan.

nevhat
sakalı yeni çıkmış genç.

nevheves
f. bir işe yeni olarak ve büyük bir hevesle başlayan. * sık sık iş değiştiren. hevesi çabuk geçen.

nevhevesân
f. bir işe yeni olarak ve büyük bir hevesle başlayan. * sık sık iş değiştiren. hevesi çabuk geçen.

nevhiz
f. genç, taze. * yeni çıkmış, yeni yetişmiş.

nev'î
nev'e ait, çeşit ile alâkalı.

nevi
f. yenilik.

nevi
tür, çeşit.

nevî
türle ilgili.

nev'i
insan türü, insanlık

nev'-i beşer
insanlar, beşer nev'i.

nev-i beşer
çeşit, sınıf, cins. * taleb etmek. meyletmek, eğilmek. iki yana sallanmak.

nev'i şahsına münhasır
sadece şahsına benzer çeşit, başka benzeri olmayan. eşi bulunmaz olan.

nevibeşer
insan cinsi, insanlık.

nev-icad
f. evvelce yok iken sonradan yapılmış. yeniden meydana getirilmiş.

nevid
f. müjde, beşaret, iyi ve sevinçli haber.

nevin
f. yeni, yepyeni, yeni şey.

nev'in
insanlık türünün, insanlığın mutluluğu

nev-inan
f. acemi at, bineğe yeni alıştırılan at.

nevis
kuvvet.

neviyet
aynı türden olma.

nevk
f. sivri uç.

nevka
ahmak, akılsız kimse.

nevkâ
ahmak.

nevkar
f. acemi. işe yeni başlamış.

nevk-i müjgân
kirpiklerin ucu.

nevl
yolcuların verdiği vapur parası. gemi kirâsı. * bahşiş, atiyye.

nevm
uyku. uyumak. rüya. * sönmek. sükun. (bak: kaylule)

nevm
uyku.

nevm-âlud
uykulu, uykuya bulaşmış, uyumuş.

nevmâlûd
uyku ile karışık.

nevmî
uyku ile alâkalı, uykuya âit.

nevmid
f. ümidsiz, me'yus, mükedder, cesareti kırılmış.

nevmîd
ümitsiz, üzgün.

nevmidâne
f. ümitsizce, kederli ve ümidsiz olarak.

nevmidî
ümidsizlik, cesaret kırıklığı.

nevmiye
uyku ile ilgili.

nevnihal
f. taze fidan, yeni filiz.

nevnihâl
taze fidan.

nevniyaz
f. işe yeni başlayan.

nevpeyda
f. yeni çıkma.

nevr
parlaklık. * ağaç çiçeği. tomurcuk.

nevrah
f. ilk olarak seyahata çıkan. yeni yolcu. * yeni yol.

nevrec
(nevâric) kağnı.

nevred
f. gezen, yol alan, dolaşan.

nevres
(nevrese) f. yeni yetişmiş, yeni yetişen, yeni biten. * genç, taze.

nevresid
f. yeni yetişmiş, yeni yetişme.

nevreside
f. yeni yetişmiş, yeni yetişme. * tâze, genç.

nevresîde
genç, taze.

nev-reside
yeni olgunlaşmağa başlamış olanlar, yeni yetişmeler. gençler, tazeler.

nevresidegân
yeni olgunlaşmağa başlamış olanlar, yeni yetişmeler. gençler, tazeler.

nevresm
f. yeni çıkma. * yeni moda.

nevreste
f. yeni yetişmiş, yeni bitmiş, yeni meydana gelmiş, yeni hâsıl olmuş.

nevrestegân
f. yeni yetişmiş, yeni bitmiş, yeni meydana gelmiş, yeni hâsıl olmuş.

nevroz
fr. tıb: sinir sistemi bozukluğu. sinirlilik hastalığı.

nevruz
f. yeni gün. ilkbahar. baharın ilk günü sayılan ve güneşin hamel (kuzu) burcuna girdiği 22 marta rastlayan gün. bu tarihte gece ve gündüz müsâvi olur. iranlıların yılbaşısıdır.

nevrûz
bahar başlangıcı.

nevruziye
nevruz gününe âit olan. hususan o gün için yazılan, söylenen manzume.

nevrüste
f. yeni yetişme.

nevs
tehir etmek, sonraya bırakmak. * kaçmak, firar etmek. * vahşi hımar, yabani eşek.

nevsale
f. genç. küçük. tâze.

nevsefer
f. yeni yolculuğa çıkan.

nevt
bir yere asma. kaldırma.

nevta
göğüste olur bir verem.

nevtî
gemici.

nevtî
gemiciler.

nev'umma
bir derece, bir suretle.

nev'un münhasırun fiş-şahs
nev'i şahsına münhasır. başka bir benzeri olmayan.

nevvab
nâiblik eden. birinin yerine vekil olarak iş gören.

nevvah
ağlayan, çığlık koparan.

nevvahe
ağlayan, çığlık koparan.

nevvar
nurlu, aydın. aydınlık.

nevvar
nurlu, aydınlık.

nevvare
aydınlatan.

nevvare
nurlu, aydın. aydınlık.

nevz
dere, vâdi.

nevzad
f. yeni doğmuş. * yeni doğmuş çocuk.

nevzad
yeni doğmuş bebek.

nevzemin
f. yeni çeşit, yeni tarz.

nevzuhur
f. yeni çıkma. yeni zuhur etme.

nev'ün
başka bir benzeri olmayan; nev'i şahsına münhasır olan

nevür
çivit. * damga için kullanılan içyağı isi.

nevş
bir şeyi el uzatıp almak ve istemek. * yürümek. * sür'atle deprenip kalkmak. * alıp yemek.

nevşah
f. yeni dal. * yeni bitmiş geyik boynuzu.

nevşe
f. genç hükümdar. * yeni damat.

nevşüküfte
f. yeni açılmış (çiçek).

ne'y
uzak olmak.

ney
kamıştan yapılan damaksız düdük. * kamış kalem. * mc: kâmil insan. * farsçada : yokluk. (bak: nay)

ney'
susuzluk. * meyletmek, eğilmek.

ney
üflemeli bir çalgı.

neyatîl
belâ, musibet, felâket, meşakkat. * kova. * içki ölçeği.

neyb
dişle ısırmak.

neydelan
kâbus denilen ağırlık ki uyku arasında olur.

neyelan
isteğe ulaşma. arzulanan şeye vâsıl olma.

neyfak
tilki derisinden olan kürk.

neyh
vücudun kemikleri taze iken pekişmek.

neyistan
f. kamışlık, sazlık.

neyk
cima etmek.

neyl
merama erme. isteğe ulaşma. * ulaşılan şey.

neynüfer
nilüfer çiçeği.

neypare
f. kamış parçası.

neyrenc
tılsım.

neyrenc
tılsımlar.

neyrencât
tılsımlar.

neyrencât
tılsım.

neyrib
koğuculuk, dedikoduculuk.

neyruz
yaz günü.

neyseb
karıncaların birbirine bitişerek yol almaları.

neysitan
f. sazlık, kamışlık.

neyt
inlemek. * şiddetle teneffüs etmek.

neytal
belâ, musibet, felâket, meşakkat. * kova. * içki ölçeği.

neyy
pişmemiş çiğ et vs. * devenin semiz olması. * semiz ve besili deve.

neyyif
küsur. ziyade. artık. fazla. * ihsan. * yakın.

neyyir
(nur. dan) nurlu, parlak, ışıklı cisim. * yıldız. cisim halindeki nur. * güneş, şems.

neyyir
nurlu, parlak.

neyyir
nurlular, nur saçanlar.

neyyirat
nurlular, nur saçanlar.

neyyirat
nurlular.

neyyireyn
cisimlenmiş iki nur, yâni: güneş ile ay.

neyyir-i asgar
ay. kamer.

neyyir-i a'zam
güneş, şems.

neyz
çok olmak.

neyzar
f. kamışlık, sazlık.

neyçe
f. küçük ney.

neyşeker
f. şeker kamışı.

nez'
halkı birbirine düşürmek, ifsâd, bozmak.

nez
can çekişme.

neza'
başta, alnın iki yanında saç olmayan açık yer.

nezâb
geyik ve sair hayvanların cima zamanı çıkardıkları ses.

nezafet
temizlik, paklık, pakizelik.

nezâfet
temizlik.

nezahet
ahlâk temizliği, temizlik. * incelik, rikkat.

nezâhet
temizlik, incelik.

nezair
nazireler, benzerler, emsâl olanlar.

nezâir
benzerler.

nezaket
naziklik, incelik, zariflik. kaba olmamak. edeb, terbiye.

nezâket
naziklik, incelik, zariflik.

nezale
sefillik. * hasislik.

nezare
korkutmak.

nezaret
(nedâret) tazelik. parlaklık. letafet.

nezaret
(nazar. dan) bakmak, seyir, bakış. * nâzırlık etmek. göz etmek. * tenezzüh. * reislik. * vekillik, nâzırlık, bakanlık.

nezaret
bakma, gözetme.

nezaret
gözeten

nezâyı'
aşiretinden başkasına nikâhlanmış olan kadın.

nezaza
az olmak, kıllet. * her nesnenin bakiyyesi, artığı ve âhiri.

nezb
çağırmak. * ses, sadâ, savt.

nezd
"f. yan. yakın. karib. * göre, nazarında, fikrince. (arapçadaki ""ind"" mânâsındadır)"

nezdik
f. yakın, karib.

neze
hafif deve.

nezel
menzil, mekân.

nezele
akmak, seyelan.

nezevan
atlama, sıçrama.

nezf
kuyunun suyunu tamamen boşaltma. * aklı gitme, sarhoş olma. zevâle gitme.

nezg
ifsad etmek, halk içine fitne ve fesad bırakmak. vesvese.

nezga
taan etmek, çekiştirmek.

nezh
(nezih) nezihlik, temizlik, saflık. * hiçbir kötü hareketi olmamak. * kerim, pak, pâkize.

nezia
aşiretinden başkasına nikâhlanmış olan kadın.

nezib
geyik ve sair hayvanların cima zamanı çıkardıkları ses.

nezif
(nezf. den) çok kan kaybından kuvvetsiz kalan kimse. * sarhoş kimse.

nezih
(nezihe) pâk, temiz. (bak: nezh)

nezih
temiz, pak, hoş.

nezihâne
f. temizce, iyice, güzelce.

nezil
misafir. inen, konan.

nezir
"(nezr. den) bir iş için korkulacak bir şey söyleyip gözdağı vermek. ilerdeki hesap için korkutmak. (""beşir"" in zıddıdır) * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâmın bir vasfı olup allaha (c.c.) inanıp itaat etmeyenlere cehennemden haber verdiği için ""nezir"" denmiştir."

nezîr
korkutan, adak.

nezir
doğru yola getirmek için korkutmalar.

nezire
nezredilmiş olan şey, adak.

nezk
yaramaz söz. * süngü ile vurmak.

nezk $
hafiflik. * acele. * sebkat.

nezle
burnun akmasını mucib olan hastalık. * vücudun herhangi bir organından cerahat veya başka bir maddenin akması.

nezr
suâlde ısrar etmek. * az miktar, azlık.

nezr
adak.

nezur
evlâdı az olan kadın.

nezv
sıçramak.

nezz
hafif zeki kimse. * susuz nadas.

nezzam
nizâm veren, düzenleyen, tertipleyen.

nezzare
seyirci, seyreden, bakan. nezaret eden, müfettiş, mürakabe ve kontrol eden. vekillik eden.

nezzâre
gözcü, seyirci.

nezzül
inme, alçalma

ne'ş
şiddetle ve kahirle almak. zorla almak.

neş'
bir nesneyi zorla çekmek.

neş' (nüşu')
yiğit olmak. * yüksek olmak. * rüzgâr esmek. * iyi ve hoş kokulu şeyler koklamak.

neşa
nişasta.

neşabet
okçuluk san'atı.

neşaid
meşhur kaside ve beyitler, mısralar.

neşak
burna su ve sâire çekme. burunla çekme.

neşame
yüksek beyaz bulut.

neşasa
beyaz yüksek bulut.

neşastec
nişasta.

neşat
sevin. şen şâd ve hoşdil olmak. sürur, keyf. * bir iş işlemek. çalışmak.

neşat
sevinç.

neşat-âver
f. sevinç ve sürur getiren.

neşat-bahş
f. sevinç ve neşe bağışlayan.

neşat-efza
f. neşe ve sevinç artıran.

neşât-engiz
f. sevinç uyandıran.

neşb
(iğne ve diken) batma, girme.

neşc
sesli sesli ağlamak. * ses.

neşd
talep etmek, istemek. * yüksek yerde düz yer olmak. * kaybolan şeyi aramak. * bir şeyi gereği gibi bilmek.

neş'e
gönül açıklığı, sevinç. * yeniden meydana gelmek. yeniden olan şey. * yiğit olmak. * yüksek olmak.

neşe
keyif, sevinç.

neşê
yeniden meydana gelme, dirilme.

neşeb
mal, mülk.

ne-şebem
f. ben karanlık gece gibi nursuz değilim (meâlinde.)

neşebem
gece değilim.

ne-şebperestem
karanlık ve zulümatı seven ve isteyen değilim.

neşef
içmek. * sinmek. * içine girmek, dühul etmek.

neşefe
ayağın kirini temizlemede kullanılan taş.

neş'e-i uhrâ
"ölümden sonra mahşerde yeniden dirilmek. buna ""neş'e-i sâniye"" de denir."

neş'e-i ulâ
"ilk hayat. ruhun bedene girmesi. dünyaya gelmek.(...peygamber'in (a.s.m.) emrettiği gibi, "" neş'e-i ulâyı gören adam, neş'e-i uhrâyı inkâr edebilir mi?"" çünkü ikinci teşekkül, yâni ikinci yapılış birinci teşekkülden daha kolaydır. i.i.) (bak: taaccüb)"

neş'e-i ulyâ
ahiretteki yüksek dereceli hayat, âhiret hayatı.

neş'e-nisar
f. neşe dağıtan.

neşer
dağılmış, intişar etmiş, münteşir.

neş'et
meydana gelmek, vücuda gelmek. büyüyüp kat ve kamet sahibi olmak. yetişmek, ileri gelmek. * çıkmak. kaynak olmak.

neşêt
meydana gelme, çıkma.

neşet
kaynaklanan

neş'et
doğan, meydana gelen

neş'et-i uhrâ
(bak: neş'e-i uhrâ)

neş'et-i ulâ
(bak: neş'e-i ulâ)

neş'e-yab
f. keyifli, neşeli, sevinçli.

neşf
içmek, suyu emerek içmek. * sızmak. sünger gibi sızmak. * suyu çekmek.

neşg
aşk galebe edip haykırıp çağırmak. * tâlim etmek.

neşic
sesli sesli ağlamak. * ses.

neşide
manzume. şiir. * yüksek sesle okunan şiir. * darb-ı mesel (atasözü) derecesinde kullanılan meşhur beyit veya mısrâ.

neşîde
şiir.

neşide
meşhur kaside ve beyitler, mısralar.

neşidehân
f. neşide okuyan.

neşil
çömlekte pişmiş et.

neşir
dağıtma, yayma, herkese duyurma.

neşir
yayım, dağıtım.

neşir
yayınlanan

neşit
neş'eli, sevinçli, şenlikli. faal.

neşita
bir şeyin, aramaksızın bulunması. * ansızın bulunan nesne. * gâzilerin kastettikleri yere varamadan yolda buldukları ganimet.

neşiş
kaynayan şeyden çıkan ses.

neşk
burna çekme.

neşl
taan etmek. * cezbetmek, kendine çekmek.

neşm
zerdali ağacı gibi bir ağaç. * bir çiçek cinsi.

neşneşe
koyun derisini yüzmek. * zırh sesi. * su kaynarken ötüp ses çıkmak.

neşr
neşretmek, yaymak, bir haberi fâşetmek, herkese duyurmak, şâyi kılmak. * başıboş cemaat. * bulutlu günde yel esmek. * izhar etmek. * katetmek. * mecnun veya hastaya duâ yazmak veya okumak.

neşr
yayma, dağıtma, ölülerin mahşerde dirilip toplanmasından sonra yayılması.

neşr
herkese yayarak genelleştirme

neşren
yayılmak suretiyle, neşir yoluyla. yazarak, dağıtarak.

neşretme
yayımlama.

neşrî
neşir ile alâkalı.

neşr-i suhuf
sahifelerin neşri. * haşirde, insanların hesab görülmek için dirildiklerinde amel defterlerinin meydana çıkarılıp herkesin amelinin belli oluşu.( $ kelimesiyle ifade eder ki: haşirde herkesin bütün a'mâli bir sahife içinde yazılı olarak neşrediliyor. şu mes'ele kendi kendine çok acib olduğundan akıl ona yol bulamaz. fakat, surenin işaret ettiği gibi, haşr-i baharîde başka noktaların nazîresi olduğu gibi, şu neşr-i suhuf naziresi pek zâhirdir. çünki: her meyvedar ağaç ve çiçekli bir otun da amelleri var, fiilleri var, vazifeleri var. esmâ-i ilâhiyyeyi ne şekilde göstererek tesbihat etmiş ise ubudiyetleri var. işte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlariyle beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başka bir baharda, başka bir zeminde çıkar. gösterdiği şekil ve suret lisaniyle gayet fasih bir surette analarının ve asıllarının a'mâlini zikrettiği gibi dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle sahife-i a'mâlini neşreder. işte gözümüzün önünde bu hakimâne, hafizâne, müdebbirâne, mürebbiyâne, lâtifâne şu işi yapan o'dur ki, der: $başka noktaları buna kıyas eyle. kuvvetin varsa istinbat et. s.)

neşriyât
gazete, kitap, radyo ve sâir vasıtalarla neşrolunmuş, yayılmış şeyler.

neşriyât
yayınlar, yayıncılık.

neşriyât-ı kâzibe
yalandan, uydurma sözler.

neşs
yüksek olmak, yücelmek. * nefret etmek.

neşt
yılan sokmak ve ısırmak. * bir yerden bir yere gitmek. * çözmek. * çıkarmak. * ipi bağlamak.

neşter
ameliyat bıçağı. hekim bıçağı.

neşter
ameliyat bıçağı.

neşur
ziyadesiyle neşreden. fazla yayan. dağıtan.

neşut
bir balık cinsi. * kovası katı çekilmeyince su çıkmayan kuyu.

neşv
f. canlıların büyümesi, yetişmesi, boy atması. * yeniden hayata gelmek.

neşv
yeşerme.

neşv
büyüyüp gelişme

neşv ü nema
büyümek ve gelişmek.

neşvan
sarhoş.

neşvar
davar gevişi.

neşvat
keşifler, neş'eler, sevinçler.

neşve
(nişve - nüşve) sevinç, keyif. * büyümek ve yetişmek. * koklamak. * rayiha. * bir şeyi tekrarlamak. * mest ve sarhoş olmak. * iyice duyup vâkıf olmak.

neşve
sevinç.

neşvebahş
f. keyif ve neşe veren. neşelendiren.

neşvedâr
f. keyifli, neşeli.

neşvegâh
f. neşe ve keyif yeri.

neşvemend
f. keyifli, neşeli.

neşverüba
f. neş'e verici.

neşvet
keyif, neşe. sevinç sarhoşluğu.

neşvet
keşifler, neş'eler, sevinçler.

neşveyab
f. neşeli, keyifli.

neşvünemâ
büyüme ve gelişme.

neşvünemâ
büyütüp geliştirmek

neşz
yüksek yer.

ne-şüküfte
f. açılmamış.

neşş
kaynamak, galeyan. * her nesnenin yarısı. * davarın tezce derisini yüzüp etinden ayırıp çıkarmak. * yirmi dirhem. * karıştırmak.

neşşab
okçu, ot atan.

neşşabe
ok yapıcılık, ok yapma sanatı.

neşşaf
bir şeyi kendine çeken. * emen.

neşşal
pişmemiş yemeğe saldıran.

niac
dişi koyunlar.

niâc-na'cât
dişi koyun. * dişi sülün. * kadına da istiare ile söylenir.

niâc-neacât
koyun.

nial
ayakkabılar, pabuçlar. * hayvanların ayaklarına çakılan demirler, nallar.

niam
iyilikler. yiyecekler. nimetler. * hidayetler.

niâm
nimetler.

niam
dört ayaklı hayvanlar. * kan. * imam-ı azam hazretlerinin adı. * şakayık-ı nu'man denen bir lâle çiçeği.

niam
mal. * sanat.

niâmât
nimetler.

niam-ı esasiye
esas nimetler, en lüzumlu maddeler. iman, din gibi en kıymetli ilâhi ihsanlar.

nibah
köpek havlaması.

nibal
küçük tepe. * (nebl. c.) oklar.

nibr
anbarlar, nibrler. içinde çeşitli mallar saklanan kapalı mahfaza, oda.

nibras
(süryânice) lâmba, çıra.

nibz
hurma ağacının dış kabuğu.

nicâ
yüzmek. * iki kişi arasında olan sır. * karından çıkan necis.

nicad
kılıç bağı.

nicaf
kapının üst eşiği.

nicar
asıl.

nicâşi
"habeş meliki olan ""eshame"" nin lâkabıdır. kamus şârihinin dediğine göre, mutlaka bu isim, habeş meliklerinin has isimleridir."

nicef
geniş temrenli olan ok.

nida'
seslenmek, çağırmak, haykırmak, bağırmak. ses vermek. * gr: ünlem (!)

nidâ
seslenme, ünleme, ünlem.

nidal
(nizâl) özür beyan ederek bir zararı def etmek.

nidd
aynı, eş. benzer, denk.

nidd
eş, misil, aynı.

nidre
et parçası.

nifa'
menfaat, fayda.

nifâ
seyrek ve dağınık olan ot.

nifak
müslüman gibi görünüp kâfir olmak. iki yüzlülük. * bozuşukluk, ara açılmak. * dinde riyâ etmek. * ihtiyaca sarf olunacak şeyler.

nifak
içi dışı başka olma, inanır görünüp inanmama.

nifakî
nifakla alâkalı.

nifar
intikal etmek, göçmek. * dağılıp kaçmak. * ürkme, korkma, çekinme. * nefret gösterme.

nifas
"yeni doğurmuş kadının hâli. loğusalık. böyle bir kadına ""nüfesâ"" da denir. hanefi mezhebine göre bu hâl kırk gün devam eder."

nifâs
lohusalık.

nifaz
çocuğa sarılan bez. çocuk bezi.

nigâh
(nigeh) f. bakmak, nazar etmek. bakış.

nigâh
bakış.

nigâhban
bekçi. gözcü. gözleyen.

nigâhbanî
f. bekçilik, gözcülük.

nigâhdar
f. bekçi, gözcü. * koruyucu, muhafaza eden, saklayıcı.

nigâh-ı gazab
öfkeli bakış, kızgınlık bakışı.

nigâh-ı hayret
hayret bakışı.

nigâh-ı tedkik
araştırma bakışı, tedkik etme nazarı.

nigâh-ı tegafül
hâli ve gayeyi anlamazlıktan gelen bakış.

nigâl
f. ateşli kömür parçası.

nigâr
f. güzel yüzlü sevgili. * nakış. resim. * nakşeden. * put, sânem. * resmi yapılmış, resmedilmiş.

nigâr
resim, sevgili.

nigârende
f. ressam.

nigârhane
f. resim ve heykeller bulunan yer. resim ve heykel sergisi. * ressamların çalıştıkları atölye. * puthâne. * güzelleri çok olan yer.

nigârin
f. resim gibi güzel sevgili. * resimlerle ve nakışlarla süslü.

nigâristan
f. resim ve heykel sergisi. * güzelleri çok olan yer. * puthane.

nigâriş
f. resim yapma. tasvir yapma.

nigâşte
f. resmolunmuş. musavver. * yazılmış.

nigeh
bakış.

nigehbân
f. gözcü, gözetici, bekçi.

nigehbânî
f. bekçilik, gözcülük.

nigehdâr
f. gözcü, bekçi. * saklayıcı, koruyucu.

nigeh-endâz
f. bakan, bakıcı, bakıveren.

nigeran
f. bakıveren, bakıcı.

nigin
f. mühür, hâtem. * yüzük.

nigindân
f. yüzük mahfazası, yüzük kutusu.

niginsây
f. mühür kazıcı. hakkak.

nigu
f. güzel, iyi, hasen.

niguhâh
f. hayır temenni eden, iyilik isteyen.

niguhide
f. çekiştirilmiş, zemmolunmuş, gıybet edilmiş.

niguhiş
f. çekiştirme, gıybet, zemm.

nigun
f. tersine dönmüş, altüst olmuş, başaşağı. * ters, uğursuz, aksi.

nigunbaht
f. tâlihi ters dönmüş, tâlihsiz, şanssız.

nigunsâr
f. başaşağı.

nih
"f. (nihâden: ""koymak"" mastarından emir kökü) koy. * memleket, şehir, belde."

niha
yas tutmak.

nihâ
tulum. yağ tulumu.

nihab
çapullar, yağmalar.

nihad
f. huy, tabiat, hilkat, bünye, yaratılış.

nihâd
huy, yaradılış.

nihade
f. konmuş, konulmuş.

nihadî
f. yaradılışta olan, fıtrî.

nihaf
cılız, zayıf kimseler.

nihaî
(nihâiye) sona ait, son ile alâkalı, sonuncu.

nihaî
sona ait, sonuncu.

nihaî
son anlaşma belgesi, sonuç bildirgesi

nihal
f. taze, düzgün. fidan, sürgün.

nihâl
fidan, taze.

nihal
f. taze fidanlar, sürgünler.

nihal
millet. * yol. * diyânet. * bahşiş, atâ. * dâva.

nihalan
f. taze fidanlar, sürgünler.

nihale
f. yeni, taze fidan. * avcı korkuluğu. * sahan altlığı. * döşenecek şey. döşeme.

nihalî
f. sahan altlığı.

nihal-i zarif
ince, güzel dal.

nihalistan
f. fidanlık.

nihan
f. gizli, saklı. bulunmayan. mevcut olmayan. * sır.

nihân
gizli, saklı.

nihanhane
f. saklanacak yer. mağara, bodrum, mahzen.

nihanî
f. gizlilik, saklılık.

nihas
asıl. tabiat.

nihavend
iran'ın batı tarafında meşhur bir şehir adı. * musikide bir makam.

nihavendî
f. nihavend şehrine ait. nihavendli.

nihâyât
nihayetler, sonlar.

nihayet
son, uç, son derece. * çok.

nihâyet
son.

nihayet
çok büyük ve görkemli

nihayet-i azm
kemik ucu.

nihayet-pezir
son bulan. nihâyet bulur olan.

nihâyetpezir
sona erme.

nihâyetsiz
sonsuz.

nihayette
son sınırda, en üst derecede olan

nihayet-ül emr
işin nihayetinde, işin sonunda. netice.

nihayet-ün nihaye
en sonunda. akıbet.

nihle
cenab-ı hakk'ın ihsanı. atıyye. * millet. * yol. tarik. * diyânet. mezheb.

nihrir
tecrübeli, bilgili, fâzıl, âlim, mâhir kimse.

nihrir
bilgili, akıllı ve âlim kimseler. fâzıl ve mâhir kişiler.

nihvar
f. gururlu, kibirli, kendini beğenmiş adam.

nihy
gölcük.

nijad
f. nesil, soy, neseb. * cibilliyet, tabiat.

nijm
f. bazı kış sabahları inen koyu sis.

nik
dağın yüksek yeri, dağ tepesi. * kızgın, hiddetli, gadaplı kimse.

nik
f. iyiler, iyi kimseler.

nik ü bed
iyi ve kötü.

nikab
yüz örtüsü, peçe, perde.

nikab
perde.

nikabe
kâhyalık. * ululuk.

nikâbet
rüzgârın ters yönlerden esmesi.

nikâh
evlenme. şeriata uygun şekilde evlenme. * resmi evlenme muâmelesi. (bak: mücâhede)

nikâh
meşru evlenme.

nikahter
(nik - ahter) f. tâlihli, şanslı, mutlu.

nikâh-ı dâhilî
içerden evlenme, akrabadan kız alma.

nikâh-ı hâricî
dışardan evlenme, akraba hâricinden kız alma.

nikâh-ı mut'a
bir zamanlık, geçici nikâh olup meşru değildir.

nikâh-ı sahih
sıhhat şartlarını cami' olan nikâh.

nikal
devenin suyu içip gittikten sonra gelip yine içmesi.

nikâl
f. ateşli kömür parçası.

nikal
şiddetli işkence.

nikam
intikamlar, öc almalar.

nikan
f. iyiler, iyi kimseler.

nikar
inat. kin.

nikat
noktalar.

nikât
nükteler. ince mânâlar. * ince mânâlı, şakalı ve zarif sözler.

nikât
nükteler, incelikler.

nikât
süngüyü yere vurmak. * taan etmek, çekiştirmek.

nikâyet
düşmanı kılıçtan geçirme.

nikaşe
nakış yapma san'atı. nakışçılık.

nikbaht
(nîk-baht) f. bahtlı, tâlihli, şanslı.

nikbaz
(nîk-bâz) f. davranışları ve işleri iyi olan.

nikbin
(nîk-bin) f. iyi gören, iyimser, her şeyi iyi tarafından gören.

nikbîn
iyimser.

nikda
yaş kanbel otu.

nikendiş
(nîk-endiş) f. her vakit iyilik düşünen. herkesin iyiliğini istiyen.

nikfercam
(nîk-fercâm) f. sonu, âkıbeti hayırlı ve iyi olan.

nikhaslet
(nîk-haslet) f. ahlâkı ve huyu iyi olan.

nikhu
f. güzel huylu, iyi huylu.

nikî
f. iyilik, iyi olma.

nikkirdar
(nîk-kirdâr) f. hareket ve davranışları iyi ve beğenilir olan.

nikl
köstek. * kayd. * dizgin demiri.

nikmanzar
(nîk-manzar) f. görünüşü ve manzarası güzel olan.

nikmet
şiddetli ceza. hoş olmayan muamelelerle olan mücâzat.

nikmet
intikamlar, öc almalar.

niknam
f. iyi nam kazanmış, iyi ünlü.

niknihad
(nîk-nihâd) iyi huylu.

niks
elbisenin ve örülmüş şeylerin eskilerini bozup gidermek, tekrar yine iplik yapmaya kabil olanı ip eğirip yenilemek.

nikter
(nik-ter) f. çok beğenilmiş, çok iyi.

nik-terin
f. çok iyi, hepsinden iyi olan.

niku
güzel, iyi, hoş.

nikubaht
f. bahtı açık.

nikukâr
f. işleri doğru ve iyi olan, iyi işli.

nikuyî
f. güzellik, iyilik.

nikz
bina yıkıntısı.

nil
mısırda bulunan büyük bir nehir.

nile
f. çivit.

nilî
mavi, çivit rengi.

nilî perde
gökyüzü, sema.

nilu-berg
f. nilüfer.

nilüfer
f. beyaz, mavi ve sarı çiçekler açan bir cins su bitkisi. * bursa yakınlarında akan bir akarsu.

nim
eski kürk. * bir ot cinsi.

nîm
yarı.

nimal
karıncalar.

nimar
kaplanlar.

nimat
örtüler, ihramlar.

nîmbedevî
yarı bedevi, yarı medeni.

nimbismil
f. iyice boğazlanmayıp yarı kesilmiş olan.

ni'me
ne iyi, ne âlâ, ne güzel.

nime
f. yarım, nısf, yarı.

nime nime
f. parça parça, yarım yarım.

nime-i ruz
günün ortası. yarım gün.

ni'me-l matlub
tam aradığımız. isteyip aradığımızın en âlâsı.

ni'me-l mevla
ne iyi sâhib ve mâlik, ne iyi Allah (c.c.)

ni'me-l vekil
ne güzel, ne iyi vekil.

ni'me-l vesile
ne güzel sebeb, ne âlâ vesile.

nîmelvekil
ne iyi vekil!

ni'me-r rakib
ne iyi gözetici, koruyucu.

nime-ruz
(bak: nime-i ruz)

ni'met
(nimet) iyilik, lütuf, ihsan. saadet. hidayet. * giyecek şeyler. * yiyecek faydalı şey, rızık.(eğer dünyanın veya vücudun mülkiyeti, zılliyeti sende ise, taahhüd, tahaffuz, korku külfetleriyle nimetlerden lezzet alamazsın, dâima rahatsız olursun. çünkü noksanları tedarik, mevcutları telef olmaktan muhafaza ile dâimâ evham, korkular, meşakkatlere mahal olursun. halbuki o nimetler mün'im-i kerim'in taahhüdü altındadır. senin işin o'nun sofra-i ihsanından yeyip içmekle şükretmektir. şükürde bir zahmet yoktur. bilâkis nimetin lezzetini arttırır. çünkü şükür, nimette in'amı görmek demektir. in'amı görmek, nimetin zevalinden hâsıl olan elemi defeder. zira nimet zâil olduğundan mün'im-i hakiki, onun yerini boş bırakmaz, misliyle doldurur ve teceddüdünden lezzet alırsın. m.n.)

nîmet
iyilik, ihsan, rızık.

ni'met
nimetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar. * medine-i münevverede bir mevki ismi.

ni'met
iyilikler. yiyecekler. nimetler. * hidayetler.

nîmetdîde
nimet gören.

ni'met-i ilâhiye
Allah'ın nimeti. Allah'ın verdiği nimet.

nîmetiyet
nimet oluş, nimetlik.

nîmetperverâne
nimet vermeyi severcesine.

ni'met-şinas
f. kendisine yapılan iyiliği bilip unutmayan.

nimgerm
f. pek sıcak olmayan. ılık.

nimhab
f. yarı uykulu, mahmur.

nimhande
f. gülümseme, tebessüm.

nimküşte
f. yarı öldürülmüş, yarı kesilmiş olan.

nimlahza
f. yarım bakış. gözucuyla bakış. * çok kısa zaman.

nîmmanzum
yarı şiir.

nimmanzur
f. yarı görülen. bulanık olarak görülen.

nimmest
f. sarhoşça.

nimmuzlim
f. yarı karanlık.

nimmürde
f. ölüm derecesinde olan. ölüm hâlinde bulunan.

nimnigâh
f. yarı bakış. gözucuyla bakma.

nimnime
birbirlerine yakın çizgiler. * tırnakta olan beyazlık.

nimnimeteyn
tırnak işareti.

nîmnurânî
yarı nurlu.

nimpuhte
f. tam pişmemiş, yarı pişmiş.

nimr
(c.: enmâr - nümur - nimâr) kaplan.

nimr
nimrler, kaplanlar.

nimr
kaplanlar.

nimr
kaplanlar.

nimre
dişi kaplan.

nimres
f. yarı ham, yarı olgunlaşmış olan.

nîmresmî
yarı resmî.

nimruz
f. yarı gün, öğle.

nims
bir ot cinsi.

nimsüfte
f. yarım olarak söylenmiş, tam denmemiş.

nimten
f. mintan.

nimzinde
yarı canlı. ölü ile diri arası.

nimzulmet
f. yarı karanlık.

nimşeb
f. geceyarısı.

nîmşeffaf
yarı saydam.

ninan
balıklar, semekler.

nir
öküz boyunduruğu. * bez damgası. * ırgaç.

niran
(nur ve nâr. c.) nurlar, ziyalar. ateşler, nârlar.

nîran
nurlar, ateşler.

nirân-enyâr
öküz boyunduruğu. * bez damgası. * ırgaç.

nirenc
düzen, hile. * resim, taslak.

nirencât
düzen, hile. * resim, taslak.

nireng
f. düzen, hile, aldatmaca. * taslak, resim. * büyü, efsun.

niru
f. kuvvet, güç, zor.

nirumend
f. güçlü, kuvvetli, zorlu.

nirumendî
f. kuvvetlilik, zorluluk, güçlülük.

nis'
gizlemek. * gitmek. * sarkık olmak. * kuzey rüzgârı.

nis'a
devenin göğsü için yapılan enli kolan.

nisa
kadınlar.

nisâ
kadın, hanım.

nisâ
kadınlar topluluğu

nisa
kadınlar. nisalar.

nisa suresi
kur'an-ı kerim'in dördüncü suresi.

nisab
"zekât ölçüsü, ölçü miktarı. * üzerine zekât verilmesi farz olan mal miktarı. * asıl, esas. sermaye mal. derece, had. * fık: altının nisabı: 20 miskal; gümüşünki 200 dirhem (yani 600 gram); koyun ile keçinin 40 adet; sığır, manda 30; ve devenin nisabı da 5'dir. * bir mecliste görüşmeye başlanabilmek, yahut karar verebilmek için bulunması şart olan âza sayısı. * hisse, nasib. * istenilen had, derece. (bak: zekât)"

nisab
zekat ölçüsü.

nisab-ı ekseriyet
ekseriyet derecesi. çoğunluk derecesi.

nisacet
dokumacılık.

nisâen
kadın olarak.

nisaî
(nisâiye) kadınlarla alâkalı, kadınlara dâir.

nisal
ok ve kargı gibi şeylerin uçlarındaki sivri demirler.

nisar
"""saçan, saçıcı"" mânasına gelir ve kelimeleri sıfatlandırır. meselâ: pertev-nisar $ : ışık saçan."

nisâr
saçmak.

nisarçin
f. saçılan şeyleri toplayan.

nisbet
münasebet, yakınlık, bağlılık, ölçü. * rağmen. inat olarak. inat olsun diye.

nisbet
ilgi, bağlantı, oran.

nisbeten
nisbetle, kıyaslanarak. öncekine göre. bir dereceye kadar. şöyle böyle.

nisbeten
nisbetle, oranla, göre.

nisbî
(nisbiye) kıyaslama ile olan. diğerine, öncekine göre. diğerlerine göre kıyaslıyarak olan. nisbete, ölçüye göre.

nisbî
diğerine göre.

niseb
nisbetler, kıyaslamalar ve ölçüler.

niseb
nisbetler, oranlar, ölçüler.

nist
f. değildir, yoktur.

nistî
f. yokluk, adem.

nisun
kadınlar.

nisvan
kadınlar. nisalar.

nisvan
kadınlar.

nisvân
kadınlar.

nisvan-ı zelil
ahlâken ve dinen düşmüş, zelil olmuş kadınlar.

nisvî
nisa taifesine mensub. kadınlarla alâkalı.

nisyan
unutmak, hatırdan çıkarmak.

nisyan
unutma.

nisyan-i ebedî
ebedî unutma.

nita'
deri döşek.

nitac
yavrulama, yavru doğurma.

nitaf
saf ve duru sular.

nitah
tos vurma, toslaşma. boynuzla vurma. * vuruşup kavga etme.

nitak
kemer, kuşak. * kuşak yeri. * peştemal.

ni'tal
kova.

nitasî
anlayışlı tabib, doktor.

niva
düşmanlık. * besili, semiz deve.

nive
f. inleme, ağlama, sızlanma.

nivend
f. idrak, anlayış, akıl.

niver
f. âlemde meydana gelen hâdiseler, haller.

niver
ürkmek, korkmak.

niya
dede, cedd.

niyâ
dedeler, ceddler. ecdad.

niyabe
nöbet.

niyabet
nâiblik, vekillik. kadı vekilliği.

niyagân
dedeler, ceddler. ecdad.

niyâgân
dede, cedd.

niyâha
yas tutmak.

niyâk
dağın yüksek yeri, dağ tepesi. * kızgın, hiddetli, gadaplı kimse.

niyam
f. kılıf, kın. kılıç kını.

niyamger
kın veya kılıf yapan san'atkâr.

niyamgerân
kın veya kılıf yapan san'atkâr.

niyar
ateşler.

niyat
niyetler.

niyaz
f. yalvarma, yakarma. dua. * rağbet ve istek. * hâcet, ihtiyaç.

niyâz
yalvarma, yakarış.

niyaz
istemek

niyâzdâr
yalvaran.

niyazi-i mısrî
(mi: 1618 - 1694) malatya'nın soğanlı köyünde doğdu. şâir ve tasavvufçu olup halvetî tarikatının niyaziye veya mısriye şubesini kurmuştur. mısır'da câmi-ül-ezher'de tahsil gördü. 1646'da istanbul'a döndü ve sokollu mehmed paşa medresesinde irşada başladı. eserlerinden bazıları şunlardır: risale-i hasaneyn, mevâid-ül irfan ve avâid-ül ihsan, hidayet-ül ihvan, mektubat gibi eserleri ve bir de şiirlerini cami' divanı vardır.

niyazkâr
f. yalvarıp yakaran. dua eden. ihtiyacı olan.

niyazkârâne
yalvararak, niyaz ederek. * muhtaç olarak, muhtaçlıkla.

niyazmend
f. ihtiyacı olan, muhtaç. * yalvaran, yakaran, niyaz eden.

niyazmendân
f. ihtiyacı olan, muhtaç. * yalvaran, yakaran, niyaz eden.

niyeb
sâfi nesne. * yaşlı dişi deve.

niyere
ateşler.

niyet
"kasd. kalbin bir şeye yönelmesi. * fık: yapılan bir vazife ile cenab-ı hakk'a taatta bulunmayı ve o'na mânen yaklaşmayı kasdetmektir.(niyet, ölü ve meyyit olan hâletleri ihya eden ve canlı, hayatlı ibadetlere çeviren bir ruhtur. ve keza niyette öyle hâsiyet vardır ki; seyyiâtı hasenâta ve hasenâtı seyyiâta tahvil eder. demek niyet, bir ruhtur. o ruhun ruhu da ihlâsdır. öyle ise necat, halâs ancak ihlâs iledir. işte bu hasiyete binaendir ki; az bir zamanda çok ameller husule gelir. buna binâendir ki; az bir ömürde, cennet bütün lezâiz ve mehasiniyle kazanılır. ve niyet ile insan, dâimî bir şâkir olur. şükür sevabını kazanır. m.n.)"

niyet
kalbin bir işe yönelmesi.

niyet
niyetler.

niyet
niyetler.

niyeten
niyetçe.

niylec
çivit.

niyy
çiğ, olmamış, ham.

niyyat
niyetler.

niza
cima etmek.

niza'
"çekişme, kavga. (dünya öyle bir meta' değil ki; bir niza'a değsin. ""çünki fani ve geçici olduğundan kıymetsizdir."" koca dünya böyle ise dünyanın cüz'î işleri ne kadar ehemmiyetsiz olduğunu anlarsın. m.)"

nizâ
çekişme, kavga.

nizâ
kavga etme, uyuşmama

niza-i lafzî
boşuna çene yarıştırma. sözle yapılan kavga.

nizal
nişan, işaret, alâmet.

nizam
sıra, dizi, düzen. dizilmiş olan şey, sıralanmış. * icaba göre yapılan kanun. bir kaideye binaen tertib olunmak ve ona binaen tertib olundukları kaide. * bir işin sebat ve kıyamına medar, sebep olan şey ve hâlet.

nizam
düzen, düzenlilik.

nizam
nizamlar, muntazam şeyler, düzenler.

nizamât
nizamlar, muntazam şeyler, düzenler.

nizamât
nizamlar, düzenler, sistemler.

nizamât-ı lâzime
lüzumlu, gerekli nizamlar.

nizamen
nizam dairesinde. nizama ve kanuna tabi olarak.

nizamî
düzenli, tertipli, usulüne uygun. * kanun ve nizama ait, onunla alâkalı.

nizamiye
ilk askerlik devresi. * bu nevi askerlik işleriyle uğraşan daire. * tanzimat ordusunun asıl silâh altında bulunan kısmı.

nizamnâme
düzen yazısı, düzenleme ile ilgili belge.

nizam-üd din
(nizameddin) dinin nizam ve düzeni.

nizam-ı âlem
kâinatta Allah'ın koyduğu umumi nizam. (nizam-ı âlem saadet-i ebediyeye işaret ediyor. s.) (bak: delil-i inayet)

nizam-ı cedid
yeni nizam. osmanlı devletinde ııı. sultan selim zamanında yeni nizamla yetiştirilen bir askerî teşkilât.

nizar
korkutup, uygunsuz şeylerden vazgeçirmek için söylenilen söz.

nizaret
f. zayıflık, arıklık.

nizâz-nezâyız
az miktar su. * az yağmur. * az az akmak.

nize
mızrak.

nizedâr
f. mızraklı. kargılı. süngülü.

nizek
f. câriye. * küçük mızrak, süngü.

nizezen
f. mızrakla vuran. * mızrakçı.

nizk
küçük süngü.

niş
f. (arı, akrep gibi böceklerde olan) iğne. * diken. * ağu, zehir.

nişa
f. nişasta.

nişad
bir kimseye yemin vermek.

nişan
f. iz. nişan. alâmet. işaret. * yara izi. * hedef, vurulması istenen nokta. * hâtıra için dikilen taş. * taltif için verilen madalya. * evlenmeden önceki anlaşma ve karar işareti veya merasim. * tuğra. * ferman.

nişân
iz, bellik.

nişande
hedef. nişan olarak dikilmiş şey.

nişane
f. iz. nişan. alâmet. işaret. * yara izi. * hedef, vurulması istenen nokta. * hâtıra için dikilen taş. * taltif için verilen madalya. * evlenmeden önceki anlaşma ve karar işareti veya merasim. * tuğra. * ferman.

nişâne
iz, alâmet, bellik.

nişane
f. iz. nişan. alâmet. işaret. * yara izi. * hedef, vurulması istenen nokta. * hâtıra için dikilen taş. * taltif için verilen madalya. * evlenmeden önceki anlaşma ve karar işareti veya merasim. * tuğra. * ferman.

nişane-i tasdik
"kabul edildiğine dâir işaret, tasdik işareti. * mu'cizeler.(kabir, ehl-i iman için bu dünyadan daha güzel bir âlemin kapısı (olduğunu) ihbar eden 124 bin muhbir-i sâdık, ellerinde nişane-i tasdik olan mu'cizeler bulunan enbiyalar ve o enbiyaların haber verdikleri aynı haberleri, keşif ve zevk ve şuhud ile tasdik eden ve imza basan 124 milyon evliyanın aynı hakikata şehadetleri ve hadd ü hesaba gelmeyen muhakkiklerin kat'i delilleriyle o enbiya ve evliyanın aklen ilmelyakîn derecesinde isbat ettikleri ve yüzde doksandokuz ihtimal-i kat'i ile ""idam ve zindan-ı ebedîden kurtulmak ve o yolu saadet-i ebediyeye çevirmek, yalnız iman ve itaatledir"" diye ittifaken haber veriyorlar. s.) (bak: muhbir-i sâdık)"

nişangâh
f. hedef yeri. nişan tahtası. * silâh namlusunun üstünde bulunan, nişan almağa yarayan kısım.

nişdân
talep etmek, istemek. * söz vermek, and vermek.

nişde
talep etmek, istemek. * söz vermek, and vermek.

nişdet
araştırıp sorma. * kaybolan bir şeyi arama.

nişe
f. çoban düdüğü. kaval.

nişest
f. oturan.

nişeste
f. oturan, oturmuş.

nişeste
f. oturanlar, oturmuş olanlar.

nişeste-gân
f. oturanlar, oturmuş olanlar.

nişeste-gân
f. oturan, oturmuş.

nişestgâh
f. oturacak yer.

nişhar
f. diken batmış, iğnelenmiş.

nişib
f. (yukarıdan aşağıya) iniş.

nişib ü firaz
iniş ve yokuş.

nişibgâh
f. çukur yer.

nişimen
f. oturacak yer.

nişimengâh
f. durak, yurt. toplanılacak yer.

nişin
"f. ""oturan, oturmuş"" gibi mânâya gelir ve başka kelimelerle birleşir."

nişîn
oturan.

nişinende
f. oturan, oturucu.

nişter
f. hekim bıçağı, neşter.

nişve
koklamak. * bilmek. * haber vermek.

nobran
sert mizaçlı, inatçı, nâzik olmayan.

noksan
(nuksan) eksik, kusurlu, nâkıs. * eksiklik, azlık. eksilme, azalma. * yokluk.

noksan
eksik.

noksan
eksiklikler. noksanlar.

noksanî
eksiklik ve noksanlıkla alâkalı.

noksaniyet
eksiklik, noksanlık.

noksaniyet
noksanlık, eksiklik.

nokta
(nukta) benek. * durak, mevki. mahâl. * göze ârız olan leke. * durak işareti. * tek karakol, tek nöbetçi. * yazıdaki durak işâreti. * mat: hiçbir uzunluğu olmayan şekil.

nokta
benek, konu.

nokta
noktalar.

nokta
noktalar.

nokta-i biniş
gözbebeği.

nokta-i galeyân
suyun buhara çevrildiği harâret derecesi.

nokta-i istimdad
yardım isteme noktası. insanın kalbindeki sonsuz emel ve arzuların yerine getirilmesine olan ihtiyaç.

nokta-i istinad
dayanma ve güvenme noktası. kâinatta cereyan eden ve insana dehşet verip âciz bırakan hâdiseler karşısında insanın çok kuvvetli bir yere dayanmaya ve güvenmeye olan fıtri ihtiyacı.

nokta-i mihrakiye
yanma noktası. odak noktası. * çok esmâ-i ilâhiyyenin tecellisinin toplandığı nokta.

nokta-i nazar
"görüş, bir nevi fikir. (bak: rasyonalizm)(nazar-ı nübüvvet ve tevhid ve imân; vahdete, âhirete, uluhiyete baktığı için, hakaikı ona göre görür. ehl-i felsefe ve hikmetin nazarı; kesrete, esbâba, tabiata bakar, ona göre görür. nokta-i nazar birbirinden çok uzaktır. ehl-i felsefenin en büyük bir maksadı, ehl-i usulü'd-din ve ülemâ-i ilm-i kelâm'ın makasıdı içinde görünmiyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir.işte onun içindir ki, mevcudatın tafsil-i mâhiyetinde ve ince ahvallerinde ehl-i hikmet çok ileri gitmiş fakat hakiki hikmet olan ulûm-u aliye-i ilâhiyye ve uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir mü'minden daha geridirler. bu sırrı fehmetmiyenler, muhakkıkin-i islâmiyeyi, hükemalara nisbeten geri zannediyorlar. halbuki, akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki, veraset-i nübüvvet ile makasıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler.hem herbir şey iki nazar ile bakıldığı vakit, iki muhtelif hakikatı gösteriyor. ikisi de hakikat olabilir. fennin hiçbir hakikat-ı kat'iyyesi, kur'anın hakaik-ı kudsiyesine ilişemez. fennin kısa eli, onun münezzeh ve muallâ dâmenine erişemez. nümune olarak bir misâl zikrederiz:meselâ, küre-i arz ehl-i hikmet nazariyle bakılsa hakikatı şudur ki: güneş etrafında mutavassıt bir seyyare gibi hadsiz yıldızlar içinde döner. yıldızlara nisbeten küçük bir mahluk. fakat ehl-i kur'an nazariyle bakıldığı vakit hakikatı şöyledir ki: semere-i âlem olan insan; en câmi', en bedi' ve en âciz, en aziz, en zaif, en lâtif bir mu'cize-i kudret olduğundan, beşik ve meskeni olan zemin: semâya nisbeten maddeten küçüklüğüyle ve hakaretiyle beraber mânen ve san'aten bütün kâinatın kalbi, merkezi... bütün mu'cizat-ı san'atının meşheri, sergisi... bütün tecelliyat-ı esmâsının mazharı, nokta-i mihrakiyesi.. nihayetsiz faaliyet-i rabbâniyyenin mahşeri, ma'kesi.. hadsiz hallâkıyet-i ilâhiyyenin hususan nebatat ve hayvanatın kesretli envâ-i sagiresinden cevvadâne icadın medârı, çarşısı ve pek geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın küçük mikyasta nümunegâhı ve mensucat-ı ebediyenin sür'atle işliyen tezgâhı ve menâzır-ı sermediyenin çabuk değişen taklidgâhı ve besâtin-i dâimenin tohumcuklarına sür'atle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraası ve terbiyegâhı olmuştur.işte arzın bu azamet-i mâneviyesinden ve ehemmiyet-i san'aviyesindendir ki, kur'an-ı hakim; semâvata nisbeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükmünde olan arzı, bütün semâvata karşı küçücük kalbi, büyük kalıba mukabil tutmak gibi denk tutuyor. o'nu bir kefede, bütün semâvâtı bir kefede koyuyor, mükerreren: $ diyor. işte sair mesâili buna kıyas et ve anla ki: felsefenin ruhsuz, sönük hakikatleri; kur'an'ın parlak, ruhlu hakikatleriyle müsademe edemez. nokta-i nazar ayrı ayrı olduğu için ayrı ayrı görünür. s.)"

nokta-i tekatu'
kesişme noktası.

nokta-i telâki
karşılaşma noktası. uygun ve karşılıklı nokta. buluşma noktası, yeri. * münâsebet. uygunluk.

nokta-i temas
değme noktası. temas etme noktası.

nokta-i zerrin
güneş. altun nokta.

noktainazar
bakış açısı, görüş.

noktateyn
iki nokta.

normal
fr. kanun, usul ve âdetlere uygun olan. uygun. * mat: bir eğri çizgiye teğet olan doğrunun değme noktasından bu doğruya çizilen dik çizgi.

nota
(italyancadan) emir ve istek bildiren yazı. * bir şeyi sonradan hatırlamak için konan işaret. * resmi ve siyasi mektup, muhtıra. * mülâhazat. * hesap pusulası. * müziğe ait yazı.

nota
özlü düşünce, not.

nuaa
yumuşak ot.

nuak
çobanın koyuna haykırıp çağırması.

nuas
uyuklama, uyuşukluk. (bak: nüas)

nuf
f. yankı. aks-i sadâ.

nufaha
su üzerindeki kabarcık.

nu'fe
erkeklerin iki yanına sallanan saçı.

nugab
bir içim su.

nugaşi
kısa boylu adam.

nugbe
bir içim su.

nuger
f. köle, kul.

nugerî
f. kölelik, kulluk.

nugnug
boğaz içinde olan et. * kulak içinde fazlalık olan nesne.

nugre
serçe kuşu büyüklüğünde olup kırmızı olan bir kuşun adı.

nuguk
karga çağırmak.

nugur-nugrân
serçe kuşu büyüklüğünde olup kırmızı olan bir kuşun adı.

nugz
kürek ucuna bitişik olan kıkırdak.

nuh
tufan için gemi yapan büyük bir peygamber.

nuh
"kur'an-ı kerim'de adı geçen bir peygamber ismi. (elli yaşında iken kavmini imana dâvete memur edilmiş ve kavmi kendisini dinlemediğinden, iman etmeyenlere ceza olarak dünyayı kaplayan su tufanı olmuş ve zâlimler mahvolmuşlar; iman edenler nuh peygamber'in (a.s.) yaptığı gemiye alınarak kurtulmuşlardır.)"

nuh suresi
kur'an-ı kerim'de 71. suredir ve mekkîdir.

nuha'
boyun kemiği içindeki murdar ilik.

nuhaa
tükürmek.

nuhab
geçit ağzı. * çokluk asker. * her nesnenin iyisi.

nuhame
balgam.

nuhas
bakır. bakır para. * kızgın mâden. * kıtr. ateş. tunç ve demir döğülürken sıçrayan şerâre. * dumansız alev. * bir şeyin aslı. * tütün.

nuhasî
bakırlı, bakırla alâkalı, bakırdan.

nuhat
nahiv (gramer) âlimleri.

nuhbe
herşeyin seçkini, iyisi. * seçkin, seçilmiş, müntehab, güzide. * korkak.

nuhbe-i âmâl
mefkure, ideal. emellerin en sonu.

nuheb
her nesnenin iyisi.

nuhî
nuh (a.s) ile ilgili. * pek eski.

nuhl
karşılıksız hediye ve hibe.

nuhla
atiyye, hediye.

nuhre
kemik dokusunun çürümesi.

nuhrub
kaya yarığı. * arı kovanı. * arı sesi.

nuht
çocukla birlikte karından çıkan su.

nuhul
zayıflık, arıklık.

nuhur
ayların evvelleri. * göğüsler. (bak: nahr)

nuhuset
uğursuzluk.

nuhust
f. birinci, ilk, evvel.

nuhustîn
f. birinci, ilk, evvel.

nuhustzâd
f. ilk doğmuş olan. evvel doğan.

nuk
dişi develer.

nuka
her şeyin kötüsü.

nukaa
birşeyi ıslamada kullanılan su.

nukab
kişinin yan tarafında çıkan çıban.

nukab
yol. * yırtık, delik. * paçasız don. * levn, renk. * pas.

nukabâ
halkın iyisi. * kâhya. * kefil. * müfettiş, kontrolcü.

nukat
noktalar.

nukat
noktalar.

nukat-nukut-nikât
nokta.

nukave
temizlik, paklık. * her şeyin iyisi, seçkini.

nukaye
her nesnenin iyisi.

nukaz
küçük serçe kuşu.

nukaza
binâdan yıkılmış veya örülmüş iplikten sökülmüş nesne.

nukbe
yol. * yırtık, delik. * paçasız don. * levn, renk. * pas.

nuk'-enku
su saklayacak yer. * kuyu içinde olan su. * deve kuşu avazı. * feryâd etmek, bağırıp çağırmak. * susuzluğu teskin etmek, susuzluğu gidermek. * sıcak suda haşlama. * ilâç olarak çıkarılan su. * suda ıslanma. * toz.

nukre
külçe hâlinde gümüş. * ense çukuru.

nukre-i kafa
ense çukuru.

nuksan
eksilmek, noksanlaşmak.

nukta
nokta.

nukud
nakidler, paralar, akçeler, madeni paralar.

nukûd
nakitler, paralar.

nukûd
madeni para, akçe. * bir şeyin bedelini peşinen ödemek. * para olarak bulunan servet. * vezin ve ayarı tamam olan para. * bir şeye hırsızlamasına bakma. * seçmek. * saymak.

nukud-ı mevkufe
vakfedilen paralar.

nukuh
tam olarak iyileşip hastalıktan kurtulmayan.

nukul
nakiller, rivâyetler. başkasından anlatılanlar. hikâyeler.

nukuş
resimler, nakışlar.

nukuş
nakışlar, bezekler.

nukyud-nikâd
ayakları kısa, yüzü çirkin koyun. * büyümesi geç olan çocuk. * ağızda dişler çürüyüp ufanmak. * davarın tırnağı soyulup yüzülmek.

nukz
binâ yıkıntısı.

nuküf-enkâf
başı dimağından yarmak. * bakış, nazar.

nul
f. kuş gagası.

nu'm
sürur, neşe, sevinç, neşat.

nu'man
dört ayaklı hayvanlar. * kan. * imam-ı azam hazretlerinin adı. * şakayık-ı nu'man denen bir lâle çiçeği.

numid
f. (bak: nevmid)

numruka
küçük yastık.

numud
f. gösteren, görünen, benzeyen.

numude
f. gösterilmiş, gözükmüş olan. nişan verilmiş. (bak: nümune)

nun
kur'an alfabesinde yirmibeşinci harf. ebced hesabına göre değeri ellidir. * divid, kalem. * kılıcın ağzı. kılıç. * çene çukuru. * balık, semek.

nun
balıklar, semekler.

nun suresi
kur'an-ı kerim'de 68. sure ve kur'anda müteşabih ve şifre olan bir harf.(bütün kalemlerin ve tastir ve kitapların aslı, esası, ezelî me'hazı ve sermedî üstadı kader'in kalemi ve nur ve ilm-i ezelî'nin nuruna işaret eden bir kelimedir. ş.)

nu'nu
uzun boylu adam.

nun-u mütekellim-i maa-l gayr
"mütekellim-i maalgayrın ""nun"" harfi. fiildeki cemi' sigasındaki nun. (bak: mütekellim-i maalgayr)"

nun-u na'büdü
"(bak:na'büdü) (arkadaş! deki un ifade ettiği cem' ve cemaat; fikri ve kalbi ayık olan musallinin nazarında, sath-ı arzı bir mescid şekline getirir ve bütün mü'minlerden teşekkül etmiş, şarktan garba kadar dizilmiş safları havi o cemaat-i kübra içinde namaz kıldığını ihtar ettirir. m.n.)"

nu'nua
devenin boyun eti. * horozun boyun tüyü.

nur
"aydınlık. parıltı. parlaklık. her çeşit zulmetin zıddı. ışık. * kur'ân-ı kerim. iman. islâmiyet. peygamber. * zulmeti def eden, şule, ışık. (bazılarınca ziya, nurdan daha sağlamdır ve daha hastır. nur; dünyevî ve uhrevî olmak üzere iki nevidir. dünyevi olanı da iki çeşittir: biri: envar-ı ilâhiyeden intişar eden nurdur. akıl ve nur-u kur'an gibi. ikincisi: görmekle hissedilir ki, nurlu cisimlerden ibarettir, güneş, ay ve yıldız gibi... uhrevi nur: $ ilâ âhir.. âyet-i kerimesinde mensus olan nurdur. nur, âlemin mânen aydınlığına sebep olan hazret-i peygamber'e de (a.s.m.) denir. $ âyetinde beyan olunduğu gibi eşyanın hakikatını olduğu gibi beyan eden şeye de ""nur"" denir. meşhur bir zata ""nuri"" denmiştir; bunun sebebi her ne zaman vaaza ve nasihata başlasa gayb âleminden nurun şimşek gibi parıltısı ona tecelli ederdi. l.r.)"

nur
ışık, aydınlık.

nur
"nur âleminin bir anahtarı" isimli risale

nur
nurlar, ışıklar, aydınlıklar. maddi veya mânevi karanlıktan kurtarmaya vâsıta olanlar.

nur suresi
kur'an-ı kerim'in 24. suresinin ismi.

nuran
nurlu, parlak.

nuranî
nurlu, ışıklı, nura yakışır, parlak, münevver.

nurânî
nurlu, ışıklı.

nuranî
nurlu, aydınlık âlem

nurâniyet
nurluluk, aydınlık.

nuraniyyet
nurlu olanın hali, parlaklık, nurluluk.

nurbahş
f. ışık saçan, aydınlatan, parlatan.

nurcu
nur risalelerini okuyan, yaşayan ve yayan kimse.

nurculuk
"bediüzzaman said nursî hazretleri ile türkiye'de başlayan dinî bir hareket ve faaliyettir. bu hareketin en mühim istinad noktası, risale-i nur namındaki eserlerdir.risale-i nur eserleri 1926 - 1949 seneleri arasında yazılmıştır ve kur'anın bu asra bakan mânevî bir tefsiridir. bilhassa iman ve islâm esaslarını ve kur'anın hikmetlerini izah ve isbat eder.siyasî ve dünyevî cem'iyetçilikten mücerred; ve aynı eserleri okumaktan doğan mânevî alâkadarlık ile gönüllerde kurulan nur irfan müessesesi mensublarına, yani risale-i nur eserlerini okuyanlara: ""risale-i nur talebesi""; kısaltılmış şekli ile ""nur talebesi"" veya ""nurcu"" denilmektedir.daha başka bir tarif ile nurcu : risale-i nur külliyatı'nı okuyanların meydana getirdiği maddîlikten, teşkilâttan, cemiyet kademelerinden mücerred, aynı eserleri okumaktan doğan mânevî alâkadarlıktan ibaret olan ekol mensublarına da nurcu denmektedir.risale-i nur ve talebeleri, âlem-i islâma, hattâ dünyanın her tarafına kadar genişlemiş ve hüsn-ü kabule mazhar olmuştur.diyanet işleri başkanlığının 2.7.1963 tarih, 18746 sayılı yazısına ekli, müşavere ve dinî eserleri inceleme kurulu'nun 29.6.1963 tarih, 326 sayılı kararında:""nurculuk: bir tarikat veya bir mezheb olmayıp, said nursî adındaki zâtın, son zamanlarda yayılma istidadı gösteren dinsizlik cereyanına karşı, kur'an-ı kerim âyetlerini ele alarak, risale-i nur namıyla yazdığı eserlere izafe edilen bir cereyandır. adı geçen eserler, imanı fikirlerle birleştirmeye çalışmaktadır."" şeklinde beyan edilmiştir."

nurdan
ali ulvi kurucu tarafından yazılan bir şiirin başlığı

nu're
eşeğin burnuna giren bir cins sinek.

nurefşan
f. etrafı aydınlatan, nur saçan, ışık veren.

nurefşân
nur saçan.

nur-feşan
f. etrafı aydınlatan, nur saçan, ışık veren.

nuri
nura mensub, nura ait. * erkek ismidir.

nur-i ayn
f. göz nuru. * pek sevgili olan.

nur-i iman
iman nuru. kur'an ve kâinat hakikatlarının görünmesine ve bulunmasına vesile olan imanın mânevi nuru.

nur-i kasd
kasd ve irâdenin nuru. kasd ve iradeden gelen parlaklık. bir istek ve kasıtla yapıldığına âit alâmet ışığı.

nur-i mübin
mübin olan nur. aşikâr ve açıklayıcı olan ve hak ile batılı ayıran nur. bilhassa iman ve kur'an ilminin mânevi nuru.

nur-i mücessem
çok parlak ve güzel olan. canlı kılığına girmiş gibi olan nur.

nur-i çeşm
göz nuru. gözün iyi görür olması. * mc: saadet.

nuristân
nur ülkesi, cennet.

nuriye
nura âit, nura mensub. * kadın ismidir.

nurlar
risale-i nur ile tarif edilen yol

nurlu
nurlu eserler; risale-i nur külliyatı

nurpaş
f. nur saçan, nur saçıcı.

nurtal'at
nur yüzlü.

nur-ul envâr
nurların nuru.

nurulenvar
nurlara nur veren Allah.

nurun
nur üstüne nur (bk. n-v-r)

nûrun
nur üstüne nur, güzelden de güzel, iyiden de iyi (bk. n-v-r)

nur'un
üstad bediüzzaman tarafından "risale-i nur'un bir fihristesi, bir listesi ve bir çekirdeği" olarak isimlendirilen ve 1925 yılında sürgün edildiği burdur'da yazılan bir eser

nurun ala nur
daha âlâ, daha iyi, nur üstüne nur.

nurunâlânur
nur üstüne nur.

nusaha
nasihat edenler, öğüt verenler.

nusara
yardımcılar.

nusb
meşakkat, zahmet, elem. * zehir, ağu. * belâ, musibet. * put, sanem, heykel.

nush
nasihat, ögüt.

nush
nasihat, öğüt.

nusha
dualı kağıt, sahife, yazılı şey.

nusret
(nusrat) yardım. cenab-ı hakkın yardımı, hususen ruhani muavenet. zafer, galebe, fetih, üstünlük, başarı, düşmana gâlib olmak.

nusret
zafer için yardım.

nussa
saç kırpıntısı.

nussah
nasihat edenler, öğüt verenler.

nussar
yardımcılar.

nusu'
çok beyaz olmak. * hâlis olmak.

nusul
huruç etmek, çıkmak. * dühul etmek, girmek. (ezdaddandır) * (nasl. c.) mızrakların uçlarındaki sivri demirler. temrenler.

nusus
nasslar. (bak: nass)

nusûs
nasslar, kesin hükümler, âyet ve hadîsler.

nutfe
duru ve sâfi su. * meni. rahimde iki yarım ve ayrı cinsten hücrelerin birleşmişi. * taşmış, dökülmüş su. * deniz.

nutfe
döl suyu, meni.

nutfe
saf ve duru sular.

nutfe
nutfeler, dölsuları, spermalar.

nutî
gemici.

nutk
(nutuk) söyleyiş, söyleme kabiliyeti, konuşma, hitabet. * dervişlerce büyüklerin manzum sözleri.

nutk
konuşma.

nutk-u iftitahî
açış nutku.

nutu'
meşinden yapılmış döşekler. * sofra bezleri.

nutu'
deri döşek.

nutuf
nutfeler, dölsuları, spermalar.

nutuf
küpe.

nutuh
boynuzuyla vuran davar.

nutukhân
konuşmacı.

nuumet
yumuşaklık.

nuut
vasıflar, keyfiyetler, umuma şâmil sıfatlar. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm hakkındaki medhiyeler.

nuyan
f. şehzâde. pâdişah oğlu.

nu'z
hicaz'da yetişen misvak ağacı.

nuzar
altın. * her nesnenin hâlisi ve iyisi. * necid diyârında yetişen bir ağacın adıdır, ondan tas ve kâse yaparlar.nuzc $ (nazc) yemişin tam olarak yetişmesi, olgunlaşması. * etin kemikten dökülür derece pişmesi.

nuzarâ-nizâr
her nesnenin misli ve benzeri. nazir.

nuzera
akranlar, eşler.

nuzub
sinmek. * ıraklık, uzaklık. * suyun, toprak tarafından emilmesi.

nuş
f. içen, içici. * tatlı şerbet gibi içilecek şey. * zevk ve safâ.

nûş
içici, şerbet.

nûş
içmek, keyiflenmek

nuşa nuş
f. içtikçe içerek, tekrar tekrar içerek, defalarca içerek, içe içe.

nuşadur
f. nişadır.

nuşdaru
f. panzehir. * tiryak. * şarap.

nuşe
f. şâd ve sevinçli. mesrur olan.

nûşe
şerbet içen, sevinçli.

nuşende
f. içki içen kimse.

nuşendegân
f. içki içen kimse.

nuşhand
f. tatlı gülüşlü.

nuşiden
"""içmek"" mastarındandır. içen ve içiçi gibi mânâlara gelir."

nuşin
f. lezzetli, tatlı.

nuşirvan
iran'da milâdi (531 - 579) tarihleri arasında hükümdarlık etmiş sâsâni padişahı olup adâlet ve doğruluğu ile meşhur olmuştur.

nöbetdâr
nöbetçi.

nüame
eksen. çark veya çıkrık ortasındaki mihver.

nüamî
güney rüzgârı.

nüans
fr. ince fark.

nüas
uyuklama, uyku gelip basma. * hislere ârız olan uyuşukluk ve fütur. pineklemek.

nüasî
uyuklama ile ilgili.

nübah
havlama.

nübea
nebiler, peygamberler.

nübel
istincâ taşı. * kesek parçası.

nübele
istincâ taşı. * kesek parçası.

nüble
ihsan, atiyye. fazl.

nübta
atın kolanı veya karnı altında olan beyazlık.

nübu'
suyun, yerden çıkıp akması.

nübub
bitmek.

nübut
suyun, yerden çıkıp akması.

nübük-nebâk
tepe.

nübüvvet
"(nebi. den) peygamberlik, nebi olmak, nebilik. Allah'ın (c.c.) emriyle vazifeli olarak insanları doğru yola çağırmak. (bak: muhammed (a.s.m.) - resül)(.... hem mâdem nev-i beşerde nübüvvet vardır. ve yüzbinler zât -nübüvvet dâva edip mu'cize gösterenler - gelip geçmişler. elbette umumun fevkinde bir kat'iyyet ile nübüvvet-i ahmediye (a.s.m.) sabittir. çünkü isa (a.s.) ve musa (a.s.) gibi umum resüllere nebi dedirten ve risâletlerine medar olan delâil ve evsâf ve vazifeler ve ümmetlerine karşı muameleler, resül-i ekrem'de (a.s.m.) daha ekmel, daha câmi bir surette mevcuddur... m.)(enbiya-yı sâlifinde nübüvvete medar ve esas tutulan noktalar ve onların ümmetleriyle olan muâmeleleri hakkında yalnız zaman ve mekânın tesiriyle bazı hususat müstesnâ olmak şartiyle yapılacak tam bir teftiş ve kontrol neticesinde hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâmda daha ekmel, daha yüksek bulunmakta olduğu tahakkuk eder. binaenaleyh nübüvvet mertebesine nâil olanların hey'et-i mecmuası mu'cizeleriyle vesair ahvalleriyle, lisan-ı hal ve kal ile nev-i beşerin sinni kemâle geldiğinde üstad-ül beşer ünvânını taşıyan hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın sıdk-ı nübüvvetine ilân-ı şehadet etmişlerdir. o hazret de (a.s.m.) bütün mu'cizeleriyle saniin vücub ve vahdetini nurlu bir bürhan olarak âleme ilân etmiştir. o zat'ın (a.s.m.) ahvâl ve harekâtı birer birer yani tek tek o'nun sıdk ve hakkaniyetini gösterirse hey'et-i mecmuası o'nun sıdk-ı nübüvvetine öyle bir delil olur ki; şeytanları bile tasdike mecbur eder.i.i.)(bil ki nev-i beşerde nübüvvet, beşerdeki hayır ve kemâlâtın fezlekesi ve esasıdır. din-i hak saadetin fihristesidir. iman bir hüsn-ü münezzeh ve mücerreddir. madem şu âlemde parlak bir hüsün, geniş ve yüksek bir feyiz, zâhir bir hak, fâik bir kemâl görünüyor. bilbedâhe hak ve hakikat, nübüvvet içindedir ve nebiler elindedir. dalâlet, şer ve hasâret, onun muhâlifindedir... m.n.)"

nübüvvet
nebilik, peygamberlik.

nübüvvet da'va etmek
peygamber olduğunu bildirip doğruluğunu isbat için deliller göstermek, peygamberliğini ileri sürmek.

nübüvvetdârâne
peygamberlik şeklinde.

nübüvvetkârâne
peygamberce.

nübüvvet-penah
peygamber, nebi. nübüvvet kendisine istinad eden zât.

nüc'a
otlu yer istemek.

nüceba
necib kimseler. nesli, soyu sopu temiz ve pâk olan kişiler.

nücebe
lütuf ve keremi çok olan. cömert insan.

nüceym
yıldızcık. küçük parıltısı olan. küçük yıldız.

nüch
zafer bulmak. hâlâs olmak. kurtulmak. ihtiyaçlarını giderip zafer bulmak.

nücme
bir ot cinsi.

nücu'
yemeğin hazmolup sindirilmesi. * eser yapmak. * duhul etmek, girmek.

nücum
tulu' etmek, doğmak. * görünmek, zuhur etmek.

nücûm
yıldızlar.

nücumî
yıldızlarla ilgili. * yıldızlarla uğraşan.

nücum-perest
f. yıldıza tapanlar.

nücûmperest
yıldızlara tapan.

nücum-u sâkıbe
ışığıyla karanlığı delip geçen yıldızlar.

nücum-u seyyare
seyyar, gezici yıldızlar.

nüda
yağmur. * boğaz ıslatıcı nesne. * çiy, rutubet. * atâ, bahşiş. * sesin uzaklara gitmesi.

nüdbe
ölen bir kimsenin iyilikleri, mehasini sayılarak ağlamak.

nüd'e
mal çokluğu. * kavs-i kuzeh. gökkuşağı. * et köpüğünün üstü. * iç yağı.

nüdema
nedimler.

nüdfe
atılmış az nesne. * sağılmış az süt.

nüdga
tırnak sonunda olan beyazlık.

nüdha
genişlik, vüs'at.

nüdub
yara izleri, nedbeler.

nüfase
diş arasında kalan yemek parçası.

nüfaz
ağaçtan veya başka birşeyden silkmekten ve hareket ettirmekten dolayı düşen nesne.

nüfâze
ağaçtan veya başka birşeyden silkmekten ve hareket ettirmekten dolayı düşen nesne.

nüf'e
seyrek ve dağınık olan ot.

nüfesa
loğusa kadın.

nüffaha
suyun üstünde olan kabarcığı.

nüfha
yüce beyaz tepe.

nüfture
müteferrik, dağılmış ot.

nüfuk
helâk olmak.

nüfur
ürküp kaçma, dağılma, firar etme. * intikal etme. * hacıların mina'dan mekke'ye doğru gitmeleri.

nüfus
nefisler, canlar, şahıslar.

nüfûs
nefisler.

nüfus-u seb'a
1- nefs-i emmare, 2- nefs-i levvame, 3- nefs-i mülhime, 4- nefs-i mutmainne, 5- nefs-i râdiye, 6- nefs-i mardiyye, 7- nefs-i sâfiye. (bak: nefs)

nüfuz
sözü geçer olmak, sözü dinlenmek. * vücudundan işleyip geçmek. içine alan.

nüfûz
içe geçme, sözü geçer olma.

nüfuz
içe geçme, işleme

nüfuş
yabana yayılmak. * davarların geceleyin yayılıp çobansız otlamaları.

nüfz
arka ve kürek eti.

nüfza
bir yere saçılmış veya dökülmüş olan kan.

nügak
çobanın koyuna çağırıp haykırması.

nüh
f. dokuz.

nüha
yüksek olmak. * miktar. * bir kimse hakkında olan yasak ve men.

nühâ
akıl. * gayet. son.

nühab
deve öksürüğü.

nühak
eşek anırtısı.

nühale
kepek.

nüham
bir kuş cinsi.

nühame
tükrük.

nühas
bakır. * duman. (bak: nuhâs)

nühas
bakır.

nühat
mağrur ve kibirli kimse. kendini beğenmiş insan.

nühate
yonga. talaş.

nühaz
yokuş. * güç yer.

nühbe
her nesnenin iyisi.

nühbur
kum yığını.

nühbur
kum yığınları, kum tepeleri.

nühhat
çalıştırılan sığır. * ince. * hımar, eşek. * sadaka toplamaya memur olan kişinin işini bitirdikten sonra ücretini alması.

nühs
dağ.

nühu'
kusmak.

nühud
atın iri gövdeli olması.

nühul
arık, zayıf olmak. * arılar. bal arıları. (bak: nuhul)

nühur
f. göz, basar, ayn.

nühuset
yaramazlık, uğursuzluk. (mübârek'in zıddı)

nühûset
uğursuzluk.

nühust
f. ilk gelen, evvel doğan, evvelki olan.

nühuz
hareket etme, deprenip kalkma.

nühye
akıl. * gayet. son.

nühza
devenin göğsünde olan bir hastalık.

nühze
fırsat.

nühüft
f. saklı, gizli.

nühüfte
f. saklı, gizli.

nühüftegî
f. gizlilik, saklılık.

nühüm
f. dokuzuncu.

nühüve
(et) çiğ olmak.

nükaf
deveyi öldüren bir verem.

nükah
tatlı soğuk su.

nükas
devenin dudağında olan bir hastalık.

nükat
(bak: nikât- nüket)

nüket
nükteler. herkesin anlayamıyacağı ince mânâlı ve zarif sözler.

nüket
nükteler, ince mânâlar.

nükhet
râyiha. ağız kokusu. * günahlı sözler. hoş olmayan günah olan söz, kelime.

nükhet
koku.

nükke
zayıflıktan dolayı sesi çıkmayan deve.

nükr
anlayışı, fikri, ferâseti iyi olmak. * zorluk. * inkâr.

nükre
bilinmezlik. * zorluk, güçlük. * kabile ismi.

nüks
hastalığın geri dönmesi, depreşmesi.

nüks
geri dönme.

nükte
ince mânalı söz, idraki ve anlaşılması nezâket ve zarifliğe dayanan nazik husus. ibarenin asıl mânasından başka olan nazik ve lâtif mânâ, dikkatle anlaşılabilen ince mânâ. * yere ağaçla vurup eser bırakmak.

nükte
dikkat edilince anlaşılabilen ince mânâ.

nükte
nükteler. ince mânâlar. * ince mânâlı, şakalı ve zarif sözler.

nükte
nükteler. herkesin anlayamıyacağı ince mânâlı ve zarif sözler.

nükte-âmiz
f. nükte karıştıran.

nüktebîn
f. inceliği gören, nükteyi anlıyabilen. kavrayışlı, anlayışlı, zeki.

nüktedân
f. nükte bilen. ince ve zarif kimse.

nüktedânî
nüktecilik, nüktedanlık.

nüktedâr
f. nükteli söz söyleyen. nükteli konuşan.

nüktegu
f. nükteli konuşan, nükteli söz söyleyen.

nükteguyî
f. nükteli konuşma. nükteli söz söyleme.

nükteperdaz
f. nükteli söz söyleyen, nükteli konuşan.

nükteperdâzân
f. nükteli söz söyleyen, nükteli konuşan.

nüktepira
f. nükteye süs veren.

nüktesenc
f. nükteyi değerlendiren. nükteden anlayan. nükteyi yerinde kullanan.

nüktesencân
f. nükteyi değerlendiren. nükteden anlayan. nükteyi yerinde kullanan.

nüktever
f. nükteyi anlamakta mâhir olan, nükte bilen.

nüku'
kısa boylu kadın.

nükub
rücu' etmek, geri dönmek. * udul etmek, ayrılmak. * (nekbet. c.) tâlihsizlikler, şanssızlıklar. felâketler, musibetler, düşkünlükler.

nükul
vazgeçme, geri dönme, cayma.

nükus
ardına dönmek.

nüküf-nükfân
çene altında olan küçük bez.

nüküs
başaşağı etmek, ters döndürmek. * aynı hastalığın geri gelmesi. (bak: nüks)

nülk
alıç adı verilen dağ yemişi.

nüma
f. gösteren veya gözüken mânasında olup, birleşik kelimeler yapılır.

nümâ
" ""gösteren, gözüken"" mânâsında son ek."

nümayan
f. görünen, aşikâr olan, gözükücü olan. parlayan.

nümâyan
görünen.

nümayanter
f. fazla görünen, en çok görünen.

nümayende
f. gösterici.

nümayiş
.f görünüş, gösteriş, dış görünüş. gösteri.

nümayiş
gösteri.

nümayişgâh
f. gösteri yeri.

nümayişkâr
f. gösterişli.

nümruk
yüz yastığı.

nümruka
yüz yastığı.

nümud
f. gösteren, görünen, benzeyen.

nümudar
f. görünen. * nümune, örnek.

nümude
f. görünmüş, gösterilmiş, gözükmüş.

nümun
f. gösteren, benzer, müşabih olan.

nümune
f. örnek, misâl, misal olarak gösterilen. düstur ve misâl olacak şey.

nümûne
örnek, model.

nümûnegâh
örneklerin bulunduğu yer.

nümunehane
f. nümunelik şeylerin konulduğu yer. * müze.

nümune-i imtisal
örnek tutulacak şey.

nümur
kaplanlar.

nümur
kaplan.

nümuzec
enmuzec. örnek, nümune, misal.

nümy
pul.

nümüvv
bereketlenip artmak. * (canlılarda) büyümek, yetişmek, gelişmek.

nümüvv
büyüyüp gelişme.

nümüvv-ü tabiî
normal şartlar altında büyüyüp gelişme.

nüsafe
buğdaydan ayrılan saman.

nüsah
nüshalar, sahifeler, yazılı şeyler.

nüsah
nüshalar, sayfalar.

nüsah
yazılı şey. yazılı bir şeyden çıkarılan suret. * muska, duâlı kâğıt. * gazete ve dergilerde (sayı).

nüsal
hayvandan dökülen tüyler.

nüsare
saçılan şey. * yemek döküntüsü.

nüsha
yazılı şey. yazılı bir şeyden çıkarılan suret. * muska, duâlı kâğıt. * gazete ve dergilerde (sayı).

nüsha
dualı kağıt, sahife, yazılı şey.

nüsha-i kübra
büyük sahife. kâinat, dünya, çok manayı ifade eden âlem.

nüsha-i suğra
küçük sahife, küçük nüsha. küçük mâna ifade eden, küçük mahluk, âlemin küçük bir nüshası mânasında insan.

nüshateyn
iki nüsha.

nüsu'
diş etlerinin sıyrılarak dişlerin meydana çıkması.

nüsûc
dokumalar.

nüsu'-ensu'-ensâ'
devenin göğsü için yapılan enli kolan.

nüsul
tüy dökme.

nüsur
kartallar. akbabalar (kuş).

nüsüc
(nesc. den) dokunmuş, nescolunmuş.

nüsük
(nüsk) Allah için ibadet etmek.

nüsüse
kurumak.

nütac
doğurmak. * gebe devenin karnındaki yükü.

nütu
yumru, çıkıntı. * yumruluk.

nütuc
doğurucu hayvan. * doğurması yakın olan.

nütu'-entâ'
sahtiyan döşek. * zahir olmak, âşikâre olmak, görünmek.

nütüb
büyük olmak, gövdeli olmak.

nüub
seri seyir.

nüume
yumuşaklık.

nüut
vasıflar, keyfiyetler, umuma şâmil sıfatlar. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm hakkındaki medhiyeler.

nüv'
açlık.

nüvah
ölü için sesle ağlama.

nüvaht
f. çalgı çalma.

nüvat
nüveler, çekirdekler.

nüvat
nüveler, çekirdekler.

nüvâta
gemici, mellah.

nüvatî
gemici, mellah.

nüvaz
"f. ""okşayıcı, taltif edici, iyi edici"" mânâsına kelimenin sonuna gelebilir."

nüvaz
okşayıcı.

nüvb
bir siyahi kabile adı. * bal arısı sürüsü.

nüvbe
yetişmek. * siyahi bir kabile.

nüve
"çekirdek, asıl, menba. (sayısız hatemlerden canlı mahlukata vaz' edilen hayat hâtemine bakınız. evet canlı bir mahluk, câmiiyeti itibariyle kâinata küçük bir misaldir. şecere-i âleme güzel ve tatlı bir meyvedir. kevn ve vücuda bir nüvedir ki; cenab-ı hak o nüvede pek çok âlemlerin örneklerini dercetmiştir. sanki o zihayat, gayet hakîmane muayyen nizamlar ile bütün vücutlardan sağılmış bir katre veya bir noktadır. bu itibarla bir zihayatı halketmek, bütün kâinatı yed-i tasarrufuna alan cenab-ı hak'tan maada hiçbir şeye isnad edilemez. m.n.)"

nüve
çekirdek.

nüve
nüveler, çekirdekler.

nüveb
nöbet.

nüveyt
çekirdekçik.

nüvid
f. müjde, beşaret. hayırlı haberlerle tebşir.

nüvid
müjde.

nüvid-i vasl
(nevid-i vasl) kavuşma müjdesi.

nüvis
f. yazan, yazıcı.

nüvis
yazıcı.

nüvisende
f. yazıcı, kâtib.

nüvişt
f. yazılı, yazılmış. * mektub.

nüvne
çene çukuru.

nüvre
alçı taşı. * kireçten yapılan.

nüvvar
ağaç çiçeği.

nüy'e
ham ve çiğ olmak.

nüyub
azı dişleri.

nüz'
erkek ister kösnek davar.

nüza
koyunda olan öldürücü bir hastalık.

nüzera
doğru yola getirmek için korkutmalar.

nüzfe
az miktar, cüz'î.

nüzhet
f. iç açıklığı, safa, eğlenme, gönül ferahlığı. * temizlik, paklık. * karışık, bulaşık ve kalabalık yerlerden uzak olmak. buud.

nüzhet
neşe, eğlence, ferahlık.

nüzhet-efzâ
f. eğlenceli ve gönül açacak yer.

nüzhet-fezâ
(bak: nüzhet-efza)

nüzhet-gâh
seyir yeri, gezinti, eğlence yeri.

nüzhetgâh
seyir ve eğlence yeri.

nüzhet-pezir
f. safa ve neşe bulmuş olan.

nüzl
konak yeri. * misafir için hazırlanan yemek.

nüzu'
çekilmiş. * su çeken deve.

nüzul
iniş, inmek, aşağı inmek, konaklamak. * nüzül, felç hastalığı. * hacıların mina'ya gelip konaklamaları.

nüzûl
inme, iniş.

nüzul-i sefine
geminin denize inişi.

nüzur
korkutmak.

nüzûr
nezirler, adaklar.

nüzzar
bakanlar. nâzırlar.

nüzü' (nez')
ifsad etmek, bozmak, aldatmak, yaramaz nesneye kandırmak.

nüzüf
az miktar, cüz'î.

nüütî
gemi reisi, kaptan.

nüşab
oklar. temrenli oklar.

nüşab
ok. temrenli ok.

nüşabe
ok. temrenli ok.

nüşabe
oklar. temrenli oklar.

nüşafe
sütü sağdıklarında üzerine gelen köpük.

nüşare
kesilen ağaçtan dökülen talaş, yonga.

nüşbe
sırnaşık. ciddi olmayan adam.

nüşhar
f. geviş.

nüşk
buruna birşey koymak. * koklamak.

nüşka
davarın boynuna takılan ip.

nüşre
sihir, efsun.

nüşu'
ilâç içirmek.

nüşub
dühul etmek, girmek, dâhil olmak. * ilgilendirmek, alâkalandırmak, taalluk etmek.

nüşuh
az miktar su.

nüşuk
buruna çekilen ilâç, toz, enfiye vs. * buruna çekme.

nüşur
neşirler. * yaymalar, dağıtmalar. * öldükten sonraki dirilmeler.(nüşur, neşir gibi bâzan müteaddi, bâzan lâzım olur. müteaddi olursa bir şeyi açıp yaymak mânasına gelir ki, lisanımızda neşr ve neşriyat ve menşur bu mânadandır. bunun lâzımına intişar denilir, lâzım oldukları zaman ise ölmüş bir şeyin dirilip kalkması mânasınadır ki, kur'anda nüşur, ekseriyetle bu mânayadır. (e.t.)

nüşûr
yaymalar, dağıtmalar.

nüşus
yüksek olmak, yücelmek. * nefret etmek.

nüşut
tohumun baş vermesi, uç göstermesi.

nüşuta
devenin ayağındaki ilmikli düğüm. (icabına göre çekip uzatılarak çözülür.)

nüşuz
yüksek olmak, yücelmek. * kadının, erkeğinden kaçıp nefret etmesi.

nüşûz
kadının kocasına itaat etmemesi.

nüşuze
kadının, kocasından nefret edip kaçması. * fık: kocasına karşı üstünlük iddia eden kadın.

nüşûze
asi kadın.

nüşüf
ayağın kirini temizlemede kullanılan taş.

nıhle
millet. * yol. * diyânet. * bahşiş, atâ. * dâva.

nıhv
tulum. yağ tulumu.

nıkbe
zarar ve ayıp verecek derece eziyet.

nıkk
kurbağa sesi.

nıkmet
şiddetli ceza. hoş olmayan muamelelerle olan mücâzat.

nıkmet
şiddetli ceza, intikam alma.

nıkris
(nıkrîs) (c.: nekaris) ayak ağrısı.

nıky
ilik.

nı'me
mal. * sanat.

nısa'
bir cins beyaz elbise.

nısaf
bir şeyi tam olarak ikiye bölme.

nısâh
terzilik. * bir şeyi temizleyip yaramazını içinden çıkarıp hâlis yapmak.

nısf
yarım, yarı.

nısf
yarı.

nısf
nısıflar, yarımlar.

nısfet
(nasafet) insaf. haklılık. bir şeyin yarısını almak. hakkaniyet. insanları, kanunların şümulüne girmeyen hakları te'min ve ifasına zorlayan fotri adâlet hissi.

nısfiyet
yarımlık. yarı yarıya bölme.

nısfiyet
yarı olma, yarılık.

nısf-ül leyl
gece yarısı.

nısf-ün nehar
öğle vakti, gündüzün ortası. * meridyen.

nısf-ı kutr
dairenin merkezinden geçen ve onu iki eşit kısma ayıran doğru çizginin yarısı. yarı çap.

nısfıarz
yeryüzünün yarısı.

nısfıkutr
yarı çap.

nısh
terzilik. * bir şeyi temizleyip yaramazını içinden çıkarıp hâlis yapmak.

nıt'
ağız tavanının pütür yerleri.

nıtab
baş. * boyun damarı.

nıtaf
ter.

nıtnıt
uzun boylu adam.

nızar
her nesnenin misli ve benzeri. nazir.

nızv
(c.: nuzuv, enzâ') gitmek. * sebkat etmek. * kesmek, kat'etmek. * çekip çıkarmak. * bırakmak. * zayıf deve. * eski elbise.

oba
ev biçimi, birkaç direkli, uzun bölüntülü keçeden yapılmış göçebe çadırı. * çadırlardan müteşekkil küçük topluluk. * göçebe ailesi. çadır halkı.

objektif
fr. hakikatı olduğu gibi aksettiren. * fotoğraf makinası ve dürbün gibi cihazlardaki mercekler. * gaye. * fls: varlıkla alâkalı.

obüs
ask: dikey veya dalıcı atış yapabilen, oldukça kısa namlulu top. obüsler milâdi 16. asırda icad olunmuştur. bir mânianın arkasında bulunan ve bu sebeple doğruca görülemeyen düşman mevzilerinin yüksek münhanilerle aşırılmak suretiyle endaht yapmak maksadıyla icad edilmiştir.

ocak imamı
tar: yeniçeri ocağı'nın imamı. cami-i miyane adını alan ve ilkin mescid halinde bulunan orta camii, hicri 1000 senesinde büyütülerek cami haline getirilmiştir. camiin imamı, hatibi, müezzini, muarrifi ve kayyumu vardı. imam, yeniçeriler arasında okuyup yazan ve tahsil görenlerden seçilirdi.

ofis
fr. yazıhane, daire, büro.

ofis
büro.

okiyye
"(veya hemzenin hazfı ile ""vekiyye"") eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. yerlere ve muhitlere göre değişir. dörtyüz dirhem ağırlık. yedi miskal veya kırk dirhem ağırlık. şer'an kırk dirhem kabul edilmiş. en tanınmışı dörtyüz dirhemdir. (bak: direm)"

okka
t. eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. dörtyüz direm ağırlık. okiyye. (bak: direm)

okka
1200 gram ağırlık.

okyanus
büyük deniz. bahr-ı muhit. * arapça büyük lügat kitabı.

okyânus
büyük deniz.

okıyye
eskiden kullanılan bir ağırlık birimi, dörtyüz dirhem.

oligarşi
yun. siyasi iktidarın, bir zümreden olan kişilerin elinde bulunması.

ona
onun yerine

onun
ondan başkası

operasyon
fr. bir cerrahın canlı bir vücut üzerinde yaptığı cerrahi müdahale. ameliyat.

oran
ölçü, mikyas. * biçim, tenasüb, endam. * tahmin, keşif.

ordu
t. bir devletin dinini, namusunu, vatan ve istiklâlini her çeşit yabancı taarruz ve tecavüzüne karşı koruyan askerî en büyük üç kuvvetten biri. hava ordusu, deniz ordusu, kara ordusu gibi. * en büyük askerî birlik. * aynı iman ve düşünce sahiplerinin faaliyette olanlarının hepsi. (maarif ordusu, ilim ordusu gibi mecazî olarak da söylenir.)

ordu
pakistan'da müslümanların konuştukları arapça, türkçe, farsça ve hintçeden müteşekkil olan dil.

ordu
askerlerden meydana gelen düzenli topluluk.

ordugâh
f. ordunun konakladığı yer. açıkta konaklayan ordunun konaklama yeri.

ordugâh
ordunun konaklama yeri.

ordumisâl
ordu gibi.

ordu-yu müblâ
perişan edilmiş, dağıtılmış ordu.

organ
t. uzuv. canlılarda belli bir vazifeyi yapmak için bir arada yaratılmış nesiclerin teşkil ettiği vücud parçası. (el, ayak, baş, göz.. gibi) * bir fikre, bir gayeye hizmet için çalışan. * âlet.

organ
uzuv.

organizasyon
fr. düzenleme, hazırlama, tanzim. * teşkilât.

orhan gazi
(mi: 1288 - 1359) osmanlı devletinin kurucusu olan babası osman gazi vefat edince (1326) onun yerine tahta geçti. onu yetiştiren, hocası şeyh edebâli idi. genç yaşta gazi akıncılar arasına karıştı, çok cesur ve atılgandı. akıncı gaziler onun oğlu süleyman paşa kumandasında rumeli'ye geçtiler. türbesi bursa'dadır. (r. aleyh)

orijinal
fr. bir şeyin aslı. tuhaf, garib hâli olan. * değişik. * nev'i şahsına mahsus, kendine mahsus. * vasıf ve keyfiyetleri cihetinden benzerlerinden ayrı ve üstün. * bir nümuneye göre olan.

orijinal
kendine has, özgün.

orsa
yelkenleri mümkün olduğu kadar rüzgârın estiği cihete yaklaştırarak seyretmek hâli. * geminin sol tarafı, iskele.

ortodoks
hıristiyanlıkta bir mezhep.

oruç
(bak: savm - ramazan)(oruç en gafillere ve mütemerridlere za'fını ve aczini, fakrını ihsas ediyor. açlık vasıtası ile midesini düşünüyor. midesindeki ihtiyacını anlar. zayıf vücudu ne derece çürük olduğunu hatırlıyor. ne derece merhamete ve şefkata muhtaç olduğunu derk eder. nefsin fir'avunluğunu bırakıp kemal-i acz ve fakr ile dergâh-ı ilâhiyeye ilticaya bir arzu hisseder ve bir şükr-ü manevî eliyle rahmet kapısını çalmağa hazırlanır. eğer gaflet kalbini bozmamış ise... m.)

oruç
mühim bir ibadet.

osman (r.a.)
"peygamberimiz hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın en yakın sahabelerinden, aşere-i mübeşşere'den ve islâmiyet için en çok fedakârlık gösterenlerdendir. hz. talha ve zübeyr'den evvel imana geldi, iman edenlerin beşincisi oldu. resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın üçüncü halifesi ve damadıdır. hazret-i osman (r.a.) çok zengindi. bütün malını peygamberimiz ve islâmiyet için feda etti. çok hayâ ve hilm sahibi idi. peygamberimizin (a.s.m.) iki kızı ile evlenmek nasib olduğu için kendisine ""zinnureyn"" nâmı da verilmiştir. hz. ebu bekir'in (r.a.) toplayıp cem'ettiği kur'ân-ı kerim nüshalarını teksir ederek mühim merkez ve vilâyetlere gönderdi. sekseniki yaşında şehid edildi. (r.a.)"

osmanî
(osmaniye) osman'a ait, mensup. * osmanlı devletine mensup. osmanlılarla alâkalı. osman oğullarına ait.

osmanî
osmanlılar.

osmanîler
osmanlılar.

osmaniyân
osmanlılar.

osmanlı
osmanlı devleti teb'asından olan. * anadolu selçuklu devleti'nin bizans sınırındaki beyliğin reisi olan ertuğrul bey'in vefatından sonra, mi: 1288'de yerine geçen osman beyin kurduğu devlete mensup olan.

osmanlıca
osmanlılar zamanındaki türkçe.

ost
(bak: heme ost)

otağ
"padişahlarla vezirlere mahsus çadırlar. bunlardan padişahlarınkine ""otağ-ı hümayun"", sadrazamınkine ise ""otağ-ı asafî"" denilirdi."

otomatik
fr. kurularak veya vakti gelince harekete geçen, işleyen.

otorite
fr. kumanda etme hakkı, itaat ettirme iktidarı. * idari veya siyasi iktidar. * muhakemeleri veya doktrini umumiyetle doğru olarak kabul edilen ve bir sahada derinleşmiş olan şahıs veya eser.

otuz
sultan ikinci abdülhamid

ozan
t. edb: eski türk şâiri ve âlimi.

oğlak
keçi yavrusu.

pâ-bend
ayak bağı. köstek. ayağa vurulan zincir. * engel, mâni.

pâ-bend-i terakki
ilerlemeğe mâni olan zincir, köstek.

pâ-bercâ
ayağı yerde demek olan bu tâbir, mecaz yoliyle kaim, sabit, berkarar, daim, bâki mânâlarında da kullanılır.

pâ-bercâ-yi hareket
hareket etmek üzere bulunan, âmâde.

pâ-be-rikâb
hareket etmek üzere olan.

pâ-beste
f. ayağı bağlı. hareketsiz.

pâ-bus
f. ayak öpen.

pâ-bürehne
f. yalın ayak.

pâ-câme
f. şalvar, don, çakşır. pijama.

pad
f. saklayan, hıfzeden. * büyük, ulu. * bekleyen, muhafaza eden, koruyan.

pa-dam
f. (ayaktan yakalayan) kuş tuzağı.

padav
f. kocakarı.

padaş
f. mükâfat, ecr. * yoldaş. yol arkadaşı.

padaş
f. arkadaşlar, ayakdaşlar. * mükâfatlar.

padaşân
f. arkadaşlar, ayakdaşlar. * mükâfatlar.

padaşân
f. mükâfat, ecr. * yoldaş. yol arkadaşı.

pade
f. eşek ve sığır sürüsü. * çoban sopası. * yayla.

padergil
(pâ-der-gil) f. ayağı çamurda. * mc: davranamaz. * sıkıntıda.

paderhava
(pâ-der-hava) f. ayağı havada. * mc: temelsiz, çürük.

paderikal
(pâ-der-ikal) f. ayağı köstekli, ayağı bağlı, hareketsiz.

paderpa
(pâ-der-pâ) : f. ayak ayağa. yanyana.

pa-deş
f. mükâfat.

padgâne
f. yüksek dam. * kapı içinde olan pencere.

padişah
(pâdşâh) f. büyük hükümdar, sultan. cihan sahibi. zararı def' eden, ıslah eden, muslih.

pâdişah
ülkeyi idare eden devlet başkanı.

padişahî
f. padişahla ilgili, padişaha ait.

padişah-ı sâni
ikinci padişah.

padzehr
f. panzehir.

pafersud
(pâ-fersud) f. ayağı incinmiş, aşınmış olan.

pagande
f. atılmış pamuk. * atılmış pamuktan yapma yumak.

paguş
f. suya dalma.

paha
değer, fiyat.

pa-hast
f. ayak altında kalmış, çiğnenmiş olan.

pajeh
f. inleme, inilti.

pajir
f. panzehir.

pak
f. temiz, saf, katıksız. hep, tamam, mübarek, kudsi.

pâk
temiz.

pâk
f. temizler, pâklar. * mc: veliler, evliya.

pakan
f. temizler, pâklar. * mc: veliler, evliya.

pakâr
f. tahsildar.

pakârî
f. tahsildarlık.

pak-baz
f. temiz oynayan. * mc: sadakatli âşık.

pâk-bâzân
f. temiz oynayan. * mc: sadakatli âşık.

pakdamen
f. eteği temiz. * mc: namuslu.

pak-damenî
"f. ""eteği temiz oluş"" * mc: namusluluk."

pakend
f. yakut. * şarap, bâde.

paki
f. temizlik, paklık. * ustura.

pakize
f. temiz, pak. lekesiz. hâlis, saf, katıksız.

pâkize
temiz olan.

pak-meşreb
gidişi, yaratılışı temiz. iyi huylu olan.

pakt
fr. akid, sözleşme, andlaşma. siyasi anlaşma.

pakt
andlaşma.

pa-kub
f. çengi.

pak-zad
f. temiz asıllı. aslı temiz olan.

pala
ağzı enli, ortasına doğru daha genişliyerek ucuna doğru daralmaya başlayan kalın, kısa ve ağır kılıç.

palad
(pâlâde) f. yedek at.

palade
f. kötü söyleyen, ayıp arayan.

palaheng
f. yular, dizgin. * av veya suçlu bağlanacak kement. * kemer. * tazı boynuna geçirilen ağaç halka.

palamar
büyük gemileri karaya bağlamak yahut demir gomneye bedel lengere rabtetmek için kullanılan halat. * büyük halat. (o.t.d.s.) * vaktiyle muharebelerde silâh olarak kullanılan ve yük kaldırmak için kullanılan sırıklar. (sanat ansiklopedisi)

palan
f. palan, semer, eğer.

palan-duz
f. semerci, palancı. semer diken.

palanî
f. semerci.

palar
f. çatı direği.

palas pandıras
hemen, birden bire, hazırlıksız, habersiz.

palaska
asker kemeri.

palavan
(pâlâven) f. süzgeç, helvacı süzgeci.

palavra
(ispanyolca) mübalâğalı söz, yalan söylenen söz.

palay
f. (bak: pala)

paldüm
f. hayvanın semerinin ileri geri kaymaması için arka ayaklarının kaba etleri üzerinden geçirilen kayış.

paleng
f. postal. çarık.

paleng-i fersude
eski çarık.

palide
f. süzülmüş, durulmuş. * ziyade olmuş, büyümüş.

palikane
f. büyük han kapılarının ortasındaki küçük kapı.

palikarya
mc: kabadayı, yiğit, cesur. * rum gençleri.

palude
f. süzülmüş, saf hâle getirilmiş.

paluş
f. karışık.

palvane
f. dağ kırlangıcı.

palvaye
f. dağ kırlangıcı.

pa-mal
f. ayak altında kalmış, çiğnenmiş.,

pa-mal-i adüv
düşmanların ayakları altında çiğnenmiş.

pan
"yun. ""bütün, karşı"" mânasına kelimenin başına getirilerek kullanılır. meselâ: panzehir $ : zehire karşı ilâç."

pan
" ""bütün, hepsi"" mânâsında ön ek."

panayır
yun. yılda bir - iki defa muayyen bir yerde kurulan ve bir müddet devam eden büyük pazar.

pandomima
yun. vahşi ve gürültülü karışıklık, anarşi. * sessiz tiyatro oyunu.

pandomima kopmak
karışıklık çıkmak. * seyircileri eğlendiren kavga çıkmak.

pa-nihade
f. ayak koymuş, ayak basmış. gelmiş, ulaşmış, vâsıl olmuş. * doğmuş, tevellüd etmiş.

pan-islamizm
bütün müslümanların birleşmesi siyaseti. ittihad-ı islâm. islâm birliği siyaseti.

panislâmizm
islâm birliği ülküsü.

pano
fr. üzerine ilân, tablo, vs. asmaya yarayan levha.

panzde
f. onbeş.

panzdeh
f. onbeş.

panzehir
zehire karşı ilâç.

panzehir
zehire karşı ilaç.

papa
itl. (baba kelimesinden) roma katolik kilisesinin ruhâni reisi.

papa
büyük papaz.

papaz
kilisenin önde gelen din adamı.

papağan
itl. insan konuşmasını taklid edebilen bir kuş.

papez
f. inişi ve yokuşu olan yer.

papure
f. iki çift öküz koşulan ağır bir cins saban.

pa-puş
f. ayak örten. ayakkabı, pabuç.

par
f. geçen yıl, bıldır. * para.

parafe
fr. kısa imza, işâret.

parafe
kısa imza.

paragraf
yun. düz yazıda bölümlerden herbiri.

paragraf
yazı bölümü.

paralel
yun. müvazi. * geo: bütün noktaları birbirinden aynı uzaklıkta olan çizgi veya hat, düzlük, satıh.

parantez
yun. cümle içinde geçen bir sözü, metin dışı tutmak için o sözün başına ve sonuna konulan işaret.

parav
f. kocakarı, acûze.

paravan
itl. eskiden haremle selâmlığı ayıran ve şimdi de ilk bakışta görülmesi caiz olmıyan yerleri örten perdeler. * daha ziyade kapıların dışına veya içine konan, katlanır, taşınır tenteneli perde. * gizleme vasıtası.

paravana
itl. eskiden haremle selâmlığı ayıran ve şimdi de ilk bakışta görülmesi caiz olmıyan yerleri örten perdeler. * daha ziyade kapıların dışına veya içine konan, katlanır, taşınır tenteneli perde. * gizleme vasıtası.

parazit
yun. radyo gibi ses veya elektrik âletlerinin zırıltı ve gürültü çıkarması. * başka bir hayvan veya nebatın üzerinde onun zararına yaşayan canlı. asalak. tufeylî.

parduz
f. eskici, yamacı.

pare
"f. cüz, parça. kesinti. * para. kuruşun kırkta biri. * kur'an-ı kerim'in otuz kısmından bir kısmı, bir cüz'ü. * sayı, bölük. * ""parça"" mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: meh-pâre $ : ay parçası. * güzel. yek-pâre $ : tek parça, bir parça."

pâre
parça.

pare-duz
f. eskici, yamacı.

pa-renc
f. ayak teri. ücret.

pare-pare
f. parça parça.

pargî
f. mutfak ve banyo sularının toplandığı çukur. * orospuluk.

parin
(pârine) f. geçen yılki, geçen sene olan, bıldırki.

parir
f. dayak, destek, direk.

parlamento
ing. millet meclisi. milletvekillerinden meydana gelen meclis ve senatonun tamamı.

pars
f. dine bağlı kimse. * nâmuslu, iffetli, temiz ve doğru insan. * fars milleti, iran kavmi.

parsal
f. geçen yıl, bıldır.

parse
f. dilencilik.

parsel
fr. bir maksatla ayrılarak sınırlandırılmış arazi parçası.

parseng
f. teraziyi denkleştirmek için kefesine konulan şey.

partizan
fr. kendi partisine aşırı düşkün olup başkasına hak tanımak istemeyen kimse.

paru
(pârub) f. kocakarı, acûze.

parule
f. şakacı, lâtifeci. * yonga. * hayırsız ve işe yaramaz kişi.

paryab
f. ırmak ve çay suyu ile sulanan ekin.

parçe
f. ufak şey, küçük nesne, parça.

pas
f. gecenin sekizde biri. * gözetleme, bekleme. * keder, hüzün, gam. * iç sıkıntısı.

pa-sar
f. tekme. tepme.

pasban
f. nöbetçi, gece bekçisi, bekçi.

pasbanî
f. bekçilik.

pascal
fr. hristiyanlıkta dindarlığı ile beraber fizik, edebiyat, hesap, hendese ve felsefede (milâdi 17. asırda) büyük bir âlim olarak tanınmıştır.

pasdar
f. gece bekçisi.

pasdarî
f. bekçilik, gözcülük.

pa-sebük
f. işine sarılmış, ayağına çabuk.

pasek
f. esneme, esneyiş.

pasinler
birinci dünya savaşı'nın ilk çıktığı sıralarda erzurum yakınlarındaki pasinler yöresinde ruslar'a karşı açılan cephe

pa-sitade
f. ayakta duran. kaim.

paskal
fr. hristiyanlıkta dindarlığı ile beraber fizik, edebiyat, hesap, hendese ve felsefede (milâdi 17. asırda) büyük bir âlim olarak tanınmıştır.

pas-par
f. tekme.

pastoral
yun. kır hayatına, köy âlemine dair yazılan manzume.

pâsuban
f. nöbetçi, gece bekçisi, bekçi.

pasuh
f. karşılık, cevap.

pasuhgüzar
f. cevap veren, karşılık veren.

pasuhşinev
f. cevabı dinleyen.

pasvan
f. gece bekçisi.

pa-süvar
f. yaya olan, yaya, piyade.

patile
f. tencere.

patinî
f. harman yabası.

patrik
yun. rum ve ermeni kiliselerinin ruhâni reislerine verilen isim.

patrikhane
patrik adı verilen rum başpapazının oturduğu yer.

patriklik
osmanlı saltanatı zamanında muhtelif gayr-i müslimlerin dinî ve medenî bazı işlerini idare eden makamlar.

pây
f. ayak. * takat, mukavemet. * iz.

pa-yab
f. kuvvet, kudret, tâkat. * su birikintisi. * havuzun dibi. * kuyu basamağı. * son, nihayet.

payan
f. kenar, son nihayet, uç. * tas: ehl-i tarikatın ulaşacağı birlik âlemi. * akıbet.

pâyân
son, uç.

paybaf
f. çulha.

paybend
f. ayakbağı. * mani, engel. * köstek.

paybeste
f. hareketsiz. ayağı bağlı.

paydar
(pâyidar) f. iyice yerleşmiş. devamlı, kadim. * sağlam. muhkem. * sermedî. * bedi. '* sâbit.

paydarî
f. devamlılık, süreklilik.

pay-der-gil
f. ayağı çamurda. * sıkıntıda, dertte. * mc: davranamaz.

pay-der-hava
f. ayağı havada. * mc: temelsiz, çürük.

paydos
f. tatil, teneffüs, serbestlik.

paydos
dağılma, tatil.

paye
f. rütbe, derece. * merdiven ayağı. * ilim sahibi olanların bir derecesi.

pâye
rütbe, basamak, derece.

payedâr
f. rütbeli, pâyeli, itibarlı.

payedârî
f. itibarlılık, rütbelilik, pâyedarlık.

pay-efzar
f. ayakkabı.

pay-endaz
f. ayak atan, ayak atmış. * büyük kişilerin geçecek olduğu yerlere serilen halı gibi şeyler. * duvar ve möbleleri kaplamada kullanılan bir cins kumaş.

payende
f. payanda, destek, dayak. * duran, sürekli.

payendegân
f. payanda, destek, dayak. * duran, sürekli.

payendegî
f. devamlılık, süreklilik.

pay-fersud
f. ayağı incinmiş, aşınmış.

paygâh
f. derece, mertebe, rütbe.

pâyidâr
kalıcı, kalımlı.

pâyidar
devamlı ve sürekli olma, tam yerleşik ve kalıcı olma

pâyimâl
ayak altında kalmış.

pâyimâl
ayak altına alan, mahveden

pâyimal
ayak altına almak, mahvetmek

payin
f. aşağı. aşağı taraf. * merdivenin ilk basamağı.

payitaht
(bak: pâytaht)

pâyitaht
başşehir.

payiz
f. güz, sonbahar. * yaşlılık, ihtiyarlık. * eski, köhne, yıpranmış.

paykub
f. ayak vuran. * mc: rakseden, köçek.

paymal
(pâyimal) f. ayak altında kalmış, mahvolmuş, telef olmuş, sürünmüş.

paymüzd
f. bahşiş, ayak teri.

paytaht
(pâyitaht) f. merkez-i hükümet, başşehir, başkent.

payûe
ayak.

payzar
f. ayakkabı, pabuç.

payzede
f. çiğnenmiş, ayak altında kalmış.

payzen
.f ayağına pranga vurulmuş. forsa, deniz esiri. * suçlu. * esir. * hizmetçi, uşak.

pazac
f. ebe kadın. * dadı, sütnine.

pa-zede
(bak: pâyzede)

pazen
f. pezevenk.

pazin
f. gecenin bir kısmı.

pazir
destek, payanda, dayak.

pazubend
f. pazvand. kola bağlanan duâlı kağıt.

paçan
f. saçan, saçıcı.

paçavre
f. paçavra, kirli bez.

pa-çe
f. küçük ayak. pantolon, şalvar gibi şeylerin dizden aşağı olan kısmı. paça. * koyun, keçi ve sığır ayağı. * koyun, keçi ve sığır ayağından yapılan yemek.

paçek
f. tezek, mayıs.

paçeng
f. küçük pencere. * baca, menfez delik.

pa-çile
f. karda yürüyüp yol açmak gayesiyle ayağa giyilen bir çeşit ayakkabı.

paş
"f. ""serpen, saçan, dağıtan"" mânâsında birleşik kelimeler yapılır."

paş paş
f. parça parça, ufak ufak. * dağınık.

paşa
"sivillerle askerlerin ileri gelenlerinin bir kısmına verilen resmi ünvandı. osmanlıların ilk devirlerinde bu ünvan, hânedân mensublarıyla yalnız bir kısım idare adamlarına verilirken sonradan askeriden ""mir-i liva"" ve daha yüksek rütbede olanlarla; mülkiyeden vezir, beylerbeyi, mir-i miran ve mir-ül ümera rütbelerine tahsis edilmiştir. damat paşa, ağa paşa, vali paşa o cümledendir.paşa kelimesinin aslı hakkında pek çok ihtilâf vardır. lügat erbabının bazıları, farsça ""pây-i şah"" lâfzından değiştirilmiş olduğunu; bâzıları da türkçede büyük birâder mânasına gelen ""beşe"" kelimesinin telâffuzunun zamanla ""paşa""ya değiştiğini; bir kısmı da evin, ailenin büyüğü, reisi anlamına gelen ""baş ağa"" dan tahrif edildiğini yazarlar. ayrıca türklerde büyük evlâda da paşa derler. paşa tâbiri, hürmet ifadesi olarak, ulema ve meşâyihten bazılarına da verilmiştir. bugün dilimizde generâl anlamına kullanılır. (o.t.d.s.)"

paşa
general.

paşalı
paşa ünvanını alan vezir ve beylerbeyi gibi büyük devlet adamlarının hizmetinde bulunan gedikli ağalar.

paşan
f. saçan, saçıcı.

paşazâde
paşa oğlu.

paşende
f. saçan, dağıtan, saçıcı.

paşib
f. basamak, merdiven.

paşide
f. saçılmış, serpilmiş, dağılmış.

paşna
f. topuk, ökçe.

paşnin
f. ağaç ve tahta parçaları.

pedagog
yun. çocuk terbiyecisi, mürebbi.

pede
f. çakmak, kav. * kavak ağacı.

pedender
f. üvey baba. babalık.

peder
f. baba.

peder
baba.

peder
anne ve baba

pederâne
f. babaya yakışır tarzda, pedercesine.

pederâne
baba gibi.

pederî
f. babalık, pederlik.

pederze
f. çıkın, bohça.

pedid
f. aşikâr, görünür, açık, belli.

pedme
f. nasib, kısmet. pay, hisse.

pedrud
f. vedâlaşma.

pehin
f. çok enli.

pehle
f. mezar sandukalarının yan taşlarına verilen ad.

pehlev
f. şehir, belde. * yiğit, kahraman.

pehlevan
f. pehlivan. yiğit. kahraman. güreşçi.

pehlevanî
f. pehlivanlık, güreşçilik, yiğitlik, kahramanlık.

pehlivan
güreşçi.

pehlu
f. vücudun iki yanından biri, yan.

pehn
f. enli, geniş, yassı. * genişlik, enlilik.

pehna
f. genişlik, enlilik. * enli, geniş, yaygın.

pehnane
f. beyaz pide. * bir cins maymun.

pehnaver
f. pek geniş. pek açık. * soluk, solmuş.

pehnaverî
f. enlilik, genişlik. vüs'at.

pejgale
f. pay, hisse. * yırtık, yama.

pejm
f. sis, duman.

pejman
f. pişman, nâdim. * kederli, hüzünlü.

pejmürde
f. dağınık. * eski, yırtık. * perişan. * buruşuk, buruşmuş.

pejmürde
dağınık.

pejmürde-hal
f. kılığı kıyafeti pejmürde olan, üstü başı pis bir halde bulunan.

pejuh
f. araştırma, soruşturma.

pejuhende
f. gizli şeyleri araştıran. mütecessis.

pejuhide
f. çok akıllı, olgun, bilgili.

pejulide
f. solmuş, bozulmuş, dağılmış, karışmış.

pejvin
f. kirli, pis. çirkin.

pelade
f. fesatçı. müfsid.

pelas
f. çul, aba. * eski kilim, keçe vs.

pele
f. terazi kefesi.

pelid
f. pis, murdar. * rezil ve alçak kimse.

pelite
f. lâmba veya kandil fitili. fitil. * yaralarda kullanılan fitil.

pelle
f. derece. * merdiven.

pelme
f. yazı tahtası.

pelus
f. hilekâr. hile yapan.

pelvas
f. yaltaklanma.

penagâh
f. sığınacak yer. sığınak. melce'.

penah
f. sığınma. sığınacak yer. dayandığı nokta.

penâh
sığınak.

penah-âverde
f. sığınmış, iltica etmiş. mülteci.

penahende
f. sığınan, iltica eden.

penahgâh
f. sığınacak yer, melce.

penahî
f. sığınma.

penahide
f. sığınmış, iltica etmiş.

penam
f. gizli, saklı. örtülü.

penbe
f. pamuk. * açık kırmızı renk.

penbezâr
f. pamuk tarlası.

penbezen
f. hallaç. pamuk atıcı.

penc
f. beş.

pencah
f. elli. (50)

pencahsâle
f. elli yaşında.

pencere
otuz üç pencere; otuz üçüncü söz

pencgane
f. beşli, beşten ibâret, beş tâneli.

penciş
f. incinme.

penckuşe
f. beş köşeli. muhammes.

pencpay
f. beş ayaklı. yengeç.

pencruze
f. beş günlük. * süreksiz, pek az.

pencsale
f. beş yaşında.

pencüm
f. beşinci.

pencümin
f. beşinci.

pencşenbih
f. beşinci gün. perşembe.

pend
f. nasihat, vaaz, öğüt.

pendimi guş etti
nasihatımı dinledi.

pendkâr
f. nasihat eden, nâsih. öğüt veren.

pendkârân
f. nasihat eden, nâsih. öğüt veren.

pendnâme
f. öğüt kitabı.

penduz
f. çuvaldız.

penir
f. peynir.

pençe
f. el ayası ile beş parmağın tamamı. * hayvanların ön ayaklarının parmaklarıyla tırnakları. * eskiden şark hükümdarlarının imza yerine ellerini kırmızı boyaya sürüp, kâğıdın üstüne basmalarıyla olan şekil, tuğra. * mc: kuvvet. savlet, satvet.

pençe-i kahr
kahir pençesi. mahveden el.

pençezen
f. pençe vuran, düşman.

per
f. kanat.

perakende
f. dağınık. dağıtma. * azar azar yayılan veya satılan.

perakendegû
f. saçma sapan konuşan. saçmalayan.

perandah
f. sepilenmiş deri sahtiyan.

per-aver
f. kanat açan, kanat açıcı. keskin uçan.

perd
f. kıvrım, büklüm, kat.

perda
f. yarın.

perdaht
f. cilâ. parlaklık, parlama. * düzleme, temizleme.

perdahte
f. cilâlanmış, parlatılmış. * temizlenmiş, düzenlenmiş, tertib edilmiş.

perdar
f. (bak: berdâr)

perdaz
f. tertib eden, düzenleyen, düzeltici.

perdâz
düzelten, yönlendirici.

perde
f. kapı, pencere gibi yerlere asılan veya iki yeri birbirinden ayıran, görünmeğe mâni olan şey. * mc: ırz, namus, iffet.* bir müzik parçasını meydana getiren seslerden herbirinin kalınlık veya incelik derecesi. * bir sahne eserinin büyük bölümlerinden her biri. * ekran, sinema perdesi. * tıb: aksu. * mc: gaflet. basiretsizlik. (bak: esbabperest.)

perde yırtılmak
hayasızlık etmek, utanmazlık.

perdeberdar
f. perde kaldırıcı. perde açıcı.

perdeber-endaz
f. perdeyi kaldırıp atan. * utanmayı bırakan, sıkılmayan, utanmayan, hayâsız.

perdebirun
f. utanmaz, açıksaçık konuşan.

perdebirunâne
f. sıkılmadan, utanmazcasına. perdeyi kaldırırcasına. edebsizce.

perdebirûnâne
edep perdesini yırtarcasına, hayasızca.

perdedâr
f. perdeci, kapıcı, odacı. bir şeyin görünmesine ve bilinmesine mâni ve perde olan.

perdedâr
perdeci, perdeleyen.

perdedâr-ı felek
ay, kamer.

perdeder
f. perde yırtan. utanmaz, hayâsız.

perdegî
f. iyi örtünmüş ve namuslu kadın.

perdegiyân
f. iyi örtünmüş ve namuslu kadın.

perde-i cümud
donmuş, katı perde. * mc: alem, tabiat. * akıl ve hissiyatı kendisi ile meşgul edip, dini ve ulvi hakikatlardan ayıran, gaflet veren perde.

perde-i nilgün
gökyüzü, sema.

perde-i türabiye
toprak perdesi, yer yüzü.

perdekâr
f. perdeli. perde ile örtülü yer.

perdekeş
f. perde çekici, örtücü. engel, mâni.

perdenişin
f. perde arkasında oturan. * mc: namuslu, temiz.

perdepuş
f. örten, örtücü.

perdeserâ
f. şarkı söyleyen, şarkıcı. * saz çalan, çalgıcı. * küçük çadır.

perdeserây
f. küçük çadır. * şarkı söyleyen, şarkıcı, hânende. çalgıcı, saz çalan.

perdeşinâs
f. şarkı söyleyen, şarkıcı.

pere
f. uç, kenar.

pere-i binî
burun ucu.

pere-i kûh
dağ eteği.

perend-aver
f. çok keskin kılınç, pala veya hançer.

perende
f. uçan, uçucu. * av kuşu. * çark gibi dönerek atılan takla.

perendebâz
f. takla atan kimse. cambaz.

perendek
f. küçük tepe.

perendin
f. ipek elbise, ipek kumaş veya ipek mendil.

perendun
f. evvelki gece.

perenduş
f. dün gece.

perenduşine
f. dün geceki şey.

perendvar
f. evvelki gece.

pereng
f. suyu iyi verilmiş kılınç.

perest
f. tapan, tapınan, taparcasına seven.

perest
taparcasına düşkün.

perest
f. tapanlar, tapınanlar, taparcasına sevenler.

perestan
f. tapanlar, tapınanlar, taparcasına sevenler.

perestân
f. tapan, tapınan, taparcasına seven.

perestar
f. hizmetçi. * kul. * tapan, tapıcı. * dalkavuk.

perestar
f. kullar, köleler. * hizmetçiler. * dalkavuklar, yaltakçılık yapanlar. * tapanlar, tapıcılar.

perestarân
f. kullar, köleler. * hizmetçiler. * dalkavuklar, yaltakçılık yapanlar. * tapanlar, tapıcılar.

perestarân
f. hizmetçi. * kul. * tapan, tapıcı. * dalkavuk.

perestarî
f. hizmetçilik. * kulluk. * tapıcılık. * dalkavukluk.

perestar-ı hayâl
şâir, ozan.

perestide
f. sevgili, mahbub, sevilen.

perestiş
f. pek çok sevmek. bendelik etmek. ibâdet etmek.

perestiş
aşırı düşkünlük, tapınış.

perestiş
aşırı derece seven

perestişkâr
ibâdet edercesine seven, çok ileri sevgi ve hürmet besleyen.

perestişkâr
tapınan.

perestişkârâne
taparcasına.

pergâl
f. pergel.

pergâle
f. kaba iplikten yapılan bir cins dokuma. * parça.

pergâm
f. döl yatağı. rahim.

pergâr
f. pergel. dâire çizmeğe mahsus âlet.

pergâr
pergel.

pergârvâr
f. pergel gibi.

pergaze
f. kuş kanadının vücuda yapışık olan kısmı.

pergem
f. işsiz güçsüz, boşta dolaşan adam.

pergul
f. bulgur. * bulgur pilavı. * un helvası.

pergune
f. yakışıksız, çirkin.

per-güşa
f. kanat açıcı, uçucu. * keskin uçucu.

perh
f. hisse, pay. * değersiz mal.

perhaş
f. savaş, harb, muharebe, cidâl, ceng. kavga.

perhaşcu
f. muharib, savaşçı. kavgacı.

perhaşcuy
f. muharib, savaşçı. kavgacı.

perhide
f. işaret olunmuş.

perhiz
"f. sakınmak, çekinmek. * vücuda zararlı ve tıbben muzır; ve dinen, zevk veren şeylerden sakınmak. * hastalıkta bazı yiyecek ve içeceklerden sakınmak."

perhizkâr
perhiz eden, nefsini tutan. zararlı şeylerden, günahlardan sakınan.

perhun
f. pergelle çizilmiş çember, dâire, halka.

perhüde
f. saçmasapan söz, hezeyan. * ateşten dolayı sararmış eşyâ.

peri
f. cisimleri çok lâtif ve görünmez olan hoş mahluk. * insana muhabbet eden, muvahhid ve müslim lâtif mahluk. *mc: güzel insan. güzel kimse.

peri peyker
peri yüzlü güzel.

peride
f. uçmuş. *solmuş, soluk.

peridereng
f. rengi uçmuş, solmuş.

peri-i melâhat
güzellik perisi.

perir
f. evvelki gün.

peri-ru
f. peri gibi güzel yüzlü.

periz
f. haykırma, bağırma. feryâd. * su kenarlarında yetişen yeşil saz, ot.

perize
f. ateşte pişirilen ekmek. * kırmızı altun.

peri-çihre
f. peri yüzlü, güzel yüzlü.

perişan
f. dağınık, karışık. * bozuk, tertibsiz, düzensiz. * kederli, hüzünlü, kaygılı.

perîşan
dağınık.

perişan
yok olma, perişan olma

perişanhâtır
f. dalgın, düşünceli.

perişanî
f. perişanlık, dağınıklık. * düzensizlik, bozgunluk. * yoksulluk, fakirlik.

perîşaniyet
dağınıklık.

permer
f. ümid etme, umma, bekleme. intizar.

permun
f. süs, bezek.

pernih
f. ince düz taş.

perniyan
f. nakışlı atlas. ipekten dokunmuş, bir cins işlemeli kumaş.

pernun
f. ince ve zarif dokunmuş ipek kumaş.

perran
f. uçan, uçucu.

personel
fr. şahsa dâir. şahsî. * bir işte çalışanların hepsi.

pertab
f. atılma, sıçrama. * hız almak için geriden koşarak atılma. * uzağa düşen ok veya başka bir şey.

pertev
(pertav) f. ziya, ışık. * atılma, sıçrama, hız.

pertevefşan
ışık saçan.

pertev-endâz
ışıklandıran, ziyâ veren, nurlandıran.

pertev-feşan
ışık saçan, ziya saçan.

pertev-i mihr
güneş ışığı. güneşin parlaklığı.

pertev-suz
yakan ışık. güneşe karşı tutulduğu zaman, ışıkları bir noktaya toplayan ve bu suretle ışığın değdiği yeri yakan mercek.

peruş
f. küçük çıban, sivilce.

perva
f. korku, çekinmek. * alâka, ilgi, bağ. * takat. * durup dinlenmek. * bilmek. * vesvese. * kayd. * ıztırab. * terk, feragat. * hayran, şaşmış. * meyl, teveccüh, iltifat, kayırmak. * gussalanmak. (l.r.)

pervâ
çekinme, sakınma, korku.

pervane
f. fırıldak çark. * geceleri ışığın etrafında dönen küçük kelebek. * haberci, kılavuz.

pervâne
ışık etrafında dönen küçük kelebek.

pervane
gece kelebekleri.

pervanegân
gece kelebekleri.

pervanek
f. karakulak adı verilen bir hayvan. * ask: öncü, pişdâr.

pervar
f. besili, beslenmiş.

pervas
f. el ile dokunup temas etme, eli ile yoklama.

pervâsız
korkusuz.

pervaz
f. kanat açmak, uçmak. uçan, uçucu. * nur. * karargâh. * saçmak. * hücre. * saçak. * ayna. dolap. * ince, uzun tahta. * uçan, uçucu gibi mânâlara gelerek birleşik kelimeler yapılır.

pervâz
uçuş.

pervâz
kanat çırparak uçan

pervaze
f. kır gezisi için hazırlanan yemek. * altun ve gümüş yaprakların kırıntısı.

pervazgâh
f. uçulacak yer. tayyâre meydanı. hava alanı.

pervaz-ı berdâr
yükselip uçan. uçarak dolaşan.

perver
"(pervar) f. ""besleyen, yetiştiren, velinimet, koruyan"" mânâsında birleşik kelimeler yapılır."

perver
koruyan, besleyen, seven.

perver
f. yetiştirenler, besleyenler, koruyup terbiye eden kimseler.

perverân
f. yetiştirenler, besleyenler, koruyup terbiye eden kimseler.

perverde
f. terbiye görmüş, yetiştirilmiş, beslenmiş.

perverde
beslenmiş, korunmuş, sevilmiş.

perverde
besleyen

perverende
f. besleyen, büyüten. besleyici, büyütücü. * terbiye edici, yetiştirici.

perverî
f. büyütücülük, besleyicilik. terbiye.

perveriş
f. besleme, besleyiş. beslenme. * terbiye etme, yetiştirme, eğitme. terbiye edilip yetiştirilme, eğitilme. * ilerleme, terakki.

perverişyâb
f. beslenen. * terbiye edilen, terbiye gören, eğitilen, yetiştirilen.

perverişyâfte
f. terbiye edilmiş, büyütülmüş, yetiştirilmiş, eğitilmiş.

pervin
f. ülker denilen yedi yıldızın tamamı.

perviz
f. üstün, galib, muzaffer. * elek. süzgeç. * güzellik. * balık. * cilve. * tar: iran hükümdarı husrev'in lâkabı.

pervizen
f. elek, kalbur.

perviz-i felek
güneş, şems.

perçem
f. kâkül. * tepede bırakılan saç. * mızrak ve bayrak gibi şeylerin başlarına konulan püskülümsü şeyler.

perçem
kakül, zülüf.

pes
f. arka, art, geri. * öyle ise, imdi...

pes
arka, geri, öyle ise.

pes ü piş
arka ve ön.

pesadet
f. veresiye alışveriş.

pesavend
f. kafiye.

pesend
f. beğenmek, kabul eylemek. beğenici. muvâfık.

pesend
beğenen.

pesendâne
beğenecek yolda, beğenmek suretiyle.

pesendide
f. beğenilmiş, seçilmiş, müntehab.

pes-i divâr
duvarın arkası.

pes-i perde
perde arkası.

pesin
f. sonraki, gerideki, en son.

pesmande
f. geri kalmış, geride bulunan, bâkiye. * artmış, artık.

pesmande-hor
f. artık yiyen.

pesperde
f. perde arkası, gizli iş.

pesrev
f. arkadan gelen. * uşak, hizmetçi.

pest
f. alçak, aşağı. hafif, yavaş ses. * sesi galiz, kalın ve korkunç olan.

pest
alçak, yavaş.

pestbaht
f. talihsiz. bahtı fenâ olan.

pestî
f. alçaklık, âdilik, zillet.

pestpaye
payesi, derecesi aşağı olan, âdi. alçak. bayağı. pespaye.

pestpaye
pespaye, alçak.

pestpayegân
payesi, derecesi aşağı olan, âdi. alçak. bayağı. pespaye.

pestperde
f. alçak ve hafif sesle.

pestsada
f. hafif ses.

peter
f. düz maden levha.

petgir
f. kıl elek.

pey
f. iz, işaret, nişan. * ard, arka, akab.

pey
iz, art.

peyam
(peygam) f. haber.

peyam
taze haber.

peyam-âver
f. haber getiren.

peyamâverân
f. haber getiren.

peyam-ber
f. haber getiren. peygamber.

peyam-ı hasret
hasret, özleyiş haberi.

pey-a-pey
f. birbiri ardınca, birbirinin arkasından. * azar azar, tedricen, peyderpey.

peyda
f. mevcud, var olan, açık, âşikâr, meydanda olan.

peydâ
var olan, açık, meydanda.

peydâ
kazanan

peyda
kazanma

pey-der-pey
f. birbiri ardınca. yavaş yavaş, azar azar.

peyemres
f. haber getiren, haber ulaştıran, haberci.

pey-ender-pey
f. ardısıra, arka arkaya, durmadan. azar azar.

peygam
taze haber.

peygamaver
(peygam-âver) f. haber getiren, haberci.

peygamber
(peyamber) f. Allah'tan haber getiren. Allah'ı, âhireti, zararlı ve faydalı şeyleri tanıtan. nebi. (bak: mefhar-ı kâinat, muhammed (a.s.m.), nübüvvet, resül)

peygamber
ilâhî hakikatları insanlara bildirmek ve onlara örnek olmak üzere Allah tarafından tayin edilen, vahiy yoluyla sahip olduğu ilmini yaşayıp neşreden mübarek zatların umumî ismi.

peygamber
peygamberler.

peygamberân
peygamberler.

peygamberân
peygamberler.

peygamberî
f. peygamberlik. * peygamberle alâkalı.

peygar
f. savaş, harb, muharebe, cidal. kavga.

peygare
f. iftira.

peygule
f. köşe, bucak.

peygulegüzin
bir köşede oturan. köşeye çekilmiş olan.

peygule-i nisyan
unutulma köşesi.

peygun
f. and, şart, ahd, peyman.

peyk
f. bir şeyin etrafında, ona tabi olarak dönen. seyyare. * haber ve mektup getirip götüren.

peyk
uydu.

peykan
okun ucundaki sivri demir.

peyke
f. tahta sedir.

peyke
tahta sedir.

peyker
f. yüz, çehre, surat.

peyk-i felek
ay. dünyanın etrafında dönen ay. dünyanın peyki.

peym
f. haber.

peyma
f. ölçen, ölçücü.

peyman
f. and, yemin, muahede, ahitleşmek.(cihet-ül vahdet-i ittihadımız, tevhiddir. peyman ve yeminimiz, imandır. madem ki muvahhidiz, müttehidiz. her bir mü'min ilâ-yı kelimetullah ile mükelleftir. bu zamanda bunun mühim bir sebebi maddeten terakki etmektir. h.ş.)

peymân
yemin.

peymane
f. büyük kadeh. * ölçek, kile. * şarap bardağı.

peymâne
kadeh.

peymanekeş
f. içki içen.

peymane-şikest
f. kadehi kırık.

peyman-şiken
(peyman-şikân) yemin bozan, ahdini yerine getirmeyen.

peymay
f. tartıcı, ölçücü.

peymude
f. ölçülmüş.

peyrev
f. ardı sıra giden, tâbi olan, izinden giden, uyan.

peyrev
izleyen.

peysiper
f. çiğnenmiş, ayak altında kalmış.

peyug
f. gelin.

peyug
gelinler.

peyugan
gelinler.

peyugân
f. gelin.

peyvend
f. ulaşma, varma, vasıl olma. * bağ, alâka.

peyvest
f. ulaşma, vasıl olma, kavuşma.

peyveste
f. her zaman, dâima. * ulaşmış, ermiş. * bitişik, muttasıl.

peyvestegî
f. bitişme, ulaşma, bitişiklik.

pezir
"f. kabul eden, olan, olabilen. * ""söz dinleyici, emir tutan"" mânasında birleşik kelimeler yapılır."

pezir
" ""eden, edici, alan"" mânâsında son ek."

pezira
f. kabul eden.

peziray-hitam
sona eren, biten, hitam bulan.

pezire
f. karşılama, karşılayış.

peziriş
f. kabul edilmiş. kabul ediş.

peçe
insan veya hayvan yavrusu. * oğlan, çocuk. * sarmaşık bitkisi.

peçe
f. insan veya hayvan yavruları.

peçegân
f. insan veya hayvan yavruları.

peçegân
insan veya hayvan yavrusu. * oğlan, çocuk. * sarmaşık bitkisi.

peçel
f. üstü başı pislik içinde ve iğrenç olan adam.

peşe
f. sivrisinek.

peşiman
f. pişman. nâdim.

peşimanî
f. pişmanlık, nedamet.

peşin
f. nakdî para. * önceden, önce.

peşinât
f. peşin verilen paralar.

peşiz
(peşize) f. akçe, mangır. pul. * balık pulu.

peşkeş
"(pişkeş) f. başkasının malını birine bağışlamak. verilmemesi lâzım olan şeyi başkasına vermek. karşılıksız vermek.(bir şeyde mehâsin ve şeref hâsıl oldukça, havassa peşkeş ederler; seyyiât olsa, avâma taksim ederler! m.)"

peşkeş
saçıp savurma.

peşleng
f. geri kalan, geri kalmış.

peşm
f. yapağı, yün. * keten helvası.

peşmin
(peşmine) f. yünden yapılmış. yapağıdan yapılma. * sâde ve süssüz elbise.

peşrev
f. (aslı: pişrev) önde giden. * türk müziğinde bir saz eseri. * güreşten önce pehlivanların ellerini birbirine veya dizlerine çarparak ve biraz sıçrayarak yaptıkları oyun. * bir çeşit ok.

peşşe
f. sivrisinek.

peşşegir
f. sinek avlıyan. * mc: işsiz güçsüz, boş gezen kimse.

pih
f. içyağı. şahm.

pih-suz
"f. ""yağ yakıcı"": toprak kandil."

pijuh
f. araştırma, soruşturma.

pil
f. fil.

pil-bân
f. fil besleyen, filci.

pile
f. ipek kozası. ipek.

pileste
f. fildişi.

pil-ten
fil gibi iri, fil vücutlu.

pilvaye
f. kırlangıç.

pil-zur
f. fil gibi kuvvetli, fil kuvvetinde.

pindar
sanma, zannetme. * böbürlenme.

pine
f. yama.

pineduz
yamacı. * ayakkabı tamircisi, eskici.

pineduzî
f. eskicilik, yamacılık.

pineduzluk
yamacılık. eskicilik.

pingan
f. fincan, tas.

pingançe
f. küçük fincan.

pinhan
f. gizli, saklı, hafi, mahfi, mestur, müstetir.

pinhan
gizli.

pir
"f. yaşlı, ihtiyar. * reis. * bir tarikatın kurucusu. * herhangi bir meslek ve san'atın başlatıcısı, te'sis edicisi.(kur'an-ı hakim; enbiyaları, insanın cemaatlerine terakkiyat-ı mâneviye cihetinde birer pişdar ve imam gönderdiği gibi; yine insanların terakkiyat-ı maddiye suretinde dahi o enbiyanın herbirisinin eline bâzı hârikalar verip yine o insanlara birer ustabaşı ve üstad etmiştir. onlara mutlak olarak ittibaa emrediyor. işte enbiyaların mânevi kemâlatını bahsetmekle insanları onlardan istifadeye teşvik ettiği gibi, mu'cizatlarından bahis dahi; onların nazirelerine yetişmeye ve taklitlerini yapmaya bir teşviki işmam ediyor. hattâ denilebilir ki: mânevi kemalât gibi maddî kemâlâtı ve hârikaları dahi en evvel mu'cize eli nev'-i beşere hediye etmiştir. işte hazret-i nuh'un (aleyhisselâm) bir mu'cizesi olan sefine ve hazret-i yusuf'un (aleyhisselâm) bir mucizesi olan saatı; en evvel beşere hediye eden, dest-i mu'cizedir. bu hakikata lâtif bir işârettir ki: san'atkârların ekseri, herbir san'atta birer peygamberi pir ittihaz ediyor. meselâ gemiciler hazret-i nuh'u (aleyhisselâm), saatçılar hazret-i yusuf'u (aleyhisselâm), terziler hazret-i idris'i (aleyhisselâm) ... s.)"

pîr
ihtiyar, öncü, şeyh.

pir
f. ihtiyarlar, yaşlılar.

pir ü berna
ihtiyar ve genç.

pira
f. süsleyici, düzenleyici, donatıcı.

pirahen
(pirehen) f. gömlek. kamis.

pirahen-i ismet
namus perdesi.

piramen
f. çevre, etraf, yan.

piramun
f. yan, etraf, çevre.

piran
f. ihtiyarlar, yaşlılar.

piraste
f. tertibedilmiş, düzenlenmiş donatılmış, süslü.pirastegî $ . f. düzen, intizam.

piraye
f. zinet. süs.

pirayebahş
f. süsleyici, süs veren.

pirayende
f. süsleyici, donatıcı.

pirayiş
f. düzen, nizâm, intizam, tertib. * süs, zinet.

pirehen
f. gömlek.

pirezen
f. kocakarı, acuze.

pirî
ihtiyarlık. kocamışlık.

pir-i fanî
pek yaşlı, zayıf adam. dünyayı terketmiş ihtiyar.

pir-i moğan
(pir-i muğan) meyhaneci. * mc: mürşid.

pîrifâni
çok yaşlı kimse.

piristu
(piristuk) f. kırlangıç kuşu.

piristubeçe
f. kırlangıç kuşu yavrusu.

pirsal
f. kocamış, ihtiyar, yaşlı.

piruz
f. uğurlu, hayırlı.

piruzî
f. uğurluluk, hayırlılık.

pirzen
f. kocakarı, acuze. yaşlı kadın.

pise
f. saksağan. * alaca renk.

pistan
f. meme.

piste
f. fıstık.

pister
f. yatak, döşek.

piyade
narin yapılı bir çeşit kayık adıdır. eskiden ekseriyetle istanbul ve civarında kullanılan bu kayıklar, pek makbul gezinti vasıtası idi. * ask: orduda tüfekle teçhiz edilmiş olan ve muharip sınıfların asli unsuru bulunan efrada da bu ad verilir. yaya askeri. * yaya.

piyale
f. kadeh. şarap bardağı.

piyaz
f. soğan. * zeytinyağlı ve sirkeli fasulye haşlaması.

piç
f. büklüm, kıvrım, dolaşık. * nesebi gayr-ı sahih olan, gayr-ı meşru münâsebetten doğan çocuk. * aslına benzemiyen. * ağacın kökünden biten sürgün. aşılanmamış ağaç. * sarmaşık. * vida.

piç ü tab
ıztırab ve sıkıntı.

piçan
f. büklüm büklüm, kıvrım kıvrım olan.

piç-a-piç
f. karma karış, pek dolaşık, kıvrım kıvrım.

piçide
f. karışmış, bükülmüş, kıvrılmış.

piçidemuy
f. saçı kıvrılmış.

piçiş
f. büklüm, kıvrım.

piç-pa
f. yengeç.

piçtab
f. sıkıntı, telâş. * şaşkınlık.

piş
f. huzur, ön, ileri taraf.

piş
ön.

pişadest
f. peşin para ile alış veriş. * işçiye, çalıştıktan sonra verilen para.

pişaheng
(piş-âheng) önde giden, öne düşen.

pişan
f. en ön, en ileri.

pişanî
f. alın, cebin.

pişanîdâr
f. yüzsüzlük yaparak işini beceren.

pişbin
f. ilerisini gören. basiretli, ihtiyatlı.

pişdar
f. öncü. harpte ileriden düşmana gönderilen askerler. * önde giden. önayak olan. * san'at, meslek. * kumandan. * mc: yüzsüz. yüzsüzlükle iş beceren.

pişdâr
öncü, önder.

pişe
"f. iş, kâr. meşguliyet. * alışkanlık, huy, âdet. * meslek, san'at. * ""huy edinmiş, alışmış"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: hasenât-pişe $ : iyi şeyleri âdet edinmiş olan."

pîşe
alışmış, huy edinmiş.

pişe
f. meslekler, san'atlar. işler. * huylar, âdetler, tabiatlar.

pişegâh
f. iş yeri. fabrika.

pişegân
f. meslekler, san'atlar. işler. * huylar, âdetler, tabiatlar.

pişeger
f. san'atkâr işçi.

pişekâr
f. sanatkâr, oyuncu.

pişever
f. sanat ehli, işçi.

piş-geh
f. ön, huzur.

piş-gir
f. havlu, peşkir.

pişhane
f. balkon. * bir yere gidileceği zaman önceden gönderilen çadır ve yol eşyası.

pişhayme
f. pâdişah veya vezirlerin divan çadırı.

pişî
f. ilerleme, üstünlük, tefevvuk. * önünü gören, ileri görüşlü.

piş-i nazar
göz önü.

piş-i nazara getirmek
göz önünde bulundurmak.

pişigâh
huzur.

pişin
f. peşin, önce, önden. * evvelki, eski. * önden verilen.

pişinî
f. evvel zaman adamı.

pişiniyan
f. evvel zaman adamı.

pişkeş
f. hediye, armağan, hibe.

piş-müzd
f. pey, pey akçesi. satılık bir şeye talip olan kimsenin, sonradan caymayacağını temin makamında olmak üzere satıcıya peşin verdiği bir miktar para.

pişnemaz
f. imam.

pişnihad
f. usûl, kanun. * temel, esas.

pişrev
f. önden giden.

piştahta
f. çekmece. küçük sandık. * mal serilen yer, vitrin.

pişva
(pişuva) f. reis, baş. hâkim. * mukteda, imâm.

pişvay
reisler, başkanlar. hâkimler.

pişvayan
reisler, başkanlar. hâkimler.

plan
fr. yapı, makine, bina...gibi yapılacak şeylerin ayrı ayrı parçalarını kâğıt üzerinde gösteren çizgilerin hepsi.

plân
tasarı.

polat
(pulat da denir) çelik. * mc: sağlam, sert.

polat
çelik, sert.

politika
itl. memleket işlerini idare için tutulan ölçülü yol. siyaset.

politika
siyaset.

post
f. tüylü hayvan derisi. * mc: makam, mevki.

post
tüylü hayvan derisi.

posta
itl. bir yere gelen veya bir yerden gönderilen mektup ve emânetlerin hepsi. * bu emânetleri toplayan ve dağıtan idare ve onun yeri. * belli zamanlarda sefer yapan ve çok zaman posta taşıyan vasıta. * takım, kol. * hizmet nöbetinde bulunan er. * sefer.

postin
f. kürk.

postinduz
f. kürk diken.

postinpuş
f. kürk giyen.

postnişin
posta oturan. daha evvelkinin yerine geçen.

pot
t. ırmakları geçmek için kullanılan sal. * dikişin bir tarafında görülen kumaş kabarığı.

pot
falso, dokunaklı söz.

pot kırmak
farkında olmıyarak karşısındakine dokunacak söz söylemek.

pota
f. toprak veya mâdenden yapılmış, kimyacı, eczâcı, mâdenci veya kuyumcu âletlerindendir. altın, gümüş ve benzeri mâdenlerin eritilimesine mahsustur.

pota
bir çeşit tas.

poz
fr. fotoğraf alınırken kendine düzen vermek, tavır takınmak. kımıldamadan durduğu halde kalmak.

poz
duruş.

pozisyon
fr. vaziyet, durum, duruş.

pozisyon
durum.

pozitif
fr. tecrübe neticesine dayanan, müsbet, isbatlı. negatifin zıddı.

pozitif
müsbet, ispatlı.

pozitif
deneye dayanan matematik, fizik gibi fen ilimleri

pozitivist
fr. fls: pozitivizm taraftarı.

pozitivizm
fr. fls: hakikatın yalnız tecrübe ve müşahede ile vakıalara istinaden tam olarak bilineceği iddiasında olan felsefe sistemi. (bak: isbatiyecilik)

pozitivizm
gerçeğe erişmek için sadece deneye güvenen sapık felsefe.

pranga
ing. eskiden ağır cezalı mahkûmların ayaklarına takılan kalın zincir. * halkalarıyla beraber iki okka yüz dirhem ağırlığındaki demire verilen addır. * umumi hapishanelerde, hapishanenin iç nizamını bozan ve taşkınlık gösteren mahkûmların ayaklarına da pranga vurulurdu.

pratik
uygulama.

prens bismark
(1815 - 1898) meşhur alman siyasilerinden ve alman birliği için çalışanlardan birisidir. islamiyeti ve hz. peygamber'i (a.s.m.) medh ü sena ederek hayranlığını bildiren bir mütefekkirdir.

prensip
fr. umde. ilk unsur. temel kanaat, temel düşünce. temel bilgi * man: her çeşit münakaşanın dışında olan.

prensip
düstur, ilke.

pres
bir ülkenin yabancı ülkede kendini temsil için açtığı büyükelçilik bünyesinde bulunan basın ateşeliği

program
fr. yapılacak işler için önceden hazırlanmış tasarı. plân.

program
düzenli niyetler.

proje
fr. tasarlanan ilk şekil. tasarı. mütehayyel.

proje
tasarı, layıha.

projeksiyon
fr. kuvvetli ışık âleti.

propaganda
fr. bir fikri veya malı herkese bildirmek veya kabulü için yapılan ilân. çok kıymetli olduğu veya olmadığı hâlde bir şeyin kıymetini arttırmak maksadiyle yapılan konuşma veya ilânat.

propaganda
bir fikrin tanıtılması faaliyeti.

protein
lât. tıb: albüminli besleyici madde.

protestan
purut mezhebinden olan.

protestanlık
purutluk, hıristiyanlıkta bir mezhep.

proton
yun. atom çekirdeğinde pozitif yüklü zerrecik. (bak: delil-i inayet)

prutluk
purutluk, hıristiyanlıkta bir mezhep.

psikolog
fr. ruhiyatçı, ruh ilmiyle uğraşan.

psikolog
ruh ilmiyle uğraşan.

psikoloji
fr. ruhiyat, ruhî hâdiseleri tetkik eden ilim kolu.

psikoloji
ruh ilmi, ruhiyat.

psikoz
fr. tıb: akıl hastalıklarının umumi adı.

psikoz
akıl hastalığı.

puhte
f. pişmiş, pişkin. olgun, kâmil insan.

puhte
olgun kimseler, pişkin kişiler.

puhtegân
olgun kimseler, pişkin kişiler.

puhtegân
f. pişmiş, pişkin. olgun, kâmil insan.

puhtegî
f. olgunluk, kemalât, pişkinlik.

pujine
f. kantar.

pul
f. para.

pulad
f. çelik.

puladbâzu
f. çelik pazulu. kuvvetli, yiğit.

puladsenc
f. güzel silâh kullanan, iyi dövüşen.

pur
oğul. evlâd.

pur
oğullar, veledler.

purân
oğullar, veledler.

purân
oğul. evlâd.

pur-i duht
hemşirezâde, yeğen.

purmend
f. evlâd sahibi.

purutluk
hıristiyanlıkta bir mezhep, protestanlık.

puside
f. çürümüş, paslanıp çürümüş, çürük.

pusula
yön bulmaya yarayan âlet, kısacık mektup.

put
Allah'tan başka tapılan herşey. * heykel. sanem. kendisinden medet beklenen veya lâyık olmadığı hürmet kendine yapılan maddi mânevi resim, heykel ve her çeşit cisim.

put
heykel, büst.

pute
silâh veya ok atışlarında dikilen nişan tahtası. * içinde mâden eritilen tava.

puthane
putların konulduğu yer.

put-perest
f. Allah'tan başka şeyleri ilâh kabul eden, puta inanıp ona ibâdet eden. puta tapan. (bak:büt-perest)

putperest
puta tapan.

puya
f. koşan. seğirten.

puyan
f. koşan. seğirten.

puyan olmak
koşmak. batmak. dalmak.

puye
f. koşma, seğirtme.

puyeger
f. koşucu.

puyende
f. koşan. seğirtici. koşucu.

puzen
f. nadas edilmiş, sürülmüş tarla.

puzine
f. maymun.

puziş
f. özür, mâzeret.

puç
f. kaba, çirkin. * boş ve faydasız şey. * içi boş.

puç-magz
f. boş kafalı.

puş
"f. ""örten, giyen, giyinmiş"" mânasına birleşik kelimeler yapılır. * örtü, elbise, zırh."

puşe
(puşe) f. örtülmüş. * örtü. * örtülü, gizli.

puşende
f. örten. örtücü.

puşende-i hatâ
ayıp örten.

puşide
(puşe) f. örtülmüş. * örtü. * örtülü, gizli.

pûşîde
örtülü, gizli.

pûşide
örtülü, kapalı kalma

puşidenî
f. örtünecek, giyilecek şey. örtü.

puşide-raz
f. sırrı gizli.

puşide-çeşm
f. örtünecek, giyilecek şey. * örtü.

puşiş
f. örtecek şey. örtü.

pül
f. köprü.

pülpül
f. karabiber.

pünçüşk
f. serçe.

pür
f. çok, dolu, çok fazla, memlu, tekrar (mânâlarına gelir, birleşik kelimeler yapılır) *sâhib, mâlik.

pür
çok dolu.

pür
kusurlarla dolu

pür-âmâl
istek ve emellerle dolu.

pür-âteş ü hevl
ateş ve korku dolu.

pür-bâd
f. kibirli. * çok rüzgârlı.

pür-bim
f. korkmuş.

pürcemâl
pek güzel.

pür-dil
f. yürekli, cesur.

pür-dil
f. cesurlar, yürekli kimseler.

pür-dilân
f. cesurlar, yürekli kimseler.

pür-dilân
f. yürekli, cesur.

pür-dud
f. çok tüten, çok dumanlı.

pür-emvât
ölüler dolu.

püremvat
ölülerle dolu.

pür-envâr
(pür-nur) çok parlak, çok nurlu.

pür-fer
f. çok parlak. çok aydınlık.

pür-gazab
f. çok kızgın ve hırslı.

pür-gû
f. çok söyliyen, çok konuşan.

pür-gubâr
f. çok tozlu. toz içinde.

pür-hânde
neş'e dolu, çok gülme ve sevinç dolu. sevinçli, neşeli.

pür-hayâl
f. hayal ile dolu.

pür-hazân
f. sonbahara uğramış, solup sararmış.

pür-heves
f. çok hevesli. heves dolu.

pürheves
hevesle dolu.

pür-heyecân
f. heyecan dolu. çok heyecanlı.

pür-hun
kan içinde. kan dolu.

püriştiyak
arzu ve istekle dopdolu.

pürkemâl
tam anlamıyle olgun.

pür-kine
f. düşmanlık ve gazab dolu.

pürmerak
merakla dolu, pek meraklı.

pür-nâr
çok ateşli. çok kızgın. ateş dolu.

pür-nâz
çok nazlı.

pür-nevâl
çok lütuf ve ihsan. çok çok ihsan etmek, vermek.

pürniyaz
dua ve yakarış ile dopdolu.

pür-nur
(bak: pür-envar)

pürnur
çok nurlu.

pür-paye
f. kırkayak.

pürrahm
pek merhametli.

pür-sâle
f. yaşlı. yaşı dolgun.

pürsan
(pürsâ) f. soran, sorucu.

pürsevda
sevda dolu.

pürsiş
f. soruş, sorma, sual ediş.

pürsiş-i hâtır
hatır sorma.

pür-suz
f. çok yakıcı. çok yanık.

pür-temkin
f. çok ağır başlı. çok temkinli.

püryan
f. (bak: biryan)

pür-çin
f. çok buruşuk, çok bükülmüş ve karışık.

pür-şa'şaa
çok gösterişli, şa'şaa dolu.

pürşaşaa
çok gösterişli.

pürşer
çok şerli, kötülüklerle dolu.

pürşer
çok şerli insan

püsender
f. üvey oğul. üvey evlâd.

püser
f. erkek çocuk, oğul.

püserân
f. erkek çocuk, oğul.

püşt
f. sırt, arka.

püşte
f. tepe, yığın.

püşte-i bağ
çimenlik, çayırlık.

püşter
f. arka, sırt.

püştiban
f. payanda, destek, dayanak. * yardımcı, muin.

püştivan
f. destek, dayanak, payanda. * yardımcı.

püştmal
f. peştemal.

püşt-pa
f. ayak tabanı.

püştvare
f. bir hamal yükü. bir arkalık yük.

pılaçka
(arnavutça) tar: muharebede ve yağmada alınan eşya, çapul.

pırlanta
itl. çok tıraş edilmiş, foyasız parlak elmas. taşı pırlanta olan.

pırlanta
işlenmiş elmas.

pırlantamisal
pırlanta gibi.

ra'
küçük kene.

ramak
nefes alacak kadar kalan hava, az bir hayat eseri. * çok az şey.

ramak
az şey.

raa'
boğazına hizmet eden adi insan.

raabe
genişlik, vüs'at. * büyük olmak.

ra'ad
geveze kimse. çok konuşan adam. * torpil balığı.

raad
gök gürültüsü.

raale
hamakat, ahmaklık.

raâyâ
saklı, mahfuz.

raaş
(ra'şe-ra'şen) titretmek.

ra'b
doldurmak. * efsun, (sihir yapanlar okurlar.)

rab'
vasat, orta boylu. * avlulu ev.

rab'at
attarların dağarcığı ve kutusu. * orta boylu kimse.

rabâyâ
gözcülük eden kişi.

rabb
"sâhib, mâlik, seyyid. cenab-ı hak (c.c.) * besleyen, yetiştiren, terbiye eden. müstahik. hüdâvend. (kur'an-ı kerim'de bu ""rabb"" ismi ile cenab-ı hak 846 def'a zikredilir.) (bak: âlem)( yâni : herbir cüz'ü bir âlem mesabesinde bulunan şu âlemi bütün eczasiyle terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz'lerin zerratını kemal-i intizamla tahrik eder. evet cenab-ı hak herşey için bir nokta-i kemal tayin etmiştir. ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. her şey o nokta-i kemale doğru hareket etmek üzere, sanki mânevi bir emir almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. esna-yı harekette onlara yardım eden ve mânilerini def'eden, şüphesiz cenab-ı hakk'ın terbiyesidir. evet, kâinata dikkatle bakıldığı zaman, insanların taife ve kabileleri gibi, kâinatın zerratı, münferiden ve müçtemian hâliklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. "" yalnız bedbaht insanlar müstesna!"" i.i.)"

rabbanî
rabbimize ait.

rabbaniyyun
(rabbaniyyîn) kendisini tamamen cenab-ı hakk'a vermiş olanlar. putperestlikle alâkası olmayanlar.

rabbat
kadınların efendileri, sâhipleri, kocaları.

rabbe
üveyana.

rabbena
ey bizim rabbimiz! ey sâhib-i hâlikımız! ey bizi terbiye edip besleyen sâhibimiz! (meâlinde).

rabbenâ
ey bizim rabbimiz.

rabbî
ey benim rabbim.

rabbi yessir velâ tüassir
ey rabbim! kolaylaştır, zorlaştırma, bana imdad eyle, yardım eyle (meâlinde).

rabb-üd dâr
ev sâhibi.

rabb-ül âlemîn
"bütün âlemlerin rabbi. her âlemi doğrudan doğruya rububiyyeti ile tâlim, terbiye, tedbir ve idâre eden cenab-ı hak.(kur'an-ı kerim) (bazan iki kelimede, meselâ... rabbüke tabiri ile ehadiyyeti ve rabb-ül âlemîn ile vâhidiyyeti bildirir. ehadiyyet içinde vâhidiyyeti ifade eder. hattâ bir cümlede bir zerreyi bir göz bebeğinde gördüğü ve yerleştirdiği gibi; güneşi aynı âyetle, aynı çekiçle göğün göz bebeğinde yerleştirir ve göğe bir göz yapar. m.n.)(her bir şey, hareketiyle bütün eşyayı vahdet nâmına zabteder. demek, bütün yıldızları elinde tutmayan, bir tek zerreye rabb olamaz. s.)"

rabb-ül erbab
bütün sâhiblerin, terbiyecilerin rabbi, Allah. (c.c.)

rabb-ül mal
mal sâhibi. sermaye sâhibi.

rabbülâlemîn
âlemlerin rabbi.

rabe
yoğurt damızlığı.

rabea
devenin katı katı yelmesi.

rabeât
attarların dağarcığı ve kutusu. * orta boylu kimse.

rabi'
dördüncü.

rabia
(müe.) dördüncü. * saatteki sâlisenin altmışta biri.

rabia-i adeviye
"(hi: 95 - 185) basra'lı bir hatun. bütün hayatını dine hizmet için vakfetmiş, zengin kimseler evlenmek teklifinde bulundukları halde; ""Allah'ı anmaktan, dine hizmetten beni alıkor"" fikri ile reddetmiş, fakirliği ve istiğnayı kabul edip dine hizmetten vaz geçmemiştir. talebe okutmuş meşhur bir veliyedir. (r. aleyha)"

rabian
dördüncü olarak.

rabian
dördüncüsü.

rabib
yoğurt.

rabih
(ribh. den) kârlı, kazançlı, faydalı.

rabiha
(ribh. den) kârlı, kazançlı, faydalı.

rabi-i aşer
ondördüncü.

rabit
bağlı, bağlanmış, merbut.

rabiye
yüce, yüksek yer.

rabt
bağlamak, bitiştirmek, bir şeye bağlamak. * nizam vermek, intizam bulmak. * gr: cümleleri lüzumlu edatlarla birbirine bağlamak.

rabt
bağlama.

rabt edatı
gr: bağlama edatı. kelimeyi veya cümleyi birbirine bağlayan harf veya kelime. (hem, ve... gibi)

rabtiyye
rabtiye. * bağlayacak şey.

rabt-ı kalb
kalb bağlama, gönül bağlama.

rabıt
"rabteden, bağlayan, bitiştiren. * münasebet, alâka, bağlılık, yakınlık. iki şeyi birbirine bağlayan tertip. * nefsini dünyadan men edip âhirete, Allah'a (c.c.) bağlanmak. * tertip, sıra, düzen, usûl.(...evet, tevhid-i imanî, elbette tevhid-i kulûbü ister. ve vahdet-i itikad dahi, vahdet-i içtimaiyyeyi iktiza eder. evet inkâr edemezsin ki: sen bir adamla beraber bir taburda bulunmakla, o adama karşı dostane bir râbıta anlarsın; ve bir kumandanın emri altında beraber bulunduğunuzdan arkadaşane bir alâka telâkki edersin. m.)"

râbıta
bağ, ilgi, irtibat.

rabıta
"rabteden, bağlayan, bitiştiren. * münasebet, alâka, bağlılık, yakınlık. iki şeyi birbirine bağlayan tertip. * nefsini dünyadan men edip âhirete, Allah'a (c.c.) bağlanmak. * tertip, sıra, düzen, usûl.(...evet, tevhid-i imanî, elbette tevhid-i kulûbü ister. ve vahdet-i itikad dahi, vahdet-i içtimaiyyeyi iktiza eder. evet inkâr edemezsin ki: sen bir adamla beraber bir taburda bulunmakla, o adama karşı dostane bir râbıta anlarsın; ve bir kumandanın emri altında beraber bulunduğunuzdan arkadaşane bir alâka telâkki edersin. m.)"

rabıta
râbıtalar, bağlılıklar. münasebetler. * düzenler, sıralar, tertibler.

rabıtabend
f. rabtedici, bağlayıcı.

rabıta-i iman
iman bağı, insanları hususan iman edenleri birbirine bağlayan iman.

rabıta-i mevt
ölümünü düşünüp dünyanın fani olduğunu mülâhaza edip nefsin desiselerinden kurtulmak.

rabıta-i şeyh
tarikat-ı nakşiyede, müridin hayalen şeyhinin huzurunda kendini tasavvur etmesine denir.

râbıtaimevt
ölümü düşünmek.

rabız
koyun ağılı.

ra'c
şimşeklerin birbiri ardınca şakımaları.

rac
f. mide.

raci
rica eden, eden, uman, yalvaran. niyaz eden. ümitli.

raci'
(rücu. dan) geri dönen, ric'at eden. * dair, aid, alâkası olan, dokunur olan, müteallik. * gr: bir şahıstan kinaye olan zamir.

râci
geri dönen.

râcî
rica eden, ümit eden.

râci
ait olmak, dönük olmak

racibe
parmağın el ayasına bitişik olan boğumu.

racife
şiddetle sarsan sarsıntı. dünyayı yerinden oynatan vakıa. ilk nefha.

racih
üstün olan. kıymetli, faziletli ve itibarı fazla olan. * fık: beyyinatta, bürhan ve delilin tercihinde delili üstün, beyyinesi evlâ ve makbul olan taraf.

râcih
üstün, seçilen.

racih
ağır basma, üstün gelme

raciha
tercihli, daha önce diğerlerinden üstün.

râcihane
üstün olurcasına.

racih-i mercuh
bürhan ve delillerin tercih ve üstünlük esasları.

racil
yaya olarak, yürüyerek.

racilen
yaya. piyade. * mc: cahil, bilgisiz.

racin
adama alışmış davar.

raciyane
f. rica ederek, yalvararak.

raclâ-rıccâl
yayan kimse.

ra'd
gök gürültüsü. * bulutları sevk ve nezaret ile vazifeli bir melek adı. * tehdit etmek, korkutmak.(terennümat-ı hava, na'rât-ı ra'diye, nağamat-ı emvac, birer zikr-i azamet. yağmurun hezecatı, kuşların seceatı birer tesbih-i rahmet, hakikata bir mecaz... lemeat'tan)

rad
f. cömert, eli açık, faziletli, üstün, değerli.

rad'
men'etmek, engel olmak. * bırakmak, terk etmek. * güzellik eseri. * kına.

râd
gökgürültüsü.

ra'd
gök gürültüleri.

ra'd suresi
kur'an-ı kerim'in 13. suresi.

ra'd u berk
gök gürültüsü ve şimşek.

radaf
üzerine ateş yakıp kızdırdıkları taş.

radafe
kızdırılmış sıcak taş (süte bırakıp sıcaklık verirler.)

radd
süt ile pişmiş hurma. * vurmak, dövmek.

râdd
(redd. den) geri döndüren, reddeden, geri bırakan.

radde
derece. rütbe. sıra. kerte. mertebe. * aşağı yukarı. * fayda, menfaat. * çizgi, hat.

râdde
derece, sıra.

râdd-üs selâm
başkasının verdiği selamı alan.

ra'de
muztarib oluş, azablı ve sıkıntılı hâl. (rı'de şeklinde de okunur)

rade
faide, menfaat.

ra'dendaz
(ra'd-endaz) f. gürleyen, gürleyici. gök gürültüsü gibi gürleyen.

radga
sulu ve sıvı balçık.

radg-ridag
sulu ve sıvı balçık.

radh
az bir şey verme. az verilen şey. * fık: cihada iştirak eden kadınlara, kölelere, çocuklara ve zimmilere ganimet malından verilen mal.

radhe
taşlı yer, taşlık arazi. * büyük taşlardan olan çukur yer. (içinde su birikip kalır.)

radh-ridh
taşlı yer, taşlık arazi. * büyük taşlardan olan çukur yer. (içinde su birikip kalır.)

radi
(râdiye) razı olan, rıza gösteren, itaat eden.

radi'
süt emen çocuk.

radi
süt emen çocuklar. * süt kardeşler.

radib
zayıf yağan yağmur. * sidre ağacından bir cins.

ra'did
korkak.

radif
kızmış taşla ısıtılan süt. * kızmış taş üzerine pişirilen et. (merzuf da derler.)

radife
kıyametteki ikinci sur'un ismi. (o'nunla bütün ölüler hayat bulurlar.)

radig
ahmak, akılsız kimse.

ra'din
gürleyen. * gürültülü.

radin
za'feran çiçeği.

radiyallahu
allah ondan razı olsun

radiyallahü
allah ondan razı olsun

radiyallâhü
allah onların hepsinden razı olsun

radiyen
razı olarak, beğenilerek, hoşnud olmak suretiyle.

radk
her nesnenin evveli.

radm
büyük set.

radmâ
büyük taş.

radme
büyük taş.

râdmisâl
gökgürültüsü gibi.

radua
kuzusunu emziren ve hem de sağılır olan koyun.

radyasyon
(fr. radiation) bir enerjinin ışık demeti halinde yayılması.

radyumvârî
ışık saçan radyum elementi gibi.

radı'
(rıda'. dan) süt kardeş. * süt emen çocuk. * levmedilen kimse.

râdı
süt emenler.

ra'd-ı kasıf
korkunç gök gürültüsü.

ra'd-ı kaza
kaza yıldırımı, kaza şimşeği.

radıyallahu
"allah ondan razı olsun"

radıyallahuanh
Allah ondan razı olsun!

radıyallahü
"allah ondan razı olsun"

radıyallahü anh
"Allah (c.c.) ondan razı olsun, mealinde duâdır. aslında Allah ondan razı oldu demektir.(sahabe-i kiram hazeratına radıyallahu anh denildiğine binaen, başkalara da bu mânada söylemek muvâfık mıdır?elcevab: evet denilir. çünki resul-i ekrem'in bir şiarı olan aleyhissalâtü vesselâm kelâmı gibi radıyallahu anh terkibi, sahabeye mahsus bir şiar değil, belki sahabe gibi veraset-i nübüvvet denilen velâyet-i kübrada bulunan ve makam-ı rızaya yetişen eimme-i erbaa, şâh-ı geylanî, imam-ı rabbanî, imam-ı gazalî gibi zatlara denilmeli. fakat örf-ü ulemâda sahabeye, radıyallahu anh; tâbiîn ve tebe-i tâbiîne, rahimehullah; onlardan sonrakilere, gaferehullah; ve evliyaya, kuddise sırruhu denilir. m.)"

radıyallahü anha
(kadın için) Allah ondan razı olsun.

radıyallahü anhüm
Allah onlardan razı olsun.

radıyallahü anhüma
Allah onların ikisinden razı olsun.

rafi'
yükseltici. hâmil. sâhib. kaldırıcı, kaldıran. * esma-i ilâhiyedendir.

râfi
yükseltici, kaldırıcı.

rafia
yükselten. * kaldırmak için destek.

rafidan
dicle ve fırat ırmakları.

rafide
binanın direği.

rafih
rahat içinde ve refahla yaşıyan.

rafit
nikâh. cima. fuhşiyyat.

rafi-üd derecat
dereceleri yükselten. Allah. (c.c.)

rafz
bırakma. * rafızîlik.

rafız
terk eden. salıveren. bırakan.

rafıza
şii fırkalarından bir tâife. hak mezhepten ayrılmış, namazsız, itikadı bozuk kimse. * asker kaçağı güruhu. * düstur, akide ve nizam kabul edilen esaslardan ayrılanlar.

rafızî
(râfiziyye) rafıza fırkasından olan. hazret-i ebu bekir'in ve hazret-i ömer'in (r.a.) halifeliklerini kabul etmeyenlerden olan.

râfızî
hak mezheblerden ayrılıp sapan kimse.

rafızî
rafızîler.

rafıziyyun
rafızîler.

rag
f. çimenlik, çayırlık, bahçelik, bağlık. * dağ eteği.

ragabat
rağbetler, istekler, istekle karşılamalar.

ragad
refah, genişlik, kolaylık. * geçim kolaylığı.

ragame
toprak.

ragba'
rağbet etmek.

ragd
maişet genişliği, geçim bolluğu.

ragib
içi geniş olan nesne.

ragibe
rağbet olunan veya rağbetle istenilen şey. * ihsan, hediye.

ragibe
çok istenilecek şeyler. hediye, atiyye. çok rağbet olunan şeyler. bol bol ihsan etmek.

ragid
süt bulamacı.

ragif
pide. yufka.

ragife
sütlü bulamaç.

ragmiyyat
aksine, rağmına, inadına, zıddına yapılan işler.

ragn
meyletmek, yönelmek, eğilmek.

rags
nimet. lütf-u ilâhî. bereket. hayır. * çoğalmak ve uzamak.

ragsa'
içinden sütün aktığı meme içindeki damar.

ragıb
(râgıbe) (ragbet. den) isteyen, rağbet eden.

ragım
galebe eden, galip olan.

ragıye
dişi deve.

rah
"(c.: rayâh) şarap, içki, hamr. * el ayası mânâsına olan ""râha'nın c."" * gitmek."

râh
yol.

râh
şaraplar. * gökçek kokulu küçük bir kuyu.

raha
değirmen.

rahâ
yüksek mekân, yüksek yer. * alçak, çukur yer, (içinde su toplanır) * mahalle içinde, yağmur suyu ve çeşme suyu akan ark. * üveyik kuşu. * arası açılmış ve ayrılmış.

rahâ
yüksek mekân, yüksek yer. * alçak, çukur yer, (içinde su toplanır) * mahalle içinde, yağmur suyu ve çeşme suyu akan ark. * üveyik kuşu. * arası açılmış ve ayrılmış.

rahabe
genişlik, vüs'at.

rahâdin
serçeden büyük bir kuş.

rahah
davanın tırnağının geniş ve büyük olması.

rahal
semer. palan.

rahamet
rahim hastalığı.

rahasa
yumuşaklık.

rahat
üzüntüsüz, tasasız, kedersiz bir halde olmak. istediği her şeyi bulup telâşsız olmak. müsterih. * dinlenmek. * el ayası.

rahat
sıkıntısız, üzüntüsüzlük.

rahat-efza
f. rahat arttıran.

rahat-nişin
f. rahat eden, rahat oturan.

rahat-ı dil
gönül rahatı.

rahcen
ağırlık, sıklet. * meyletmek, eğilmek, yönelmek.

rahdan
f. yol bilen.

rahe
avuç içi, el ayası.

rahf
kaymak. * elde durmaz derecede sıvı olan hamur.

rahfe
kaymak. * elde durmaz derecede sıvı olan hamur.

rahi
rahat yürüyüşlü binek. * sâkin, rahat.

rahib
kendisinden korkulan şey. korkulu.

râhib
hıristiyan din adamı.

râhib
râhibler. keşişler.

rahiban
râhibler. keşişler.

rahibe
kadın rahib.

râhibe
kadın rahip.

rahib-ür râhe
cömert, eli geniş.

rahih
yumuşak, sulu balçık.

rahik
safi şarap, cennet şarabı.

rahil
"(c.: ruhal-rihâl) dişi olan koyun kuzusu. (erkeğine ""hamel"" derler.)"

rahile
yük hayvanı. * yük getiren deve. * topluluk, kafile. * üzerine binilen deve.

râhile
yük hayvanları.

rahilezen
f. yük hayvanını süren.

rahim
(rahm. dan) rahmet edici, acıyan, merhamet eden.

rahim
hafif sesli, lâtif sözlü kız.

rahîm
merhametli, acıyan.

rahim
döl yatağı, akrabalık.

rahim
rahim olanlar.

rahimallah
Allah rahmet eylesin.

rahimane
şefkat ederek, acıyarak. merhamet ve rahmet ile cenab-ı hakk'a yakışır tarzda.

rahîmane
acıyarak.

rahime
rahmet eylesin.

rahime
hafif sesli, lâtif sözlü kız.

rahimehullah
"""Allah ona merhamet eylesin, Allah rahmet eylesin"" meâlinde duâdır."

rahîmehullah
Allah merhamet eylesin.

rahimehumallah
"""onların ikisine de Allah rahmet eylesin"" meâlinde duâdır."

rahimehumullah
"""Allah onlara rahmet eyleye"" meâlinde duadır."

rahimîn
(rahîmûn) merhametliler, acıyıp esirgeyenler, rahmet edenler, şefkat edenler.

rahîmiyet
merhamet edicilik.

rahimiyyet
(bk: rahmaniyet)

rahin
rehin veren, malını rehine koyan. *sâbit, dâim, devamlı. * devenin ve adamın zayıfı.

rahis
ucuz, yumuşak elbise. * ansızın ölüm.

rahiye
bal arısı.

râhiye
bal arıları.

rahiyye
yolluk. yol masrafları.

rahk
sarmak, istilâ etmek.

rahl
semer, palan. * yağmurluk ve saire gibi yol levâzımı.

rahl
göçmek, irtihal etmek.

rahl
deve palanları.

rahlâ'
arkası beyaz, diğer yerleri siyah olan dişi koyun. * yalnız arkası kara olan deve.

rahle
küçük masa.

rahle
küçük masa.

rahle-i tedris
üzerine ders verilen veya alınan rahle. * bir âlimden alınan ders.

rahm
acıma, koruma, esirgeme, şefkat etmek. * hısımlık, karabet, akrabalık.

rahm
acıma, esirgeme.

rahm ü şefkat
merhamet ve şefkat etmek.

rahma'
başı beyaz olan dişi koyun.

rahman
bütün yaratıklara rızıklarını veren, her an bütün mahlukat hakkında hayır ve rahmet irade buyuran, bütün mahlukatına sayısız nimetler veren. nizam ve adâlet sâhibi. (Allah)

rahmân
sonsuz merhametli, Allah.

rahman suresi
(errahman suresi de denir.) kur'an-ı kerim'in 55. suresidir. bu sureye arus-ül kur'an da denilmiştir. mekkîdir.

rahmanî
rahman'a ait ve müteallik. Allah'tan gelen, her hususta hayırlı olan.

rahmânî
rahmanla ilgili.

rahmânirrahîmîn
rahman ve rahîm olan Allah.

rahmâniyet
allahın kullarına merhamet etmesi.

rahmaniyyet
"cenab-ı hakk'ın rahman oluşu.(yâni: gözümüzle görüyoruz, birisi var ki, bize zemin yüzünü rahmetin binlerle hediyeleri ile doldurmuş, bir ziyafetgâh yapmış ve rahmâniyetin yüz binlerle ayrı ayrı lezzetli taamları içinde dizilmiş bir sofra etmiş ve zemin içini rahimiyyet ve hakîmiyetin binlerle kıymettar ihsanlarını câmi' bir mahzen yapmış. ve zemini devr-i senevîsinde bir ticaret gemisi hükmünde her sene âlem-i gaybdan levâzımat-ı insaniyye ve hayatiyyenin yüz bin çeşitlerinden en güzellerini içine alarak yüklenmiş bir nevi sefine veya şimendifer gibi; ve her baharı ise, erzak ve elbisemizi taşıyan bir vagon hükmünde olarak bizlere gönderir. bizi gayet rahimane beslettirir. ve bütün o hediyelerden, o nimetlerden istifade etmemiz için bize de yüzlerle ve binlerle iştihalar, ihtiyaçlar, duygular, hissiyatlar, hisler vermiş...evet, bize öyle bir mide vermiş ki, hadsiz taamlardan lezzet alır. ve öyle bir hayat ihsan etmiş ki, duyguları ile bir sofra-i nimet gibi koca cismâni âlemde hadsiz nimetlerinden istifade eder. ve öyle bir insaniyet bize lutfetmiş ki, akıl ve kalb gibi çok âletleri ile hem maddi hem mânevi âlemin nihâyetsiz hediyelerinden zevk alır. ve öyle bir islâmiyet bize bildirmiş ki; âlem-i gayb ve âlem-i şehâdetin nihâyetsiz hazinelerinden nur alır. ve öyle bir iman hidayet etmiş ki, dünyâ ve âhiret âlemlerinin hasra gelmez envarından ve hediyelerinden tenevvür edip müstefid eder. güyâ rahmet tarafından bu kâinat hadsiz antika ve acib ve kıymetli şeylerle tezyin edilmiş bir saraydır. ve bütün o saraydaki hadsiz sandıkları ve menzilleri açacak olan anahtarlar insanın ellerine verilmiş ve bütün onlardan istifade ettirecek olan ihtiyaçlar, hissiyatlar insanın fıtratına verilmiş.işte böyle dünyayı ve âhireti ve her şeyi kaplamış bir rahmet, elbette o rahmet, vahidiyyet içinde bir ehadiyyetin cilvesidir.yani nasıl ki güneşin ziyası, mukabilindeki umum eşyayı ihâta etmesi ile vahidiyyete bir misâl olduğu gibi, parlak ve şeffaf her bir şey dahi kabiliyetine göre güneşin hem ziyasını, hem hararetini hem ziyasındaki yedi rengini, hem aks-i misâlini almakla ehadiyete bir misâl olduğundan elbette o ihâtalı ziyayı gören adam, arzın güneşi vâhiddir, bir tektir diye hükmeder. ve her parlak şeyde hatta katrelerde güneşin ışıklı, harâretli aksini müşâhede eden o adam, güneşin ehadiyyetini, yâni; bizzat güneşi sıfatları ile ""her şeyin yanındadır ve her şeyin âyine-i kalbindedir"" diyebilir.aynen öyle de: rahmân-ı zülcemâlin geniş rahmeti dahi ziya gibi umum eşyayı ihatası o rahmânın vahidiyetini ve hiç bir cihette şeriki bulunmadığını gösterdiği gibi, her şeyde hususan her bir zihayatta ve bilhassa insanda o cemiyetli rahmetin perdesi altında o rahmânın ekser isimlerinin ışıkları ve birnevi cilve-i zâtiyyesi bulunarak, her ferdde bütün kâinata baktıracak ve münâsebettarlık verecek bir cem'iyyet-i hayatiye vermesi dahi, o rahmânın ehadiyyetini ve herşeyin yanında hâzır ve herşeyin her şeyini yapan (o) olduğunu isbat eder.evet nasıl ki, o rahmân, o rahmetin vahidiyyetiyle ve ihatası ile kâinatın mecmuunda ve zeminin yüzünde celâlinin haşmetini gösteriyor. öyle de ehadiyyetin cilvesi ile her bir zihayatta, hususan insanda bütün nimetlerin nümunelerini o ferdde toplayıp o zihayatın âlât ve cihâzâtına geçirip tanzim ederek mecmu-u kâinatı (parçalanmadan) o tek ferde bir cihette aynı hanesi gibi verdirmesi ile dahi cemâlinin hususi şefkatini ilân eder ve insanda enva-ı ihsanatının temerküzünü bildirir.hem nasıl ki, bir kavunun (meselâ) her bir çekirdeğinde o kavun temerküz ediyor. ve o çekirdeği yapan zat, elbette odur ki, o kavunu yapar. sonra ilminin hususi mizanı ile ve hikmetinin ona mahsus kanunu ile o çekirdeği ondan sağar, toplar, tecessüm ettirir ve o tek kavunun tek ve vâhid ustasından başka hiç bir şey o çekirdeği yapamaz. ve yapması muhaldir. aynen öyle de: rahmaniyyetin tecellisi ile kâinat bir ağaç, bir bostan; ve zemin bir meyve, bir kavun; ve zihayat ve insan bir çekirdek hükmünde olduğundan elbette en küçük bir zihayatın hâlikı ve rabbi bütün zeminin ve kâinatın hâlikı olmak lâzım gelir.elhâsıl: nasıl ki, ihâtalı olan fettahiyet hakikatı ile bütün mevcudatın muntazam suretlerini basit maddeden yapmak ve açmak, vahdeti bedahetle isbat eder. öyle de, her şeyi ihata eden rahmaniyyet hakikatı dahi vücuda gelen ve dünya hayatına giren bütün zihayatları ve bilhassa yeni gelenleri kemâl-i intizamla beslemesi ve levazımatını yetiştirmesi ve hiç birini unutmaması ve aynı rahmet her yerde, her anda ve her ferde yetişmesi ile bedahetle hem vahdeti, hem vahdet içinde ehadiyyeti gösterir. ş.)"

rahmânürrahîm
dünyada da âhirette de âcizlere merhamet eden Allah.

rahme
kartal. * rahmet, muhabbet.

rahmet
merhamet, acımak, şefkat etmek, ihsan etmek, esirgemek. * mc: yağmur.(...sâni-i âlem'in her şeyi içine almış ve her şeyi istilâ ve istiab etmiş bir rahmet -i vâsiası vardır. vâlidelerin, hattâ bir cihette nebatatın evlâdına olan şefkatleri ve küçük, zayıf yavrularının sühulet-i rızkları, o rahmet deryasından bir katredir. m.n.)

rahmet
acıma, esirgeme, şefkat.

rahmet
allah'ın rahmet, hikmet ve adaleti

rahmeten
âlemlere rahmet olarak gönderilen peygamber efendimiz (a.s.m.)

rahmeten-li-l-âlemin
bütün âlemlere rahmet olan hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâm.

rahmetenlilâlemîn
âlemler için rahmet olan peygamberimiz.

rahmetfeşân
merhamet saçan.

rahmet-i bîpayan
sonsuz rahmet.

rahmetullahi
allah'ın rahmeti onun üzerine olsun (bk. r- -m)

rahmetullâhi
allah'ın rahmeti onun üzerine olsun

rahmetullahî
allah'ın rahmeti sonsuza kadar devamlı onun üzerine olsun

rahmetullâhi-aleyh
"""Allah'ın (c.c.) rahmeti onun üzerine olsun"" meâlinde vefat etmiş müslümanlar için söylenen duâ."

rahmetullahialeyh
allahın rahmeti üzerine olsun!

rahmi
rahmete mensub, rahmetle alâkalı, rahmete müteallik.

rahmut
mübalağa ile esirgemeklik.

rahmımâder
ana rahmi.

rahname
f. yol ve yön gösteren kâğıt. harita.

rahne
f. gedik, yarık. gemilerin bordalarında veya su kesimlerinin altında mermi isabetiyle veya herhangi bir te'sirle açılan delikler, yarıklar. * yara. * bozukluk. zarar.

rahne
yara.

rahnedâr
f. eksiği, bozuğu olan. * zarara uğramış. * yıkığı olan.

rahnedâr
yaralı.

rahnedar
zarara uğrayan, yara alan

rah-nüma
f. yol gösteren, kılavuz. (bak: rehnüma)

rahrev
f. yolcu.

rahs
yıkamak. * yumuşak.

raht
binek atlarına vurulan eyer, takım. * pencere ve kapıların menteşe takımı. * yol levazımı. * döşeme ve ev takımı.

rahtlamak
ata raht ve takım takmak.

raht-ı arus
gelin eşyası.

raht-ı hümayun
padişahın mücevherli eyer takımı.

rahum
doğurduktan sonra rahminde hastalık meydana gelen deve.

rahv
gevşek, sölpük, rahâvetli.

rahv
yumuşak.

rah-var
f. sarsmadan yürüyen at, rahvan at. * atın sarsmadan yürüyüşü.

rahve
(ruhve) rehâvetli, gevşek. * tecvidde: harf sükun ile söylenirken sesin akması hâli.

rahve
harf cezimli olarak söylenirken sesin akması hâli.

rahyan
kaburganın omuz kemiği ile bitişmesi.

rahye
düz meydan.

rahz
yıkamak.

rahzen
f. yol vuran. yol kesen. eşkiyâ, haydut.

rahzenî
f. haydutluk, eşkiyâlık. yol kesicilik.

rah-ı hak
hak yolu.

rah-ı necat
kurtuluş yolu.

rah-ı rast
doğru yol.

rah-ı vatan
vatan yolu.

rahş
gösterişli, güzel at. * rüstem adlı bir pehlivanın atı.

rahşa
(rahşân) f. parlak.

rahşende
f. parıldıyan, parıldayıcı.

rahşiş
f. parlayış.

rai
(rü'yet. den) görücü, gören. * gr: r harfiyle alâkalı. r harfine mensub.

râî
çobanlar.

ra-i mühmele
"noktalı ze'den ayırmak için ""rı"" harfine verilen bir ad."

raib
korkmuş. * semizliğinden yağı damlar olan. * dolu.

raic
revaçta olan, sürümü olan. rağbet bulan.

râic
sürümlü, revaçta olan.

raic-i mal
malın değeri.

raic-i vakt
bir şeyin şimdiki değeri.

raid
konaklanacak yeri görmek için önceden gönderilen kimse. * el değirmeni.

raide
gürleyen bulut. * sözü çok olan kişi.

raif
"önde giden at. (""pişnek"" derler) * burun ucu. * dağ burnu."

râif
merhametli.

raik
hâlis, sâfi, sâde, katışıksız.

râik
sade.

raika
hâlis, sâfi, sâde, katışıksız.

rain
muhkem, sağlam yapılı, berk yer.

raiyane
f. çobanca. çobanlığa ait.

raiyet
bir kimsenin emri altında bulunanlar. * bir hükümdar idaresi altında bulunan halk. * hristiyan tebaa. * bütün halk.

raiyye
saklı, mahfuz.

raiyyet
bir hükümdar idaresinde olanlar, birinin idaresine bağlı olanlar. devletin idâresindeki umum insanlar. * sürü. otlatılan hayvan sürüsü.

raiyyet
idare edilenler, halk.

raiyyet-perver
f. halka iyi bakan, iyi idare eden. insanların ihtiyacını te'min eden, onların iyiliğini seven ve onlar için iyilik isteyen.

raiyyetperver
halkını seven.

raiz
(râyiz) öfkeli, kızgın.

raiş
huk: rüşvet veren kimse ile rüşvet alan arasında vasıtalık eden kimse.

rak
erkek yengeç.

rak'
eğilmek.

rakaat
hamâkat, ahmaklık.

rakabat
boyunlar. ense kökleri. * köleler, câriyeler. kullar.

rakabe
ense kökü, boyun. * kul, köle, câriye.

rakabe
boyunlar. ense kökleri. * köleler, câriyeler. kullar.

rakabe
boyunduruk altında olanlar. kullar, köleler. * boyun, ense kökü.

rakadan
oynayıp sıçrama.

rakaha
ticaret. * kesb, kazanma.

rakak
üstü yumuşak, altı sert olan düz yer.

rakam
bütün satıcı, bütün satan.

rakam
rakamlar.

rakamî
rakam ve sayıya ait. rakamla alâkalı.

rakamkeş
f. rakam atan. yazan çizen.

rakamzede
f. yazılan, söylenen. yazılmış.

rakamzen
f. yazıcı, yazan. kayıt ve işâret eden.

rakan
(rakun) za'feran çiçeği. * kına.

rakb
muntezir olmak, beklemek.

rakd
uyumak üzere bulunma. uykuya dalar gibi olma.

rakde
uyku. berzah.

raki'
rüku' eden. huzur-u ilâhîde eğilen.

rakian
rüku' ederek, huzur-u ilâhîde eğilerek. rüku' etmek suretiyle.

rakiane
f. rüku' eder gibi. eğilerek.

rakib
binen. binici. * herhangi bir nakil vasıtasına binmiş olan.

rakîb
gözetleyen, denetleyici.

râkib
rakip, rekabet eden, yarışan.

rakib
f. rakibler. birbirleriyle yarışanlar. * bekçiler.

rakib
bekçiler.

râkib
biniciler, binenler, binmişler.

râkib
biniciler, ata binenler.

rakiban
f. rakibler. birbirleriyle yarışanlar. * bekçiler.

rakîbane
denetlercesine.

râkibane
rakip gibi.

rakiben
binmiş olarak, binerek.

rakid
hareketsiz, durgun.

râkid
durgun.

râkid
durgun olanlar.

rakide
hareketsiz, durgun.

rakik
(rikkat. den) yufka yürekli, ince merhamet ve şefkat sahibi olan. * köle, câriye.

rakik
ince, duygulu.

rakik
ince ve nâzik olan şeyler.

rakik ü nizâr
ince ve zayıf.

rakika
(rikkat. den) yufka yürekli, ince merhamet ve şefkat sahibi olan. * köle, câriye.

rakik-ül kalb
yufka kalbli, çok merhametli, ince duygulu.

rakim
"yazılmış nesne. yazı yazılacak levha. * ashab-ı kehf'in mağarasının bulunduğu dağ; veya bazılarınca mağaranın bulunduğu dere; veya ashab-ı kehf'in başka bir ismi. * ashab-ı kehf'in isim ve kıssalarının yazılı bulunduğu kitabe."

rakime
yazılmış kâğıt. mektub.

rakis
yol gösteren, kılavuz. * harman yerinde harmanı döğerken öküzün dönmesi.

rakk
kitap, sahife. * kâğıt yerine kullanılan ince deri parçası. * tomar. * yama.

rakka
dere yanında olup sel geldiğinde üzerine yayılan arazi. * bir yerin adı.

rakkas
oynayan, dans eden, köçek.

rakkas
dans eden, sarkaç.

rakkasâne
f. oynar şekilde. raksederek.

rakkasane
dansöz gibi.

rakkase
oynayıp dans eden kadın.

rakle
at sürüsü. * uzun hurma ağacı.

rakm
yazmak. * mühür yapmak.

rakme
derenin kenarı. * bahçe.

rakmiyyat
medine yakınında bir yere nisbet edilen oklar.

rakrak
şuleli ve ziyâlı, parlak, nurlu.

rakraka
nâzik ve derisi yumuşak olan kadın.

rakraka
suyun akması.

rakrakan
serap.

raks
sıçrayarak oynamak, dansetmek.

raks
dans, oyun.

raks
oynama, düzenli bir şekilde hareket etme

raksân
rakseden, dans eden, oynayan.

rakskünân
f. raksederek, raksede ede, oynıyarak, oynıya oynıya.

raks-ı mükerrer
tekrar tekrar yapılan raks. döne döne oynama.

rakud
derinliği fazla olan küp.

raky
yükselmek, terakki etmek.

rakıb
gözeten, bekleyen.

rakıde
mertek adı verilen uzun ince ağaç.

rakım
belâ, musibet. zahmet. dâhiye.

râkım
kod, denizden yükseklik.

rakş
nakşetme, süsleme.

rakşa'
alaca yılan. * süslü kadın.

ra'l
koyunun kulağından kesilen parça.

ral
(c.: rilâl-ri'lân-er'ül- reele) deve kuşunun yavrusu.

ra'la'
akılsız kadın. * kulağının ucu kesilip ilişik duran dişi koyun.

ra'le
at sürüsü. * hurma ağacının uzunu.

ram
f. itaat eden, boyun eğen, itaatli, münkad.

râm
boyun eğme.

ramad
kül, ateş külü.

ramâd
kül.

ramas
göz çapağı.

ramaz
güneşin sıcaklığı şiddetle ve yakarak gelmek, şiddetli olmak, yakmak. * kesinleştirmek.

ramazan
oruç ayı.

ramazaniye
ramazana ait. ramazan hakkında. * ramazan ayına dair medhiye veya kaside.

ramazaniye
ramazan ayı hakkında yazılmış risale; yirmi dokuzuncu mektubun ikinci risale olan ikinci kısımı

rametmek
boyun eğdirmek, itaate getirmek.

rami
(remy. den) ok, mermi v.b. şeyler atan atıcı.

ramih
süngü batıran, mızrak saplayan.

ramik
miskle karıştırılan siyah bir madde.

ramile
yelmek. * şam vilâyetine bağlı bir yerin adı.

ramis
toprağı her yöne sürüp savuran rüzgâr.

ramişe
iyilik, gökçelik, hasene.

ramişger
f. çalgıcı. saz çalan.

ramk
nazar etmek, bakmak.

rampa
fr. iki geminin birbirine veya bir geminin iskeleye yanaşıp bitişmesi. * şose veya demiryolundaki yokuş. * trenin eşya almağa mahsus yanaştığı set.

rampacı
eski deniz muharebelerinde yakından dövüşerek zabtedilmek istenilen bir düşman gemisine hücumla borda bordaya gelindiği sırada düşman gemisindeki askerlerin vuku bulacak hücumunu menetmek için güverteye yayılan silâhendazlar.

ramt
ayıplama.

ramuz
deniz.

ra'n
ahmaklık. * sarp dağ. * önüne sivrilmiş dağ burnu.

ran
(reyn. den fiil) kalb katılaşması, lekelenmek. kalbin kasavetlenmesi. * pas, kir. (bak: reyn)

rân
" ""süren, sürücü"" mânâsında son ek."

ra'na
iyi, güzel, hoş, lâtif. pür ve revnak olan.

rânâ
güzel, hoş.

ranec
hindistan cevizi.

ranin
f. pantolon. şalvar. don.

rapor
fr. bir tedkik neticesini bildiren yazı.

rapor
inceleme sonucunu bildiren yazı.

rapt
bağlamak

rapörtaj
fr. bir gazete muharririnin gördüklerini anlatan yazısı.

ra'ra'
(c. raâri') kötü, alçak kimse. * yaramaz gönüllü. * çok uzun boylu adam. * güzel itidalde olan kimse.

ra'raa
suyun şiddetle akması. * depretmek. (çocuk) büyümek. * bitirmek.

ra's
boyanmış renkli yün. * süt vermek. * süt içmek.

ras'
yapışmak.

ra'sa'
kulakları küpe gibi uzunca sarkık olan yahut ucunu kesmekten ilişik kalıp sallanıp duran kulakları asılı olan dişi koyun.

rasa
kadınların kollarına boncuktan veya inciden yaptıkları kolbağı.

rasaa
bal arısının yavrusu.

rasad
gözetlemek, beklemek, pusuda olmak.

rasad
gözetleme, bakma.

rasad
rasadlar, gözlemler, gözetlemeler, gözlemeler.

rasadgâh
f. bekleme yeri, gözetleme yeri. gözlemevi.

rasadhâne
f. havanın değişen şekillerini, sıcaklık ve soğukluğu tesbit etmek için veya yıldızların hareketlerini tesbit ve takib maksadiyle çalışılan yer.

rasaf
kaldırım. kaldırım taşları.

rasafe
ok üstüne sarılan kiriş.

rasafet
dayanıklılık, sağlamlık.

ra'san
yorgunluktan dolayı yab yab yürümek.

rasanet
sağlamlık, dayanıklık. * sabit, muhkem, metin.

rasânet
sağlamlık.

rasas
kurşun, kalay, lehim.

rasâs
kurşun.

rasasî
kalaycı. * kurşun renginde olan.

rasas-ı müzab
eritilmiş kalay.

rasat
gözlemci, gözetleyen

rasathâne
gözlem evi.

rasâyi
halka.

rasd
yol gözlemek.

ra'se
kulağa takılan küpe.

rasf
oka kiriş sarmak. * birbirine zammetmek. * kaldırım döşemek.

rasi'
hırs ve tama eden.

rasî
kımıldamıyan, sâbit. * lenger atmış olan gemi. demirlemiş gemi.

rasia
halka.

rasib
tortulaşan, dibe çöken.

rasibât
dizlerde ve mafsallarda olan hastalık.

râsibe
tortulaşan, dibe çöken.

rasid
muntazır, bekleyen kimse. * avını bekleyen ve yaklaştığında hemen üzerine sıçrayan canavar.

rasif
dayanıklı, sağlam, muhkem. * taş temel, rıhtım. * denizin yüzüne çıkmış kayalar.

rasife
su içinde yapılan sed. rıhtım.

rasih
(rüsuh. dan) temeli kuvvetli, sağlam. * bilgisi, bilhassa dinî bilgileri çok geniş olan. * iyice oturmuş, dem ve damarlarına yerleşmiş, temeli sağlam ve kuvvetli olan.

râsih
iyice oturmuş, yerleşmiş, sağlam.

rasiha
(rüsuh. dan) temeli kuvvetli, sağlam. * bilgisi, bilhassa dinî bilgileri çok geniş olan. * iyice oturmuş, dem ve damarlarına yerleşmiş, temeli sağlam ve kuvvetli olan.

rasihâne
f. sağlamca, sağlam delil ve bürhana dayanmak suretiyle.

râsihane
derinlemesine, sağlamca.

râsihîn-râsihûn
(rüsuh. dan) temeli kuvvetli, sağlam. * bilgisi, bilhassa dinî bilgileri çok geniş olan. * iyice oturmuş, dem ve damarlarına yerleşmiş, temeli sağlam ve kuvvetli olan.

râsihîn-râsihûn
(rüsuh. dan) temeli kuvvetli, sağlam. * bilgisi, bilhassa dinî bilgileri çok geniş olan. * iyice oturmuş, dem ve damarlarına yerleşmiş, temeli sağlam ve kuvvetli olan.

rasihun
(rasihîn) (râsih. c.) âlimler, din bilgisi çok sağlam ve derin olan büyük zatlar. * temeli kuvvetli ve sağlam olanlar.

rasim
resim yapan, çizgi çizen. * akar su.

rasime
âdet. eskiden kalma âdet.

rasin
andız otu.

rasin
sağlam.

rasiye
büyük dağ.

râsiye
büyük dağlar.

rasn
ikmal etmek, tamam etmek, muhkem kılmak.

rasras
sağlam ve sert yer.

rasrasa
muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

rass
binayı sağlamlaştırmak. * birbirine darlık getirmek. * bazısını bazısına ulaştırmak.

rassad
(rasad. dan) rasad eden. dikkatle gözleyen.

rassas
kalaycı.

râst
doğru olanlar. haklı kimseler.

rast u çep
f. sağ sol, sağdan soldan.

rastan
doğru olanlar. haklı kimseler.

rastbîn
f. herşeyin hak ve doğrusunu görüp farkeden.

rastgû
f. doğru konuşan, hak konuşan.

râstguyân
f. doğru konuşan, hak konuşan.

rastî
f. doğruluk, gerçeklik.

rastkâr
f. doğru adam.

rasyonalizm
"fr. fls: akliyecilik. her şeyin yalnız akıl ile bilinebileceğini iddia eden bir felsefi görüş. (bak: felsefe)(nazar-ı nübüvvet ve tevhid ve iman; vahdete, âhirete, uluhiyyete baktığı için hakaiki ona göre görür. ehl-i felsefe ve hikmetin nazarı; kesrete, esbaba, tabiata bakar, ona göre görür. nokta-i nazar birbirinden çok uzaktır. ehl-i felsefenin en büyük bir maksadı ehl-i usul-id din ve ülemâ-i ilm-i kelâm'ın makasıdı içinde görünmeyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir.işte onun içindir ki, mevcudatın tafsil-i mâhiyetinde ve ince ahvâllerinde ehl-i hikmet çok ileri gitmişler. fakat hakiki hikmet olan ulûm-u âliye-i ilâhiye ve uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir mü'minden daha geridirler. bu sırrı fehmetmeyenler, muhakkikîn-i islâmiyeyi hükemâlara nisbeten geri zannediyorlar. halbuki akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki, veraset-i nübüvvet ile makasıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler. hem her bir şey, iki nazar ile bakıldığı vakit iki muhtelif hakikatı gösteriyor. ikisi de hakikat olabilir. fennin hiç bir hakikat-ı kat'iyyesi kur'anın hakaik-ı kudsiyyesine ilişemez. fennin kısa eli onun münezzeh ve muallâ dâmenine erişemez. nümune olarak bir misâl zikrederiz.meselâ : küre-i arz, ehl-i hikmet nazarı ile bakılsa, hakikatı şudur ki: güneş etrafında mutavassıt bir seyyare gibi hadsiz yıldızlar içinde döner. yıldızlara nisbeten küçük bir mahluk. fakat ehl-i kur'ân nazarı ile bakıldığı vakit hakikatı şöyledir ki; semere-i âlem olan insân, en câmi, en bedi' ve en âciz, en aziz, en zayıf, en lâtif bir mu'cize-i kudret olduğundan beşik ve meskeni olan zemin semaya nisbeten maddeten küçüklüğü ile ve hakareti ile beraber, manen ve san'aten bütün kâinatın kalbi, merkezi; bütün mu'cizat-ı sanatının meşheri, sergisi, bütün tecelliyat-ı esmâsının mazharı, nokta-i mihrakiyesi; nihayetsiz faaliyet rabbaniyenin mahşeri, ma'kesi; hadsiz hallakıyet-i ilâhiyenin, hususan, nebatat ve hayvânâtın, kesretli enva-ı sagiresinden cevadane icadın medarı, çarşısı ve pek geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın küçük mikyasta nümunegâhı ve mensucat-ı ebediyenin sür'atle işleyen tezgâhı ve menazır-ı sermediyenin çabuk değişen taklidgâhı ve besatin-i daimenin tohumcuklarına sür'atle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraası ve terbiyegâhı olmuştur.işte arzın bu azamet-i maneviyesinden ve ehemmiyet-i san'aviyesindendir ki, kur'an-ı hakim semâvata nisbeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükmünde olan arzı, bütün semavata karşı küçücük kalbi büyük kalıba mukabil tutmak gibi denk tutuyor. onu bir kefede, bütün semavatı bir kefede koyuyor, mükerreren $ diyor. işte sair mesaili buna kıyas et. ve anla ki, felsefenin ruhsuz, sönük hakikatları kur'anın parlak, ruhlu hakikatları ile müsademe edemez. nokta-i nazar ayrı ayrı olduğu için ayrı ayrı görünür. s.)(...acaba akıllarına güvenen akılsız feylesoflar gibi ""aklımız bize yeter"" deyip sana ittiba'dan istinkâf mı ederler? halbuki akıl ise, sana ittibaı emreder. çünkü bütün dediğin mâkuldür. fakat akıl kendi başı ile ona yetişemez...yahut inkârlarına sebeb, tâgi zâlimler gibi hakka serfüru etmemeleri midir? halbuki mütecebbir zâlimlerin rüesaları olan fir'avunların, nemrudların âkibetleri mâlumdur... s.) (bak: isbatiyecilik)"

rasyonalizm
aklı tek ölçü kabul eden sapkın felsefe.

rasyonel
fr. fls: akla uygun, hesaplı, ölçülü, biçili.

rasyonel
akla uygun.

rasğ
bilek, elbileği.

rasıd
(rasad. dan) gözleyen, gözeten, rasad eden. dikkatle bakan.

râsıd
dikkatle bakıp gözliyenler, rasad edenler.

rasıdân
dikkatle bakıp gözliyenler, rasad edenler.

râsıdân
(rasad. dan) gözleyen, gözeten, rasad eden. dikkatle bakan.

rat'
(rita' - rütu') yemek, içmek. bolluk içinde dilediğini yiyip içmek. * oynamak.

ratabet
(ratb. dan) rutubet, nem, yaş.

ratanet
arapçanın hâricindeki bir dille konuşma.

ratb
rutubet, nemlilik yaşlık. * rutubetli, yaş. * yaş hurma. * mülâyim, yumuşak.

ratb
rutubetli, yaş.

ratb
yaş ve kuru

ratbe
genç ve güzel sevgili. * yonca otu.

ratb-ül lisân
yumuşak sözlü. mülâyim lisanlı.

ratem
bir ağaç cinsi.

rath
yoğurmak. * yumuşak etmek, yumuşatmak.

ratib
tertib edip sıraya koyan.

ratibe
maaş. vazife.

ratibehâr
f. vazifeli. görevli.

ratic
çam sakızı.

ratin
reçine. çam sakızı.

ratit
avaz, ses. * ahmak, akılsız kişi.

ratiyan
(râtiyâne) f. çam sakızı, reçine.

ratk
ulaşmak, yetişmek.

ratl
(ratıl) eskiden kullanılan sıvı ölçüsü olup bâzı yerlerde yüzotuz dirhem sayılmıştır. bâzen oniki kıyyedir. kıyye kırk dirhemdir.

ratrat
bir nevi pelte. * deve su içtiğinde havuz içinde artıp kalan su.

rats
el ayasıyla vurmak.

ratıb
ıslak, nemli, çok yaş, rütübetli. tâze.

ratık
bir şeyin yarığını bitiştiren, yırtığını kavuşturup birleştiren.

rauf
acıyan ve esirgeyen, Allah.

raufe
kuyuyu temizleyen kişinin üzerine oturması için kuyunun dibine konan taş. * davarlarını sulayan veya su içen kimselerin oturması için kuyunun kenarına konan taş.

rauk
süt süzeği.

raum
burnundan sümükleri akan zayıf hasta koyun.

raus
ihtiyarlıktan dolayı başını titreten kişi.

rav'
ürkmek, korku, halecan. hareket-i nefsaniye. havf.

ravâbi
tepe, yüksek yer.

ravâsır
reçel. * turşu.

ravh
rahatlık. rahmet ve kolaylık. * serin serin esen rüzgârın vücuda dokunmasiyle verdiği serinlik ve sefa. * koklamak.

ravh
rahatlık.

ravhullah
Allah'ın verdiği rahatlık.

ravi
rivayet eden. insanlara haberleri nakleden. * hadis nakleden. * söyleyen, anlatan.

râvî
rivayet eden, söz nakleden,

râvi
rivayet edenler. hikâye anlatanlar.

râvi
hikâye edenler. rivayet edenler.

ravi-i hadis
hadis rivayet eden.

ravi-i kıssa
bir hâdiseyi hikâye eden. hikâye anlatan.

raviyan
rivayet edenler. hikâye anlatanlar.

raviye
su taşıyan hayvan.

ravuk
süzek, süzgeç.

ravvah
rahat ettirmek. (bak: ravh)ravz : bahçeler. ağaçlık ve çimenlik yerler.

ravza
sulu yer, bahçe, bostan, çimenlik yer.

ravza
bahçe.

ravza
bahçeler. çimenlik ve ağaçlık yerler.

ravza
bahçeler. ağaçlık, çimenlik yerler. yeşil bahçeler.

ravza-i cinân
cennet bahçeleri. cennetlere giden yol.

ravza-i mutahhara
fahr-i kâinat aleyhi efdal-üs-salavat ve efdal-üt-tahiyyât efendimizin kabr-i şerifiyle minberin arasındaki saha.

ravza-i rıdvân
cennet.

ravzaimutahhara
peygamberimizin pak ve mübarek kabri.

ravzat
bahçeler. çimenlik ve ağaçlık yerler.

ravz-ravzât-riyaz-rizât
çayırlı, çimenli ve sulu yer. * bostan.

ra'y
teslim olma. * otlatma, gütme. otlama.

ray
re'y, fikir, hüküm ve itikad. (bak: re'y)

ray'an
her nesnenin evveli.

rayat
bayraklar.

rayb
şek, şüphe, reyb.

rayb
şüphe.

rayb-el menun
zamanın hâdiseleri. * ölüm. * ıztırab veren hâdiseler.

rayet
bayrak, alem, livâ, sancak. * gerdanlık.

râyet
bayraklar.

raygan
f. parasız, bedâva. * pek fazla, pek çok.

rayi'
acib nesne. * cömert kişi.

rayic
sürümlü, revaçta olan.

rayiha
koku, hoş koku.

rayiha
koku.

rayihadar
f. kokulu. hoş kokulu.

rayihanisar
f. koku saçan.

rayik
acib ve hâlis nesne.

rayiz
seyis.

rayiş
huk: rüşvet veren kimse ile rüşvet alan arasında vasıtalık eden kimse.

raz
f. gizli sır, saklı şey. * mimar. * marangozların işini tanzim eden.

râz
sır.

raz puş
f. sır saklayan, sır gizleyen.

razan
f. gizli sırlar, gizlilikler.

raz-aşna
f. bir sırrı bilen.

raz-dan
f. sırrı bilen, sırra ortak olan dost.

razf
kızdırılmış sıcak taş (süte bırakıp sıcaklık verirler.)

razi
süt emen çocuklar. * süt kardeşler.

raziyane
(rezene) dere otu nev'inden bir nebat adı.

raziz
dökülmüş ve parçalanmış.

razraz
iri vücutlu kimse. * dökülmüş ve ufanmış taş.

razz
kesmez âlet.

razze
(razz. dan) ezen, ezici.

razı
hoşnud, rıza gösteren, kabul eden. * boyun eğen, itaat eden.

râzı
hoşnud, memnun.

râzı
hoşnut olmak

raz-ı nihan
gizli tutulan sır.

razıa
emzikli, çocuklu kadın.

razık
"rızık veren; yiyecek, içecek, giyecek gibi canlı mahlukata lüzümu bulunan her çeşit ihtiyacını te'min edip veren. (Allah)"

râzık
rızık veren, Allah.

razık-ı hakiki
hakiki rızık veren. hiç bir vasıtaya ihtiyacı olmadan en güzel nimetleri yaratan ve bütün rızıkları ancak kendisi veren Allah (c.c.)

rağabât
rağbetler, istekler.

rağbet
(ragbet) istek, arzu. iyi sayılmak. bir şeyi çok iştiyakla istemek. ihlasla dua etmek, teveccüh etmek.

rağbet
istek, ilgi.

rağbet
düşkün olma, ilgi gösterme

rağbeten
rağbet ederek, istekle.

rağbet-i umumiye
umum tarafından rağbet edilip beğenilme. herkes tarafından istenme.

rağm
(ragm) bir şeyden hoşlanmayıp kerih görmek. bir işi birisine zor ile tutturmak. züll ve hakaret. kahretmek.

rağm
tersi, aksi.

rağmen
aksine olarak, inadına, zıddına olarak, zoraki.

rağmen
inadına, zıddına.

rağmen alâ-enfihi
tahkir maksadıyla, birinin kibrini, burnunu kırmak için.

rağmen li-enfihi
(ve alâ rağmihi) zoraki ve mahsus tahkir ve tezlil için olan hareket.

râğıb
istekli.

ra'şan
titreme, titreyiş.

ra'şe
titreme, titreyiş. * korkmak, havf ve dehşete giriftar olmak.

râşe
titreme.

ra'şeaver
(ra'şe-âver) f. titretici.

ra'şedar
f. titreyen, ürken.

ra'şe-i dest
el titremesi.

râşet
titreme, ürperme.

ra'şet
titreme, titreyiş. * korkmak, havf ve dehşete giriftar olmak.

ra'şever
f. titretici.

raşi
rüşvet veren.

raşid
(rüşd. den) hak dinini kabul eden, doğruya giden, rüşde erişmiş olan. * akıllı.

râşid
erişkin, doğru yola erişen.

raşide
(rüşd. den) hak dinini kabul eden, doğruya giden, rüşde erişmiş olan. * akıllı.

raşidîn
hakka erişmiş olanlar. kâmil ve çok ileri olgun kimseler. akıllılar.

raşidin
raşidler, erenler, ermişler.

raşih
yürüyebilen geyik yavrusu.

raşin
adı tufeylî olan ve davetsiz olarak ziyafetlere giden kimse.

remak
bedende ruhun bakiyyesi. * koyun sürüsü.

realist
fr. fls: hakikatçı. nefs-ül emre uygun düşünen. realizm taraftarı.

realist
gerçekçi.

realite
fr. gerçekten olan şey. olduğunun tıpkısı. gözümüzle gördüğümüz gibi. (bak: rasyonalizm)

realite
gerçek.

realizm
umumi fikirleri birer hakikat sayan felsefi görüş. hadiseleri olduğu gibi anlatma ve gösterme gayesi güden san'at çığırı, fikri.

realizm
gerçekçilik felsefesi.

reaya
bir kimsenin emri altında bulunanlar. * bir hükümdar idaresi altında bulunan halk. * hristiyan tebaa. * bütün halk.

reâyâ
idare edilenler.

re'b
mantar. * toplamak, cem'etmek. * ıslah etmek, düzeltmek.

reb'
ev, arazi. barınılan, iskân olunan yer.

reba'
uzunluk.

rebabe
bazısı bazısına binmiş olan beyaz bulut.

rebace
bönlük, ahmaklık, biladet.

rebah
faide, menfaat. * kediye benzer bir canavarın adı.

rebâib
üvey oğul. * evde beslenen koyun. (müe: rebibe)

rebaiye
seniyye ile nâb arasında olan dört diş.

rebaz
"şehrin yarısı ve etrafı. * her nesnenin eğlenecek ve duracak yeri. * koyun ağılı. * ""göden bağırsak"" denilen büyük bağırsak."

rebaze
zeki ve anlayışlı kimse. zarif kimse.

rebâıyyât
seniyye ile nâb arasında olan dört diş.

rebbi
ilmiyle amel eden kişi.

rebeb
tatlı ve çok su.

re'bele
cür'et, ikdam.

rebele
(buğday) çok olmak.

rebez
ayağı hafif. hızlı yürüyüşlü.

rebeze
devenin boyun yünü.

rebez-rebezât
devenin boyun yünü.

rebi'
yaz günü. * küçük nehir.

rebib
üvey oğul. * evde beslenen koyun. (müe: rebibe)

rebibe
üvey kız. * dadı.

rebie
gözcülük eden kişi.

rebih
organları sülpük ve sarkık olan iri insan.

rebiî
bahara ait, baharla ilgili.

rebi-i evvel
ilkbahar. çiçeklerin açıp otların bittiği mevsim. (bak: rebi-ül evvel)

rebi-i sâni
sonbahar.

rebika
ip ile bağlanan davar.

rebike
hurmayı yağla ve keş ile karıştırıp hamur ederek yapılan bir yemek. * öğünmüş keşi, un ve yağ ile karıştırıp yapılan yemek. * bulamaç aşı.

re'bil
câriye, kadın esir.

rebil
yoğun, semiz, besili. * yer kuruyunca biten bir ot. * uyluğun iç yanı.

rebile
semizlik, besililik.

rebis
bahadır, kahraman. * meşakkat.

rebiz
semiz ve kuyruğu büyük olan koç.

rebi-ül ahir
(rebi-i sâni) kamerî ayların dördüncüsü.

rebi-ül evvel
arabî ayların üçüncüsü.

rebk
karıştırmak.

rebrak
tilki üzümü.

rebreb
yaban sığırı sürüsü.

rebs
hapsetmek. * engel olmak, men'etmek.

rebsa'
müenneslik özelliğindendir. * katı nesne.

rebt
şişmek. * terbiye etmek. * uyusun diye çocuğun yan taraflarına yab yab vurmak.

rebub
üvey oğul. * üvey baba.

rebun
pey akçesi, pey olarak verilen para.

rebuz
büyük.

rebvet
(rubve - ribve - rebâvet) yüce, yüksek yer.

rec'
geri döndürmek. * döndürülmek. * yağmur. * menfaat, fayda. * rücu' etmek veya ettirmek.

rec'a
geri gelme, dönüş. * öldükten sonra tekrar diriliş.

reca
kenar, yan. taraf.

reca
dönüş.

recâ
ümit.

recac
her şeyin zayıfı.

recah
oturak yeri etli ve büyük olan kimse.

recai
ricacı. ricayla ilgili. dua ve yalvarmağa, ümide dair.

recale
yayan yürümek.

recaze
mahfeden küçüktür ve deve arkasına vurup üzerine binerler.

recc
deprendirmek. sarsılmak. gidip gelmek.

recca'
hörgücü büyük dişi deve.

receb
arabî ayların yedincisi.

receban
receb ile şaban ayları.

recefan
şiddetle sarsılma, sallanma. * şiddetle gürüldeme. şiddetli ıztırab, büyük acı.

recefât
zelzele, deprem.

recefe
zelzele. * ortalığı sarsacak kışkırtmalar yapmağa ircaf denir. yalan, yanlış haberlerle umumî efkârı şaşırtıcı neşriyatlara ise eracif denmektedir. (bak: mürcif)

recel
saçın ne sarkık ve ne de çok kıvırcık olması. * istedikçe emsin diye davarı yavrusuyla beraber otlağa salmak.

recen
hapsetmek.

recez
vezni altı defa müstef'ilün'den ibaret olan bir nevi şiir veya bahire denir. * kaside tarzında yazılan manzume. (bak: kaside, ercüze)

recez
bir nevi şiir.

recf
şiddetle sarsmak veya sarsılmak.

recfe
zelzele, deprem.

reci'
necis, pislik. terslemek.

recif
şiddetli ıztırab.

recil
çok yürüyen.

recim
(recm. den) taşlanmış, taşa tutulmuş. * lânetlenmiş, mel'un.

recin
devecilerin ini.

recla'
katı, sağlam, sert. * bir ayağı beyaz olan dişi koyun. (müz: ercel)

reclan
yayan kimse.

recm
taşlamak, taşa tutmak, taş ile insan öldürmek. * atılan taş. * kabre taştan nişan dikmek. * şeytan üzerine atılan nücum. * tardetmek, kovmak, sövmek. terketmek. * zan ve kıyas etmek. (l.r.)

recm
taşa tutma, taşlama.

recm
taşa tutmalar, taşlamalar.

recmetmek
taşlamak, taşlamak suretiyle öldürmek. * mc: aleyhte konuşmak.

recrace
asker kalabalığı. * ses çokluğu.

recrece
sarsılma, titreme, sallanma.

recs
(recse) şiddetli gök gürültüsü. * şiddetli ses.

recsan
gök gürlemesi sesi.

recûliyet
erkeklik.

recül
yetişkin erkek. bir işin ehli. er kişi. adam.

recül
erkek.

recül
erkekler, er kişiler. * mevki sahibi kimseler, devlet adamları. * yaya olanlar.

recüle
giyiniş ve hareketleriyle kendini erkeklere benzeten kadın.

recület
erlik, erkeklik.

recülifâcir
günahkâr adam.

recüliyet
erkeklik, erkek olmak. * cesâretlilik, erişkenlik.

red'
geri verme, reddetme.

red
kabul etmeme.

reda'
önleme, men'etme, yasaklama.

redâ
süt emme.

redaet
kötülük, fenalık, bayağılık.

redah
dolu büyük çanak. * etli ve şişman kadın.

redane
tentelerin kenarlarında açılan ufak deliklerin yırtılmaması için o deliklere geçirilen mâdeni halka.

redd
geri döndürmek, kabul etmemek, çevirmek, def etmek. * bir şeyin karşılığını icra etmek. * sözü selâset ve talâkatla eda edemeyip harfleri geri çevirerek konuşmağa sebep olan dilin tutukluğuna denir. * cerhetmek. * kötü ve fena şey.

reddet
güzellikler arasında nazara çarpan çirkinlik. * bir defa reddediş.

redd-i cevab
suâlin cevabını vermek.

redd-i hâkim
taraf tutan hâkimi kabul etmeyip reddetmek.

redd-i kelâm
söze itiraz etme, karşılık verme.

redd-i selâm
selâm verenin selâmını almak.

reddiye
bir mes'ele hakkında zıt karşılık. cevap. beğenilmeyen bir şeye cevap vermek.

reddiye
red için yazılan yazı.

rede
sıra. bir duvardaki tuğla veya taş sırası.

reden
hazz denilen kumaş. * silâhların biribirine dokunmasından çıkan ses. * iplik eğirmek.

redi
(rediye) fenâ, kötü, bayağı.

red'-i ceyb
mc: içinden sıkıntıyı atma.

redif
arkadan gelen, birisinin ardından giden. * birbiri ardınca zuhur etmek. * terhis olup ihtiyata geçen asker. * edb: beytin sonunda kafiyeden sonra tekrarlanan kelime.

redig
yere vurulmuş. * nâdan, ahmak.

redim
eski, köhne kaftan.

redm
bir şeyin önüne sed yapma. * bir şey dâimi olmak ve akmak. * pencere, kapı ve delik gibi yerleri tıkama. tamâmen kapama. * zülkarneyn seddinin ismi.

redm
bendler, sedler.

redm-i azim
zülkarneyn seddi'nin ismi.

reds
taş atmak.

redyan
davar yelmek.

ree
(bak: rie)

ree
akciğer.

reel
fr. gerçek, hakiki, sahici.

reel
gerçek.

ref'
kaldırma, yüceltme, yukarı kaldırma. * lağvetme, hükümsüz bırakma. * gr: arapça bir kelimenin sonunu merfu' (ötreli) okumak.

ref
kaldırma.

ref
ortadan kaldırma

ref'
ortadan kaldırmak

refagat
bolluk içinde geçinme.

refah
bolluk, rahatlık.

refah(et)
bolluk, rahatlık.

refakat
arkadaşlık, beraberlik.

refakat
eşlik etme, arkadaşlık.

refd
atâ etmek, hediye vermek. * yardım etmek. * büyük kadeh.

re'fe
esirgemek, korumak. acımak. şefkat etmek.

refenn
kuyruğu uzun olan at.

refes
(rüfâs) kinayesi icab eden şeyi açık söylemek. * kinâye olarak. * cimâ, nikâh. * fuhşiyyât.

re'fet
merhamet, acımak. * yüce.

refet
merhamet, acıma.

refetmek
kaldırmak.

refetkârane
merhamet edercesine.

re'fetlü
eskiden kumandanlara, serdarlara mahsus resmi ünvan.

re'fetmeâb
f. çok merhametli.

refez
bölük bölük olan cemaat. (c: erfaz) kap dibinde kalmış azıcık su.

reff
elbise koymak için duvara çıkıntı yapmak veya duvara tahta çakmak. raf.

refh
yağlanmak.

refhan
(refâh. dan) varlık içinde yaşıyan.

refi'
yüksek, bülend, âli, yüce.

ref'i
kaldırılması mümkün

ref'-i cidal
kavga ve çekişmeye son verme.

ref'-i imtiyaz
imtiyazın, sınıflamanın kalkması. aynı hakka sahip herkese aynı muâmele yapılması.

refif
(ateş) parlamak.

refig
bolluk ve rahat içinde geçinen adam.

refih
rahatlık ve huzur içinde geçinen. refah ve rahat ile yaşıyan.

refik
"ortak, arkadaş, eş, yardımcı, yoldaş.(ne mutlu o kocaya ki, kadınının diyanetine bakıp taklid eder, refikasını, hayat-ı ebediyede kaybetmemek için mütedeyyin olur. bahtiyardır o kadın ki, kocasının diyânetine bakıp, "" ebedi arkadaşımı kaybetmiyeyim"" diye takvaya girer. veyl o erkeğe ki: saliha kadınını ebedî kaybettirecek olan sefahete girer. l.)"

refik
arkadaş, eş.

refik
arkadaşlar.

refika
eş, arkadaş.

refika
"ortak, arkadaş, eş, yardımcı, yoldaş.(ne mutlu o kocaya ki, kadınının diyanetine bakıp taklid eder, refikasını, hayat-ı ebediyede kaybetmemek için mütedeyyin olur. bahtiyardır o kadın ki, kocasının diyânetine bakıp, "" ebedi arkadaşımı kaybetmiyeyim"" diye takvaya girer. veyl o erkeğe ki: saliha kadınını ebedî kaybettirecek olan sefahete girer. l.)"

refikaihayat
hayat arkadaşı, eş.

refik-i a'lâ
en iyi, en yüksek refik. cenab-ı hak (c.c.)

refik-i râh
yol arkadaşı.

refil
kaftanını yukarı kaldırıp sallana sallana yürüyen. * ahmak kimse. * kuyruğu uzun at.

refiz
(rafz. dan) atılmış, bırakılmış, terkedilmiş. metruk.

refi'-üd derecât
derece ve itibarı yüksek olan.

refi'-ül kadr
şanı, kadri, değeri yüce olan.

refiş
ağaç kürek. * dövmek.

refl
kaftanını uzun diktirip yürürken eteklerini çekip sallamak.

reform
fr. düzeltme, tanzim. asıl şeklini verme. ıslah etme. avrupa'da başlayan dinde reform hareketini, islâm dinine tatbik etmenin yeri yoktur. çünkü islâm dini, bütün zaman ve mekânların insanlarına her cihetle cevap verecek câmiiyette olduğundan ve ilmi esaslara dayanmış olarak asliyetini muhafaza ettiğinden, islâm dininde reform olamaz. ancak dinde yeni izah ve isbat şekli vardır. (bak: müceddid, ehl-i bid'a)

reform
düzeltme, ıslah.

refref
kuşu çok olan çimenlik, kır. * mânevi bir binek. * dalları salkım salkım olan ağaç. * kenar saçağı. * yeşil elbise. * ince yumuşak kumaş. * döşek. * cennet.

refrefe
kuşun kanatlarını oynatıp açması.

refs
edeb hârici söz söyleme. * kadınlara lâf atma.

refse
tokuşmak.

reft
bir şeyi ufalıyarak kırıntı hâline getirme. bir şeyi ufalama.

reftar
f. gidiş, salınarak yürüyüş.

reftâr
gidiş.

refte
f. gitmiş.

refte refte
f. git gide, azar azar.

reften
f. gitmek.

refuşe
f. lâtife, şaka. * suç, günah.

refv
sabretmek. * korkudan emin etmek. * ıslah etmek, düzeltmek.

refz
terketmek.

refş
küçük kazma. * çapa. * büyük kulaklık. * kulağı büyük olma.

reg
f. damar.

regabe
yumuşak arazi.

regad
varlık, genişlik.

regaib
çok istenilecek şeyler. hediye, atiyye. çok rağbet olunan şeyler. bol bol ihsan etmek.

regaib
rağbet edilenler, mübarek bir gece.

regaib gecesi
receb ayının ilk perşembe gününün akşamı (cuma gecesi).

regami
çekirge çokluğu.

reg-i cân
can damarı, şah damarı.

reh
f. yol, kaide, tarz, usul. (bak: râh)

reha
f. kurtuluş, kurtulma. halâs. * urfa şehrinin eski ismi. (bak: rüha)

reha'
geniş yer.

reha
kurtuluş.

rehâ
gevşeklik, kurtuluş.

rehâ
el değirmenleri.

rehabe
göğüs üzerinde olan yumuşak kemik.

rehabin
râhibler. ruhbanlar.

rehabine
râhibler. ruhbanlar.

rehafe
incelik.

rehafeşan
f. kurtarıcı.

rehah
yumuşak. * geniş.

rehain
rehineler. garanti olarak elde tutulanlar.

rehak
gaşyetmek, sarıp bürünmek. bir adamın arkasından yaklaşıp çatmak. * haramlara ve menhiyata dalıp, hep onunla uğraşmak. (e.t.)

rehakâr
f. kurtarıcı.

rehakâran
f. kurtarıcı.

rehamet
sözün, sesin yavaş, ince ve tatlı olması.

rehan
bahadırlık, kahramanlık. * denemek, tecrübe etmek. * at yarıştırmak, müsabaka.

rehaset
tazelik, yumuşaklık, incelik. * ucuzluk. * bir işi gevşek tutma.

reh-averde
f. yolcunun getirdiği hediye.

rehavet
tembellik, gevşeklik, pörsüklük, ihmalkârlık.

rehâvet
tembellik, gevşeklik.

rehavî
f. urfa'lı.

rehayab
f. kurtulan. * yolcu olan.

rehayafte
f. kurtulmuş.

rehayî
f. kurtulma, halâs, necat.

rehb
korku. havf.

rehbaniyyet
râhiblik. papazlık.

rehbele
yelmek.

rehber
"f. yol gösteren, kılavuz. (bak: mürşid)(...hem rabb-ül-âlemîn, meyve-i âlem olan insana âlemi içine alacak bir vüs'at-ı istidat verdiğinden ve bir ubudiyet-i külliyeye müheyya ettiğinden ve hissiyatça kesrete ve dünyaya mübtelâ olduğundan; bir rehber vasıtasiyle yüzlerini kesretten vahdete, fâniden bâkiye çevirmek istemesine mukabil; en âzami bir derecede, en eblâğ bir surette, kur'an vasıtasiyle en ahsen bir tarzda rehberlik eden ve risaletin vazifesini en ekmel bir tarzda ifa eden yine bilbedahe o zâttır... s.)"

rehber
yol gösteren.

rehberî
kılavuzluk, rehberlik.

rehbet
fazla korku, yılmak, çekinmek.

rehbeten
korkup çekinerek, çekingenlikle.

rehc
toz, gubar. * fitne.

rehd
bastırarak ezme.

rehden
serçeden büyük bir kuş.

reheb
korkmak, yılmak. çekinmek. * korku, havf.

rehebut
çok korkmak.

rehec
toz.

rehf
keskinleştirmek, bilemek.

rehgüzâr
yol üstü.

reh-güzer
(reh-güzâr) : f. geçilen yol. yol üstü. geçit.

rehhas
kârgir bina yapan.

reh-i narefte
gidilmemiş yol.

rehide
f. sıkıntı ve dertten kaçmış olan.

rehin
(rehn-rehine) bir şeyin yerine teminat olarak tutulmuş olan şey, rehin edilmiş. * mevkuf ve mahpus kılmak.

rehin
bir şeyin yerine garanti olarak tutulan.

rehin
rehinler.

rehine
rehineler. garanti olarak elde tutulanlar.

rehk
aradan yetişip yaklaşma. * yürüme. * şaşa kalma, taaccüb etme, hayrette kalma. * kötü şeylere düşkünlük.

rehket
güçsüzlük, kuvvetsizlik, zayıflık.

rehl
sülpük olmak. kendini salıvermek. * acı çekmek, muztarib olmak. * çok uyumaktan yüzü şişip uyuşuk olmak.

rehlet
şişkinlik, şişme.

rehmet
yağmur, rahmet.

rehn
sâbit ve dâim olmak. *devamlı oluş. * hapsetmek.

rehneverd
f. yola çıkan. yolcu.

rehnüma
f. yol gösteren. kılavuz.

rehnüma
yol gösteren.

rehnümun
rehberler, yol göstericiler.

rehnümunî
f. kılavuzluk, rehberlik.

rehpeyma
f. yol ölçen.

rehpeymayî
f. yolculuk.

rehrehe
parlamak.

rehrev
f. yolcu. yola giden.

rehs
kârgir bina yapmak. * bir nesneyi çok sıkmak.

reht
cemaat, kalabalık. * kavim, kabile. * ondan az olan adamlar. * göbekle diz arası miktarı deri. (hayızlı avretler giyerler)

rehv
yüksek mekân, yüksek yer. * alçak, çukur yer, (içinde su toplanır) * mahalle içinde, yağmur suyu ve çeşme suyu akan ark. * üveyik kuşu. * arası açılmış ve ayrılmış.

rehvac
kebabı iyi pişirmek.

rehve
yüksek mekân, yüksek yer. * alçak, çukur yer, (içinde su toplanır) * mahalle içinde, yağmur suyu ve çeşme suyu akan ark. * üveyik kuşu. * arası açılmış ve ayrılmış.

rehvece
sür'atle gitmek.

rehyab
f. yolunu bulabilen, girebilen.

rehyat
acizlik. * zayıflık, süstlük. * bir dengi birinden ağır etmek.

rehz
hareket etmek.

rehzen
f. yol kesen, haydut, eşkiya.

rehş
asmacık.

reim
beyaz geyik.

reis
baş, başkan.

reis
başkan.

reis
reisler, reislik yapanlar. başkanlar.

reis-i âlem
âlemin reisi. hazret-i muhammed'in (a.s.m.) bir ismi. (bak: mefhar-ı kâinat)

reis-i kabile
kabile reisi.

reis-i vükelâ
vekillerin başı. başvekil. başbakan.

reisiâlem
âlemin reisi, peygamberimiz.

reisicumhur
cumhurbaşkanı.

reis-ül küttab
eskiden hâriciye nâzırı, dışişleri bakanı.

rejim
fr. bir devletin sevk ve idare usulü, yolu. * tıb: hastanın tedavisinde tatbik edilen gıdalandırma yolu. perhiz.

rejim
bir devletin yönetim biçimi.

rekabet
kıskanmak. * hıfzetmek. * gözetmek. * terakkub üzere olmak, başkalarından ileri geçmeğe çalışmak, benzerleriyle üstünlük yarışına çıkmak. * kendi işini yürütmeğe çalışmak.

rekabet
yarışma.

rekabet
çekişme, yarışma

rekabetkârâne
yarışırcasına.

rekaik
ince ve nâzik olan şeyler.

rekaket
kekeleme, dil tutukluğu. * sözün kusurlu oluşu. belagattan mahrum olmak. * zayıf ve ince olmak, yufka olmak. * el ile cismin hacmi ve cüssesini anlamak için yoklamak. * gevşeklik, zayıflık, dermansızlık.

rekam
birbiri üstüne kat kat yığılmış nesne.

rekanet
vakarlılık, ağırbaşlılık.

rek'at
(rik'ât) huzur-u ilâhîde beli eğip yüzü üzeri kapanmak. * bir kıyam, bir rüku' ve iki secdeden ibaret olan namazın bir rüknü.

rekât
namazın bir bölümü.

rek'at
rekâtlar.

rek'ateyn
iki rekât.

rek'at-ı sâniye
ikinci rekât.

rek'at-ı ulâ
birinci rekât.

rekâyâ-rekâ
örülmemiş kuyu.

rekb
atlılar alayı, süvari takımı. * diz ile vurmak. dizi vurmak.

rekd
kımıldamamak, durgun olmak.

rekeat
rekâtlar.

rekeb
kasığın kıl bittiği yeri.

rekik
dili tutuk, kusurlu, peltek. * rey ve idraki zayıf olan. * gayret ve namusu olmayan. * zayıf, kuvvetsiz.

rekik-ül lisân
dili tutuk. peltek. kekeme.

rekin
yüce, yüksek, âli. * ağırbaşlı, ciddi, vakarlı.

rekiz
(rekz. den) sağlam. * gizli, gömülü define.

rekk
ilzâm etmek, susturmak. * birbiri üstüne bırakmak.

rekl
ayağıyla vurmak.

rekm
biriktirme, yığma.

rekme
cem'olmuş, toplanmış. * yön, cânip. * parça, cüz'.

rekn
meyletmek, yönelmek, eğilmek.

reks
(rekkese) geri döndürmek, çevirmek, tepesi aşağı etmek.

rektör
fr. üniversitenin başkanı.

reku'
sâkin olmak. * kesilme.

rekub
erkeğinin ölümünü bekleyen kadın. * evlâdı durmayan avret. * kalabalıktan suya yaklaşamıyan deve.

rekud
uyumuş.

rekve
ibrik.

rekye
örülmemiş kuyu.

rekz
dikme, yere saplayıp sabit kılma.

rekz
dikme, saplanıp kalma.

rekz-i alem
bayrağı bir yere dikme.

rekz-i hiyâm
çadır kurma.

re'l
deve kuşu yavrusunun erkeği.

rem
f. titreme. * ürkme. * sürü.

rema
bir yerde ikamet eylemek. * ziyade olmak. * riba, faiz. * bir haberi zan ile anlayıp idrak etmek.

remad
kül. (bak: ramad)

remâd
kül.

remadet
insan veya hayvan kırımı.

reman
(remen) f. sürü. * ürken, ürkücü.

remas
göz pınarında toplanan çapak.

remaz
güneşin harâretinin çoğalması.

remaze
oturak yeri. * zina eden kadın.

remd
helâk olmak. * gözün çapaklanması. göz hastalığı.

reme
ürkek, ürken. * iyi nesne.

remed
gözün ağrıması, göz kapağı iltihabı.

remeke
kısrak.

remel
yelmek. * yağmurun az yağması. * vahşi sığırın ayağında olan hatlar.

remende
f. ürkek, ürkücü.

remes
denizde üzerine binilen sal. * kalan süt artığı.

remg
bâtıl etmek. * baş yarmak.

remgerde
f. titremiş. * ürkek, ürkmüş.

remh
süngü ile vurmak. * tekme vurmak.

remh
remhler, darbeler, vuruşlar. * (rumh. c.) rumhlar, süngüler, mızraklar.

remi
yağmuru iri olan ve yere şiddetle inen bulut.

remi
remiler, kasırga bulutları ki, bu bulutlardan dolu yağar.

remide
f. ürkmüş, korkmuş, çekingen.

remil
bir fal türü.

remim
f. kemiğin çürümesi. çürük.

remiyye
bir nesne ile atılmış olan av.

remiz
kapalı söyleyiş, işaretle anlatma.

remk
durmak, ikâmet. * boz renk.

reml
(remil) kum falı, bir takım nokta ve çizgilerle fala bakmak oyunu. * filistin'de bir kasaba.

reml
kumlar.

remla'
ayakları siyah, diğer tarafları beyaz olan dişi koyun.

remlî
"(şihâbüddin remlî) (mi: 1371-1440) filistin'in reml kasabasında doğmuş, şeyhülislâm'dır. mecmuat-ul ahzab'da namı kutb-ül ârifîn diye geçer. kimya-yı saadet namında salâvatları ile meşhurdur. fıkh ve tevhide, tasavvufa dair manzumeleri vardır. "" imam-ı remlî"" diye anılır."

remm
ıslah etmek, düzeltmek. * yemek, ekletmek.

remma'
beyaz tenli kadın.

remmaa
oturak yeri. * çocukların başındaki oynak yer.

remmah
mızrakçı, süngücü.

remmaz
(remz. den) işaretlerle konuşan.

remram
bir ağaç cinsi. * yazın biten bir ot.

rems
sürtme odunu. * el ile meshetmek. * ıslah etmek, düzeltmek.

rems
mezarlar, kabirler.

remuh
tepici davar, tepen davar.

remy
atma. tüfek atma.

remz
işaret. işaretle anlatmak. * güç anlaşılır. * gizli ve kapalı söyleme.

remz
remiz.

remz
işaret ve telmih

remz
işaretler, remizler, ince nükteler, mânası gizli olan işaretler.

remza'
güneşin tesiriyle kızmış taş.

remzen
işaretle. remz olarak.

remzen
remizle.

remzî
işarete ait, işaretle alâkalı.

remzî
remizle ilgili.

remzünâz
remiz ve naz.

remzşinas
f. bir maksad anlatan şekil, resim vb. * gizli ve kapalı olarak anlatılan şeyleri ve işaretleri bilen.

rena
nazar olunan, bakılan.

renak
mastar. * suyun bulanık olması. * kederli olmak, mükedder olmak.

renanet
inleme.

renc
f. sıkıntı, zahmet, eziyet. * ağrı, sızı. * öfke, gazab, hışım.

renc-ber
"f. (renc; sıkıntı, zahmet. ber; çeken) tarla ve bahçede yahut başka işlerde kazmak veya taş, toprak taşımak gibi işlerde çalıştırılan gündelikçi. amele, ırgat. * çiftçi."

rencide
f. incinmiş, kırılmış.

rencide
kırılmış, incinmiş.

rencide
incitme

rencidegî
f. incinip hatırı kırılmış olma. * dertlilik, kederlilik.

rencidehâtır
f. gücenmiş, hatırı kırılmış.

renciş
f. sızlanış, inciniş, eziyet ve sıkıntı veriş. keder.

rencur
f. incinmiş. sıkıntılı, rahatsız, dertli, hasta.

rencurî
f. dertlilik, rahatsızlık, hastalık. incinmiş olma.

rend
mersin ve defne ağaçları.

rende
f. tahtaların yüzlerini pürüzlerden kurtarıp dümdüz etmek için marangozların kullandıkları âlet. * mutfakta peynir, soğan, havuç gibi şeyleri ufalamak için kullanılan tenekeden veya ona benzer maddelerden yapılan âlet.

rende
düzeltme aleti.

rendelemek
pürüzlerini gidermek. rende ile düzlemek, pürüzlü yerlerini kazımak. rende ile ufalamak.

rendeleme
düzgün hâle getirme.

rendeçlenme
rendelenme, düzeltilme.

rendide
f. rendelenmiş, ufalanmış.

renem
avaz, ses, savt. * ayrılmak.

renevna
dâim sâkin olmak, devamlı durmak.

renf
(davar) zayıflığından kulaklarını sarkıtmak.

reng
f. renk, levn. * suret, şekil. * oyun, hile, dalavere.

reng ü bu
renk ve koku.

reng-amiz
f. renk renk, çeşitli renkli.

rengâreng
f. renkli, çeşit çeşit.

rengârenk
renk renk, güzel renklerle bezenmiş.

reng-aver
f. dalavereci, hilekâr.

rengin
f. renkli, boyalı. parlak. hoş. süslü. mülevven. lâtif.

rengin
süslü, güzel, parlak.

renim
türkü söylemek.

renin
bağırma, haykırma. * inleme, inilti.

renk
bulanık su.

renna'
devamlı kadınlara bakan kimse.

rennan
çok ses çıkaran, inleyip duran. çınlıyan.

renne
avaz, ses, savt.

renv
bakma hususunda mübâlağa etmek.

rençber
tarım işi yapan kimse.

re'ree
gözü tez tez döndürmek. * koyun çağırmak.

re's
baş, kafa. * tepe. uç. * başlangıç. * reis.

res
"f. (residen: erişmek mastarının emir köküdür.) ""ulaşan, erişen, yetişen"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

rês
baş, kafa.

re's
baş ve kuyruk

re's
re'sler. başlar. kafalar.

re'sa
başı ve yüzü siyah olan koyun.

resa
f. yetişen, erişen. yetiştiren.

resa'
şiddetli hırs.

resae
ölünün üzerine ağlayıp, onun iyiliklerini saymak.

resag
devenin ayaklarında olan gevşeklik.

resail
risaleler, bir mevzuda yazılan mektuplar veya küçük kitaplar. * dergiler, mecmualar.

resail
risaleler, küçük kitaplar, mektuplar.

resail-ün nur
nur risaleleri. (bak: risale-i nur)

resalet
saçı salıverme. * deveyi eşkin yürütme. (bak: risalet)

resan
ulaştırı yağan yağmur.

resan
" ""yetişen, getiren"" mânâsında son ek."

resane
f. teessüf. * hasret.

resanehâr
f. hasret çekici.

resanende
f. ulaştırıcı, getirici.

resanet
sağlamlık, dayanıklık. * sabit, muhkem, metin.

resas
kurşun, kalay, lehim.

resaset
eskilik, köhnelik. yıpranmış olma.

resatik
köyler, çiftlikler.

resâtik
köy, karye. çiftlik.

resâtik
büyük köy.

resd
eşyaları birbiri üstüne yığmak.

resed
f. lâyık, şâyan, şâyeste.

resel
deve ve koyun sürüsü. topluluk, cemaat.

resem
atın üst dudağında olan beyazlık.

re'sen
kendi başına, bizzat. * kimseye danışmadan. müstakil olarak. * doğrudan doğruya.

resen
atı veya davarı ip ile bağlamak. * ip, halat, urgan.

rêsen
kendi başına.

resenbaz
f. iple oynayan. ip cambazı.

resenbend
f. halat atmış, halatla bağlı.

resf
ayağı köstekli gibi yürümek.

resfân
ayağı köstekli gibi yürümek.

resh
bir şeyin, yerin sabit olması.

resibe
dizlerde ve mafsallarda olan hastalık.

reside
f. erişmiş, ulaşmış, yetişmiş.

reside-i hitâm
sona ermiş, hitâm bulmuş, bitmiş.

resif
su yüzüne kadar gelen sıralanmış kayalar.

resil
(c.: rüsül - rüselâ) elçi.

resim
bir çeşit deve yürüyüşü.

resis
yaralı, mecruh. * köhne, eski. eskimiş, yıpranmış.

resiyy
hayır veya şerde musırrâne direnen. * çatıyı ayakta tutan direk.

resl
kıvırcık olmayan saç.

resm
(resim) yazma, çizme, desen. * eser, iz, nişan, alâmet. * suret. * tertib. tarz, üslub. * fotoğraf resmi. * âdet, usul, tavır, davranış. * alay, merâsim. * man: bir şeyi başkalarından ayırdeden tarif.

resm
resim.

resmen
devlet namına, resmî olarak, devlet tarafından. * kat'i olarak anlaşıldığına göre. * isteye isteye. bile bile. * görünüşte, âdet yerini bulsun diye. nezaket icabı olarak.

resmî
devlet adına veya devlet tarafından. * ciddi. çok sert. * resme, yazıya, çizgiye ait. resme dair.

resmî
açılış merasimi

resm-i geçit
askerî bir kıt'anın yahut bir mektebin talebelerinin gösteri mahiyetinde geçişi. geçit resmi.

resm-i gümrük
gümrük vergisi.

resm-i kadim
eski usûl.

resm-i küşad
"yeni yapılan mekteb, fabrika, kışla, hükümet konağı, demiryolu vs. gibi şeylerin umuma açılışı yerinde kullanılan bir tâbirdir. yeni tabirde "" açılış töreni"" demektir."

resmigeçit
özel günlerde yapılan geçit töreni.

resmiküşâd
açılış töreni.

resmiyât
resmî olan işler.

resmiyet
resmîlik. resmî olmaklık.

resmiyet
resmîlik.

ress
taşla yapılmış, taşla örülmüş kuyu. * semud taifesinden kalmış bir kuyunun adı. * maden. * dere. * insanlar arasında ıslah ve ifsad etmek.

ressam
resim yapan, resim çizen.

resse
avcıların gizleneceği yer. * hastalığın başkasına bulaşması.

reste
f. kurtulmuş.

reste
f. kurtulmuş olanlar.restgâr : f. kurtulan.

restegân
f. kurtulmuş olanlar.restgâr : f. kurtulan.

restegân
f. kurtulmuş.

restgârî
f. kurtulma, necat.

restorasyon
fr. tarihî eserlerin aslına uygun tarzda tamiri.

resûl
yeni bir kitapla gönderilen peygamber.

resûliekrem
" ""en kerim peygamber"" mânâsında peygamberimiz."

resûlullah
allahın resulü, peygamberimiz.

resve
kadınların kollarına boncuktan veya inciden yaptıkları kolbağı.

resy
sâbit olmak, devamlı olmak.

resye
romatizma.

resül
peygamber. yeni bir kitap ve yeni bir şeriat ile bir ümmete veya bütün beşeriyete Allah tarafından peygamber olarak gönderilmiş olan zât. mürsel de denir. yeni bir kitap ve şeriatla gelmeyip kendinden evvelki resülün getirdiği kitap ve şeriatı devam ettirirse, ona nebi denir. * haberci. * huk: tasarrufta hakkı olmaksızın, birisinin sözünü olduğu gibi bir başkasına bildiren kimse. * elçi.

resül
resüller, peygamberler.

resül
peygamberler, resüller. bir kitapla gelen nebiler.

re's-ül mal
ana para, sermâye, kapital. * insan ömrü, hayat.

resül-i ekrem (a.s.m.)
(bak: muhammed (a.s.m.)

rêsülmal
sermaye, ana para.

resülullah
Allah'ın (c.c.) gönderdiği peygamber. hazret-i muhammed'in (a.s.m.) bir ismi.

resül-ül melâhim
resül-i ekrem'in (a.s.m.) bir ismidir. cenk ve muharebe ile de vazifeli olduğundan ümmeti ve kendisi din için, dinin ihyası uğrunda büyük muharebelere mükellef olduğundan bu isim ile de yâd edilmiştir.

resül-ür rahat
"resül-i ekrem'in (a.s.m.) bir ismidir. kendisine tâbi olup onun getirdiği hakikatları tasdik ve iman ile insanlar büyük nimetlere ve rahatlara mazhar olduklarından kendisine bu isim verilmiştir. ve kendisi buyurmuştur ki: ""ben dinin doğruluğu ve kolaylığı için peygamber gönderildim."" ... insanlara en büyük selâmeti ve rahatı bahş eden resül-i ekrem'in (a.s.m.) getirdiği ilâhî hakikatlar, beşeriyeti cemalullâh'a ulaştırır ve en büyük rahata kavuşturur. (d.h.)"

resül-ür rahmet
peygamberimize (a.s.m.) verilen bir isim. çünkü bütün âlemlere rahmet olarak gönderilmiştir. rahmeten lil-âlemîn'dir.

ret'
(rita' - rütu') yemek, içmek. bolluk içinde dilediğini yiyip içmek. * oynamak.

retaim
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

retaim
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplik.

retc
kapıyı sürgülemek. kapının kilitlenmesi.

reteb
zahmet. şiddet. * şehadet parmağı ile orta parmak arası.

retec
(ritâc) büyük kapı.

reted
defne ağacının yaprağı.

reteh
bündük-i hindî denilen yuvarlak taş.

retel
muntazam, hoş. gönül çeken.

reteme
bir ağaç cinsi.

retime
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplik.

retime
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

retime
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

retk
yırtığı onarmak, yarığı düzeltmek, bitiştirmek.

retk
adımların birbirine yakın olması. * deve kuşunun sür'atle gitmesi.

retk ü fetk
noksanları düzelterek idare etme. * ayırmak ve bitiştirmek. * iyi idare etme.

retkân
adımların birbirine yakın olması. * deve kuşunun sür'atle gitmesi.

retl
(diş) seyrek olmak. * bir şeyi okurken her kelimenin arasını ayırıp açıklamak.

retm
kırmak.

retn
karıştırmak.

rett
şerif, seyyid.

retv
kuyudan kova çekmek.

retve
adım. hatve.

reum
yavrusunu seven deve. * yanından geçen kimsenin elbisesini yalayan koyun.

rev
"f. (reften mastarının emir kökü) ""giden, yürüyen"" mânasında olup birleşik kelimeler yapılır. meselâ: piş-rev $ : önde giden."

rev'
korku, halecan. ürkmek. * nefsanî hareket.

rev'a
korkak kadın. * kendisini görenleri şaşırtacak derecede güzel olan kadın veya kız. (müz: ervâ)reva' : tatlı.

reva
f. lâyık, uygun. meydana gelmek. * gidici.

revâ
uygun, lâyık.

reva
lâyık görme

revâbi
yüce, yüksek yer.

revabıt
râbıtalar, bağlılıklar. münasebetler. * düzenler, sıralar, tertibler.

revâbıt
rabıtalar, bağlılıklar.

revac
sürüm. kıymet, değer, geçerlik, makbuliyet.

revac
geçerlik, değer, sürüm.

revacdâr
f. sürümlü ve revâcda olan mal.

revâcib
parmağın el ayasına bitişik olan boğumu.

revadaşte
f. uygun bulmuş.

revah
öğleden akşama kadar olan vakit. * bir şeyin tahsilinden dolayı gelen sürur ve şâdlık, neş'e.

revahi
bal arıları.

revâhi
bal arısı.

revahil
yük hayvanları.

revâhıs
alçak duvar.

revaid
göçebe topluluk.

revâid
gürleyen bulut. * sözü çok olan kişi.

revaih
rayihalar, kokular.

revak
(rivak) ev önündeki saçak. * kemer. kubbe. çardak. önü açık, üstü örtülü yer.

revak
sundurma, çardak.

revakid
durgun olanlar.

revak-ül ayn
kaş.

revak-ı uhreviye
âhirete açılan yer, mezar. * cennet bahçesi. âhiretin mukaddemesi.

revâkıd
derinliği fazla olan küp.

revalver
tabanca.

revan
f. giden, akıcı. * derhal. * ruh, can. nefs-i nâtıka. * edb: su gibi akıp giden güzel söz.

revan
giden, akan.

revan-bahş
f. canlandırıcı, can bağışlayıcı.

revan-bahşa
f. canlandırıcı, can bağışlayıcı.

revane
f. yürüyen, giden.

revani
f. değerli, rağbetli revaçlı. * tepside pişirilen irmik veya undan bir tatlı çeşidi.

revani-füruş
f. revanici. revani satan.

revan-ı tabiat
âlemin canlılığı, akıcılığı, hareketli oluşu.

revasi
büyük dağlar.

revâsi
büyük dağ.

revasib
tortular.

revasib-i remliye
kum tortuları.

revasim
akarsu.

revasir
reçeller.

revatib
vazifeler, maaşlar. * farz namazından önce kılınan müekked sünnetler.

revâtib
vazifeler, maaşlar.

revâtib
maaş. vazife.

revayih
(revâih) râyihalar, güzel kokular. (aslı: revâih)

revâyih
rayihalar, kokular.

revâzik
küçük kuzu ve oğlak.

revazin
f. pencereler.

revâzin
pencere.

revâzin
pencere.

revâzin
içeri çukurca olup su toplanabilen yüksek ve sağlam yer.

revaç
yaygınlaşma, kabul görme

revb
sütün yoğurt olması.

revban
sütün yoğurt olması. * sarhoşluk şiddetinden birbirine karışmış olan insanlar.

revc
(revac) geçmek. * rüzgârın karışık esmesiyle ne taraftan geldiği belli olmaması.

revende
f. giden, gidici. * çok yürüyen.

revende
f. yürüyenler, gidenler.

revendegân
f. yürüyenler, gidenler.

revg
talep etmek, istemek. * yönelmek, eğilmek, meyletmek.

revgan
f. yağ. * hafif hafif esen rüzgârın verdiği serinlik, rahatlık. * üstü yağ gibi kayan parlak nesne. * parlak deri.

revgandân
f. yağ kandili.

revgani
f. revani tatlısı.

revgan-ı zeyt
zeytinyağı.

revh
iç açıklığı. rahat. * rahmet. * hafif esen rüzgârın verdiği tatlılık, canlılık. (bak: ravh)

revh
rahat.

revh u reyhan
rahat ve rızık, bolluk ve hoşluk.

revha
iç açıklığı. rahat. * rahmet. * hafif esen rüzgârın verdiği tatlılık, canlılık. (bak: ravh)

revhanî
iyi ve pâk olan, ferahlık veren yer.

revhaniyet
gönül açıcılık, güzel görünüşlülük.

revhat
öğlen vaktinden akşama kadar gitmek.

revhullah
Allah'ın verdiği rahatlık.

revir
alm. okul, kışla gibi yerlerde ufak hastalıkları olanların yatırıldıkları hasta odası, ilk bakım yeri. * bölge, mıntıka.

reviy
edb: kafiye olan kelimenin son harfi. şiirde kafiye harfi.

reviyyât
bir işin her cihetini iyice düşünme.

reviyyet
bir işin her cihetini iyice düşünme.

reviş
f. gidiş, hal, tavır. * tutum, yol.

revk
perde, hicâb. * boynuz. * ev önü. * saf, hâlis, katıksız.

revk
revkler, perdeler, örtüler. * çadırlar, muvakkat olarak bezden yapılan odalar.

revk-uş şebab
gençlik başlangıcı.

revm
maksad. taleb, istek. * tevcidde: sükûndan ayırd edilmeyecek derecede olan belirsiz hareke.

revnak
f. zinet. parlaklık. göz alıcılık, güzellik. safa, taravet.

revnak
parlaklık, tazelik, süs.

revnak-bahş
f. güzellik, tazelik ve parlaklık veren.

revnak-dâr
f. parlak, lâtif, güzel, hoş.

revnakdâr
parlak, taze, hoş.

revnak-efza
f. bir şeyin parlaklığını artıran. güzelleştiren.

revnak-nüma
f. tâzelik, güzellik ve parlaklık gösteren.

revnak-ı bahar
baharın güzellik ve tazeliği.

revnak-ı cemal
yüzün güzellik ve parlaklığı.

revnüma
(ru-nüma) f. zuhur eden, kendini gösteren. * yüz görümlüğü.

revs
sabit olmak.

revse
pislik. * fışkı, tezek.

revv
çift, karı-koca, zevc.

revy
(davar) suya kanmak.

revz
sınamak, denemek, tecrübe.

revzat
çayırlı, çimenli ve sulu yer. * bostan.

revzeke
küçük kuzu ve oğlak.

revzen
pencere.

revzen
f. pencereler.

revzene
pencere.

revzen-i mahlu
indirilmiş pencere.

re'y
görüş, görmek, rey. hüküm ve itikad. kıyas etmek. bir iş hakkında söylenen söz, fikir.

rey'
arpa, buğday, tahıl. * rücu', geri dönme, avdet. * ziyade, çok.

rey
oy, görüş, fikir.

reyah
şaraplar. * gökçek kokulu küçük bir kuyu.

reyb
şüphe.

reyb
şekler, şüpheler.

reyc
akça, para, pul. * örtülmüş ve kilitlenmiş olan büyük kuyu.

reyde
dağın sivri ve yumru tarafı. * yavaş ve yumuşak esen rüzgâr.

reyean
artma, çoğalma, ziyâdeleşme, bereketlenme. * her şeyin evveli, tazelik zamanı.

reyean-ı şebab
gençlik çağı.

reyhan
hoş güzel koku. * rızık ve maişet, rahmet. * ekin yaprağı. * fesleğen denilen kokulu bir ot.

reyhan
güzel bir koku, hoş kokulu bir bitki.

reyhanî
fesleğen gibi ince nakışlı. * divanî hat da denilen bir yazı tarzı.

reyhekan
za'feran.

re'y-i âm
umumun re'yi, ekseriyetin fikri. umumun görüşü.

re'y-i sâlim
doğru fikir ve düşünce.

reyk
her nesnenin evveli ve efdali, iyisi.

reym
alçak yer. * kabir. * derece. * deveyi boğazlayıp taksim ettikten sonra kalan kemik. * ziyâde çok, fazla.

reyn
leke, kir, pas. * gönül karası, kalb katılığı, günahın artması. * uyku, mestlik galebe etmek. * çıkması mümkün olmayan şey.

reys
eğlenmek, eğlendirmek.

reysar
reçeller.

reyta
car denilen örtü.

reyya
güzel koku.

reyyan
suya kanmış, sudan doymuş. * sarhoş.

reyyan
suya kanmış, tatmin olmuş.

reyyân
suya kanmış olanlar.

reyye
çokluk, fazlalık, kesret.

re'y-ül ayn
kendi gözüyle görerek.

reyş
ok yeleklemek.

rez
f. bağ kütüğü, asma.

rez
üzüm, asma.

reza'
önleme, men'etme, yasaklama.

rezaat
süt emme.

rezâdik
köy.

rezag
sıvı balçık. * ince çamur.

rezahat
yorulmak. * hali yaramaz, vaziyeti kötü olmak.

rezail
utanılacak çok fena işler, alçakça hareketler.

rezâil
rezillikler, utanılacak şeyler.

rezâil
fenâ ve kötü huy.

rezalet
utanç verici şey. utanılacak hal. * alçaklık, rezillik. * maskaralık. * arsızlık.

rezâlet
utanılacak hâl ve iş.

rezan
ağır, ciddi, vakarlı, ağırbaşlı ve temkinli kimse.

rezanet
ağırbaşlılık, vakarlılık, temkinlilik, ciddilik.

rezaya
musibetler, belâlar.

rezâyâ
musibet, felâket, belâ.

rezayil
çörçöp. * faydasız ve asılsız nesne.

rezaz
zayıf yağan yağmur.

rezban
f. bağ bekçisi, bağcı.

rezeme
devenin ağzını açmadan boğazından çıkan ses.

rezen
içeri çukurca olup su toplanabilen yüksek ve sağlam yer.

rezie
musibet, felâket, belâ.

rezie
musibetler, belâlar.

rezil
alçak, adi, utanmaz, hayâsız, soysuz.

rezil
utanmaz, alçak.

rezil
rezil ve maskara olma, ayıpları meydana çıkma

rezil
reziller. kepâzeler. herkesten hakaret ve nefret görenler.

rezil
reziller.

rezil ü rüsva
kusur ve ayıpları meydana çıkarılmış, kepâze olmuş olan.

rezile
fenâ ve kötü huy.

rezile
utanılacak çok fena işler, alçakça hareketler.

rezile
çörçöp. * faydasız ve asılsız nesne.

rezilürüsva
ayıpları meydana çıkmakla alçalıp kötü hâle düşmek.

rezim
arslan kükremesi.

rezin
vakarlı, temkinli, ağır başlı, sağlam.

reziz
elbise boyamada kullanılan bir ot cinsi.

rezm
akmak, seyelân.

rezmgâh
f. savaş meydanı, muhârebe sahası.

rezmî
f. savaşla ilgili.

rezmyuz
f. savaşçı, kavgacı, muhârib.

rezn
koparmak.

rezz
bir şeyi yere batırmak. * çekirgenin, kuyruğunu yere batırıp yumurtasını dökmesi.

rezzak
bütün yaratıkların rızkını veren, Allah.

rezzakane
rızık verircesine.

rezzakiyet
her mahluka münasib rızkını verici olmak.

rezzakıyet
allahın rızık vermesi.

rezzaz
pirinç satan. pirinç satıcı.

rezze
içine kilit sokulan kapı razzesi.

reşa'
yürüyebilen geyik yavrusu.

reşad
hak yolda yürümek. doğru yolda olmak. doğru yolu bulup ondan sapmamak. * aklın kuvvetli olması.

reşad
doğru yolda olma.

reşadetpenah
doğru sığınak.

reşad-penah
reşada sebep olan. kurtuluşa sebep.

reşahat
(reşehât) (reşha. c.) reşhalar. sızıntılar, serpintiler.

reşahat
sızıntılar.

reşahat-i ihtiyar
istekle yapılma alâmetleri. ihtiyar sızıntısı, yâni bir irade ve tercih ile yapıldığını gösteren alâmetler.

reşahat-i kalem
kalem sızıntısı, kalemden dökülen fikirler, yazılar.

reşak
helâk etmek. * atmak.

reşakat
bel inceliği. * davranma ve kımıldanıştaki incelik ve hoşluk.

reşat
doğru yolda olma.

reşaş
(reşâşe) serpinti ve toz gibi ince yağmur.

reşaşat
su sızıntıları, serpintiler.

reşaşet
su serpintisi. * emmek, emerek içmek.

reşed
hayır. rahmet. hidayet.

reşehat
reşhalar, damlalar, sızıntılar.

reşem
ilk evvel çıkan ot.

reşen
tar: yeniçeri maaşlarının üçüncü üç aylığı.

reşf
suyu dudakları ile emmek, emerek içmek.

reşh
sızma, terleme, sızıntı.

reşha
damla, katre. sızıntı, ter, rutubet, yaşlık.

reşha
sızıntı.

reşha
reşhalar, damlalar, sızıntılar.

reşhapâş
f. damla saçan.

reşhariz
f. damla döken.

reşhayâb
f. sızıntı bulmuş.

reşid
doğru yolda giden, hak yolunda olan. * akıllı, iyi davranan. ergin, olgun. * büluğ çağına girmiş kimse. * doğru yola sevkeden, hayra delâlet eden. * fık: malını muhafaza hususunda aklı eren, istediği gibi meşru yolda sarfedebilen kimse.

reşid
hak yolda giden, ergin, olgun.

reşid
reşid olanlar. rüşd, olgunluk sâhibleri.

reşide
doğru yolda giden, hak yolunda olan. * akıllı, iyi davranan. ergin, olgun. * büluğ çağına girmiş kimse. * doğru yola sevkeden, hayra delâlet eden. * fık: malını muhafaza hususunda aklı eren, istediği gibi meşru yolda sarfedebilen kimse.

reşidiyye
reşid olanla ilgili. * şeker ve nişasta ile yapılan bir çeşit tatlı.

reşih
ter.

reşik
boyu, endamı lâtif ve güzel olan.

reşk
kıskanma. kıskanmayı uyandıran. kıskanılmış. hased ve gıpta veren.

reşk-âver
f. hasede düşüren, kıskanmayı uyandıran.

reşk-endâz
f. imrendirici, gıpta ettirici. kıskandırıcı.

reşk-i âlem
herkesi kıskandıracak kadar üstün durumda olan.

reşkin
f. kıskanç. kıskanan. hased eden. hâsid.

reşk-saz
f. gıpta ettiren, imrendiren.

reşn
köpeğin, başını kaba sokması.

reşraş
kavak ağacı. * su veya yağ damlayan kebap. * su saçmak.

reşreş
yumuşak döş kemiği.

reşv
rüşvet almak.

reşş
serpmek, püskürtmek. * serpinti, serpintili yağmur, çisilti.

rimak
nifak, ayrılık. * darlık.

ria
yüksek yer.

riâb
sihir.

riâl-erâl-erâil
at sürüsü. * hurma ağacının uzunu.

riâl-ri'lân-er'ul
deve kuşu yavrusunun erkeği.

riâs
kulağa takılan küpe.

riat
akciğerler.

riayet
iyi karşılamak, ağırlamak, hürmet etmek. * uymak, tâbi olmak. * otlamak veya otlatmak. * hıfzetmek, korumak.

riayet
uyma, uygunluk.

riayet
uyma

riâyet
uyma

riayeten
saygı ve hürmet göstererek. sayarak. hürmet ederek. * tâbi olarak.

riayetkâr
f. hürmetkâr, itaatkâr. sevgi ve saygı gösteren.

riayetkâr
riayet eden, uyan.

rib'
sıtmanın bir gün tutup iki gün tutmaması ve dördüncü gün yine tutması.

riba
bahar evleri, çadırlar. arazi. * yaz yağmurları.

ribâ
faiz, haram para.

ribab
arap kabilelerinden zubeh, sevr, akl, teym ve ady denilen beş kabilenin adı.

ribâb
bazısı bazısına binmiş olan beyaz bulut.

ribâb
yakında doğurmuş koyun.

ribabe
ahd, söz, yemin, misak.

ribac
kanatlarının ortasında küçük kapısı bulunan büyük kapı.

ribah
kazançlar, kârlar, ticaretten elde edilen kârlar.

riba-har
f. faizle para işleten, tefeci.

riba-i fazl
"tartılan veya ölçülen bir cins eşyanın kendi cinsi karşılığında fazlasıyla satılması. meselâ: bir kilo buğdayı aynı cins bir kilo yüz gramla değiştirmek gibi.(beşerin hayat-ı içtimaiyesinde bütün ahlâksızlığın ve bütün ihtilâlâtın menşei iki kelimedir. birisi: ""ben tok olduktan sonra başkası açlıktan ölse bana ne..."" ikincisi: ""sen çalış, ben yiyeyim.."" bu iki kelimeyi de idame eden; cereyan-ı riba ve terk-i zekâttır. birinci kelimenin ırkını kesecek tek bir devası var ki; o da vücub-u zekâttır. ikinci kelimenin devası hürmet-i ribadır. adalet-i kur'aniye âlem kapısında durup ribaya: ""yasaktır, girmeğe hakkın yoktur"" der. beşer bu emri dinlemedi, büyük bir sille yedi. daha müdhişini yemeden dinlemeli. m.)(ribanın kap ve kapıları olan bankaların nef'i, beşerin fenası olan gâvurlara ve onların en zâlimlerine ve bunların en sefihlerinedir. âlem-i islâm'a zarar-ı mutlaktır. mutlak beşerin refahı nazara alınmaz, zira gâvur harbî ve mütecaviz ise, hürmetsiz ve ismetsizdir. m.)"

ribak
davar bağlamada kullanılan ip.

ri'bal
(ri'bân) arslan.

ribânın
faizin vesileleri; faizin araç ve vasıtaları

ribat
han gibi konaklanacak yer. tekke. * bağ, ip. * sağlam yapı.

ribâtât
han gibi konaklanacak yer. tekke. * bağ, ip. * sağlam yapı.

ribatet
kalb kuvveti. * tahammül, sabır. * kalbi sağlam olma.

ribatî
hancı, odacı.

ribbî
büyük kalabalık.

ribbiyyun
(rabb. dan) âlimler, fakihler. * büyük topluluk.

ribbiyyun
büyük kalabalık.

ri'be
sihir.

ribet
şüphelilik. şüpheye düşme.

ribet
şüpheye düşmeler.

ribh
kâr, kazanç. * fâiz.

ribh
kazanç.

ribh
ribhler, faydalar, kazançlar, kârlar, gelirler. * faizler.

ribh
kazançlar, kârlar, ticaretten elde edilen kârlar.

ribhale
azası büyük olan, organları iri olan.

ribh-i ticarî
ticaret kazancı.

ribka
kement. kement bağı. ilmekli ip.

ribze
deveye katran sürmede kullanılan yün parçası.

rica
yalvarmak, niyaz eylemek. * canib. taraf. (bak: recâ)

rica
ümid etme, isteme.

ricakârâne
rica edercesine.

rical
erkekler, er kişiler. * mevki sahibi kimseler, devlet adamları. * yaya olanlar.

ricâl
erkekler.

ricalen
yaya olarak. yayan. * erkek olarak.

ricâlen
erkek olarak.

rical-i devlet
devlet adamları, devletin ileri gelenleri. devlet ricali.

rical-i gayb
her devirde bulunan ve herkesçe görülmeyen ve bilinmeyen ve Allah'ın (c.c.) emirlerine göre çalışan mübârek, büyük zatlar. ricâlullâh.

ricalullah
mânevi kudret ve kuvvet sahipleri olan evliya. (bak: ebdal)

ricam
büyük taş.

ricaname
f. bir iş için yazılan rica mektubu.

ricânâme
rica yazısı, ümit ifade eden yazı.

ric'at
geri dönme, çekilme, kaçma, vazgeçme.

ricat
geri dönme, kaçma.

ric'î
geri dönmeye ait ve mensub. * üç talakla boşanmamış kadın. tekrar kocasına dönmesi mümkün olan. buna talak-ı ric'î denir.

ricl
ayak, kadem.

ricl
ayaklar.

ricl
ricller, ayaklar.

ricle
semizlik otu.

ricl-ül bahr
körfez.

rics
dinin haram kıldığı şey. günah, pislik, murdarlık.

ricz
azab, vesvese. * maddi ve mânevi pislik. * puta tapma.

ricz
devenin mak'adında olan bir hastalık. * pis, necis. * azap. * put, sanem.

rida
örtü, belden yukarı örtülen şey, çar ve şal. * akıl. ilim. seha. * zinet. parlaklık veren şey. * hırka.

ridâ
örtü.

ridas
taş atmak.

rida-yı memat
ölüm örtüsü.

riddet
islâm dininden dönme. irtidad. * doğumdan evvel davarın memesinin süt ile dolu olması.

ridf
arka.

ridfan
gece ve gündüz.

rie
akciğerler.

rie (re')
akciğer.

rieteyn
iki akciğer.

rif
mâmur, bayındır yer. * ekini bol ve ucuz olan yer.

rif
verimli, mamur, düz ve ekini bol olan yerler.

rifa'
ekini tarladan getirip harman yerine ilettikleri vakit.

rifade
yara üstüne sarılan bez. * ziyâfet.

rifâk
yoldaş olan, aynı fikirde olan cemaat.

rifas
ayakla vurmak, tepmek.

rif'at
yükseklik. yüksek ve büyük rütbe sahibi olmak, âlişan olmak.

rifât
yükseklik.

rifd
(c.: erfâd - rufud) atâ, hediye, bahşiş. * yardım, muavenet.

rifd
bahşişler.

rig
f. kum. * toz.

rih
rüzgar, yel. * sızı, romatizma. * mc: galebe, kuvvet. rahmet. * devlet. hoş ve iyi şey. * koku.

rih
rüzgârlar, yeller. * letaif ve in'amlar. * mc: galebe, kuvvet, rahmet, devlet. * mazarrat.

rihâbe
göğüs üzerinde olan yumuşak kemik.

rihal
deve palanları.

rihâl
semer. palan.

rihâl
semer, palan. * yağmurluk ve saire gibi yol levâzımı.

rihale
at semeri, eyer.

rihân
bahadırlık, kahramanlık. * denemek, tecrübe etmek. * at yarıştırmak, müsabaka.

rihat
kayış yapımında kullanılan deri.

rîhireyhan
hoş kokulu rüzgâr.

rihlet
geçmek. göç etmek, göçmek. ölmek.

rihme
yağmur çisintisi.

rihs
alçak duvar.

rihte
f. dökülmüş, akıtılmış.

rihte-ger
dökmeci.

rihte-gerân
dökmeci.

rihve
(ruhve) rehâvetli, gevşek. * tecvidde: harf sükun ile söylenirken sesin akması hâli.

rihve-i mechure harfleri
dad, zı, zel, gayın, ze, vav, yâ, elif.

rihve-i mehmuse harfleri
"""fe, ha, se, he, şın, hı, sad, sin"" bu harflerde sesin kemâli ile nefes birlikte akar. rehavet ve hems sıfatı, zayıf sıfatlardır, bunun için rehavet sesin kâmilen akmasını, hems de nefesin kâmilen akmasını icabettirir."

riin
sihir.

rik
salya. ağız suyu.

rikab
boyunduruk altında olanlar. kullar, köleler. * boyun, ense kökü.

rikâb
özengi. * büyük bir kimsenin huzuru, önü, makamı.

rikâb
üzengiler.

rikâbdar
padişahların atla bir yere gidişleri sırasında özengiyi tutmak suretiyle ata binip inmelerine yardım eden kişi.

rikâbî
binici, binen.

rikâk
yer, arz.

rikal
at sürüsü. * uzun hurma ağacı.

rikase
davar bağlanan yer.

rikaz
yer altında bulunan madenler. * câhiliyet zamanından kalmış gömülü mal.

rikbe
"(c.: rikeb-rekebât) diz. (diz, insanın ayaklarında olur; dört ayaklının ön ayaklarında olur.)"

rikk
kulluk, ubudiyet. * ıst: esir olmuş, hürriyetini kaybetmiş olan ehl-i harb. * yufka, yumuşak nesne.

rikkat
acıma, incelik, yufka yüreklilik. yumuşaklık.

rikkat
acıma, yumuşaklık, yufka yüreklilik, kalb inceliği.

rikkat-âmiz
acıma veren, kalbe hüzün verecek olan, acındıran.

rikkat-âver
f. acıma ve merhamet uyandıran.

rikkat-engiz
f. acıklı.

rikkat-i cinsiye
cinsi şefkat. insanın kendi cinsinden olana acıması.

rikkat-i kalb
kalb rikkati, kalb yufkalığı.

rikkat-yâb
f. acıyan, merhamet eden.

riks
adam topluluğu. * pis, necis.

rikz
gizli söz.

rim
beyaz geyik.

rima
atmak. * atışmak. * bırakmak.

rimah
mızraklar, kargılar, süngüler.

rimâh
mızrak, kargı, süngü. * mc: yoksulluk, fakirlik.

rimaha
tepici davar, tepen davar.

rimahat
mızrakçılık sanatı.

rimah-ermâh
süngü. mızrak. saban kolu. mc: fakirlik.

rimâk-ramek-ramekât-ermâk
kısrak.

rimal
kumlar.

ri'mam
sevmek.

riman
eğilip meyletmek.

rimayet
ok, gülle, kurşun gibi şeyleri atmada mâhir olma. atıcılık.

rimdida'
gül.

rime
f. çapak.

rime-i çeşm
göz çapağı.

rimem-rimâm
çürümüş kemik.

rimm
(rimme) çürümüş kemik. kemik çürümesi. * yer. * çok mal.

rimme
çürümüş kemik.

rimme
çürük kemikler.

rimnak
f. murdar, pis. * irinli.

rims
devenin yediği otlardan ekşi cins bir ot. * ıslah etmek, düzeltmek.

rind
f. kalender. aldırışsız, dünya işlerini hoş gören. * laübali meşreb feylesof. * bâtını irfan ile müzeyyen olduğu halde zâhiri sâde görünen hakîm. dış görünüşü laübali olduğu halde, aslında kâmil olan kimse.

rind
aldırışsız, kalender.

rindân
f. kalenderlik. * rindler.

rindî
f. kalenderlik, rindlik, aldırışsızlık.

rinne
avaz, ses, savt.

rir
fâsid, bozuk, yaramaz.

ris
f. öfke, gazab, gayz.

risâd
ziynet, süs.

risâf
ok üstüne sarılan kiriş.

risail
risaleler, küçük kitaplar, mektuplar.

risale
mektub. * bir ilme dair yazılmış küçük kitap. * haber göndermek. * elçinin götürdüğü mektub, name. * fık: bir kimsenin sözünü veya emrini başka birisine tebliğ etmek.

risale
küçük kitap, mektup.

risale
fihrist risalesi

risale
risaleler, bir mevzuda yazılan mektuplar veya küçük kitaplar. * dergiler, mecmualar.

risale-i nur
bediüzzaman said nursi hazretlerinin îman ve islâmiyet hakikatlarını izah ve ispat eden çok değerli kitaplarının umumî adı.

risale-i nur
f. nurun risalesi. kur'an'dan alınan âyetlerin tefsiri ile tahkikî iman dersi veren kitap. büyük mücahid bediüzzaman hazretlerinin eserleri.(risale-i nur'un vazifesi:... hayat-ı ebediyeyi mahveden ve hayat-ı dünyeviyeyi de dehşetli bir zehire çeviren küfr-ü mutlaka karşı, imanî olan hakikatlarla, gayet kat'i ve en mütemerrid zındık feylesofları dahi imana getiren kuvvetli bürhanlarla kur'ana hizmet etmektir. ş.)

risalet
birisini bir vazife ile bir yere göndermek. * peygamberlik. büyük kitapla gelen peygamberlik. * elçilik.

risalet
resullük, peygamberlik.

risalet
peygamberlik ve cenâb-ı allah'ın peygamberlere vahiy yoluyla kitaplar indirmesi (bk. r-s-l; n-z-l)

risalet-penah
risaletin kendine istinad ettiği hazret-i muhammed (a.s.m.). (risalet-meab da denir)

risaletpenahi
peygamberlik kendisinde noktalanan peygamberimiz.

risalet-ün nur
risale-i nur tabirinin arapçası. (bak: risale-i nur)

risar
reçel. * turşu.

risde
insan cemaatı, insan topluluğu.

rise
miras yemek.

risl
vakar, ciddiyet, sekinet. * sabır.

rism
kırmak. * bulaştırmak.

risman
f. ip, halat.

risman-bâz
f. ip oynayan. * mc: cambaz.

ritâb
genç ve güzel sevgili. * yonca otu.

ritam
bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

ritic
çıkmaz yol. yasak olan şey. haram.

ritl
(retl) hoş, lâtif, pâkize şey.

ritm
(reythme) fr. mısra ve cümlelerdeki ses uygunluğundan gelen iç âhengi. duygunun ses hâline gelişi. * müvazeneli ve tenasüblü hareket.

ritm
ahenk.

ritmik
ölçülü, âhenkli.

riv
f. hile, düzen.

riva
suya kanmış olanlar.

riva'
deve üstünde yük bağlanılan ip.

rivâ
suya kanmış, sudan doymuş. * sarhoş.

rivad
talep etmek, istemek, arzulamak.

rivak
sundurma, çardak.

rivayat
rivayetler.

rivâyât
rivayetler.

rivayet
"hikâye edilen hâdise veya söz. * bir hâdisenin başkalarına anlatılması. * peygamberimiz'den (a.s.m.) işittiklerini veya sahabeden duyduklarını birisinin başkasına anlatması. * kuyudan halk için su çekmek.(eğer denilse : resül-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın her hal ve hareketini kemal-i ihtimam ile sahabeler muhafaza ederek nakletmişler. böyle mu'cizat-ı azime, neden on-yirmi tarik ile geliyor? yüz tarik ile gelmeli idi. hem neden hazret-i enes, câbir, ebu hüreyre'den çok geliyor; hazret-i ebu bekir ve ömer az rivayet ediyor?elcevab: nasılki insan, bir ilâca muhtaç olsa, bir tabibe gider; hendese için mühendise gider, mühendisten nakleder; mes'ele-i şer'iyye, müftüden haber alınır ve hâkezâ.. öyle de, sahabe içinde, ehadis-i nebeviyeyi, gelecek asırlara ders vermek için, ulemâ-i sahabeden bir kısım, ona mânen muvazzaf idiler. bütün kuvvetleriyle ona çalışıyorlardı. evet hazret-i ebu hüreyre, bütün hayatını, hadisin hıfzına vermiş; hazret-i ömer, siyaset âlemiyle ve hilafet-i kübra ile meşgul imiş. onun için, ehâdisi, ümmete ders vermek için, ebu hüreyre ve enes ve câbir gibi zatlara itimad edip; ondan, rivayeti az ederdi. hem mâdem sıddık, saduk, sâdık ve musaddak bir sahabenin meşhur bir namdarı, bir tarik ile bir hâdiseyi haber verse; yeter denilir, başkasının nakline ihtiyaç da kalmaz. onun için bâzı mühim hâdiseler, iki-üç tarik ile geliyor. m.)"

rivâyet
hikâye edilen, anlatılan, hadîs nakli.

rivayet
aktarma, nakletme

rivâyet
rivayetler.

rivayet-i sâdıka
senet ve delillerle sâbit, şüphesiz, doğru rivâyet.

rivayetkerde
f. söylenilen. rivayet edilen.

ri'y
hey'et. * güzel halet, iyi hal. * güzel elbise.

riya
özü sözü bir olmamak. inandığı gibi hareket etmeyiş. iki yüzlülük etmek. gösteriş için yapılan hareket. (bak: ihlâs)

riyâ
gösteriş, ihlassızlık.

riyad
ot aramak.

riyah
rüzgârlar, yeller. * letaif ve in'amlar. * mc: galebe, kuvvet, rahmet, devlet. * mazarrat.

riyakâr
riya eden. adam kandırmak için yalan söyleyen. sahte iş yapan. iki yüzlü.

riyâkâr
gösterişçi.

riyakârâne
f. ikiyüzlülükle. riyakârlıkla.

riyâkârâne
gösteriş yaparcasına.

riyaset
reislik. bir işi idarede başta bulunmak. başkanlık.

riyaset
başkanlık.

riyasetpenah
f. başkanlık makamında bulunan. başkanlık eden, başkan olan. reislik yapan.

riyat-riyâtâ
car denilen örtü.

riyaz
bahçeler. ağaçlık, çimenlik yerler. yeşil bahçeler.

riyazat
nefsi terbiye maksadıyla az gıda ile geçinmek, nefsini hevesattan men' ile faydalı fikir ve işle meşgul olmak.

riyâzât
riyazetler.

riyazet
nefsi kırma. fani şeylerden nefsini çekerek kanaat içinde yaşamak. * bir hastalıktan dolayı veya nefsini terbiye maksadıyla çok yemek ve içmeyi terkederek faydalı fikirlerle, ibadet ve ilimle meşgul olmak. az gıda ile yaşamak. * idman.

riyâzet
nefsi ıslah için az gıda ile yaşama.

riyazet
nefsi terbiye maksadıyla az gıda ile geçinmek, nefsini hevesattan men' ile faydalı fikir ve işle meşgul olmak.

riyazet-i bedeniye
cimnastik. bedenî riyazet.

riyâzetkârâne
az gıda ile yaşayıp nefsi terbiye edercesine.

riyazi
hesap ve hendeseye dair. matematiğe dair.

riyazî
matematikle ilgili.

riyâzî
matematiksel kesinlik

riyazî
matematik âlimleri.

riyaziyat
matematik ilmi, hesap-hendese ilmi. aritmetik-geometri.

riyaziyat
matematik ilmi.

riyaziyat-ı âliye
yüksek matematik.

riyaziye
hesap ilmi. matematik bilgisi. hesapla alâkalı. * bir yazı çeşidi.

riyaziye
matematik.

riyaziyyun
matematik âlimleri.

riyaz-ı cennet
cennet bahçeleri.

riyâş
çok pahalı elbise.

ri'ye
sihir.

riyeb
şüpheye düşmeler.

riyeb
şüphelilik. şüpheye düşme.

riz
f. döken, saçan, akıtan.

rizam
kabile, kavim, topluluk.

rizan
f. akan, dökülen.

rize
f. döküntü, kırıntı. ufak parça.

rize rize
f. parça parça, ufak ufak.

rizehâr
f. kırıntı ve döküntü yiyen.

rizehor
f. kırıntı, döküntü yiyen.

rizeçin
f. kırıntı ve döküntü toplayan.

riziş
f. akış, dökülüş.

rizme
esvap koyulan bohça.

rizne
su toplanacak yer.

rizz
gizli ses.

riçal
f. reçel.

riçar
f. reçel.

riş
f. yara. * yaralı. * tüy. kıl. kuş kanadı. * sakal.

riş
çok pahalı elbise.

riş
kabuk, yara.

rişa
rüşvetler.

rişa'
"(c.: erşiye) kuyudan su çekmekte kullanılan urgan. * menazil-i kamer'den ""balık karnı"" dedikleri menzilin adı."

rişaş
döküntü, serpinti.

rişaşe
döküntü, serpinti.

rişbüz
f. keçi sakalı gibi sivri olan sakal.

rişdar
f. sakallı.

rişdet
doğruluk, dürüstlük. temizlik.

rişe
saçak, püskül.

rişe-gir
f. kökleşmiş, kök tutmuş.

rişhand
f. bıyık altından gülme. alay.

rişsaz
f. cerrah.

riştab
f. kıvırcık saç ve sakal.

rişte
f. tel, iplik, hayt.

rişte-füruş
f. iplik satan. iplikçi.

rişte-i hürmet
sevgi, hürmet bağı.

rişvet
bir işi yapmak veya bitirmek için haksız yere alınan mal veya para. (bak: rüşvet)

rişvet
rüşvetler.

rişvet
rüşvetler.

rişvet-hâr
f. rüşvet yiyen.

robot
fr. elektrikle veya mekanik yollarla hareket ettirilerek çeşitli işler yaptırılabilen otomatik cihaz.

rol
fr. oyun. sahnede gösterilen oyun hareketlerinden her bir oyuncuya düşen kısım.

roma
roma imparatorluğunun gerilemesi ve düşüşü

roman
"hayalî veya hakiki, kitap halinde yazılmış büyük hikâye. * eski roma devletinin diline de roman denirdi.(edebsizlenmiş edeb, ""müsekkin hem münevvim"" hakiki fayda vermez. tek bir ilâcı bulmuş o da romanları imiş.kitab gibi bir hayy-ı meyyit, sinema gibi bir müteharrik emvat! meyyit hayat veremez...hem tiyatro gibi tenasuhvari, mâzi denilen geniş kabrin hortlakları gibi şu üç nevi romanları ile hiç de utanmaz. beşerin ağzına yalancı bir dil koymuş. hem insanın yüzüne fâsık bir göz takmış. dünyaya bir alüfte fistanını giydirmiş. hüsn-i mücerred tanımaz... lemaat)"

roman-vâri
f. roman gibi hayalî olabilen. hakikatla alâkası olmayan veya az olan.

romanvârî
roman gibi.

romörk
fr. denizde veya karada başka bir vasıta tarafından çekilen motorsuz taşıt.

rota
vapur ve gemilerde istikamet yolu. geminin seyir yolu.

rovelver
fr. (aslı: revolver-lüverver) tabanca. küçük silâh. toplu tabanca. altı patlar denilen, altı mermi alan tabanca.

rovelver
tabanca.

ru'
kalb, fuad. kalbde korku ârız olacak yer. * zihin ve akıl.

ruaf
burun kanaması.

rual
akılsız kadın. * kulağının ucu kesilip ilişik duran dişi koyun.

ruam
burun suyu, sümük. * sakağı (mankafa) hastalığı.

ruama
çekirge çokluğu.

ruat
çobanlar.

ru'b
sütün yoğurt olması.

rub
f. süpürge. * süpürme.

rub'
dörtte bir. bir şeyin dört kısmından bir kısmı.

rub
dörtte bir.

rub
sütün yoğurt olması.

rub'
dörtte birler. * metrenin kabulünden evvel ipekli, yünlü, basma ve emsali kumaş, bez ve sairenin ölçülmesinde kullanılan çarşı arşınının kesirlerinden birinin adıdır.

ruba
tepe, yüksek yer.

rubâ
arz haşeratından bir cins. * çok, ziyâde.

rubah
(rubeh) f. tilki. * mc: kurnaz, hilekâr.

rubaî
dörtlük olan. dörtle ilgili. * edb: dört mısralık belli vezinlerle yazılmış manzume. aynı esasta 24 şekilli vezinle yazılan 4 mısralık şiir. * gr: mastarını meydana getiren dört harften hepsi de aslî olan kelimeler.

rubaî-i mezid
kendisine harf ilâve edilmiş olan aslı dört harfli mastar.

rubb
meyva suyu.

rubban
kaptan.

rubbe
"gr: harf-i cerdir, nekre ile beraber olur. çokluk veya azlığa işaret eder. ""öylesi var ki"" mânâsındadır."

rubbema
(rubbe-mâ) bâzan, bâzı kere.

rubehane
f. kurnazca, tilkicesine.

rubehî
f. kurnazlık. tilkilik.

ruberah
f. gitmeğe hazır, yüzü yola doğru.

ruberu
f. yüzyüze.

rubh
deve yavrusu. * bir kuşun adı. * iç yağı.

rub'-i meskûn
dünyanın kara olan dörtte bir kısmı.

rubu'
dörtte birler. * metrenin kabulünden evvel ipekli, yünlü, basma ve emsali kumaş, bez ve sairenin ölçülmesinde kullanılan çarşı arşınının kesirlerinden birinin adıdır.

ru'bub
zayıf, korkak kişi.

rubub
en aşağı derece ile pişmiş ve üçte birinden azı gitmiş olan sıkılmış üzüm.

rububiyet
"cenab-ı hakk'ın her zaman her yerde her mahluka, muhtaç olduğu şeyleri vermesi, terbiye ve tedbir etmesi ve mâlikiyyeti ve besleyiciliği keyfiyyeti. * artırmak. ziyade kılmak.(ey gözleri sağlam ve kalbleri kör olmayan insanlar, bakınız! insan âleminde iki daire ve iki levha vardır. birinci daire: rububiyyet dairesidir. ikinci daire: ubudiyyet dairesidir. birinci levha, hüsn-ü san'attır. ikinci levha ise tefekkür ve istihsandır. bu iki daire ile iki levha arasındaki münasebete bakınız ki, ubudiyet dâiresi bütün kuvvetiyle rububiyyet dairesi hesabına çalışıyor. tefekkür, teşekkür, istihsan levhası da bütün işaretleri ile hüsn-ü san'at ve nimet levhasına bakıyor. bu hakikatı gözün ile gördükten sonra rububiyet ve ubudiyyet dairelerinin reisleri arasında en büyük bir münasebetin bulunmamasına aklınca imkân var mıdır? ve sâniin makasıdına kemal-i ihlas ile hizmet eden ubudiyet reisinin sâni' ile azîm bir münasebatı ve kavi bir intisabı ve o intisab ile her iki daire reisleri arasında bir muârefe ve mükâleme ve alış verişin olmamasına ihtimal var mıdır? öyle ise, bilbedahe tahakkuk etti ki; ubudiyyet reisi, rububiyyetin hâss mahbub ve makbulüdür. m.n.)"

rubûbiyet
ilâhî terbiye, allahın bütün varlıkları eksik bir hâlden mükemmel bir hâle doğru götürmesi, bu esnada her nevi ihtiyaçlarını vermesi ve onları emrine itaat ettirmesi.

rububiyetinin
allah'ın kâinatı tedbir, terbiye ve idaresindeki egemenlik ve otoritesi (bk. r-b-b; s-l- )

rubûbiyetperver
terbiye etmeyi seven Allah.

rububiyyet-i mutlaka
"herşeyi kaplayan ve idaresi altına almış olan Allah'ın rububiyeti.(evet bütün kâinatta hususan zihayatlarda ve bilhassa terbiye ve iaşelerinde her tarafta aynı tarzda ve umulmadık bir surette beraber ve birbiri içinde hakimâne, rahimâne bir dest-i gaybi tarafından olan bir tasarruf-u âmm elbette bir rububiyyet-i mutlakanın tereşşuhudur ve ziyasıdır ve tahakkukuna bir bürhan-ı kat'îdir. madem bir rububiyyet-imutlaka vardır; elbette şirk ve iştirâki kabul etmez. çünkü, o rububiyyetin kendi cemâlini izhar ve kemâlâtını ilân ve kıymetli san'atlarını teşhir ve gizli hünerleri göstermek gibi en mühim maksad ve gayeleri cüz'iyyatta ve zihayatta temerküz ve içtimâ' ettiğinden en cüz'i bir şeye ve en küçük bir zihayata kendi başı ile müdahale eden bir şirk, o gayeleri bozar ve o maksatları harab eder. ve zişuurun yüzlerini o gayelerden ve o gâyeleri irade edenden çevirip esbaba saldığından ve bu vaziyet rububiyyetin mahiyetine bütün bütün muhâlif ve adavet olduğundan elbette böyle bir rububiyyet-i mutlaka hiçbir cihetle şirke müsaade etmez. ş.)"

rubul
yoğun, semiz, besili. * yer kuruyunca biten bir ot. * uyluğun iç yanı.

rubuz
"koyun, sığır, at, katır ve köpeğin ayaklarını büküp yatması. (yattıkları yere ""merbaz"" derler)"

rubz
her nesnenin ortası. * bazısı bazısının üzerine sağılmış süt.

rub'-ı daire
dairenin dörtte biri.

rucah
oturak yeri etli ve büyük olan kimse.

rucâm-rucum
büyük taş.

rud
f. ırmak, çay. * saz teli, saz kirişi. * kemençe.

ruda'
hastalığın insana yine dönmesi. * gövde ve beden ağrısının her birisi.

rudaa'
süt emen çocuklar. * süt kardeşler.

rudab
ağızdan akan su.

rud-averd
f. nehir sularının akarlarken etraftan sürükleyip getirdikleri ağaç, dal gibi şeyler.

rudbar
f. ırmak kenarı. * büyük ırmak.

rudda'
süt emenler.

rude
f. bağırsak.

rudegân
f. bağırsak.

rudha
perde, setre.

rudsaz
f. çalgıcı.

rudüh
dolu büyük çanak. * etli ve şişman kadın.

rufaî
rufailik diye bilinen bir tarikatı kuran, bu tarikattan olan.

rufse
su nöbeti.

rufud
bahşişler.

ruga'
sada, ses. * deve, sırtlan ve deve kuşunun bağırması.

rugâm
toprak.

rugba'
rağbet etmek, istemek, arzulamak.

rugerdan
f. yüz döndüren, yüz çeviren.

rugl
bir acı ot. * sünnetsizlik. * bol olmak, bolluk.

ruh
"f. yanak, yüz, çehre. * arabçada: efsânevi bir kuş. (bak: ruhsâr)ruh : can, nefes, canlılık. * öz, hülâsa, en mühim nokta. * his. * kur'an. * isa (a.s.). * cebrail (a.s.). * korkmak. (bak: vicdan)(ruh, bir kanun-u zivücud-u haricîdir. bir namus-u zişuurdur. sabit ve dâim fıtrî kanunlar gibi, ruh dahi âlem-i emirden, sıfat-ı iradeden gelmiş, kudret ona vücud-u hissî giydirmiştir. bir seyyale-i lâtifeyi o cevhere sadef etmiştir. mevcud ruh, mâkul kanunun kardeşidir. ikisi hem dâimî, hem âlem-i emirden gelmişlerdir. şâyet, nevilerdeki kanunlara kudret-i ezeliye bir vücud-u haricî giydirseydi, ruh olurdu. eğer ruh, şuuru başından indirse yine lâyemut bir kanun olurdu. h.)(ruha bir derece müşabih ve ikisi de âlem-i emirden ve iradeden geldiklerinden masdar itibariyle ruha bir derece muvafık, fakat yalnız vücud-u hissî olmayan nevilerde hükümran olan kavânine dikkat edilse ve o namuslara bakılsa görünür ki: eğer o kanun-u emrî, vücud-u haricî giyse idi, o nevilerin birer ruhu olurdu. halbuki o kanun dâima bakidir. dâima müstemir, sabittir. hiçbir tegayyürat ve inkılâbat, o kanunların vahdetine te'sir etmez, bozmaz. meselâ: bir incir ağacı ölse, dağılsa; onun ruhu hükmünde olan kanun-u teşekkülâtı, zerre gibi bir çekirdeğinde ölmeyerek baki kalır. işte madem en âdi ve zaif emrî kanunlar dahi böyle beka ile devam ile alâkadardır. elbette ruh-u insanî, değil yalnız beka ile, belki ebed-ül âbâd ile alâkadar olmak lâzım gelir. çünki: ruh dahi kur'an'ın nassı ile: $ ferman-ı celili ile âlem-i emirden gelmiş bir kanun-u zişuur ve bir namus-u zihayattır ki: kudret-i ezeliyye, ona vücud-u haricî giydirmiş. demek, nasılki sıfat-ı iradeden ve âlem-i emirden gelen şuursuz kavânin, dâima veya ağleben baki kalıyor. aynen onların bir nevi kardeşi ve onlar gibi sıfat-ı iradenin tecellisi ve âlem-i emirden gelen ruh, bekaya mazhar olmak daha ziyade kat'idir, lâyıktır. çünki: zivücuddur, hakikat-ı hariciye sahibidir. hem onlardan daha kavidir, daha ulvidir. çünki: zişuurdur. hem onlardan daha daimîdir, daha kıymetdardır. çünki: zihayattır. s.)"

rûh
can, his, öz.

ruh
ruh ve can; büyük bir istek

ruh
yanak. çehre. yüz.

ruha
ferahlık. * yumuşak rüzgâr.

ruham
mermer.

ruham
kartal. * rahmet, muhabbet.

ruhama
rahim olanlar.

ruhamî
mermerden yapılmış. mermerle ilgili.

ruham-ı hâm
işlenmemiş mermer.

ruhanî
cisim olmayıp gözle görülmeyen cin ve melâike gibi bir mahluk. ruha ait. ruhtan meydana gelmiş, melek. * madde ile alâkalı olmayan, mânevi, ruh âlemine mensub olan.

rûhanî
ruh ile ilgili, görünmez varlık, ruh, melek, cin.

ruhanî
dinî lider; dinî konularda otorite sahibi kimse

ruhânî
rûhen yükselme, ruh âleminde yükselme, yol alma

ruhanî
ruh âlemine mensub olanlar. âlem-i gayba nüfuz eden çok nuraniyet kazanmış zâtlar.

rûhaniyat
ruhanîler.

ruhâniyat
ruhlar âlemi

rûhaniyet
ruh hâli, ölen insanın devam eden ruhî kuvveti.

ruhaniyyat
"madde âleminden başka olan ruh âlemleri, ruhaniler. (bak: cinn, melek)(şu nihayetsiz feza-yı âlem ve şu muhteşem semavat; burçları ile, yıldızları ile; zişuur, zihayat, ziruhlarla doludur. nârdan, nurdan, ateşten, ışıktan, zulmetten, havadan, savttan, rayihadan, kelimattan, esirden ve hattâ elektrikten ve sâir seyyâlât-ı lâtifeden halk olunan o zihayat ve o ziruhlara ve o zişuurlara şeriat-ı garra-i muhammediye aleyhissalâtü vesselâm, kur'an-ı mu'ciz-ül beyan, ""melâike ve cânn ve ruhaniyattır"" der, tesmiye eder. melâikenin ise, ecsamın muhtelif cinsleri gibi, cinsleri muhteliftir. evet, elbette bir katre yağmura müekkel olan melek, şemse müekkel meleğin cinsinden değildir. cin ve ruhaniyat dahi, onların da pek çok ecnas-ı muhtelifeleri vardır. s.)"

ruhaniyyet
yalnız ruhtan ibaret olan şeyin hali. ölmüş bir kimsenin devam etmekte olan ruhi kuvveti. * ruhanilik.

ruhaniyyun
ruh âlemine mensub olanlar. âlem-i gayba nüfuz eden çok nuraniyet kazanmış zâtlar.

rûhaniyyûn
ruhlar âleminden olanlar.

ruhas
izinler, ruhsatlar, müsaadeler.

ruhasa'
sıtma teri.

ruhas-ruhsat
izin, müsaade. * genişlik. * kolaylık. * fık: kulların özürlerine mebni, kendilerine bir suhulet ve müsaade olmak üzere, ikinci derecede meşru' kılınan şeydir. sefer halinde ramazan-ı şerif orucunun tutulmaması gibi. vuku' bulan ikraha mebni, birisinin malını itlaf etmek de bu kabildendir ki, bu halde bu itlaf hakkında bir ruhsat-ı şer'iyye bulunmuş olur. bir hâdisede, azîmet ile ruhsat içtima' edince, azîmet tarikını iltizam etmek, bir takva nişanesi sayılır. (bak: azîmet)

ruhb
genişlik, vüs'at.

ruh-bahş
f. ruh veren, ruh bahşeden.

ruhban
"korkmak, çekinmek, yılmak. * rahib, hristiyan din adamı. (bak: rehbaniyyet)(hâsıl-ı kelâm; biz kur'an şâkirdleri olan müslümanlar, bürhana tâbi' oluyoruz. akıl ve fikir ve kalbimizle hakaik-i imaniyeye giriyoruz. başka dinlerin bazı efradları gibi, ruhbanları taklid için bürhanı bırakmıyoruz. onun için akıl ve ilim ve fennin hükmettiği istikbalde elbette, bürhan-ı aklîye istinad eden ve bütün hükümlerini akla tesbit ettiren kur'an hükmedecek. hutbe-i şâmiye)"

rûhban
hıristiyan din adamı.

ruhban
râhibler. ruhbanlar.

ruhban
râhibler. ruhbanlar.

ruhbaniyet
(bak: rehb, rehbaniyet)

ruhda'
sıtma.

ruh-efza
f. cana can katan. canlılık veren. (ruhfeza da denir)

rûhefzâ
ruhu okşayan.

rûhen
ruh bakımından, ruhça.

ruhî
ruha ait, ruhla ilgili. ruhça.

rûhî
ruhla ilgili.

ruhî
ruhen kaynaşma, uyuşma, geçinme

ruhiyat
ruh ilmi, psikoloji.

rûhiyat
ruh ilmi.

ruhlet
göçüp giden kimseler.

ruhperver
f. ruha ferahlık ve kuvvet veren.

ruhs
ucuzluk. * hafif pahalı olmak.

ruhsar
yanak. çehre. yüz.

ruhsat
izin, müsaade. * genişlik. * kolaylık. * fık: kulların özürlerine mebni, kendilerine bir suhulet ve müsaade olmak üzere, ikinci derecede meşru' kılınan şeydir. sefer halinde ramazan-ı şerif orucunun tutulmaması gibi. vuku' bulan ikraha mebni, birisinin malını itlaf etmek de bu kabildendir ki, bu halde bu itlaf hakkında bir ruhsat-ı şer'iyye bulunmuş olur. bir hâdisede, azîmet ile ruhsat içtima' edince, azîmet tarikını iltizam etmek, bir takva nişanesi sayılır. (bak: azîmet)

ruhsât
ruhsatlar, müsaadeler, izinler.

ruhsat
izin, müsaade.

ruhsat
izinler, ruhsatlar, müsaadeler.

ruhsat
ruhsatlar, müsaadeler, izinler.

ruhsatiyye
san'at veya ticaret için verilen izin kâğıdı.

ruhsatname
f. izin kağıdı.

ruhsatyâb
f. izin ve müsaade alma.

ruh-u revan
ruhun zuhuru. ruhun ferahlığı. ruhun akışı.

ruhud
etli, besili, şişman, semiz. (müe: ruhude)

ruhul
binmek için kullanılan deve.

ruhullah
Allah'ın emriyle meydana gelen. * isa aleyhisselâm'ın bir lakabı.

ruhum
esirgemek, korumak, rahmet.

ruhum-rihâm
yağmur çisintisi.

ruhut
binek atlarına vurulan eyer, takım. * pencere ve kapıların menteşe takımı. * yol levazımı. * döşeme ve ev takımı.

ruhve
(ruhve) rehâvetli, gevşek. * tecvidde: harf sükun ile söylenirken sesin akması hâli.

ruh-ül emin (ruh-ül kudüs)
cebrail aleyhisselâm'ın iki ayrı ismi. emin ve mukaddes ruh. * Allah'ın ism-i azamı. * incil. * kur'an.

ruk'a
kısa mektub. * üzerine yazı yazılan kâğıt veya deri parçası. * dilekçe. * yama.

rukâ
duâ, efsun.

rukaba'
bekçiler.

rukad
uyku, nevm. uyuma.

rukak
yufka ekmeği.

rukâ-rekavât
ibrik.

rukaşâ
alaca yılan. * süslü kadın.

rukba
"muntazır olmak, beklemek. * bir kimseye, ""ben senden evvel ölürsem bu elbiseler senin olsun, eğer sen evvel ölürsen yine benim olsun"" demek."

rukde
uyuma. * berzah âlemi. (bak: rukud)

rukk
yer, arz.

rukta
siyah bir maddenin üzerinde yer yer beyaz beneklerin olması.

rukud
uyuma, nevm.

rukum
rakamlar.

rukye
duâ, efsun.

rum
anadolu. * osmanlı devleti ve arabistan hârici yerler. * romalı.

rum suresi
kur'an-ı kerim'in 30. suresidir. mekkîdir.

ru-mal
f. yer süren.

rumeli
osmanlı imparatorluğunun avrupa kıt'asındaki kısmı.

rumem-rumam
eskimiş urgan parçası.

rumh
süngü. mızrak. saban kolu. mc: fakirlik.

rumh
mızraklar, kargılar, süngüler.

rumi
rumelinden olan, anadolulu olan. * rum. türkiye'de yaşayan yunanlı.

rumî
bir nevi takvim.

rumî
rûmî takvime göre belirlenen tarih

rumi
romalılar, roma imparatorluğu halkından olanlar, rumlar. * rumiler, arap diyarının haricinde bulunanlar.

rumman
nar. (bir meyva adı)

rumus
mezarlar, kabirler.

rumuz
işaretler, remizler, ince nükteler, mânası gizli olan işaretler.

rumûz
gizli anlamlar.

rumuz
remizler, işaretler.

rumuzât
remizler, işaretler.

rumûzât
remizler, gizli mânâlar.

ru-nüma
f. yüz gösteren, meydana çıkan. * yüz görümlüğü.

runümâ
yüzünü gösteren.

ru-nümun
f. meydana çıkan, yüz gösterici.

ru-puş
f. yüz örtüsü, peçe. * yüz örten.

rusâ
bal arısının yavrusu.

rusde
ziynet, süs.

rusg
bilek.

rusg-ül kadem
ayak bileği.

ru-siyah
f. kara yüzlü. ayıbı olan.

ruspi
fâhişe, orospu.

rusta
f. köy, karye.

rustaî
f. köylü.

rustak
köy, karye. çiftlik.

rustâk
köyler, çiftlikler.

rustakî
köylü.

rusud
yol gözlemek.

rusül
resuller, peygamberler.

rutab
hurma.

rutb
yaş ot.

rutebât-ruteb
olmuş yaş hurma.

rutebî
rütbelere ait.

rutube
olmuş yaş hurma.

rutubet
yaşlık, nem, ıslaklık. * havadaki veya yapı içindeki nem.

rutubet
nem, ıslaklık.

ruud
gök gürültüleri.

ruunet
insana ağır gelecek hâllerde bulunma. * sünepelik, bönlük.

ruun-riân
ahmaklık. * sarp dağ. * önüne sivrilmiş dağ burnu.

ruval
salya.

ruvat
hikâye edenler. rivayet edenler.

ruy
f. yüz, cihet. sebep. çehre.

ruy
f. yüz, cihet. sebep. çehre.

ruya
f. yerden biten (bitki).

ruy-i derya
denizin yüzü.

ruy-i hub
güzel yüz.

ruy-i zemin
yeryüzü.

ruy-i zişt
çirkin yüz.

ruyin
f. tunç. * tunçtan.

ruyin-ten
f. güçlü kuvvetli, tunç vücutlu.

ruyizemin
yeryüzü.

ruyud
dağın sivri ve yumru tarafı. * yavaş ve yumuşak esen rüzgâr.

ruy-ver
f. tunçtan.

ru'z
okun, demirini sokacak yeri.

ruz
f. gün, 24 saatlik müddet. * gündüz.

rûz
gün.

ruz
günler. gündüzler.

ruz u şeb
gece ve gündüz.

ruzaa'
süt emen çocuklar. * süt kardeşler.

ruzâa-ruzâ
süt emen çocuk.

ruzan
günler. gündüzler.

ruzane
f. gündelik. yevmiye.

ruzban
f. kapıcı.

ruzberuz
f. günden güne.

ruze
f. oruç.

ruzedâr
f. oruçlu.

ruz-efzun
f. uzun ömürlü.

ruzegüşa
f. oruç bozan, oruç açan, iftar eden.

ruzehar
f. oruç yiyen. oruçsuz.

ru-zerd
f. sararmış, sarı yüzlü.

ruzî
f. azık, rızık. nasib, kısmet. * gündüzle alâkalı. gündüze âit.

ruz-i ceza
kıyamet günü. * haşir günü.

ruz-i haşir
(ruz-i hesab) kıyamet günü. * âhiretteki toplanma günü. haşir günü. dirilip toplanıp hesap görülecek gün. (bak: yevm)

ruzîhâr
f. rızık yiyici. canlı, mahlûk.

ruzine
f. gündelikçi.

ruziresan
f. rızık yetiştiren, rızık ulaştıran, Allah (c.c.)

ruzmerre
f. her günkü. her günlük.

ruzname
vakit cetveli, takvim. * günlük gazete, günlük hâdiselerin yazıldığı kâğıt. * bir meclis veya hey'etin müzakerat proğramı. * hergünkü gelir ve giderin kaydedilip yazıldığı defter.

rûznâme
günleri gösteren yazı, takvim, günlük yazı.

rûznâmeli
güneş

ruzuf
diş aşığı kemiği.

ruzum
devenin ağzını açmadan boğazından çıkan ses.

rûzumahşer
öldükten sonra dirilip toplanma günü.

ruşen
f. parlak, aydın. belli, âşikâr.

rûşen
parlak, aydın.

ruşenbeyan
f. fasih konuşan. açık ifadeli.

ruşendil
kalbi nurlanmış. kâmil ve çok temiz dindar.

ruşengir
cilâcı, parlatıcı.

ruşenî
f. açıklık, aydınlık. * belli olma.

ruşenzamir
hakikatları bilen. kalbi, gönlü hakikatlara vakıf olan.

ru-şinas
f. bilen, tanıyan.

ru-şinasî
f. aşinâlık, tanırlık.

röntgen
röntgen adında bir alman âliminin 1896' da keşfettiği ışıklar. bunlar gözle görülmediği halde fotoğraf camına tesir eder, vücuddan, tahta, kâğıt gibi maddelerden bu ışık geçebilir. bazı hastalıkların teşhis ve tedavisinde de kullanılır. * vücuddaki iç uzuvların filmini çekmek.

röntgen
ışın, ışın aleti.

röportaj
fr. bir gazete muharririnin gördüklerini anlatan yazısı.

rüâb
ağaç parçası.

rüavi
köy yakınında ve halk yöresinde güdülen deve.

rüba
tepe, yüksek yer.

rübâ
" ""alan, çalan, kapan"" mânâsında son ek."

rübâ
sütün yoğurt olması. * sarhoşluk şiddetinden birbirine karışmış olan insanlar.

rübaî
dörtlük olan. dörtle ilgili. * edb: dört mısralık belli vezinlerle yazılmış manzume. aynı esasta 24 şekilli vezinle yazılan 4 mısralık şiir. * gr: mastarını meydana getiren dört harften hepsi de aslî olan kelimeler.

rübai
dörtlük.

rübb
en aşağı derece ile pişmiş ve üçte birinden azı gitmiş olan sıkılmış üzüm.

rübba
yakında doğurmuş koyun.

rübbah
erkek maymun.

rübbema
(bak: rubemâ)

rübd
kılıcın cevheri ve rengi.

rübde
siyaha yakın boz renk.

rü'be
ağaç parçası.

rübubiyet
"cenab-ı hakk'ın her zaman her yerde her mahluka, muhtaç olduğu şeyleri vermesi, terbiye ve tedbir etmesi ve mâlikiyyeti ve besleyiciliği keyfiyyeti. * artırmak. ziyade kılmak.(ey gözleri sağlam ve kalbleri kör olmayan insanlar, bakınız! insan âleminde iki daire ve iki levha vardır. birinci daire: rububiyyet dairesidir. ikinci daire: ubudiyyet dairesidir. birinci levha, hüsn-ü san'attır. ikinci levha ise tefekkür ve istihsandır. bu iki daire ile iki levha arasındaki münasebete bakınız ki, ubudiyet dâiresi bütün kuvvetiyle rububiyyet dairesi hesabına çalışıyor. tefekkür, teşekkür, istihsan levhası da bütün işaretleri ile hüsn-ü san'at ve nimet levhasına bakıyor. bu hakikatı gözün ile gördükten sonra rububiyet ve ubudiyyet dairelerinin reisleri arasında en büyük bir münasebetin bulunmamasına aklınca imkân var mıdır? ve sâniin makasıdına kemal-i ihlas ile hizmet eden ubudiyet reisinin sâni' ile azîm bir münasebatı ve kavi bir intisabı ve o intisab ile her iki daire reisleri arasında bir muârefe ve mükâleme ve alış verişin olmamasına ihtimal var mıdır? öyle ise, bilbedahe tahakkuk etti ki; ubudiyyet reisi, rububiyyetin hâss mahbub ve makbulüdür. m.n.)"

rübud
dâim. * yüreğin oynaması. * durdurmak. * hapsetmek.

rübude
f. kapılmış, kapılan.

rübye
arz haşeratından bir cins. * çok, ziyâde.

rüc'a
rücu' mânâsına mastar.

rücbe
canavar avlamak için yapılan yer. (içine iple et bağlarlar ki canavar gelip yapıştığı gibi üzerine düşer.)

rüceme
büyük taş.

rüchan
üstünlük, yükseklik, üstün olma. fazilet, haslet veya her hangi bir şey cihetiyle diğerinden üstün olmak.

rüchan
üstünlük.

rüchaniyet
üstün oluş, rüçhanlık, daha mühim olma hali.

rüchaniyet
üstünlük.

rücu'
geri dönme, vazgeçme, cayma. sözünden dönme. * edb: bir fikri daha kuvvetli anlatmak için söylenilen sözden caymış gibi görünmek.

rücû
geri dönme.

rücu
dönmek

rücum
taşa tutmalar, taşlamalar.

rücun
mahbus olmak, hapsolunmak. * bir yere durmak.

rücz
devenin mak'adında olan bir hastalık. * pis, necis. * azap. * put, sanem.

rüdab
ağızdan akan su, salya.

rüdn
kaftan ve gömlek yeninin koltuktan tarafı.

rüdum
bendler, sedler.

rüdum
bir şeyin önüne sed yapma. * bir şey dâimi olmak ve akmak. * pencere, kapı ve delik gibi yerleri tıkama. tamâmen kapama. * zülkarneyn seddinin ismi.

rüesa
reisler, reislik yapanlar. başkanlar.

rüesa
reisler, başkanlar.

rüfaî
ahmed-i rüfaî tarikatına mensub.

rüfat
parçalanmış, dağıtılmış. * çürümüş.

rüfaz
müteferrik. dağılmış, parçalanmış.

rüfeka
arkadaşlar.

rüfeka
refikler, arkadaşlar.

rüfka
yoldaş olan, aynı fikirde olan cemaat.

rüft
f. süpürme.

rüful
sallanmak. * gururlanmak, tekebbürlenmek.

rüha
urfa şehri.

rühavî
f. urfa'lı.

rühun
rehinler.

rühus
çok yiyen obur, ekvel.

rühşuş
sütlü deve.

rükam
yığın. birbiri üzerine kat kat yığılmış olan.

rükban
biniciler, binenler, binmişler.

rükbe
diz. dizkapağı.

rükbe
dizler, dizkapakları.

rükeb
dizler, dizkapakları.

rükeb-rükebât
diz. dizkapağı.

rükh
rükhler, sığınılacak yerler, sığınaklar, siperler.

rükkab
biniciler, ata binenler.

rükn
direk. esas. * kuvvet. * bir şeyin en fazla sağlam olan tarafı veya köşesi veya temeli. * bir cemaatin ileri gelenlerinden olan. * nüfuzlu, kuvvetli ve ehemmiyetli kimse.

rükn
rükün, direk, sütun.

rükn
rükünler. esaslar. temeller. ileri gelen kimseler.

rükn-ü dâhilî
içteki esas unsur. namazın içindeki farz ve şart olan esas.

rükû'
huzur-u ilâhîde eğilmek. namazda elleri dize dayamak suretiyle yere doğru eğilirken baş ile sırtı düz hale getirmek.

rükû
namazda eğilme.

rükub
binme. * bir vasıtaya binme.

rükud
durgunluk. durgun olma.

rükudet
durgunluk, durulma.

rükud-i heva
havanın durgun olması.

rükun
bir şeye samimi olarak meyletme. can ve gönülden meyil.

rükunet
ağırbaşlılık. vakar ve temkin sâhibi olma.

rükuz
seğirtmek, koşmak.

rüküb
üzengiler.

rükün
rükün, direk, sütun.

rükün
direk, sütun.

rümam
kuru ot.

rümh
mızrak, kargı, süngü. * mc: yoksulluk, fakirlik.

rümis
sözüne güvenilmeyen kimse. verdiği söze itimad edilmeyen kişi.

rümle
siyah hat.

rümman
nar denilen yemiş.

rümmane
kapan taşı. * kırkbayır.

rümme
eskimiş urgan parçası.

rümuk
durmak. * ikamet etmek, oturmak, mukim olmak.

rümye
ağaçtan nakşolmuş bir suret.

rüs'
göz kapağında olan hastalık.

rüsela
resüller, peygamberler.

rüsg
bilek. * hayvanların tırnağıyla baldırı arasında olan incecik yer.

rüsta-hiz
f. mahşer, kıyamet.

rüstaî
(rüstâyi) f. köyle ilgili. * köylü.

rüstak
büyük köy.

rüste
"f. ""çıkmış, bitmiş, yetişmiş"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: nev-rüste $ : yeni yetişmiş bitki."

rüstem
kuvvetiyle meşhur bir efsane kahramanı.

rüstî
f. üstünlük, muvaffakıyet. * yiğitlik. * kuvvet.

rüsub
kab içinde kalan su. * suyun dibine batmak. * tortu, dibe çöken, çöküntü.

rüsûb
tortu.

rüsub
tortular.

rüsubat
çöküntüler, tortular.

rüsûbât
tortular.

rüsuh
ilim ve fennin derinliğine vukufiyet. sağlamlık. devamlılık. yerinde, sağlam, sâbit ve devamlı olmak. * meharet, meleke.

rüsûh
ustalık, sağlamlık, maharet.

rüsuhiyet
rüsuhluluk, rüsuhlu oluş.

rüsum
resimler, şekiller. âdetler. vergiler, gümrükler, gümrük vergisi. * merasim, usûl.

rüsumat
gümrük idâresi.

rüsva
(rüsvay) f. rezil, kepaze, maskara, ayıpları meydana çıkarılmış.

rüsva
rezil, maskara.

rüsvayî
f. rezillik, itibarsızlık, haysiyetsizlik.

rüsva-yı âlem
en aşağılık ve âdi adam.

rüsve
muhkem ve sağlam olmak. * sâbit olmak.

rüsül
peygamberler, resüller. bir kitapla gelen nebiler.

rüsüm
gümrük idâresi.

rütbe
basamak, derece. * memuriyet derecesi. * sıra. mertebe, menzile. * efkârın sonu. * merdiven ayağı.

rütbe
derece, basamak.

rütbe
rütbeler, dereceler.

rütbe-i akl
aklın derecesi.

rütbeten
rütbece.

rütbeşinas
f. derece bilir. rütbe tanır.

rüteb
rütbeler, dereceler.

rütebî
rütbeye dair ve rütbelere mensub.

rütebî
rütbelerle ilgili.

rüteb-i askeriye
askerlik rütbeleri.

rütte
pelteklik, kekemelik.

rütte'
otlayan hayvan.

rütub
sâbit olmak, kaim olmak, devamlılık, süreklilik.

rüus
re'sler. başlar. kafalar.

rüûs
başlar, kafalar.

rüval
salya, ağız suyu.

rüveyde
(rüvide) ince, hoş, nazik. * bitmiş, neşvünema bulmuş.

rüveyha
zariflik, incelik.

rüya
"(rü'ya) uykuda görülen misalî âlem. düş.(hayalâtlara karşı kapısı açık olan rüyaları tahkikî bir surette mevzubahs etmek, tahkik mesleğine tam uygun gelmediğinden; o cüz'î hâdise-i nevmiye münasebetiyle, mevtin küçük bir kardeşi olan nevme ait ilmî ve düsturî olarak altı nükte-i hakikatı, âyât-ı kur'aniyenin işaret ettiği vecihte beyan edeceğiz.birincisi: sure-i yusuf'un mühim bir esâsı, rüya-yı yusufiye olduğu gibi; $ âyeti misillü çok âyetlerle, rüyada ve nevmde perdeli olarak ehemmiyetli hakikatlar var olduğunu gösterir.ikincisi: kur'an ile tefe'üle ve rüyaya itimada ehl-i hakikat tarafdar değiller. çünki kur'an-ı hakîm, ehl-i küfrü kesretle ve şiddetli bir tarzda vuruyor. tefe'ülde, kâfire ait şiddeti, tefe'ül eden insana çıktığı vakit, yeis veriyor; kalbi müşevveş ediyor. hem rüya dahi hayr iken, bâzı aks-i hakikatla göründüğü için şer telâkki edilir, yeise düşürür, kuvve-i mâneviyeyi kırar, su'-i zan verir. çok rüyalar var ki: sureti dehşetli, zararlı, mülevves iken; tâbiri ve mânası çok güzel oluyor. herkes rüyanın suretiyle mânasının hakikatı mâbeynindeki münasebeti bulamadığı için; lüzumsuz telâş eder, me'yus olur, keder eder.üçüncüsü: hadis-i sahih ile nübüvvetin kırk cüz'ünden bir cüz'ü nevmde rüya-yı sâdıka suretinde tezahür etmiş. demek rüya-yı sâdıka hem haktır, hem nübüvvetin vezaifine taalluku var. şu üçüncü mes'ele, gayet mühim ve uzun ve nübüvvetle alâkadar ve derin olduğundan, başka vakte tâlik ediyoruz; şimdilik o kapıyı açmıyoruz.dördüncüsü: rüya üç nevidir: ikisi, tabir-i kur'an'la $ da dahildir; tabire değmiyor. mânası varsa da ehemmiyeti yok. ya mizacın inhirafından kuvve-i hayaliye şahsın hastalığına göre bir terkibat, tasvirat yapıyor; yahut gündüz veya daha evvel, hattâ bir-iki sene evvel aynı vakitte başına gelen müheyyic hâdisatı, hayal tahattur eder; ta'dil ve tasvir eder, başka bir şekil verir. işte bu iki kısım $ dır, tabire değmiyor. üçüncü kısım ki, rüya-yı sâdıkadır. o, doğrudan doğruya mâhiyet-i insaniyedeki lâtife-i rabbaniye âlem-i şehadetle bağlanan ve o âlemde dolaşan duyguların kapanmasıyla ve durmasıyla, âlem-i gayba karşı bir münasebet bulur; bir menfez açar. o menfez ile, vukua gelmeye hazırlanan hâdiselere bakar ve levh-i mahfuz'un cilveleri ve mektubat-ı kaderiyenin nümuneleri nevinden birisine rastgelir, bâzı vâkıat-ı hakikiyeyi görür. ve o vâkıatta, bazan hayal tasarruf eder, suret libasları giydirir. bu kısmın çok envaı ve tabakatı var. bazı aynen gördüğü gibi çıkar, bazan bir ince perde altında çıkıyor, bazan kalınca bir perde ile sarılıyor.hadis-i şerifte gelmiş ki: resül-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın bidayet-i vahiyde gördüğü rüyalar; subhun inkişafı gibi zâhir, açık, doğru çıkıyordu.beşincisi: rüya-yı sâdıka, hiss-i kablelvukuun fazla inkişafıdır. hiss-i kablelvuku ise, herkeste cüz'î-küllî vardır. hattâ hayvanlarda dahi vardır.altıncısı ve en mühimmi: rüya-yı sâdıka benim için hakkalyakîn derecesine gelmiş ve pek çok tecrübatımla, kader-i ilâhînin her şeye muhit olduğuna bir hüccet-i katı' hükmüne geçmiştir. evet bu rüyalar, benim için hususan bir birkaç sene zarfında o dereceye gelmiştir ki; meselâ: yarın başıma gelecek en küçük hâdisat ve en ehemmiyetsiz muamelât ve hattâ en âdi muhaverat yazılı olduğunu ve daha gelmeden muayyen olduğunu ve gecede onları görmekle, dilim ile değil, gözüm ile okuduğum bana kat'i olmuştur. bir değil, yüz değil, belki bin def'a; gecede, hiç düşünmediğim halde gördüğüm bazı adamlar veyahut söylediğim mes'eleler, o gecenin gündüzünde, az bir tabir ile aynen çıkıyor. demek en cüz'î hâdisat vukua gelmeden evvel hem mukayyeddir, hem yazılmıştır. demek tesadüf yok, hâdisat başıboş gelmiyor, intizamsız değillerdir. m.)"

rüyâ
uykudayken girilen misalî bir âlemde görülenler.

rüya-yı sâdıka
makbul ve muteber kimselerin gördükleri ve gördükleri gibi dünyada hakikatları zuhur eden sâdık rüya.

rüyâyısâdıka
doğru rüya.

rü'yet
görmek, bakmak. idare etmek. göz ile veya kalb gözü ile görmek. * akıl ile müşahede derecesinde bilmek, idrak etmek, tefekkür etmek, düşünmek. * araştırmak.

rüyet
görme.

rü'yetullah
"cennet'te mü'minlerin Allah'ı görmeleri.(ey insan! bilir misin nereye gidiyorsun? ve nereye sevk olunuyorsun? dünyanın bin sene mes'udane hayatı, bir saat hayatına mukabil gelmeyen cennet hayatının; ve o cennet hayatının dahi bin senesi, bir saat rü'yet-i cemaline mukabil gelmeyen bir cemil-i zülcelâl'in daire-i rahmetine ve mertebe-i huzuruna gidiyorsun. mübtelâ ve meftun ve müştak olduğunuz mecazî mahbublarda ve bütün mevcudat-ı dünyevîdeki hüsün ve cemal, o'nun cilve-i cemalinin ve hüsn-ü esmasının bir nevi gölgesi... ve bütün cennet, bütün letaifiyle bir cilve-i rahmeti... ve bütün iştiyaklar ve muhabbetler ve incizablar ve câzibeler, bir lem'a-i muhabbeti olan bir mâbud-u lemyezel'in, bir mahbub-u lâyezâl'in daire-i huzuruna gidiyorsunuz ve ziyafetgâh-ı ebedîsi olan cennet'e çağrılıyorsunuz. öyle ise; kabir kapısına ağlayarak değil, gülerek giriniz. m.)"

rüyetullah
allahı görme.

rüyub
şekler, şüpheler.

rüyuh
zelillik, horluk, hakirlik. * zayıflık.

rüyun
galebe etmek, üstün gelmek.rüz' : noksan etmek, eksiltmek, noksanlaştırmak.

rüzah
davarın çok zayıf olması.

rüzam
davarın çok yorulup zayıflaması.

rüzaz
ufalanmış taş. * her maddenin ufağı.

rüzdak
köy.

rüzela
reziller.

rüzgâr
f. zaman, devir, hengâm, vakit. * dünya, âlem. * yel.

rüzgâr
yel, zaman, dünya.

rüzuh
davarın çok zayıf olması.

rüzum
davarın çok yorulup zayıflaması.

rüzz
pirinç.

rüüd
genç kadın. kız.

rüşa
rüşvetler.

rüşd
doğru yol bulup bağlanmak. hak yolunda salabet, metanet ve kemal-i isabetle dosdoğru gitmek. * hayra isabet etmek. * büluğa ermek. * istikamette olmak. dinine ve malına zarar gelecek şeyi bilmek, doğru düşünmek. * kişinin akıl ve idraki kavi ve tedbiri metin olmak. (bak: irşâd)

rüşd
doğru yolu bilme, olgunluk.

rüşd ü irşad
rüşd ve irşad. doğru yola sevketmenin mükemmeliyeti. islâmiyeti en mükemmel şekilde öğretmek.

rüşdî
rüşdle ilgili. olgunluğa dair.

rüşdiye
eskiden orta tahsil derecesindeki mektep. * rüşde dair.

rüşeda
reşid olanlar. rüşd, olgunluk sâhibleri.

rüşeym
rahimde yavrunun bütün azalarının teşekkül etmiş şekli. (harekete başlayan rüşeyme, cenin denir)

rüşeym
oğulcuk, embriyon.

rüşvet
kanunen bir iş gördürmek gayesi ile vazifeli olan kimseye, gayr-i meşru olarak verilen para vesâir menfaat ve fayda.

rüşvet
bir işin yapılması için haksız alınan veya verilen haram para.

rüşün
köpeğin, başını kaba sokması.

rıas
tâç.

rıbh
kazanç.

rıbh
kâr, kazanç.

rıbka
davar bağlamada kullanılan ip.

rıd'
yardımcı, muavin. * gözleyici.

rıda'
(bak: red'a)

rıdâ
baş örtüleri.

rıddidî
reddetmek.

rıddis
(mübalağa ile) taş atan.

rı'de
titremek, hareket etmek.

rıdfe
diş aşığı kemiği.

rıdvan
memnunluk, razılık, hoşnudluk. * cennet'in kapıcısı olan büyük melek.

rıdvan
memnunluk.

rıdvanullahi
allah onların hepsinden razı olsun

rıdvânullahi
"allah hepsinden razı olsun"

rıdvanullahi aleyh
"""Allah ondan razı olsun"" meâlinde dua."

rıfk
yumuşaklık, yavaşlık, tatlılık, nezaket. (zıddı: unf)

rıfk
yumuşaklık, tatlılık.

rıfkî
(rıfkıye) yumuşaklıkla, tatlılıkla ilgili.

rıhal
büyük halı.

rıhl
göçmek, irtihal etmek.

rıhlet
geçmek. göç etmek, göçmek. ölmek.

rıhlet
yolculuk, göç.

rıhtım
f. gemilerin yanaşmalarına müsait şekle getirilmiş kıyı.

rıhv
yumuşak.

rıhvet
gevşek ve sölpük olma. rahavet.

rık'a
kur'an-ı kerim'in harfleri ile bir yazı çeşidi.

rıka
darbolunmuş dirhem.

rıkak
yer yarığı.

rıka'-ruka'
kısa mektub. * üzerine yazı yazılan kâğıt veya deri parçası. * dilekçe. * yama.

rıkk
kul, abd. * kulluk, esirlik, kölelik, ubudiyet. * yufka nesne.

rıkkıyyet
kölelik, kulluk.

rıtane
arap lisanından başka dille konuşmak.

rıtl
(ratıl) eskiden kullanılan sıvı ölçüsü olup bâzı yerlerde yüzotuz dirhem sayılmıştır. bâzen oniki kıyyedir. kıyye kırk dirhemdir.

rı've
depretmek.

rıyy
suya kanmak. * beni amir vilâyetinde bir dağın adı.

rıza
memnunluk, hoşluk, razı olmak. * istek, arzu. kendi isteği.

rızâ
memnunluk, hoşnutluk.

rıza
râzı olduğunu ve istediğini bildirmek

rıza-cu
f. Allah'ın rızasını arayan. razı etmeyi gaye edinen.

rıza-dâde
f. razı olmuş, kabul etmiş.

rızâdâde
hoşnut olmuş.

rızâdâde
razı olma, kabul etme

rızaen
razı olarak.

rızâen
allah rızası için

rızaen-lillâh
Allah rızası için.

rızâenlillah
Allah rızası için.

rızam
büyük kaya parçası.

rıza-yı bâri
Allah'ın rızası.

rıza-yı ilâhî
"Allah'ın kulundan memnun olması. her hangi bir hareketinde mü'minin en yüksek derecesi.(rıza-yı ilâhî ve iltifat-ı rahmanî ve kabul-ü rabbanî öyle bir makamdır ki; insanların teveccühü ve istihsanı, ona nisbeten bir zerre hükmündedir. eğer teveccüh-ü rahmet varsa yeter. insanların teveccühü, o teveccüh-ü rahmetin in'ikası ve gölgesi olmak cihetiyle makbuldür. yoksa arzu edilecek bir şey değildir. çünkü kabir kapısında söner, beş para etmez. m.)"

rıza-yı tarafeyn
iki tarafın isteği.

rızk
"yiyip içecek şey. maddi mânevi ihtiyaca lâzım nimet. Allah'ın herkese lütuf ve kısmet ettiği ve bekaya sebeb olan nimet.(rızk-ı helâl, iktidar ile alınmadığına, belki iftikara binaen verildiğine delil-i kat'i; iktidarsız yavruların hüsn-ü maişeti ve muktedir canavarların dik-ı mâişeti; hem, zekâvetsiz balıkların semizliği ve zekâvetli, hileli tilki ve maymunun derd-i maişetle vücutça zaifliğidir. demek rızık, iktidar ve ihtiyar ile mâkusen mütenasiptir. ne derece iktidar ve ihtiyarına güvense, o derece derd-i maişete mübtelâ olur. s.)(rızk ise; hayattan sonra ni'metlerin en büyük bir hazinesi ve şükür ve hamdin en zengin bir menbaı ve ubudiyet ve dua ve ricaların en cem'iyetli bir mâdeni olmasından, suret-i zâhirede müphem ve tesadüfe bağlı gibi gösterilmiş. tâ her vakit rezzak-ı kerim'in dergâhına iltica ve rica ve yalvarmak ve hamd ve şükür şefaatiyle rızk istemek kapısı kapanmasın. yoksa muayyen olsa idi, mâhiyeti bütün bütün değişecekti. şâkirane, minnetdarane ricalar, dualar, belki mütezellilâne ubudiyet kapıları kapanırdı. ş.)( $ sarahatiyle; ummadığı tarzda yaşayacak kadar rızkını bulacak. çünki şu âyet taahhüd ediyor. evet, rızk ikidir:biri hakiki rızktır ki, onunla yaşıyacak. bu âyetin hükmü ile o rızk, taahhüd-ü rabbanî altındadır. beşerin su-i ihtiyarı karışmazsa, o zarurî rızkı her halde bulabilir. ne dinini, ne namusunu, ne izzetini feda etmeğe mecbur olmaz.ikincisi: rızk-ı mecazîdir ki, su-i istimâlât ile hâcât-ı gayr-ı zaruriye hâcât-ı zaruriye hükmüne geçip, görenek belâsiyle tiryaki olup, terkedemiyor. işte bu rızk, taahhüd-ü rabbanî altında olmadığı için, bu rızkı tahsil etmek, hususan bu zamanda çok pahalıdır. r.n.)"

rızk
maddî ve mânevî nimetler.

rızkıfıtrî
yaşamak için gereken normal rızık.

rızkımecazî
alışkanlık sebebiyle ihtiyaç hâline gelen anormal rızık.

rızvan
memnunluk.

rızık
allahın ihsanı olan maddî ve mânevî nimetler.

rızık
yedirmek

rışk
atılan ok.

sa'
çiy, rutubet, şebnem. * kur'an-ı kerim alfabesindeki dördüncü harfin adı.

sâ'
kuyular, çukur yerler. * ölçekler.

saab
zor, güç, çetin.

saâbin
büyük yılan. ejderha. * koz: semanın kuzey yarım küresinde bulunan tinnîn burcu'nun çevirdiği büyük kavisin ortasında ve küçük ayı dörtgeninin tam karşısında bulunan en parlak yıldız. (alpha draco)

saâdât
saadetler, mutluluklar.

saade
yokuş başı.

saâdet
mes'ud oluş. talihi iyi olmak. mutluluk. said olmak. Allah'ın rızasına ermiş olmak. her istediğine kavuşmuş olmak.

saâdet
mutluluk.

saâdet-âver
saâdet verici.

saâdetâver
mutluluk verici.

saâdet-bahş
f. saâdet veren, sevindiren, ferahlandıran.

saâdetfeşân
mutluluk saçan.

saâdetgâh
mutluluk yeri.

saâdet-hah
saâdet isteyen. saâdet dileyen.

saâdet-hane
f. büyük bir kimsenin evi.

saâdet-i dâreyn
iki cihan saadeti, dünya ve âhiret saadeti.

saâdet-i ebediye
"büyük ve ebedî saâdet. âhiret saâdeti.(saâdet-i ebediye iki kısımdır. birinci ve en birinci kısmı: Allah'ın rızasına, lütfuna, tecellisine, kurbiyetine mazhar olmaktır. ikinci kısmı ise; saâdet-i cismaniyedir. bunun esasları; mesken, ekl, nikâh olmak üzere üçtür. ve bu üç esasın derecelerine göre saâdet-i cismaniye tebeddül eder. ve bu kısım saâdeti ikmal ve itmam eden hulud ve devâmdır. çünkü saâdet devam etmezse, zıddına inkılab eder.cennet'te lezzetin devamı mes'elesi ise: evet, lezzetin hakiki lezzet olması zeval görmeyip devam etmesindendir. zira elemin zevali lezzet olduğu gibi, lezzetin zevali de elemdir; hatta zevalinin tasavvuru bile elemdir. evet bütün mecazî âşıkların eninleri, bağırıp çağırmaları, bu kısım elemdendir. ve bütün divanlarıyla yaptıkları ağlamalar, vaveylâlar hep mahbubların firak ve zevallerinin tasavvurundan neş'et eden elemdendir. evet pek çok muvakkat lezzetler var ki, zevâlleri daimi elemleri intac ettiği gibi, çok elemlerin zevali de leziz lezzetlere bâis olur. lezzet ve nimet ise, devam etmek şartiyle lezzet ve nimet sayılabilir. i.i.)(...saâdet-i ebediyyeye muktazi vardır. ve o saâdeti verecek fâil-i zülcelâl de muktedirdir. hem harab-ı âlem, mevt-i dünya mümkündür. hem vâki' olacaktır. yeniden ihya-yı âlem ve haşir mümkündür hem vâki' olacaktır. s.)(dikkat edilse şu kâinatın umumunda bir nizam-ı ekmel, bir intizam-ı kasdî vardır. her cihette reşahat-ı ihtiyar ve lemaat-ı kasd görünür. hattâ her şeyde bir nur-u kasd, her şe'nde bir ziya-yı irade, her harekette bir lem'a-yı ihtiyar, her terkibde bir şule-i hikmet, semeratının şehadetiyle nazar-ı dikkate çarpıyor. işte eğer saâdet-i ebediyye olmazsa, şu esaslı nizam, bir suret-i zaife-i vâhiyeden ibaret kalır. yalancı, esassız bir nizam olur. nizam ve intizamın ruhu olan mâneviyat ve revabıt ve niseb, heba olup gider. demek nizamı nizam eden, saâdet-i ebediyedir. öyle ise, nizam-ı âlem saâdet-i ebediyeye işaret ediyor... s.)"

saâdet-i uzma
büyük saâdet. âhiret saâdeti, saâdet-i ebediye.

saâdetkârâne
mutlu olarak.

saâdet-meâb
f. saâdet sâhibi. saâdet bulan.

saâdet-mend
f. bahtiyar, mutlu. saâdet bulmuş olan.

saâdet-mendî
f. mutluluk, bahtiyarlık.

saâdet-resan
f. saâdete ulaştıran. saâdet bulan.

saâdetresân
mutluluğa götüren.

saâdet-saray
saâdetli saray.

saâdet-saray-ı ebediyye
ebediyyetin saâdetli sarayı. (cennet kastediliyor)

saâdet-saray-ı istikbal
istikbalin saâdetli sarayı.

saâdet-saray-ı medeniyet
hakikî ve islâmî bir medeniyet vasıtasıyla olan bir hayat saâdeti.

saak
bir şiddet sebebi ile helâk olmak, ölmek, bayılmak. * aklın gitmesi.

saal
dikkat.

saalib
(sa'leb.c.) tilkiler.

saalik
dilenciler. * serseriler. * kalenderler. * dervişler.

saâlik
fakir. * dilenci. * serseri.

saan
suya yakın yerde develerin yattığı yer.

saat
saatler. vakitler.

saat
saat, zaman, devir, kıyamet.

saat-i icabe
duaların kabul olduğu ve insanlarca gizli ve gaybî olan, cuma gününde bir vakit.

saat-i muhtar
uğurlu vakit.

sa'b
(suubet. den) zor, güç, çetin. * zorlu, güçlü kuvvetli.

sab
bir acı otun suyu.

sab'
parmakla işaret etmek.

sâb
zor, güç.

sa'b
güçlükler, zorluklar. zor ve çetin şeyler.

saba
hevâ ve nefsine meyletme. delikanlılık.

sabâ
hoş bir rüzgâr.

sabâ
gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.

saba-beraber
f. sabâ rüzgârı gibi lâtif ve hafif.

sababet
şiddetli sevgi. âşıklık.

sabae
bir dinden bir dine geçmek.

sabah
gün doğmasına yakın vakitten, öğle vaktine kadar olan zaman.

sabahat
yüz güzelliği. güzellik, hüsün ve cemâl.

sabâhat
yüz güzelliği.

sabahat-ı sima
yüz güzelliği.

sabahgâh
f. sabah vakti.

sâbân
sel yolu. su akıtmak mânasına mastar.

sabareftar
f. (en fazla at için kullanılan bir tâbirdir) rüzgâr gibi çabuk ve hafif giden. * hoş ve lâtif yürüyüşlü.

sabaret
kefalet.

sabat
pazar sokağı, iki duvar arasının örtüsü (altı yol olur.)

sabavet
çocukluk, sabilik.

sabâvet
çocukluk.

sabaya
büluğ çağına varmamış küçük kızlar. kız çocukları.

sabb
dökmek, akıtmak, boşaltmak. dökülmek. * aşık, tutkun.

sabbag
boyayan, boyacı. * deri altındaki boyalı madde.

sabbar
çok sabırlı, sabur. (bak: sabr)

sabbare
soğukluk.

sabbur
katı, şiddetli, şedid.

sa'be
(suubet. den) zor, güç, çetin. * zorlu, güçlü kuvvetli.

sabeb
çukur yer, iniş yer.

sabeb
çukur yerler.

sa'ber
sedir gibi bir ağaç.

sabg
boyama. boyanma.

sabga'
kuyruğunun ucu beyaz olan koyun.

sabhid
bey, emir.

sabi
henüz süt emen çocuk. * büluğ çağına gelmemiş olan çocuk. * üç yaşını tamamlamayan erkek çocuk.

sabi'
yavru sesi. * fil, hınzır ve fâre sesi.

sâbi'
(sabi'a) yedi, yedinci.

sabî
bebek, küçük çocuk.

sabi
küçük erkek çocukları. oğlancıklar.

sabi
çocuklar, sabiler.

sâbian
yedinci olarak.

sâbian
yedincisi.

sâbi'aşer
onyedinci.

sabib
susam yaprağının suyu. * kına yaprağının suyu.

sâbig
(sâbiga) tam. tafsilâtlı. uzun. bol.

sabih
(sabiha) güzel, latif, şirin.

sâbih
yüzen, yüzücü.

sâbih
yüzenler, yüzücüler (suda).

sabiha
fecir vakti.

sâbiha
gemi. * yüzen.

sâbiha
yüzen.

sâbihât
yüzücü olanlar, yüzenler. gemiler. * ehl-i imânın ruhları. * yıldızlar.

sâbihât
gemi. * yüzen.

sabiî
itaattan ayrılmakla bâtıla meyleden. * yıldıza tapan sapkınlar veya yıldıza tapan ehl-i dalâlet kimselerden olanlar.

sâbiî
yıldıza tapan.

sâbiî
(aslı: sâbiiyyun) yıldıza tapanlar. sapıklardan olanlar.

sabiîn
(aslı: sâbiiyyun) yıldıza tapanlar. sapıklardan olanlar.

sâbiîyyûn
yıldıza tapanlar.

sabikîn
(bak: sâbıkûn)

sabil
gezkere denilen nesne. (onunla ters, balçık ve gayri ne olursa taşırlar). * yolcu kimse.

sabir
kefil. * yağmursuz beyaz bulut.

sabir
tahammül eden, sabreden, bekleyen. zorluğa karşı göğüs geren, hâlinden şikâyet etmeyip acı ve sızıya katlanan. belâ ve musibete karşı şikâyet etmeyip Allah'a (c.c.) şükreden.

sâbir
sabreden.

sabire
tahammül eden, sabreden, bekleyen. zorluğa karşı göğüs geren, hâlinden şikâyet etmeyip acı ve sızıya katlanan. belâ ve musibete karşı şikâyet etmeyip Allah'a (c.c.) şükreden.

sabirî
bir çeşit ince giyim eşyası. * bir cins hurma.

sabirîn
sabredenler. (bak: sabr)

sâbirûn
sabredenler. (bak: sabr)

sabit
duran, yerinde durup hareket etmeyen. * doğruluğu isbat edilmiş olan.

sâbit
durgun, duran, kesinleşmiş.

sabite
yerinde durur gibi olan yıldız. * yerinde durup hareket etmeyen herhangi bir şey. (seyyare'nin zıddı)

sâbite
merkezlerinden ayrılmaz görünen yıldızlar. * sâbit olanlar, sâbitler.

sâbitiyet
sabitlik.

sabit-kadem
mizacı oynak olmayıp işine ve sözünde kararlı olan, yerinde direnen. sözünde duran.

sabiyy
oğlan. * meyl ve muhabbet eden kimse.

sabiyy
sabi, bebek, küçük çocuk.

sabiyye
büluğa ermemiş veya memeden kesilmemiş kız çocuk.

sabiyye
büluğ çağına varmamış küçük kızlar. kız çocukları.

sabn
men'etmek, engel olmak.

sabr
"acıya ve zorluğa katlanmak. * bir musibet ve belâya uğrayanın telâş ve feryad etmeyip sonunu bekleyip tahammül ile katlanması. * muharebede şecaat gösterme. * bir kimseyi bir şeyden alıkoymak. * öğrendiği bir şeyi başkasının da öğrenmesi için tâkat getirmek.(cenab-ı hak, hakîm ismi muktezası olarak, vücud-u eşyada bir merdivenin basamakları gibi bir tertib vaz'etmiş. sabırsız adam teenni ile hareket etmediği için, basamakları; ya atlar düşer veya noksan bırakır; maksud damına çıkamaz. onun için hırs mahrumiyete sebebdir. sabır ise müşkilâtın anahtarıdır... cenab-ı hakk'ın inayet ve tevfiki, sabırlı adamlarla beraberdir. çünkü sabır üçtür. biri: masiyetten kendini çekip sabretmektir, şu sabır takvadır... ikincisi: musibetlere karşı sabırdır ki, tevekkül ve teslimdir... üçüncü sabır: ibadet üzerine sabırdır ki, şu sabır onu makam-ı mahbubiyete kadar çıkarıyor. en büyük makam olan ubudiyet-i kâmile cânibine sevkediyor. m.)"

sabr
sabır, acıya katlanma.

sabr-ı cemil
Allah'tan gelen bir acıya sabretme. şükrederek sabır.

sabr-ı eyyüb
eyyüb'ün (a.s.) dillere destan olan sabrı.

sabrıcemîl
güzel bir sabır.

sabsab
ırak, uzak, baid.

sabsaba
dövmek. * ateş etmek. * kahramanlık göstermek, bahadırlık etmek. * çok inceltmek.

sabur
f. çok sabır gösteren, çok sabreden.

sabûr
çok sabırlı.

saburâne
f. çok sabır göstermek suretiyle.

sabûrâne
sabırlı olarak.

sabye
küçük erkek çocukları. oğlancıklar.

sâbık
geçmiş. önceki. * zamanca veya rütbece ileride olan. * eskiden işlenmiş suç.

sâbık
önceki, geçen, geçmiş.

sabık
birinci dünya savaşı

sâbık
sâbıklar. öncekiler. geçmişler.

sâbıka
önceden işlenmiş suç.

sâbıka
geçmiş. önceki. * zamanca veya rütbece ileride olan. * eskiden işlenmiş suç.

sâbıka
geçmiş şeyler. geçmiş haller. geçmişte işlenmiş suç ve kabahatlar.

sâbıka-i mükerrere
birden fazla suç işleme.

sâbıkan
bundan önce, evvelce.

sâbıkan
önceden.

sabıkan
daha önceden belirtilen

sâbıkîn-ı islâm
en evvel müslüman olan sahabeler. (bak: ashab-ı suffa, saff-ı evvel)

sâbık-ul beyân
yukarıda söylenillmiş, zikri geçmiş.

sâbıkûn (sâbıkîn )
sâbıklar. öncekiler. geçmişler.

sabır
"acıya ve zorluğa katlanmak. * bir musibet ve belâya uğrayanın telâş ve feryad etmeyip sonunu bekleyip tahammül ile katlanması. * muharebede şecaat gösterme. * bir kimseyi bir şeyden alıkoymak. * öğrendiği bir şeyi başkasının da öğrenmesi için tâkat getirmek.(cenab-ı hak, hakîm ismi muktezası olarak, vücud-u eşyada bir merdivenin basamakları gibi bir tertib vaz'etmiş. sabırsız adam teenni ile hareket etmediği için, basamakları; ya atlar düşer veya noksan bırakır; maksud damına çıkamaz. onun için hırs mahrumiyete sebebdir. sabır ise müşkilâtın anahtarıdır... cenab-ı hakk'ın inayet ve tevfiki, sabırlı adamlarla beraberdir. çünkü sabır üçtür. biri: masiyetten kendini çekip sabretmektir, şu sabır takvadır... ikincisi: musibetlere karşı sabırdır ki, tevekkül ve teslimdir... üçüncü sabır: ibadet üzerine sabırdır ki, şu sabır onu makam-ı mahbubiyete kadar çıkarıyor. en büyük makam olan ubudiyet-i kâmile cânibine sevkediyor. m.)"

sabırsûz
f. sabrı yakan, sabırsızlık veren.

sabırsûz
sabrı yıkan, taşıran.

sabır-şiken
f. sabrı kıran, sabrı bozan.

sabırşiken
sabrı kıran ve bozan.

sac
hint vilâyetinde yetişen siyah ve büyük cins bir ağaç. * geniş, yuvarlak libas. (araplar giyerler)

sace
hatıl ağacı. * altın ve gümüş ayarını astıkları ağaç.

sa'cez
dökmek.

saci'
seci'li ve kafiyeli söz söyleyen, konuşan. * kasdedici, kasdeden.

sacid
"secde eden, Allah'ın (c.c.) huzurunda başını yere koyarak dua eden. hâdis meâli: ""bir kulun rabbine en yakın olduğu an: o'na secde ettiği zamandır."""

sâcid
secde eden.

sâcid
secde edip kulluk etme

sâcid
secde edenler.

sâcid
secde edenler.

sâcid
secde edenler. secde edip yere kapananlar.

sacim
akıcı, akan, sâil.

sacir
selin gelip su ile doldurduğu yer.

sacur
köpeğin boynuna takılan tasma.

sa'd
uğur, uğur getiren şey, iyilik, mübareklik, kuvvetlilik. * kutlu, uğurlu.

sad
kur'an alfabesinin onyedinci harfi olup, ebcedî değeri 90'dır. noktası olmadığından sâd-ı mühmele adı da verilir.

sad'
yarılmak, yarmak. * kesmek, kat'etmek. * göstermek. izhar etmek. * beyân ve meyl etmek, açıklamak.

sad
yüz sayısı.

sa'd
jüpiter veya çoban yıldızı da denilen venüs gezegeni

sa'd bin ebi vakkas (r. a.)
aşere-i mübeşşere'den ve ilk islâm olanların yedincisidir. peygamberimiz (a.s.m.) ile beraber bütün gazalarda bulundu. müslüman olduğunda 17 yaşlarında idi. hz. ömer zamanında iran'a gönderilen ordunun başkumandanı oldu. medayin şehrinin fethinde ve kadsiye meydan muharebesinde muvaffak oldu. kufe şehrinin kurulmasına vesile oldu. kufe ve ırak vâliliklerinde bulundu. vefatı 55 hicri yılındadır.

sad suresi
kur'an-ı kerim'de 38. suredir. dâvud suresi de denir. mekkîdir.

sada'
"baş ağrısı. (""suda""' diye de okunur)"

sadâ
seda. ses. avaz. savt. * erkek baykuş. * bir böcek adı. * susuzluk. * yankı.

sadâ
ses, seda.

sadâ
sadâlar, sesler.

sadaga
zayıflık.

sadak
"okları koymağa mahsus torba veya kutu şeklindeki kılıfın adıdır. boyuna asılan bu âlete ""tirkeş"" veya ""tirdan"" da denilirdi."

sadaka
"Allah rızâsı için fakirlere verilen mal, para, ilim gibi insanın muhtaç olduğu her hangi bir şey. (asr-ı saâdette fukara-i müslimîn için toplanan zekâta dahi bu nâm verilirdi.) (bak: belâ)(...ehl-i keşiften rivayeten bu geçen ramazanda ehl-i sünnet ve cemaat için bir ferec, bir fütuhat olacağını haber verdikleri halde zuhur etmedi. böyle ehl-i velâyet ve keşif, neden hilâf-ı vâki haber veriyorlar? benden sordular. ben de birden sünuhat kabilinden olarak verdiğim cevabın muhtasarı şudur:hadis-i şerifte vârid olmuştur ki: ""bazen belâ nazil oluyor; gelirken karşısına sadaka çıkar, geri çevirir. "" şu hadisin sırrı gösteriyor ki: mukadderat, bazı şeraitle vukua gelirken geri kalır. demek ehl-i keşfin muttali olduğu mukadderat mutlak olmadığını, belki bazı şeraitle mukayyed bulunduğunu ve o şeraitin vuku bulmamasiyle o hâdise de vukua gelmiyor. fakat o hâdise, ecel-i muallak gibi levh-i ezelînin bir nevi defteri hükmünde olan levh-i mahv-isbat'ta mukadder olarak yazılmıştır. gayet nadir olarak levh-i ezelî'ye kadar keşif çıkar. ekseri oraya çıkamıyor. işte bu sırra binaen, geçen ramazan-ı şerifte ve kurban bayramında ve daha başka vakitlerde istihrâca binaen veya keşfiyat nev'inden verilen haberler, muallak oldukları şerâiti bulamadıkları için, vukua gelmemişler ve haber verenleri tekzib etmiyorlar. çünkü: mukadder imiş, fakat şartı gelmeden o da vukua gelmemiş. evet ramazan-ı şerifte bid'aların ref'ine ehl-i sünnet ve cemaatin ekseriyetle hâlis duası bir şart ve bir sebeb-i mühim idi. maalesef câmilere ramazan-ı şerifte bid'alar girdiğinden, duâların kabulüne sed çekip ferec gelmedi. nasılki sâbık hadisin sırriyle: sadaka belâyı ref' eder. ekseriyetin hâlis duası dahi, ferec-i umumîyi cezbeder. kuvve-i câzibe vücuda gelmediğinden, fütuhat da verilmedi. l.)"

sadaka
Allah için yapılan yardım.

sadaka
sadakalar.

sadaka-i câriye
hayrı, sevabı dâimî olan sadaka. sevabı öldükten sonra da devam eden hayırlı ameller. (kur'an ve iman hizmeti gibi.)

sadaka-i fıtr
ramazan bayramından evvel fıtra olarak verilen sadaka. zengin (nisaba mâlik) her müslümanın (ihtiyar, genç, çocuk ve hattâ bunak da olsa) fakirlere vermeye mükellef olduğu sadakadır, vâcibdir. nisaba mâlik olan bir müslüman, hem kendi nefsi için, hem de çocukları, hizmetçisi için sadaka-i fıtır verir. fıtra: fıtrat sadakası, yaratılış atiyyesi demektir. sadaka-i fıtr: buğday veya buğday unundan 1667 gram veyahut da arpa, kuru üzüm, hurmadan 3334 gram kadar yahut verildiği zamandaki rayice göre bedellerinin muhtaç olanlara verilmesidir.

sadakat
sadakalar.

sadâkat
bağlılık, dostluk, doğruluk.

sadakatkâr
f. sâdık, sadakat sahibi.

sadâkatkârâne
sadakat edercesine, bağlılığını gösterircesine.

sadâkatmedâr
sadakat vesilesi, bağlılık sebebi.

sadakte
"""doğru söyledin, sâdıksın"" mânasına karşısındakine söylenilen söz."

sadakte
doğru söyledin.

sadakte
"doğru söyledin ve hakkı konuştun" (bk. -d- ; - - )

sâdân
develerin yediği dikenli ot. * devenin göğsü. * tırnak dibinin siniri. * terâzi kefesinin iplerinin altındaki düğme. * kadın memesinin etrafı.

sa'dane
develerin yediği dikenli ot. * devenin göğsü. * tırnak dibinin siniri. * terâzi kefesinin iplerinin altındaki düğme. * kadın memesinin etrafı.

sadare
rücu etmek, geri dönmek. * doğmak.

sadaret
vezirlik, başvezirlik. osmanlı devleti zamanında başvekillik makamına verilen isim. * öne geçme, başta bulunma.

sadâret
başbakanlık.

sadaret-penah
f. sadrazam bulunan kimse.

sadat
"(seyyid. c.) seyyidler. hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın soyundan gelenler ve onun izinden gidenler. hususen hazret-i hasan neslinden gelenlere seyyid; hazret-i hüseyin neslinden gelenlere de şerif denmektedir."

sâdât
seyyidler, peygamberimizin neslinden olanlar.

sadat-ı kabile
kabilenin ileri gelenleri.

sadâ-yı basit
sesin, bir defa tekrarı.

sadâ-yı mürekkeb
sesin bir çok defalar tekrarı.

sadbar
f. yüz kere.

sad-berk
yüz yaprak.

sadd
(sedd. den) örten, kapıyan, mâni olan engel olan.

sadda'
suyu lezzetli olan örülmüş kuyu.

saddaknâ
tasdik ettik, onayladık.

sa'de
dişi eşek. * süngü ağacı.

sade
seyyidler.

sade'
demir pası.

sâde
yalın, süssüz, katkısız.

saded
asıl mevzu, maksad, asıl konuşulan şey, fikir. * niyet, kasıd. teşebbüs. * yakınlık, civar.

saded
konu, maksat.

saded harici
konuşulan mevzudan dışarı çıkmak. hududdan dışarı çıkmak.

sa'deddin-i taftazanî
(hicr: 722-792) horasan taraflarında teftazan'da doğdu. islâmiyete kıymetli eserleriyle hizmet eden büyük âlimlerdendir. asıl ismi ömer oğlu mes'ud'dur.

sadedil
f. kalb sâfi, derin mes'elelere aklı ermeyen insan. temiz kalbli olup, kolayca aldatılabilen kimse.

sâdedil
kolay aldanan.

sadedilâne
f. saflıkla, bönlükle.

sadedilî
f. bönlük, saflık.

sadef
deniz böceklerinin kıymetli kabuğu ve onlardan yapılan şeyler. * sert, parlak ve şeffafa yakın madde. inci kabuğu.

sadef
yüksek büyük dağ. * her yüksek nesne. * devenin her dört ayağı. * bir yöne ğilmek.

sadef
kap, kabuk.

sadefe
inci kabuğu. * kulak içi.

sadefçe
f. küçük sadef.

sadegî
f. sâdelik, süssüzlük, düzlük.

sadegî-i ifade
ifade sadeliği.

sadegî-i libas
giyim sadeliği.

sadelevh
saf, bön.

sademat
vuruşlar, patlamalar. * ansızın başa gelen belâlar.

sademât
vuruşlar.

saderu
f. yüzünde tüy bitmemiş genç delikanlı.

sâderuyân
f. yüzünde tüy bitmemiş genç delikanlı.

sadet
asıl konunun dışında

sadgune
f. çeşitli. yüz türlü.

sadh
horozun ötmesi.

sadha
şarabın iyisi. kendine nisbet olunan bir yerin adı.

sadhezar
f. yüzbin.

sadhezarân
yüzbinlerce.

sa'dî
(m. 1193-1291) şiraz'da doğmuş büyük bir iran şâiridir. gülistan ve divan'ında bol bol temsilî hikâyeler kullanmıştır. (bak: sa'di-i şirazî) * saadete, uğura mensub.

sadi'
sabah vakti. * koyun ve deve bölüğü. * yedi günlük oğlan.

sâdî
gülistan isimli ünlü eserin de yazarı olan hakîm bir zat.

sadic
nakışı olmayan, nakışsız. * çıplak. * temiz, pak.

sadid
tıb: yaradan akan sarı su. irin.

sadidel
yaprağı katmerli olan gül.

sadig
zayıf.

sadih
erkek baykuş.

sadiha
bulutun kat kat olması.

sa'di-i şirazî
(hicrî: 587-691) şiraz'da doğdu. 30 yıl ilme, 30 yıl seyahate, 30 yıl da inzivada ibadetle çalıştı. en meşhur eserleri bostan ve gülistan adındaki ahlâkî ve imanî kitaplarıdır.

sadik
çok sâdık, içten ve dıştan sadakatlı dost. doğru sözlü.

sadîk
çok sadık.

sadik
doğru ve hakiki dostlar.

sadîk
hakiki ve doğru dostlar. sadîkler.

sadik-ı ahmak
ahmak dost.

sadik-ı kadim
eski dost.

sadin
kapıcı. perdedar. * kâbe hizmetçisi.

sâdin
kapıcılar. perdedarlar. kâbe-i mükerremenin kapıcıları.

sadir
şaşan, hayrette kalan.

sadis
altıncı. (6.)

sadis-aşer
onaltı. onaltıncı.

sadise
altıncı. (6.)

sadisen
altıncı olarak.

sâdisen
altıncısı.

sadk
berk, sağlam, muhkem süngü.

sadm
def'etmek, kovmak. * güç işe giriftar etmek.

sadme
bir vuruş, çarpma, vurma, çatma. * birden bire patlama. * ansızın başa gelen musibet.

sadme
vuruş.

sadme
vuruşlar, patlamalar. * ansızın başa gelen belâlar.

sadpare
f. yüz parça. parça parça olmuş.

sadr
her şeyin evveli ve başlangıcının en iyisi. * kalb, göğüs, ön. * meclisin önü ve en muteber yeri. reisin oturduğu yer. * rücu. * bir aruz kalıbı. * baş, reis, başkan. * oturulacak yerlerin en iyisi.

sadr
göğüs, yürek, ön, baş, ileri.

sadreyn
rumeli ve anadolu kazaskerliği.

sadrgâh
f. tam orta yer. * en mühim yer.

sadrî
(sadriye) göğüsle ilgili, göğüse ait.

sadrnişin
f. bir toplantıda baş sedirde oturan.

sadr-ı âli
vezirlerin veya vekillerin başkanı. sadrâzam.

sadr-ı azam
baş vezir, padişahın vekili, başvekil.

sadr-ı islâm
baş vezir, padişahın vekili, başvekil.

sadsal
f. asır, yüzyıl.

sadtu
çok katlı, yüz katmerli.

sadtuy
çok katlı, yüz katmerli.

saduk
çok sâdık.

sadûk
çok sadık, gayet bağlı.

sadukat
mehir. evlenirken erkeğin kadına vereceği para. (bak: mehr)

sady
taarruz eden kimse. * bedeni, endamı hoş olan. * dimağ. başın içini dolduran haşev. * ölü insan cesedi. * baykuş.

sa'd-ı taftazanî
"(m. 1322-1389) horasan'da doğmuş büyük bir ilm-i kelâm âlimidir. en meşhur eseri, ""makasıd"" adlı kelâm kitabıdır. (bak: sa'deddin-i taftazanî)"

sadıh
kavi, sağlam, kuvvetli.

sadıha
teganni eden.

sadık
doğru, hakikatli, sadakatlı, dürüst.

sâdık
doğru, samimi, bağlı.

sadık
bağlı kalmak

sadıka
doğru, hakikatli, sadakatlı, dürüst.

sadıkan
f. sâdıklar, sâdık dostlar.

sadıkane
f. sâdık kimseye yakışır şekilde. sadakatle.(...hem o delil-i sâdık ve musaddak madem umum enbiyanın fevkinde binler mu'cizât ve neshedilmeyen bir şeriat ve umum cin ve inse şâmil bir davet sâhibi olduğundan elbette umum enbiyanın reisidir. öyle ise umum enbiyanın mu'cizatlarının sırrını ve ittifaklarını câmidir. demek bütün enbiyanın kuvvet-i icmaı ve mu'cizatlarının şehadeti, onun sıdk ve hakkaniyetine bir nokta-i istinad teşkil eder. m.)

sâdıkane
doğruluk üzerine, samimiyetle, bağlılığını gösterircesine.

sadık-ul kavl
doğru sözlü.

sadık-ul kelâm
doğru söyleyen. doğru konuşan. sözü doğru.

sadık-ul va'd
va'dinde duran, söz verdiği şeyi yerine getiren, ahdine sâdık olan. cenab-ı hak.

sâdıkıyet
doğruluk, bağlılık.

sadıkıyyet
sâdık oluş, sâdıklık.

sadır
sudur eden, çıkan, meydana gelen.

sâdır
çıkan.

sâdır
çıkan, meydana gelen

saet
doğumdan sonra koyunun rahminden çıkan madde.

sa'f
bir şarap cinsi.

saf
sıra, dizi.

saf
katışıksız, berrâk, temiz. * zeki olmayan, derin düşünmeyen, dikkatsiz.

saf'
sille vurmak, tokat atmak.

sâf
katkısız, duru, temiz, bön.

saf
saflar. sıralar.

safa
yüzü beyaz olan düz taş.

safâ
gönül şenliği, ferahlık.

safâ
huzur ve rahatlık içinde

safa
hoşgeldin

safa-bahş
f. eğlendiren, rahatlandıran, kederi def'eden, hatırı hoş eden.

safa-cu
f. rahat ve eğlence arıyan.

safacuyân
f. rahat ve eğlence arıyan.

safa-engiz
safa koparan. neşe, sevinç yapan.

safahat
safhalar. * istiklâl marşı şâiri merhum mehmed akif'in manzum eserinin adı.

safahât
safhalar, devreler.

safaih
düz şeyler. levhalar.

safak
yeni kırba içine konulmuş su.

safal
alçaklık. * rüzgârın dokunduğu yer.

safâlar
hoş geldin

saf'an
sille vurulmuş kişi.

safaperver
f. safa veren. iç açan, safalı.

safare
zurna.

safârid
toygar adı verilen küçük kuş.

safârit
fakir.

safâsıf
yüksek düz yer. * serçe kuşu.

safayab
f. safa bulmuş, huzur ve sükûna kavuşmuş.

safayih
yüzün derisi. * kapı tahtası. * kâğıdın bir tarafı. * yassı ve düz nesne. * enli kılıç. (bu mânâya c: sıfâh)

safa-yı gülşen
gülşen safası. gül bahçesi eğlencesi.

safa-yı sadr
f. gönül şenliği, kalbin itmi'nan ve sevinç içerisinde olması, meserret üzere olmak.

safâıne
sille vurulmuş kişi.

safbeste
saf bağlamış, saf olmuş.

safbeste
saf bağlamış, saf tutmuş.

safbeste-i hareket
harekete geçmek üzere saf bağlayıp hazır olan.

safd
yağlamak. * sağlamlaştırmak, muhkem etmek.

safd
atiyye ve ihsanlar.

safderun
f. safi, içi temiz, kolay aldanabilen.

sâfderun
kolay aldanan.

safderun
f. kalbi temiz, içi saf olanlar.

safderunan
f. kalbi temiz, içi saf olanlar.

safderunane
f. kalbi safi olanlara ve kolay aldananlara yakışır surette.

safdil
f. saf, ahmak, bön, kolay aldatılan kimse.

sâfdil
gönlü saf, kalbi temiz.

safdilâne
f. bönlükle, saflıkla. safdillikle.

sâfdilâne
kalbi saf biri gibi, safça.

sa'fe
çocuğun başında çıkan çıban. * kel.

safe
kanatlarını havada yayıp uçan kuş.

safed
esirlerin eline ve ayağına bağlanan bağ. *atâ, bahşiş, hediye.

safed
suçluların el ve ayaklarına takılan kelepçeler.

safen
haya derisi.

safer
boş ve hâli olmak. * arabi aylardan ikincisi. * karın içinde durabilen bir yılanın adı.

safevîler
iranda kurulmuş eski bir devlet.

safeviler devleti
(1499-1737) safeviler adında bir hanedana mensub olan şah ismail'in kurduğu bir devlettir. iran'da kurulmuş olan bu devlet şii idi. osmanlılarla münasebetleri iyi değildi. çaldıran'da 1514'de yavuz sultan selim tarafından büyük bir mağlubiyete uğratıldılar. nihayet 1737'de bir ayaklanma neticesinde afganistan padişahı nadir şah tarafından ortadan kaldırıldılar.

saff
bir sıra dizilmiş şey, bir şeyi sıra ile uzun uzadıya dizmek. * câmide cemâatın sırası.

saff
sıra, dizi.

saff
saflar, hatlar.

saff suresi
kur'an-ı kerim'de 61. suredir. isa, havariyyun suresi de denir. medenîdir.

saffat
düz kaygan taş.

saffat suresi
kur'an-ı kerim'in 37. suresidir. mekkîdir.

saff-beste
f. saf bağlamış, saf olmuş.

saff-der
f. düşman saflarını yaran yiğit.

saff-derân
f. düşman saflarını yaran yiğit.

saff-derâne
f. yiğitçesine.

saffeyn
iki sıra. * muharebede karşılaşan iki taraf.

saff-saff
dizi dizi. sıra sıra.

saff-zen
f. düşman saflarını vurup yaran yiğitler.

saff-ı evvel
ilk saf, birinci saf. * ilk sahabeler. * bir hareket ve cereyanın ilk sahipleri.

saff-şikaf
f. düşman saflarını yararak bozan yiğit.

safh
suç bağışlama, dostluk etme. günah ve cürmü afveyleme. * bir şeyin bir tarafı. * bir şey içirme. * yüz çevirme.

safh
bağışlama.

safha
aynı şey üzerinde görülen değişik hâllerden her biri. * bir şeyin gözle görülen yüzlerinden her biri. * kısım. * bir şeyin düz yüzü. * el ayası. * bir hâdisede birbiri ardınca görülen hâllerin beheri. * yazılmış ve yazılabilir sahife.

safha
devre, dönem.

safha
safhalar. * istiklâl marşı şâiri merhum mehmed akif'in manzum eserinin adı.

safi
katışıksız. temiz, süzülmüş ve temiz. * bozuk olmayan. hâlis.

sâfî
temiz, katışıksız, duru.

sâfi
katışıksız, berrâk, temiz. * zeki olmayan, derin düşünmeyen, dikkatsiz.

safif
kuru ot.

safih
gökyüzü, semâ. * yassı veya düz olan şey.

safiha
yüzün derisi. * kapı tahtası. * kâğıdın bir tarafı. * yassı ve düz nesne. * enli kılıç. (bu mânâya c: sıfâh)

safiha
düz şeyler. levhalar.

safil
sefil olan, düşük ahlâklı ve karaktersiz.

sâfil
aşağı.

sâfil
alçak kimseler. aşağı kimseler. alçaklar.

sâfil
alçaklar. (insan ve yer hakkında kullanılır)

safile
dip, alt taraf. bir şeyin aşağısı.

safilîn
alçaklar, aşağılar, sefiller. Allah'tan (c.c.) uzak olanlar. * aşağı taraflar.

sâfilîn
aşağılar.

safiliyyet
alçaklık, aşağılık.

safin
cins at. * üç ayağı üstünde durup dördüncü ayağının tırnağını yerde dikip duran at.

sâfinât
cins at. * üç ayağı üstünde durup dördüncü ayağının tırnağını yerde dikip duran at.

safine
yel, rüzgâr, riyh.

safir
ıslık veya kuş sesi. * ince ve güzel ses * tecvidde: harfin ıslık sesine benzemesidir. bu vasıfta olan harfler: ze, sin, sâd.

sâfir
yolcular.

sâfiyâne
saf hâlde, safça.

sâfiyât
saflık, temizlik.

safiye
toz. * rüzgâr, yel.

sâfiye
saf, arı, temiz.

safiyet
saflık, hâlislik, temizlik.

sâfiyet
saflık, temizlik.

safiyullah
peygamberimiz hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ismidir. bütün mahlukatta efdal ve cenab-ı hakk'ın ihsanı ile onlardan seçilip çıkarılmış tertemiz mânâsına safiyullâh denilmiştir. hz. adem'in de (a.s.) bir ismidir.

safiyy
temiz, pak. hâlis, saf, katıksız.

safiyy-üd din
dini temiz. dini pak.

safiyy-ül kalb
kalbi temiz.

safk
sesi işitilen vuruş. * sarfetmek. * reddetmek. * kanatlarını hareket ettirmek. deprenmek. * kullanmak.

safka
"bir satış anında müşteri ile satıcının tokalaşarak, ""hayrını gör"" demeleri. * yapılan satış."

safra
dengeyi sağlamak için yelkenli gemilerin sintinelerine konan mâden, taş, kum gibi ağırlıklar.

safragun
bir cins serçe kuşu.

safre
açlık.

safriye
güz mevsiminden önce biten ot.

safsaf
yüksek düz yer. * serçe kuşu.

safsafa
elemek. * asılsız yapmak. * işe yaramaz hâle getirmek, yaramaz etmek. hor ve hakir etmek.

safsafe
ekşi aş. * ekşili nesne.

safsata
hezeyan, yalan, uydurma. zâhirde doğru, hakikatte yanlış ve yalan olan kıyas. (bak: dimağ)

safsata
uydurma, aldatıcı mantık oyunu.

safsataperdaz
f. safsata kabilinden söz söyliyen adam.

safsatiyât
safsatalar, yalan ve yanlış şeytâni sözler.

safsatiyât
safsatalar, uydurmalar.

safvan
(safvâ) yumuşak, düz ve kaygan taş veya kaya parçası. * çok soğuk ve açık olan gün.

safve
hâlis ve seçkin. * katı yüzlü merhametsiz kimse.

safvet
sâfilik, temizlik, pâklık. hâlislik.

safvet
saflık, duruluk, temizlik.

safvet-i kalb
fikir ve niyetinde hiçbir garazı ve kötü gâyesi olmamak, temiz kalbli olmak.

safvet-i vicdan
vicdan saflığı.

saga
kuyumcu.

sagair
küçük günahlar.

sagair
küçük günah.

sagan
mâverâünnehir diyarında bir şehir adı.

sagar
zelillik, alçaklık, âdilik.

sagat
"aslı ""sagavet"" olup, bir cihete meyil demek olan ""sagav"" masdarından fiil-i mâzi müfred müennesdir. muzarisi : ""tasgi"" gelir. "" velitasgi ileyh""; söz dinlemek veya dikkat edip kulak vermek, imâle-i guş etmek demek olan ısga da, bundan müştaktır. (e.t.)"

sagbân
aç kimse. (müe: sagbâ)

sagg
meyletmek, yönelmek, eğilmek.

sagir
küçük, ufak. büluğa ermemiş çocuk.

sagire
küçük günah.

sagire
küçük, ufak. büluğa ermemiş çocuk.

sagire
küçük günahlar.

sagir-üs sinn
yaşı küçük.

sagr
etrafı kale ile çevrili şehir. * sahil şehri. * tepe veya başka bir yerde mağara. * ağız. ön dişler.

sagsag
galat kelâm konuşmak.

sagsaga
dişi çıkmamış küçük oğlan. * bir şeyi ısırmak.

sagsega
toprak içine bir şey gömmek. * yemeği yağlı ve iyi pişirmek. * dişi depretmek.

sagy
(sagv) meyletmek, yönelmek. * güneşin batmaya meyletmesi.

sagıb
aç kimse. (müe: sagbâ)

sagır
zelil ve aşağılık kimse.

sagıye
koyun. * umumu nefy için ehad mânâsına da kullanılır.

saha
kirli ve paslı olmak.

saha'
cömertlik.

sâha
alan, meydan.

sâha
sâhalar, meydanlar, açık yerler, alanlar.

sahabe
"(sahâbi) sâhibler. sâhib çıkanlar. * peygamberimiz hazret-i muhammed (a.s.m.) sağ iken mü'min olarak görmüş, mü'min olarak vefat etmiş erkek müslüman. (bak: ashab, sohbet.)(eğer desen : ""sahabeler de insandırlar, hatâdan, hilâftan hâli olmazlar. halbuki, içtihadın ve ahkâm-ı şeriatın medarı, sahabelerin adaleti ve sıdkıdır ki, hattâ ümmet ""sahabeler umumen âdildirler, doğru söylerler. "" diye, ittifak etmişler.elcevab: evet, sahabeler ekseriyet-i mutlaka itibariyle hakka âşık, sıdka müştak, adalete hâhişgerdirler. çünki, yalanın ve kizbin çirkinliği, bütün çirkinliğiyle ve sıdkın ve doğruluğun güzelliği, bütün güzelliğiyle o asırda öyle bir tarzda gösterilmiş ki, ortalarındaki mesafe, arş'tan ferş'e kadar açılmış. esfel-i sâfilîndeki müseylime-i kezzâb'ın derekesinden alâ-yı illiyyinde olan hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın derece-i sıdkı kadar bir ayrılık görülmüştür. evet, müseylime'yi esfel-i sâfilîne düşüren kizb olduğu gibi, muhammed-ül emin aleyhissalâtü vesselâm'ı âlâ-yı iliyyîne çıkaran sıdktır ve doğruluktur.işte hissiyat-ı ulviyeyi taşıyan ve mehâsin-i ahlâkiyeye perestiş eden ve şems-i nübüvvet'in ziya-i sohbetiyle nurlanan sahabeler, o derece çirkin ve sukuta sebep ve müseylime'nin maskara-âlud müzahrefat dükkânındaki kizbe, ihtiyariyle ellerini uzatmamak ve küfürden çekindikleri gibi, küfrün arkadaşı olan kizbden çekinmeleri ve o derece güzel ve medar-ı fahr ve mübahat ve mi'râc-ı suud ve terakki ve fahr-i risalet'in, hazine-i âliyesinden en revaçlı bulunan ve şa'şaa-i cemaliyle, içtimaat-ı insaniyyeyi nurlandıran sıdka ve doğruluğa ve hakka -ve bilhassa ahkâm-ı şer'iye rivayetinde ve tebliğinde- elbette ellerinden geldiği kadar talip ve muvafık ve âşık olmaları kat'idir, zaruridir, şüphesizdir. halbuki şu zamanda, kizb ve sıdkın ortasındaki mesafe o kadar kısalmış ki, âdeta omuz omuza vermişler. sıdktan yalana (geçmek) pek kolay gidiliyor. hattâ siyaset propagandası vasıtasıyla yalancılık, doğruluğa tercih ediliyor. işte, en çirkin şey, en güzel şeylerle beraber bir dükkânda, bir fiatla satılsa; elbette pek âli olan ve hakikat cevherine giden sıdk ve hak pırlantası o dükkâncının mârifetine ve sözüne itimad edip, körü körüne alınmaz. s.)(ehl-i sünnet velcemaat, sahabeler zamanındaki fitnelerden bahis açmayı men'etmişler. çünki vâkıa-i cemel'de aşere-i mübeşşere'den zübeyr ve talha ve aişe-i sıddıka (r.anhüm) bulunmasıyla ehl-i sünnet velcemaat, o harbi, içtihad neticesi deyip: hazret-i ali (r.a.) haklı, öteki taraf haksız; fakat içtihad neticesi olduğu cihetle afvedilir. hem vehhabîlik damarı, hem müfrit râfızîlerin mezhebleri islâmiyete zarar vermesin diye sıffîn harbindeki bâgilerden de bahis açmayı zararlı görüyorlar.haccac-ı zâlim, yezid ve velid gibi heriflere ilm-i kelâm'ın büyük allâmesi olan sa'deddin-i taftazanî, ""yezid'e lânet câizdir"" demiş; fakat ""lânet vâcibdir"" dememiş. ""hayırdır ve sevabı vardır"" dememiş. çünki, hem kur'anı, hem peygamberi, hem bütün sahabelerin kudsi sohbetlerini inkâr eden hadsizdir. şimdi onlardan meydanda gezenler çoktur. şer'an bir adam, hiç mel'unları hatıra getirmeyip lânet etmese, hiçbir zararı yok. çünki zem ve lânet ise, medih ve muhabbet gibi değil; onlar, amel-i salihde dahil olamaz. eğer zararı varsa daha fena... r.n.)(imam-ı ali (kerremallahü veche)nin şahsına ve hayatına ve adalet-i hakiki üzerine giden siyasetine ilişmek, darbe vurmak başkadır. şahsiyet-i zâhirîsinden ve hayat-ı dünyeviyesinden ve siyaset-i içtimaiyesinden binler derece daha yüksek olan şahsiyet-i mânevîsine ve kemalât-ı ilmiyesine ve makamat-ı velâyetine ve varisliğine darbe gelmez ve gelmemiş ve gelemiyor. kimin haddi var? onun için, iki ciheti birleştirmek tevehhümüyle karşısında muarazaya çalışanların taarruzu pek dehşetli görünüyor. ehl-i iman ortasında nasıl böyle vukuat olabilir? diye hayret veriyor. halbuki yezid ve velid gibi habis herifler müstesna, ötekilerin kısm-ı azamı, imam-ı ali'nin (r.a.) hârika kemalâtına ve kerametlerine ve verasetine ilişmek değil; belki yalnız hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye ait idaresine darbe vurmağa çalışmışlar, hatâ etmişler. r.n.)"

sahâbe
sahipler, peygamberimizin arkadaşları.

sahabet
sâhib olma, sâhib çıkma. * sohbetinde bulunmuş olma. * yardım etme, koruma, arka olma.

sahâbet
sahip olma, sahiplik.

sahabetkâr
f. koruyan, sahib çıkan, arka olan.

sahâbetkârâne
sahip çıkarcasına, korurcasına.

sahabi
sahipler, peygamberimizin arkadaşları.

sahâbî
peygamberimizi görerek îman eden hayırlı kimseler.

sahabiye
peygamberimiz hz. muhammed aleyhissalâtü vesselâmı sağ iken görmüş olan ve mü'mine olarak vefat etmiş bulunan kadın müslüman. (bak: ashab)

sahad
yakmak.

sahafet
zayıflık, bozukluk. * hafiflik.

saha-i zuhur
görünme meydanı.

sahaif
sahifeler.

sahâif
sayfalar.

saha-kâr
f. eli açık, cömert, sahi.

saham
(bir kimse) güneşte yanma.

sahanet
kızgınlık, sıcaklık.

sahârâ-sahravât
kır, ova, çöl. * yazı. * kızıl dişi eşek. (müz-eshar)

sahari
çöller, sahrâlar, kırlar.

saharî
sahrâlar. çöller.

sahâsıh
düz yer.

sahat
sâhalar, meydanlar, açık yerler, alanlar.

sahavet
"cömertlik, el açıklığı, muhtaç olanlara çok ihsan etmek.(ihsan ihsandır. eğer nev'e olsa; veya muhtaca ve fakire olsa, sahavet o vakit tam sahavettir. eğer, millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tenbel eder, çingeneliğe alıştırır. elhâsıl, millet bâkidir, fert fâni. münazarât)"

sahâvet
cömertlik.

sahavetkâr
f. eli açık, cömert olan. herkese ihsan eden.

sahb
yakın dostlar. sâhipler.

sahb(et)
şarabın kırmızı olması. * saç kılının kırmızıya yakın olması.

sahc
bağırsağın yaş olup cerahat vermesi. * kaşımak. * tırmalamak.

sahe
ince ve zayıf deve.

sahevât
dağ üstünde yapılan burc.

sahf
süngü demirinin keskin olması. * soymak. * yüzmek.

sahfe
zayıf akıllılık ve az fikirlilik.

sahfe
geniş düz kaplar.

sahh
şiddetinden kulaklar tutulan çığlık. * sağlam bir şeyle vurmak. * cemetmek, toplamak.

sahha
kulakları sağır eden şiddetli bağırış ve çığlık.

sahhab
gürültücü, patırtıcı.

sahhaf
(sahf. dan) eski kitap alıp satan kimse.

sahhaka
sevici kadın.

sahi
(sehv. den) hata işleyen.

sahî
cömert.

sahi
cömertler, sahiler.

sâhib
(sohbet. den) sohbet edilen kimse. * bir şeyi koruyan ve ona mâlik olan. * bir iş yapmış olan. * bir vasfı olan.

sâhib
sahip, koruyucu, sohbet arkadaşı.

sâhib
yakın dostlar. sâhipler.

sâhibat
kadın sâhibler.

sâhibe
(müe.) bir şeyin sahib ve mâliki olan kadın.

sâhibe
kadın sâhibler.

sâhibe-i cemâl
güzellik sahibi kadın. güzelliği olan kadın.

sâhibe-i hâne
ev sahibi kadın.

sâhibet-ül beyt
ev sâhibesi. * kadın ev sâhibi.

sahib-fıraş
f. hasta. yatağa düşmüş.

sahib-huruc
f. ayaklanmış, isyân etmiş, âsi. ayaklanıp isyân ederek idâreyi ele geçirmiş kimse.

sâhib-i arz
devleti temsil eden zât.

sâhib-i hâne
ev sâhibi. sahib-ül beyt.

sâhib-i hayrât
câmi, yol, çeşme vs. gibi hayırlı işler yapıp bırakmış kimse. hayrat sâhibi.

sâhib-i huruc
f. isyan edip ayaklanarak idareyi ele geçirmiş olan kimse. * büyük kahraman. * şarktan zuhuru beklenen mehdi.

sâhib-i imtiyaz
imtiyaz sahibi.

sâhib-i kemâl
kemal sahibi, olgun insan.

sâhib-i nun
(sâhib-i zünnun) hz. yunus peygamber'in (a.s.) bir nâmı.

sâhib-i tahric
çıkarma.

sahib-kemal
f. olgun, kemal sahibi.

sahib-kıran
f. her zaman muvaffak olan ve üstünlük kazanan hükümdar.

sahib-nazar
f. görüşü, tecrübesi ve düşüncesi kuvvetli olan.

sahibu bil-cenb
arkadaş. refik.

sahib-vücud
sözü geçer, mevki sâhibi kimse.

sahib-zuhur
baş kaldıran, isyan eden, ayaklanan. başa geçen.

sâhib-ül beyt
ev sâhibi.

sâhib-ül hut
peygamber hazret-i yunus'un (a.s.) bir nâmı. (bak: yunus)

sâhib-ül yed
mal sahibi, malı elinde tutan kimse.

sâhib-üs seyf
kılınç sahibi. maddeten kuvvetli olup, maddi cihad ile vazifeli olan.

sâhib-üt tâc
tâc, sâhibi, incil'de mezkur hz. muhammed'in (a.s.m.) ismi.

sâhib-üz zaman
zamânın sahibi. zamânında ind-i ilâhide en makbul insan. müceddid. *mehdi-i zaman.

sahid
uyanık.

sahif
(sahâfet. den) zayıf akıllı. az fikirli kimse. * gevşek dokunmuş. boş.

sahife
sayfa, kitap sayfası. *mc: bir mâna ifade eden her hangi bir şeyin hâli.

sahife
sayfa.

sahife
sahifeler.

sahife
sahifeler. * bâzı peygamberlere gelen sahife halindeki kitap.

sahife-i hâliye
boş sahife.

sahih
"fık: rükünleri ve şartları tamam olan herhangi bir ibâdet ve muâmele. * hâlis, kusursuz, şüphesiz. * edb: gerek söz bakımından ve gerek mânâca noksanları bulunmayan ifade. * gr: kelimenin kök harfleri (huruf-u asliye) : 1- hemzeden; 2- iki aynı harf yanyana geldiği zaman, yalnız biri yazılıp üzeri şeddelenmekten; 3- harf-i illet ""vay-ye"" ve bunlardan dönen ""elif""den sâlim bulunursa kelime sahih olur."

sahih
doğru, sağlam, kesin hadîs.

sahih
sahih hadisler; peygamber efendimize (a.s.m.) ait olduğu kesin olarak bilinen ve doğru sened ve güçlü râvîlerle aktarılan hadisler

sahih
özürsüz olanlar, sıhhati yerinde ve vücudu sıhhatte olan kimseler.

sahihan
doğru olarak, cidden, hakikaten, gerçekten.

sahih-i müslim
(bak: kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

sahik
uzak. * müretteb olan söz. * hemen anlaşılmaz derece. * çok karışık ve anlaşılmaz söz.

sahil
kişneyen. kişneyici.

sâhil
kıyı.

sahil
sahiller, yalılar. deniz veya ırmak kenarları.

sahilhane
f. yalı evi.

sahilnişin
f. sâhilde oturan.

sahilreside
f. sâhile varmış, kıyıya ulaşmış.

sahilsaray
deniz kenarındaki kâşâne, büyük yalı.

sahime
zayıf dişi deve.

sahimet
kin, çekememezlik. * hased.

sahin
(suhunet. den) sıcak, kızgın, ısınmış.

sahine
(suhunet. den) sıcak, kızgın, ısınmış.

sahir
(seher. den) uykusuz kalan. uyuyamayan.

sâhir
büyücü.

sahirâne
f. büyülercesine olan. büyüleyici gibi.

sahire
yer yüzü, arz. * kıyamet günü, cenab-ı hakk'ın haşir meydanı için tecrid edeceği arz-ı beyza. * aslâ insan ve hayvan ayak basmadık yer yüzü. çöl. * cehennem.

sahir-pişe
f. sihirbazlığı meslek edinmiş olan.

sahk
dövmek. * ezmek. * eski kaftan, eski elbise.

sahl
az az vermek.

sahle
koyun kuzusuna ve keçi oğlağına derler. (doğduğu vakitten dört aylık olana kadar.)

sahmem
hâlis (hayırda ve şerde kullanılır.) *yaramaz huylu deve.

sahmim
hâlis (hayırda ve şerde kullanılır.) *yaramaz huylu deve.

sahn
evin ortasındaki açıklık, avlu, oyuk. * boşluk. boş yer. orta, meydan, aralık. * sahne. * cami ve medreselerdeki umumun toplanmasına âit üstü kubbeli ve örtülü yer. * büyük kâse. sahan. * zil.

sahn
sıcaklık, boşluk.

sahnan
çifte zil.

sahne
manzara. * tiyatro oynandığı yer. oyun yeri.

sahne
oyun yeri.

sahne
sahneler.

sahn-i dureng
dünya.

sahn-i gülşen
gül bahçesinin ortası.

sahn-i lâle-zâr
lâle bahçesinin ortası.

sahr
örtmek.

sahr
kayalar, büyük taşlar.

sahra
kır, ova, çöl. * yazı. * kızıl dişi eşek. (müz-eshar)

sahrâ
kır, ova, çöl.

sahrâ
çöller, sahrâlar, kırlar.

sahrâ
sahrâlar. çöller.

sahra
sahralar, çöller. ovalar. kırlar.

sahra-neverd
f. çölde dolaşan. göçebe.

sahra-nişin
f. çölde oturan. sahrada hayat geçiren.

sahrânişin
çölde oturan, bedevi.

sahravat
sahralar, çöller. ovalar. kırlar.

sahra-yı kebir
büyük çöl. cezayir, tunus ve libya'nın güneyinden çat çölü hizasına kadar uzanan afrika'nın en büyük çölü.

sahre
büyük ve sert taş.

sahret
tarihi bir kaya.

sahret
büyük ve sert taş.

sahretullah
"kudüs'te, beyt-i mukaddes'te çok eski ve tarihî bir kaya. hazret-i peygamber (a.s.m.), mir'ac gecesinde bu kayadan uruc ettiği hakkında rivayet vardır. bu kayaya ""hacer-i muallak"" da denir.(felsefenin ruhsuz kanunları pek karanlık ve vahşetli gösterdikleri hilkat-i arziye ve vaziyet-i fıtriyesini bu meyve ile nurlu, ünsiyetli bir tarzda, ""sevr ve hut"" namlarındaki iki meleğin omuzlarında, yani nezaretlerinde ve cennet'ten getirilen ve fâni küre-i arz'ın bâki bir temel taşı olmak, yani ileride baki cennet'e bir kısmını devr etmeğe bir işaret için sahret nâmında uhrevî bir madde, bir hakikat gönderilip ""sevr ve hut"" meleklerine bir nokta-i istinad edilmiş, diye benî-israil'in eski peygamberlerinden rivayet var ve ibn-i abbas'tan dahi mervidir. maatteessüf bu kudsi mânâ, mürur-u zamanla bu teşbih, avamın nazarında hakikat telâkki edilmekle aklın hâricinde bir suret almış. madem melekler havada gezdikleri gibi, toprakta ve taşta ve yerin merkezinde de gezerler, elbette onların ve küre-i arz'ın, üstünde duracak cismanî taş ve balığa ve öküze ihiyaçları yoktur. ş)"

sahrınç
yağmur sularını biriktirmek için bina altında ve toprak içinde yapılan etrafı duvarlı veya çimento sıvalı su mahzeni.

sahsah
düz yer.

sahsah
döndürmek. * evin ortası.

sahsaha
döndürmek. * evin ortası.

sahsalik
katı, şiddetli, şedid. * yaşlanmış, ihtiyar kadın. * şiddetli ses.

saht
zor güç, * sert, katı, çetin. * güçlü, kuvvetli, sağlam.

saht
hışım, hiddet, kızgınlık, gadap.

sahtdil
f. katı yürekli.

sahte
f. düzme, yapmacık, yalandan, taklit. * kalp, karışık.

sahte
düzme, yapmacık.

sahtegî
f. sahtelik, yalan, düzme.

sahtekâr
f. sahte iş yapan, hilekâr. kalpazan.

sahtekâr
sahteci, aldatıcı.

sahtekârî
f. hilekârlık, sahtekârlık.

sahtevekar
f. yapmacık tavırlar takınan, kendini satmaya çalışan.

sahtgir
f. bir şeyi sıkıca tutan.

sahti
f. sertlik, katılık. * güçlük. * sıkıntı.

sahtiyan
f. boyanmış, cilâlanmış deri. tabaklanmış deri.

sahtiyân
cilâlı deri.

saht-ligam
f. gem almaz, sert başlı at.

sahtru
f. suratı asık, dargın, kırgın.

sahun
adım tutan eşek.

sahur
temcid yemeği. ramazan'da şafaktan önce yenen yemekr.

sahûr
oruçta gece yemeği.

sahv
ateş ve ocaktan kül çıkarmak.

sahv
ayılma, ayıklık, aklı başında olmak. * hastanın iyileşmesi. * tas: kendinden geçme hâlinin sona ermesi, his âlemine tekrar dönmek. * uyanıklık.

sahv
sahve, ayılma.

sahva'
yumuşak, geniş, bol yer.

sahve
en yüksek dağ. * atın sırtı, eğer konulan yeri. * su menbaı.

sahve
ayılma, ayıklık, aklı başında olmak. * hastanın iyileşmesi. * tas: kendinden geçme hâlinin sona ermesi, his âlemine tekrar dönmek. * uyanıklık.

sahy
nemli olmak. * ıslaklık, rutubet.

sahıb
yoldaş, yol arkadaşı. *gözcü. (c.: sıhab-suhban) (sahıb'in c: sahb sahb'ın c: eshab-eshab'ın c: (esâhıb))

sahıre
topraktan yapılmış bir kap.

sahıt
dargın, kırgın.

sai
çalışan. * devletçe posta idaresinin kurulmasından evvel mektup ve emanet götürüp getiren kimseler. * bir yere vâli olan. * cemaat başı. * yan yan giden. * hızlı yürüyen. * koğuculuk yapan.

sâi
haberciler, haber götürenler. * çalışanlar.

sâ-i müselles
üç noktalı sâ' harfi. (se harfi de denir.)

saib
(savab. dan) maksada uygun. * hedefe doğru ulaşan. * doğru. yanlışsız. yanlışlık yapmayan.

saibe
başı boş bırakılmış hayvan. sâime.

said
(sa'd. dan) saadetli. Allah (c.c.) kendisini sevmiş. o'nun rızasına ermiş olan. ahireti için çalışan kimse. mes'ud. mübarek. bahtiyar.

saîd
saadetli.

said
bediüzzaman said nursî

sâid
dirsekten bileğe kadar olan kısımlar.

said
saidler. Allah'ın (c.c.) rızâsına erenler. mes'ud olanlar.

said bin zeyd (r.a.)
hz. ömer'in (r.a.) amcasının oğluydu. aşere-i mübeşşere'den ve ashabın ileri gelenlerindendi. vazifeli olarak habeşistan'a hicret edenlerdendi. şam'ın fethine ve bir çok mühim muharebelere iştirak etti. hicri 51 yılında vefat etti.

saîd nursî
zamanımızın en büyük âlim ve mütefekkiri, asrın müceddidi, nur risalelerinin yazarı.

saidan
kol ve bacak.

said-i nursî
"(bediüzzaman) (mi: 1876 - 1960, hi: 1293 - 1379) babası mirza, annesi nuriye olan bu büyük mütefekkir zât, bitlis vilâyetimizin hizan kazası, nurs köyünde doğmuştur. ateşîn zekâsı ve takvası ve dinine sadakatı kısa zamanda etrafta tanınmasına sebeb olmuştur. bir müddet van'da kaldı. başta vâli tahir paşa olmak üzere bütün halk kendisine hürmet ediyordu. kısa zamanda ilmi ile hocalarına ders verecek hale gelmişti. islâmiyete bütün varlığıyla hizmet etmek cehdi içerisinde idi. ihsan-ı ilâhî olan hârika kabiliyeti ile mütâlaa ettiği kitapları kısa zamanda ezberden okuyabiliyordu. cesaret ve şecaatta da hârikaydı. rusların şark vilâyetlerimize tecavüzü sırasında enver paşa kumandasında milis teşkilâtı gönüllü alay kumandanı olarak talebeleriyle birlikte harbe iştirak etti. büyük fedakârlıklar gösterdi. hiçbir zaman birlik ve islâmî beraberlikten ayrılmadığı gibi dâima millî vahdetimiz için bütün gücüyle çalışıyordu.31 mart isyan hareketinde yatıştırıcı ve müsbet rol oynamış; bir nutukla, isyan eden sekiz taburu itaate getirmişti. (31 mart olayı, 1970 sbf. yayınları sh: 129 - 253 doktor sina akşin'in eserinden.)kendisini verdikleri divan-ı harb-i örfî'de mahkeme reisi hurşid paşa'nın ""sen de şeriat istemişsin"" sualine karşı şöyle cevap veriyordu:""şeriatın bir hakikatına bin ruhum olsa feda etmeğe hazırım. zira şeriat sebeb-i saadet ve adalet-i mahz ve fazilettir. fakat ihtilâlcilerin isteyişi gibi değil!..""1327 (mi: 1911) tarihinde şam'da cami-ül emevî'deki hutbesinde islâm âlemindeki hastalıkları teşhis ederek anlatıyor ve bir bir tedavi çarelerini söylüyordu. o hutbede hülâsa olarak islâmî uyanışı ve çarelerini anlatmıştır. o hutbeden birkaç satır:""hâsıl-ı kelâm : biz kur'an şakirdleri olan müslümanlar, bürhana tâbi oluyoruz. akıl ve fikir ve kalbimizle hakaik-ı imaniyeye giriyoruz. başka dinlerin bazı efradları gibi ruhbanları taklid için bürhanı bırakmıyoruz. onun için akıl ve ilim ve fennin hükmettiği istikbalde elbette bürhan-ı aklîye istinad eden ve bütün hükümlerini akla tesbit ettiren kur'an hükmedecek.""aynı zamanda şark vilâyetlerinde müsbet ilimlerle ve dinî bilgilerle mücehhez medreset-üz zehra nâmında büyük bir üniversite açılmasına çalışıyordu ve sultan reşad kendisine bu iş için 19 bin altun lira vermeyi kabul etmişti. van gölü kenarında artemid'de temeli atılan bu müessese 1. cihan harbi sebebi ile geri kalmıştı.bediüzzaman said nursî, istanbul'da 25 ağustos 1918'de kurulan dar-ul hikmet-il islâmiye'ye erkân-ı harbiye-yi umumiyye'nin teklifi neticesinde âzâ kabul edildi.bu yüksek ilmî hey'ette bütün islâm âlemini alâkadar eden mes'eleler görüşülüyordu. devrin hastalığını ve milletin maddî, manevî ihtiyaçlarını o zamanda bilen ve teşhis eden bu zat, eserlerini neşretmeğe başladı. işârât-ül i'caz, münâzarat, muhâkemât, tuluât, lemaât, nokta, rumuz, hutuvât-ı sitte, sünühât, şuâât gibi eserlerinde ecnebilerin islâm âlemini parçalamak, mânen ve maddeten yıpratmak için ortaya attıkları bâtıl fikirleri çürüten, kur'anî islâmî hakikatleri neşrediyor, ilân ediyordu.millî hükümetin ankara'da teşkiline ve istanbul'daki kuvvetlerin bu hükümete yardımlarına bütün gücüyle çalışıyordu. ingiliz ve fransız gibi emperyalistlerin ye's verecek fikirlerine, neşriyatlarına karşı milleti uyandıracak faaliyette bulunarak, ""hutuvât-ı sitte"" gibi neşriyatıyla millî birlik ve beraberlik, islâmî gayret ve şecaate kuvvet vermeğe çalışıyordu.en büyük tehlikenin ilim nâmı altında avrupa emperyalistlerinin ortaya attıkları, milleti birbirine düşürecek, imanı zedeleyecek, kur'an'dan ve imandan, millî birlik ve beraberlikten ayıracak fikirler olduğunu biliyor ve bunların ilmî esaslarla, müsbet delillerle çürütülmesi yolunda çalışıyordu. (tarih sohbetleri 1966, cilt: 4)diyarbekir havalisinde din nâmına ihtilâle teşebbüs eden (15 şubat 1925) şeyh said, bediüzzaman'ın büyük nüfuzundan istifade için mücadeleye iştirake davet ettiğinde cevaben onlara mektubunda şöyle demişti:""türk milleti asırlardan beri islâmiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. bunların torunlarına kılınç çekilmez, siz de çekmeyiniz. teşebbüsünüzden vazgeçiniz. millet irşad ve tenvir edilmelidir."" (bediüzzaman said nursî tarihçe-i hayatı)ecnebilerin propagandasının te'siri altında kalanlar bu büyük mücahide çeşitli iftiralarda bulundular. fakat o, hakikatları ilândan, milli birlik ve beraberliği te'mine çalışmaktan aslâ vaz geçmedi. 130 parçadan fazla olan bütün eserlerinde, siyasetten tecerrüd ederek ve bilhassa menfî ve tarafgir siyasetçiliklerden, şeytandan kaçar gibi kaçıp, müslümanlar arasında kardeşlik şuuruyla ve bîtaraf bir makamda kur'an'a hizmet etmeyi bu zamanda en mühim bir vazife olarak kabul etmiş ve bu hakikatı iman hizmetindeki talebelerine değişmez bir düstur halinde tesbit etmiştir.eserlerinin muhtelif yerlerinde tekrarla üzerinde durduğu mesleğinin bu düsturuna dair birkaç bahsi nümune olarak aşağıya dercediyoruz.şöyle ki:""risale-i nur şakirdlerinin mümkün olduğu kadar siyasete ve idare işine ve hükümetin icraatına karışmamak bir düstur-u esasîleridir. çünki hâlisane hizmet-i kur'aniye, onlara her şeye bedel, kâfi geliyor..... hem milletin her tabakası; muvafıkı ve muhalifi, memuru ve amisinin o hakikatlarda hisseleri var ve onlara muhtaçtırlar. risale-i nur şakirdleri, tam bîtarafane kalmak için siyaseti ve maddî mübarezeyi tam bırakmak ve hiç karışmamak lâzım gelmiş."" şualar: 362""...nur şakirdleri hiç siyasete karışmadılar, hiç bir partiye girmediler. çünki iman, mal-ı umumîdir. her taifede muhtaçları ve sahipleri vardır. tarafgirlik giremez. yalnız küfre, zendekaya, dalâlete karşı cephe alır."" emirdağ lâh: 180""...ben de nur-u kur'anı elde tutmak için euzubillahi mineşşeytani vessiyaseti deyip, siyaset topuzunu atarak iki elim ile nura sarıldım.gördüm ki: siyaset cereyanlarında; hem muvafıkta hem muhalifte o nurların âşıkları var. bütün siyaset cereyanlarının ve tarafgirliklerin çok fevkinde ve onların garazkârane telâkkiyatlarından müberra ve sâfi olan bir makamda verilen ders-i kur'an ve gösterilen envar-ı kur'aniyeden hiçbir taraf ve hiçbir kısım çekinmemek ve ittiham etmemek gerektir...elhamdülillâh siyasetten tecerrüd sebebiyle, kur'anın elmas gibi hakikatlarını propaganda-i siyaset ittihamı altında cam parçalarının kıymetine indirmedim..."" mektubat : 49""... otuz seneden beri siyaseti terkettiğime sebep; bir mübarek âlimin tâkib ettiği cereyanın tarafgirlik damarı ile sâlih ve büyük bir âlimin onun fikrine muhalif olmasından tefsik derecesinde tahkir edip ve cereyanına ve kendi fikrine muvafık meşhur ve mütecaviz bir münafığı gayet medh ü senâ etti. ben de bütün ruhumla ürktüm. demek tarafgirlik hissine siyasetçilik de karışsa, böyle acib hatalara sebebiyet veriyor diye eûzü billahi mineşşeytani vessiyaseti dedim, o zamandan beri siyaseti terkettim."" emirdağ lâh: 272bediüzzaman siyasetten bu kadar çekinmesine rağmen yine de gizli din düşmanlarının iftira ve iğfalatiyle (siyasî maksad taşımak ve cemiyet kurmak) gibi iddialarla müteaddid defalar mahkemeye verilmiş ve zamanımıza kadar bine yakın mahkeme ve beraet teselsülen olagelmiştir ki, dünya hukuk tarihinde böyle bir hâdise mevcud değildir.son derece mütevazi ve fakirane bir hayat yaşadığı, maddî manevî hiçbir makam iddia etmediği halde, yabancıların te'siri altında ve hariçten içimize girmiş cereyanlar sebebiyle muhtelif yerlere nefyedildi. fakat yine, o felsefecilerin ve kendisini münevver telâkki edenlerin bâtıl fikirlerini köküyle ortadan kaldıracak ilmî, aklî, müsbet delilleri yazmak ve neşretmekten bir an bile geri durmadı. eserleri köy odalarından başlıyarak üniversite muhitlerine kadar elden ele, dilden dile dolaştı. kur'an-ı kerim ve onun tefsiri etrafında bir hizb-ül kur'an meydana geldi.bu lügatta bediüzzaman said nursî'ye geniş yer verilmesinin sebepleri şunlardır:bu zât eserlerinde âmentü'nün altı esasını ilmî ve delilli olarak izah etmiştir. bu sebeple pek çok kimsenin sünnet-i seniyyeyi yaşamasına sebep olmuştur. din büyüklerini tanımak ve tanıtmak, şahıslara bağlanmak için değil, islâmiyete bağlanmak yönünden önemlidir.din düşmanları dine hizmet eden âlimleri, mürşidleri çürüterek halkı dinden uzak bırakmak istediklerinden, dindar kimseler de islâmiyete hizmet edenleri tanımak, onlardan faydalanmak zorundadır. islâmiyet ilim dinidir, âlimler sayesinde devam eder. âlimleri yok kabul edersek, din de nazariyede kalır. bunun için âlimlerimize sahip çıkmalıyız.her islam âlimine geniş geniş yer vermek isterdik. fakat said nursî herkesten daha fazla hücuma uğramış. kendisi, talebeleri ve eserleri hakkında bine yakın mahkeme açılmış, 780 beraet kararı alınmıştır. elbette ki en çok hücum edileni, en fazla tanıtmak, hakikatı ortaya çıkarmak için lüzumludur.biz, bediüzzaman said nursî'yi övmedik. sadece hayatının ve eserlerinin bir kısmına ayna tuttuk. daha geniş bilgi almak isteyenler, onun hayatı hakkında yazılmış kitapları ve risale-i nur külliyatını tetkik edebilirler.din büyüklerini tanıtmak, bir bakıma islâmiyeti tanıtmak demektir. din büyüklerini tanıtmak, peygamberimiz sallallahü aleyhi vesellem'i takdimdir. çünkü iki cihan serveri peygamberimiz olmasaydı, din büyükleri de olamazdı. meyvayı övmek, ağacı tanıtmaktır. peygamberimizin övdüğü âlimleri övmemek, peygamberimizin sevdiği âlimleri sevmemek, islâmiyetten uzaklaşmaktır. en çok hücum edileni en çok korumak, aklın ve ilmin gereğidir.bir islam büyüğü buyuruyor ki: ya rabbi ne hikmettir ki, sen'i sevenleri bulmak, sen'i sevmektir. sen'i sevmek ise, sen'i sevenleri bulmaktır."

saig
boğazdan kolay ve hoş geçen yiyecek veya içecek.

saigan
boğazdan kolayca geçerek.

saih
seyahat eden. * çok zaman oruçla veya ibadetle meşgul olan.

saik
dürten, sevkeden, sürükleyen, götüren. * sebep.

sâik
sevkeden, götüren.

saika
yıldırım. ölüm, mevt. * nüzul ateşi. * semadan gelen şiddetli ses. * mühlik ve azab. * bulutları sevke vazifeli melek.

sâika
sevkedip götüren bir his.

saikanın
yıldırımın çarpması

saika-vari
f. yıldırım gibi. şiddetli korkutarak.

sâikavârî
yıldırım gibi.

saika-zede
f. yıldırım çarpmış.

sail
(savlet. den) saldıran. kibirli olup başkasına tecavüz eden.

sail
(sual. den) dilenci. * fakir. * soran. * isteyen. * akan, seyelan eden.

sâil
soran, isteyen, dilenen, dilenci.

sâil
dilenciler.

saile
(sual. den) dilenci. * fakir. * soran. * isteyen. * akan, seyelan eden.

sailiyet
akıcılık. * dilencilik.

saim
(savm. dan) oruçlu, oruç tutan.

sâim
oruçlu.

sâim
oruç tutan kimseler.

sâim
oruç tutanlar.

saime
çayıra başı boş olarak salıverilen hayvan.

sâime
otlak hayvanları. çayıra başı boş salınan hayvanlar. * zekâtı icab eden koyun, keçi, sığır, deve gibi çift tırnaklı hayvanlar.

saimîn
oruç tutan kimseler.

sair
seyreden, harekette olan. * bir şeyden geri kalan. * maadâ. geçen, dolaşan. * yolcu. seyyar. * başkası, diğeri.

sâir
diğer, başka.

sait
(savt. dan) sesli. ses çıkartan.

saiyan
haberciler, haber götürenler. * çalışanlar.

sa'k
ansızın düşmek. * çağırmak. * helâk olmak.

sak
bir şeyin aslı. * topuktan baldıra doğru bacağın incik yeri. * mc: şiddet.

sak'
horozun ötmesi. bir kimseye vurmak. * udul etmek, geri dönmek, vazgeçmek.

sa'ka
bayılma. baygınlık.

sak'a
güneş. * başın ortası. * beyaz renkli tavşancıl kuşu.

saka
ordunun gerisi, ordunun gerisinde bulunan asker takımı. * üzengi kayışı.

sa'ka
ansızın düşmek. * çağırmak. * helâk olmak.

sak'ab
uzun, tavil.

sa'ka-i şedide
şiddetli baygınlık.

sakalan
(sakaleyn) insanlar ve cinler.

sakam
(sekam) illet, hastalık, dert. * hata ve yanlış. * zillet.

sakam
hastalık, bozukluk.

sakam
illetler, hastalıklar, dertler.

sakamet
bozukluk, ziyan, noksan, zarar, eksiklik. * keyifsizlik. * dert.

sakamet
bozukluk, hastalık.

sakar
çakır kuşu. * çok ekşimiş süt ve pekmez. * bir şeyi kırmak.

sakar
cehennem.

sakare
kâfir. * koğucu, dedikoducu, nemmam. * müstehak olmayana lânet eden. * pekmezci.

sakat
bir tarafı bozuk, eksik veya asla bir işe yaramaz olan. * yanlışlık (yazıda veya sözde).

sakatât
sözdeki bozukluk veya yanlışlık.

sakatî
yanlışları çok olan muharrir veya şâir.

sakayn
ikizkenar.

sakb
ince, uzun. * ev ortasında olan direk. * içi boş olmayan kuru cisme vurmak. * yakınlık.

sakbe
çadır direği. * oklava.

sakek
at kusurlarından bir kusur.

sakf
dam, çatı, tavan. asuman, gökyüzü.

sakf
dam, çatı, tavan.

sakf
tavanlar, ev örtüleri. * uzun ve sarkık şeyler. * semavat.

sakf-ı merfu'
yükseltilmiş dam, tavan.

sakf-ı muallâ
yüksek gökyüzü.

saki
(saky. dan) sulayan, içecek su veren, sucu. * kadeh sunan. içki sunan.saki' : kırağı, şebnem, çiğ.

sâkî
sucu, su veren.

sakib
(sâkibe) dökülen.

sâkibe
parlak yıldızlar.

sakif
nüfuz eden, sözünü dinletip geçiren.

sakil
(sıklet. den) ağır, can sıkan, sıkıcı. çirkin kaba.

sakîl
ağır, can sıkıcı, çirkin.

sâkil
evlâdı ölüp yalnız kalan kadın.

sakil
ağırlar. kabalar. çirkinler. sözü sohbeti çekilmeyen kimseler.

sakîle
ağır olan.

sakim
hasta, keyifsiz, sağlam olmayan. * yanlış.

sâkim
hasta, sakat.

sakin
hareketsiz, kendi hâlinde. bir yerde oturan. kararlı. * gr: harekesi olmayıp cezimli (sakin okunan) harf.

sâkin
hareketsiz.

sâkin
bir yerde oturanlar. sâkinler.

sâkin
bir yerde oturanlar, sakin olanlar.

sâkin
ikamet edenler, oturanlar. * gemi kuyruğu.

sakinan
bir yerde oturanlar. sâkinler.

sakinâne
f. sâkin olana yakışır şekilde. sessizce.

sakit
susan, ses çıkarmayan.

sâkit
suskun.

sakitâne
f. ses çıkarmayarak, sessizce.

sâkitâne
susarak, sessizce.

sakite
susan, ses çıkarmayan.

sakk
kin tutmak.

sakka
çok su dağıtan, çok sulayan, sucu.

sakka'
kulağı çok küçük olan koyun.

sakl
törpü ile eğeleme. cilâlama.

sakme
şiddetle ve kakarak vurmak.

sakn
timsah derisi gibi katı ve sert olan deri.

sako
üst tarafa giyilen elbise. (ceket, aba, palto gibi)

sako
ceket, üste giyilen elbise.

sakre
güneşin çok olan tesiri. * çakır kuşunun dişisi.

saksaka
sığırcık kuşunun ötmesi. * çok söylemek, çok konuşmak. * serçenin terslemesi.

sakta
sözdeki bozukluk veya yanlışlık.

sakta
kapmak. * düşmek.

sakur
sivri burunlu büyük balta. külünk.

saky
sulamak. su içirmek. * bedende su toplamak.

saky-ı mâ
su dağıtma.

sakıa
yıldırım.

sakıb
parlak. * bir yandan bir yana delip geçen.

sâkıb
parlak.

sakıt
düşen, düşük. kıymetsiz, sukut eden. ölü olarak düşmüş çocuk.

sâkıt
düşen, düşük.

sâkıta
düşükler, düşmüşler.

sakıye
su arkı, su dolabı.

sakıye
su yerleri, sâkiyeler.

sakıyy
(c.: eskiye, sakiyye) iri taneli yağmurlu bulut. * hurma ağacı.

sa'l
başı küçük olan kimse. * başı küçük deve kuşu. * tüyü gitmiş eşek.

sal
f. sene, yıl.

sal'
baş tepesinin saçsız oluşu, kellik.

sâl
yıl, sene.

sâl
f. yıllar. seneler.

sa'la
küçük başlı kadın.sa'la : zâid dişli kadın. (müz: es'al)

sal'a
belâ, âfet. * ağaç olmayan kumlu yer.sala' : kuyruğun sağı veya solu.

sala'
kellik. baş tepesinin saçı dökülüp açık olması.

salâ
"namaza davet için çağırmak. minarede okunan salavat, dua. (kelimenin aslı ""essalât"" veya ""salât"" dır.)"

salâ
minarede okunan dua.

salaa
tepenin saçı dökülüp açık kalan yeri.

salâât
ezme işindeki kullanılan yassı düz taş.

salabet
metanet, katılık, sulbiyet. * peklik, dayanma. sağlamlık. * mukaddesatı korumak hususunda cesaret, metanet ve sebat gibi sıfatlarla muttasıf olmak. (bunun zıddı: lâübalilik) (bak: dimağ)

salâbet
katılık, sağlamlık, merdane tavır.

salabet-i diniye
dinini ve dinin emirlerini korumak ve tatbik etmekteki ciddiyet ve sağlamlık.

salaet
ezme işindeki kullanılan yassı düz taş.

salah
bir şeyin en iyi hâli. rahatlık, sulh, iyileşme, düzelme, iyilik. dine olan bağlılık. her hayra câmi faziletlerin toplanmasında hâsıl olan yüksek bir sıfat. (mukabili fesad ve fücurdur)

salâh
iyilik, rahatlık.

salâh
barış ve selâmet

salahaddin-i eyyubî
"(doğumu: hi: 532, mi: 1137) ehl-i salib zihniyetinin islâm dünyasına açtığı haçlı seferlerini maddeten durduran şarkın en kahraman kumandanlarından ve sultanlarından olan bu zât hakkında bir avrupalı tarihçi: ""islâmın en saf kahramanı"" diye bahseder.düşmanın çokluğundan bahsederek geri dönmek isteyen kumandanlarına şöyle hitab etmiş ve az bir kuvvetle haçlı kuvvetlerini perişan etmiştir.- madem ölümden korkuyoruz, niçin evlerimizde oturup da çocuklarımızla keyfimize bakmadık, askerliğe girdik... bizim borcumuz, düşmanın azlığını çokluğunu kıyaslamak değil, ona karşı durmaktır...sultan salahaddin, eyyübiye devletinin başında 24 sene kaldı. avrupa'nın haçlı ordularını iman ve şecaatla çok defa perişan hale getirdi. onlara mağlub olmadı. namazını vaktinde ve cemaatla kılardı. kerim, sabur, halim ve mütevazi idi. 57 yaşında şam'da vefat etti. (r. aleyh)"

salâ-han
f. minarede cuma veya cenaze namazına davet için salâvat okuyan kimse. * meydan okuyan kişi.

salahat
sâlihlik, günahsız ve temiz oluş, dindarlıkta çok ileri olmak hâli.

salâhat
günahsızlık ve temizlik, dindarlık.

salahattin
(bak: salah-üd din)

salahdem
katı, şiddetli, şedid.

salahdi
kavi, sağlam, dayanıklı ve muhkem.

salah-i hal
durumun düzelmesi.

salahiyet
bir işe karışmağa veya o işi yapmağa hakkı olmak, vazifeli olmak, bir iş için emir almış olmak. * bir dâvaya bakabilmek.

salâhiyet
yetki.

salahiyetdar
f. vazifeli, salahiyet sâhibi.

salâhiyetdâr
yetkili.

salah-üd din
"salâhattin şeklinde yaygın olan bu kelime, ""dine bağlı"" mânasına gelir."

sâlâr
f. kafile veya kabile reisi. baş. başkan. reis. en büyük âmir. başkumandan.

sâlâr-ı beyt-ül haram
beyt-ül haram'ın reisi ve başkumandanı olan hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm.

sâlâr-ı rusül
resüller kafilesinin reisi, kumandanı. hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm.

salâsıl
üveyik kuşu.

salat
namaz. belirli vakitlerde kur'an'da emredildiği tarzda ve hz. peygamber'in tarifi vechi ile yapılan ibadet. * tebrik, tezkiye. * dua. peygamberimize (a.s.m.) yapılan dua. * istiğfar. * rahmet. (bak: namaz)(namaz, dinin direği ve kıvamı olduğu gibi, bütün hasenata fihrist ve örnektir. kul ile Allah arasında yüksek bir nisbet ve ulvi bir münasebet ve nezih bir hizmettir. i.i.)

salât
namaz.

salât
peygamberimiz için yapılan dua ve niyaz (bk. -l-v)

salât
namazlar. * bütün dualar. ihtiyaçtan gelen ricalar. * nimetten çıkan şükürler. ibadetler. * hazret-i muhammed'e (a.s.m.) memnuniyet ve bağlılık için yapılan dualar. * nasârâ kilisesi.

salatîn
sultanlar.

salât-ül asr
ikindi namazı.

salât-ül fecr
sabah namazı.

salât-ül îd
bayram namazı.

salât-ül işâ
yatsı namazı.

salât-ül mağrib
akşam namazı.

salât-ül vitr
vitir namazı.

salâtüselâm
dua ve selâm, salâvat getirme.

salât-üz zuhr
öğle namazı.

salât-ı fecr
sabah namazı.

salât-ı hamse
beş vakit namaz.

salât-ı havf
muharebeden evvel kılınan iki rekât namaz.

salât-ı istihâre
istihareden evvel kılınan iki rekât namaz.

salât-ı istiska
yağmur duasına çıkıldığı zaman kılınan namaz.

salât-ı sefer
yola çıkıldığı zaman kılınan iki rekât namaz.

salât-ı vusta
orta.

salavat
namazlar. * bütün dualar. ihtiyaçtan gelen ricalar. * nimetten çıkan şükürler. ibadetler. * hazret-i muhammed'e (a.s.m.) memnuniyet ve bağlılık için yapılan dualar. * nasârâ kilisesi.

salâvât
peygamberimiz için edilen dualar.

salavatullah
Allah'ın rahmet ve inayeti, kusur ve günahları aff u mağfiret etmesi.

salayan
bakla.

salâyât
bir şey ezmede kullanılan yassı düz taş.

salaye
bir şey ezmede kullanılan yassı düz taş.

salayık
yufka yapmak.

salb
asmak. darağacına çekmek. çarmıha germek. * kemikten yağ çıkarmak.

salben
asarak, asmakla öldürmek suretiyle.

salbetmek
asarak öldürmek.

sald
kaypak taş. * taş gibi çok dayanıklı şey. * dağa çıkmak. * şiddetle ellerini yere vurmak.

saldah
sağlam ve katı nesne.

sal-dide
f. yaşlı, ihtiyar. * tecrübeli, gün görmüş.

sa'le
eğri hurma ağacı. * küçük başlı dişi devekuşu.

sale
âfet, belâ, musibet, dâhiye.

sa'leb
tilki. * süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.

sa'lebe
tilki. * süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.

salef
kibirlilik. tekebbürlük hali. * kin tutmak, buğz etmek. * zevci indinde zevcenin kadri olmamak. * misafir için olan yemeğin yetmemesi.

salehba
dayanıklı ve kuvvetli deve. (müe: salehebât)

salenbac
uzun ince balık.

salf
kibirlilik. tekebbürlük hali. * kin tutmak, buğz etmek. * zevci indinde zevcenin kadri olmamak. * misafir için olan yemeğin yetmemesi.

salfa'
sağlam ve sert yer.

salha
f. yıllar. seneler.

salhâne
mezbaha.

salhhane
f. (bak: selhhane)

salhurde
f. çok yaşlı, pek ihtiyar.

sal-i hal
içinde bulunulan yıl.

salib
haç. * şiddetli, şedit. * heybetli.

salib
bir şeyin vücudunu veya vukuunu inkâr eden. * kapıp götüren, zorla alan. * alan. * bir şeyin vücudunun olmadığını veya meydana gelmediğini söyleyip isbat eden.

salîb
haç.

salibe
ayakları yarık olan kadın.

sâlibe
negatif, olumsuz.

salibe
bir şeyin vücudunu veya vukuunu inkâr eden. * kapıp götüren, zorla alan. * alan. * bir şeyin vücudunun olmadığını veya meydana gelmediğini söyleyip isbat eden.

salibe-i külliye
"man: bir şeyin nefyine delâlet eden kaziye. bir şeyin bütün bütün olmadığını veya mevcudattan hiç birisine hâkim ve müessir olmadığını iddia ve isbat eden hüküm.(halk-ı eşya hakkında ""mucibe-i külliye"" sâdık olmadığı takdirde ""salibe-i külliye"" sâdık olur. yâni ya bütün eşyanın hâlikı Allah'tır veya Allah hiçbir şeyin hâlikı değildir. çünkü: eşyanın arasında muntazam tesanüd ile halk ve yaratmak, tecezziyi kabul etmez bir küldür. baziyet yoktur. ya ""mucibe-i külliye"" olacaktır veya ""salibe-i külliye"" olacaktır. başka ihtimal yok. her şeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhi hükmünde bir kıymet yok. binaenaleyh, ednâ bir şeyde hâlıkiyet eseri göründüğü zaman, bütün eşyada tahakkuk eder. ve keza hâlık ya birdir veya gayr-ı mütenahîdir, evsat yoktur. zira sani' vâhid-i hakiki olmazsa, kesir-i hakiki olacaktır. kesir-i hakiki ise gayr-i mütenahîdir. maahaza nuru neşredenin nursuz, icad edenin vücudsuz, icab ettirenin vücubsuz olması muhaldir.ve keza ilim sıfatını ihsan edenin ilimsiz, şuuru ihsân edenin şuursuz, ihtiyarı verenin ihtiyarsız, iradeyi verenin iradesiz, kâmil şeylerin sani'i gayr-ı kâmil olduğunu telâkki etmek muhaldir.ve keza, aynı tersim, basarı tasvir ve nazarı tenvir edenin basarsız olduğunu düşünmek, ancak basar ve basiretten mahrum olan adamın işidir. maahaza, masnu'daki kemalât tamamen sâni'deki kemalden akan bir feyizdir. fakat kuşlardan yalnız sineği gören, tanıyan bir mikrop, kartalı gördüğü zaman ""bu kuş değildir"" der. çünkü, sinekteki şeyler onda yoktur. m.n.)"

salibiyyun
hristiyanlar.

salid
pak, temiz.

salif
boynun genişliği, kalınlığı.

salif
evvelce geçen, geçmiş. mukaddem.

salif
geçen, geçmiş.

salife
evvelce geçen, geçmiş. mukaddem.

salif-ül arz
dünyanın ve arzın evveli veya geçmiş zamanı. * evvelce arz olunan.

salif-ül beyan
bildirilmiş, beyanı geçmiş.

salif-üz zikr
bildirilen, zikri geçen, mezkûr. yukarıda ismi geçen. yukarıda, daha evvel söylenen.

salig
altı yaşındaki sığır.

salih
kara yılan.

salih
(salâh. dan) işe yarar, elverişli, uygun, iyi. haklı olan, itikatlı, dindar, dinî emirlere uyan. * faziletli, ehl-i takva olan.

sâlih
dindar, uygun, iyi hâlli.

salih
dinin emir ve yasaklarına uygun amel

sâlih
faydalı, yararlı iş; dinin emir ve yasaklarına uygun davranış

sâlih
salihler. salâhiyetli, günah işlemeyen iyi insanlar. ilim ve amelde, ibâdet, taat ve takvâda terakki ve teâli eden büyük zâtlar.

salih (a.s.)
"büyük peygamberlerden olup hicaz ile şam arasında oturmuş olan semud kavmine gönderilmişti. semud kavmi âd kavminden sonra arap yarımadasında kuvvet ve ma'muriyet bulup küfür ve dalâlete meyl ile putlara ibadet ediyorlardı. salih (a.s.) kendilerini hak dine davet etmiş ise de, inanmayıp kendisinden mu'cize istemeleri üzerine; Allah, bir kayadan bir dişi deve çıkarmış ve deve derhal yavrulamış; bu hayvanla yavrusuna bakılması salih peygamber tarafından kavmine tavsiye olunduğu halde, bunlar deveyi dahi öldürdüklerinden Allah'ın gazabına uğramışlardı. imana gelen küçük bir kısmın gerisi, mahv ve helâk olmuştu. hz. salih (a.s.), bir rivayette mekke'ye ve bir rivayette de kudüs'e çekilip orada vefat etmiştir. enbiya-i arab'dan olduğu halde tevrat'ta zikredilmiştir."

saliha
safi gümüş. * iyi, sâlih kimse.

sâliha
iyi hâl üzere olan dindar hanım.

saliha
(salâh. dan) işe yarar, elverişli, uygun, iyi. haklı olan, itikatlı, dindar, dinî emirlere uyan. * faziletli, ehl-i takva olan.

salihat
dine uygun iyi hareketler. cenab-ı hakk'ın ve peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın beğeneceği işler, iyilikler. * hayır ve hasenat sâhibi müslüman kadınlar.

sâlihât
iyilikler, dine uygun ameller.

salihûn
salih kimseler, günahkâr olmayanlar, salihler.

sâlik
(sülûk. dan) bir yolda giden. belli bir yol tutup giden. * bir tarikat yolunda olan.

sâlik
giden, yürüyen.

sâlik
sâlikler. bir tarikata girmiş veya bir şeyhe bağlanmış kimseler.

sâlik
sâlikler. sülûk edenler.

sâlik
sâlikler. sülûk edenler.

sâlikân
sâlikler. bir tarikata girmiş veya bir şeyhe bağlanmış kimseler.

sâlikîn
sâlikler. sülûk edenler.

sâlikûn
sâlikler. sülûk edenler.

salil
demirden çıkan ses. demir sesi.

sâlim
sağlam. * sıhhatli. sağ. noksansız, eksiksiz. * her türlü tehlikeden uzak olan. emin ve korkusuz olan. * gr: kelimelerdeki harfler bozulmadan cemi' eki katılarak yapılan çoğul hali. sâlimûn, sâlihât, sâdıkûn, sâdıkât gibi yapılan cemiler. * içinde harf-i illet bulunmayan kelime.

sâlim
sağlam, eksiksiz, korkusuz.

sâlim
sağ, sağlam ve sıhhatta olanlar. sâlimler.

sâlime
sağlam. * sıhhatli. sağ. noksansız, eksiksiz. * her türlü tehlikeden uzak olan. emin ve korkusuz olan. * gr: kelimelerdeki harfler bozulmadan cemi' eki katılarak yapılan çoğul hali. sâlimûn, sâlihât, sâdıkûn, sâdıkât gibi yapılan cemiler. * içinde harf-i illet bulunmayan kelime.

sâlimen
sağ, sağlam ve sıhhatta olarak. * emin olarak, emniyetle.

sâlimen
sağlam ve eksiksiz bir hâlde.

sâlimîn
sağ, sağlam ve sıhhatta olanlar. sâlimler.

sâlis
üçüncü. * sâniyenin altmışta biri.

sâlisât
sâliseler. sâniyenin altmışta biri kadar olan vakitler.

sâlise
üçüncü.

sâlise
üçüncü. * sâniyenin altmışta biri.

sâlise
sâliseler. sâniyenin altmışta biri kadar olan vakitler.

sâlisen
üçüncü olarak.

sâlisen
üçüncüsü.

saliye
edb: yeni yılı tebrik maksadıyla sene başında yazılan tarihli medhiye.

salk
şiddetli ses. * vurmak. * hâmile kadının ağrısı tutup bağırması.

salkame
azı dişlerinin birbirine dokunması.

sall
dar su yolu.

salla
(salli) duâ olsun, şânı yücelsin meâlinde söylenir.

sallâllahu
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun (bk. -l-v; s-l-m)

sallallahu
allah onun üzerine salât ve selâm eylesin (bk. s-l-m)

sallâllahu
allah onun, ailesinin, sahabelerinin ve eşlerinin üzerine salât etsin, şanını yüceltsin

sallallahu
allah onun üzerine salât ve selâm eylesin

sallâllahü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun

sallâllahü
allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun

sallallâhü teâlâ aleyh
"""Allah (c.c.) onun şanını yüceltsin; duasını, isteklerini kabul etsin; her isteğini versin"" meâlinde peygamberimiz (a.s.m.) hakkında söylenilen duadır."

sallallahüaleyhivesellem
Allah ona salât ve selâm eylesin.

salle
kuru yer. * deri, cild.

salm
kesmek.

salma'
kesmek.

salname
f. yıllık, senelik.

salsal
kuru balçık. kumla karışıp kurumuş olan balçık. * çok anırgan eşek.

salsale
demirlerin birbirine dokunmaktan ses çıkarmaları.

salt
bileyi taşı. * kişinin kendi öz kızı. * erkek ismi. * geniş alın. * vurmak mânâsına mastar.

saltanat
kudret, kuvvet. * hâkimiyet, padişahlık. * tantana, gösteriş, debdebe. * şatafatlı hayat. bolluk. zenginlik. (bak: siyaset)

saltanat
idarî kuvvet ve kudret, hâkimiyet, sultanlık, padişahlık.

saltanat
bir ülkenin hakimiyeti ve yönetimiyle ilgili alan

saltanat-ı seniyye
osmanlı imparatorluğunun bir adı.

salus
f. ikiyüzlü, riyakâr.

salusî
f. ikiyüzlülük, riyakârlık.

salv
uyluk.

salvele
peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm'a okunan salavat ve dua.

salvele
peygamberimize okunan salavat ve sair dualar.

saly
pişirmek. * yakmak.

sa'm
soymak.

sam
ölüm, mevt. * yer altındaki altın damarı. * gök kuşağı. * ateş. * sersemlik hastalığı. * hazret-i nuh'un (a.s.) oğullarından birinin ismi.

sam'a
küçük kulaklı kadın. (müz: asmâ) * kuvvetlenip olgunlaşan ot.

samahmah
uzun ve çok yoğun olan madde.

samam
belâ. * zahmet, meşakkat.

sâmân
f. servet. zenginlik. * rahmet. * dinçlik. * düzen, tertip. * bir kimsenin varı-yoğu, serveti.

sâmân
servet, zenginlik.

sâmânsuz
f. rahat ve huzuru bozan.

samanyolu
uzaktan parlak bir yol gibi görünen yıldızlar kümesi.

sam'ar
katı şiddetli, şedid.

sam'are
sağlam ve dayanıklı, sert.

samd
kasdetmek. * yüksek yer. * galiz, yoğun.

samec
kandil.

samece
kandil.

samed
her şeyin kendine muhtaç olup, kendisi hiç kimseye ve hiç bir şeye muhtaç olmayan. (Allah) *pek yüksek, dâim. * refi' ve âli ve içi dolu şey. * kavmin ulusu.

samedanî
samed olan Allah (c.c.) ile alâkalı. ilahî. Allah'a mahsus.

samedanîyet
samedanîlik.

samediyet
Allah'ın (c.c.) hiç bir şeye muhtaç olmadığı gibi hazinesinden hiçbir şey eksilmemesi ve kudretine de hiç bir şey ağır gelmemesi.

samekmek
çok kuvvetli adam.

samem
sağırlık.

samer
bozulup fena kokmak.

sameyan
sıçramak. * kalkmak. * yürekli, cesaretli, kahraman, bahadır kişi.

samg
zamk, ağaç sakızı.

samg
zamklar.

samgî
zamk gibi, zamk halinde olan.

samha
kolaylık. asânlık. sühulet.

sami
sertlik, katılık. kuruluk.

sami'
işiten, duyan, dinleyen.

sâmî
dinleyici.

samia
duyma, işitme duygusu, işitme kuvveti.

sâmiâ
işitme duyusu.

samid
yükselen, başını kaldırıp göğsünü kabartan. * hayrette kalan. * gafil.

samie
yüksek, yüce.

samih
cömert, eli açık sahavet sahibi ve civanmert olan.

samiîn
(samiûn) dinleyiciler. * bir nevi icraatta alâkadar olmayıp dinleyici olanlar, devam edenler.

samil
kuru, yâbis.

samim
iç, asıl, öz.

samim
iç, asıl, öz.

samimâne
f. samimi olarak. içten duyarak, riyasızlıkla.

samimane
samimi bir hâlle.

samimî
içten, gönülden, candan. * içli, dışlı.

samimî
candan, içten.

samimiyet
"içten ve kalbden olan sevgi ve bağlılık.(niyet-i hâlisenin dahi kerameti vardır. samimiyetin dahi kerameti vardır. bahusus lillâh için olan bir uhuvvet dairesindeki kardeşlerin içinde; ciddi, samimi tesanüdün çok kerametleri olabilir. hatta şöyle bir cemaatın şahs-ı manevîsi bir veliyy-i kâmil hükmüne geçebilir. inayata mazhar olur. m.)"

samimiyet
içtenlik.

samim-ül kalb
kalbin içi.

samin
semiz, yağlı, besili.

samin
sekizinci.

samine
sekizinci.

saminen
sekizinci olarak. sekizinci derecede.

sâminen
sekizincisi.

samir
gece toplantıları.

samirî
hz. musa peygamber zamanında yahudileri şirke sevk eden. hz. musa'nın (a.s.) bulunmadığı yerde kavmini yaptığı buzağı heykeline taptırmağa çalışan bir yahudi.

samit
tatsız bayat süt. * tuzsuz ekmek.

samit
susan, sükût eden. * ses çıkarmaz, sessiz. * gr: sessiz harf.

samitane
f. sessizce, ses çıkarmaksızın, sâkitane.

sâmite
suskun.

samite
susan, sükût eden. * ses çıkarmaz, sessiz. * gr: sessiz harf.

samite-i meyyite
ses çıkarmayan ölü. * hareketsiz. * haksızlıklar karşısında gayrete gelmeyen, ölü gibi sükût eden.

samkuk
kaba adam.

saml
katılık, sertlik. * dimdik olmak. * pekişip kaskatı olmak.

samlah
kulak deliği. * kulak kiri.

samm
sağır olmak. * şişenin ağzını tıkamak. * katı, sağlam ve sert madde. * vurmak.

samm
zehirleyen. ağulu. * sam yeli denen öldürücü rüzgâr.

samma
sesi çıkmayan, sessiz. * sağır ve dilsiz. * katı ve son kaya. * sağlam ve sert yer. * belâ. * zahmet, meşakkat.

samme
zehirli hayvan.

samme
zehirleyen. ağulu. * sam yeli denen öldürücü rüzgâr.

sâmme
akrep ve yılan gibi zehirli hayvanlar.

samsam
keskin olmak. * keskin kılıç. seyf-ü sârim.

samsame
cemaat, topluluk. * bölük.

samt
susma, sükût.

samu
iyi olma, afiyet bulma.

samut
(samt. dan) az konuşan. * susmuş. surat asarak susan.

samyeli
sıcak memleketlerde esen bunaltıcı rüzgâr.

san
"f. ""benzer, andırır"" mânâlarına gelerek birleşik kelimeler yapılır."

san'
sağlam ve muhkem yer.

sân
" ""benzer, andırır"" mânâsında son ek."

san'a
yemen diyarında bir şehrin adı.

sanabir
şiddet.

sanâbir
demirden veya kalaydan olan ibriğin emziği. * havuzun çevresine yapılan lüle ve oluk.

sanadid
bahadır ve şeci' olanlar. kahramanlar. ileri gelenler, reisler, padişahlar.

sanâdid
baş, başkan, reis, ileri gelen.

sanadid-i kureyş
kureyş'in ileri gelenleri, seraskerleri, büyükleri.

sanadik
sandıklar.

sanadik
sandık.

sanâdil
büyük başlı deve. * güzel kokulu bir ağaç.

sanai'
tertibli, uydurma işler. tuzaklar. * sanayi.

san'at
ustalık, hüner, mârifet.

sanât
ustalık, hüner.

san'at
insanlığa ait san'at ve ilimler (bk. -n-a)

sanâten
sanatça.

san'atger
f. san'atçı.

san'atkâr
f. usta, san'atçı.

sanâtkâr
sanatçı.

san'atkârane
f. san'atlı olarak, özenip meharetle yapılmak suretiyle, sanatkâra yakışır şekilde.

sanâtkârâne
sanatlıca.

san'atnüma
san'atkârlığını gösteren, san'at gösteren.

sanâtperver
sanatsever.

san'atperverane
f. san'atkârcasına, san'atkârlığına çok kıymet vererek.

sanâtperverâne
sanatseverce.

san'at-üt tedelli
ilm-i belagatın bir kaidesi. en âlâdan başlayıp ednaya doğru gitme, yukarıdan aşağıya inme san'atı. (bak: tedelli)

sanâtüttedelli
muhatabın söyleneni anlayabilmesi için onun seviyesine inme mânâsında belagat ilminde bir sanat türü.

sanavber
çam fıstığı kozalağı veya onun şeklinde olan. çam fıstığı.

sanavber
kozalak, koni şeklinde.

sanavberî
kozalak biçiminde. koni şeklinde.

san'avî
(san'aviye) san'atlı oluş. san'ata mensub. muntazam yapılı.

sanâvî
sanatlı.

sanayi
san'atlar.

sanâyî
sanatlar.

sanâyi'
san'at, mahâret, ustalık.

sanayi-i lafziye
söz ile, lâfızla yapılan san'at şekilleri. (cinas, tenasüb ve tezad gibi.)

sanayi-i maneviye
mâna delâletiyle olan san'at. (teşbih ve istiâre gibi.)

sanayi-i nefise
güzel san'atlar. insanın çok hoşuna giden ve çok üstün san'atkârlıkla yapılmış eserler.

sanbur
yalnız olan hurma ağacı. * oğlu, kızı, kavmi ve kabilesi olmayan kişi.

sanc
zil.

sancak beyi
"eyalet teşkilâtıyla timar usulünün cari olduğu zamanlarda beş on kazalık yerin mutasarrıfı ile sipahisinin kumandanına verilen addır. osmanlıların ilk zamanlarında beylere yahut hükümdar evlâtlarına has olarak verilen mıntıkalara ""sancak"" denilir, bu sancaklara tasarruf edenlere de ""sancak beyi"" adı verilirdi."

sancakdar
f. sancak taşıyan. alemdar.

sance
terazi. * taş.

sand
bendetmek, bağlamak.

sandal
büyük başlı deve. * güzel kokulu bir ağaç.

sandid
bela. * meşakkat, zahmet. * şiddetli yağmur ve rüzgâr.

sanduk
sandık.

sanduka
türbelerde mezarların üzerine tahtadan sandık şeklinde yapılan ve üstüne yeşil çuha örtülen yerin adıdır. kadın sandukaları düz olduğu halde, erkek sandukalarının baş tarafına bir ağaç konarak üzerine kavuk, taç, sikke gibi sağlığında giydikleri başlık konurdu. açık mezarlıklarda sandukalar taştan yapılır, baş ve ayak uçlarına taş dikilerek baştakinin üzerine kitabe yazılırdı. (o.t.d.s.)

sandukkar
veznedar.

sandukça
küçük sandık, kutu.

sandukçe
f. küçük sandık.

sa'neb
başı küçük olan kimse. küçük başlı kişi.

sanecât
terazi. * taş.

sanem
kâfirlerin, önünde ibadet ettikleri heykel, put. * mc: çok güzel olan. * putperestlerin ilâhı.

sanem
put, heykel.

sanem
putlar. * sevgililer.

sanem
putlar. tapılan heykeller. suretler. sanemler.

sanem-hane
f. tapınak, puthane.

sanemmisal
put gibi.

sanem-perest
"f. puta tapan.(sanem-perestliği şiddetle kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suret-perestliği de meneder. medeniyet ise; suretleri kendi mehasininden sayıp kur'ana muaraza etmek istemiş. halbuki gölgeli, gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki; beşeri zulme ve riyaya ve hevaya, hevesi kamçılayıp teşvik eder. s.)"

sanemperest
puta tapan.

sa'net
et yağı. * yağ.

sanevber
kozalak, koni şeklinde.

sanevberî
koni biçiminde olan.

sanevî
ikinci. ikinci derecede.

sanevî
ikinci derecede.

sani
ikinci.

sani'
görülen iş.

sâni
herşeyi sanatlı yaratan Allah.

sani
ikinci.

sâni aşer
onikinci.

sania
uydurma, düzme. tuzak, hile. * iş, amel, fiil.

sania
tertibli, uydurma işler. tuzaklar. * sanayi.

sanife
bez kenarı.

sanih
mübarek fiil, iyi iş.

saniha
zihne gelen fikir. mütâlâa. çok düşünmeden gelen fikir.

sâniha
çok düşünmeden akla, fikre gelen şeyler. (bak: sünuh)

sâniha
içe doğan fikirler.

saniha-ârâ
f. hatıra gelen, akla gelen.

sanihât
çok düşünmeden akla, fikre gelen şeyler. (bak: sünuh)

sani'-i hakikî
doğrudan doğruya, hiç bir şeye muhtaç olmadan her şeyin aslını, esasını ve teferruatını yapan, yaratan. Allah (c.c.).

sâni'-i hakîm
hikmet sâhibi olan yaratıcı. Allah (c.c.)

saniiyet
sanilik, sanatlı yapıcılık.

sani'iyyet
ustaca ve tertibli yapıcı oluş. sâni'lik.(eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. meselâ, ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde her bir taşı mimar sinan olması lâzım geliyor. öyle ise kâinatın sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. öyle ise kâinatın inkârı mümkün olsa bile, sâniin inkârı mümkün değildir. m.n.)

sa'niye
takkenin tepesi.

saniye
dakikanın altmışta birisi. çok kısa bir zaman.

saniye
ikinci.

saniye
saniyeler. * ikinci derecede şeyler.

saniyen
ikinci olarak. ikinci derecede.

saniyen
ikincisi.

sansür
fr. neşr olacak şeylerin (kitap, film veya mektubların) hükümetçe kontrol edilmesi işi.

sansür
yayınların denetlenmesi.

santit
ulu, kerim kişi.

santrifüj
yun. merkezden uzaklaşan kuvvet. merkezkaç kuvvet. (bak: kuvve-i an-il merkeziye)

santrifüj
merkezkaç kuvveti.

santrifüj
su çıkarmaya yarayan pompalı alet

sanvan
(sunvân) (c.: esvane) kaftan. * giyecek eşyaların muhafaza edildiği dolap veya sandık.

sa'r
katil zehiri. * kısa boylu adam. * küçük hıyar. * yaban soğanının kökü.

sar
intikam, öç.

sar'
düşmek. * yıkıp yere çalmak. * edb: şiirin beytini iki mısra' veya iki kafiyeli yapmak. * tıb: bir hastalık ki, teneffüs cihâzını his ve hareketten meneder.

sar'a
tıb : bir nevi baygınlık hastalığı.

sara
f. hâlis, saf, katıksız. *hz. ibrahim'in (a.s.) birinci zevcesinin ismi.

sara'
sararmış hanzal otu.

sarâ
bir çeşit asabi hastalık.

sarad
yer bağırsağı.

sarah
her şeyin hâlis ve safisi.

sarahat
sarih olmak, zâhir olmak. açıklık. * kaymağı alınmış süt.

sarahat
açıklık.

sarahaten
açık ve sarih olarak. açıktan açığa.

sarahaten
açıkça.

saramet
yiğitlik, mertlik.

sa'ran (sa'revân)
koyunun memesinin etrafında olan ve memeye benzeyen sivilceler.

sararî
gemici.

sarariyyûn
gemici.

sarasır
şiddetli ve gürültülü rüzgârlar.

sarasıra
şam vilâyetinde yetişen bir otun adı.

sarat
suyun çok durmaktan dolayı renginin ve kokusunun değişmesi.

saray
(seray) f. büyük kimselerin veya padişahların oturduğu yüksek ve büyük bina. büyük, muntazam ve tantanalı konak, ev.

saray
büyük ve güzel bina.

sarb
"sütü birbiri üstüne sağmak. * bevlini hapsetmek. * çok ekşimiş süt. * ""zamk-ı talh"" denilen ağaç sakızı."

sarban
f. deve sürücüsü. deveci.

sard
nüfuz etmek, sözü geçer olmak. * katıksız, saf, hâlis. * soğuk.

sardah
düz yer. * sahrâ, çöl.

sare
cemaat, topluluk.

sareb
"sütü birbiri üstüne sağmak. * bevlini hapsetmek. * çok ekşimiş süt. * ""zamk-ı talh"" denilen ağaç sakızı."

sarf
harcama, masraf, gider. * fazl. * hile. * men etme. bir kimseyi yolundan ve işinden ayırıp başka tarafa yöneltme. * farz. * gr: bir lisanı meydana getiren kelimelerin değişmesinden, birbirinden türemesinden bahseden ilim şubesi. kelime bilgisi. kelime şekli bilgisi. morfoloji. tasrif çeşitlerini, isim ve fiil nevilerini öğreten ilim. * para bozma.

sarf
harcama, gider.

sarf
harcayan

sarf
masraflar. * değişiklikler.

sarf
dilbilgisi kitapları, gramerler.

sarf u nahiv
dilbilgisi. gramer.

sarfe
kuranın mûcize olduğunu gösteren usûllerden biri.

sarfe mezhebi
"kur'an-ı kerim'in mu'cize olduğuna dair ikinci mercuh bir mezheb ismi.(i'caz-ı kur'an'da iki mezheb var. mezheb-i ekser ve râcih odur ki, kur'an'daki letaif-i belâgat ve mezaya-yı meâni, kudret-i beşerin fevkindedir.ikinci mercuh mezheb odur ki:kur'an'ın bir suresine muâraza, kudret-i beşer dâhilindedir. fakat cenab-ı hak, mu'cize-i ahmediye (a.s.m.) olarak men etmiş. nasıl ki bir adam ayağa kalkabilir, fakat eser-i mu'cize olarak bir nebi dese ki: ""sen kalkamıyacaksın."" o da kalkamazsa, mu'cize olur. şu mezheb-i mercuha, sarfe mezhebi denilir. yâni cenab-ı hak cin ve insi men'etmiş ki; kur'an'ın bir suresine mukabele edemesinler. eğer men'etmeseydi, cin ve ins bir suresine mukabele ederdi. işte bu mezhebe göre ""bir kelimesine de muâraza edilmez"" diyen ulemânın sözleri hakikattır. çünkü mâdem cenab-ı hak i'caz için onları men'etmiş, muârazaya ağızlarını açamazlar. ağızlarını açsalar da, izn-i ilâhî olmazsa, kelimeyi çıkaramazlar. m.)"

sarfî
(sarfiye) masrafa, sarfa ait, gidere dair. * gr: sarf kaidesine dair, gramere ait, dilbilgisiyle ilgili.

sarfiyât
masraflar, giderler.

sarfiyyat
masraflar, giderler.

sarf-ı mehâret
maharet sarfetme.

sarf-ı nazar
bir şeyden vazgeçme, cayma. * nazar-ı itibare almama.

sarf-ı zihn
akıl sarfetme, akıl harcama.

sarfınazar
gözden kaçan.

sarh
büyük köşk, yüksek yapı.

sarh
köşkler, yüksek binalar.

sarha
çağırmak, bağırmak, feryad etmek.

sarhoşane
sarhoşça.

sar'î
sar'a hastalığı ile ilgili.

sari
f. süren, sürücü.

sari'
düşmüş. yere düşmüş sar'alı kimse.

sarî
gemici.

sârî
bulaşıcı.

sâri
her şeye geçen, yayılan, her şeyde bulunan; yerçekimi kanunu gibi

sarib
yol, tarik.

sarif
kapı gıcırtısı. * diş gıcırtısı. * makara sesi.

sarife
değişiklik. değişme.

sârife
değişmeler. değişiklikler.

sarih
açık, belirli âşikâr. sâf ve hâlis olan.

sarîh
açık.

sarih
yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan bir topluluğun bir hadîs-i şerifi, bizzat aynen aktarması (bk. -d-s_)

sarih
saf ırklar.

sarihan
açık ve belirli olarak. açıkça. meydanda ve âşikâr olarak.

sarîhan
açıkça.

sarik
hırsız.

sârik
hırsızlar, sârikler.

sarim
kesilmiş. * biçilmiş ekin, döğülmemiş harman.

sarime
ekini biçilmiş yer.

sarir
(kapı, kalem vs. de) cızırtı, gıcırtı.

sarir-i hâme
kalem cızırtısı.

sariye
direk. * gece yağmur yağdıran bulut.

sarm
(surm) bağ kesmek. meyve toplamak. bir şeyi kökünden ayırmak.

sarma'
susuz sahra. suyu olmayan çöl.

sarnıç
yağmur sularını biriktirmek için bina altında ve toprak içinde yapılan etrafı duvarlı veya çimento sıvalı su mahzeni.

sarr
sevindiren, sürura sebeb olan.

sarraf
sarfeden. para işleri ile uğraşan. * cevherci, kuyumcu. cevherin kıymetini san'atı ile azaltan veya çoğaltan.

sarrâf
kuyumcu.

sarraf
sarraflar.

sarrafân
sarraflar.

sarram
ham deri satıcısı.

sarrar
orak kuşu denilen ve yaz sıcaklarında öten bir hayvan.

sarre
kapı, kalem ve semer cızıldaması. * çağırıp söylemek. * sayha, yüksek ses.

sarsar
gürültü ile gelen pek soğuk rüzgâr, yel. kasırga. * ağustos böceği.

sarsar
şiddetli ve gürültülü rüzgârlar.

sarsara
doğan sesi. * horoz sesi.

sarsarani
bir deve cinsi. * bir cins balık.

sarsaraniyyât
bir deve cinsi. * bir cins balık.

saruc
alçı. * hamam otu.

saruf
hayvanın kızmakla erkeğini araması.

sary
kalem ve kapı cızıltısı.

sârık
(sârıka) çalan, hırsızlık yapan. hırsız.

sarık
başa sarılan bez.

sârık
hırsız.

sârıkane
f. hırsız gibi, hırsızcasına.

sârıkane
hırsızcasına.

sârım
keskin kılıçlar.

sa'sa
inci, sedef.

sa'saa
keçiyi sağmak için çağırmak.

sa'sae
köpek eniğinin gözü açılmadan gözünü depretip bakmak istemesi.

sasaniler
iran'da ikibin yıl önce devlet kuran bir sülâledirler. ilk meşhur hükümdarları erdeşir'dir. devleti kuvvetlendirdi ve doğu anadolu'yu romalılardan aldı. ünlü pâdişahlarından ve âdil ismi ile tanınan nuşirevan islâmiyetten önce yaşamıştır. altıyüz seneden ziyade devletleri devam eden sâsâniler, islâmiyetin karşısında sarsılmışlar, nihayet 636'da nihavend muharebesi ile ortadan kaldırılmışlardır.

sa'sea
âciz olmak. * sözünde kasır olmak.

sasim
kara ağaç. * abnus ağacı.

sat'
yüksek olmak. kesmek, kat'etmek.

sa'ter
güvey otu. * kekik otu.

sa'terî
şen ve keyifli kimse. * kekik otu ile alâkalı. * soytarı.

sath
yüzey.

sath
yüzey.

sathen
dış yüzden, dıştan.

sathî
görünüşe göre, derinliğine dalmadan, üstünkörü olarak, satha dâir ve âit.

sathî
derinliksiz, sığ, yüzeyden.

sathî
sığ, yüzeysel bakış, görüş

sathiyât
sathi ve âdi şeyler.

sathiyyen
dıştan, dış yüzden. * üstten. derinleştirmeden.

sath-ı arz
yer yüzü. ruy-i zemin.

sath-ı derya
denizin yüzü.

sati
adımlarını geniş atan at.

satih
yarı, yarım, şık.

satîh
bedeni kemiksiz etten ibaret olan hilkat garibesi bir kâhin, falcı.

satim
galiz, kaba.

satir
setreden, örten, kapatan. * günahları, kusurları örten.

satit
ses. * topluluk, cemaat.

satl
kova, tas, küçük leğen.

satr
satır. yazı sırası.

satr
yazı satırları.

satr
yazı dizileri, satırlar.

satranç
32 taşla, 64 haneli bir tahta üzerinde, iki kişi arasında muhakemeye dayanılarak oynanan ve meşru olmayan bir oyundur.

satt
cemaat, topluluk. * cesediyle tokuşmak. * kovmak, def'etmek. * zor bir işe giriftar etmek.

satur
satır, büyük bıçak.

sâtur
büyük bıçaklar, satırlar.

satv
yürürken sıçramak.

satvet
ezici kuvvet. hışım ve şiddetle kavrayıp almak. birisinin üzerine şiddetle sıçramak ve hamle etmek. * zorluluk.

satvet
ezici kuvvet.

satı'
(sâtı'a) yükselerek meydana çıkan. * yükselerek görünen. nur saçan. parlak.

sâtı
parlak.

sâtı
belli ve yüksek olan şeyler.

satıh
düz. bir şeyin dış yüzü, üstü. * evin damı. * yayıp döşemek. * genişlik.

satıh
yüzey.

satır
satırlar, yazı dizileri.

saud
inişli ve yokuşlu yer.

saur
ocak. fırın.

saut
enfiye gibi burna çekilen ilâçlar.

sa'v
duymak. işitmek. * zayıf adam. * serçeden küçük bir kuş.

sav
vatan. * niyyet.

sav'
perâkende etmek, dağıtmak, parça parça yapmak.

savâ
kutsal sayılan ve peygamberimizin doğduğu gece kuruyan bir göl.

savab
doğruluk. yanlış olmayan. doğru dürüst.

savâb
doğru.

savabdide
f. doğru ve haklı görülmüş. beğenilmiş.

savab-endiş
düşünce ve görüşü doğru olan.

savab-nüma
f. doğruyu gösteren.

savaf-sâfât
kanatlarını havada yayıp uçan kuş.

savafık
havadis. * yeni meydana gelen şeyler.

savahır
topraktan yapılmış bir kap.

savaik
saikalar, yıldırımlar.

savaik-i rahmet
rahmet yağmur ve yıldırımları.

savâkı
yıldırım.

savalic
cirit oynanan eğri sopalar.

savâlic
cirit oynanılan eğri sopa.

savân
bir cins çakmak taşı.

savâri
hamle yapmak. * parçalamak, pâre pâre etmek. * bir yerde toplanmış küçük hurma ağaçları.

savarif
değişmeler. değişiklikler.

savârif
değişiklik. değişme.

savarif-i dehr
dünya değişiklikleri.

savarım
keskin kılıçlar.

sa'vat
kuyruk sallıyan kuşlar.

savat
(aslı: sevâd'dır) gümüş üstüne kurşunla yapılan kara kalem nakışlar. * derede hayvanlara su içirilen yer.

sa'vât
kuyruk sallıyan kuş.

savb
taraf, cihet, yön. * dökülmek, nüzul etmek. * savab. doğruluk, dürüstlük.

savb
cihet, yön, taraf.

savb-ı âlî
yüksek taraf.

savb-ı hak
hak ciheti.

sa've
kuyruk sallıyan kuş.

sa've
kuyruk sallıyan kuşlar.

saver
eğri boyunlu olmak.

savg
batmak, * kuyumculuk yapmak.

savh
yarmak. * ayırmak. * işitmek, duymak.

savi
kuru, yâbis.

savl
saldırma, atılma. saldırış, atılış.

savlec
misk. * gümüş.

savlecan
cirit oynanılan eğri sopa.

savlet
saldırma. ani ve şiddetli atılış.

savlet
saldırma, saldırı.

savm
oruç. ikinci fecirden başlıyarak güneşin batmasına kadar yemekten, içmekten ve cinsi mukarenetten nefsi men'etmek suretiyle yapılan ibâdet.

savm
oruç.

savm
oruçlar. (bak: oruç, ramazan)

savmaa
(savmea) (c.: savâmi') ibadet yeri, hususan yahudilerin ibadet ettikleri yer. * hücre.

savm-ı davudî
bir gün oruç tutup bir gün iftar etmek.

savm-ı dehr
aralıksız, bir sene mütemadiyen nehyedilen bayram günlerinde dahi iftar edilmeksizin oruç tutmağa denir. bu nevi oruç bayram günleri tutulmazsa câizdir.

savm-ı visal
iki gün iftar etmeden oruç tutmak. (bu, zaruret olmadan mekruhtur)

savmıvisal
iftar etmeksizin üst üste tutulan oruç.

savn
koruma, muhafaza, sıyanet.

savr
hamle yapmak. * parçalamak, pâre pâre etmek. * bir yerde toplanmış küçük hurma ağaçları.

savre
uyuza benzer bir hastalık.

savt
ses. bağırmak.(şeriatça bazı savtlar helâl, bazıları da haram kılınmıştır. evet ulvi hüzünleri, rabbani aşkları iras eden sesler helâldir. yetimâne hüzünleri, nefsanî şehevâtı tahrik eden sesler, haramdır. şeriatın tayin etmediği kısım ise, senin ruhuna, vicdanına yaptığı te'sire göre hüküm alır! i.i.)

savt
ses.

savt
sesler.

savt
sesler. savtlar.

savt
kırbaçlar, kamçılar.

savtal
havuç cinsinden çöğender adı verilen bir bitki.

savt-ı azab
daima elem verici azab.

savt-ı bülend
yüksek ses.

savt-ı hazin
hüzünlü ses.

savvag
kuyumcu.

savvane
bir cins çakmak taşı.

sa'y
çalışma, çalışıp çabalama. gayret sarfetme. bir maksadın meydana gelmesi için elden geleni yapma. * hızlı yürüme. * cür'et etme. * ziyaret etme. * gammazlık yapma. * ıst: hac veya umre'de safâ ile merve arasında usulüne göre yedi defa gelip gitmektir. (bak: himmet)

say'
suyun akması.

sây
çalışma, emek.

sa'y
çalışan

sayadid
belâ. * zahmet, meşakkat.

sayâdile
boncuk ve hırdavat satan çerçi.

sayâg
kuyumcu.

sayakıle
cilâ yapanlar, cilâcılar. * cilâ âletleri.

sayarif
sarraflar. * kurnaz ve işini bilir kimseler.

sayârife
sarraf.

say'ariyye
boyunda olan işaret.

sayasi
dağın uçları. * herhangi bir şeyin asılları. * çulha tarakları. * muhkem ve yüksek kaleler.

sayb
inmek.

sayd
av. avlanmak, sayda gitmek, ava gitmek.

sayd
avlanma.

sayda'
çömlek yapılan toprak. * kaba ve galiz yer. * belde ismi.

saydân
taş çömlek.

saydani
bir küçük canlı. * tilki. * mülk.

saydelan
boncuk ve hırdavat satan çerçi.

saydelanî
boncukçu, çerçi.

saydele
eczahane.

saydelî
eczacı.

saydenani
bir küçük canlı.

saydgâh
f. av yeri.

saydger
f. avcı. sayyad.

sayd-ı mahî
balık avı.

saye
f. gölge. * mc: himaye, sahip çıkma, koruma. * muavenet, yardım.

saye
koruma.

saye- zar
f. gölgelik.

saye-ban
gölgelik. büyük çadır. şemsiye. * mc: koruyan, himaye eden.

sayeban
koruyan, gölgelik.

sayed
başını yukarı kaldırıp kibirlenmek ve sağına soluna iltifat etmemek.

saye-dar
f. gölge eden, gölgesi olan, gölgeli. * sâhip çıkan, koruyan, himâye eden.

saye-endaz
f. gölge salan. * mc: koruyuculuk eden, himâyecilik yapan.

saye-fiken
gölge düşüren.

saye-gâh
f. gölgeli yer. gölgelik.

saye-güster
f. gölge eden. * koruyan, muhafaza ve himaye eden.

saye-hah
koruma ve himaye isteyen.

sayehan
çağırmak.

saye-i medid
uzun gölge.

saye-nişin
f. gölgede oturan. * bir şeyin gölgesine sığınan. korunan, himaye gören.

saye-puş
ağaçlık, gölgelik.

sayf
yaz, yaz mevsimi.

sayf
yaz mevsimleri.

sayf
yaz mevsimleri.

sayfî
yaza ait. yaz mevsimiyle alâkalı.

sayfiye
yazlık. gezinecek ve yazın yaşanacak yer.

sayfiye
yazlık.

sayfufet
udûl etmek. yoldan çıkmak, vazgeçmek.

sayh
çağırış. çığlık. feryad. nâra. * azab, eziyet.

sayha
yüksek ses.

sayha
çağırış. çığlık. feryad. nâra. * azab, eziyet.

sayha
bağırmalar, çığlıklar, haykırışlar, feryadlar.

sayha-i gurâb
karga bağırışı.

sayhed
uzun.

sayhud
çok sıcak olan gün.

sa'y-i beliğ
emek harcayarak gereği gibi çalışma.

sa'y-i dimağî
kafa çalışması, fikrî çalışma.

sayibe
"(c.: siyeb) adak için ayrılıp üstüne binilmeyen ve sütü içilmeyen dişi deve. * ""ümm-ül bahire"" adı verilen ve peşpeşe üç dişi deve doğuran deve. bu deveye de binilmez, sütü sağılmaz. yabana salarlar, ölünceye kadar gezer."

sayide
f. eskimiş, yıpranmış. * ezilmiş, sürülmüş.

sayifât
ufak, yumuşak kum.

sayife
ufak, yumuşak kum.

sayifet
rum gazası. (çünki çok yağmurlu ve karlı yer olduğundan yaz günlerinde gaza yaparlardı.)

sayil
alında olan beyazlık. * burun kamışı.

sayime
yılın ekserinde yabanda yürüyen davar.

sayir
bakan, seyreden. seyredici.

sayis
(siyaset. den) at uşağı, seyis. koyun güdücü.

sayis-hane
f. üzerine yük yüklenip yolcunun da bindiği hayvan.

sayk
kesif toz ve fena ter kokusu.

saykal
cilâ. cilâ yapan âlet. parlatan. * kılıç bileyen.

saykal
cilâ.

saykal
cilalamak, parlatmak

saykal
cilâ yapanlar, cilâcılar. * cilâ âletleri.

saykal vurmak
cilâ vurmak, parlatmak.

saykalzede
f. cilâlı. cilâlanmış.

saykalzen
f. yaldızcı.

saylem
zorluk, meşakkat.

sayref
sarraf. * işini, çıkarını, hesabını bilir, kurnaz kimse.

sayrefî
sarraf.

sayrefî
sarraflar. * kurnaz ve işini bilir kimseler.

sayrem
bir lokma yemek.

sayruret
(sayr. dan) bir hâlden diğer hâle intikal etmek. bir şeyin bir şeye dönmesi. * olmak, edilmek. * vücud, kevn.

saysa
ham hurma çekirdeği. * içi boş olan hanzal tanesi.

sayyad
avcı, avcılık yapan.

sayyad
avcı.

sayyad-ı bî-insaf
f. insafsız avcı.

sayyag
(sıyâgat. dan) kuyumcu.

sayyere
(sayruretin fiili) oldu, olur (meâlinde).

sayyib
yağmur veren bulut.

sayyihanî
medine hurmalarından bir cins.

sayyur
bir işin âkibeti, sonu, neticesi, serencâmı. * akıl, fikir.

saz
f. (sâhten: yapmak mastarından emir köküdür) eden, yapan, uyduran, düzen mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: evham-saz $ : evham veren.

saz
müzik âleti, musiki sesi.

sâz
" ""eden, yapan"" mânâsında son ek."

sazec
sâde, basit.

sâzec
sâde ve basit şeyler.

sazende
f. çalgıcı. * düzenleyici, yapıcı.

sâzendegân
f. çalgıcı. * düzenleyici, yapıcı.

sazî
f. düzenleyicilik, yapıcılık.

sazkâr
f. uygun, muvafık.

sazkârî
f. uygunluk, muvafakat.

sağir
küçük, ufak.

sağnak
birdenbire ve çok fazla yağıp geçen yağmur.

semek
balık.

semek
balık.

semek
semekler, balıklar.

semek
balıklar. * parlak yıldız. * iki parlak yıldızdan birisi. * bir şeyi yükseltip kaldıracak âlet.

sea
güç, iktidar.

seab
sel yolu. su akıtmak mânasına mastar.

seabib
salya.

seâbib
saf su akan yer.

seabin
büyük yılanlar, ejderhalar.

seaf
devenin ağzında olan bir hastalıktır ve burnunun ve gözlerinin kılları dökülür. o devenin erkeğine esaf, dişisine nâfâ denir. * tırnağın çevresinin kopup ayrılması.

seâli
helâk. * cin sâhirleri.

seâlib
tilki. * süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.

seâlib
tilki. * süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.

sealil
memeler. * vücudda meydana gelen siğiller.

seam
bir çeşit deve yürüyüşü.

seâne
yarısı kesilmiş kırba.

searir
bir ot cinsi. * burun içinde olan yarık.

seat
kokmak.

se'b
tuluk. * genişletmek. * boğmak.

seb'
yırtmak. * parçalamak. * kahretmek. * sökmek.

sebâ'
yırtıcı hayvan. canavar.

seb'a semavat
"yedi kat gökler.(üçüncü mes'ele: kelimesi hakkındadır.ey arkadaş! semavatın dokuz tabakadan ibaret olduğu, eski hikmetin hurafelerinden biridir. onların o hurafe-vâri fikirleri, efkâr-ı âmmeyi istilâ etmişti. hattâ bazı müfessirler, bazı âyetlerin zâhirini onların mezheblerine meylettirmişlerdir. hikmet-i cedide ise, feza denilen şu boşlukta yalnız yıldızların muallâk bir vaziyette durmakta olduklarına kaildir. bunların mezhebinden semavatın inkârı çıkıyor. ve bu iki hikmetin birisi ifrata varmışsa da, ötekisi tefritte kalmıştır. şeriat ise, cenab-ı hakk'ın yedi tabakadan ibaret semavatı halketmiş olduğuna hâkimdir ve yıldızların da balık gibi o semalar denizlerinde yüzmekte olduklarına kaildir. hadis ise, semanın $ den ibaret bulunduğunu emrediyor. şu hak olan mezhebin, ""altı mukaddeme"" ile tahkikatını yapacağız.birinci mukaddeme: şu geniş boşluğun esir ile dolu olduğu, fennen ve hikmeten sâbittir.ikinci mukaddeme : ecram-ı ulviyenin kanunlarını rabteden ve ziya ve hararetin emsalini neşr ve nakleden fezayı doldurmuş bir madde mevcuddur.üçüncü mukaddeme: madde-i esiriyenin, yine esir olarak kalmak şartiyle, sâir maddeler gibi muhtelif teşekkülâtı ve ayrı ayrı nevi'leri vardır. buhar ile su ve buzun teşekkülâtları gibi.dördüncü mukaddeme: ecram-ı ulviyeye dikkat edilirse, tabakaları arasında muhalefet görünür. evet, yeni teşekküle ve in'ikada başlamış milyarlarca yıldızlardan ibaret kehkeşan ile anılan tabaka-i esiriye, sabit yıldızların tabakasına muhaliftir. bu da, manzume-i şemsiyenin tabakasına ve hâkeza yedi tabakaya kadar birbirine muhalif tabakalar vardır.beşinci mukaddeme: araştırmalar neticesinde sâbit olmuştur ki: bir maddede teşkil, tanzim, tesviyeler vâki olursa, birbirine muhalif tabakalar husule gelir. bir mâdenden kül, kömür, elmas meydana gelir; ateşden alev, duman husule gelir. müvellidülmâ' ile müvellidülhumuzanın imtizacından su, buz, buhar tevellüd eder.altıncı mukaddeme: şu müteaddid emarelerden anlaşıldı ki; semavat müteaddittir; şeriat sahibi de, yedidir demiştir; öyle ise yedidir. maahaza yedi, yetmiş, yediyüz sayıları arab üslublarında kesret için kullanılır.arkadaş! pek geniş bulunan kur'an-ı kerimin hitablarına, mânalarına, işaretlerine dikkat edilmekle bir âmiden tut bir veliye kadar bütün tabakat-ı nâsa ve umum efkâr-ı âmmeye olan müraatları, okşamaları fevkalâde hayrete, taaccübe mucibdir.meselâ: $ kelimesinden bazı insanlar havâ-i nesimiyyenin tabakalarını fehmetmiştir; öbür bazı da, arzımız ile arkadaşları olan hayattar küreleri ihata eden nesimî küreleri fehmetmiştir; bir kısım da seyyarât-ı seb'ayı fehmetmiştir; bir kısmı da, manzume-i şemsiye içinde esirin yedi tabakasını fehmetmiştir; bir kısım da, şu bildiğimiz manzume-i şemsiye ile beraber altı tane daha manzume-i şemsiyeyi fehmetmiştir; bir kısım da esirin teşekkülâtı yedi tabakaya inkısam ettiğini fehmetmiştir.hülâsa : herbir kısım insanlar, istidatlarına göre feyz-i kur'an'dan hisselerini almışlardır. evet kur'an-ı kerim, bütün şu mefhumlara şâmildir diyebiliriz. i.i.)"

sebahat
(bak: sibâhat)

seb'a-i seyyare
yedi seyyar yıldız.

sebâib
atın alın kılı, yele ve kuyruğu. * ince keten bezi parçası.

sebaik
eritilip kalıplara dökülmüş mâdenler. külçeler.

sebaimeşhûre
ünlü yediler.

sebak
ders. * yarış. * koşu yapanların aralarında koydukları ödül.

sebak-âmuz
f. ders arkadaşı.

sebak-daş
f. ders arkadaşı.

sebak-gâh
f. ders öğrenilen yer. mekteb, medrese.

sebak-hân
f. ders okuyan, talebe.

sebâriyet
az. * otsuz ve susuz yer. * fakir adam.

sebâsib
ıssız büyük çöl. * kâfirlerin bayramı.

sebat
yerinden oynamamak, dayanmak. kararlı olmak. * sözde durmak, ahde vefâ etmek. iman ve islâmiyete hizmette, Allah'a ibadet ve taatta sâbit ve berkarar olmak. * bir meslekte, meşru bir kanaatte veya bir fikirde kararlı bulunmak, sağlamlık göstermek.

sebât
dayanma, kararlılık.

sebat
kararlılıkla devam etme, sabit olma

sebât
ot, nebat, bitki. * otu çok olan yer.

sebata
saçın kıvırcık olmayıp sarkık olması.

sebatî
sebatlılık. sözünde ve kararında durma.

sebatkâr
f. sağlam, yerinden oynamaz. * ahdine, vefakârlığına sâdık ve sağlam olan.

sebâtkâr
sebatlı, kararlı.

sebâtkârâne
sebat edercesine.

sebaya
harbde esir düşenler.

sebâyâ
savaşta esir düşen kimse.

sebb
küfür, küfran. sövüp saymak.

sebb
sövme.

sebbab
(sebb. den) çok küfür eden. küfürbaz.

sebbabe
şehâdet parmağı. sağ elin baştan ikinci parmağı.

sebbabegezâ
f. şaşarak parmağını ısıran.

sebbah
(sibahat. dan) suda yüzen, yüzücü. * yüzgeç.

sebbahe
yüzücü kuşlar sınıfı.

sebbak
eritip kalıba döken, eritici.

sebbetmek
söğmek, sövüp saymak.

sebbî
harbde esir düşenler.

sebc
orta vasat.

sebca'
karnı büyük olan kadın. (müz: esbec)

sebe
yaşlılıktan dolayı bunamak.

sebe'
(sebâ) hazret-i süleyman aleyhisselâm'ın mucizesi sonunda imana gelen ve onunla evlenen belkıs'ın yemen'de hükmü altında bulundurduğu mâmur şehrinin ismi. * bir arab kavminin adı. * bir devlet ismi. * bir şahıs adı.

sebê
yemen ülkesinde tarihî bir şehir.

sebe' suresi
kur'an-ı kerim'in 34. suresi olup mekkîdir.

sebeb
vâsıta. âlet. * alâka. * bahane. * edb: harekeli bir harf ile sâkin bir harften veya iki harekeli harften meydana gelen parça. (bak: esbab, esbabperest)

sebeb
vasıta, vesile, araç.

sebeb-i hilkat
yaratılışa sebeb ve gaye, yaratılışa vâsıta ve âlet olan.(... nasıl ki o zât, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü ve vesile-i vüsulüdür. öyle de duasıyla, niyazıyla o saadetin sebeb-i vücudu ve vesile-i icadıdır. s.)

sebeb-i vücud
varlık sebebi. var olmanın sebebi ve gayesi.

sebebiyet
icab ettirme, sebep olma.

sebebiyet
sebep olma.

sebebiyet
sebep olan

sebed
sepet. * az saç, kıl. başta az tüy olması.

sebehlel
bâtıl, boş, abes.

sebel
tıb: bulanık görme hastalığı. * göze inen perde. * buluttan çıkıp da henüz yere ulaşmamış yağmur. * buğday başı.

sebele
bıyık.

sebenta
çeri, öncü. * ayı.

seberât
pek soğuk olan erken vakit.

sebet
kıvırcık olmayan saç.

sebete
ot, nebat, bitki. * otu çok olan yer.

sebg
nimet bolluğu. * olgunlaşmak, kemâle yetişmek. tamam olmak.

sebh
atın seğirtmesi. * sür'atle gitmek. * maaşında tasarruf etmek. * suda yüzme.

sebha
ot yetişmeyen yer. * şap taşının çıktığı yer. * tuzla

sebhale
""" sübhânallah"" demek."

sebi
savaşta esir düşen kimse.

sebibe
atın alın kılı, yele ve kuyruğu. * ince keten bezi parçası.

sebic
yatık veya sekik adı verilen, ağzı dar şarap testisi. * gecelik.

sebice
yatık veya sekik adı verilen, ağzı dar şarap testisi. * gecelik.

sebid
başa yağ sürmeyi terketmek.

sebih
kuş yeleğinin kopup düşeni. * pamuk ve yün atıldıktan sonra dürüp eğirmek için koydukları bez parçası.

sebiha
gecelik. geceleyin giyilen elbise.

sebika
eritilip kalıplara dökülmüş mâdenler. külçeler.

sebike
eritilerek kalıba dökülmüş şey, külçe. kalıba dökülmüş altın veya gümüş. * hafif, küçük.

sebike-i hak
"hak külçesi. * mc: işlenmemiş külçe halindeki altın kıymetinin zâhiren görünmemesi gibi; hakkın bâtıl ile mücadelesinin olmadığı zamanda, hakkın kıymet ve lüzumu derecesinin bir cihette bilinememesi."

sebike-i zehebiye
altun külçesi.

sebil
açık ve büyük yol. büyük cadde. * Allah rızası için su dağıtılan yer.

sebil
cadde, su dağıtımı.

sebil
yollar, caddeler.

sebilhane
f. sebil olarak su dağıtılan yer.

sebilullah
Allah (c.c.) yolu. karşılıksız. Allah rızası.

seb'în
yetmiş.

sebin
bir dağın adı.

seb'îne merre
yetmiş defa.

sebir
suret. * renk. * asıl. * heyet.

sebîr
mekkede bir dağ.

sebit
aklın sabit olması, aklın durması.

sebk
bir şeyi eritme. kalıba dökme. * edb: ibarenin tarz ve terkibi.

sebkat
geçmek, ilerlemek.

sebkat
ilerleme, geçme.

sebkat
daha önceden verilen

sebk-i mefsul
edb: ayrı ayrı, kesik kesik yazma tarzı.

sebk-i mevsul
edb: cümleleri bağlayarak birleştirme tarzı.

sebk-i mürekkeb
edb: hem kısa, hem uzun ifâde tarzı.

sebla'
uzun kirpikli göz.

seblet
bıyık.

sebr
men'etmek, engel olmak. * helâk etmek. * hapsetmek.

sebr
mantıkta bir ispat yolu.

sebr
mantıkta bir ispatlama usulü

sebr ve taksim
"mantıkta bir isbatlama tarzı ve usulüdür. bu iki kelime beraber kullanıldığı gibi, ""delil-i taksim, delil-i münkasım"" gibi tâbirlerle de söylenir. bu isbatlamada bir şeyin aslında bulunan vasıflar, illet olmaktan birer birer ibtal edildikten sonra, tam illet olmaya elverişli olan tesbit edilir. (lât: residu: arkada kalan, bâkiye.) taksim: man: bir bütünü hariçte hiç artmamak şartıyla bölmek."

sebre
pek soğuk olan erken vakit.

sebseb
ıssız büyük çöl. * kâfirlerin bayramı.

sebt
rahat etmek. * boyun vurmak. * saç sarkıtmak. bir çeşit deve yürüyüşü. * cumartesi günü. * şaşırmak, hayrette kalmak. * çok zeki, dâhiye. * başı tıraş etmek.

sebt
cumartesiler. cumartesi günleri.

sebtane
tüfek.

sebtel
çürük yumurta.

sebt-i defter
deftere geçirme, deftere yazma.

sebu
f. testi.

sebu'
yırtıcı hayvan. canavar.

sebuh
(sibh. den) yüzgeç.

sebuha
mekke şehri.

sebuiye
yırtıcıya mensub, canavarlıkla ilgili.

sebuiyet
yırtıcılık, parçalayıcılık. yırtıcı hayvanın fıtri hassası.

sebûiyet
yırtıcılık.

seb'ûn
yetmiş.

sebuçe
f. küçük testi. * küçük kap.

seby
harpte esir alınma. * uzaklaştırma. * bir yerden başka bir yere sürüp giderme.

sebz
f. yeşil, yeşil renkli.

sebzevat
f. yeşil bitkiler, yeşil nebatlar.

sebzevât
yeşil bitkiler.

sebzezar
f. çayırlık, çimenlik, yeşillik. * bostan, sebze tarlası.

sebz-fâm
yeşil renkli.

sebzfam
f. yeşil renkli.

sebzin
.f rengi yeşil. yeşil renkli.

sebzpuş
f. yeşil elbiseli, yeşil örtülü.

sebük
f. hafif. ağırbaşlılığı ve ağırlığı olmayan.

sebükbâr
f. yükü hafif. ağırlıksız, eşyası az olan. * derdi, düşüncesi olmayan.

sebük-endiş
f. derin düşünmeyen, sathi düşünen.

sebükhîz
f. çabuk kalkan, hareket eden.

sebükî
f. hafiflik.

sebük-inân
f. çabuk koşan.

sebükmâye
f. itibarsız, değersiz, kıymetsiz.

sebükmağz
f. hafif beyinli, düşüncesiz. ahmak. akılsız.

sebükmizac
f. hafif mizaçlı.

sebükrev
f. çabuk giden.

sebükre'y
f. düşüncesiz, hafif fikirli.

sebükruh
f. hafif ruhlu. * zarif ve şen olan. hoşa giden, hoş sohbet. * mc: lâübâli.

sebükser
f. hafif düşünceli. * sefih, aşağılık.

sebükserân
f. hafif düşünceli. * sefih, aşağılık.

se'bül
aş havucu. * pirinç, buğday, nohut, mercimek.

seb'-ül mesani
iki defa nazil olan ve yedi âyetten ibaret bulunan fâtiha suresi. * mükerrer okunup tekrarlanan.

sebülmesanî
tekrar tekrar okunan, iki kez nazil olan fatiha sûresi.

sec'
kumru sesi. * kafiyeli söz.

sec'
edb: nesirde fıkra sonlarının kafiye tarzında olan uygunlukları, vezinli nesirler.

sec'a
kuşların cıvıltısı gibi olan ses. * edb: nesir hâlindeki kafiyeli yazı.

seca'
yarasa.

secâ
cıvıltı.

secaât
kuşların ötüşleri, sec'aları. * nesir halindeki yazının kafiyeleri.

secah
letafet, güzellik. rıfk. adl. * yumuşak yer.

secahat
mülâyemet, rıfk. cemalin tenasüp içindeki kemali.

secâm
akıcı, akan, sâil.

secavend
f. kur'an-ı kerim'de doğru okunması için yapılan işaretler.kur'an-ı azîmüşşan'ı okurken durularak nefes alınacak yerler, âyet sonları ile secavend mahalleridir. secavend denilen huruf-u rumuziye ise şunları ifade ederler: $ durmanın lüzumunu gösterir. bu lüzum şer'î bir lüzum olmayıp, ıstılahî bir lüzumdur. meselâ: $ tilâvet eden $ da durur. sonra $ den devam eder.

secaya
karakterler, huylar, seciyeler, ahlâk ve tabiatlar.

secâyâ
seciyeler, karakterler.

secaya-yı sâmiye
yüksek ve kıymetli seciyeler.

secc
(sücuc) akıcı bir şeyin kesretle dökülüp akması, akıtılması. su akmak.

seccac
çağlayan. şarıltı ile akan.

seccade
genellikle üzerinde secdeye varmakta yâni namaz kılmakta kullanılan küçük halı, kilim cinsinden sergi.

seccal
akıp giden.

seccan
(sicn. den) gardiyan, zindancı, hapishane memuru.

secde
Allah'ın (c.c.) huzurunda yere kapanış. ibadet ve Allah'a (c.c.) memnuniyetini ve itaatini bildirmek veya şükretmek için yere kapanarak alın, burun ucu, eller, dizler ve ayak uçları yere gelecek şekilde yapılan en büyük tazim ifade eden hareket. namazın bir rüknü.

secde
Allah için yere kapanış.

secde suresi
kur'an-ı kerim'in 32. suresidir. mekkîdir.

secde-ber-zemin-i hayret ve muhabbet
hayret ve muhabbetle yere secde etmek.

secdegâh
f. namaz kılınıp secde edilecek yer. ibadet yapılacak yer.

secdegâh
secde yeri.

secde-i tilâvet
kur'an okurken veya dinlerken secde âyeti dinlenir veya okunursa secdeye kapanmak vâcibdir. okuma secdesi mânasiyle bu isim verilmiştir. abdestli ve bulunduğu yer temiz olmak şartiyle kıbleye müteveccihen secde edilir. (kur'an-ı kerim'de, 7, 13, 16, 17, 19, 22, 25, 27, 32, 38, 41, 53, 84 ve 96. surelerde olmak üzere 14 yerinde secde âyeti vardır.)

secde-i şükran
şükür secdesi. şükretmek maksadıyla yapılan secde.

secde-i şükür
bir lütf-u ilâhîden dolayı veya bir musibetin izn-i ilâhi ile kaldırılmasından sonra hamd ve şükür için edilen secde.

secdeteyn
birbiri arkası yapılan iki secde.

secdevari
secde gibi.

seceât
cıvıltılar, ritimli sesler.

secec
dökülmüş su.

secede
secde edenler.

secel
genişlik, vüs'at. * büyüklük, azamet.

secel
içi su dolu kovalar.

secencel
(secencele) ayna.

secer
yassı ve enli.

seces
bozuk ve bulanık su.

secf
perdeler, örtüler.

secfan
ev önünde olan perdenin iki kanadı.

sech
tırmalama. * bir şeyin kabuğunu veya derisini soyup sıyırma.

seci'
"edb: nesrin kafiyesidir. seci'ler, ya cümlelerin sonunda yahut arasında bulunur. sondaki seci'ler bir kelime vasıtasiyle birbirine bağlanır, onlara ""seci'-i mukayyed"" denilir. aradaki seci'ler ise yekdiğerlerine bağlı olmadıklarından onlara sec'i-i mutlak tâbir olunur. içiçe olan seci'lere ""seci' ender seci"" denir."

seci
nesir kafiyesi.

secic
asan, kolay. * yumuşak yer.

secif
perde, setre. * bir kapıya birbiri üstüne iki perde asmak.

seciha
tabiat. * miktar.

secil
uzun, tavil.

secile
büyük kova. * dökülmüş su.

secir
posa.

secir-i ineb
üzüm posası.

secis
yılın ve zamanın sonu.

seciye
huy, karakter. huy güzelliği. ahlâk durumu.

seciye
karakter.

seciye
karakterler, huylar, seciyeler, ahlâk ve tabiatlar.

seciye-i avrâ
tek gözlü seciye. dünyaperestlik.

seciye-i uverâ
tek gözlülerin -yâni sadece bu dünyayı düşünenlerin, âhireti görmeyenlerin- seciyesi.

seciyeten
karakter itibariyle.

secl
(sicâl) içi su dolu kova.

secl
büyük su kovaları.

secla'
emziği uzun dişi deve.

secr
kızdırmak. * doldurmak. * inleyerek çağırmak.

secsec
ne yumuşak ne sert olan yer.

secur
tennur kızdırılan nesne.

se'd
zayıf yağan yağmur. * yaz gecelerinde olan rutubet. * boğaz ıslatan her cins nesne.

sed
tıkamak, kapamak

seda
ses, seda.

seda'
bezin hatâsı.

sedâ
ses.

sedâ
memeler.

sedacet
sâdelik.

sedacet-i kelâm
söz sadeliği.

sedad
istikamet ve kasd. * haklı ve doğru şey. * akıl.

sedâd
istikamet, doğruluk.

sedail
askılar. perdeler. zarlar. örtüler.

sedâil
askı. perde. örtü. zar.

sedane
etlilik, semizlik, besililik.

sedare
sıcaklığın fazlalığından dolayı tenbelleşmek.

sedaya
memeler.

sedc
yalan.

sedd
tıkamak, kapamak, mâni olmak. * baraj. * perde, mânia. * rıhtım. * set, tümsek.

sedd
set, engel.

seddad
tıpa. şişe tıpası. * tampon.

sedd-i âhenin
demirden yapılan set.

sedd-i bâb
kapı örtme.

sedd-i nutk
susma.

sedd-i rasin
sağlam set.

sedd-i remak
ölmeyecek kadar yeyip içmek.

sedd-i sedid
yıkılması zor olan, sağlam sed. yıkılmayacak derecede sağlam sedd.

sedd-i zerai'
"şer'an memnu olan bir şeye vesile teşkil eden mübah fiillerin de men edilmesi. ""def-i mefasid, celb-i menafiden evlâdır."" buna binaen insan, şer'an memnu olan herhangi bir şeye sâik olacak şeylerden sakınması icab eder, o şeyler hadd-i zâtında mennu olmasa da. bu husus mâlikî mezhebinde delil kabul edilen bir mes'eledir."

sedd-i zülkarneyn
(bak: zü-l karneyn)

sedef
kap, kabuk.

sedef
sedefler.

sedel
bir kuş adı. * örtmek, setretmek.

sedem
hüzün, keder, tasa. * nedâmet, pişmanlık.

seden
(sedâne) hizmet.

sedene
kapıcılar. perdedarlar. kâbe-i mükerremenin kapıcıları.

sedene
kapıcı. perdedar. * kâbe hizmetçisi.

sedg
baş yarığı. * baş yarma.

sedh
döşemek. * uçuk hastalığı. * bir nesneyi açıp yaymak ve arkası üstüne bırakmak. * deve çökertmek. * kırba doldurmak.

sed-i râh
yol kapayan, yola mâni olan.

sedid
doğru. yanlış ve yalan olmayan. * müstakil. * muhkem. metin.

sedid
doğru, sağlam.

sedif
deve hörgücü. * her canlının sırtı.

sedil
askı. perde. örtü. zar.

sedil
askılar. perdeler. zarlar. örtüler.

sedin
semiz, besili, etli ve cüsseli kimse.

sedir
köşk. * nehir. * karyola. * odanın baş köşesine konulan döşenmiş kerevet.

sedk
lâzım olmak, icab etmek, lüzum.

sedl
irsal etmek, göndermek, yollamak.

sedm
dik fışkıran su.

sedn
tapınak. * puthane.

sedr
tenbel olmak. * irsal, gönderme. * gözü hareket ettirmek.

sedum
peygamber lut aleyhisselâm'ın kavminin şehri.

sedv
el uzatmak.

sedy
meme.

sedya'
büyük memeli kadın.

seele
dilenciler.

seele
dilenenler.

sef'
alâmet. işaret. * yandırmak. * kara etmek. * çekmek.

sefa'
buğday başının kılçığı. * orak. * kuyu içinden çıkan toprak.

sefâ
eğlenme.

sefafid
kebap pişirilen demir.

sefahet
(sefeh) zevk ve eğlenceye ve yasak şeylere düşkünlük. akılsızlık edip lüzumsuz yere, sonunu düşünmeden, hazz-ı nefs için masraf etmek.

sefâhet
kıt akıllılık, düşüncesizlik, günahlara düşkünlük.

sefahet
zevk ve eğlenceye düşkün olan ve sermayesini gereksiz yere harcayanlar

sefâhetkârâne
akılsızca, haram eğlencelere dalarcasına.

sefain
gemiler.

sefâin
gemiler.

sefain-i harbiye
harp gemileri.

sefaka
katılık. * sıklık.

sefalet
fakirlik, yoksulluk. fakirlikten gelen sıkıntı. sefillik.

sefâlet
düşkünlük, aşağılık.

sefâlethâne
sefalet yeri, düşkünlük evi.

sefare
süprüntü. * ıslah etmek, düzeltmek.

sefaret
sefirlik, elçilik.

sefâret
elçilik.

sefarethane
f. sefirlik, elçilik. elçilik konağı.

sefaric
ayvalar.

sefâric
ayva.

sefasif
yerden toz kaldırarak esen rüzgârlar.

sefâsif
alçak, kemter şey, hakir iş. * un elerken elekten kalkan toz.

sefâsik
katı, şiddetli, şedid. * sık dokunmuş bez.

sefâsir-sefâsire
simsar. bir şeyi alıp satan. * zarif, zerâfetli. * hizmetçi, hâdim. * tabi, itaat eden, uyan.

sefat
sele, sepet. * ağaç veya balık pulu.

sefe
kepek.

sefeh
akılsızlık.

sefele
alçak kimseler. aşağı kimseler. alçaklar.

sefen
nasır. * sertlik, katılık, huşunet.

sefenc
yeyni, hafif.

sefer
(safer) arabi ayların ikincisinin ismi.

sefer
yolculuk, savaş, kez.

sefer
seferler, yolculuklar, yola gidişler. * düşmana karşı gidişler, akınlar. * (sifr. c.) büyük kitaplar, ciltler.

seferber
f. harbe hazırlık hali. * sefere hazırlık içinde olan asker ve bu askerin durumu.

seferber
sefere hazırlık.

sefercel
ayva.

sefercel
ayvalar.

sefere
yazıcılar.

sefergüzin
f. yolculuk yapan, seyahat eden.

seferî
seferde olma hali. harbe ait, muharebe ile alâkalı. * namazı kısaltmak veya oruç tutmak gibi sefere ait bir hâlde bulunmak. fık: ortalama 90 km. lik bir mesafeyi veya daha fazlasını giden seferi (müsafir) sayılır. zıddı mukimdir. (bak: mukim)

seferî
seferde olma hâli.

sefet
sepetler.

seff
dokumak. * yapmak. * ahzetmek, almak. * toz haline getirilmiş ilâç. * ilâcı toz haline getirme.

seffah
cömert, eliaçık, civanmerd. * güzel konuşan, hatip. * kan dökücü, gaddar.

seffak
(sefk. den) kan döken, kan dökücü.

seffud
kebap pişirilen demir.

sefh
dağ eteği. * su dökmek. * kan dökmek.

sefi'
şiddetle tutup çekme.

sefid
(sepid) f. ak, beyaz.

sefidî
beyazlık, aklık.

sefif
deve beline çekilen kolan.

sefih
zevk ve eğlenceye düşkün. sefahete düşmüş. malını düşünmeden harcayan.

sefîh
kıt akıllı, düşüncesiz, zevke düşkün.

sefih
sefihler. içkici, müsrif ve günahkâr kimseler.

sefihan
heybe gibi çatıp içine birşeyler konulan iki çuval.

sefihane
f. eğlenceye ve lüzumsuz masraflara düşkün olarak.

sefîhane
sefihce, zevkine düşkün biri gibi, düşüncesizce.

sefik
katı, şiddetli, şedid. * sık dokunmuş bez.

sefil
sefalet çeken, muhtaçlık içinde olan. çok sıkıntıda bulunan. * uslu huy sahibi.

sefîl
düşkün, aşağı.

sefil
sefiller.

sefile
mc: fâhişe. namussuz kadın.

sefine
gemi. * çeşitli mevzulara dair kitap. * göğün güney yarım küresinde bir burç adı.

sefîne
gemi.

sefine
gemiler.

sefine-i nuh
hz. nuh'un (a.s.) gemisi. (bak: nuh)

sefir
elçi. bir devletten diğer devlete bazı işler için gönderilen memur. * ıslık sesi.

sefîr
elçi.

sefir
sefirler, elçiler.

sefir-i kebir
büyük elçi.

sefit
keremli, cömert kimse.

sefiyy
saçılmış toprak. * bulut.

sefk
dökme, akıtma.

sefk
kan akıtma, kan dökme.

sefk-i dem
kan dökme.

sefk-i dimâ'
kan dökme, kan dökücülük.

sefn
keser. * timsah derisi gibi olan sert deri. * yutmak. * kazık.

sefne
devenin çöktüğünde yere değen yerleri.

sefr
arslan. * deve ferci. * eyer kuskunu. * yavaş yürüyen deve.

sefsaf
alçak, kemter şey, hakir iş. * un elerken elekten kalkan toz.

sefsâf
yerden toz kaldırarak esen rüzgârlar.

sefsefe
nişasta, un gibi şeyleri eleme.

seft
kabir üstüne koyulan taş. * tabut.

sefuf
ilâçlar, devâlar, mâcunlar.

sefuh
dökülmüş su.

sefva'
hızlı yürüyen katır.

sefy
savurmak. saçmak.

seg
f. köpek, kelb.

sega'
koyun ve keçi sesi.

segab
açlık.

segabet
açlık.

segame
beyaz çiçekli bir ot.

segar
ön dişler. * ağız. (dar geçit ağızlarına ve diğer yerlerin boş olan korku yerlerine de denir.) * yaş hıyar.

segban
(bak: sekbân)

seg-i kuy
sokak, mahalle köpeği.

segil
yaramaz huylu kimse. * cüssesi küçük, ayakları ince olan kimse.

segpeçe
f. köpek yavrusu.

seha
ev içi. her nesnenin kabuğu. * yarasa kuşu.

seha'
tıb: beyin zarı.

sehâ
cömertlik.

sehâ
beyin zarları.

sehab
bulut. * karanlık. * bulut gibi uçuşan böcekler.

sehâb
bulut.

sehâb
bulutlar.

sehab-alud
f. bulutlu.

sehabe
tek bulut.

sehâbe
bulutlar.

sehabî
bulut ile alâkalı.

sehab-üs sikal
ağır yağmur bulutları.

sehab-ı matir
yağmur bulutu.

sehab-ı rahmet
rahmet bulutu.

sehah
yumuşak ve sıcak yer.

sehaib
bulutlar.

sehâib
bulut. * karanlık. * bulut gibi uçuşan böcekler.

sehale
altın, gümüş gibi değerli maddelerin kırıntıları.

seham
sıcak günlerde havada iplik iplik olduğu hayâl edilen nesneler. * sıcak esen rüzgâr.

sehane
heyet. * süs, ziynet. * renk.

sehanet
kalınlık. * sıklık. * katılık, peklik.

sehar
bir havuç cinsi.

sehâvât
yumuşak, geniş, bol yer.

sehavet
"cömertlik, el açıklığı, muhtaç olanlara çok ihsan etmek.(ihsan ihsandır. eğer nev'e olsa; veya muhtaca ve fakire olsa, sahavet o vakit tam sahavettir. eğer, millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tenbel eder, çingeneliğe alıştırır. elhâsıl, millet bâkidir, fert fâni. münazarât)"

sehâvet
cömertlik.

sehâvetkârâne
cömertçe.

sehâvetperverâne
cömerliği severcesine.

sehay
nâme üstüne nesne bağlamak. * keşf etmek. * kabuk soymak.

sehaya
beyin zarları.

sehb
çekmek. * şiddetle yemek ve içmek.

sehba
üç ayaklı küçük masa. * idama mahkûm olanların idam edildiği üç ayaklı âlet.

sehbel
büyük, iri vücutlu, şişman deve. * büyük ve geniş tuluk. * büyük keler.

sehc
seyretmek. * ezmek.

sehef
çok susamak.

sehek
balık kokusu. * demir pası. * rüzgârın yerden savurduğu toprak. * bir şeyin pis pis kokması.

sehem
ok. * nâsib.

seher
"tan. sabah olmağa başladığı vakit. * fık: ikinci fecirden biraz evvel olan vakit.""seherlerde eser bâd-ı tecelliuyan ey gözlerim vakt-i seherde."" (s.)"

seher
tan.

seher
tan yerinin ağarmaya başladığı zaman

sehergâh
f. sabahlık. sabah zamanı. sabah vaktine âit.

sehergâh
seher zamanı, yeri.

seherhîz
f. sabahları erken kalkan. erkenci. * sabahleyin esen.

sehf
maktulün can çekişirken olan ıztırabı, acısı.

sehh
dökmek.

sehha'
"(sehh'ten mübalağa sigası) ""çok dökücü"" mânasına gelir."

sehhac
yeri eliyle veya ayağıyla sıyıran kimse.

sehhah
(mübalağa ile) semiz ve besili nesne.

sehhar
(sihir. den) büyü gibi bir kuvvetle çeken. büyü yapan. * çok aldatıcı.

sehhar
sihirbaz, büyücü.

sehi
f. düz, doğru. * fidan gibi boy.

sehi-kamet
f. düzgün boy.

sehil
bükülmemiş iplik. * bir kat bükülmüş iplik. * ipliği bir kat olan bez. * eşeğin göğsünden gelen hırıltı.

sehil
yoğun, büyük nesne.

sehim
hisse sâhibi. hissedar.

sehîm
pay sahibi.

sehin
altı görünmeyen sık ve kalın nesne.

sehine
bulamaç aşı.

sehiv
hata, yanlışlık.

sehl
yere yayılmak, döşenmek.

sehl
kolay.

sehlen
kolaylıkla, kolay surette.

sehl-i mümteni'
"edb: ""hem kolay, hem güç"" mânasına bir tâbirdir. yazılışı veya söylenişi kolay göründüğü hâlde taklidine kalkışınca, taklidi imkânsız eser demektir."

sehlimümteni
yazılması veya söylenmesi kolay görünen, ama denendiğinde zor olduğu anlaşılan eser.

sehlter
f. en kolay, çok kolay.

sehl-ül me'haz
kolay olarak alıncak ve elde edilecek şey.

sehm
f. dehşet, korku.

sehm
sehim, pay.

sehm
oklar. * nasibler, hisseler.

sehm
oklar. * sehimler, hisseler.

sehma'
dübür, mak'ad, kıç. * ağaç.

sehme
karalık, siyahlık.

sehm-gin
f. korkunç, korkulu.

sehm-nâk
f. korkunç, korkulu.

sehna'
heyet. * suret.

sehpa
küçük masa, idam tahtası.

sehran
geceleri uyanık duran.

sehuk
uzun. * çok uzun hurma ağacı.

sehum
hâlin ve durumun değişmesi. yüzün renginin değişmesi.

sehv
hata, yanlış, yanılma.

sehv
hata, yanlış.

sehv
yanlışlar, yanlışlıklar, sehivler.

sehva'
geceden bir saat.

sehve
ev önünde yapılan sofa. * gevşek yürüyüşlü deve.

sehven
yanlışlıkla, yanılmak suretiyle.

sehven
yanlışlıkla.

sehv-i kalem
yanlış yazılış, kalem yanlışı.

sehv-i mürettib
mürettibin matbaada yaptığı yanlışlık.

sehv-i sarih
pek açık yanlış.

sehv-i tertib
tertib yanlışı, dizme yanlışı.

sehviyat
yanlışlar, yanlışlıklar, sehivler.

sek'
gitmek.

seka'
kulağı olmayan dişi hayvan.

sekab
dayanıp itimat edilen, güvenilen.

sekaf
kabile, soy. nisbet.

sekafe
akıllılık.

sekal
misafir. * mal, mülk, metâ. * ev metaı, ev eşyası. * ins ve cinnin bir ünvanı. (bak: sakalân)(sekal, meta-i beyt yani ev eşyasıdır. ayrıca sekal: misafirin yani yolcunun ağırlık tabir olunan meta ve ailesine ve sahibinin çok zaman kullanmayıp sakladığı kıymetli şeye denir.ins ü cinne sekaleyn denilmesi, arzın içinde ve üzerinde bulunmaları itibariyle onun sekali, ağırlığı gibi olmalarından, yahut amellerinin günahlarının ağırlığındandır denilmiştir.) (e.t.)

sekal
cin ve insan.

sekal
ağır yükler, ağır şeyler. kalabalık, ağırlık.

sekaleyn
cinler ve insanlar.

sekam
hastalık. illet. bozukluk. (bak: sakam)

sekam
hastalık.

sekam
zahmet, meşakkat. hastalık, maraz.

sekb
su dökmek. su dökülme.

sekban
f. köpek besleyicisi. * padişahın köpeklerini av yerine götüren seyman. * vaktiyle yeniçeri ordusunda bir asker sınıfının ismi. * köy düğününde silâhlı ve oyun yapan gençler kafilesi. (türkçede seğmen denir.)

sekbe
başta olan kepek. * takke.

sekebât
başta olan kepek. * takke.

sekebe
güzel kokulu bir ağaç.

sekel
musibet, belâ. * çocuğun ölümü.

sekem
yolun orta yeri. * lâzım olmak, icab etmek.

seken
ev ahâlisi. * mesken, ev. * kalbin teskin olduğu nesne.

sekenât
sekeneler, oturanlar, yerliler.

sekene
sâkin olanlar, oturanlar. bir yerde devamlı oturanlar.

sekene
oturan, yerli.

sekene-i arz
yeryüzünde bulunan mahlûkat.

sekene-i karye
köyde oturanlar. köyün sâkinleri.

seker
hurma şarabı.

sekerat
sarhoşluk. * hayretler. şiddetler. * mestlikler.

sekerât
ölüm hâli, kendinden geçmeler, esrimeler.

sekerat
can çekişme anı

sekerat-ül mevt
ölüm halindeki kimsenin kendinden geçmesi, can çekişmesi hali.

sekf
bulmak.

seki
direğin altında konulan taş ayak, kürsü taşı, kapıların yanlarında ve bahçelerde havuzların etrafında yapılan sed ve peyke, odaların zeminden yüksekçe olarak bir kısmına yapılan döşeme yerlerinde kullanılır bir tabirdir. * atın ayağındaki beyaz nişana da bu ad verilir. (o.t.d.s.)

sekine
sükûn ve itmi'nan, temkin. nefisteki telâşın kesilmesi ile hâsıl olan kalb huzuru ve sükûneti. * telâş ve hafifliğin zıddıdır. * kalb rahatlığı, kalb kuvveti veren çok mühim bir duânın ismi. (bu, sekine isimli duâ, hazret-i ali radıyallâhü anh gibi evliyânın bildiği ve içerisinde ondokuz harfli ondokuz âyet bulunan çok mühim, sükûnet ve itmi'nan veren bir duâdır. hizb-ül envar-ül hakaik-ın nuriye'de mevcuttur.)

sekîne
sakinlik, okuyana sakinlik veren önemli bir dua.

sekînet
sakinlik, gönül huzuru, kalbin rahat olması.

sekinet
sükûn ve itmi'nan, temkin. nefisteki telâşın kesilmesi ile hâsıl olan kalb huzuru ve sükûneti. * telâş ve hafifliğin zıddıdır. * kalb rahatlığı, kalb kuvveti veren çok mühim bir duânın ismi. (bu, sekine isimli duâ, hazret-i ali radıyallâhü anh gibi evliyânın bildiği ve içerisinde ondokuz harfli ondokuz âyet bulunan çok mühim, sükûnet ve itmi'nan veren bir duâdır. hizb-ül envar-ül hakaik-ın nuriye'de mevcuttur.)

sekir
sekr, kendinden geçme hâli, sarhoşluk, esrime.

sekit
kırağı.

sekk
çuvaldız. çivi. * alçaklık. * dar nesne.

sekka'
su ulaştıran.

sekkab
delici, delen.

sekkak
bıçakçı, çakıcı.

sekkakî
"(hi: 555-626) harzem'li olup edebiyat ve kelâm ilminde çok kıymetli ve mühim bir islâm âlimidir. ""miftâh-ül ulûm"" isminde sarf ve nahivden ve aruz kafiyesinden bahseden eseri vardır. sadeddin-i taftazanî bu kitabı şerhetmiştir."

sekkar
lânet eden kişi.

sekkare
şarap yapan.

sekla
çocuğunu kaybeden kadın.

sekn
sâkin olmak.

sekr
(sekir) sarhoşluk.

sekr
kendinden geçme hâli, sarhoşluk, esrime.

sekran
sarhoş, mest olan adam.

sekr-âver
f. sarhoş eden, sarhoşluk veren, baş döndüren.

sekre
sarhoşluk. * şaşkınlık. * şiddet.

sekren
sarhoşlar.

sekseke
hamakat, ahmaklık.

sekte
durma, kısılma. * kanın birdenbire durması. * bir işin görülmesinde kesiklik, durgunluk hâsıl olmak. * tecvidde: kıraat esnasında nefes almadan sesi kesmeğe denir.

sekte
durma, kesiklik.

sektedâr
susan, sesini kesen. * zarara uğramış olan. * aheng ve düzeni bozulmuş.

sekte-i kalb
kalbin durması. kalbin sekteye uğraması.

sekub
(sekabe) ateşin alevlenmesi. * yıldızın parlaması. * ışıklı, ışık veren. * parlamak.

sekun
yemen vilâyetinde bir kabile adı.

sel'
baş yarmak.

sel'a
hıyarcık hastalığı. * yarmak.

sela
çocuğun ana karnında iken içinde bulunduğu ince deri.

sela'
pişirmek. * eritmek.

selacika
selçuklular.

selâcim
uzun, tavil.* uzun ok. şalgam.

sel'af
yutmak.

selah
keklik yavrusu.

selahif
kaplumbağalar.

selâhif
kaplumbağa.

selahiyet
yetki.

selâhıf
kaplumbağa.

selaik
güzel söz söyleme ve yazma kabiliyetleri.

selak
yüksek, düz yer. deve yanırının onulmuş ve yeri ağarmış olan izi. * çuval kulpunun birisini birisine koymak.

selâki
otsuz, susuz ve ıssız yer.

selale
çanak içinde yalanan nesne.

selalim
merdivenler.

selam
"ayıplardan, âfetten sâlim oluş. selâmet, emniyet. sulh. asâyiş. bütün korktuklarından emin olma. * Allah'ın (c.c.) rızasına erişmek için mü'minlerin birbirlerine yaptığı dua. mü'minler birbirleriyle karşılaştıklarında büyük küçüğe; yürüyen durana; azlık çokluğa; hayvan veya vasıta üzerinde olan yerde yürüyene; yüksekteki aşağıdakine ""selâmün aleyküm"" der. selâmı alan ""ve aleykümüsselâm ve rahmetullâhi ve berekâtühu"" diyerek cevap verir. evvelâ selâm veren daha çok sevap kazanır. selâm vermek sünnet, almak ise farzdır. iki cemaat birbiri ile karşılaşırsa; onlardan birisinin selâm vermesi sünnet-i kifaye, selâm alacak taraftan birisinin selâm alması farz-ı kifayedir."

selâm
rahatlık, emniyet, barış, iyilik.

selâm
esenlik, rahatlık (bk. s-l-m)

selaman
bir mekânın adı. * büyük ağaç.

selamet
kurtuluş, tehlikeden sâlim olmak. korktuklarından, fenalıklardan kurtulmak. * neticede imân ile kabre girmek. * edb: doğruluk, sağlamlık.

selâmet
kurtuluş, emniyet.

selâmic
ince uzun demir.

selamlık
herkesin giremeyeceği yer, aile, eş.

selase-aşer
onüç.

selaset
edb: anlatıştaki kolaylık ve rahatlık. açık, kolay, akıcı ve âhenkli ifade.

selâset
akıcılık.

selasil
silsileler. * zincir gibi olanlar. zincirler. * sıradağlar.

selâsil
silsileler.

selasûn
(selâsîn) otuz, 30.

selata
kahır, galebe, hiddet. * kötü konuşan, gönül inciten, kalb kıran. * merhametsiz olmak. * acı söz söylemek.

selatin
sultanlar.

selâtin
sultanlar.

selb
"ayıp. * ""noksan etmek ve çekmek"" mânalarına da mastardır."

selb
kapma, alma, silme, kaldırma, red.

selb
giderilme, silme

selben
inkâr yoluyla, * gidererek, kaldırarak, yok ederek.

selbî
nefiy ile alâkalı, nefye mensub olan.

selbub
bir dere.

selc
yutmak.

selc
karlar.

selcem
uzun, tavil.* uzun ok. şalgam.

seleb
yemen vilâyetinde yetişen bir ağacın kabuğudur. ondan ipler ve urganlar yaparlar. * kişinin malı mülkü ve metâı.

selebe
dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.

selecan
yutmak.

selef
(self) eskiden olan. evvelce bulunmuş olan. * yerine geçilen. * önde olmak, ileri geçmek. * eski adam.

selef
önceki, yeri doldurulan.

selef
öncekiler ve sonrakiler (bk. -l-f)

selef
selefler, evvelkiler, geçmişler.

selef
selefler. önce gelip geçmiş olanlar.

selef-i sâlihîn
ehl-i sünnet ve cemaat'in ilk rehberleri: tabiîn ile ashabın ileri gelenleri ve tebe-i tabiînden olan müslümanlar.

selefisâlihîn
dinin ilk zamanlarındaki rehber âlimler.

selefiye
"itikadca ehl-i sünnet mezhebi üzerinde olan sahabe ve tâbiîn'in gittikleri yol. ve bu yolda giden fakihler, muhaddisler ve bu mezhebden olanlar. * cenab-ı hakk'ın varlığında ve diğer hususlarda kur'an-ı kerim aşikâr ne söylemiş ise aynen kabul edenler. bunlara ""eseriyye"" de denir."

selefiye
önceden yaşamış müslüman büyüklerinin yolu.

selekân
yüksek, düz yer. deve yanırının onulmuş ve yeri ağarmış olan izi. * çuval kulpunun birisini birisine koymak.

selel
helâk olmak, mahvolmak.

selem
diş gediği.

selenka'
yıldırım.

selentah
geniş, açık yer.

self
yeri düzeltmek. *büyük dağarcık.

selfa'
bahadır. kahraman ve cesâretli kimse. * yüzsüz, utanmaz, hayâsız, kötü kadın. * kuvvetli deve.

selfe
ahmak. * kurt.

selg
ayırmak. * yarmak.

selh
soyma, deri soymak. * her ayın son günü. * bir yerden bir şeyi çıkarmak.

selha
kıyamet günü.

selhân
keklik yavrusu.

selh-hane
"f. hayvan kesilip yüzülen yer. mezbâha. (bu kelime galat olarak, ""salhâne"" şeklinde kullanılır.)"

selhhâne
hayvan kesimi yapılan yer, mezbaha.

selib
soyulmuş, giderilmiş, alınmış. * tıraş olunmuş. * aklı başından alınmış.

selif
eski zamanda geçmiş olan.

seliha
kabuk. * soyulmuş veya bozulmuş şey. * tarçın yerine kullanılan bir ağacın adı.

selik
arpa, buğday ve bunlara benzer hububatın yarması.

selika
güzel söz söyleme ve yazma istidadı.

selika
güzel söz söyleme ve yazma kabiliyetleri.

selil
netice, semere. * yeni doğmuş erkek çocuk. * büyük, geniş dere.

selile
yeni doğmuş kız çocuğu.

selil-i meyyit
ölü olarak doğmuş çocuk.

selim
(selâmet. den) sağlam, kusursuz. refah ve selâmet üzere bulunan.

selîm
sağlam, kusursuz.

selime
(selâmet. den) sağlam, kusursuz. refah ve selâmet üzere bulunan.

selim-ül kalb
temiz kalbli.

selis
selâsetli. fasih ve beliğ olan. düzgün ve akıcı ifade.

selîs
akıcı.

selit
kahredici, galebe edici. * susam yağı. * kötü sözlü şerli kimse. ağzı bozuk. * zeytinyağı.

selk
bir yerden haber getirmek. * yumurtayı rafadan pişirmek. bir kimseyi başı üstüne bırakmak. * katı ve sert söylemek. * çağırmak.

selka'
otsuz, susuz ve ıssız yer.

sell
yavaşça çekip sıyırma. sıyrılma. * çıkarma, çıkarılma. çekme, çekilme.

sellac
buzcu, buz satan adam.

sellah
(selh. den) kasaplık hayvan kesen veya yüzen.

sellat
sepetler, seleler.

sellât
dar su yolu.

selle
(c.: sellât - silâl) sepet, sele.

selle
sepetler, seleler.

selle
sepetler, seleler.

sellebâf
f. sepet, küfe vs. ören kimse. sepetçi.

selleme
"""selâm ve selâmet versin, kusur ve ayıptan hâli ve beri eylesin"" meâlinde duâ."

sellemehullah
"allah ona selâmet ve âfiyet versin" mânâsına gelen saygı ve dua ifadesi

sellemehüsselam
gelişi-güzel. rastgele.

sellemetüsselâm
gelişigüzel.

sell-i seyf
kılıç çekme.

selm
barış, sulh. itaat. tek kulplu kova. (bak: silm)

selm
barışma, itaat.

selman-ı farisî
iran'ın isfahan şehrinde doğmuş olan büyük bir sahâbe. evvelce ateşperestti, sonra hristiyan oldu. daha sonra papazların nasihatiyle islâmiyetin geleceğini anlamıştı ve arıyordu. yeni peygamber'e (a.s.m.) kavuşmak için şam'dan hicaz'a geldi ve orada kendisini köle yaptılar. peygamber aleyhissalâtü vesselâm medine'ye geldiğinde müslüman oldu ve resulullah onu satın alıp azad etti. islâmiyete çok hizmetleri vardır. (r.a.)

selme
rahne, gedik.

selmec
ince uzun demir.

selmet
taş.

sels
beyaz boncuk dizilen iplik.

selsal
hafif soğuk, tatlı ve lezzetli su.

selsebil
cennet'te bir çeşme veya ırmak. * mc: tatlı, lâtif, leziz su.

selsebîl
cennette bir pınar.

selsel
tatlı ve yumuşak su.

selsele
ulaştırmak, vardırmak. * zincir örmek.

selt
karın gürüldemesi.

selub
müddeti tamam olmadan yavrusunu düşüren deve.

seluc
rahat olmak. mutmain olmak.

seluf
suya gelen develerin dâima önlerinde gelen deve.

seluk
"yemen vilâyetinde bir köydür ve ""kilâb-ı selukiyye"" denilen büyük köpekleriyle meşhurdur."

selukiyye
kaptan kamarası.

selul
ölü olarak doğmuş çocuk.

selv
kanaat vermek.

selva
bal, asel. * bıldırcının büyüğü.

selvele
peygamberimize okunan dualar.

selvet
kalb rahatı. gönül rahatı.

selçuk
selçuklular.

sem'
işitmek. kulak ile dinlemek. * kurdun sırtlandan olan eniği.

semmak
balıkçı.

sem
işitme.

sem
göz ve kulak; görme ve işitme

sema
"gök yüzü. asuman. gök. * her şeyin sakfı. * gölgelik. * bulut ve emsali örtü.(resul-i ekrem'den (a.s.m.) şöyle rivayet olunmuştur. sema'ya uruç buyurdukları zaman kale burçları gibi bir mevkide bir takım melâike görmüştü. bunlar birbirlerinin yüzüne doğru, mütekabilen yürüyüp gidiyorlardı. bunlar nereye gidiyorlar diye resul-i ekrem (a.s.m.) cebrâil'e (a.s.) sordu. cebrâil: bilmiyorum. ancak yaratıldığımdan beri ben bunları görürüm ve evvel gördüğümün bir tânesini bir daha görmem dedi. onlardan birine, ikisi birden: ""sen ne zaman halk olundun"" diye sordular. o da: ""bilmiyorum. ancak cenab-ı hak her dörtyüz bin senede bir yıldız halk eder. ben yaratıldığımdan beri de dörtyüz bin yıldız halk etti"" diye cevap verdi. melâikenin kesretini ve kudret-i ezeliyenin vüs'at-ı tecelliyatını anlamalı... e.t.)"

sema'
yağlı yemek yedirmek. * baş yarmak. * ekmeği terid etmek. * sakalı boyamak.

semâ
gökyüzü.

sema
gökler, semalar.

semaan
(semaen) işiterek, dinleyerek, dinlemek suretiyle.

semaat
dinlemek, kulak vermek.

semacet
kötü görünüş, çirkinlik. * söz çirkinliği. * kabahat.

semacet-i ibtida
sözün başlangıcındaki çirkinlik.

semad
davar tersi. * gül.

semadan
vahiyle gelme

semadir
sarhoşluk vaktinde veya uyku geldiğinde göze ârız olan zayıflık.

semaen
işiterek, duyarak.

semahat
cömertlik. iyilik severlik. el açıklığı.

semahat
iyilikseverlik, yardımseverlik.

semahic
deniz içinde bir alanın adı.

semaî
işitmekle öğrenilen. işitmeğe dair ve müteallik. * gr: bir kaideye bağlı olmayan, işitilmekle öğrenilen.

semaî müennes
bir kaideye bağlı olarak müennes işareti olmayıp kelimenin aslında müenneslik var gibi kabul edilen ve işitilmekle öğrenilen müennes kelime. (bak: müennes-i semaî)

semakil
"""somak"" ve ""tadım"" denilen ekşi taneler."

semale
kap veya havuz dibinde olan artık. * tereyağı. *araptan bir kabile.

semâlik
düz, yüksek yer.

semâm
bir nevi kuş. * sür'atle yürüyen dişi deve.

sema'ma'
küçük başlı. * yular.

semame
bir nevi kuş. * sür'atle yürüyen dişi deve.

sem'an
dinliyerek. * işiterek, duyarak.

seman
sekiz.

sem'an
işiterek ve itaat ederek

seman-aşer
onsekiz.

semane
f. tavan. * bıldırcın.

semanet
semizlik, yağlılık, besililik.

semanîn
seksen. 80

semaniye
sekiz. 8

semâniye
sekiz.

semanûn
seksen. 80

semapare
f. gök parçası.

semar
duru süt.

semarug
başı yumru yumurta gibi olan mantar.

semasire
simsarlar, komisyoncular, tellâllar.

semâsire
komisyoncu, tellâl, aracı.

semâsım
şişman ve etli adam.

semavat
gökler, semalar.

semâvât
semalar, gökler.

semavat
gök ehli, melekler ve ruhanîler

semâvat
ruhanî varlıklar, melekler

semâvât
yüce âlemlerde yaşayanlar; melekler, ruhaniler vb. (bk. s-m-v)

semave
örtü. * şam yolunda bir bâdiyenin adı.

semavî
gökle alâkalı, semaya dair ve müteallik. * insan eseri olmayan, vahiyle gelmiş bulunan.

semâvî
sema ile ilgili.

semavî
cenab-ı hakkın varlığına ve birliğine işaret eden gökyüzündeki deliller

semâvî
vahiyle gelmiş emir ve tebliğler

semaviyyât
semavî olan şeyler.

sembol
fr. kararlaştırılmış bir mânası olan işaret. bir mânanın şekil veya madde halinde gösterilmiş sureti.

sembol
timsal, mânâlı işaret.

semcer
çok su katılmış olan süt.

semdar
f. zehirli.

semed
devamı gelmeyen sarnıç suyu.

semehder
geniş, bol, vâsi.

semel
sarhoşluk.

semele
kap dibinde kalan azıcık su.

semen
f. yâsemin.

semen
yağ, değer.

semen-bu
f. yâsemin gibi kokan, yâsemin kokulu.

semend
f. çevik ve güzel at.

semen-fam
f. yâsemin renkli, rengi yâsemin gibi olan.

semenî
tereyağı.

semeni
paha, değer.

semen-i misl
ehl-i vukuf tarafından hakiki kıymetini tâyin etme.

semen-i müsemma
iki tarafın isteğiyle değerlendirilen kıymet.

semen-i râyic
geçer değer, o zamanki kıymeti, fiyatı.

semer
geceleyin kıssa söylemek, hikâye anlatmak.

semer
meyve, yemiş mahsul. verim. netice.

semer
kıssa, hikâye. * akşamdan sonra olan.

semer
meyveler, yemişler.

semerât
meyveler, faydalar. kârlar. menfaatler.

semerât
meyveler.

semerat
hayatın gayeleri ve meyveleri (bk. -y-y)

semere
meyve, ürün.

semere
meyve, yemiş mahsul. verim. netice.

semere
meyveler, faydalar. kârlar. menfaatler.

semere
meyveler, yemişler. * mc: faydalar.

semeredâr
f. verimli, semereli, kârlı. * yemiş veren.

semeredâr
meyveli.

semere-i fuâd
gönül meyvası. * mc: evlâd, çocuk.

semerrec
üç defa haraç çıkarmak.

semerrece
üç defa haraç çıkarmak.

semertul
uzun, tavil.

se'met
kederli olmak. melül olmak. * bıkmak, usanmak.

semg
yarmak.

semh
cömertlik, keremli olma.

semha
kolaylık, sühulet.

semhac
arkası uzun olan at ve eşek.

semhak
yağmursuz bulut.

semhec
yağlı tadı azmış süt.

semher
"eskiden süngü ağacı yapan bir kimsenin adı. (ona nisbet edip ""rumh-i semherî"" derler.)"

semhuk
uzun, tavil.

semi'
işiten, duyan. * fık: Allah'ın (c.c.) insanlar gibi zamana, âlete muhtaç olmayarak her şeyi işitmesi ve duyması. (o'nun işitip duyamıyacağı hiç bir şey yoktur.)

semî
işitici.

sem'-i hamiyet
hamiyet kulağı, insaf ve hakperestlikle dinleyiş.

sem'-i hikmet
hikmetli sözleri dinlemek. hikmetten ibret ve ders almak. en hayırlısına tabi olmak.

semîane
işitircesine.

semic
(semc) çirkin, kötü görüşlü.

semi-i mutlak
her şeyi şeksiz, şüphesiz, mutlak surette işiten Allah (c.c.).

semik
zelve. (öküzün boynuna takılır.)

semil
sarhoş.

semile
artmış, artık şey. * dere içinde kalan su artığı.

semin
(semine) çok değerli, pahalı, kıymetli.

semin
semizler, besililer, yağlılar.

semi'nâ
"işittik ve itaat ettik!" (bk. s-m-a)

semi'na ve ata'na
""" işittik ve kabul ettik, itaat ederiz, baş üstüne"" meâlindedir."

semir
arkadaş, refik. * gece anlatılan kıssa ve hikâye.

semire
kaymağı çalkalayıp bir yere toplamadan evvel üstünde görünen yağ parçaları.

semit
temiz pişirilmiş olan kebap. * arınmış, temizlenmiş ve pâk olmuş. * doldurulmuş bağırsak. * birbiri üstüne yığılmış kiremit. * bir kat sahtiyan.

semiy
aynı isimde olmak. adaş, hemnâm.

semiyye
yüce, yüksek, refia.

semiz
t. eti, yağı bol. besili.

semiz
besili.

semi-üd dua
duayı işiten Allah (c.c.).

seml
sulh etmek, barışmak. * göz çıkarmak. * pâk edip temizleyip arıtmak.

semlah
tadı azmış olan yağlı süt.

semlak
düz, yüksek yer.

semm
cem' etmek, toplamak. * iyi etmek.

semm
zehir.

semm
zehirler.

semm
zehirler, ağular.

semman
süzme yağ yapan. hâlis yağ yapan veya satan kişi.

semmdar
f. zehirli.

semmî
(semmiye) zehirle alâkalı. zehirli.

semm-i katil
öldürücü zehir.

semmikatil
öldürücü zehir.

semm-sümm
küçük dar delik. * iğne deliği. * ağu, zehir. *kast. * düzeltme, ıslah. * set.

semm-ül hıyat
iğne deliği.

semn
semizlik, beslilik, yağlılık. * tereyağı.

sempati
fr. cana yakınlık, sıcak kanlılık. * tıb: her omurilik boyunca olan sağlı sollu yirmi üç boğumdan geçen iki paralel ağ şeklinde sinir sistemi.

sempati
cana yakınlık.

semra
(müe.) esmer. kumral renkte olan.

semra'
yemişli ağaç. meyveli ağaç.

semrâ
esmer güzeli.

semre
sakız ağacı.

semsak
yâsemin.

semsam
eline ne alırsa kıran.

semsem
tilki. * bir yerin adı.

semsere
bir kimsenin elbise ve kumaşını satıvermek.

semt
paklık, nezâfet, temizlik.

semud
(sümud) kur'anda ismi geçen bir kavim adı. sâlih peygamber'in kavmi.

semûd
sâlih aleyhisselâmın kavmi.

semuh
(semahat. dan) çok cömert.

semum
zehirli şey. * sam yeli. * gündüz vakti sıcak çölde esen pek sıcak rüzgar olup, bitki ve hayvanları mahveder.

semûm
yakıcı rüzgâr.

semunyun
yaban kerevizi.

semure
dikenli bir ağaç. * sakız ağacı.

semûre
bir cins ağaç.

semür-semürât
sakız ağacı.

semüvv
ad koymak, isim vermek.

sena
medihle tarif. medhetmek, övmek.

senâ
övme.

senâ
övme

senâ
övmeler. senâlar. medhetmeler.

senaa
cemali güzel.

senabik
at ve katır gibi hayvanların tırnakları.

senâbik
at, eşek gibi tek tırnaklı hayvanların tırnağı.

senabil
sünbüller. başaklar.

sena'buk
kötü kokulu bir ot.

senâdâ
meme.

senaf
deve bağlanan ip. * deve göğüsü.

senagû
f. medheden, öven, sena eden.

senâha
fâsid ve mütegayyer olmak. bozulmak ve değişmek.

senahan
f. medheden, alkışlayan, öven.

senâhân
sena eden, öven.

senakâr
f. öven. medheden.

senâkâr
sena edici, övücü.

senakârane
f. senakârlıkla. övercesine. medheden birine yakışır şekilde.

senâkârâne
övercesine.

senam
deve hörgücü. * her nesnenin yücesi, yükseği.

senan
parlak, ziyâdar, ışıklı.

senanir
kediler.

senânir
kedi. * ulu kişi. * boğaz kemiği. * kuyruk sokumu.

senânir
kedi.

senâsin
iyeği kemiklerinin arka tarafının ucu.

senaver
f. medheden, öven.

senaverî
f. birisini medhedene, övene ait. senakârane.

senaya
öndeki dört dişler, ön dişler.

senâyâ
ön dişlerin birisi. * sarp ve yokuş yerde olan yol.

senayin
kumdan tepe.

senber
her umuru bilen, her işten anlayan.

senbol
timsal, mânâlı işaret.

senc
f. ölçen, tartan, değerlendiren.

sence
terazi taşı.

senceref
sülügen adı verilen kızıl taş.

sencide
f. ölçülmüş, tartılmış, değerli. * tam yerinde söylenmiş söz.

sencilat
bir cins koku.

sencileyin
senin gibi.

sendel
f. sandal. * sandal ağacı.

sendere
büyük kile. * ok yapılan bir nevi ağaç. * sür'at, hız.

sendüve
meme.

sene
yıl.

sene
yıl.

sene
yıllar, seneler.

sene
sünun. seneler. * sina dağı.

sene
seneler, yıllar.

seneb
zamandan bir parça.

senebe
zamandan bir parça.

sene-be-sene
yıldan yıla, seneden seneye seneler geçtikçe.

senecât
terazi taşı.

sened
kuvvetli olabilecek söz. * tapu. * üzerine dayanılacak ve itimad edilecek şey. mutemed. melce'. * iki kişi veya çok kimseler arasındaki anlaşmayı tesbit eden ve karşılıklı imzalanan kâğıt, vesika.

sened
senet, güvenilir söz veya yazı.

sened-i hâkanî
tapu senedi.

sened-i müsbit
isbat edici senet.

sened-i resmî
resmen tasdikli senet, resmî senet.

sene-i efrenciye
efrenci (frenkler, avrupalılar) takvimine göre yılbaşı ocak'tan başlayan milâdi sene.

sene-i hicriye
hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâmın mekke'den medine'ye hicreti başlangıç sayılan ve muharrem 1'den başlayan sene. bu sene-i kameriye (kamer yılı), zilhicce ile biter, 354 veya 355 gün sürer.

sene-i kur'aniye
(bak: eyyam-ı kur'aniye)

sene-i mâliye
1 mart'tan itibaren başlaması mâliyece kabul edilen yıl.

sene-i milâdiye
kânun-i sâni (ocak) 1'de başlayan sene. milâdi sene.

sene-i rumiye
garp milâdi takvimini yani efrenci takvimini kabul etmemiş olan şark hristiyanları için 14 ocak tarihinden başlayan ve eskiden 1 mart tarihinde başlayan rumi sene.

sene-i şemsiye
22 mart'tan ertesi senenin 21 martına kadar süren iranlıların milli takvimine göre olan nesne.

senem
yüce olmak, yükselmek. * uzamak.

senen
yol, tarik.

sener
kedi. * ulu kişi. * boğaz kemiği. * kuyruk sokumu.

seneta
sekenler. durmalar, duruşlar. davranışlar.

seneteyn
iki yıl. iki sene.

senevat
yıllar, seneler.

senevî
seneye ait. bir yıl içinde olan. senelik. seneye mensub.

senevî
senelik, yıllık.

seng
f. taş, hacer. * vezin. tartı ve temkin. * sıklet. * beraberlik. * ağırlık.

seng
taş.

sengdil
f. taş yürekli, merhametsiz, acımaz.

sengdilân
f. taş yürekli, merhametsiz, acımaz.

seng-endaz
f. taş atan. dokunaklı söz söyleyen.

seng-i as-yâb
değirmen taşı.

seng-i hara
pek sert taş, kaya.

seng-i kabir
(seng-i mezar) mezar taşı.

seng-i kaza
kaza taşı. belâ, musibet.

seng-i musallâ
musallâ taşı. namaz kılınmak için cenaze konan taş.

sengin
f. taştan olan, taştan yapılmış.

sengistan
f. taşı çok olan yer. taşlık yer.

senglah
f. taşlık yer, taşı çok olan yer.

sengpare
f. taş parçası.

sengsar
f. taşlık yer.

sengtraş
f. taş yontucu, taş yontan sanatkâr.

sengzar
f. taşlık yer, taşı çok olan yer.

senh
arız olmak.

senih
mübarek fiil, iyi ve güzel hareket.

senin
taşı kazıyıp yonttuklarında dökülen parçaları.

senine
kumdan tepe.

seniy
ön dişini burkan hayvan.

seniyye
ön dişlerin birisi. * sarp ve yokuş yerde olan yol.

seniyye
temiz, yüce.

senkendaz
eski kalelerde kale dibine sokulan düşmana yukarıdan ağır taşlar vesaire atmak için altı açık cumba gibi çıkmalara verilen addır. kale kapılarını müdafaa için üst taraflarına da böyle senkendazlar yapılırdı. (o.t.d.s.)

senn
zırh çıkarmak. * halinden döndürmek. * koymak. * keskinleştirmek. * tasvir etmek. * dökmek.

sent
etin kokması.

senut
yere saçılan buğday.

se-pa
f. üç ayaklı. sehpâ.

sepid
f. ak, beyaz.

sepide
f. tan vakti.

sepidedem
f. sabah aydınlığı.

sepidî
f. aklık, beyazlık.

septisizm
fr. fls: müsbet veya menfi hiçbir kat'i hükme varamıyan ve dâim şüphe içinde olmayı kabul eden sapık felsefe sistemi. şüphecilik. (bak: sofestaî, sofizm)

septisizm
şüphecilik felsefesi, kararsızlık.

sepükpây
f. ayağına çabuk olan.

se'r
intikam, öç almak. * kin. * kısas etmek.

ser
f. baş. tepe. uç. nihayet. zirve. gaye. * baş, başkan, reis.

ser'
üzüm çubuğu. * yaş ve taze çubuk. * yumuşak bedenli yiğit. * uzun boylu adam.

sermak
pazı otu.

ser
baş.

sera
"f. ""şarkı söyleyen"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: nağme-serâ $ : şarkı söyleyen, nağme söyleyen."

sera'
yay yapımında kullanılan bir ağaç cinsi.

serâ
yer, toprak.

serab
şaşkın hâle gelme. çorak yerlerde, çölde sıcak ve ışığın te'siriyle ileride, yakında yahut ufukta su veya yeşillik var gibi görünme hâdisesi.(ey serab-ı gururu, şarab-ı tahur zanneden said-i hodfuruş! hikmet, hayr-ı kesir olduğunu işittin. fakat yanlış yola gitmiştin. şu kitab-ı kâinatın hikmetini maânisinde aramadın. gittin nukuşunda taharri ettin. r.n.)

serâb
serap, olmayıp da var gibi görünen.

serabil
gömlekler.

serâbil
gömlek, kamis.

serabistan
f. serap yeri. (fâni, bekasız dünyadan kinayedir.)

serâdan
yerden ülker yıldızına kadar (birbirine zıt ve uzak şeyler için söylenir)

seradib
yer altında su soğutacak yer.

serâdih
semiz etli dişi deve. * ufak otlar yetişen yumuşak yer.

seradik
(sürâdik) padişaha mahsus çadır perdesi veya büyük sarayın perdesi. * cibinlik tarzında yapılan perdeden oda.

seradikat
padişaha mahsus perdeler.

serafil
şalvar. don.

serâfilât
şalvar. don.

ser-agaz
f. yeniden ve baştan başlama.

serah
kıl taramak. * halâs etmek. * davar gütmek. * eşini boşamak.

serahin
yırtıcı hayvanlardan olan kurtlar.

serâhin
vahşi hayvanlardan olan kurt.

serahor
osmanlı imparatorluğunun ilk devirlerinde ordunun bir yerden başka bir yere hareketinde yolların yapılması ile beraber ağırlıkların nakil vesairesi veyahut memleket içinde zelzele, deprem gibi bir âfetin vukuuyla harap olan yerlerin hemen tamir edilmesi işlerinde kullanılanlara verilen addır.

serair
gizli şeyler, sırlar.

serâir
sırlar.

serâir
gizli şey, gizli sır. gizli hal veya fikir. * yatak.

serair-i vücud
yaradılış sırları.

serak
hırsızlık yapmak.

seramac
f. boyunduruk.

ser-amed
f. ileri gelen, başta bulunan.

ser-âmedan
f. ileri gelen, başta bulunan.

ser'an
evmek, acele etmek.

serapa
f. bir uçtan bir uca. baştan ayağa kadar.

serâpâ
baştan başa.

sera-perde
f. saray perdesi. eskiden harem dairesinin önüne çekilen büyük perde. * padişah çadırı, otağ.

serar
ayın son gecesi.

serare
iyilik. * şeref.

serari
câriyeler, odalıklar.

serâri
cariye, odalık.

seraser
f. baştan başa, bütün, hep mecmuan, külliyen.

serâser
baştan başa.

serasime
f. sersem.

serasimegî
f. sersemlik.

serasker
f. ordu kumandanı. komutan. * harbiye nâzırı, milli savunma bakanı.

serasker
komutan.

seratî
keskin.

seravil
iç donu. * şalvar.

serâvil
şalvar.

serâvilât
iç donu. * şalvar.

seray
f. büyük konak, kâşâne. * saray. * hükümet konağı.

seraya
düşman üzerine yollanan askerler.

seray-dar
f. eskiden büyük yerlerde yemek ve sofra işlerine bakan kimse.

serayende
şarkıcı, şarkı söyliyen.

serâyendegân
şarkıcı, şarkı söyliyen.

serâyih
nâlin kayışı.

ser-azad
f. hür, serbest. başı boş. * dertsiz, rahat.

seraçe
f. küçük saray. küçük konak. saraycık.

serb
içyağı. * helâk olmak. * bozulmak, fâsid olmak. * beğenmeme. azarlama. çekiştirme.

serbalin
f. baş yastığı.

serbaz
f. korkusuz, cesur, cesâretli. yiğit.

serbâzân
f. korkusuz, cesur, cesâretli. yiğit.

serbazî
f. yiğitlilik, cesurluk, korkusuzluk.

ser-be-ceyb
f. kaderden, düşünceden veya hayâdan dolayı başını önüne eğmiş olan.

serbeha
f. baş pahası. diyet. haraç.

serbend
f. başa bağlanan veya sarılan şey.

serbeser
f. baştan başa.

serbeser
baş başa.

serbest
f. kayıtsız. başıboş. istediği gibi hareket edebilen. * sıkılmayan. * engelsiz.

serbestâne
f. serbestçe.

serbestâne
serbestçe.

serbeste
f. başı bağlı. * gizli, kapalı, örtülü.

serbestî
f. serbestlik.

serbestî
serbestlik, hürlük.

serbestiyet
f. serbestlik. serbest oluş.

serbestiyet
serbest olma hâli.

serbesücud
f. secde edici. başını yere değdirici.

serbezemin
f. başı yere eğilmiş olan.

serbülend
f. yüce. başı yüksek.

serbülendân
f. yüce. başı yüksek.

serbülendî
f. başı yükseklik. yücelik.

serc
at takımı, eyer.

serc
eyerler, at takımları.

sercem
uzun.

serc-i feres
at eyeri.

sercuc
ahmak.

sercümle
f. hepsi, tamamı, bütün.

ser-cünban
baş oynatan, baş sallayan.

serd
sözü muttasıl ve güzel bir eda ile söylemek. * halkaları birbirine geçirmek. * delmek. * dikmek. * vurmak.

serd
söyleme.

serdab
"f. yer altında olan serin ve soğuk oda, bodrum. böyle yerler ekseriyetle sıcak bölgelerde, gündüzleri sıcaktan korunmak için yapılırdı. anadolu'nun bazı yerlerinde buna ""zir-i zemin"" denilir. * tar: padişah saraylarında, sağ ve sol taraflarında birer oda bulunan üç köşeli sofalara verilen addı."

ser-dade
f. baş vermiş, baş göstermiş olan.

serdah
geniş ve düz yer.

serdar
f. askerin başı. kumandan.

serdâr
komutan.

serdâr
f. kumandanlar, serdarlar, komutanlar.

serdarân
f. kumandanlar, serdarlar, komutanlar.

serdarî
f. başkumandanlık, serdarlık.

serdar-ı ekrem
başkumandan. başbuğ.

serdar-ı ulema
zamanın en bilgili ve en yaşlı âlimi.

serdefter
f. defterin başında yazılı olan. en ileri geçen, en başta bulunan.

serdengeçti
"tar: akıncılardan düşman ordusu içine dalmak veya muhasara altına alınan bir kaleye girmek için fedai yazılan kimseler. bunlara ellerinde kınlarından sıyrılmış kılıçlarla bu tehlikeli işlere atıldıkları için ""dalkılıç"" da denilirdi. düşman ordusuna dalacak veya kaleye girecek olanların dönmelerinden ziyade ölmeleri ihtimâli olduğu için bu adı almışlardı. (o.t.d.s.)"

serdengeçti
fedakâr, kahraman.

serdetmek
tertipli ve güzel bir şekilde konuşmak.

serdî
f. soğukluk, bürudet. * kabalık, sertlik, hoyratlık.

serd-i kelâm
güzel bir şekilde ifade etmek, söz etmek.

serdî-i hevâ
havanın sertliği.

serdî-i tabiat
tabiat ve huy sertliği.

serdümen
gemilerde baş dümenci, dümen kullanmakla vazifeli tayfa. eskiden harp gemilerinde çavuştan yüksek bir rütbe.

sere
suyun çok olması. * devenin meme deliğinin geniş olması.

sereb
yer altında olan ev. * kırbadan akan su. * ot.

sered
dudağın yarılması.

seref
boş yere ve lüzumsuz harcamak, israf etmek. * hatâ etmek. * âdet, haslet iyi huy.

ser-efgende
f. başını eğen.

serefgendegân
f. başını eğen.

ser-efraz
f. başını yükselten, yukarı kaldıran. * benzerlerinden üstün olan. * baş kaldıran. * başı dik, alnı açık. * haklı ve galib.

serefrâz
başı dik, üstün.

sereka
ipeğin gayet iyisi. * beyaz ipek. * (sârik. c.) hırsızlar.

serem
dişin, ağızda kökünden kırılması.

serencam
f. başa gelen, baştan geçen ibretli hadise. * bir işin sonu. * vak'a.

serencâm
başa gelen olaylar.

ser-endaz
f. çekinmez, pervasız, korkusuz.

ser-endazân
f. çekinmez, pervasız, korkusuz.

serendî
katı, şiddetli, şedid. (müe: serendât)

serendib
seylan adası.

serer
ayın son gecesi. * ebenin doğan çocuğun göbeğinden kestiği parça. * mantar üstünde olan kabuk, balçık, toprak (bu mânâya c.: esrâr ve c: esârir).

seres
zayıf endamlı.

seretan
tıb: kanser hastalığı. * yutmak. * yengeç. * cevza burcu ile esed burcu arasındaki burcun ismi. (rumi 9 haziran'da başlar)

seretan
kangren, kanser hastalığı.

sereyan
yayılma, dağılma. * geçme, sirayet.

sereyân
yayılma.

sereyan-ı seria
sür'atle yayılan, çabuk neşrolan.

serf
yemek yemek.

serfedâ
başını, canını feda eden

serfiraz
f. başını yukarı kaldıran, yükselten. benzerlerinden üstün olan.

serfirâz
başlar üstünde.

serfirazî
f. serfirazlık.

serfurû
boyun eğme, itaat etme

serfüru
f. baş eğme. söz dinleme. itaat, inkıyad. * mütezellil olan.

serfürû
baş eğme.

serfüru
itaat ve saygıyla boyun eğme (bk. -r-m)

serfüru-bürde
f. baş eğmiş. * düşünceye dalmış.

sergardiyan
baş gardiyan.

sergerdan
f. başı dönmüş, şaşkın. hayran.

sergerdân
şaşkın, başıboş.

sergerde
f. kötü işlerde elebaşı olan. * başı bozuk. * reis.

sergerde
başıbozuk.

sergerm
f. kızgın, öfkeli. kafası kızmış. * neşeli. sarhoş. mest.

sergeşte
f. sersem. başı dönmüş. avâre ve mütehayyir olan. hayrette kalmış.

sergin
f. gübre, fışkı.

ser-giran
f. başı ağır. * mc: çok sarhoş.

sergüzeşt
f. macera, baştan geçen hâller.

sergüzeşt
macera, serüven.

sergüzeşte
macera, serüven.

serh
kıl taramak. * halâs etmek, kurtarmak. * uzun, büyük ağaç. * güdülen davar ve sığır sürüsü. * otlak, mera. * irsal etmek.

serhad
hudut başı. iki devlet toprağının birleştiği sınır.

serhadlû
hudut boylarını bekleyen, hudutlardaki kalelerde vazife gören askerler.

serhan
canavar. kurt.

serhas
sivri uçlu bitki.

serhayl
f. kervan veya kafile başı. * baş, başkan.

serhed
hörgüç yağı. * semiz, yağlı, besili.

seri'
çabuk, hızlı. * az vakitte çok iş yapan.

serî
çabuk.

ser-i frenk
avrupalıların, frenklerin başı.

ser-i muy
pek az şey. * kıl ucu.

seri'a
çabuk, hızlı. * az vakitte çok iş yapan.

serian
çabuk, tez elden, acele.

serid
yağla ıslanmış ekmek. (terid derler.)

serih
nâlin kayışı.

serika
çalınmış. çalınmış şey.

serir
tahta karyola. * üzerinde oturulan yüksekçe yer. * taht.

serîr
kürsü, taht.

serir
tahtlar. yatacak yerler.

serirara
(serir-ârâ) f. tahtı süsliyen. tahtta oturan. pâdişah. hükümdar. şah.

serire
gizli şey, gizli sır. gizli hal veya fikir. * yatak.

seriredân
f. içteki sırrı bilen.

serirî
yatırarak hastaya bakma, klinik.

serir-i hükümet
hükümet tahtı. makam sandalyesi.

serir-i tedris
ders verme makamı.

serir-nişin
f. tahtta oturan, padişah.

seriye
askerî bölük.

seriye
düşman üzerine yollanan askerler.

seriyy
nefis. * kavi, kuvvetli. * reis. * küçük nehir, ırmak.

seriyye
düşman üzerine gönderilen süvari müfrezesi.

seri-ül hareke
hızlı giden.

seri-ül intikal
çabuk anlayan, çok zeki.

seri-üs seyr
çok sür'atle akan veya giden.

serîüsseyr
hızlı akan.

seri-üt teessür
çabuk müteessir olan.

serîütteessür
hemen etkilenen.

seri-üz zeval
devamsız, çabuk giden. * çabuk ölen. * dünyanın hali.

serîüzzevâl
çabuk geçen.

serkâr
f. müdür, iş başı, kâhya.

serkat
hırsızlık, çalma.

ser-kâtib
başkâtip.

serkâtib
f. baş kâtib. hükümdarların başkâtibleri.

serkâtib
baş yazıcı.

ser-kerde
f. bir güruhun, bir takımın başı, reisi. * şaki, haydut.

serkeş
f. inatçı, isyan eden. kafa tutan. asi.

serkeş
baş kaldıran.

serkeşâne
f. itaatsizlikle, dikbaşlılıkla, inatla.

serkeşane
baş kaldırırcasına.

serkeşî
f. itaatsizlik, inatçılık, serkeşlik, dikbaşlılık.

serkub
f. başa vuran, başa kakan. * başa vuracak şey.

serkuy
f. yol, sokak veya mahalle başı.

serkuçe
f. sokak başı.

serlevha
f. yazıda başlık.

serm
birinin dişlerini kırma.

serma
f. kış. soğuk.

serma-dide
f. çok üşümüş. donmuş.

sermaye
f. ana mal. esas para. ilk elde mevcut olan para. * kazanılmış ilim. * hayat. ömür.

sermaye
ana mal, ana para.

sermayedâr
f. sermâyesi olan.

sermed
dâimî, sürekli, ebedî, ezelî. * uzun gece.

sermed
sürekli, ebedî ve ezelî, Allah.

sermeden
ebedî olarak.

sermedî
daimî, ebedî, sürekli.

sermedî
ebedî, sürekli.

sermedî
sürekli, dâimi buyruk

sermediyet
daimlik, süreklilik. sonsuzluk, ebedîlik. * rabbanîlik ve uluhiyyet.

sermediyet
ebedîlik, süreklilik.

sermele
yemeği sakalına döküp ellerini bulaştıra bulaştıra yemek.

sermenzil
f. durak yeri.

sermest
f. başı dönmüş, kendinden geçmiş.

sermest
kendinden geçmiş.

sermestî
f. sarhoşluk.

sermest-i vahşet
vahşilik. islâmiyet ve insaniyet dışı zevkle kendinden geçme hali.

sermeta
yaş balçık.

sermeşk
f. talebenin öğrenmesi için yazılan örnek yazı.

sermeşk
örnek, nümune.

sermuharrir
f. baş muharrir. baş yazar.

sername
f. mektup, kitap vs. nin başına yazılan yazı. önsöz.

sernâme
önsöz, baş yazı.

sernigûn
f. baş aşağı olmuş. * tersine dönmüş. * bahtsız.

sernüvişt
f. yazı başlığı. * başa yazılan, alın yazısı. kader, mukadderat.

serpaş
f. gürz. çomak. * eskiden muhârebelerde giyilen demir başlık.

serpençe
f. güçlü kuvvetli kimse.

serpuş
f. başa giyilen başı örten külâh, takke, sarık.

serpûş
başlık, başı örten şey.

serpuşe
f. başörtüsü.

serr
çocuğun göbeğini kesmek. * göbekte ağrı olmak. * şâdlık, neşeli ve sevinçli olma.

serra
kolaylık, rahatlık, genişlik. * sevinçli oluş. * bolluk.

serrişte
f. ip ucu. emâre, delil. vesile. * başa kakmak. * maksad.

serrişte
ip ucu, söyleyip durma.

sersam
f. insana sersemlik veren bir hastalık. * sersem.

sersar
çok sözlü, çok konuşan. herze ve hezeyan söyleyen. * büyük bir nehrin adı.

sersere
bir kimse konuşurken söz katmak.

serseri
f. ötede beride gezen, başı boş. işi gücü olmayıp boşta dolaşan, haylaz, derbeder, avare. * boş söz.

serseri
başıboş, işsiz güçsüz, söz dinlemez, düzene uymaz.

serseriyâne
f. serserice.

serseriyane
serserice.

sert
aşağı getirmek. * yutmak.sert $ : çiriş mâaunu.

sertab
f. inatçı, muannid.

sertac
f. baş tacı olan. çok sevilen. hürmet edilen. en ileri.

sertâc
baş tacı.

sertak
f. evin üstünde bulunan etrafı açık oda veya daire.

sertapa
f. baştan ayağa. baştan aşağı.

sertaser
(serteser) f. baştan başa, bütün, hep.

sertem
uzun, tavil. * yumuşak sözlü kişi. * hışmını ve gadabını süratle yenen kimse.

serteser
baştan başa.

sertiye
zayıf vücutlu, ahmak adam.

sertiz
f. baştarafı sivri olan, ucu sivri, keskin.

seru
f. boynuz. * şarap kadehi.

serupa
f. tas: dervişin, tarikat ve mevlevihâne ile bağını kesmek.

serupay
f. tas: dervişin, tarikat ve mevlevihâne ile bağını kesmek.

serv
f. selvi, servi. * cömertlik, mürüvvet.

serva
f. masal. * söz.

servakt
f. kimse bulunmayan boş oda veya daire. * yalnız görüşülecek yer.

servan
malı çok olan kimse.

serv-endam
f. selvi boylu. uzun ve biçimli boylu olan kimse.

server
f. reis. baş. seyyid.

server
baş, reis.

server
f. başlar, başkanlar, serverler, reisler, ulu kimseler.

serveran
f. başlar, başkanlar, serverler, reisler, ulu kimseler.

serverî
f. başlık, başkanlık, serverlik, reislik. ululuk.

servet
f. mal, mülk, zenginlik.

servet
mal, varlık.

servet-i akl
akıllılık. akıl zenginliği.

servet-i fünun
fenlerin (ilimlerin) zenginliği mânasına gelen bu tabirde, 1891-1900 tarihleri arasında çıkmış olan bir mecmua ve bu mecmua etrafında toplanmış olan kimselerin 1895'den 1901'e kadar meydana getirmiş oldukları edebiyat-ı cedide denilen edebî çığıra verilen addır.

servet-i ilmiye
bilgililik, âlimlik, ilim zenginliği.

serv-i hirâmân
nazlı sallanan selvi.

serv-i nâz
dalları yana sarkan selvi.

sery
davarı iyi gütmek. * yıldırımın parlayıp çakması. * kurt, eşine çıkmak. * hiddetlenmek, kızmak.

seryâ
yaş yer.

serye
yaş yer.

serzakir
f. başta gelen zâkir, zikredenlerin başı. (hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâm'dan kinâye olur.)

serzâkir
baş zikirci.

serzede
f. baş göstermiş, uç vermiş, çıkmış.

serzemin
f. başını yere koyarak.

serzeniş
f. takaza, tekdir. başa kakma, çıkışma, azarlama.

serzeniş
başa kakma, takaza.

serçeşme
f. çeşme başı, su başı. pınar. * pir, şeyh. baş. * (tanzimattan evvel) yardımcı askerlerin maddi işlerine bakan kimse.

serçeşmegân
f. çeşme başı, su başı. pınar. * pir, şeyh. baş. * (tanzimattan evvel) yardımcı askerlerin maddi işlerine bakan kimse.

serüven
başa gelen, heyecan verici hâdise. sergüzeşt, macera.

serık
hırsızlık.

serşar
f. ağzına kadar dolu. dökülecek derecede dolu. * ileri giden, sınırı aşan.

serşikeste
f. ucu kırılmış olan. başı kırık.

se'se'
defetmek, kovmak.

se'see
suya kandırmak.

se'sem
kara abnus ağacı.

se't
boğmak.

set
engel, duvar.

set
kara balçık.

seta
hamakat, ahmaklık.

seta'
boyunun uzun olması.

setair
örtünülecek veya perdelenecek şeyler.

setat
sakalın hafif olması.

setavât
hamle etmek. * kahretmek. * hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.

setavât
hamle etmek. * kahretmek. * hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.

se'te
kara balçık.

sete'
bezin hatâsı.

seteh
oturak yeri.

setel
her nesnenin kötüsü, yaramazı.

set'et
böy denilen zehirli böcek.

seth
bir kimsenin arkasına vurmak.

setih
arkası üstüne yatmış. * dağarcık. * büyük tulum.

setir
örtülmüş, kapalı. mestur.

setire
parmak otu.

setl
birbiri ardınca bir bir çıkmak.

setr
hat. * saf. * yazmak.

setr
örtme, gizleme.

setre
yarı resmi ceket. * düz yakalı ilikli çuha elbise.

setre
yarı resmi ceket.

setretmek
örtüp gizlemek.

setr-i avret
başkalarına gösterilmesi haram olan yerleri örtmek. şer'an örtülmesi lâzım gelen yerlerini örtmek. (bak: avret-tesettür)

setr-i gayb
gizlilik perdesi.(demek, sefihâne lezzette sen hayvanlara yetişemezsin. binler derece aşağı düşersin! çünkü hayvana nisbeten gaybî olan şeyleri senin aklın görüyor, elemini alıyor. setr-i gaybda bulunan istirahat-i tâmmeden bilkülliye mahrumsun. hem senin medar-ı fahrin olan uhuvvet ve hürmet ve hamiyet gibi güzel hasletlerin, incecik bir zamana, büyük bir sahradan bir parmak kadar yere inhisar ve hadsiz zamanda yalnız hazır saate mahsus olduğundan, sun'î ve muvakkat ve sahtekâr ve asılsız ve gayet cüz'î olup, senin insaniyetin ve kemâlâtın o nisbette küçülür, hiçe iner.fakat iman ehlinin uhuvveti ve hürmeti ve muhabbeti ve hamiyeti, iman cihetiyle mevcut bulunan mazi ve müstakbeli ihata ettiğinden, insaniyeti ve kemalâtı o nisbette teâli eder. r.n.)

setr-i hüsn
güzelliği örtüp gizleme.

setr-i uyub
ayıpları örtmek, kusurları ifşa etmemek.

setriavret
gösterilmesi yasak yerleri örtme.

settar
günahları örten, Allah.

settar
örten, kapayan gizleyen. en çok gizleyen ve örten.

settare
görünmemek için girilecek yer, örten, kapatan.

settare
örten, kapayan gizleyen. en çok gizleyen ve örten.

settar-ül uyub
ayıpları, kusurları örten. kusurları göstermeyen, günahları bağışlayan Allah (c.c.)

settarüluyûb
ayıpları örten Allah.

settuka
iki tarafı gümüş ve içi bakır olan akça.

setv
hamle etmek. * kahretmek. * hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.

setve
hamle etmek. * kahretmek. * hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.

se'v
niyet. * vatan. * çekişme, kavga, niza.

sev'
akmak.

seva
mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * zayıf olmak.

sevab
hayır. hayırlı iş. Allah (c.c.) tarafından mükâfatlandırılacak doğruluk ve iyilik karşılığı. Allah'ın (c.c.) rızasını kazanmağa mahsus iyi amel.

sevab
sevap, dine uygun davranış.

sevabdâr
sevaplı.

sevabdârâne
sevaplıca.

sevâbil
aş havucu. * pirinç, buğday, nohut, mercimek.

sevabit
merkezlerinden ayrılmaz görünen yıldızlar. * sâbit olanlar, sâbitler.

sevâbit
duranlar, sabit yıldızlar.

sevabık
geçmiş şeyler. geçmiş haller. geçmişte işlenmiş suç ve kabahatlar.

sevâbıt-sâbâtât
pazar sokağı, iki duvar arasının örtüsü (altı yol olur.)

sevad
karaltı. uzakta karaltı halinde görülen kalabalık. * ekseri insanlar. * şehir. kasaba. karye. köy. * karartı. yazı karalama.

sevâd
karartı.

sevâd
sevadlar, karanlıklar, siyahlıklar.

sevâd
sevâdlar, karanlıklar, siyahlıklar. karaltılar. * çok mallar, fazla mülkler.

sevad-ül ayn
göz bebeği.

sevad-ül kalb
kalbin ortasında var olduğu farzedilen kara leke. (bak: süveyda-ül kalb)

sevad-ı a'zam
"büyük şehir. * mekke-i mükerreme. * insanların ekseriyeti.(maişetçe neden bu kadar muktesit yaşıyorsun? diyenlere cevaben: ben sevad-ı azama tâbi olmak isterim, sevad-ı azam ise; bu kadar tedarik edebilir. ben ekalliyet-i müsrifeye tâbi olmak istemem, demişlerdir.) (tarihçe-i hayat)"

sevad-ı müslimîn
islâm cemaatı.

sevâdıâzam
insanların ekseriyeti, büyük çoğunluk.

sevâfi
toz. * rüzgâr, yel.

sevafil
alçaklar. (insan ve yer hakkında kullanılır)

sevâfin
yel, rüzgâr, riyh.

sevahil
sahiller, yalılar. deniz veya ırmak kenarları.

sevahil
sahiller, kıyılar.

sevaî
ipek kumaş.

sevaid
dirsekten bileğe kadar olan kısımlar.

sevaim
otlak hayvanları. çayıra başı boş salınan hayvanlar. * zekâtı icab eden koyun, keçi, sığır, deve gibi çift tırnaklı hayvanlar.

sevaiye
yaramaz olmak. * kederli ve gamkin olmak.

sevakî
su yerleri, sâkiyeler.

sevâki
su arkı, su dolabı.

sevakin
bir yerde oturanlar, sakin olanlar.

sevakıb
parlak yıldızlar.

sevakıt
düşükler, düşmüşler.

sevâlib
tilki.

sevalif
(sâlif ve sâlife. c.) geçmişler. geçmiş insanlar.

sevam
yabanda otlayıp gezen hayvan. * (sâmme. c.) zehirli hayvanlar.

sevani
saniyeler. * ikinci derecede şeyler.

sevanih
içe doğan fikirler.

sevari
direk. * gece yağmur yağdıran bulut.

sevatir
büyük bıçaklar, satırlar.

sevâtir
satır, büyük bıçak.

sevatı'
belli ve yüksek olan şeyler.

sevâyât
koyun yatağı.

sevâyim
yılın ekserinde yabanda yürüyen davar.

sevazic
sâde ve basit şeyler.

sevâzic
sâde, basit.

sevb
"(c.: siyâb-esvâb-esvüb) elbise. giyilecek eşya. kaftan. bez. (bunların sahibine ""sevvab"" derler.) * rücu' manasına mastar."

sevb
sevbler, giyecekler, giyimler.

sevb
elbiseler, giyecek şeyler.

sevda
f. fazla sevgi sebebiyle meydana gelen bir çeşit hastalık. aşk. * hırs. tama. * heves, istek. *siyah. * balgamdan, kandan ve safradan başka vücuddan çıkan bir nevi ifrazat. * gam. keder, sıkıntı.

sevdâ
aşk hastalığı, sevgi, heves, siyah.

sevdafeza
f. sevda artıran.

sevdager
f. sevdalı, âşık. meftun.

sevdagerân
f. sevdalı, âşık. meftun.

sevdagerî
f. âşıklık, sevdalılık.

sevda-i menfaat
menfaat hevesi.

sevdakâr
f. sevdalı. âşık.

sevdaperest
f. ifrat derecede düşkün, tutkun. * tamahkâr.

sevdavî
kuruntulu, meraklı. * sevda ile âlâkalı.

sevdazede
f. âşık, meftun, sevdalı.

sevda-ül kalb
kalbdeki siyah nokta. (bak: süveyda)

sevde
karalık, siyahlık.

sevded
ulu olmak.

sev'e
kabiha ve fâhişe hasleti. * ut yeri.

seveban
hastalığın iyileşmesi.

sevel
koyunlarda olan bir hastalıktır. hasta koyun sürüye uymaz, otlak yerinde döner durur.

severan
tozun, dumanın kalkması.

sevf
koklamak.

sevg
aşağı batmak. suyun boğaza girmesi. * kolay, âsan ve yumuşak olmak.

sevgend
f. yemin, kasem, and.

sevh
batmak.

sevhak
uzun.

sevik
"(c.: esvika-sevik) kavut adı verilen kavrulmuş un. kavut satıcısına ""sevvâk"" denir."

sevile
insan topluluğu.

sevim
sevme. * câzibe.

sevit
karışmış, muhtelit.

seviyy
bir, beraber. * düz, doğru.

seviyye
koyun yatağı.

seviyyen
müsavi olarak. bir düziye. eşit olarak.

seviyyet
eşitlik, müsavilik, denklik.

seviş
misafire yemek ve azık vermek.

sevk
misvak yapmak.

sevk
yollama, gönderme.

sevk
yönlendiren

sevk-i tabiî
hayvan veya insanların düşünmeksizin cenab-ı hakk'ın sevki ile olan hikmete uygun hareketi. sevk-i kaderî, ilham veya sevk-i ilâhî demek daha doğrudur.

sevkiyat
asker gönderme ve eşyasını te'min ve sevketme işleri.

sevkiyât
göndermeler, yollamalar.

sevk-ül ceyş
askerî birliklerin lüzumlu yere sevkini ve geri çekilme işini idare etme.

sevkülceyş
asker gönderme, yollama.

sevl
karnı göbeğinden aşağıya sarkmak.

sevla'
sürüye uymayıp otlakta dönüp duran hasta veya delirmiş koyun. (müz: esvel)

sevleb
tilki.

sevm
satılık bir şeye kıymet takdir etme, paha biçme. * su-i kasd. zulüm ve minnete giriftar etmek. derde sokmak. * dağlamak. * başına buyruk olup istediği yere gitmek. * kuş havada dolaşmak. * satışa arzetmek. * satın almak istemek. * fâide yetiştirmek. * davarın yabanda gezip otlaması. * istemek, talep etmek.

sevmele
leğen.

sevr
öküz, boğa. * koz: boğa burcu. * dünyaya müekkel melâikeden birisinin ismi. (bak: sahretullah)

sevr
öküz, boğa burcu.

sevr
boğa burcu

sevret
kızgınlık, hiddet, öfke. * hücum. dövüş. * hükümdarın şiddet veya kudreti. * tezlik.

sevs
arpaya, buğdaya ve ona benzer hububata bit düşmesi.

sevsen
susam.

sevva
seviyelendiren, düzelten. * doğruya götüren.

sevvab
elbise satan, elbiseci.

sevvam
akrep ve yılan gibi zehirli hayvanlar.

sevvâm
zehirli hayvan.

sevvib
geri çekmek. * men'etmek, engel olmak.

sevzak
çakır doğan kuşu.

sevzenik
çakır doğan kuşu.

sey'
meme başında olan süt.

seyahat
yolculuk, gezi.

seyahat
gezme, gezinti.

seyahatnâme
seyahat yazıları.

seyahin
basra ırmağının adı.

seyârif
sarraf. * işini, çıkarını, hesabını bilir, kurnaz kimse.

seyâsi
davar arkası. * omuz başı.

seyb
su akmak. * bahşiş, hediye, atâ. * medfun mal, gömülü mal.

seyda
efendi, hoca, şeyh, seyyid mânasına talebelerin hocalarına karşı söylediği bir hürmet lâfzıdır.

seyda
efendi, hoca, şeyh.

seyehan
gezi, seyahat. * gölgenin güneşle birlikte dönmesi.

seyelan
akma. cereyan. * sel felâketi.

seyelân
akma, akıntı.

seyelan-ı dem
kan akma.

seyeran
gezinti.

seyeran
gezinme.

seyf
kılıç.

seyf
kılıç.

seyf
seyfler, kılıçlar.

seyf
kılıçlar.

seyf ibn-i zîyezen
"yemen padişahlarındandır. hz. muhammed'in (a.s.m.) bi'setinden evvel onun evsafını evvelki mukaddes kitaplarda görmüş ve iman etmiş ve müştak olmuştu.(resül-i ekrem'in (a.s.m.) ceddi abdülmuttalib; yemen'e kafile-i kureyş ile gittiği zaman, seyf ibn-i zîyezen onları çağırmış, onlara demiş ki: ""hicaz'da bir çocuk dünyaya gelir. onun iki omuzu arasında hatem gibi bir nişan var. işte o çocuk umum insanlara imam olacak.""sonra gizli, abdülmuttalib'i çağırmış: ""o çocuğun ceddi de sensin"" diye kerametkârane, bi'setten evvel haber vermiş... m.)"

seyfeddin
(seyf-üd din) dinin kılıcı, dinin askeri.

seyfî
(seyfiye) askerliğe ait, kılıçla alâkalı. * kılıç şeklinde.

seyf-i bettâr
çok keskin kılıç.

seyf-i hadid
keskin kılıç.

seyf-i meslul
kınından çıkmış kılıç.

seyf-i sârim
keskin kılıç.

seyfullah
Allah'ın (c.c.) kılıcı, askeri. *ashab-ı kiram'dan hz. hâlid ibn-i velid'e (r.a.) verilen ünvan.

seyfullah
allahın kılıcı.

seyh
helâk edici, mahveden. * ayağın batması.

seyh
nehirler, akarsular. * çizgili elbiseler.

seyh
akarsular, nehirler, ırmaklar. * çizgili elbiseler.

seyhec
(seyhuc) : katı, şiddetli şedid.

seyhek
katı yel. şiddetli rüzgâr.

seyis
atın tımarına, yemine vesairesine bakan adam, uşak.

seykane
ince bellilik.

seyl
sel. şiddetle gelen şey.

seyl
sel, akıntı.

seyl
seller.

seylab
(seylâbe) f. taşkın su, sel.

seylab
taşkın akan su, sel.

seylabe-i hun
kan seli.

seylhiz
f. taşkın ve coşkun su.

seyl-i huruşân-ı zaman
zamanın gürültü ve coşkunluklarının seli.

seyl-i şuunât
icraat-ı rabbaniyenin dâima görünmesi ve hakiki müessir olan Allah'ın (c.c.) iradesiyle devamlı olan, cereyan eden her çeşit hâdiseler. hâdiseler akıntısı, seli.

seyna'
bir ağacın adı. * ağaç, şecer.

seyr
yürüyüş. * eğlenme ve ibret için bakma. gezip görme. * görülecek şey ve yer. * uzaktan bakıp karışmama. * yolculuk.

seyr
etrafa bakınarak gezinme.

seyr
gezinme ve seyretme yeri

seyr ü sefer
gidiş geliş. trafik.

seyr ü seyelân
devamlı akıp gitme ve değişme.

seyr ü süluk
tas: takib edilecek usûl. bir terbiye yoluna girip devam etme. tarikata devam etme.

seyran
(aslı: seyeran) gezme, gezinme. bakıp görme. * hareket etme. * açılma, ferahlanma, teferrüc.

seyran
gezinti.

seyrangâh
f. seyir yeri. gezme ve eğlenme yeri.

seyrangâh
güzel manzaralı gezinti yeri.

seyr-i âfâkî
"terbiye ve mâneviyatta tekâmül yollarında, hariç âlemden, âfaktan başlamak suretiyle bulunan delillerle tekâmül edip nefsini ıslâh ve imâni ve kur'âni hakikatlarda terakki etmek usulü.(tarikatta ""seyr-i enfüsi"" ve ""seyr-i âfâki"" tâbirleri altında iki meşreb var.enfüsi meşrebi; nefisden başlar, hariçten gözünü çeker, kalbe bakar, enaniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakikatı bulur. sonra âfâka girer. o vakit âfâkı nurâni görür. çabuk o seyri bitirir. enfüsi dairesinde gördüğü hakikatı, büyük bir mikyasta onda da görür. turuk-u hafiyyenin çoğu bu yol ile gidiyor. bunun da en mühim esası; enaniyeti kırmak, hevayı terketmek, nefsi öldürmektir.ikinci meşreb; âfaktan başlar, o dâire-i kübranın mezâhirinde cilve-i esmâ ve sıfâtı seyredip, sonra dâire-i enfüsiyyeye girer. küçük bir mikyasta, dâire-i kalbinde o envârı müşahede edip, onda en yakın yolu açar. kalb, âyine-i samed olduğunu görür, aradığı maksada vâsıl olur.işte birinci meşrebde süluk eden insanlar nefs-i emmareyi öldürmeye muvaffak olamazsa, hevâyı terkedip enaniyeti kırmazsa, şükür makamından, fahr makamına düşer; fahirden gurura sukut eder. eğer muhabbetten gelen bir incizab ve incizabtan gelen bir nevi sekir beraber bulunsa, ""şatahat"" nâmiyle haddinden çok fazla dâvalar ondan sudur eder. hem kendi zarar eder, hem başkasının zararına sebeb olur. m.)"

seyr-i enfüsî
hafî tariklerin çoğunda takib edilen ve nefsinin iç âlemindeki delillerle, vasıtalarla tekâmüle gidenlerin usûlü. (bak: seyr-i âfâkî)

seyr-i filmenâm
uykudaki veya rüyadaki seyr. (bak: seyr)

seyr-i şuunât
kâinattaki hâdiseleri seyredip, görüp hakikatını anlamağa çalışmak. * hâdiselerin bir halde kalmayıp akışı, değişmesi.

seyrisülûk
manen yükselmek için bir yola girip yürümek.

seyruret
yürümek, gezmek.

seyrüsefer
gezinti ve yolculuk.

seytel
vahşi sığır.

seytere
havâle olunmak.

seyyad
avcı. (bak: sayyad)

seyyaf
(seyf. den) kılıçlı. * kılıç yapan, kılıççı. * cellât.

seyyah
(siyâhat. tan) seyahat eden, dolaşan, gezen. turist, yolcu.

seyyah
seyahat eden, gezgin.

seyyahîn
(seyyahûn) seyyahlar. gezip âlemi seyredenler. turistler, dolaşanlar, gezenler.

seyyal
akıcı şey, su gibi sıvı olup akan. çokça akan su. * yer değiştiren her şey.

seyyal
akan, akıcı.

seyyalât
akıcı olanlar, yerinde durmayıp gidenler, akanlar. seyyal maddeler.

seyyalât
akıcı şeyler.

seyyale
akan, akıp giden.

seyyale
akıcı şey, su gibi sıvı olup akan. çokça akan su. * yer değiştiren her şey.

seyyale
akıcı olanlar, yerinde durmayıp gidenler, akanlar. seyyal maddeler.

seyyale-i berkiyye
şimşek akımı. elektrik akımı. * şimşek gibi akıcı ve parlak.

seyyar
bir yerde durmayıp yer değiştiren. * gökte veyâ güneş etrâfında dolaşan yıldız. gezegen. * kervan, kafile. * otomobil.

seyyar
dolaşan, gezen.

seyyar
gezici, seyyar okul

seyyarat
seyyareler, gezegenler.

seyyarât
seyyareler, gezegenler.

seyyare
gezegen.

seyyare
bir yerde durmayıp yer değiştiren. * gökte veyâ güneş etrâfında dolaşan yıldız. gezegen. * kervan, kafile. * otomobil.

seyyare
seyyareler, gezegenler.

seyyi'
kötü, fena.

seyyiat
kötülük, günahlar, suçlar. kötülüğe karşı çekilen sıkıntılar.(kur'an-ı kerim tahliye-i seyyiatı üç mertebesi ile zikretmiştir. birincisi şirki terk, ikincisi maasiyi terk, üçüncüsü mâsivâullahı terk.) (i.i.)

seyyiat
çirkinlikler.

seyyiatâlûd
çirkinliklerle karışık.

seyyib
kadın görmüş erkek, erkek görmüş kadın. dul kadın.

seyyib
dul kalmış kadınlar.

seyyibât
dul kalmış kadınlar.

seyyibe
kadın görmüş erkek, erkek görmüş kadın. dul kadın.

seyyid
efendi. * hazret-i muhammed'in (a.s.m.) soyundan olan, onun izinden giden. * temiz ve fazilet sâhibi müslüman zât. * resül-i ekrem (a.s.m.) herkesin imamı, büyüğü, önderi olduğundan kendisine bu isim de verilmiştir. (bak: sâdât)

seyyid
efendi, peygamberimizin soyundan olan.

seyyid
seyyidler.

seyyid şerif-i cürcanî
(seyyid şerif ali bin muhammed) : (hi: 760-830) astarabad (cürcan) civarında tacu'da doğmuştur. mısır'a giderek orada çeşitli âlimlerden ders okumuştur. şiraz'da müderrislik yapmıştır. sa'duddin-i taftazanî ile kapanan mütekaddimîn devrinden sonra açılan müteahhirîn-i ulemâ devrinin birincisi bu seyyid şerif cürcanî'dir. (k.s.)

seyyide
peygamber (a.s.m.) sülâlesinden gelen ve o'nun izinden giden temiz kadın, hanım.

seyyid-ül beşer
insanların seyyidi, efendisi olan hz. muhammed (a.s.m.)

seyyid-ül enam
bütün mahlukatın efendisi. muhammed (a.s.m.)

seyyid-ül kevneyn
iki âlemin efendisi, seyyidi. hz. muhammed'in (a.s.m.) bir nâmı.

seyyid-ül mürselîn
resüllerin seyyidi. (bak: fahr-i âlem, muhammed (a.s.m.), münacat, resül)

seyyie
kötülük, günah, suç. yaramazlık, fenâlık.

seyyie
çirkinlik, günah.

seyyie
kötülük, günahlar, suçlar. kötülüğe karşı çekilen sıkıntılar.(kur'an-ı kerim tahliye-i seyyiatı üç mertebesi ile zikretmiştir. birincisi şirki terk, ikincisi maasiyi terk, üçüncüsü mâsivâullahı terk.) (i.i.)

seza
f. lâyık, münasip.

sezâ
lâyık, uygun.

sezab
sedef otu.

sezase
kötü huylu ve yaramaz dirlikli olmak.

sezavar
f. münâsib, uygun, lâyık, şâyân.

seza-yı takriz
övmeye, medhetmeğe lâyık.

seza-yı tezlil
tahkir edilip alçak görülmeğe lâyık olan.

sezze
seyâ denilen gün. keferenin ateş gecesi günü.

simak
balıklar. * parlak yıldız. * iki parlak yıldızdan birisi. * bir şeyi yükseltip kaldıracak âlet.

sia
genişlik, bolluk. * açlıklık. zenginlik.

sia-i hâl
rahatlık, genişlik, bolluk.

siayet
dedikodu, gıybet, koğuculuk.

sib
suyun aktığı yer.

sib'
susuzluk.

siba'
esir etmek.

sibab
sövme, küfretme, şetm.

sibah
tuzlu ve çorak yerler.

sibahat
suda yüzmek.

sibak
(sebk. den) bir şeyin öncelik hali. birisinden ileri geçmek. bir şeyin geçmişi. * bağ, bağlantı.

sibak
geçmiş, önceki.

sibak u siyak
sözün gelişi. sözün (öncesinin sonraya olan) uygunluğu.

sibak-ul kelâm
sözün ilk halindeki bağlantısı, sözün evvelinde geçenden çıkan mânâ.

sibâl
bıyık.

sibar
cerrahların yara yokladıkları mil.

sibb
tülbent. baş örtüsü.

sibd
belâ, zahmet, meşakkat, dahiye.

sibetrât
uzun, tavil. * uzun boyunlu bir kuş.

sibkan
bitlis veya van vilâyetleri civarında bir aşiret adıdır.

sibt
palamutla dibağat olunmuş sığır derisi.

sical
"münavebe. arab ata sözlerinde: ""harp sicaldir"" denir. yani: bazan galibiyet ve bazan mağlubiyet ile devam eder. * (secl. c.) büyük ve içleri dolu su kovaları."

sicâm
seyelân etmek, akmak.

siccil
kumlu çamurun taşlaşmış hâli. kumlu çamurdan terekküb ve tahaccür etmiş taş. * ateşte pişerek taş gibi olmuş tuğla.

siccin
sert, şiddetli olan şey. * dâim olan. * fâsık ve fâcirlerin amel defterlerinin konulduğu yer. * cehennemde bir vâdi'nin adı. fâcirlerin ruhunun gittiği yer.

sicil
resmi vesikaların kaydedildiği kütük denen büyük defter. * memurların durumu hakkında tutulan dosya.

sicil
kayıt.

sicistan
bir cins darı.

sicl
turp.

siclat
bir güzel kokulu çiçek.

sicm
seyelân etmek, akmak.

sicn
hapis, zindan.

sicn
hapis, zindan.

sicn
hapishaneler, zindanlar, ceza evleri. * mc: dünyanın sıkıntıları.

sid
kurt, * yaşlı keçi. * arslan.

sida'
sahrâ, çöl. * yazı.

sidad
şişe tıpası. yarık kapatacak şey.

sidân
kurt, * yaşlı keçi. * arslan.

sidân
kurt, * yaşlı keçi. * arslan.

sidder
bir oyun adı.

side
kurt, * yaşlı keçi. * arslan.

sidn
etli ve gövdeli şişman kimse.

sidr
tenbel kimse. * bir deniz adı. * (sidre. c.) arabistan kirazları.

sidre
ağaca teşbih edilen, yedinci kat gökte bir makam ismi.

sidre
bir ağaç, gökte mânevî bir yer.

sidre
arabistan kirazı denen bir ağaç türü

sidre ağacı
"""arabistan kirazı"" denen bir ağaç."

sidret-ül münteha
mahlukat ilminin ve amelinin kendisinde nihayet bulup kevn âlemini hududlandıran bir işaret. yedinci kat gökte olduğu rivayet edilen ve peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm'ın ulaştığı en son makam.

sidretülmünteha
yaratılanların bittiği sınır.

sif
deniz sahili. * hurma lifi.

sif'
toprak. * buhmâ otunun dikeninin az olması.

sifad
hayvanların çiftleşmesi.

sifah
zina.

sifal
(sifâle) f. topraktan yapılmış (çanak, çömlek, testi gibi) şey. * orak. * fıstık, ceviz, bâdem kabuğu.

sifanet
marangozluk.

sifar
deveye burunduruk yapılan demir. * sefer. ıslâh, düzeltme. * misafirlik.

sifare
habercilik.

sifen-sifnât
devenin çöktüğünde yere değen yerleri.

sifen-sifnât
devenin çöktüğünde yere değen yerleri.

siff
kuru deri.

sifle
adi, alçak, zelil, terbiyesiz.

siflekâm
f. adi kişilerin işine yarayan.

sifleperver
f. alçak ve âdi kimseleri koruyan ve kullanan.

sifne
devenin çöktüğünde yere değen yerleri.

sifr
yazılmış nesne, mektup.

sifsir
simsar. bir şeyi alıp satan. * zarif, zerâfetli. * hizmetçi, hâdim. * tabi, itaat eden, uyan.

siga
gr: fiilin tasrifinden (çekiminden) meydana gelen çeşitli şekillerden her biri. kip.

siga
kip, fiil çekim şekli.

siga-i mübâlağa
bir şeyin pek çok, pek büyük, pek ileri olduğunu gösteren kelime hâli. fiilin mübâlağalı çekimi. hallâk, rezzak, kahhar, rauf gibi. (bak: mübâlağa)

sigal
f. düşünce, fikir. * kuruntu, endişe.

sigaliş
f. düşünüş, kuruş.

sigâm
beyaz çiçekli bir ot.

sigar
küçüklük, kıymetsizlik, küçükler.

sigar ü kibar
küçükler ve büyükler.

sih
f. demir şiş. * kebap şişi.

sihâ
ev içi. her nesnenin kabuğu. * yarasa kuşu.

sihab
miskten ve karanfilden yapılan gerdanlık.

sihae
nâme bağı.

sihâ-eshiye
nâme bağı.

siham
oklar. * sehimler, hisseler.

sihâm
oklar.

sihâm-eshüm-sehmân
ok. * nâsib.

siham-ı kaza
kaza okları. * şâir nefi'nin eserinin ismidir.

sihan
kalınlık. * içi boş zarf. * soba borusu gibi bir şeyin kalınlığı. * sımsıkı madde.

sihir
büyü.

sihir-âmiz
f. sihir gibi tesir eden, büyüleyici.

sihirbâz
büyü yapan, büyücü. sâhir, neffase.

sihirbaz
büyücü.

sihle
iri taneli kum.

sihr
(sihir) büyü, gözbağıcılık, büyücülük, hilekârlık. * aldatmak. * haktan uzaklaşmak. bâtıl şeyi hak diye göstermek. * lâtif ve dakik olan şey. büyü kadar te'siri olan şey. * şiir ve güzel söz söyleme gibi, insanı meftun eden hüner. (buna sihr-i helâl da denir)sebebi gizli olan ince şey. örf-i şer'îde sihir: sebebi gizli olmakla hakikatın hilâfına tahayyül olunan, yaldızcılık, şarlatanlık, hilekârlık yolunda cereyan eden herhangi bir şey. bunda esrarengiz bir surette bâtılı hak, hakkı bâtıl göstermek vardır. mukayyed olarak memduhu olan ve hakkı izhar için kullanılan lâtif hususâttaki istimali vardır. buna sihr-i helâl denir. sebebi herkes için bilinmediğinden hârika telâkki olunur. (e.t.)

sihr
büyü.

sihr-i beyanî
beyanın büyü gibi olan tesiri. (hadis-i şerife telmih var.)

sika
(vüsuk. dan) inanç, güven, itimad, emniyet. * güvenilir ve inanılır kimse.

sika'
sakaların içine su doldurdukları köseleden yapılmış kap, kırba.

sika
inanılır kimseler. itimad edilen, kendilerine güvenilen kimseler.

sikab
su çeken. su çekici.

sikaf
rende. * süngü ağacını düzeltecek ağaç.

sikal
ağır olan, ağır şeyler. (bak: sekal)

sikaliş
(bak: sigâliş)

sikat
inanılır kimseler. itimad edilen, kendilerine güvenilen kimseler.

sikat
(vüsuk. dan) inanç, güven, itimad, emniyet. * güvenilir ve inanılır kimse.

sikaye
su içilen kap. maşraba. * içme suyunun toplanması için yapılan yer.

sikayet
birine içecek su verme.

sikbac
ekşi aş.

sikec
başı kızıl olan zehirli bir yılan.

sikek
sikkeler.

sikke
damga. nereye ve kime ait olduğunun bilinmesi için konulan işaret, mühür. umumi damga. * dirhem. * para üstüne vurulan damga. * düz, doğru yol. * mevlevilerin keçe külâhlarının ismi. * basılmış madeni para.

sikke
paranın üstüne basılan damga.

sikke
sikkeler.

sikkehane
f. para basılan yer.

sikke-i ehadiyet
her şeyin bir elden çıktığını gösteren damga, işaret. (bak: ehadiyyet)

sikkenin
damganın vurulması, mührün basılması

sikkezen
f. madeni para basan.

sikkîn
bıçak.

sikkîr
devamlı sarhoş kimse.

sikr
rüzgârın eserken dinmesi.

siksak
hamâkat, ahmaklık.

sil'
dağ yarığı.

si'la'
helâk. * cin sâhirleri.

sil'a
bedende olan ur. * ticaret malı. * sülük.

sila'
arınmış, temizlenmiş nesne.

silab
kara mâtem donu.

silâh
silâhlar. muharebe ve cenk âlet ve edevâtı.

silahdar
"tar: sarayın ileri gelen erkânından birinin ünvanıdır. ""silahdar-ı şehriyarî"" de denilirse de mâruf olan ""silahdar ağa""dır."

silahendaz
silah atan. * tüfekli piyade neferi, harp gemilerinde gemicilik ile mükellef olmayıp silah taşıyan bahriye askerleri.

silahhane
f. askerî depo. silahların saklandığı yer.

silahşör
silahları karıştırıcı, silahlarla oynayıp uğraşıcı. * eski zamanda bir sınıf silahlı asker, hususiyle muhtelif silahları kullanmakta fevkalâde meleke ve maharet ile mümtaz olup, maiyyette istihdam olunanlara verilen addı. yeniçeri ocağı zâbitlerinin bir takımı hakkında da kullanılır bir tabirdi. padişahın maiyyetinde muhafız olarak kullanılanlara da bu ad verilirdi.

silak
diş dibinde olan kabarcıklar. * belâgatla okuyan hatip.

silal
sepetler, seleler.

silam
hamd, şükür. * taş. * su.

silan
sapına girmiş olan kılıç ve bıçak ucu.

silb
dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.

silebe
dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.

silebe
dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.

silfed
ahmak kimse. * kurt.

silhem
bir kimsenin cisminde değişiklik olması.

sili
f. tokat. şamar.

silif
bacanak.

silizen
f. tokat vuran, şamar atan, döven.

silk
dizi, sıra. * yol, tarik. * iplik, hayt.

silk
çöğenler adı verilen havuç. * pancar. * kurt, zi'b. * şerli, ahlâksız kadın.

silka'
arkası üstüne yatmak.

silka
çöğenler adı verilen havuç. * pancar. * kurt, zi'b. * şerli, ahlâksız kadın.

sill
bir çıban. * sırtmadan zayıflamak. erime. * verem.

sille
f. tokat. şamar.

sille
tokat.

silm
barışmak, sulh, barışıklık. * itaat. islâm, müslim olmak.

silm
barışma.

silmet
taş.

silsil
kapı halkası.

silsile
birbirine bağlanan, bir sıra meydana getiren şey. zincir. zincir gibi birbirine ekli ve bitişik olan. * soy, sop. * sıradağ. * seri. dizi. * ard arda gelen şeylerin meydana getirdiği sıra.

silsile
zincir, zincirleme, ard arda gelen.

silsile
silsileler. * zincir gibi olanlar. zincirler. * sıradağlar.

silsile-i cibal
dağ silsilesi. sıra dağlar.

silsile-name
f. meşhur ve mühim kimselerin soyunu, silsilesini gösteren cetvel.

silv
gamdan, tasadan ve aşktan hâli olmak.

sim
f. gümüş. gümüş para. * gümüşten. sırmadan.

sîm
gümüş.

sim ü zer
gümüş ve altın.

sima
yüz, çehre. beniz. * eser, alâmet.

sima'
"dinlemek, kulak vermek. işitmek. * çalgı dinlemek. * herkesin işitmesi istenilen güzel zikir ve sözler. * mevlevilerin ve sair dervişlerin ""ney"" veya ""def"" ile berâber ilâhi okuyarak raksları ve nağme terennüm etmeleri, dönmeleri. (bak: semâ')"

sîma
yüz, çehre.

simad
az su.

simah
kulak.

simal
medet etmek. * medetçi, yardımcı ve mutemed kişi.

simâl
kap veya havuz dibinde olan artık. * tereyağı. *araptan bir kabile.

simam
zehirler.

simâm-sümum
küçük dar delik. * iğne deliği. * ağu, zehir. *kast. * düzeltme, ıslah. * set.

simâm-sümum
küçük dar delik. * iğne deliği. * ağu, zehir. *kast. * düzeltme, ıslah. * set.

siman
semizler, besililer, yağlılar.

simar
meyveler, yemişler. * mc: faydalar.

simat
damga, iz. nişan, alâmet.

simât
damga, alâmet, nişan.

simatoğraf
sinema.

simavî
çehreye ait, yüz şekline dair. * simavlı.

sime
damga, alâmet, nişan.

simen
semizlik, yağlılık, besililik. (bak: semen)

simendud
(sim-endud) f. gümüş kaplı. gümüş yaldızlı.

simer
kıssa, hikâye. * akşamdan sonra olan.

simin
f. gümüşten. * gümüş gibi, gümüşe benzer.

simin-ten
f. gümüş tenli. gümüş gibi beyaz ve parlak vücutlu.

simk
yüce olmak, yükselmek.

simm
küçük dar delik. * iğne deliği. * ağu, zehir. *kast. * düzeltme, ıslah. * set.

simmî
adaş, isimleri aynı olan kişilerin herbiri.

simn
(simâne) : semizlik, yağlılık, besililik, şişmanlık.

simsar
komisyoncu, tellâl, aracı.

simsar
simsarlar, komisyoncular, tellâllar.

simsim
susam.

simt
boncuk veya inci dizilmiş iplik.

simt
taburlar, saflar. * diziler, sıralar.

sim-ten
f. gümüş tenli.

simurga
kanatlı ve çok büyük hayvan olup eski devirlerde yaşadığı rivâyet edilir. (bak: anka)

simurga
büyük bir kuş, anka kuşu.

simya
nişan, işâret, alâmet.

simya
eski kimya.

simyan
(simân) (süryanice) hak.

sîn
çin. * kirli olan ve kokan deve yünü.

sina
musâ peygamberin (a.s.) Allah (c.c.) kelâmına nâil olduğu, süveyş ile akabe körfezi arasındaki bir yer ve bir dağ ismi. cebel-i musa veya tur-u sinâ da denir. * ibn-i sinâ'nın ceddinin ismi. (bak: ibn-i sinâ)

sina'
deve ayağına bağladıkları ip.

sînâ
bir dağ ismi.

sinad
muhkem, dayanıklı, kuvvetli dişi deve. * yüce. * yüce yer, yüksek yer.

sinan
mızrak, süngü.

sinân
kılıçlar, seyfler. * süngüler. * bileği taşları.

sinan-i ümmi
(vefatı: hi: 1075) halveti tarikatı yiğitbaşı kolu ileri gelenlerinden olup kutb-ül meâni adında türkçe mensur bir eseri ile matbu ve müretteb bir divanı vardır. muhammed sinan-ı ümmi, konya vilâyeti dahilinde elmalı'dan olup orada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (r. aleyh) (osmanlı müellifleri sh: 187)

sinâ-seniyyât
ön dişini burkan hayvan.

sinât
(c.: sünut esnât) sakalı olmyaan veya bir maktar çenesinde olup başka yerinde olmayan köse kimse.

sinaye
yünden ve kıldan yapılan ip.

sindan
örs.

sindiban
pelit ağacı.

sine
f. göğüs. sadır. kalb.

sîne
göğüs, kalb.

sine-bend
f. göğüs bağı, sütyen.

sine-gâh
f. göğüs.

sinematoğraf
fr. hareket yazmak demek olup kısaltılmış şekliyle sinema demektir.

sinematoğraf
sinema.

sinematoğrafvari
sinema gibi.

sinemavârî
sinema gibi.

sinen
kalem başı. * sapan demiri.

sinepüryan
(sinebiryan) kalbi yanmış, sinebiryan olmuş, çok hasret çekmiş.

sinesaf
f. sarılıp kucaklaşmış.

sinesuz
f. yürek yakan.

sinet
uyuklamak.

sine-çâk
göğsü, yüreği yaralı.

sinh
diş çukuru, diş yuvası.

sinh
kökler, menbalar, menşe'ler, asıllar, esaslar.

sini
f. büyük tepsi, sini.

sinimmar
ay, kamer. * gece uyumayan erkek. * harami. * tar: rum milletinden bir üstâdın adıdır. numan bin münzir için hira'da bir köşk yapmıştı. bunun bir eşini daha kimseye yapmasın diye numan bin münzir o köşkün üstünden attırıp öldürdü. (ahter-i kebir'den)

sinin
sünun. seneler. * sina dağı.

sinin-i sâlife
geçen yıllar.

sinn
yaş. yaşanmış olan zaman. * diş. * medine'de bir dağın ismi. * yaban öküzü.

sinn
yaş.

sinn
dişler. * yaşlar. insanın doğduğu andan ölümüne kadar uzvî sîretinde birbirini takibeden muhtelif zamanlar. (yâni: tufuliyet, sabavet, şebabet, kühûlet ve şeyhuhet denilen zamanlar.)

sinne
kalem başı. * sapan demiri.

sinnen
yaşça, yaş bakımından.

sinnen
yaşça.

sinnevr
kedi.

sinnevr
kediler.

sinn-i iyas
"(sinn-i ye's) kadınların ""âdet görmekten"" kesildiği yaş. en çok 55 yaşına kadar veya daha evvel âdet görmekten kesilmesi zamanı ki; bundan sonra çocukları olmaz. böyle bir kadına âyis denir."

sinn-i teklif
"erginlik, büluğ çağı. bir kimsenin aklı başına geldiği; haramı helâli ayırt edebildiği, kadınlık veya erkeklik hâlini bildiği, ergin hâle geldiği yaşı. (ortalama 12-15 kabul edilir.)"

sinn-i temyiz
hak ile bâtılı farketme yaşı.

sinniteklif
dinî mesuliyetin başladığı ergenlik çağı.

sinsi
kendini gizleyen, gizlenen.

sinsin
iyeği kemiklerinin arka tarafının ucu.

sintah
büyük karınlı kuvvetli deve.

sintel
kısa boylu.

siny
her nesnenin büklümü. * dağın kısıkdar yeri. * orta, vasat.

sinyal
fr. kararlaştırılmış bir haberi verme işareti. işaret.

sinyal
işaret.

sipah
asker, leşker, nefer. * ordu.

sipâhan
asker, leşker, nefer. * ordu.

sipahdar
f. en büyük asker, serasker.

sipahi
"ask: osmanlı askerlik teşkilâtında ""timar"" namiyle öşür ve rüsumunu aldıkları araziye mukabil, harp zamanlarında kendi hayvanları ve kanunen götürmeğe mecbur oldukları silâhlı askerlerle birlikte sefere iştirak eden bir sınıf süvari askeri. bunlar akıncılık, çapulculuk ve karakol hizmetlerini ifa ederler ve düşman karşısında piyadelerin muhafazasını te'min ettikleri gibi, icabında hücum işlerini de yaparlardı."

sipahsalar
f. askerlerin en büyüğü. serasker.

sipar
f. veren, fedâ eden.

sipare
(si-pâre) f. kur'an-ı kerimin herbir cüz'ü. * küçük kitap, mecmua. * otuz cüz.

sipariş
f. ısmarlamak, ısmarlayış.

sipariş
ısmarlama.

sipas
f. şükretme, dua etme.

sipas-dâr
f. hamdeden, şükreden.

sipeh
f. asker, leşker. * ordu.

sipeh-büd
f. başbuğ, başkomutan, başkumandan.

sipeh-keş
f. başkumandan, başbuğ.

sipenc
f. konaklama yeri, misafirhane, otel. * dünya. * misafir.

siper
f. arkasına saklanılacak şey. koruyan. * mânia. sığınak veya set arkası, duvar altı gibi kuytu yerler. * okun, giderken kabzayı zedelememesi için sol elin üzerine konulan âlet. * muharebede askerin kurşun ve gülleden korunması için toprak kazılarak açılan ve ön tarafına, çıkan topraklar yığılmak suretiyle vücuda getirilen korunma yerleri. * kalelerin üstünde ok ve kurşun atmağa mahsus mazgallar yanında duracak askerlerin korunmaları için insan boyunda olan ve uzaktan diş diş görünen arkalıklı duvar parçalarına verilen addır.

siper
korunak.

siper-i sâika
yıldırımdan korunmak için gemilerle, minarelere ve büyük binalara konan âlet. paratoner.gemilerde direklerin şapkalarına konulur ve üzerlerine, bir ucu denize kadar sarkıtılmış bakır tel bağlanır. direkleriyle teknesi ağaç olmayan gemilerde tel yoktur. telin gördüğü nakil hizmetini geminin demir kısmı yapar. minarelerle büyük binaların en yüksek noktalarına konularak sarkıtılan bakır tel, toprağa gömülüdür.

sir
yarık. delik. * balık yahnisi.

sira'
hızla gitmek, acele etmek.

sirâ
küçük ok. * çekirge yumurtası.

sir-ab
f. suya kanma. suya tok olmak. * sulu. * körpe, tâze.

sirac
"ışık. lâmba. fener. mum. kandil. * şevk veren şey. * güneş ve ay mânâsına veya resul-i ekrem'e (a.s.m.) ""nur saçan"" meâlinde verilen bir isimdir.(hem o bürhan-ı hak ve sirac-ı hakikat öyle bir din ve şeriat göstermiştir ki, iki cihanın saadetini te'min edecek desatiri câmi'dir. m.)"

sirâc
lâmba, fener.

sirac-ün nur
nurun lâmbası. * risale-i nur külliyatından bir mecmuanın adı.

sirac-üs sürc
lâmbaların lâmbası. en parlak nur. en parlak ışıklı eser.

sirac-ı râh-ı hidâyet
hidayet yolunun ışığı.

sirad
gön, sahtiyan.

siran
kaleler, kal'alar, hisarlar.

sirân-asvire
sığır sürüsü. * misk kabı.

sirân-asvire
misk kabı. * sığır sürüsü.

sirar
sürur, sevinç. * sırayla konuşmak. * ay sonu.

sirayet
yayılmak, bulaşmak, geçmek.

sirâyet
bulaşma, yayılma.

sirayet
bulaşan, yayılan

sirb
çekirge ve balık yumurtası. * sığır sürüsü.

sirbal
gömlek, kamis.

sirbâl
gömlekler.

sircin
kurumuş davar tersi.

sirdab
yer altında su soğutacak yer.

sire
koyun ağılı.

sir'et
nefis. * koyun. * geyik. * kadınlar.

siret
bir kimsenin içi, hâli, hareketi, ahlâkı. * insanın tutmuş olduğu mânevi yol.

sîret
insanın mânevî hâli, ahlâkı.

siret
tarzlar, gidişler, yollar.

siret-i hasene
güzel ve iyi ahlâk.

siret-ün nebi
siyer-i nebi veya siret-i nebi de denir. (bak: ilm-i hadis, siyer-i nebi)

sirhan
vahşi hayvanlardan olan kurt.

sirhân
yırtıcı hayvanlardan olan kurtlar.

sirişk
f. göz yaşı. * ateş şeraresi.

sirişt
f. yaradılış, hilkat, huy, tabiat.

sirişte
f. yoğrulmuş, karıştırılmış.

sirkat
(serkat) çalma. hırsızlık.

sirkat
hırsızlık, çalma.

sirke-furuş
f. sirkeci, sirke satan kimse. * mc: ekşimiş yüzlü kişi.

sirkin
kuru davar tersi.

sirr
el ayasında ve alında olan hatlar. * gizli nesne. * cima etmek. * zikir. * hâlis. * en iyi, en faziletli.

sirval
şalvar.

sirve
küçük ok. * çekirge yumurtası.

sisa
köşk. * kale. * sığınacak yer. * çulha mekiği. * horoz mahmuzu. * sığır boynuzu.

sisa'
davar arkası. * omuz başı.

sisâ
dağın uçları. * herhangi bir şeyin asılları. * çulha tarakları. * muhkem ve yüksek kaleler.

sismoğraf
fr: zelzelenin yerini, saatini, yön ve hızını kaydeden âlet.

sistem
fr. bir bütün meydana getirecek şekilde, karşılıklı olarak birbirine bağlı unsurların hepsi. * ilimde bir bütün meydana getirecek esasların hepsi. * bir nizâm dâiresinde çalışan takım. * proğramlı çalışmak. * manzume.

sît
çatırtı, patırtı, gürültü. * ün, şöhret, nam.

sita'
deve boynunda uzunluğuna olan alâmet. * ev direği.

sitad
f. alma, alış.

sitam
kılıcın ağızı.

sitan
f. alan, alıcı. can-sitan $ : can alan.

sitare
f. yıldız, kevkeb.

sitâre
örtünülecek veya perdelenecek şeyler.

sitare-gân
yıldızlar.

sitare-i rahşân
parlak yıldız.

sitât
köse.

sitayiş
f. övme, medhetme. medih.

sitayiş
övme.

sitayiş
medhetme

sitayiş-kâr
f. medheden, öven.

sitayiş-kârâne
överek, medhetmek suretiyle.

sitayişkârane
överek.

sitebr
f. kalın, kaba, yoğun.

sitem
f. haksızlık, zulüm. * nâzikâne çıkışma. * eziyet, cefa.

sitem
çıkışma, eziyet.

sitem-âmiz
f. hâin. insafsız, haksız.

sitem-dide
zulme uğramış, haksızlık görmüş.

sitemdidegân
zulme uğramış, haksızlık görmüş.

sitem-kâr
f. haksızlık ve zulüm yapan. zâlim.

sitemkârân
f. haksızlık ve zulüm yapan. zâlim.

sitem-keş
f. zulme ve haksızlığa uğrayan. zulüm çeken. mazlum.

sitem-reside
f. siteme uğramış, zulme uğramış. zulüm çekmiş.

sitiz
(sitize) f. kavga, cidal, çekişme.

sitize-cu
f. kavgacı.

sitize-kâr
f. kavgacı.

sitr
örtü. * perde.

sitt
hanım. (aslı seyyidet iken muharref ve âmi arapçada sitt ve sitte olarak kullanılır.)

sitte
altı. (6) altılık.

sitte
altı.

sitte-i sevr
güneş'in sevr burcunda bulunduğu nisan ayında fırtınalariyle meşhur olan altı gün.

sittîn
(sittûn) altmış. 60

sîv
f. elma.

siva
başka, gayrı, diğer. kasd. (bak: mâsiva)

sivad
gizli söz, sır.

sivak
misvak. * dişini yıkamak.

sivar
(c.: esvire - esâvir-suur) bilezik.

sivâr
bilezikler.

sivar-ı zerrin
altun bilezik.

sivcar
tazı ve köpeğin boynuna halka geçirmek. tasma takmak.

sivere-sire
dişi sığır.

sivil
fr. asker olmayan. * başı bozuk. * mülkî. * tebdil-i kıyafetle gezen polis. * medeni.

sivil
asker olmayan.

siya'
samanlı balçık.

siyab
elbiseler, giyecek şeyler.

siyabe
kızlığın bozulması, bekâretin zâil olması.

siyac
dikenli duvar.

siyadet
seyyidlik. (bak: seyyid)

siyâdet
seyyidlik, efendilik.

siyafet
kılıççılık sanatı.

siyah
f. kara, esved. * zenci.

siyah
on yedinci söz'ün ikinci makamı'nda yer alan bir bölüm

siyâh
çağırış. çığlık. feryad. nâra. * azab, eziyet.

siyâh
çağırış. çığlık. feryad. nâra. * azab, eziyet.

siyaha
suyun akması. * oruç tutmak.

siyahat
(seyyehân - siyâh - süyuh) ibret, terehhüb ve ibadet için yer yüzünde gezip yürümek. (dervişlerin seyahatı bundandır.)

siyahbaht
f. tâlihsiz, kara bahtlı.

siyahfam
f. siyah renkli.

siyahî
f. siyahla alâkalı. * zenci. * siyahlık, karalık.

siyahkâr
f. günah işlemiş, suçlu.

siyâhkârân
f. günah işlemiş, suçlu.

siyahkede
f. kapkara yer.

siyahlika
f. kara yüzlü.

siyahpuş
f. siyahlar giymiş. karalar giymiş. * mâtemli, yaslı.

siyahruz
f. tâlihsiz, şanssız, bahtsız.

siyahçerde
f. esmer, karayağız olan.

siyak
söz gelişi, ifade tarzı. * üslub, tarz, yol. * sürmek, sevk. * ruhun çıkması.

siyak
söz gelişi, bir sözün hemen öncesinde geçen sözler.

siyak
bir sözün gelişi ve gidişi, sözün öncesinin sonrasına olan uyumu

siyak ve sibaka mülâyemet
sözün evveline güzel bir netice, sonrasına iyi bir başlangıç olması.

siyakat
binek hayvanını arkasından sürme.

siyak-ı kelâm
sözün gelişi, sevkediliş.

siyam
oruç. (bak: sıyam)

siyanet
koruma, muhafaza, hıfz.

siyanet
koruma.

siyaset
memleket idare etme san'atı. devlet idare tarzı. * dünya ve âhirette necatlarına sebeb olacak bir yola, insanları irşad ile beşeriyetin salâhına çalışmak. * diplomatlık. politika. * seyislik, at idare işleriyle uğraşma. (bak: hilafet)

siyaset
politika, insanları idare etme sanatı.

siyaset
siyasî hastalıkların hekimleri, doktorları; siyasî meselelere çözüm arayanlar

siyaseten
siyaset bakımından, siyasî bakımdan.

siyasetkârane
siyaset yaparcasına.

siyasetvari
siyaset gibi.

siyasî
siyaset icabı olan. * siyaset adamı. * politik.

siyasî
siyasî maksatlarla kurulan topluluk, örgüt

siyasiyyun
politikacılar, siyasetçiler. devlet idaresine çalışanlar.

siyasiyyun
politikacılar.

siyat
kırbaçlar, kamçılar.

siye
koyun yatağı.

siyer
tarzlar, gidişler, yollar.

siyer
gidişler, yollar, peygamberimizi anlatan kitap.

siyera'
ibrişimle karışık alaca bez.

siyer-i enbiya
peygamberlerin (aleyhimüsselâm) hayatlarından ve onların ahlâkından bahseden kitap.

siyer-i nebi
"mevzuu hazret-i peygamber'in (a.s.m.) hayatı, ahlâkı ve yaşayışı olan, o'nun gaye ve cihanı irşad eden mesleğinden bahseden kitap.(resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın ahvâl ve evsâfı, siyer ve tarih suretiyle beyan edilmiş. fakat o evsaf ve ahvâl-i galibi, beşeriyetine bakar. halbuki o zât-ı mübarek'in şahs-ı manevîsi ve mahiyet-i kudsiyesi o derece yüksek ve nuranidir ki; siyer ve tarih'te beyan olunan evsaf, o bâlâ kamete uygun gelmiyor, o yüksek kıymete muvâfık düşmüyor. çünki: $ sırrınca: hergün, hattâ şimdi de, bütün ümmetinin ibadetleri kadar bir azim ibadet sahife-i kemalâtına ilâve oluyor. nihayetsiz rahmet-i ilâhiyeye, nihayetsiz bir surette, nihayetsiz bir istidat ile mazhar olduğu gibi, her gün hadsiz ümmetinin hadsiz duasına mazhar oluyor. ve şu kâinatın neticesi ve en mükemmel meyvesi ve hâlik-ı kâinat'ın tercümanı ve sevgilisi olan o zât-ı mübarek'in tamam-ı mahiyeti ve hakikat-ı kemalâtı, siyer ve tarih'e geçen beşeri ahval ve etvâra sığışmaz. meselâ: hazret-i cebrâil ve mikâil, iki muhafız yâver hükmünde gazve-i bedir'de yanında bulunan bir zât-ı mübarek; çarşı içinde, bedevi bir arabla at mübâyaasında münâzaa etmek, bir tek şâhid olan huzeyfe'yi şahid göstermekle görünen etvârı içinde sığışmaz.işte yanlış gitmemek için; her vakit mahiyet-i beşeriyeti itibariyle işitilen evsaf-ı âdiye içinde başını kaldırıp, hakiki mahiyetine ve mertebe-i risalette durmuş nurani şahsiyet-i maneviyesine bakmak lâzımdır. yoksa, ya hürmetsizlik eder veya şüpheye düşer. m.)"

siyer-i seniyye
yüksek ahlâk ve yüksek vasıflar. hazret-i peygamberin (a.s.m.) yüksek ahlâk ve vasıflarına dair yazılan kitab.

siyonist
(kudüs'ün eski adı olan sion. dan) filistin'de bağımsız bir yahudi devleti kurmak isteyen. yahudi fikrinin taraftarı. bir şeyi yahudilerin gaye ve menfaatına göre değerlendiren. yahudilik. * yahudi dinine giren.

siyonist
yahudilerin ülküsüne inanan, islâm düşmanı.

siyy
arz-ı arabdan bir yer. * çöl, sahra. * benzer, misil.

siyy
birbirine denk ve eşit. müsavi.

siyyan
birbirine denk ve eşit. müsavi.

siyyanen
birbirine denk ve eşit olarak. müsavi bir tarzda.

siyye
yay başı.

skolastik
lât. kurun-u vustâda (orta çağlarda) hristiyan âleminde, papazların dinî görüşüne ve onların baskısı altındaki dinî fikirlerine göre yapılan tedrisat usulü.

skolâstik
ortaçağ hıristiyanlık eğitimi.

slogan
ing. kısa ve te'sirli propaganda sözü.

sofa
sofalar.

sofestaî
(sevfestâi) kâinatın yaratıcısını, cenab-ı hakkı kabul etmemek için herşeyi inkâr eden. müsbet veya menfi hiç bir hükme varmayan, daima şüphe içinde kalmayı esas alan felsefi bir doktrinin (septisizm) mensubu. septik. alemde hakikat namına hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safa, şiir ve edebiyatla eğlenen safsatacılar. (bak: sofizm)(..o vahid-i ehad'i kabul etmeyen ya nihayetsiz ilâhları kabul edecek veyahut ahmak sofestâi gibi hem kendini, hem kâinatın vücudunu inkâr edecek. m.)

sofestâî
olumlu veya olumsuz hiçbir hükme varmayan kuşkucu felsefeci.

sofi
ehl-i tasavvuf. riyazet ve nefisle mücahede ile hakikate ermeğe çalışan. tarikata mensub, mânevi kemâlât için çalışan. * yanıltıcı, safsatacı. (bak: işrakiyyun)

sofî
tarikat adamı, tesavvuf ehli.

sofi
tasavvuf ehli; riyazet ve nefisle mücadele ile mânevî yol kat etmeye çalışan

sofî
tasavvuf ehli, riyazet yoluyla hakikate ermeye çalışan

sofîmeşreb
tasavvuf yolunda olan.

sofiye
tarikat yoluyla mânevî derecelere yükselme gayretinde olan tasavvuf ehlinin takip ettikleri yol, tarz

sofizm
"fr. fls: sofestaiye. safsatacılık. alemde hakikat olarak hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safâ ve şiir gibi şeylerle eğlenmeği tercih eden bâtıl bir meslek. inâdiye, indiye ve lâedriye ""septizm"" adlarıyla üç kısma ayrılırlar. (mesail-i ilm-i kelâm'dan)"

sofizm
hakikatı tanımayan şüpheci filozofların felsefesi.

sofra
üstünde yemek yenilen yaygı.

sofu
sofi, tasavvuf yolcusu.

sohbet
"konuşma, sevdiği kimselerle yapılan toplantı. * birlikte oturup tatlı tatlı hakikat üzerine konuşmak.(sohbet-i nebeviye öyle bir iksirdir ki; bir dakikada ona mazhar bir zât, senelerle seyr ü süluka mukabil hakikatın envarına mazhar olur. çünkü sohbette insibağ ve in'ikâs vardır. malumdur ki; in'ikâs ve tebaiyyetle o nur-u âzam-ı nübüvvetle beraber en azim mertebeye çıkabilir.nasılki, bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. işte şu sırdandır ki, en büyük veliler sahabe derecesine çıkamıyorlar. hattâ celâleddin-i süyuti gibi, uyanık iken, çok def'a sohbet-i nebeviyeye mazhar olan veliler, resul-i ekrem (a.s.m.) ile yakazaten görüşseler ve şu âlemde sohbetine müşerref olsalar, yine sahabeye yetişemiyorlar. çünki: sahabelerin sohbeti, nübüvvet-i ahmediye (a.s.m.) nuriyle, yâni nebi olarak onunla sohbet ediyorlar. evliyâlar ise vefat-ı nebeviden sonra resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ı görmeleri, velâyet-i ahmediye (a.s.m.) nuriyle sohbettir. demek resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın, onların nazarlarına temessül ve tezahür etmesi, velâyet-i ahmediye (a.s.m.) cihetindedir; nübüvvet itibariyle değil. mâdem öyledir; nübüvvet derecesi, velâyet derecesinden ne kadar yüksek ise, o iki sohbet de o derece tefavüt etmek lâzım gelir.sohbet-i nebeviye ne derece bir iksir-i nurâni olduğu bununla anlaşılır ki: bir bedevi adam; kızını sağ olarak defnedecek bir kasavet-i vahşiyânede bulunduğu halde gelip, bir saat sohbet-i nebeviyeye müşerref olur, daha karıncaya ayağını basamaz derecede bir şefkat-i rahimaneyi kesbederdi. hem câhil, vahşi bir adam, bir gün sohbet-i nebeviyeye mazhar olur; sonra çin ve hind gibi memleketlere giderdi. mütemeddin kavimlere muallim-i hakaik ve rehber-i kemâlât olurdu. s.)"

sohbet
tatlı tatlı konuşma.

sohbet-i ihvan
din kardeşleri ile faydalı hakikatlar üzerine sohbet etmek.resül-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm buyurmuştur ki: üç şey müstesna, dünyada rahat yoktur:1- tilâvet-i kur'an2- münacat-ı rahman3- sohbet-i ihvan.

sokrat
eski bir filozof.

solcu
(bak: ashab-ı şimal)

son
ikinci dünya savaşı

sorgu
mahkemeye çıkarılan sanıkların sorgulandıkları bölüm, makam

sorguç
başa takılan tuğ. * bazı kuşların tepelerinde bulunan tüyden süs.

sosyal
fr. içtimaî. cemiyete ait.

sosyal
içtimaî, topluma ait.

sosyalist
fr. sosyalizm taraftarı olan.

sosyalist
sosyalizme inanan, toplumcu.

sosyalizm
"fr. iktisadî teşebbüsleri ve teşekkülleri devlete vermek isteyen görüş. iştirakiyecilik. güya, herkese müsavi mal verme esasını idare sisteminde yerleştirmeyi ve mal birliğini iddia eden ve insan fıtratına zıt olarak hürriyetleri daraltıcı ve din aleyhdarı bir sistem. serserilere, zenginlerin mallarını mübah edip isyâna sevkeden ve ehl-i nâmusun ahlâkını yıkarak fuhşiyatı teşvik eden bir bâtıl anlayış. (sosyalizm nazariyesinin nâşirleri komünistlerdir.) (bak: iktisad, kapitalizm, komünizm)(tabaka-i avâmın intibahiyle ve galebesiyle tezahür eden tam sosyalizm ve bolşevizm düsturları, bizim daha ziyade işimize yaradığı için, o sosyalizm düsturlarını kabul ettiğimiz halde, senin vaziyetin bize ağır geliyor. prensiplerimize muhalif düşüyor. onun için sana verdiğimiz sıkıntıdan şekvâya ve küsmeye hakkın yoktur?elcevap: hayat-ı içtimâiye-i beşeriyede bir çığır açan, eğer kâinattaki kanun-u fıtrata muvâfık hareket etmezse; hayırlı işlerde ve terakkide muvaffak olamaz. bütün hareketi şer ve tahrip hesabına geçer. mâdem kanun-u fıtrata tatbik-i harekete mecburiyet var; elbette fıtrat-i beşeriyeyi değiştirmek ve nev-i beşerin hilkatındaki hikmet-i esasiyeyi kaldırmakla, mutlak müsavat kanunu tatbik edilebilir. evet, ben, neseben ve hayatça avam tabakasındanım. ve meşreben ve fikren, ""müsâvât-ı hukuk"" mesleğini kabul edenlerdenim. ve şefkaten ve islâmiyetten gelen sırr-ı adalet ile, burjuva denilen tabaka-i havassın istibdat ve tahakkümlerine karşı eskidenberi muhalefetle çalışanlardanım. onun için bütün kuvvetimle adalet-i tâmme lehinde zulüm ve tagallübün ve tahakküm ve istibdadın aleyhindeyim.fakat nev-i beşerin fıtratı ve sırr-ı hikmeti, müsâvât-ı mutlaka kanununa zıddır. çünki fâtır-ı hakim, kemal-i kudret ve hikmetini göstermek için az bir şeyden çok mahsulât aldırır ve bir sahifede çok kitabları yazdırır ve birşey ile çok vazifeleri yaptırdığı gibi, beşer nev'i ile de binler nev'in vazifelerini gördürür.işte o sırr-ı azimdendir ki: cenab-ı hak, insan nev'ini binler nevileri sünbül verecek ve hayvanatın sair binler nevileri kadar tabakat gösterecek bir fıtratta yaratmıştır. sair hayvanat gibi kuvâlarına, lâtifelerine, duygularına had konulmamış; serbest bırakıp hadsiz makamatta gezecek istidat verdiğinden, bir nevi iken binler nevi hükmüne geçtiği içindir ki, arzın halifesi ve kâinatın neticesi ve zihayatın sultanı hükmüne geçmiştir.işte nev-i insanın tenevvüünün en mühim mâyesi ve zenbereği; müsabaka ile hakiki imanlı fazilettir. fazileti kaldırmak, mahiyet-i beşeriyenin tebdiliyle, aklın söndürülmesiyle, kalbin öldürülmesiyle, ruhun mahvedilmesiyle olabilir. l.)"

sosyalizm
toplumculuk, bütün malları devlet elinde toplamak isteyen bir anlayış.

sosyoloğ
fr. içtimaî bilgilerle uğraşan, toplu insan yaşayışı ve onların idare işlerinde bilgi sahibi olmaya çalışan. içtimaiyatçı.

spiker
ing. konuşmacı. radyo programlarını takdim eden, haber bültenlerini okuyan kişi.

spiritualizm
fr. fls: ruh gibi maddî olmayan varlıkları kabul eden görüş ve düşünüş. ruhiyatçılık.

spiritüalizm
ruhçuluk.

staj
fr. mesleki bilgisini artırmak maksadıyla başka birinin nezareti altında yapılan çalışma.

stajyer
fr. staj yapan kimse.

strateji
yun. askeri sevk ve idare ilmi, sevk-ul-ceyş.

stratosfer
fr. atmosferin ortalama 30 km. kalınlığındaki ikinci tabakası.

su'
kötülük. * iyi olmayan. kötü, fena.

su'
kötü haller. fenalıklar. seyyieler. (mehâsinin zıddı.)

suada'
sıkıntıdan dolayı uzun uzadıya solumak. * ev ortası.

suadî
topalak otu.

sual
isteme. istek. * soru. sorulan şey. * dilencilik.

suâl
soru, istek.

sual
istemek

sual
sualler. bir şey istemeler. sorular.

suâl
suâller, sorular. istemeler, istekler.

sualât
suâller, sorular. istemeler, istekler.

sub'
(bak: sübu')

suba
gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.

subabe
kap içinde kalan su. * bir nesnenin bakiyesi. artık.

su'ban
büyük yılan. ejderha. * koz: semanın kuzey yarım küresinde bulunan tinnîn burcu'nun çevirdiği büyük kavisin ortasında ve küçük ayı dörtgeninin tam karşısında bulunan en parlak yıldız. (alpha draco)

su'bân
büyük yılanlar, ejderhalar.

su'bân
bit sirkesi.

subare
taş.

subat
(bak: sübât)

subaşı
şimdiki zabıta ve daha ziyade belediye memurlarının gördükleri işleri gören ve kasabaların idaresi başında bulunan memurun ünvanı idi.

subbah
yüzenler, yüzücüler (suda).

subbûhun kuddûsün
"""Allah (c.c.) subbûhtur, kuddûstür. zâtına ve sıfatına fena, noksan ve kusur yanaşamaz. her zaman ve her dilde, her mahluk onu tesbih ve takdis eder."" gibi mânâları ifade eder."

su'be
yeşil başlı kertenkele.

sube
at sürüsü. * yirmi ile kırk arasında olan keçi sürüsü. * kabın içinde kalan su. artık su.

subesu
f. taraf taraf. her tarafa. her yanda.

subh
sabah vakti. sabah. tan vakti. şafak zamanı.

subh
sabah.

subh
sabahlar.

subha
sabah uykusu.

subha
secdeler ve cemal-i ilâhî nurları ve celal ve azamet-i ilâhiye. (bak: azamet, cemal)

subhdem
f. sabah vakti.

subhgâh
f. sabah vakti. tan yeri.

subh-u kıyamet
kıyametten sonraki sabah. kıyamet sabahı.

subjektif
şahsî görüşe göre olan, indî.

subr
her cismin tek kenarı ve yoğunluğu. * ufak taşlı yer.

subre
birikinti, yığın.

subu'
dinini terk edip başka dine girmek.

su'bub
saf su akan yer.

subuhat
secdeler ve cemal-i ilâhî nurları ve celal ve azamet-i ilâhiye. (bak: azamet, cemal)

sud
f. kâr, faide, kazanç.

sud'a
deve ve koyun bölüğü.

suda'
baş ağrısı. * rahatsız etme, sıkıntı verme, sıkma.

suda-ger
f. bezirgân, tüccar.

suda-gerî
f. ticaret.

sudagî
zülüfte olan nişan ve alâmet.

sudah
horozun ötmesi.

sudam
hayvanların başında olan bir hastalık.

sudd
dağ.

suddad
"(c.: sadâyid) ""sâm-ı ebras"" denilen kertenkele. * suya varacak yol."

sude
f. ezilmiş, dövülmüş. sürmüş, sürülmüş.

sudeka
doğru ve hakiki dostlar.

sudg
şakak. * şakaklardan sarkan saç.

sudkan
hakiki ve doğru dostlar. sadîkler.

sudmend
f. kazançlı, faydalı, kârlı.

sudre
acem gömleği.

sudud
men'etmek, engel olmak.

suduf
yüksek büyük dağ. * her yüksek nesne. * devenin her dört ayağı. * bir yöne ğilmek.

suduf-esdâf
inci kabuğu. * kulak içi.

sudur
olma, meydana gelme. sâdır olma. * (sadr. c.) göğüsler, sadırlar.

sudûr
çıkma, gelme.

sudur
çıkan

sudûr
ortaya çıkan, meydana gelen

sueda
saidler. Allah'ın (c.c.) rızâsına erenler. mes'ud olanlar.

suf
yün dokuma. yünden yapılmış dokuma. * yün, yapağı, ibrişim.

suf
suflar, koyun yünleri.

sufar
yürekte sarı suların toplanması.

sufariye
sarı asma adı verilen bir kuş.

sufef
sofalar.

suffa
(suffe) sofa, avlu. * set. seki.

suffa
sofa, suffe.

suffah
enli uzun taş.

suffe
peygamberimizin mescidine bitişik yer, bekâr sahabelerin kaldığı mekân.

sufi
tasavvuf ehli. sofu. mutasavvıf.

sufî
tasavvufa bağlı olanın hareket tarzı, metodu

sufiyyun
tasavvuf ehli. sofu. mutasavvıf.

sufn
çobanların dağarcığı.

sufr
(sıfr) : bakır. tunç.

sufret
sarı renk, sarılık. * beniz solukluğu.

sufrit
fakir.

sufruf
üzüm çöpü. * hurma çöpü.

sufuf
saflar. sıralar.

sufuf
saflar, sıralar.

sufun
(süfun) (sefine. c.) sefineler. gemiler.

sufvan
atın, üç ayak üzerine durup dördüncünün tırnağını yere dikip durması.

sugra
(suğra) daha küçük, pek küçük. * man: hadd-i asgarın bulunduğu cümle. birinci kaziyye. küçük önerme. (bak: hadd-i asgar)

sugre
göğüs çukuru. * boğaz çukuru. * gedik.

sugur
düşmana yakın hududlar, serhadler. * mağara. * ön dişler. * ağızlar.

sugv
meyletmek, yönelmek, eğilme.

sugvar
f. kederli, acılı.

suh
duvar.

suhaf
akciğer veremi.

suhan
f. törpü.

suhansera
f. ahenkli söz söyleyen.

suhanserâyân
f. ahenkli söz söyleyen.

suhar
umman kasabası. * bir erkek ismi.

suhare
yağ kıkırdağı.

suhd
çocukla birlikte çıkan sarı su.

suhen
(sehun - suhun) f. söz.

suhf
akıl ve fikrin zayıf olması.

suhk
uzak olmak. * cehennemde bir derenin adı. * mahrumiyet.

suhme
karalık, siyahlık.

suhnan
sıcak, kızgın. * sıcak gün.

suhne
kızgınlık. * gözü yaşlı, dertli olmak.

suhre
maskara, gülünç, eğlenceli. * zoraki iş gören, ücretsiz zoraki çalışan kimse ve hayvan.

suhre
isteksiz yapan.

suhrekâr
f. maskaralık yapan. maskara.

suhriyen
(sıhriyya) musahhar kılınan, hizmette çalıştırılan. * gülünç olan.

suhriyye
maskaralık.

suht
haram mal, her nevi haram. * yok eylemek. gidermek. bir şeyin kökünü kazımak (mânasına saht'dan alınmıştır. haramın bereketi olmadığından hânumânlar yıktığı için suht denilmiştir.)

suht
hışım, hiddet, kızgınlık, gadap.

suhte
f. yanmış, tutuşmuş. yanık. * (c.: suhtegân) softa. medrese talebesi.

suhub
bulutlar.

suhuf
sahifeler. * bâzı peygamberlere gelen sahife halindeki kitap.

suhuf
sahifeler, bazı peygamberlere gelen ve ilâhî emirleri bildiren sayfalar.

suhulet
"kolaylık. (bak: sühulet)(...senin küçük bahçeni halk ettiği gibi, cenneti dahi senin için halk edebilir ve halk etmiş ve sana va'd etmiş. ve va'dettiği için, elbette seni onun içine alacak. mâdem bilmüşahede görüyoruz; her senede, yeryüzünde, hayvanat ve nebatatın üçyüz binden ziyade enva'larını ve milletlerini, kemal-i intizam ve mizan ile, kemal-i sür'at ve sühuletle haşr edip, neşreder. elbette böyle bir kadir-i zülcelâl, va'dini yerine getirmeye muktedirdir... m.)"

suhûlet
kolaylık.

suhun
sahneler.

suhur
kayalar, büyük taşlar.

su-i ahlâk
ahlâk kötülüğü. Allah'ın, peygamberin râzı olmayacağı işleri yapanın ahlâkı.

su-i hal
fena hareket tarzı. kötü hal.

su-i hareket
kötü hareket, kötü iş.

su-i hazm
sindirim bozukluğu.

su-i hulk
kötü ahlâk. dine, ahlâka yakışmayan fena ahlâklılık.

su-i ihtiyar
kötü arzu, fena istek.

su-i istimâl
kötüye kullanma. eldeki nimeti veya fırsatı boşuna yahut kendi menfaatine kullanma.

su-i kasd
bir kimsenin aleyhinde tertib alma. * adam öldürmeğe tertib alma. * kötü kasd.

su-i mizâc
sıhhat bozukluğu, huy fenalığı.

su-i niyet
kötü ve bozuk niyet.

su-i tedbir
yanlış tedbir. kötü yol. tam düşünüşle, akıllıca hareket etmeyiş.

su-i tefehhüm
kötü anlayış. yanlış anlama.

su-i telâkki
lâzım olduğu şekilde anlamama. kötü anlayış. kötü telâkki etme.

su-i zan
kötü zanna sahib olma, başkasının hareketini kötü zannetme.(dördüncü hastalık su-i zandır. evet insan, hüsn-ü zanna me'murdur. insan, herkesi kendisinden üstün bilmelidir. kendisinde bulunan su-i ahlâkı, su-i zan saikasıyla başkalara teşmil etmesin. ve başkaların bazı harekâtını, hikmetini bilmediğinden takbih etmesin. binaenaleyh eslâf-ı izâmın hikmetini bilmediğimiz bazı hâllerini beğenmemek su-i zandır. su-i zan ise, maddi mânevi içtimâiyâtı zedeler. m.n.)

sûiihtiyar
iradenin kötü yönde kullanımı.

sûiistimal
kötüye kullanma.

sûikasd
maksadın kötü oluşu, öldürme teşebbüsü.

sûizan
kötü sanma.

suk
çarşı, pazar. alım satım yeri.

suk'
taraf, yön. * nahiye.

sûk
çarşı.

suk
çeşme duvarlarının bölmeleri.* bölgeler.

suk'a
başın ortasındaki beyazlık.

suka
çarşı adamı, esnaf.

suka'
horoz sesi, horoz ötüşü.

sukab
delikler.

sukata
kırıntı, döküntü, artık.

sukatahâr
f. kırıntı, artık yiyen.

sukataçin
f. kırıntı, döküntü toplayan. artık toplayan.

sukaybe
küçük delik, delikçik.

sukb
delmek. * yırtmak.

sukbe
(c.: sukub - sukab - sukabât) delik.

sukbe
delikler.

sukbe
delikler.

sukî
çarşı ve pazarla alâkalı. * çarşılı, pazarlı.

sukl
böğür. * taraf, yön.

sukle
böğür. * taraf, yön.

sukm
zahmet, meşakkat. hastalık, maraz.

sukub
delikler.

sukub
ince, uzun. * ev ortasında olan direk. * içi boş olmayan kuru cisme vurmak. * yakınlık.

sukuf
tavanlar, ev örtüleri. * uzun ve sarkık şeyler. * semavat.

sukuf-u büyut
evlerin damları.

sukuk
şeriat mahkemesince verilen ilâmlar ve onda geçen tabirler.

sukûk-sikâk
çuvaldız. çivi. * alçaklık. * dar nesne.

sukut
düşme. yukardan aşağıya birden iniverme. * değerini kaybetme. bozulma. * devrilme. * mahvolma. * ahlâk bakımından alçalma. * büyük bir vazifeden ayrılma. * sarkma. * çocuğun eksik veya ölü olarak doğması.

sukut
düşme, alçalma.

sukut
düşen

sukutiye
paraşüt.

sukut-u mutlak
mânen iyice tefessüh etme, iyi hasletlerin tamamen kaybolması.

sukut-ı hakk
hakkın sukutu. hakkın kaybolması.

sukut-ı musammem
düşmesi kararlaştırılmış. iktidardan düşürmek için hakkında karar alınmış.

sukve
toprak kap.

sukya
(saky. den) sulamak.

su'l
devede sonradan çıkan küçük meme. * koyunda küçük meme. * asıl dişin yanında çıkan fazlalık diş.

sulag
altı yaşındaki sığır.

sulahfat
kaplumbağa.

sulahfât
kaplumbağalar.

sulb
sert, katı. taş gibi olan. * omurga kemiği. * sülâle, zürriyet.

sulb
sert, katı.

sulb
sulbler, beller.

sulbî
birinin sulbünden gelme. kendi evlâdı. kendi oğlu.

sulbiye
nesebi hâlis olan.

sulbiyet
katılık, sertlik. taş gibi olmak. * cisimlerin katı hâli. * mc: duygusuzluk.

suleha
salihler. salâhiyetli, günah işlemeyen iyi insanlar. ilim ve amelde, ibâdet, taat ve takvâda terakki ve teâli eden büyük zâtlar.

suleha
sâlihler, iyi hâlliler.

sulfato
(sulfata) fr. kinin. sıtma hapı.

sulfato
kinin, sıtma ilacı.

sulh
barış. uyuşma. * muharebeyi terk için anlaşma. * rahatlık.

sulh
barış.

sulh
genel barış ve huzur

sulh-âmiz
f. ara bulucu, barıştırıcı.

sulhen
sulh tarzında, barış yoluyla. anlaşmak suretiyle.

sulhkârâne
barış edercesine.

sulh-nâme
f. sulh, barış kâğıdı.

sulh-perver
f. sulhçu. dâimâ sulh ve sükun isteyen. harp ve çarpışmak istemeyen. barışsever.

sulhperver
barışsever.

suliyy
ateşin yanması.

sulla'
enli yassı taş. * ot bitmeyen mevzi.

sullaa
büyük, enli taş. * ot yetişmeyen yer.

sulsul
üveyik kuşu.

sulsule
havuz veya kap dibinde kalan su artığı.

sult
büyük bıçak.

sulta
baskı, otorite.

sultan
"reis. islâm hükümdarı. hâkimiyet sahibi. padişah. * Allah. (c.c.) * kuvvet, kudret ve hâkimiyet sâhibi. * hükümdar âilesinden olan anne, kız gibi kadınlardan her biri. * hüccet ve delil. * kahr ve tegallüb mânasında masdardır. her şeyin yavuz, şiddet ve satvetine denir. kelimenin aslı ""selit"" olup, cem'i sultandır. selit ise, zeytinyağının ismidir. zeytinyağı kandilinin ışığıyla ışıklandırma yapıldığı gibi, padişâh ve vali dahi şule-i adl ve zabt ü ihtimamıyla memleketini tenvir etmek münâsebetiyle onlara da bu mâna ıtlak olunmuştur. (kamus-u okyanus'tan hülâsadır.)(sultan-ı kâinat birdir. her şeyin anahtarı o'nun yanında, her şeyin dizgini o'nun elindedir. her şey o'nun emriyle halledilir. o'nu bulsan her matlubunu buldun, hadsiz minnetlerden, korkulardan kurtuldun. m.)(bu gördüğün insanlar, sultan-ı ezelî'nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından, ziyadâr varlık âlemine çıkarılan mahluklardır. sultan-ı ezelî, bütün mevcudatı içinde biz insanları seçmiş. ve emanet-i kübrayı bize vermiştir. biz, haşir yoluyla saadet-i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. dünyadaki işimiz de o saadet-i ebediye yollarını te'min etmekle re's-ül mâlımız olan istidatlarımızı nemâlandırmaktır. ve şu azîm insan kervanına, bundan sonra sultan-ı ezelî'den risalet vazifesiyle gelip, riyaset eden benim. i.i.)"

sultan
padişah, saltanat süren.

sultan
eyüp sultan (bk. bilgiler)

sultan
sultanlar.

sultan
sultanlar.

sultan reşad
(mi: 1844-1918) meşrutiyet devri osmanlı padişahıdır. merhametli ve halim tabiatlı olan bu dindar ve abdestsiz gezmiyen padişah, mevlevi tarikatına bağlı idi. boş vakitlerini mesnevi okumakla geçirirdi.

sultan selim han
(bak: yavuz sultan selim)

sultan süleyman han
"(hi: 900-974) osmanlı padişahlarının onuncusu, islâm halifelerinin yetmişbeşincisidir. yavuz sultan selim han'ın oğludur. avrupa-vari bir kısım kanunlar yapılmasına vesile olduğundan kanuni nâmı ile de tanınır. padişahlık yılları osmanlı devletinin en haşmetli devri olup, avrupa, asya osmanlıların emrinde idi. istanbul payitahttı. bir fikir vermek için o zaman istanbuldaki eserlerden bir kaç misal vereceğiz. ilk olarak o zamanda yapılan bir sayıma göre: 485 câmi, 4494 mescid, 100 imâret, 417 kervansaray, 1653 ilk mekteb, 335 tekke, 4985 çeşme, 874 hamam, 743 kilise, onbir binden ziyade sokak ve cadde tesbit edilmişti.istanbul böyle iken avrupa'lı bir muharrir; avrupa'yı şöyle anlatır: ""avrupalılar bin sene banyosuz kaldı. orta çağda pis ve kirli bulunmak bir faziletti. bu çağlarda avrupa baştan aşağı kaşınıyordu."""

sultan-üd dem
vücutta kanın galeyanı.

sultan-ı mazlum
mâsum, zulme uğramış sultan. (bundan kinaye ıı. abdulhamid han'dır.)

sulub-salbân
haç. * şiddetli, şedit. * heybetli.

suluh
sahte olmayıp geçer akçalar. sağlam ve hakiki paralar.

su'luk
fakir. * dilenci. * serseri.

sulul
bozulup fena kokmak.

sum
sarımsak.

sum'
pervane denilen kelebek.

sum'a
ihlâssızlıktan çıkan, işitilsin ve bilinsin için yapılan iş, gizli riyakârlık.

sumari
dübür.

sumat
susmak, sükut etmek.

sume
koyuna yapılan işaret ve nişan.

sumem
bahâdır, kahraman kimse. * berk, muhkem nesne. * büyük erkek yılan.

sumluh
kulak kiri.

summ
işitmez olanlar, sağır olanlar. duymayanlar.

summaki
gayet sert, değerli ve parlak olan bir taş.

summun
kulağı sağır olan. * katı taş.

sumnat
f. kilise, puthane.

sumsum
çok katı olan.

sumt
susmak, sükut etmek.

sumug
zamklar.

sumul
sertlik, kuruluk, katılık.

sumut
susma, sükut. * somurtma.

su'n
yarısı kesilmiş kırba.

sun'
yapmak. * eser, yapılan iş. * te'sir. * güzel iş yapmak.

sun
yapmak, iş.

sunafir
her nesnenin hâlisi. her şeyin iyisi ve doğrusu.

sunan
koltuk kokusu.

sunbur
demirden veya kalaydan olan ibriğin emziği. * havuzun çevresine yapılan lüle ve oluk.

sunduk
sandıklar.

sun'î
insan yapısı, uydurma, takma, sahte, yaradılıştan olmayan.

sunî
yapay, sahte.

sun'-i bedi'
güzel eser.

sun'-i ilâhî
cenab-ı hakk'ın san'atı, eseri.

sunuat
yapılanlar. san'atlı yapılan şeyler.

sunuf
sınıflar. * dereceler, mertebeler. * nikablar, yaşmaklar. * soylar, neviler.

sunuf-i âliye
yüksek sınıflar.

sunvân
elbise koymaya yarayan dolaplar. gardroplar.

suples
fr. yumuşaklık, esneklik.

su'r
yiyecek, içecek artığı.

sur
f. şenlik. düğün. ziyafet.

sûr
kıyamet borusu.

sur
kale duvarı.

sur
surlar, hisarlar, kaleler, kal'alar. * ziyafetler, şölenler.

sur
kaleler, kal'alar, hisarlar.

sur'a
bahadırlık, kahramanlık. * güreşçilik.

suraa
pehlivan ve bahadır kimse.

surah
f. delik. gedik.

surahi
su şişesi, sürahi.

suram
zillet ve hastalık. * emzikten son çıkan süt.

surdân
göçgen adı verilen küçük kuş. * davar arkasında yanırdan olan beyazlık.

sure
kur'an-ı kerim'in 114 bölümünden her biri. * derece. * duracak yer. menzilet. * şeref ve şan. * güzel inşa edilmiş bina. sur. * refi'. * alâmet, nişan.

sûre
kurânın âyetlerden oluşan her bir bölümü.

sure
sureler.

sured
göçgen adı verilen küçük kuş. * davar arkasında yanırdan olan beyazlık.

surencan
şekil ve kabuğu kestaneye benzeyen bir ot kökü.

surer
para kesesi, para çıkını. * hac zamanında islâm devletinin pâdişahı tarafından fakir ve muhtaçlara dağıtılması için mekke ve medineye her yıl gönderilen para ve sâir şeyler.

suret
(c.: sur - suver) biçim, görünüş. * kılık. tarz. * yol. gidiş. hal. * tasvir. dıştan görünen şekil. * çare.

sûret
şekil, biçim, görünüş.

suretâ
görünüşte. zâhiren.

sûreta
görünüşte, şeklen.

suretbend
f. tasvir yapan. resimci.

sureten
suret itibariyle, suret olarak, görünüşte. sanki.

sûreten
sûretçe, biçimce, görünüşte.

suretger
f. suret yapan, resim çizen, ressam.

suret-i suud
yükselme tarzı.

suret-i tesviye
hal çaresi.

suret-i zaife-i vâhiye
hakikatsız, saçma sapan zayıf suret ve vesvese.

sûretlerin
resimlerin haram kılınması, yasaklanması; haset, gurur, riya, şehvet gibi nefsanî duyguları kabartan ve islâmiyetin sakındırdığı sonuçların doğmasına sebep olan resimlerin, fotoğrafların yasaklanması (bk. -v-r)

suretperest
f. görünüşe, surete çok kıymet veren. esasa kıymet vermeyen. * resimleri çok seven ve meftun olan. (bak: sanem-perest)

sûretperest
sûrete pek düşkün olan.

suret-perestlik
bir şeyin dış görünüşüne ve tertibine önem verip, ruhuna ve mânasına kıymet vermemek. * resimlere meftuniyet. (bak: sanem-perest)(sanem-perestliği şiddetle kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suretperestliği de men'eder. medeniyyet ise, suretleri kendi mahasininden sayıp kur'ana muâraza etmek istemiş. halbuki: gölgeli gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki, beşeri zulme ve riyaya ve hevâya, hevesi kamçılayıp teşvik eder... s.)

suretpezir
f. meydana çıkan, hâsıl olan, şekillenen.

suretyâb
f. şekil bulan, suretlenen, meydana gelen.

suret-ül asr
kur'an-ı kerim'in yüzüçüncü suresi.

suret-ül infitar
kur'an-ı kerim'de seksenikinci sure olup mekkidir.

surî
surete ait, görünüşe ait ve müteallik. hakiki, ciddi ve samimi olmayan. zâhirî.

sûrî
sûrete ait, görünüşte.

sur-na
f. zurna.

sur-naî
f. zurnacı.

sur-name
(suriye) f. edb: düğün, ziyafet, şenlik gibi halleri tasvir için yazılan yazılar.

surna-pa
f. zürafa.

sur-nay
f. zurna.

surrâ
gemici.

surrad
yağmuru olmayan ince bulut.

surre
para kesesi, para çıkını. * hac zamanında islâm devletinin pâdişahı tarafından fakir ve muhtaçlara dağıtılması için mekke ve medineye her yıl gönderilen para ve sâir şeyler.

sursur
büyük kuvvetli deve.

surud
soğuk yer.

suruf
dilbilgisi kitapları, gramerler.

suruh
köşkler, yüksek binalar.

suruh
büyük köşk, yüksek yapı.

su'rur
ağaç sakızı parçası.

sus
huy, tabiat, tıynet. * buğday ve arpa biti. hububata düşen kurt. güve. * miyan kökü.

susen
f. susam.

susmar
f. kertenkele denen küçük bir hayvan. keler.

susmar
kertenkele.

sut
yolda ve sahrada işaret için dikilen taş.

sutem
galiz, kaba.

sutu'
yükselme, yukarı çıkma. * belli olma. (toz, koku v.b) yayılma.

sutur
satırlar, yazı dizileri.

sutûr
satırlar, yazı dizileri.

sutur
satır. yazı sırası.

sutur-u hâdisat
hâdiselerin satırları. mânidar hâdiseler.

sutur-u kâinat
âlemdeki mânalar, kâinat satırları.

sutur-ül gayb
bizce bilinmeyen işler ve hâdiseler, mânalar.

suubet
zorluk, güçlük.

suûbet
zorluk, güçlük.

suud
mübarek. * mübarek sayılan yıldızlar.

suûd
yükselme.

suude
iyi addetmek. mübarek saymak.

suur
bilezikler.

suut
enfiye.

suva'
sa' denilen ve ahkâm-ı islâmiyede muteber olan ölçek. * su içmek için kullanılan taş. maşraba.

suvab
bit sirkesi.

suvâ-esvâ
yolda ve sahrada işaret için dikilen taş.

suvan
kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.

suvar
f. ata binmiş. binici.

suver
boynuz. * (suret. c.) suretler.

suver
sûreler, sûretler.

suveyda
kalbin ortasında bulunduğuna inanılan küçük siyah nokta; ilâhi aşkın tecelli ettiği yer

suvvam
oruç tutanlar.

suy
kurumak.

suy
f. cihet, yön, taraf. semt. yan.

suyuf
yaz mevsimleri.

suz
f. yanma, tutuşma. ateş. sıcaklık.

sûz
" ""yakan, yakıcı, bozucu"" mânâsında son ek."

suzan
f. yakan, yakıcı. ateşli.

sûzan
yakıcı.

suzen
f. iğne.

suzende
f. yakan. yakıcı.

suzenger
f. iğne yapan, iğneci.

suzer
necis, pis, murdar.

suzerât
necis, pis, murdar.

suzî
f. yanma ile, tutuşma ile ilgili.

suz-i ciğer
ciğerin yanması. ciğer yanıklığı.

suziş
f. yakma. yanma. * dokunma, te'sir etme, etki yapma. * büyük acı. yürek yanması.

suziş-i nihan
için için yanma. gizli yanma.

sûznâk
yakıcı.

suğra
pek küçük, mantıkta küçük önerme.

sömestr
fr. okullarda bir ders yılının ayrıldığı iki dönemin herbiri.

sümak
hâlis, sâfi.

süac
koyun avazı, koyun sesi.

süal
bir kabile ismi.

süar
ateşin harareti. * çok acıkmak.

sü'b
akıl geri gelmek. * gittikten sonra yine eski yerine dönmek, mekânına gelmek.

süb'
yedide bir.

sübaî
yedi harfli, yedili.

sü'ban
büyük yılan. ejderha. * koz: semanın kuzey yarım küresinde bulunan tinnîn burcu'nun çevirdiği büyük kavisin ortasında ve küçük ayı dörtgeninin tam karşısında bulunan en parlak yıldız. (alpha draco)

sübat
dalgınlık. * uzun dinlenme. * istirahat zamanı. * uzun uyku şeklinde olan baygınlık. koma. * dehir, zaman.

sübata
süprüntülük, virâne.

sübbet
insanın oturak yeri.

sübbuh
tesbih edilen (Allah. c.c.)

sübe
on kişiden fazla olan erkek cemaatı. * havuzun ortası.

sübha
çekilen tesbih, tesbih tânesi. * duâ ve nâfile namaz.

sübhakeş
f. tesbih çeken.

sübhan
Allah (c.c.)

sübhanallah
cenab-ı hakk'ın mahlukatı ve eserleri karşısında duyulan hayret ve taaccübü ifade etmek için söylenir. cenab-ı hakkın zâtında, sıfâtında ve ef'alinde bütün kusurlardan münezzehiyetini ifade eder.(sübhanallah ve elhamdülillah cümleleri cenab-ı hakk'ı celal ve cemal sıfatlarıyla zımnen tavsif ediyorlar. celal sıfatını tazammun eden sübhanallah, abdin ve mahlukun Allah'dan baid olduklarına nazırdır.cemal sıfatını içine alan elhamdülillah, cenab-ı hakk'ın rahmetiyle abde ve mahlukata karib olduğuna işarettir. meselâ: biri kurb, diğeri bu'd olmak üzere bize nâzır şemsin iki ciheti vardır. kurb cihetiyle hararet ve ziyayı veriyor. bu'd cihetiyle, insanların mazarratlarından tâhir ve sâfi kalıyor. bu itibarla insan, şemse karşı yalnız kabil olabilir, fâil ve müessir olamaz.kezâlik, bilâteşbih, cenab-ı hak rahmetiyle bize karib olduğu cihetle ona hamdediyoruz. biz ondan uzak olduğumuz cihetle onu tesbih ediyoruz. binâenaleyh, rahmetiyle kurbüne bakarken hamdet. ondan baid olduğuna bakarken tesbih et. fakat her iki makamı karıştırma. ve her iki nazarı birleştirme ki, hak ve istikamet mültebis olmasın. lâkin iltibas ve mezc olmadığı takdirde her iki makamı ve her iki nazarı hem tebdil, hem cem' edebilirsin. evet, sübhanallâhi ve bihamdihi her iki makamı cem'eden bir cümledir. m.n.)(cenab-ı hakkı şerikten, kusurdan, noksâniyetten, zulümden, acizden, merhametsizlikten, ihtiyaçtan ve aldatmaktan ve kemal ve cemal ve celaline muhalif olan bütün kusurattan takdis ve tenzih etmek mânası ile saadet-i ebediyeyi ve celal ve cemal ve kemal ve saltanatının haşmetine medar olan dar-ı âhireti ve ondaki cenneti ihtar edip delâlet ve işaret eder. ş.) (bak: bakiyat-ı sâlihat)

sübhanallah
" ""Allah eksikliklerden uzaktır"" mânâsında bir tabir."

sübhanî
Allah (c.c.) ile alâkalı. ilâhî. Allah'a mahsus, onun eserlerine âit ve müteallik. Allah'ın sübhan sıfatına âid.

sübhaniye
Allah (c.c.) ile alâkalı. ilâhî. Allah'a mahsus, onun eserlerine âit ve müteallik. Allah'ın sübhan sıfatına âid.

sübjektif
fr. bilen akıl ile alâkalı. * eşyanın hakikatına değil de ferdin düşünce ve duygularına dayanan. şahsî görüşe göre olan. indî, nefsî olan.

sübjektif
şahsî görüşe göre olan, indî.

sübjektivizm
fr. fls: akıldan başka realite kabul etmeyen, yanlış bir nazariye.

sübrut
az. * otsuz ve susuz yer. * fakir adam.

sübt
ayıp.

sübuc
karnı büyük olan kadın. (müz: esbec)

sübug
nimet bolluğu. * olgunlaşmak, kemâle yetişmek. tamam olmak.

sübur
helâk, helâket. mahvolmak. * men olmak, kovulup sürülmek.

sübut
cumartesiler. cumartesi günleri.

sübût
sabit oluş, kesinleşme.

sübut
sabit kalmak

sübutî
varlığı kat'iyyen isbat edilene ait. müsbet, isbatlı olan. (bak: iman-ı bil-âhiret)

sübûtî
sabit olmakla ilgili.

sübüha
nur. * azamet, büyüklük.

sübühât
nur. * azamet, büyüklük.

sübül
yollar, caddeler.

süccad
secde edenler.

sücced
secde edenler. secde edip yere kapananlar.

sücfe
geceden bir saat.

sücle
karnın geniş ve büyük olması. şişmanlık.

sücre
yağmur suyundan biriken su.

sücud
secdeye varmak. cenab-ı hakk'ın huzurunda hiçliğini, aczini bilip teslimiyetle yere kapanıp duâ ve tesbih etmek. (bak: secde) * (sâcid. c.) secde ederek yere kapananlar, secde edenler.

sücud
secde etmek.

sücuf
perdeler, örtüler.

sücul
büyük su kovaları.

sücun
hapishaneler, zindanlar, ceza evleri. * mc: dünyanın sıkıntıları.

sücun
hapis, zindan.

sücv
gece sükuneti, gecenin sessizliği. * zulmet istikrarı.

sücür
yağmur suyundan biriken su.

süda
kendi kendine çobansız gezen hayvan. * bir şeyi kendi kolayına bırakmak.

süda'
bir otun adı.

südasî
altılı. altılık. altı harfli.

südd
dağ. * bulut. * mâni, engel.

südde
kapı, eşik.

südde
kapılar, eşikler.

süded
kapılar, eşikler.

süded
kapı, eşik.

südg
göz ile kulak arası ve onun üzerine sarkan zülüf.

süds
(südüs) altı kısımda bir kısım.

südul-esdâl-esdül
bir kuş adı. * örtmek, setretmek.

süeba'
esnemek.

süeda
(bak: suedâ)

süeda
saidler, mutluluğa erenler.

süf'a
kırmızılığa yakın olan siyahlık.

süfâ
bir ot cinsi.

süfae
bir ot cinsi.

süfal
yavaş giden deve. geç yürüyüşlü deve.

süfâtic
içi kovuk boş cisim. * bir yerden bir yere armağan olarak gönderilen şey. * yol korkusundan emin olmak için tâcirlere borç olarak verilen para.

süfeha
sefihler. içkici, müsrif ve günahkâr kimseler.

süfeha
sefihler, kıt akıllılar, günahkârlar.

süfela
sefiller.

süfera
sefirler, elçiler.

süfera-yi ecnebiye
yabancı devlet sefirleri. yabancı devlet elçileri.

süffar
yolcular.

süfl
tortu, çöküntü.

süfla
(sâfil. den) daha alçak, adi. * günah ve basit işlere mahsus. * kılıksız, kıyafetsiz.

süflî
aşağıda bulunan. * alçak, pek aşağı olan.

süflî
aşağı, adi.

süfliyat
fâni dünya ile alâkalı işler. nefsâni, heva ve hevese tabi olan kimselerin işleri.

süfliyât
aşağı şeyler.

süfliyet
aşağılık, adilik.

süfliyyet
alçaklık, bayağılık, âdilik.

süfre
sofra, mâide. * (c.: süfür) misafire yolda yemesi için hazırlanan azık.

süfte
f. delinmiş, delikli.

süftece
içi kovuk boş cisim. * bir yerden bir yere armağan olarak gönderilen şey. * yol korkusundan emin olmak için tâcirlere borç olarak verilen para.

süfte-guş
f. kulağı delinmiş olan. kulağı delik.

süfuh
dağ eteği. * su dökmek. * kan dökmek.

süful
alçaklık. * alçaklığa meyil ve teveccüh etmek. alçaklığa yönelmek.

süfyan
" âhirzamanda gelen ve kendisi gibi münafıklara ""ulu önder""lik ederek dini yıkmaya çalışan dehşetli bir dinsiz, islâm deccalı."

süfyan ibn-i uyeyne
(bak: ibn-i uyeyne)

süfyanî
süfyan'dan olan, süfyan'a mensub, süfyan'a müteallik. zübdet-ül buharî tercemesine göre, süfyanî: müslümanlara kötülük eden, sefil, kötü, alçak olan kimse demektir.

süfyanî
müslümanlar arasında çıkacak olan islâm deccalı

süfyan-ı sevrî
(hi: 91-161) büyük âlim ve müçtehidlerdendir. kûfe'de doğmuştur.

süfül
her şeyin köpüğü ve tortusu. * örtmek. * yemek.

süfün
(süfun) (sefine. c.) sefineler. gemiler.

süfüvv
yürümeye ve uçmaya başlamak.

sügur
etrafı kale ile çevrili şehir. * sahil şehri. * tepe veya başka bir yerde mağara. * ağız. ön dişler.

sügur
göğüs çukuru. * boğaz çukuru. * gedik.

süha
bir yıldız ismi. dübb-ü ekber (büyük ayı) yıldız kümesinden gözü kuvvetli olan kimselerin görebileceği en küçük yıldız.

sühâ
pek küçük görünen bir yıldızın ismi.

süha
büyükayı yıldız kümesindeki en küçük yıldız; eskiden gözün keskinliği bu yıldızla denenirdi

sühad
uyanıklık.

sühaf
verem hastalığı.

sühal
çocuk doğunca beraber çıkan su. * zayıf adamlar.

sühale
küçük tavşan.

süham
yabanda biten ot. * yaz ısısı. * sıcak yel. * tegayyür, değişme. * ziyan, zarar.

sühan
f. söz, kelâm. kavl, lâfz.

sühan-ârâ
f. düzgün ve güzel söz söyleyen.

sühan-dân
f. güzel söz söyleyen.

sühan-fehm
f. sözün, kelâmın değerini takdir eden.

sühan-gû
f. söz söyleyen, söz söyleyici.

sühan-güzar
f. güzel konuşan, güzel söz söyleyen.

sühan-perdaz
f. güzel ve düzgün söz söyleyen.

sühan-pira
f. süslü konuşan, süslü söz söyleyen.

sühan-rân
f. güzel söyleyen, güzel konuşan.

sühan-senc
f. hesaplı ve ölçülü konuşan, lüzumsuz konuşmayan.

sühansencân
f. hesaplı ve ölçülü konuşan, lüzumsuz konuşmayan.

sühan-ver
f. fasih bir şekilde ve düzgün konuşan.

sühan-çin
f. söz getirip götüren, söz toplayan, dedikoducu.

sühan-şinas
f. söz bilen, sözün kıymetini takdir eden.

sühbe
derin.

süheyl
kolay, uygun ve yumuşak. * semânın güney tarafında ve yemenden daha iyi görülen bir yıldız adı. (bunun için buna süheyl-i yemâni denir. kuzey kutup yıldızının naziri, benzeridir.)

süheyl
kolay, uygun, yumuşak, bir yıldız.

süheyla
yumuşak huylu kadın.

sühl
eşeğin göğsünden çıkan hırıltı.

sühme
nasip. * hısımlık, akrabalık, karâbet.

sühnun
rüzgârın ve yağmurun evveli.

sühre
seher vaktinin evveli. * fecr-i kâzib zamanı.

sühud
uyanıklık.

sühuh
dökülmek. * semiz ve besili olmak.

sühuha
dökülmek. * semiz ve besili olmak.

sühuk
kaftanın eskimesi.

sühuk
şiddetli rüzgâr. katı yel.

sühuk
uzun. * çok uzun hurma ağacı.

sühuke
şiddetli rüzgâr. katı yel.

sühulet
kolaylık. kolaylık vasıtası. * yavaşlık. nâzik muamele. * elverişli. kullanışlı. * paraca kolaylık. (bak: suhulet)

sühûlet
kolaylık.

sühulet-bahş
f. kolaylık veren. kolay kullanılan. pratik.

sühul-sihâl
koyun kuzusuna ve keçi oğlağına derler. (doğduğu vakitten dört aylık olana kadar.)

sühum
demirci çekici.

sühumet
akrabalık, hısımlık.

sühunet
sıcaklık, hararet. hararet derecesi.

sühûnet
sıcaklık, hararet.

sühur
uyanık olmak.

sühve
yumuşak. sükun, sessizlik.

sühüd
uyanıklık.

sükala'
ağırlar. kabalar. çirkinler. sözü sohbeti çekilmeyen kimseler.

sükara
sarhoşlar.

sükat
yüksek yerden düşen nesne.

sükk
meşhur bir arap tabibin adı. * ağzı ve dibi dar olan kuyu.

sükkân
ikamet edenler, oturanlar. * gemi kuyruğu.

sükkân-ı belde
şehirde oturanlar. şehir sâkinleri.

sükkân-ı hâne
evde oturanlar. hâne sâkinleri.

sükker
şeker.

sükkerî
şekerden yapılma tatlı. * şekerle alâkalı.

sükl
kadının çocuğunu kaybetmesi.

sükn
yolun ortası.

sükna
oturacak yer. mesken.

sükna
oturacak yer.

sükne
kuş sürüsü. * boyna takılan heykel ve halka. boyna vurulan demir.

sükte
çocukları avutup susturmada kullanılan şey.

sükub
(sekub) kendi kendine dökülen su. suyun dökülmesi.

sükub
delmek. * yırtmak.

sükuk
şeriat mahkemesince verilen ilâmlar ve onda geçen tabirler.

sükul
evlâdı ölüp yalnız kalan kadın.

sükûn
durgunluk. sâkin olmak. hareketsizlik. * dinmek, kesilmek. * gr: bir harfin (a,e,i,o) okunmayıp yalnız ses vermesi, harfin harekesiz olarak kendi sesi ile okunması. (bak: cezm)

sükûn
durgunluk, dinme.

sükûnet
vakarlılık, ciddiyet. * durgunluk. rahatlık. * hareketsizlik.

sükûnet
sakinlik, durgunluk.

sükûnetgâh
f. dinlenme yeri. * mc: kabir, mezar.

sükûnetperver
f. dinlendirici, rahatlandırıcı.

sükûnetyâb
f. durgunlaşan, sükûnet bulan, duran.

sükûn-i dem
soğukkanlılık.

sükûn-i mu'tadî
her zamanki sessizlik.

sükuredyun
yaban sarmısağı.

sükur-sakâr-sıkâre-sukure-eskur
çakır kuşu. * çok ekşimiş süt ve pekmez. * bir şeyi kırmak.

sükût
susma. konuşmama.

sükût
susma, konuşmama, sessizlik.

sükût
sessiz kalan, susan

sükûtî
sessizlikte olan. çok ses çıkarmayan. az konuşan.

sükûtî
susma ile ilgili.

sükût-i istifham
istifham sessizliği.

sülae
hurma yaprağının, başında olan dikeni.

sülah
necis, pis.

sülal
ishal olmak.

sülale
soy, sop. bir kimsenin soyu.

sülâle
soy.

sülale-i tâhire
temiz sülale olan hazret-i muhammed'in (a.s.m.) soyu.

sülam
el arkası.

sülama
parmak kemiği. * küçük içi boş kemik.

sülas
akıl gitmek. * delirmek.

sülasa'
salı.

sülasî
üçlü. üçe mensub. * gr: harf-i aslîsi üç harf olan kelime.

sülasî mezid
esası, kelime kökü üç harften ibaret olduğu halde, başka harfler ilâvesiyle, başka masdar teşkil edilmiş olur. aslı üç harfli masdar demektir.

sülasî mezidün fih
gr: zaid harf almış ve kökünde üç aslî harf bulunan kelime.

sülasî mücerred
gr: üç harfli aslî kelime kökü.

süleb
müddeti tamam olmadan yavrusunu düşüren deve.

süleha
sâlihler, iyi hâlliler.

sülehfat
kaplumbağa.

sülek
keklik kuşunun erkeği. (müe: süleke)

sülekân
keklik kuşunun erkeği. (müe: süleke)

süleyman
(çakın, süleyman rüştü) bediüzzamanın yakın talebe ve hizmetkârlarındandı. ısparta vergi tahakkuk müdürü olarak görev yaptığı sırada bediüzzaman ve risale-i nur’u tanıdı. 1935’te eskişehir, 1943’te denizli ve 1958’de ankara’da tutuklu olarak bulundu. süleyman rüştü, üstad bediüzzamanın şahsî hizmetlerinde bulundu, risalelerin yazılmasında ve neşredilmesinde büyük emeği geçti. bazı mektupları lâhikalarda yer aldı. 1899 doğumlu olan süleyman rüştü çakın, 1974’te vefat etti.

süleyman (a.s.)
"beni israil peygamberlerindendir. davud (a.s.) ın oğludur. babasının vasiyyeti üzerine beyt-ül makdisi yedi senede inşa ettirdi. kudüste büyük bir hükümet sarayı yaptırdı. şark ve garb melikleri kendisine itaate geldiler. kırk sene hem peygamberlik, hem padişahlık yaptı. beni israilden yahuda ve bünyamin oğulları kendi hâkimiyeti altındaydılar. diğer on kabile diğer israil devletini teşkil ettiler. yahuda devleti süleyman (a.s.) oğulları elinde ve merkezi kudüs idi. (bak: belkıs, davud)(hazret-i süleyman aleyhisselâm, cin ve şeytanları ve ervah-ı habiseyi teshir edip, şerlerini men' ve umûr-u nâfiada istihdam etmeyi ifade eden şu âyetler: $ ilâ âhir... $ ilâ âhir... âyetiyle diyor ki: yerin, insandan sonra, zişuur olarak en mühim sekenesi olan cin, insana hizmetkâr olabilir. onlara temas edilebilir. şeytanlar da düşmanlığı bırakmaya mecbur olup, ister istemez hizmet edebilirler ki cenab-ı hakk'ın evamirine musahhar olan bir abdine, onları musahhar etmiştir. cenab-ı hak mânen şu âyetin lisan-ı remziyle der ki: ""ey insan! bana itaat eden bir abdime cin ve şeytanları ve şerirlerini itaat ettiriyorum. sen de benim emrine musahhar olsan, çok mevcudat, hattâ cin ve şeytan dahi, sana musahhar olabilirler.""işte beşerin, san'at ve fennin imtizacından süzülen, maddi ve manevi fevkalâde hassasiyetinden tezahür eden ispirtizma gibi celb-i ervah ve cinlerle muhabereyi şu âyet, en nihayet hududunu çiziyor ve en faideli suretlerini tâyin ediyor ve ona yolu dahi açıyor. fakat şimdiki gibi; bazan kendine emvat nâmını veren cinlere ve şeytanlara ve ervâh-ı habiseye musahhar ve maskara olup oyuncak olmak değil, belki tılsımat-ı kur'aniye ile onları teshir etmektir, şerlerinden kurtulmaktır. s.)"

süleyman çelebi
"ilk mevlid yazan ve bunda en çok muvaffak olan ehl-i velâyet bir zât olup, hicri 780'de bursa'da vefat etmiştir. ""vesilet-ün necât"", meşhur mevlid kitabının esas adıdır."

süleymanvârî
süleyman aleyhisselâm gibi.

sülfe
kişinin aceleyle hazırladığı yemek.

süllaf
selefler. önce gelip geçmiş olanlar.

sülle
cemaat, topluluk, çok cemaat. * çok para.

süllem
merdiven, basamak. * derece. * tıb: kulağın içindeki içiçe daireler şeklinde olan boşluğun adı.

süllem
merdivenler.

sülme
çatlak, gedik.

sült
hububattan buğdaya benzer bir tanenin adı.

sülta
uzun ok.

sültah
düz kaypak taş.

süluc
karlar.

süluk
(silk. den) belli bir gruba girme. bir yolu takib etme. bir tarikata bağlanma. mânevi terakki mertebelerinde devam etme.

sülûk
bir yola girmek, manen yükselmek.

sülûk
bir yöne doğru giden

sü'lul
meme başı. * vücutta meydana gelen siğil, sivilce.

sü'lul
memeler. * vücudda meydana gelen siğiller.

sülüb
kara mâtem donu.

sülüs
üçte bir. üç parçadan biri. * bir yazı çeşidi.

sülüs
üçte bir.

sülüs
sülüsler, üçde birler, üçde bir parçalar.

sülüsan
üçte iki. üç kısımdan iki kısım.

sülüseyn
üç parçada iki parça, üç kısımda iki kısım. üçte iki.

sülüsî
sülüsle, yani üçte birle ilgili. * bir yazı sitili.

süm
f. dört ayaklı hayvanların tırnağı.

sümmak
"türkçede ""tadım"" denilen ekşi taneler."

süm'a
ihlâssızlıktan çıkan, işitilsin ve bilinsin için yapılan iş, gizli riyakârlık.

sümâm
bir zayıf ot. * cem etmek, toplamak, biriktirmek.

sümame
bir zayıf ot. * cem etmek, toplamak, biriktirmek.

sümanat
bıldırcın kuşu.

sümâni-sümâniyât
bıldırcın kuşu.

sümeniyye
puta tapanlardan bir fırka.

sümkat
kızıl, kırmızı, ahmer.

sümle
kap dibinde kalan azıcık su.

sümm
kumaş. * şey. * atıf harflerinden bir harf.

sümme
bir tutam ot.

sümme
sonra.

sümme
asla, kesinlikle öyle değil

sümmeha
yalan ve bâtıl nesne. * yer ile gök arası. * her tarafa dağılıp gitmek.

sümmet-tedarik
sonradan, başka yerlerden tedarik edilmiş olan. sonradan düşünülmüş, uydurulmuş.

sümmettedarik
elde edildikten sonra.

sümn
sekizde bir.

sümne
kadınların şişmanlamak için kullandıkları bir ilâç.

sümn-semen
her şeyin pahası, tutarları, semenleri. * sekizde birler.

sümpare
zımpara.

sümr
mal.

sümre
esmerlik, karayağızlık.

sümret
esmerlik, karayağızlık.

sümu
yücelik, yükseklik.

sümud
taganni eylemek. * eğlenmek. * kibirlenip somurtmak. * kafa tutmak. * sersem olmak.

sümuh
atın yorulduğunu bilmeden yürümesi.

sümuhat
el açıklığı, cömertlik.

sümuk
yüce olmak, yükselmek. * uzamak.

sümul
kaftanın eskimesi, elbisenin yıpranması.

sümum
zehirler, ağular.

sümut
taburlar, saflar. * diziler, sıralar.

sümut
saçının ve sakalının karası beyazıyla karışıp ikisi beraber olmak.

sümut
boncuk veya inci dizilmiş iplik.

sümut
dizi. dizilmiş şey.

sümün
sekizde bir.

sümür
gümüş.

sümüvv
yücelik. yükseklik.

sünaî
ikili. * gr: aslî harfi iki harf olan kelime.

sünat
(c.: sünut esnât) sakalı olmyaan veya bir maktar çenesinde olup başka yerinde olmayan köse kimse.

sünbade
f. zımpara.

sünbazih
zımpara.

sünbe
suret.

sünbük
at, eşek gibi tek tırnaklı hayvanların tırnağı.

sünbük
at ve katır gibi hayvanların tırnakları.

sünbül
başak, filiz.

sünbül
sünbüller, başaklar.

sünbülât
sünbüller, başaklar.

sünbüle
başak.

sünbüllenmek
filizlenmek, başaklanmak, çoğalmak.

sündüs
sırmadan kabartma deseni. eski bir çeşit ipekli kumaş. parlak renkli, çiçekli, işlemeli, nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaş. altun veya gümüş tellerle işlemeli ve nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaşlardan biri.

sündüs
süslü ipek kumaş.

sündüsî
sündüsten yapılmış.

sündüs-misal
f. sündüsten yapılmış gibi.

sündüsmisal
ipekten yapılmış kumaş gibi.

sünen
sünnetler. * ehl-i hadis ıstılahında: ahkâm hadislerine sünen tâbir edilir. (bak: kütüb-ü sitte, sünnet)

sünen
sünnetler.

sünen-i ebu dâvud
(bak: kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

sünepe
miskin, mıymıntı. üstü başı kirli, pis.

süniyye
ednâ, alçak, rezil, kepâze.

sünnet
peygamberimizin sözleri ve hâlleri.

sünnet-i gayr-ı müekkede
peygamber'in (a.s.m.) ibadet maksadıyla ara-sıra yapmış olduğu ameldir.

sünnet-i müekkede
peygamberin (a.s.m.) devam edip pek az terk buyurmuş olduğu sünnettir.

sünnet-i seniyye
hz. peygamber'in (a.s.m.) sözlerine, emirlerine ve harekâtına dâir en yüksek ve kıymetli hâller, tavırlar, hareket düsturları.(...işte o zâtın şefaatı altına girip ve nurundan istifade etmenin ve zulümat-ı berzahiyeden kurtulmanın çaresi: sünnet-i seniyyeye ittiba'dır. l.)

sünnetullah
" yanlış olarak ""tabiat kanunları"" denilen ilâhî kanunlar."

sünnî
sünnet ehlinden olan kimse. peygamberimiz hazret-i muhammed'in (a.s.m.) izinden giden, bütün düsturlarını şeriat-ı islâmiyeden alan, ehl-i sünnet denen ve fırka-i nâciye ismiyle yâdedilen zümreden olan.

sünnî
peygamberimizin izinde giden, sünnete uyan.

sünud
dayanmak, güvenmek, itimad.

sünuh
çok düşünmeden akla ve kalbe gelen mânâ. * zuhur etmek. vaki olmak. * sözü kinâye ve târiz ile söylemek. * kolay olmak. * birini güçlüğe düşürmek.

sünuh
fâsid ve mütegayyer olmak. bozulmak ve değişmek.

sünuh
kalbe gelen mânalar, doğuşlar. (bak: sâniha)

sünuhat
kalbe gelen mânalar, doğuşlar. (bak: sâniha)

sünûhat
kalbe gelen mânâlar, doğuşlar.

sünuhat
kalbe gelen mânâlar şeklinde

sünûhat
"kalbe doğan mânâ ve hakikatler risalesi" anlamına gelen üstad bediüzzaman'ın bu eseri

sünuhat
çok düşünmeden akla ve kalbe gelen mânâ. * zuhur etmek. vaki olmak. * sözü kinâye ve târiz ile söylemek. * kolay olmak. * birini güçlüğe düşürmek.

sünun
seneler, yıllar.

sünusî
"(seyyid muhammed bin ali) (hi: 1206 - 1276) şâzelî (şazilî) tarikatının sonradan teşekkül eden kollarından birisinin kurucusudur. cezayir'in büyük velilerindendir. memleketinin bir çok yerlerini ve mekke-i mükerreme'yi ziyaret etmiş; mısır'da, bingazi'de tederrüsle iştigal etmiştir. bingazi'de zaviye te'sis etmiş, ibâdette ve tedriste bir çok hizmetleri ile büyük çapta muvaffak olmuştur. vefatından evvel bir mağarayı makarr ittihaz etmiş, dâr-ı bekaya irtihalinden sonra oğlu muhammed mehdi (seyyid), halefi olmuştur. muhammed mehdi evlâd bırakmadığından kendisinden sonra meşihat seccâdesinde biraderzâdesi seyyid ahmed es-sünusî bin es-seyyid ahmed-üş-şerif bin es-seyyid muhammed es-sünusî oturmuştur. müşarünileyh birinci cihan harbinin sonlarında bingazi'den gelen saltanat tebeddülünde son osmanlı padişahı vı. mehmed vahidüddin'in kılıç alayında yeni padişaha kılınç kuşatmış olan son sünusî şeyhidir. (r.a.) (kamus-ul a'lâmdan)"

sünya
istisnadan bir isim.

sünyan
ednâ, alçak, rezil, kepâze.

süpare
(si-pâre) f. kur'an-ı kerimin herbir cüz'ü. * küçük kitap, mecmua. * otuz cüz.

süpürde
f. ısmarlanmış, sipariş olunmuş. * bırakılmış, verilmiş.

sü'r
arslanın bir kimseye hamle etmesi, saldırması.

sür'a
evmek, acele etmek.

süra
gece seyri.

süradik
(serâdik) saray perdesi. padişaha mahsus sarayın veya çadırın perdeleri.

sürâdikat
kapıya asılan perde ve çardak. * çadır. bezden olan ev.

sürag
f. iz, işaret, eser.

süraka
"(ebu süfyan sürâka b. mâlik) resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm, hz. ebu bekir ile beraber hicret için mekke'den çıktıklarında, kureyş rüesasının mühim bir mal mukabilinde onları öldürmek için gönderdikleri cesur bir adam olup, hz. peygamber'in mu'cizesiyle atının ayakları kuma saplanmış ve bu üç def'a tekerrür etmiştir. o vakit anladı ki elinden bir şey gelmez. ""el aman!"" diyerek, resulüllâh'ın duasına mazhar olmuş ve mekke'nin fethinde şeref-i islâmla müşerref olmuştur. hz. osman'ın (r.a.) hilâfeti zamanında, hicri 24. senesinde vefat etmiştir."

sür'at
çabukluk. hız.

sürat
her nesnenin üstü ve ortası.

sürât
hız.

sür'at
sınırsız hız ve genişlik (bk. -l- )

sür'aten
sür'atle, hemen, derhal, çabuk.

sür'at-i infiâl
çok çabuk gücenen, çabuk darılan.

sür'at-i intikal
çabuk anlayıp intikal etme. kavrama çabukluğu.

sür'at-i mümkine
mümkün olan çabukluk.

sür'at-i seyr
gidiş hızı.

sürâtli
hızlı.

sürb
f. kurşun, kalay. kurşun ve kalay karışımı.

sürbe
(c.: süreb - sürüb) güruh, cemaat. * yığın, küme. * sürü. * gidecek yer.

sürcuce
tabiat. * tarikat.

sürdah
semiz etli dişi deve. * ufak otlar yetişen yumuşak yer.

sürdak
kapıya asılan perde ve çardak. * çadır. bezden olan ev.

sürde
ekmeği yağla ıslamak.

süreha'
saf ırklar.

süreycî
"bir demirci adı. (iyi kılıçları ona nisbet edip ""süreycî"" derler.)"

süreyya
ülker yıldızı, bir yıldız topluluğu.

sürfe
f. öksürük.

sürh
seri nesne.

sürha
su yolu.

sürh-âb
f. kırmızı su. * mc: kan veya şarap.

sürhî
kırmızılık, kızıllık.

sürhub
uzun, tavil.

süriyye
cariye, odalık.

süriyye
câriyeler, odalıklar.

sürm
ön dişlerin dökülmesi.

sürmüle
tilkinin dişisi. * sırtlanın dişisi. * bir erkek ismi.

sürpriz
fr. beklenilmeyen bir anda meydana gelen ve şaşırtarak insanı sevindiren veya üzen hâdise. umulmadık şey.

sürr
yeni doğmuş çocuğun kesilmiş göbeği.

sürrak
hırsızlar, sârikler.

sürre
(c.: sürer - sürrât) göbek.

sürrî
göbekle alâkalı. göbeğe ait.

sürriyye
sahibi tarafından başka yerde oturtulan cariye.

sürsur
âlim ve akıllı kişi.

sürtüm
kap içinde kalan yemek artığı.

sür'ub
gelincik adı verilen hayvan.

sürub
taşraya gitmek.

sürub
içyağı. * helâk olmak. * bozulmak, fâsid olmak. * beğenmeme. azarlama. çekiştirme.

süruc
eyerler, at takımları.

süruc
at takımı, eyer.

sürud
f. terennüm. şarkı, türkü.

sürud-i hezar
bülbül nağmesi.

sür'uf
yumuşak, hafif.

süruf
harcama, masraf, gider. * fazl. * hile. * men etme. bir kimseyi yolundan ve işinden ayırıp başka tarafa yöneltme. * farz. * gr: bir lisanı meydana getiren kelimelerin değişmesinden, birbirinden türemesinden bahseden ilim şubesi. kelime bilgisi. kelime şekli bilgisi. morfoloji. tasrif çeşitlerini, isim ve fiil nevilerini öğreten ilim. * para bozma.

sürun
kalça başı.

sürur
tahtlar. yatacak yerler.

sürûr
sevinç, neşe.

süruş
f. melek. * cebrâil (a.s.)

süruşân
f. melek. * cebrâil (a.s.)

süryanî
eski suriye halkından. sâmilerin aramî kolundan ve garb kısmından olan ve bunların dininden olan.

süryânî
eski bir kavim.

sürye
gece seyri. * ulaşmak, varmak.

sürü
tar: devşirme suretiyle alınan hristiyan çocuklarının yüzer, yüzellişer, ikiyüzer veya daha fazla kişilik kafileler halinde sevkedilmeleri. sürü adı verilen bu kafileler, sürücülerle muhafızların nezareti altında hükümet merkezine sevkedilirlerdi. (o.t.d.s.)

süst
f. gevşek, tembel, sölpük.

süstî
f. gevşeklik, uyuşukluk, tembellik.

süta'
nezle.

sütahî
oturak yeri büyük olan kişi.

sütre
perde. örtü. perdelenecek şey. * namaz kılarken kıble cihetinde duvar ve sâir olmadığından, önden geçenlerin namaza zarar vermemeleri için, ön tarafa dikilen şey. (en az altmış cm. yükseklik)

sütre
perde, engel.

sütre-i beyzâ
beyaz perde.

sütre-i hadrâ
yeşil perde.

sütu'
zâhir olmak, görünmek. * yükselmek, yüksek olmak.

sütude
f. övülmüş, medhedilmiş. * övülüp medhedilmeğe değer.

sütudegân
f. övülmüş, medhedilmiş. * övülüp medhedilmeğe değer.

sütuh
f. yorgun, bezgin. * sıkıntılı, kederli. * beceriksiz.

sütun
f. direk, amud, rükün. silindir biçiminde destek. * gazete veya kitap sahifelerinde yukarıdan aşağıya olan bölünmüş kısımlardan herbiri. kolon.

sütun
direk.

sütur
f. binek ve yük hayvanı.

süturbân
f. hayvana bakan. seyis.

süturdân
f. ahır.

sütut
zulmet, karanlık. * insanlara zahmet verenler.

sütürde
f. tıraş edilmiş. yontulmuş.

sütüre
f. ustura.

sütürg
f. büyük, iri, muazzam.

süul
devede sonradan çıkan küçük meme. * koyunda küçük meme. * asıl dişin yanında çıkan fazlalık diş.

süva'
geceden bir parça. * nuh aleyhisselâm'ın kavminin taptıkları put.

süvaf
fena, helâk, mahvolma. * hayvanların ölümü.

süvar
f. ata binmiş. binici.

süvar olmak
ata binmek. yola çıkmak.

süvarî
atlı asker, atlı. * gemi kaptanı.

süvâri
ata binen, atlı asker.

süvba'
gittikten sonra yine dönmek.

süver
sureler.

süveyda
siyahlık.

süveydâ
siyahlık.

süveyda
kalbin ortasında bulunduğuna inanılan küçük siyah nokta; ilâhi aşkın tecelli ettiği yer

süveyda-ül kalb
"(sevâd-ül kalb, sevdâ-ül kalb) kalbin ortasında varlığı kabul edilen siyah nokta. kalbdeki gizli günah. buna habbet-ül kalb, esved-ül kalb de denir. kalbdeki basiret mahalli diye bilinir. eskiden bir kısım muhakkikler, kalbin mezkur mahalline; mahall-i ulum-u diniyye demişler. ekseriyyetle mahall-i idrak ve basiret olarak kabul edilir. bir kısım âlimler de ""kalbin dahili olan akıldan ibarettir"" demişler. (kamus)kalbdeki bu mezkûr nokta: kâfirler ve allaha isyan edenler için şekavet ve günah, mü'minler için ise: basiret ve idrak mahalli olarak bilinir."

süveyş
akdeniz'le kızıl deniz'i birbirine bağlayan büyük kanal.

süvre
dişi sığır.

süvük
misvak. * dişini yıkamak.

süvüm
f. üçüncü.

süyu'
suyun akması.

süyub
su akmak. * bahşiş, hediye, atâ. * medfun mal, gömülü mal.

süyuf
kılıçlar.

süyûf
kılıçlar.

süyuh
akarsular, nehirler, ırmaklar. * çizgili elbiseler.

süyul
seller.

süyum
emin, mahfuz.

süyutî
(bak: celaleddin-i süyutî)

süyûtî
büyük bir fıkıh ve hadîs âlimi.

süğür
ön dişler. * ağız. (dar geçit ağızlarına ve diğer yerlerin boş olan korku yerlerine de denir.) * yaş hıyar.

sıab
güçlükler, zorluklar. zor ve çetin şeyler.

sıâb
(suubet. den) zor, güç, çetin. * zorlu, güçlü kuvvetli.

sıâb
(suubet. den) zor, güç, çetin. * zorlu, güçlü kuvvetli.

sıba'
tulu etmek, doğmak. * kalbin meyli.

sıbag
boya. * yaradılış.

sıbah
güzel şeyler. güzel olanlar. şule.

sıbah
güzel nesneler, parıltı.

sıber
kefil. * yağmursuz beyaz bulut.

sıbga
boya, renk, levn. * din, mezheb.

sıbga
boya.

sıbgatullah
cenab-ı hakk'ın dilediği tarz, manevî renk, biçim ve şekilde yaratması. islâmî ahlâk ve karakteri halketmesi. * Allah'ın dini.

sıbhal
şişman, büyük keler. * deve. * kırba. * câriye.

sıbhale
azası iri ve uzun olan.

sıbr
beyaz bulut. * taraf, yön, cânip. * çoğul, cemi.

sıbr
akbulutlar.

sıbt
torun.

sıbt
torunlar. çocuğunun çocukları. oğlunun oğulları. * beni isrâil kabileleri.

sıbteyn
iki torun.

sıbtır
uzun, tavil. * uzun boyunlu bir kuş.

sıbyan
çocuklar, sabiler.

sıbyan
çocuklar.

sıbye-sıbyan
oğlan. * meyl ve muhabbet eden kimse.

sıdak
kadın eşe verilen nikâh parası. nikâh akçesi.

sıdâm
hayvanların başında olan bir hastalık.

sıdar
küçük gömlek. * başa örttükleri bez, baş örtüsü. * devenin göğsünde olan nişan ve alâmet.

sıddîk
çok samimi, dâimâ doğruluk üzere ve Allah'a ve peygamberine çok sâdık olan erkek. sözü ile işi bir olan.

sıddîk
çok samimi, çok bağlı, çok doğru.

sıddîka
doğruluk ve samimiyette çok sâdık olan kadın. * Allah yolunda çok sâdık olan hazret-i aişe (r.a.) vâlidemiz ve hazret-i meryemin vasıf ve isimlerdir.

sıddîkîn
sıddık olanlar, hazret-i ebubekir (r.a.) gibi olanlar. hazret-i ebubekir (r.a.) gibi olanlar ve onun izini takib edenler. Allah yolunun sadakatte en ileri olanları.

sıddîkîn
sıddîkler.

sıddîkiyet
sadâkat ve doğrulukta en ileri oluş. çok sâdık olma hâli. velilik mertebesinin nihâyeti. peygamberlik mertebesinin bidâyeti olan makam. * aşere-i mübeşşere'nin birincisi ve ilk halife olan hz. ebubekir'in (r.a.) nâmı ve sıfatıdır. * çok doğru olup, hiç yalan söylememek.

sıddîkiyet
sıddîklik, manen pek yüksek bir makam.

sıdk
doğru söz. hakikata muvâfık olan. bir şeyin her hususu tam ve kâmil olması. * ahdinde sâbit olmak. * peygamberlere mahsus en mühim beş hasletten birisi. * kalb temizliği.(islâmiyetin esası sıdktır. imanın hassası sıdktır. bütün kemâlâta îsal edici sıdktır. ahlâk-ı âliyenin hayatı sıdktır. terakkiyatın mihveri sıdktır. âlem-i islâmın nizamı sıdktır. nev-i beşeri kâbe-yi kemâlâta îsal eden sıdktır. ashab-ı kiramı bütün insanlara tefevvuk ettiren sıdktır. muhammed-i hâşimî aleyhissalâtü vesselâm'ı meratib-i beşeriyenin en yükseğine çıkaran sıdktır. i.i.)

sıdk
doğruluk, doğru söz, samimilik, bağlılık.

sıdk
doğru kimseler

sıdk
samimi şeyler.

sıdk u selâmet
doğruluk ve selâmetlik için oluş.

sıdk-ı cenan
kalblerin sâdık oluşu, sadakatlı.

sıdk-ı derun
kalb temizliği.

sıfâ-esfâ-sufâ
düz kaygan taş.

sıfat
bir kimse veya şeyin hal ve vasfı, keyfiyeti. * suret, çehre, yüz. nişan, alâmet. * bir şeyin keyfiyetini izah için kullanılan kelime.

sıfât
sıfatlar, vasıflar.

sıfat
özellik.

sıfât
sıfatlar, özellikler.

sıfât
allah'ın isimleri ve sıfatları (bk. s-m-v; e-l-h)

sıfat
sıfatlar, vasıflar.

sıfat terkibi
"sıfat tamlaması. meselâ: ""kâmil insan"" kelimeleri bir sıfat terkibidir. burada türkçe ifâdeye göre ""kâmil insan"" terkibinden birinci kelime sıfat (belirten), ikinci kelime ise mevsuf (belirtilen) dir. farsça kâideye göre ""insan-ı kâmil"" diye söylenir."

sıfatî
sıfatla ilgili.

sıfât-ı adediye
sayı sıfatları.

sıfat-ı ayniye
sadece zâta mahsus olan sıfat. zatî sıfat. lafza-i celalin sadece cenab-ı vâcib-ül vücud olan rabbimize mahsus olması gibi. (bak: sıfât-ı selbiye ve sıfât-ı sübutiye)

sıfât-ı cemaliye
lütuf ve merhamet ile daha ziyade alâkalı olan vasıflar. (bak: celâl)

sıfât-ı fiiliye
cenab-ı hakk'a (c.c.) mahsus fiilî sıfatlar. (ihyâ, icad, in'âm, tasvir, tezyin, terzik... gibi)

sıfât-ı hâssa
hususi sıfatlar, şahsa ait sıfatlar.

sıfât-ı ilâhiye
Allah'a aid sıfatlar. kendisini ve mânasının zıddını cenab-ı hakk'a nisbet caiz olan vasıflar. (rıza, rahmet, gazab... gibi)

sıfât-ı işariye
işaret sıfatları.

sıfât-ı selbiye
"cenab-ı hakk'ın vahdaniyet, kıdem, beka, kıyam-ı binefsihi, muhalefetün-lilhavâdis gibi sıfatlarıdır. mânalarında nefiy olduğu için ""selbî"" denir. meselâ: vahdaniyet, çokluğun; kıdem, fâniliğin nefyi olduğu gibi. (bak: sıfât-ı zâtiye)"

sıfat-ı semâiye
gr: kelimeye ait, kaideye, gramere uygun olmaksızın işitilmekle öğrenilen sıfat.

sıfât-ı sübutiye
"cenab-ı hakk'ın sıfatları: hayat, ilim, sem', basar, irade, kudret, kelâm, tekvin sıfatları. bunlara ""sıfât-ı semaniye"" de denir."

sıfât-ı zâtiye
(sıfât-ı lâzime - sıfât-ı vâcibe) Allah'ın zatından ayrılması mümkün olmayan ve zatına lâzım ve vâcib olan sıfatlar. * tecvidde: harflerin zâtından ayrılması mümkün olmayan sıfatlarıdır. (bak: sıfât-ı ayniye)

sıffin
sahabeler arasında meydana gelen bir savaşın adı.

sıffîn
"hazret-i ali (r.a.) ile hazret-i muaviye (r.a.) arasında vuku bulan muharebelere meydan olmakla şöhret bulmuştur. sıffîn muharebesinde hazret-i ali'nin maiyyetinde 120.000 hazret-i muaviye'nin maiyyetinde 90.000 kişi vardı. hazret-i ömer'in (r.a.) oğlu hz. abdullah da şehid olanların arasında idi. sıffîn vak'ası 110 gün sürmüş ve doksan muharebe olmuştur.(hazret-i imam-ı ali'nin vak'a-i sıffîn'de, hazret-i muaviye'nin taraftarlariyle muharebesi ise, hilafet ve saltanatın muharebesidir. yâni: hazret-i imam-ı ali ahkâm-ı dini ve hakaik-ı islâmiyeyi ve âhireti esas tutup, saltanatın bir kısım kanunlarını ve siyasetin merhametsiz mukteziyatlarını onlara feda ediyordu. hazret-i muaviye ve taraftarları ise; hayat-ı içtimaiye-i islâmiyeyi, saltanat siyasetleriyle takviye etmek için azimeti bırakıp, ruhsatı iltizam ettiler, siyaset âleminde kendilerini mecbur zannedip ruhsatı tercih ettiler, hatâya düştüler. m.)"

sıfrid
toygar adı verilen küçük kuş.

sıfsıl
bir ot cinsi.

sıftât
kavi, kuvvetli, iri yarı, cesim kimse.

sıftit
kavi, kuvvetli, iri yarı, cesim kimse.

sıfır
hiç. olmayan bir şeyin ismi. * hiç bir sayı olmamak. * müsbetle menfi ortası, eksi ile artının arası. * fiz: suyun donma derecesi.

sıfır-ül yed
(sıfr-ül yed) mahrum, eli boş.

sıgar
küçükler.

sıgar
küçüklük, kıymetsizlik, küçükler.

sıgar-ı nefs
zelil ve hakir olma hali. küçüklük, kıymetsizlik.

sıgreb
küçük dişler.

sıhaf
geniş düz kaplar.

sıhhat
sağlamlık. doğruluk. sağlık. * edb: sözün yanlış ve eksik olmamasıdır. (sözün sağlamlığı diye tercüme edilebilen sıhhat-ı ifade: bir ibarede zâf-ı te'lif, ta'kid, garabet, tetabu-u izafet, tekrar, tenafür, şivesizlik v.s. gibi kusurlar bulunmamakla tahakkuk eder...)

sıhhat
sağlık.

sıhhî
sıhhata, sağlamlığa, doğruluğa dâir ve müteallik.

sıhhî
sağlık kurulu

sıhhiye
sağlık ve hekimlik işleriyle uğraşan dâire. * sağlık işleri.

sıhhiye
sağlık işleriyle uğraşan kurul

sıhhıye
sağlık raporu

sıhle
yoğun, büyük nesne.

sıhna'
(sıhnat) balık yahnisi.

sıhr
damat yahut enişte. * huk: karı-kocadan biri ile diğerinin kan hısımları arasındaki akrabalık.

sıhre
kaynana, kayınvâlide.

sıhrî
evlenmelerden meydana gelen akrabalık.

sıhriyet
evlenmek suretiyle meydana gelen akrabalık.

sıhriz
kızıl hurma.

sıhtit
katı, şiddetli, şedid. * çok yükselen toz. * katıksız kavut denilen kavrulmuş un.

sıhve
dağ üstünde yapılan burc.

sıka'
kadınların, kirlenmemesi için başörtülerinin üstüne örttükleri ikinci örtü.

sık'al
suda ıslanmış kuru hurma.

sıkat
kapmak. * düşmek.

sıkke
bağlamak, sağlamlaştırmak, muhkem etmek. * ulaştırmak.

sıkkif
çok keskin sirke.

sıklet
ağırlık. mânevi sıkıntı.

sıklet
ağırlık.

sıkt
ana karnından ölü olarak düşen çocuk. * çakmaktan düşen ateş.

sıky
yer sulamak. sulu ekin.

sıla
kavuşmak, ulaşmak, vuslat. * âşıkın mâşukuna kavuşması. * doğduğu yeri, hısım akrabayı gidip görme. * bahşiş, hediye. * gr: cümlenin içinde ism-i mensub bulunmasıyla, dahil olduğu cümlenin evvelce mâlum olması iktiza eder. içinde bulunduğu cümleyi sonradan gelen cümleye bağlamaya yarayan (edip, ederek, ederken) gibi fiil şekli rabt sigası.

sıla'
kebap. * ısınmak için yakılan ateş.

sıla
isimden sonra gelip ismi açıklayan cümle.

sılâ
kavuşma, asıl memleket.

sıla
sılalar. * bahşişler, armağanlar, hediyeler.

sılah
"""musâlaha"" mânâsına mastar."

sıla-i rahim
"hısım akrabayı ve mü'minleri ziyaret etme, onlarla görüşme ve mektuplaşma; alâkayı devam ettirme. * akrabanın kusurlarını affetme."

sılâirahim
akrabalarla alâkayı kesmeyip devam ettirmek.

sılal
yaş ot.

sılâmât
bölük, cemaat, topluluk, fırka.

sılame
bölük, cemaat, topluluk, fırka.

sılat
sılalar. * bahşişler, armağanlar, hediyeler.

sılât
kuru yer. * deri, cild.

sılât
vuslat, kavuşma. * hediye, atâ.

sıle
bir şâire, yazdığı medhiye karşılığı olarak verilen para.

sıll
bir nevi ot. * bir nevi yılan.

sıllâ
enli yassı taş. * ot bitmeyen mevzi.

sılle
vuslat, kavuşma. * hediye, atâ.

sılyane
bakla.

sımad
şişe tıpası.

sımag
ağızın bir tarafı.

sımah
kulak deliği, kulak.

sımah
kulak.

sımah
kulak kanalları.

sımah-ı cân
can kulağı.

sımam
tıpa. şişe tıpası.

sımame
kan damarlarında tıkanıklık yapan kan pıhtısı.

sıme
bahâdır, kahraman kimse. * berk, muhkem nesne. * büyük erkek yılan.

sımlah
kulak kiri.

sımm
belâ, âfet. * arslan.

sımme
hâlis ve temiz.

sımsam
keskin kılıç. * kılıcın keskin olması.

sımsame
keskin kılıç. * kılıcın keskin olması.

sımsım
şişman ve etli adam.

sımt
dizi. dizilmiş şey.

sınaat
san'at, mahâret, ustalık.

sınab
hardal. * hardal ve kuru üzümden yapılan bir cins kuru boya.

sınaî
(sınâiyye) san'atla ve sanayi ile alâkalı. * insan yapısı.

sınâi
sanatla ilgili olan şeyler. * insan yapısı şeyler.

sınaiyyat
sanatla ilgili olan şeyler. * insan yapısı şeyler.

sınar
çınar.

sınare
demir iğ. * iğ başı. * yay kabzası. * kulak.

sındid
baş, başkan, reis, ileri gelen.

sınf
söğüt yaprağı.

sınn
berd-i acûz günlerinden bir gün. * seleye benzer bir nesnedir, içine ekmek koyarlar. * deve sidiği.

sınv
dal, budak. bir kökten çatallanan dallar. * iki kardeş. * misil. şebih, benzer. * amca. * oğul.

sınvu ebî
babamın kardeşi.

sınıf
kısım, bölüm, tabaka.

sınıf
kısım, bölüm, tabaka.

sınıf
sınıflar. * dereceler, mertebeler. * nikablar, yaşmaklar. * soylar, neviler.

sınıfî
sınıfla alâkalı, kısıma ait.

sır
şiddetli ateş veya soğuk.

sır
gizlilik, gizli bilgi, kalbî bir his.

sı'r
narhlar. satılan şeylerin bilinen ve değişmeyen fiatları.

sır
sırlar. gizli hikmetler ve mânalar. bilinmeyen şeyler. * keyif veren zehir. uyuşturucu madde. * elinde ve el ayasında olan hatlar.

sır
gizli şeyler, sırlar.

sıraf
hayvanın kızmakla erkeğini araması.

sıram
hurma ve yemiş toplayacak vakit. * toplanmış hurma ve yemiş.

sırar
devenin sütü çok olsun ve yavrusu emmesin diye emziğinin dibine bağladıkları ip.

sırat
etrafı hudutlu ve işlek cadde. geniş yol.

sırat
cehennem üzerine kurulu olan ve cennete gitmek için geçilmesi gereken köprü

sırat köprüsü
"cennet'e gidebilmek için herkesin üzerinden geçmeğe mecbur olduğu ve cehennem üzerine kurulmuş olan köprü.(i'lem eyyühel aziz! inkılâblar neticesinde, her iki taraf arasında geniş geniş dereler husule geliyor. o dereler üstünde her iki âlemle münasebettar köprüler lâzımdır ki, her iki âlem arasında gidiş geliş olsun. lâkin o köprülerin inkılâbat cinslerine göre şekilleri, mâhiyyetleri mütebayin; isimleri mütenevvi olur. meselâ uyku âlemi, yakaza ile âlem-i misal arasında bir köprüdür. berzah, dünya ile âhiret arasında ayrı bir köprüdür. ve misal, âlem-i cismani ile âlem-i ruhanî arasında bir köprüdür. bahar, kış ile yaz arasında ayrı bir nevi köprüdür. kıyamette ise, inkılâb bir değildir. pek çok ve büyük inkılâblar olacağından, köprüsü de pek garib, acib olması lâzım gelir. m.n.)"

sırat-ı müstakim
"en doğru yol, islâmiyet yolu. hak yolu. Allah'ın râzı olduğu en doğru yol. peygamberlerin, evliya ve sâlihlerin, sıddıkinlerin gittikleri meslek.(sırat-ı müstakim, şecâat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsasından hasıl olan adl ve adâlete işârettir. şöyle ki: tegayyür, inkılâb ve felâketlere ma'ruz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdâs edilmiştir. bu kuvvetlerin birincisi: menfaatleri cezb ve celb için kuvve-i şeheviye-i behimiye. ikincisi: zararlı şeyleri def' için kuvve-i sebuiyye-i gadabiyye. üçüncüsü: nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve-i akliye-i melekiyedir.lâkin insandaki bu kuvvetlere şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edilmiş ise de, fıtraten tayin edilmemiş olduğundan bu kuvvetlerin her birisi, tefrit, vasat, ifrat nâmiyle üç mertebeye ayrılırlar. meselâ: kuvve-i şeheviyenin tefrit mertebesi, humuddur ki, ne helâle ve ne de harama şehveti, iştihası yoktur. ifrat mertebesi, fücurdur ki; nâmusları ve ırzları pâyimal etmek iştihasında olur. vasat mertebesi ise iffettir ki, helâline şehveti var, harama yoktur.ihtar: kuvve-i şeheviyenin; yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi füruatında da bu üç mertebe mevcuttur.ve keza kuvve-i gadabiyyenin tefrit mertebesi, cebanettir ki, korkulmayan şeylerden bile korkar. ifrat mertebesi, tehevvürdür ki, ne maddî ve ne manevî hiç bir şeyden korkmaz. bütün istibdatlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. vasat mertebesi ise şecaattır ki, hukuk-u diniye ve dünyeviyesi için canını feda eder, meşru olmayan şeylere karışmaz.ve keza kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi, gabavettir ki, hiç bir şeyden haberi olmaz. ifrat mertebesi, cerbezedir ki, hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. vasat mertebesi ise; hikmettir ki, hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, ictinab eder...hülâsa : şu dokuz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl ve adalettir. sırat-ı müstakimden murad, şu üç mertebedir. i.i.)"

sıratımüstakim
en doğru yol, islâm yolu.

sıravari
f. sıralı halde, sıra gibi.

sıravârî
sıralı gibi.

sırdâh
düz yer. * sahrâ, çöl.

sırdaş
birbirinin sırrını bilen. * sır saklıyan.

sırf
sadece, yalnızca. * sâfi ve hâlis şey. karışık olmayan.

sırf
yalnız.

sırfe
sadece, yalnızca. * sâfi ve hâlis şey. karışık olmayan.

sırhak
çağırmak.

sırkatibi
eskiden hükümdarların yanlarında bulundurdukları hususi kâtib.

sırm
ağaçtan yemiş düşürmek. * ekin biçmek. * cem'olmuş beytler.

sırm
insan toplulukları, insan kümeleri. * çadır grupları.

sırm
bulut parçası. * deve ve koyun sürüsü.

sırme
bulut parçası. * deve ve koyun sürüsü.

sırp
yugoslavya'da yaşayan bir kavim adı. veya o kavimden birisi.

sırr
şiddetli ateş veya soğuk.

sırran
gizli olarak, gizlice.

sırran
gizli ve sır perdesi altında parlama, hizmeti yaygınlaştırma

sırrdaş
birbirinin sırrını bilen. * sır saklıyan.

sırre
soğuk rüzgâr. şiddetli soğuk. * şiddetli sayha, çığlık.

sırren
gizli ve sır perdesi altında parlama, hizmeti yaygınlaştırma

sırrentenevveret
görünmeden nurlandırma, îman hakikatlarını örtülü hizmetlerle yayma.

sırrî
(sırriyye) sır ile, gizlilik ile ilgili.

sırr-ı ehadiyet
ehadiyetin sırrı, mânası, kuvvet ve te'siri.

sırr-ı teklif
insanların dünyaya gelip, Allah (c.c.) tarafından vazifelendirilmelerinin hikmeti. dünyaya gelip vazife sahibi olmanın sırrı. (bak: teklif)

sırsır
çekirgeye benzer bir hayvan.

sı'sıa
sığınacak yer, sığınak, melce'. * her nesnenin aslı. * horozun baldırında çıkan fazlalık parmak.

sıtat
husumet, düşmanlık.

sıtma
bir hastalık.

sı'v
saat.

sı'va'
saat.

sıvad-ı a'zam
(bak: sevad-ı a'zam)

sıvân
kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.

sıvar
sığır sürüsü. * misk kabı.

sı'venn
deve kuşunun erkeği.

sıyagat
kuyumculuk.

sıyah
bağırmalar, çığlıklar, haykırışlar, feryadlar.

sıyah-ı mâtem
mâtem feryadları.

sıyal
(sıyâlet) saldırma, hamle etme, üzerine atılma.

sıyam
oruçlar. (bak: oruç, ramazan)

sıyam
oruçlar.

sıyan
elbise saklama yeri, sandık.

sıyanet
koruma veya korunma. himaye veya muhafaza.

sıyânet
korumak

sıyar
misk kabı. * sığır sürüsü.

sıyas
kaleler, kal'alar. * köşkler. * sığınacak yerler.

sıyâs
kale. kal'a. * sığınacak yer. * köşk.

sıyasi
kaleler, kal'alar. * köşkler. * sığınacak yerler.

sıyas-sıyasâ
köşk. * kale. * sığınacak yer. * çulha mekiği. * horoz mahmuzu. * sığır boynuzu.

sıydane
taş çömlek.

sıyer
koyun ağılı.

sıyk
kesif toz ve fena ter kokusu.

sıysa
kale. kal'a. * sığınacak yer. * köşk.

sıysa
kaleler, kal'alar. * köşkler. * sığınacak yerler.

sıysa
kaleler, kal'alar. * köşkler. * sığınacak yerler.

ta'
alçak, iniş yer. * başı aşağı etmek.

tâ be kıyamet
kıyamete kadar.

tâ bekey
ne vakte kadar.

tâ haşre dek
haşre kadar.

ta key
f. ne vakte kadar?

taa
muti olmak. itaat etmek.

taab
yorgunluk. sıkıntı. zahmet. bezginlik. eziyet.

taab-âver
f. yorgunluk veren.

taabbüd
ibadet etmek. kulluk etmek.(ey insan! kur'ânın desâtirindendir ki, cenab-ı hakk'ın mâsivâsından hiçbir şeyi ona taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. hem sen kendini hiç bir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. çünkü mahlukat, ma'budiyetten uzaklık noktasında müsâvi oldukları gibi, mahlukiyet nisbetinde de birdirler. l.)

taabbüd
ibadet etmek.

taabbüdî
"ibadete ait olup emrolunduğu için yapılan. sebeb ve illeti sadece emir olan, aklın muhakemesine bağlı olmayan. ibâdete âit ve müteallik.(mesâil-i şeriattan bir kısmına ""taabbüdî"" denilir; aklın muhakemesine bağlı değildir; emrolduğu için yapılır. illeti, emirdir.bir kısmına ""mâkul-ül mâna"" tâbir edilir. yâni: bir hikmet ve bir maslahatı var ki, o hükmün teşriine müreccih olmuş; fakat sebep ve illet değil. çünkü: hakiki illet, emir ve nehy-i ilâhidir.şeairin taabbüdî kısmı; hikmet ve maslahat onu tağyir edemez, taabbüdîlik ciheti tereccuh ediyor, ona ilişilmez. yüzbin maslahat gelse, onu tağyir edemez. öyle de: ""şeairin faidesi, yalnız mâlum mesâlihtir."" denilmez ve öyle bilmek hatâdır. belki o maslahatlar ise, çok hikmetlerinden bir faidesi olabilir. meselâ biri dese: ""ezanın hikmeti, müslümanları namaza çağırmaktır; şu halde bir tüfenk atmak kâfidir. ""halbuki o divane bilmez ki, binler maslahat-ı ezaniye içinde o bir maslahattır. tüfenk sesi, o maslahatı verse; acaba nev'-i beşer namına, yahut o şehir ahalisi namına hilkat-ı kâinatın netice-i uzması ve nevi beşerin netice-i hilkatı olan ilân-ı tevhid ve rububiyet-i ilâhiyeye karşı izhar-ı ubudiyete vasıta olan ezanın yerini nasıl tutacak?elhasıl: cehennem lüzumsuz değil; çok işler var ki, bütün kuvvetiyle ""yaşasın cehennem!"" der. cennet dahi ucuz değildir; mühim fiat ister. m.)"

taabbüdî
ibadet etmekle ilgili.

taabbüs
yüz ekşitme, somurtma, surat asma.

taabbüsât
yüz ekşitme, somurtma, surat asma.

taab-ı dimağî
zihnî yorgunluk. dimağın yorgunluğu.

taaccüb
"şaşma, hayret etme. tahayyür.""resul-ü ekrem'den (a.s.m.) rivayet olunuyor ki: ""taaccüb bütün taaccüb ona ki: cenab-ı hakk'ın halkını görüp dururken Allah'da şek eder. şuna taaccüb olunur ki: neş'et-i ulâyı tanır da neş'et-i uhrâyı inkâr eder. şuna da taaccüb olunur ki: her gün her gece ölüp dirilip dururken ba's-ü nüşuru inkâr eder. şuna da taaccüb olunur ki: cennet'e ve naim-i cennet'e iman eder de yine dâr-ül gurur için çalışır. şuna da taaccüb olunur ki: evvelinin bulaşık bir nutfe, âhirinin mülevves bir ciyfe olduğunu bilir de yine tekebbür ve tefâhur eder."" (e.t.)"

taaccüb
şaşma.

taaccübü
şaşkınlığı, gerektiren, hayret sebebi

taaccüc
şamata, gürültü, patırtı.

taaccül
acelecilik. acele etmek.

taaccül
acele etmeler. acelecilikler.

taaccülat
acele etmeler. acelecilikler.

taaccün
(acn. dan) hamurlaşma, hamur hâline gelme, mâcun gibi olma.

taacib
acayib şeyler. tuhaf şeyler.

taac'uc
çeşitli seslerin birbirine karışması.

taaddi
saldırma. * düşmanlık. * ezme. * şeriattan ayrılma. tecavüz etme. zulmetme. örf âdet ve mukavelenin hilâfına hareket etme. * gr: fiilin geçer halde olması, müteaddi olması.

taaddüd
çoğalma. birden fazla olma. tekessür etme.

taaddüd
adetlenme, sayıca artma.

taaddüd-ü ezvac
(bak: taaddüd-ü zevcat)

taaddüd-ü zevcat
"bir kaç kadınla evlilik hali. (bak: aile)(medeniyet, taaddüd-ü ezvacı kabul etmiyor. kur'anın o hükmünü, kendine muhalif-i hikmet ve maslahat-ı beşeriyeye münâfi telâkki eder. evet, eğer izdivacdaki hikmet, yalnız kaza-yı şehvet olsa, taaddüt bilâkis olmalı. halbuki, hatta bütün hayvânatın şehâdetiyle ve izdivac eden nebâtatın tasdikıyle sabittir ki; izdivacın hikmeti ve gayesi, tenasüldür. kaza-yı şehvet lezzeti ise, o vazifeyi gördürmek için rahmet tarafından verilen bir ücret-i cüz'iyyedir. madem, hikmeten, hakikaten, izdivaç, nesil içindir, nev'in bekası içindir. elbette, bir senede yalnız bir defa tevellüde kabil ve ayın yarısında kabil-i telâkkuh olan ve elli senede ye'se düşen bir kadın, ekseri vakitte tâ yüz seneye kadar kabil-i telkih bir erkeğe kâfi gelmediğinden, medeniyet pekçok fâhişehâneleri kabul etmeye mecburdur. s.) (islâmiyet'in ahkâmı iki kısımdır:birisi: şeriat ona müessistir, bu ise hüsn-ü hakiki ve hayr-ı mahzdır.ikincisi: şeriat muaddildir. yâni; gayet vahşi ve gaddar bir suretten çıkarıp, ehven-i şer ve muaddel ve tabiat-ı beşere tatbiki mümkün ve tamamen hüsn-ü hakikiye geçebilmek için zaman ve zeminden alınmış bir surete ifrağ etmiştir. çünki, birden tabiat-ı beşerde umumen hüküm-ferma olan bir emri birden ref'etme, bir tabiat-ı beşeri birden kalbetmek iktiza eder. binaenaleyh, şeriat, vâzı-ı esâret değildir. belki en vahşi suretten, böyle tamamen hürriyete yol açacak ve geçebilecek surete indirmiştir, tâdil etmiştir. hem de dörde kadar taaddüd-ü zevcat tabiata, akla, hikmete muvâfık olmakla beraber, şeriat bir taneden dörde çıkarmamış, belki sekiz dokuzdan dörde indirmiştir. bahusus taaddüdde öyle şerâit koymuştur ki; ona mürâat etmekle hiç bir mazarrata müeddi olmaz. bazı noktada şer olsa da ehven-i şerdir. ehven-i şer ise bir adâlet-i izâfiyedir... münâzarat)"

taaddüdüzevcât
birden fazla evlilik.

taadi
düşmanlık etmek.

taadül
beraberlik, eşitlik.

taaffüf
iffetli olma. iffetli görünme. * tekellüfle salihlik yapma. ahlâk dışı şeylerden kaçınma. * istemekten uzak durma.

taaffün
(ufunet. den) çürüyüp kokuşma. leş kokusu. fena ve pis kokular.

taaffün
kokuşma.

taaffün
bozulmuş, çürümüş

taaffün
fena ve pis kokular.

taaffünat
fena ve pis kokular.

taaffünât
kokuşmalar.

taaffün-i nefes
nefesin kokması.

taahhüd
(ahd. den) bir işin veya bir şeyin yapılması için söz verme, üzerine almak. iltizam etme. resmi söz verme. yüklenme. * postaya verilen bir şeyin, yerine varmasını sağlama.

taahhüd
yüklenme, söz verme.

taahhüd
üzerine alınan işler. taahhüdler.

taahhüdât
üzerine alınan işler. taahhüdler.

taahhüdnâme
f. söz verdiğine ve taahhüd ettiğine dair yazılan vesika.

taakkud
(ukde. den) bağlanma. düğümlenme. anlaşılmaz hâle gelme.

taakkul
hatırlama. zihin yararak anlama. akıl erdirme. hatıra getirme. (bak: dimağ)

taakkul
akıl erdirme.

taakkulî
akıl yürütmekle ilgili hâller

taala
namı büyük.

taalluk
bağlılık. münasebet. alâkalı oluş. ait olma. * dünya alâkası. * sevme.

taalluk
ilgili olma, münasebet.

taalluk
ilgilendiren

taallûk
ilgilendiren, ait olan

taallukat
bir kimsenin yakınları, akrabaları. alâkalılar.

taallukât
ilgililer, yakınlar, akrabalar.

taallûku
bağlantısı olma, ilişkisi bulunma

taallül
(illet. den) vesile ve bahane arama. bir işten kaçınma. * mâzeret.

taallül
bahane arayarak işten kaçınma.

taallül
ağır davranma.

taallülât
ağır davranma.

taallüm
(ilim. den) ilim edinme. öğrenme. ders okuyarak öğrenme.

taallüm
ilim öğrenme.

taallüm
öğrenme

taallün
aleni, âşikâr, meydanda olma. herkesin gözü önünde gibi bilinme.

taam
yemek. yenilen şey.

taam
yemek, gıda.

taam
taamlar, yemekler. * lezzetler, tadlar, zevkler.

taamiye
yemeklik. yemek parası.

taammi
kör olma. görmez hale gelme.

taammuk
(umk. dan) derinleşme. mes'elenin iç yüzüne vakıf olma.

taammuk
derinleşmeler.

taammukat
derinleşmeler.

taammüd
(amd. den) bilerek ve isteyerek suç işlemek. kasıt ve niyet etme, bilerek ve isteyerek bir iş yapma.

taammüd
bilerek yapma.

taammüd
isteyerek ve bilerek yapılan işler.

taammüdât
isteyerek ve bilerek yapılan işler.

taammüden
evvelden hazırlanarak. kastederek. bile bile.

taammüdî
(teammüdiyye) kasıt ve niyet ile olan, taammüdle alâkalı.

taammül
amel etme. çalışma. vazife yapma.

taammül
amel etme, çalışma.

taammüm
"umumileşme. umumi olma. * (imame. den) sarık sarma. * (amm. den) amca olma. birisini ""amca"" diye çağırma."

taammüm
umumileşme, genelleşme.

taamı
yemeği çoğaltma, yiyeceği bereketlendirme (bk. k-s_-r)

ta'an
(ta'n. dan) çok zemmedip yeren. çekiştiren.

ta'ane
(ta'n. dan) çok zemmedip yeren. çekiştiren.

taannüd
(inad. dan) inad etme. ayak direme.

taannüd
inat etme, direnme.

taannüd
inad etmeler, ayak diremeler.

taannüdât
inad etmeler, ayak diremeler.

taannüf
azarlama. darılma.

taannüt
herkesin yanlışını arama.

taarr
ari olmak, temiz ve pâk olmak, beri olmak. döşeğinde dönüp ızdırap çekmek.

taarruk
(arak. dan) terleme. * kemikten et kazımak. * ağaç kabuğunu soymak.

taarrus
kocanın, karısına karşı sevgisini göstermesi.

taarrusât
kocanın, karısına karşı sevgisini göstermesi.

taarruz
bir şey veya bir kimse üzerine şiddetle saldırma. çatma. düşmana hücum etme. sataşma. ilişme.

taarruz
saldırma, sataşma.

taarruz
saldıran

taarrüb
araplaşma. arap kılığına girme.

taarrüf
karşılıklı anlaşma, tanışma. * bir şeyi herkesin bilmesi. * kendini hünerleriyle tanıttırma.

taarrüf
tanışma, tanıma.

taarrüfât
tanıtmalar, tanımalar.

taarrüm
kemikten et soymak.

taarüc
aksaklanmak.

taarüf
birbirini bilmek, tanımak.

taarüz
muaraza edişmek, çekişmek.

taassub
"(asab. dan) bir şeye veya bir kimseye taraflı olma. * din bakımından fazla salâbetli olma. * kendi dinini çok üstün görmek. * haksız yere husumet etmek. * bir düşünüşe, bir inanışa körü körüne bağlanıp ondan başkasını düşünmemek hâli. (bak: dimağ)(... evet islâmiyetin şe'ni metanet, sebat, iltizam-ı hak olan salâbet-i diniyedir. yoksa cehilden, adem-i muhakemeden neş'et eden taassub değildir. bence taassubun en dehşetlisi bazı avrupa mukallidlerinde ve dinsizlerinde bulunur ki; sathi şüphelerinde muannidâne ısrar gösteriyorlar. bürhan ile temessük eden ulemânın şanı değildir... münâzarat)"

taassub
şiddetli taraftarlık.

taassubât
taassuplar.

taassubkâr
f. taassub gösteren. mutaassıb.

taassüf
sapmak, doğru yoldan çıkmak.

taassüf
yolsuzluklar, haksızlıklar.

taassüfât
yolsuzluklar, haksızlıklar.

taassür
(usur. dan) güçleşme. güç olma.

taasür
güç yapmak, zor yapmak.

taat
ibadet etmek. Allah'ın (c.c.) emirlerini yerine getirmek. itaat etmek.

taat
söz dinleme, ibadet.

taatgâh
f. ibadet yeri. ibadetgâh.

taattuf
(atıf. dan) acıma, şefkat gösterme. * verme. * esirgeme.

taattuf
acıma, esirgeme.

taattuf
ihsanlar, lütuflar, bağışlar.

taattufât
ihsanlar, lütuflar, bağışlar.

taattul
(atalet. den) işsiz kalma. işlemez ve boşta olma.

taattur
(ıtr. dan) güzel kokular sürünme.

taavvuk
(avk. dan) oyalanmak. gecikmek.

taavvuz
(ivaz. dan) bedel almak. bir şeye karşılık almak. * bir şey karşılığı olarak alınmak.

taavvuz-ı tams
kadınların âdet görmesi.

taavvüc
eğrilme, eğri olma.

taavvücât
eğrilme, eğri olma.

taavvüd
(âdet. den) âdet edinmek. * geri dönmek.

taavvüz
"Allah'a (c.c.) sığınırak ""euzubillâh"" demek, yani Allah'a sığındığını ifade etmek."

taavvüz
sığınma.

taayyün
meydana çıkmak, âşikâr olmak, belli başlı ve itibarlı görünen insanlardan olmak.

taayyün
belirme, görünme.

taayyün
belirlenen

taayyünat
meydana çıkmalar. belli olmalar. belli başlı adam sırasına geçmeler.

taayyünât
belirmeler.

taayyüş
(ayş. dan) yaşamak. geçinmek. yaşama tarzı. beslenmek.

taayyüş
geçinme, beslenme, yaşama.

taazi
"musibet vaktinde"" innâ lillahi ve innâ ileyhi râciun"" demek."

taazum
gözünde büyümek. büyük görünmek.

taazzi
uzuv peydâ etme. şekillenme.

taazzi
"musibet vaktinde"" innâ lillahi ve innâ ileyhi râciun"" demek."

taazzum
(azm. dan) kibirlenmek. büyüklük taslamak. * kemikleşmek.

taazzum
büyüklenme.

taazzum
kibirlenmeler. * kemikleşmeler.

taazzumât
kibirlenmeler. * kemikleşmeler.

taazzüb
evlenmeyip bekâr kalmak.

taazzür
tâzim etmek. hürmet etmek.

taazzüz
aziz saymak. tenezzül etmeme. * çekinme.

taaşşuk
âşık olmak. çok fazla derecede sevgi beslemek.

taaşşuk
âşık olma.

ta'b
latife etmek, şaka yapmak.

tab
"f. ""parıldayan, parlayan, parlatan, aydınlatan"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: âlem-tab $ : dünyayı aydınlatan, âlemi ışıklandıran."

tab'
tabiat. karakter. * damga basmak. mühür basmak. kitab basmak. mühür.

tab
basma, baskı.

tâb
güç, tâkat.

tab
basan

tab'
basan, yayınlayan

tab'a
bir kere basılma.

taba'
bulaşmak. * kir. * demirin paslanması.

tababet
hekimlik. doktorluk.

tabâbet
doktorluk.

tabah
kuvvet.

tabahat
aşçılık. yemek pişirme san'atı.

tabahece
etli ve yumurtalı kalye. (bazı yerde kaygana diye söylenir.)

tab'a-i ûlâ
birinci baskı.

tabak
(bak: debbag)

tabak
tabaklar. kapaklar.

tabaka
kat. katmer. * sınıf, topluluk. * sigara paketi. * bir veya iki yapraklı kâğıt.

tabaka'
kelâmdan âciz kimse, konuşamayan kişi. * cimaı yerince yapamayan kimse.

tabaka
kat, katman.

tabaka-i hayat
hayat tabakası. kabirdeki hayat, dünya hayatı gibi. (bak: meratib-i hayat)

tabaka-i mesturiyet
gizlilik tabakası. örtülü oluş.

tabaka-i sevâbit
sabit bilinen yıldızlar tabakası.

tabakat
tabakalar. katlar. gruplar. dereceler.

tabakât
tabakalar.

tabakatın
toplumsal sınıfların barışı, barış içinde olması (bk. -l- )

tabakhane
ham derilerin işlendiği yer. (aslı: debbağhane) (bak: debbağ)

tabak-çe
f. küçük tabak.

tab'an
yaratılıştan. doğuştan. huy ve tabiat itibariyle.

taban
f. ışıklı. parlak. * parlayan güneş.

tabân
yaradılıştan, yaradılış bakımından.

tâbân
ışıklı.

tabankeş
f. yaya yürüyen piyade.

tabançe
f. el ayası, avuç içi.

tabasbus
yaltaklanmak. kendini küçülterek riyakârlıkla kendini beğendirmeğe çalışmak.

tabasbus
yaltaklanma.

tabasbus
tabasbuslar, alçakça yalvarmalar, yaltaklanmalar.

tabasbusât
tabasbuslar, alçakça yalvarmalar, yaltaklanmalar.

tabasbusât
yaltaklanmalar.

tabassur
(basar. dan) dikkatle bakıp, esasını kavrama. dikkatle gözetiş.

tabaver
(tâb-âver) f. güçlü, kuvvetli. dayanıklı. dayanan.

tabayi'
mizaçlar, tabiatlar, huylar. yaratılışlar.

tabayi
tabiatlar, temel özellikler.

tabayi'-i esasiye
temel ve esas olan tabiatlar, karakterler, yaradılışlar. * toprak, su, hava gibi veya oksijen, hidrojen karbon, azot gibi unsurların hususiyetleri.

tabayi'-i ziruh
ruhlu mahlukatın yaratılışları.

tabaşir
"""hind hıyarı"" denilen bir deva."

tabb
âdet. * maharet. ustalık. * âlim.

tabbah
(tabh. dan) aşçı.

tabbah
aşçılar.

tabbahîn
aşçılar.

tabbahîn
(tabh. dan) aşçı.

tabbal
davulcu.

tabbağ
kılıç yapan kimse.

tabdade
f. parlatılmış, yandırılmış.

tabdar
f. ışıklı, parlak. büklümlü, kıvrımlı.

tabdarî
f. parlaklık.

tabdih
f. ışık veren. * iplik bükücü.

ta-be
"f. ""... e kadar"" mânasına gelir ve kelimelerin başlarına eklenir."

tabe
"(tayyib. den) "" iyi ve temiz olsun"" mânasınadır."

tabe-i zer
altun tava. * mc: güneş.

tâ-be-key
ne vakte kadar.

tabel
(tâbil) (c.: tevâbil) yemeklere konulan baharat.

taben
(tabâne-tabâniye) akıllılık.

tabende
f. ışık veren, parlayan.

taberî
(ebu cafer muhammed bin cerir ibn-i yezid) (hi: 224 - 310) islâm tarihçisi ve müfessiri olup taberistan'da doğmuş, 7 yaşında kur'anı hıfz edip bütün ömrünü ilme vakf etmiştir. babasının adına izafetle ceririye adlı bir fıkıh mektebi kurmuştur. ibn-i cerir-et taberî adı meşhurdur. kur'an-ı kerimin bütün kat'i sarih mânâlarını müteselsilen, an'aneli senetle menba-ı risalete îsal ederek tefsirini yazmıştır.

taberzed
bir cins şeker.

tâ-be-sabah
sabaha kadar.

tabeseher
sabaha kadar.

tabh
pişirme. pişirilme. * ilâç kaynatma.

tab'hane
f. matbaa. tab' işleri yapılan yer.

tabh-hane
lokanta, mutfak.

tabhî
pişirmekle veya pişirilmekle ilgili.

tabi'
kitap basan, tab'eden. kitap bastıran. matbaacı. editör.

tâbi
boyun eğen, uyan.

tâbî
kitap basan.

tâbi
bir şeye bağlı olma

tâbi
tâbi olanlar, uyanlar.

tabi'
maiyyet. bir kimseye tâbi olanlar. iman ve islâmiyet veya herhangi bir hususta birisine bağlı bulunanlar. * uşaklar. * bir merkeze bağlı olan yerler. * gr: evvelki kelimeye göre hareke alan kelimeler.

tabiat
"(tabia) yaratılış, huy, karakter. * âlem ve içindekiler. şeriat-ı fıtriyye. hadiselerin ve varlıkların bağlı olduğu kanunlar. Allah, tabiatı yarattığı ve varlıkların nasıl hareket edeceğini kanunlariyle ve emirleriyle tayin ettiği halde Allah'ı inkâr edip tabiat yapıyor diyenler büyük bir sapıklık içindedirler. tabiatta hiçbir şey kendi başına buyruk bağımsız, hür değildir. herşey Allah'ın emirlerine bağlıdır. oksijenle hidrojen, Allah'ın emrine yâni, koyduğu kanuna göre birleşir ve bu kanuna göre bir birleşim (su) meydana gelir. ışık, hangi eğimle gelirse yansırken o eğimle yansır. bunu değiştiremez. çünkü Allah'ın emri böyledir ve ona uyar. iki cisim birbirini kütleleriyle doğru ve aradaki mesafe ile ters orantılı olarak çeker, başka türlü davranamaz.tabiatta herşey kopmaz zincirle bağlı olduğuna göre, tabiat yaratıcı da olamaz. çünkü yaratma hür irade, önceden plânlama ve bir gayeyi gerektirir. tabiatta ise bu yoktur. halbuki tabiatta her an sayısız varlıklar yaratılıyor. düşünebilenleri hayrette bırakan güzellikte ve mükemmellikte. o halde tabiatı, emrine bağlı kılan sonsuz irade, ilim ve kudret sahibi bunları yaratabilir. o da Allah'dır. bir daktilo makinasının çalışma tarifesini gören kişi, makinanın mühendisini inkâr edip daktiloyu icad eden ve çalıştıran bu tarifedir demek ne kadar ahmaklıksa, tabiat kanunları denilen Allah'ın emir ve tarifenamesini görüp bunu varlıkların yaratıcısı sanmak, ondan bin derece daha ahmaklıktır. varlıkların yaratılışı, tesadüfle de açıklanamaz. esasen ilimde determinizm prensibi yâni kanuniyet ve zarurilik muayyeniyet kabul edilmiştir. bu prensip tesadüfü reddeder. tabiatta kapris yoktur, herşey belirli kanunlara bağlıdır der. şansa ve ihtimaliyete göre meydana geliyor gibi görünen hadiselerin de bir kanuniyeti vardır. esasen tesadüfle varlıkları açıklamak imkânsızdır. birden ona kadar sayılan yazılı kartları tesadüfen bir torbadan sırayla çekme şansı 10 milyonda bir iken bir canlı hücrenin yapısında yer alan bir protein molekülünün tesadüfen meydana gelme şansı, birin önüne 300 tane sıfırı koymakla elde edilen sayıda birdir. ancak bunun için milyarlı milyarlarca tekrarla elde edilecek sayı kadar kâinatın ömrü geçmesi lâzımdır. tabiat bir makinedir, mühendisi değil, bir matbaadır, matbaacısı değil; bir kitapdır, kâtip değil; bir eserdir, müessir değil, bir kanundur, kanun koyucu değil.""tabiat iktiza ediyor, tabiat yapıyor"" deyip Allah'ı inkâr etmek isteyenlere cevap:(eğer mevcudatta, hususan zihayatta görünen; basirâne, hakimâne olan san'at ve icad, şems-i ezelî'nin kalem-i kader ve kudretine verilmezse; belki kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata ve kuvvete isnad edilse, lâzım gelir ki: tabiat, icad için her şeyde hadsiz mânevi makine ve matbaaları bulundursun; veyahut her şeyde kâinatı halk ve icad edecek bir kudret ve hikmet dercetsin. çünkü, nasıl şemsin cilveleri ve akisleri, zemin yüzündeki zerrecik cam parçalarında ve katrelerde görünüyor. eğer o misâli ve aksi güneşcikler, semadaki tek güneşe isnad edilmese, lâzım gelir ki: bir kibrit başı yerleşmeyen bir zerrecik cam parçasında tabii, fıtri ve güneşin hâsiyetlerine mâlik, zâhiren küçük, mânen çok derin bir güneşin hârici vücudunu kabul ederek, zerrât-ı züccaciye adedince tabii güneşleri kabul etmek lâzım geldiği gibi... aynen bu misâl gibi; mevcudat ve zihayat doğrudan doğruya şems-i ezelinin cilve-i esmâsına verilmezse, her bir mevcudda, hususan her bir zihayatta; hadsiz bir kudret ve irâde ve nihayetsiz bir ilim ve hikmet taşıyacak bir tabiatı, bir kuvveti, âdetâ bir ilâhı içinde kabul etmek lâzım gelir. bu tarz-ı fikir ise; kâinattaki muhalâtın en bâtılı, en hurafesidir. hâlik-ı kâinat'ın san'atını, mevhum, ehemmiyetsiz, şuursuz bir tabiata veren, elbette yüz defa hayvandan daha hayvan, daha şuursuz olduğunu gösterir.tabiat, bir san'at-ı ilâhiyedir, sani' olamaz. bir kitab-ı rabbanidir, kâtip olamaz. bir nakıştır, nakkaş olamaz. bir defterdir, defterdar olamaz. bir kanundur, kudret olamaz. bir mistardır, mastar olamaz. bir kabildir, münfail olur; fâil olamaz. bir nizamdır, nâzım olamaz. bir şeriat-ı fıtriyedir, şâri' olamaz. l.)(s - onların daima iftiharla bahsettikleri tabiat, nevamis ve kuva nedir ki, kendilerini onlarla iknaa çalışıyorlar?c - tabiat dedikleri şey, bir matbaadır, tâbi' değildir. tâbi', ancak kudrettir. kanundur, kuvvet değildir. kuvvet, ancak kudrettedir. yahut, nasıl ki bildiğimiz şeriat, insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdit eden kaidelerin hülâsasıdır; veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. kezalik, tabiat denilen şey de, âlem-i şehadetin uzuvlarından ve eczalarından sudur eden ef'âl arasında bir nizam ve bir intizamı ika' eden ilâhi bir şeriat-ı fıtriyyedir. binaenaleyh, şeriat ile devlet nizamı, mâkul ve itibari emirlerden oldukları gibi, tabiat dahi itibari bir emir olup, hilkatte yâni yaratılışta câri olan adetullah'tan ibârettir. amma tabiatın bir mevcud-u hârici olduğunu tevehhüm etmek, bir fırka askerin, idman ve tâlim esnasında yaptıkları o muntazam hareketlerini gören bir vahşinin, ""aralarındaki o nizami idare edip birbiriyle bağlayan ip gibi bir şey mevcuttur."" diye vahşice ettiği vehme benzer. binaenaleyh, vicdanı ve aklı vahşi olan bir adam, sathi ve tebai bir nazarla devam ve istimrarını muhafaza eden tabiatın müessir bir mevcud-u hârici olduğuna ihtimal verebilir.hülâsa : tabiat, Allah'ın san'atı ve şeriat-ı fıtriyesidir. nevamis ise, onun mes'eleleridir. kuva dahi, o mes'elelerin hükümleridir. i.i.)"

tabiat
yaradılıştan gelen temel özellik, yaradılış, huy, ilâhî kanunlar.

tabiat
materyalist düşünce; tabiat için, "insan faaliyetlerinin dışında kendi kendini sürekli olarak yeniden yaratan ve değiştiren güç" düşüncesi

tabiatperest
f. her şeyin kendi kendine olduğunu veya tabiatın meydana getirdiğini kabul eden. Allah'tan (c.c.) gaflet edip, kâinatın tesadüfen olduğunu zu'meden.

tabiatperest
tabiatı yaratıcı zanneden kimse.

tabiat-ı ma'siyet
f. isyan etmek, günah işlemek ahlâkında ve huyunda olmak.

tabiatı taklid
tabiatta cari olan kanunları kelâmda da kendine göre tatbik etme.

tabib
doktor, hekim.

tabib
doktor, hekim.

tabib
doktorlar, tabibler, hekimler.

tabibân
doktorlar, tabibler, hekimler.

tabibân-etibbâ
doktor, hekim.

ta'bid
mükerrem etmek. * katran bulaştırmak. * hizmet etmek. * zelil etmek. * zelil etmek, kepaze yapmak.

ta'bie
karıştırmak. * beslemek, terbiye etmek. * hazırlamak.

tabih
(tabh. dan) pişiren, aşçı.

tabiha
öğle sıcağı.

tabiî
"tabiat icabı olan. tabiatla alâkalı. normal. kendiliğinden.(...işte meşiet-i ilâhiyye ile vücuda gelen işlerde ""inşâallah inşâallah"" yerine ""tabiî tabiî"" demek ne kadar hata ve muhalif-i hakikat olduğunu kıyas et... m.)"

tabiî
tabiatla ilgili, kendiliğinden.

tabiî
birşeyin bizzat kendisinde zorunlu olarak doğal bir şekilde bulunan ve ondan ayrılması düşünülemeyen şey; meselâ "ateşin tabiî lüzum-u zâtîsi sıcaklıktır." denilebilir. ancak gerçek lüzum-u zâtî cenâb-ı hakkın sıfatlarında vardır. (bk. -b-a)

tabiîn
sahabeleri görenler.

tabiiyet
uyma.

tabiiyyet
tabi'lik. tâbi olma. bir kimseye mensub bulunma. bir devletin teb'asından olma.

tabiiyyun
"tabiatçılar. naturalistler. ""her şeyi tabiat yapıyor"" diyen, maddeye dalmış, Allah'tan (c.c.) mânen uzaklaşmış kişiler."

tabiiyyun
allahın kanunu ve sanatı olan tabiatı ilâh sananlar.

tabil
yemeklere katılan biber, nane, tarçın gibi şeyler. * çömlek içinde pişen nesne.

ta'bir
(tâbir) ifade, anlatma. söz. mânası olan söz. deyim. * terim. * rüya yorma. (ubur. dan) herhangi bir şeyden ve hâdiseden, başka bir hak ve faydalı mânaya geçmek, intikal etmek ve ibretlendirmek ve ders almak.

tâbir
deyim, söz, yorum, ifade, anlatım.

tabir
dile getirmek uygunsa (bk. a-b-r)

tâbir
ifade edilen

ta'bir
tabirler. ifade şekilleri. anlatmalar.

ta'birat
tabirler. ifade şekilleri. anlatmalar.

tâbirât
tabirler.

tâbiri
ifade edilmesi uygunsa

tabiri
açıklanması uygunsa (bk. a-b-r)

ta'bir-i samedanî
Allah'a mahsus tâbir. kur'an'da beyan buyurulan en iyi tabir.

tabistan
f. yaz mevsimi.

tabiûn
(tâbiîn) (tâbiî. c.) (bak: tabiî)

tâbiûn
sahabeleri görenler.

ta'biye
"askerleri bir arazide düşmana karşı tam tedbir ve nizam üzere yerleştirme. * muharebe toplarının yeri, istihkâm parçası. * muvaffakiyet için kullanılan vâsıtalar. (""tabya"" yanlıştır)"

tabiş
f. parlayış, parıldayış.

tabiş-geh
f. parıltı yeri.

tabl
davul. * kulak zarı.

tabl
davul.

tabl
davullar.

tabl
davullar.tude : f. yığın, küme.

tabla
kap, yiyecek sunulan kap.

tabl-baz
f. davulcu.

tabldot
fr. lokanta, okul ve otellerde belli bir miktar para karşılığında verilen belirli çeşitlerden ibaret bir öğün yemek.

table
dirhem.

tablek
dünbelek.

tabl-hane
f. büyük davul.

tabl-zen
f. davulcu.

tabn
defnetmek, gömmek. * tanbur.

tabnak
f. parlak, ışıklı, ziyadar, münevver.

tabs
insan.

tabtaba
su çağıltısı. * tıpırtı.

tabu
(polinezya dilinden) var olduğu sanılan, mukaddes hususiyetlerinden dolayı dokunulamıyan. uğursuz ve korkunç olan şey.

tabu
uğursuz, hakkında konuşmaktan korkulan.

tabur
bölüklerden oluşan askerî birlik.

taburmisâl
tabur gibi.

tabut
sandık. * ölü nakline mahsus sandık. * dönüp dolaşıp gelinecek merci-i küll. * hz. musa aleyhisselâm'a inen evâmir-i aşerenin konulduğu sandık. * su kovası.

tâbut
ölü konan sandık.

tâbut
tabutlar, sandıklar.

tâbutiyet
tabut gibi olma hâli.

tabv
sarfetmek, harcamak. * dâvet etmek.

taby
at, katır, eşek ve geyik memesi.

taby
sarfetmek, harcamak. * dâvet etmek.

taby
meme başları, uçları.

tabık
büyük kiremit.

tac
"hükümdarların başlarına giydikleri mücevherli ve kıymetli taşlarla süslü başlık. * müslümanların, peygamberimizin sünnetine uygun olarak veya onu temsilen başlarına sardıkları örtü; sarık, imame. * gelinlerin başlarına koydukları cevahirli süslü başlık. * kuşların başındaki uzunca tüy. * çiçeklerin ortalarındaki renkli parlak kısım."

tâc
taç.

tâc
taçlar.

tâc
taçlar.

tac ü serir
taç ve (üzerine oturulan) taht.

tacbeyt
edb: bir kasidenin sonlarında nazmedenin ismi bulunan beyit.

tacdar
f. taçlı. taç giyen padişah. hükümdar.

tacdarane
f. hükümdarlara yakışacak şekilde. hükümdarca.

tacdarî
f. padişahlık, hükümdarlık.

tacen
tava. * büyük kiremit.

tacgah
f. hükümet merkezi.

ta'cib
hayrete düşürme, şaşırtma.

ta'cif
arkalamak. * doymaya yakın olana kadar yemek.

ta'cil
acele ettirme, hızlandırma.

tâcil
çabuklaştırma, acele ettirme.

tâcil
çabuklaştırılma, hızlandırılma

ta'cil
çabuklaştırmalar. acele ettirmeler. hızlandırmalar.

ta'cilât
çabuklaştırmalar. acele ettirmeler. hızlandırmalar.

ta'cim
noktalama, noktalatma.

ta'cin
(acn. dan) hamur yapma, yoğurma, hamur hâline getirme.

tacir
ticaret yapan, ticaretle uğraşan.

tâcir
ticaret yapan.

tâcir
tacirler, satıcılar. ticaret yapanlar.

ta'ciz
(acz. den) huzursuz kılmak, rahatsız etmek, sıkıntı vermek, canını sıkmak. * eğlendirmek. * âciz etmek. * kadının ihtiyarlayıp âcizleşmesi.

tâciz
rahatsız etme, âciz hâle getirme.

tâciz
rahatsız eden

ta'ciz
tacizler. rahatsız etmeler, sıkıntı vermeler.

ta'cizât
tacizler. rahatsız etmeler, sıkıntı vermeler.

tacser
(bak: tâc-ı ser)

tacver
f. hükümdar, pâdişâh.

tac-ı ser
baş tacı. * mc: çok sevilip itibar edilen şey veya kimse. muhterem, aziz.

tadabbüb
besililik. semizlik.

tadabbür
muhkem olmak, sağlamlaşmak. * bağlanmak.

tadaccu'
üşenme, gevşek davranma.

tadaccur
(ducret. den) sıkılma, sıkıntı, iç sıkılması.

tadacüm
ihtilâf. anlaşmazlık. * eğrilik.

ta'dad
sayı saymak. sayıp dökmek. birer birer söylemek. sıralamak.

tâdâd
sayma.

tâdâd
saymak

tadadd
birbirine düşmanlık etmek.

tada'du
alçak gönüllülük gösterme. * viran olma. * aklını kaybetme.

tadafür
bir yere toplanmak. * yardım etmek, muâvenet etmek.

tadagun
birbirini istemeyip garaz edişmek.

tadahduh
şarap dökülmek.

tadahhum
ağızla tutmak.

tadahuk
gülüşmek.

tadallu'
dolmak. * suya kanmak.

tadallül
gedik olmak.

tadamm
bir yere cem'olmak, toplanmak.

tadammuh
bulaşmak.

tadammun
içine alan

tadammüd
yaraya merhem sürüp bezle bağlamak.

tadarr
birbirine zarar etmek.

tadarru'
inlemek.

tadarrus
diş kamaşması.

tadarug
sıkılmak.

tadarut
yellenmek.

tâdât
sayan

tadauf
kat kat olmak.

tadavvu'
kokmak.

tadavvüc
derenin dar ve kısık yerleri çok olmak.

tadavvür
çağırmak, bağırmak, feryad etmek. * inlemek. * açlık.

tadbas
sabun.

tadbib
semiz etmek, beslemek. * geri koymak.

tadbir
tabiatı muhkem olmak. * nameyi iplikle bağlamak.

tadbis
sabun.

tadci'
süstlük etmek, zayıflamak.

tadcir
can sıkma, yürek daraltma.

tadfir
saç örmek. * yürürken çok sallanmak. * çok çalışmak.

tadhik
güldürmek.

tadhiye
kurban kesmek.

tadî
âdet.

ta'did
sayma. * hazırlanma, hazırlanılma.

tad'if
iki kat yapmak. * çoğaltmak. * zayıflatmak.

ta'dil
(adl. den) aslına zarar vermeden değiştirmek. tebdil etmek.* hafifletmek. * doğrulaştırmak. vasat hale koymak.

tâdil
yumuşatma, düzeltme, ılımanlaştırma.

tâdil
düzeltme

ta'dilat
değişiklikler, doğrultmalar, değiştirmeler, tebdil etmeler.

tâdilât
düzeltmeler.

ta'dil-i erkân
"fık: namazın bütün rükünleri, esaslarını usulüne uygunca yerine getirerek ve namazın tertib ve düzeninin hakkını vererek kılmak. meselâ : ""secdeyi sükunetle yerine getirmek ve iki secde arasında ""sübhânallah"" diyecek kadar doğrularak oturmak. kıyamda ve rüku'dan sonraki kıyamda sükunet üzere olmak ve namazın bütün duâlarını dikkatle okumak. namazın her rüknünü yerine getirmek, acele ile kılmamak"" gibi."

tâdilierkân
namazı dikkat ederek ve hakkını vererek kılmak.

ta'diye
"tecavüz ettirmek, geçirmek. * gr: bir fiili müteaddi hâle koymak. meselâ: ""gülmek. den: güldürmek. ölmek. den: öldürmek"" gibi."

tadli'
kavunu dilim dilim kesmek.

tadlil
doğru yoldan sapıtmak. * azdırmak, ayartmak. günah işletmek. dalâlete saptırmak.

tadlil
" ""azdı ve saptı"" diye verilen hüküm, azdırma, saptırma."

tadlîl
bir kişiyi dinden çıkmakla itham etme (bk. -l-l)

tadlil-i gayr
başkalarını dalâlete nisbet etmek. sapıklığına hükmetmek.

tadmid
başına veya koluna merhem sürüp bez bağlamak.

tadmir
atı semirince yulaf verip beslemek. (kırk günde olur.) * ince belli yapmak.

tadri'
yakın etmek, yaklaştırmak.

tadrib
"kebabı iyi pişirmek. * avazı güzelce çekip nağmelendirmek. (buna ""tadrib-i fi-s-savt"" denir)."

tadric
kanatmak.

tadrim
ateş yakmak.

tadris
tecrübe görmüş olma.

tadriye
kandırmak. * çok hırslı olmak.

ta'dud
çok tatlı kara hurma.

tadyi'
zâyi etmek, kaybetmek.

tadyif
konuk almak.taf' : ateşin sönmesi.

tae
alçak, iniş yer. * başı aşağı etmek.

tafa
ince bulut.

tafaddul
faziletlilik iddia etmek, üstünlük iddiasında bulunmak.

tafaddul
üstünlük iddiası.

tafadul
fazilet göstermek.

tafaf
dolu olmak.

tafa'fu'
evmek, acele etmek.

tafâhe
çömlek. * her ne olursa olsun ağzına alan köpek. * her nesnenin üzerine gelen.

tafassi
halâs olmak, kurtulmak.

tafattun
(fatanet. den) anlama, farkına varma, akıl erdirme.

tafattur
yarılma, ayrılma, açılma.

tafazzu'
kesilmek.

tafazzuh
rezillik, kepazelik. rüsvaylık.

tafazzul
(fazl. dan) üstünlük taslama.

tafdih
(fedahat. dan) rezil etme. kötülüklerini yayarak adını kötüleme.

tafdil
"bir şeyi üstün kılmak. birisini ötekisinden mühim görmek. * gr: bir şeyi ""en üstün, daha üstün daha çok, en iyi, daha iyi"" gibi mânâ ifâde etmesi için mukayese ve üstünlük gösteren ismini söylemek ki, buna ""ism-i tafdil"" denir. ef'al () vezninde; efdal (daha faziletli), ekber; (en büyük), ahsen; (en güzel, daha güzel) gibi. türkçede; kelimenin başına daha, en, pek, pek çok gibi kelimeler getirilerek yapılır. farsçada ise; kelimenin sonuna ""ter, terin"" gibi ekler getirilir. bed. den; bedter, bedterin (daha kötü, en kötü) gibi."

tafdil
üstün tutma.

tafdil
üstün tutmak

tafe
yağmur. * karanlık. * güneşin, batmaya yaklaşması.

tafes
kir, necis.

taff
tamam alıp eksik vermek.

tafh
kaldırmak. * dolu olmak.

tafi
her nesnenin üstüne gelen. * hâriç, dış.

tafif
az, kalil.

tafih
dolu, mümteli.

ta'fir
"tozlu ve topraklı yapmak. * ağartmak, beyazlatmak. * kirletmek. mülevves etmek. * oğlan kaçsın diye kadının, emziğine toprak sürmesi. * güneşte et kurutmak. (o kurumuş ete ""afir"" derler.)"

tafk
(tafak) bir işe başlamak, mülâzemet etmek, başlayıp devamda sebat etmek.

tafn
ölüm, mevt. * haps.

tafr
yukarı sıçramak. kalkmak.

tafra
yukarıya sıçrama atlama. * yukarıdan atıp tutma. * ilmiye sınıfında rütbe ve derece alma.

tafra
sıçrama, atlama, yukarıdan atıp tutma.

tafs
ölüm, mevt.

tafsil
etraflı olarak bildirmek. * açıklamak, şerh ve beyan etmek. izah etmek.

tafsil
uzun uzadıya anlatma.

tafsil
ayrıntılı olarak açıklanan

tafsil
açıklamalar, izahlar.

tafsilât
açıklamalar, izahlar.

tafsilât
geniş açıklamalar.

tafsilen
uzun uzadıya, tafsilâtlı olarak.

tafsilen
ayrıntılı olarak, genişçe.

tafsilî
ayrıntılı, geniş açıklamalı.

tafsiye
halâs etmek, kurtarmak.

taftaf
yumuşak taze ot. * ağacın çevresi.

taftafe
böğür, hâsıra.

taftazanî
büyük bir kelâm âlimi.

tafthane
f. matbaa. basımevi.

taftin
(fatanet. den) anlatma, akıl erdirtme.

taftir
orucunu açmak.

tafv
bir şeyin batmayıp su üzerinde kalması. * ağaç üzerinde yaprağın belirmesi. * bir işe girmek. * hayvanın tepe üzerine çıkması. * ceylânın koşması.

tafzih
rezil etme.

tafzihât
rezil etme.

tafziz
gümüş kaplama, gümüşleme.

tafşele
kaygana aşı. * baklava.

tagaddi
(gıda. dan) gıdalanmak, beslenmek. * sabah yemeği.

tagaddi
gıdalanma, beslenme.

tagaddi
gıdalanmalar, beslenmeler.

tagaddiyât
gıdalanmalar, beslenmeler.

tagallüb
zorbalık. * hilâf-ı hak olarak musallat olmak. istilâ etmek. * üstün gelmek.

tagallüb
üstün gelme, zorbalık, baskı.

tagallüb
baskı ve zorbalık yapmak

tagallüb
zorbalıklar, tahakkümler.

tagallübât
zorbalıklar, tahakkümler.

tagame
hor ve zelil kimse. * ufacık kuşlar.

tagamgum
anlaşılmaz söz.

taganni
(gınâ. dan) muhtaç olmamak. * kâfi bulmak. * zengin olmak. * şarkı söylemek. bir ibareyi makamla okumak. * bir şâirin birisini medih veya hicvetmesi.

taganni
zenginleşme.

tagannüm
koyunlaşma. koyun postuna bürünüp kendisini koyun gibi gösterme.

tagavvül
renkten renge girmek. rengini değiştirmek.

tagayyüb
(gayb. dan) gözden kaybolma, görünmeme.

tagayyür
"değişmek. başkalaşmak. * bozulmak. renk değiştirmek. * kokmak.(tagayyür ve tebeddül; hudûsten ve tekemmül etmek için tazelenmekten ve ihtiyaçtan ve maddilikten ve imkândan ileri geliyor. zât-ı akdes ise; hem kadîm, hem her cihetçe kemal-i mutlakta, hem istiğna-yı mutlakta, hem maddeden mücerred; hem vâcib-ül-vücud olduğundan; elbette tagayyür ve tebeddülü muhaldir, mümkün değildir. l.)"

tagayyür
başkalaşma, dönüşme.

tagayyür
başkalaşmalar, bozulmalar. değişmeler.

tagayyürat
başkalaşmalar, bozulmalar. değişmeler.

tagayyüz
gayzlanma, kin besleme. * kızma, hiddete gelme.

tagayyüzat
hiddetlenmeler. kızmalar.

tagazzi
gıdalanma, beslenme.

tagazziyât
gıdalanma, beslenme.

tagaşşi
(gışâ. dan) bürünmek, örtünmek.

tagbir
(gubar. dan) toza bulaştırma. * gücendirme, muğber etme.

tagbirât
(gubar. dan) toza bulaştırma. * gücendirme, muğber etme.

tagdiye
sabah yemeği yedirmek. * gıdalandırmak, beslemek. beslenmek.

tagfil
(gaflet. den) gafil avlama veya gafil avlanma.

tagfilât
(gaflet. den) gafil avlama veya gafil avlanma.

tagi
(tagy) (tuğyan. dan) azgın. azmış. asi. mütekebbir ve ahmak olan. * dindar olmayan padişah.

tâgi
tâgiler. azmış ve hak yoldan sapmış olanlar.

taglib
"edb: bir alâkadan dolayı bir kelimeyi, başka bir mânayı da içine alacak şekilde kullanma. baba ile anaya ""ebeveyn"" denilmesi gibi."

taglif
(gılaf. dan) kınına koyma, kılıfına sokma. * iyi kokulu nesneler yapmak.

taglif-i süyuf
kılıçları kılıfa koyma. * mc: sulh yapma, barışma.

taglik
(galak. dan) kapama, kapanılma. * kilitleme. * edb: muğlak ve kapalı söz söyleme.

taglikat
(galak. dan) kapama, kapanılma. * kilitleme. * edb: muğlak ve kapalı söz söyleme.

taglis
fık: kurban bayramının ilk gününde müzdelife'de bulunanlar için o günün sabah namazını fecri müteakib daha ortalık karanlık iken kılmak. (bu çok efdaldir) * bir işi üzerine almak. * sabah karanlığında sefer etmek.

taglit
(galat. dan) yanlışını çıkarma. yanıltma. * karıştırma.

tagliye
pahalanma. * kaynatma.

tagliz
(gılzet. den) kabalaştırma. kaba ve galiz yapma. * kaba söyleme. * pahalanma.

tagmid
kınına koyma.

tagmis
batırma, daldırma.

tagmiye
evin üstüne direk yapmak. * yüzü bir şeyle örtmek.

tagmiz
göz yummak. * sözü müşkil söylemek.

tagniye
(gınâ. dan) birini zengin etmek.

tagr
bir küçük kuş.

tagrân
bir küçük kuş.

tagrib
(gurbet. den) birini gurbete gönderme. * memleketten çıkarma, uzaklaştırılma. * kovma.

tagrid
çağırmak. * kuş ötmek.

tagrik
(gark. dan) suda boğma.

tagrim
ödetme. ödenme.

tagrim-i düyun
borçların ödenmesi.

tagrir
(gurur. dan) müşteriyi aldatma. gurur verip aldatma. * tehlikeli yerlere düşürmek.

tagrirât
(gurur. dan) müşteriyi aldatma. gurur verip aldatma. * tehlikeli yerlere düşürmek.

tagris
aç etmek.

tagriz
batırmak. * çekirgenin kuyruğunu yere batırması.

tagtiye
örtme, örtülme.

tagun
azgın kimseler. * cenab-ı hakk'ın emir ve kanunlarından gaflet edip haksızlık edenler, zulüm edenler.

tagut
insanları Allah'a (c.c.) karşı isyana sevkeden. isyankâr. * her bâtıl mâbud. * şeytan. * islâmiyetten önce kâbe'deki putlardan birinin ismi.

tâgut
putlar. tâgutlar.

tagva
tuğyan. azgınlık.

tagvir
sonuna yetişmek. * çukur yapmak. * öğle vaktinde uyumak.

tagvis
medet istemek, yardım istemek.

tagviye
azdırıp yoldan saptırma, baştan çıkarma.

tagyib
kaybetmek.

tagyim
(hava) bulutlu olmak.

tagyir
başkalaştırma. değiştirme. bozma. * iyiden kötüye değiştirme.

tagyirât
"(tagyir. c.) değiştirmeler, başkalaştırmalar; bozmalar."

tagyiz
(gayz. dan) hiddetlendirme, kızdırma, öfkelendirme.

tagzin
hışım etmek, kızmak. * buruşturmak.

tagzit
çok sıkı bağlama. tazyik etme, basınç yapma.

tagziye
gazâ ettirme, din uğrunda savaştırma.

tagziz
gümüşle süslemek.

tagıye
salak, kibirli ve inatçı adam. * yıldırım.

tagşiye
(gışâ. dan) örtmek, örtünmek. bürünmek. * (gaşi. den) kendinden geçirilmek.

tagşiş
(gışş. dan) karıştırmak saflığını gidermek. değerli bir şeyi değeri olmayan şeylerle karıştırmak. * aklı gidermek. * hayran etmek.

tah
hamur.

taha
bulut.

taha'
yüksek bulut. * gam, hüzün, keder.

tâhâ
kur'an-ı kerim'de mukattaat-ı hurufiyeden olup cenab-ı hak ile peygamberimiz (a.s.m.) arasında bir şifredir. * peygamberimizin (a.s.m.) bir ismidir. mânası hakkında muhtelif rivayetler vardır.

tâhâ suresi
kur'an-ı kerim'in 20. suresidir. mekkîdir.

tahab
birbiriyle sevişmek.

tahabbut
düşünmek. * aklını eksiltmek, fâsid etmek.

tahabbüb
"sevgi göstermek, muhabbet beslemek. bir kimseyi dost ittihaz etmek. sevdirmeği istemek.(aç canavara karşı tahabbüb, merhametini değil, iştihasını açar; hem de diş ve tırnağının kirasını da ister. m.)"

tahabbüb
sevgi gösterme.

tahabbüb
kendini sevdirmek (bk. -b-b)

tahabbüş
cem'olmak, toplanmak.

tahacc
husumet etmek, düşmanlık yapmak, kin tutmak.

tahaccüm
(hacm. den) büyüme, irileşme, hacim peyda etmek.

tahaccür
taşlaşmak. taş kesilmek. donup kalmak.

tahaccür
taşlaşma.

tahaccür
taşlaşmalar, taş kesilmeler.

tahaccürat
taşlaşmalar, taş kesilmeler.

tahaci'
eğlenmek. * tenbellik etmek.

tahacu
hicvedişmek. mesel söyleşmek.

tahacüc
hüccetleşmek. birbirinden hüccet talep etmek, delil istemek.

tahacüz
men'edişmek, karşılıklı engel olmak.

tahadd
muhalefet edişmek, birbirine karşı gelmek.

tahaddi
meydan okuma.

tahaddi
meydan okuma.

tahaddî
meydan okuma ve ihtiyaç vakti (inanmayanlara peygamberliğin ispatı, inananlar için imanın güçlendirilmesi vaktinde gösterilen mu'cizeler)

tahaddi mu'cizesi
"cenab-ı hakk'ın, resülüne inzal ettiği kur'anın şeksiz, şüphesiz bir mu'cize-i ebediye olduğunu sarahaten göstermek için, şüphesi olanlara karşı ""kur'an'ın mislini ve nazirini yapın"" diye meydan okuması."

tahaddu'
(hud'a. dan) bilerek aldanma.

tahaddüb
(hadeb. den) kamburlaşma.

tahaddübât
(hadeb. den) kamburlaşma.

tahaddür
(hadr. dan) inişe doğru akıp gitme. * yokuş aşağı hızla inme.

tahaddür-i miyâh
suların akıp gitmesi.

tahaddüs
bilmediği ve duymadığı ihbar ve havadisi idrak eylemek. zan ve tahmin etmek. * sür'atle idrak etmek.

tahaddüs
var olma.

tahaddüş
tırmalanma. * üzüntü duyma.

tahadu'
aldanmış gibi görünme.

tahadüs
haberleşmek.

tahaf
ince ve şeffaf bulut.

tahaffuz
korumak, sakınmak. kendini muhafaza etmek. * barınmak.

tahaffuz
korunma.

tahaffuz
korunma

tahaffuzî
korunma ile ilgili.

tahaffuzkâr
f. korunan, sakınan. kendisini muhafaza eden.

tahaffüf
(hiffet. den) hafiflemek. hafif olmak. * ayağa mest gibi bir şey giymek.

tahai
birbiriyle kardeş olmak.

tahakkud
kin tutma, kin gütme.

tahakkuk
bir şeyin doğruluğunun meydana çıkması. gerçekleşmek. delil ile isbat edilmek. sabit ve hakikat olduğu aşikâr olmak.

tahakkuk
gerçekleşme.

tahakkuk
gerçekleşen

tahakkük
kaşınmak. ovunmak.

tahakküm
(hüküm. den) tekebbür, zorbalık etmek. zorla hükmetmek.(evet imanlı fazilet, medar-ı tahakküm olmadığı gibi, sebeb-i istibdad da olamaz. l.)

tahakküm
hükmetme, zorbalık.

tahakküm
tahakkümler, zorbalıklar.

tahakkümât
tahakkümler, zorbalıklar.

tahakkümî
mânasız iddia. delilsiz, isbatsız haklılık dâva etmek, mânasız mücerred dâva.

tahakkümî
delilsiz dâvâ.

tahaküm
hükmedişmek.

tahalhul
(halhal. dan) ayağa bilezik takma. * bir cismin hacminin büyümesi, şişmesi. * hava cereyanı olması.

tahâlib
soysop, sülâle.

tahalli
(halâvet. den) kendi kendini donatmak. süslenmek.

tahalluk
ahlâklanmak. iyi huy edinmek. yüksek islâmi ahlâkla ahlâklanmak.

tahalluk
ahlâklanma.

tahallut
(halt. dan) karışma. karışık olma.

tahallüb
sızma. ter çıkarma. * sütlenme. süt peyda etme. * imrendiğinden ağzının suyu akmak. * pâre pâre etmek, dağıtmak, parçalamak.

tahallüd
(huld. dan) bir yerde devamlı kalmak. devamlı olmak.

tahallüf
geride bırakılma. arkada kalma. * değişme. uygun olmama.

tahallüf
geride bırakılma.

tahallül
"(halel. den) bozulmak. ekşimek. sirke olmak. * araya girmek. başka bir şeyin müdahale etmesi, karışması. * dişleri hilâllamak.(haşirde bütün zevil-ervahın ihyası; mevt-âlud bir nevm ile kışta uyuşmuş bir sineğin baharda ihyâ ve inşâsından kudrete daha ağır olamaz. zira kudret-i ezeliye zâtiyedir; tagayyür edemez, acz tahallül edemez, avâik tedâhül edemez, onda meratib olamaz, her şey o'na nisbeten birdir. h.)"

tahallül
ayrışma.

tahallüm
bâliğ olmak.

tahallüs
halâs olmak. kurtulmak. * edb: şiirde mahlâs kullanmak.

tahallüs
kurtulma.

tahalüs
sövüşmek.

tahamhum
atın yulaf görünce kişnemesi.

tahami
ihraz etmek. erişmek. kazanmak.

tahamil
ahlâkı kötü kimse.

tahamil
ahlâkı kötü kimse.

tahammi
(hamy ve himayet. den) korunma, kendini himaye etme. * perhiz etme.

tahammuk
ahmaklaşma.

tahammuk
ahmaklaşma.

tahammus
büzülme. büzülüp buruşma.

tahammuz
ekşimek. mayalanmak. oksitlenmek.

tahammüc
dikkatle bakmak.

tahammüd
ateşin sönmeğe yüz tutması.

tahammül
yüklenmek. bir yükü üstüne almak. * sabretmek. katlanmak. * kaldırmak.

tahammül
sabretme, dayanma.

tahammül
sabreden, katlanan

tahammülgezâ
f. dayanılmaz, tahammül edilmez.

tahammülgüdâz
f. tahammülü ve dayanmayı yırtıp geçen.

tahammülsuz
f. tahammülü yok eden. sabırsızlık veren.

tahammülsûz
dayanma gücünü kıran.

tahammülü
dayanılmaz, katlanılması mümkün olmayan

tahammür
mayalanmak. ekşimek. * sarhoşluk verecek hâle gelmek.

tahammür
ekşime, fermentasyon.

tahammür
ekşimeler, mayalanmalar.

tahammürât
ekşimeler, mayalanmalar.

tahammüs
sağlamlık, muhkemlik.

tahamuk
ahmaklaşmak.

tahamül
başkasının zahmetini yüklenmek.

tahamür
uyuşturmak. * şarap yapmak.

tahan
kendini toprağa gömerek yatan küçük bir hayvan.

tahanet
değirmencilik.

tahanni
(hany. dan) eğilmek, eğrilmek. * kınaya boyamak.

tahannun
fazlaca acıma.

tahannüf
hanefi mezhebinden olma. hanefî mezhebine girme.

tahannük
tülbendi çenesi altından dolamak.

tahannün
çok istekle sızlanma. * şefkat etme. * meyl ve muhabbet.

tahannün
inleme.

tahannüs
tehir etmek, sonraya bırakmak.

tahannüt
ölü üzerine güzel kokular serperek kefenlemek.

taharet
temizlik. nezafet. temizlenmek. * fık: habes, necaset denilen maddeten en pis şeylerin veya hades denilen şer'î bir mâninin zevalidir.

taharet
temizlik.

taharet-i kübraâ
cünüblük veya hayız, nifas gibi hallerden çıkmak için gusül abdesti alarak temizlenmek.

taharet-i suğra
abdestsizlik denilen hali, abdest alarak gidermek.

tahârir
bulut parçası.

taharri
(hary. dan) aramak. araştırmak. incelemek. araştırılmak.

taharrî
arama.

taharrî
araştırma

taharri-i hakikat
hakikatı, doğruyu araştırmak, aramak.

taharriyât
araştırmalar. aramalar. aratmalar.

taharriyât
aramalar.

taharruk
yırtılma. koparılma. sökülme. yarılma.

taharrüc
günahtan içtinab etmek, günahtan çekinmek.

taharrüf
sapmak. inhiraf etmek.

taharrüf
sapma.

taharrük
hareketlenme.

taharrük
hareketlenme.

taharrüm
yarılmak.

taharrüs
sakınmak, korunmak.

taharrüz
sakınma, çekinme, korunma.

taharrüş
tırmalanma.

taharrüşât
tırmalanma.

taharüc
tevzi etmek, dağıtmak.

taharüs
ekin ekmek, tahıl ekmek.

tahassul
hâsıl olmak. üremek. husule gelmek. bir araya birikip sâbit ve bâki olmak. netice olarak çıkmak.

tahassul
üreme.

tahassul
meydana gelme, ortaya çıkma, elde edilme

tahassun
bir kaleye kapanmak. korunmak. istihkâma çekilmek. tahkim edilmiş bir yere sığınmak.

tahassungâh
f. sağlam korunulacak yer. sağlam sığınak.

tahassur
eli böğüre koymak.

tahassus
(husus. dan) hususi ve mahsus olmak. bir kimseye mahsus kılınmak.

tahassus
hususîleşme.

tahassün
bir kaleye kapanmak. korunmak. istihkâma çekilmek. tahkim edilmiş bir yere sığınmak.

tahassün
sığınma.

tahassüngâh
sığınak.

tahassür
(hasret. den) hasret çekmek. elde edilmesi istenilen ve ele geçirilemeyen şeye üzülmek.

tahassür
özleme.

tahassürât
tahassürler. hasret çekmeler.

tahassür-i dem
kanın pıhtılaşması.

tahassüs
iyi bir haber duyup memnun olmak. kalben ve ruhen hislenmek, hissetmek. * casuslamak. * aratmak.

tahassüs
duygulanma.

tahassüs
duygulanmalar, hislenmeler.

tahassüsât
duygulanmalar, hislenmeler.

tahasüb
hesaplaşmak.

tahasüd
hased edişmek, düşmanlık etmek.

tahasüm
husumet edişmek, düşmanlık yapmak.

tahasür
birbirinin beline elini sokup yürümek. * eli böğürüne koymak.

tahat
ufak etmek. ufalamak.

tahatti
meydan okuma.

tahatti
saldırışlar, tecavüzler.

tahattiat
saldırışlar, tecavüzler.

tahattum
kin, hiddet ve öfke içinde olmak.

tahattur
hatırlamak. * muhatara ve tehlikeden kaçıp uzaklaşmak.

tahattur
hatırlama.

tahattur
hatırlayan

tahattüm
(hatem. den) hatem, yüzük takınmak. * tas: ariflerin gönlüne Allah'ın koyduğu işaret.

tahattür
tembel tembel yürümek.

tahatül
birbirini aldatmak.

tahatıh
karanlık. * bulutluluk.

tahavus
göz ucuyla bakmak.

tahavvu'
eksilmek, noksanlaşmak.

tahavvüb
bir nesneye acınmak ve mahzun olmak.

tahavvüf
korkuya düşmek. korkmak. * bir şeyi eksiltmek.

tahavvüf
korkma.

tahavvül
(hâl. den) birinden diğerine geçmek. tebdil olunmak, değişmek. dönmek. bir hâlden başka bir hâle geçmek.

tahavvül
değişme.

tahavvül
değişmek, dönüşmek

tahavvül
tahavvüller. değişmeler.

tahavvülât
tahavvüller. değişmeler.

tahavvülât
değişmeler.

tahavvülât-ı külliye
büyük değişiklikler.

tahavvülât-ı zerrat
"zerrelerin tahavvülü.(tahavvülât-ı zerrat, nakkaş-ı ezelî'nin kalem-i kudreti, kitab-ı kâinatta yazdığı âyât-ı tekviniyenin hengâmındaki ihtizazatı ve cevelânıdır. yoksa; maddiyyun ve tabiiyyunların tevehhüm ettikleri gibi tesadüf oyuncağı ve karışık, mânasız bir hareket değildir. çünkü; bütün mevcudat gibi zerreler ve her bir zerre, mebde-i hareketinde ""bismillah"" der. çünkü nihayetsiz, kuvvetinden fazla yükleri kaldırır. ve buğday dânesi kadar bir çekirdeğin koca bir çam ağacı gibi bir yükü omuzuna alması gibi... hem vazifesinin hitamında ""elhamdülillah"" der. çünkü: bütün ukulü hayrette bırakan hikmetli bir cemâl-i san'at, faydalı bir hüsn-ü nakş göstererek sâni-i zülcelâl'in medâyihine bir kaside-i medhiye gibi bir eser gösterir. meselâ: nar ve mısıra dikkat et. s.)"

tahavvün
eksilmek. * ziyafet vermek. * söz vermek, ahdetmek.

tahavvür
tezlik, acelecilik.

tahavvüs
bahadırlık, kahramanlık. * sefer niyyetiyle bir yerde durmak.

tahavüz
birbirini cenkten men'etmek. dövüşten alıkoymak.

tahayyül
hayale getirmek. hayalde canlandırmak. fikir kurmak. (bak: dimağ)

tahayyül
hayâl etme.

tahayyül
hayal eden

tahayyül
tahayyüller, hayale dalmalar, hayalde canlandırmalar.

tahayyülât
tahayyüller, hayale dalmalar, hayalde canlandırmalar.

tahayyülât
hayale getirmek. hayalde canlandırmak. fikir kurmak. (bak: dimağ)

tahayyülî
hayal etmekle ilgili hâller (bk. -y-l)

tahayyür
beğenip seçmek, muhayyer olmak.

tahayyür
şaşakalma.

tahayyür
hayrete düşüp şaşakalmalar. hayran olmalar.

tahayyürât
hayrete düşüp şaşakalmalar. hayran olmalar.

tahayyüz
(hayz. den) yer tutmak, yer almak. * ehemmiyet kazanmak. * fiz: herhangi bir cismin boşlukta yer alması.

tahayyüz
yer tutma.

tahaz
birbirini kandırmak, aldatmak.

tahazhuz
suyun deprenmesi, hareket etmesi.

tahazzu'
(huzu. dan) alçakgönüllülük gösterme. mütevazi olma.

tahazzur
(hazır. dan) hazır bulunma. hazır olma.

tahazzüb
(hizb. den) toplanma, birikme. küçük topluluk meydana getirme.

tahazzün
hazineye girmek. * yığılmak.

tahazzün
birikme.

tahazzür
(hazer. den) sakınma, korunma, çekinme.

tahazül
birbirini rüsvay etmek, kepaze etmek.

tahaşhuş
kâğıt hışırtısı. * yeni kaftan avazı. silâhların sürtünmelerinden çıkan ses.

tahaşi
bir yana olmak. * utanmak. * sıkılmak.

tahaşşi
(haşyet. eden) korkmak. çekinmek. ürpermek.

tahaşşu'
(huşu. dan) mütevâzi olmak. alçakgönüllülük gösterme.

tahaşşüd
birikme, yığılma. toplanma.

tahaşşün
kin tutmak. * kokup yemek.

tahbib
fâsid etmek, bozmak.

tahbie
gizlemek, saklamak. * kadını perdeye koyup kimseye göstermemek.

tahbir
tahsin etmek, tezyin etmek. güzelleştirmek, süslemek.

tahbiye
hıfzetmek, korumak. * engel olmak, men'etmek.

tahcil
atın dört veya üç ayağında veya ikisinde bileklerinden yukarı olan beyazlık.

tahcir
bir yere taş koymak, taş yığmak. * fık: kimsenin girmemesi için arazinin etrafına taştan sınır yapmak. * hayvanı dağlayıp nişanlamak.

tahdi'
aldatmak.

tahdib
kamburlaştırma. kubbelendirme.

tahdic
dikkatle bakmak. * atmak.

tahdid
hudutlandırmak. sınırlamak. sınırı belli etmek. * tarif etmek. * bir şeyi kasdetmek. * keskin etmek. bilemek.

tahdid
sınırlama.

tahdid
sınırlandırılma

tahdidât
tahditler. sınırlamalar.

tahdid-i sinn
yaş haddi. emeklilik.

tahdik
(hadeka. dan) gözünü dikip, ayırmadan ve dikkatle bakma.

tahdim
hizmet ettirmek. * atın ayaklarının beyazlığı dirseklerinden aşağı olmak.

tahdir
(hader. den) örtülendirme, örtülü bulundurma. * uyuşturmak.

tahdis
(hudus. dan) söylemek. anlatmak. rivayet etmek. * şükür ve teşekkür ile bildirmek. görülen iyiliği herkese söylemek. * hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın sözünü tekrarlamak.

tahdîs
şükürle söyleme.

tahdisât
anlatmalar. rivayet etmeler. * teşekkürle bildirmeler. * hadis anlatmalar.

tahdis-i nimet
"cenab-ı hakk'a karşı şükrünü edâ etmek ve teşekkür etmek maksadiyle nâil olduğu nimeti anlatmak, onunla sevincini ve şükrünü bildirmek. (bak: küfran-ı ni'met)(bâzan tevâzu', küfran-ı ni'meti istilzam ediyor, belki küfran-ı ni'met olur. bâzan da tahdis-i ni'met, iftihar olur. ikisi de zarardır. bunun çâre-i yegânesi ki; ne küfran-ı ni'met çıksın, ne de iftihar olsun. meziyet ve kemalâtları ikrar edip, fakat temellük etmiyerek, mün'im-i hakiki'nin eser-i in'âmı olarak göstermektir. meselâ: nasılki murassa' ve müzeyyen bir elbise-i fâhireyi biri sana giydirse ve onunla çok güzelleşsen, halk sana dese: ""mâşâallah çok güzelsin, çok güzelleştin. ""eğer sen tevazu'kârâne desen: ""hâşâ!.. ben neyim, hiç. bu nedir; nerede güzellik?"" o vakit küfran-ı ni'met olur ve hulleyi sana giydiren mahir san'atkâra karşı hürmetsizlik olur. eğer müftehirane desen: ""evet ben çok güzelim, benim gibi güzel nerede var, benim gibi birini gösteriniz... ""o vakit, mağrurane bir fahirdir.işte, fahirden, küfrandan kurtulmak için demeli ki: ""evet ben güzelleştim, fakat güzellik libasındır ve dolayısiyle libası bana giydirenindir; benim değildir."" m.)"

tahdîsinîmet
şükür için kendine verilen nimeti söyleme.

tahdit
sınırlanma, sınırlandırılma

tahdiş
(hadeş. den) kurcalamak. tırmalamak. * incitmek. * kaşımak.

tahdiş
kurcalama.

tahdiş
tırmalamalar. kurcalamalar.

tahdişat
tırmalamalar. kurcalamalar.

tahdiş-i ezhan
zihinleri kurcalamak, tırmalamak.

tahe
helâk oldu, berbad oldu (meâlinde fiil).

tahf
gam, tasa.

tahfe
mekân, mevzi.

tahfif
(hıffet. den) hafifletme, yükünü azaltma. kolaylaştırma. * lâyıkı vechiyle hürmet etmemek. * maddî-manevî bir ızdırabı azaltmak. * kelimelerin bazı harflerini terketmekle telâffuzunu kolaylaştırmak.

tahfif
hafifleştirme.

tahfif
hafifletilme

tahfifât
"(tahfif. c.) hafifletmeler; yükünü eksiltmeler, kolaylaştırmalar."

tahfil
koyunun sütü çoğalsın diye birkaç gün sağmayıp bırakmak.

tahfir
utandırmak. * aman vermek.

tahfiz
aşağı indirmek. * asan etmek, kolaylaştırmak.

tahh
kırmak.

tahhan
(tahn. dan) değirmenci, öğütücü.

tahhane
çokluk deve. deve sürüsü. * çok asker.

tahi
çekilmiş. uzatılmış. * kesret, çokluk.

tahin
darı unu. * öğütülmüş tahıl. * şekerle karıştırılarak helvası yapılan öğütülmüş susam.

tahine
öğütücü diş, azı dişi.

tâhine
azı dişleri, öğütücü dişler.

tahir
yüksek nefes.

tahir
temiz. pâk. abdesti bozacak veya guslü icab ettirecek şeylerden birisiyle özürlü olmayan. * zâhir ve bâtında bütün ayıp ve kirlerden temiz, pâk olduğu için hz. peygamberimize de (a.s.) bu isim verilmiştir. * müzikte: makam ismi.

tâhir
temiz.

tâhir
kadınların aybaşı ve doğumdan çıktıkları zamanlar.

tahirat
pâk ve temiz olanlar.

tâhirât
temiz olanlar.

tahire
temiz. pâk. abdesti bozacak veya guslü icab ettirecek şeylerden birisiyle özürlü olmayan. * zâhir ve bâtında bütün ayıp ve kirlerden temiz, pâk olduğu için hz. peygamberimize de (a.s.) bu isim verilmiştir. * müzikte: makam ismi.

tahiyyat
selâmlar. duâlar. manevî hayat hediyeleri. tezahürat-ı hayatiye. * mâlikiyet, beka ve mülk. (bak: et-tahiyyatü)

tahiyyât
hediyeler.

tahiyye
selâmlar, dualar. hayır duâları. * mülk, beka ve devamlılık. * namazın iki ve dört rek'atı sonunda okunan ettahiyyat duası. * selâm verme ve hayır dua etme. * mülk ve mâlikiyet.

tahiyye
hediye.

tahiyyet-ül mescid
bir mescide veya bir camiye girildiğinde, sevab niyetiyle, oturmadan evvel kılınan namaz.

tahkik
doğru olup olmadığını araştırmak veya doğruluğunu, yanlışlığını meydana çıkarmak. incelemek. içyüzünü araştırmak. * bir şeyi eksiksiz ve ziyâdesiz yapmakta mübâlağa etmektir. bir şeyin hakikatına ermek, künhüne vâkıf olmak, nihayetine erişmek demektir. kur'an kıraat ıstılahında ise: her harfin hakkını vermek, özel sıfatlarına riayet etmek, sesi tam mahrecinden çıkarmak, medleri gerektiği kadar uzatmak, hareke, ızhar ve gunneleri okuyuş hassasiyetinin en son imkânını kullanarak okumaktır.

tahkik
araştırma.

tahkikan
inceleyerek. araştırma suretiyle. hakikatını öğrenerek.

tahkikat
araştırmalar. hakikati ve doğruyu inceleyip öğrenmek için yapılan taharriyat.

tahkikât
araştırmalar.

tahkikat-ı ibtidaiyye
huk: ilk tahkikat. ilk soruşturma.

tahkikî
araştırma ile alâkalı. tahkikata ait.

tahkikî
araştırmalı.

tahkikî
araştırarak ve kesin delillere dayanarak elde edilen iman

tahkikî iman
(bak: iman-ı tahkikî)

tahkikiye
araştırma ile alâkalı. tahkikata ait.

tahkim
hakem tayin etmek. hâkim nasbeylemek. * kuvvetlendirme. sağlamlaştırmak, kavileştirmek. * birisini fesattan men'eylemek. * mahkemede hasmın dâvalarının açıkça belli olması için hâkimi değiştirmek.

tahkim
hakem tayin etme, kuvvetlendirme.

tahkim
sağlamlaştıran

tahkimât
ask: bir yeri düşmanın hücumuna karşı sağlamlaştırmak.

tahkimât
tahkimler.

tahkimen
tahkim ile.

tahkir
hareket etmek. hor görmek. küçük görmek. aşağı ve alçak addetmek.

tahkir
aşağılama.

tahkir
aşağılayan, hakaret eden

tahkir
tahkirler. hor ve küçük görmeler. hakaret etmeler.

tahkir-âmiz
f. hakaretle karışık söz. * tahkir edici.

tahkirât
tahkirler. hor ve küçük görmeler. hakaret etmeler.

tahkirât
aşağılamalar.

tahkirkârâne
aşağılarcasına.

tahkiye
anlatmak. hikâye etmek.

tahkiye
hikâye etme.

tahl
dalak ağrısından incinmek. * bozulmak, değişmek.

tahlee
bulut.

tahli'
(hal'. dan) söküp çıkarmak. koparmak. * tahttan indirmek.

tahlid
(huld. dan) devamlı olarak oturtma veya oturtulma.

tahlif
(half. dan) yemin ettirmek. yemin vermek.

tahlik
yaratmak. * eskitmek.

tahlil
müşkül meseleyi halletmek. * bir şeyi kolaylıkla tutmak. * eritmek. * bir şeyi helâl kılmak. * yemine kefaret etmek. * man: terkibin zıddıdır. bir kıyas neticesinin mantık şekillerinin hangisinden olduğunu bilmek için delilin tahlili, araştırılması. * fiz: mürekkep bir cismi tetkik etmek için esas unsurlara ayırma, çözümleme. * kim: analiz. * tıb: ilâçla şişliği gidermek.

tahlil
çözümleme.

tahlil
tahliller, analizler.

tahlilat
tahliller, analizler.

tahlilî
çözümlemeli.

tahlil-i hurdebinî
mikroskopla tahlil.

tahlim
(hilm. den) kızgınlığını ve öfkesini giderme. sâkinleştirme, yumuşatma, teskin etme.

tahlis
kurtarmak. halâs etmek. * bir şeyin özünü, hülâsasını almak.

tahlis
kurtarma.

tahlis
kurtaran

tahlisen
hülâsa ederek. özünü söyleyerek.

tahlis-i giriban
yakayı kurtarma, kurtarılma.

tahlisiyye
can kurtaran.

tahlit
(halt. dan) karıştırma. karıştırılma. bozma. saflığını giderme. fâsid etme.

tahliye
(halâ veya halvet. den) boşaltmak. boş bırakmak. serbest bırakmak. * tathir etmek. temizlemek.

tahliye
boşaltma, bırakma.

tahliye
serbest bırakma

tahliye-i sebil
bir suçluyu bırakma, salıverme.

tahliz
bir kimsenin kulağına küpe ve koluna bilezik takmak.

tahma
bir ot cinsi.

tahme
insan cemaatı, topluluk. * büyük sel.

tahmel
ahlâkı kötü kimse.

tahmele
ahlâkı kötü kimse.

tahmer
sıçramak. * doldurmak.

tahmic
şiddetle bakmak. * gözünü açıp yummak.

tahmid
"(hamd. den) hamdetmek. * medhetmek, övmek. * elhamdülillâh"" kelâmının mânasını ifade etmek."

tahmid
hamdetme.

tahmidât
hamdler ve şükürler. (bak: hamd)

tahmidât
hamdetmeler.

tahmidiye
hamdetmeğe dair. hamdetmek hakkında. * çok mühim bir duânın ismidir.

tahmidnâme
medih ve şükür yazısı.

tahmik
(humk. dan) ahmak demek, ahmak olduğunu söylemek.

tahmik
ahmaklaştırma.

tahmil
yüklemek. taşıtmak. bir kimse üzerine bir işi bırakmak.

tahmil
yükleme.

tahmil
yüklenme

tahmil
yükletmeler, yükletilmeler, yüklemeler.

tahmilât
yükletmeler, yükletilmeler, yüklemeler.

tahmil-i minnet
birini minnet altında bırakma.

tahmil-i zahmet
zor bir işi birine yükletme.

tahmim
zina eden kimseyi ziftleyip, dövüp, yüzüne kara vurup, ters olarak eşeğe bindirip gezdirmek.

tahmin
(hamn. dan) aşağı yukarı bir fikir söylemek. ihtimallere dayanan düşünce. zayıf delil ile hüküm ve kıyas etmek.

tahmin
aşağı yukarı belirleme.

tahminen
takriben, aşağı yukarı.

tahminî
tahmin yoluyla. tahminle alâkalı.

tahminî
tahminle ilgili.

tahmir
(hamr. dan) mayalandırma. * yoğurma, yoğurtma.

tahmire
bulut.

tahmis
(hums. dan) bir şeyi beş kat veya beş köşe haline getirmek. * edb: bir şiirin her beytine üçer mısra ilâve ederek beşe çıkarmak.

tahmis-hâne
f. kahvenin kavrulup öğütülüp satıldığı yer.

tahmiz
azaltmak.

tahmiş
tırmalamak. * hiddetlendirmek.

tahn
öğütme, öğütülme.

tahnib
atın belinde ve ayaklarında eğrilik olmak.

tahnik
(hunk. dan) boğmak.

tahnit
mumyalamak. ölüyü bozulmadan muhafaza etmek için ilâçlamak.

tahniyât
öğütme, öğütülme.

tahniye
kınaya boyamak.

tahr
uzaklaştırmak. ırak etmek. * atmak. * göz çapağını dışarı atmak. * seri, hızlı. * oku uzak giden yay.

tahrebe
ağaç kurdunun ağacı oyup delmesi.

tahrib
harab etme, edilme. yıkma. bozma.

tahrib
yıkma, yıkım.

tahrib
tahribler, yıkıp bozmalar, harab etmeler.

tahribât
tahribler, yıkıp bozmalar, harab etmeler.

tahribât
tahripler, yıkmalar.

tahribât
harab etme, edilme. yıkma. bozma.

tahribkâr
tahrib eden, yıkan.

tahribkâr
tahrip edici, yıkıcı.

tahribkârâne
tahrip edercesine.

tahric
darlık ve zahmet vermek, tazyik.

tahric
çıkarma.

tahrif
(harf. den) harflerin yerini değiştirmek. bozmak. kalem karıştırmak. * kendi menfaati veya başkasının zararı için bir ibârenin mânasını değiştirmek. * başka tarafa meylettirmek.

tahrif
bozma, harflerle oynayarak aslını değiştirme.

tahrif
değiştirilme, aslından uzaklaştırılma

tahrif
bozmalar. kalem karıştırmalar.

tahrifât
bozmalar. kalem karıştırmalar.

tahrifât
tahrifler, bozmalar.

tahrifdârâne
bozarak, bozarcasına.

tahrifkârane
tahrif ederek, bozarak.

tahrik
kımıldatma. kımıldatılma. yerinden oynatma. hareket ettirme. * gr: cezimli bir harfi harekeli okuma. * yola çıkarma. * azdırma, kışkırtma. * uyandırma.

tahrik
hareketlendirme, kışkırtma.

tahrik
harekete geçiren kamer

tahrik-amiz
f. kışkırtıcı. tahrik edici.

tahrikat
ayaklandırmalar, kışkırtmalar. hareket ettirmeler.

tahrikât
tahrikler.

tahrim
haram kılma. haram kılınma. dince yasak edilme. * kudsî sayarak yaklaşmayı yasak etme.

tahrim
haram kılma.

tahrim suresi
"kur'an-ı kerim'in 66. suresidir. ""lime tüharrimu"" da denir. medine'de nâzil olmuştur."

tahrim tekbiri
iftitah tekbiri de denir. (bak: iftitah tekbiri)

tahrime
namaza başlanırken söylenen tekbir. * hacıların ihrama bürünmeleri.

tahrimen
haram olarak. harama yakın olarak.

tahrimen mekruh
(vâcibin zıddı) harama yakın iş olup, zannî delil ile olan nehiydir.

tahrimî
(tahrimiyye) haramla ilgili, harama ait.

tahrip
yıkıcı, bozucu

tahrir
yazmak. yazılmak. kaydetmek. * hürriyete kavuşturmak.

tahrir
yazma.

tahrirât
tahrirler. yazı. resmî mektup.

tahriren
yazmak suretiyle, yazı ile.

tahrir-i rakabe
köle veya cariye azad etme.

tahris
(hırs. dan) hırslandırma.

tahrisât
(hırs. dan) hırslandırma.

tahriz
(hırz. dan) kışkırtma, kışkırtılma. * kandırmak. * koparmak.

tahrizât
(hırz. dan) kışkırtma, kışkırtılma. * kandırmak. * koparmak.

tahriş
tırmalama. yakıp kaşındırma. * azdırma. rencide etmek.

tahriş
tırmalama, azdırma.

tahrişât
tırmalama. yakıp kaşındırma. * azdırma. rencide etmek.

tahs
eliyle defetmek, eliyle itip kovmak.

tahsa'
toprak saçmak.

tahsib
ufak taşları mescide veya başka yere döşemek.

tahsif
nâlin yaptırmak.

tahsil
hâsıl etmek. * ilim edinmek. ilim öğrenmek veya öğretmek için çalışmak. * vergi toplamak. * aşikâre eylemek.

tahsil
edinme, derleme.

tahsil
elde etmek, kazanmak

tahsilât
devlet gelirlerinin toplanması.

tahsilât
edinmeler, derlemeler.

tahsildâr
f. devlet gelirlerini vazifeli olarak toplayan, tahsil eden memur.

tahsildâr
vergi derleyen.

tahsim
kestirmek. * dağılmak.

tahsin
beğenmek ve alkışlamak. * tezyin eylemek, güzelleştirmek. * iyi ve güzel bulmak.

tahsin
beğenme, güzel görme.

tahsin
beğenme, güzelliğini ilân etme

tahsinat
alkışlamalar. güzelleştirmeler. beğenmeler.(bilbedahe şöyle tahsinat ve tezyinat, onların sâniinde gayet şiddetli bir irâde-i tahsin ve kasd-ı tezyin var olduğunu gösterir. ve irade-i tahsin ve tezyin ise bizzarure o sâni'de san'atına karşı kuvvetli bir rağbet ve kudsi bir muhabbet olduğunu gösterir. ve masnuât içinde en câmi' ve letaif-i san'atı birden kendinde gösteren ve bilen ve bildiren ve kendini sevdiren ve başka masnuattaki güzellikleri mâşâallâh deyip istihsan eden bilbedahe o san'atperver ve san'atını çok seven sâni'in nazarında en ziyade mahbub, o olacaktır. s.)

tahsinât
tahsinler, beğenmeler.

tahsinhân
f. aferin diyen. beğenip alkışlayan.

tahsin-i kelâm
bir sözü beğendiğini ifade etmek. sözü güzelleştirmek.

tahsin-i lâfz
lâfı süsleme, sözü güzelleştirme.

tahsinkârâne
beğenerek.

tahsinkerde
f. beğenilmiş.

tahsir
hasret bırakma. hasret etme. * kuşun tüyünü bırakması, dökmesi.

tahsis
(husus. dan) belli bir gaye için kullanmak. * bir şey veya bir kimse için ayırmak. * kredi. tazminat.

tahsis
biri için ayırma.

tahsis
ayırıcı, bir tarafa ait kılıcı

tahsisat
bir kimse veya bir daire için ayrılmış para veya mal.

tahsisât
biri için ayırmalar.

tahsisat-ı mesture
örtülü kadın. islâmiyetin emrettiği şekilde örtülmesi farz olan yerlerini örtmüş olan kadın. (bak: tesettür) * gizli tutulan resmi işlerde harcanmak için hükümetin emrine verilen para. (buna tahsisat-ı mesture de denir.)

tahsisen
tahsis suretiyle. * hele, en çok.

tahsisen
birine ayırmakla.

taht
f. yağma, talan, soygun, çapul.

taht
hükümdar koltuğu.

tahtah
arslan.

tahtaha
bir şeyi doğrultmak. * beraber etmek. * bazısını bazısına katmak.

tahtanî
alt kat. alt katla alâkalı.

tahtaniye
altta olan, alttaki. * noktası altta olan harf.

tahte
f. yağmalanmış, soyulmuş, talan edilmiş.

taht-el arz
yer altı. toprak altı.

taht-el bahir
denizaltı. denizaltı gemisi.

tahtelarz
yeraltı.

tahtelbahir
denizaltı.

tahtelhıfz
(taht-el hıfz) muhafaza altında.

tahtessera
(taht-es serâ) toprak altı.

tahtessıfır
sıfırın altı, eksi.

taht-eş şuur
şuur altı. şuur haricinde olarak açılıp yayılan zihnî faaliyet.(taht-eş şuur, gayr-ı meş'urdan vâzıhan farklıdır. hâfızada teraküm etmiş, fakat bu anda kendisini düşünmediğimiz hâtıralar, gayr-i meş'ur ve kaimdirler. fakat taht-eş şuur değildirler. l.r.)

tahteşşuûr
şuuraltı.

tahtgâh
f. başşehir, başkent. * taht yeri.

tahtib
odun toplamak.

tahtie
"bir kimseyi veya bir şeyi hatalı görmek, hata isnad etmek, yanıltmak. ""bu hatadır"" diye iddia etmek. * ıst: ""mezhebim haktır, hata ihtimali var. başka mezheb hatadır, savaba ihtimal var"" diyenler ki, bu hatalı anlayışa izafeten ""tahtie"" denmiştir."

tahtie
hatalı görme.

tahtim
mühürleme. mühür basma. * tamamlama.

tahtit
zayıflık. * kurmak. * pare pare etmek, parçalamak.

tahtiye
hatâya düşürmek, yanıltmak.

tahtiyet
alt oluş.

taht-nişin
taht'a oturan. hükümdar. padişah.

tahtnişin
tahta oturan.

taht-ı belkıs
belkıs'ın tahtı. (çok eski mecusi yemen padişahlarından şerahil'in kızı belkıs, başka kardeşi olmadığından babasının yerine yemen'e hükümdar olmuş idi. sonra süleyman aleyhisselâm ile evlendi. onun mu'cizeleriyle imana geldi.) bak: hüdhüd, süleyman (a.s.)

taht-ı esaret
esaret altı.

taht-ı hüküm
hüküm altına.

taht-ı hümâyun
padişahların merasim sırasında oturdukları sedir.

taht-ı müzakere
konuşulmakta olan.

taht-ı revan
dört kişi veya iki katırla taşınan nakil vasıtası.

tahun
su değirmeni.

tahune
su değirmeni.

tahur
tâhir. hem temiz hem temizleyici. çok temiz.

tahv
düşmek. * çekip uzatmak.

tahve
eti pişirmek.

tahvid
sür'atle gitmek, hızla gitmek.

tahvif
korku vermek. ürkütmek. korkutmak.

tahvif
korkutma.

tahvif
korkutmalar. korkuya düşürmeler.

tahvifât
korkutmalar. korkuya düşürmeler.

tahvifen
korkutarak.

tahvil
bir halden başka bir hale getirmek. değiştirmek. * döndürmek. * faizli borç senedi.

tahvil
değiştirme.

tahvil
dönüştürmek, değiştirmek

tahvilât
tahviller. * borç senetleri.

tahvilât
değiştirmeler.

tahvin
birisine hâin deme. hıyânet nisbet etme.

tahvinât
birisine hâin deme. hıyânet nisbet etme.

tahvir
rücu ettirmek, döndürmek. * ağartmak, beyazlatmak, tebyiz.

tahvit
(havt. dan) duvar çekme.

tahviye
dizleri, dirsekleri, yanları, karnı ve uyluğun arasını ayırmak.

tahviz
suya dalmak.

tahya
karanlık gece.

tahye
bulut parçası.

tahyib
(haybet. den) eli boş, kederli ve mahrum kılma.

tahyil
(hayal. den) akla getirme. fikre getirme, zihinde canlandırma.

tahyilât
(hayal. den) akla getirme. fikre getirme, zihinde canlandırma.

tahyir
(hayır. dan) iki şeyden birisini seçme durumunda bırakma. istediğini seçmesini teklif etme.

tahyis
zelil etmek, kepaze etmek. * boyun eğdirmek. muti etmek.

tahzi'
yarma, kesme. * ameliyat.

tahzib
(hizb. den) takım haline getirmek. hizibleştirmek. gruplaştırmak.

tahzif
saçını düzüp bezemek, süslemek.

tahzil
aşağılatmak, alçaltma, bayağılaştırma.

tahzim
kesmek.

tahzin
(hüzn. den) kederlendirme, tasalandırma. * hazin hazin kur'an-ı kerim okuma.

tahzir
yeşil renk verme. yeşillendirme. * hazırlama.

tahzir
sakındırma.

tahziz
isteklendirme, rağbet ettirme.

tahıl
bayat su. bekleyerek bozulmuş su.

tahılle
gerçek yere yemin etmek. * yeminden kurtulmak için verilen keffaret.

tahıllet-ül kasem
yemin keffareti.

tahıne
azı dişlerinden birisi.

tahşid
yığma. toplama. biriktirme. yığınak. * bir mevzu hakkında çok izah ve konuşmalar.

tahşid
yığma, biriktirme, destekleme, kuvvetlendirme.

tahşidât
birikmeler. toplamalar. yığınaklar. * konuşarak fazla üzerinde durma.

tahşidât
tahşidler.

tahşim
öfkelendirme, kızdırma, gazablandırma.

tahşin
iri ve kaba etmek.

tahşir
noksan etmek, eksiltmek.

tahşiye
(haşyet. den) korkutma. ürpertme.

taî
arabistan'da mevcut tay kabilesinden olan.

taib
tövbe eden. günahlarına pişman olan.

tâib
tövbe eden.

taif
etrafını dolaşarak ziyaret eden. tavaf eden. dolaşan. * hicaz'da mekke-i mükerreme'nin yüz kilometre güneydoğusunda, gazva dağı'nın güney eteklerinde ve bir takım tepelerin batı eteklerinde olarak 1882 metrelik yükseklikte bir şehirdir. peygamber (a.s.m.) hicretin sekizinci yılında huneyn muharebesinden döndüklerinde taif şehrini fethetmek arzu etmişlerse de, ahalisi kaleye sığınıp şiddetli bir şekilde karşı koymağa başladıklarından peygamber efendimiz kuşatmayı terkedip geri dönmüşlerdir. bir sene, sonra, yani hicretin dokuzuncu yılında taifliler bir heyet tertip ederek barış yoluyla peygamberimize itaat etmek için yollamışlardır.

taife
hususi bir sınıf meydana getiren insanlar. kavim, kabile. takım.

tâife
bölük, gurup.

taife
grup grup

taife
gruplar. milletler, kavimler. bölükler.

taife-i efrenc
frenk, avrupalı, fransız.

taife-i nisâiye
(taife-i nisâ) kadınlar taifesi, grubu.

taih
kibreden. kibirlenen. büyüklenen.

tail
uzayan. * kudret ve gına. * fayda. menfaat.

tain
süngü ile vurulmuş.

tair
(tayeran. dan) uçucu. uçan. * kuş.

tais
hafif başlı.

tâk
bina kemeri. yarım daire şeklinde kapı ve pencere üstü. çardak. kubbe. kavisli bina. eyvan.

tâk
bina kemeri.

taka
korkutmak. * hazer etmek, çekinmek, korunmak.

tâka
kubbeli mahfe. pencere. * takat. güç, kuvvet, iktidar.

takabbuh
çirkinlik.

takabbuz
(kabz. dan) toplanıp çekilme. büzülme. * kabız olmak, peklik.

takabbuzât
(kabz. dan) toplanıp çekilme. büzülme. * kabız olmak, peklik.

takabbüb
binaya kubbe yapmak.

takabbül
(kabul. den) kabullenme. üstüne alma. bir şeyi taahhüd ve iltizam etme. * öpülme.

takabuz
kabz edişmek.

takaddes
mukaddes olsun (mânasında).

takaddüm
(kıdem. den) önde bulunma. ileri geçme. * zaman veya mevki bakımından ileride olma.

takaddüm
öncelik, öne geçme.

takaddüs
mübarek kılmak. kudsî kılmak. * çok temiz olma. * mukaddes olma.

takaddüs
pek temiz olma.

takadi
birbirine hakkını vermek.

takadu'
birbirine süngü ile vurmak.

takadüm
üzerinden zaman geçmek.

takaffül
kapamak. * kilitlemek. * tilki eniği.

takafkuf
titremek.

takahhum
ansızdan bir nesneye dühul edip girmek.

takahhur
kahrolmak.

takahhül
şikâyet etmek.

taka'ku'
deprenmek, hareket etmek. * ötmek.

takali
birbirini düşman kabul etmek.

takalkul
deprenmek, hareket etmek.

takallu'
ayağını kuvvetiyle kaldırmak. * yerinden kopmak.

takallus
kısa olmak, kısalmak. * toplanmak, cem'olmak.

takallüb
bir taraftan diğer tarafa dönmek. * bir halden başka bir hale değişmek. * başka kalıba girmek.

takallüb
çevrilme, dönüşme.

takallüd
(kald. dan) bir işi üstüne almak. * takınma, kuşanma. gerdanlık veya muska gibi boyuna geçirme. * (kılıç) kuşanma.

takallüdât
(kald. dan) bir işi üstüne almak. * takınma, kuşanma. gerdanlık veya muska gibi boyuna geçirme. * (kılıç) kuşanma.

takallül
(kıllet. den) azalma, az olma.

takallüs
kasılma. bir şeyin büzülüp gerilmesi. bir uzvun çekilip toplanması. kıvrılma.

takallüs
kasılma.

takammül
bitlenme. bitli olma.

takammüm
evin süprüntüsünü ayırmak.

takammüs
gömlek giymek.

takamür
kumar oynamak.

takannu'
başına örtü örtmek.

takannün
kanunlaşma. değişmez halde, kat'i olarak belirme.

takarr
birbiriyle kararlaşmak.

takarruh
(karh. dan) yara derinleşip büyüme. * yara çıban olma.

takarrur
yerleşen, sabitleşen

takarrüb
yakınlaşmak. yaklaşmak. * zamanı gelmek. vakti yakın olmak.

takarrüb
yaklaşma, yakınlaşma.

takarrüm
tatlı tatlı yeme.

takarrür
kararı verilmek.* yerleşmek. kararlaşmak.

takarrür
kararlaşma, yerleşme.

takarrür
sabit olma, yerleşip sağlam olma

takarrüş
kesbetmek, almak, kazanmak.

takaru'
kur'a atışmak.

takarüb
birbirine yakın olmak.

takas
vereceğini alacağına karşılık tutmak suretiyle ödeşmek, sayışmak, değişmek.

takas
karşılıklı değişme.

takassi
bir şeyin aslını esasını araştırma.

takassu'
dühul etmek, girmek.

takassuf
kırılmak.

takasur
(kasr. dan) bir işi mümkün iken yapmama. esirgeme.

takasüm
kısmet edişmek. * birbirine yemin vermek.

tâkat
güç, kuvvet. iktidar.

tâkat
güç, kuvvet.

tâkatfersâ
f. dayanılmaz, tâkat götürmez.

tâkatgüdaz
f. tâkati kaldıran, gücü kuvveti eriten, mahveden.

takattub
kaşların çatılması. * buruşma.

takattuf
yüz ekşitmek.

takattur
damla. damlama. damla damla akma. * ud ağacı ile buhurlanma. * vuruşmağa hazırlanma. * bir kimse kendini bir yerden atma. * ağacın dalı kopup düşme. * bir adamı yanı üzere düşürmek. (kamus'dan)

takattur
damlama.

takattur
damlalar halinde süzülen

takatu'
kesilmek. kesişmek.

takatül
kıtal edişmek, döğüşmek, vuruşmak.

tâkat-ı beşer
beşer gücü ve kuvveti. insana mahsus kuvvet.

tâkatşiken
f. tâkati tüketen.

takaud
oturmak.

taka'ur
(ka'r. dan) çukurlaşma. * kuyunun derin ve çukur olması.

takaus
durdurmak. sonraya bırakmak.

takavim
takvimler.

takavvi
(kuvvet. den) kuvvetlenme.

takavvuz
ayrılmak. dağılmak. * yıkılmak.

takavvüb
bir şeyin kabuğu soyulmak.

takavvül
haber vermek. * yalan söylemek.

takavvüs
yay gibi kavislenme.

takavül
birbiriyle söyleşmek.

takavüm
dövüşmek, vuruşmak. birbiriyle cenge durmak.

takavür
bir cismi yuvarlak kesmek.

taka'vüs
çok yaşlanma. * evin eskiyip köhne olması.

takayyuz
kırılmak. * benzetmek.

takayyü'
kusar gibi olup kusamama.

takayyüd
bağlanma. bağlı olmak. kayıtlı bulunmak. * çalışmak. çabalamak. uğraşmak. * dikkatli davranmak.

takayyüd
bağlanma.

takayyül
uymak, iktida etmek.

takaza
başa kakmak. * sıkıştırmak. * hakkını isterken borçluyu zorlamak.

takazâ
başa kakma.

takazic
dövülüp ufalanarak yemeklerin üstüne ekilen otlar. baharat.

takazzub
kesilmek.

takazzür
çirkin şeylerden uzak olmak.

takazüf
birbirine iftira edip atışmak.

takaşkuş
hastanın iyi olması. * derinin soyulması. * her yerden yiyecek istemek.

takaşşu'
havanın açılması.

takaşşur
(kışr. dan) kabuk bağlama, kabuklanma.

takaşşüf
maişet şiddeti, geçim zorluğu.

takbib
kubbe gibi yapma.

takbih
çirkin görmek. beğenmemek. * kabahatli bulmak. * kötü gördüğünü bildiren söz söylemek.

takbih
çirkin görme.

takbih
ayıplamalar, çirkin görmeler.

takbihât
ayıplamalar, çirkin görmeler.

takbihât
çirkin görmeler.

takbil
öpmek.

takbil
öpme.

takbil
öpme

takbir
defnetmek, gömmek.

takbiz
toplayıp bir yere getirmek.

takdane
f. üzüm çekirdeği.

takdid
eti kurutmak. * uzunlamasına yırtmak veya kesmek.

takdih
beğenmeme, zemmetme. * atın belini inceltmek.

takdim
(kıdem. den) arzetmek. sunmak. * küçük bir kimseyi yaş, amel, mevki ve takva itibariyle büyük bir kimse ile tanıştırmak. * öne geçirmek, bir şeyi başka bir şeyden önde tutmak. * bir büyüğün önüne geçip bir şey vermek.

takdim
sunma, öne geçirme.

takdim
sunan

takdimât
takdim edilenler. büyüklere verilen şeyler.

takdime
kendisinden üstün kişiye sunulan armağan, hediye. * takdim.

takdime
takdim edilen armağanlar, verilen hediyeler.

takdimen
takdim ederek, öne geçirerek.

takdim-te'hir
öne geçirmek, sonraya bırakmak.

takdir
kıymet vermek. değerini, kıymetini, lüzumunu anlamak. * kader. * düşünmek. * öyle saymak.

takdir
belirleme, ölçüleme, beğenme.

takdir
değerini anlayan

takdir
mukadderât. alınyazıları. * ihtimâller.

takdirât
takdirler.

takdire
takdire lâyık

takdiren
değer ve kıymetini anlıyarak. takdir ederek.

takdirî
kaderden olan. takdir-i ilâhîye ait ve müteallik olan. * itibarî. * farazî. * gr: yazılı olmayıp var bilinen mâna veya kelime. (bak: mukadder)

takdir-i kelâm
söze değer vermek. * sözün kıymeti. sözden anlaşılan husus.

takdirkâr
takdir eden.

takdirkârâne
takdir edercesine.

takdirname
f. bir işin beğenildiğine ve istihsan edildiğine dâir alâkadarların imzasını taşıyan yazı. beğenildiğine dair yazılı kâğıt.

takdis
büyük hürmet göstermek. mukaddes bilmek. * cenab-ı hakk'ın kusursuz, pâk ve her hususta noksansız olduğunu bildirmek, söylemek ve Allah'a (c.c.) şükretmek.

takdis
mukaddes tanıma.

takdis
kutsamak, allah'ın her türlü eksiklik ve çirkinlikten yüce olduğunu ilân etmek

takdisât
takdisler.

takdiskâr
takdisci.

takdiye
hâcet bitirmek, ihtiyaç gidermek.

takfil
(kufl. dan) kilitleme veya kilitlenme.

takfiye
kafiye yapmak. * bir kimsenin ardınca olmak.

takhim
ithal etmek, içeri sokmak, girdirmek.

takhir
(kahr. dan) kahretme.

takhirât
(kahr. dan) kahretme.

taki
kendini koruyan, saklayan. * takvalı kimse. günahtan çekinen.

takî
sakınan.

taki
çok takvâ sâhibi olanlar. takiler. takvâda çok ileri giden mes'ud kimseler.

ta'kib
gözlemek. * yolunda gitmek. * peşinden yürümek. * suçlunun suçunu araştırmak. * bir kimsenin aynı senede yine gazaya gitmesi. * bir şeyi ciddiyetle istemek.

tâkib
izleme.

ta'kibât
suç işleyene karşı harekete geçmek ve suçluluk derecesini araştırmak.

tâkibât
takipler, izlemeler.

ta'kiben
takip ederek, takip suretiyle.

ta'kid
edb: ibareyi veya cümleyi anlaşılmaz şekle koyma. * düğümlenme, düğümleme.

ta'kif
eğriltmek.

ta'kil
devenin ayağına ip takıp bağlamak.

ta'kim
(akm. dan) kısırlaştırma. neticesiz bırakma.

ta'kir
bir uzvu, organı yararak sinirleri kesme.

tak'ir
(ka'r. dan) çukurlaştırma, çukur yapma.

takli'
(kal'. den) yarmak. * mübalâğa ile koparmak. kökünden söküp koparmak.

taklib
(kalb. dan) döndürme, çevirme. * bir şeyin kalıp ve şeklini değiştirme.

taklib
döndürmeler, çevirmeler. içi dışa çevirmeler.

taklibât
(kalb. dan) döndürme, çevirme. * bir şeyin kalıp ve şeklini değiştirme.

taklid
"takma, asma, kuşatma. * benzetmeğe ve benzemeğe çalışmak. benzerini yapmak. birine benzemeğe çalışarak alay etmek. sahte. bir şeyin sahtesini yapmak.(kur'an baştan aşağıya kadar, nâzil olduğu hey'et üzerine bâkidir. bu kadar kur'anı taklid etmeğe müştak olan dostlar ve mütehacim düşmanlara rağmen, şimdiye kadar kur'anın ne taklidi yapılmış ve ne de bir misâli gösterilmiştir. evet, kur'an milyonlarca arabî kitablarla mukayese edilirse benzeri bulunamaz. o halde kur'an ya hepsinin altındadır. bu ise muhaldir; öyle ise; hepsinin fevkindedir. öyle ise Allah'ın kelâmıdır. i.i.)(ey bu vatan gençleri! frenkleri taklide çalışmayınız. ayâ, avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetten sonra hangi akıl ile onların sefahet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? yok! yok! sefihane taklid edenler, ittiba değil, belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşinizi idam ediyorsunuz. âgâh olunuz ki; siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz! çünkü şu surette ittibaınız milliyetinize karşı bir istihfaftır. ve millete bir istihzadır. m.n.)"

taklid
benzemeye çalışma, öykünme.

takliden
taklid ederek, benzeterek.

takliden
taklit ederek.

taklidgâh
f. taklid yeri.

taklidî
taklide ait. sathî. * delil ve sened istemeden kabul edilen.

taklidî
taklide dayalı.

taklidî
araştırmaksızın, taklide dayanan iman

taklidî iman
(bak: iman-ı taklidî)

taklid-i seyf
kılıç kuşatma.

taklid-i tufeylâne
küçük çocuklara yakışır şekildeki taklid.

taklidkârane
taklit ederek.

taklih
dişin sarılığını gidermek.

taklil
azaltma. azaltılma. indirme. tenkis.

taklil
azaltma.

taklil-i masârif
masrafların azaltılması.

taklim
(kamış, tırnak, kalem gibi şeyleri) yontma, kesme.

taklis
def çalıp nağme söylemek.

takmis
(kamis. den) gömlek giydirme.

takmiş
cem'etmek, toplamak.

taknetu
ayet-i kerimeden bir kısım olup: ümidinizi kesmeyiniz (meâlindedir.)

takni'
başına örtü örttürmek.

taknin
(kanun. dan) kanun koyma.

takniye
çok kırmızı yapmak.

takri'
tevbih. azarlama. * birini telâşa düşürme. * te'nif. başa kakma.

takrî
azarlama, telaşlandırma.

takri'
azarlamalar, paylamalar, başa kakmalar.

takriât
azarlamalar, paylamalar, başa kakmalar.

takriât
tevbih. azarlama. * birini telâşa düşürme. * te'nif. başa kakma.

takrib
yaklaştırma. aşağı yukarı ve tahmin ile kat'i olmayan şey söyleme. tahmin. * yolunu bulma.

takrib
yaklaştırma, yaklaşık.

takrib
yakınlaştırmak

takriben
tahminen. yaklaşık olarak. aşağı yukarı.

takriben
yaklaşık olarak.

takribî
ihtimale göre olan. takribe ait.

takribî
yaklaşık.

takrid
devenin gövdesinde olan keneyi yolup gidermek. * hor ve zelil etmek.

takrin
(karin. den) birlikte bulundurma. yaklaştırma.

takrir
iyi ifade etmek. bildirmek. * ağzından anlatmak. * yerleştirmek. kararlaştırmak. yerini belirtmek. * resmî olarak yazı ile bildirmek. * tapuda, mülkünü başkasına sattığını bildirmek. * siyasî nota.

takrir
anlatma, kararlaştırma.

takrir
ağızdan anlatılan şeyler.

takrir
teklifler, takrirler, önergeler.

takrirât
ağızdan anlatılan şeyler.

takriren
ağızdan anlatarak.

takrir-i kelâm
söylemek. ifadede bulunmak.

takrirî sünnet
hazret-i peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm'ın, sahabelerinden birinin söylediğini veyahut işlediğini gördüğü halde, onu menetmiyerek sükût buyurmaları.

takris
soğutmak. * dondurmak.

takrit
kulağına küpe takmak. * davarın başına yular takmak.

takriz
hayatında bir kimseyi methetmek, övmek.

takriz
bir eserin medih yazısı.

takriznâme
bir eseri metheden yazı.

takriş
birbirine rağbet etmek.

taksib
kıvırcık yapmak.

taksif
çok kırmak.

taksim
(kısım. dan) bölme. parçalara ayırma.

taksim
bölme.

taksim
ayrılan

taksimât
taksimler. bölmeler. cüz cüz ayırmalar.

taksimât
bölmeler.

taksim-i a'mâl
iş bölümü, iş taksimi.(sani'i-i zülcelâl'in hilkat-i âlemde câri ve taksim-ül-a'mâl kaidesinden akan kanun-u tekemmül ve terakkide mündemiç olan rıza ve işaretinin imtisali farz iken, itaat tamam edilmemiştir. şöyle: kaide-i taksim-ül-a'mâli muktazi olan hikmet-i ilâhiyenin dest-i inayetiyle beşerin mahiyetinde ekmiş olduğu istidadât ve muyulâtla şeriat-ı hilkatin farz-ül-kifayesi hükmünde olan fünun ve sanayiin edasına bir emr-i manevî vermişken su-i istimalimiz ile o istidaddan tevellüd eden meyle kuvvet ve meded verici olan şevki bu hırs-ı kâzib ve şu re's-i riya olan meylü't-tefevvuk ile zayi edip söndürdük. elbette isyan eden cehenneme müstehak olur. biz de bu hilkat denilen şeriat-ı fıtriyenin evamirine imtisal edemediğimizden cehennem-i cehl ile muazzeb olduk. bu azabdan bizi kurtaracak taksim-ül-a'mal kanunuyla amel etmektir. zira seleflerimiz taksim-ül-a'mâlin ameli ile cinan-ı ulûma dâhil olmuşlardır. r.n.)

taksim-i guramâ
kârı veya zararı ortaklar arasında koydukları sermaye nisbetinde taksim etmek. * fık: bir borçlunun terekesini alacaklıların borç miktarları nisbetinde aralarında taksim etmek.

taksimülâmâl
iş bölümü.

taksir
(kasr. dan) kısaltma, kısma. * kusur, hata, kabahat, suç. günah. * bir işi eksik yapma. * bir şeyi yapabilir iken yapmama. * zayıflatmak, süstlük etmek. * geri kalmak.

taksir
kısaltma, kusur, günah.

taksir
kusurlar, suçlar, günahlar, kabahatlar.

taksirat
kusurlar, suçlar, günahlar, kabahatlar.

taksirat
kusurlar, günahlar.

taksis
kireç ile bina yapmak. * kireç ile sıvamak.

taksit
(kıst. dan) belli zamanlarda parça parça ödenecek para.

taksit
taksitler.

taktaka
(tıktıka) taşlardan çıkan ses. * hayvanların ayak sesleri veya bunları anlatmak için söylenen kelime.

taktaka
tıktıka, taş sesi.

takti'
kesme. kesilme. parça parça etme. parçalara bölme.

takti
kesme, kesik kesik okuma.

taktib
kaş çatıp yüz ekşitme.

taktik
fr. asker kuvvetlerini harb meydanlarında düşmanı şaşırtarak kullanma. bu işi tedkik eden ilim. * mc: bir işte muvaffakiyet için lüzum eden yolları kullanma.

taktik
plânlı hareket.

taktil
(katl. den) çok öldürmek, çok katletmek. * muti etmek, itaat ettirmek, boyun eğdirmek.

taktin
filiz sürme.

taktir
damla damla akıtmak. damlatmak. inbikten çekmek.

taktir
damlamalar.

taktirat
damla damla akıtmalar.

takut
feryun adı verilen darı cinsi.

takva
"bütün günahlardan kendini korumak. dinin yasak ettiğinden veya haram olduğunda şüphesi olan şeylerden çekinmek. (bak: amel-i-sâlih, ittika, vicdan)(takva, menhiyattan ve günahlardan içtinab etmek; ve amel-i salih emir dairesinde hareket ve hayrat kazanmaktır. her zaman def'-i şer, celb-i nef'a racih olmakla beraber; bu tahribat ve sefahet ve cazibedar hevesat zamanında bu takva olan, def-i mefasid ve terk-i kebair üss-ül esas olup, büyük bir rüçhaniyet kesbetmiş. r.n.)(ey muhatab olan insanlar! havf ve reca ortasında bulunmakla, takvayı recâ ederek rabbinize ibadet ediniz. bu itibarla insan, ibadetine itimad etmemelidir ve daima ibadetinin artmasına çalışmalıdır. reca mânası, sâmi' ve müşahidlere göre olursa şöyle te'vil edilecektir:ey müşahidler! arslanın pençesini gören adam, o pençenin iktizası olan parçalamayı arslandan ümid ve reca ettiği gibi; siz de, insanları ibadet techizatiyle mücehhez olduklarını gördüğünüzden, onlardan takvayı reca ve intizar edebilirsiniz. ve keza, ibadetin fıtrî bir iktiza neticesi olduğuna işarettir. takva, tabakat-ı mezkurenin ibadetlerine terettüb ettiğinden, takvanın bütün kısımlarına, mertebelerine de şamildir. meselâ: şirkten takva; kebairden, masivaullahdan kalbini hıfzetmekle takva; ikabdan içtinab etmekle takva; gazabdan tahaffuz etmekle takva. demek kelimesi bu gibi mertebeleri tazammun eder. ve keza, ibadetin ancak ihlâs ile ibadet olduğuna ve ibadetin mahzan vesile olmayıp maksud-u bizzat olduğuna; ve ibadetin sevab ve ikab için yapılmaması lüzumuna işarettir. i.i.)"

takvâ
günahlardan sakınma.

takvâdârâne
günahlardan sakınırcasına.

takvib
bir şeyi yerinden çekip koparma. * yeri kazma.

takvid
çok uzun boyunlu olmak.

takvil
iftira. yalan söyleşmek. * haber vermek.

takvilât
iftira. yalan söyleşmek. * haber vermek.

takvim
düzeltme. doğrultma. kıvamına koyma. eğriyi doğru tutma. * ta'dil etme. * bir şeye kıymet tâyin eylemek. * her gün güneşin doğuşu, batışı, ay ahkâmı ve süresi kaydedilmiş olan defter. * günlük olaylardan bahseden gazete.

takvim
düzeltme, şekillendirme.

takvim
takvimler.

takvimci
kamer, ay

takvim-i arabî
hicretten 17 sene sonra görülen lüzum üzerine hazret-i ömer (r.a.) tarafından kamer senesi esas ve hicret tarihi başlangıç sayılmak suretiyle tertiplenen takvim.

takvimçe
f. küçük takvim.

takvir
bir cismi yuvarlak kesmek.

takvis
(kavs. den) kavislendirme. yay şekline koyma.

takvit
besleme. tagaddi.

takviye
kuvvetlendirmek. * kuvvetlendirilmek.

takviye
kuvvetlendirme, destekleme.

takviye
kuvvetlendiren, güçlendiren

takviz
binayı yıkmak.

takyid
(kayd. dan) kayıt ve şarta bağlanma. şart koşma. bağlama. deftere yazmak. * harfe nokta ve hareke koyma.

takyid
sınırlama, bağlama.

takyidâd
sınırlamalar, bağlamalar.

takyih
(yara) irinlenmek.

takyin
tezyin etmek, süslemek.

takyir
zifte bulaştırmak.

takyiz
kırılmak. * takdir etmek. * sövmek.

takzib
kesmek.

takzif
çok iftira atmak.

takziye
gözün çapağı dışarı itmesi.

tâk-ı muallâ
yüksek şerefe. yüksek kubbe. * yüksek haysiyet ve şeref sahibi.

takıyye
sakınmak. kendini koruyup çekinmek. * birinin mensub olduğu mezhebi gizlemesi. * mümâşât.

tâkıyye
takke.

takıyye
sakınma, çekinme.

tâkıyye-duz
f. takkeci, takke diken.

takşir
(kışr. dan) kabuğunu soyma.

tal
f. bakır veya gümüş tepsi. * (parmaklara takılan) zil.

tal'
tomurcuk. * miktar. kadar. * çiçeklerin üremelerine sebep olan sarı tozları.

tal'a
görmek. (bak: tal'at)

tala'
geyik buzağısı. * çatal tırnaklı hayvanların yavrusu. * buzağının ayağını bağladıkları ip. * şahıs.

talac
f. bağırma, feryad, çığlık. * ses, sada. * kavga. * meş'ale.

talah
yorulmak, zayıflamak.

talak
(at) sıçramak ve kalkmak.

talâk
boşamak. boşanmak. * bağlı olan bir şeyi çözmek, ayırmak. * nikâhlı karısını bırakmak.

talâk
boşama.

talâk suresi
medenîdir. nisâ suresi de denir. kur'an-ı kerim'in 4. suresidir.

talakat
dil açıklığı. selâset. düzgün sözlülük. * güler yüzlülük.

talâkat
düzgün sözlülük.

talak-name
f. boşama kâğıdı.

talâk-ı bâyin
yeniden evleniyorlarmış gibi kadının rızası ile tekrar nikâh edilmedikçe geri alınamayacağı talâk. kadın istemiyorsa erkek zorla alamaz. iddet sırasında kadın, erkeğin evinde kalmaz. erkek üçüncü defa verdiği bâin talaktan sonra, üzerinden hulle geçmeden karısını bir daha (kadın istese de) alamaz. (bak: hulle)

talam
esrar otunun tohumu.

talan
f. çapul, yağma. * birisinin malının, herkes tarafından kapışılması.

tâlân
çapul, yağma.

talanger
f. yağmacı, talancı, çapulcu.

talangerî
f. çapulculuk, yağmacılık.

talar
f. dört direk üzerine yapılan ve geceleri yatılan yer. * salon, büyük oda.

talasim
tılsımlar.

tal'at
vecih, yüz. çehre. * görünüş. görüşmek. * güzellik. * görmek. * bir şeye çok rağbet etmek.

tal'at-efruz
f. parıldayan.

talavet
güzel, hüsün. şirinlik, zariflik. * ağızda çıkan bir nevi yara.

talazzi
(lazâ. dan) alev çıkarma. alevlenme.

tale
"(tavl. dan) ""uzun olsun"" mânâsındadır."

taleb
isteme. istenme. dileme. istek.

taleb
talep, isteme, istek.

talebdâr
f. alacaklı.

talebe
istekliler. * şakird. tahsile çalışan. öğrenen. öğrenci.

talebe
isteyen, öğrenci.

talebe
talebeler.

talebe-i ulûm
"yüksek dinî ilimleri okuyan talebe. (bak: âlem-i berzah)(imam-ı şâfiî (k.s.) gibi büyük zâtlar: ""talebe-i ulûmun hattâ uykusu dahi ibadet sayılır."" diye ziyade ehemmiyet vermişler. ş.)"

taleb-i rü'yet
görmeyi istemek. hz. musa'nın (a.s.) cenab-ı hakk'ı görmek istemesi.

talebkâr
f. istekli, talebli, arzulu.

talef
fazl. atâ, hediye, bahşiş, hibe. * kanı heder olmak.

talel
yıkılmış binada kalan duvar temeli.

talel
şekiller, biçimler.

talep
isteyen

talh
necis bulaşmak, pislik bulaşmak. * havuz dibinde kalan tortu. * kene böceği.

talha bin ubeydullah
"(r.a.) : aşere-i mübeşşeredendir. çok muharebelere iştirak etti, fedakârlığı büyüktü. peygamberimiz (a.s.m.) ile muharebede iken kılıç darbesine karşı kolunu gerer ve onu muhafazaya çalışırdı, kendisinden ziyade hz. peygamber'i (a.s.m.) muhafazaya azmederdi. kolu bu yüzden sakatlandı. hz. ali (r.a.) buyuruyor ki: ""resul-i ekrem'den (a.s.m.) duydum. dedi ki: talha ile zübeyir, cennet'te benim komşularımdandır."" hicretin 36'ncı yılında cemel vak'asında şehid oldu."

tali
"tilavet eden, okuyan. * ikinci derecede. sonradan gelen. * man: birbirine bağlı iki kaziyeden ikincisi. meselâ: ""duman çıkıyorsa ateş vardır"" sözünde ""ateş vardır"" sözü tâli'dir."

tali '
doğan. tulu' eden. * kısmet, kader, baht. * nişangâhın arkasına düşen ok. * yeni hilâl.

tâli
kısmet, talih.

tâlî
ikinci derecede.

tâli'
kısmetler, bahtlar, tâlihler.

talia
"casus. * nişancı. asker önünden giden tabur. * rehber, kılavuz; kafilenin önünde giden."

tâlia
öncü, kılavuz.

talib
isteyen, istekli. * talebe, öğrenci.

tâlib
isteyen, istekli.

tâlib
istekliler. * şakird. tahsile çalışan. öğrenen. öğrenci.

tâlib
istekliler, tâlibler, isteyenler.

tâlibât
kız talebe. mektebli kız.

talibe
kız talebe. mektebli kız.

talid
bir kimsenin (köle, câriye, hayvan gibi) canlı eşyası.

talif
alınmış şey.

talih
faydasız, yaramaz iş. (kısmet ve kader mânasında: bak: tâli')

talih
zayıf. * yorulmuş. * geç gelmek.

talihi
şansı yolunda; ilâhî yardıma mazhar

ta'lik
asmak. * geciktirmek. * bağlanmak. * bir cümlenin mazmununun husulünü diğer bir cümlenin mazmununun husulüne edat-ı şart ile rabt etmektir. şu işi görürsen, şuna vâris olacaksın denilse, vâris olma, işin görülmesine bağlanmış olur. buna ta'liki şart denir. * muallak kalmak. bir zamana bıraktırmak. * kur'an yazısının bir çeşidi. * tefsir.

talik
güleryüzlü adam. mütebessim kimse. * düzgün söz söyleyen kimse.

tâlik
asılan

tâlikan
askıya alarak, bekleterek.

ta'likat
bir eseri açıklamak üzere kenarına yazılan veya ayrıca eser olarak hazırlanan notlar. * bediüzzaman hazretlerinin ilm-i mantık üzerine te'lif ettiği bir eserinin ismi.

tâlikât
kitap okurken hatıra gelen mânâları not ederek yazılan eser.

ta'lil
sebep göstermek. * illet. bahane. * müessirden esere yapılan istidlâl. (bak: bürhaân-ı limmî)

talil
hasır.

tâlil
sebeplendirme, sebep gösterme.

ta'lil ba'd-el-vuku'
bir şeye sonradan uygun bir sebep uydurma.

ta'lim
öğretmek. yetiştirmek. alıştırmak. belli etmek. idman.

tâlim
öğretme, alıştırma.

talim
öğreten

tâlim
ders veren, öğreten

ta'limat
bir iş hakkında hareket tarzını bildiren emirler.

tâlimât
talimler, öğretmeler, idmanlar, emirler.

ta'limat-name
f. yönetmelik.

ta'limgâh
tâlim ve öğrenme yeri.

tâlimgâh
talim yeri.

ta'limhane
f. öğrenme yeri. ta'lim yeri.

tâlimhâne
öğrenme evi.

ta'lim-i esmâ
"isimleri öğretmek. * cenab-ı hak tarafından hz. âdem'e (a.s.) esmâ-i hüsnânın öğretilmesi.(hazret-i âdem'in melâikelere karşı kabiliyyet-i hilâfet için bir mu'cizesi olan tâlim-i esmâdır ki, bir hâdise-i cüz'iyyedir. şöyle bir düstur-u küllînin ucudur ki: nev-i beşere câmiiyet-i istidat cihetiyle tâlim olunan hadsiz ulûm ve kâinatın envaına muhit pek çok fünun ve hâlik'ın şuunat ve evsafına şamil kesretli maârifin talimidir ki; nev-i beşere, değil yalnız melâikelere, belki semâvat ve arz ve dağlara karşı emanet-i kübrayı haml dâvasında bir rüçhaniyet vermiş ve hey'et-i mecmuasiyle arz'ın bir halife-i mânevisi olduğunu kur'an ifham ettiği misillü ""melâikelerin âdem'e secdesiyle beraber, şeytan'ın secde etmemesi"" olan hâdise-i cüz'iye-i gaybiyye, pek geniş bir düstur-u külliyye-i meşhudenin ucu olduğu gibi, pek büyük bir hakikatı ihsas ediyor. s.)"

tâlimiesma
isimleri öğretme.

ta'lin
aşikâr etme. meydana çıkarma. açığa vurma.

talip
istemek

ta'lit
devenin yularını başından indirmek. * deve boynuna nişan etmek.

ta'liye
yükseltme.

ta'liye-i name
mektuba başlık koyma.

talk
doğum ağrısı.

tall
çiğ, kırağı. ince yağan yağmur, çisinti. şebnem. * helâk etmek, iptal. * güzel, lâtif şey. * şiddet.

tallâhi
yemin olsun ki allah seni bize üstün kılmıştır

tallase
kendisiyle levha silinen paçavra.

tals
su akmak.

taltif
iltifat etmek. bir iyilik yaparak gönül almak. yumuşatmak.

taltif
gönül okşama, lütuf etme.

taltif
ödüllendirme, gönlünü alma

taltif
taltifler, ihsanlar, lütuflar, bağışlar.

taltifât
taltifler, ihsanlar, lütuflar, bağışlar.

taltifat
gönül okşamalar.

taltifen
taltif suretiyle.

taltih
bulaştırma, bulaşık etme.

talut
(bak: yuşa)

talve
vahşi canavarların yavrusu. * keçi bağladıkları ip parçası.

taly
karışmak.

talyân
küçük kuzu ve oğlak. * mahpus kimse. * diş sarılığı.

talziye
(lezâ. dan) alevlendirme veya alevlendirilme.

ta'm
yeme. tad. lezzet. zevk.

tama'
hırsla istemek. doymazlık. aç gözlülük. çok isteme. * askerî fertlerin maaşları. (kamus)

tamâ
açgözlülük, aşırı istek.

tamaen
tama' ederek. hırsla. cimrilikle.

tamah
(tımah - tumuh) bir şeye göz dikip bakma.

tamah
açgözlülük.

tama'kâr
aç gözlü. cimri.

tamâkâr
tamahkâr, açgözlü.

tamâkârane
açgözlü biri gibi.

tamam
bitme, bitirme, son, nihayet. * tam, eksiksiz, noksansız. * ne eksik ne fazla. * münasib, uygun.

tamam
eksiksiz, bütün.

tamam
tasfiyenin tamamlanması, arındırmanın bitmesi

tamamen
büsbütün, eksiksiz ve tam olarak, mükemmel biçimde.

tamamiyet
bütünlük, tamamlık, tamlık.

tamamiyet
tam olma.

tamam-ı ıttırad-ı ahval
bir kimsede var olan huy ve hasletlerin sekteye uğramadan biteviye devam etmesi, her zaman aynı durumu göstermesi.

tam'an
tama' suretiyle, tama' ederek.

tamar
yüksek mekan, yüce yer.

tamat
f. mânâsız ve uygunsuz söz.

tamele
havuzun dibinde kalan balçık ve tortu.

tamelles
çörek.

tamh
gözünü yukarı kaldırıp bakmak.

tâmi'
tamahkârlar.

ta'mid
vaftiz etmek.

ta'mik
(umk. dan) derinleştirmek. derin kazmak. * inceden inceye araştırmak. esasına varacak şekilde araştırmak.

tamik
derinleştirme, iyice inceleme.

ta'mik
derinleştirmeler. incelemeler, tedkik etmeler, araştırmalar.

ta'mikat
derinleştirmeler. incelemeler, tedkik etmeler, araştırmalar.

ta'mim
umumileştirme. herkese bildirme.

tâmim
genelleştirme, genelge.

tamim
herkese duyurulma

ta'mimen
ta'mim suretiyle. herkese bildirmek suretiyle.

tâmimen
faydalanmayı genelleştirme

ta'mir
bozuk şeyi düzeltmek. eski şeyi düzeltip yeni hâline getirmek.

tamir
hurması olan kişi.

tamir
onarım.

tamir
noksanları gidermek. eksik ve bozukları düzeltmeler ve tamamlamalar. ta'mirler.

tamir bin tamir
aslı bilinmeyen kimse. * pire.

ta'mirât
noksanları gidermek. eksik ve bozukları düzeltmeler ve tamamlamalar. ta'mirler.

tamirât
onarımlar.

tamis
uzak.

ta'miye
(amâ. dan) körletme. kör etme. * kapalı şekilde anlatmak. * edb: ebced hesabiyle düşürülen bir tarihin, hesabı doldurmak için çıkartılacak veya eklenecek sayılarını işaret etme.

tamiye
dudak kabarmak.

tamle
havuzun dibinde kalan balçık ve tortu.

tamles
çörek.

tamm
saçını kesmek. * galebe etmek. galib gelmek. * yükselmek, yüce olmak. * defnetmek, gömmek.

tamma'
(tama'. dan) çok tama' eden.

tammah
her şeye göz diken pek hırslı kimse.

tammat
kıyamet.

tamme
bütün, noksansız, eksiksiz, tam.

tâmme
tam, bütün.

tâmmen
tam olarak.

tamn
sâkin olmak, sessiz olmak.

tams
yok etme, belirsiz kılma. * eskimek. * mahvolmak.

tamsetmek
belirsiz kılma, silme.

tamtame
pelteklik, kekemelik, tutukluk.

tamu
(aslı: tamuğdur) cehennem.

tamur
kan. * nefes.

tamure
kalb gılâfı. * emzikli bardak. * ibrik.

tamv
yüksek olmak. * dolu olmak.

tamş
halk, nâs, insanlar.

ta'n
hoş görmemek. kötülemek. birisinin ayıp ve kusurlarını beyan etmek. * küfretmek. * muhalifin iddialarını çürütmek. * vurmak. * duhul etmek, dâhil olmak, girmek.

tân
yerme, ayıplama.

tana
susuzluktan ciğerin yapışması.

tanâcir
tencere.

tanâcir
tencere.

tanâfis
uzun saçaklı halı. * hurma yaprağından yapılan ve eni bir zira' miktarı olan hasır.

tanagguz
taaccüb edip, şaşırıp, hayrette kalıp başını sallamak.

tanazzuc
pişmek. * olmak.

tancere
tencere.

tancir
tencere.

tandır
ufak fırın. * elleri ve ayakları ısıtmak için üstü kapalı küçük mangal.

ta'ne
sövme, zemmetme, yerme, çekiştirme.

tanef
kayış. * dağ burnu. dağ başı. * kapı üstüne yapılan örtü. * duvar üzerine yapılan saçak.

ta'ne-zen
f. söven, zemmeden, hicveden, yeren, çekiştiren.

tanfese
uzun saçaklı halı. * hurma yaprağından yapılan ve eni bir zira' miktarı olan hasır.

tangim
avazlandırmak, seslendirmek.

tangis
dirliğini tatsız etmek.

tango
fr. züppe giyinişli kadın. * turuncuya çalar renk. * bir dans çeşidi.

tango
şarkılı bir dans.

tangüb
ok yapımında kullanılan sağlam bir ağaç cinsi.

tanh
semiz olmak, besili ve şişman olmak. * yemeğin hazmolmaması, sindirilmemesi.

ta'nif
şiddetle azarlamak. * darılmak. * meşakkat vermek. melâmet etmek.

tânif
şiddetle azarlama.

ta'nif
şiddetle azarlamalar, darılmalar.

ta'nifât
şiddetle azarlamalar, darılmalar.

ta'nik
(unk. dan) boğazını tutup sıkmak.

tan'im
nimet vermek, nimetlendirmek.

tanin
sinek vızıltısı. * kaz sesi. * avaz ve gürültü. * çınlamak. tınlamak.

tanîn
tınlama, arı vız vızı.

tanin-endâz
f. çınlayan, tınlayan.

tanînendâz
tınlayan.

ta'nis
büluğdan sonra kızın kendi evlerinde çok durması.

ta'niye
incitmek.

tanker
ing. akaryakıt taşıyan gemi veya kamyon.

tannan
tınlayan, çınlayan.

tannaz
herkesle eğlenip alay eden. müstehzi.

tanne
balçığı çok olan yer.

tansib
yükseğe kaldırma.

tansif
(nısıf. dan) yarı yarıya bölmek. ayırmak.

tansif
yarı yarıya bölme.

tansif
ikiye bölmek

tansir
hristiyanlaştırma.

tansis
tetkikten sonra karar vermek. * bir mes'eleyi ve hükmü, şer'î delillere isnad etmek.

tansis
dinî temellere dayandırarak hüküm verme.

tansis
inceden inceye araştırmak ve delille ispat etmek

tansiyon
fr. tıb: kanın damarlara içerden yaptığı tazyik, basınç.

tansiyon
kan basıncı.

tantana
çok lüks içinde olmak. gösteriş. gürültü patırtı.

tantana
gösteriş, gürültü.

tantif
kulağına küpe geçirmek.

tantik
bir kimsenin beline kuşak bağlamak.

tantil
hasta olan uzuv üstüne sıcak su ve yağ dökmek.

tanz
herkesle eğlenme. alay etmek.

tanzic
çok pişirmek. * yakmak.

tanzid
bir yere toplayıp yığmak. istif etme.

tanzif
(nezafet. den) temizlenmek. temizlemek.

tanzif
temizleme.

tanzifât
temizlik işleri. temizlemeler.

tanzifât
temizlemeler.

tanzim
(nazım. dan) sıraya koymak. sıralamak. dizmek. * düzenlemek. tertiblemek. * ıslah etmek. * manzum veya mensur olarak yazmak.

tanzim
düzenleme.

tanzim
düzenleyen (bk. n- -m)

tanzîm
düzenleyen (bk. n- -m)

tanzimât
düzenlemeler.

tanzimat-ı hayriye
osmanlı devletinde sultan abdülmecid zamanında başlayan ve (1839-1876) tarihleri arasındaki devreye tanzimat-ı hayriye denir. sözde ıslahat için çalışılan devirdir. bu, gülhane hatt-ı hümayunu namında padişah fermanı ile başlatıldı. bu devirde her şey yeniden tanzim edilecekti, yeni müesseseler kurulacaktı. avrupa-vâri terakki esasları her yerde öğretilecek, osmanlı devleti ve islâm alemi ilerliyecekti. fakat ıslaha ferdlerden başlayacakken ve islâmî çareler düşünülecekken, geniş daireden başlandı. evvelki dairelerdeki iktisadî, içtimaî fikir hastalıklarımıza zâhirde çâre bulmak için doktor gibi içimize giren yabancılar ve ecnebi zihniyetin meyveleri gittikçe bünyemizi daha ziyade felce uğrattılar...

tanzir
benzetme. benzetilme. nazire yapma. * bir yazının şekil ve mâna bakımından benzerini yazma.

tanzir
benzerini yapma.

tanzir
benzerini yapmak (bk. n- -r)

tanziren
nazire olarak. benzetme suretiyle.

târ
f. karanlık. * tel. saç teli. * tepe. * iplik.

tar
paramparça, darmadağın

tar tar
tel tel. iplik iplik.

tar ü mar
f. dağınık, karmakarışık, perişan.

tara
f. yıldız.

tarab
sevinçlik. şenlik. şâdlık.

tarab
sevinçlilik.

tarab-efsâ
f. neşe ve ferahlığı artıran.

tarab-enduz
ahenk kazanan.

tarab-gâh
f. coşkunluk ve sevinç yeri.

tarâbil
büyük taş.

tarab-nâk
f. sevinçli, neşeli, coşkun.

târâc
f. yağma, talan, çapul. * yağmalama, talan etme.

târâc-ger
f. yağmacı, çapulcu.

târâc-kerde
f. yağmalanmış, talan edilmiş.

taraf
yan, yön. * yer, memleket, ülke. kıt'a. * taraftarlık, sahip çıkmak, korumak. * aralarında anlaşmazlık bulunan iki kişiden veya iki topluluktan her biri.

taraf
yan, yön.

taraf
taraflar, yanlar, canibler, yönler, uçlar, kıyılar.

tarafdar
f. birinin tarafını tutan, bir tarafı tutan, bir tarafı kayıran.

tarafdar
taraf tutan.

tarafdarane
taraf tutarcasına.

tarafdarî
f. kayırıcılık, taraftarlık.

tarafeyn
iki taraf. iki nihayet. * dâvada karşılıklı iki hasım. her iki taraf.

tarafeyn
iki taraf.

tarafgir
f. taraf tutan. taraflardan birine sahip çıkan.

tarafgîr
taraf tutan.

tarafgîrâne
taraf tutar gibi.

tarah
tasa, keder, hüzün, melâlet.

tarahhum
merhamet etme.

tarâhin
tarhun otu.

taraif
az bulunur şeyler.

taraik
tarikatlar, meslekler.

tarak
bulutların bir yere toplanması. * aynı cinsten olan şeylerden bazısı bazısının üstünde olması.

taran
f. karanlık.

tarancibin
kudret helvası.

tararet
semizlik, besililik, şişmanlık.

taras
izdihamlık, çok kalabalık.

tarâsis
kalkan denilen dikenli ot.

tarâsis
kalkan denilen dikenli ot.

tarasrus
katı olmak, şiddetlilik. * sağlam olmak.

tarassud
bir şeyi çok dikkat ederek gözetleme. intizar üzere olma. gözetleme.

tarassud
gözetleme.

tarassud
gözlemler, tarassutlar, gözetlemeler.

tarassudât
gözlemler, tarassutlar, gözetlemeler.

tarassudât
gözetlemeler.

tarassut
gözetleyen

tarat
f. çapul, yağma, talan.

taratun
fârisî dilince söyleşmek. farsça konuşmak.

taravet
tazelik. körpelik.

tarâvet
tazelik.

taravet-dâr
(terâvettar) f. tâzece, eskimemiş, tâze.

tarâvetdâr
taze.

tarayyuh
zayıflık, süstlük.

tarazi
hoşnutlaşmak.

tarazruz
(taş) parça parça olmak.

tarazüm
üzümü ekmekle yemek.

tard
sürme, kovma, uzaklaştırma. * mektebden veya vazifeden uzaklaştırma. hizmetten çıkarma.

tard
reddetme, kovma.

tard
kovma, uzaklaştırma

tardetmek
kovmak, def etmek, uzaklaştırmak.

tardetmek
kovmak.

tardin
kaftana yen etmek.

tardiye
red olundurmak.

tare
defa, kerre.

tared
ırak etmek, uzaklaştırmak. * sürüp reddetmek.

tarek
f. tepe. başın tepesi.

tarem
dam, kubbe, künbet. sakf. satıh.

tareten
bir kere veya bazı defa.

târeten uhrâ
bir kere daha, başka bir kere daha.

tareyan
oluverme, geliverme, birdenbire çıkma.

tareş
sağırlık.

tarf
"göz, bakış, nazar. göz ucu. * soyu temiz kimse. * her şeyin nihayeti, sonu. * göz kapaklarını yummak veya oynatmak. * göze bir şey dokundurmakla yaşartmak. * koz: menazil-i kamer'den bir menzil adı. (kamer menzillerinden birisinde aslanın alnını teşkil eden dört yıldızdan ikisi aslan gözüne benzetildiğinden bu menzile de ""tarf"" denilmiştir. bu iki yıldız daha evvel doğarlar.)"

tarf
göz, nazar, bakış.

tarfa
ılgın ağacı.

tarfe
göz kapağının bir defa kapanıp açılması. * göz kırpmak. * bir yıldız ismi. * ayın bir menzili.

tarfes
kum yığını.

tarfet-ül ayn
göz kapağının bir kere açılıp kapanması kadar geçen kısa ân.

tarfetülayn
göz açıp kapayıncaya kadar.

tarh
uzaklaştırmak. * vaz' etmek. * indirmek. * bırakmak, elinden atmak. * yerleştirmek. * temel bırakmak. * mat: çıkarma.

tarh-efgen
f. düzenleyen, kuran, tertib eden. * temel kuran, bina yapan.

tarh-endaz
f. temel atan. düzenleyen, tertib eden.

tarhib
"""merhaba"" demek."

tarhun
tarhun otu.

tarh-ı esas
temel atmak.

tarî
karanlık, meçhul.

ta'rib
bir kimseden söz nakletmek. * çirkin etmek. * arabî olmayan kelimeyi arabi lügatına nakletmek.

ta'ric
meyletmek, eğilmek. * bir nesne üzerinde durmak. * çıkıntı. tümsek peyda etme.

ta'rid
kaçmak. * gitmek.

tarid
(tard. dan) kovan, çıkartan, süren, tardeden.

taride
arap çocuklarına mahsus bir oyun. * okları cilâ edip parlattıkları ağaç.

ta'rif
(irfan. dan) bir şeyi belli noktalar ve işaretlerle inceden inceye anlatıp bildirmek, tanıtmak. kavl-i şârih. * bir maddeyi bütünüyle bir ibare halinde anlatmak. * gr: bir ismi marife etmek. * arafat'ta vakfe yapmak.

tarif
tanım, tanıtma.

tarif
tanıtcı (bk. a-r-f)

tarifat
tarifler, tanımlar.

tarifat
tarif eden ve yönlendiren rehber

ta'rife
bir şeyi lâzım olduğu şekilde anlatıp bildiren yazı.

tarife
tanıtma yazısı.

tarife
az bulunur şeyler.

tarifename
tanıtma yazısı.

tarifname
tanım yazısı.

tarih
işe yaramaz diye bir kenara atılmış nesne.

târih
tarihler. hâdiselerin zuhur zamanını kaydeden kitaplar.

tarih-i kadîm
eski zaman tarihi.

tarih-i mu'cem
bir mısra, beyit veya cümledeki noktalı harflerin ebced hesabı ile yekûnunun delâlet ettiği tarih. * edb: ebced hesabında noktalı harflerin hesap edilerek düşürülen tarih. bir ilmi, müfredâtı ile belirten eser.

tarih-i umumî
umumî tarih.

tarihnüvis
f. tarih yazan. müverrih.

tarihnüvisân
f. tarih yazan. müverrih.

tarihvari
tarih gibi.

tarihçeihayat
hayat tarihi.

ta'rik
ovmak.

tarik
f. karanlık.

tarîk
yol. tarz, usûl. * vâsıta. meslek. * bir maksada nâil olmak için icrâsı lâzım olan husus veya bu hususların hey'et-i mecmuası.

târik
terkeden, vazgeçen, bırakan.

tarîk
yol, tarz, metod.

târik
terkeden.

tarik
tarikler, yollar.

tarik
tarikler, yollar, caddeler. * sebepler, vesileler, vasıtalar. * maişeti te'min etmek için tutulan meslekler, geçinmek için yapılan işler.

târika
gece gelen belâlar.

tarikat
yol, manevî yol. * usûl, tarz. hal ü şan. (bak: müteşeyyih, seyr-i âfâkî, tasavvuf)

tarîkât
ibadet ve zikirlerle kalben ilerleme yolları.

tarikat
tarikatlar, meslekler.

tarik-baht
f. bahtı kara, şanssız, tâlihsiz.

tarîk-i âmm
herkesin geçmesine mahsus yol.

tarîk-i berzahiye
berzaha giden ve ona ait yol.

tarîk-i cehrî
açık olarak ve yüksek sesle zikir yapan tarikat. (kadirî gibi)

târik-i dünya
hevâ ve hevesi terkeden. dünyanın fâni olan cihetini terkedip Allah rızası yolunda olan.

tarîk-i nakşî
"şeyh bahaüddin nakşbendî hazretlerinin kurduğu tasavvuf yolu. (bak: nakş-bendî)(tarîk-i nakşî'de dört şeyi bırakmak lâzım: hem dünyayı, hem nefis hesabına âhireti dahi maksud-u hakiki yapmamak; hem vücudunu unutmak; hem ucbe, fahre girmemek için bu terkleri düşünmemektir. s.)"

târiküddünya
dünyayı terkeden.

târik-üs salât
"namaz kılmayı terketmiş olan kimse.(çok tembellerden ve târik-üs salâtlardan işitiyoruz; diyorlar ki: cenab-ı hakk'ın bizim ibadetimize ne ihtiyacı var ki, kur'ân'da çok şiddet ve ısrar ile ibâdeti terkedeni zecredip cehennem gibi dehşetli bir ceza ile tehdit ediyor. itidalli ve istikametli ve adaletli olan ifade-i kur'âniyeye nasıl yakışıyor ki, ehemmiyetsiz bir cüz'î hataya karşı, nihayet şiddeti gösteriyor?elcevab: evet, cenab-ı hak, senin ibadetine, belki hiçbir şeye muhtaç değil. fakat sen, ibadete muhtaçsın; mânen hastasın. ibadet ise, mânevi yaralarına tiryaklar hükmünde olduğunu çok risalelerde isbat etmişiz. acaba bir hasta, o hastalık hakkında, şefkatli bir hekimin ona nâfi' ilaçları içirmek hususunda ettiği ısrara mukabil, hekime dese: senin ne ihtiyacın var, bana böyle ısrar ediyorsun?.. ne kadar mânâsız olduğunu anlarsın.amma kur'ânın, terk-i ibadet hakkında şiddetli tehdidatı ve dehşetli cezaları ise; nasılki bir padişah, raiyetinin hukukunu muhafaza etmek için; âdi bir adamın, raiyetinin hukukuna zarar veren bir hatasına göre, şiddetli cezaya çarpar. öyle de; ibadeti ve namazı terk eden adam, sultan-ı ezel ve ebedin raiyeti hükmünde olan mevcudatın hukukuna ehemmiyetli bir tecavüz ve mânevi bir zulüm eder. çünkü; mevcudatın kemalleri, sânia müteveccih yüzlerinde tesbih ve ibadet ile tezahür eder. ibadeti terkeden, mevcudatın ibadetini görmez ve göremez. belki de inkâr eder. o vakit ibadet ve tesbih noktasında yüksek makamda bulunan ve herbiri birer mektub-u samedani ve birer âyine-i esmâ-i rabbaniye olan mevcudatı âlî makamlarından tenzil ettiğinden ve ehemmiyetsiz, vazifesiz, câmid, perişan bir vaziyette telâkki ettiğinden, mevcudatı tahkir eder; kemalâtını inkâr ve tecavüz eder. evet herkes; kâinatı kendi âyinesiyle görür. cenab-ı hak, insanı, kâinat için bir mikyas, bir mizan suretinde yaratmıştır. her insan için, bu âlemden hususi bir âlem vermiş. o âlemin rengini, o insanın i'tikad-ı kalbîsine göre gösteriyor. meselâ; gayet me'yus ve matemli olarak ağlayan bir insan, mevcudatı ağlar ve me'yus suretinde görür... gayet sürurlu ve neş'eli, müjdeli ve kemal-i neş'esinden gülen bir adam; kâinatı neş'eli, güler gördüğü gibi, mütefekkirâne ve ciddi bir surette ibâdet ve tesbih eden adam; mevcudatın hakikaten mevcud ve muhakkak olan ibadet ve tesbihatlarını bir derece keşfeder ve görür.. gafletle veya inkârla ibadeti terkeden adam; mevcudatı, hakikat-ı kemalâtına tamamiyle zıd ve muhalif ve hatâ bir surette tevehhüm eder ve mânen onların hukukuna tecavüz eder. hem o târik-üs-salât, kendi kendine mâlik olmadığı için, kendi mâlikinin bir abdi olan kendi nefsine zulmeder. onun mâliki, o abdinin hakkını onun nefs-i emmâresinden almak için, dehşetli tehdit eder. hem netice-i hilkatı ve gaye-i fıtratı olan ibadeti terk ettiğinden, hikmet-i ilâhiyeye ve meşiet-i rabbaniyeye karşı bir tecavüz hükmüne geçer. onun için cezaya çarpılır.elhasıl: ibadeti terkeden, hem kendi nefsine zulmeder; -nefs ise, cenab-ı hakk'ın abdi ve memlüküdür- hem kâinatın hukuk-u kemalâtına karşı bir tecavüz, bir zulümdür. evet, nasılki küfür mevcudata karşı bir tahkirdir; terk-i ibadet dahi, kâinatın kemalâtını bir inkârdır. hem hikmet-i ilâhiyyeye karşı bir tecavüz olduğundan, dehşetli tehdide, şiddetli cezaya müstahak olur.işte bu istihkakı ve mezkur hakikatı ifade etmek için, kur'ân-ı mu'ciz-ül-beyan; mu'cizane bir surette o şiddetli tarz-ı ifadeyi ihtiyar ederek, tam tamına hakikat-ı belâgat olan mutabık-ı muktezâ-yı hale mutabakat ediyor. l.)"

târiküssalât
namazı terkeden.

tarim
kalın bulut. * elleri ve ayakları kaba olan kimse.

tarime
kara çadır.

ta'rir
yere dökmek.

ta'ris
et kurutmak.

taris
kavi, kuvvetli.

ta'riye
soyma. çıplaklaştırma.

tariye
ansızın gelen belâ, dâhiye.

ta'riz
gizleme, saklama. * sağlamlaştırma. * alıp götürme.

tariz
cansız, kuru nesne. * meyyit, ölü.

târiz
dokundurma.

ta'riz
dokunaklı konuşmalar, sözle dokundurmalar, taş atmalar.

ta'rizât
dokunaklı konuşmalar, sözle dokundurmalar, taş atmalar.

târizen
dokundurarak.

ta'riş
üzüm çubuğuna çardak yapmak. * temel yapmak.

tark
vurmak. * dövmek. * yünü ve pamuğu ağaçla vurmak. * bulanık su. * içine deve bevlettiğinden dolayı pislenmiş olan yağmur suyu. * vücuttaki gevşeklik.

tar-mar
(bak: tar ü mar)

tarmese
münkabız olmak.

tarr
kesmek. * keskinletmek. * yapmak. * (bıyık) gelmek. * çolak olmak. * düşmek.

tarraka
gümbürtü.

tarraka
gümbürtü.

tarrar
yankesici, hilekâr.

tarrar
yankesici.

tarriyan
sepet. * büyük tabak.

tarsi'
bezemek, süslemek. * sevinç, neşât.

tarsif
birbirine bitiştirip kuvvetlendirme, sağlamlaştırma.

tarsig
vüs'at vermek, genişlik vermek.

tarsin
sağlamlaştırmak. bir şeyi tahkik etmek. * bilmek. * metanet ve cesaret vermek.

tarsin
sağlamlaştırma.

tarsin
sağlamlaştırmak

tarsin
sağlamlaştırmalar.

tarsinât
sağlamlaştırmalar.

tarsis
(rasas. dan) kurşunla perçinleme, kurşunlaştırma, sağlamlaştırma. * kadının sadece gözleri görünecek şekilde örtünmesi.

tartabe
keçiyi sağmak için çağırmak.

tartib
ıslatma, rutubetlendirme. ıslatılma. * tâzelik verme. * hoşlandırılma. * hurmanın rutubetli olması.

tartib-i lisan
güzel bir söz söyleyerek dili mânen tatlılaştırma.

tartil
saçı yağlamak.

tary
taptaze. çok taze.

tarz
usul, şekil, üslub. * yol. hey'et.

tarz
biçim, yol, metod.

tarze
şekil, suret.

tarzim
bir çok şeyi bir yere getirip, toplayıp bir yük yapmak.

tarziye
cübbe veya zırh giymek.

tarziye
özür dileme.

târümâr
darmadağın.

târümar
dağıtma, parçalama

târ-ı ankebut
örümcek ağı.

târ-ı zülf
saç teli.

târık
gece gelen kimse. * zulmette hâsıl olan belâ ve musibetler. * parlak yıldız. * sabah yıldızı. (zühre)

târık
belâ, yıldız.

târık
gecegelen seyyahlar.

târık suresi
kur'an-ı kerim'in 86. suresinin ismidir. mekkîdir.

tarım
kara çadır.

tas
meşhur bir kabın adı. tas.

tasabbi
(saby. dan) çocuk tavrı takınma. çocuklaşma.

tasabbu'
parmak parmak ayırma.

tasabbuh
sabahleyin uyumak. * sabah kahvaltı yapmadan yemek yemek.

tasabbun
sabunlaşma. * sabun gibi köpürme.

tasabbur
(sabr. dan) sabırlanma. sabretme.

tasabbüb
dökülmek. * bahadır olmak, kahraman olmak. * sıcaklığın artması.

tasabi
aşkını izhar etmek, muhabbetini açığa vurmak.

tasaddi
bir işe başlamak. * taarruz etmek. * yüz döndürmek. * tesadüf etmek. * vuku bulmak.

tasaddu'
(demir) paslanmak ve küflenmek.

tasadduk
sadaka vermek. Allah rızası için fakirlere ve ihtiyacı olanlara, para veyahut ihtiyaca göre herhangi bir şey vermek. * sadık ve gerçek olduğu tahakkuk etmek, meydana çıkmak.(ilmi olan kimse ilminden, malı olan kimse malından tasadduk etsin.) (hadis meâli)

tasadduk
sadaka verme.

tasadduk
sadaka vermek

tasadduk
sadakalar.

tasaddukat
sadakalar.

tasaddur
(sadr. dan) en başta oturma. başa geçme. * öğretmek. * yücelik talep etmek, yükseklik ve ululuk istemek.

tasaduk
birbirine inanmak.

tasadüm
tokuşmak.

tasaffi
saflaşmak. durulmak. temizlenmek.

tasaffi
saflaşma, durulma.

tasaffuh
yaprak yaprak olma. * levha biçiminde olma, levha hâline konulma.

tasaffür
sararmak.

tasafüh
musafaha edişmek.

tasafün
suyun az olduğu zamanlarda herkese eşit miktar su vermek.

tasalli
ateşte yanmak.

tasallub
sertleşmek. katılaşmak. * sağlamlaşmak. * gayret etmek.

tasallub
katılaşma.

tasallut
musallat olmak. birini rahatsız etmek. tebelleş olmak. tahakkümane hareket etmek.

tasallut
sataşma.

tasallut
baskı kurmak, hâkim olmak

tasalluten
musallat olarak, tasallut ederek, sataşarak.

tasallüf
kibirlenmek, övünmek, söz atmak.

tasallüf
gösteriş olarak yapılan nezaketler.

tasallüfât
gösteriş olarak yapılan nezaketler.

tasalsul
demir ve ona benzer madenlerin birbirine değmelerinde ses çıkarmaları.

tasa'lük
fakirlik göstermek.

tasamm
kendini sağır etmek.

tasamüm
sağırlığa vurmak.

tasannu'
yapmacık hareket. zorla bir şeyi daha iyi göstermeğe çalışmak. suni hareket.

tasannu
yapmacık.

tasannu
yapmacık harekette bulunmak, birşeyi zorla daha iyi göstermeye çalışmak

tasannuât
yapmacıklar.

tasannuen
yapmacık olarak.

tasannuf
zorla yapılan sınıflandırma veya te'lif.

tasannuf
yapmacık sınıflandırma.

tasannukârane
yapmacıklı.

tasarruf
idare ile kullanmak. sarfetmek. tutum. sâhib olmak. idare etmek. sâhiblik. kullanma hakkı. * (para veya mal) artırma. * bir şeye karışıp müdahale etme.

tasarruf
kullanma, artırma.

tasarruf
herşeyi dilediği gibi kullanan ve yöneten (bk. -r-f)

tasarruf
tasarruflar.

tasarrufan
tasarruf ve tutum gayesiyle. iktisad maksadıyla.

tasarrufât
tasarruflar.

tasarrufât
tasarruflar.

tasarruh
şiddetle çağırmak.

tasarrum
cesaretlenme, yiğitlenme. * kesilmek.

tasaru'
birbiriyle güreşmek.

tasarum
birbirini kesmek.

tasâsic
cânip. nâhiye. iki tane.

tasa'su'
deprenmek, hareket etmek. * perakende olmak, dağılmak.

tasa'ub
güçleşme. güç olma.

tasa'ud
(suud. dan) yukarı çıkma. * (gaz veya buhar) yükselme.

tasavir
tasvirler, resimler.

tasavvu'
ayrılmak, perâkende olmak.

tasavvuf
"kalbi dünyanın fâni işlerinden ayırıp Allah (c.c.) sevgisi ile bağlamak. tarikat ehli olmak. (bak: tarikat)(imam-ı gazalî, imam-ı rabbanî gibi muhakkıkin-i ehl-i tarikat derler ki: ""birtek sünnet-i seniyyeye ittiba' noktasında hâsıl olan makbuliyet, yüz âdâb ve nevâfil-i hususiyeden gelemez! bir farz, bin sünnete müreccah olduğu gibi; bir sünnet-i seniyye dahi, bin âdâb-ı tasavvufa müreccahtır!"" demişler. m.)"

tasavvuf
kalbi dünyadan arındırma yolu, tarikat.

tasavvufî
tasavvufla alâkalı. tasavvufa ait.

tasavvufî
tasavvufla ilgili.

tasavvuh
yaş otun üstü sıcaktan kurumak.

tasavvur
bir şeyi zihinde şekillendirmek. tasarlamak. * düşünce, tasarı. arzu. (bak: dimağ)

tasavvur
tasarlama.

tasavvur
düşünme, hayal etme (bk. -v-r)

tasavvur
tasavvurlar.

tasavvurat
tasavvurlar.

tasavvurât
tasarlamalar.

tasavvuren
tasarlayarak.

tasavvurî
tasavvurla alâkalı. tasavvura ait.

tasavvur-u şahsî
şahsî düşünce. şahsa ait tasavvur. (bak: himmet)

tasavvün
kendini sakınmak.

tasavül
karşılıklı hamle etmek.

tasavün
hıfzetmek, korumak.

tasaykul
pürüzsüzlük.

tasaykul
cilâlanma.

tasayuh
birbirine çağırmak.

tasayyud
(sayd. dan) ava gitme. avlanma. ava çıkma.

tasayyuf
(sayf. dan) yazlıkta oturma, yazlama, bir yerde yaz mevsimini geçirme.

tasbih
rüzgârdan dolayı otun kuruması. * sütü su ile karıştırıp içirmek.

tasdi'
rahatsız etmek. sıkmak. baş ağrıtmak. * yarmak. * perâkende etmek, dağıtmak.

tasdî
sıkma, rahatsız etme.

tasdik
doğruluğunu kabul etmek. bir kararın nizama, şeriata, kanuna uygun olduğunu kabul edip imzalamak. (bak: dimağ)

tasdîk
onaylama, doğrulama.

tasdik
doğrulayan, onaylayan

tasdik
(ka, uzun okunur) tasdikler, onaylamalar, doğrulamalar.

tasdikan
tasdik için. tasdik suretiyle.

tasdîkan
onaylayarak.

tasdikat
(ka, uzun okunur) tasdikler, onaylamalar, doğrulamalar.

tasdîkât
tasdikler, onaylamalar.

tasdikgerde
kabul edilmiş, tasdik edilmiş. doğru olduğu bilinmiş.

tasdîkgerde
tasdik edilen.

tasdîkkârâne
tasdik edercesine.

tasdikleri
doğrulayacakları gibi, bilgileri dahilinde

tasdim
tokuşmak.

tasdir
icra etme. vaz' etme. * başlama. * başlangıç yazma. * örtme. * başa geçirme, başa koyma. * yazma. * çıkarma, çıkartma.

tasdiye
alkış. el çırpma. (sadadan veya saddan me'huz olarak ses çıkartmak veya vazgeçirtmek demektir ki, bu iki itibar ile birini çağırmak veya eğlenip oynamak gibi herhangi bir maksadla el vurmaktır.) (e.t.)

tase
f. tasa, keder, kaygı.

tasel
serabın uzaktan su gibi görünmesi.

ta'sene
ahlâkı yaramaz kadın. * çok, kesir.

tasfid
muhkem ve sağlam bağlamak.

tasfif
(saff. dan) sıralama, saf saf dizme. * sağ elinin ayasını sol elinin arkasına vurmak.

tasfifât
(saff. dan) sıralama, saf saf dizme. * sağ elinin ayasını sol elinin arkasına vurmak.

tasfih
(safh. dan) (c.: tasfihât) alkışlama, el çırpma. * yaprak yapma. * tağyir etme, değiştirme.

tasfik
kanat çırpma.

tasfikat
kanat çırpma.

tasfik-i esnan
soğuktan dişlerin birbirine çarpması.

tasfir
(safir. den) sarartma, sarıya boyama. * ıslık çalma.

tasfirât
(safir. den) sarartma, sarıya boyama. * ıslık çalma.

tasfiye
saflaştırmak. olduğundan daha temiz bir hâle getirmek. temizlemek. * hesabı kapatmak.

tasfiye
saflaştırma, arındırma.

tasfiye-i kalb
kalbini temizleme, yüreğini temizleme.

tasgir
küçültmek. cirm ve kadrini eksiltmek. hakir eylemek.

tasgir
küçültme.

tasgir
küçültmeler.

tasgirât
küçültmeler.

tashif
yanılarak yanlış kelime yazma. yazı yazarken kelimeyi yanlış yazma. * hatâ yapma. * tağyir etme, değiştirme.

tashifât
yanılarak yanlış kelime yazma. yazı yazarken kelimeyi yanlış yazma. * hatâ yapma. * tağyir etme, değiştirme.

tashih
daha iyi ve daha doğru hale getirmek. düzeltmek. * hastanın ağrı ve acısını ilâçla gidermek.

tashih
düzeltme.

tashih
düzeltme

tashih
düzeltmeler, tashihler.

tashihât
düzeltmeler, tashihler.

tashihât
tashihler, düzeltmeler.

tashin
(sahn. den) sahneye koyma.

tasi'
dokuzuncu.

tâsia
dokuzuncu.

tasian
dokuzuncu olarak.

tâsian
dokuzuncusu.

ta'sib
ihata edip kaplamak, içine almak. * bir kimsenin başına taç koymak. * açlıktan dolayı karnını bağlamak.

tas'ib
güçleştirmek.

tas'ib
zorlaştırmalar, güçleştirmeler.

tas'ibat
zorlaştırmalar, güçleştirmeler.

tas'id
eritme. * yukarı çıkma ve çıkarılma. * buharlaştırarak temizleme. inbikten geçirip buhar haline getirme.

tasig
gayretsiz kişi.

ta'sil
(asel. den) bal katma, ballandırma.

ta'sil-i kelâm
sözü ballandırma. kelâmı tatlılaştırma.

ta'sir
(usr. dan) güçleştirme.

tas'ir
kibirlenmekten dolayı karşısındakinin yüzüne bakmayıp, yüzünü çevirmek.

tasir
galiz süt.

ta'sirât
(usr. dan) güçleştirme.

taskil
cilâlandırmak. saykal, cilâ vurmak, cilâ verilmek.

taskil
cilâlama.

taskîl
cilalama, parlatma

taskil
cilâlamalar. cilâ yapmalar.

taskilât
cilâlamalar. cilâ yapmalar.

taslib
(salb. dan) haça germek. haç çıkarmak. * (sulb. dan) sertleştirmek. katılaştırmak, katılaştırılmak.

taslim
kulağı dibinden kesmek.

taslit
musallat etmek. birini başka birine belâ etmek. sataştırmak.

taslit
musallat etme, sataştırma.

tasliye
"""sallâllahü aleyhi vesellem"" diyerek dua etmek. * bir şeyi yakmak için ateşe atmak. (bak: sallâllahü teâlâ)"

tasm
âd taifesinden bir kabile. * mahvetmek veya mahvolmak.

tasme
f. kayış halka. tasma.

tasmid
hükmetmek. içini doldurmak.

tasmim
bir şeyi önceden iyice kararlaştırmak. azimet-i sadıka ile kastetmek. * muhkem kılmak. * inkâr etmek. * endişe edip kaçınmamak.

tasmit
susturma.

tasni'
düzme. uydurma. yakıştırma. * bir san'atla meşgul kılma. * güzel terbiye etme.

tasnî
düzme, uydurma.

tasni'
hakiki olmayan yapmacık hareketler.

tasniât
hakiki olmayan yapmacık hareketler.

tasnîât
düzmeler, uydurmalar.

tasnif
sınıflara ayırmak. sınıflandırmak. * kitap yazmak. kitap tertib etmek.

tasnif
sınıflandırma.

tasnif
sınıflandırılan

tasnif
tasnif edilmiş eserler.

tasnif
eserler, kitaplar.

tasnifât
tasnif edilmiş eserler.

tasnifât
sınıflandırmalar.

tasrah
karınca. * bit.

tasre
(süt) koyu olmak. * su dibinde olan balçık. * balçıklı su. * dirlik, iyi olmak.

tasri'
bir beytin iki mısraını da kafiyeli yapma. * bütün mısraları kafiyeli manzume yazma. * yere vurmak. * iki parça etmek.

tasrid
azaltmak.

tasrif
istediği şekilde idare etmek. maslahatta tasarrufa izin vererek mutasarrıf kılmak. * bir şeyi bozup değiştirerek türlü şekillere koymak, evirip çevirmek. * gr: bir kelimenin veya fiilin çeşitli zamanlara göre sıra ile söylenişi. sarf kaidesi üzere kelimenin şeklini başka kelimelere tebdil eylemek. meselâ: türkçe'de bir fiilin tasrifi: hal sigasına göre: gelmek fiilinin şekli: geliyorum, geliyorsun, geliyor, geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar gibi.

tasrif
çekip çevirme, çekim.

tasrih
belirtmek. açık açık anlatmak. zâhir ve ayân kılmak.

tasrih
açıkça anlatma.

tasrih
açıkça ifade etme

tasrih
açık açık anlatmalar. izah etmeler.

tasrihat
açık açık anlatmalar. izah etmeler.

tasrihât
açıkça anlatmalar.

tasrihen
açık olarak, açıktan bildirerek.

tasrihen
açıkça belirterek.

tasriye
koyunun sütü çoğalsın diye birkaç gün sağmayıp bırakmak.

tass
(tasse) oğlancıklar oyunundan bir oyun.

tass
tas, çukurca kap.

tasse
tas, çukurca kap.

tassuc
cânip. nâhiye. iki tane.

tast
büyük tas.

tastim
tamamlamak. tekmil etmek. * muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

tastir
(satr. dan) yazı yazma. satırlar meydana getirme.

tastir
yazı yazıp satırlar oluşturma.

tâs-tusûs-tassât
tas, çukurca kap.

tâs-tusûs-tassât
tas, çukurca kap.

tasvib
münasib görmek. uygun ve doğru bulmak. * aşağı indirmek.

tasvib
uygun görme.

tasvib
tasvib edilip uygun görülen şeyler.

tasvibât
tasvib edilip uygun görülen şeyler.

tasviben
doğru bularak, tasvib ederek, münâsib görerek.

tasvibkerde
f. doğru bulunmuş, tasvib edilmiş, münasib görülmüş.

tasvig
(siga. dan) kalıp şekline koymak. eritip kalıba dökme. * batırmak. * kuyumculuk yapmak.

tasvigat
(siga. dan) kalıp şekline koymak. eritip kalıba dökme. * batırmak. * kuyumculuk yapmak.

tasvir
hiss ve mahsusata münhasır olan ifâde. * bir şeyi söz veya yazı ile anlatmak. resim yapmak. * bir şeye şekil ve suret vermek. resim. * edb: görebildiğimiz ve hissedebildiğimiz şeyleri bize gösterebilecek veya hariçte vücudu olmayan fakat hissedilen şeyleri duyurabilecek meleke.

tasvir
resmini yapma, resim, zihinde canlandırma.

tasvir
anlatma, ifade etme

tasvir
tasvirler, resimler.

tasvir
tasvirler.

tasvir
tasvirler.

tasvirat
tasvirler.

tasvirât
tasvirler.

tasvirî
tasvire dair, tasvirle ilgili.

tasvit
(savt. dan) seslendirme, seslenme, ses çıkarma.

tasy
sütü ve suyu çok içmekten dolayı vücudun ağırlaşması. * süst olmak, zayıflamak.

tasyir
bir surete koyma. bir şekle vardırma.

tatabuk
muvafık ve müttefik olmak. uygun olmak.

tatahhur
temizlenmek. pâklanmak. * günah işlemekten teberri ve imtina eylemek.

tatal
görmek için yüksek bir yere çıkmak.

tatallu'
nazar etmek, bakmak. * beklemek, gözlemek, muntazır olmak.

tatalluk
açılmak.

tatallüb
bir defa daha istemek.

tatalu'
birbirine bakmak. gözlemek.

tatamün
aşağı düşmek. * meyelân etmek, eğilmek.

tatar
bir müslüman türk kabilesi.

tatarrub
şevke gelme, coşma, neşelenme, keyiflenme.

tatarruf
(taraf. dan) bir yana veya bir tarafa çekilme.

tatarruk
yol bulma. yol bulup girme.

tata'tu'
başını aşağı eğmek.

tatavvu'
müstehab ve mendub olan namazlar. * ibadeti sırf kendi isteğiyle yapmak. * nafile namaz kılmak. * üzerine lâzım olmayan işler yapmak.

tatavvüf
ziyaret etmek. * dönmek.

tatavvül
büyüklenmek, kibirlenmek.

tatavül
uzun olmak. * büyüklenmek, kibirlenmek. * birbirine muhalefet etmek, karşı gelmek.

tatayyub
güzel koku sürünme.

tatayyur
teşe'üm addetmek. uğursuzluk. * uçmak.

tatbi'
doldurmak.

tatbib
kırbayı ev direğine asmak. * tabiblenmek, doktor olmak.

tatbik
yakıştırmak. yerine getirmek. * karşılaştırmak. * bir kaide, kanun veya emri yerine getirmek. kıyas ve tahmin etmek. * benzetme, uydurma.

tatbik
uygulama.

tatbik
uygulama

tatbikan
tatbik ederek, uygun yaparak. fiilen işleyerek.

tatbikî
tatbike ait. pratik ile alâkalı. fiilen işlemek suretiyle.

tatbil
davul çalma.

tatbin
bir şeye çamur sürme.

ta'te
cinli olmak. delirmek.

tatfif
alırken dolgun, verirken eksik ölçmek.

tatfif suresi
kur'an-ı kerim'in 83. suresidir. mekkîdir.

tatfih
doldurmak.

tatfil
uyuntuluk etmek. * güneşin batı tarafa doğru hareket etmesi.

tathim
gökçek etmek, güzelleştirmek, tahsin.

tathin
(tahn. dan) öğütme. un haline getirme.

tathinât
(tahn. dan) öğütme. un haline getirme.

tathir
temizlemek. yıkayıp pâk etmek. tâhir kılmak.

tathir
temizleme.

tathir
temizlemek

tathir
temizlikler.

tathirât
temizlikler.

ta'tif
şefkat uyandırmak. acındırmak.

ta'tik
eskitmek.

ta'til
çalışmağa ara vermek. çalışmayı durdurmak. izine başlamak. * kesmek. * muattal bırakmak. * ziynetsiz etmek, süssüz yapmak. * Allah'ın sıfatlarını inkâr eden felsefecilerin mesleği.(i'lem eyyühel aziz! enaniyetten neş'et eden şirk-i hafi katılaştığı zaman esbab şirkine inkılâb eder. bu da devam ederse küfre tahavvül eder. bu dahi devam ederse, ta'tile, yâni hâliksızlığa incirar eder. el-iyâzü billah. m.n.)

tatil
çalışmaya ara verme.

tâtil
inkâr, îmansızlık.

tâtile
terk edilme

tatilieşgal
işi bir yana bırakma, dinlenme.

ta'tir
(ıtr. dan) güzel koku ile kokulandırma.

tat'ir
sütü yoğurt yapmak.

ta'tis
(atse. den) aksırtma, aksırtılma.

ta'tiş
susatma, susatılma.

tatlik
boşamak. karısını terk edip nikâhını feshetmek.

tatlik
boşama.

tatlim
yüzüne eliyle vurmak.

tatmi'
tamâ vermek.

tatmin
ikna etmek. kandırmak. * insanın kalbini emin etmek. rahatlandırmak.

tatmin
ikna etme, manen doyurma.

tatmin
ikna etmek

tatminkâr
tatmin edici.

tatrib
zevklendirme, neşelendirme, keyiflendirme.

tatrid
reddetmek.

tatrih
bırakmak.

tatrik
kuşun yumurtalamaya, kadının doğum yapmağa yakın olması.

tatrim
tamamlamak. * ata tâlim ettirip hünerli ve iyi huylu yapmak.

tatrir
keskin etmek, keskinleştirmek.

tatriz
elbiseye veya kumaşa süs için kenar işleme, oya yapmak.

tature
f. hayvanların ayağına vurulan köstek, bukağı.

tatvi'
muti etmek, itaat ettirmek, boyun eğdirmek.

tatvif
tavaf ettirmek.

tatvik
boynuna gerdanlık takınmak.

tatvil
uzatma. uzatılma.

tatvil
uzatma.

tatvil
boş, beyhude ve fazla sözler.

tatvilât
boş, beyhude ve fazla sözler.

tatvil-i kelâm
uzun konuşma. sözü uzatma.

tatviş
burma, iğdiş etme.

tatyib
iyi davranma. iyi muâmele etme. hoş etme. gönlünü hoş etme.

tatyib
hoş etme.

tatyib
iyi muâmeleler, gönlü hoş etmeler.

tatyibat
iyi muâmeleler, gönlü hoş etmeler.

tatyib-i hâtır
gönlünü hoş etme, gönlünü alma.

tatyir
"kötü görme. "" bu, filanın şerrinden oluyor"" deme."

taun
vebâ denen dehşetli bir bulaşıcı hastalık. bu hastalıkta lenf bezlerinde hâsıl olan yumruların herbiri.

tâun
veba, salgın hastalık.

tâus
tavus kuşları.

taus-u yemenî
yemen'li tâus ebî abdurrahman. (kırk defa hacceden ve kırk sene yatsı abdesti ile sabah namazını kılan ve sahabelerle görüşen ve tâbiînin azîm imamlarından olan zât. (r.a.)

tav'
isteyerek uymak. bir şeyi istekle yapmak. muti' olmak. * mer'anın genişliğinden dolayı davarın her tarafta otlamasının mümkün olması.

tava
darı.

tavaddu'
abdest almak.

tavaf
ziyaret etmek. ziyaret maksadiyle etrafında dolaşmak. * hacıların kâbe etrafında yedi defa dolaşmaları.

tavaf
etrafını dolaşmak, ziyaret.

tavâf
dönmek. * fırat nehri gibi sularda üstüne binilen vasıta.

tavaggul
çok meşgul olmak, uğraşmak, kendini birşeye tamamen vermek.

tavaggul
bir işe kendini tamamen verme.

tavagi
putlar. tâgutlar.

tavahi
lâşe etrafında dolaşıp uçuşan akbaba kuşları.

tavahin
azı dişleri, öğütücü dişler.

tavâhin
öğütücü diş, azı dişi.

tavâhin
su değirmeni.

tavâhin
su değirmeni.

tavâhın
azı dişlerinden birisi.

tavaif
gruplar. milletler, kavimler. bölükler.

tavâif
guruplar, bölükler.

tavaif-i mülûk
abbasi devletinin parçalanması ile meydana gelen küçük devletler.

tavali'
kısmetler, bahtlar, tâlihler.

tavamir
tomarlar.

tav'an
isteyerek. zorlanmadan. kendi isteğiyle.

tavân
isteyerek.

tav'an ev kerhen
ister istemez. isteyerek olsun yahut istemiyerek olsun.

tavarık
gece gelen belâlar.

tavasim
(tavâsin) : kur'an-ı kerim'den tâ-sin, tâ-sin-mim sureleri.

tavassub
hastalanıp perişan olma.

tavassul
ulaşma, kavuşma, bitişme. * nikâh yolu ile hısımlık, münasebet peydâ etme.

tavassut
ara bulma için araya girmek. aracılık. vasıtalık. * iyi ile kötü arasında mu'tedil olanını almak.

tavassut
aracılık, vasıtalık.

tavattun
bir yeri vatan edinmek. bir yerde yerleşmek.

tavattun
vatan edinme.

tavattun
vatan edinme, yerleşme

tavatu'
muvafık olmak, uygun olmak.

tavâtıf
böğür, hâsıra.

tavaud
sözleşmek.

tava'ur
güçlük, zorluk.

tavavis
tavus kuşları.

tava'vu'
tilki, çakal, kurt ve köpeğin ürümeleri.

tavazzu'
abdest alma.

tavazzu
su hâline getirme.

tavazzuh
açıklanmak. aydınlanmak. kesb-i vuzuh etmek. * ruşenlik ve ayânlık peyda etmek.

tavazzuh
açıklanma, aydınlanma.

tavaşi
tar: hadım ağası. harem ağası.

tavaşir
tebeşir.

tavâşiye
tar: hadım ağası. harem ağası.

tavb
kırmızı kiremit.

tavd
büyük dağ. tepe. * sebât.

tavd
dağlar.

tavdi'
atılmış pamuğu kaftana koyup cübbe dikmek.

tavf
dönmek. * fırat nehri gibi sularda üstüne binilen vasıta.

tavh
helâk olmak. * iftira etmek.

tav'î
kendiliğinden. içinden.

ta'vic
eğme, eğip bükme. eğriltme.

ta'vid
(deve) çok yaşamak. * âdet edinmek. alıştırmak, âdet ettirmek.

tav'id
korkutmak.

ta'vik
ilerlemesine mâni olmak. geciktirmek. * işinden alıkoymak.

tâvik
geciktirme, ilerletmeme.

ta'vil
itimat etmek. * sesle ağlamak.

tavil
uzun. * çok süren.

tavîl
uzun.

tavile
birbiri ardına bağlanmış bir sıra hayvan. hayvan katarı. * tavla, ahır. * çayıra salınan hayvanın ayağına bağladıkları tavla ipi.

tavil-ül bâ'
uzun kulaçlı. gücü yeter. * eli açık, vergili, verimli.

tavil-ün nicad
kılıç bağı uzun. * mc: uzun boylu.

ta'vim
arpayı ve buğdayı tutam tutam biçip yığmak.

ta'vin
evde kâhyâ kadın.

ta'vir
gözsüz etmek. kör etmek.

tav'ir
iri ve kaba yapmak.

ta'vis
güç etmek, zorlaştırmak.

taviyyet
insanın gönlünde gizli olan istek veya niyet.

ta'viz
bedel, bir şey vermek. karşılık, bedel göstermek. * değiştirmek.

tav'iz
korkutmak. * söz vermek, va'detmek.

tâviz
karşılık, bedel.

ta'viz
karşılık olarak verilen şeyler. ödünç verilen para.

ta'vizât
karşılık olarak verilen şeyler. ödünç verilen para.

ta'vizen
karşılık olarak, karşılık alınmak suretiyle. gelecekte gelirinden kesilmek şartıyla.

tavk
tâkat. güç. * boyuna takılan zinet. gerdanlık. * tasma.

tavk
güç, tâkat.

tavk
tasmalar. gerdanlıklar, boyuna takılan mücevherler. * tâkatler, kuvvetler. * boyundaki halka çizgiler.

tavk
kadın gerdanlıkları. * hindistan cevizinin sütü.

tavk-ı beşer
beşer takatinin, güç ve kudretinin son haddi.

tavl
boy. * uzunluk. * ömür ve hayat. * uzamak. * zaman çokluğu. * çokluk, bolluk.

tavla
"hayvan bağlanan ahır. (san'at ansiklopedisinde ""tavla"" maddesi: ""hayvanların tavlanması yani istirahat edip çalışacak kıvama gelmesi, kuvvet ve tâkat kazanması için beslendiği yer."" şeklinde tarif edilmiştir.)"

tavla
ahır.

tavme
tosbağanın dişisi.

tavr
hâl, sûret, davranış.

tavr
tavır, davranış.

tavren
tavırla, davranış olarak.

tavrî
vahşi adam veya kuş. * ehad, vâhid, bir.

tavr-ı bâtıl
bâtıl, kötü hal ve vaziyetler.

tavs
örtmek.

tavsib
tenbellik ve süstlük.

tavsif
vasıflarını söylemek. bir şeyin iç yüzünü, ne ve nasıl bir şey olduğunu anlatmak. vasıflandırmak. * bilgi, ilim.

tavsif
niteleme, özelliklerini söyleme.

tavsif
vasıflandıran, anlatan

tavsif
tavsifler. vasıflandırmalar.

tavsifât
tavsifler. vasıflandırmalar.

tavsifât
nitelemeler.

tavsif-i bi-l-fezail
faziletlerini zikrederek tavsif etmek.

tavsifnâme
özellikleri belirten yazı.

tavsil
(vasl. dan.) ulaştırma, vardırma.

tavsim
azalardan bir uzva zahmet vermek. * kırmak. * tenbellik.

tavsit
(vasat. dan) aracı bulma. aracılık yaptırma.

tavsitât
(vasat. dan) aracı bulma. aracılık yaptırma.

tavsiye
vasiyet bırakma. * ısmarlama, sipâriş etme. * birini iyi tanıtma. öğütleme.

tavtid
bir nesneyi yerinde tutmak. * muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

tavtie
anlatılacak maksadı destekleyecek tarzda önceden bazı sözler söyleme.

tavtin
(vatan. dan) bir yerde yerleştirme. yurtlandırma. * birşeye bağlanıp onu neticelendirme. makam tutunmak. * gönlünü bağlamak.

tavtiş
karşılıklı olarak reddetmek.

tavus
meşhur bir süslü kuşun adı.

tavus
süslü bir kuş.

tavus
tavus kuşları.

tavvaf
kâbe'yi ziyaret ve tavaf eden. * resmî dairelerde gece bekçisi. * çok tavaf eden.

tavvafe
kedi.

tavvafiyye
resmî dairelerdeki gece bekçilerine verilen ücret.

tavvas
tas yapan.

tavy
açlık.

tavzif
vazifelendirmek, iş vermek.

tavzif
görevlendirme.

tavzif
görevlendiren

tavzifât
görevlendirmeler.

tavzih
açıklamak. açık olarak beyanda bulunmak.

tavzih
açıklama.

tavır
(tavr) suret. hareket, hal, vaziyet. * bir kerre, bir defa. * iki şey arasındaki had ve fasıla. * kader. * miktar.

tavır
hâl, sûret, davranış.

tavır
tavırlar, haller, davranışlar.

tavş
akıl hafifliği, akıl azlığı.

tâyâcin
tava.

tayalis
başa ve boyna sarılan şallar. * başa sarılan sarıkların omuzlar üzerine salıverilen uçları.

tayâlis-tayâlise
başa ve boyna sarılan şal. * başa sarılan sarığın omuzlar üzerine salıverilen ucu.

taybe
medine şehri. yesrib. medine-i münevvere.

taycan
tava.

tayeran
(tayrân) uçuş. uçma.

tayerân
uçma.

tayeran
uçarken, dolaşırken

tayf
hayâl. uykuda veya karanlıkta gözde tecessüm eden şekiller. * gül. * kavs-ı kuzah. gökkuşağı.

tayf
hayâlî görüntü.

tayf
korkudan dolayı karanlıkta görünen hayâller. * uykuda iken görünen hayâller.

tayfur
bir kuş ismi.

tayh
helâk etmek veya helâk olmak. * bırakmak.

tayhan
boş ve mâlayâni şeylere itiraz eden kimse.

tayhuc
turaç kuşu (bir sülün nevidir.)

tayi'
itaat eden, boyun eğen kimse. * bir işi kendi isteğiyle yapan.

tayian
isteyerek.

ta'yib
ayıplamak. kötülüğünü söylemek.

tâyib
ayıplama.

ta'yib
ayıplamalar.

ta'yibât
ayıplamalar.

ta'yid
bayram etmek.

tayih
hayran kimse.

ta'yil
davarı yürütmek.

ta'yin
yerini belli etmek. * vazifeye göndermek, vazifelendirmek. * ayırmak. * tayın, erzak.

tâyin
yerini belirleme, atama.

tayin
atanan, görevlendirilen

tayinât
tayinler, belirlemeler.

ta'yin-kerde
f. belirtilmiş. tâyin edilmiş.

ta'yir
kabahati yüze vurarak utandırma.

tayir
(tayr.) kuş. * uçmak. * çabuk yürümek.

ta'yirât
kabahati yüze vurarak utandırma.

ta'yis
görmeden bir cismi eliyle aramak.

ta'yiş
diri tutmak.

tayiş
yeynicek kimse. * hafiflik.

taylasan
başa ve boyna sarılan şal. * başa sarılan sarığın omuzlar üzerine salıverilen ucu.

taylasân
başa ve boyna sarılan şallar. * başa sarılan sarıkların omuzlar üzerine salıverilen uçları.

tayr
kuş. * uçmak (mânasına mastardır.)

tayr
kuş.

tayrure
uçmak.

tayr-ı hümâyun
talih veya uğur kuşu. devlet kuşu. (bak: hüma)

tays
çok adet. * yer yüzünde olan toprak ve süprüntü. * nesli çok olan karınca ve sinek.

taysel
çok miktar. fazlaca.

taytan
yaban sarımsağı.

taytava
bağırtlak kuşuna benzeyen alaca bir kuş. (yüzü beyaz, başı kara olur.)

tayy
bükmek, sarmak, dürmek. * kaldırmak. * geçmek. * açmak. * çıkarmak. bir haberi ketmetmek. kasten açtırmak. * atlama, üzerinden geçme.

tayy
atlama, kaldırma.

tayyan
balçık yapan kimse.

tayyar
deniz dalgası.

tayyar
uçucu.

tayyare
uçak.

tayyaş
aceleci hafif kimse. * hilebaz kimse.

tayyetmek
silmek. kaldırmak. * mc: uzun zaman veya mesafeyi az zamanda geçip aşmak.

tayyetmek
geçmek, atlamak, kaldırmak.

tayy-i mekân
mekânı ortadan kaldırmak. bir şahsın bir anda muhtelif yerlerde görünmesi.

tayy-i meratib
birden üst mertebeye geçmek. birden mertebeleri aşıp, geçip gitmek.

tayyib
iyi, hoş. iyi davranış. temiz. * hz. peygamber'e (a.s.m.) cenab-ı Allah (c.c.) en güzel kokular vermiştir. bu yüzden kendisine tayyib denilmiştir. * fık: helâlin her türlü şüphelerden uzak, saf ve temiz kısmına denir.

tayyib
iyi, hoş, güzel.

tayyibât
bütün güzel sözler, güzel mânalar, harika güzel cemaller. * bütün kâinat yüzünde cemalleri görünen ezelî esma-i hüsnâ'nın cilveleri.

tayyibât
tayyibler.

tayyibe
iyi, güzel, hoş.

tayyibe
iyi, hoş. iyi davranış. temiz. * hz. peygamber'e (a.s.m.) cenab-ı Allah (c.c.) en güzel kokular vermiştir. bu yüzden kendisine tayyib denilmiştir. * fık: helâlin her türlü şüphelerden uzak, saf ve temiz kısmına denir.

tayyibe
bütün güzel sözler, güzel mânalar, harika güzel cemaller. * bütün kâinat yüzünde cemalleri görünen ezelî esma-i hüsnâ'nın cilveleri.

tayy-ı zaman
"zamanı ortadan kaldırmak. çok uzun bir zamanı pek kısa olarak görmek ve yaşamak. meselâ: kur'an-ı kerimde beyan edilen ""ashab-ı kehf"" mağarada 309 sene kaldıkları halde, kendileri yarım gün veya bir gün kadar kaldıklarını söylemişlerdir. (bak: bast-ı zaman)"

tayyımekân
bir yerdeyken birdenbire başka yerde olmak.

tayyızaman
bir zamandan birdenbire başka zamana geçmek.

tayın
gıda, ekmek, yiyecek.

tayınat
tayınlar, gıdalar.

tayınat
görevlendirme belgesi

taz
f. koşma, koşuş.

taz'
gayretsiz olmak.

tazaccu'
gevşek davranma, üşenme.

tazaccur
sıkıntı. iç sıkılma.

tazaffür
galip olmak, yenmek.

tazallül
(zıll. den) gölgelenme, gölgede olma, gölge altına girme.

tazallüm
bir haksızlıktan sızlanmak. şikâyet etmek. * birinin hakkını veya malını gasbetmek. * mazlum olmak. * zulmü kendi nefsine isnad etmek.

tazallüm
yanıp yakılmalar, sızlanmalar.

tazallümât
yanıp yakılmalar, sızlanmalar.

tazallüm-i hâl
kendine yapılan bir hâlden, hareketten dolayı sızlanmak. hâlinden şikâyet etmek.

tazammud
yaranın merhemli bezle sarılması.

tazammun
ihtiva etmek. içine almak. içinde başka şeyleri havi olmak. muhit olmak. * tazmini kabul etmek. kefil olmak. * man: lâfzın, mevzuu olduğu mânanın cüz'üne delâlet etmesi.

tazammun
içine alma.

tazammun
içine alan

tazannün
(zann. dan) sanma, zan ile iş görme, delilsiz hükmetme.

tazarru'
bir şeye gizlice yaklaşmak. * kendi kusurlarını bilip kibirden vaz geçip tevâzu ile yalvarmak.

tazarrû
yalvarmak, yakarış.

tazarrû
dua etmek, yakarmak

tazarru
dua etme, yalvarıp yakarma

tazarrûât
yalvarmalar.

tazarru'en ve hufyeten
gizlenip saklanarak.

tazarruf
zarafet. * zariflik taslama. incelik göstermek. külfetle zarif olmak.

tazarru'kârane
f. tazarru ederek. tazarru etmek suretiyle.

tazarrur
(zarar. dan) zarar ve ziyâna uğrama.

tazavvu'
bir şeyin güzel kokusunun etrafa yayılması.

tazayyuk
(zîk. den) sıkışma, daralma.

tazayyüf
meyletmek, eğilmek, yönelmek.

taze
f. yeni kesilmiş, bayatlamamış, taravetli, buruşmamış. * yeni duyulan, henüz ortaya çıkan. * kuru olmayan, yeşil. * genç, körpe.

tazegî
f. tazelik, yenilik, körpelik. * gençlik.

tazende
f. koşucu.

tazfir
galip etmek. * tırnaklaşmak.

tazhir
(zahr. dan) arkaya atma. arkaya bırakma veya bırakılma. ihtimâl.

tazi
araplar.

ta'zib
davarları gece yabanda otlatıp eve getirmemek.

tâzib
azap etme.

tazib
azaplandırma, eziyet verme

ta'zib
eziyetler, tâzibler, azablar.

ta'zibât
eziyetler, tâzibler, azablar.

ta'zib-i ruh
can sıkma.

taz'if
iki kat, kat kat etmek. ziyade etmek. bir kat daha artırmak. çoğaltmak. * zayıf addetmek.

tâzif
artırma.

ta'zil
ayıplama.

ta'zilat
ayıplama.

ta'zim
hürmet. riayet. ikramda bulunmak. bir zât hakkında büyük sayıldığına delâlet edecek surette güzel muâmelede ve hürmet ifade eden tavırda bulunmak.

tâzim
büyük tanıma.

ta'zim
hürmet ve riayetler. tazimler.

ta'zimat
hürmet ve riayetler. tazimler.

ta'zimen
hürmet ve ikram ederek.

tâzimkârane
büyük tanıyarak.

tazip
azap veren, cezalandıran

tâzip
azap veren, cezalandıran

ta'zir
"siyaset. * tehdit etmek. * tazim ve tathir. temizlemek ve hürmet etmek. * lügatta red, icbar, tahkir, te'dib, hak üzere tevkif mânalarına gelen bu tabir, islâm hukukunda: hakkında muayyen bir şer'î ceza olmayan suçlardan dolayı ulülemr (hükümdar, padişah) veya vekili tarafından tatbik edilen cezalar hakkında kullanılır bir ıstılahtır.ta'zirin meşruiyeti; kitab ile, sünnet-i nebeviye ile ve icma-i ümmet ile sabittir.ta'zir; dövmekle, hapisle, hattâ katil ile olabileceği gibi azarlama, sert lakırdı veya bakış veya herhangi bir tavır ve vaziyet ile de olabilir. dövmek suretiyle olan ta'zir, otuzdokuz değnekten fazla olamaz. bir kavle göre para almak suretiyle de ta'zir câizdir."

tâzir
azarlama.

ta'zir
azarlamalar, ta'zirler, tekdirler.

ta'zirat
azarlamalar, ta'zirler, tekdirler.

ta'zir-i evsat
içtimai mevkileri orta hâlde bulunan kimseler hakkındaki ta'zirdir ki, hem mahkemeye bilcelb ilâm suretiyle, hem de hapis suretiyle yapılabilir.

ta'zir-i eşraf
ümera, yüksek tüccar, köy a'yanı gibi şerefli kimseler hakkındaki ta'zirdi ki, ya bilvasıta ilâm suretiyle veya mahkemeye celbedilerek bilmuvacehe ihtar suretiyle yapılır.

ta'zir-i te'dib
âkıl bâliğ olduğu halde henüz mükellefiyet çağında bulunmayan bir çocuğun yaptığı bir suçtan dolayı hakkında te'dib ve ta'zib maksadıyla yapılan ta'zirdir.

ta'zir-i ukubet
"mükellef bir şahıs tarafından irtikâb olunup da şer'an muayyen bir cezası bulunmayan bir suçtan dolayı ukubeten yapılan ta'zirdir. mücrimin bu hususta müslim ile gayr-i müslim; hür ile âbid; erkek ile kadın olması müsavidir."

tâziyân
araplar.

ta'ziyane
f. ta'ziye eder surette. ta'ziye ederek.

taziyane
f. sebeb. vasıta. * kırbaç, kamçı.

tâziyâne
eziyet edercesine.

taziyane-i ta'zib
azab vermek, azablandırmak kamçısı.

ta'ziye
"yeni ölen birisinin yakınlarının acısını paylaşır söz söylemek, teselli etmek. baş sağlığı dilemek. ""Allah sabr-ı cemil ihsan etsin"" diye söylemek."

taziye
yakını ölen üzgün birini teselli etme.

taziyenâme
taziye mektubu.

ta'ziz
bir adamı aziz kılmak. hürmet ve muhabbetle sevmek.

tâziz
şereflendirme.

tazlil
(zıll. den) gölgelendirme veya gölgelendirilme.

tazlim
zâlim olmak.

tazmid
merhemli bezi yaraya sarıp bağlama.

tazmin
kefil olmak. * zarar verdiği kimsenin zarar ve ziyanını ödemek. * edb: başkasına ait bir mısra veya beyti intihâl ve tevârüd olmaksızın kendi şiirine alma san'atı. * bir şeyi bir şeye dâhil etmek. * zararı ödetmek.

tazmin
zararı ödeme.

tazmin
zarar ve ziyana karşı ödenen bedeller. * zararların bedellerini ödetme.

tazminât
zarar ve ziyana karşı ödenen bedeller. * zararların bedellerini ödetme.

tazminât
zarara karşılık verilen para.

tazr
eliyle vurup def'etmek. el ile kovmak.

tazrir
zarar vermek. zarara uğratmak.

tazyi'
(ziyâ. dan) kaybına sebeb olma, bırakıp kaybetme. boşuna harcama.

tazyiât
(ziyâ. dan) kaybına sebeb olma, bırakıp kaybetme. boşuna harcama.

tazyi-i evkat
boş yere vakit geçirme. zaman harcama. vakit kaybetme.

tazyik
"daraltmak, sıkıştırmak. * icbar etmek. * sıkıntı ve ızdırab vermek. * zorlama, baskı. * fiz: bir kuvvet harcayarak yapılan basma veya itme işi. basınç. katı cisimler, üzerine konuldukları satıhlara; sıvılar, içinde bulundukları kabın hem dibine ve hem de yanlarına; gazlar ise, içinde kapalı oldukları kabın her tarafına basınç yaparlar."

tazyîk
baskı, sıkıştırma.

tazyik
baskı yapan

tazyik
tazyikler. sıkıştırmalar. baskılar. zorlamalar. * basınçlar.

tazyikat
tazyikler. sıkıştırmalar. baskılar. zorlamalar. * basınçlar.

tazyîkât
tazyikler, baskılar, sıkıştırmalar.

taği
azgın, haktan sapan, saptıran.

tağiyane
azgınca.

tağlib
galip getirme.

tağlit
yanıltma, bulandırma.

tağut
azgın, sapkın, îmansız, ilâh gibi saygı gören, heykellerine bile saygı duyulan, sapan ve saptıran.

tağutî
tağutla ilgili.

tağyir
başkalaştırma, değiştirme, bozma.

tağyir
değiştiren (bk. ğ-y-r)

tağyirât
tağyirler.

tağşiş
karıştırma.

taşaş
nezleye benzer bir hastalık.

ta'şir
(öşr. den) öşürünü alma. onda birini alma. * ona bölme.

ta'şirât
(öşr. den) öşürünü alma. onda birini alma. * ona bölme.

ta'şiye
akşam yemeğini yemek.

ta'şiş
hurmanın yaprağının az olması. * kuşun yuva yapması.

taşiş
yağmur çisintisi.

taşnak
ermenilerin kurduğu bir örgüt.

taşr
zayıf yağan yağmur.

taşra
hariç ve dış taraf. * istanbul harici olan memleket. * merkez-i hükümet hâricinde olan yerler.

taşra
istanbul dışındaki yerler.

taşrah
hurma ağacı.

taşt
büyük leğen.

taşt-gen
f. leğenci. * leğen yapan.

taşş
yağmur çisintisi.

tea
duâ.

teab
yorgunluk. sıkıntı. zahmet. bezginlik. eziyet.

teabbüd
ibadet etmek.

teabbüs
abes yüzlü olmak.

teaddi
saldırma. * düşmanlık. * ezme. * şeriattan ayrılma. tecavüz etme. zulmetme. örf âdet ve mukavelenin hilâfına hareket etme. * gr: fiilin geçer halde olması, müteaddi olması.

teaddüd-ü zevcat
(bak: taaddüd-ü zevcat)

teadi
(adu. dan) ara açılma. düşmanlık.

teâdiyât
(adu. dan) ara açılma. düşmanlık.

teadud
(adud. dan) kol kola girme. * birbirini tutma. karşılıklı yardımda bulunma. birbirine yardım etme.

teadül
(adl. den) birbirine denk gelme. eşitlik, denklik, beraberlik.

teâdülât
(adl. den) birbirine denk gelme. eşitlik, denklik, beraberlik.

teaffüf
iffetli olma. iffetli görünme. * tekellüfle salihlik yapma. ahlâk dışı şeylerden kaçınma. * istemekten uzak durma.

teaffün
bozulmuş, çürümüş

teahhur
geri kalmak. geciktirmek. gecikmek.

teahhur
geri kalma.

teahhüd
hıfzetmek, korumak. * uymak, tâbi olmak, riâyet etmek.

teahüd
sözleşmek. ahidleşmek.

teâhüd
sözleşmeler. ahidleşmeler.

teahüdât
sözleşmeler. ahidleşmeler.

teakk
dolu olmak.

teakkub
her nesnenin âkibetine nazar etmek. sonuna bakmak.

teakkud
bağlanmak.

teakkum
tereddüt etmek, kararsız olmak.

teakkün
karın buruşukluğu.

teakkür
cem'olmak, toplanmak. * açlık.

teakküs
(aks. den) tersine dönme.

teakub
birbiri ardınca olmak, peşinde olmak. * bir nesneyi sonradan çoğaltmak.

teakub
birbirini izleme.

teakud
(akd. den) bağlaşma, akidleşme.

teala
"""nâmı büyük"" meâlinde olup. cenab-ı hakk'ın (c.c.) kudsiyet ve büyüklüğü için hürmeten söylenir."

teâlâ
namı büyük.

tealallah
Allah yükseltsin!

teali
yükselme. yüceltme. çok yüce olma.(bu zamanda islâmiyetin tealisine en büyük bir sebep, maddeten terakki etmektir. m.)

teâlî
yücelme.

teâli
yücelme, yükselme

teâlî
yükselme, yücelme

tealiperver
f. yükselmeyi isteyen.

tealli
yüksek olma. yükselme.

tealliyât
yüksek olma. yükselme.

tealluk
muhabbet etmek, sevmek. * alâkalı olmak.

teallül
bahane arayarak işten kaçınma.

tealüm
(ilm. den) bir şeyi herkesin bilmesi.

teami
görmez gibi görünme. yalandan görmezliğe gelme.

teâmî
anlamaz gibi görünme.

teammuk
batmak, gömülmek.

teammüc
eğrilik.

teammüd
bilerek yapma.

teammüm
imame sarmak, sarık sarmak. * umumileşmek.

teamül
olagelen iş. * birbiriyle alıp vermek. * yapılagelen muamele ve münasebet. * usul. * reaksiyon, tepki.

teâmül
alışılmış biçim.

teamüs
gaflet etmek. câhillik etmek.

teanni
zahmet çekme.

teannüd
hakkı ve doğruyu bilerek tersini yapmak.

teannüt
meşakkate düşmek. * hasmın kötülüğünü ve zilletini istemek.

teanuk
birbirinin boynuna sarılma. kucaklaşma.

teânuk
sarılma.

teanüd
inatlaşma.

tearri
(uryet. den) soyunma. çıplaklaşma.

tearrüf
bir şeyi araştırarak öğrenme.

tearrüf
araştırarak öğrenme.

tearuz
muâraza. iki kişi arasında zıddiyet, mümânaat etmek.

teâruz
zıtlık, zıtlaşma.

teâruzan
zıtlaşarak.

tearuzen
birbirine zıt olarak, muarız olarak.

tearüf
tanışmak. birbirini tanımak. birbirine tanış çıkmak.

tearüf
bilinme, tanınma.

teas
sürçüp yüzü üstüne düşmek.

teassi
muhalefet etmek, karşı gelmek. * sopayla vurmak, asâ ile darbetmek.

teassüf
müstakim yoldan çıkmak. i'tisaf.

teassür
sıkılmak.

teassüs
kokmak. * geceleyin ava gitmek.

teasür
(üsr. den) bir şey güçleşme. güç olma.

teati
karşılıklı alıp vermek. * bir şeye el uzatıp almak. hakkı olmayan şeye el uzatmak. * fık: pazarlıksız ve konuşmadan fiilen vâki olan mal alış verişi.

teâti
alıp verme.

teati-i efkâr
birbirlerine fikir verme.

teattuf
esirgemek. merhamet etmek. şefkat göstermek. * ulaşmak. ittisal etmek. * eğilip bükülmek.

teattul
kadının elinde ve ayağında kınası, saçında boyası, kolunda ve boynunda mücevherleri olmaması.

teattus
aksırma.

teattuş
susamak.

teatuf
birbirine şefkat, muhabbet ve sevgi göstermek. * birbirine bağlanma.

teâtuf
karşılıklı sevgiler.

teatufât
karşılıklı sevgiler.

teavün
"yardımlaşmak. birbirine muâvenet etmek.(ey ikinci bozuk avrupa! senin çürük ve esassız esaslarının bir kısmı şunlardır ki: ""hâlik-ı kerim'in kerem düsturlarından ve erkân-ı kâinatta kemâl-i itâatle imtisal edilen düstur-u teavünle; nebatat hayvanatın imdâdına ve hayvanat insanların yardımına koşmasından tezahür eden o umumi kanunun rahimâne, kerimâne cilvelerini cidal zannedip, ""hayat bir cidaldir"" diye ahmâkane hükmetmişsin. acaba bu düstur-u teâvünün cilvesinden olan zerrât-ı taâmiyenin kemal-i şevk ile beden hüceyrelerinin gıdalandırılması için koşmaları, nasıl cidâldir? nasıl bir çarpışmaktır? belki o imdâd ve koşmak, kerim bir rabbin emriyle bir teâvündür. m.n.)"

teâvün
yardımlaşma.

teâvün
yardımda bulunmak

teavün
yardımlaşmalar.

teavünât
yardımlaşmalar.

teavür
elden ele gitmek.

teayyüb
ayıplamak.

teayyün
bellibaşlı olmak. * meydana çıkmak. görünmek. belirmek. * anlaşılma. zâhir ve âşikâr olma. (bak: taayyün)

teayüş
birbiriyle dirlik etmek.

teazud
kol kola tutunma. * mc: yardım.

teazum
gözde büyümek. azametlenmek. büyük görünmek.

teazzuk
darlık, tazyik.

teaşi
gafil görünmek.

teaşük
sevişmek.

teaşür
muaşeret etmek, iyi muamelede bulunmak.

teb
f. hararet. * tıb: sıtma.

teba'
tabi olma. uyma.

tebâ
uyma.

tebaa
tâbi olanlar. birisinin veya bir devletin emri altında olanlar.

tebaa
uyruk, uyanlar.

tebab
ziyan, zarar, kayıp, hasar.

tebadül
birbirinin yerine geçmek. karşılıklı değişmek. trampa.

tebâdül
değişme.

tebadül
değişmeler. tebadüller.

tebadülât
değişmeler. tebadüller.

tebadür
ani olarak zihne girmek. * hâdis olmak. * barışmak. * öğretmek. * diğerini geçmek için sür'atlenmek, hızlanmak.

tebâdür
birdenbire aklına gelme.

tebagguz
(buğz. dan) sevmeme. kin besleme. buğzetme.

tebagi
birbirine zulüm etmek.

tebaguz
(buğz. dan) sevişmeme, gizli kin tutup düşmanlık besleme.

tebâguzât
(buğz. dan) sevişmeme, gizli kin tutup düşmanlık besleme.

tebah
f. mahvolmuş. yıkılmış. fesada giriftar olmuş. * bozuk.

tebah
mahvolmuş, yıkılmış.

tebahbuh
durmaya, oturmaya, girmeye ve çıkmaya kadir olmak. * ortada oturmak.

tebahhur
(buhar. dan) buharlaşmak. tütsülenmek. buğulanmak. * kokmak.

tebahhur
buharlaşma.

tebahhurât
buharlaşmalar. buğu haline geçmeler.

tebahi
övünme, tefahur. * muharebe edişmek, karşılıklı dövüşmek.

tebah-kâr
f. mahveden, harab eden, bitiren.

tebâhkârân
f. mahveden, harab eden, bitiren.

tebahtur
dalgalanmak, dalgalanır olma. * kibirlenerek yürüme, kibirli kibirli yürüme.

tebaî
hakiki maksat olmayıp dolayısıyla olan. * başkasına uyarak. * cüz'î olarak. (bak: tebeî)

tebaiyyet
uyma, tabi olma. itaat, inkıyad ve imtisal etme.

tebâiyyet
uyma.

tebaiyyeten
tâbi olarak. uyarak.

tebaki
(bükâ. dan) ağlar görünme. yalandan ağlama.

tebakkur
ilim ve malda genişlik üzere olmak. âlim ve zengin olmak.

teb'an
bir şeyin arkasından gitmek ve ona tabi olmak.

tebân
ikinci derecede.

tebane
zeyreklik, akıllılık.

tebançe
tokat.

tebar
helâk, bitme, yok olma.

tebarek
mübarek etsin (mealinde dua.) teâlâ gibi mâzi fiiliyle mübalâğa ile bereketin Allah'tan zuhurunu ifade eder. (bak: bereket) (suyun havuzda yükselmesi halinden alınmıştır.)

tebârek
mübarek etsin!

tebarekâllah
"""cenab-ı hakk'ın (c.c.) ne bereketli, ne hayırlı işleri var, ne kadar bereketli!"" diyerek hayret taaccübü. Allah'ın (c.c. ) yaptığı eserlerinden dolayı hayranlık hislerini ifade maksadıyla, Allah (c.c.) hakkında söylenen ve aynı zamanda dua için okunan bir kelâm."

tebari
mücâdele ve muhârebe etmek. savaşmak, dövüşmek.

tebârih
incitmek. eza vermek.

tebaruz
açığa çıkmak, görünmek

tebârüd
soğuma.

tebarük
çoğalmak, ziyâde olmak. * uzamak. * büyüklük. * genişlemek. * zâhir olmak, görünmek.

tebarüz
belli olma, belirtme. görünme. * iki hasım cenk için meyadan çıkma.

tebârüz
belirme, görünme.

tebarüz
belli olan, belirtilen, görülen

tebârüz
açığa çıkarmak, gün yüzüne çıkarmak

tebassur
göz açıklığı, dikkat-i nazar. ileri görüş.

teba'sus
muztarib olmak, ıztırab çekmek. acı çekmek.

tebattun
bir şeyin içini dışını iyice anlamak için çalışma.

tebatu'
ağır davranma. ağır hareket etme.

tebâud
uzaklaşma.

tebâud
uzaklaşan

teba'ul
kadının kocasıyla konuşup görüşmesi.

tebaul
oynamak.

teba'uz
parçalanma. kısım kısım ayrılma.

tebayi'
mizaçlar, tabiatlar, huylar. yaratılışlar.

tebayü'
bey'edişmek, bir malı diğer bir malla değişmek.

tebayün
iki şey arasındaki uyuşmazlık. birbirinden ayrı ve başka olmak. ihtilâf vuku bulmak. zıtlık.

tebâyün
uymazlık, zıtlık.

tebayün
tebayünler, iki şey arasındaki farklılıklar.

tebayünât
tebayünler, iki şey arasındaki farklılıklar.

tebayün-i efkâr
fikirlerin aykırılığı. düşüncelerin farklı olması.

tebayün-i mesalik
mesleklerin farklılığı.

tebazül
birbirine bahşiş etmek.

tebaüd
uzaklaşma. uzağa çekilme. * uzama.

tebaüd
birbirinden uzak düşmeler. uzaklaşmalar.

tebaüdât
birbirinden uzak düşmeler. uzaklaşmalar.

tebaşir
müjde. * her şeyin öncesi, ilk zamanı.

tebaşür
muştulamak. müjdelemek. * mübaşeret etmek, bir işe girişmek, başlamak.

tebb
zarar, ziyan, hasar, kayıp.

tebban
saman satan, samancı.

tebcil
ağırlamak. yüceltmek. birisine ta'zim etmek. hürmetle hareket etmek.

tebcil
ağırlama, yüceltme.

tebcilen
ağırlıyarak, tâzimen.

tebdil
değiştirmek. tağyir etmek. bir şeyi başka bir hâle veya şeye değiştirmek.

tebdil
değiştirme.

tebdil
değişen

tebdil
tebdiller, değiştirmeler.

tebdilât
tebdiller, değiştirmeler.

tebdilen
değiştirerek. tağyir ederek.

tebdil-i hevâ
hava tebdili. hava değişikliği.

tebdil-i mekân
yer değiştirme.

tebe
tabi olanlar, uyanlar.

tebea
tâbi olanlar, uyanlar.

tebean
tâbi olarak. uyarak.

tebean
uyarak.

tebecbüc
sevinmek.

tebeccüs
suyun açıktan akması.

tebeddi
sahraya çıkmak, çöle çıkmak.

tebeddü'
başlamak.

tebeddüd
perâkende olmak, dağılmak.

tebeddül
başkalaşmak. değişmek. * yeni hey'ete, başka kıyâfete girmek. (bak: hudus)

tebeddül
değişme, değişim.

tebeddül
başkalaşma, değişme

tebeddül
(bedel. den) tebeddüller, değişiklikler, tagayyürler, tahavvülât.

tebeddülât
(bedel. den) tebeddüller, değişiklikler, tagayyürler, tahavvülât.

tebeddülât
değişmeler.

tebeddülât-ı cesime
büyük değişiklikler.

tebeh
mahvolmuş, yıkılmış.

tebehhur
buharlaşma.

tebehhül
tahsil için sıkıntı ve zahmet çekme.

tebehhüm
şüpheli ve belirsiz olma.

tebehhür
tıb: kısa ve sık nefes alma.

tebehkar
f. mahveden, harab eden. bitiren.

tebehkâran
f. mahveden, harab eden. bitiren.

tebeî
kasdî olmayan. * tâbi olarak. * başkasının vücuduyla kaim olan. * müstakil olmayıp başkasına tâbi olarak. (bak: tebaî)

tebeî
asıl olmayan, dolaylı.

tebe-i tabiîn
tabiînden olan birisinden (yâni ikinci derecede olarak) hadis nakletmiş olan. veya tabiîn olanlardan ders almış, onlara uymuş müslümanlar.

tebekkül
karışmak.

tebekküm
(bekem. den) dili tutulma. konuşurken tutulup kalma.

tebelbül
lisanların muhtelif ve muhtelit olması. bazısı arapça, bazısı farsça ve türkçe olmak gibi. * karışıklık.

tebelbül
dil karmaşası.

tebelbül-ü akvam
muhtelif kavimlerden ibaret bir cemaatin kısım kısım olmaları, muhtelif dil konuşmaları. (bak: babil)

tebelbül-ü elsine
dillerin karmakarışık olup anlaşılmaz hale gelmesi.

tebelleş
birbirine geçmiş, karmakarışık, karışmış.

tebelluh
tekebbürlenmek, gururlanmak, kibirlenmek.

tebellüc
sabah yeri ağarmak.

tebellüd
"ağır, tembel olma. * bir şeye tahassür ve teessüf etme. pişmanlıktan dolayı ""hay meded"" diye ellerini birbirine çarpma. * yere düşme."

tebellüh
ahmak olmak. * suretâ ahmaklık göstermek. * kaybolmuş bir şeyi araştırmak. * yolu bilmeyen kimse, erbâbından sorup araştırmayarak gitmek.

tebellül
nemlenme, ıslanma.

tebellülât
nemlenme, ıslanma.

tebellür
billurlaşmak. parlak, şekilli olup ve donup katılaşmak. * açığa çıkmak. meydana çıkmak.

tebellür
billurlaşma.

tebellür
billurlaşan

tebellüğ
anlayıp alma. yetişme, erişme. * tebliği kabul etme.

tebellüğ
anlayıp almak.

teben
zeyrek, akıllı kimse.

tebenni
evlât edinme.

teber
f. balta.

teberku'
yüzünü örtme, peçeleme. yaşmaklanma.

tebernüs
bürnüs giymek.

teberra
uzak durma. sevmeyip yüz çevirme.

teberri
alâkasız olma. sevmeyip yüz çevirme. * temiz olma.

teberri
arınma, uzaklaşma.

teberrî
uzaklaşmak

teberru'
bağış. bir malın karşılıksız olarak verilmesi. mecburiyet olmadığı hâlde birisine bir malı vermek. hayırlı işlerde yardım ve ihsanda bulunmak.

teberrû
bağış.

teberru
bağışta bulunma

teberru'
teberrular, bağışlar, bağışlamalar.

teberruan
teberru ederek, teberru suretiyle, bağışlayarak.

teberruât
teberrular, bağışlar, bağışlamalar.

teberrûât
bağışlar.

teberruz
iktifa etmek, yetinmek.

teberrü'
pâk ve temiz, halis ve helâl olmak.

teberrüc
açık saçık olmak. * kadının süslenip yabancılar içinde gezmesi. (câhiliyet devrinde olduğu gibi)

teberrüd
soğuma, serinleme, soğuk hâle gelme. * soğuk suya girme.

teberrük
bir şeyi bereket veya saadet vesilesi sayarak almak veya vermek. uğur ve bereket saymak. * hayr-ı ilâhiye hissedâr olmak.

teberrük
bereket umma.

teberrüken
uğurlu ve mübarek olarak. bereket mevzuu ederek.

teberrüken
bereket umarak.

teberrüm
muztarib olmak, ıztırab ve acı çekmek.

teberrür
Allah rızasına çalışma.

teberrüz
görünme, meydana çıkma.

tebertum
büyüklük taslama. * hiddetlenme, öfkelenme, kızma.

teberzin
f. eskiden harp âleti olarak kullanılan ve eyere asılan küçük savaş baltası.

tebessül
somurtma, surat asma. yüzünü ekşitme.

tebessüm
gülümseme. nazikâne ve dişlerini göstermeyerek gülme.

tebessüm
gülümseme.

tebessüm
gülümseme

tebessüm
gülümsemeler, tebessümler.

tebessümat
gülümsemeler, tebessümler.

tebessümkârane
gülümsercesine.

tebessüm-künan
f. gülümser tarzda, gülümseyerek.

tebessür
sivilce çıkma.

tebettül
halkdan ayrılmak. * mâsivadan kesilip ihlâs ile hakka yönelmek ve ubudiyet etmek. * evlenmekten vaz geçip zâhidlik etmek.

tebevvü'
makam tutmak.

tebevvül
bevl etmek. işemek.

tebeyyün
belli olmak. sabit olmak. görünüp anlaşılmak.

tebeyyün
belli olma, belirme.

tebeyyün
belli olan, ortaya çıkan

tebeyyüt
geceleyin yağma etme. * bir işi gece yapmak.

tebezzuh
tekebbürlenmek, gururlanmak.

tebezzuk
(büzâk. dan) tükürme.

tebezzül
"terk-i hıfz etmek; yâni ne olursa sakınmayıp her yerde kullanmak."

tebeşbüş
küçükten büyüğe güler yüz gösterme.

tebhal
(tebhâle) dudak kabartısı.

tebhic
(behic. den) güzelleştirme.

tebhih
sıcaklığın az olması.

tebhil
"(bahal ve buhl. den) bir kimse için ""pinti, hasis"" deme."

tebhir
buharlaştırma. buhar hâline getirme. * tütsüleme.

tebhit
ağlatmak.

tebi'
yardımcı, yardak. * sığır yavrusu.

tebia
zulümle ve zorla alınmış olan kumaş.

te'bid
(ebed. den) ebedileştirme, sonsuzlaştırma.

teb'id
uzaklaştırma. bir yerden bir yere sürme, kovma.

tebîd
uzaklaştırma.

te'bid
ebedileştirmeler, sonsuzlaştırmalar, te'bidler.

te'bidât
ebedileştirmeler, sonsuzlaştırmalar, te'bidler.

te'bidât
(ebed. den) ebedileştirme, sonsuzlaştırma.

te'bil
deveyi katarıyla getirmek.

te'bin
ölmüş bir kimsenin iyiliklerini hatırlayıp söyleme. * bir kimseyi yüzüne karşı ayıplama.

te'bir
(ağaçları) aşılama, (ağaçlara) aşı yapma.

te'bis
horlama. hakaret.

te'biye
yüksek sesle okumak.

teb'iz
bölmek. bölük bölük etmek. bir kısma ait etmek.

tebîz
ayırma, bölme.

tebk
dolu olmak, dolmak.

tebkir
acele etmek.

tebkit
tekdir etmek. azarlamak. vurmak. başa kakmak. * delil ve bürhanla galip gelip susturmak.

tebkit
azarlama, susturma.

tebkiye
(bükâ. dan) dokunaklı sözler söyleyip ağlatma.

tebl
fesad etmek, çürütmek.

tebligat
tebliğler. ilânlar. bildirilen şeyler.

tebligât
tebliğler, bildiriler.

tebligat-ı resmiye
resmî tebliğler.

teblil
ıslatma. ıslatılma.

teblim
çirkin yapmak, çirkinleştirmek.

tebliye
eskitme ve çürütme. köhneleştirme.

tebliğ
ulaştırmak. götürmek. * bildirmek. * eriştirmek.

tebliğ
ulaştırma, bildirme, ilâhî emirleri insanlara anlatma.

tebliğ
bildirmek

tebliğ
tebliğler. ilânlar. bildirilen şeyler.

tebliğ-i şeriat
peygamberlere mahsus beş vasıftan birisi olan, Allah'tan (c.c.) aldıkları emir ve kanunları insanlara aynen bildirmeleri.

tebliğnâme
tebliğ yazısı.

tebn
saman.

tebn
kuru ekin sapı. saman. * yirmi kişiyi doyuran büyük kap.

tebnî
saman renkli.

tebniye
çok bina yapmak.

tebric
dışarı çıkarmak. * hâlinden döndürmek.

tebrid
(bürudet. den) soğutma, soğutulma. * mc: ara açılma, soğuma.

tebrie
(tebriye) bir kimseyi şüpheden ve zan altından kurtarmak. temizliğini ve suçsuzluğunu meydana çıkarmak. * borçtan kurtarmak. * nezahet, ismet. * beraet ettirmek.

tebrie
arındırma.

tebrie
beraat etmek, kusur ve noksanlıktan uzak tutmak

tebrih
incitmek. eza vermek.

tebrik
gözlerini dike dike bir yere bakmak. * günaha girmek. * uzak bir yere sefer etmek. * çetinlik, zorluk sebebi ile yorulmak. * kadının süslenip püslenmesi. * evi ziynetleyip süslemek.

tebrik
bereket dileme, kutlama.

tebrik
tebrikler. tebrik etmeler.

tebrikât
tebrikler. tebrik etmeler.

tebrikât
tebrikler.

tebriknâme
tebrik mektubu.

tebriye
beraat etmek, kusur ve noksanlıktan uzak tutmak

tebriz
dışarı çıkarmak. * tekebbürlenmek, gururlanmak. * göstermek, izhâr etmek.

tebsir
insanın gözünü açacak şekilde tarif ve izah etmek ve kalbine basiret vermek.

tebtik
kulak kesmek.

tebtil
tamamen hakka yönelmek. * iyice ve tamamiyle kesmek. * terbiye etmek. * yemek. (bak: tebettül)

tebtil
hakka yönelme.

tebtit
kesmek. * dağıtmak. * bitirmek.

tebtıe
(bati. den) yavaşlama, ağırlaşma.

tebuk
hicaz'ın kuzey tarafında medine-i münevvere'den şam'a giden yolun ortasında bir yerdir ve peygamber efendimizin son gazvesinin yeri olmakla meşhurdur. tebuk'te peygamberimiz tarafından yaptırılan bir duvar bir hurmalık ve bir de çeşme var olduğu rivayet edilir.

tebuk gazvesi
hicretin dokuzuncu senesinde vuku bulmuştur. şam'da bulunan rumlar tarafından o civarın halkı, müslümanlara karşı ayaklandırıldığı peygamberimiz tarafından duyulduğunda, onlara karşı asker hazırlayarak tebuk'e gitmiş ve oranın ileri gelenleri peygamberimize gelerek barışa çalışmışlardır. tebuk'te on gün kadar kaldıktan sonra ne rumlardan ve ne de müttefikleri olan araplardan kimse harp için çıkmadığından tekrar medine-i münevvere'ye dönülmüştür.

tebvib
(bâb. dan) kısım kısım ayırma. bablara ayırma.

tebvie
bir kadını boş bir evde oturtma.

tebyin
belirtme. açıkça anlatma. * isbat etme.

tebyin
belirtme.

tebyiz
temizce yazma. müsveddeden daha iyice bir kâğıda yazma. * ağartma, beyazlatma.

tebyiz
temize çekme.

tebyiz
müsveddeyi temize çekmek

teb-zede
f. sıtmaya tutulmuş.

teb-zedegân
f. sıtmaya tutulmuş.

tebzil
delme, yarma. çok azimle bir şeye girişmek, adamak.

tebzir
boş yere malını sarf etmek. * serpmek. dağıtmak. * israf etmek, lâyık olmayan yere malını sarfetmek.

tebzir
malı saçıp savurma.

tebzir
israflar. * tohum saçmalar.

tebzirât
israflar. * tohum saçmalar.

tebşir
müjdelemek. hayır haber vermek. müjdelenmek.

tebşir
müjdeleme.

tebşir
müjdelenen

tebşir
müjdelemeler, müjde vermeler.

tebşirât
müjdelemeler, müjde vermeler.

tebşirât
müjdelemeler.

teca'cu
yere düşmek.

tecadu'
husumet etmek, düşmanlık etmek.

tecafi
uzak olma. yerinden bir tarafa ayrılma.

tecâfif
zırh.

tecahüd
inkâr etmek.

tecahüf
darbetmek, vurmak. * üstün gelmek, galebe etmek.

tecahül
bilmezlikten gelme. bilmiyor görünme.

tecâhül
bilmezlikten gelme.

tecahül-i ârifane
edb: bildiği bir şeyi bilmiyormuş gibi gösterme. bilen bir kimsenin, bilmez gibi davranması.

tecahülkâr
f. bilmezlikten gelen.

tecahüm
yüz pörtürmek.

tecahür
aşikâre olmak, açık ve belli olmak.

tecalüs
birlikte oturmak.

tecamu'
cima etmek. * toplanmak, cem'olmak.

tecanüb
sakınma. çekinme.

tecânüb
sakınma.

tecanüf
meyletmek, eğilmek, yönelmek.

tecanün
delirmek.

tecanüs
bir cinsten olma. * birbirine sıkı sıkı bağlılık, benzeyiş ve uygunluk.

tecânüs
aynı türden olma.

tecarüb
(tecarib) (tecrübe. c.) tecrübeler.

tecârüb
tecrübeler.

tecasü
diz üstüne çökmek.

tecasür
cesaretlenme.

teca'ud
(ca'd. dan) büklüm büklüm olma (saç).

tecavez an-na
bizi affeyle (meâlinde dua).

tecavif
oyuk yerler, oyuklar.

tecavüb
cevaplaşma. karşılıklı cevap verme.

tecâvüb
cevaplaşma.

tecavül
(cevelân. dan) dolaşma. cevelân etme.

tecâvülât
(cevelân. dan) dolaşma. cevelân etme.

tecavür
komşu olma.

tecavüz
haddini aşma. söz veya hareketle ileri gitme. * aleyhine hareket etme. * zorlama. * geçme. * sataşma, saldırma, sarkıntılık.

tecâvüz
sınırı aşma, saldırma.

tecavüz
haddi aşan, saldıran, sataşan

tecavüz
tecavüzler. sataşmalar. haddi aşmalar.

tecavüzât
tecavüzler. sataşmalar. haddi aşmalar.

tecâvüzât
tecavüzler, saldırmalar.

tecavüzkâr
f. sataşan, saldıran, tecavüz eden.

tecavüzkârân
f. sataşan, saldıran, tecavüz eden.

tecazüb
birbirine karşı duyulan yakınlık. * incizab etme. çekme.

tecâzüb
karşılıklı çekicilik.

tecazüm
kesişmek.

tecazür
sövüşme.

tecbib
ürkmek. kaçmak. * davarın ön ayaklarının dizlerine kadar beyaz olması.

tecbin
"birisine ""korkaksın"" deme, korkak sayma."

tecbir
(cebr. den) çıkık veya kırık olan kemiği sarıp iyi etme.

tecbiye
rüku eder gibi eğilip durmak.

tecdi'
bir kimseye iyileşmesin diye beddua etme. * vücudun bir tarafını kesme. * çocuğu zararlı şeylerle besleyip gelişmesini önleme.

tecdid
yenileme. yenilenme. tazelenme.

tecdîd
yenileme, tazeleme.

tecdid
dini yenileme ve güçlendirme

tecdidât
yenilemeler, tazelemeler.

tecdiden
yenileterek. yenileyerek.

tecdid-i biat
biatını, bağlılığını, itimadını tekrarlamak, yenilemek.

tecdid-i iman
"iman esaslarını kalben tasdik ettiğini, dil ile de tekrar edip yenilemek.( $ ın hikmetini soruyorsunuz. onun hikmeti, çok sözlerde zikredilmiştir. bir sırr-ı hikmeti şudur ki: insanın hem şahsı, hem âlemi her zaman teceddüt ettikleri, için, her zaman tecdid-i imana muhtaçtır. zira insanın herbir ferdinin mânen çok efradı var. ömrünün seneleri adedince, belki günleri adedince, belki saatleri adedince birer ferd-i âher sayılır. çünkü: zaman altına girdiği için o ferd-i vâhid bir model hükmüne geçer, her gün bir ferd-i âher şeklini giyer.hem insanda bu taaddüt ve teceddüt olduğu gibi, tavattun ettiği âlem dahi seyyardır. o gider, başkası yerine gelir, daima tenevvü' ediyor; her gün başka bir âlem kapısını açıyor. imân ise; hem o şahıstaki her ferdin nur-u hayatıdır, hem girdiği âlemin ziyâsıdır.""lâilahe illallah"" ise, o nuru açar bir anahtardır.hem insanda mâdem nefs, hevâ ve vehim ve şeytan hükmediyorlar, çok vakit imânını rencide etmek için gafletinden istifade ederek çok hileleri ederler, şüphe ve vesveselerle imân nurunu kaparlar. hem, zâhir-i şeriata muhalif düşen ve hattâ bâzı imamlar nazarında küfür derecesinde te'sir eden kelimat ve harekât eksik olmuyor. onun için her vakit, her saat, her gün tecdid-i imâna bir ihtiyaç vardır. m.)"

tecdid-i nikâh
nikâh tazeleme. nikâh yenileme.

tecdil
yere yıkma, yere atma, yere vurma.

tecebbür
(cebr. den) (c.: tecebbürat) kibirlenme, büyüklenme.

tecebbür
zorbalaşma.

tecebbüs
yürürken sallanmak.

tecebcüb
kurumak.

teceddüd
tazelenme. yenilenme. (bak: müceddid)teceffüf : kuruma, kuruyup katılaşma.

teceddüd
yenilenme.

teceddüd
yenilenen

teceddüdî
yenilenmekle ilgili.

teceddüdperver
yeniliksever.

tecehhüz
(cihaz. dan) hazır bulunma. cihazlanma, hazırlanma.

tecehhüz-i arus
gelinin hazırlanması.

tecehzum
ululanmak.

tecelbüb
gömlek giymek.

tecelcül
deprenmek, harekete geçmek.

tecellâ
"görünme. bilinme. * kader. * Allah'ın (c.c.) lütfuna uğrama. * ilâhi kudretin meydana çıkması, görünmesi. hak nurunun te'siriyle kulun kalbinde hakikatın bilinmesi.(fıtrat yalan söylemez. meselâ : bir çekirdekteki meyelân-ı nümüvv der ki: ""sünbülleneceğim, meyve vereceğim."" doğru söyler. meselâ: yumurtada bir meyelân-ı hayat var. der: ""piliç olacağım"" biiznillâh olur, doğru söyler. meselâ: bir avuç su, incimad ile meyelân-ı inbisatı der: ""fazla yer tutacağım. ""metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. işte şu meyelânlar irade-i ilâhiyeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. m.n.)"

tecelli
"görünme. bilinme. * kader. * Allah'ın (c.c.) lütfuna uğrama. * ilâhi kudretin meydana çıkması, görünmesi. hak nurunun te'siriyle kulun kalbinde hakikatın bilinmesi.(fıtrat yalan söylemez. meselâ : bir çekirdekteki meyelân-ı nümüvv der ki: ""sünbülleneceğim, meyve vereceğim."" doğru söyler. meselâ: yumurtada bir meyelân-ı hayat var. der: ""piliç olacağım"" biiznillâh olur, doğru söyler. meselâ: bir avuç su, incimad ile meyelân-ı inbisatı der: ""fazla yer tutacağım. ""metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. işte şu meyelânlar irade-i ilâhiyeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. m.n.)"

tecellî
görünme, belirme.

tecellî
yansıyan (bk. c-l-y)

tecelli
tecelliler.

tecellidâr
f. ilâhî kudret ve lütuf ile meydana gelen.

tecellîdâr
görünen, beliren.

tecelligâh
f. tecelli yeri. ilâhi kudretin, ilâhi sırrın meydana çıktığı, göründüğü yer.

tecellîgâh
belirme yeri.

tecelli-i timsal
suretlerin tecellisi.

tecelliyat
tecelliler.

tecellîyât
görünmeler, belirmeler.

tecellüd
tekellüfle celâdet göstermek. kendini şecaatli ve cesâretli göstermeğe çalışmak. * serkeşâne inad etmek.

tecellüd
cesur görünmeye çalışma.

tecellül
ululanmak, büyüklenmek.

tecemcüm
sözünü söylemekte güçsüz olmak. konuşamamak.

tecemmu'
toplanma. birikme.

tecemmû
toplanma.

tecemmu'
birikmeler, toplanmalar, yığılmalar.

tecemmuât
birikmeler, toplanmalar, yığılmalar.

tecemmüd
donma. sertleşme. katılaşma.

tecemmüd
donma, katılaşma.

tecemmüd
sertleşmeler, katılaşıp donmuş şeyler.

tecemmüdât
sertleşmeler, katılaşıp donmuş şeyler.

tecemmül
ziynetlenmek. süslenmek. * ululuk göstermek. * âletler. sebepler.

tecemmül
güzelleşme.

tecemmül
eşya, levâzım. tetümmat.

tecemmülât
eşya, levâzım. tetümmat.

tecemmülât-ı beytiye
evde bulunan eşya. evin nizamını tamamlayan eşya.

tecemmüm
(bitki) büyüme, çoğalma.

tecemmüş
tekellüf etmek, özenmek.

tecenni
meyve devşirme. * bir kişiye işlemediği günahı işledi diye isnad etmek.

tecennüb
sakınma. çekinme.

tecennüb
sakınma, uzak durma.

tecennüd
bir yere toplanıp asker olmak.

tecennün
cinnet getirme. delirme. çıldırma.

tecennün
delirme.

tecerru'
bahâdırlık ve kahramanlık etmek.

tecerrüb
tecrübe sâhibi olma.

tecerrüd
soyunma, çıplak olma. * evli olmama. * tas: mâsivadan alâkasını kesip, Allah'a müteveccih olup, ibadet ü taatla meşgul olma. * iman ve islâmiyete mücahidane ve fedakârane bir tarzda hizmetle iştigal etme. * herşeyden boş olma. (bak: mücahede)

tecerrüd
soyutlanma, ayrılma.

tecerrüd
soyutlanma, sıyrılma

tecerrüm
gitmek. * etmediği günahı ettim demek. * eksilmek.

tecerrüt
soyutlanan

tecessüd
ceset şekline girmek. vücud peyda etmek. cesedlenmek.

tecessüd
cesetlenme.

tecessüdiyet
cesetlenme hâli.

tecessüm
cisim şekline girmek. maddeleşmek. göz önüne gelmek. mücessem olup görünmek. cisimleşmek.

tecessüm
cisimleşme, cisim hâlinde görünme.

tecessüm-i hayâl
hayâl görme.

tecessüs
gizlice araştırmak. gizlice bakmak. * iç yüzünü araştırmak. * iç yüzünü araştırma merakı.

tecessüs
gizlice araştırma.

tecessüs
gizlice araştıran, casusluk yapan

tecessüs
tecessüsler, araştırmalar. gözetlemeler.

tecessüsât
tecessüsler, araştırmalar. gözetlemeler.

tecessüskâr
f. gizliden araştıran, meraklı.

tecevvu'
(cu'. dan) isteyerek aç kalma. açlık çekme.

tecevvüf
içi boş olma, kovuk olma. * içine işleme. nüfuz eyleme.

tecevvüf
içi boş olma.

tecevvüz
(cevaz. dan) sözü mecaz olarak söyleme. * caiz olmayanı caiz görme. cevaz verip yapılmasını uygun görme.

tecevvüzât
(cevaz. dan) sözü mecaz olarak söyleme. * caiz olmayanı caiz görme. cevaz verip yapılmasını uygun görme.

tecevvüzen
mecaz yoluyla.

teceyyüf
dost edinmek.

teceyyür
teftiş etmek, kontrol etmek.

tecezzi
parçalara ayrılma ve bölünme. ufalanma.

tecezzî
ayrışma, ufalanma.

tecezzüv
(cüz. den) kısım kısım bölünme. doğranma, ufalanma.

teceşşu'
çok yemekten midenin dolması. * genirmek.

teceşşüm
incinmek. * zahmetli şeyleri seçmek.

tecfif
(ceff. den) kurutma veya kurutulma. * cübbe giydirme.

techil
atın ayaklarını beyazlatmak.

techil
cahil sayma.

techir
büyütmek. * genişletmek.

techiye
meyletmek, eğilmek, yönelmek. * ondan yana sürmek.

techiz
donatma. gereken şeyleri tamamlama. cihazlanma. * fık: cenazenin yıkanmasından defnetmeğe kadar yapılması lâzım gelen şeyler ve bunları tedarik etme.

techiz
donatma, cihazlandırma.

techiz
donatım.

techizât
donatım.

techizat
techizler, donatmalar.

techizât-ı askeriye
askerî teçhizat, askerî donatım.

techiz-i meyyit
ölünün yıkanıp, temizlenip, kefen ve sair ihtiyaçları tedarik edilerek hazırlanması.

te'cic
tutuşturup alevlendirme.

tec'id
(ca'd. den) saç kıvırtma.

te'cil
başka zamana bırakma. * acele etmeme. (zıddı: ta'cil)

têcil
erteleme.

tecil
ertelenen, sonraya bırakılan

teclic
çok gayret ve ikdâm etmek.

teclid
ciltleme. * (celd. den) hayvanın derisini yüzme.

teclid
ciltleme.

teclil
(cüll. den) hayvana çul örtme, hayvanı çulla örtme.

tecliye
(cilâ. dan) cilâlama, cilâ verme. * aşikâre etmek, açıklamak. * ruşen etmek, parlatmak.

tecliz
muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

tecmi'
bir yere toplamak, * cuma namazına gelmek.

tecmid
dondurma, dondurulma.

tecmil
süs, tezyin.

tecmilât
süs, tezyin.

tecmir
buhur etmek. * taş atmak. * hapsetmek. * aşağı sarkıtmamak. * kadının saçını toplayıp bağlaması.

tecnib
ırak etmek, uzaklaştırmak. * atın ayağının eğri olması.

tecnid
askerleri sıraya koyma, sıralama.

tecnis
iki şeyi birbirine benzer şekle sokma. * edb: cinas yapma. iki mânalı söz söyleme.

tecniz
ölüyü tabuta koyma.

tecr
bezirgânlık etmek, ticaret yapmak.

tecri'
(cer. den) yudum yudum içirme.

tecrî
(cereyan. dan) cereyan ediyor, akıyor, gidiyor.

tecrib
tecrübe etme, deneme.

tecribe
deneme

tecrid
açıkta bırakmak. * yalnız başına bırakmak. tek başına hapsetmek. * dünya alâkalarını kalpten çıkarıp Allah'a (c.c.) yönelmek. * edb: bir şairin kendini mücerred bir şahıs, yâni ayrı bir adam farzederek ona hitabetmesi. * soyma, soyulma.

tecrîd
soyutlama, yalnız bırakma.

tecrid
soyutlamak, insanlardan uzak tutmak

tecrîdât
tecritler, ayınmalar.

tecriden
tecrid ederek. tek olarak. * mücerred (soyut) olarak. tekliyerek.

tecrîdhâne
tek kişilik yer.

tecrih
yaralama.

tecrim
suçlandırma. cezalandırma. cürüm isnad etme. * bir taifeden ayrılıp gitme.

tecrir
çekmek.

tecris
sağlam fikirli etmek.

tecrit
soyutlamak

tecrübât
tecrübeler.

tecrübe
(tecribe) deneme, sınama. * görmüş, geçirmişlik. * anlamak için yapılan iş. imtihan. * ilmi bir gerçeği göstermek için yapılan deneme. deney.

tecrübe
deneyim, deney.

tecrübe
deneme

tecrübeten
tecrübeyle.

tecrübevârî
tecrübe eder gibi.

tecrübî
tecrübeye ait. tecrübeyle ilgili.

tecsim
(cisim. den) vücudlu gösterilme. cisimlendirme. vücud gösterme.

tecsim
cisimlendirme.

tecsim
vücutlu göstermeler, cisimlendirmeler.

tecsimât
vücutlu göstermeler, cisimlendirmeler.

tecsis
kireç karıştırmak. * kireçle sıvamak. * binayı kireçle yapmak.

tecvi'
(cu. dan) acıktırma.

tecvid
(cevdet. den) bir şeyi güzel yapma. süsleme. * kur'an-ı kerim'i usulüne uygun olarak okuma ilmi ve buna dair yazılan kitap.

tecvid
usûlüne uygun okuma.

tecvid ilmi
harflerin mahreç ve sıfatlarına uymak suretiyle, kur'an-ı kerim'i hatasız okumayı öğreten bir ilimdir.

tecvid-i huruf
seslerin mahreçlendirilmesi. harflerin düzgün olarak telâffuz edilmesi.

tecvif
(cevf. den) oyma. oyuk yapma. * oyuk yer.

tecvif
oyuk yerler, oyuklar.

tecvifât
(cevf. den) oyma. oyuk yapma. * oyuk yer.

tecvil
seyahat etmek, gezmek.

tecvir
(cevr. den) zora, sıkıya koyma, cevretme.

tecviz
câiz görme. izin verme, cevaz verme.

tecviz
caiz görme, izin verme.

tecyif
korkma, korkutulma. * vurmak. * murdar etmek, pisletmek.

tecyiş
askerleri dizmek.

teczie
(cüz'. den) kısım kısım ayırma, doğrama, ufaltma, bölme.

teczim
(kol, kanat gibi şeyleri) kesme.

teczir
(cezr. den) mat: kare kökünü alma.

tecziye
cezalandırma. * parça parça ayırmak.

tecziye
cezalandırma.

tecziye
cezalandırmak

tecşim
incitmek. * teklif etmek.

tedabir
tedbirler, çareler.

tedâbir
tedbirler, önlemler.

tedabür
kesişmek.

tedafü'
birbirini def etme. * müdafaa etme. * itişme kakışma.

tedâfü
savunma.

tedafüî
kendini müdafaa etme ve koruma ile alâkalı.

tedâfüî
savunmayla ilgili.

tedahruc
yuvarlanma.

tedahük
karşılıklı gülüşme.

tedahül
iç içe olmak. birbiri içine girmek. * yığılıp kalmak. birikmek. karışmak. * bir taksidi ödemeden ötekinin gelmesi. ödemede gecikmek.

tedâhül
birbirine girme.

tedaî
birbirini bir iş için davet etmek. * yıkılıp harap olmak. * bir şeyi hatıra getirmek. bir şeyin başka bir şeyi hatıra getirmesi. çağrışım.

tedâi
çağrışım.

tedaî-i efkâr
bir fikrin veya şeyin başka bir fikri veya şeyi hatıra getirmesi.

tedârik
edinme, ele geçirme.

tedarik
elde etmek

tedârikât
edinmeler.

tedarikâtta
elde etmek, sahip olmak için hazırlık yapma

tedarru'
cübbe veya zırh giymek.

tedarub
(darb. dan) vuruşma, dövüşme.

tedarü'
def'edişmek, birbirini kovmak.

tedarük
(tedârik) ele geçirmek. edinmek. hazırlamak. * araştırıp bulmak. * ardı ardına erişip katılmak ve tevâli etmek.

tedarüs
okuma, yazma.

tedavi
ilâç verme. iyileşmesi için bakma. * hastalığı iyi etme tarzı.

tedâvi
iyileştirmeye çalışma.

tedavir
tedvirler. çâreler. yollar. dolaşmalar.

tedavül
elden ele dolaşma. * kullanma. * sürüm. * geçerlilik.

tedâvül
dolaşım, sürüm.

tedavür
sıra ile yapmak, bir şeyi karşılıklı yapmak.

tedayün
borç edişmek.

tedaül
gizlenme, sinme. zâyi olma. saklanma. * küçülme. büzülme.

tedaüm
kalabalık, izdiham.

tedbib
yumuşak etmek. * sür'atle gitmek, hızla gitmek.

tedbic
rükuda başı çok eğme.

tedbih
rükuda başını çok aşağı eğmek.

tedbir
bir şeyi te'min edecek veya def' edecek yol. * cenab-ı hakk'ın hakîm ismine uygun hareket, riayet. * bir şeyde muvaffakiyet için lâzım gelen hazırlık.

tedbir
önlem.

tedbir
varlıkları idare etme, çekip çevirme, terbiye edip idaresi ve egemenliği altında bulundurma

tedbir
tedbirler, çareler.

tedcic
gökyüzünün bulutlu olması. * silâh kuşandırmak.

tedebbür
bir şeyin sonunu düşünmek, tefekkür etmek. müdebbir olmak, tedbirli olmak. * arkasını dönmek.

tedebbür
sonunu düşünme.

tedeccüc
silâhlanmak.

tedeffuk
suyun fışkırması. atılmak. * dökülmek.

tedeffün
(defn. den) gömülme, defnolunma.

tedehdüh
dönmek.

tedehhi
dâhileşme. dehâ eseri gösterme.

tedehhün
(dehn. den) yağ sürünme, yağlanma.

tedehhüş
dehşete düşme. korkma. yılma. ürperme.

tedehhüş
korkma, ürperme.

tedehrüc
yuvarlanmak.

tedekdük
taşlıkta ve kum arasında olmak. * dağ, yerinden ayrılıp pâre pâre olmak. * zelzele olup yerin deprenmesi.

tedekkül
kendini büyük görmek, tekebbürlenmek.

tedeldül
kımıldamak.

tedelli
tevazu gösterme. * nazlanma. * aşağıya inme. * eğilme.

tedellî
inme, eğilme.

tedelli
nazlanmalar. * eğilmeler. * tevâzu göstermeler.

tedelliyât
nazlanmalar. * eğilmeler. * tevâzu göstermeler.

tedelliyât
tevazu gösterme. * nazlanma. * aşağıya inme. * eğilme.

tedellük
sürtme. oğma.

tedellül
nazlanma.

tedellüs
gizlenme, ihtifâ etme.

tede'lüb
kimse görmeden gitmek.

tedemdüm
helâk olmak.

tedemmu'
(dem.' den) gözün yaşarması.

tedemmül
toprağa gübre dökme. toprağı gübreleme.

tedenni
aşağı düşme. aşağı inme. * daha kötü bir derekeye düşme. tenezzül etme. maddi ve mânevi gerileme. terakkinin zıddı.

tedenni
alçalma, inme.

tedenni
gerilemeler, tedenniler, aşağılamalar.

tedenniyât
gerilemeler, tedenniler, aşağılamalar.

tedenniyât
alçalmalar.

tedennü'
yakın olmak.

tedennük
dikkatle bakmak. * ayırtmak. * su dökülmek.

tedennüs
pislenme, kirlenme.

tedennüs-i câme
elbisenin kirlenmesi.

tederdür
katı deprenmek. * gamdan ve korkudan dolayı kendinden geçmek.

tederru'
zırhlanma. zırh giyme.

tederrü'
birbirine muhâlefet etmek, birbirine karşı gelmek.

tederrüb
alışma, ülfet peydâ etmek.

tederrüc
(derece. den) derece derece, adım adım ilerleme. * dürrâce benzer bir kuş.

tederrüc
adım adım ilerleme.

tederrün
bir organın, bir uzvun şişmesi.

tederrüs
ders alma, okuyup öğrenme.

tederrüs
ders alma.

tederrüs
ders alma, eğitim görme

tederrüs
ders almalar. okuyup öğrenmeler.

tederrüsât
ders almalar. okuyup öğrenmeler.

tederrüsât
ders alma, okuyup öğrenme.

tedessür
elbise giyme. elbiseye bürünme. * erkek hayvanın dişisine binmesi. * kişinin sıçrayıp atına binmesi.

tedeyyüm
yağmurun sert yağması.

tedeyyün
dinini sakınmak. * (deyn. den) borçlanma. borca girme.

tedfik
dökmek.

tedfin
(defn. den) gömme, defnetme. * örtme, gizleme.

tedhin
(duhan. dan) dumanlama, tütsüleme.

tedhiş
korkutma. dehşete düşürme. ürkütme.

tedhiş
korkutma.

tedhiş-i ezhân
zihinlerde heyecan meydana getirme.

te'dib
edeblendirme. terbiye verme. * haddini bildirme.

têdib
edeplendirme.

te'dib
edeplendirmeler, terbiye etmeler.

te'dibat
edeplendirmeler, terbiye etmeler.

te'diben
te'dib suretiyle, te'dib için. haddini bildirmek için.

tedip
edeplendirme, cezalandırma

tedirgin
huzursuz, rahatsız.

te'diyat
ödemeler.

te'diyat
eda etmek. * ödenmiş para. verilmiş borç. * borcunu vermek.

te'diye
eda etmek. * ödenmiş para. verilmiş borç. * borcunu vermek.

têdiye
ödeme.

te'diye
ödemeler.

te'diye-i deyn
borç ödeme. borcunu verme.

tedkik
hakikatı anlamak ve meydana çıkarmak için inceden inceye araştırma.

tedkik
inceleme.

tedkik
tedkikler. araştırmalar. incelemeler.

tedkikat
tedkikler. araştırmalar. incelemeler.

tedkikat
tedkikler, incelemeler.

tedkikat-ı amika
çok inceden ve derinden yapılan tetkik.

tedlik
sürme.

tedlis
yumuşatmak. bir şeyi mülâyim ve kaygan yapmak. * inciyi şeffaf etmek.

tedlis
sattığı malın ayıbını gizleyerek aldatma.

tedliye
sarkıtmak. yukarıdan aşağıya bırakma. * şaşırma, dehşete düşme. * delil ve vesika hazırlama. * (akıl) gitmek. * ahmak etmek, salaklaştırmak.

tedmi'
göz yaşı dökmek.

tedmic
bir şeyi başka bir şeyin içine yerleştirme. * arkasını eğmek.

tedmin
yığıp toplamak. * ihâta edip kaplamak. * lâzım olmak, icab etmek.

tedmir
yok etmek. mahvetmek. tepelemek. perişan etmek.

tedmis
yumuşak etmek, yumuşatmak.

tedmiye
vurup kanatmak.

tednih
zayıf görüş. * oturmak, ikamet etmek, mukim olmak.

tednik
yakın olmak.

tednir
ruşen etmek, nurlandırmak, parlatmak.

tednis
kirletme, kirletilme.

tednisât
kirletme, kirletilme.

tedri'
zırh giydirme.

tedric
azar azar, derece derece ilerlemek. birisini bir şeye yavaş yavaş vardırmak. * sıkıştırmak suretiyle çok güçsüz hâle koymak. * edb: ifadenin derece derece yükselmesi veya alçalması. (bak: tensik)

tedric
derece derece ilerleme.

tedric
tedricler.

tedricât
tedricler.

tedricen
yavaş yavaş, azar azar, derece derece.

tedricen
derece derece.

tedricî
(tedriciyye) yavaş yavaş olan, derece derece yapılan.

tedricî
derece derece olan.

tedric-i hâbit
edb: ifadenin alçalması. bir şeyi tarif ederken vasıf bakımından yukarıdan başlayıp aşağıya inmek. bunun aksini yapmağa da tedric-i sâid denir.

tedri-i cüyuş
askerlere zırh giydirme.

tedris
okutmak. öğretmek. ders vermek.

tedrîs
ders verme, öğretme.

tedris
ders verip ders alma

tedris
tedrisler. ders vermeler.

tedrisât
tedrisler. ders vermeler.

tedrîsât
ders vermeler.

tedrisât-ı âliye
yüksek öğretim.

tedrisât-ı ibtidâiye
ilk öğretim.

tedsim
yağlı ve uyuz etmek.

tedsir
kuşun yuvasını düzenlemesi veya düzeltmesi.

tedsiye
baştan çıkarma, azdırma. * gizlemek.

tedvih
şehirler gezmek.

tedvim
teskin etmek, sâkinleştirmek. * kuşun, uçarken dönüp deverân etmesi. * dili ağızda döndürmek. * tatmak.

tedvin
bir araya toplayarak tertipleme. * edb: aynı mevzuya ait bahisleri, çalışmaları bir araya getirip kitap hâline getirme.

tedvîn
derleyip düzenleme.

tedvir
devrettirmek, döndürmek. çevirmek. * idare etmek, yönetmek. * daire şekline sokmak. * edb: bir mısradaki kelimelerin yerini değiştirmekle veznin ve mânanın bozulmamasıdır. * kur'an-ı kerim kıraatında: tahkik ile hadr ortasında bir okuma usulüdür. her iki yönde meşru mübalâğayı bırakıp orta yolu tercih ederek okumaktır.

tedvîr
döndürme, yönetme.

tedvir
tedvirler. çâreler. yollar. dolaşmalar.

tedvir-ül menzil
menzilleri çevirmek, döndürmek, idare etmek. * ev idaresi.

tedviye
(devâ. dan) ilâç verme. * kuş kanadının fısıltısı.

teebbel
imtina' etmek, yapmamak, çekinmek.

teebbi
inkâr etmek. * (ebb. den) bir kimseyi baba kabul etme. baba edinme.

teebbüd
ürküp çekinme. * evlenmeme, bekâr kalma.

teebbüh
kibirlenme, böbürlenme, gururlanma. * alicenaplık ve göztokluğu ile bir şeyden vazgeçme.

teebbün
izine uyma. tâbi olma, birinin yolundan gitme.

teebbüs
mütegayyer olmak, rengi değişmek.

teebbüt
koltuklamak.

teeccüc
tutuşma, alevlenme.

teeccül
belli bir vakte kadar müddet isteme. * sığır ve geyik gibi hayvanların sürü sürü olmaları.

teeccüm
öfkelenme.

teeddi
yetiştirmek.

teeddüb
edebli olma. utanma. çekinme. edebini takınma.

teeddüb
edeblenmeler, çekinmeler, utanmalar.

teeddübât
edeblenmeler, çekinmeler, utanmalar.

teeddüben
edebli davranarak. edeb ve terbiye kaidelerine uyarak. edebi icabı olarak.

teeffüf
oflama. of çekme.

teeffüfât
oflama. of çekme.

teehhi
birini kardeş edinme.

teehhüb
hazırlanmak.

teehhül
evlenme. * ülfet ve ünsiyet eyleme. ehlileşme.

teehhül
evlenme.

teehhül
evlenmek

teehhür
gecikme. sonraya kalma. geriye kalma.

teehhür
gecikme, geriye kalma.

teekk
çukur kazmak.

teekküd
(ekd. den) kuvvet bulma. sağlamlaşma.

teekkül
(ekl. den) yaranın, oyulup açılması. * yenme, eklolunma.

teelli
yemin etmek.

teelluk
yıldıramak, parlamak.

teellüb
cem'olmak, toplanmak. * dağ keçisinin erkeği.

teellüf
alışma. hoş geçinme. * barışma. * huylanma. * birikme.

teellüf
hoş geçinmeler, alışmalar. bağdaşmalar.

teellüfât
hoş geçinmeler, alışmalar. bağdaşmalar.

teellüh
kulluk ve ibadet etmek. * tazarru' etmek, yalvarmak.

teellüm
elem duyma. kederlenme. tasalanma.

teellüm
acı hissetme.

teellümât
elemler, kederler, tasalanmalar.

teellümât
acı hissetmeler.

teemmel
düşün, dikkat et, incele (mânasına emirdir).

teemmel
iyice düşün!

teemmi
(emet. den) cariye edinme. * dadı satın almak.

teemmül
iyice, etraflıca düşünmek. derin derin düşünmek.(evet, aklı bozulmayan bir şahıs, teemmülü neticesinde anlar ki: meselâ: bal arısını pek çok şeylere fihriste yapan ve kitab-ı kâinatın ekser mesâilini insanın mahiyetinde yazan ve incir nüvesinde incir ağacının proğramını derceden ve insanın kalbini binlerce âlemlere örnek ve pencere yapan ve beşerin kuvve-i hafızasında tarih-i hayatını taallukatiyle beraber yazan ancak ve ancak her şeyi yaratan hâlık olabilir. ve böyle bir tasarruf, yalnız ve yalnız rabb-ül âlemine mahsus bir hâtemdir. m.n.)

teemmül
iyice düşünme.

teemmülî
düşünerek söylenen veya yazılan. teemmüle ait ve müteallik. (bak: tefekkür)

teemmüm
kasdetmek. * (ümm. den) ana edinme. birini anne kabul etme.

teemmür
(emr. den) amirlik taslama.

teenni
ihtiyatlı ve akıllıca davranma. bir işte acele etmeyip bir düşünce dairesinde hareket etme. (teude de denir)

teennî
düşüne düşüne iş yapma.

teenni-i hikmet
"hikmetin yavaş yavaş ve akıllıca gibi, en faydalı şekilde zuhuru.(nasılki bir ekmeğin vücudu; tarla, harman, değirmen, fırına terettüb eder. öyle de, tertib-i eşyada bir teenni-i hikmet var. hırs sebebiyle teenniyle hareket etmediği için o tertib-i eşyadaki manevi basamakları mürâat etmez. ya atlar düşer ve yahut bir basamağı noksan bırakır; maksada çıkamaz. m.)"

teennuk
nazarında ve fikrinde dikkatli olmak. ittikan. eşyanın hikmetli, kusursuz ve pürüzsüz yapılışı.

teennuk
kusursuz yapılış.

teennüs
(üns. den) müennes olma. * kadınlaşma. kadın gibi hareketlerde bulunma.

teerrüb
ululanmak, büyülenmek. * kendini zeki göstermeğe çalışmak.

teessi
sabır gösterme. teselli bulup sabretme. avutma.

teessüf
eseflenmek. kederlenmek. * beğenmemek ve râzı olmadığını ifade etmek.

teessüf
eseflenme, üzülme.

teessüf
üzülen

teessül
sermaye edinmek. * cem'etmek, toplamak.

teessüm
(ism. den) günahtan sakınma.

teessün
mütegayyer olmak, rengi ve tadı değişmek.

teessür
işten alıkoyma. oyalandırma.

teessür
etkilenme, üzülme.

teessürât
üzüntüler. teessürler.

teessürât
etkilenmeler, üzülmeler.

teessür-bahş
f. hüzün veren, keder veren, tasaya düşüren.

teessüs
temelleşmek. yerleşmek. kurulmak. teşekkül.

teessüs
kurulme, yerleşme.

teessüs
kurulacak

teetti
asan olmak, kolaylaşmak. * beklemek, gözlemek.

teevvi
(ivâ. dan) bir yerde yerleşme, yurt edinme. oturacak yer edinme.

teevvüd
eğrilme, bükülme. iki kat olma.

teevvüh
inleme, figân etme.

teevvühât
inleme, figân etme.

teevvül
mânâsı başka olma. başka anlama gelme.

teeyyüd
kuvvetlenme. kuvvet ve metânet bulma. te'yid olunma.

teeyyüd
desteklenme.

teezzi
incitme.

teezzi
incitme.

teezzüb
her yönden rüzgârın esmesi.

teezzür
örtünme, bürünme. tesettür.

tef
f. buhar. * sıcaklık, hararet.

tefa'
hiddet ve gadap etmek, öfkelenmek, kızmak.

tefaddul
faziletlilik iddiasında bulunmak. üstünlük taslamak. * bir kimseyi inâyet, ihsan ve kerem ile memnun etmek.

tefaddul
üstünlük taslama.

tefadi
"bir kimseye ""sana ben feda olayım"" demek. * feda etmek."

tefafih
elmalar.

tefahe
horluk, hakirlik. * tatsızlık.

tefahhuc
oturduktan sonra ayaklarını ayırmak.

tefahhul
aygırlanmak.

tefahhum
kömürleşme. kömür hâline gelme.

tefahhur
(fahr. dan) övünme, fahirlenme.

tefahhurât
(fahr. dan) övünme, fahirlenme.

tefahhus
bir şeyin, bir mes'elenin iç yüzünü dikkatle araştırma.

tefahhus
inceden inceye araştırmalar.

tefahhusât
inceden inceye araştırmalar.

tefahhuş
fuhşa düşmek, fâhişe olmak. ahlâksız olmak. * çirkin sözler söylemek.

tefahur
fahirlenmek. iftihar etmek. kendini iyi görüp, kusurdan gaflet etmek.

tefâhur
iftihar etme.

tefahuş
birbirine çirkin sözler söylemek.

tefakkud
arayıp sorma. sorup soruşturma.

tefakkudât
arayıp sorma. sorup soruşturma.

tefakkuh
gül gibi açılma.

tefakkur
(fakr. dan) fakirleşme. fukaralaşma.

tefakum
iş büyüyüp güçleşme.

tefaküh
(fâkihe. den) birbirlerine karşılıklı yemiş atma. * mc: şakalaşma.

tefani
birbirinde fâni olmak. arkadaşının iyi ahlâkıyla sevinmek. arkadaşının, kardeşinin meziyyet ve hissiyatı ile fikren yaşamak.

tefâni
birbirinde fani olma.

tefaric
yırtmalar, genişletmeler. * ferah vermeler. * korkaklar, zaifler, yüreksizler. * (tifrac. c.) yırtmaçlar, aralıklar.

tefâric
aralık, yırtmaç.

tefarik
müteferrik olanlar. tefrikalar. ayırma ve seçmeler. * taksitler. ufak tefek şeyler. ayrıca şeyler. * küçük hediyelik eşya.

tefârik
ayırmalar, ufak şeyler.

tefarik-ul asâ
"bir atasözüdür. bu darb-ı mesel hakkında meşhur kamus tercümesi'nde hülâsaten şu mâlumat var: ""arab'dan fakir bir kadının zaif ve gayet huysuz bir oğlu varmış. yaptığı müteaddit kavgalarda meselâ bir defasında burnunu, bir defasında kulağını, bir defasında dudaklarını kesmişler. her bir defasında da annesi çocuğunun kesilen azalarına bedelen diyet alarak zenginleşti. bu sebeple oğluna: ""sen tefarik-ul-asâdan daha faydalısın."" zira o, asâ ki, bir cins ağaç olup, parçalandıkça her bir parçasından yine faydalı şeyler yapılırdı. onun gibi oğlunun da vücud parçaları daha faydalı oldu. yani, bir (şey) olmakla beraber, muhtelif fayda cihetleri bulunan şeyler için mecazen bu tabir kullanılır."

tefârikulasâ
bir olmakla beraber türlü faydaları bulunan.

tefarüt
müsabaka etmek, yarışmak.

tefârık
güzel bir koku.

tefasil
tefsirler, kur'an-ı kerim'in mânasını anlatan kitaplar.

tefâsir
tefsirler, yorumlar.

tefassum
kırılma. kesilme.

tefasuh
fasahatle söyleme.

tefattun
tefehhüm. sür'atle anlama, idrak etme. * ufalanma.

tefattur
yarılma.

tefatuh
muhakeme olmak. * bir nesneye başlamak.

tefatü'
muhakeme etmek.

tefâul
birbirinin fiilinden etkilenme.

tefâul
"tefâul" kalıbı

tefavüd
birbirinden faydalanma, yararlanma.

tefavüt
farklılık. iki şey arasındaki fark. uygunsuzluk. tehâlüf.

tefâvüt
farklılık.

tefavüt
farklı olmak

tefazul
mikdar fazlası, fark. * meziyet ve fazilet yarışına çıkma.

tefâzulât
mikdar fazlası, fark. * meziyet ve fazilet yarışına çıkma.

tefazzul
üstünlük taslama, fazilet satma. * bağışlama, iyilik.

tefaül
fal tutmak.

tefci'
canını yakma, acıtıp ağrıtma. dertli kılma.

tefciât
canını yakma, acıtıp ağrıtma. dertli kılma.

tefcir
yerden su kaynatıp akıtma. * drenaj, oluk vs. gibi su yolları yaparak, bir yerde birikmiş olan suları akıtma işi. * yarmak.

tefciye
"yemeğin içine nohut, buğday, pirinç, maydanoz ve bunlara benzer şeyler koymak. (bu konulan şeylere ""ebazir"" derler.)"

tefdim
ibrik ağzına süzgeç koymak.

tefdiye
canını başkası uğruna feda etme.

tefeb
helâk olmak, mahvolmak.

tefeccu'
canı yanma, acıma. kaygılı olma, dertli olma. * belâ ânında hüzünlü olma.

tefeccür
(fecr. den) (c.: tefeccürât) yerden su kaynayıp akma. * tan yeri ağarma. * çatlama, yarılma.

tefeci
t. el altından yüksek faizle para veren kimse.

tefehhuz
tâzim, hürmet.

tefehhüm
farkına varmak. idrâk eylemek. * yavaş yavaş anlamak. tekellüfle anlamak.

tefehhüm
fehmetme, anlama.

tefehhüm
farkına varmalar, yavaş yavaş anlamalar.

tefehhümât
farkına varmalar, yavaş yavaş anlamalar.

tefekku'
yarılmak.

tefekkuh
fıkıh ilmini tahsil etmek. (bak: fıkıh)

tefekküh
yemiş toplayıp vermek. meyvedar olmak. meyvelenmek. * pişman olmak. * pek hoşlanıp hayrette kalmak.

tefekküh
meyve.

tefekkük
zincir halkası gibi birbirinden ayrılma.

tefekkün
pişman olmak. * taaccüb etmek, hayrette kalmak, şaşırmak.

tefekkür
"fikretmek. düşünmek. fikri harekete getirmek.(tefekkür, gafleti izale eder. dikkat, teemmül; evham zulümâtını dağıtıyor. lâkin nefsinde, bâtınında, hususi ahvâlinde tefekkür ettiğin zaman derinden derine tafsilât ile tetkikat yap. fakat afâkî, haricî, umumî ahvalâta teemmül ettiğin vakit sathî, icmalî düşün, tafsilâta geçme. çünkü icmalde, fezlekede olan kıymet ve güzellik, tafsilâtında yoktur. hem de âfâkî tefekkür, dipsiz denize benziyor; sahili yoktur. içine dalma boğulursun. arkadaş! nefsî tefekkürde tafsilâtlı, âfâkî tefekkürde ise icmâlî yaparsan, vahdete takarrüb edersin. aksini yaptığın takdirde kesret fikrini dağıtır. evham seni havalandırır. enaniyetin kalınlaşır. gafletin kuvvet bulur, tabiata kalbeder. işte dalâlete îsal eden kesret yolu budur. m.n.)""bir saat tefekkür, bir sene nâfile ibadetten hayırlıdır"" (hadis-i şerif meâli) (bak: ülfet)"

tefekkür
fikretme, düşünme.

tefekkür
düşünme

tefekkürât
tefekkürler, düşünmeler.

tefekkürî
düşünmekle ilgili.

tefekkürnâme
tefekkür yazısı.

tefel
guslü ve temizliği terk etmekle vücudun kokması.

tefelluk
yarılma, çatlama.

tefellüc
felç olma, felce uğrama. * yarılıp çatlama.

tefellül
(kılıç) gedik olmak, yaralanmak. rahnedar olmak.

tefellüs
iflâs etme.

tefellüt
halâs olmak, kurtulmak. * aniden bağından boşanmak.

tefelsüf
feylesoflaşmak.

tefelsüf
filozoflaşma.

tefennün
fen öğrenmek. * çok şeyler bilmek. * türlü türlü olmak. * bir fende maharet sahibi olmak.

tefennün
fen öğrenme.

tefennün
ihtisaslaşmış, ayrı ayrı uzmanlık dallarına ayrılmış

tefennün-i fi-l ibâre
bir defa söylenilmiş olan bir sözü ikinci defa söylemek icabederse, o aynı kelimeyi tekrarlamamak için başka kelime veya sözle aynı mânâyı ifade etme san'atı.

teferku'
parmak öttürmek.

teferru'
bir çok kollara ayrılmak. * bir kimse halkın üzerine havale olmak. * bir kavmin en şerefli kadını ile evlenmek. * çatallanıp dal dal olmak.

teferru
dallanma, ayrılma.

teferruât
bir şeyin bütün incelikleri, ayrıntıları.

teferruât
ayrıntılar.

teferruc
(ferec. den) ferahlanmak. iç açılmak. * gezintiye çıkmak. seyr.

teferrug
(ferâg. dan) vaz geçme, fârig olma. * bir işi bitirip kurtulma. * satın alınan bir mülkün tapusunu kendi üzerine çevirme.

teferruh
(ferah. dan) içi açılma, ferahlanma.

teferruk
(fark. dan) dağılma, ayrılma.

teferruk
dağılmamak, kollara ayrılmamak

teferrüc
rahatlama, gezme.

teferrüd
(ferd. den) tek ve yalnız kalma. herkesten ayrılma. * eşsiz, emsâlsiz ve benzersiz olma. * kendi başına olma.

teferrüh
ferahlanma.

teferrüs
ferasetle bir şeyi kestirmek. bir şeyi dikkat ve teemmül ederek isabetli olarak idrak etmek, anlamak. * zannetmek.

teferrüs
iyice anlama.

teferrüs
feraset ve kalp gözüyle gerçekleri görme

teferrüz
(ifrâz. dan) ayrılma.

teferrüş
(ferş. den) yayılma, serilme.

tefer'un
firavunlaşma. zâlimlik etme, zulüm yapma. * çok fazla kibirlenme.

teferûn
firavunlaşma.

tefes
kir, pislik. * menâsik-i hacta bıyık ve tırnak kesmek, baş ve kaş yolmak.

tefessud
akmak.

tefessuh
fasih olma. anlaşılması kolay olma.

tefessüh
açılmak. genişlemek. inbisat bulmak. * mecliste çekilip bir adama oturacak yer açmak.

tefessüh
bozulma, çürüme.

tefessüh
tefessüh etmek

tefettü'
rücu etmek, geri dönmek, vazgeçmek.

tefettün
bir kimseyi zorla fitneye atma.

tefettüt
(fett. den) ufalanma, ufak ufak parçalanma.

tefevvuk
üstünlük. fâik ve daha büyük olma. üstün gelme.

tefevvuk
üstünlük.

tefevvuk
üstün gelen

tefevvüh
(fevh. den) söyleme, ağza alma. * dil uzatma. münâsebetsiz söz söyleme.

tefevvühât
(fevh. den) söyleme, ağza alma. * dil uzatma. münâsebetsiz söz söyleme.

tefevvüt
birbirinden eksik olmak.

tefevvüz
bir işi üzerine alma.

tefeyhuk
geniş, bol olmak. * çok konuşmak.

tefeyyüz
feyizlenmek. * ilerlemek. * bollaşmak.

tefeyyüz
feyizlenme.

tefeyyüz
feyiz alma, bereketlenme

tefezzür
kaftan giymek.

tefe'ül
"fal açmak. * bazı hâdiseleri, tevafukları uğurlu saymak. meselâ: bir kitabı rast gele açarak ilk tevafuk eden yeri okuyup ona dikkat ederek onu uğurlu ve esas bir ders sayma gibi. * olacak şeyi tahmin etmek. (zıddı: teşe'üm)(kur'an ile tefe'üle ve rü'yaya itimada ehl-i hakikat tarafdar değiller. çünki: kur'an-ı hakîm, ehl-i küfrü, kesretle ve şiddetli bir tarzda vuruyor. tefe'ülde, kâfire ait şiddeti, tefe'ül eden insana çıktığı vakit, yeis veriyor; kalbi müşevveş ediyor. m.)(beşer idrakinin akibetini kestiremediği mühim işlerde islâm dini istihare ile tefe'ülü tâlim etmiştir... s.b.m. c: 11 sh: 113)(ebu hüreyre'den (r. a.) resülullah'ın (s.a.m.) : ""islâm'da teşe'üm yoktur, en hayırlısı tefe'üldür"" buyurduğunu işittim, dediği rivayet olunmuştur. mecliste bulunanlar: tefe'ül nedir ya resülallâh! diye sordular. resül-i ekrem: sizden birinizin duyduğu güzel sözdür buyurdu.teşe'üm, şom tutmak ve hayırsız saymak demektir. tefe'ül de uğurlu ve hayırlı saymaktır ki dilimizde yom tutmak diye ifade ederiz. güzel sözle tefe'ül hakkında en güzel misal, resül-i ekrem'in hudeybiyye seferinde süheyl bin amr'ın adiyle tefe'ül buyurmasıdır...hudeybiyye'de kureyş, müslümanları müşkil bir vaziyete soktuğu sırada kureyş tarafından muahede akdine mezun bir hey'etin süheyl bin amr'ın riyaseti altında gelmekte olduğu duyulunca resül-i ekrem uysallık ve yumuşaklık ifade eden (süheyl) adiyle tefe'ül ederek ashabına: ""artık işiniz kolaylaştı!"" buyurmuştur.güzel sözle tefe'üle dair güzel bir misâl de arab edip ve şâiri asmaî, ibn-i avn'den hikâye ederek vermiştir ve doktora gitmek üzere evinden çıkan bir hastanın: (sâlim) diye birisinin çağrıldığını duyarak hastalığından kurtulacağına yom tutmasıdır, demiştir. s.b.m. c: 12 hadis no: 1936)"

tefeül
fal açma, uğur sayma.

tefeşşi
intişar etmek, dağılmak. * tecvidde: harf okunduğu zaman sesin ağız içinde dağılıp uzatılmasına denir. sin, sad, se, ra, fe, şın, mim, dad harflerine mütefeşşi harfleri denir.

tefeşşu'
galip olmak, yenmek. * çoğalmak, çok olmak.

tefeşşü'
münteşir olmak, yayılmak, intişar etmek.

tefhim
kömürleştirme.

tefhim
anlatma.

tefhim
anlatmak

tefhim-i merâm
merâmını anlatma.

tefhir
fahirlendirmek, gururlandırmak. * gâlip olmakla hükmetmek.

tefie
eğilmek. * rücu etmek, geri dönmek.

tefih
hakir, zelil. * lezzeti olmayan.

te'fik
yalan söyleme. * yalan ve iftirâ etme.

te'fikât
yalan söyleme. * yalan ve iftirâ etme.

tef'il
fal açtırmak. tefe'ül etmek.

tefîl
fiilleri etken hâle getiren kalıp.

tef'îl
tef'il kalıbı

tefile
gövdesi kokan kadın.

tefire
üst dudağın ortasında olan çukur.

tefki'
parmak öttürmek.

tefkih
hayrete düşürme. * hoşlandırma. * yemiş yedirme.

tefkik
birbirinden ayırmak. * halâs etmek, kurtarmak.

tefkir
düşündürme veya düşündürülme. * endişe etmek.

tefkıye
yarmak. * göz çıkarmak.

tefl
tükürmek.

teflic
açmak.

teflik
yarmak.

teflil
gedik açmak, yarmak.

tefnid
tekzib etmek, yalanlamak. * zayıflatmak. * aciz etmek. * korkutmak.

tefnik
nimetlendirmek. * naz. * beslemek.

tefnin
karıştırmak. * çeşitli yapmak.

tefri'
asıldan, kökten şubelere ayrılma, kısım kısım olma. ayrılma. fer'lendirme.

tefrî
kısım kısım ayırma.

tefric
gönül açmak. gam ve tasa gidermek.

tefric
yırtmalar, genişletmeler. * ferah vermeler. * korkaklar, zaifler, yüreksizler. * (tifrac. c.) yırtmaçlar, aralıklar.

tefrice
aralık, yırtmaç.

tefrid
dünya alâka ve meşguliyetlerinden ayrılıp, ibâdet ve tâatle meşgul olma.

tefrig
(feragat. dan) boşaltma. * azade etme. * dökme. * kurtarma. * zâil ve hâlî eyleme. * vazgeçirme.

tefrigât
boşaltmalar.

tefrigat
kısım kısım boşaltıp yer açma.

tefrih
korkusuz kalmak. * gelişme, filizleme. yumurtadan çıkmak.

tefrîh
ferahlandırma.

tefriî
ayrıntılamakla ilgili.

tefrik
ovdurmak.

tefrik
ayırma, seçme.

tefrik
ayırıcı

tefrika
nifak. ayrılık. bozuşma. * bir gazete veya dergide parça parça, bir önceki yazının devamı olarak çıkan uzun yazı. * fırka fırka olmak.

tefrika
ayrılık, dizi yazı.

tefrika
bölücülük ve ayrımcılığa neden olma

tefrir
ürkütmek. kaçırmak.

tefris
acıktırmak.

tefrit
ortalamanın yani vasatın çok altında kalmak, geride kalmak. normalden aşağı olmak. (ifratın zıddı)

tefrit
normalin altı.

tefriz
farzetmek.

tefriş
döşeme. yayma. yayıp döşeme. * ev eşyasını düzenleme.

tefriş
döşeme, yayma.

tefriş
döşemek

tefsa'
kesmek. * eskimek.

tefsid
fâsid etmek, bozmak.

tefside
f. hararetli, kızgın.

tefsie
çekmek. uzatmak.

tefsik
(fısk. dan) fısk ve fücura sürükleme. birisine fâsık, kabahatli, günahkâr demek.

tefsik
günaha sürükleme.

tefsil
yaramaz ve kem nesne.

tefsir
"mestur, gizli bir şeyi aşikâr etmek. mânâyı izhâr etmek. * anladığını anlatmak. bildiği kadar açıklamak. * kur'ân-ı kerim'in mânâsını anlatan kitab. * ehl-i hadis ıstılahında tefsire dâir hadis-i şeriflere tefsir denilir. (bak: ictihad)(tefsir iki kısımdır: birisi, malûm tefsirlerdir ki, kur'anın ibaresini ve kelime ve cümlelerinin mânâlarını beyan ve izah ve isbat ederler.ikinci kısım tefsir ise: kur'anın imanî olan hakikatlerini, kuvvetli hüccetlerle beyan ve isbat ve izah etmektir. bu kısmın pek çok ehemmiyeti var. zâhir mâlum tefsirler, bu kısmı bazen mücmel bir tarzda dercediyorlar. fakat, risale-i nur, doğrudan doğruya bu ikinci kısmı esas tutmuş, emsalsiz bir tarzda, muannid feylesofları susturan bir manevî tefsirdir. ş.)(risale-i nur, hükema ve ulemanın mesleğinde gitmeyip kur'anın bir icaz-ı mânevisiyle her şeyde bir pencere-i mârifet açmış; bir senelik işi bir saatte görür gibi kur'an'a mahsus bir sırrı anlamıştır ki, bu dehşetli zamanda hadsiz ehl-i inadın hücumlarına karşı mağlub olmayıp galebe etmiş. m.n.)(kur'an-ı azimüşşan; bütün zamanlarda gelip geçen nev'-i beşerin tabakalarına, milletlerine ve fertlerine hitaben arş-ı alâdan irad edilen ilâhî ve şümullü bir nutuk ve umumi, rabbanî bir hitabe olduğu gibi; bilinmesi, bir ferdin veya küçük bir cemaatin iktidarından hariç olan ve bilhassa bu zamanda, dünya maddiyatına ait pek çok fenleri ve ilimleri câmidir.bu itibarla; zamanca, mekânca, ihtisasca daire-i ihatası pek dar olan bir ferdin fehminden ve karihasından çıkan bir tefsir, bihakkın kur'an-ı azimüşşan'a tefsir olamaz... çünkü, kur'anın hitabına muhatab olan milletlerin, insanların ahval-i ruhiyelerine ve maddiyatlarına, câmi bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir ferd, vâkıf ve sahib-i ihtisas olamaz ki, ona göre bir tefsir yapabilsin. hem bir ferdin mesleği ve meşrebi taassuptan hâli olamaz ki, hakaik-i kur'aniyeyi görsün, bîtarafane beyan etsin? hem bir ferdin fehminden çıkan bir dâva, kendisine has olup, başkası o dâvanın kabulüne davat edilemez... meğer ki bir nevi icmanın tasdikine mazhar ola.binaenaleyh, kur'anın ince mânalarının ve tefsirlerde dağınık bir surette bulunan mehasinin ve zamanın tecrübesiyle fennin keşfi sayesinde tecelli eden hakikatlerin tesbitiyle, herbiri birkaç fende mütehassıs olmak üzere muhakkıkîn-i ulemadan yüksek bir heyetin tetkikatiyle, tahkikatiyle bir tefsirin yapılması lâzımdır. nitekim, kanunî hükümlerin tanzim ve ıttıradı, bir ferdin fikrinden değil, yüksek bir heyetin nazar-ı dikkat ve tedkikatından geçmesi lâzımdır ki, umumi bir emniyeti ve cumhur-u nâsın itimadını kazanmak üzere millete karşı bir kefalet-i zımniyye husule gelsin; ve icma-i millet, hücceti elde edebilsin.evet, kur'an-ı azimüşşan'ın müfessiri, yüksek bir deha sahibi ve nâfiz bir içtihada malik ve bir velâyet-i kâmileyi haiz bir zat olmalıdır. bilhassa bu zamanlarda, bu şartlar, ancak yüksek ve azim bir heyetin tesanüdiyle ve o heyetin telâhuk-u efkârından ve ruhlarının tenasübüyle birbirine yardım etmesinden ve hürriyet-i fikirlerinden ve taassublarından âzâde olarak tam ihlâslarından doğan dâhî bir şahs-ı manevîde bulunur. işte, kur'anı, ancak böyle bir şahs-ı mânevi tefsir edebilir. çünkü, ""cüzde bulunmayan, küllde bulunur."" kaidesine binaen, her fertte bulunmayan bu gibi şartlar, heyette bulunur. i.i.) (bak: müfessir)"

tefsir
yorum, açıklama, âyetlerin izahı.

tefsir
yorumlayan

tefsir
tefsirler, kur'an-ı kerim'in mânasını anlatan kitaplar.

tefsire
hastaların bevlini koyacak şişe. sidik kabı.

tefte
f. hararetli, kızgın, kızmış.

teftih
hor ve zelil etmek. * kahretmek.

teftik
(fetk. den) yün, pamuk gibi şeyleri ditmek, tarayıp açmak.

teftil
(fetl. den) fitil yapma. bükme, eğirme.

teftin
(fitne. den) fitneye düşürme. * meftun verme. ayartma.

teftir
(c. teftirat) bıkkınlık verme. fütur verme. usandırma. * zayıf etmek, zayıflatmak. * naksetmek, eksiltmek.

teftis
ufak ufak parçalama.

teftit
parça parça etme, ufalama.

teftiye
lâğımcılık yapmak. * büyüyünceye kadar kızı evden dışarıya çıkarmamak..

teftiş
kontrol etmek. işlerin alâkalı vazifeliler tarafından ele alınıp iyi ve tamam yapılmasına çalışmak. * sormak. * ayırmak.

teftiş
kontrol etme.

teftiş
inceleyen, araştıran

teftiş
teftişler.

teftişât
teftişler.

tefvif
bezi alacalı dokutmak.

tefvih
korkutmak.

tefvik
tar: okçulukta, yayın sol el ile yukarıya kaldırılması. * okun gezini yayın kirişine koymak.

tefvim
ekmek pişirmek.

tefvit
(fevt. den) geçirme, kaçırma.

tefvit-i salât
namaz vaktini geçirme veya kaçırma.

tefviye
konuşkan olmak.

tefviz
birisine bırakma. * işini Allah'a (c.c.) havâle etme. * sipariş ve ihâle etme.

tefviz
işi birine bırakma.

tefyil
"bir kimsenin bir kimseye ""fikrin zayıf"" demesi."

tefyim
genişletmek.

tefzi'
ürkütme. korkutma. * hayretle baktırma.

tegabbi
birisini geri zekâlı sayma.

tegabbür
(gubâr. dan) tozlanma.

tegabi
bilmez olmak. ahmaklaşmak.

tegabün
(gabn. dan) karşılıklı aldatma. aldanma veya aldanmanın zuhuru.

tegabün suresi
kur'an-ı kerim'in 64. suresidir. medenîdir.

tegaddi
gıdalanma, beslenme.

tegaddi
gıdalanma, beslenme.

tegaddi
gıdalanan, beslenen

tegaddî
gıdalanmak, beslenmek

tegaddüb
(gadab. dan) hiddetlenme, öfkelenme, gazaba gelme, kızma.

tegafül
bilmez görünmek, anlamazlıktan gelmek. kasden kendisini gafil göstermek.(farazâ, bazılarının altında büyük fenâlıklar varsa da, hücum edilmemek gerektir. zira, çok fenalık vardır ki, iyilik perdesi altında kaldıkça ve perde yırtılmadıkça ve ondan tegafül edildikçe mahdut ve mahsur kaldığı gibi, sâhibi de perde-i hicab ve hayâ altında kendisinin ıslahına çalşır. lâkin vaktâ ki, perde yırtılsa, hayâ atılır. hücum gösterilse, fenalık fena tevessü' eder. münazarât)

tegafül
bilmez görünme.

tegalgul
hoş kokulu şeyler sürünmek. * zorluk, çetinlik, güçlük. * bir şeyin, ilmin içine çok dalmak.

tegalgul
çetinlik, güçlük.

tegallüb
baskı ve zorbalık yapmak

tegallüb
galip olma, zorbalık, kuvvete dayalı baskı.

tegallüf
(gılaf. dan) kılıflanma.

tegallüt
(galat. dan) yanılma. yanlışa düşme.

tegallütât
(galat. dan) yanılma. yanlışa düşme.

tegalüb
birbirine galebe etmek, birbirine üstün gelmek.

tegamgum
sözü düz söylememek.

tegammüd
günahı örtmek.

tegammür
suyu az içmek.

tegamüz
(gamze. den) (c: tegamüzât) birbirine göz ucu ile işâret etme.

teganni
şarkı söyleme, bir metni müzik eserini andırır biçimde okuma.

tegannî
şarkı söyleyen

tegannuc
(ganc. dan) nazlanma.

tegannus
tatsız olmak.

tegannücât
(ganc. dan) nazlanma.

tegannüm
koyunlaşma. koyun postuna bürünüp kendisini koyun gibi gösterme.

tegarbül
(gırbâl. den) kalburdan geçirme.

tegargur
gargara etmek.

tegarrüb
(gurbet. den) gurbete çıkma.

tegarrüd
kuşun hoş ve nağmeli bir şekilde ötmesi.

tegarrüdât
kuşun hoş ve nağmeli bir şekilde ötmesi.

tegarrür
gururlanma, kibirlenme. * kaynamak. * galeyan.

tegassun
(gusn. dan) dalbudak peydâ etme. dallanma.

tegassül
(gasl. den) gusletme, yıkanma.

tegat
birbirini suya daldırmak.

tegavvut
kazâ-i hâcet etmek.

tegavvül
renk değiştirme. renkten renge girme.

tegavvür
(gavr. dan) derine dalma. * bir şeyin esâsını arama.

tegavün
cem'olmak, toplanmak. * kötü işe yardım etmek, şer işe muâvin olmak.

tegavür
birbirini yağmalamak.

tegayyüm
(gayb. dan) bulutlanma.

tegayyümât
(gayb. dan) bulutlanma.

tegayyür
hâlden hâle geçmek, değişmek. * bozulmak. * zıt olmak. (bak: hâdis)

tegayyür
başkalaşma, dönüşme.

tegayyürat
başkalaşmalar.

tegayyüt
büyük def-i hâcet.

tegayyüz
meşeliğe otlaması için davar salmak. * meşelik içinde yerleşmek.

tegayüb
birkaç kişinin topluca kaybolması.

tegayür
zıt olmak. uymamak. başka türlü olmak.

tegayür
uymazlık.

tegayüz
karşılıklı olarak kızışıp öfkelenme.

tegayüzât
karşılıklı olarak kızışıp öfkelenme.

tegazguz
eksik olmak.

tegazzüb
(gazâb. dan) öfkelenme, hiddetlenme, gazaba gelme, kızma.

tegazzül
(gazel. den) gazel tarzında şiir yazma. * gazel söyleme.

tegazzülât
(gazel. den) gazel tarzında şiir yazma. * gazel söyleme.

tegazün
hışmetmek, kızmak.

tegaşmür
kahra uğratmak.

tegaşşi
(gışâe. den) örtünme, bürünme. * (gaşy. den) kendinden geçme.

tegerg
f. dolu.

tegil
f. sakalları yeni çıkmağa başlayan genç.

teh
f. dip. * mertebe, kat.

tehabb
dostluk etme. muhabbet, sevişme.

tehabbüb
kendini sevdirmek (bk. -b-b)

tehabbür
(haber. den) esasını bilme, iyice bilme.

tehabbüs
(habs. den) kendini bir yere kapama. hapsetme.

tehabbüt
düşünmek. * aklını eksiltmek, fâsid etmek.

tehaccur
taşlaşma.

tehaci
(hecâ. dan) hicivleşme. * hicvetme, yerme.

tehacüm
birbirine hücum etme. * bir yere istekle, hızlıca toplanmak, üşüşmek.

tehacüm
saldırma.

tehacümât
saldırmalar.

tehacür
birbirinden ayrılmak. * kesilmek.

tehaddi
meydan okuma.

tehaddüs
var olma.

tehadu'
aldanmış gibi görünme.

tehadüb
kamburlaşma.

tehadüm
yıkılmak.

tehadür
kaynamak. galeyan.

tehafüt
düşürmek, düşmek. * birbirinin üstüne atılmak. birbirinin ardınca olmak.

tehakküm
hükmetme, zorbalık.

tehallüf
uygunsuzluk. * kafileden geri kalma. * geride bırakma.

tehallül
ayrışma.

tehalüf
birbirine zıt olmak. birbirine muhalif olmak, uymamak.

tehalüf
uymama, zıtlık.

tehalük
(helâk. dan) istekle atılma. tehlikeye aldırış etmeden, birbirini çiğneyecek gibi koşuşma.

tehâlükât
(helâk. dan) istekle atılma. tehlikeye aldırış etmeden, birbirini çiğneyecek gibi koşuşma.

tehami
kendini sakınma, korunma. * avukatlık etme.

tehâmiyât
kendini sakınma, korunma. * avukatlık etme.

tehamuk
(humk. dan) kendini ahmak gösterme.

tehannün
çok arzu ve istek göstermek. * göreceği gelmek. özlemek.

tehannün
merhametle nimetlendirme.

teharrub
ağaç kurdunun ağacı kemirerek oyması.

teharrük
hareketlenmek, kımıldamak. hareket etmek.

teharrük
hareketlenme.

teharüc
çıkışmak. * tevzi etmek, dağıtmak. * fık: ortakların bir kısmı akar (para getiren mülk), bir kısmı arazi, bazısı da para üzerine yaptıkları anlaşma.

teharüm
(herm. den) genç olduğu hâlde, kendini ihtiyar gösterme. yaşlı gibi görünme.

teharüş
hırıldaşıp dalaşma.

tehassüb
yastığa dayanma.

tehassür
özleme.

tehassüs
duygulanma.

tehasüd
(hased. den) hasetleşme.

tehasüm
muhâsama etme, düşmanlık etme.

tehâsüm
düşmanlık.

tehatih
bâtıl, boş ve abes sözler. * tamamlanmamış söz.

tehattuf
kapmak.

tehattüm
pek lüzumlu ve vâcib olmak. vücub derecesinde bulunmak.

tehattüm
pek gerekli olarak.

tehatu'
hatâ etmek, kabahat işlemek.

tehatub
(hatb. dan) hitablaşma. karşılıklı birbirine hitab etme.

tehavil
muhtelif renkler, çeşitli renkler.

tehavvül
değişmek, dönüşmek

tehavün
mühimsememek, ehemmiyet vermemek, ağır davranmak. aldırış etmemek. * istihkar, horlama, hakir görme.

tehavün
ağırdan alma.

tehayyüz
yer tutma.

tehayüc
kandırmak.

tehayüt
toplanıp gelmek.

te'haz
tekrar almak.

tehazül
muhârebeden kaçıp geri dönme.

tehaşi
(haşy. dan) korkup çekinme, sakınma.

tehaşün
haşin davranma. zorluk gösterme. sert muamelede bulunma.

tehbil
""baban seni ölmüş diye ağladı"" demek."

tehcid
uyutmak.

tehcin
dedikodu yapma. * müstehcen ve edeb dışı sayma.

tehcir
yurdundan çıkarma, hicret ettirme, sürme. * öğle vakti bir yere gitme.

tehcir
zorla göç ettirme.

tehciye
heceleme.

tehdib
saçak yapmak.

tehdid
göz dağı verme, birisini korkutma. korkutulma.

tehdid
gözdağı varma.

tehdid
korkutmalar, göz dağı vermeler.

tehdid-âmiz
f. tehditle karışık, tehdit eder surette.

tehdidane
tehdit ederek.

tehdidât
korkutmalar, göz dağı vermeler.

tehdidât
gözdağı vermeler.

tehdiden
korkutarak, tehdit ederek.

tehdidkâr
tehdit edici.

tehdidkârâne
f. tehdid edenlere yakışır şekilde. tehdid edercesine.

tehdil
(budak) aşağı eğilmek. * (dudak) aşağı sarkmak.

tehdim
(hedm. den) yıkma.

tehdin
çocuğu güzel sözlerle susturup avutma. yalandan yüze gülüp medhetme. * teskin etmek.

tehdir
hastalıklı devenin bağırması. * sözü boğaz içinden söylemek.

tehditkârâne
tehdit edercesine.

tehdiye
hediye verme, bağışlama.

tehecci
(hecâ. dan) heceleme.

teheccüd
gece uyanıp namaz kılmak. gece namazı. (bu namaz, nâfile namazların en çok sevablısıdır.)

teheccüd
gece namazı.

teheccüm
hücum etme. saldırma. * acele gitme.

teheccür
ayrılmak. * zuhr vaktinde seyretmek.

teheccüt
gece sabah vaktinden önce kılınan namaz

tehechüc
uzaklaşmak. ırak olmak.

teheddi
doğru yola girme. hidayetlenme.

teheddüb
saçaklanmak.

teheddül
sarkma, sölpüme.

teheddüm
yıkılma.

teheddümât
yıkılma.

tehekku'
teveccüh etmek, yönelmek.

tehekküm
istihza. * tevbih. şiddetle azarlama. görünüşte ciddi, hakikatta alaydan ibaret olan eğlenme. * edb: tarizin tesirli olan kısmı.

tehekküm
alay, azarlama.

tehekküm
ciddi tavır takınarak eğlenmeler.

tehekkümât
ciddi tavır takınarak eğlenmeler.

tehekkümen
alay için, tehekküm suretiyle.

tehekkür
taaccüb etmek, hayrette kalmak, şaşırmak.

tehelhül
fileli olmak. bir elbisenin delikli delikli olması.

tehellu'
haris olmak, hırslı olmak.

tehellül
sevinme, açık yüzlü olma. yüzü gülme. beşâretten yüzdeki parlama eseri.

tehellüs
zayıflamak.

tehemmu'
seyelân etmek, akmak.

tehemten
f. iri vücutlu, boylu boslu yiğit.

tehendüm
kapanmak.

tehennü'
sinmek. * alışmak.

teheshüs
gizli ses.

tehessüm
kesilmek.

tehettük
(hetk. den) yırtılma. * utanmazlık ve hayâsızlıkta aşırı derecede olma.

tehettükât
(hetk. den) yırtılma. * utanmazlık ve hayâsızlıkta aşırı derecede olma.

tehevvu'
kusma. istifrağ etme.

tehevvüd
tevbe. sâlih amel. * yahudi olmak.

tehevvük
tenbel olmak.

tehevvül
korkunç hâle gelme. * birisinin malına göz koyma.

tehevvüm
hafif uyku.

tehevvün
hakir kılınma. horlanma. hakaret görme. aşağılanma.

tehevvün
aşağılanma.

tehevvür
"korkusuzlukla düşünmeden hareket etmek. sonunu düşünmeden birden bire karar vermek. * kuvve-i gadabiyenin ifrat mertebesi; maddi mânevi hiçbir şeyden korkmamak hâleti."

tehevvür
düşüncesizce hareket.

tehevvüs
heveslenmek. * yumuşak yerde ağır ağır yürümek.

tehevvüs
heveslenme.

teheyyü
hazırlanma, nizamlanma.

teheyyüb
(heybet. den) korkma. korkutma.

teheyyüc
heyecanlanma. coşma. deprenme. harekete gelme.

teheyyüc
coşma.

teheyyüc
coşup heyecanlanmalar.

teheyyücât
coşup heyecanlanmalar.

teheyyüf
inceltmek.

teheyyül
lânet etmek.

teheyyüm
şaşma, şaşırma. şaşıp kalma. hayran olma. * susuz olma.

teheyyün
asan olmak, kolay olmak.

teheyyüz
kırılmış kemiğin kaynayıp bitişmesi.

tehezzuk
bir yerde karar etmeyip çalkanmak.

tehezzum
zulmetmek.

tehezzü'
maskaraya almak.

tehezzüc
nağmeli ses çıkarma. terâne-perdâzlık etme, makamla şarkı söyleme.

tehezzül
bıkkın olmak.

tehezzüm
eliyle bir nesneyi kırmak.

tehezzüz
hafif titreme, deprenme, ihtizâz.

teheşşüm
münkesir olmak, kırılmak.

tehi
boş, avare kalmak, hâlî. eli boş.

teh-i çâh
kuyunun dibi.

tehidest
eli boş. züğürt.

te'hil
"misafire ""hoş geldiniz"" demek olan ehlen ve sehlen cümlesini söylemek. * ehliyetli kılmak. * ürkekliğini gidermek. alıştırmak. * lâyık ve müstehak görmek."

tehim
(töhmet. den) suçlu, kabahatlı.

tehimiyan
f. içi boş.

te'hir
geciktirme. sonraya bırakma.

têhir
erteleme.

tehir
ertelenen, sonraya bırakılan

te'hir
tehirler, geciktirmeler, sonraya bırakmalar.

te'hirât
tehirler, geciktirmeler, sonraya bırakmalar.

tehiyye
(tahiyye) selâm vermek. hayır duâ etmek. * hazır ve âmâde kılmak. (bak: tahiyye)

tehlib
atın kuyruğunun kılını kesmek.

tehlik
öldürme. helâkete düşürme.

tehlike
(tehlüke) (helâk. den) helâkete sebep olacak hâl. felâket.

tehlike
korkulan durum.

tehlil
"islâmiyetin tevhid akidesini hülâsa eden, ancak bir ilâh bulunduğunu, onun da ancak ve ancak Allah (c.c.) olduğunu ifade eden ""lâilâhe illâllâh"" sözünü tekrar etmek. (bak: tevhid)"

tehlil
" ""lâilâhe illallah"" demek."

tehn
kâim olmak, var ve mevcud olmak.

tehnid
lâtifeleşmek, şakalaşmak, birbirine lütuf etmek.

tehnie
tebrik etmek.

tehniyet
tebrik etme, kutlama.

tehrib
kaçırma. kaçırılma. firar ettirme.

tehrib
çok korkutmalar.

tehrim
kocaltma.

tehtan
yağmurun ulaştırı yağması.

tehtehe
ağır söylemek, sert konuşmak.

tehtik
yırtma. * nâmusa halel getirme.

tehvi'
kusturma veya kusturulma.

tehvid
yahudileşme. yahudi edilme.

tehvil
dehşet göstermek. korkutma.

tehvil
korkutma.

tehvim
hafif uyku.

tehvimât
hafif uyku.

tehvin
(hevn. den) kolaylaştırma. * ucuzlatma. ucuzlatılma. * alçaltma. alçaltılma. * cevr ve hakaret eylemek. saymamak. hakir görmek.

tehvin
kolaylaştırma.

tehvir
suyu veya diğer sıvıları döktürmek.

tehvis
yedirmek, yemek yedirmek.

tehviye
(hevâ. dan) havalandırma.

tehviş
karma karışık etme. * bir yere toplama.

tehyi'
(tehyie - tehiyye) (c.: tehiyyât) hazırlama, hazırlanma.

tehyiât
hazırlama, hazırlanma.

tehyib
heybetli gösterme, heybetli gösterilme.

tehyibât
heybetli gösterme, heybetli gösterilme.

tehyic
heyecanlandırma. coşturma. * ayağa kaldırma.

tehyic
coşturma, heyecanlandırma.

tehyic
coşturmalar, heyecanlandırmalar.

tehyicât
coşturmalar, heyecanlandırmalar.

tehyie
hazırlama, hazırlanma.

tehyir
suyu döktürmek.

tehyiç
heyecanlandırma, heyecana getirme, çoşkunluk verme

tehzi'
kırmak.

tehzib
ıslâh etme. * temizleme. fazlalığını, pisliğini giderme.

tehzib
temizleme, düzeltme.

tehzib-i ahlâk
temiz ahlâk sâhibi olmağa çalışmak. ahlâkını düzeltmek.

tehzib-i ruh
ruhunu yükseltmeğe, temizlemeğe çalışmak.

tehzic
makamla şarkı söyleme.

tehzicât
makamla şarkı söyleme.

tehzil
zayıflatma. * alaya alma. alay şekline sokma.

tehzilât
zayıflatma. * alaya alma. alay şekline sokma.

tehziz
hafif titreme, hareket ettirme. deprendirme.

tehzizât
hafif titreme, hareket ettirme. deprendirme.

te'hıye
hayvana yatacak ahır yapmak. * birbirine kardeş olmak.

tehşim
zaaf vermek. * kırmak.

tek
f. koşma, seğirtme.

tekabbel
"""kabul etsin"" mânasında söylenir."

tekabbel
kabul etsin.

tekabbelallah
Allah kabul etsin (meâlinde duâ).

tekabbuh
(kubh. dan) çirkin görme. kötü sayma.

tekabbül
kabul etmek.

tekabkub
bağırsaklarda gazların meydana getirdiği gurultu.

tekabül
karşılıklı olma. bir şeyin karşılığı olma. yüzleşme. karşılık olma. karşılama. * tezat.

tekabül
karşılıklı olma.

tekabül
karşılığı olacak, yerini tutacak

tekaddüm
geçmiş bulunma. * öne geçme. ilerleme. * birine gelmesi muhtemel bir zararın def'i için evvelceden iş'ar ve tenbih eylemek. * fık: mürur-u zaman olmak. zamanı geçmiş bulunmak.

tekaddüm
öne geçme.

tekadim
takdim edilen armağanlar, verilen hediyeler.

tekadim
kendisinden üstün kişiye sunulan armağan, hediye. * takdim.

tekadir
mukadderât. alınyazıları. * ihtimâller.

tekadüm
geçmiş bulunma. * mürur-u zaman olma.

tekâfi
(tekâfü') birbirinin dengi olma.

tekâfü'
beraberlik, eşitlik, müsâvilik.

tekahhul
(bak: tekehhül)

tekâhül
dikkatsizlik, ihmal.

teka'ku'
yaramaz gönüllü olmak. * geri durmak.

tekalib
döndürmeler, çevirmeler. içi dışa çevirmeler.

tekâlif
teklifler, vergiler. (bak: teklif)

tekâlif
teklifler, yükler.

tekalkul
deprenme, hareketlenme, sarsılma.

tekallüd
bir şeyi üzerine alma. iltizam edip boynuna alma.

tekallüd
kuşanma, üzerine alma.

tekallüs
kasılma.

tekallüt
(silah vs.) kuşanmak; (takı, muska vs.) takınmak

tekâlüb
(kelb. den) köpek gibi birbirine saldırma. * husumet etmek, düşmanlık yapmak.

tekammus
giyinme, gömlek giyme.

tekâmül
kemâl bulma. olgunlaşma.

tekâmül
olgunlaşma.

tekâmül
olgunlaşmalar, tekâmüller.

tekâmülât
olgunlaşmalar, tekâmüller.

tekamür
(kımâr. dan) kumar oynama.

tekâpu
f. öteye beriye seğirtme. telâşla koşarak birşeyler araştırma. * dalkavukluk.

tekâri
kira almak.

tekarir
teklifler, takrirler, önergeler.

tekarrür
sabit olma, yerleşip sağlam olma

tekarüb
birbirine yaklaşma. birbirine yakın gelme. * tedenni etme.

tekarüb
yakınlaşma.

tekârüm
ayıp ve kusur olacak şeylerden kaçınma.

tekarün
(karn. dan) birbirinin yanına gelme. birbirine yanaşma. mukarenet.

tekas
karşılıklı değişme.

tekasit
taksitler.

tekâsüf
kesifleşme. yoğunlaşma. sıklaşma. * bir noktada toplanma. * birbirinden ayrılan kimyevi maddelerin tekrar toplanarak birleşmeleri.

tekâsüf
yoğunlaşma.

tekâsüf
yoğunlaşmak

tekâsül
üşenmek. gevşeklik. ihtimamsız davranmak. tembellik.

tekâsül
üşenme, tembellik.

tekâsül
tembellik yapma

tekâsül
tembellikler, üşenmeler. ilgisizlikler.

tekâsülât
tembellikler, üşenmeler. ilgisizlikler.

tekâsülî
gevşeklik ve uyuşukluğa âit. tembellikten gelen. (bak: himmet)

tekâsülî
üşenmekle ilgili.

tekasüm
(kasem. den) andlaşma. * bölüşme.

tekâsür
(kesret. den) çoğalma. kesret bulma. * çok öğünme. mal ve evlâdın çokluğu ve bu çokluk ile fahirlenme.

tekâsür
çoğalma.

tekâsür suresi
kur'an-ı kerim'in 102. suresi. mekkîdir. makbure suresi de denilmiştir.

tekatir
damlamalar.

tekattu'
tıb: sıtma nöbetinin muntazam vakitlere ayrılması.

tekattül
birbirini kesme, kesişme.

tekatu'
kesme. kesişme. * çatışma. iki çizginin bir noktada birbirini kesmesi.

tekatû
kesişme.

tekatur
damlama. damla damla dökülme.

tekatüb
yazışmak.

tekatül
(katl. dan) vuruşma. birbirini öldürme. mukatele.

tekatüm
birbirinden sır saklama.

tekâver
f. koşucu, seğirtici. * yorga yürüyüşlü at.

tekavim
takvimler.

tekavvül
kendisinde olmayanı söylemeğe çalışma. yalan söyleme.

tekavvül
yalan sözler.

tekavvülat
yalan sözler.

tekavvüm
eğri iken doğrulma.

tekavvüs
kavislenme. bükülme. eğilme. kavis şekline girme.

tekavvüs
eğilme, bükülme.

tekavvüt
(kut. dan) beslenme, azıklanma. geçinme.

tekavül
(kavl. den) sözleşme.

tekâvüs
bir yere cem'olmak, yığılmak, toplanmak. * sıkışmak.

tekâya
"(tekye. c.) tekyeler. (türkçede bazan ""tekke"" şeklinde de kullanılır.)"

tekayyüd
bağlanma.

tekâyüd
(keyd. den) birbirine hile yapma.

tekâyüdât
(keyd. den) birbirine hile yapma.

tekaz
birbiriyle ödeşme. * karşılaştırma.

tekaza
başa kakmak. * sıkıştırmak. * hakkını isterken borçluyu zorlamak.

tekazzu'
çıbanın irinlenmesi.

tekâzüb
(kizb. den) birbirini aldatma. birbirine yalan söyleme.

tekaüd
oturma. fârig olma. * karşılıklı oturma. * emeklilik.

tekaüd
emeklilik.

tekaüden
emekliye ayrılarak.

tekaüdiye
tekaüde mahsus olan aylık.

tekaşşu'
(kaş'. dan) balgam çıkarma.

tekbib
kebap yapmak.

tekbil
bendetmek.

tekbir
"""allahü ekber"" demek. Allah'ın her hususta en yüksek ve en büyük olduğu ifâde etmek.(bu sırr-ı ittihad ile kâinat içinde bir zerre gibi zayıf, küçük bir mahluk olan şu insan, ubudiyetin azameti cihetiyle hâlık-ı arz ve semavat'ın mahbub bir abdi ve arzın halifesi, sultanı ve hayvanatın reisi ve hilkat-i kâinatın neticesi ve gayesi oluyor.evet eğer namazların arkasında, hususan bayram namazlarında bir anda ""allahuekber"" diyen yüzer milyon insanların sesleri, âlem-i gaybda ittihad ettikleri gibi âlem-i şehadette dahi birbiriyle ittihad edip içtima' etse, küre-i arz tamamiyle büyük bir insan olup azametine nisbeten büyük bir sada ile söylediği ""allahuekber""e müsavi geldiğinden o muvahhidînin ittihadiyle bir anda, allahuekber demeleri, küre-i arz'ın büyük bir ""allahuekber""i hükmüne geçiyor... adetâ bayram namazlarında âlem-i islâmın zikir ve tesbihi ile zemin zelzele-i kübrâya mazhar olup, aktar-ı etrafiyle ""allahuekber"" deyip kıblesi olan ka'be-i mükerreme'nin samimi kalbiyle niyet edip, mekke ağziyle, cebel-i arefe diliyle ""allahuekber"" diyerek o tek kelime, etraf-ı arzdaki umum mü'minlerin mağara-misal ağızlarındaki havada temessül ediyor. bir tek ""allahuekber"" kelimesinin aks-i sadâsıyla hadsiz ""allahuekber"" vuku bulduğu gibi o makbul zikir ve tekbir, semavatı dahi çınlatıp berzah âlemlerine de temevvüc ederek sada veriyor. işte bu arzı böyle kendine sâcid ve âbid ve ibadına mescid ve mahluklarına beşik ve kendine müsebbih ve mükebbir eden zat-ı zülcelâl'e, yerin zerratı adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip ve mevcudat adedince hamdediyoruz ki; bize bu nevi ubudiyeti ders veren resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâmına ümmet eylemiş. l.)"

tekbir
" ""allahüekber"" demek."

tekbir
tekbirler. tekbir getirmeler.

tekbirât
tekbirler. tekbir getirmeler.

tekbirat
tekbirler.

tekbirhân
f. tekbir getiren.

tekbit
(cihaz) az olmak. * asan olmak, kolay olmak.

tekdih
kuvvetle kaşımak.

tekdim
çok ısırmak.

tekdir
azarlamak. * kederlenme. * bulanık etme. * mektebde talebeye verilen ve siciline geçirilen bir ceza. ta'zir.

tekdir
uyarma, azarlama.

tekdir
tekdirler, azarlamalar.

tekdirât
tekdirler, azarlamalar.

tekdis
harman etmek.

teke
f. keçilerin erkeği. sürü önünden giden kösemen. * bir cilt defter. * tezek.

tekebbüd
(kebed. den) sertleşme, katılaşma.

tekebbür
"kibirlenmek. kendini büyük saymak. nefsini büyük görmek. (bak: taabbüd, tevazu')(işte ey insan! eğer yalnız ona abd olsan bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. eğer ubudiyetten istinkâf etsen, âciz mahlukata zelil bir abd olursun. eğer enâniyetine ve iktidarına güvenip, tevekkül ve duâyı bırakıp, tekebbür ve dâvaya sapsan; o vakit iyilik ve icad cihetinde arı ve karıncadan daha aşağı, örümcek ve sinekten daha zayıf düşersin. şer ve tahrib cihetinde dağdan daha ağır, tâundan daha muzır olursun. s.)"

tekebbür
büyüklenme.

tekebbür
büyüklenme, gururlanma

tekebküp
köpekleşme.

tekedduh
kuvvetle kaşımak.

tekeddün
eğlenmek.

tekeddür
bulanık olma. * kederlenme.

tekeddür
bulanıklık, kederlenme.

tekeffü'
yürürken etrafına bakmadan önünü gözleyerek gitmek.

tekeffüf
(keff. den) el uzatarak dilencilik etme. avuç açma. dilenme. * avuçla tutmak.

tekeffül
boynuna almak. * birine kefil olmak. kefâlet etmek veya vermek.

tekeffül
kefil olma.

tekeffül
kefil olan

tekehhul
göze sürme çekme. suni kara gözlü olma.

tekehhüf
(kehf. den) mağara biçiminde oyulup kazılma.

tekehhün
kâhinlik yapma, falcılık etme.

teke'kü'
cem'olmak, birikmek, toplanmak. * korkak olmak.

tekellüf
"kendi isteğiyle külfete girmek, bir zorluğa katlanmak. * gösterişe kapılmak. özenmek. * yapmacık hâl ve hareket. zoraki hareket.(üstadımız, tekellüf ve taazzumdan aslâ hoşlanmaz ve talebelerinin dahi tekellüf kaydından âzâde olmalarını emreder. ve buyururlar ki, ""tekellüf şer'an ve hikmeten fenâdır. çünkü, tekellüf sevdası, insanı hadd-i ma'rufu tecâvüze sevkeder. mütekellif olanlar, bazan hodbinâne bir tezâhür ve tefâhür tavrı ve muvakkat soğuk bir riyâkâr vaziyeti takınmaktan kurtulmaz. halbuki, bunların ikisi de ihlâsı zedeler."" r.n.)"

tekellüf
zorlanma, özenme.

tekellüf
tekellüfler.

tekellüfât
tekellüfler.

tekellüfât
zorlanmalar, özentiler.

tekellüfkârâne
gösterişe kapılırcasına.

tekellül
götürü gelmek. * ihâta etmek, kaplamak, içine almak.

tekellüm
konuşmak. söylemek.

tekellüm
konuşma.

tekellüm
konuşma

tekellümât
konuşmalar.

tekellümât
konuşmak. söylemek.

tekellümât-ı tesbihiye
cenab-ı hakk'ı tesbih eden kelâmlar, konuşmalar.(demek faaliyetten gelen harekât ve zeval bir tekellümât-ı tesbihiyedir ve kâinattaki faaliyet dahi kâinatın ve envâının sessizce bir konuşması ve konuşturmasıdır. m.)

tekellümen
konuşarak.

tekellüm-i sâmit
sessiz konuşma.

tekellüs
(kils. den) kireçleşme.

tekellüsât
(kils. den) kireçleşme.

tekemküm
başına külâh giymek.

tekemmü'
mantar koparmak.

tekemmül
olgunlaşmak. kemâle doğru gitmek.(insanda olan hadsiz istidadât-ı maneviyye ve nihayetsiz âmâl ve efkâr ve müyulât dahi israf edilmeyecektir. öyle ise, insandaki o esaslı meyl-i tekemmül bir kemâlin vücudunu gösterir. ve o meyl-i saadet, saadet-i ebediyeye namzed olduğunu kat'i olarak ilân eder. öyle olmazsa insanın mahiyet-i hakikiyyesini teşkil eden o esaslı maneviyat, o ulvi âmâl, hikmetli mevcudatın hilâfına olarak israf ve abes olur, kurur, hebâen gider. s.)

tekemmül
olgunlaşma.

tekemmül
mükemmelleşen

tekemmülât
olgunlaşmalar.

tekemmül-ü mebâdî
bir şeyi netice veren ilk unsur ve sebeblerin ibtidailikten mükemmelliğe doğru gitmesi.

tekemmüm
(kümm. den) örtünüp bürünme.

tekemmün
pusuya yatma, gizlenme.

tekemmüş
acele etme.

tekenni
(künye. den) künye alma. ad alma.

tekennüf
bir yere toplanmak.

tekennüs
gizlenmek. * örtünmek.

tekerfu'
mürtefi olmak, yükselmek.

tekerru'
paça yemek.

tekerrüc
fâsid olmak, bozulmak. * kirlenmek. paslanmak.

tekerrüh
(kerh. den) iğrenme, kerih görme.

tekerrüm
saygı görmek. keremli olmak.

tekerrür
tekrarlanmak. (bak: tekrârat)

tekerrür
tekrarlanma.

tekerrür
tekrarlanma

tekerrür
tekerrürler, tekrarlanmalar.

tekerrürât
tekerrürler, tekrarlanmalar.

tekerrüş
buruşma.

tekessüb
kazanmak.

tekessül
durmak. * üşenmek. gevşek davranmak.

tekessür
kırılmak.

tekessür
çoğalma.

tekettül
bir yürüme çeşiti.

tekevvük
baş yarmak. * basmak.

tekevvün
vücuda gelmek. meydana geliş. * şekillenmek. * var olmak.

tekevvün
var olma.

tekevvünât
vücuda gelmek. meydana geliş. * şekillenmek. * var olmak.

tekevvünî
tekevvüne ait. oluşla, hâdisatla alâkalı.

tekevvür
damlamak.

tekeymüs
yemeklerin midede ezilmesi.

tekeyyüf
bir keyfiyet kabul etmek. eksiltmek veya noksan etmek. keyfiyetlenmek. * keyiflenmek.

tekeyyüf
nitelik kazanma.

tekeyyüs
(kiyâset. den) kiyâsetli ve zeki görünme. * zariflik gösterme.

tekeşşüf
açılmak, görünmek, sıyrılmak, meydana çıkmak. * rüsvay olmak. sırları açığa çıkmak.

tekfil
kefil etme. kefil edilme. kefil gösterme. * boynuna aldırmak.

tekfin
kefenlenmek veya kefenlemek.

tekfir
"birisine ""kâfir"" deme, kâfirliğine hükmetme. * ortadan kaldırma, yok etme. * setretme, örtme. * keffaret verme. * elini göğsüne koyup tevazu yapma."

tekfir
birine kâfir demek.

tekfir-i yemin
yeminin keffaretini vermek. yemin bozan bir kimsenin ceza olarak ödediği para, tuttuğu oruç. (bak: keffaret)

tekfir-i zünub
günahları örtme, affetme.

tekfur
tar: bizans imparatorluğunun valilik derecesindeki idarî hizmetlerinde bulunan kimseler.

tekhil
(kuhl. dan) göze sürme çekme.

te'kid
kuvvetlendirme, sağlamlaştırma. * üsteleme. bir iş için evvelce yazılan bir yazıyı tekrarlama.

tekid
kuvvetlendirme.

te'kiden
tekrarlama ile. * sağlamlaştırarak. te'kid suretiyle. * evvelce yazılmış olan bir yazıyı tekrarlıyarak.

te'kid-i manevî
söylenişi başka, manası müşterek olan.

te'kil
yedirme veya yedirilme.

tekke
zikir yeri, tarikat evi.

teklî
hapsetmek.

teklib
köpeğe av öğretmek.

teklic
yüzünü ekşitmek.

teklif
"zor birşey istemek. bir vazife ileri sürmek. * sıkılgan ve resmi davranış. içli dışlı olmayan çekingen muâmele. * vergi yüklemek. * vazife vermek. * cenab-ı hakk'ın, insanları, emir ve nehiyleri üzerine hareket etmeğe vazifelendirmesi. * fık: şeriat-ı islâmiyenin, ehliyet ve salâhiyet sahibi olan insanlara bir takım vazifeler yapmalarını ve bir kısım şeyleri de terketmelerini emir ve ilzam buyurmasıdır. bunlar ile öylece dinen me'mur ve vazifeli olan bir insana mükellef denir. çoğulu: mükellefîn'dir. (bak: ahlâk-ı hasene)(teklif-i ilâhî bir tecrübedir. tâ ervah-i âliye ile ervah-ı sâfile müsabaka meydanında birbirinden ayrılsın. s.)(s - diyorsun ki: ""teklif, saadet içindir. halbuki ekser-i nâsın şekavetine sebeb, teklifdir. teklif olmasaydı, bu kadar tefavüt-ü şekavet de olmazdı?""c - cenab-ı hak, verdiği cüz'-i ihtiyarî ile ef'al-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeye insanı mükellef kıldığı gibi, ruh-u beşerde vedia olarak ekilen gayr-i mütenahi tohumları sulamak ve neşv ü nemalandırmak için de beşeri teklif ile mükellef kılmıştır. eğer teklif olmasaydı, ruhlardaki o tohumlar neşv ü nema bulamazdı. evet, nev'-i beşerin ahvaline dikkatle bakılırsa görülür ki; ruhun manen terakkisini, vicdanın tekâmülünü, akıl ve fikrin inkişaf ve eterakkisini telkih eden, yani aşılayan, şeriatlardır; vücud veren, tekliftir; hayat veren, peygamberlerin gönderilmesidir; ilham eden dinlerdir. eğer bu noktalar olmasaydı, insan hayvan olarak kalacaktı ve insandaki bu kadar kemalât-ı vicdaniye ve ahlâk-ı hasene tamamen yok olurlardı. fakat insanların bir kısmı, arzu ve ihtiyariyle teklifi kabul etmiştir. bu kısım, saadet-i şahsiyeyi elde ettiği gibi nev'in saadetine de sebeb olmuştur. amma insanların büyük bir kısmı, ihtiyarı ile küfrü kabul ve tekâlif-i ilâhiyyeyi reddetmişlerse de, teklifin bazı nevi'lerinden süzülen terbiyevî, ahlâkî vesaire güzel şeyleri aldıklarından, teklifin o nevi'lerini zımnen ve ıztıraren kabul etmiş bulunurlar. işte bu itibarla, kâfirin her sıfatı ve her hali kâfir değildir. i.i.)"

teklif
görev yükleme, önerme.

teklif
önerme

teklifât
teklifler.

teklifât
teklifler.

teklif-i ilâhî
Allah'ın teklifi, yani emirleri.

teklif-i mâlâ-yutak
ağır ve güç yetmez olan teklif. dayanılmaz teklif.

teklil
(iklil. den) taç giydirme.

teklim
söyletmek. * yaralamak, mecruh etmek.

teklis
(kils. den) kireç hâline getirme. kireçleştirme.

tekmid
soğuk veya ılık su ile yapılan pansuman.

tekmil
bitirmek, tamamlamak. kemâle erdirmek. * tam, bütün, eksiksiz.

tekmil
olgunlaştırma, bitirme.

tekmil
tamamlama

tekmile
(kemâl. den) eksikleri tamamlamak için sonradan yapılan şey, ek. ilâve.

tekmim
ağaç çiçek verecek vaktinde gılafıyla tomurcuğunu çıkarıp izhâr etmek.

tekmin
(kemin. den) pusuya yatırma, sipere yerleştirme.

teknik
fr. fizik, kimya ve matematikten elde edilen bilgilerin tatbik edilmesi.

teknik
maddî ilimlerin uygulaması.

teknisyen
fr. bir işin, ilim tarafından daha çok tatbikatiyle uğraşan. tatbikatla uğraşan kimse.

tekniye
(künye. den) künyeleme, künye koyma.

teknoloji
fr. teknik bilgiler. matematik, kimya ve fizik ilminden elde edilen bilgiler.

teknoloji
teknik bilgiler.

tekrar
(kerr. den) bir şeyi iki veya daha fazla yapma. * bir daha, yine, yeniden.

tekrar
tekrar tekrar

tekrarat
tekrarlamalar. aynı şeyi bir kaç defa yapma.

tekrarât
tekrarlar.

tekrarat-ı kur'aniye
"kur'anda birbirinin aynı olan veya birbirine benzer âyetlerin tekrar edilmiş olması. (bak: kur'an, mumya)(tekrarat-ı kur'aniyedeki i'cazın bir lem'asını beyan zımnında ""altı nokta""dan ibarettir.birinci nokta: kur'an bir zikir kitabı, bir duâ kitabı, bir davet kitabı olduğuna nazaran surelerinde vukua gelen tekrar, belâgatça ayn-ı isabet ve ayn-ı hikmettir. çünkü zikir ve duâdan maksad sevaptır ve merhamet-i ilâhiyeyi celbetmektir. malumdur ki: bu gibi hususlarda fazlasıyla tekrar lâzımdır ki, o nisbette sevap kazanılsın ve merhamet celbedilsin. hem de zikrin tekrarı kalbi tenvir eder. duanın tekrarı bir takrirdir. davet dahi, tekrarı nisbetinde te'siri, te'kidi vardır.ikinci nokta : kur'an bütün beşerin tabakatına hitap ve deva olduğu için zeki, gabi, takiyy, şaki, zâhid, gayr-ı zâhid bütün insan tabakaları şu hitab-ı ilâhiyeye mazhar ve bu eczahane-i rahmaniyyeden ilâç almaya hakları vardır. halbuki kur'anı tamamen ve dâima okumak herkese müyesser değildir. bunun için, lüzumlu olan maksadlar, hüccetler, bilhassa uzun surelerde tekrar edilmiştir ki, herbir sure hemen hemen bir küçük kur'an hükmünde olsun ki herkes suhuletle istediği vakit istediği sureyi okumakla tam kur'anın sevabını kazanabilsin. evet $ olan âyet-i kerime bu hakikati isbat ediyor.üçüncü nokta: cismanî ihtiyaçlar, vakitlerin ihtilâflariyle tebeddül eder. noksan ve fazlalaşır. meselâ : havaya olan ihtiyaç her anda var. suya olan ihtiyaç, midenin harareti zamanlarında olur. gıdaya olan hâcet her günde olur. ziyaya olan ihtiyaç alelekser haftada bir defa lâzımdır. ve hâkeza..kezâlik manevî ihtiyaçlar da vakitleri muhtelif ve mütefavittir. her anda ""Allah"" kelimesine ihtiyaç vardır. her vakit ""besmele""ye, her saatta ""lâ ilâhe illallah""a ihtiyaç vardır. ve hâkeza...binaenaleyh âyetlerin, kelimelerin tekrarı, ihtiyaçların tekrarından ileri geliyor. ve keza o gibi hükümlere olan ihtiyacın şiddetine işârettir.dördüncü nokta: bilirsiniz ki: kur'an bu metin din-i azimin esâsâtını ve islâmiyetin erkânını te'sis ettiği gibi içtimaat-ı beşeriyyeyi tebdil eden bir kitaptır. malumdur ki; müessis olan zat, vaz'ettiği esasları güzelce yerleştirmek için tekrarlara çok ihtiyacı olur. evet tekrar edilen şey sâbit kalır, takarrür eder, unutulmaz. ve keza, kur'ân beşerin muhtelif tabakalarından kali veya hâli yapılan suallere lâzım olan cevapları veren umumi bir mürşid-i mucibdir. malum ya, sual tekerrür ederse cevap da tekerrür eder.beşinci nokta: bilirsiniz ki; kur'an pek büyük mes'elelerden bahseder. ve kalbleri iman ve tasdike davet eder. ve çok ince hakikatlerden bahis açar. akılları marifete, dikkate tahrik eder. binaenaleyh o mesailin, o ince hakaikin kalblerde, efkârda tesbit ve takriri için suver-i muhtelifede türlü türlü üslublarla tekrara ihtiyaç vardır.altıncı nokta : bilirsiniz ki, her âyet için bir zâhir var, bir bâtın var; bir had var, bir muttala' var. ve herbir kıssa için çok vecihler, hükümler, faideler, maksadlar vardır. binaenaleyh muayyen bir âyet, her yerde, öbür münasib bir vecih için, bir faide için zikredilebilir. bu itibarla, zâhiren tekrar görünse bile hakikatta tekrar değildir. m.n.)"

tekraren
defalarca, tekrarlanarak.

tekrih
nefret ettirmek. çirkin göstermek.

tekrim
hürmet ve tazim göstermek ve görmek. saygı göstermek, lütuf ve kerem icrasında bulunmak.

tekrim
ikram etme.

tekrimât
ikram etmeler.

tekrimen
hürmet göstererek, tazim ederek.

tekrir
tekrar etme, bir daha yapma, söyleme, tekrarlama. * edb: sözün tesirini kuvvetlendirmek için bir sözü bile bile tekrar etme san'atı. * tecvidde: harf okunduğu zaman dilin sürçmesine denir. râ harfine âid olan bir sıfattır. buna mükerrir harfi de denir.

tekrir
tekrarlama.

tekriye
düşman yapmak.

teksib
(kesb. den) kazandırma.

teksif
parça parça etmek.

teksif
koyulaştırma, yığma.

teksir
(kesr. den) çok kırma. parçalama.

teksir
çoğaltma.

teksir
çoğaltılmak

tekstil
fr. dokuma. * dokumacılık.

tektib
askeri bölük bölük etmek, bölüklere ayırmak. * (ketebe. den) yazdırma.

tektim
örtmek.

tekvif
kûfe'ye varmak.

tekvin
var etmek. meydana getirmek. yaratmak. * ilm-i kelâmda: cenab-ı hakk'ın sübutî bir sıfatıdır ve ademden vücuda getirmesi, icad etmesidir.

tekvin
var etme.

tekvin
meydana getiren

tekvin
tekvinler, var etmeler, yaratmalar.

tekvinât
tekvinler, var etmeler, yaratmalar.

tekvinen
var etmekle.

tekvinî
yaratmakla ilgili.

tekvînî
yaratmaya, var etmeye dâir âyetler, deliller

tekviniye
"yaratmağa, tekvine ait. tekvinle alâkalı.(evamir-i şer'iyeye karşı itaat ve isyan olduğu gibi, evamir-i tekviniyeye karşı da itaat ve isyan vardır. birincisinde mükâfât ve mücazatın ekseri âhirette; ikincisinde, ağlebi dünyada olur. meselâ: sabrın mükâfatı zaferdir, ataletin mücazatı sefalettir, sa'yin sevabı servettir. sebatın mükâfatı galebedir. m.)"

tekvir
yuvarlaklaştırmak. kıvırmak. sarmak. * toplamak. cemolmak. * başa sarık sarmak.

tekvir
sarma, toplama.

tekvir suresi
kur'an-ı kerim'in 81. suresidir. küvvirat suresi adı da verilir.

tekvis
yüz üstüne düşürmek.

tekviye
ovmak, ovalamak.

tekye
"f. zikir veya ders için toplanılan yer. * dervişlerin meskeni ve mâbedi. * yaslanılacak, dayanılacak şey. * itimâd etmek, dayanmak.(işte hoca-i kâinat olan fahr-i âlem'in (a.s.m.) kudsi medresesi ve tekkesi olan suffe'nin demirbaş bir mühim talebesi ve müridi ve kuvve-i hâfızanın ziyadesi için dua-i nebeviyeye mazhar olan hz. ebu hüreyre; gazve-i tebük gibi bir mecma-i nâsda vukuunu haber verdiği şu mu'cize-i bereket, manen bir ordu sözü kadar kat'i ve kuvvetli olmak gerektir. m.)"

tekye
zikir evi, tekke.

tekyenişin
f. tekkede oturan, derviş.

tekyezen
f. istinad eden, dayanan.

tekyil
(kile. den) kile ile ölçme.

tekzib
yalanlamak. bir işe inanmayıp inkâr etmek. yalan olduğunu söylemek.

tekzib
yalanlama.

tekzip
yalanlama

tekşif
(keşf. den) iyice açma.

tel'a
su yolu, su mecrası. * sel yolu. * yerin alçağı ve yükseği. çukurluk ve tepe.

tela
(tülüv. den) ondan sonra geldi, ardınca gitti (mânasında fiil).

tel'abe
oynamak.

telâbib
bir kimsenin yakasına yapışıp çekmek. * boyun.

telaffuz
söyleyiş, söyleniş. * ağızdan çıkan lâfız.

telâffuz
söyleyiş, diksiyon.

telafi
eksik olan bir şeyin yerini doldurmak. tamamlamak. * ziyanı karşılamak. zararı ödemek.

telâfi
eksiği giderme.

telâfi
bir kaybı tamamlama, eksiği giderme

telafif
birbirine sarmaşmış bölük bölük nebatlar. * büklümler, kıvrımlar. * birbirine girmiş ve sarmaşmış vaziyette olma. lif lif olma.

telâfif
lif lif olma, kıvrımlar.

telafif-i dimağiye
dimağın lif lif olmuş hâli.

telaggum
dürtülmek.

telah
birbirine inatçılık etmek.

telahhi
tülbendi çenesi altından sarmak.

telahhum
(lahm. dan) semirme, etlenme.

telahhuz
imrenerek ağız sulanma.

telahi
oyun. oyun âleti ile vakit geçirme.

telahuk
birbirine katılmak. birbiri arkasından gelip birleşmek.

telâhuk
katılma, eklenme.

telahuk-u efkâr
fikirlerin birbirine eklenmesi ve ilâve edilmesi.

telahuz
gözucu ile bakma. gözucu ile bakışma.

telaiye
istikmet, doğruluk.

telak
ulaşmak, varmak.

telaki
kavuşma. buluşma, birbirine kavuşma.

telâkî
kavuşma.

telakigâh
f. buluşma yeri. kavuşma yeri.

telakki
karşılamak. almak. kabul etmek. * şahsi anlayış ve görüş.

telâkkî
anlayış, anlama.

telâkki
anlayan, kabul eden

telakki
şahsî anlayış ve görüşler. * kabul etmeler. telakkiler.

telakki-i bi-l-kabul
kabul ile karşılamak, kabul etmek.

telakkiyât
şahsî anlayış ve görüşler. * kabul etmeler. telakkiler.

telâkkîyât
anlayışlar, anlamalar.

telakkub
(lâkab. dan) lâkab alma. lâkablanma.

telakkuf
ağızdan söz kapmak. * işitmek. * yutmak. * sür'atle almak.

telakkuh
kendisini gebe, hâmile gösterme. gebe kalabilme.

telakkum
parçalayıp lokma yapıp yutma. * karın gurultusu.

telakkut
cem'etmek, toplamak, biriktirmek.

telaküm
yumruklaşma. boks.

telale
dalâlet.

tela'lu'
açlıktan zayıflamak. * küçük olmak.

telam
hizmetçi talebe.

telamiz
talebeler, çıraklar.

telasim
tılsımlar.

telassus
çalma. sirkat etme. hırsızlık yapma.

telasuk
(lüsuk. dan) bitişme, yapışma. birbirine bitişik olma.

tela'süm
dil dolaşma, şaşırma. * cevap verilecek yerde veremeyip kekeleme. * saçmasapan cevap verme.

telatil
zorluklar.

telattuf
(lutf. den) lütuf ve nezaketle davranma. nâzikâne muamelede bulunma.

telattuf
nâzikâne muameleler.

telattufât
nâzikâne muameleler.

telattufât
(lutf. den) lütuf ve nezaketle davranma. nâzikâne muamelede bulunma.

telattufen
nezaketle, lütuf ile.

telattufkâr
f. lütuf, nezaket ve tatlılıkla muamele eden.

telattuh
bulaşma, bulaşık olma.

telatuf
nezaket ve lütufla hareket etme, nâzikâne muamelede bulunma.

telâtufât
nezaket ve lütufla hareket etme, nâzikâne muamelede bulunma.

telatum
birbiri ile çarpışmak, vuruşmak. (deniz dalgaları gibi) * birbirine şamar vurmak.

telâtum
vuruşma, çarpışma.

telatumgâh
f. dalgalı yer. dalgası çok olan yer.

telaub
(la'b. dan) oynama. oynaşma.

telaum
muntazır olmak, gözlemek, beklemek.

telaun
birbirine karşılıklı lânet okuma. (bak: lian)

telavüm
(levm. den) birbirine levmetme. birbirini çekiştirme.

telazum
biri diğerine lâzım olmak. karışık olmak. bir şey diğerine yapışmak.

telâzum
gerekirlik.

telazzi
(ateş) alevlenmek.

telaşi
önem ve ehemmiyetini kaybetme. * dağılma. * telâş.

telbib
bir kimsenin yakasına yapışıp çekmek. * boyun.

telbid
bir yere toplayıp yığmak. * ihramda olan kimsenin saçı dağılmasın diye başına sakız yapıştırması.

telbie
"""lebbeyk"" demek."

telbihât
(leheb. den) alevlendirme, tutuşturma.

telbik
teridi yağlı yapmak.

telbin
kerpiç kesmek.

telbine
sütlü bulamaç aşı. * arpa suyu.

telbis
(lebs. den) ayıbını, kusurunu örtüp iyi göstermek. * suret-i haktan görünerek hile edip aldatmak. * hile. oyun.

telbis
giydirme.

telbisât
telbisler. hileler, oyunlar.

telbiye
lebbeyk (yâni: emredersiniz, ben emrinize hazırım) demek. icabet etmek. (bak: lebbeyk)

telbiye
lebbeyk demek.

telcie
ikrah etmek, iğrenmek, tiksinmek, kerih görmek.

telcim
(licâm. dan) gem vurma, gemleme. gemlenme.

telcin
davarın sütünü sağıp memesini boşaltmak. * kalınlaştırmak.

tele
tuzak. * ağıl.

te'leb
bir ağaç adı.

telebbüb
silâh takınmak.

telebbüd
birbiri üstüne yığılmak. * bir yere gizlenip av gözlemek.

telebbük
mide dolgunluğuna uğrama.

telebbün
(leben. den) durma, eğlenme. * memeden sütün damla damla akması.

telebbüs
giymek. giyinmek. * iki şeyi birbirine benzeterek ayırdedememek. * örtülü olmak.

telebbüs
giyinme.

telebbüt
muztarib olmak, acı çekmek. * dönmek.

teleccüc
geminin denizin derin yerine varması.

teleccüm
dizgin vurmak.

teleccün
bir nesneyi ovalayıp kirini gidermek.

teleclüc
söylerken şaşırarak ağzında lâkırdıyı karıştırarak söylemek. * kımıldatmak. hareket etmek. * tereddüt.

teleddüd
sağına ve soluna iltifat etmek.

teleddüm
kaftan eskitmek. * yama vurmak.

teleddün
eğlenmek.

telef
yok olmak. ölmek. zâyi olmak. * boş yere harcamak.

telef
zayi olma, ölüm.

telef
zayi ettirmek, yok ettirmek

telef
ölüm sebebiyle olan kayıplar.

telefât
ölüm sebebiyle olan kayıplar.

teleffüm
yüzüne ve ağzına yaşmak bağlamak.

teleffüt
etrâfına bakınma.

telehcüm
haris olmak, hırslı olmak.

telehhi
oynama. oyun ile vakit geçirme.

telehhüb
(leheb. den) alevlenme, tutuşma, alevlenip yanma. * iltihap.

telehhüf
mahzun olmak. hasret ve kederle yanıp yıkılmak. ah çekmek.

telehhüf
ah etme.

telehhüm
yutmak.

telehvuk
huyu olmadan cömertlik göstermek.

telehvüc
biri işi gevşek yapmak.

telekkü'
tevakkuf etmek, durmak, duraklamak. * bir işe dolaşmak.

tele'lü'
(lü'lü'. den) parıldama.

telêlü
parıldama.

telemlüm
cem'olmak, toplanmak, birikmek.

telemmu'
parıldama. ışıldama.

telemmû
ışıldama.

telemmu
parıldayan, ışıldayan

telemmüc
yemek artığını dil ile ağızda aramak. * tatmak. * yemek.

telemmük
tatmak. * yemek.

telemmüs
(lems. den) el ile dokunma.

telemmüz
tatmak. * yemek. * dili ağızda döndürüp yemek kırıntısı aramak.

telemmüz
talebelik.

telepati
yun. gelecekte veya uzakta olan bir hâdiseyi o anda duyma hâli.

telepati
gelecekte veya uzaktaki bir hâdiseyi hissetme hâli.

teleskop
fr. gök cisimlerini görmek için kuvvetli dürbün.

teleskop
gök dürbünü.

teleslüs
tereddüt etmek, karar verememek.

telessüm
yaşmaklanma.

televizyon
fr. elektromanyetik dalgalar vasıtasıyla hareketli veya hareketsiz şekillerin resmini uzaklara nakletme usulü. * bunun alıcı cihazı. (bak: celb-i suret, radyo)

televvüm
muntazır olmak, beklemek, gözlemek. * kabul etmemek.

televvün
(levn. den) (c.: televvünât) renkten renge girme. renk değiştirme. * döneklik, kararsızlık.

televvün
renkten renge girme.

televvüs
kirlenmek. pislenmek. bulaşıp murdar olmak.

televvüs
kirlenme, pislenme.

teleyyün
(leyn. den) yumuşak. yumuşak olmak. sulanmak.

teleyyüs
arslan yürekli olma, arslan yürüyüşlü olma.

telezzüc
(lüzucet. den) yapışkan olma. * çekilip uzanmak.

telezzüz
tat ve zevk almak. zevklenmek.

telezzüz
lezzet alma.

telezzüz
lezzetlenen

telezzüzat
lezzet almalar.

tele'üv
parıldama, parlama.

telfi'
başını örtmek.

telfif
bürünme, sarma, örtme.

telfik
birleştirme, ekleme. istif. * bir yere getirip ulaştırmak.

telfik-i mezahib
dinî bir mes'elede, hak mezheblerin aynı o mes'ele hakkındaki zıd görüşleri cem'etmekle bir mezheb yapmak. bu zıd görüşlerle amel etmeyi caiz görür. fukaha ise bu tarzı caiz görmemişlerdir.tevhid-i mezahib ise: hak mezheblerin mes'eleleri arasında, tercih yoluyla bazı mes'elelerini alıp bir mezheb yapmaktır. (sadreddin yüksel)

telh
f. acı.

telhbâr
f. acı olan meyve. meyvesi acı olan.

telhgû
f. acı söyleyen.

telhgüftar
f. acı sözlü.

telhî
acılık.

telhib
(leheb. den) alevlendirme, tutuşturma.

telhid
(lahd. dan) mezar çukuru kazma. kabire lâhid yapma. * gömme.

telhif
acınma, acıklanma.

telhifât
acınma, acıklanma.

telhih
kavuşturmak.

telhim
(lâhm. dan) etlendirme, semirtme.

telhin
okurken kelime veya harf değiştirme. * yanlışını çıkarma.

telhinât
okurken kelime veya harf değiştirme. * yanlışını çıkarma.

telhis
kısaltma. hülâsasını alma.

telhis
özetleme.

telhis
kısaltmalar, hülâsalar, özetlemeler.

telhisât
kısaltmalar, hülâsalar, özetlemeler.

telhisen
kısaltılarak, hülâsaten, özet olarak, hülâsa tarzında.

telhiye
gâfil olmak, gaflette bulunmak. * meşgul olmak.

telh-kâm
"f. ""damağı acı"": kederli, dertli."

telh-nak
f. lezzeti acı olan, lezzeti hoş olmayan.

te'lib
kandırmak.

tel'ib
oynatma, raksettirme.

telid
(telide) (veled. den) yabancı memlekette doğduğu halde küçük yaşta islâm diyârına getirilerek orada büyütülmüş ve oranın tâbiiyetini kabul etmiş olan kişi.

te'lif
"barıştırmak. husumeti defetmek. ülfet ve imtizac ettirmek. * çeşitli şeyleri birleştirip karıştırmak. * eser yazmak. * noksan bir adedi bine çıkarmak.(kâinatın te'lifinde öyle bir i'caz var ki; bütün esbab-ı tabiiyye, farz-ı muhal olarak muktedir birer fâil-i muhtar olsalar, yine kemal-i acz ile i'caza karşı secde ederek $ diyeceklerdir. m.)"

têlif
kaynaştırma, eser yazma.

telif
yazan, kaleme alan

te'lifât
yazılmış eserler, kitaplar.

têlifât
telifler.

te'lif-i beyn
ara bulma, barıştırma, uzlaştırma.

te'lil
tez etmek, çabuklaştırmak.

telil
boğaz.

tel'in
lânetlemek. lânet etmek.

telîn
lânetleme.

te'lis
durdurmak, ikâmet. * yağmurun devamlı yağması.

te'liye
ibadet ettirmek.

teliyye
borç bakiyyesi. * tâbi olmak, uymak.

telkib
lâkab vermek, isim takmak.

telkib
lâkap takma.

telkif
telkin etmek.

telkih
ilkah etmek. aşılamak. * aşı. * cinsinin üremesini sağlamak.

telkih
dölleme, aşılama.

telkim
lokma lokma yedirme. lokma verme.

telkin
zihinde yer ettirmek. fikir aşılamak. zihinde yer etmiş düşünce. * yeni müslüman olana islâm esaslarını anlatmak. * ölü gömüldükten sonra imam tarafından söylenen söz.(telkini fenden almış,medeniyetten taklid,hürriyet tenkid vermiş,gururdan dalâlet çıkmış.) (lemeât)

telkin
aşılama.

telkin
fikrini kabul ettirmeye çalışan, aşılayan

telkinat
aşılamalar.

telkinât
zihinde yer ettirmek. fikir aşılamak. zihinde yer etmiş düşünce. * yeni müslüman olana islâm esaslarını anlatmak. * ölü gömüldükten sonra imam tarafından söylenen söz.(telkini fenden almış,medeniyetten taklid,hürriyet tenkid vermiş,gururdan dalâlet çıkmış.) (lemeât)

telkıye
ulaşmak, varmak. * bir nesneyi yüze getirmek.

tell
tepe, yığın, küme. * düz yer üstüne yatırmak.

tell
kümeler, yığınlar. tepeler.

tellal
yüksek sesle ilan eden, duyuran.

tell-i refi'
yüksek tepe.

telmi'
(lemeân. dan) renk renk yapma, rengârenk yapılma. * parıldama, parıldatılma. * edb: mısraları, türkçe, arabça, farsça gibi başka başka dillerde olan manzume yapma.

telmih
lâyıkiyle ve kâmilen keşfedip nazara arzetmek. * bir şeyi açıkça söylemeyip başka bir mâna ifade için söz arasında mânalı söylemek. imâ ile söz arasında başka bir mânayı ifade etmek. * edb: ibârede bahsi geçmeyen bir kıssaya, fıkraya, ata sözüne veya meşhur bir şiire, bir söze işaret etmek.

telmih
metinde sözü edilmeyen bir şeye işaret etmek.

telmihât
lâyıkiyle ve kâmilen keşfedip nazara arzetmek. * bir şeyi açıkça söylemeyip başka bir mâna ifade için söz arasında mânalı söylemek. imâ ile söz arasında başka bir mânayı ifade etmek. * edb: ibârede bahsi geçmeyen bir kıssaya, fıkraya, ata sözüne veya meşhur bir şiire, bir söze işaret etmek.

telmihen
telmih suretiyle. telmih için. imâlı olarak.

telmihen
telmihle.

telmiz
dili ağızda yemek kırıntısı için gezdirmek. * tattırmak. * yedirmek.

telsin
bir nesneye dil etmek.

teltele
hareket ettirmek.

teltim
kuvvetle sille vurmak.

telvi'
içini yakıp dertlendirme.

telviât
içini yakıp dertlendirme.

telvih
açıklamak. * zâhir ve aşikâre kılmak. * susuzluktan insanın çehresi bozulmak. * bir şeyi ateşle kızdırmak. güneş veya ateşin sıcaklığı bir nesnenin rengini değiştirmek. * posa hâline getirmek. * kocamak. saç ağarması. * almak. * işaret etmek. * edb: lüzumlu şeylerden bahsetmek suretiyle olan kinâye. meselâ: filâncanın mutfağında çok odun sarf olunur denildiği zaman, bundan, mutfakta çok yemek pişirildiğine, ev sahibinin cömertliğine ve misafirin çokluğuna intikal edilir.

telvih
açıklama, kinayeli söyleyiş.

telvihât
telvihler. kinaye halindeki işaretler.

telvihât
telvihler, kinayeli söyleyişler.

telvihat
yirmi dokuzuncu mektup dokuzuncu kısım

telvihen
açıklayarak.

telvihî
açıklamalı.

telvik
yemeği yumuşak ve yağlı yapmak.

telvim
(levm. den) azarlama, paylama.

telvimât
(levm. den) azarlama, paylama.

telvin
(levn. den) renk verme. boyama. boyanma.

telvis
kirletmek. bulaştırmak. pisletmek. * mc: bozmak, berbat etmek.

telvis
kirletme, pisletme.

telvis
kirleten

telvisât
kirletmek. bulaştırmak. pisletmek. * mc: bozmak, berbat etmek.

telviye
bükme, burma, çevirme, kıvırma.

telyin
(leyyin. den) yumuşatmak. eritmek. * içi yumuşatmak, kabızlıktan kurtarmak.

telyin
yumuşatma.

telyin-i hadid
demirin yumuşatılması.

telzie
davarı iyi gütmek.

telziz
lezzet verme. tatlandırma. lezzetlendirme.

telziz
lezzetlendirme.

temacüd
(mecd. den) büyüklüğünü ve şerefini çoğaltma.

temadi
devam etmek. sürüp gitmek. * uzak olmak. * müntehi ve muktezi olmamak.

temâdi
sürüp gitme.

temadî
art arda devam eden

temâdi
devam eden, süren

tema'dün
(ma'den. den) maden haline geçme.

temahhuh
kemikten ilik çıkarmak.

temahhul
hile etmek.

temahhut
sümkürme.

temahhuz
(temahhud) doğum sancısı çekmek. * hayvanın gebe oluşu. * süt yayıkta yayılarak yağı alınıp safileştirilmesi. * fitne çıkarma.

temahuk
inat etmek.

temahül
mühlet verme. yavaş ve ağır davranma.

temaî
genişlemek.

temakkuk
dinlene dinlene içmek.

temalü'
arkadaş olmak.

temalük
nefsini zaptetme. kendine hâkim olma.

temanü'
çatışma ve birbirine mani olma. ihraç. adem-i kabul. tard. (bak: bürhan-üt temanü')

temanü
çatışma.

temari
şek şüphe etmek. mücadele etmek.

temârid
. güvercin yuvası.

temaruz
yalandan hastalanmak. kendini hasta gibi göstermek.

temas
(mess. den) yan yana bulunma. * birbirine değme. * münasebette bulunma.

temas
dokunma, değme.

temas
dokunan

temasih
timsahlar.

temasil
timsaller. suretler. resimler. putlar. semboller. tasvirler.

temâsil
timsaller, semboller.

temass
(mess. den) yan yana bulunma. * birbirine değme. * münasebette bulunma.

temassur
davarın memesinde kalan sütü sağmak.

temassus
emmek.

temasül
benzeyiş. benzeme. birbirine benzemek. birbirine müsavi ve müşabih olmak. * hasta sıhhate, iyi olmağa yaklaşmak. * mat: kesirsiz taksim kabul etmek, kesirsiz bölünebilmek.(temasül tezadın sebebidir, tenasüb tesanüdün esasıdır, sıgar-ı nefs, tekebbürün menbaıdır, zaaf gururun madenidir. acz, muhalefetin menşeidir, merak ilmin hocasıdır. m.)

temâsül
misil olma, benzeyiş.

tematti
(matiyy. den) vücutta duyulan ağırlıktan dolayı gerinme. * yürürken sallanmak.

temattuk
bir nesnenin lezzetinden ağzını şapırdatmak.

temattur
(matar. dan) yağmur yağma. * hız. sür'at.

tema'uk
yuvarlanmak.

tema'ur
mütegayyer olmak, değişmek. * rengi donuk olmak. * saç dökülmek.

tema'ut
saç dökülmek.

temavüt
kendini ölmüş gibi gösterme.

temâyim
heykel.

temayüc
meyletmek, eğilmek, yönelmek.

temayül
meyletmek. bir cihete iltifat etmek. bir tarafa eğilmek. * bir yana çarpılmak. * bir yana veya bir kimseye fazla taraftarlık ve sevgi göstermek.

temâyül
meyletme, eğilim.

temayül
eğilim göstermeme, yönelmeme

temayül
meyiller, sevgiler, muhabbetler.

temayülât
meyiller, sevgiler, muhabbetler.

temâyülât
meyletmeler, eğilimler.

temayülât
meyletmek. bir cihete iltifat etmek. bir tarafa eğilmek. * bir yana çarpılmak. * bir yana veya bir kimseye fazla taraftarlık ve sevgi göstermek.

temayün
yalan olmak.

temayüt
birbirinden ayırmak.

temayüz
kendini göstermek. farklı ve yüksek vasfı olmak. başka vasıflarla üstün olmak.

temayüz
kendini gösterme.

temayüz
ayrıcalıklı olan, ayrılan

temayüz
üstün olmalar, temayüzler, yükselmeler.

temayüzat
üstün olmalar, temayüzler, yükselmeler.

temazmuz
mazmaza yapma. ağzını su ile çalkalama.

temazuh
şakalaşmak.

temazuk
münafıklık etmek.

temazüc
birbiriyle karışmak. * şakalaşma.

temazüc
kaynaşma.

temaşa
f. hoşlanarak bakmak. seyretmek. seyre çıkmak. gezmek. ibretle bakmak.

temâşâ
seyretme.

temaşa
seyreden, izleyen

temâşâ
hayranlıkla seyreden

temaşagâh
f. gam ve kederi defetmek için gezip seyredilecek yer. eğlence mahalli.

temâşâgâh
seyir yeri.

temaşager
(temaşakâr) f. seyirci. ibretle etrafı temaşaya çıkmış olan.

temâşâger
seyirci.

temaşager
seyirciler. temaşa edenler.

temaşagerân
seyirciler. temaşa edenler.

temaşahâne
f. temaşa edecek yer. * mc: dünya.

temâşâsından
seyrine doyamayız

temaşi
birbiriyle yürüyüşmek, birlikte yürümek.

temcid
cenab-ı hakk'ın büyüklüğünü bildirmek. tazim ve sena etmek. * ağırlamak. * sabah namazı vaktinden evvel minarelerde belli makamlarda söylenen ilâhi, niyaz.

temcid
allahın büyüklüğünü bildirme.

temcid pilavı
"mc: tekrar tekrar bahsedilen şey, daima öne sürülen madde. mükerreren ortaya sürülen bahis, yahut söylenilen söz. (menşei: ""erkeğini sahura bekleyen kadının, pilavı yanmasın diye kaldırması ve soğumasın diye tekrar koyması"" diye söylenir.)"

temciş
oynatmak veya oynamak.

temdid
devam ettirmek. uzatmak. uzatılmak. sürdürmek. * çekip uzatmak. * tecvidde: bir harfi uzun okumak, çekmek.

temdid
devam ettirme.

temdidâd
devamlar, uzatmalar.

temdih
medhetmek. çok övmek. mübalâğa ile medih.

temdih
mübalâğa ile medhetmeler.

temdihât
mübalâğa ile medhetmeler.

temeccüd
şeref sahibi olma. ululanma.

temeccüs
mecusi olmak.

temeddüd
çekilmek. * uzamak. * gerinmek.

temeddüh
kendi kendini övmek. kendini beğendirmeğe çalışmak. böbürlenmek.

temeddüh
kendini övme.

temeddüh
böbürlenmek, övünmek

temeddüh
temeddühler, böbürlenmeler.

temeddühât
temeddühler, böbürlenmeler.

temeddühkârâne
kendini övercesine.

temeddün
medenileşmek. şehirlileşmek. medeni olmak.

temeddün
medenîleşme.

temedru'
ferace ve kaftan giymek. çarşaf giymek.

temeh
fâsid ve mütegayyer olmak. bozulmak ve değişmek.

temehdi
mehdilik dâvasında bulunma, mehdilik dâvasına kalkışma.

temehhuz
bir şeyden hülâsa olarak çıkmak. (sütten yağ çıkması gibi)

temehhuz
bir şeyin safileşip olgunlaşması.

temehhuz-u tecarüb
çeşitli tecrübelerle bir şeyin safileşip kemale gelmesi.

temehhüd
(mehd. den) yayılıp döşenme.

temehhül
takdim etmek. hayırda takaddüm etmek. işinde acele etmemek. teenni.

temehhür
(maharet. den) mâhir olma.

temekkük
karışmak.

temekkün
mekânlanmak. yerleşmek. yer tutmak. * vakar ve temkin sahibi olmak. * sultan yanında rütbe sahibi olmak.

temekkün
yerleşme.

temelluk
yaltaklanmak. * tevâzu ve yumuşaklık göstermek. * dalkavukluk.

temelluk
yaltaklanma.

temellukkârâne
yaltaklanırcasına.

temellus
halâs olmak, kurtulmak.

temellük
mülk edinmek. kendine mal edinmek. sâhib olmak. * kadir ve muktedir olmak.

temellük
mal edinme, sahiplenme.

temellül
(millet. den) bir milletin ferdi olma, milletlenme. * bir dine bağlı olma. * (melel ve melâl. den) hastalığın etkisiyle yatakta rahat yatamayıp, kımıldanıp durma.

temelmül
yatak veya döşekte rahat olmama.

temendül
elini mendil ile silmek.

temenna
eli alnına götürerek selâmlama işareti yapma. * minnettar olma.

temennâ
el selâmı.

temenni
dilek. istek. duâ. rica etmek.

temennî
dileme, isteme.

temenni
dilemek, istemek

temenni
temenniler, dilekler, istekler.

temenniyât
temenniler, dilekler, istekler.

temennu'
kavi olmak. kuvvetlenmek.

temerküz
merkez tutma, merkezleşme. bir merkezde toplanma. * yığılma. birikme.

temerküz
merkezleşme.

temerküz
bir yere toplanma; merkezleşme, birikme

temermür
titremek.

temerruh
kendini yağla ovmak.

temerruk
çorba içmek.

temerrut
saç dökülmek.

temerrüd
inad, direnme. * yapılması gereken bir şeyi yapmakta kasten geciktirme.

temerrüd
direnme.

temerrün
tekrar ettirerek alıştırma. idman yapma.

temerrüş
az miktar su.

temeshur
maskaralık yapma.

temeshurât
maskaralık yapma.

temeskün
miskin olma. miskinleşme.

temessuh
kendini bir nesneye sürmek, meshetmek. * bir şeye sürünmek.

temessük
tutunma. sarılma. sıkıca tutma. * hüccet ve delil izhar etme. * borç senedi.

temessük
tutunma, yapışma.

temessük
sarılan, tutunan

temessül
"benzeşmek. cisimlenmek. * bir şeyin bir yerde suret ve mahiyetinin aksetmesi. bir şekil ve surete girmek. * bir kıssa veya atasözü söylemek.(temessülün çok envaından şu mes'eleye medar olacak üç nev'ine işaret ederiz:birincisi: kesif, maddî şeylerin akisleridir. o akisler, hem gayrdır, ayn değil. hem mevattır, ölüdür. hüviyet-i suriyesinden başka hiçbir hâsiyete mâlik değil. meselâ sen âyineler mahzenine girsen, bir said binler said olur. fakat zihayat yalnız sensin, ötekiler ölüdürler. hayat hassaları onlarda yoktur.ikincisi: maddi nuraninin akisleridir. şu akis ayn değil. fakat gayr da değil. mahiyeti tutmuyor. fakat o nuraninin ekser hasiyetlerine mâliktir. onun gibi hayy sayılıyor. meselâ: şems dünyaya girdi. herbir âyinede aksini gösterdi. o akislerin her birinde, güneş'in hassaları hükmünde olan ziya ve ziyadaki elvan-ı seb'a bulunuyor. eğer, faraza, güneş zişuur olsa idi, (harareti, ayn-ı kudreti; ziyası, ayn-ı ilmi; elvan-ı seb'ası, sıfat-ı seb'ası olsa idi) o vakit o tek ve yekta bir güneş, bir anda herbir âyinede bulunur, herbirini kendine bir arş ve bir çeşit telefon yapabilirdi. birbirine mâni olmazdı. herbirimizle âyinemiz vasıtasiyle görüşebilirdi. biz ondan uzak iken, o bize bizden daha yakın olurdu.üçüncüsü: nurani ruhların aksidir. şu akis, hem haydır, hem ayndır. fakat âyinelerin kabiliyeti nisbetinde tezahür ettiğinden, o ruhun mahiyet-i nefsül-emriyesini tamamen tutmuyor. meselâ: hazret-i cebrail aleyhisselâm, dıhye suretinde huzur-u nebevide bulunduğu bir anda huzur-u ilâhide haşmetli kanatlariyle arş-ı a'zamın önünde secdeye gider. hem o anda hesapsız yerlerde bulunur. evamir-i ilâhiyeyi tebliğ ederdi. bir iş, bir işe mâni olmazdı. işte şu sırdandır ki mahiyeti nur ve hüviyeti nurâniye olan hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm, dünyada bütün ümmetinin salâvatlarını birden işitir ve kıyamette bütün asfiya ile bir anda görüşür. birbirine mâni olmaz. hattâ evliyâdan, ziyade nuraniyet kesbeden ve abdâl denilen bir kısmı, bir anda birçok yerlerde müşahede ediliyormuş. aynı zat, ayrı ayrı çok işleri görüyormuş. evet, nasıl cismaniyata cam ve su gibi şeyler âyine olur. öyle de, ruhaniyata dahi hava ve esir ve âlem-i misâlin bazı mevcudatı âyine hükmünde ve berk ve hayal sür'atinde bir vasıta-i seyr ve seyahat suretine geçerler ve o ruhaniler, hayal sür'atiyle o merâya-yı nazifede, o menâzil-i lâtifede gezerler. bir anda binler yerlere girerler. madem güneş gibi âciz ve musahhar mahluklar ve ruhani gibi madde ile mukayyed nim-nurani masnu'lar, nuraniyet sırriyle bir yerde iken, pekçok yerlerde bulunabilirler. mukayyed bir cüz'î iken, mutlak bir küllî hükmünü alırlar. bir anda cüz'î bir ihtiyar ile pek çok işleri yapabilirler.acaba, maddeden mücerred ve muallâ; ve tahdid-i kayd ve zulmet-i kesafetten münezzeh ve müberra; ve şu umum envar ve bütün nuraniyat, o'nun envar-ı kudsiye-i esmasının bir keşif zılâli; ve umum vücut ve bütün hayat ve âlem-i ervah ve âlem-i misâl, nim-şeffaf bir âyine-i cemâli; ve sıfâtı muhita; ve şuunatı külliye olan bir zât-ı akdes'in irade-i külliye ve kudret-i mutlaka ve ilm-i muhitle tecelli-i sıfâtı ve cilve-i ef'âli içindeki teveccüh-ü ehadiyetinden hangi şey saklanabilir, hangi iş ağır gelebilir, hangi şey gizlenebilir, hangi fert uzak kalabilir, hangi şahsiyet, külliyet kesbetmeden ona yanaşabilir? s.)"

temessül
yansıma, görünme.

temessül
görünen

temessülât
yansımalar.

temettu'
kazanma, kâr etme. * kâr, fayda, menfaat. * toplamak, cem'etmek. * mühlet vermek. * yoldaş olmak.

temettu'
kârlar, kazançlar, faydalar.

temettuât
kârlar, kazançlar, faydalar.

temettuât
kazanma, kâr etme. * kâr, fayda, menfaat. * toplamak, cem'etmek. * mühlet vermek. * yoldaş olmak.

temevlî
kendini mevlâ kılmak.

temevvüc
dalgalanmak. çalkanıp dalga dalga olmak.

temevvüc
dalgalanma.

temevvüc
dalgalanan

temevvüc
dalgalanmalar.

temevvücât
dalgalanmalar.

temevvücât
dalgalanmalar.

temevvücât
dalgalanmak. çalkanıp dalga dalga olmak.

temevvücsâz
dalgalandıran.

temevvül
(mâl. dan) zenginleşme, mal edinme.

temeyyü'
sulanma, sulu hâle gelme. akma. cıvıklaşma, sıvı hâle gelme.

temeyyü
sıvılaşma, sulanma.

temeyyüh
sulanma.

temeyyüh-i dem
kanın sulanması.

temeyyüz
benzerlerinden farklı ve üstün olma. diğerleri arasından kendini gösterme.

temeyyüz
kendini gösterme.

temezzuk
parça parça olma. yırtılma.

temezzüz
yavaş yavaş ve dinlenerek içmek.

temeşmüş
zerdali yemek.

temeşşi
yürüme (mâneviyatta daha çok kullanılır.)

temeşşî
gezinmek, yürümek

temeşşut
(muşt. dan) saçını, sakalını tarama.

temhid
(mehd. den) döşeme, yayma, düzeltme. * iskân etme. * bir maddede özür, bahane beyan eylemek. * özür sahibinin özrünü kabul ile tasdik eylemek. * serd etme, izah etme, arz etme. * mukaddeme yapma. hazırlama.

temhid
hazırlama, döşeme.

temhik
iptal etme.

temhil
sonraya bırakma. mühlet verme.

temhir
mühürleme.

temhir
mühürleme.

temhis
imtihan ve tecrübe etme. * halâs etme.

temhis
tecrübeler, imtihan etmeler.

temhisât
tecrübeler, imtihan etmeler.

temhiz
doğum ağrısı çekmek. (bak: temahhuz)

tem'ik
yuvarlamak.

te'mim
kasdetmek.

temim
katı, şiddetli, şedid.

temime
heykel.

te'min
güvenlik, emniyet hissi vermek. * sağlamlaştırma, şüphe bırakmama. * sağlamak. kat'i vaadde bulunmak. emn ve emân vermek. * elde etme.

têmin
edinme, güvenlik.

temin
sağlayan

te'min
inandırmak ve emniyet vermek için veya muhtemel zararı ödemek için verilen söz veya para, gösterilen kefil.

te'minât
inandırmak ve emniyet vermek için veya muhtemel zararı ödemek için verilen söz veya para, gösterilen kefil.

têminât
güvence.

te'minen
te'min suretiyle.

te'mir
emretmek.

te'mit
zihnen tahmin etme.

te'miye
öpmek.

temk
uzamak. * yükselmek, yüce olmak.

temkin
ağır başlılık, usluluk. * ölçülü hareket sâhibi. * vakar, izzet. iktidar, kudret. * birini bir şeye muktedir kılmak. * kararsızlıktan kurtulup huzur ve sükuna mazhar olmak. * tedbir, ihtiyat.

temkin
ölçülü hareket.

temlie
(mel'. den) ağız ağıza doldurma.

temlih
(süryânice) el-kayyum mânasında (esmâ-i ilâhiyedendir).

temlik
mal sahibi etmek. birine mülkü kazandırmak, sahib etmek. * mülk olarak vermek.

temlik
mülk edindirme.

temliken
mülk olarak vermek suretiyle. temlik tarzında.

temlis
(melis. den) pürüzlerini giderme. düzleme.

temliye
doldurma veya doldurulma.

temmar
hurmacı. hurma satan.

temme
tamam oldu, bitti (mânasına fiil).

temme
bitti.

temni'
(mübalağa ile) men etmek, engel olmak.

temr
hurma.

temre
bir tek hurma.

temren
"okların ucuna demir veya sarıdan takılan parçaya verilen addır. menzil oklarına maden yerine kemik takılır ve ona da ""soya"" adı verilirdi. temren ile soyanın takılışında fark vardı. temren oka; ok ise soyaya takılırdı."

temri
hurmayı seven.

temrid
binayı yüksek yapmak.

temrig
yuvarlamak.

temrih
hafifçe sürme. uğuşturma. * bulaştırmak.

temrin
yumuşak etme. idman ettirme. * tekrarlatarak çalıştırma. egzersiz.

temrin
alıştırma.

temrir
acılık verme.

temriz
(maraz. dan) zayıf gösterme.

temsik
cenk etmek, dövüşmek, vuruşmak. * bir kimseye deri vermek. * deriye renk vermek.

temsil
bir şeyin aynısını veya mislini yapmak. benzetmek. teşbih etmek. örnek, nümune söz. (bak: kıyas-ı temsilî)

temsil
misal verme.

temsil
bir şeyin temsilcisi olan

temsil
temsiller, örnekler.

temsilât
temsiller, örnekler.

temsilât
temsiller.

temsilî
temsile dair ve müteallik. bir şeyi göz önünde canlandıran.

temsilî
temsile dair.

temsillerin
benzetmelerin getirilmesi, örneklemelerin yapılması

temsir
birşeye göz dikip beklemek.

temsiye
akşamlık. * akşamleyin bir nesne getirmek.

temti'
faydalandırma, kâr ettirme.

temtit
"""ekber"" derken bir elif fazlalaştırıp ""ekbâr"" demek. * med edip çekmek."

temuçin
zâlim bir hükümdar.

temvih
sulandırma, su katma. * haksız bir şeyi haklı gösterme.

temvihât
sulandırma, su katma. * haksız bir şeyi haklı gösterme.

temvil
(mâl. den) mal sâhibi etme.

temyi'
(mey'. den) sıvılaştırma. sıvı hale getirme.

temyil
iki şey arasında mütereddit olmak, karar verememek.

temyis
yumuşak yapmak, yumuşatmak.

temyiz
"bir şeyi diğerinden seçip tarif etmek, ayırmak. seçmek. iyiyi kötüden ayırmak. * yargıtay. * gr: belirsiz olan kelime ve sayıları belirli hale koymak. meselâ: ""işrune dirhemen"" (yirmi dirhem) ve ""retle zeyten"" (bir retl zeytin yağı) tâbirlerinde ""dirhemen"" ve ""zeyten"" gibi."

temyiz
ayırma, seçme.

temyiz
birbirinden ayırma

temyizen
temyiz suretiyle. temyiz yoluyla. seçerek.

temyizen
ayırarak, seçerek.

temzic
karıştırmak. katmak. mezcetmek. * bir kimseye bir şey vermek.

temzic
kaynaştırma.

temzig
ayırmak. * dağıtmak.

temzik
yırtma, paralama, perakende etmek.

temzikat
yırtma, paralama, perakende etmek.

temşik
kırmızı balçıkla renk etmek.

temşir
sevinmek. * izhâr etmek, göstermek.

temşit
(muşt. dan) tarama veya taranma.

temşiye
(meşy. den) yürütme, ilerleme. * meydana gelmesini kolaylaştırma.

temşiyet
(meşy. den) yürütme, ilerleme. * meydana gelmesini kolaylaştırma.

ten
f. gövde, beden, vücut. * insan bedeninin dış yüzü.

ten'ab
karga sesi.

tenabüz
ahidlerini bozmak, sözlerinde durmamak.

tenaci
fısıltı ile birbirine gizli söylemek.

tenacüş
satın almak.

tenad
birbirine nidâ etmek, birbirine bağırışmak.

tenadd
(nudud. den) dağılma, darmadağın ve perişan olma. * birbirinden ürkme.

tenadi
birbirine nida etmek, çağırmak. * bir araya toplanma.

tenadüm
(nedem. den) birbiriyle konuşma. sohbet.

tenadür
azalma, nâdirleşme.

tenadüs
birbirine lâkap koyup bağırışmak.

tenaffuh
"şişmek. "" uf, tüf, ah ve oh"" demek."

tenaffut
çok kızma, hiddetlenme.

tenafi
birbirine zıt ve muhâlif olma.

tenafür
birbirinden kaçmak. ürkmek. * uzağa çekilmek. * bir mes'elenin halli için hâkime başvurmak. * edb: kulağa hoş gelmeyen hece veya kelimelerin bir arada bulunması.

tenâfür
karşılıklı nefret.

tenafür-ü kulûb
kalblerin birbirinden nefret etmesi.

tenafüs
hased etme. çekememe.

tenâfüsât
hased etme. çekememe.

tenaggum
şarkı söylemek.

tenaggum
nağme yapma.

tenagguş
hareket etmek.

tenahhi
bir yana çekilme, alarga durma. * ırak olma.

tenahhum
tükürmek. * asık suratlı olmak, ekşi yüzlü olmak.

tenahi
son bulma, bitme, tükenme. * yasağı kabul ile geri durmak.

tenâhi
bitme, tükenme.

tenahnuh
öksürerek boğazını açmak, öksürmek. öhö öhö demek. * fık: zaruret olmasa bu öksürük namazı bozar.

tenahüd
tevzi etmek, dağıtmak. * hediye vermek, atâ etmek.

tenai
uzaklık.

tenakki
muhayyer olmak.

tenakkub
nikab örtünmek, yüze peçe örtmek.

tenakkul
(nukl. den) bir yerden başka bir yere geçme. * nakletme. * bir makamdan başka makama intikal etme.

tenakkur
müçtemi olmak, içtima etmek, toplanmak.

tenakkus
eksilmek.

tenakkut
(nokta. dan) benek benek olma. nokta nokta olma.

tenakkuz
halâs olmak, kurtulmak.

tenakus
noksanlaşmak. azalmak. eksilmek.

tenâkus
eksilme.

tenakus
eksilmeler, azalmalar.

tenakusât
eksilmeler, azalmalar.

tenakuz
sözün birbirini tutmaması. konuşmada beyan edilen söz ve fikirlerin birbirine zıt olması. * man: iki şeyin birbirine nakiz olması. bir şeyin nakizi, o şeyin ref'inden (kaldırılmasından) ibarettir.

tenâkuz
çelişki.

tenakuz
tenakuzlar.

tenakuzât
tenakuzlar.

tenaküh
nikâhlanmak.

tenakür
bilmezlikten gelmek. tecâhül etmek. * birbirine adâvet etmek.

tenâkür
inkâr etme.

tenânif
helâk olacak yer. * sahra. * yazı.

tenânif
helâk olacak yer. * sahra. * yazı.

tenanir
ocaklar, fırınlar, tandırlar. * su pınarları.

tenânir
tandır. * fırın.

tena'nu'
uzak olmak, uzaklaşmak.

ten-asan
f. rahatını düşünen adam.

tenasi
"unutmuş görünmek. unutmak. kendini unutmuş gibi göstermek. (gaye-i hayal olmazsa veyahut nisyân veya tenâsi edilse; ezhân enelere dönüp etrafında gezerler. m.) (bak: vicdan)"

tenâsi
unutma.

tenassuh
nasihat almak, aklı başına gelmek. * başkası hakkında iyilik istemek.

tenassuk
nizâmına koyma, tertib etme, düzenleme.

tenassur
nasrânileşme. hıristiyan dinine girme.

tenassüb
dikilip durma.

tenasuf
yarıya bölmek.

tenasuh
birbirine nasihat etme.

tenasuk
nizam üzere dizilme.

tenasur
yardımlaşma. karşılıklı yardım etme. * haberler birbirini tasdik eylemek.

tenasüb
uygunluk, uyma, tutma. yakınlaşma. * nisbet, kıyas. * iki adet birbirine nisbet edilerek yapılan hesap usulü. * edb: mânaca birbirine uygun kelimeleri bir arada söze güzellik vermek maksadı ile zikretmek.

tenâsüb
uygunluk.

tenasüh
islâmdan hariç olan batıl bir fırkaya göre, ruhun bir bedenden başka birinin bedenine intikâl eder diye olan batıl inanışları. * miras sahibinin ölümü ile malının vârisine geçmesi. (bak: mumya)

tenâsüh
ruhun bedenden bedene geçmesi, sapık bir inanç.

tenasüh-vâri
f. tenasühe benzer bir surette.

tenâsühvârî
tenasüh gibi.

tenasül
türemek. nesil yetiştirmek. üremek. birbirinden doğup türemek.

tenâsül
türeme, üreme.

tenasül
çoğalma. tenâsüller. üremeler.

tenasülât
çoğalma. tenâsüller. üremeler.

tenasür
saçılma, serpilme, püskürme.

tenattu'
çok arıtmak. * ayırmak.

tenattuf
küpe takma.

tenattus
dikkatle tecessüs etmek, araştırmak. * ayırmak.

tenatuh
(hayvanların) birbirlerine süsüşme (si). * birbirine başla vurmak.

tenatüc
neticelenme. birbirini netice vermek.

tenâtüc
neticelenme.

tenatül
birbirine muhâlif olmak, ters olmak.

tena'ul
nâlin giymek.

tena'um
nimetlenme, bolluk içinde yaşama.

tenâum
nimetlenme.

ten-aver
f. vücutlu, etine dolgun.

ten-âverân
f. vücutlu, etine dolgun.

tenavüb
nöbetleşme. nöbet ile çalışma. münâvebe.

tenavül
bir şeyi alma. * yemek yeme. * bahşiş ve ihsanda bulunma.

tenâvül
beslenme olayı.

tenavüm
yalandan uyur gibi görünme.

tenavür
iri vücutlu kişi, iri yarı kimse.

tenavüş
aşağı tutmak. * sonraya bırakmak, tehir etmek. * alıp yemek.

tenayüb
nöbetleşmek.

tenazu'
kavgalaşmak, çekişmek. birbirine husumet etmek.

tenâzu
niza etme, çekişme.

tenazuk
birbirine öğretmek.

tenazul
birbiri ile oklaşmak.

tenazur
birbirine karşı olmak. simetri hâli. * bakışmak. bir iş hususunda birbirine bakmak.

tenâzur
bakışma, simetri.

tenazurî
simetrik.

tenazzuh
bulaşmak.

tenazzur
dikkatle bakarak düşünme. düşünerek dikkatle bakma.

tenazzüf
pâklanma, temizlenme.

tenazük
birbirine süngü ile vurmak.

tenazül
yayan olarak vuruşmak.

tenaşir
acemi yazısı, çocuk yazısı.

tenaşüd
birbirine şiir okuma.

tenaşür
dağılmak.

tenbal
kısa boylu, bodur adam.

tenban
f. don, iç donu.

tenbel
(tembel) f. üşenen, üşengeç. * işte ağır, davranan ağır yürüyen, ağır hareketli.

tenbel-hâne
"f. memurları iş görmez olan dâire; fertleri tenbel olan ev. tenbeller yuvası."

tenbelit
f. hayvan yükü. küçük yük.

tenbelkârâne
tembelce.

tenbie
haber vermek.

tenbih
göz açtırmak. * gafletten ikaz etmek. faaliyetini arttırmak. * sıkı emir vermek. * bir işin yapılacağı hakkında yapılan nasihat.

tenbih
uyarma, nasihat.

tenbih
uyarmak

tenbih
tenbihler. ikaz etmeler.

tenbihât
tenbihler. ikaz etmeler.

tenbihât
tenbihler, uyarmalar.

tenbihât
göz açtırmak. * gafletten ikaz etmek. faaliyetini arttırmak. * sıkı emir vermek. * bir işin yapılacağı hakkında yapılan nasihat.

tenbik
ağaçları aynı hizâda dikmek.

tencic
şâd etmek. sevindirmek.

tencid
evin içini nakışlı bezlerle süslemek. * kahraman yapmak.

tencim
yıldız ilmi ile uğraşmak. yıldızların hareketlerinden mâna çıkarmağa çalışmak.

tencir
korkutmak.

tencis
(necâset. den) pisleme, murdarlaştırma, pis etme.

tenciye
(necât. dan) kurtarma.

tenciz
sona erdirme. sonuçlandırma, neticelendirme. * sözünü yerine getirme.

tendid
meşhur etmek.

tendif
yün ve pamuk atmak.

tendiye
ıslatma, nemleme.

ten-dürüst
f. sağlam vücutlu, kuvvetli. vücudu sağlam olan.

tene
f. gövde, beden, cüsse, vücut. * örümcek ağı.

tenebbi
(nübüvvet. den) peygamberlik iddiasına kalkışma, peygamberlik dâvasında bulunma.

tenebbu'
az az işlemek. * yerden kaynama. nebean etme.

tenebbü'
(nübüvvet. den) peygamberlik iddiasına kalkışma.

tenebbüh
uyanmak. kendine gelmek. aklını başına getirmek.

tenebbüh
uyanış.

tenebbüt
büyümek. yerden çıkıp biten nebat gibi yetişmek.

tenebbüt
büyüme, yetişme.

tenebbüt
yeşeren, büyüyen

teneccüc
çok olmak. * zayıflamak, süst olmak. * aşağı gelmek. * geniş yer tutmak.

teneddi
gamkin ve üzüntülü olmak.

tenedduh
koyunun otlamaktan semiz ve besili olması.

teneddus
çıkmak, huruç etmek.

teneddüb
(nedbe. den) (yara) kapanma.

teneddüd
halk içinde meşhur olmak.

teneddüm
(nedâmet. den) pişman olma, pişmanlık duyma, nedâmet etme.

teneddüs
toprağa gömülmek.

teneffu'
faydalanma, menfaatlenme.

teneffuât
faydalanma, menfaatlenme.

teneffuh
boş lâflarla gururlanma.

teneffut
(el) kabarmak.

teneffül
nâfile namaz kılma veya oruç tutma.

teneffür
çekinme. kaçınma. nefret etme. iğrenme.

teneffür
nefret etme.

teneffüs
(nefes. den) nefes, soluk alma. dinlenme. * tan yeri ağarma. * deniz suyunun sahile vurması. * üfürmek. * okullarda ders araları verilen dinlenme.

teneffüs
soluk alma, dinlenme.

teneffüs
nefes almak

teneffüs
teneffüsler.

teneffüsât
teneffüsler.

teneffüz
(nefz. den) nüfuz sahibi ve sözü geçer olma.

tenehhus
kadınların kaşlarını ve yüzlerindeki kılları yolmaları.

tenehnüh
nefsini menetmek. nefsinin isteklerine engel olmak.

tenekkub
nikab örtmek. nikablanmak, peçelenmek.

tenekkus
rücu' etmek, geri dönmek.

tenekkür
(nekr. den) kendini bildirmeme. tanınmıyacak kılığa girme.

tenekküs
(nüks. den) başaşağı olma.

tenemmus
cınbızla yüzden kıl yolmak.

tenemmül
(neml. den) karınca gibi kaynama. * vücudun bir tarafı, bir organı uyuşup karıncalanma.

tenemmür
birisini korkutmak için gürültü yapmak, gürültülü ses çıkarmak. * uzun uzun bağırmak. * kaplan huylu olmak. kaplanlaşmak.

tenemmüv
(nümüvv. den) gelişip büyüme.

tenessuh
eşsiz, çok güzel ve çok az bulunur olma.

tenessük
ibadet etmek.

tenessüm
(nesim. den) havayı teneffüs etme. * güzel kokular kokutmak. * haber erişmek.

tenessür
dağılma, saçılma, yayılma, serpilme.

tenevvuk
tabiat, huy. * hâtır. * bir işte mübalağa etmek.

tenevvü'
çeşitlenmek, çeşit çeşit olmak.

tenevvü
çeşitlenme.

tenevvüât
çeşitlenmeler.

tenevvüât
çeşitlenmek, çeşit çeşit olmak.

tenevvüb
katran ağacı.

tenevvüh
(nevha. dan) ölüye feryad ederek ağlamak. * sarkıp sallanıp öteberi hareket etmek.

tenevvüm
uyuklama, pinekleme.

tenevvüm
uyuklama.

tenevvüme
kırlarda yetişen küçük yemişli bir ağaç.

tenevvür
parlama, ışıldama. * bir şey hakkında bilgi sahibi olma. * münir ve münevver olmak. aydın olmak. nurlanmak.

tenevvür
nurlanma, parlama.

tenevvür
nurlanmak, aydınlanmak

tenevvüs
tereddüt etmek, karar verememek.

tenevvüş
evmek, acele etmek, sür'at.

tenezzehe
noksan sıfatlardan uzak (meâlinde Allah c.c. için söylenen duâdandır.)

tenezzi
evmek, sür'at, acele etmek.

tenezzüh
uzaklaşmak. * gezinti. bağ ve bahçe gibi yerlere gam ve kederi izale için çıkmak. * kusur, pislik ve ayıptan uzak olmak.

tenezzüh
temizlik, gezinme.

tenezzüh
gezmek

tenezzühgâh
gezinti yeri.

tenezzüh-ü zâtî
zata mahsus tenezzüh. yani zatının bütün noksan sıfatlardan, kusurlardan temiz ve uzak oluşu.(zât-ı vâcib-ül vücud'un vücub-u vücuduna ve kudsiyetine lâyık bir tarzda ve istiğna-i zâtîsine ve gınâ-i mutlakına muvafık bir surette ve kemâl-i mutlakına ve tenezzüh-ü zâtîsine münâsib bir şekilde, hadsiz bir şefkat-i mukaddese ve nihayetsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır. m.)

tenezzül
hasis ve cimri olmak. * asılsız olmak.

tenezzül
isteyerek inme.

tenezzül
aşağıya inen

tenezzülât
tenezzüller.

tenezzülât-ı ilâhiye
cenab-ı hakk kelâmiyle, kullarının anlayış seviyelerine göre konuşması ve derin hakikatları, anlıyabilecekleri ifadelerle beyan etmesi.

tenezzülen
alçak gönüllülükle, tevâzu ve mahviyet içinde, kibirsizlikle.

tenezzülen
tenezzül ederek.

tenezzül-ü emtar
yağmur yağması. yağmur katrelerinin inişi.

tenezzür
korkmak. * adak adamak, nezretmek.

teneşşi
neşvelenme, sarhoş olma.

teneşşut
(neşat. dan) ferahlanma, keyiflenme.

teneşşüb
bir şeye ilişip tutulma.

teneşşüd
bir haberi veya bir şeyi öğrenmek için insanların farkına varamıyacağı şekilde nezâketle soruşturma.

teneşşüf
(suyu veya rutubeti) çekme, emme.

tenfih
(nefh. den) üfleyip şişirme. * çok üfleme.

tenfihât
(nefh. den) üfleyip şişirme. * çok üfleme.

tenfil
ziyade etmek, çoğaltmak. * kandırmak.

tenfir
(nefret. den) ürkütme, korkutma. * nefret ettirme. * mekruh ve müstehcen isim takma. * galibiyetle hükmetme. * (nefir. den) asker toplama.

tenfir
nefret ettirme.

tenfir
nefret ettirme, sakındırma

tenfis
(nefes. den) nefeslendirme, soluklandırma, ferahlandırma.

tenfisât
(nefes. den) nefeslendirme, soluklandırma, ferahlandırma.

tenfit
çok kaynatmak. * neftlemek.

tenfiz
sıçratma. sıçramaya zorlama.

tenfiz
uygulama, etkileme.

tenfiz-i ahkâm
hükümleri yürütmek, kanunları tatbik etmek.

tenfiş
pamuk gibi atma. yün ditme.

tenfişât
pamuk gibi atma. yün ditme.

teng
f. dar, sıkıntılı, melul, kederli. * kıtlık.

tengdil
f. yüreği dar. içi sıkıntılı.

tengdilân
f. yüreği dar. içi sıkıntılı.

tengî
f. darlık. * züğürtlük.

tengis
(nags. dan) hayatını tasalı, kederli kılmak.

tengiz
zindeliği sarsılma, zindeliğini sarsma.

tengna
f. dar yer. geçit, boğaz. sıkıntılı yer. * mezar.

tengçeşm
f. açgözlü.

tenha
f. boş yer. kimsesiz yer. * yalnız, tek.

tenha
ıssız yer.

tenhanişin
f. tek başına oturan. yalnız oturan.

tenharev
f. yalnız giden.

tenhayî
f. yalnızlık, ıssızlık, tenhalık.

tenhib
suya gayet yakın olmak.

tenhil
elek ile eleme.

tenhiye
içinde suyu az olan çukur.

tenhıye
ırak etmek, uzaklaştırmak. * gidermek. * silkmek. * çıkarmak.

te'nib
ayıplamak. * incitmek.

tenide
f. örümcek ağı. * örülmüş, dokunmuş.

ten'il
nallama, nallanma.

ten'im
"nimetlendirmek. bolluk içinde olmak. rahat ve refah kılmak. * ""neam"" diye cevap vermek."

te'nis
ürkekliğini gidermek. alıştırmak. * bir hayvanı terbiye ederek işe yarar hale getirmek.

tênis
ısındırma, okşama.

te'nis-i ezhan
zihinleri alıştırmak, anlayışı kolaylaştırmak.

tenize
uç, etek.

tenize-i kûh
dağ eteği.

ten'iş
yukarı kaldırma.

tenkib
dolaşıp gezmek. * ticaret yapmak. tefahhus etmek. * inceden inceye araştırmak.

tenkid
"bir kimse veya şeyin iyi veya kötü taraflarını bulup meydana çıkarmak.tenkid yapıcı veya yıkıcı olabilir. tenkitten maksat, doğrunun ve yanlışın iyi niyetle ortaya konulması, hakikate ulaştıracak yolun ve imkânların gösterilmesidir. sadece yanlışı söylemek, doğruyu göstermemek yıkıcı bir tenkiddir. tenkid edenin, tenkid edeceği mesele hakkında bilgili olması gerekir. tenkide his, ihtiras, menfaat, peşin hüküm araya girmemeli, tenkid konusunda hz. ali'nin (r.a.) şu sözünü unutmamalıdır: ""sen hakikatı insanla bilemezsin, önce hakikatı tanı, sonra ehlini de tanırsın."" (bak: gıybet)"

tenkid
eleştiri, değerlendirme.

tenkidât
eleştiriler.

tenkidkâr
eleştirici.

tenkidkârâne
eleştirircesine.

tenkih
nikâh etmek, nikâhlanmak.

tenkih-ül menat
menatın, yani illetin ayıklanması. usul-ü fıkhın kıyas bahsine ait bir ıstılahtır. kıyasın dört rüknünden biri olan illetin, diğer benzeri hususiyetlerden ayıklanmasıdır. şöyle ki: şâri (Allah c.c.) bir hükmü bir sebebe bina eder. fakat o illetle beraber hükme te'siri olmayan birçok özellikler de bulunur. bu yabancı özellikleri ayıklamak ve esas sebebi meydana çıkarmak gerektir. işte bu, bir tenkih-ül menat çalışmasıdır.

tenkil
uzaklaştırmak. tepeleyip sindirmek. * başkalarına ders ve ibret olacak şekilde ceza vermek. rezil ve rüsvay eylemek. * zincire vurmak.

tenkil
tepeleme, sindirme.

tenkil
örnek olacak biçimde cezâlandırmalar. * düşmanları tepelemeler. * uzaklaştırmalar.

tenkilât
örnek olacak biçimde cezâlandırmalar. * düşmanları tepelemeler. * uzaklaştırmalar.

tenkir
sıçratmak. * ok çevirmek.

tenkir
belirsizleme, yadırgama.

tenkirât
yadırgamalar.

tenkis
evmek, acele etmek, sür'at.

tenkis
değerini indirme

tenkis
tenkisler, eksiltmeler, indirmeler, azaltmalar.

tenkisât
tenkisler, eksiltmeler, indirmeler, azaltmalar.

tenkit
noktalamak. yazıda nokta, virgül gibi işaretler koymak.

tenkit
eleştiren

tenkiz
inkaz etmek, kurtarmak. kurtarılmak.

tenkiş
(nakş. dan) nakşetme, nakışlama, işleme, resim yapma.

tenkişât
(nakş. dan) nakşetme, nakışlama, işleme, resim yapma.

tenkıs
noksanlaştırma.

tenkıye
tıb: şırınga âleti. * temizleme, tathir.

tenmik
(nemk. den) yazma. yazılma. * güzel yazı ile yazma.

tenmiye
(nemâ. dan) büyütmek. yetiştirmek. artırmak. bereketlenmek. * fesad veren haber yetiştirmek. * ateş içine odun atmak.

tenmiye
büyütme, yetiştirme.

tennub
katran ağacı.

tennur
tandır. * fırın.

tennur
ocaklar, fırınlar, tandırlar. * su pınarları.

tenperver
f. rahatına düşkün. tembel. vücudunu beslemek telâşesinde olan.

tenperver
rahatına düşkün, tembel.

tensib
uygun görmek. münasib kılmak.

tensib
uygun görme.

tensif
ikiye bölmek.

tensik
nizam üzere dizmek. nizâma koymak. * edb: bir ibârede zikredilecek birkaç şeyi sırasıyla irad eylemek. sıra tertibi ile mânâ yükselirse tensik-i irtifâî, alçalırsa tensik-i inhitatî denir.

tensik
düzenli dizme.

tensik
ıslahat. düzen ve nizama koymalar.

tensikat
ıslahat. düzen ve nizama koymalar.

tensil
(kuş ve diğer hayvan) tüylerini yeleklerini, yününü ve kılını döküp kavlamak.

tensip
uygun görülme

tensir
serpme, saçma.

tensis
tedkik ederek karar verme.

tensisât
tedkik ederek karar verme.

tensiye
unutturma.

tente
f. örümcek ağı.

tentene
iplik gibi şeylerle örülmüş delikli bez, perde v.s. dantela.

tentene
dantela, delikli örgü.

tentif
mübâlağa ile yolmak.

tenufe
helâk olacak yer. * sahra. * yazı.

tenufiye
helâk olacak yer. * sahra. * yazı.

tenuk
(tenuka, tenukıye) : helâk olacak yer. * sahra. * yazı.

tenu-mend
f. gövdeli, iriyarı, vücutlu kimse.

tenvat
atın yanına asılan şeyler.

tenvi'
(nev'. den) çeşitlendirme, nevilendirme, türlü türlü etme.

tenviât
(nev'. den) çeşitlendirme, nevilendirme, türlü türlü etme.

tenvic
borç edinmek.

tenvih
sulandırma. * yaldızlama. * haksız bir şeyi yapmacık şeylerle süsleyip haklı gösterme. * başka bir madeni, altın veya gümüş suyuna daldırma. * bir kimsenin nâmını, şânını yükseltme.

tenvik
(deve) zayıflamak.

tenvil
atâ, bahşiş, hediye.

tenvim
uyutmak. hipnotize etmek. birisini uyur bulmak.

tenvim
uyutma.

tenvim
uyutulan

tenvim
uyutmalar veya uyutulmalar.

tenvimât
uyutmalar veya uyutulmalar.

tenvin
"gr: kelimenin sonunu ""en, in, ün"" diye okumak. veya öyle okutan işaretin adı."

tenvin
" kelime sonunu ""nun"" ile bitiren işaret."

tenvin-i tenkir
kelimenin belirsizliğine işaret olan tenvin işareti. harf-i tarifsiz kelime tenvin kabul ettiğinden yani, nekre olduğundan tenvinli olan harfin durumu.

tenvir
aydınlatma. * bir şey hakkında bilgi verme. bir şeyi münevver kılma.

tenvir
nurlandırma, aydınlatma.

tenvir
aydınlatan

tenvir
aydınlatmalar, ışıklandırmalar. tenvir etmeler.

tenvirât
aydınlatmalar, ışıklandırmalar. tenvir etmeler.

tenvirât
nurlandırmalar.

tenvirât
aydınlatma. * bir şey hakkında bilgi verme. bir şeyi münevver kılma.

tenvit
niyet etmek.

tenviye
niyet etmek.

tenviş
ziyafete davet etmek.

tenyir
beze ve kumaşa işaret koymak.

tenzede
f. sessiz, sâkin, susmuş.

tenzih
suç ve noksanlıktan uzak saymak. cenab-ı hakk'ı (c.c.) her çeşit kusur, noksan, şerik gibi hallerden uzak bilip söylemek. * kabahati yok olduğu anlaşılmak ve onu ifade etmek.

tenzih
kusur kondurmama.

tenzih
eksik ve çirkinliklerden arınmış tutmak

tenzihen
tenzih ederek. tenzih etmekle.

tenzihen mekruh
nehyine dair şer'î bir delil olmamakla beraber işlenmesi kerih görülen iş. (helâle yakın iş)

tenzik
(at) ayaklarını yukarı kaldırmak.

tenzil
bir şeyin bir miktarını çıkarmak. * indirmek, indirilmek, indirilen. aşağı indirmek. * kur'an-ı kerim'in vahiy vasıtası ile peygamberimize (a.s.m.) indirilmesi. tedricen indirme. (birden indirmeye inzal, parça parça indirmeye de tenzil denir.)

tenzil
indirme.

tenzil
indirme, düşürme (bk. n-z-l)

tenzil
fiat indirme. iskonto.

tenzilât
fiat indirme. iskonto.

tenzir
(inzâr. dan) olacak bir hâdiseyi haber vererek korkutma. (müjdenin zıddı)

tenziye
sıçramak. * üstüne binmek.

tenük
f. dayanıksız, kuvvetsiz, zayıf. * ince, rakik, nârin. * az, hafif. * yumuşak.

tenük-havsala
f. sabırsız adam, tahammülsüz kimse.

tenük-ru
f. yüzü yumuşak olan kimse, yüzü yumuşak adam.

tenşib
saplama, sokma. * rüzgâr esme.

tenşif
suyu veya rutubeti emdirme. sünger veya bez ile suyu alıp kurulama. * ter kurulama.

tenşifât
suyu veya rutubeti emdirme. sünger veya bez ile suyu alıp kurulama. * ter kurulama.

tenşim
bir işe başlama. * (et) bozulup kokma.

tenşir
açıp yayma. serpme.

tenşit
(neşât. dan) keyiflendirme, şenlendirme.

tenşitât
(neşât. dan) keyiflendirme, şenlendirme.

tenşiye
beslemek, terbiye etmek. * uzatmak.

tenşûy
f. ölü yıkayıcı. * teneşir.

teokrasi
"(fr: theocratie) din hükümlerine göre idare edilen ve dinî esaslara bağlı olan idare şekli. Allah namına papazlar idaresi.(bu kelime, islâm memleketlerinde: şeriat hükümleriyle devleti idare etmek mânasında kullanılır. avrupa memleketlerinde ise, ""Allah nâmına papazlar idaresi"" mânasına gelir. hatta 1304'de basılan kamus-u fransavî'de: ""kanun-u ilâhî ile ve sıfat-ı ruhaniyetle icra olunan hükümet"" şeklindeki ifadesiyle, bu iki mânaya işaret edilmiştir. fakat islâm ve isevî milletlerinde teokrasinin ifade ettiği mânada ilmî ve ehemmiyetli bir fark vardır. şöyle ki:hristiyanlıkta velediyet akidesi ekseriyetçe kabul edildiğinden papaz, Allah'ın mutlak vekili ve ilâhî kudsiyete sahip addedilmiştir. buna göre papaz; murakabe edilmez ve kimseye karşı da mes'ul değildir.islâmiyette ise: idareci, şer'î kanunlara karşı mes'ul olduğu gibi; halkın idareciye itaat etmesi de, idarecinin Allah'ın kanunlarına bağlılığı nisbetindedir.bütün milletlerde kelimenin ifade ettiği müşterek mâna ise; şahıslar tarafından ilâhî ve dinî hâkimiyeti icra etmektir.)"

teokrat
fr. dinî, ilâhî. teokrasi taraftarı olan.

teokratik
fr. teokrasi sistemi. (bak: teokrasi)

teoloji
fr. fls: cenab-ı hakk'ın varlığı, birliği, sıfat ve isimleri ve hususiyetleri hakkındaki ilim. ilâhiyat.

tepide
f. rahatsız, sıkıntıda.

ter
f. rutubetli, ıslak, yaş. * taze.

ter
çok taze, pek temiz

ter ü taze
f. çok körpe, çok taze. pek lâtif.

terabbu'
bağdaş kurarak rahatça oturma.

terabbus
(tarabbus) durup bekleme.

tera'buz
noksan etmek. * zayıflatmak.

teracim
(teracüm) (tercüme. c.) tercüme edilmiş olanlar. tercümeler.

teracu'
(rücu. dan) bir yere veya bir kimseye dönme. * birinden ayrılma. * dönme, vazgeçme.

teracüm
taşla atışmak.

terad
birbirini reddetmek.

teradüf
birbiri peşinden gitmek. * edb: iki veya daha fazla kelimenin aynı mânada olması.

teradüf
eş anlamlılık.

terafu'
(ref'. den) duruşmaya girme.

terafuk
arkadaş olma. * yardımlaşma, yardım etme.

terafüd
birbirine yardım etme. yardımlaşma.

teraggum
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak.

terah
gam, keder, acı.

terah
tasalar, kederler, elemler, gamlar, üzüntüler, sıkıntılar, ıztırablar.

terahhul
göç etme. bir yerden bir yere göçme. * yola çıkma. * menzile konma.

terahhulât
göç etme. bir yerden bir yere göçme. * yola çıkma. * menzile konma.

terahhum
merhamet etme, acıma. şefkatte bulunma, esirgeyip besleme.

terahhum
merhamet etme.

terahhum
acımalar, merhamet etmeler.

terahhumât
acımalar, merhamet etmeler.

terahhumât
merhamet etmeler.

terahhumen
acıyarak, merhamet ederek.

terahhus
izinli ve müsaadeli olma. ruhsat bulma. * ucuzlama.

terahi
işde gayretsizlik, gevşeklik, ihmal. * uzaklaşma. * sonraya bırakma. * gecikme, geç kalma. * geri durma, geri çekilme.

terâhî
gevşeklik.

terahün
karşılıklı olarak rehin vermek.

teraî
çayıra çıkma. otlama.

teraib
tıb: göğüs kemikleri. kaburga kemikleri. gerdanlık yeri.

terak
f. yarık, çatlak. * gürültü, çatırdı.

terakib
terkibler. * gr: iki veya daha çok kelimeden meydana gelen birleşik kelimeler. tamlamalar.

terâkib
tamlamalar.

terakki
ilerleme. yukarı çıkma, yükselme. * artma, çoğalma. * bilgi ve medeniyetçe yükseliş.(terakkimizin şartı: 1- mesailerin tanzimi 2- emniyet 3- teavün düsturunun teshilidir.) (h.şâmiye)

terakki
ilerleme, yükselme.

terakki
ilerleme, yükselme

terakkicu
f. terakki isteyen, terakki taraftarı.

terakkiperver
f. terakkiyi seven. ilerlemeyi seven.

terakkivârî
terakki eder gibi.

terakkiyât
"(terakki. c.) terakkiler. yükselişler. ilerlemeler.( $ hazret-i âdem aleyhisselâm'ın dâva-yı hilâfet-i kübrâda mu'cize-i kübrâsı, talim-i esmâdır"" diyor. işte sair enbiyanın mu'cizeleri, birer hususi hârika-i beşeriyeye remzettiği gibi, bütün enbiyanın pederi ve divan-ı nübüvvetin fatihası olan hazret-i âdem aleyhisselâm'ın mu'cizesi umum kemâlât ve terakkiyat-ı beşeriyenin nihayetlerine ve en ileri hedeflerine sarahate yakın işaret ediyor. cenab-ı hak (celle celâlühü), mânen şu âyetin lisan-ı işaretiyle diyor ki: ""ey benî-âdem! sizin pederinize, melâikelere karşı hilâfet dâvasında rüçhaniyetine hüccet olarak, bütün esmâyı tâlim ettiğimden, siz dahi, mâdem o'nun evlâdı ve vâris-i istidadısınız. bütün esmayı taallüm edip, mertebe-i emânet-i kübrâda, bütün mahlukata karşı, rüçhaniyetinize liyâkatınızı göstermek gerektir. zira kâinat içinde, bütün mahlukat üstünde en yüksek makamata gitmek ve zemin, gibi büyük mahlukatlar size musahhar olmak gibi mertebe-i âliyeye size yol açıktır. haydi ileri atılınız ve birer ismine yapışınız, çıkınız!... fakat sizin pederiniz, bir def'a şeytana aldandı, cennet gibi bir makamdan ruy-i zemine muvakkaten sukut etti. sakın siz de terakkiyatınızda şeytana uyup hikmet-i ilâhiyyenin semâvâtından, tabiat dalâletine sukuta vasıta yapmayınız. vakit bevakit başınızı kaldırıp esmâ-i hüsnâma dikkat ederek, o semâvâta uruc etmek için fünunuzu ve terakkiyatınızı merdiven yapınız. tâ fünun ve kemâlâtınızın menbâları ve hakikatları olan esmâ-i rabbâniyyeme çıkasınız ve o esmânın dürbünüyle, kalbinizle rabbinize bakasınız...bir nükte-i mühimme ve bir sırr-ı ehemm şu âyet-i acibe, insanın câmiiyet-i istidadı cihetiyle mazhar olduğu bütün kemâlât-ı ilmiye ve terakkiyat-ı fenniye ve havârık-ı sun'iyeyi ""tâlim-i esmâ"" unvaniyle ifade ve tabir etmekte şöyle lâtif bir remz-i ulvi var ki: herbir kemâlin, herbir ilmin, herbir terakkiyatın, herbir fennin bir hakikat-ı âliyesi var ki; o hakikat, bir ism-i ilâhîye dayanıyor. pek çok perdeleri ve mütenevvi tecelliyatı ve muhtelif daireleri bulunan o isme dayanmakla o fen, o kemalât, o san'at; kemâlini bulur, hakikat olur. yoksa yarım yamalak bir surette nâkıs bir gölgedir...meselâ: hendese bir fendir. onun hakikatı ve nokta-i müntehâsı, cenab-ı hakk'ın ""ism-i adl ve mukaddir"" ine yetişip, hendese âyinesinde o ismin hakimane cilvelerini haşmetiyle müşahede etmektir.meselâ: tıbb bir fendir, hem bir san'attır. onun da nihayeti ve hakikatı; hakîm-i mutlak'ın ""şâfi"" ismine dayanıp, eczahane-i kübrası olan ruy-i zeminde rahimane cilvelerini, edviyelerde görmekle, tıbb kemâlâtını bulur, hakikat olur.mesela: hakikat-ı mevcudattan bahseden hikmetü'l-eşyâ, cenab-ı hakk'ın (celle celâluhu) ism-i hakîm'inin tecelliyat-ı kübrasını, müdebbirane, mürebbiyane eşyada, menfaatlarında ve maslahatlarında görmekle ve o isme yetişmekle ve ona dayanmakla şu hikmet hikmet olabilir. yoksa, ya hurafâta inkılâb eder ve malâyaniyat olur veya felsefe-i tabiiye misillü dalâlete yol açar.işte sana üç misal!... sâir kemalât ve fünunu bu üç misale kıyas et. işte kur'an-ı hakîm şu âyette beşeri şimdiki terakkiyatında pek çok geri kaldığı en yüksek noktalara, en ileri hududa, en nihayet mertebelere, arkasına dest-i teşviki vurup, parmağıyla o mertebeleri göstererek: ""haydi arş ileri"" diyor. s.) (bak: medeniyet)"

terakkiyât
ilerlemeler.

terakkişiken
f. terakkiyi kıran, ilerlemeyi önleyen, terakkinin aleyhinde bulunan.

terakku'
sıkıntı ve emek ile kazanma.

terakkub
bekleme, gözetleme, yol gözleme. * ümit etme. * muntazır olma.

terakkub
gözetlemeler, beklemeler.

terakkubât
gözetlemeler, beklemeler.

terakkud
acele etmek.

terakkuk
merhamete gelme, acıma.

terakkus
raksetme, dansetme. * devamlı aşağı inip yukarı çıkma.

terakruk
parlama. ışıklı olma.

terakus
karşılıklı olarak oynaşıp raksetme.

teraküb
birbirine bağlanıp kenetlenme. * birbirinin üzerine binme.

terakül
vuruşmak, döğüşmek.

teraküm
birikme, yığılma. * birbiri üzerine sıkışma.

teraküm
birikme.

teraküm
biriken, toplanan

terâküm
biriken, yığılan

teraküm
toplanmalar, yığılmalar, birikmeler.

terakümât
toplanmalar, yığılmalar, birikmeler.

terami
oklaşmak, karşılıklı olarak ok atışmak.

terane
edb: rübâinin başka bir ismi. * terennüm. nağme, âhenk, makam. * bir şiiri makam ile okuma, şarkı söyleme.

terâne
nağme.

teranekâr
f. terennüm eden. öten, ötücü.

teraneperdâz
f. makamla şarkı söyliyen.

teranesâz
f. öten, ötücü.

teranezâr
f. ahenkli ve cümbüşlü yer.

teranezen
f. şarkı söyleyen.

terani
(reeye. den) sen beni görürsün veya görüyorsun (mânasına fiil).

terarih
saçmasapan ve mânâsız sözler.

terârih
bâtıl, herze söz.

terârih-türrehat
saçma sapan ve mânasız söz.

tera'ru'
deprenmek. * büyümek. * çocuğun hareket etmesi.

teraset
kalkancılık.

terasuf
(kaldırım taşları biçiminde) birbirine yanaşarak sıkışma, istif olma.

terasül
haberleşme, mektublaşma.

terasülât
haberleşme, mektublaşma.

teratir
büyük işler.

tera'ud
(ra'd. dan) titreme.

teravet
tazelik. (bak: taravet)

teravih
ramazan gecelerinde kılınan ve sünnet olan yirmi rek'atlık namaz.

terâvih
oruç namazı.

teravih
teravih namazının her dört rekatı. * teravih namazının her dördünden sonra oturmak.

teravuh
ayakta çok durmak icab ettiği zamanlar, kâh sağ ayak üzerine ve kâh sol ayak üzerine durmak.

terâyik
evlenmeyip evde kalmış olan kız. * deve kuşunun yabana bıraktığı yumurta.

terazi
(rıza. dan) birbirini razı etme. uyuşma.

terazu
f. terazi.

terb
bir nesneyi toprakla örtmek, üstüne toprak saçmak.

terba
toprak. yer, arz.

terbab
toprak.

terbi'
gazelin her beytine ikişer mısra ilâve ederek onu âdeta murabba (dörtlük) şekline koyma. * dörde bölme. * dört köşe etme.

terbian
dört köşeli olarak. * murabba (kare) olarak.

terbil
ayırmak.

terbit
zeytinyağı vermek.

terbiye
Allah'ın emirlerine itaat ederek ruhen ve cismen yükselmeye ve yükseltmeye çalışmak. kemale ermeğe, nizam ve emirleri dinlemeğe çalışmak. Allah rızası yolunda gitmeyi öğrenmek.

terbiye
eğitim, öğretim.

terbiye
belli bir amaca erişecek şekilde geliştiren, olgunlaştıran

terbiyegâh
f. terbiye yeri. öğrenme ve yetişme yeri.

terbiyegâh
terbiye yeri.

terbiyegerde
f. terbiye edilmiş. yetiştirilmiş.

terbiyegerde
terbiye eden.

terbiyehane
terbiye evi.

terbiyekârane
terbiye edercesine.

terbiyename
terbiye yazısı.

terbiyet
"""terbiye"" kelimesinin arabi okunuşudur."

terbiyet
terbiye.

terbiyevî
terbiyeli. terbiye ile alâkalı.

terbiyevî
terbiye ile ilgili.

terbiş
(ok) yeleklemek.

terbub
işe vurulmamış davar.

terceman
(tercüman) terceme eden. bir dilden başka bir dile çeviren. * birisinin veya bir şeyin maksadını anlatmaya, bir şeyi tasvir ve ifadeye vasıta olan.

terceman
tercüme eden.

terceme
"(tercüme) bir sözü bir dilden başka dile çevirmek. bir lügatı, diğer bilinen lügata çevirerek anlatmak.(""elhamdülillah"" bir cümle-i kur'aniyyedir. bunun en kısa mânası, ilm-i nahiv ve beyan kaidelerinin iktiza ettiği şudur: $yâni: ""ne kadar hamd ve medh varsa, kimden gelse, kime karşı da olsa, ezelden ebede kadar hasdır ve lâyıktır o zât-ı vâcib-ül-vücuda ki, Allah denilir. "" işte, ""ne kadar hamd varsa"", ""el-i istigrak"" tan çıkıyor. ""her kimden gelse"" kaydı ise, ""hamd"" masdar olup, fâili terkedildiğinden, böyle makamda umumiyeti ifade eder. hem mef'ulün terkinde, yine makam-ı hitabide külliyet ve umumiyeti ifade ettiği için, ""her kime karşı olsa"" kaydını ifade ediyor. ""ezelden ebede kadar"" kaydı ise; fi'lî cümlesinden ismî cümlesine intikal kaidesi, sebat ve devama delâlet ettiği için, o mânayı ifade ediyor. ""has ve müstehak"" mânasını ""lillâh"" daki ""lâm-ı cer"" ifade ediyor. çünkü: o ""lâm"", ihtisas ve istihkak içindir. ""zat-ı vacib-ül vücud"" kaydı ise; vücub-u vücud, uluhiyetin lâzım-ı zarurîsi ve zat-ı zülcelâle karşı bir ünvan-ı mülâhaza olduğundan, ""lafzullah"" sair esmâ ve sıfâta câmiiyeti ve ism-i azam olduğu itibariyle, delâlet-i iltizamiye ile delâlet ettiği gibi; vâcib-ül vücud ünvanına dahi, o delâlet-i iltizamiye ile delâlet ediyor.işte, ""elhamdülillah"" cümlesinin en kısa ve ulemâ-yı arabiyyece müttefekun-aleyh bir mânâ-yı zâhirîsi şöyle olursa, başka bir lisana o icaz ve kuvvetle nasıl tercüme edilebilir? m.)(ehl-i ilhada kapılan ulemâ-üs-su', milleti aldatmak için diyorlar ki: imam-ı a'zam, sâir imamlara muhalif olarak demiş ki: ""ihtiyaç olsa, diyar-ı baidede, arabî hiç bilmeyenlere, ihtiyaç derecesine göre; fâtiha yerine fârisî tercümesi cevazı var. ""öyle ise, biz de muhtacız, türkçe okuyabiliriz?..""elcevab: imam-ı a'zam'ın bu fetvasına karşı, başta a'zamî imamların en mühimleri ve sair oniki eimme-i müçtehidîn, o fetvanın aksine fetva veriyorlar. âlem-i islâm'ın cadde-i kübrâsı, o umum eimmenin caddesidir; mu'zam-ı ümmet, cadde-i kübrâda gidebilir. başka hususi ve dar caddeye sevkedenler, idlâl ediyorlar. imam-ı a'zam'ın fetvası, beş cihette hususidir:birincisi: merkez-i islâmiyetten uzak diyar-ı âherde bulunanlara aittir.ikincisi: ihtiyac-ı hakikiye binaendir.üçüncüsü: bir rivayette, lisan-ı ehl-i cennet'ten sayılan fârisî lisaniyle tercümeye mahsustur.dördüncüsü: fâtiha'ya mahsus olarak cevaz verilmiş, tâ fâtiha'yı bilmeyen namazı terketmesin.beşincisi: kuvvet-i imandan gelen bir hamiyet-i islâmiye ile, maâni-i mukaddesenin, avâmın tefehhümüne medâr olmak için cevaz gösterilmiş. halbuki, za'f-ı imandan gelen ve menfi fikr-i milliyetten çıkan ve lisan-i arabîye karşı nefret ve zaaf-ı imândan tevellüd eden meyl-i tahrip sâikasıyla tercüme edip arabî aslını terketmek, dini terk ettirmektir! m.)(terceme: bir kelâmın mânasını diğer bir lisanda dengi bir tâbir ile aynen ifade etmektir. terceme aslın mânasına tamamen mutabık olmak için sarahatte delâlette, icmalde tafsilde, umumda hususda, ıtlakta takyidde, kuvvette isabette, hüsn-i edada, üslub-u beyanda, hâsılı ilimde, san'atta asıldaki ifadeye müsavi olmak iktiza eder. yoksa tam bir terceme değil, eksik bir anlatış olmuş olur. halbuki muhtelif lisanlar beyninde hutut-i müştereke ne kadar çok olursa olsun, herbirini diğerinden ayıran birçok hususiyetler de vardır.onun için lisanî hususiyeti olmayıp sırf akl u mantıka hitab eden kuru ve fennî eserlerin kabiliyet-i ilmiyesi terakki etmiş olan lisanlara hakkıyla tercemesi kabil olduğunda söz yoksa da hem akla, hem kalbe yahut yalnız zevk ü hissiyata hitab eden ve lisan nokta-i nazarından edebi kıymeti ve zevk-i san'atı haiz bulunan canlı ve bediî eserlerin tercemelerinde muvaffakiyet görüldüğü nadirdir. (elmalılı tefsiri)"

terceme
tercüme, çevirme.

terceme-i hâl
hal ve hayatını anlatma. biyografi.

terci'
(rücu'. dan) geri döndürme, geri çevirme. * sesini yükseltmek.

terci'
döndürmeler, geri çevirmeler.

terciât
döndürmeler, geri çevirmeler.

tercib
ululama, tazim. * meyvesi çok olan ağacın dalları altına destek koyma.

tercibât
ululama, tazim. * meyvesi çok olan ağacın dalları altına destek koyma.

tercih
üstün tutmak. bir şeyi diğerinden fazla beğenmek, fazla itibar etmek.

tercih
üstün tutma, seçme.

tercih
tercih edici sebep olmaksızın tercih (seçim) yapılabilir. yani, seçimi yapacak zat için mutlaka sebebin var olması gerekmez, hiçbir sebebe bağlı kalmadan da seçenekler arasından birini seçebilir

tercih
üstün tutmalar, tercihler.

tercih bilâ müreccih
hiç bir üstünlük sebebi yok iken birbirine eşit iki şeyden birisini diğerine üstün tutmak.

tercihan
üstün tutarak, seçerek.

tercihât
üstün tutmalar, tercihler.

tercihat
tercihler, seçmeler.

terci'-i bend
"f. gazel şeklinde aynı vezinde yazılı manzumelerin ""vâsıta"" denilen bir beyti ile birbirine bağlanmış şekli. vâsıta beyti tekerrür ederse terci-i bend; tebeddül ederse (değişirse) terkib-i bend olur. bendlerin her birisine, terci-i bendlerde ""terci'hâne""; terkib-i bendlerde ""terkibhâne"" denir. (edb. l.)"

tercil
arıtmak. * saçını tarayıp düzeltmek.

tercim
(recm. den) taşlama. taşlayarak öldürme. recmetme.

terciye
ümitli olma, umma.

tercüman
tercüme eden.

tercüme
bir sözü bir dilden başka dile çevirme.

terdad
tekrar.

terdâd
tekrar.

terdest
f. eli işe yatkın, usta, mâhir.

terdestân
f. eli işe yatkın, usta, mâhir.

terdestî
f. ustalık, el yatkınlığı, mahâret.

terdid
geri çevirmek, geriletmek. * edb: karşısındakini merakta bırakacak ve neticeyi sezdirmeyecek şekilde söz etmek. * iki ihtimâlle fikir anlatmak. muhatabın beklemediği bir surette sözü bitirerek söze kuvvet vermek.

terdif
(redf. den) peşinden ardı sıra yürütme.

terdifât
(redf. den) peşinden ardı sıra yürütme.

terdifen
arkasından yürüterek. katarak.

terdiye
(ridâ. dan) örtme. örtü ile kapatma.

tere'
dolu nesne. * kötülüğe ve şerre koşan kimse.

tereb
fakir olmak, fakirleşmek.

terebbu'
bağdaş kurup oturmak. * dört bacaklı olmak.

terebbuh
sarkmak, sülpük olmak.

terebbüb
fakirlik.

terebbül
ikdam. *cür'et.

terebbüt
eğlenmek.

terecci
(recâ. dan) rica etme, yalvarma. * ümidetme, umma.

tereccuh
üstün olmak. bir tarafa meyletme.

tereccuh
sebepsiz üstünlük olmaz. yani, bir şeyin başka seçeneklere üstün gelen bir sebebi, bir özelliği bulunmazsa onlardan üstün olması mümkün değildir.

tereccuh bilâ müreccih
"bir şeyin kendi zâtında diğer şeye karşı bir üstünlük vasfı olmadığı hâlde, hiç sebebsiz üstün bulunması ki; böyle bir hal imkânsızdır, muhaldir."

tereccüf
deprenmek, hareket etmek.

tereccüh
üstün gelme.

tereccüh
sebepsiz üstünlük. yani, bir üstünlük sebebi ve niteliği olmadan üstünlüğün olması

tereccül
paklanmak, temizlenmek. * süslenmek, ziynetlenmek. * saç ve sakal taramak. * yayan yürümek. * kuyu içine girmek.

tereddi
gerilemek. soysuzlaşmak. aşağı düşmek. * şal ve örtü örtünmek.

tereddi
gerileme, soysuzlaşma.

tereddüd
kararsızlık. bir mes'ele hakkında karar veremiyerek şüphede kalmak.

tereddüd
kararsızlık.

tereddüd
tereddüdler.

tereddüdât
tereddüdler.

teref
iyi ve güzel yemek. * yumuşaklık. * ince, güzel şey.

tereffu'
yükseğe çıkmak. yukarı kalkmak. * fazlalaşmak.

tereffu
yükselme.

tereffu'
yukarı kalkmalar, yükselmeler.

tereffuât
yukarı kalkmalar, yükselmeler.

tereffuk
(rıfk. dan) tatlı dil ve güler yüzlülükle davranma. yumuşaklıkla muâmele etme.

tereffüh
refaha ermek. bolluk ve rahatlık içinde geçinmek. bolluğa kavuşmak.

terefrüf
titremek. * şefkat göstermek.

terehhus
müsaade, ruhsat bulma. * ucuzlama.

terehhüb
korku içinde olarak Allah'a sağlam kulluk etmek.

terehhüm
merhamet etme.

terek
eski türk odalarına, insan boyu yüksekliğinde olmak üzere duvarlara boydan boya yapılan raflara verilen addır. dükkânlarda eşya koymağa mahsus bölmeli raflara da terek denilir.

terekat
ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler, terekeler.

tereke
(terike) ölen bir kimsenin bıraktığı malların hepsi.

tereke
ölen kişinin bıraktıkları.

tereke
ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler, terekeler.

terekküb
birleşmek. karışmak. imtizac etmek. * bir şeyin birkaç parçadan meydana gelmesi.

terekküb
birleşme, karışma.

terekküben
birleşmekle.

terekkün
(rükn. den) rükünleşme, erkân sırasına geçme, erkândan olma. * mânen kuvvet bulma.

terekküp
oluşan, meydana gelen

teremmu'
deprenmek.

teremmüd
yanıp kül olmak.

teremmül
dul kalma. (kadının) kocası ölme.

teremrüm
bir şey söyleyecekmiş gibi yapıp, söylemeyip kalma.

terennüh
sarhoşluktan veya başka bir sebepten dolayı sendeliyerek yürüme.

terennühât
sarhoşluktan veya başka bir sebepten dolayı sendeliyerek yürüme.

terennüm
güzel güzel anlatma. * yavaş ve güzel sesle şarkı söyleme. * ötmek. musikîleşmek.

terennüm
ötme, şarkı söyleme.

terennüm
dile getiren

terennüm
terennümler. güzel güzel anlatmalar. * şarkı söylemeler. ötmeler, musikîler.

terennümât
terennümler. güzel güzel anlatmalar. * şarkı söylemeler. ötmeler, musikîler.

terennümât
terennümler.

terennümsâz
f. terennüm eden, şarkı söyleyen.

teres
t. pezevenk manâsına gelen bir hakaret sözüdür. hakaret için kullanılır.

teres
pezevenk.

teressüb
dibe çökmek. tortulanmak, ayrılmak. durulmak. süzülmek.

teressüb
süzülme, dibe inip birikme.

teressül
acelesiz olmak, yavaş yavaş yapmak. * harflerin mâhreclerine ve medlerine riâyet etme.

teressüm
resmedilme, resimlenme. * bir şeyin geriye kalan nişâne ve eserlerine bakma. * tedkik ve teemmül eylemek.

teressüm
resimlenme.

terettüb
sıralanmak. * gerekmek. lâzım gelmek. netice olarak çıkmak. * bir yerde aslâ kımıldamak, bir vecih üzere sâbit ve pâyidar olup durmak. * zuhura gelmek. * muayen sebeblerin, muayyen ve mukannen olan neticeler vermesi.

terettüb
sıralanma, gerekme.

terettüb
sıralayan, gerektiren

terettül
zâhir olmak, görünmek.

terettüm
bir şeyi unutturmamak için parmağa iplik bağlama.

terettüp
sonuç olarak ortaya çıkan

terevvi
tefekkür etmek, düşünmek.

terevvu'
korkma.

terevvuh
bir şeyden koku alma. * mütegayyer olmak, rengi ve tadı değişmek.

tereyy
açık olmak.

tereyyüb
cem'olmak, toplanmak, birikmek.

terezzün
vakar gösterme.

tereşşuh
terlemek, sızmak. sızıntı. sızıntı meydana çıkmak.

tereşşuh
sızıntı.

tereşşuh
sızan, damlayan

tereşşuh
terlemeler, sızmalar, sızıntı yapmalar. * kulaktan gelme haberler.

tereşşuhât
terlemeler, sızmalar, sızıntı yapmalar. * kulaktan gelme haberler.

tereşşuhât
sızıntılar, belirtiler.

tereşşuhât
terlemek, sızmak. sızıntı. sızıntı meydana çıkmak.

tereşşüf
suyu emme.

tereşşüş
su saçılmak. * ıslanmak.

terfend
(terfende) f. turfanda. mevsiminden önce yetiştirilmiş meyve veya sebze.

terfi'
yükselme. yukarı kaldırma. i'lâ etme. * talebenin sınıf geçmesi. * rütbe alma. rütbe verme.

terfî
yükselme.

terfi
yükselmek

terfi'
terfiler. rütbe vermeler. rütbe almalar. * yukarı kaldırmalar, yükseltmeler.

terfian
rütbesi yükseltilerek, rütbe alarak, terfi ederek.

terfîan
yükselerek.

terfiât
terfiler. rütbe vermeler. rütbe almalar. * yukarı kaldırmalar, yükseltmeler.

terfie
dirlik düzenlik temennisinde bulunma. * sevindirme.

terfih
"evlenen kimseye ""Allah hüsn-ü imtizac eylemek nasibetsin"" diye duâ etmek."

terfik
(refik. den) birinin yanına katma. arkadaş etme.

terfik
arkadaş etme.

terfikan
birinin yanına katarak. arkadaş ederek.

terfil
ta'zim. * uzatma.

terfiye
sevindirmek. * rahat etmek.

terfiş
görmek.

tergib
şevklendirme, ümidlendirme. rağbet verdirme. isteklendirme.

tergib
isteklendirme.

tergibât
isteklendirmeler.

tergim
yere sürtme. * zelil etmek, hor ve hakir etmek. rezil, kepaze etmek.

tergim-i enf
burnunu yere sürtme.

tergis
mal çoğaltmak.

ter-hane
f. tarhana.

terhib
korkutmak. fazla korkutmak.

terhib
korkutma.

terhib
korkutmak

terhib
hal ve hatır sormalar.

terhibat
hal ve hatır sormalar.

terhibât
çok korkutmalar.

terhiben
korkutmak suretiyle, korkutarak.

terhik
misafiri çoğaltmak.

terhil
göç ettirme, göçtürme, nakletme.

terhim
yumuşatmak.

terhin
rehin verme. emanet bırakma.

terhine
f. tarhana.

terhis
askeri sivil, serbest hayata geçirmek. izin ve ruhsat vermek. serbest bırakmak.

terhis
izin verme, salıverme.

terhis
salıverilmek, görevi bitince işine son verilmek

terhis
terhisler.

terhisât
terhisler.

terhisât
terhisler.

terhuk
yıldıramak, parıldamak. * sallanmak. * tekebbürlük etmek, gururlanmak.

teri'
garip kişi.

te'rib
kuvvet verme, sağlamlaştırma. * çoğaltma.

ter'ib
kavum dilimi. * ekmek dilimi.

teribe
parmak ucu. * bir ot cinsi.

teribe
tıb: göğüs kemikleri. kaburga kemikleri. gerdanlık yeri.

terid
yağla ıslanmış ekmek.

ter'if
burnundan kan almak.

te'rik
gece uykusuz bırakma.

terik
muharebe vaktinde başa giyilen miğfer.

terike
evlenmeyip evde kalmış olan kız. * deve kuşunun yabana bıraktığı yumurta.

terim
"fransızca olan ""terme"" kelimesinden uydurulmuştur. ""ıstılah"" veya ""tabir"" yerinde kullanılır."

terim
özel anlamlı kelime.

te'ris
kandırma. * ateş yakma. * fitne düşürme.

ter'is
titremek.

te'riş
bozmak. fitne çıkarmak.

ter'iş
titretme. titretilme.

terk
bırakma, salıverme, vazgeçme. * boşama. bakmama. ihmal etme.

terk
bırakma, vazgeçme.

terkend
f. yalan, hile, kizb.

terkende
f. yalan, hile, kizb.

terkeş
f. ok mahfazası, ok kuburu, sadak.

terki'
(rık'a. dan) yamama. yama yapma. yama vurma.

terk-i edeb
saygısızlık, edebsizlik, hürmetsizlik.

terk-i evtan
vatanlarından ayrılma, vatanlarını terk etme.

terk-i hayat
ölme. * ölüm, vefât.

terk-i mâsivâ
Allah'tan gayrısını terk etmek. Allah rızası olmayan işlerden, fâni ve fena dünya işlerinden vazgeçip Allah rızasına yönelmek. kalbinde Allah sevgisi ve muhabbetinden daha ileri bir sevgi bırakmamak.

terk-i terk
ucbe ve fahre girmemek için terkettiklerini de düşünmemek.(der tarîk-i nakşbendî lâzım âmed çâr terk: terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk. m.)

terkib
"birkaç şeyin beraber olması. birkaç şeyin karıştırılması ile meydana getirilmek. * birbirine karıştırılmış maddeler. * gr: terkib-i nâkıs ve terkib-i tam olarak iki kısma ayrılır. terkib-i nâkıs: cümle kadar olmayan terkiblerdir. terkib-i tam ise; bir cümleden ibarettir. birbirine eklenen kelimelere terkib denir. bunlar bir ismin veya sıfatın benzerleri arasında belirtilmesi için başına getirilen isim veya sıfatla birlikte meydana gelir. meselâ: bahçenin duvarı. kırmızı çiçek... bu cümleden birincisine ""isim terkibi"" veya ""terkib-i izâfi"" denir. ikincisine ""sıfat terkibi"" veya ""terkib-i tavsifî"" denir. (bak: muzaf)"

terkib
birleştirme, tamlama.

terkib
terkibler. * gr: iki veya daha çok kelimeden meydana gelen birleşik kelimeler. tamlamalar.

terkib
terkipler. birkaç şeyin karıştırılmasıyla meydana gelen şeyler.

terkibat
terkipler. birkaç şeyin karıştırılmasıyla meydana gelen şeyler.

terkibât
terkibler, birleştirmeler.

terkibat-ı nisbet-i hafiye
gizli düşünce ve tasavvurlardan meydana gelen terkibler.

terkib-i bend
edb: birkaç bendden meydana getirilmiş manzumenin hususan gazel şekli olup müteaddit manzumeler birer beytle birbirine bağlanmıştır. (bak: terci'-i bend)

terkib-i kıyas
bir davayı isbat için delil arayıp bulma usulü.

terkib-i mezcî
"iki veya daha fazla kelimeden meydana gelen ve bir isme delâlet eden isim. "" baalbek, kırıkkale, tahtakurusu"" kelimelerinde olduğu gibi."

terkih
işi salâha getirmek.

terkik
ince ve nazikâne sesle anlatma, mânası kinaye yollu olma. * tecvidde: harfi ince okumak. * bir kimseyi köle veya cariye etme. * yumuşatma. * inceltme. (bak: murakkik)

terkil
ayağıyla veya tırnağıyla vurmak.

terkim
rakamlamak, rakam koymak. * nişan eylemek. * yazma. * yarma.

terkim
rakamlandırma.

terkin
boyama, yazma. * bozulma, bozma. çizme, silme.

terkin-i kayd
kaydını silme, defterden çıkarma.

terkis
(raks. dan) oynatma, raksettirme. * döndürmek.

terkiz
(rekz. den) dikme. mıhlama, saplama.

terkiş
edb: kelimeyi güzelleştirme, kelimeyi süsleme. * nakışlama, süsleme.

terkişât
edb: kelimeyi güzelleştirme, kelimeyi süsleme. * nakışlama, süsleme.

terkıye
yüce etmek. yükseltmek.

terliye
akılsız yapmak.

termid
gül renkli olmak. * gül etmek. * bir nesneyi gül içinde bırakmak.

termik
fr. sıcaklıkla alâkalı. hararetle ilgili.

termil
kana boyamak. * kan gibi kırmızı yapmak.

termim
onarma, tamir etme. * kırık kemikleri iyi etme.

termimât
onarma, tamir etme. * kırık kemikleri iyi etme.

termos
yun. içine konulan sıvının sıcaklık veya soğukluğunu uzun müddet muhafaza edebilen kap.

ternik
bir nesneye bakıp durmak. * gözün zayıflaması.

ternin
öttürmek.

terr
vurmak. * kesmek. * uzak olmak.

terras
kalkan kullanan. kalkancı.

ters
f. korku.

tersa
hristiyan. isevi.

tersâ
hristiyanlar. iseviler.

tersabecegân
f. hristiyan çocuğu.

tersabeçe
f. hristiyan çocuğu.

tersan
f. korkak, korkan.

tersane
f. gemi yapılan ve tamir edilen yer.

tersâne
gemi yapılan yer.

tersâyâ
hristiyan. isevi.

tersayan
hristiyanlar. iseviler.

tersengiz
(ters-engiz) f. korkutan, korku veren.

tersi'
oymacılık. * mücevherler takarak süslemek. * edb: bir beyti teşkil eden mısralar ile bir fıkrayı terkib eden cümlelerdeki lâfızları vezin ve kafiye itibari ile birbirine uygun olarak tertib etmektir. külfetli ve gayr-ı tabii bir usuldür. meselâ: merhum namık kemâlin:ecza-i beşer câlib-i te'cil-i fenadır.ibka-yı eser mucib-i tahsil-i bekadır. beyti tersi'ye misaldir.

tersib
tortulaştırma, tortu halinde biriktirme. tortusunu durultma.

tersib
tortulaştırma.

tersil
secisiz nesir yapmak. (bak: tertil)

tersim
resmini çizmek. resmedilmek. resmini yapmak.

tersim
resimleme.

tersim
resimlenen

tersimât
resimlemeler.

tersimî
resimle alâkalı ve resme dair. grafik.

tersin
süzmek.

tersnak
f. korkak, korkan.

tertere
depretmek, harekete getirmek, tahrik etmek.

tertib
tanzim etme. dizme, sıralama, düzene koymak. * tedarik edip hazır ve müheyya kılmak. * bir şeyi bir yere sabit ve pâyidar kılmak. * mertebelere göre davranmak. * hile ile aldatma.

tertib
dizme, düzenleme.

tertib
düzen, düzenleme. * karşılayıcı hazırlıklar.

tertibât
düzen, düzenleme. * karşılayıcı hazırlıklar.

tertibât
tanzim etme. dizme, sıralama, düzene koymak. * tedarik edip hazır ve müheyya kılmak. * bir şeyi bir yere sabit ve pâyidar kılmak. * mertebelere göre davranmak. * hile ile aldatma.

tertibât-ı mukaddeme
başlangıçtaki sıralamalar, tertib ve düzenler.

tertib-i mukaddemât
bir neticenin meydana gelmesi için lâzım olan sebeplerin sıralarına göre tertib edilmesi. bir neticeye varılması için sırasıyla riayet edilmesi icab eden sebebler.

tertibkerde
f. düzenlenmiş, sıraya konmuş, tertib edilmiş.

tertibsâz
f. düzenleyen, sıraya koyan, tertib eden.

tertil
saçı yağlamak. * tartmak, ölçmek.

tertil
tane tane ve düşünerek okuma veya konuşma.

tertip
düzenlenen

tervib
sütü yoğurt yapmak. * sütün yoğurt olması.

tervic
revaç vermek. değerini arttırmak. * müsait karşılamak. kabul ettirip, geçerli kılmak.

tervic
revaç verme, değerini artırma, geçerli kılma.

tervie
evmeyip tefekkür etmek. acele etmeyip düşünmek.

tervih
râyiha verme. kokutma. kokusunu artırma. * rahatlandırma.

terviha
teravih namazının her dört rekatı. * teravih namazının her dördünden sonra oturmak.

tervihât
râyiha verme. kokutma. kokusunu artırma. * rahatlandırma.

tervik
durultma, süzme, saflaştırma.

tervil
yağlı ekmek. * ekmeği yağ ile ovmak.

terviye
su verme, sulama, suya kandırma. * iyiden iyiye ve derin derin düşünme.

terviz
bir yeri çayır çimen yapmak.

terviç
revaç veren, yayan

terye
az gizli. * kadınların hayızdan arınıp guslettikten sonra sarılık ve bulantıdan gördüğü nesneler.

ter-zeban
"f. ""yaş dilli"". hazırcevap. * kalem."

terzik
rızık verme, besleme. rızık için verip yedirme. nasibdâr kılmak.

terzik
rızıklandırma.

terzil
rezil etme. itibarını kırma.

terzil
rezil etme.

terzil
aşağılamak, rezil ve alçak göstermek

terziz
kâğıda nişan ve alâmet etmek, işaret koymak.

terör
fr. yıldırma, tedhiş, korkutma. anarşi.

terör
yıldırma, korkutma.

terşif
yudumlama. yudum yudum içme.

terşih
süzme, sızdırma. * besleyip eğitme, terbiye etme. * edb: sözü özlü söyleme. * tezyin etmek, süslemek.

terşihât
süzme, sızdırma. * besleyip eğitme, terbiye etme. * edb: sözü özlü söyleme. * tezyin etmek, süslemek.

terşiş
(reşş. den) saçma, serpme.

tesabuhât
korumalar, sâhib olmalar. * arkadaşlıklar.

tesabuk
yarış etme. müsabaka.

tesabür
bir şeyi sürekli olarak yapmak. bir şeye devam üzere çalışma.

tesacül
fahirlenmek gururlanmak, kibirlenmek, tefahur.

tesadüf
rastgelme. bir şey kendiliğinden olma. tedbirsiz meydana gelme. (bak: delil-i inayet)

tesadüf
rast gelme.

tesadüf
rastgelen

tesadüfen
tesadüf olarak, rastgele.

tesadüfî
rastgele. tesadüf olarak. tedbirsiz meydana gelmek suretiyle.

tesadüfî
tesadüfle ilgili, rast gele.

tesadüm
vuruşma. şiddetle çarpışma.

tesadüm
çarpışma.

tesadüm-ü efkâr
"fikirlerin çarpışması. münazara.(hak namına, hakikat hesabına olan tesadüm-ü efkâr ise: maksadda ve esasta ittifak ile beraber, vesâilde ihtilâf eder. hakikatın her köşesini izhar edip, hakka ve hakikata hizmet eder. fakat tarafgirane ve garazkârane firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfuruşluk, şöhretperverâne bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan ""bârika-i hakikat"" değil, belki fitne ateşleri çıkıyor. çünkü maksadda ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının küre-i arzda dahi nokta-i telâkisi bulunmaz. hak nâmına olmadığı için, nihayetsiz müfritane gider. kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. hâl-i âlem buna şahittir. m.)"

tesaffuh
safha safha nazar etme. bir bir bakma, teemmül etme.

tesafuh
elele tutuşma.

tesafün
lâzım olmak, icab etmek.

tesagur
küçük görünme, küçülme.

tesahhub
nazlanmak.

tesahhun
ısınma, kızma.

tesahhunât
ısınma, kızma.

tesahhur
seher vaktinde kalkmak. * sahur yemek.

tesâhin
çizme.

tesahsu'
döndürmek.

tesahub
sahip çıkma, benimseme. * koruma. * arkadaşlık etme.

tesâhub
sahiplenme.

tesâhub
korumalar, sâhib olmalar. * arkadaşlıklar.

tesahül
yumuşak davranma. rıfk ve mülâyemetle tatlı muamele etme. * gaflet ve ihmal etme.

tesakku'
bir bâtıl nesneyi çekişmek.

tesakkub
(sakb. dan) delme, delinme. * zâhir olmak, görünmek. * parlamak, ruşen olmak.

tesakkubât
(sakb. dan) delme, delinme. * zâhir olmak, görünmek. * parlamak, ruşen olmak.

tesakkuf
zafer bulmak.

tesakul
ağırdan alma, oyalanma, tembellik etme.

tesakut
birbiri ardınca düşmek. birbirini düşürmek. düşüşmek.

tesakutan
ardı ardına düşerek. karşılıklı düşürmek suretiyle.

tesakutan
birbiri ardına düşerek.

tesakür
sarhoş olmak.

tesallüb
(bak: tasallüb)

tesallüb
katılaşma.

tesaluh
sağır gibi görünme.

tesalüf
(self. den) iki kadın birbiriyle elti veya iki erkek birbiriyle bacanak olma.

tesalüm
sulh edişmek, barışmak.

tesamu'
işitmek. bir sözü birbirinden duymak.

tesamuh
hoş görme. hoş görürlük. birbirine kolaylık gösterme. kayıtsız olma. gaflet etmek. * ihmal etmek.

tesâmuh
hoş görme.

tesâmuh
hoş görmeler, müsâmahalar. * dikkatsiz ve kayıtsız davranmalar.

tesamuhat
hoş görmeler, müsâmahalar. * dikkatsiz ve kayıtsız davranmalar.

tesamum
sağır görünme. * sağırlaşma.

tesanif
eserler, kitaplar.

tesanüd
karşılıklı yardımlaşma. birbirine istinad etme.

tesânüd
dayanışma.

tesaru'
güreşme. birbiriyle güreş etme.

tesaruf
emir ve hükmetme.

tesa'su
çok yaşlanmak. * artık gün geçirmek. * bir nesnenin ekserisinin geçmesi.

tesatül
ulaşmak, varmak.

tesaud
(suud. dan) yukarı çıkma.

tesâudât
(suud. dan) yukarı çıkma.

tesauf
muvâfakat etmek, uymak, anlaşmak.

tesavi
iki şeyin birbirine denk olması. birbirine müsavi ve misil olmak. iki taraf da aynı ve bir derecede bulunmak (tesâvi-i tarafeyn de denir.)

tesavi-i kuvâ
kuvvetlerin müsaviliği, eşitliği.

tesavir
tasvirler.

tesavir
tasvirler.

tesavüb
esnemek. * gafil olmak, gaflette bulunmak.

tesavük
yürek zayıflığından eğilip sendelemek.

tesavüm
alış-verişte birbirine mukavele yapmak, anlaşmak.

tesavüt
(ot) katı olmak.

tesayüf
(seyf. den) kılıçla vuruşma.

tesayül
suyun revân olup akması.

tesayür
bir uğurdan gitmek.

tesaüb
esneme. * gaflette bulunma. boş bulunma.

tesaül
birbirine sual etme, soru sormak.

tesbi'
(seb'. den) yediye çıkarma, yedileme. * bir şeyi yedi parça yapma.

tesbian
yediye ayırmak suretiyle, yediye ayırarak.

tesbid
kıl yolmak. * yağlanmayı terk etmek.

tesbih
sübhânallah demek. cenab-ı hakk'ı (c.c.) şânına lâyık ifadelerle yâdetmek. yâni: Allah'ın zâtında, sıfâtında ve ef'âlinde cemi' nekaisten münezzeh olduğunu ifade etmektir. (bak: sübhan)

tesbih
" ""sübhanallah"" demek."

tesbih
allah'ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına lâyık ifadelerle anan

tesbih
cenab-ı hakk'ı (c.c.) sıfatına lâyık ifadelerle yâdetmeler.

tesbihat
cenab-ı hakk'ı (c.c.) sıfatına lâyık ifadelerle yâdetmeler.

tesbihât
tesbihler, namazdan sonra okunanlar.

tesbihfeşan
f. çok çok tesbihat yapan, tesbihat ifade eden.

tesbihhan
f. tesbih eden, tesbih okuyan.

tesbihhân
tesbih eden.

tesbihî
tesbihle ilgili.

tesbihkârâne
tesbih edercesine.

tesbik
(sebk. den) eritip kalıba dökme.

tesbikat
(sebk. den) eritip kalıba dökme.

tesbil
(sebil. den) bir şeyi Allah rızası için vakfetme, Allah yoluna bağlama. * yolcu etme, yola çıkarma. * yol gösterme. * kesme.

tesbit
sağlam olarak yerleştirme. yerinden kımıldayamaz hâle getirme. * bir şeyin aslını kat'i olarak bulma.

tesbit
yerleştirme, görüp göstermek.

tesbit
sağlam şekilde yerleştirmek

tesci'
edb: nesirde kafiye kullanmak. cümleleri kafiyelendirmek.

tescif
bir şeyi örtme.

tescih
(eşek) dişiyle bir yerini tutup ısırmak.

tescil
sicile geçirme, deftere kaydetme. * sağlamlaştırma.

tescil
sicile geçirme.

tescil
kütüğe geçirmeler, sicile geçirmeler.

tescilât
kütüğe geçirmeler, sicile geçirmeler.

tescin
(sicn. den) hapsetme, zindana koyma.

tescir
tennur yakmak. * denizi kurutmak. * boşaltmak ve doldurmak. * ağlayarak çağırmak.

tesciye
(seciye. den) üstün ahlâk kazandırma. * bir nesneyi örtmek.

tesdid
(sedd. den) hayırlı işe doğru yöneltme. * doğrultma, doğrultulma.

tesdis
(süds. den) gazelin her beytine dörder mısra ilâve ile onu müseddes (altı mısralı) hâline getirmek.

tesdisât
(süds. den) gazelin her beytine dörder mısra ilâve ile onu müseddes (altı mısralı) hâline getirmek.

tesdiye
çulhaların bez çözmeleri.

tesebbüb
(sebeb. den) sebeb olmak.

tesebbüben
sebep olma suretiyle.

tesebbüt
rahatlık. * sâkin olmak.

teseccu'
kuşların cıvıltıları. * seci' yapmalar.

teseccüd
(secde. den) (c.: teseccüdât) secde etme, secdeye kapanma.

teseffüh
sefihleşme. * mütegayyer olmak, değişmek. * akılsızlık etmek.

teseffül
örtme. * aşağı sarkma. * bayağılaşma, aşağılaşma.

tesefsüf
yaramaz olmak.

tesehhub
bulutlanma.

tesehhur
sahur yemeği yeme. (bak: sahur)

tesehhurkâr
maskara.

tesehhüd
uyanıklık.

tesehhür
(sehr. den) gece uyumayıp uyanık kalma.

tesekkün
(sükûn. dan) yatışma, sükûn bulma. * miskin ve fakir olma.

tesekkün-i derya
denizin sâkinleşmesi.

tesekkün-i niza'
kavganın yatışması.tesekkür : sarhoş olma. * şeker hastalığı. * şeker hastalığına tutulma.

teselli
avunma. kederli ve gamlı olan bir kimseyi söz ve nasihatle ferahlandırma.

teselli
avunma, avutma.

teselli
acısını dindirmek

tesellî
üzüntüyü hafifletme, acıyı dindirme, rahatlatma

teselli-âmiz
teselli verici, avutucu, avundurucu.

tesellibahş
teselli bahşeden.

tesellidar
teselli edici.

tesellidârâne
teselli edercesine.

tesellikâr
tesellici.

tesellikârâne
teselli olurcasına.

teselli-pezir
f. avutulabilir, avundurulabilir.

teselli-yâb
f. avunan, avutulan, teselli bulan.

teselliyâtdârâne
teselli edercesine.

tesellu'
ahmak olmak.

teselluh
(silâh. dan) silâhlanma, silâh kuşanma.

teselluk
yüksek yere, duvar üstüne çıkma. * sırt üstü uyuma.

tesellüb
soyunma. * kocası ölen kadının, zinetli elbisesini çıkarıp, matem elbisesini giymesi. (bu iyi bir âdet değildir.)

tesellül
insanlar içinden sıyrılıp çıkma. * verem hastalığına yakalanma.

tesellüm
teslim edilen şeyi tekrar teslim alma. * verilen bir şeyi alıp kaydetme. * teslim olma. * islâm olma.

tesellüm
verileni geri almak.

teselsül
zincirleme. zincir gibi birbirine bitişik kısımlar olma. silsile peyda etme. * ulaştırma. * man: (bak: delil-i ihtira)

teselsül
zincirleme, ard arda gelme.

teselsül
zincirleme devam eden, peşpeşe gelen

teselsül
zincirlemeler. zincirleme gitmeler.

teselsülât
zincirlemeler. zincirleme gitmeler.

teselsülen
zincirleme olarak.

teselsül-ü ilel
illetlerin zincirleme devam etmesi. sebeblerin teselsülü.

tesemmi
bir şahsa veya kabileye müntesib olma. * bir isimle isimlenme.

tesemmuh
cömertlik etmek.

tesemmüm
zehirlenmek.

tesemmüm
zehirlenme.

tesemmüm
zehirlenmeler.

tesemmümât
zehirlenmeler.

tesemmün
(semen. den) şişmanlama, semirme.

tesenbül
sümbülleşme, sümbül verme.

tesenni
iki kat olma, eğilip bükülme.

tesennüh
küflenme.

tesennüm
ufak olmak. * yerden iki üç karış yüksek olmak. * hörgüç üstüne binmek.

tesennün
halinden dönmek. * üzerinden yıl geçmek. * yaşlı olmak, yaşlanmak, ihtiyarlamak. * (sinn. den) diş çıkarma.

teserbül
gömlek giymek.

teserri
cariye alma, odalık edinme.

teserru'
(sür'at. den) koşma. çabuk davranma.

teserrut
yutmak.

teservül
don giymek.

tese'sü'
korkmak.

tesettür
"kapanıp gizlenme. örtünme. * fık: kadınların ve erkeklerin başkasına, nâmahremlere vücutlarının haram kısımlarını örtüp göstermemeleri.(kur'an merhameten, kadınların hürmetini muhafaza için haya perdesini takmasını emreder. tâ hevesat-ı rezilenin ayağı altında o şefkat madenleri zillet çekmesinler. alet-i hevesat, ehemmiyetsiz bir meta hükmüne geçmesinler. medeniyet ise, kadınları yuvalarından çıkarıp, perdelerini yırtıp, beşeri de baştan çıkarmıştır. halbuki aile hayatı, kadın - erkek mabeyninde mütekabil hürmet ve muhabbetle devam eder. halbuki, açık - saçıklık, samimi hürmet ve muhabbeti izale edip ailevi hayatı zehirlemiştir. hususan suretperestlik, ahlâkı fena halde sarstığı ve sukut-u ruha sebebiyet verdiği şununla anlaşılır: nasılki, merhume ve rahmete muhtaç bir güzel kadın cenazesine nazar-ı şehvet ve hevesle bakmak, ne kadar ahlâkı tahrip eder. öyle de: ölmüş kadınların suretlerine veyahut sağ kadınların küçük cenazeleri hükmünde olan suretlerine hevesperverane bakmak, derinden derine hissiyat-ı ulviye-i insaniyeyi sarsar, tahrip eder. s.)(hem tefahhuş ve tefessüh etmeyen bir güzel kadın, nâzik ve seri'-üt teessür olduğundan; maddeten te'siri tecrübe edilen, belki semlendiren pis nazarlardan elbette sıkılır. hatta iştiyoruz, açık saçıklık yeri olan avrupa'da çok kadınlar, bu dikkat-ı nazardan sıkılarak ""bu alçaklar bizi göz hapsine alıp sıkıyorlar"" diye polislere şekva ediyorlar. demek medeniyetin ref'-i tesettürü, hilâf-ı fıtrattır. kur'ân'ın tesettür emri fıtri olmakla beraber; o maden-i şefkat ve kıymettar birer refika-i ebediyye olabilen kadınları tesettür ile sukuttan, zilletten ve mânevi esaretten ve sefâletten kurtarıyor. l.)(her müslüman için avret mahallerini örtecek, kendisini sıcaktan, soğuktan koruyacak miktar elbise giymek farzdır. bu elbisenin etekleri, erkeklerde bacakların yarısına kadar; kadınlarda ayakların yüzlerine kadar uzamalıdır. kolları da parmak uçlarına kadar uzun bulunmalıdır. b.i.i.)(ihticab ve mesturiyetin ""yani, perdelenme ve örtünmenin"" nev'i ikidir. biri: hane içinde ihticabdır ki, kadın kısmı evi içinde zevcinin ve mahremlerinin gayriye muhalit (yani beraber ve birarada) olmamak ve görünmemektir. diğeri: hane dışında ihticabdır ki, kimseye görünmemek üzere yüzünü ve başdan aşağıya kadar bütün endamını (vücudunu) ve hatta libasını (yani: evde giydiği elbisesini) örtmek ve gizlemektir. bunun zıddına tekeşşüf (açılma) ve bunun da ifratına tebezzül (yani, ayak altına düşmüş ve herkesin oyuncağı olmuş derecede kıymetsiz ve mübtezel olmak) tabir olunur.kadınlar tekeşşüfden ve tebezzülden ve ricalin (erkeklerin) iştahlı gözlerine, dar örtülerle arz-ı endam etmekten memnu'durlar. yüzlerini ve ellerini hatta ayaklarını, namazda açık bulundurabilirler. velâkin zaruret olmadıkça mahrem olmayana bunları (yani; yüzlerini, ellerini ve ayaklarını) dahi gösteremezler. sokakta yüz açmak ve libasın (yani, evde giydiği elbisenin) kolunu veya eteğini örtüden (yani cilbabdan ve çarşaftan) çıkarmak, şeriatın emrine muhaliftir. ihticab (tam örtünmek) emr-i kur'anîdir. onda (örtünmede) tehavünün (yani, örtünmede lâkaydlık ile hassasiyet göstermemenin) vebali büyüktür. yüz mahrem değildir tâbiri, salât (namaz) hakkında olmaktan gayride galattır. (yani: yüz, namaz dışında mahremdir, örtülmelidir.)sure-i celile-i ahzab ile inen hicab (örtünme) âyetinde: açık-saçıklık, nehiy (haram) ve kadınlar erkekle ihtilattan (karışık bulunmaktan) men' olunarak örtü altında siyanet kılındılar. (yani, muhafaza altına alındılar.) ziynetlerinden mâdud olan libasları (yani, süs eşyası kabul edilen evde giydikleri elbiseleri) dahi erkeklerden örtünmeye mecbur olarak (yani: kadınlara emredilerek) bürgü ve çarşaf içinde bulundular ve yüzlerine peçe çekip yalnız gözlerini açık bulundurdular.) (ni'met-ül islâm'dan)(kızlar ve kadınlar baştan aşağıya kadar örtündükten başka, yürürken de edeb-i vakar ile yürüsünler. örtüp gizledikleri sun'î veya hılkî zinetleri bilinsin diye bacak oynatıp, ayak çalmasınlar. çapkın yürüyüşle nazar-ı dikkati celbetmesinler.) (elmalılı tefsiri, sure: 24, ayet : 31)(tesettür etmeyip de bütün güzellik ve süspüsleriyle kendini yabancı gözlere vaz' ve teşhir eden bir kadın tabiîdir ki; istiklâl ve hürriyetini ve vakar ve izzetini muhafaza edemez. o.s.) (bak: avret)"

tesettür
örtünme.

tesettür
gizlenmek

tesettür-ü nisvan
kadınların örtünmesi.

tesevvi
düzeltme, tesviye etme, düzleme.

tesevvüb
(sevâb. dan) sevap kazanma, sevaplanma. * farz olan namazdan sonra nâfile namaz kılma.

tesevvük
misvak yapmak.

tesevvül
galip olmak, yenmek.

tesevvür
yüksekten aşağı inmek.

teseyyüb
(seyyib. den) (kadın) dul kalma.

teseyyüb
üşenme.

teseyyüd
yükseltme. * sağlam olma.

tese'ül
(sual. den) dilenme, dilencilik etme.

tesêül
dilenme.

tesfi'
sıcağın, insanın yüzünü yakması.

tesfid
kebap yapmak için eti şişe dizme.

tesfif
dövüp ezme, toz haline getirme.

tesfih
(sefahet. den) sefih görme, sefih sayma. akılsız, müsrif ve eğlenceye düşkün addetmek.

tesfih
sefih görme, kıt akıllı sayma, eğlence düşkünü olarak tanıma.

tesfil
(süfl. den). aşağılaştırma, sefilleştirme, bayağılaştırma.

tesfilât
(süfl. den). aşağılaştırma, sefilleştirme, bayağılaştırma.

tesfir
(sefer. den) yolcu etme, yola çıkarma, sefere gönderme.

teshik
ezme, dövme, döğerek ezme.

teshil
kolaylaştırma. zorluğa âit şeyleri kaldırma.

teshil
kolaylaştırma.

teshil
kolaylaştırma

teshil
kolaylıklar.

teshilat
kolaylıklar.

teshilât
kolaylaştırmalar.

teshilât
kolaylaştırma. zorluğa âit şeyleri kaldırma.

teshilen
kolay olmak üzere.

teshim
nakışlı etmek, nakışlamak.

teshin
ısıtmak, soğukluğunu gidermek.

teshin
ısıtmalar, kızdırmalar.

teshinât
ısıtmalar, kızdırmalar.

teshir
zaptetme, hâkim olma, zorla ele geçirme. * itaat ettirme. * hakir ve zelil etmek.

teshîr
büyüleme, esir etme, emir altına alma.

teshir
emri altında tutan

teshîrât
teshirler.

tes'id
tebrik etme, saadetlendirme. * sevinç ve sürur ile bayram yapma.

tesid
kutlama.

te'sif
sacayak üstüne çömlek koymak.

te'sil
tez etmek. sür'atli yapmak.

te'sim
günah işledin demek. bir kimsenin günahkâr olduğunu söylemek.

te'sin
tağyir etmek, değiştirmek.

te'sir
"bir şeyde eser ve nişane bırakma. * vasıfları ve halleri değiştirme. * işleme, dokuma, iz bırakma. * içe işleme. * kederlenme.(esbaba te'sir-i hakiki verilmemiş. vahdet ve celâl öyle ister. lâkin mülk cihetinde esbab dest-i kudrete perde olmuştur. izzet ve azamet öyle ister. tâ, nazar-ı zâhirde, dest-i kudret mülk cihetindeki umûr-u hasise ile mübaşir görülmesin. m.)(kevn ve vücud sahasında durup, ahval-i âleme dikkat eden adam, hadsî bir sür'atle anlar ki: te'sir ve fâiliyet lâtif, nurani, mücerred olan şeylerin şe'ni olduğu gibi; infial, kabiliyet, teessür de maddi, kesif, cismani şeylerin hassasıdır. evet misal olarak semadaki nur ile yerdeki şu kocaman dağa bak. o nur semâda iken ziyâsiyle yerde iş görür, faaliyettedir. o dağ ise, azametiyle beraber faaliyetsiz yerinde oturuyor. ne bir tesiri var ve ne de bir fiili var.ve keza, eşya arasında vukua gelen fiillerden anlaşılıyor ki, hangi bir şey lâtif, nurani ise, sebep ve fâil olmaya kesb-i liyakat eder. kesafeti nisbetinde de infial ve müsebbebiyet mertebesine yakışıyor. bundan anlaşılıyor ki, esbab-ı zâhiriyenin hâlikıyla, müsebbebatın mucidi, ancak ve ancak nur-ül-envar, sâni-i ezelî'dir. m.n.)"

tes'ir
(sa'r. dan) ateşi yakıp alevlendirme. * kıymet ve değer koyma. narh koyma.

têsir
etki, iz bırakma.

tesir
etki etme

te'sir
te'sirler.

te'sirat
te'sirler.

têsirât
tesirler, etkiler.

te'sis
kurma, temelleştirme, esaslar koyma. * esas koymakla sâbit, sağlam ve kararlı kılmak.

têsis
kurma, kuruluş.

tesis
kuran, yerleştiren

te'sis
te'sisler, kuruluşlar. kurulup temelleştirilen şeyler.

te'sisat
te'sisler, kuruluşlar. kurulup temelleştirilen şeyler.

te'siye
teselli verme, avutma.

teskib
(sakb. dan) delik açma, delme.

teskif
düzeltip ve doğrultup beraber etmek. eşitlendirmek.

teskil
(sakl. dan) ağırlaştırma. ağırlığını artırma.

teskim
(sakm. dan) hasta etme. * bozuk ve yanlış sayma.

teskin
rahatlandırma. yatıştırma. sükunet verme. şiddet, hiddet ve ıztırabını izale etme. * gr: bir harfi sâkin okuma.

teskin
sakinleştirme, yatıştırma.

teskir
(sekr. den) sarhoş etme. * gözü kamaştırıp görmesini zayıflatmak.

teskit
(sükût. dan) susturma. sükût ettirme.

teskıye
(saky. dan) su verme. * sulama.

tesli'
yarmak.

teslib
soyunmak. * gammazlık. * erkeği ölen kadının, keder esvâbı giymesi.

teslif
kahvaltı etme. * takdim etmek. * bir nesnenin fiyatını evvelden vermek.

teslih
(selh. den) derisini yüzüp çıkarma.

teslih
silahlandırma.

teslih
silahlandırma

teslihât-ı askeriye
askerin silâhlandırılması.

teslil
(sell. den) sıyırıp çekme. * verem etme.

teslim
diş diş etme. merdiven haline getirme, ayak ayak düzme.

teslim
tamamen verme.

teslim
bir hesap üzerine yapılan ödemeler.

teslimat
bir hesap üzerine yapılan ödemeler.

teslimat
teslimler, vermeler.

teslim-i can
ölme.

teslim-i ruh
ölme. ruhu teslim etme.

teslimiyet
kendini Allah'a veya başka birinin iradesine terketmek, boyun eğmek.

teslimiyet
teslim olma.

teslimkârâne
teslim olarak.

teslim-kerde
f. teslim edilmiş olan.

teslis
"üçleme. hristiyanların sonradan uydurdukları ve dinlerinin esasında olmayan bir akidedir ki; bazılarının hâşâ, cenab-ı hakk üçdür, bazıları da üçü birdir diyerek, Allah'a şerik ve ortak tanımaları. cenab-ı hakk'ı üç unsurdur diye tevehhüm etmeleri. (ekanim-i selâse de denir.)"

teslis
hıristiyanların üç ilâh inancı.

teslis
üçleme; hıristiyanların allah'ın baba, oğul ve mukaddes ruh olmak üzere üç varlıktan mürekkep olduğuna inanmaları

teslisiyet
hıristiyanların üç ilâha inanmaları.

teslit
havâle etmek. (bak: taslit)

tesliye
avutma, teselli etme.

tesliye-i hâtır
gönül alınma.

tesliyet
avutma, teselli verme.

tesliyet-bahş
f. avutucu, teselli verici.

tesliyet-kâr
f. avutucu, teselli verici.

tesmi'
(sem'. den) işittirme, duyurma.

tesmi
işittirmeler, duyurmalar.

tesmia
halka ibadetini ve amelini işittirme, duyurma.

tesmiat
işittirmeler, duyurmalar.

tesmiât
(sem'. den) işittirme, duyurma.

tesmid
yere ters ve kül dökmek.

tesmih
yab yab gitmek. * süngü ağacını yontup düzeltmek.

tesmim
zehirleme.

tesmim
zehirleme.

tesmim
zehirlendiren

tesmimen
zehirleyerek.

tesmin
(sümn. den) sekizleme. sekize bölme. sekize çıkarma. * bir şeye kıymet biçme.

tesmir
(semer. den) iktisad ederek malın çoğalması. * ağaçların çiçeklerini döküp yemiş bağlaması.

tesmit
"aksıran kimselere: ""yerhamükâllah: Allah sana merhamet etsin"" demek."

tesmiye
isimlendirme. ad verme. * besmele çekme.

tesmiye
isimlendirme, adlandırma.

tesmiye
isimlendirilen (bk. s-m-v)

tesnid
dayak vurmak.

tesnim
hörgüçleyerek yukarı yükseltmek, terfi etmek mânasına masdar olup, yükseklik mânasıyla cennet çeşmelerinden bir çeşmenin ismidir. ibn-i abbas'tan rivayet edildiğine göre cennet meşrubatının en yükseğidir. (e.t.)

tesniye
bir şeyi kolaylaştırma.

tesri'
hızlandırma. sür'atlendirme. acele ettirme.

tesrî
hızlandırma.

tesri'
çabuklaştırmalar, hızlandırmalar.

tesrian
hızlandırarak. çabuklaştırmak için.

tesriât
çabuklaştırmalar, hızlandırmalar.

tesrib
esasen işkembeden içyağını ayırmak demek olup, mecâzen: tekdir ve muaheze mânasına kullanılır. * darılma. ayıplama. * başa kakma.

tesric
kandil yakmak. * güzelleştirmek. * hayvanı eyerleme. hayvana eyer vurma.

tesrid
sahtiyan dikmek. * kırba dikmek.

tesrih
talâk. boşanma, ayrılma. * halâs etme, kurtarma. * bırakma, salıverme. * kıl tarama. * asan etme, kolaylaştırma.

tesrih-i lihye
sakal bırakma.

tesrik
(sirkat. den) (c.: tesrikat) bir kimseye hırsız deme.

tesrir
(sürur. dan) sevindirme.

tesrir
sevindiren, mutlu eden

tesrirât
(sürur. dan) sevindirme.

tesriye
gam ve kederi bırakma. kederi yok etme.

testih
yün ve pamuk tepmek.

testir
gizleme, saklama, setretme, örtme.

tesvi
genişletme, yayma.

tesvib
sevab vermek demektir. sevab da ceza gibi, hayır veya şer herhangi bir şeyin karşılığıdır. sevab, hayırda meşhur olmuştur. lisanımızda da ceza, şerde kullanılmıştır. (e.t.)

tesvid
karartma. yazı ile karalama. yazmak, müsvedde yapmak.

tesvid
müsvedde yazma.

tesvif
(sevf. den) (c.: tesvifât) sebepsiz olarak atlatma, geciktirme.

tesvig
cevaz verme. * kolaylaştırma. * tecavüz etmek, haddini aşmak.

tesvik
(sevk. den) sürme, ileri gütme.

tesvil
kötü bir şeyi güzel göstererek aldatma. * tezyin etmek, süslemek.

tesvilât
kötü bir şeyi güzel göstererek aldatma. * tezyin etmek, süslemek.

tesvim
davarı otlamaya salmak. * işaretlemek, nişan etmek. * dağlamak.

tesvir
toz kaldırma. * derin ve gizli mânayı araştırma.

tesvis
buğdaya bit düşmek.

tesvit
karıştırmak.

tesviye
seviyelendirme. düzleme. beraber etme. iki şeyi müsavi etme. * bir neticeye bağlama.

tesviye
düzleme, dengeleme.

tesviye-i deyn
borç ödeme.

tesviye-i umûr
işlerin görülüp neticelendirilmesi.

tesyar
gönderme, gönderilme. (eşya hakkında) (tisyâr şekli yanlıştır)

tesyâr
gönderilen; belli bir seyir halinde sürdürülen

tesyil
akıtma. akıtılma. sel gibi akıtılma.

tesyir
(seyr. den) (c: tesyirât) gönderme, yollama. seyrettirme. * sürmek. * bezi yol yol alaca edip dokumak.

tetabbub
(tıbb. dan) hekim olmadığı hâlde hekimlik yapma.

tetabu'
fasılasız birbiri ardından gelmek. aralıksız birbirini takib etmek.

tetabuk
birbirine uygun ve muvafık olmak. uymak. birşeye uygun düşmek.

tetâbuk
uygunluk.

tetâbukât
uygunluklar.

tetabu-u izafat
bir çok kelimenin birbirine muzaf ve muzafün ileyh olması. zincirleme isim takımı. (ihtizazat-ı esvat-ı beşeriye misalinde olduğu gibi.)

tetafful
(tufl. dan) dalkavukluk.

tetahhul
tıb: dalak şişmesi.

tetahhur
temizlenme. * günah işlemekten uzaklaşma.

tetahhur
temizlenmiş olma.

tetahhur
temizlenmeler.

tetahhurât
temizlenmeler.

tetallu'
boynunu uzatarak başını kaldırma.

teta'um
(ta'm. dan) tatma, tadına bakma.

tetavvu'
müstehab ve mendub olan namazlar. * ibadeti sırf kendi isteğiyle yapmak. * nafile namaz kılmak. * üzerine lâzım olmayan işler yapmak.

tetavvuan
nafile olarak, nafile tarzında.

tetavvuf
tavaf etme. ziyaret maksadıyla bir şeyin veya bir yerin etrafını dolanma.

tetavvuk
boyuna gerdanlık gibi şeyler takma.

tetavvus
tavus gibi renk renk elbise giyme.

tetavül
uzun olma, uzama. * zulüm etme. * birbirine muhalefet, kibir ve taazzum etme. * musallat olma. * mugayeret eylemek.

tetâvül
uzama.

tetayür
(tayeran. dan) uçuşma. uçuşup dağılma.

tetbi'
peşini bırakmayıp iyice araştırma. * uyma, tâbi olma.

tetbin
fikrinde ve görüşünde dikkat etmek.

tetbir
helâk etmek, mahvetmek.

tetbit
zarar ve ziyan yapma.

te'te
tekebbürlenmek, gururlanmak. ululanmak.

tetebbu'
araştırıp tetkik etme. derinliğine inceleyip tanıma, öğrenme. öğrenmek için okuma.

tetebbû
araştırma, inceleme.

tetebbuât
araştırıp incelemeler. arayıp öğrenmeler.

tetebbuât
araştırıp incelemeler.

te'tee
"söylerken dilini, ""tâ"" lâfzına döndürmek."

tetellu'
kalkmak için boynunu uzatmak.

teterrüb
toz toprak içinde kalma.

teterrüs
kalkanla siper yapmak.

tetevvüc
tac giyme.

tetfül
tilki eniği.

tetim
aşkla söylemek.

tetimmât
tamamlayan ekler.

tetimme
(tetümme) (c.: tetümmat) tamam etme. tamamlama. * ek. noksanını tamamlamak için ilâve edilen.

tetimme
tamamlama, tamamlayan ek.

te'tiye
su yolunu vermek.

tetkik
inceleme.

tetkik
inceleyen, araştıran

tetliye
nezretme. adağı yerine getirme. * farzdan sonra nafile namaz kılma.

tetmim
tamamlama, bitirme. * edb: bir şiiri tamam etmek.

tetnih
sallanmak. * gururlanmak, tekebbürlenmek.

tetra
birbiri ardınca olmak. birbirinin peşinden gelmek.

tetre'
(tarae. den) ârız olur, meydana gelir (meâlinde).

tetrib
toza toprağa bulaştırma.

tetrih
tasalandırmak. hüzünlendirmek, üzmek.

tetris
muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

tetvibe
tevbe etmek.

tetvic
tac giydirme.

tetvicât
tac giydirme.

tetyib
helâk etmek, mahvetmek.

teva
mâlın helâkı. mülkün helâk olması.

tevabi'
maiyyet. bir kimseye tâbi olanlar. iman ve islâmiyet veya herhangi bir hususta birisine bağlı bulunanlar. * uşaklar. * bir merkeze bağlı olan yerler. * gr: evvelki kelimeye göre hareke alan kelimeler.

tevâbî
bağlı olanlar, uyanlar.

tevabil
(tâbel ve tâbil. c.) yemeklere katılan nâne, karanfil, tarçın ve biber gibi şeyler. baharat.

tevâbil
yemeklere katılan biber, nane, tarçın gibi şeyler. * çömlek içinde pişen nesne.

tevabit
tabutlar, sandıklar.

tevâbit
sandık. * ölü nakline mahsus sandık. * dönüp dolaşıp gelinecek merci-i küll. * hz. musa aleyhisselâm'a inen evâmir-i aşerenin konulduğu sandık. * su kovası.

tevacüd
kişinin kendini vecd suretinde göstermesi.

tevacüh
(vech. den) yüz yüze olma. karşı karşıya gelme.

tevadd
muhabbet etmek, sevmek.

tevadu'
(iki taraf düşmanlıktan vazgeçip) barışma.

tevaffuk
(vefk. den) muvaffak olma, başarma.

tevafi
tamam olmak, tamamlanmak.

tevafuk
birbirine uygunluk. muvâfık oluş. rast gelme hali. nizamlanmış biçimde birbirine uygun olmak.

tevâfuk
uygunluk.

tevafuk
uygun düşen, denk gelen

tevâfuk
uygunluklar. tevafuklar.

tevafukat
uygunluklar. tevafuklar.

tevâfukât
uygunluklar.

tevafukat-ı gaybiye
göze görünmeyen ve bizim için gaybi olan tevafuklar. kur'an veya kıymetli dinî eserlerde, bir kısım kudsi kelimelerin, yazılışlarında ilâhî bir takdir ile, altalta ve yanyana dizilişleri.(elbette böyle mübarek bir cemaatte ve tevafukat-ı gaybiyeden daha ziyade kuvvetli bir işaret-i gaybiye var ve ben görüyorum fakat herkese ve umuma gösteremiyorum. m.)

tevafür
artma, çoğalma.

tevafür
artmalar, çoğalmalar.

tevafürât
artmalar, çoğalmalar.

tevafürât
artma, çoğalma.

tevaggul
çok uğraşma, meşgul olma. bir işin çok ilerisine varmak.

tevaggul
çokca meşgul olma.

tevaggul
tevagguller. devamlı olarak uğraşmalar.

tevaggulât
tevagguller. devamlı olarak uğraşmalar.

tevaggun
cenk içinde ikdam etmek. savaşta sebat edip ilerlemek.

tevagguz
çok sıcak olmak.

tevahhi
talep etmek, istemek.

tevahhud
vahid, tek olmak.

tevahhud
teklik, birlik.

tevahhuş
korkmak. ürkmek. kaçmak. * hâli, tenhâ ve ıssız olmak.

tevahhuş
korkma, ürkme.

tevahhuş
korkma, ürkme

tevahuk
cemaat olup gitmek. topluluk hâlinde gitmek.

tevaif
gruplar. milletler, kavimler. bölükler.

tevaif
taifeler, guruplar.

tevak
istekli kimse.

tevaki'
fermanlar.

tevakki
çekinme, hazer etme, sakınma, korunma.

tevâkki
çekinme, korunma.

tevakku'
(vuku. dan) bekleme, umma, ümid etme. isteme, arzu etme.

tevakkuât
(vuku. dan) bekleme, umma, ümid etme. isteme, arzu etme.

tevakkud
tutuşup yanma.

tevakkuf
durma. eğlenip kalma. duraklama.

tevakkuf
durma, duraklama.

tevakkuf
bir şeye bağlı olmak

tevakkuf
beklemeler, durmalar, eğlenmeler.

tevakkufât
beklemeler, durmalar, eğlenmeler.

tevakkul
dağ üstüne çıkmak.

tevakkur
(vekar. dan) vakar peydâ etme. vakarlanma.

tevakkus
şiddetle basmak. * atın seyri.

tevakun
noksan etmek, eksiltmek.

tevakül
(vekl. den) birbirini vekil etme.

tevali
uzayıp gitmek, devam etmek. birbiri ardınca sıra ile gelmek. sürmek.

tevâli
uzama, devam.

tevâli
arkası kesilmeksizin devam eden

tevaliyen
tevali etmek suretiyle.

tevalüd
doğma, doğurma.

tevâmir
dürülüp yuvarlak yapılmış şey, tomar.

tevâmir
uzun dürülmüş nesne.

tevamür
danışmak, istişare etmek.

tevana
(tüvânâ) f. güçlü, kuvvetli, iktidarlı.

tevani
f. işde tembellik etmek. * kusur işlemek. usançlık, bezginlik göstermek.

tevari
gizlenme, kaybolup göze görünmeme.

tevârib
toprak.

tevarih
tarihler. hâdiselerin zuhur zamanını kaydeden kitaplar.

tevârih
tarihler.

tevari-i kamer
ayın gizlenmesi, görünmez olması.

tevarüd
vârid olma, gelme. yetişme, vâsıl olma. * arka arkaya gelmek. * edb: birbirinden habersiz olarak iki şâirin aynı beyti veya mısrayı söylemeleri.

tevarüs
mirasa konmak, birisine diğerinden irsen geçmek. miras yemek.

tevârüs
miras intikali.

tevarüs
miras kalan, geçen

tevarüs
tevarüsler, mirasa konmalar. * irsen geçmeler, irsî olarak geçmeler.

tevarüsât
tevarüsler, mirasa konmalar. * irsen geçmeler, irsî olarak geçmeler.

tevasi
(vasiyet. den) vasiyetleşme. birbirine tavsiye etme.

tevassul
ulaşma, kavuşma, bitişme. * nikâh yolu ile hısımlık, münasebet peydâ etme.

tevasuk
(vusuk. dan) birbiriyle andlaşma. birbirine güvenip itimad ederek andlaşma.

tevasül
birbirine ulaşma.

tevatür
"kuvvetli haber. * müteaddid şeyler birbiri ardınca zâhir olmak. * bir hususun söylenmesi hemen herkesin ağzında olup, gezmek. şâyia. * fık: içinde yalan ihtimali olmayan ve bir cemâate dayanan kuvvetli haber, ferdî olmayıp cemaate ait olan sağlam haber.(mâlumdur ki; üç dört muhtelif yoldan gelenler, aynı bir hâdiseyi söyleseler, yakini ifâde eden tevâtür derecesinde o hadisenin kat'i vukuuna delâlet eder.işte, meşrebce ve meslekce ve isti'dâdca ve asırca gayet muhtelif ayrı ayrı bütün muhakkikinin muhtelif tabakatından ve evliyânın muhtelif turuklarından ve asfiyanın muhtelif mesleklerinden ve hükema-i hakikiyenin muhtelif mezheblerinden olan bütün ehl-i keşif ve zevk ve şuhud ile ittifak etmişler ki: kâinat mezâhirinde ve mevcudat âyinelerinde görülen mehâsin ve kemâlât, bir tek zât-ı vâcib-ül vücud'un tecelliyat-ı kemalidir ve cilve-i cemal-i esmasıdır. s.)(...sahabeler, kur'anın ve âyetlerin hıfzından sonra en ziyade, resul-ü ekrem'in (a.s.m.) ef'al ve akvalinin muhafazasında, bâhusus ahkâma ve mu'cizata dair ahvâline bütün kuvvetleriyle çalıştıklarını ve sıhhatlerine pek çok dikkat ettiklerini, tarih ve siyer şehadet ediyor. resul-ü ekrem'e (a.s.m.) ait en küçük bir hareketi, bir sireti, bir hali ihmal etmemişler. ve etmediklerini ve kaydettiklerini, kütüb-ü ehadisiyye şehâdet ediyor. hem asr-ı saâdette, mu'cizatı ve medar-ı ahkâm ehadisi, kitabetle çoklar kaydedip yazdılar. hususan abadile-i seb'a kitabetle kaydettiler. hususan tercüman-ül kur'an olan abdullah ibn-i abbas ve abdullah ibn-i amr ibn-i as, bahusus otuz kırk sene sonra, tabiînin binler muhakkikleri, ehadisi ve mu'cizatı yazı ile kaydettiler. daha ondan sonra, başta dört imam-ı müçtehid ve binler muhakkik muhaddisler naklettiler, yazı ile muhafaza ettiler. daha hicretten ikiyüz sene sonra başta buharî, müslim, kütüb-ü sitte-i makbule, vazife-i hıfzı omuzlarına aldılar. ibn-i cevzî gibi şiddetli binler münekkidler çıkıp; bazı mülhidlerin veya fikirsiz veya hıfızsız veya nâdanların karıştırdıkları mevzu ehadisi tefrik ettiler, gösterdiler. sonra ehl-i keşfin tasdikiyle; yetmiş defa resul-ü ekrem'in (a.s.m.) temessül edip, yakaza halinde onun sohbetiyle müşerref olan celâleddin-i süyutî gibi allâmeler ve muhakkikler, ehadis-i sahihanın elmaslarını, sair sözlerden ve mevzuattan tefrik ettiler. işte bahsedeceğimiz hâdiseler, mu'cizeler; böyle elden ele (kuvvetli, emin, müteaddit ve çok, belki hadsiz ellerden) sağlam olarak bize gelmiş.işte buna binaen; ""bu zamana kadar uzun mesafeden gelen, şu zamandan tâ o zamana kadar bu hâdiseleri nasıl bileceğiz ki, karışmamış ve sâfidir?"" hatıra gelmemelidir. m.)(naklolunan haberler eğer tevatür suretinde olsa, kat'idir. tevatür iki kısımdır. biri: ""sarih tevatür"" biri: ""manevî tevatür"" dür. manevî tevatür de iki kısımdır. biri: ""sükûtî"" dir. yâni, sükût ile kabul gösterilmiş. meselâ: bir cemaat içinde bir adam, o cemaatin nazarı altında bir hâdiseyi haber verse, cemaat onu tekzib etmezse, sükût ile mukabele etse, kabul etmiş gibi olur. hususan haber verdiği hâdisede cemaat onunla alâkadar olsa, hem tenkide müheyya ve hatâyı kabul etmez ve yalanı çok çirkin görür bir cemaat olsa, elbette onun sukûtu o hâdisenin vukuuna kuvvetli delâlet eder. ikinci kısım tevatür-ü manevî şudur ki: bir hâdisenin vukuuna, meselâ ""bir kıyye taam, ikiyüz adamı tok etmiş."" denilse; fakat onu haber verenler, ayrı ayrı surette haber veriyor... biri bir çeşit, biri başka bir surette, diğeri başka bir şekilde beyaân eder.. fakat umumen, aynı hâdisenin vukuuna müttefiktirler. işte, mutlak hâdisenin vukuu; mütevatir-i bilmânadır, kat'idir. ihtilâf-ı suret ise, zarar vermez. m.)"

tevâtür
yalan söylemez kimselerin ittifakla verdikleri kuvvetli haber.

tevatür
tevatürler, ağızdan ağıza dolaşıp yayılan haberler.

tevatürât
tevatürler, ağızdan ağıza dolaşıp yayılan haberler.

tevatüren
ağızdan ağıza yayılarak. tevatür suretiyle.

teva'ul
yüksek yere çıkmak.

teva'un
davarın, beslenip semizlemek hususunda nihayet hududu bulması.

tevazi
(vezy. den) iki çizginin birbirine değmeden sonsuza kadar yanyana uzaması, paralellik.

tevazu'
"alçak gönüllülük. kibirsizlik. mahviyet hâli. (bak: küfran-ı nimet)(her adam için, hey'et-i içtimaiyede görmek ve görünmek için mertebe denilen bir penceresi vardır. o pencere kamet-i kıymetinden yüksek ise, tekebbür ile tetâvül edecek; eğer kamet-i kıymetinden aşağı ise, tevâzu' ile tekavvüs edecek ve eğilecek. tâ, o seviyede görsün ve görünsün. insanda büyüklüğün mikyası, küçüklüktür; yani, tevâzudur. küçüklüğün mizânı büyüklüktür; yani, tekebbürdür. m.)"

tevâzu
alçakgönüllülük, isteyerek mertebesinin altında görünme.

tevazu
alçakgönüllülük

tevazu'kâr
f. tevazulu, alçak gönüllü.

tevâzukârâne
tevazu edercesine.

tevazzu'
konulma, konulmuş. bir şeyin bir yere konuşu.

tevazzuh
açıklanma, aydınlanma.

tevazüf
birbiriyle sallanıp yürümek.

tevazün
denklik. müvâzene hâsıl olmak. aynı tartıda olmak. karşılıklı iki taraf da vezinde müsâvi olmak. denkleşmek.

tevâzün
dengelilik, tartılılık.

tevaüd
(va'd. den) birbirine söz verme. va'dleşme.

tevağğul
meşgul olan, uğraşan

tevbe
(tövbe) yaptığı fenalığa pişman olmak. Allah'dan afv dilemek. bir daha işlememeye azmetmek. estağfirullah deyip, pişmanlık duymak. (bak: afv)

tevbe
günahı için af dileyip bir daha işlememeye niyetlenme.

tevbe
pişmanlık duyarak günahtan dönme

tevbe suresi
kur'an-ı kerim'in 9. suresidir. berae suresi de denir. medenîdir.

tevbegâh
tevbe yeri.

tevbe-i nasuh
sâdık tevbe. nasuh tevbesi. rücu' ettiği günaha bir daha dönmemek veya tevbe eylediği günahı bir daha yapmamak için kasd ve niyet etmek ve bunda tam kararlı olmak.

tevbekâr
f. tevbeli, yaptığına pişman olmuş olan.

tevbekâr
tevbe eden.

tevbeşiken
f. tevbesini bozan.

tevbih
azarlama. levm etme.

tevbih
azarlama.

tevbih
kınama, kötüleme

tevbih
azarlamalar, tekdirler.

tevbihat
azarlamalar, tekdirler.

tevbihat-ı şedide
şiddetli tekdir ve azarlamalar.

tevbis
köpek yavrusunun gözlerini açması.

tevcib
(vücub. dan) lüzumlu yapma, lâzım etmek, gerektirmek. * bir iş için vakit belirlemek.

tevcih
döndürmek, yöneltmek. * tefsir etmek. * birisini bir tarafa göndermek. * rütbe vermek. * bir kimseye söz atmak. * edb: iki zıd mânaya gelebilen ve birbirinin zıddı mânada söz kullanmak.

tevcih
yöneltme.

tevcih
yöneltme

tevcih
verilmiş rütbeler. tevcihler. * işaret eden mânalar.

tevcihât
verilmiş rütbeler. tevcihler. * işaret eden mânalar.

tevcihât
yöneltmeler.

tevcih-i kelâm
sözle işarette bulunmak. * birbirinin zıddı muhtelif mânaya gelebilen kelimeyi sözde kullanmak.

tevdi'
emanet vermek, bırakmak. * misafirin veda etmesi. giderken kalanlara: Allah'a ısmarladık gibi veda etmesi, bolluk hoşluk duasıyla bırakıp gitmesi. * mutlaka terkedip bırakmak.

tevdî
bırakma, emanet verme.

tevdi
emanet eden, bırakan

tevdian
vererek, bırakarak, teslim ve emanet ederek.

tevdiât
emânetler. emânet bırakmalar. emniyetli bir yere kıymetli bir şeyi teslim etmek.

tev'eban
davar memesinin iki yanı.

teveccu'
ağrıma, vecâlanma. acımak.

teveccuât
ağrıma, vecâlanma. acımak.

teveccüd
(vecd. den) coşma, vecde gelme.

teveccüh
bir şeye doğru yönelme, bir tarafa dönme. çevrilme. * mânen üzerine düşme. * ait olmak. * hoşlanmak. * sevgi, alâka.

teveccüh
yönelme, ilgi gösterme.

teveccüh
yönelen, ilgi duyan

teveccüh
teveccühler.

teveccühât
teveccühler.

teveccüh-ü nâs
"insanların, bir kimseyi beğenip, ona teveccüh etmeleri ve medh ü senâ etmeleri.(teveccüh-ü nâs istenilmez; belki verilir. verilse de onunla hoşlanılmaz. hoşlansa ihlâsı kaybeder, riyaya girer. şan ü şeref arzusiyle teveccüh-ü nâs ise; ücret ve mükâfat değil, belki ihlâssızlık yüzünden gelen bir itab ve bir mücazattır. evet, amel-i salihin hayatı olan ihlâsın zararına teveccüh-ü nâs ve şân ü şeref, kabir kapısına kadar muvakkat olan bir lezzet-i cüz'iyeye mukabil, kabrin öbür tarafında azâb-ı kabir gibi nâhoş bir şekil aldığından; teveccüh-ü nâsı arzu etmek değil, belki ondan ürkmek ve kaçmak lâzımdır. şöhretperestlerin ve şan ü şeref peşinde koşanların kulakları çınlasın. l.)"

teveccüs
karnını boşaltmak.

teveddüd
tedricen kendini sevdirmek. dostluk etmek. * cenab-ı hakk'ın çeşitli ve lezzetli nimetler vererek insanlara kendisini sevdirmesi.

teveddüd
kendini sevdirme.

teveddüdât
kendini sevdirmeler.

teveffi
ölme, vefat. * bütününü aldırma.

teveffuk
tevfike mazhar olmak. cenab-ı hakk'ın rızasına uygun tarzda hareket edebilmek.

teveffür
çok olmak, artmak.

tevehhuk
boynuna kement bağlamak.

tevehhüc
deprenmek, hareket etmek.

tevehhül
(vehle. den) yanıltmağa çalışma.

tevehhüm
evhamlanmak. az tehlike ihtimâli olsa çok korkmak. yok olanı var zannetmekle ye'se ve korkuya düşmek.

tevehhüm
kuruntu etme.

tevehhüm
zanneden

tevehhüm-i ebediyet
"ebedî yaşayacağını zannedip Allah'ın emirlerinden ve âhiret için hazırlanmaktan gaflet etmek. hiç ölmeyecekmiş gibi evhâm ile sâdece bu dünyayı ve dünya menfaatlerini düşünmek.(dünyada, tevehhüm-ü ebediyet hükmünce gaflet veya dalâlet neticesinde; mevti adem ve firakı ebedî tasavvur ettiğinden, yumuşak döşeğine bedel kabrin toprağını düşünüp gaflet ve dalâlet cihetiyle, erhamürrâhimîn'in cennet-i rahmetini ve firdevs-i nimetini düşünmediğinden ne kadar me'yusane bir hüzün ve elem çektiğini kıyas edebilirsin. m.)"

tevehhümkârâne
kuruntu edercesine.

tevehhün
gevşeme. kuvvetsiz hale gelme.

tevehhün
gevşeme.

tevehhüs
bir işe dikkat ve itina ile koyulma.

tevekan
istekli olma.

tevekân
sormamak.

tevekkelna
tevekkül ettik (meâlinde fiil).

tevekkelnâ
"allah'a tevekkül ettik, dayandık"

tevekkelnâalallah
allaha tevekkül ettik.

tevekkeltû
"allah'a dayandım ve güvendim"

tevekkeltü
"allah'a dayandım ve güvendim" (bk. v-k-l)

tevekkeltü alallah
Allah'a tevekkül ettim (meâlindedir).

tevekkeltüalallah
allaha tevekkül ettim.

tevekkuh
şiddetli ve haşin olmak.

tevekkü'
dayanmak.

tevekkül
"işi başkasına ısmarlamak. * sebeblere tevessül ettikten sonra neticesini Allah'a bırakmak. Allah'tan gelene razı olmak. kendine ait vazifeyi yaptıktan sonra neticelerini Allah'dan istemek. kadere razı olmak. hakka güvenmek. * yeis ve kederden uzak olmak. * âcizlik göstermek.(iman tevhidi, tevhid teslimi, teslim tevekkülü, tevekkül saadet-i dâreyni iktiza eder. fakat yanlış anlama. tevekkül, esbabı, bütün bütün reddetmek değildir; belki esbabı, dest-i kudretin perdesi bilip riayet ederek; esbaba teşebbüs ise, bir nevi dua-i fiilî telâkki ederek; müsebbebatı, yalnız cenab-ı hak'tan istemek ve neticeleri o'ndan bilmek ve o'na minnettar olmaktan ibarettir.tevekkül eden ve etmeyenin misalleri, şu hikâyeye benzer:vaktiyle iki adam hem bellerine, hem başlarına ağır yükler yüklenip, büyük bir sefineye bir bilet alıp girdiler. birisi girer girmez yükünü gemiye bırakıp üstünde oturup nezaret eder. diğeri hem ahmak, hem mağrur olduğundan yükünü yere bırakmıyor. ona denildi: ""ağır yükünü gemiye bırakıp rahat et."" o dedi: ""yok, ben bırakmıyacağım. belki zâyi olur. ben kuvvetliyim. malımı, belimde ve başımda muhafaza edeceğim."" yine ona denildi: ""bizi ve sizi kaldıran şu emniyetli sefine-i sultaniye daha kuvvetlidir. daha ziyade iyi muhafaza eder. belki başın döner, yükün ile beraber denize düşersin. hem gittikçe kuvvetten düşersin. şu bükülmüş belin, şu akılsız başın gittikçe ağırlaşan şu yüklere tâkat getiremiyecek. kaptan dahi eğer seni bu halde görse, ya divânedir diye seni tardedecek. ya haindir, gemimizi ittiham ediyor, bizimle istihza ediyor, hapis edilsin, diye emredecektir. hem herkese maskara olursun. çünkü ehl-i dikkat nazarında, zaafı gösteren tekebbürün ile, aczi gösteren gururun ile, riyayı ve zilleti gösteren tasannuun ile kendini halka mudhike yaptın. herkes sana gülüyor"" denildikten sonra o biçârenin aklı başına geldi. yükünü yere koydu, üstünde oturdu. ""oh!... Allah senden râzı olsun. zahmetten, hapisten, maskaralıktan kurtuldum"" dedi.işte ey tevekkülsüz insan! sen de bu adam gibi aklını başına al, tevekkül et. tâ bütün kâinatın dilenciliğinden ve her hâdisenin karşısında titremekten ve hodfuruşluktan ve maskaralıktan ve şekavet-i uhreviyyeden ve tazyikat-ı dünyeviyye hapsinden kurtulasın... s.)"

tevekkül
vekil etme, gerekeni yaptıktan sonra neticeyi allaha bırakma.

tevekkül
allah'a dayanmak, güvenmek; burada fiili duayı yapmadan, sebepler dünyasının kanunlarına uymadan allah'a tevekkül kastediliyor

tevekkül-i imanî
iman edenlere yakışır tevekkül. iman kuvvetinin ve hakikatının neticesi olan tevekkül.

tevekkülvârî
tevekkül ederek.

tevekkün
musibet anında yüksek sesle bağırıp feryad etmek.

tevella
(tevelli) birisini dost edinme. * bir işi üzerine alma. * dönme, yönelme, i'raz etme. * ehl-i beyt'e tam sevgi. * akrabalık. karabet. yakınlık beslemek.

tevellu'
sevme. alâka ve aşk peydâ etme.

tevellüc
dühul etmek, dâhil olmak, girmek. * vahşi canavarların yatağı.

tevellüd
doğma. doğum.

tevellüd
doğum, doğma.

tevellüd
doğan, meydana çıkan

tevellüd
belli bir zaman içinde doğum. umumi doğumlar.

tevellüdat
belli bir zaman içinde doğum. umumi doğumlar.

tevellüdât
doğumlar, doğmalar.

tevellüh
(veleh. den) şaşakalma. şaşırıp sersemleşme. * hayran etme. * kadını çocuğunden ayırma.

tevellühât
(veleh. den) şaşakalma. şaşırıp sersemleşme. * hayran etme. * kadını çocuğunden ayırma.

tevellüt
doğan, meydana gelen

tevelvül
(velvele. den) gürültü patırdı etme.

tevelvülât
(velvele. den) gürültü patırdı etme.

tev'em
ikiz. çift doğan çocuklar. * mc: benzer, eş, mümasil.

tevêm
ikiz.

tev'eme
iki kız.

tev'emî
ikizlik.

tevennuk
dikkatle bakmak.

teverri
gizlenmek. * belirsiz etmek.

teverru'
haramdan ve şüpheli şeylerden sakınmak.

teverruk
(varak. dan) yapraklanma.

teverrukat
(varak. dan) yapraklanma.

teverrut
zor bir işe rastlama. vartaya düşme.

teverrüd
vâridolma, gelme. * gül gibi kızarma.

teverrük
sol yanı üstüne oturup iki ayaklarını sağ tarafından uzatmak.

teverrüs
(veraset. den) mirasçı olma. vâris olma.

tevessu'
genişleme, yayılma. vüs'at bulma. * zahmetsiz herkese yer bulunma.

tevessuh
(vesah. dan) paslanma, kirlenme.

tevessuk
(vüsuk. dan) inanıp güvenerek ve itimad ederek dayanma.

tevessul
ulaşma, kavuşma, bitişme. * nikâh yolu ile hısımlık, münasebet peydâ etme.

tevessü'
genişleme, yayılma. vüs'at bulma. * zahmetsiz herkese yer bulunma.

tevessü
genişleme, yayılma.

tevessü'
genişlemeler.

tevessüât
genişlemeler.

tevessüât
genişleme, yayılma. vüs'at bulma. * zahmetsiz herkese yer bulunma.

tevessüb
(vesb. den) atlama, sıçrama.

tevessüd
dayanma, istinad. * yastığa dayanma.

tevessüen
genişleme suretiyle. tevessü ederek.

tevessül
Allah'ın dergâhına yaklaştıracak amel işlemek. * sarılmak. * baş vurmak. * inanmak. * sebeb tutmak. * hırsızlık.

tevessül
başvurma, sarılma.

tevessül
başvurma, sarılma

tevessülen
başvurarak, girişerek. sebep tutarak.

tevessüm
bir şeyin işaretlerine bakarak iyice anlamak.

tevessüm
iyice anlatma.

tevesvüs
vesvese etme.

tevettür
gerginleşme, gerilme.

tevettür-ü a'sab
sinirlerin gerilmesi, sinirlenme. (bak: tevtir)

tevettür-ü habl
ipin gerilmesi.

teve'ur
bir şeyin güçlenerek halli ve yenilmesi müşkil olması. * bir hususta çetin zorlukla karşılaşmak. * konuşanın çapraşık söylemesinden ve anlaşılmadığından dolayı, dinleyenin hayrette kalması.

teveyyül
vâveylâ etme. çığlık koparma.

teveyyülât
vâveylâ etme. çığlık koparma.

tevezzug
hareket etmek.

tevezzü'
yer tutma. * dağılma. bölünme, taksim olunma.

tevezzüf
sallanmak. * evmek, acele etmek.

tevezzül
kesilmek.

teveşşi
saç ve sakalı kır olmak, alacalanmak.

teveşşuh
süslenme, takıp takıştırma. * kadın gerdanlığını takma.

teveşşuhât
süslenme, takıp takıştırma. * kadın gerdanlığını takma.

tevfik
uygun düşürme. * uydurma. muvafık kılma. * cenab-ı hakkın kuluna yardım etmesi.

tevfîk
insan iradesiyle ilâhî iradenin birbirine uygunluğu.

tevfik
bağdaştırma

tevfikan
uygun olarak. uyarak.

tevfîkan
uymakla.

tevfik-i hareket
bir şeyin olmasına ve bir nizamın icablarına uygun düşen hareket.

tevfik-i ilâhî
cenab-ı hakk'ın insanı doğru yola lütfu ile sevketmesi.(ey evliyâ-i umur! tevfik isterseniz kavanin-i âdetullaha tevfik-i hareket ediniz. yoksa tevfiksizlikle cevab-ı red alacaksınız. h.)

tevfir
artırma, çoğaltma. * bir kimsenin hakkını tam olarak verme.

tevfiye
tamam vermek.

tevfiz
evdirmek, acele ettirmek.

tevfiz
işi başkasına bırakma.

tevgir
(mübalağa ile) sıcaklatmak.

tevhid
"birleme. bir Allah'tan başka ilâh olmadığına inanma. lâ ilahe illallah sözünü tekrarlama. her yerde ve her şeyde Allah'tan başkasının te'sir hâkimiyeti olmadığını anlamak, bilmek ve bilerek yaşamak. * edb: Allah'ın varlığına ve birliğine dair yazılan manzume.insanlar, Allah'ın birliğine inananlar ve birliğine inanmayanlar olarak ikiye ayrılır. Allah'a inanmayanlar sözü, aslında Allah'ın birliğine ve sıfatlarına inanmayanlar sözünün kısaltılmış şeklidir. çünkü insanı ve kâinatı kim yaratmıştır? sorusuna inananlar da inanmıyanlar da cevap vermektedir. inanmayanların verdikleri cevaplardan ""kendi kendine olmuştur"" sözü hem mantıksızlık, hem de varlığı bir ilâh gibi tasavvur ettiklerinden kâinatta mevcut varlıklar kadar ilâh edinmiş olurlar. ""muhtelif sebepler ve şartların bir araya gelmesiyle yaratılmıştır"" diyenler, sebepleri ilâh olarak kabul etmiş ve kendisine kâinattaki sebeplerin sayısı kadar ilâhlar edinmiş olur. ""tabiat yaratmıştır"" diyenlere gelince: tabiattaki varlıklar atomlardan meydana geldiğinden hem atomu bir ilâh yerine koymuş olur ve atomlar sayısınca ilâh edinmiş olur. demek ki Allah'ın birliğine inanmayan inkârcılar, kendi düşüncelerinin ürünü olan ilâhlara tapan putperestlerden başka birşey değildir.(kur'an-ı mu'ciz-ül beyan, tevhid ve ferdiyeti pek çok tekrar ile, kuvvetli bir hararetle, yüksek bir halâvetle ders verdiği gibi, bütün enbiyâ ve asfiyâ ve evliyâ en büyük zevklerini ve saadetlerini kelime-i tevhid olan lâ ilahe illallah'da buluyorlar. l.)(arkadaş! tevhid iki çeşit olur: birisi âmiyâne tevhiddir ki, -Allah'ın şeriki yok ve bu kâinat onun mülküdür - der. bu kısım tevhid sahiplerinin fikirce gaflet ve dalâlete düşmeleri korkusu vardır. ikincisi hakiki tevhiddir ki, -Allah birdir, mülk onundur, vücud onundur. her şey onundur der. lâyetezelzel bir itikada sahiptirler. bu kısım tevhid sahipleri her şeyin üstünde cenab-ı hakk'ın sikkesini görür ve her şeyin cephesinde bulunan mührünü, damgasını okur. ve bu sâyede huzurî bir tevhid melekesi mâliki olurlar ki, dalâlet ve evhamın taarruzundan kurtulurlar. m.n.)(tevhid, yalnız tasavvurdan ibaret bir marifet değildir. belki ilm-i mantık'ta, tasavvura mukabil ve marifet-i tasavvuriyeden çok kıymettar ve bürhanın neticesi olan ve ilim denilen tasdiktir. ve tevhid-i hakiki öyle bir hüküm ve tasdik ve iz'an ve kabuldür ki; her bir şeyle rabbini bulabilir ve her şeyde hâlıkına giden bir yolu görür ve hiç bir şey huzuruna mâni olmaz. ş.)"

tevhid
birleme, allahın birliğine inanma.

tevhid
her şeyin bir olan allah'a ait olduğunu gösteren mühürler

tevhid suresi
kur'an-ı kerim'in 112. suresidir. ihlâs suresi gibi çok isimleri de vardır. (bak: ihlâs suresi)

tevhiden
birleştirerek, tevhid olarak.

tevhidî
tevhidle ilgili.

tevhid-i kıble
sadece bir yere müteveccih olmak. bir kıbleden başka kıble kabul etmemek. * mc: sadece bir üstad kabul etmek.

tevhid-i şuhud
her nereye bakılırsa Allah'ın birliğini anlamak, hissetmek. * görüş birliği.

tevhidkârâne
birleyerek.

tevhif
sopa ile vurmak.

tevhim
bir nesneye gönül vermek. * hâmile olmak ricâsını etmek.

tevhin
(vehn. den) zayıf kılmak, zâfiyete duçâr eylemek veya edilmek. * zayıfa nisbet etmek veya edilmek.

tevhiye
acele etmek.

tevhiş
ürkütme, kaçırma, korkutma.

tevhîş
ürkütme, korkutma.

tevhiş
ürküp kaçmasına sebep olmalar, ürkütmeler.

tevhişât
ürküp kaçmasına sebep olmalar, ürkütmeler.

te'vib
tesbih etmek. * sabahtan akşama kadar seyretmek.

te'vid
eğriltme.

tev'id
sözle korkutma.

tev'idât
sözle korkutma.

te'vil
"(tef'il veznindendir) bir nesneye redd ve irca' etmek. döndürmek. te'vil kelimesi, bazı müfessirlere göre, rücu' mânasına olan ""evl: "" den alınmıştır. müfessirlerce: bir âyet-i kerimenin mânasını bir nesneye irca' ile beyan etmektir. bazılarınca da (evvel: ) lâfzından alınmış olup kelâmı evveline sarf ve irca' eylemektir. bazılarınca da hükümet ve siyaset mânasına olan (iyalet: ) den alınmıştır ki, te'vil eden kimse, zihin ve fikrini kelâmdaki sırrın tetebbuuna taslit etmekten ibarettir ki, kelimeden maksud olan mâna zâhir ve söyleyenin muradı aşikâr ola. tefsir ve te'vil beynindeki fark ise: tefsir: nüzul-ü âyetin sebebinden bahs ve lügat cihetinden kelâmın mevzuuna müteallik maddeye mübâşerettir. te'vil ise: âyetlerin sırlarını ve istar-ı kelimatı (kelimeler perdesini ve zarını) inceden inceye araştırmak ve âyetin mâna ihtimâllerinin birini tâyin etmekten ibarettir ki, muhtelif vecihlere muhtemel olan âyetler olur. kur'anın anlaşılmasında birinci mertebe tenzil, ikinci mertebe te'vildir.te'vil, bundan başka ""rüya tâbir etmek"" mânasına gelir ve ""hoş kokulu bir nebat"" adıdır. (kamus tercemesi)"

têvil
sözü çevirme, ayrı mânâ verme.

te'vil
te'viller. zâhiren yakın mâna ve delil nakletmek sebebiyle başka mâna vermeler.

te'vilât
te'viller. zâhiren yakın mâna ve delil nakletmek sebebiyle başka mâna vermeler.

têvilât
teviller.

te'vim
tâzim etmek, hürmet etmek.

te'viye
"haz duyup ""oh"" demek."

tevkâf
(ev) damlamak.

tevki'
alâmet, işaret, belirti, nişan. * sultan. * kılıca nakış yapmak.

tevki'
fermanlar.

tevkid
sağlamlaştırma.

tevkif
alıkoyma, tutma. hapis olarak bekletme. vakfetme. * arafatta mevkaf olan yerde durdurmak. * bir kimsenin koluna bilezik takmak.

tevkif
alıkoyma, durdurma.

tevkif
durduran, engelleyen

tevkifhâne
hapishane.

tevkifhane
hapishane, tutukevi.

tevkifname
tutuklama yazısı.

tevkil
kendine birisini vekil etmek. vekil tâyin etmek.

tevkil
vekil tayin etme.

tevkim
zelil etmek. * katletmek, öldürmek. * hıfzetmek, korumak.

tevkir
tazim. hürmetle anmak. ihtiram etmek.

tevkis
küçük odun parçalarını ateşe atmak.

tevkit
vakit tayin etmek. vakitlendirmek.

tevkiş
tahrik etmek.

tevkıye
çok sakınmak.

tevla'
eğrilik.

tevle
sihir, efsun.

tevli'
bir nesneye beyaz noktalar yapmak.

tevlid
çocuğu doğarken almak. doğurmak. doğurtmak. * mc: sebep olmak, vücuda getirmek. * beslemek. terbiye etmek.

tevlid
doğurma, ürün verme.

tevlid
doğuran, sebep olan

tevlidât
"(tevlid. c.) meydana getirmeler, sebep olmalar. * doğurmalar, doğurulmalar; doğurtmalar."

tevlih
şaşırtma. sersemleştirme.

tevlit
doğurmak, meydana getirmek

tevliyet
bir vakfın işlerine bakma vazifesi. mütevellilik. * yüz çevirme, yüz döndürme. * fık: sâhib olunan malı peşin değeri ile başkasına tevcih etme.

tevr
ağzı büyük gönden olan bardak. * su bardağı. abdest ibriği.

tevrat
hz. musâ aleyhisselâm'a nâzil olan kitab-ı mukaddesin nâm-ı celili. (hakiki tevrat, kur'an-ı kerim ile barışıktır. şimdiki ise, çok yerleri değiştirilmiş, tahrif edilmiştir. bu kitabın aslından az bir şey kalmıştır. aklı başında ve islâmiyeti, kur'an-ı kerim'i tetkik eden yahudiler de hidayeti seçmişler ve müslüman olmuşlardır.)

tevreb
toprak.

tevrib
bir nesnenin uzunluğuyla eni arası.

tevrid
gülgün etmek. * ağacın çiçek vermesi.

tevrih
bir hâdisenin veya konuşmanın tarihini yazmak. vakit bildirmek.

tevrik
ağacın yapraklanması.

tevrim
gazaba getirme, öfkelendirme. * verem etme, verem edilme. * bedenin azâsını şişirip kabartmak.

tevris
vâris kılmak, mirâs bırakmak. malının faydasını birisine âid kılmak. * ateşi yakmak, alevlendirmek için tahrik etmek. (l.r.)

tevrit
tehlikeye düşürme, vartaya düşürme.

tevriye
örtüp gizlemek. * sözünü veya bir haberi izah etmeyip gizlemek. * edb: birkaç mânası olan bir kelimenin en uzak mânasını kasdetmek.

tevriş
kandırmak.

tevsen
f. azgın, başı sert at. * mc: dikbaşlı adam.

tevsi'
genişletme. bollaştırma.

tevsî
genişletme.

tevsib
sıçratmak. * yastık dikmek.

tevsid
yastığa dayandırma. * dayatma, dayandırma.

tevsih
(vesah. dan) kirletme, murdarlama, pisletme. * paslandırma.

tevsik
vesikalandırmak. vesikalamak. sağlamlaştırmak. yazılı hale koymak. * bir kimse hakkında -bu emindir, mutemeddir- demek.

tevsik
belgeleme.

tevsim
hacıların hac zamanı toplanmaları. * dağlamak sureti ile ten üzerine işaret koyma, döğme yapma. * isimlendirme, ad verme.

tevsim
adlandırma, mühürleme.

tevsir
yumuşak etmek, yumuşatmak.

tevsit
birini araya koyma. ortaya koyma. vâsıta etme.

tevsit
birini araya koyma.

tevtid
kazık kakma.

tevtine
yumuşak etmek, yumuşatmak.

tevtir
yay gibi germek. yaya kiriş germe.

tevv
tek.

tevvab
(tevbe. den) tevbe edenlerin tevbesini kabul eden Allah (c.c.). * çok tevbe eden.

tevzi'
dağıtmak. herkesin hisselerini ayırıp vermek. pay ederek dağıtmak.

tevzî
dağıtma, paylaştırma.

tevzi
dağıtılan

tevzi'
dağıtmak

tevzi'
tevziler, dağıtmalar. * herkese payını vermeler.

tevziât
tevziler, dağıtmalar. * herkese payını vermeler.

tevziat
tevziler, dağıtmalar.

tevzig
depretmek, hareket ettirmek.

tevzin
tartmak. ölçülü hâle koymak. * zihinde düşünüp kararlı hâle koymak.*

tevzin
dengeleme.

tevziniyet
dengelilik.

tevşi'
süsleme.

tevşih
(vişah. dan) (c.: tevşihât) süslü elbise giydirme. süsleme veya süslendirme. * kur'ân-ı kerimi usul ve kaidelerine göre okuma. * bir kimseye mücevher gerdanlık takmak. * ıst: bir eseri, büyük bir adamın adıyla süsleme. eski ilim adamları, bazı kimselerin adına kitap yazarlar, kitabın baş tarafında onların adını zikrederler, bunu yapmakla da eseri süslemiş olurlardı. * boyun bağı. * urgan ve sicim asmak.

tevşim
(veşm. den) bedene döğme yapma. iğne ile yazı yazma veya şekil yapma.

tevşimât
(veşm. den) bedene döğme yapma. iğne ile yazı yazma veya şekil yapma.

tevşiye
koğuculukta mübâlağa etmek. dedikoduculukta mübâlağa yapmak.

tey'
kusmak. * yere akmak.

teyakkun
iyiden iyiye araştırıp şüphesiz tam olarak bilmek. * tam yakınlık hâsıl etmek.

teyakkun
tam bilme.

teyakkuz
uyanık olma. * uykudan kalkma. * göz açıklığı.

teyakkuz
uyanıklık.

teyamün
her nesneyi sağından tutmak ve sağından başlamak.

teyasür
bir nesneyi solundan tutmak.

teybis
kurutma, kurulama.

te'ye
eğlenmek, durmak, oyalanmak.

teyebbüs
kuruma, kuru olma.

teyebbüsât
kuruma, kuru olma.

teyeffu'
yüce olmak, yükselmek.

teyeffün
çok yaşamak.

teyekkun
tam olarak ve iyice bilmeler.

teyekkunât
tam olarak ve iyice bilmeler.

teyemmüm
kasd. * fık: su bulunmadığı veya su bulunup da kullanılması mümkün olmadığı takdirde temiz olan toprak cinsinden bir şey ile, abdestsizliği veya gusülsüzlüğü -hadesi- gidermek maksadiyle yapılan bir ameliyedir.

teyemmüm
su yoksa toprakla temizlenme.

teyemmün
"uğur sayma. bir şeyle teberrük eylemek. bir şeyi mesut ve uğurlu saymak. * ölüyü kabirde sağ yanına yatırmak. * ""ben yemenliyim"" demek."

teyemmün
uğur sayma.

teyemmünen
uğur sayarak. teyemmün ederek.

teyessür
kolaylıkla husule gelme. * muvaffakiyet ve başarı ile bitme.

teyettüm
kulluk etmek. * aşkın insanı hor ve zelil etmesi.

teyettün
incir yemek.

teyh
(teyhâ) şaşkınlık. * hayran olmak. * tekebbürlenmek, gururlanmak.

teyha'
ıssız yer.

teyhür
yar gibi çöküp yığılmış kumluk.

te'yid
kuvvetlendirme. sağlamlaştırma. metânet verme. * doğrulama, doğru çıkarma. destekleme.

têyid
destekleme, kuvvetlendirme.

teyid
doğrulayan

te'yid
kuvvetlendiren

te'yidât
kuvvetlendirme. sağlamlaştırma. metânet verme. * doğrulama, doğru çıkarma. destekleme.

têyiden
desteklemekle.

te'yis
(ye's. den) me'yus etme, ye'se düşürme. umutsuzlaştırma.

teykan
çok sıçrayan kişi. çok sıçrayan kimse.

teykin
tam olarak ve iyice bildirme.

teykinât
tam olarak ve iyice bildirme.

teyma'
sahra, çöl, yaban.

teymim
teyemmüm ettirme.

teys
erkek keçi, teke.

teys
erkek keçiler, tekeler.

teysir
(yüsr. den) kolaylaştırma. kolaylaştırılma.

teyyar
hazırlanmış. * dalga.

teyyas
teke besleyen ve teke tutan kişi.

te'z
yara. * cenk edip döğüşürken birbirine yakın olup yoldaşını gözetmek.

tez
çabuk çabuk

tezabüh
bir karış miktarı yeri yarmak. * birbirini boğazlamak.

tezacür
birbirini kandırıp bir iş üzerine ümitlendirme.

tezad
iki şeyin birbirine zıt olması. aksilik. terslik. * edb: mânaca birbirine zıt olan kelimeleri bir arada toplamak.

tezâd
zıtlık, aykırılık.

tezadd-ı tâbi'
sonradan gelenin, tâbi olanın zıt olması. tâbi olanın zıt oluşu.

tezâdî
tezatla ilgili.

teza'fur
elbiseye ve gövdesine za'ferân sürmek.

tezafür
birbirine yardımcı olma. * bir yere toplanma.

tezaggum
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak.

tezahhul
ırak olmak, uzaklaşmak.

tezahhür
arkalanmak.

tezahzuh
uzak olmak.

tezahüf
muharebede iki taraf askerlerinin karşılaşıp çatışması.

tezahüm
birbirine sıkıntı vermek. halk kalabalık edip birbirine sıkıntı vermek.

tezâhüm
sıkışma, yığılma.

tezahür
"meydana çıkma, belirme, görünme. gösteriş. * birbirini korumak, birbirine arka olmak. * arkalaşmak; yâni birbirine yardım etmek. * avretine zıhar etmek, yani zevcesinin arkasını validesinin arkasına teşbih ederek ""zuhruki kezuhri ümmî"" demek."

tezâhür
belirme, görünme.

tezahür
görünen (bk. -h-r)

tezâhür
ortaya çıkan, görünen

tezahür
görünüşler. gösterişler. gösteriş için toplanmak.

tezahürât
görünüşler. gösterişler. gösteriş için toplanmak.

tezâhürât
görünmeler, gösterişler.

tezakir
tezkereler.

tezakkuf
bir şeyi sür'atle alıp yemek.

tezakkum
"lokma lokma etmek. * kaymak ile hurmayı karıştırıp yemek. (o taama ""zekkum"" derler.)"

tezakür
birbirini zikretmek.

tezallüm
birisinin zulmünden şikâyet etme. (bak: tazallüm)

tezalüm
zulm edişmek.

tezamür
birbirini kandırmak.

tezarüf
zarif olmak isteme.

tezauf
(zı'f. dan) kat kat olmak, bir misli artmak. iki kat olmak.

tezâuf
kat kat oluş.

teza'um
yalan olmak.

tezavül
bir şeyi ortaya çıkarma, bir şeyi meydana getirme.

tezavür
birbirini ziyâret etme, gidip görme. * vazgeçme, yoldan çıkma, udul etmek. * eğilip meyletme.

tezâvürat
birbirini ziyâret etme, gidip görme. * vazgeçme, yoldan çıkma, udul etmek. * eğilip meyletme.

tezayug
meyledişmek, haktan dönmek.

tezayuk
sıkışma.

tezayüd
(ziyadet. den) ziyadeleşme, artma, çoğalma. * söz ve sair şeyleri tekellüfle çoğaltma.

tezâyüd
ziyadeleşme, artma.

tezayüd
artma

tezâyüd
artma

tezayüd
artmalar, ziyadeleşmeler, çoğalmalar.

tezayüdât
artmalar, ziyadeleşmeler, çoğalmalar.

tezayül
ayrılmak.

teza'zu'
mâni olma, önleme, engel olma.

tezbib
bir şeyin içine kuru üzüm koyma. * yaş meyveyi kurutma.

tezbih
çok boğazlatmak.

tezbil
(toprağı) gübreleme.

tezbir
(zebr. den) yazma veya yazılma. * bez kenarına saçak yapmak.

tezbirât
(zebr. den) yazma veya yazılma. * bez kenarına saçak yapmak.

tezciye
az nesne.

tezebbu'
kişinin hulku yaramaz olmak, kötü huylu olmak.

tezebbüd
köpürme, köpüklenme. kaymaklanma, kaymak bağlama.

tezebzüb
karışıklık. mütereddit olmak. kararsızlık.

tezebzüb
kararsızlık.

tezeccüc
(kaş) ince olmak.

tezehhuk
bâtıl olmak. * helâk olmak, mahvolmak.

tezehhur
denizin köpürüp taşması.

tezehhüd
kendini dindar göstermek. sun'i surette dindar olmak. * dünyevî ve nefsanî şeylerden elini çekmek, ibadet etmek.

tezehhüd
dünyadan elini eteğini çeker görünme.

tezehhür
çiçeklenme. * yıldıramak, parlamak.

tezehhürat
çiçeklenme. * yıldıramak, parlamak.

tezekki
mânevi temizlenme. ahlâken yükselme. * zekât verme.

tezekki
manen temizlenme.

tezekkür
unuttuktan sonra hatıra getirmek. zikretmek. * bir şeyi ders gibi tekrar ile ezbere almak. * birkaç kişi toplanıp iş üzerine görüşmek.

tezekkür
zikretme, anma.

tezekkür
tezekkürler.

tezekkürât
tezekkürler.

tezelluk
kayma, sürçme.

tezellül
zillete katlanmak. aşağılanmak. alçalmak. hor ve hakir olmak. kendini alçak tutmak.

tezellül
zillete düşme, alçalma.

tezellül
alçalma, kendisini küçük düşürme

tezellül
alçalmalar, küçülmeler, zillete katlanmalar.

tezellülât
alçalmalar, küçülmeler, zillete katlanmalar.

tezelzül
sarsıntı. * sarsılma, deprenme.

tezelzül
sarsılma.

tezelzül
sarsılma

tezelzülî
sarsıntı ile alâkalı. sarsıntı nev'inhden.

tezemmül
bürünmek. sarılmak. örtünmek. (bak: müzzemmil)

tezemmüm
kişi kendi üzerine hak lâzım kılmak. * ahd ü eman etmek. * arlanmak. utanıp çekinmek.

tezemmün
sür'atle gitmek.

tezemmür
savaşmak.

tezemrüm
çağrışmak.

tezenbür
kibirlenme.

tezenduk
zındıklaşma. hak yolundan dönme. kâfir olmak.

tezennüb
kuyruk sallandırmak.

tezennür
zünnar kuşanmak.

tezerri
üstüne binmek.

tezerru'
elle tartmak. bir nesneyi kolla oranlamak. * yemeği çok yemek. * çok konuşmak.

tezerruk
ayrılmak, dağılmak.

tezevvuk
(zevk. den) tad alma, zevk alma. tatma.

tezevvukat
(zevk. den) tad alma, zevk alma. tatma.

tezevvüc
(zevc. den) evlenme, kadın eş alma, zevce edinme.

tezevvüc
evlenme.

tezevvüc
evlenmeler, zevce edinmeler.

tezevvücât
evlenmeler, zevce edinmeler.

tezevvücât
evlenmeler.

tezevvücât
(zevc. den) evlenme, kadın eş alma, zevce edinme.

tezevvüd
azıklanma. yanına yiyecek alma.

tezeyyug
haktan ayrılmak. * kadının süslenip dışarı çıkması.

tezeyyüb
ağzının köpüğü kenarına yığılmak. * yaş üzümün kuruması.

tezeyyüd
ziyadeleşme, çoğalma, artma. * tekellüfle sözü uzatma.

tezeyyüd
çoğalma.

tezeyyün
süslenme. bezenme.

tezeyyün
zinetlenme, süslenme.

tezeyyün
süslenmeler, ziynetlenmeler.

tezeyyünât
süslenmeler, ziynetlenmeler.

tezeyyün-ül ezhâr
çiçeklerin tezeyyünü, ziynetlenmeleri.

teze'zü'
kendini hor göstermek.

tezfif
hazırlamak. * katli sür'atlendirmek.

tezfit
ziftleme, zift sürme.

tezgâh
f. dokuma âleti. * ticaret masası. iş yeri.

tezgâh
dokuma aleti, işyeri.

tezhib
(zeheb. den) (c.: tezhibât) yaldızlama işi, yaldızlama sanatı. * süsleme. * altın sürme. * dişlere altın dolgu yapma, çürümüş dişleri altınla doldurma.

tezhib
yaldızlama, süsleme.

te'zin
ezan okutma. * bağırıp ilân etme.

te'ziye
eziyet etme, cefa çektirme.

tezkâr
(tizkâr) zikretme, hatırlatma, anma, yâdolunma.

tezkâr
anma, zikretme.

tezkere
(tezkire) pusula. * herhangi bir iş için izin verildiğini bildirmek üzere alınan resmî vesika. * bazı meslek sahipleri için yazılan, o şahsın şahsî ve meslekî durumu hakkında bilgi. biyografi.

tezkere
pusula, izin belgesi.

tezkik
davarın derisini hilâf-ı âdet üzerine başı tarafından yüzmek.

tezkin
teşbih etmek, benzetmek.

tezkir
hatırlatma. * vazifeyi veya cenab-ı hakk'ın emirlerini hatırlatma. vaaz ve nasihat etme. tenbih ve ikaz etme. * gr: bir kelimeyi müzekker kılmak.

tezkir
hatırlatma.

tezkire
pusula, izin belgesi.

tezkire
hatırlatma yazısı, not.

tezkire
tezkereler.

tezkir-i müsellemât
müsellematı, hakikat olduğu aşikâr bilinen şeyleri, hususları hatırlatmak, tekrar etmek.(talim-i nazariyattan ziyade tezkir-i müsellemâta ihtiyaç var. s.)

tezkit
doldurmak.

tezkiye
doğruluğuna şehadet etmek. * zekât vermek. * zekât almak. * pak ve temiz etmek. * övmek, medhetmek. * birisinin durumu hakkında soruşturmak.

tezkiye
temize çıkarma.

tezkiye-i nefs
nefsini temiz bilmek. kusuru üzerine almamak. nefsini kusursuz addetmek. * nefsi kötü şeylerden temizlemek, hayra yöneltmek.

tezlik
keskin yapmak. * dayandırmak.

tezlil
birisini tahkir etme, aşağılatma. zelil ve hakir bulma.

tezlil
zillete düşürme, aşağılama.

tezlil
aşağılama, küçük görme, horlama

tezlim
beraber etmek. * yumuşatmak. * değirmen döndürmek.

tezmil
gizlemek. bir şeyi elbiseye sarmak. esvaba sarınıp bürünmek. * örtü.

tezmim
yular takma.

teznib
bir şeye ilâve, ek, zeyl takma, yazmak. zeyl ve ilâve. kuyruk takmak.

teznib
ek, ilave.

teznib
ilâveler, eklemeler. ekler.

teznibât
ilâveler, eklemeler. ekler.

teznid
çakmakla ateş yakma. * başını devamlı önüne eğdirmek.

teznie
darılmak.

teznim
nişan ettirmek, işaretlendirmek.

tezniye
zinaya mensup etmek.

teznub
kuyruğu tarafından olmaya başlayan hurma salkımı. * tülbendin aşağı sarkan tarafı.

tezri'
öksürme. * genirmek.

tezrib
keskinletmek.

tezrice
sülün kuşu.

tezrif
çoğaltmak.

tezriye
savurmak. * koyunun yününü kırkıp arkasında bir miktarını bırakmak. * zelil etmek, kepâze yapmak.

tezvi'
korkutmak.

tezvib
eritme, eritilme.

tezvibât
eritme, eritilme.

tezvic
nikâhla bir kadını aldırmak. birbirine eş yapmak. evlendirmek.

tezvic
evlendirme.

tezvid
sürmek. * reddetmek.

tezvik
süslemek, tezyin etmek.

tezvir
söze yalan karıştırma. yalan söze ziynet verme. * şahidin şehadetini iptal etme. * kendini ziyaret edene ikram etme.

tezvir
söze yalan karıştırma.

tezvirât
söze yalan karıştırmalar.

tezviren
tezvir yoluyla.

tezyid
artırma, çoğaltma, fazlalaştırma.

tezyid
arttırma.

tezyid
arttıran

tezyid
artırmalar, çoğaltmalar, ziyadeleştirmeler.

tezyidât
artırmalar, çoğaltmalar, ziyadeleştirmeler.

tezyid-i gayret
gayreti artırma.

tezyif
çürütmek. küçük düşürmek. eğlenmek, alaya almak. * bir şeyin dışını tezyin ve tanzim edip, içini fena yapmak. kötü ayar etmek. * tahkir etmek.

tezyif
çürütme, küçük düşürme.

tezyif
hakaret etme, küçük görme

tezyifât
çürütmeler, küçük düşürmeler.

tezyifkârâne
küçük düşürürcesine.

tezyil
ayırmak.

tezyin
süslemek. bezemek. donatmak.

tezyin
süsleme.

tezyin
süsleyen

tezyinât
süsler. ziynetler.

tezyinât
süsler, süslemeler.

tezyinât-ı lafziyye
(muhassınat-ı lafziyye de denir. ilm-i bediin iki bölümünden ikinci bölümüdür. ) kelâmın lafzında olan ve göze hitab eden edebî san'atlar. cinas, seci' gibi.

teçhiz
cihazlanan, donanan

teşabüh
benzeşme. birbirine benzeme.

teşâbüh
birbirine benzeme, benzerlik.

teşabük
şebekelenme. karışık, dolaşık hâl alma.

teşabür
birbiriyle karışlarını ölçmek. * kavga etmek için birbirine karşı gelmek.

teşacür
(şecer. den) sopalarla vuruşma. birbirine girme kavga, dövüş.

teşaff
kap içinde olan suyu içmek.

teşahh
bahillik edişmek.

teşahhub
akmak, seyelan etmek.

teşahhum
(şahm. dan) yağlanma, semirme, şişmanlama.

teşahhus
şahıslanma, belirlenme. tarif edilebilir hâle gelme.

teşahhus
şahıslanma, belirme.

teşahhus
şahsiyet, kişilik vermek

teşahhusat
teşahhuslar.

teşahhusât
şahıslanma, belirlenme. tarif edilebilir hâle gelme.

teşahus
deprenmek. muhtelif etmek, çeşitli yapmak.

teşahüd
hazır olmak.

teşaki
(şekvâ. dan) birbirinden şikâyet etme. * dertleşme.

teşakk
muhalefet edişmek, uyuşamamak. * zor ve meşakkatli olmak.

teşakkuk
(şakk. dan) yarılma, ikiye ayrılma.

teşakül
(şekl. den) şekil ve suretçe bir olma. birbirine uyma.

teşaküs
husumet edişmek, düşmanlık yapmak.

teşam
yılışmak, gülüşmek. * koklaşmak.

teşamuh
(şemh. den) yüce, büyük, yüksek olmak. yükselmek.

teşanü'
buğz edişmek, kin gütmek.

teşarük
ortaklık etme. birbirine ortak olma.

teşatüm
(şetm. den) sövüşme.

teşa'u'
fiz: ışığın merkezden etrafa doğru dalgalanması.

teşa'ub
perâkende ve kol kol olup bölükler ve şubeler sahibi olma. * bozuk bir şeyin düzelmesi. * ıraklaşmak.

teşaub
şubelenme. ayrılıp kol kol olma. çatallaşma. kısımlara ayrılma.

teşâub
şube şube olma.

teşaub
şubelere, bölümlere ayrılma

teşa'ub
şubeler. bölük bölük, kısım kısım olmalar.

teşa'ubât
şubeler. bölük bölük, kısım kısım olmalar.

teşa'ub-u akvam
kavimlerin kısım kısım, şube şube olması.

teşa'ul
(şu'l. den) parlama, tutuşma.

teşa'ur
(şa'r. dan) kıllanma, tüylenme.

teşaur
şâirlik taslamak. kendini şâir gibi göstermek.

teşâur
şairlik taslama.

teşa'us
tozlu topraklı olmak. kirlenmek. paslanmak.

teşavür
(şurâ. dan) danışma, müşâvere etme.

teşavüs
gururlanıp gözücuyla bakmak.

teşayu'
birbiriyle yâr olmak.

teşaüm
şom tutmak.

teşaün
eskimek.

teşa'şu'
şaşaalanma, parıldama.

teşbi'
karnını doyurma.

teşbib
saç ve sakal ağarmak. * ateş yakma. * kasidede mahbubdan bahsetme.

teşbih
yassı ve enli yapmak.

teşbih
benzetme.

teşbih
benzetmeler, teşbihler, benzetilmeler.

teşbihât
benzetmeler, teşbihler, benzetilmeler.

teşbihât
benzetmeler.

teşbihperest
benzetme düşkünü.

teşbih-perestlik
kelâmda lüzumundan fazla teşbihe yer vermek.

teşbik
(şebeke. den) şebekeleştirme, ağ biçimine koyma.

teşbir
karışlama. * ölçme.

teşbit
bir kimseyi işinden geciktirme, mani olma.

teşci'
şecâatlandırma, cesaret verme. bahadırlık etme.

teşcî
şecaatlandırma, cesaret verme.

teşci
cesaretlendiren

teşcî
cesaretlendirmek

teşcir
(şecer. den) ağaçlandırma.

teşdib
arıtmak, temizlemek. * tımar etmek.

teşdid
şiddetlendirme, sağlamlaştırma, kuvvet verme. * gr: harfi iki defa okuma. harfi şeddeli okumak.

teşdid
şiddetlendirme.

teşdid
şiddetlendirmek

teşdih
baş yarmak.

teşebbu'
tok değilken kendini tok göstermek.

teşebbüb
şap haline gelme, şaplaşma.

teşebbüh
benzemek, müşâbehet etmek. zorla benzemeğe çalışmak.

teşebbüh
benzeme.

teşebbüh
benzeme

teşebbüh-ü bi-l vâcib
"(doğum : m.ö. 384) yunan filozoflarından olup eflatun'un talebesidir. mantık, ahlâk, siyaset, iktisad, felsefe kitapları vardır. ruhun bakiliğine inanırdı. tecrübeden ziyâde akla fazla kıymet verdiğinden çok yanılmıştır. (silsile-i felsefenin en mükemmel fertleri ve o silsilenin dâhileri olan eflatun ve aristo, ibn-i sina ve fârâbi gibi adamlar ""insaniyetin gayet-ül gayâtı : (teşebbüh-ü bil-vâcib) dir. yâni vacib-ül vücud'a benzemektir."" deyip fir'avunane bir hüküm vermişler ve enaniyeti kamçılayıp şirk derelerinde serbest koşturarak, esbabperest, sanemperest, tabiatperest, nücumperest gibi çok enva-i şirk taifelerine meydan açmışlar. insaniyetin esasında münderic olan acz ve zaaf, fakr ve ihtiyaç, naks ve kusur kapılarını kapayıp, ubudiyetin yolunu seddetmişler. tabiata saplanıp, şirkten tamamen çıkamayıp, şükrün geniş kapısını bulamamışlar...nübüvvet ise: gaye-i insaniyet ve vazife-i beşeriyet, ahlâk-ı ilâhiyye ile ve secaya-yı hasene ile tahalluk etmekle beraber, aczini bilip kudret-i ilâhiyyeye iltica, zaafını görüp kuvvet-i ilâhiyyeye istinad, fakrını görüp rahmet-i ilâhiyyeye itimad, ihtiyacını görüp gına-yı ilahiyyeden istimdad, kusurunu görüp afv-ı ilahiyyeye istiğfar, naksını görüp kemâl-i ilahiyyeye tesbihhan olmaktır diye, ubudiyetkârane hükmetmişler.işte diyanete itâat etmiyen felsefenin böyle yolu şaşırdığı içindir ki; ene, kendi dizginini eline almış, dalâletin herbir nev'ine koşmuş. işte şu vecihteki ene'nin başı üstünde bir şecere-i zakkum neşvünema bulup, âlem-i insaniyetin yarısından fazlasını kaplamış. s.)"

teşebbük
(şebeke. den) ağ şeklini alma. şebekeleşme. * parmaklarını birbirine giriştirmek.

teşebbüs
bir işe girişmek. bir işi ilk olarak teklif etmek. * sağlam bir niyetle bir şeye başlamak. * el ile yapışıp bırakmamak.

teşebbüs
bir işe girişme.

teşebbüs
başvurmak, girişmek

teşebbüskârâne
işe girişircesine.

teşeccu'
bahâdırlık göstermek, kahramanlık yapmak.

teşeccür
ağaçlanma, ağaçlaşma.

teşedduk
ağzın köşesiyle konuşmak.

teşeddüd
sertleşme. kuvvet ve dayanıklık kesbetme. şiddetlenme. çok şiddetli olma. * keskinleşme.

teşeddüt
şiddetlenme.

teşeffi
rahatlamak. şifâ bulmak. * öc almak. öc veya intikam almakla yüreği soğumak.(tenkidin sâiki ya nefretin teşeffisidir veya şefkatin tatminidir. dostun veya düşmanın ayıbını görmek gibi...r.n.)

teşeffi
intikam alma, kalbi buz gibi olma.

teşeffi-i gayz
öfkesinin öcünü alarak rahatlamak. intikam alarak yüreğini soğutmak.

teşeffu'
şafiî mezhebine geçmek. şafiî olmak.

teşehhi
hırsla istemek. iştahlanmak.

teşehhi
iştahla isteme.

teşehhut
maktulün kan içinde yuvarlanması.

teşehhüd
"şehadet getirmek. * namazdaki şehadet miktarı oturmak ve ""et-tahiyyât"" okumak."

teşehhüd
şehadet getirme, namazda oturma.

teşekki
şekvada bulunma. kötü ahvalini ihbar ile şikâyet etme.

teşekki
şikayet etme.

teşekkî
şikâyet eden

teşekkiyat
şikayet etmeler.

teşekkiyât
şekvada bulunma. kötü ahvalini ihbar ile şikâyet etme.

teşekkük
şek ve şüphe etme.

teşekkük
kuşkulanma.

teşekkül
şekillenme. şekil alma. * meydana gelme.

teşekkül
şekillenme, oluşma.

teşekkül
oluşan, meydana gelen

teşekkül
teşekküller. şekillenmeler. * kuruluşlar.

teşekkülât
teşekküller. şekillenmeler. * kuruluşlar.

teşekkülât
şekillenmeler, oluşmalar.

teşekkülât-ı arziye
"dünyanın ilk yaratılışı.( $ey arkadaş! bu âyet, arzın semadan evvel yaratılmış olduğuna delâlet eder ve $ $ âyeti de semavatın arzdan evvel halkedildiğine dâlldir. ve $ âyeti ise ikisinin bir maddeden beraber halkedilmiş ve sonra birbirinden ayırd edilmiş olduklarını gösteriyor. şeriatın nakliyatına nazaran, cenab-ı hak bir cevhereyi, bir maddeyi yaratmıştır, sonra o maddeye tecelli etmekle bir kısmını buhar, bir kısmını da mâyi kılmıştır; sonra mâyi kısmı da, tecellisiyle tekâsüf edip köpük kesilmiştir; sonra arz veya yedi küre-i arziyeyi o köpükten halketmiştir. bu itibarla, herbir arz için hava-i nesimiden bir sema hasıl olmuştur; sonra o madde-i buhariyeyi bastetmekle yedi kat semavatı tesviye edip yıldızları içine zer'etmiştir; ve o yıldızlar tohumuna müştemil olan semavat, in'ikad etmiş, vücuda gelmiştir.hikmet-i cedidenin nazariyatı ise şu merkezdedir ki: görmekte olduğumuz manzume-i şemsiye ile tâbir edilen güneşle ona bağlı yıldızlar cemaati, basit bir cevhere imiş; sonra bir nevi' buhara inkılâb etmiştir; sonra o buhardan, mâyi-i nâri hasıl olmuştur; sonra o mâyi-i nâri, bürudet ile tasallüb etmiş, yani katılaşmış; sonra şiddet-i hareketiyle bazı büyük parçalarını fırlatmıştır, o parçalar tekâsüf ederek seyyarat olmuşlardır; şu arz da onlardan biridir. bu izahata tevfikan, şu iki meslek arasında mutabakat hasıl olabilir. şöyle ki:""ikisi de birbirine bitişikti, sonra ayrı ettik."" mânasında olan $ nın ifadesine nazaran, manzume-i şemsiye ile arz, dest-i kudretin madde-i esiriyeden yoğurmuş olduğu bir hamur şeklinde imiş. madde-i esiriye, mevcudata nazaran akıcı bir su gibi mevcudatın aralarına nüfuz etmiş bir maddedir. $ âyeti, şu madde-i esiriyeye işarettir ki: cenab-ı hakk'ın arş'ı, su hükmünde olan şu esir maddesi üzerinde imiş. esir maddesi yaratıldıktan sonra, sâniin ilk icadlarının tecellisine merkez olmuştur. yani esiri halkettikten sonra, cevâhir-i ferd'e kalbetmiştir. sonra bir kısmını kesif kılmıştır ve bu kesif kısımdan, meskûn olmak üzere yedi küre yaratmıştır. arz, bunlardandır. işte arzın, hepsinden evvel tekâsüf ve tasallüb etmekle acele kabuk bağlıyarak uzun zamanlardan beri menşe-i hayat olması itibariyle hilkat-i teşekkülü semavattan evveldir. fakat arzın bastedilmesiyle nev'-i beşerin taayyüşüne elverişli bir vaziyete geldiği semavatın tesviye ve tanziminden sonra olduğu cihetle, hilkatı, semavattan sonra başlarsa da, bidayette, mebde'de ikisi beraber imişler. binâen alâhâzâ, o üç âyetin aralarında bulunan zahirî muhalefet, bu üç cihetle mutabakata inkılâb eder. i.i.)"

teşekkür
"yapılan iyilikten memnun kalındığını bildirmek için söylenen şükür ifadesi. * şükür etmek. * birisine karşı ""sağ ol, var ol, ömrüne bereket"" gibi söylenen minnet sözleri."

teşekkür
şükretme.

teşekkür
teşekkürler.

teşekkürât
teşekkürler.

teşekkürât
teşekkürler.

teşekkürnâme
teşekkür yazısı.

teşelşül
suyun yüksek bir yerden aşağı şarıltı ile dökülmesi, çağlayan oluşturması. * soğuk su banyosu yapma, duş yapma.

teşelşülât
suyun yüksek bir yerden aşağı şarıltı ile dökülmesi, çağlayan oluşturması. * soğuk su banyosu yapma, duş yapma.

teşemmül
ihrama bürünme.

teşemmüm
(şemm. den) koklama.

teşemmür
işe hazırlanma.

teşemmüs
(şems. den) güneşleme, güneşe çıkma. * güneş çarpması.

teşemmüt
hayırla ve bereketle duâ etmek.

teşennüc
(şenc. den) (c.: teşennücât) buruşuk olma, buruşma. * adalelerin gerilip büzülmesi, kasılması. * korkmak. * titremek.

teşennüf
küpe takınma. * süslenme.

teşennün
adamın ihtiyarlıktan dolayı derisinin buruşup kuruması. * eskimek.

teşerru'
şeriata uygun davranma.

teşerruk
güneşte oturmak.

teşerrüb
suyu kendine çekme, içme. * meşreb sahibi olma.

teşerrüb
içme.

teşerrüb
içme, içine çekme

teşerrüf
şereflenme. şeref bulma. ulviyete erişme.

teşerrüf
şereflenme.

teşerrüf
şereflenmek, saygı görmek

teşerrüf
şeref duymalar, şereflenmeler. saygı göstermeler, hürmet etmeler.

teşerrüfât
şeref duymalar, şereflenmeler. saygı göstermeler, hürmet etmeler.

teşetti
(şitâ. dan) kışlama. kış mevsimi boyunca bir yerde oturma. kışı geçirme.

teşettüt
dağınık olma. dallara ayrılma. çatallaşma. dağılma. perişan olma.

teşettüt
dağınıklık, çatallaşma.

teşe'ub
budaklanmak. * perâkende olmak, dağılmak, saçılmak.

teşevvuk
şevklenme, istek gösterme, arzu etme, sevinme.

teşevvüh
çirkinlik.

teşevvüş
karma karışık olma. * bulanıklık, karışıklık.

teşevvüş
karışıklık, bulanıklık.

teşevvüşât
bulanıklıklar.

teşeytun
yaramazlık etmek.

teşeyyu'
şiilik taslamak. şii olma. (bak: şia) * vedalaşmak. * ardınca ve peşinden gitmek.

teşeyyû
şiîleşen.

teşeyyuh
şeyh olduğunu iddia etmek. şeyhlik taslama. * ihtiyarlama, yaşlanma.

teşeyyüb
ihmalcilik, kayıtsızlık.

teşeyyübât
ihmalcilik, kayıtsızlık.

teşeyyüd
yükseltme. sağlamlaştırma.

teşeyyüh
(şeyh. den) ihtiyarlama. * şeyhlik iddiasında bulunma.

teşezzi
pâre pâre olmak. pârelenmek.

teşezzüb
dağılma, dağınık olma.

teşezzün
yoğun ve katı olmak.

teşezzür
ayrılmak. * korkmak. * hazırlanmak. * davara binmek.

teşe'üm
kötüye yorma. uğursuz sayma. bu anlayış dinimizde men edilmiştir. * sola dönme. * sola yatma.

teşêüm
kötüye yorma.

teşfi'
şefaat etmek, affı için sebep olmak.

teşfiye
(şifâ. dan) iyileştirme, şifalandırma.

teşhir
göz önüne serme, gösterme. sergi serip âleme ilân etme. * meşhur ve nâmdâr kılmak. * kılıç sıyırma.

teşhir
serme, gösterme.

teşhir
sergileyen

teşhirgâh
f. sergi yeri, herkese gösterme yeri.

teşhirgâh
sergi yeri.

teşhirgâh-ı enâm
f. mahlukatın herkese gösterildiği yer, dünyâ.

teşhir-i silâh
silâh çekme.

teşhis
şahıslandırma. şekil ve suret verme. seçme, ayırma, ne olduğunu anlama. tanıma. * hastalığın ne olduğunu anlayıp bilmek. * edb: canlılandırmak, suretlendirmek. * eşyaya şahsiyet vermek.

teşhis
şahıslandırma, tanıma.

teşhis
belirleyen

teşhit
kana bulaştırmak.

teşhiye
"""gönlün ne isterse sana vereyim"" demek."

teşhiz
(şahz. dan) sivriltme, keskinleştirme. * bileme. * gücünü, kuvvetini artırma. *uyandırma.

teşhizât
(şahz. dan) sivriltme, keskinleştirme. * bileme. * gücünü, kuvvetini artırma. *uyandırma.

te'şib
kandırmak.

teş'ib
şubelere ayırma, dallandırma.

teş'ibât
şubelere ayırma, dallandırma.

teş'il
(şu'l. den) parlatma. tutuşturma, alevlendirme.

te'şir
gedik etmek.

teşkih
hurma koruğu renklenmeye başlamak.

teşkik
(şakk. dan) parça parça yarma. ikiye ayırma. yarmak.

teşkik
kuşkulandırma.

teşkikât
şek ve şüpheler. şüphede bırakmalar.

teşkikât
kuşkulandırmalar.

teşkikât
şüphede bırakmak

teşkil
vücud vermek. suretlendirmek. şekil vermek. meydana getirmek. * atın iki önayağı ve art ayağının birisinin beyaz olması.

teşkil
biçimlendirme, oluşturma.

teşkil
oluşturan

teşkilât
tertipli ve düzenli çalışan birlik.

teşkilât
teşkiller, örgüt.

teşkilât-ı esasiye
"anayasa. kanun-u esasî. devletin temel kuruluş şeklini tayin eden ve teşrinin yani meclisin, hükümetin ve mahkemelerin salâhiyetleri nasıl kullanılacağını; vatandaşların umumi hak ve hürriyetlerini gösteren temel kanunlardır."

teşmi'
(şem'. den) mumlama, bal mumuna batırma.

teşmil
şâmil kılmak. ihata eylemek. kaplamak. ihrama bürünmek ve sür'atle yürümek.

teşmil
genelleştirme, kaplama.

teşmil
şâmil kılar, onları da (zulmünün) içine alır

teşmim
(şemm. den) koklatma. koklatılma.

teşmir
(şemr. den) sıvama veya sıvanma.

teşmir-i sâid
kolları sıvama. * mc: bir işe iyice adamakıllı girişme.

teşmis
(şems. den) güneşe tutma, güneşe serme. * güneşe tutup hasta etme.

teşmit
"aksıran kimseye: ""yerhamükâllah: Allah sana merhamet etsin"" deme."

teşmiyet
aksırana karşı hayır ve bereketle duâ etmek.(yerhamükümullâh: Allah size merhamet ve rahmet ihsan etsin) meâlinde dua etmek.

teşmiyet
aksırana dua etmek.

teşne
f. susamış. * mc: istekli, çok arzulayan, heveskâr.

teşne
susamış, pek istekli.

teşne
f. istekliler. * susamışlar.

teşnedil
candan ve yürekten isteyen.

teşnedilân
candan ve yürekten isteyen.

teşnegân
f. istekliler. * susamışlar.

teşnegî
f. susama.

teşneleb
f. dudağı kurumuş, çok susamış. yanık, susuz.

teşni'
başa kakmak. * davara binmek. * silâh takınmak. * kötülük yapmak. kötü göstermek. ayıplamak. * birisinin çok şeni' olduğunu söylemek.

teşni'
ayıplamalar, çirkin bulmalar.

teşniât
ayıplamalar, çirkin bulmalar.

teşniat
ayıplamalar, çirkin bulmalar.

teşnif
küpe takma. küpe takınma. * süslenme. küpe ile süsleme.

teşnir
ayıp vermek.

teşri'
yolu açık ve vâzıh kılma. * şeriata isnad ve nisbet eylemek. * kanun vaz' ve tenfiz eylemek. * peygamberimizin (a.s.m.) şeriata dair emretmesi. * havuza su getirmek.

teşrî
kanun yapma.

teşri' eylemek
dinî emir ve yasakları bildirmek. kanun bildirmek. bir emrin kanun gibi tatbikini istemek.

teşric
cem'etmek, birbiri üstüne yığmak. * kerpiçi yerinden ayırmak.

teşrid
ayırma, dağıtma. dilim yapıp kesmek. * nefyetme, kovalama. * belâya atma. ürkütüp kaçırma. sevketme. * birisinin ayıbını teşhir eylemek.

teşrif
şereflendirmek. yüksek yere çıkmak. şeref vermek. * bir yere buyurmak.

teşrif
şereflendirme.

teşrif
şeref verme, şereflendirme

teşrif
resmî kabul ve ziyaretlerdeki kabul merasimi. protokol.

teşrifat
resmî kabul ve ziyaretlerdeki kabul merasimi. protokol.

teşrifat
şereflendirmeler.

teşrifatçı
süslü ve abartılı sözler

teşrih
bir kitap veya ibareyi anlaşılır şekilde açıklamak, tafsilât vermek. inceden inceye didikleyip araştırmak. * tıb: bir cesedi kesip parçalara ayırarak incelemek.

teşrih
açma, açıklama.

teşrih
açıklama

teşrihat
açıklamak, tafsilât vermek, inceden inceye araştırmak.

teşrihat
açıklamalar.

teşrihat-ı hikemiye
hikmet ve felsefe nazarıyla yapılan araştırma, açıklama.

teşriî
(teşriiye) şeriatla, kanun ile, kanun yapma ile alâkalı, şeriata müteallik, kanuna dair.

teşriî
şeriatla ilgili.

teşri'-i evamir
emirleri, işleri şeriata göre yürütme, idare etme, işleri şeriata uygun kılma.

teşriî masuniyyet
(masuniyyet-i teşriiye) milletvekillerinin meclis'te izhar ettikleri fikir ve verdikleri reylerden, mes'uliyete tâbi olmamaları.

teşrik
güneşlendirme. güneşte kurutma. * eti parçalayıp güneşte kurutma. * doğu tarafına gitme.

teşrik
ortak etme.

teşrik
ortak etme

teşrik tekbirleri
zilhiccenin dokuzuncu günü, yani kurban bayramının arefe günü, sabah namazından başlayarak, bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar olan, her farz namazın selâmından sonraki alınan tekbirler.

teşrik-i mesaî
birlikte çalışmak. işbirliği etmek. bir işi beraber yapmak.

teşrikimesâî
iş birliği.

teşrim
yarmak. * yırtmak.

teşrin
eskiden yılın on ve onbirinci aylarına verilen ortak isim.

teşrin-i evvel
ekim ayı.

teşrin-i sâni
kasım ayı.

teşrînievvel
ekim ayı.

teşrînisani
kasım ayı.

teşrir
güneşte bez serip kurutmak.

teşt
tekne, teşin, leğen, kap.

teşt
büyük su kabı.

teştir
bir nesneye ayıp vermek, noksanlık vermek.

teştit
dağıtma, dağıtılma. perişan etme.

teştiye
kışın uyuyan hayvanların uykusu.

teşvif
tezyin etmek, süslemek.* haberli olmak, anlamak, muttali olmak. * bakmak, nazar etmek.

teşvih
çirkin yapmak.

teşvik
diken bitmek. * ağacın dikenli olması.

teşvik
isteklendirme.

teşvik
şevklendiren, isteklendiren

teşvik
isteklendirmeler, şevke getirmeler. kışkırtmalar.

teşvikat
isteklendirmeler, şevke getirmeler. kışkırtmalar.

teşvikhat
isteklendirmeler.

teşvikkârâne
isteklendirircesine.

teşvir
içinde bulunma. içine alma, içine alıp gizleme. * satılık olan hayvanı pazara çıkarıp gösterme.

teşvit
tüyü ve kılı gitsin diye ateşe tutmak.

teşviye
kebap yapmak. kebap vermek.

teşviş
karıştırma. karma karışık etme. bulandırma.

teşviş
karıştırma, bulandırma.

teşvişiyyet
karışıklık, bozukluk.

teşyi'
uğurlamak. gideni selâmetlemek. yolcu etmek. * cesaretlendirmek.

teşyî
uğurlama, yolcu etme.

teşyid
müşeyyed etmek. binayı yükseltip sağlamlaştırmak.

teşyid
sağlamlaştırma.

teşyie
dilemek, istemek.

teşzib
ağaç budamak.

teşçî
teşvik etme, cesaretlendirme

thalik
asma, geciktirme.

tî'
kırk baş koyun.

tîb
güzel koku. güzel kokusu için sürülen şey.

tiba'
birbiri ardınca olmak. peşpeşe bulunmak.

tibn
kuru ekin sapı. saman. * yirmi kişiyi doyuran büyük kap.

tibnî
saman renkli.

tibr
altın parçası. altın ve gümüş tozu.

tibrak
bıçak.

tibyan
açık ifade ile beyan etme. açıklama. * meşhur bir kur'ân tefsirinin adı.

tibyan
beyan etme, açıklama.

tîc
taçlar.

tîcan
taçlar.

ticanî
kuzey afrikada, hicri 1200 tarihlerinde ahmed ticanî adında bir şahıs tarafından kurulan bir tarikattır.

ticaret
alım-satım.

ticâret
alım satım işi.

ticaretgâh
f. ticaret yapılan yer, ticaret yeri.

ticâretgâh
alım satım yeri.

ticarethâne
f. ticaret yeri. ticaret edilen yer.

ticarî
(ticariyye) ticaretle ilgili, ticarete ait.

ticfaf
zırh.

ticval
memleket seyredip dolaşmak, gezmek.

tiffan
her nesnenin vakti.

tiflis
gürcistanda bir şehir.

tîg
f. kılıç, seyf.

tîgbend
f. kılıç kuşanan, kılıç bağlayan.

tîgdâr
f. kılıç taşıyan, kılıçlı.

tîg-i bürran
keskin kılıç.

tîg-i guştin
etten kılıç. * mc: dil.

tîgzeban
f. dili kılıç gibi olan. tesirli söz söyleyen.

tîgzen
f. güzel kılıç kullanan.

tih
gülen kimsenin gülerken çıkardığı ses.

tîh
çöl. susuz sahra. sina yarımadasındaki çöl. (musâ (a.s.) mısır'dan çıktıktan sonra, kavmiyle beraber kırk sene bu çölde dolaşmıştır.)

til'
etrafına çok iltifat eden kişi. etrafdakilerle şakalaşan kimse.

tilâ
su yolu, su mecrası. * sel yolu. * yerin alçağı ve yükseği. çukurluk ve tepe.

til'abe
oynaşmak.

tilad
köle, hayvan, mülk, mal gibi şeyler. * kendi yanında eskiden beri mevcud olan ve yeni olmuş olan şey.

tilal
kümeler, yığınlar. tepeler.

tilâl
tepe, yığın, küme. * düz yer üstüne yatırmak.

tilamiz
(bak: telâmiz)

tilamize
(bak: telâmiz)

tilavet
okumak. takib etmek, arkasına düşmek.

tilâvet
okuma.

tilavet-i kur'ân
kur'an-ı kerim'i usulüne göre okumak, mânâsını tefekkür etmek.

tilhah
devamlı olarak bir yerde durmak.

tilka'
taraf, yön, cihet. * hiza. * mülâkat. görüşmek ve buluşmak.

tilka
yön, taraf.

tilka-i nefis
nefis tarafından. nefis cihetinden.

tille
f. işlenmemiş altın.

tilmiz
çırak. talebe. kalfa.

tilmiz
öğrenci.

tilmiz
talebeler, çıraklar.

tilmizâne
f. talebe gibi. tilmize yakışır surette.

tilmiziyet
talebelik, tilmizlik, öğrencilik.

tiltal
hareket ettirmek.

tiltile
sabırsız olmak. * işi güç olmak. * hurma çöpünden yapılan bardak.

tilv
tâbi.

timar
f. bir şeyin devam ve inkişafı için yapılan hizmet. * sipâhiye verilen öşrü alınacak arazi. (bak: zeâmet)

timar-hâne
f. akıl hastahanesi, tımarhâne.

timlak
mülayemet etmek, yumuşaklık göstermek. * tereddüt etmek, karar verememek.

timrad
. güvercin yuvası.

timsah
timsahlar.

timsal
resim, suret, sembol, nümune. tasvir. bir şeyi başka bir şeye benzetmek. heykel.(cam, su, hava, âlem-i misal, ruh, akıl, hayal, zaman vesâire gibi, tecelli-i timsal akislere mahal ve mazhar olan çok şeyler vardır. maddiyat-ı kesifenin timsalleri hem münfasıl, hem ölü hükmündedirler. çünkü asıllarına gayr oldukları gibi, asıllarının hâsiyetlerinden de mahrumdurlar. nurânilerin timsalleri ise, asıllarıyla muttasıl ve asıllarının hâsiyetlerine mâlik ve asıllarına gayr değillerdir. binaenaleyh cenab-ı hak, şemsin hararetini hayat, ziyasını şuur, ziyadaki renkleri duygu gibi yapmış olsa idi, senin elindeki âyinede temessül eden şemsin timsali seninle konuşacaktı. çünkü o timsalinde oldukça harareti, ziyası, renkleri olurdu. hararetiyle hayat bulurdu, ziyasiyle şuurlu olurdu. renkleri ile de duygulu olurdu. böyle olduktan sonra, seninle konuşabilirdi. bu sırra binaendir ki, resul-i ekrem (a.s.m.) kendisine okunan bütün salâvat-ı şerifeye bir anda vâkıf olur. m.n.)

timsâl
sembol, model.

timtam
"dilini ""te"" harfine alıştırmış olan kimse."

timşek
iç mest üstüne vurulan parça, yapılan yama.

tîn
balçık. * mektup gibi şeyleri mühürlemek.

tîn
incir.

tîn
çamurlar, balçıklar.

tîn suresi
kur'an-ı kerim'in 95. suresinin ismidir. mekkîdir. vettîni suresi de denir.

tinae
mukimlik, ikamet etmeklik. ayakta durmak.

tinave
müzakereyi terketmek. görüşmeyi bırakmak.

tinbal
kısa, bodur kimse.

tîne
(tıynet) balçık. * hilkat, yaratılış.

tinnîn
büyük yılan, ejder, ejderha. * koz: gökte yedi burc boyunca uzanan hafif beyazlık. * ejderha burcu. semânın şimal yarım küresinde küçük ayı burcunu etrafından saran, kıvrılıp bir yıldız dörtgeni ile nihayet bulan bir burç.

tinnîn
büyük yılan.

tinnîneyn
"iki yılan. mc: iki yılana benzetilen güneş ve ayın medârının farazî kavisleri.(derecât-ı şemsiye medarı olan ""mıntıkat-ül büruc"" tabir ettikleri daire-yi azime, menazil-i kameriyenin medarı bulunan mâil-i kamer dairesi, birbiri üstüne geçmekle o iki daire, her birisi iki kavis şeklini vermiş. o iki kavise felekiyyun uleması lâtif bir teşbih ile büyük iki yılan nâmı olan tinnîneyn namını vermişler. l.)"

tinnîneyn
iki büyük yılan.

tinnîn-i felek
saman yolu, hacılar yolu. gökteki husuf ve küsuf mevkileri olan iki düğüm.

tinnü
beraberlik, eşitlik.

tip
t. benzerlerinin ana vasıfları kendinde görülen ideal örnek, misal.

tip
örnek, nümune.

tipik
t. nümune, örnek olarak. benzer.

tir
f. ok.

tir'abe
deve hörgücü.

tirâb-etrâb
anasından saçlı ve dişli doğan oğlan. * yaşta diğerine eşit olan nesne. * lezzet.

tiramola
itl. halat çekme.

tirase
ask: kalkanlar.

tiraş
f. tıraş. * üst taraftan yontarak düzelten. * üst taraftan düz olarak yontma.

tiraşide
f. tıraş olmuş, tıraş edilmiş. * yontulmuş, düzleştirilmiş.

tirb
anasından saçlı ve dişli doğan oğlan. * yaşta diğerine eşit olan nesne. * lezzet.

tirban
topraklar.

tirdan
f. ok mahfazası, sadak.

tire
f. karanlık. bulanık.

tiredil
f. fena kalbli, kalbi kara.

tiregî
f. karalık. bulanıklık.

tiregun
f. bulanık renkli, kara renkli. rengi bulanık.

tirendaz
f. ok atan, okçu.

tirere'y
(tire-re'y) f. tedbirsiz.

tireşeb
f. karanlık gece.

tirhal
yola çıkma, göç etme.

tirkeş
f. okluk, ok kabı, sadak.

tirmizî
(bak: kütüb-ü sitte)

tiryak
panzehir. zehirlenme veya hastalıklardan hemen şifâ bulmağa vesile olan ilâç.

tiryak
tesirli ilaç, panzehir.

tiryak
on beş nota'dan oluşan ve aslı arapça olarak te'lif edilen mesnevî-i nuriye'de yer alan zühre risalesidir. daha sonra on yedinci lem'a olarak türkçe'ye tercüme edilmiştir.

tiryaki
afyon kullanmağa alışmış, afyonkeş. * keyif verici şeyler kullanmağa alışık olan. * mc: huysuz, aksi, titiz.

tiryaki
alışmış, tutkun.

tiryakmisal
tiryak gibi.

tiryaku
islâmiyetin aslında olmayıp, sonradan dine sokulan, kur'ân ve sünnete muhalif mânevî hastalıkların ilâcı

tis'a
dokuz. 9.

tisâ
dokuz.

tis'a mie
dokuz yüz. 900

tishan
çizme.

tis'ûn
(tis'în) doksan, 90.

tiyaka
cimaa pek ziyade düşkün olmak. * şehvetin galip olması.

tiyatro
yun. dram, komedi ve sair piyeslerin temsil edildiği yer. * sahneye konulan oyun ve bu gibi temsilleri oynama san'atı.(işte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebairleri ve bid'aları birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafında toplar, sersem eder. ş.) (bak: roman)

tiyese
erkek keçiler, tekeler.

tiyfak
helâk olmak, mahvolmak.

tiynet
huy, yaradılış.

tiz
f. keskin. * çabuk, tez. * sık.

tiz-âb
f. kezzap.

tiz-dest
f. çabuk iş gören, eline çabuk.

tizî
f. çabukluk, tezlik. * keskinlik. * sıklık.

tizna
f. kılıç, bıçak gibi şeylerin keskin olan ağız tarafı.

tiz-pâ
f. tez, süratli, ayağına çabuk.

tiz-pây
f. tez, süratli, ayağına çabuk.

tiz-per
f. hızlı ve çabuk uçan.

tiz-reftâr
(tiz-rev) f. çabuk yürüyüşlü, acele ile giden.

tiz-rev
(bak: tiz-reftar)

tiz-çeşm
f. gözü keskin.

tîş
şiddet. * hafiflik.

tîşe
f. muharebede kullanılan başı sivri ve keskin balta, keser.

tişrab
şarap içmek.

tokat
kale içi, siper, ahır, ağıl. el içi gibi yer. * dere arası olan hayvan mer'ası. * el içiyle vurulan sille.

tolga
başlık, miğfer nevilerinden birinin adıdır.

tonaj
bir vasıtanın iç hacmine göre taşıma kapasitesi.

topal
ehl-i velâyetten bir zât

topuz
t. ucu top şeklinde sopadan ibâret eski silâh. * top şeklinde toplanmış saç. * kısa ve tıknaz kimse.

traj
fr. basılan gazete veya mecmuanın baskı sayısı.

traj
baskı sayısı, tiraj.

trajedi
yun. fâcia. mevzuunu efsanelerden veya tarihî hâdiselerden alan, seyirciler üzerinde merhamet veya dehşet hissi uyandıran sahne eseri.

tuam
azıklar, yiyecek şeyler. * çeşniler, tadlar.

tub
kiremit. * tuğla.

tuba
ne hoş. ne iyi. her şeyin iyisi ve efdali. * iyilik, güzellik. baht. * cennette bulunan ve kökü göklerde dalları aşağıda olan ağaç ismi. * çok berrak ve saf olan. * saâdet. hayır. devlet.

tûbâ
güzellik, cennet ağacı.

tuba le-ke
ne mutlu sana, devlet ve saadet sana. tuba sana.

tubaha
çömlek. * ağızdan çıkan köpük.

tuba-i hilkat
hilkat ağacı, hilkat tubası. kâinat, teşbih yapılarak tuba ağacına benzetilmiştir.(tuba-i hilkatten semavat şıkkına hep kehkeşan ağsanınabir cemil-i zülcelâl'in dest-i hikmetiyle takılmış pek güzel meyveleriz biz. m.)

tubal
kızmış bakırdan ve kızmış demirden çekiçle vurulduğunda kopup dökülen parça.

tubâlât
dişi koyun.

tubale
dişi koyun.

tub'an
mühür mumu.tubertu : (tu-ber-tu) kat kat.

tubu
bir nevi kene.

tubul
davullar.tude : f. yığın, küme.

tubul-atbal
davul.

tubul-atbal
davul.

tude-be-tude
yığın yığın. küme küme.

tuf
f. yankı. akseden ses. aks-i sada.

tufa
sihir, efsun.

tufahe
çömlek. * her ne olursa olsun ağzına alan köpek. * her nesnenin üzerine gelen.

tufan
çok şiddetli ve her tarafı kaplayan yağmur. * nuh peygamber (a.s.) zamanındaki büyük su baskını hâdisesi. (hz. nuh'un (a.s.) cenab-ı hak'tan aldığı emri kavmine tebliğ etmesi neticesinde kavminin ekserisi hürmetsizlik ve dinlememezlik yaptıklarından ve zulme başladıklarından, cenab-ı hakk'ın izni ile devamlı ve şiddetli yağmurla büyük su baskını oluyor ve nuh peygamber (a.s.) bir gemi yaparak, kendisine iman edenlerle ve her sınıf canlı mahluktan birer çift alarak su üzerine çıkıyor ve zâlimler suya gark oluyor, peygambere itimad ile tâbi olanlar da tufandan kurtuluyor. bu hâdisenin vukuu kur'anda sâbittir.)

tûfân
şiddetli yağmur, büyük su baskını.

tufanzede
f. tufan görmüş. tufana uğramış.

tufave
güneş dairesi. * ay ağılı, hâle. * kabile.

tufeylâne
asalakça.

tufeylî
(davetsiz ziyafete giden tufeyl adında birisinin ismindendir) sahte. * dalkavuk. çanak yalayıcı. * başkasının sırtından geçinen. asalak. parazit. fazladan.

tufeylî
asalak.

tuff
tırnak arasında olan kir. * parmakların üstünde olan kir.

tuffah
elma.

tuffâh
elmalar.

tuffaha
elma.

tufu'
ateşin sönmesi.

tufuh
kap ağız ağıza dolma. * yukarı kalkma. * çabuk geçme.

tuful
güneşin batmağa yaklaşması. * (tıfl. c.) çocuklar.

tufulâne
f. çocukçasına.

tufuliyyet
(tufulet) çocukluk. küçüklük. yavru oluş. * ter u tazelik.

tufûliyyet
çocukluk.

tufur
yukarı sıçramak. kalkmak.

tufus
ölüm, mevt.

tufye
mukul ağacının yaprağı. yılanın arkasındaki hatta teşbih edilir.

tugat
tâgiler. azmış ve hak yoldan sapmış olanlar.

tugave
güneş dairesi. * araptan bir kabile.

tugmus
şeytanın ve cinnin gayet habisi.

tugvan
haddinden tecavüz etmek, haddini aşmak.

tugve
dağ başı. * yüksek mekân.

tugyan
zulüm ve küfürde çok ileri gitmek. azgınlık, taşkınlık. taşkın mizaçlılık. * kan galebe etmesi hali. * resmî devlet kuvvetlerine karşı durmak. * su baskını.

tugye
dağ başı. * yüksek mekân.

tuh
helâk olmak. * berbad olmak. (hakaret için söylenilen bir kelimedir)

tuhaf
hediyeler. * münâsebetsiz hâl. * eğlenceli, gülünç. * garip iş veya şey. * hoşa giden ve az bulunur şeyler.

tuhal
dalak ağrısı.

tuhare
taharet ettikleri suyun bakiyyesi.

tuhfe
turfanda şey. * görülmemiş yeni çıkan. yeni. * hediye, armağan.

tuhfe
yeni şey, armağan.

tuhfe
hediyeler. * münâsebetsiz hâl. * eğlenceli, gülünç. * garip iş veya şey. * hoşa giden ve az bulunur şeyler.

tuhfî
iyilik etmek.

tuhla
kara ile boz arasındaki renk.

tuhlüb
soysop, sülâle.

tuhm
her yerin ve her köyün nihayeti.

tuhme
hayvanın burnunun kara olması.

tuhr
"pâklık, temizlik, taharet. * kadınların iki âdet görmeleri arasındaki temizlik hâlleri. (temizlik hâli uzayan, devam eden kadına ""mümtedet-üt tuhur"" denir)."

tuhr
temizlik, paklık.

tuhra
yufka bulut.

tuhrube
(tahrebe-tıhrıbe) bez parçası. * bulut parçası.

tuhrure
bulut parçası.

tuhtuh
kötü ahlâk.

tuhuha
hamurun ekşimesi.

tuhur
arınıp pâk olmak, temizlenmek.

tuhut
hor ve hakir kimse.

tuhve
yufka bulut.

tuhyan
karlık gibi su soğutacak kap. buzluk, buzdolabı.

tuhye
benî temim kabilesinden bir cemaat.

tuka
takva. Allah'tan korkmak. havfullah.

tukat
nefsini haramdan ve şüpheli nesnelerden saklamak.

tukus
yaban havucu.

tukye
sakınma.

tul
boy. * uzunluk. * ömür ve hayat. * uzamak. * zaman çokluğu. * çokluk, bolluk.

tûl
uzunluk, meridyen.

tula
çok uzun. pek uzun.

tûlâ
çok uzun.

tulâ
boyun önü. * göğüs önü.

tulan
(tul. den) uzunluğuna, boyuna.

tulatıle
(talâtıla) (c.: talâtıl) hayvanları içeri koymak. bel ağrısı. * zahmet.

tulen
uzunlukça. uzunluk cihetinden. boyca.

tulga
kusmak.

tulha
boz renk.

tulhe
azıcık su. * azıcık ot. * iyi nesne.

tulhum
lezzeti değişmiş olan su.

tûliemel
bitmeyen istek.

tulk
mutlak. bağlı ve kayıtlı olmayan.

tull
süt.

tullab
talebeler.

tullâb
talebeler.

tullab-ı nur
nur talebeleri, kur'an şakirtleri.

tulleb
istekliler, tâlibler, isteyenler.

tulleb-tullâb-talebe
isteyen, istekli. * talebe, öğrenci.

tulme
ekmek. * havuz dibinde kalan su.

tulu'
doğma, doğuş. birden zuhur etme. * hücum etme. * bir şeye vâkıf olup bilme.

tulû
doğma, doğuş.

tulû
doğan

tulu'
hazırlıksız olarak birden kalbe gelen mânalar, ilhamlar. doğuşlar.

tul-u emel
"bitmeyen istek. * hiç ölmeyecek gibi dünyaya dalmak ve düşünmek. (ey gafil said! bil ki: galat-ı his nev'inden gayet muvakkat dünyayı lâyemut ve daimî görüyorsun. etrafına ve dünyaya baktığın zaman bir derece sabit ve müstemir gördüğünden, fani nefsini de o nazar ile sabit telâkki ettiğinden, yalnız kıyametin kopacağından dehşet alıyorsun. güya kıyametin kopmasına kadar yaşayacaksın gibi, yalnız ondan korkuyorsun. aklını başına al. sen ve hususi dünyan, daimî zeval ve fena darbesine maruzsunuz. senin bu galat-ı hissin ve mağlatan şu misale benzer ki: bir adam elinde olan âyinesini bir hâne veya bir şehre veya bir bahçeye karşı tutsa; misali bir hâne, bir şehir, bir bahçe o âyinede görünür. edna bir hareket ve küçük bir tegayyür âyinenin başına gelse, o hayalî hâne ve şehir ve bahçede hercü merc ve karışıklık düşer. hariçteki hakiki hâne, şehir ve bahçenin devam ve bekası sana faide vermez. çünkü senin elindeki âyinedeki hâne ve sana ait şehir ve bahçe, yalnız âyinenin sana verdiği mikyas ve mizan iledir. senin hayatın ve ömrün, âyinedir. senin dünyanın direği ve âyinesi ve merkezi, senin ömrün ve hayatındır. her dakikada o hane ve şehir ve bahçenin ölmesi mümkün ve harap olması muhtemel olduğundan, her dakika senin başına yıkılacak ve senin kıyametin kopacak bir vaziyettedir. mâdem öyledir; sen bu hayatına ve dünyana, çekemedikleri ve kaldıramadıkları yükleri yükletme! l.)"

tul-u ömür
ömrün uzunluğu. uzun ömür.

tuluat
hazırlıksız olarak birden kalbe gelen mânalar, ilhamlar. doğuşlar.

tulûât
doğuşlar, kalbe doğan mânâlar.

tulûat
kalbe ilhâmın gelmesi

tuluk
(tuluka) açık yüzlü ve hâli iyi olmak. * cömert olmak.

tuluk
deriden yapılmış su kabı.

tulul-atlâl
yıkılmış binada kalan duvar temeli.

tulum
ekmek. * havuz dibinde kalan su.

tulumba
su basma aleti.

tulye
boyun önü. * göğüs önü.

tu'm
(tu'me) azık, yiyinti, yiyecek şey. * tad, çeşni.

tuma'nine
itminan. emin olma, inanma, gönlü rahat olma.

tumar
dürülüp yuvarlak yapılmış şey, tomar.

tu'me
(tu'me) azık, yiyinti, yiyecek şey. * tad, çeşni.

tume
kadınlar topluluğu. avretler cemaati.

tu'me
azıklar, yiyecek şeyler. * çeşniler, tadlar.

tumea'
tamahkârlar.

tumruk
yarasa kuşu.

tumrus
sıcak külde pişmiş ekmek.

tumtuman
peltek.

tumturak
söylenişi ahenkli ve parlak olan ibare. * gösteriş, debdebe.

tumuh
yüksekteki bir şeye göz dikme, yüksek bir şeye göz dikerek bakma.

tumum
su baskını. * saçını kırkıp tıraş etmek.

tumur
aşağı sıçramak. * doldurmak. * seyahat edip gitmek. * defnetmek, gömmek.

tumus
bir şeyin mahvolması.

tunb
nâhiye, cânip, taraf, yön.

tunburani
(tunburâni) tanbur çalan.

tuni
f. sefih, alçak, rezil. * külhanbeyi. * hırsız.

tunub
ağaç kökleri. * gövdenin siniri. * süngü eğriliği. * çadır ipleri.

tunub
kazığa bağlanan çadır ipi.

tur
dağ. * had ve mikdar.

tûr
dağ.

tur suresi
kur'an-ı kerim'in 52. suresidir. mekkîdir.

tu-ra
f. seni, sana, senin.

tura
(aslı: tuğra) t. topuz gibi yapılmış mendil, kuşak gibi oyun âleti. kös, davul, trampet gibi şeylere vurmaya mahsus ip veya çomak. * kamçı, örme kırbaç. * demet, bağ, paket. (bak: turra)

turab
toprak, toz.

turâb
toprak.

turab
topraklar.

turâbî
toprakla ilgili.

turame
dişte olan kamaşma.

turan
"eski iranlılar tarafından türkistan ve tataristan taraflarına verilen isimdir. turan, eskidenberi türklerin oturduğu yerlere denirdi. ""türk"" ile ""tur"" kelimeleri arasındaki benzerlik de bu iki ismin bir asıldan ibaret olduğunu gösteriyor."

turbuş
takke, külah. başa giyilen örtü. fes.

turfanda
mevsiminden önce yetiştirilen meyve veya sebze.

turfe
görülmemiş, tuhaf, yeni şey. şaşılacak şey.

turfe
tuhaf, az bulunur.

turfe-kâr
f. garip şeylerle uğraşan. şaşılacak şeyler yapan.

turgul
çil kuşuna benzer bir kuş.

turhan
"rum subaylarından beş bin neferin zâbiti (on bin olsa ""patrik"" derler.)"

turka
bir kere.

turmuk
yarasa kuşu.

turmus
zayıf. * kül içinde pişen ekmek.

turra
(tuğra) mühür. pâdişah damgası. pâdişahın imzası. * kumaşın etrafındaki nişan ve işaret. kumaşta ipekten çevrilen kenar. * herşeyin ucu ve kenarı. * alındaki saç. tura.

turra
tuğra, padişah imzası.

turra
kenarlar, uçlar.

turs
kuvvet.

tursun
kalkan denilen dikenli ot.

tursus
kalkan denilen dikenli ot.

turtube
akçe.

turtur
uzun boylu ince adam.

turu'
bir yerden bir yere gitmek. * sonradan olmak.

tur-u sina
musâ peygamberin (a.s.) Allah (c.c.) kelâmına nâil olduğu, süveyş ile akabe körfezi arasındaki bir yer ve bir dağ ismi. cebel-i musa veya tur-u sinâ da denir. * ibn-i sinâ'nın ceddinin ismi. (bak: ibn-i sinâ)

turuh
uzun.

turuk
geceleyin eve gelmek.

turûk
tarikler, yollar, usuller.

turuk-u hafiyye
gizli tarikler, yollar, tarikatlar. gizli zikir yapan tarikatlar.

turur
düşürmek.

turuş
f. ekşi.

turş
f. ekşi, hâmız.

tus
tabiat. * asıl.

tusen
f. serkeş ve sert at.

tusu'
dokuz bölükte bir bölük.

tut
f. dut.

tutanak
mahkemede söylenenleri yazan kişi

tuti
dudu kuşu. papağan. işittiği sözleri ezberleyip, insan sesi taklidini yapan ve söyleyen bir kuş.

tûti
papağan.

tutiya
çinko.

tu'tu
söylerken duraklamak.

tutu
çinko.

tutuk
örtü, perde, peçe.

tuum
taamlar, yemekler. * lezzetler, tadlar, zevkler.

tuva
övünmüş, senâ edilmiş şey. * tur-i sina dağı eteğinde bir vâdinin adı. * örülmüş kuyu.

tuvâ
övülmüş.

tuval
uzun.

tuvan
f. güç, kuvvet.

tuvan
güç, kuvvet.

tuvar
evin çevre yanı.

tuveyrat
kuşçuklar, küçük kuşlar.

tuveys
küçük tavus kuşu.

tuvmar
uzun dürülmüş nesne.

tuvt
lüle ağzına takılan pamuk parçası. * pamuk. * uzun.

tuvvel
ayakları uzun olan bir cins su kuşu.

tuy
f. katmer, kat.

tuyuf
korkudan dolayı karanlıkta görünen hayâller. * uykuda iken görünen hayâller.

tuyur
birbiri ardınca iade etmek, peşpeşe geri çevirmek. tekrarlamak.

tuyûr
kuşlar.

tuyurun
yeşil renkli kuşlar

tuyûrun
yeşil renkli kuşlar

tuğra
padişaha has mühür, damga.

tuğyan
azgınlık, sapkınlık.

tuğyân
haddinden tecavüz etmek, haddini aşmak.

tuşe
f. azık. ölmeyecek kadar yenecek şey.

tuşe-i râh
yol azığı, yol yiyeceği.

töhem
suçlar, töhmetler, kabahatler.

töhmet
birisine isnad edilen, fakat kat'iyyetle işleyip işlemediği belirsiz olan suç, kabahat. * itham altında olma.

töhmet
birine isnat edilen suç.

töhmet
suçlar, töhmetler, kabahatler.

töhmet
suçlar, töhmetler, kabahatlar.

töhmetlendirmek
suç isnad etmek.

tövbe
pişmanlık duyarak günahtan dönme

tübba'
hz. muhammed'in (a.s.m.) bi'setten evvel geleceğini haber veren ve şiiri ile imanını ilân eden bir yemen meliki. * câhiliyetten evvel yemen padişahlarının nâmı. * bir kuş cinsi.

tübban
güreşçilerin donu.

tübbet
"bir yerin adı. (iyi miskler ona nisbet olunup ""misk-i tübbetî"" derler)"

tücah
(tecâh-ticâh) karşı taraf, karşı yön.

tüccar
tacirler, satıcılar. ticaret yapanlar.

tüede
teenni etmek, acele etmeyip akıllıca davranmak. * mühlet vermek.

tüfe
yırtıcı bir canavar. * karakulak denilen canavar. * örtünmüş kadın.

tüfeng
f. tüfek.

tüfeng-endâz
f. tüfek kullanan.

tüfeng-hâne
f. silâh deposu.

tüffah
elma.

tüfl
köpük. * kir, pas. * tükürmek.

tüflî
posa.

tühem
suçlar, töhmetler, kabahatlar.

tühum
her yerin ve her köyün nihayeti.

tükâh
tekyegâh.

tüklan
tevekkül etmek.

tükle
itimat etmek, güvenmek. * işinde âciz olan kimse.

tükme
f. düğme.

tükye
dayanmak, itimad etmek.

tülave
borç bakiyyesi. * havâle etmek, başkasına bırakmak.

tülünne
hâcet, ihtiyaç.

tülüv
tilâvet. * bir kimseye uyup ardınca gitmek.

tünban
f. don, iç donu.

tünbek
f. darbuka. dümbelek.

tünd
f. sert, şiddetli, haşin.

tündbâd
f. sert rüzgâr, kasırga.

tündî
f. sertlik, katılık. hiddet ve şiddet.

tündmeşreb
f. titiz, sert tabiatlı.

tündmizac
f. sert huylu.

tündreftar
f. çabuk giden, sert ve süratli giden.

tündzeban
f. düzgün konuşan, düzgün söz söyleyen.

tündçihre
f. asık suratlı.

tünelvârî
tünel gibi.

tünte
f. eşek arısı.

tünu'
mukim olmak, ikamet etmek, bir yerde oturmak.

tünüm
kırlarda yetişen küçük yemişli bir ağaç.

tür'a
(c.: türa' - türüât) kanal. * suyun taştığı yer.

türa'
kanallar. * suyun taştığı yerler.

tür'a
kanallar. * suyun taştığı yerler.

tür'a
kanallar. * suyun taştığı yerler.

türâb
topraklar.

türâb
topraklar.

türas
miras mal.

türban
topraklar.

türbe
mezar üzerine yapılan yapı. mezar. ölmüş büyük zâta mahsus mezar.

türbe
mezar.

türbedâr
f. türbe muhafız ve hizmetkârı.

türbedâr
türbe bekleyen.

türk
"türkler, asya'nın en büyük ve en meşhur milleti olup, turan milletlerindendir. türkler en evvel sibirya ile çin arasında olan altın dağı taraflarında yaşamışlar ve oradan defalarca güney ve batıya doğru yayılarak çin'de ve türkistan memleketlerinde fetihler yapmışlardır.türkler eskiden beri iki şubeye ayrılmış olup; türkistan'ın doğu tarafında bulunanlar; uygur; batı tarafındakiler de: türk ve türkmen isimleriyle bilinirlerdi.peygamberimizin (a.s.m.) hicretinden 350 sene sonra tağ han neslinden olduğu rivayet edilen türkmen hükümdarlarından salur han, islâm dinini kabul ederek kara han ismini almış ve kavminin de ekserisine islâm dinini kabul ettirmişti. o sıralarda türk ve türkmen kavimleri islâm hilâfet merkezi olan bağdat'a gidip gelmeğe başlamışlardı. fıtrî cesaret ve kahramanlıkları hasebiyle abbasi halifeleri, bunları askerlik hizmetlerine almışlardı. bu sebeple türkler, azerbeycan ve erzurum taraflarına dolmuşlardı. türkler, zamanla kumandanlık ve ümeralığa geçmişler, hükümet işlerini de ellerini almışlardı. bu cihetle bütün islâm memleketlerinde türkler büyük bir nüfuz ve iktidara sahip olmuşlardı.türkler, müslümanlığı kabul ettikten sonra lisanlarını arap hattıyla yazmağa başlamışlardı. şark türkçesinde, yani uygur lisanında hayli edebiyat vücuda gelmiş, bir takım şair ve edipler yetişmişti. iran'da kurulan türk devletleri farisîyi resmî ve edebî lisan olarak kabul ettikleri halde; anadolu'da kurulan selçuklular devrinde resmî lisan türkçe kabul edilmişti. daha sonraları osmanlı devletinin kuruluşundan sonra bu lisan günden güne kesb-i türkî etmeğe başlamış, hatta sultan mehmed han, sultan selim ve süleyman devirlerinde mükemmel bir osmanlı edebiyatı meydana gelmiş ve birçok edip ve şairler yetişmişti.(cây-ı dikkat bir hal: türk milleti anâsır-ı islâmiye içinde en kesretli olduğu halde, dünyanın her tarafında olan türkler ise müslümandır. sâir unsurlar gibi müslim ve gayr-ı müslim olarak iki kısma inkısam etmemiştir. nerede türk tâifesi varsa, müslümandır. müslümanlıktan çıkan veya müslüman olmıyan türkler, türklükten dahi çıkmışlardır (macarlar gibi.) halbuki küçük unsurlarda dahi, hem müslim ve hem de gayr-ı müslim var.ey türk kardeş! bilhassa sen dikkat et! senin milliyetin islâmiyetle imtizaç etmiş, ondan kabil-i tefrik değil. tefrik etsen, mahvsın! bütün senin mâzideki mefâhirin islâmiyet defterine geçmiş. bu mefâhir; zemin yüzünde hiçbir kuvvetle silinmediği hâlde, sen şeytanların vesveseleriyle, desiseleriyle o mefâhiri kalbinden silme!... r.n.)(işte ey ehl-i kur'ân olan şu vatanın evlâdları; altıyüz sene değil, belki, abbasiler zamanından beri bin senedir, kur'ân-ı hakîm'in bayraktarı olarak, bütün cihana karşı meydan okuyup, kur'ânı ilân etmişsiniz. milliyetinizi, kur'âna ve islâmiyet'e kal'a yaptınız. bütün dünyayı susturdunuz, müdhiş tehacümâtı def'ettiniz. tâ $âyetine güzel bir mâsadak oldunuz. şimdi avrupa'nın ve frenk-meşreb münâfıkların desiselerine uyup, şu âyetin evvelindeki hitaba mâsadak olmaktan çekinmelisiniz ve korkmalısınız!..m.)(...evvelâ araplar, kavimden kavime bu hizmeti yapmışlar, daha sonra emeviye'nin son zamanlarında olduğu gibi bu hizmeti, arap'tan acem'e doğru geçmiş; hadis-i şerifin de delâlet ettiği üzere fars milleti manen ve maddeten islâmiyete pek büyük hizmetler yapmış, sonra bunlar da aynı hale gelmiş; bu defa da Allah türkleri göndermiş. arapların, farslıların, kıymetini bilemeyip zâyi' ettikleri islâm devletini ele alarak istanbul'a ve oradan dünyanın her tarafına yaymışlar. demek ki onlar da bu nimetin kıymetini bilmez, küfr ü küfrâna giderlerse mevkilerini, Allah'ın göndereceği diğer bir kavme terketmeğe mecbur olacaklardır. ve kim bilir vâsi ve alim olan Allah teâla, kıyamete kadar daha ne kavimler gönderecektir. binaenaleyh, ey mü'minler! dininizin kıymetini biliniz, hiç bir kavme inhisar kabul etmeyen bu vâsi' feyz-i hakkı, bu fazl-ı ilâhîyi, bu yüksek hürriyeti bırakıp da başkalarının muvalâtı arkasına düşmeyiniz. e.t.)"

türk
türk toplumu

türk
türkler.

türk
türkler.

türkân
türkler.

türkcuş
f. yarı pişmiş et.

türkistan
f. türklerin anayurdu olan ve hive, fergana, taşkent, buhara, semerkant ve kırgız şehirlerini içine alan büyük bölge.doğu türkistan bugün çin'de, güney türkistan ise afganistan'da, büyük parçası olan batı türkistan ise rusya'da kalmaktadır.

türkiyyat
türklerin dil, edebiyat, tarih ve ırki hususiyetlerini tedkik eden ilim.

türktaz
f. koşup saldırarak yağma etme. * çapul, çapulcu.

türkü
(aslı: türkî) türk halk musikîsi.

türnuk
sel yolunda arta kalan balçık.

türr
yapı üstüne çekilen ip.

türra'
kapıcı.

türras
kalkancı.

türre
bâtıl, herze söz.

türrehat
saçma sapan sözler.

türrehe
saçma sapan ve mânasız söz.

türrehe
saçmasapan ve mânâsız sözler.

türrehe
saçma sapan sözler.

türs
ask: kalkan.

türs
türsler, harpde kullanılan kalkanlar.

türs
ask: kalkanlar.

türüat
kanallar. * suyun taştığı yerler.

türüş
f. ekşi, hâmız.

türüş-ru
asık suratlı, ekşi yüzlü.

türüş-ruy
asık suratlı, ekşi yüzlü.

türüşruyan
asık suratlı, ekşi yüzlü.

türüşruyan
asık suratlı, ekşi yüzlü.

türşî
ekşilik. * turşu.

tüs'
dokuzda bir. (1/9)

tütuk
örtü, perde. çadır.

tüyüs-tiyese-etyâs
erkek keçi, teke.

tüzrüc-tezâric
sülün kuşu.

tıb
tıp, doktorluk.

tıb'
gölge.

tıba'
tabiat. yaradılış. * tabiatlar. yaradılışlar.

tıbaa
kitap ve saire basma işi. * kılıç yapma san'atı.

tıbaat
kitap ve saire basma işi. * kılıç yapma san'atı.

tıbak
uyma, uygunluk. * tabakalar. katlar. * birbirine uygun olan şey. * bir şeyi diğerine uydurup müsavi ve münasib kılmak.

tıbale
deve boynuna asılan büyük çan. * davulculuk.

tıbb
"tabiblik, doktorluk. * her şeyi gereği gibi bilmek. * rıfk. suhulet. * irade. * hastayı ilâçlarla tedaviye çalışmak. * şan. * şehvet.( $kur'an, hazret-i isa aleyhisselâm'ın nasıl ahlâk-ı ulviyesine ittibaa beşeri sarihan teşvik eder. öyle de, şu elindeki san'at-ı âliyeye ve tıbb-ı rabbaniye, remzen tergib ediyor. işte şu âyet işaret ediyor ki: ""en müzmin dertlere dahi derman bulunabilir. öyle ise ey insan ve ey musibetzede benî-adem! me'yus olmayınız. her dert, -ne olursa olsun- dermanı mümkündür. arayınız, bulunuz. hattâ ölüme de muvakkat bir hayat rengi vermek mümkündür. "" cenab-ı hak, şu âyetin lisan-ı işaretiyle mânen diyor ki: ""ey insan! benim için dünyayı terk eden bir abdime iki hediye verdim. biri, mânevi dertlerin dermanı; biri de, maddi dertlerin ilâcı. işte ölmüş kalbler nur-u hidayetle diriliyor. ölmüş gibi hastalar dahi, o'nun nefesiyle ve ilâciyle şifa buluyor. sen de benim eczahâne-i hikmetimde her derdine deva bulabilirsin. çalış, bul! elbette ararsan bulursun."" işte beşerin tıp cihetindeki şimdiki terakkiyatından çok ilerideki hududunu, şu âyet çiziyor ve ona işaret ediyor ve teşvik yapıyor. s.)"

tıbb
tıp, doktorluk.

tıbbe
bir parça uzun bez.

tıbben
tıp cihetiyle. doktorlukça.

tıbbî
hekimliğe ait. doktorlukla alâkalı. * hekimce.

tıbbiye
tıp mektebi. tıp fakültesi.

tıbeb
bir parça uzun bez.

tıbk
aynısı, tıpkısı, tam aslı, tam kendisi.

tıbl
davul.

tıbs
kurt, zi'b.

tıby
at, katır, eşek ve geyik memesi.

tıfl
küçük çocuk. * her şeyin cüz ve parçası. * batmaya yakın güneş. * kıvılcım.

tıfl
tıfıl, çocuk.

tıfl
çocuklar, tıfıllar.

tıflâne
f. çocukçasına, çocuk gibi. çocuğa yakışır surette.

tıfliyyet
çocukluk. çocuk hâli.

tıfl-ı nev-reside
f. yeni yetişmiş çocuk.

tıfl-ı nev-zâd
yeni doğmuş çocuk.

tıga
yüksek sesle gülme.

tıgâm
hor ve zelil kimse. * ufacık kuşlar.

tıhal
dalak.

tıhane
at değirmeni.

tıhl
hiddetli adam. * dalağı büyük adam.

tıhmar
doldurmak.

tıhn
un.

tıhs
asıl. * göz karanlığı.

tıkde
asmacık adı verilen ufacık taneler.

tıknaz
kısa boylu ve şişman, toplu.

tıknefes
zor nefes alan. rahat nefes alamayan.

tıksar
halka biçiminde taç. * kaınların boyunlarına yaptıkları bağ.

tıktıka
tıktıka, taş sesi.

tıla
küçük kuzu ve oğlak. * mahpus kimse. * diş sarılığı.

tıla'
sürülecek şey. sürülecek merhem, yağ veya ilâç. * madeni parlatmakta kullanılan sıvı yaldız. * cilâ verecek boya. * diş sarılığı. * üzüm suyundan kaynatmak sebebiyle üçte birinden azı giden şarap.

tılâ
merhemler.

tılab
talep etmek, istemek.

tılâh-talâyıh
zayıf. * yorulmuş. * geç gelmek.

tılâh-talâyıh
zayıf. * yorulmuş. * geç gelmek.

tılbe
talep olunmuş, istenmiş, matlub.

tılh
zayıf. * yorulmuş. * geç gelmek.

tılham
fil.

tılk
helâl nesne. * bükülmüş ip.

tılmesa
yol bulunmaz otsuz ve susuz korkunç yer. * çok karanlık gece.

tıls
sahife. * mahvolmuş nesne. * tüyü dökülmüş olan deve uyluğunun derisi. * elbisenin eskimesi.

tılsım
herkesin bilip çözemediği gizli şey. * gizli sır. fevkalâde kuvvet ve te'siri hâiz olan şey. * definenin bulunmasına mâni olan mevhum şey.

tılsım
gizli sır, şifre.

tılsım
tılsımlar.

tılsım
tılsımlar.

tılsım-ı kâinat
kâinatın tılsımı, kâinattaki anlaşılması zor olup herkesin yalnız kendi akliyle bilemeyeceği gizli ve ince hakikatlar.

tılsım-ı muğlak
anlaşılması zor, kapalı gizli şey. * açılması müşkül olan tılsım, kapalı ve gizli haber.

tılsım-ı müşkilküşâ
açılması ve anlaşılması zor olan ilâhî gizli mânaları, hakikatları açan tılsım.

tılv
kurt, zi'b.

tım
deniz. * deve kuşunun erkeği. * çok mal.

tımah
(tumah - matmuh) bir şeye göz dikerek bakmak. haris olmak. hırsla onu istemek.

tımâh
gözünü yukarı kaldırıp bakmak.

tımar
bakım, hizmet.

tımâr
yüksek mekan, yüce yer.

tıml
hırsız.

tımle
zayıf kadın.

tımr
eski kaftan. * şakrak kuşu.

tımr
paçavralar. eski, yıpranmış elbiseler.

tımres
(tımrus) yalancı, kezzab. * leim, alçak kimse.

tımtım
kalın etli, cüsseli adam. * dilinde pelteklik olan, kekeme.

tımırr
ürkek at. * sıçramaya ve seğirtmeye hazırlanmış at. * seri, çabuk.

tınab
kazığa bağlanan çadır ipi.

tınâb
çadır ipleri. * ağaç kökleri. * tıb : vücuttaki sinirler.

tınb
çadır ipleri. * ağacın kök damarları. * vücudun sinirleri.

tınbar
(tunbur) tanbur adı verilen çalgı âleti.

tınin
sinek vızıltısı. * kaz sesi. * avaz ve gürültü. * çınlamak. tınlamak.

tınnet
çınlama.

tıp
tıp, doktorluk.

tıp
tıp bilimi

tırad
kısa mızrak.

tıraf
gönden veya sahtiyandan yapılan ev. * cild.

tırak
gitmek.

tıram
kara çadır.

tıram
kara çadır.

tıraz
elbiselere nakışla yapılan süs. * sırma ve ipekle işleme. * zinet, süs. * üslup, tarz, tutulan yol. * döviz.

tırazende
f. süsleyen, donatan, süsleyici.

tırb
hep bir yaşıt olanlar, akranlar.

tırbal
büyük taş.

tırf
atın iyisi.

tırk
kuvvet. * besililik, semizlik.

tırm
yağ.

tırmesa
karanlık, zulmet.

tırrak
tiryak, ilâç. * afyon.

tırrih
tuzlu balık, sardalya.

tırs
kâğıt, sahife.

tırs
yazılmış sayfalar.

tısâs-tısât
büyük tas.

tısyar
arslan. * sivri sinek.

tıval
uzun olanlar.

tıval-ı mufassal
kur'an-ı kerim'de 49'uncudan 85'inciye kadar olan sureler.

tıybe
helâl. * güzel, temiz.

tıyere
şom ve yaramaz görmek.

tıyn
çamur. balçık.

tıynet
huy. yaradılış.

tıynet
huy, yaradılış.

tıyre
darılma, gücenme. * darılan, gücenen.

tıysar
sivrisinek. * arslan.

tıyye
niyet, kast.

tışe
ufak çocuk.

ubab
her nesnenin muazzamı, her şeyin büyüğü. * cemaat, topluluk. * taşkın sel suyu. * pek taşkın, coşkun.

ubar
f. ağlama, inilti.

ubeyd
küçük kul, kulcuk.

ubeyde bin cerrah (r.a.)
aşere-i mübeşşere'den olup, asıl ismi amir bin abdullah'tır. her din muharebesinde bulunup çok büyük şecaat ve metanet göstermiştir. adaleti ile de meşhurdu. şam'ın fethinde kendisi kumandandı. hicri 18 senesinde 58 yaşında iken taundan vefat etmiştir.

ubr
çok. * sedir ağacından su kenarlarında biten ağaç.

ubs
huzursuzluktan yüz burkulmak. yüz ekşime, surat asma.

ubsur
seri. çok yürüyen deve.

ubtule
beyhude, bâtıl, hurâfe, mantıksız, hakikatsız şeyler.

ubud
ebedler, sonsuzluklar.

ubudet
kulluk. (aslında zillete derler.)

ubûdiyet
ibadet, kulluk etme.

ubudiyet
allah'a hakiki kulluğu gösteren lider; hz. peygamber (a.s.m.)

ubûdiyetkârâne
kulluk edercesine.

ubudiyyet
"bendelik, kulluk, kölelik. kul olduğunu bilip Allah'a itaat etmek. Allah'a teslim olup, kur'an ve peygamber (a.s.m.) vasıtası ile verilen emirleri aynen icra ve tatbike çalışmak.(insanlar kendileri için değil, Allah'a ubudiyet için yaratılmışlardır.)(ubudiyet, emr-i ilâhîye ve rıza-i ilâhîye bakar. ubudiyetin dâîsi, emr-i ilâhî ve neticesi rıza-i hak'tır. semeratı ve fevaidi, uhreviyedir. fakat ille-i gaiye olmamak, hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faideler ve kendi kendine terettüb eden ve istenilmeyerek verilen semereler, ubudiyete münafi olmaz. belki zaifler için müşevvik ve müreccih hükmüne geçerler. eğer o dünyaya ait faideler ve menfaatler, o ubudiyete, o virde veya o zikre illet veya illetin bir cüz'ü olsa, o ubudiyeti kısmen ibtal eder. belki o hasiyetli virdi akim bırakır, netice vermez. işte bu sırrı anlamıyanlar, mesela yüz hasiyeti ve faidesi bulunan evrad-ı kudsiye-i şah-ı nakşibendî'yi veya bin hasiyeti bulunan cevşen-ül kebir'i o faidelerin bazılarını maksud-u bizzat niyet ederek okuyorlar. o faideleri göremiyorlar ve göremiyecekler ve görmeye de hakları yoktur. çünki o faideler, o evradların illeti olamaz ve ondan onlar kasden ve bizzat istenilmeyecek. çünkü onlar fazlî bir surette, o halis virde talebsiz terettüb eder. onları niyet etse, ihlası bir derece bozulur. belki ubudiyetten çıkar ve kıymetten düşer.yalnız bu kadar var ki; böyle hasiyetli evradı okumak için, zaif insanlar bir müşevvik ve müreccihe muhtaçtırlar. o faideleri düşünüp, şevke gelip, evradı sırf rıza-yı ilahî için, âhiret için okusa zarar vermez. hem de makbuldür. bu hikmet anlaşılmadığından; çoklar, aktabdan ve selef-i salihînden mervî olan faideleri görmediklerinden şübheye düşer, hattâ inkar da eder. l.) (bak: rububiyet)"

ubur
geçmek. atlamak. * zorlamak. * suyun öte kıyısına geçmek.

ubûr
geçme.

ubus
çatık yüzlü. abus. * utanmaz kimse.

ubuset
yüz ekşiliği. çehre çatıklığı. somurtkanlık.

ubye
büyüklenmek, kibirlenmek.

u'büd
ibadet et (meâlinde emir.)

ucab
(uccâb) çok şaşılacak fazla gülünç olan şey.

ucacet
dişi deve sürüsü. * toz. * yüce avazlı, yüksek sesli.

ucale
misafirlerin yolda yemek için götürdükleri azık. * çiftçilerin azık diye evvelce koyup getirdikleri buğday ve arpa.

ucam
çekirdek.

ucarim
kuvvetli adam.

ucave
tırnağa bitişik olan sinir.

ucb
"(ucub) kibir, gurur. kendini beğenmişlik. ameline, yaptıkları işe güvenmek. * varlığı nâdir olan şeyi görünce istiğrab etmek hâli. * yabancı kadın taifesiyle beraber oturmak ve konuşmaktan pek hoşlanan.(arkadaş! ye'se düşen adam, azabdan kurtulmak için istinad edecek bir noktayı aramaya başlar. bakar ki, bir miktar hasenât ve kemâlâtı var, hemen o kemâlâtına bel bağlar. güvenerek der ki: ""bu kemalât beni kurtarır, yeter"" diye bir derece rahat eder. halbuki a'mâle güvenmek ucubdur. insanı dalâlete atar. çünkü insanın yaptığı kemalât ve iyiliklerde hakkı yoktur; mülkü değildir, onlara güvenemez. hem insanın vücudu ve cesedi bile onun değildir. çünkü, kendisinin eser-i san'atı değildir. o vücudu yolda bulmuş, lekita olarak temellük de etmiş değildir. kıymeti olmayan şeylerden olduğu için yere atılmış da insan almış değildir. ancak, o vücut havi olduğu garip san'at, acip nakışların şehadetiyle, bir sani-i hâkim'in dest-i kudretinden çıkmış kıymettar bir hane olup, insan o hanede emâneten oturur. o vücudda yapılan binlerce tasarrufattan ancak bir tane insana aittir. m.n.)"

ucb
ibadetiyle gururlanma.

ucbe
acaib ve şaşılacak şey.

ucb-üz zeneb
(bak: acb-üz-zeneb)

uccab
şaşırıp taaccüp edecek nesne.

uccet
kaygana aşı.

ucd
atın kuvvetli olması.

ucer
ağaç boğumu. * düğme. * bedenin tomur kabaran yeri. * ayıp.

ucfet
kuru üzüm çekirdeği.

ucle
acele ile ve çabuk yapılan iş.

ucm
araptan gayrisi. arap milletinden olmayanlar. * (acmâ. c.) dilinde tutukluk olanlar.

ucme
dil tutukluğu. tutuk tutuk kekeliyerek konuşma. * acemlik.

ucre
ağaç boğumu. * düğme. * bedenin tomur kabaran yeri. * ayıp.

ucruf
uzun ayaklı karınca.

u'cube
taaccüb olunacak şey. ucube. pek acib ve garib olan. * hayret edilecek derecede olan isti'dad.

ucûbe
şaşılacak şey.

u'cube
çok tuhaf ve acaib, şaşılacak şeyler.

u'cube-i hilkat
yaratılıştan insanlara hayret verici olan. şaşılacak, hayrete düşülecek hilkat garibesi.

ucul
dişi buzağı. * bir cins ot. * kırba.

ucum
beş yaşına girmemiş deve. * kuyruk dibi. * ısırmak.

udal
katı, şiddetli. * pek zor. * ağır hastalık.

udat
düşman.

udât
yüksek yer. * dere kenarı.

uddet
gelecek zamanın hâdiseleri için, darlığa düşmemek için mal ve silâh gibi şeylerde hazırlık. mühim levâzımat. * istidad. * gençlerin yüzlerinde çıkan sivilce.

udhiy
deve kuşu yumurtası.

udhiye
cenab-ı hakk'ın rızası için kurban niyetiyle kesilen hayvan.

udhiye
kurbanlar.

udhuke
gülünç şeyler. komedi.

udhuke
şakalar, gülünç şeyler.

udhukeperdâz
f. güldürücü, komik.

udi
ince taştan kapak.

udika
demir çengel.

ud'iyye
mesel, hikâyat. * bilmece, yanıltmaç.

udlet
zahmet, meşakkat. * şiddet.

udlul
doğru yoldan sapma. islâmiyetten ayrılma, sapıtma.

udm
ekmek katığı.

udme
buğday renklilik. * beyazı çok olan deve.

udmus
karanlık.

udre
yel inip hayası büyümek.

udret
yel inip hayası büyümek.

udric
sarı kaftan. * hızlı ve çok yürüyen at.

udtumme
kişinin aslı.

udube
keskinlik.

udul
yoldan çıkma, dönme, sapma. * vazgeçme. * (âdil. c.) âdiller, âdil olanlar.

udûl
yoldan çıkma, sapma.

udva'
kuru, sert yer. * üzerine oturulduğunda rahat olmayan yer. * evin uzak olması.

udvan
düşmanlık, haksızlık, zulüm.

ufafe
memede kalan süt artığı.

ufat
haramdan nefsini koruyanlar.

ufave
çorbanın sonu.

ufaze
pamuk kozası. * yüksek yer.

ufâzic
semiz, besili hayvan. * yumuşak nesne.

uffare
her nesnenin evveli. * katılık. * şiddet.

uffe
bir deniz hayvanı. * davarın emziğinde kalan süt bakiyesi.

ufhus
taşların aralarında veya kayalıkta bulunan kuş yuvaları.

ufk
kıyı, kenar. * rüzgârın estiği cihetler. * ufuk. gökle yerin birleşmiş gibi göründüğü yer. görüşümüzün nihayetindeki yerler. * mc: görüş ve düşünüş derecesi.

ufk
ufuk.

ufka
ince deri. * sünnet edilen deri.

ufkî
ufka ait. ufka dair ve müteallik. * yatık düzlük. yatay.

ufkî
ufka ait, yatay.

ufre
başın ortasında olan saç.

ufuc
vurmak. * göden bağırsağı denilen bağırsak.

uful
gurub, batış. gözden kayboluş. görünmez olmak. * mc: ölmek.

ufûl
batma, kaybolma.

ufunet
çıban veya yaranın çürüyüp fena kokması. * iltihab. * her hangi bir maddenin çürümesinden hasıl olan pis koku, çürük kokusu. * sıkıntı veren manevî ağırlık.

ufûnet
pis koku, iltihap.

ufure
üzerinde her ne varsa yenilip hiç bir şey kalmayan yer.

ufusa
kekrelik.

ugeylime
küçük oğlan çocukları.

ugluta
(c.: uglulât - egalit) bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

uglute
insanı yanıltacak hatalı sözler, yanlış kelâmlar.

ugniye
şarkılar, ilâhiler. teganni edilen sözler.

ugniyye
ahenk.

ugniyye
nağmeler, şarkılar, türküler, âhenkler.

ugtube
azar, tekdir.

ugviyye
belâ. zahmet. musibet.

uhah
susuzluk. * galiz, kaba, yoğun.

uhbuşe
türlü kabilelerden meydana gelen topluluk.

uhciyye
bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

uhcüvve
bulmaca, yanıltmaca, bilmece.

uhcüvve
bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

uhde
bir işi üzerine alma. söz verme. * ahidnâme. bir kimsenin üstünde olan iş veya şey. * mes'uliyet hududu. * ric'at ve taalluk dâiresi. * becerme, yapma. * mes'uliyet, sorumluluk.

uhde
sorumluluk, söz verme.

uhdud
çukur. * uzun hat. * yeryüzündeki uzun yarık ve çatlak. * hendek. * kamçı vurulmasından vücutta hâsıl olan yara ve iz.

uhdûd
hendek, yarık.

uhduse
hayret edilecek derecede uydurma haber. * haber verilen nesne.

uhfuk
yer yarığı.

uhkuk
yarık, hendek.

uhne
kin tutmak.

uhra
sâir, diğer, başka. ahir, gayr, son, sonra.

uhrâ
başka, diğer, sonra.

uhre
bir şeyin sonu.

uhrevî
âhirete dair, âhiretle alâkalı. öteki dünyaya ait.

uhrevî
âhiretle ilgili.

uhrevîye
âhiretle ilgili olan.

uhrun
f. doğurmayan, kısır kadın veya hayvan.

uht
kızkardeş.

uht
kızkardeşler. * benzer şeyler.

uht
kız kardeşler.

uht
kız kardeşler. * kadın arkadaşlar. * benzer şeyler.

uhteyn
iki kızkardeş.

uhud
hicazda bulunan mübarek bir dağ.

uhûd
yeminler, anlaşmalar.

uhud muharebesi
uhud, medine-i münevvere'nin bir mil kuzeyinde kırmızı bir dağ olup, hz. peygamberimizin (a.s.m.) ashâbıyla kureyşliler arasında vuku bulmuş olan uhud gazasıyla meşhurdur.uhud gazası, hicretten 2 sene 6 ay 7 gün sonra olmuştur. bunun zahirî sebebi: daha evvel yapılmış olan bedir gazasında kureyşliler mağlub olduklarından, kureyşlilerden bedir gazasında akrabaları öldürülmüş olan bazı kişiler ebu süfyan'a giderek harp teklifinde bulunmuşlardı. ebu süfyan, kendi kumandası altında kureyş müşriklerinden ve kenane ve tehâme'den üçbin ikiyüz kişi kadar alarak karısı hind ve diğer bazı kadınlarla birlikte medine'ye doğru hareket edip uhud dağı'na gelmişlerdi. hz. resulullah (a.s.m.) efendimiz, bunların önüne çıkmak fikrinde bulunmayıp, şehre girdiklerinde müdafaa yapmayı teklif etmişse de, bazı ashabın ısrarı üzerine muharebeye çıkmağa karar vermişlerdi. hz. peygamber (a.s.m.) sahabeden 700 kişiyle küffâra karşı çıktı. muharebede müslümanlar bazan galip, bazan mağlub olarak peygamberimizin amcası. hz. hamza ile birlikte 70 sahabe şehid olmuştu. hatta peygamberimizin de dişi kırılmış, yüzü ve dudağı yaralanmıştı.(mühim bir sual: fahr-ül-âlemîn ve habib-i rabb-ül-âlemîn hazret-i resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın sahabelerinin, müşrikîne karşı uhud'un nihayetinde ve huneyn'in bidayetinde mağlubiyetinin hikmeti nedir?elcevab: müşrikler içinde o zamanda saff-ı sahabede bulunan ekâbir-i sahabeye istikbalde mukabil gelecek hazret-i halid gibi çok zatlar bulunduğundan, şanlı ve şerefli olan istikballeri nokta-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak için, hikmet-i ilahiyye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olarak mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış. demek mazideki sahabeler, müstakbeldeki sahabelere karşı mağlup olmuşlar. tâ o müstakbel sahabeler, berk-i süyuf korkusuyla değil, belki bârika-i hakikat şevkiyle islâmiyete girsin ve o şehâmet-i fıtriyeleri çok zillet çekmesin. l.) (bak: huneyn)

uhud-i atika
eski anlaşmalar.

uhud-u mer'iye
yürürlükteki anlaşmalar.

uhun
boyalı yün.

uhuvvet
kardeşlik. din kardeşliği. samimi dostluk.

uhuvvet
kardeşlik.

uhuvvet-i efkâr
fikir kardeşliği.

uhuvvetkâr
f. kardeş gibi davranan. kardeş gibi muâmelede bulunan.

uhuvvetkârane
"f. kardeşçesine, kardeş gibi olarak. birlik, beraberlik ve karşılıklı sevgi ile.(uhuvvetin sırrı: şahsiyetini kardeşler içinde fâni edip, onların nefislerini kendi nefsine tercih etmek. l.)(her ikinizin, hâlikınız bir, mâlikiniz bir, mâbudunuz bir, râzıkınız bir... bir bir, bine kadar bir bir. hem peygamberiniz bir, dininiz bir, kıbleniz bir.. bir bir yüze kadar bir bir. sonra köyünüz bir, devletiniz bir, memleketiniz bir... ona kadar bir bir. bu kadar bir birler vahdet ve tevhidi, vifak ve ittifakı, muhabbet ve uhuvveti iktiza ettiği; ve kâinatı ve küreleri birbirine bağlıyacak mânevi zincirler bulundukları hâlde; şikak ve nifaka, kin ve adâvete sebebiyet veren örümcek ağı gibi ehemmiyetsiz ve sebatsız şeyleri tercih edip mü'mine karşı hakiki adâvet etmek ve kin bağlamak; ne kadar o rabıta-i vahdete bir hürmetsizlik ve o esbab-ı muhabbete karşı bir istihfaf ve o münâsebât-ı uhuvvete karşı ne derece bir zulüm ve i'tisaf olduğunu; kalbin ölmemiş ise aklın sönmemiş ise anlarsın! m.)"

uhuvvetkârane
kardeşcesine.

uhuz
göz ağrısı.

uhz
sihir, efsun.

ukâ
hallaç masurası.

ukab
tavşancıl kuşu.

ukabeyn
işkence veya asmak için dikilen iki tane dar ağacı. * kovayı muhafaza etmek için kuyu içinde olan yumru taş. * kuyu duvarı arasına koyulan saksı parçası. * havuz içinde akan suyun yolu. * büyük ilim.

ukad
düğümler, bezler, şişlikler. boyun, koltuk altı ve kasıkta bulunan guddeler.

ukad
ukdeler, düğümler.

ukad-ı hayatiye
can alıcı noktalar, hayat düğümleri. bir şeyi meydana getiren aslî rükünler.

ukala
akıllılar. * halk dilinde: akıllılık iddia edenler.

ukalâ
akıllılar, akıllılık taslayanlar.

ukam
çok sert. pek şiddetli.

ukama'
kısırlar. zürriyeti olmayanlar.

ukamis
çok.

ukar
şarap. * lüks mobilya.

ukas
"bir cins ot. * ""kesmek"" mânâsına mastardır."

ukaykan
karınca.

ukaz
mekke-i mükerreme yakınındaki bir pazar adı.

ukba
âhiret, öbür dünya, bâki olan âlem. * ceza.

ukbâ
öbür dünya.

ukba-i ferda
f. gelecek olan âhiret. yarınki devir.

ukbân-ekub
tavşancıl kuşu.

ukbe
nöbet. * çorba bakiyyesi.

ukbe bin amir bin kays el-cühenî (r.a.)
ashab-ı kiramın mümtaz fakihlerinden ve kur'an-ı kerim'i ezberleyip yazanlardandır. 55 hadis-i şerif rivayet etmiştir. mısır valiliğinde bulunmuş ve orada hicri 58 tarihinde vefat etmiştir.

ukd
düğüm. * yoğun. * gazap, hiddet. * sâkin olmak.

ukde
düğüm, bağ. * karışık ve müşkil iş. zorluk, zor iş. vâlilik ve halifelik için akdolunan biat. * ağaçlık yer. * pelteklik, kekemelik. * arzu edip de ulaşamadığından dolayı içe dert olan şey.

ukde
düğüm, bilmece.

ukde
düğümler, bezler, şişlikler. boyun, koltuk altı ve kasıkta bulunan guddeler.

ukdegir
f. müşkil, zor. * şüpheli. * düğümlü.

ukdegüşa
f. müşkilleri yenen.

ukde-i hayat
f. hayat düğümü. (çekirdek gibi)

ukde-i lisan
f. kekelemek.

ukdevî
düğüm biçiminde olan. ukde ile alâkalı.

ukhuvan
papatya.

ukhuvan
papatyalar, papatya çiçekleri.

ukkaze
ucu demirli sopa.

ukkaşe bin el-mihsan el-esdî (r.a.)
efâdıl-ı sahabeden ve kahramanlardan olup hususan bedir muharebesinde ve hazret-i ebu bekir (r.a.) devrinde mürtedlerle olan muharebede yararlıklar göstermiştir. peygamberimizin vefat tarihinde 44 yaşlarında idi.

ukke
tulum, deriden yapılan kap.

ukke
tulum, deri kap.

ukle
bağlamak. * hile edip aldatmak.

uklum
kuvvetli deve.

ukm
kısırlık. * verimsizlik.

uknâ-akân-uknât
karın büklümü. (şişmanlık ve semizlikten olur.)

ukne
karın büklümü. (şişmanlık ve semizlikten olur.)

uknum
asıl.

uknum
asıllar, rükünler, zatlar.

ukr
kısırlık. * kısır olan kadının veya dişi hayvanın hali. * mc: netice alamama.

ukre
kısır. doğurmayan kadın veya hayvan.

ukruban
akrebin erkeği.

uksume
nasib, kısmet. hisse, pay.

uktua
alâkayı kesmek gayesiyle gönderilen şey. ilgiyi kesmek üzere verilen şey.

ukub
her nesnenin sonu.

ukubat
cezalar. işkenceler, eziyetler. * kısas ve şahsî cezalar.

ukubât
cezalar.

ukubât
işkence, azab, eziyet. * ceza.

ukubet
işkence, azab, eziyet. * ceza.

ukubet
cezalar. işkenceler, eziyetler. * kısas ve şahsî cezalar.

ukud
akidler. şartlar, bağlar. iki tarafça kabul edilen şeyler.

ukud suresi
kur'an-ı kerim'in beşinci suresi olan mâide suresinin diğer bir ismi.

ukuk
anaya babaya itaatsizlik ve hürmetsizlik etmek. zorbalık, tanımamak, âsi olmak.

ukuk
ana babaya isyan.

ukul
akıllar.

ukul
akıllar.

ukul-u aşere
(bak: akl-ı evvel)

ukun
taştan yapılmış nesne.

ukunne
taştan yapılmış nesne.

ukus
akisler, yankılar, çarpmalar.

ukusa
berklik, muhkemlik, sağlamlık, sertlik.

ukve
kuyruk dibi.

ukıyye
"(veya hemzenin hazfı ile ""vekiyye"") eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. yerlere ve muhitlere göre değişir. dörtyüz dirhem ağırlık. yedi miskal veya kırk dirhem ağırlık. şer'an kırk dirhem kabul edilmiş. en tanınmışı dörtyüz dirhemdir. (bak: direm)"

ula
birinci, ilk, evvel. * eskiden vezirlikten sonra gelen sivil rütbe.

ûlâ
ilk, birinci.

ulale
süt bakiyyesi. * her nesnenin bakiyyesi, artığı.

ulase
yağ. birbirine karışmış olan iki şey.

ulat
demir örs. * üstünde keş kurutulan taş.

ulbari
bir ot cinsi.

ulbe
fıçı. * büyük kutu. * sandık.

ulbe
fıçılar. * büyük kutular. * sandıklar.

ulcum
erkek kurbağa. * dağ keçisinin erkeği. * deve kuşu. * sağlam ve dayanıklı deve. * çok su. * gece karanlığı.

uleb
fıçılar. * büyük kutular. * sandıklar.

uleb-ilâb
fıçı. * büyük kutu. * sandık.

ulebit
yoğun ve büyük nesne. * koyun sürüsü.

ulema
âlimler. osmanlı devrinde yüksek ilim ve fıkıh âlimleri. ilmiye mensubları.

ulemâ
âlimler.

ulema
âlimler kurulu, topluluğu

ulema-i âmilîn
ilmine ve bilgisine göre amel eden, ilmini tatbik eden âlimler.

ulema-i bâtın
şeriatın, zâhir ve hükümlerinden daha çok, mânâ ve esrarını bilen âlimler.(ulema-i zâhir ve bâtının tâbiîn zamanında en büyük reisi ve imam-ı ali'nin mühim ve sadık bir şakirdi olan hasan-ı basri... m.)

ulema-i ilm-i huruf
kur'anın bir harfinden, bir sahife kadar esrar bulduklarını söyleyen ve dâvalarını, o fennin ehline isbat edenler.

ulema-i râsihîn
hak ve hakikat ilminde meleke kazanmış âlimler.

ulema-i rüsum
resmî, merasim âlimleri. kendileri resmen âlim bilinen fakat hakiki âlim olmayan kimseler. (zâhirî ulema da denir.)

ulema-i zâhir
kur'an-ı kerimin zâhir mânâsına göre hakikatları değerlendiren âlimler. şeriatın mâna ve esrarından daha çok, zâhirini ve hükümlerini bilen âlimler.

ulema-üs sû'
kötü âlimler. dünya için âhiretini unutan âlimler. dünyayı dine tercih eden âlimler. menfaat için hakikatı örten âlimler.

ulemâüssû
kötü âlimler, dünya için dinini feda eden bilginler.

ulguze
bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

uli
sâhib. ehil.

ulk
şarap.

ulka
kahvaltı. * az nesne. * küçük çocuklara yapılan elbise.

ulkum
çok karanlık gece. * pek sağlam deve.

ullame
kına.

ullef
muz.

ulliyye
(illiyye) yüksek tabaka. en yüksek. en şerefli. * çardak.

ulta
gerdanlık. * kadınların süs olarak yüzlerine çektikleri siyah çizgi.

uluc
yaramaz huylu kişi.

uluc-aluc-ılce
kervan. * yabani eşek. * acem küffarından bir erkeğin adı.

uluf
binler, bin sayıları. * ülfet ve ünsiyete ziyade meyyal ve alışkan olan.

ulufe
yeniçerilere ve sipahilere dağıtılan maaş. * bir nevi hayvan yemi.

ulûfe
yeniçeri maaşı.

ulûfe
yemler, ulufeler. * yeniçeri maaşları.

ulufe-hâr
ulufesi olan, ulufeci.

ulufehârân
ulufesi olan, ulufeci.

uluhiyet
ilâhlık. * Allah'ın kâinattaki tasarruf ve hâkimiyeti ile herşeyi kendisine ibadet ve itaat ettirmesi.

ulûhiyet
" ilâhlık, kısaca ""ibadet edilmeye lâyık olan yegâne mabud bütün varlıkları yaratan allahtır"" diye ifade edilebilen hakikat."

uluhiyet-i mutlaka
"kayıt altında olmayan, mutlak uluhiyet. ancak bir tek ilâhın mâbud oluşu.(evet, nev'-i beşerin her taifesi birer nevi ibadetle fıtrî gibi meşgul olması ve sair zihayatın belki cemâdâtın dahi fıtrî hizmetleri birer nevi ibadet hükmünde bulunması ve kâinatta maddî ve manevî bütün nimetlerin ve ihsanların herbiri bir ma'budiyet tarafından hamd ve ibadeti yaptıran perestişe ve şükre birer vesile olmaları ve vahiy ve ilhamlar gibi bütün tereşşuhât-ı gaybiye ve tezahürat-ı maneviyenin, bir tek ilâhın ma'budiyetini ilân etmeleri; elbette ve bedahetle bir uluhiyyet-i mutlakanın tahakkukunu ve hüküm-ferma olduğunu isbat ederler. ş.)"

uluhiyet-i sâriye ve hayat-ı sâriye
"vahdet-ül vücud ehlince kullanılan tasavvufî tabirler olup; ilâhî sıfatların ve hayatiyetin eşyaya sirayet etmesi, yani tecelli etmesi mânasında olan bu tabirlerden, ehil olmayanlar; Allah'ın tecessümünü veya eşyaya hulûl'ünü veya eşya ile ittihad ve ittisal'ini zu'metmek gibi bâtıl vehimlere düştüler.bu mes'eleye dair mesnevi-i nuriye'den nakledeceğimiz veciz bir paragraftan bu tabirler daha iyi anlaşılabilir:""evet, delil içinde neticeyi görmek, âlemde sânii müşahede etmek, tarîk-ı istigrakkârane cihetiyle cedavil-i ekvanda cereyan-ı tecelliyat-ı ilâhiyeyi; ve melekutiyet-i eşyada sereyan-ı füyuzatı; ve meraya-yı mevcudatta tecelli-i esma ve sıfâtı yalnız zevken anlaşılır birer hakikat iken dîk-i elfaz sebebiyle, uluhiyet-i sariye ve hayat-ı sariye tabir ettiler.ehl-i fikir, o hakaik-ı zevkiyeyi nazarın mekayisine sıkıştırdığından, çok evham-ı bâtılaya menşe' oldu."""

ul'ul
yaramazlık. * çağırmak. * budak.

ulum
ilimler, bilgiler.

ulûm
ilimler.

ulûm
islâmî ilimler ve bilgiler

u'lume
alâmet, işaret, nişan.

ulum-u âliye
"(âlet. den) âlet ilimleri. (gramer, sarf, nahiv, belâgat ve mantık gibi.)(ulum-u medarisin tedennisine ve mecrayı tabiiden çevrilmesine bir sebeb-i mühim budur: ulum-u âliye $ maksud-u bizzat sırasına geçtiğinden, ulum-u âliye $ mühmel kaldığı gibi, libas-ı mânâ hükmünde olan ibare-i arabiyenin halli, ezhanı zaptederek, asıl maksud olan ilim ise tebeî kalmakla beraber ibareleri bir derece mebzul olan ve silsile-i tahsile resmen geçen kitaplar; evkat, efkârı kendine hasredip harice çıkmasına meydan vermemeleridir. r.n.)"

ulum-u bedihiyyât
delil ve isbatına lüzum görülmeyip kolaylıkla bilinen ilimler. (bak: kaziye-i bedihiyye)

ulum-u bediiye
(bak: ilm-i bedi')

ulum-u hafiye
gizli ilimler. ancak veraset-i nübüvvet muhakkiklerince veya bir kısım hakikatların esrarına vakıf âlimlerce bilinen ilimler.(ilm-i cifrin mühim bir düsturu ve ulum-u hafiyyenin mühim bir anahtarı ve bir kısım esrar-ı gaybiyye-i kur'aniyyenin mühim bir miftahı tevafuktur. m.)

ulum-u kevniye
kâinatın ilmi. yaratılışa dair olan ilimler.

ulum-u müteârefe
herkesin bildiği ve tanınmış olan ilimler.

ulum-u nakliye
hadis, tefsir, fıkıh gibi ve mukaddes kitaplardan nakil olunan ve rivâyet üzerine kurulmuş olan ilimler.

ulum-u nazariye
yalnız görüş halinde kalmış, tatbikata konulmamış ilimler, teoriler.

ulum-u siyasiye
siyasî ilimler.

ulum-u şettâ
dağınık bilgiler, çeşit çeşit ilimler.

ulvan
mektup ve yazı başlığı. * övünme, tefahur.

ulvi
(ulviye) yüksek, yüce. * manevî ve göğe mensub.

ulvî
yüce.

ulvîye
değeri yüce.

ulviyet
ulvilik, yücelik, yükseklik, ululuk.

ulvîyet
yücelik.

ulya
(müe.) pek büyük, pek yüce, daha yüksek. çok yüksek olan.

ulyâ
pek yüce.

ulü
sahipler. bir şeyin ehli olanlar.

ulüf
yemler, ulufeler. * yeniçeri maaşları.

ulüf
hayvan yemi.

ulü-l azm
"kat'i azim sahibi, ciddiyet, sabır, sebat sahibi büyük zâtlar, hususan peygamberler (aleyhimüsselâm). başta hz. muhammed (a.s.m.), isa, musa, ibrahim, nuh (a.s.).(kur'an-ı hakîm ehl-i şuura imamdır. cin ve inse mürşiddir. ehl-i kemale rehberdir. ehl-i hakikata muallimdir. öyle ise, beşerin muhaveratı ve üslubu tarzında olmak zaruri ve kat'idir. çünkü, cin ve ins münacâtını ondan alıyor. duâsını ondan öğreniyor. mesailini onun lisaniyle zikrediyor. edeb-i muaşeretini ondan taallüm ediyor ve hakeza. herkes onu merci' yapıyor. öyle ise eğer hz. musa'nın (a.s.) tur-i sina'da işittiği kelâmullah tarzında olsa idi; beşer bunu dinlemekte ve işitmekte tahammül edemezdi ve merci' edemezdi. hz. musa (a.s.) gibi bir ulü-l azm ancak birkaç kelâmı işitmeğe tahammül etmiştir. s.)"

ulü-l ebsar
basiret sâhibleri.

ulü-l elbab
akıl sâhibleri. düşünebilenler. akl-ı selim sahibleri.

ulü-l emr
müslümanları şeriat nâmına idare eden (halife, kadı, islâm reisi, pâdişah, sultan, reis-i cumhur, reis, müdür gibi) zâtlar.

ulülazm
pek büyük zatlar.

ulülazm
azimet, gayret, ciddiyet, sabır ve sebat sahibi büyük peygamberler; hz. nuh, hz. ibrahim, hz. mûsâ, hz. isa, ve peygamberimiz hz. muhammed'e verilen sıfat

ulülemr
müslümanların idarecisi.

ulü-n nüha
akıllı kimseler.

ulüvv
büyüklük, yükseklik. * bir şeyin yukarısına çıkma. * şan, şeref ve kadr sahibi olma.

ulüvv
büyüklük, yücelik.

ulüvv-ü cenablık
âlî cenablık. * kerem ve cömertlik sâhibi ve faziletli olmak. büyüklük.

ulüvv-ü himmet
yüksek himmetlilik, gayret ve himmeti çok olmak. (bak: himmet)

ulüvv-ü şan
şânı şerefi büyük. yüksek şeref.

ulüvvücenâb
büyüklük ve yücelik.

umale
bir işçinin, işi karşılığında aldığı ücret.

umde
inanılacak şey. * prensip, temel fikir. * dostluk. güvenilecek yer veya kimse. * kavim veya kabilenin muteber ve mu'temedi olan. reis. serasker.

umde
ilke, temel fikir.

umk
derinlik. dibi derin. * kuyu veya denizin derinliği.

umk
derinlikler.

umkan
derinliğine.

ummal
idare âmirleri. valiler. tahsildarlar.

umman
büyük deniz. okyanus. * hindistan ile arabistan arasındaki büyük deniz.

umman
derya, okyanus.

umra
"bir kimsenin mülkünü bir kimseye ""ömrüm oldukça veya senin ömrün oldukça sana i'tâ ettim, ölsen yine benim olsun"" demesi."

umran
imar ile şenlendirilmiş olan. bayındırlaşmak. medenilik. saâdet. mutluluk.

umrân
medenilik.

umre
ziyâret. hac mevsimi dışında kâbe'yi ve mekke ve medine'deki mukaddes yerleri ziyaret etmek. ıst: kâbe-i muazzama'yı tavaftan ve safâ ile merve denilen iki mukaddes mevki arasında sa'yetmekten ibarettir. farz olan hacca hacc-ı ekber denildiği gibi, umreye de hacc-ı asgar denilir. cuma gününe tevafuk eden hacca da hacc-ı ekber denilir.

umre
farz olmayan hac.

umre
umreler. hac mevsiminin haricinde kâbe'yi ve mekke-i mükerreme'nin mübarek yerlerini ziyaret etmeler.

umre-i nebevî
hz. muhammed (a.s.m.) efendimizin, hac farz olmadan evvelki haccı.

umud
direkler. sütunlar. * mc: seyyidler. askerî elçiler.

umuhet
yapılacak işte tereddüt gösterme, tutulacak yolda duraklama.

umum
umumi olmak. hep, bütün, cümle, herkes.

umûm
bütün, herkes.

umum
bütün islâmın, bütün müslümanların

um'ume
insan topluluğu.

umumen
bütün, hep.

umumet
amcalık. amca akrabalığı.

umumî
herkesle alâkalı, herkese dâir.

umûmî
genel, herkesle ilgili.

umumî
genel af

umumi
genel hitap

umumiyet
bir şeyin herkese âit olması. umumilik.

umûmîyet
genellik.

umumiyetle
umumi olarak. genel olarak.

umur
emirler. işler. hususlar. maddeler.(mühim ve büyük bir umur-u hayriyenin çok muzır mânileri olur. şeytanlar o hizmetin hâdimleriyle çok uğraşır. bu mânilere ve bu şeytanlara karşı, ihlâs kuvvetine dayanmak gerektir. l.)

umûr
işler, emirler, hususlar.

umurat
umreler. hac mevsiminin haricinde kâbe'yi ve mekke-i mükerreme'nin mübarek yerlerini ziyaret etmeler.

umuraşna
(umur-âşnâ) f. işten anlar, işbilir.

umurdide
f. iş görmüş, işten anlar ve tecrübeli kimse.

umurdidegân
f. iş görmüş, işten anlar ve tecrübeli kimse.

umur-u askeriye
askerlik işleri.

umur-u dünyeviyye
dünya işleri. dünyaya ait işler.

umur-u gaybiye
gaybi olan ve hissiyâtımızla bilinmeyen işler. geçmiş zamana yahut geleceğe dâir olan ve hazırda mevcut olmayan işler.

umur-u hasise
çirkin ve kötü işler.

umur-u izâfiye
birbirisiz olmayan ve birbirine nisbet ve mukayese ile anlaşılan vasıflar. (meselâ: karanlık olmasa, aydınlığın bilinmemesi gibi)

umur-u mütenasibe
aralarında uygunluk ve münasebet bulunan şeyler.

umur-u mütezadde
aralarında uygunluk olmayan birbirine zıt şeyler.

umya
(bak: amya)

umyan
a'mâlar, körler.

umye
azgın ve sapkın olmak. * husumet ve inat etmek.

unab
büyük burun. * akıl. * karın.

unat
esirler. * adi, bayağı ve aşağılık kimseler.

unayil
berk, metin, sağlam, dayanıklı, muhkem.

uncud
çekirdeği çıkmış üzüm.

unf
kabalık. sertlik. cebir ve zor.

unf
sertlik, kabalık.

unfen
şiddetle, sertlikle. zor kullanarak.

unfî
(unfiyye) sert, şiddetli, kaba.

unfus
edepsiz ve hayâsız kadın.

unfuvan
gençlik ve güzelliğin başlangıcı, en parlak zamanı. * parlaklık, tazelik.

unfuvan-ı şebab
gençlik çağı, tazelik.

unk
boyun, gerdanlık, gerdan.

unk
boyunlar, gerdanlar.

unkud
salkım.

unsul
ada soğanı.

unsur
kimyevî maddeden her biri. mürekkeb cisimlerde bulunan basit maddelerin her birisi. * umumdan ayrılan kısım. * tam olan şeyin her bir parçaları. * madde, esas, kök. element.

unsur
parça, element, madde, kök.

unsur
unsurlar. bir şeyin meydana gelmesine sebeb olan temel esaslar. elementler.

unsurculuk
milliyetçilik, ırkçılık.

unsurî
unsurla ilgili.

unsurî
ırka, soya ait hayat; ırkçılık ve menfi milliyetçiliğin egemen olduğu hayat tarzı

unsuriyet
ırkçılık. bir kavmi veya kendi soyunu daha şerefli sayarak diğer insanları hakir görmek. menfî milliyetçilik.(cây-ı dikkat bir hal: türk milleti anâsır-ı islâmiye içinde en kesretli olduğu halde, dünyanın her tarafında olan türkler ise müslümandır. sair unsurlar gibi müslim ve gayr-ı müslim olarak iki kısma inkısam etmemiştir. nerede türk taifesi varsa müslümandır. müslümanlıktan çıkan ve müslüman olmayan türkler türklükten dahi çıkmışlardır -macarlar gibi-. halbuki küçük unsurlarda dahi, hem müslim ve hem de gayr-i müslim var. m.)

unsûriyet
unsurluk, ırkçılık.

unsûriyetperver
milliyetçi, ırkçı.

unsut
kıldan bükülme ip.

unuşe
refah, huzur, rahatlık. * adâlet. merhamet. * şarap. * beğenme.

unv
alçaklık. * alçak gönüllülük, tevâzu etmek.

unve
zor, kuvvet gösterme.

unveten
cebren, zorla, kuvvet göstererek.

unzub
erkek çekirge.

unzuba'
çekirge olan yer.

unzur
bak, gör (meâlinde emir).

unzur
nazar et, bak!

unzuvan
herze ve hezeyan söyleyen kimse. * bir ot.

unzuvane
dişi çekirge.

ura
çıplaklık.

ura'
ilmek yapmak.

urâ
düğme iliği. * yazda ve kışta yaprağı dökülmeyen ağaç. * daima bâki olan nesne. * arslan. kudretten kinaye olur. * kulp. yapışacak sap. tutacak yer.

uram
eti soyulmuş kemik. * çokluk. * kötü ahlâk. * şiddetli muhâlefet. * çocuğun edepsizlik yapması.

urame
hiddet. * şiddetli muhalefet. * kötü ahlâk. * edepsizlik etmek.

urat
elbisesi olmayanlar. çıplaklar, uryanlar.

uraza
misafire çıkarılan yiyecek. * hediye, armağan.

ura'ır
semiz etli deve. * şerefli adam. * kavmin reisi.

urb
şiddetli akıcı çay. * ferah, sevinç, neşat.

urba
(aslı dır.) itl. esvab, elbise. * arabçada: ukde, köstek, büklüm, düğüm. * zekâvet. * mekir, hile.

urba
elbise.

urban
çöl arabaları. * aşiretler.

urbân
çöl arapları.

urbun
müşterinin bâyie verdiği pey.

urca
bir nesnenin üzerine durmak veya üstüne çıkmak.

urcan
topallar.

urcuha
salıncaklar.

urcun
kurumuş hurma dalı. ay gibi eğilen dal. hurma salkımının dalı.

urcun
kurumuş hurma dalı.

urdu
pakistan'da müslümanların konuştukları arapça, türkçe, farsça ve hintçeden müteşekkil olan dil.

urefa
irfan sâhibi kimseler. (bak: irfan)

urefâ
ârifler.

urf
at yelesi. * horuz ibiği. * âdet. * cennet ile cehennem arasında bir makam. * ihsan.

urgan
t. ip. halat.

urgan
ip, halat.

urgun
t. vurgun, âşık.

urr
devenin dudaklarında ve ayaklarında çıkan bir çıban. * ulaşmak, varmak. * kuş tersi.

urrak
kabuğu soyulmuş ağaç. * eti gitmiş kemik.

urret
devenin dudaklarında ve ayaklarında çıkan bir çıban. * ulaşmak, varmak. * kuş tersi.

urs
(urus) düğün yemeği.

urub
fasih, hatasız arabca konuşmak. bu kelimenin mastarları: araben, arâbeten, uruben, urubiyyeten diye de okunur. * cuma günü.

urub
erkeğini seven kadın.

uruc
yukarı çıkmak. yükselmek.

urûc
yükselme, çıkma.

uruc
yükselmek (bk. a-r-c)

uruc-u isa
hz. isa'nın (a.s.) göğe çıkması.

uruk
ırklar. * kökler, damarlar.

urûk
ırklar, kökler.

uruk-u beşer
insan ırkları.

uruk-u insaniyetkârane
f. insanlığa yakışır damar, kök veya huylar.

urum
(urume) alâmet, nişane. * kök, dip. * başın tepesi.

urusat
(urs ve urus. c.) düğün yemekleri.

uruz
zâhir olmak, görünmek. * gelme, ârız olma. * (arz. c.) bildirmeler, keyfiyetler.

uruş
gökler, arşlar. tavanlar.

urva
sıtma. sıtmaya tutulma.

urve
düğme iliği. * yazda ve kışta yaprağı dökülmeyen ağaç. * daima bâki olan nesne. * arslan. kudretten kinaye olur. * kulp. yapışacak sap. tutacak yer.

urve
tutulacak yer, kulp.

urvet-ül vüska
sağlam kulp. metin ve muhkem olan tutulacak şey. * islâmiyet. * kur'an-ı kerim.

urvetülvüska
sağlam kulp, islâmiyet.

uryan
çıplak.

uryan
elbisesi olmayanlar. çıplaklar, uryanlar.

uryani
çıplaklık. * bir cins erik.

urye
ari olmak. çıplak olmak.

urz
mania, engel. açıktan hedef gibi bir şeye mâruz olup duran. * hâcet, ihtiyaç. * taraf, nâhiye, cânip. * vasat, orta.

urza
hedef.

urş
boğazın iki tarafında olan iki uzun etin birisi.

usafe
buğday sapından düşen parça.

usam
pire.

usare
vücud bezlerinden akan faydalı su. sıkılmış şeylerden çıkan su. öz su.

usâre
özsu.

usare-i ineb
üzüm suyu. şıra.

usare-i mideviye
mide suyu, mide salgısı.

usas
çok kıl.

usat
asiler, zorbalar, itaat etmeyenler. * günahkârlar.

usbe
cemaat. insanlar. atlılar. atlar veya kuşlardan cemaat.

usbu'
parmaklar.

usbud
kelp aşmasından olan kurt yavrusu.

usde
kaftan altına giyilen küçük gömlek.

usefa
rençberler. ırgatlar.

usefâ
para ile tutulan işçi, yevmiyeci, gündelikçi.

useybât
yaprağı bir takım kısımlara ayıran liflerden herbiri. damar.

useybe
yaprağı bir takım kısımlara ayıran liflerden herbiri. damar.

useyle
bal gibi tatlı olan küçük bir şey. * çiftleşme, cinsî münasebet.

usfur
serçe kuşları.

usfür
bir asıl boya.

uskul
hurma salkımı.

usluc
yeni belirmeğe başlamış ağaç budağı.

usm
zeytin ağacı.

usme
ön ayakları beyaz olan at, geyik veya koyun.

usmuh
kulak. * kulak deliği.

usmur
döndükçe suyu çıkarıp döken dolap gözleri.

usnun
sakal ucu. * her nesnenin evveli. * devenin çenesi altında olan uzun kıllar.

usr
güçlük, zorluk. zor iş. * sıkıntı. darlık. kıtlık.

usr
zorluk.

usra
güçlük, zorluk.

usret
zorluk, güçlük. darlık, sıkıntı. işlemezlik.

usret-i hazm
hazım güçlüğü, sindirim zorluğu.

usret-i teneffüs
teneffüs zorluğu, nefes darlığı.

usr-ün nefes
nefes darlığı.

usse
güve denilen böcek.

ustam
f. güvenilir, emin. itimad edilir. * altın veya gümüşten yapılmış at eğeri.

ustuble
üstüpü.

ustumme
her nesnenin aslı.

usube
ihâta etmek, kaplamak, içine almak.

usul
ana, baba. cedler. * istinadgâh. * râcih delil, kaide. asıllar, kökler, temeller. bir ilmin asıl mevzuundan önce öğrenilmesi lâzım gelen esaslar. bir hedefe ulaşmak için tutulan düzenli yol. * tarz, metod, tertip.

usûl
tarz, metod, yol, düzen, temel, asıl, esas.

usul
imanın esasları ve temelleri

usûlî
usûlle ilgili.

usuliyyun
fıkıh usulüyle uğraşan islâm âlimleri. usul-ü fıkıh müellifleri.

usul-ü erbaa
(bak: edille-i erbaa)

usul-ü fıkıh ilmi
"fıkıh ilmine âit bilgilerin esası ve istinadgâhı olan bir ilimdir. şer'i hükümlerin mufassal ve muayyen delilleri ve hikmetleri bu sayede bilinir ve bu dini hükümler, bu muayyen ve müşahhas deliller vâsıtası ile istinbat ve isbat olunur. bu ilme ""hikmet-i teşriiye"" de denilmiştir."

usul-üd-din
(bak: ilm-i kelâm)

usûlüddin
dinin temelleri.

usur
gözcülük etmek.

us'us
kuyruk sokumu.

usve
çoktandır taranmamış sakal.

usüvv
kaba ve iri olmak. * katı olmak. * gece karanlık olmak. * yakın olmak.

utahiye
akılsız, ahmak kimse.

utarid
araptan bir kabile adı. * merkür gezegeni.

utat
arslan. * bahadır er, kahraman.

utaş
insana ârız olan bir hastalıktır ve hasta insanın yüreği yanar, suyu içer, yine kanmaz.

utbul
uzun boylu güzel kadın.

uteka
azatlılar. azat olmuş köle veya cariyeler.

utiy
(utiy) haddi tecavüz etme. * çok ihtiyar olma. * kibirlenme.

utle
boş ve muattal olmak. * hurma salkımı. * şahıs.

utm
(utüm) yabani zeytin ağacı.

utme
iğde gibi zeytin biçimindeki meyve.

utrufe
tuhaf, az bulunur.

utruş
sağır.

uttel
üzerinde ziynet eşyası olmayan kadınlar.

utub
pamuk.

utufet
nezaket, lütuf. şefkat.

utuh
aklı noksan olan.

utull
soğuk, sert ve cimri insan. câhil ve hayırdan men'eden. galiz ve bahil kimse.

utum
taş duvar. taş yapı. * köşk, kasr.

utum
yüksek binalar, köşkler, hisarlar.

utun
katı şey. şiddetli.

utur
dudak kenarı. * elin kasnağı. * diğerlerini ihâta eden nesne.

ut'ut
eşek sıpası.

utye
pamuk parçası. * yanmış bez parçası.

utül
rende. * kalın ve büyük asâ. * fârisi yayı. * doğurmamış dişi deve.

utüv
(atiy-utiy) haddini aşma, tecavüz. kibir. serkeşlik. * ayaklanma. isyan.

uva
şiddetli ses. avaz, sayha.

uvd
uzun hurma ağaçları.

uvera
(bak: avrâ)

uvvam
dalgıç adam.

uvvar
korkak adam. * dağ kırlangıcı.

uvz
bir kimseye sığınmak.

uyku
"kerâhet vakti olmayan kuşluk vakti uykusu, öğle uykusu.(re'fet, $ âyet-i celilesindeki $ kelimesinin mânasını merak edip sorması münasebetiyle ve hapiste sabah namazından sonra sairler gibi yatmasından gelen rehavet dolayısıyla, elmas gibi kalemini atâlete uğratmamak için yazılmıştır. uyku üç nevidir:birincisi: gayluledir ki, ""fecirden sonra tâ vakt-i kerahet bitinceye kadardır."" bu uyku, rızkın noksaniyetine ve bereketsizliğine hadisçe sebebiyet verdiği için, hilâf-ı sünnettir. çünkü; rızk için sa'yetmenin mukaddematını ihzar etmenin en münasip zamanı, serinlik vaktidir. bu vakit geçtikten sonra bir rehavet ârız olur. o günkü sa'ye ve dolayısıyla da rızka zarar verdiği gibi, bereketsizliğe de sebebiyet verdiği, çok tecrübelerle sabit olmuştur.ikincisi : feyluledir ki, ""ikindi namazından sonra mağribe kadardır."" bu uyku ömrün noksaniyetine, yâni uykudan gelen sersemlik cihetiyle o günkü ömrü nevm-âlud, yarı uyku, kısacık bir şekil aldığından maddi bir noksaniyet gösterdiği gibi, mânevi cihetiyle de o gün hayatının maddi ve manevî neticesi ekseriya ikindiden sonra tezahür ettiğinden, o vakti uyku ile geçirmek, o neticeyi görmemek hükmüne geçtiğinden, güya o günü yaşamamış gibi oluyor.üçüncüsü: kayluledir ki, bu uyku sünnet-i seniyyedir. duha vaktinden, öğleden biraz sonraya kadardır. bu uyku, gece kıyamına sebebiyet verdiği için sünnet olmakla beraber, ceziret-ül-arabta vakt-üz-zuhr denilen şiddet-i hararet zamanında bir tâtil-i eşgal, âdet-i kavmiye ve muhitiye olduğundan, o sünnet-i seniyyeyi daha ziyade kuvvetlendirmiştir. bu uyku, hem ömrü, hem rızkı tezyide medardır. çünkü: yarım saat kaylule, iki saat gece uykusuna muadil gelir. demek, ömrüne hergün bir buçuk saat ilâve ediyor. rızk için çalışmak müddetine, yine bir buçuk saati ölümün kardeşi olan uykunun elinden kurtarıp yaşatıyor ve çalışmak zamanına ilâve ediyor. l.)"

uyub
ayıblar, kusurlar.

uyûb
ayıplar.

uyun
gözler. * kaynaklar, pınarlar.

uyûn
pınarlar.

uzâ
kertenkele.

uzafire
katı. şiddetli, şedid.

uzbet
(uzbe) bekârlık. erginlik hâleti varken tecerrüd halinde kalmak. evlenmemek.

uzeb-azebât
su içinde olan çerçöp. * her bir şeyin ucu, tarafı.

uzelân-uzul
eğri kuyruklu at.* silahsız kimse. * yağmursuz bulut.

uzema'
mevki ve şeref bakımından büyükler.

uzeym
kemikcik.

uzeymât
kemikcik.

uzeyvat
küçük uzuvlar, uzuvcuklar.

uzeyve
küçük uzuvlar, uzuvcuklar.

uzeyza'
kuyruk kemiği.

uzfur
asma filizi. * tırnak.

uzhul
yeyni, hafif. * yük vurulmayan deve.

uzima
vücutta bir organın ateşsiz ve ağrısız olarak şişmesi.

uzlet
yalnızlık. insanlardan ayrılarak bir tarafa çekilip yalnız kalmak.

uzlet
yalnızlık.

uzletgâh
f. oturulan tenhâ yer. yalnızlık köşesi.

uzletgüzin
f. tenhada yaşayan, yalnızlık köşesine çekilen.

uzlethâne
yalnız kalınan yer.

uzletnişin
f. tenha bir köşeye çekilip yalnız yaşayan.

uzlufe
kayalık. yalçın kaya.

uzlûle
yanlışlar, yanılmalar. doğru olmayanlar.

uzm
ululanma, kibirlenme.

uzma
(müe.) büyük. iri. * en büyük. çok büyük. (müz: a'zam)

uzmâ
büyük.

uzme
aşiret. * birinin mensub olduğu âile. * akrabâ.

uzrât
ön yanı, önü.

uzret
önde olan saç.

uzriyy
şiddetli muhabbet. şiddetli sevgi.

uztumme
insanın ırk ve nesebi. * her şeyin aslı.

uzub
kayıp ve görünmez olmak.

uzube
(uzbe) bekârlık. erginlik hâleti varken tecerrüd halinde kalmak. evlenmemek.

uzubet
tatlılık, şirinlik.

uzubet-i lisân
tatlı dillilik. dil tatlılığı.

uzuf
nefsi kötülüklerden ve şüphelerden menedip uzaklaştırmak.

uzul
zahmet, meşakkat. * şiddet.

uzur
arka ve sırt. * kuvvet.

uzuv
(uzv) bir canlının vücud yapısının kısımlarından herbiri. azâ. organ.

uzuv
organ.

uzuz-a'zâz
çok zekâlı kötü adam. * dikenli ağaçların küçüğü.

uzv
uzuv, organ.

uzv
bedenin her bir uzvu. * bir cemiyete mensup kimse.

uzvî
(uzviye) uzva ait. canlı. organik.

uzviyet
uzuv oluş. canlılık. canlı uzva ait.

uzza
islâmiyetten evvel câhiliyet devrinde büyük putlardan birisinin ismi.

uzzab
zevc veya zevcesi olmayan. bekâr.

uçbeyi
hudutlardaki sancakbeyleri hakkında kullanılan bir tâbir idi. orta çağlarda türk devletinin uçbeyleri yarı müstakil idiler. bağlı bulundukları devletler zayıfladıkça istiklâl dereceleri artar, neticede müstakil devlet olarak ortaya çıkanlar olurdu. akkoyunlular, karakoyunlular ve nihayet osmanlılar bu şekilde müstakil bir devlet olarak meydana gelmişlerdir. (o.t.d.s.)

uşabe
karışık olan. * nesebi karışık kişi.

uşara
uzunluğu on zira' miktarı olan.

uşb
taze ot.

uşere
sütleğen cinsinden dikenli, yassı yapraklı ağaç.

uşeyya
(eşyâ. dan) küçük şeyler, eşyacıklar.

uşir
taze çayır, taze ot.

uşur-uşerat
sütleğen cinsinden dikenli, yassı yapraklı ağaç.

uşve
gece vakti uzaktan görünen ateş.

uşş
kuş yuvası.

uşşak
âşıklar.

va'
çakal.

va esefa
vah, esefler olsun! eyvah, çok yazık!

va hasreta
vah vah! ne yazık ki! (teessür bildirir.)

vaad
"söz verme. söz verilen şey. bir kimsenin yapacağına veya yapmayacağına dâir söz vermiş olduğu husus. bir şeyi yapmak veya bir şey için söz vermek va'ddır. hayır işlenecek iş için masdar ""va'd"" veya ""vaide"" dir. işlenecek şey şer ise; ev'ide denir. masdarı ""îâd: $ "" dır. va'd hayırda, îâd ve vaîd şerde kullanıldığına göre; vaîd: $ masdarı şerre niyet ettiğini, korkulacak iş işleyeceğini haber vermekle korkutmaktan ibarettir."

vaad
söz verme.

vaad
söz veren

vaaz
vaaz etme, nasihatte bulunma

vaaz
dini konuşma.

va'b
ulaştırmak, vardırmak. * toplamak, cem'etmek.

vabeste
f. bağlı, mütevakkıf, olması bir şeye bağlı olan.(bir fikre davet, cumhur-u ulemanın kabulüne vabestedir. m.)

vâbeste
bağlı.

vabil
yağmur. iri katreli yağmur.

vâcib
(vücub. dan) (c.: vâcibât) lüzumlu, mecburi olan. * fık: yerine getirilmesi her müslüman için gerekli ve borç olup, yapılmadığı takdirde büyük günah olan Allah'ın emirleri. yapılması zannî delil ile belli olan. terki câiz olmayan. yapılması şer'an kat'i derecede bir delil ile sâbit olmamakla beraber, her halde pek kuvvetli bir delil ile sâbit bulunan şeydir. (vitir ve bayram namazları gibi.) * ilm-i kelâm'da: varlığı zaruri olup, olmaması imkânsız bulunan.

vâcib
mecburi, farza yakın hüküm.

vâcibât
yapılması lüzumlu olan şeyler. vâcib olan şeyler.

vâcibe
yapılıp yerine getirilmesi vâcib derecesinde lüzumlu olan şey.

vâcibe
yapılması lüzumlu olan şeyler. vâcib olan şeyler.

vâcib-ül ifa
ifa edilmesi lüzumlu olan. yapılması gerekli olan.

vâcib-ül vücud
"vücudu mutlak var olan, yokluğu mümkün olmayan cenâb-ı hak.(vâcib-ül vücuddur, yâni; o'nun vücudu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni'dir. zevali muhaldir. tabakat-ı vücudun en râsihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. sair tabakat-ı vücud o'nun vücuduna nisbeten gayet zayıf bir gölge hükmündedir. m.) (bak: kıyam-ı binefsihî, vücud)"

vâcibülvücûd
varlığı zaruri olan Allah.

vacid
vücuda getiren. * varlıklı. fâtır. gani ve zengin. * mevcud olan.

vâcid
zaruri varlık.

vacide
vücuda getiren. * varlıklı. fâtır. gani ve zengin. * mevcud olan.

vacife
muztarib olan. ıstırab çeken. korkan. * sallana sallana yürüyen.

vaciz
kısa.

vacize
kısa.

va'd
"söz verme. söz verilen şey. bir kimsenin yapacağına veya yapmayacağına dâir söz vermiş olduğu husus. bir şeyi yapmak veya bir şey için söz vermek va'ddır. hayır işlenecek iş için masdar ""va'd"" veya ""vaide"" dir. işlenecek şey şer ise; ev'ide denir. masdarı ""îâd: $ "" dır. va'd hayırda, îâd ve vaîd şerde kullanıldığına göre; vaîd: $ masdarı şerre niyet ettiğini, korkulacak iş işleyeceğini haber vermekle korkutmaktan ibarettir."

vad
f. oğul.

vâd
vaad, söz verme.

vadade
f. reddolunmuş, geri çevrilmiş. merdud.

va'de
bir iş için önceden belli edilen zaman. bir işi te'hir etmek, sonraya bırakmak için olan belli vakit. * ecel.

vâde
belirli süre.

vadi
iki dağ arasındaki uzun çukur. dere. bir nehrin aktığı yer. nehir yatağı. * yol, tarz, usül. * saha.

vâdî
iki dağ arası uzun çukur.

vâdi
vâdiler. dereler.

vadi-i hâmuşan
kabristan, mezarlık.

vadk
yağmur damlamak. * alışmak. * yağmur. * genişlik. * kolaylaştırmak, yakın olmak.

vâesefa
esefler olsun, yazık!

vâfî
vefalı, kendini seveni unutmayan, ilgisini kesmeyen.

vâfi
tam, yeter.

vâfi
yeterli

vâfi ve kâfi
bol bol yeter.

vâfi(ye)
(vefâ. dan) tam, elverişli, kâfi, yeter. * sözünün eri. * va'dini mutlak yerine getiren cenab-ı hak.

vafid
(c.: vüffed - evfâd - vüfud) elçi, temsilci.

vâfid
temsilciler, elçiler.

vafih
kilise kayyımı.

vafir
(vefret. den) bir çok, bol, çok. * edb: aruz kalıplarından bahr-ı rabi'nin ismidir.

vafire
(vefret. den) bir çok, bol, çok. * edb: aruz kalıplarından bahr-ı rabi'nin ismidir.

vaftiz
(vaftis) (rumcadan) hristiyanlarca çocuğun ve hristiyanlığa yeni girenin dine girme şartı sayılan, suya sokma merasimi. (bak: ta'mid)

vaftiz
hıristiyanların dine gireni kutsal suya sokma merasimi.

vagd
tamahkâr, cimri, hasis. * alçak, bayağı, âdi.

vagd
ahmaklar, eblehler, salaklar, bönler, akılsızlar.

vaha
çöl ortasında suyu ve yeşilliği olan yer.

vâha
çöl ortasında yeşillik.

vahal
(c.: evhâl, vuhul) bataklık, batak çamurlu yer. (bak: vahl)

vahal
sıvalar, balçıklar, çamurlar. * mekânlar, hâneler, evler, durulacak veya oturulacak yerler.

vahal
çamurlu yerler. bataklıklar.

vahama
tehlikeli, korkulu ve vahim olan şeyler.

vahamet
zor, güçlük. * ağırlık. tehlike. muhatara. neticesi fena. * hazım güçlüğü, sindirim zorluğu. * korkulacak hal, tehlikeli vaziyet.

vahamet
güçlük, tehlike.

vâhasretâ
ah özledim!

vahat
çöl ortasında yeşillik ve suyu olan yerler. vâhalar.

vahayfa
eyvah, yazık.

vahdanî
Allah'ın birliği ile alâkalı.

vahdânî
" ""bir"" olmakla ilgili."

vahdânî
birlik içindeki sîma, görünüş (bk. v- -d)

vahdaniyet
"birlik, infirad. benzeri olmamak. artmaktan, ayrılmaktan, eksilmekten beri ve münezzeh olmak gibi mânaları ifade eden Allah'ın bir sıfatıdır. bu sıfatla muttasıf olana vâhid denir ki; benzeri olmayan; tecezziden, tekessürden beri olan zât demektir."

vahdâniyet
" allahın ""bir"" olması."

vahdâniyet
allah'ın bir ve benzersiz olduğunu ve ortağının bulunmadığını ilân eden buyruk

vahdaniyet
allah'ın benzersiz ve bir oluşunu ve ortağının bulunmayışını gösteren damgalar

vahdeddin
"(aslı: vahîdüddin, fakat türkçede vahdeddin şeklinde telâffuz edilir.) (bak: vahîd) osmanlı padişahlarının sonuncusu ve otuzaltıncısının adıdır. (mi: 1861-1926) zeki, dirayetli ve dindardı. osmanlılar ve islâm âlemi için bir felâket işareti olan sevr muahedesini imzalamadı. osmanlı ordusu olarak emrine bırakılan yegâne taburu ayasofya câmii etrafında sipere sokup câmiye çan takmak isteyenlere ""ateş edin"" diye emir vermişti. itimad ettiği paşaları anadolu'ya gönderip milli kurtuluş hareketini hazırlamıştı. böyleyken italya'da vefat etti ve sonra şam'da sultan selim câmii kabristanına defnedildi. (r. aleyh)"

vahdehû
"o birdir ve ortağı asla yoktur" (bk. v- -d)

vahdet
"birlik. yalnızlık. teklik. (kesretin zıddıdır.) * edb: ifade esnasında mevzuun haricine çıkılmaması, maksad ne ise yalnız ondan bahsedilmesi, sözün dallandırılıp budaklandırılmaması. * tas: Allah'a yakınlık. gönlünü, kalbini tamamen Allah ile meşgul etme hali.(yüsr-ü vahdet; yâni birlik usulüyle bir merkezde, bir elden, bir kanunla olan işler; gayet derecede kolaylık veriyor. müteaddit merkezlerde, müteaddit kanuna, müteaddit ellere dağılsa müşkilât peyda eder. m.)"

vahdet
birlik, teklik.

vahdet
bir ve tek olmanın zarurî olduğu derece

vahdet-ârâm
f. dinlendirici, rahat yer.

vahdet-gâh
f. yalnız kalınacak yer.

vahdet-güzin
f. yalnızlığa çekilen.

vahdetivücûd
varlıkta birlik.

vahdetişuhûd
görüşte birlik.

vahdet-nümâ
vahdet gösteren, birlik ifade eden.

vahdet-ül vücud
"(vahdet-üş şuhud) her yerde ve herşeyde kalbini yalnız Allah ile meşgul etme hali ve yaşayışıdır. (bu mesele hakiki olarak ancak veraset-i nübüvvet muhakkikleri olan müceddid ve asfiyaların tarifleriyle anlaşılabilir.)(aziz kardeşim;vahdet-ül vücuda dair bir parça izahat istiyorsunuz. bu mes'eleye dair otuz birinci mektubun bir lem'asında, hazret-i muhyiddin'in bu mes'eledeki fikrine karşı gayet kuvvetli ve izahlı bir cevab vardır. şimdilik bu kadar deriz ki:bu mes'ele-i vahdet-ül vücudu şimdiki insanlara telkin etmek, ciddi zarar verir. nasıl ki teşbihat ve temsiller, havassın elinden avamın eline ve ilmin elinden cehlin eline girse, hakikat telâkki edilir. (hâşiye) öyle de: vahdet-ül vücud mes'elesi gibi hakaik-ı ulviye, ehl-i gaflet ve esbab içine dalan avamlara girse, tabiat telâkki edilir ve üç mühim zarar verir:birincisi: vahdet-ül vücudun meşrebi, cenab-ı hak hesabına kâinatı âdeta inkâr etmek iken; avama girdikçe, gafil avamlara, hususan maddiyyun fikirleriyle âlude olan fikirlere girdikçe, kâinat ve maddiyat hesabına uluhiyeti inkâr yoluna gider.ikincisi: vahdet-ül vücud meşrebi, mâsivâ-yı ilâhînin rububiyetini o derece şiddetle reddeder ki, mâsivâyı inkâr ve ikiliği ref'ediyor. değil nüfus-u emmarenin, belki herbir şeyin müstakil vücudunu görmemek iken, bu zamanda fikr-i tabiatın istilâsiyle ve gurur ve enaniyetin nefs-i emmareyi şişirmesiyle ve âhireti ve hâlik'ı bir derece unutmak cihetiyle; bazı nüfus-u emmare küçük birer firavun, âdeta nefsini mabud ittihaz etmek istidadında bulunan insanlara vahdet-ül vücudu telkin etmek, nefs-i emmareyi el-iyazübillâh öyle şımartır ki, ele avuca sığmaz.üçüncüsü: tegayyür, tebeddül, tecezzi, tahayyüzden mukaddes, münezzeh, müberra, muallâ olan zât-ı zülcelâl'in vücub-u vücuduna ve tekaddüs ve tenezzühüne muvafık düşmeyen tasavvurata sebebiyet verir ve telkinat-ı bâtılaya medar olur. evet vahdet-ül vücuddan bahseden; fikren serâdan süreyya'ya çıkarak, kâinatı arkasında bırakıp nazarını arş-ı alâ'ya diken, istigrakî bir surette kâinatı ma'dum sayıp herşeyi doğrudan doğruya kuvvet-i iman ile vâhid-i ehad'den görebilir. yoksa kâinatın arkasında durup kâinata bakan ve önünde esbabı gören ve ferşten nazar eden, elbette esbab içinde boğulup, tabiat bataklığına düşmek ihtimali var. fikren arş'a çıkan, celâleddin-i rumî gibi, diyebilir: ""kulağını aç! herkesten işittiğin sözleri, fıtrî fonoğraflar gibi cenab-ı hak'tan işitebilirsin."" yoksa, celâleddin gibi bu derece yükseğe çıkamayan ve ferşten arş'a kadar mevcudatı âyine şeklinde görmeyen adama, ""kulak ver, herkesten kelâmullah'ı işitirsin."" desen, mânen arş'tan ferşe sukut eder gibi, hilaf-ı hakikat tasavvurat-ı bâtılaya giriftar olur! l.)(haşiye): nasıl ki iki melâike, teşbihin sırr-ı münasebetiyle sevr ve hut tesmiye edilen, avamca koca bir öküz ve koca bir balık telâkki edilmiştir."

vahhabî
muhammed ibn-i abdulvehhab nâmında birisinin sebeb olduğu islâmî bazı mes'elelerde ifrat gösteren ve dört hak mezheb hâricinde bir mezhepten olan. fıkıhta hanbelî, itikadda ibn-i teymiye'ye bağlıdırlar. tarikatlarına muhammediye ismi verirler.

vahhabîlik
dinin bazı konularında aşırılıkları olan bir anlayış.

vahi
mânâsız, saçma. ehemmiyetsiz. * ahmak. düşkün. zaif.

vâhî
mânâsız, saçma.

vâhib
(vâhibe) bağışlayan, veren, ihsan eden, hibe eden.

vâhib
bağış yapan, veren.

vâhib-ül atâyâ
hediyeler bağışlayan. bağışlar ihsan eden. (cenab-ı hak (c.c.)

vâhib-ül hayat
hayatı bağışlayan, hayat veren Allah (c.c.).

vahîd
yalnız, tek. * hz. peygamber'in de (a.s.m.) bir ismidir. benzeri bulunmayan, hiçbir mahlukla müsavi olmayan ve tek olan (meâlindedir).

vâhid
bir, tek, biricik. eşi, benzeri, cüz'ü, parçası olmayan Allah (c.c.) ferid.

vâhid
yalnız, tek.

vâhid
bir olan ve her bir varlıkta birliği görülen allah

vâhiden
vâhid olarak. tek olarak.

vâhid-i i'tibarî
hakikatta olmayıp varlığı farazî olarak kabul edilen bir şey. varlığına itibar edilen şey. (ağırlık için kilo, uzunluk için metre bir vâhid-i itibarîdir.)

vâhid-i kıyasî
"bir şeyin miktarını ve sair hususiyetlerini ölçmek için kendi cinsinden değişmez olarak tayin edilen parça veya miktar. meselâ: uzunluğun ""vâhid-i kıyasîsi"" metredir. hava tazyiklerinin ve sıcaklıklarınınki de derecedir."

vâhidikıyâsî
" birim, ""metre"" gibi."

vâhidiyet
birlik, teklik.

vâhidiyyet
cenab-ı hakk'ın (c.c.) umum eşyada birden birlik tecellisi.(vâhidiyyet ise, bütün o mevcudat birinindir ve birine bakar ve birinin icadıdır, demektir. ehadiyyet ise, herbir şeyde hâlık-ı küll-i şey'in ekser esması tecelli ediyor demektir. meselâ: güneşin ziyası bütün zeminin yüzünü ihata ettiği haysiyetiyle vâhidiyet misalini gösterir. ve herbir şeffaf cüzde ve su katrelerinde güneş'in ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misalini gösterir. ve herbir şeyde, hususan zihayatta ve bilhassa herbir insanda o sâni'in ekser esması tecelli ettiği cihetle ehadiyyeti gösterir. m.) (bak: ehadiyyet, rahmaniyyet, rabb-ül erbab)

vahîd-üd dehr
(vahîd-üz zaman) zamanın, devrin eşi bulunmaz tek insanı.

vahim
ağır. * sonu tehlikeli. çok korkulu. * hazmı güç olan. zararlı veya faydalı olmayan yemek.

vahim
(vehm. den) vehmeden, kuran, kuruntulu.

vahîm
korkutucu, tehlikeli.

vahim
tehlikeli, korkulu ve vahim olan şeyler.

vahim
vahim olan şeyler.

vahime
vehim veren, vesvese veren.

vahîme
kuruntu veren his.

vahime
(vehm. den) vehmeden, kuran, kuruntulu.

vahin
zayıf kimse.

vahine
iyeği kemiklerinin kısaları.

vahir
iğne. * diken.

vahiy
"bir fikrin, bir hakikatın veya emrin Allah (c.c.) tarafından peygambere bildirilmesi. * lügatte vahiy: kelâm, kitap, işaret, irsal, ilham, ifham, emir, teshir, bir şeyi harfiyyen i'lâm, bazı hususi maksadları tebliğ gibi mânalara gelir. * şeriatta vahiy: dilediği ahkâmı, esrar ve hakaikı peygamberan-ı zişanına rüya, ilham, kitap, irsal-i melek yollarından biriyle cenab-ı hakk'ın bildirip ifham buyurması demektir.(vahiy ve ilhamın farkları: birincisi: ilhamdan çok yüksek olan vahyin ekserisi melâike vasıtası ile ve ilhamın ekserisi vasıtasız olmasıdır. meselâ: nasıl ki, bir padişahın iki suretle konuşması ve emirleri var. birisi: haşmet-i saltanat ve hâkimiyyet-i umumiyye haysiyetiyle bir yâverini bir vâliye gönderir. o hâkimiyetin ihtişamını ve emrin ehemmiyetini göstermek için bazan vasıta ile beraber bir içtima yapar. sonra ferman tebliğ edilir.ikincisi: sultanlık ünvanı ile ve padişahlık umumi ismiyle değil, belki kendi şahsı ile hususi bir münasebeti ve cüz'î bir muamelesi bulunan has bir hizmetçisi ile veya bir âmi raiyyetiyle, hususi telefonu ile hususi konuşmasıdır. öyle de padişah-ı ezelî'nin umum âlemlerin rabbi ismiyle ve kâinat hâlıkı ünvanı ile vahy ile ve vahyin hizmetini gören şümullü ilhamları ile mükâlemesi olduğu gibi; her bir ferdin, her bir zihayatın rabbi ve hâlıkı olmak haysiyetiyle hususi bir surette fakat perdeler arkasında onların kabiliyyetine göre bir tarz-ı mükâlemesi var.ikinci fark: vahiy gölgesizdir, safidir, havassa hastır. ilham ise; gölgelidir, renkler karışır, umumidir. melâike ilhamları ve insan ilhamları ve hayvanat ilhamları gibi çeşit çeşit, hem pekçok envaiyle denizlerin katreleri kadar kelimat-ı rabbâniyenin teksirine medar bir zemin teşkil ediyor. ş.)(vahiy iki kısımdır:biri: ""vahy-i sarihî"" dir ki, resul-i ekrem (a.s.m.) onda sırf bir tercümandır, mübelliğdir, müdahalesi yoktur. kur'an ve bazı ehadis-i kudsiye gibi.ikinci kısım: ""vahy-i zımnî"" dir. şu kısmın mücmel ve hülâsası, vahye ve ilhama istinad eder; fakat tafsilâtı ve tasviratı, resul-i ekrem aleyhissalâtü vesselâm'a aittir. o vahiyden gelen mücmel hâdiseyi tafsil ve tasvirde zât-ı ahmediye aleyhissalâtü vesselâm, bazan yine ilhama, ya vahye istinad edip beyan eder; veyahut kendi ferasetiyle beyan eder. ve kendi içtihadiyle yaptığı tafsilât ve tasviratı ya vazife-i risalet noktasında ulvi kuvve-i kudsiye ile beyan eder veyahut örf ve âdet ve efkâr-ı âmme seviyesine göre, beşeriyeti noktasında beyan eder.işte her hadiste bütün tafsilâtına, vahy-i mahz noktasıyla bakılmaz. beşeriyetin muktezası olan efkâr ve muamelâtında, risaletin ulvi âsârı aranılmaz. mâdem bazı hâdiseler mücmel olarak mutlak bir surette o'na vahyen gelir, o da kendi ferasetiyle ve teârüf-ü umumi cihetiyle tasvir eder. şu tasvirdeki müteşabihata ve müşkilâta bazan tefsir lâzım geliyor, hattâ tabir lâzım geliyor. çünki bazı hakikatlar var ki, temsil ile fehme takrib edilir. nasıl ki bir vakit huzur-u nebevîde derince bir gürültü işitildi. ferman etti ki: ""şu gürültü, yetmiş senedir yuvarlanıp, şimdi cehennem'in dibine düşmüş bir taşın gürültüsüdür."" bir saat sonra cevap geldi ki: ""yetmiş yaşına giren meşhur bir münafık ölüp, cehennem'e gitti."" zât-ı ahmediye aleyhissalâtü vesselâm'ın beliğ bir temsil ile beyan ettiği hâdisenin te'vilini gösterdi. m.)"

vahiy
alah tarafından peygambere bildirilen kesin bilgi.

vahiyât
mânasız, faydasız ve ehemmiyetsiz şeyler.

vahiye
mânâsız, saçma. ehemmiyetsiz. * ahmak. düşkün. zaif.

vâhiye
mânasız, faydasız ve ehemmiyetsiz şeyler.

vahl
sıvı çamur. balçık. tîn-i rakik.

vahl-gâh
f. bataklık.

vahy
alah tarafından peygambere bildirilen kesin bilgi.

vahy
vahiy, ilâhî makamdan peygambere inen yüce mânâlar.

vahy-i mahz
kuvvetli ve sarih mertebede olan vahiy. sırf vahiy olup, içinde Allah'ın bildirdiğinden başka bir şey katılmamış vahiy.

vahy-i sarihî
hem sözü, hem mânası tam vahiy olan. (âyetler ve kudsi hadisler gibi) resul-ü ekrem burada sırf tebliğ edendir. müdahalesi yoktur.

vahy-i semavî
beşerin düşünerek yapmasına inkân olmayan, Allah (c.c.) tarafından melek vasıtasıyla peygambere gönderilen vahiy.

vahy-i zımnî
"mücmel ve hulâsası vahye ve ilhama istinad eden; tasvirât ve tafsilatı resul-ü ekrem'e (a.s.m.) âit olan vahiydir."

vahz
sivri bir şey batırarak acıtma. * çimdikleme. * ısırma. * sokma.

vahş
(c.: vuhuş - vahşân) insandan kaçan, yabani ve ürkek hayvan. * tenha ve ıssız yer.

vahş
ıssız, tenha yerler. * yabani hayvanlar.

vahş
vahşiler, yabaniler, ehlileşmemiş olanlar.

vahşân
ıssız, tenha yerler. * yabani hayvanlar.

vahşet
(vahş - vahiş) yabanilik. * ıssızlık, tenhalık. * vehim, ürküntü. korku. vahşilik. * tenha, ıssız, korkunç yer. * elbise ve silâhını çıkarıp atmak. * aç kimse.

vahşet
ürkütücü yabanilik.

vahşet-âbâd
f. ıssız, korku ve ürkeklik veren yer.

vahşetâbâd
korku veren yabani yer.

vahşet-âgin
çok ıssız, korkulu yer, korkunç.

vahşet-âmiz
f. vahşetle karışık.

vahşet-âver
f. korku veren, ürküten.

vahşet-engiz
f. korkulu.

vahşetengiz
vahşet veren.

vahşet-gâh
f. korku yeri. ıssız yer.

vahşetgâh
korkutucu yer.

vahşet-nâk
f. korku veren yer. ıssız ve korkulu yer.

vahşet-zâr
f. yabani, ıssız yer.

vahşetzâr
vahşet yeri.

vahşî
yabanî, ürkek, merhametsiz.

vahşi(ye)
medeni olmayan. insanlardan kaçan. alışık ve ehlî olmayan. * merhametsiz, duygusuz. * ürkek, korkak.

vahşiyâne
vahşice. vahşiye yakışır şekilde.

vahşîyane
vahşice.

vahşur
f. peygamber, nebi.

vaî
hâfız.

vaîd
iyiliğe sevk veya kötülükten kurtarmak için ileride olacak kat'i hâdiseleri haber vererek korkutmak. * cehennemi haber vermek. (bak: va'd)

vaîd
cezalandıracağını söyleme.

vaif
davar yürüdüğünde karnından işitilen ses.

vâiz
"nasihat veren. dinî mes'eleler üzerinde öğüt veren.(ben vâizleri dinledim. nasihatları bana tesir etmedi. düşündüm. kasavet-i kalbimden başka üç sebep buldum:birincisi: zaman-ı hâzırayı zaman-ı sâlifeye kıyas ederek yalnız tasvir-i müddeâyı parlak ve mübalâğalı gösteriyorlar. tesir ettirmek için; isbat-ı müddea ve müteharri-i hakikatı ikna' lâzım iken ihmal ediyorlar.ikincisi: bir şeyi tergib veya terhib etmekle ondan daha mühim şeyi tenzil edeceklerinden muvazene-i şeriatı muhafaza etmiyorlar.üçüncüsü: belâgatın muktezası olan hale mutabık, yani ilcâat-ı zamana muvafık, yani teşhis-i illete münasib söz söylemezler; güya insanları eski zaman köşelerine çekiyorlar, sonra konuşuyorlar.hâsıl-ı kelâm: büyük vâizlerimiz hem âlim-i muhakkik olmalı, tâ isbat ve iknâ etsin. hem hakîm-i müdakkik olmalı, tâ muvazene-i şeriatı bozmasın. hem beliğ-i mukni' olmalı, tâ mukteza-yı hal ve ilcâat-ı zamana muvafık söz söylesi ve mizan-ı şeriatle tartsın. ve böyle olmaları da şarttır. ik. m.) (bak: hissiyat)"

vâiz
vaaz eden, öğüt veren.

vâiz
vâizler. vaaz edenler.

vaizîn
(vâizûn) vâizler. halka nasihat verenler.

vajgun
(vâjgune) f. ters, tersine dönmüş. uğursuz.

va'k
sıtma ve harareti.

va'k
yaramaz huylu kişi.

vak'
ağırbaşlılık. ağırlık. * yüksek yer.

vak'a
hâdise. olup geçen şey. mes'ele. * birini bir defada yere düşürmek. * muharebe. * vuku bulan.

vaka'
yufka bulut. * taş. * yerin taşlı olmasından ayak incinmek. * cefa, eza. * vurma, darp.

vakâ
olup biten, hâdise.

va'ka
yaramaz huylu kişi.

vaka
sahifeler. yapraklar.

vak'a
vâki olup zuhur eden hususlar. * kıtaller. öldüresiye vuruşlar.

vakad
(ateş) yanmak ve tutuşmak.

vakah
katı yüzlü, utanmaz, hayırsız kimse. * sağlam ve sert tırnak.

vakahat
arsızlık. utanmazlık. katı yüzlülük. açıklık ve saçıklık. * pek sağlam ve metin.

vakâhat
arsızlık, utanmazlık.

vakahet
(vakhe) ibadet, taat. * bir adamın sözünü dinleyip itaat ve imtisal etmek, ona uymak. * bir şeyi bırakıp feragat etmek. * büyük papaz olmak.

vakahet
ibadet.

vak'a-i hayriye
tar: yeniçeri ocağı'nın kaldırılması münasebetiyle kullanılan bir tabirdir. ilk önceleri büyük hizmetleri görülen yeniçeriler, zamanla nizam ve intizamlarını kaybettikleri gibi, son zamanlarda uygunsuz hareket ve isyanlarla memleketin başına belâ kesildikleri için, ocağın lağvı hayırlı sayılmış ve bu sebeple bu tabir meydana gelmiştir. (o.t.d.s.)

vak'a-nüvis
f. osmanlı imparatorluğu devrinde, zamanın hâdiselerini kaydetmekle vazifeli olan resmi devlet tarihçisi.

vakânüvis
resmî tarih yazarı.

vakar
ağırbaşlılık. halim ve heybetli oluş. nâmusu muhafazayı mucib haslet. temkinlilik. azamet ve izzet.

vakar
ağırbaşlılık, ciddiyet.

vakas
boynun kısa olması. ateşe attıkları ufacık değnekler. * iki nisap zekâtın arasındaki zekâtı olmayan hayvanlar.

vakayi'
vâki olup zuhur eden hususlar. * kıtaller. öldüresiye vuruşlar.

vakayi
olaylar, vakalar.

vakb
duhul etmek, dâhil olmak, girmek. * kaybolmak.

vakd
(vakdân) ateşin yanması, tutuşması.

va'ke
cenk yeri, dövüş alanı.

vakf
bir kimseyi veya bir şeyi alıkoymak, durdurmak. kımıldatmamak. * hareketten fariğ olmak, imsak etmek. hapsetmek. aslâ satılmamak, başka şeye tebdil olunmamak şartı ile bir mülkü Allah yoluna vermek. menfaatı hayır nevilerinden birisine âit olmak üzere bir mülkü ilelebed vermek. * tecvidde: durmak ve durdurmak mânalarına gelerek, nefesle beraber sesin kesilmesine denir. yâni: kur'an-ı kerimi tilâvet ederken herhangi bir kelime üzerinde bir müddet sesi kesip, nefes alarak dinlenme halidir.

vakf
alıkoyma, bağış.

vakfe
bir hareketin geçici olarak durdurulması. * durak. durulacak yer. * hacıların hac esnasında arafat'taki tevakkufları olup, eda etmeğe mecbur oldukları şartlardan birisidir.

vakfe
durak.

vakfegâh
f. durak yeri.

vakfe-i hayret
hayret duraklaması.

vakfetmek
fık: bir malı veya bir şeyi bir işe bağlayıp o yolda devamlı kılmak. * bir şeyi karşılıksız olarak Allah yoluna vermek.

vakfetmek
Allah için vermek.

vakfî
vakfa âit, vakıfla alâkalı.

vakfiye
mülkün vakıf olmak keyfiyyeti.

vakf-ı hayat
hayatını vakfetme. * ömrünü tamamen din hizmetine vermek.

vakh
taat, ibadet.

vâki'
olan, düşen, konan. mevcud ve var olan. * geçmiş olan, geçen.

vâkî
(vikaye. den) saklayan, koruyan, vikaye eden, esirgeyen. * önleyici tedbir veya ilaç.

vâki
olan, var olan.

vaki
meydana gelen

vâki
gerçekleşmiş

vakîa
kıtal. öldüresiye vuruşmak. * vak'a.

vakîb
at yürürken karnı içinden işitilen ses.

vâkib
ayak üstüne duran kişi.

vakîh
hayâsız, utanmaz, edepsiz.

vâki-i hâl
hâlin hakikatı, o işin hakikatı.

vakin
oturucu, oturan.

vakir
yuvasına girmiş kuş.

vakit
zaman.

vakit
zaman zaman

vakit
vakitler.

vakkas
okçu. iyi muharebe eden. savaşçı.

vakl
yükselmek. * bir nesnenin üstüne çıkmak. * mukul ağacı.

vakm
reddetmek. * hor ve zelil etmek.

vakne
her nesnenin azı.

vakr
az işitmek. sağırlık.

vakre
davarın tırnağının taşa dokunup sürçmesi.

vaks
boynu vurup kırmak.

vakt
içinde yağmur suyu biriken çukur. * su ile faydalanacak mekân. * (horoz) tavuğa binmek.

vakt
vakit, zaman.

vakta
ne vakit ki, ne zaman ki

vaktâ
ne vakit ki, ne zaman ki

vaktaki
f. ne vakit ki, o zaman ki, olduğu vakit.

vaktaki
ne zaman ki.

vakten
vakit ve zamanca.

vakt-i asr
ikindi vakti.

vakt-i hâcet
ihtiyaç vakti. lüzumlu vakit.

vakt-i hazar
barış zamanı.

vakt-i merhun
belli edilen, muayyen bir zaman.

vakt-i tefrih
tıb: çiçek hastalığı aşısının yapılmasından te'sirini gösterinceye kadar geçen zaman.

vakt-i zeval
güneşin tam ortada, bize göre doğu ve batı ortasında bulunduğu ve gölgenin gündüzde en kısa olduğu zaman. zeval vakti.

vakud
odun, kömür gibi yakılacak şeyler.

vakur
ağırbaşlı, temkin sahibi. izzetli, vakarlı.

vakûr
ağırbaşlı.

vakurane
f. ağırbaşlılıkla. düşünce ve tedbirlilikle. temkinle.

vakvak
korkak kişi. * hindistan'da vakvak beldesinde yetişen bir ağaçtır. yüz zira' miktarı boyu olur, kalkan gibi yassı yaprağı olur.

vakvaka
kurbağa, tavuk, kuş sesi veya köpek havlaması.

vakz
galebe etmek. * şiddetle vurup ölmeye yakın etmek.

vâkıa'
vuku bulmuş, olmuş, var olan mevcud bir hâdise. * olan olmuş. * rüya, düş. * şiddetli hâdise. * meşakkat, musibet. * kıyamet. * cenk, savaş.

vakıa
olmuş, var olan.

vâkıa
uygun olmayan, olması gerekenden aykırılık gösteren

vâkıa
vâkıalar. baştan geçen hâdiseler.

vâkıa suresi
kur'an-ı kerim'in 56. suresidir. mekkîdir.

vâkıât
vâkıalar. baştan geçen hâdiseler.

vakıat
olanlar, olmuşlar.

vâkıf
bilen, haber sahibi. aşina. bir işten iyi haberi olan. * vakfeden. * duran, ayakta duran.

vakıf
hayır kurumu, malı.

vâkıf
bilen, Allah için veren.

vakıf
herkesin faydasına sunulmuş mal

vâkıf
haberi olan

vakıf
Allah yoluna hizmet için verilip devamlı bırakılan şeyler. sahibi tarafından şeriata uygun olarak bir hayır iş ve hasenata tahsis olunmuş mülk veya mallar. (bak: vakıf)osmanlı devletini asırlar boyu kuvvetli bir devlet olarak ayakta tutan kuruluşlardan biri de vakıftır. osmanlı tarihini inceleyen batı tarihçileri vakıf kuruluşlarına hayran kalmışlar ve kendi ülkelerinde bunun örneklerini kurmaya başlamışlardır. amerika'da kurulmuş önemli vakıflar hâlen vardır. vakıf müessesesini komünizme karşı çok mühim bir set olarak görmektedirler. atalarımızın bu hayır kuruluşlarının bugün memleketimizde takdir edilmesi ve ihmâl edilmemesi gereklidir.

vâkıfane
f. bilen kimseye yakışır surette, bilerek. vâkıf şekilde. anlamak ve bilmek suretiyle.

vâkıfane
derinlemesine bilerek.

vâkıf-ı ahval
durumdan haberli olan, işlere vâkıf bulunan.

vâkıf-ı esrar
gizli şeyleri, sırları bilen.

vakıyye
dörtyüz dirhemlik tartı.

vakş
his. * hareket.

va'l
sığınacak yer.

vâlâ
yüksek, âlî, refi'.

vâlâcâh
f. mevkii yüce, rütbesi yüksek olan.

vâlâkadd
f. boyu yüksek, uzun boylu.

vâlâkadr
f. değeri yüksek, kadri yüce.

vâlâyî
f. yücelik, yükseklik.

vâlâşân
f. şânı yüce.

vali
bir vilâyeti idare eden en büyük memur. * mâlik.

vali
birinci dünya savaşı esnasında, rus ordusunun muhasarasına karşı verilen savaşta üstad bediüzzaman'la birlikte harbetmiştir

vâli
vâliler. * sâhib çıkanlar. * koruyan, muhafaza edenler.

valib
ulaşıcı, ulaşan, varan. * önüne doğru giden.

valibe
evvelki ekinin kökünden biten ekin.

valice
insanı şiddetle tutan bir hastalık.

valid
(vilâdet. den) doğurtan. baba.

vâlid
baba.

validan
ana ile baba.

validat
anneler. vâlideler.

valide
ana. doğuran.

vâlide
ana, doğuran.

vâlide
anneler. vâlideler.

valideyn
"ana ile baba. vâlidân de denir.(peder ve valideyi, şefkat ile teçhiz eden ve seni onların merhametli elleriyle terbiye ettiren hikmet ve rahmet hesabına onlara hürmet ve muhabbet, cenâb-ı hakk'ın muhabbetine aittir. o muhabbet ve hürmet, şefkat, lillâh için olduğuna alâmeti şudur ki: onlar ihtiyar oldukları ve sana hiçbir faideleri kalmadığı ve seni zahmet ve meşakkate attıkları zaman, daha ziyade muhabbet ve şefkat etmektir. $âyeti: beş mertebe hürmet ve şefkate evlâdı dâvet etmesi; kur'an'ın nazarında valideynin hukukları ne kadar ehemmiyetli ve ukukları, ne derece çirkin olduğunu gösterir. madem peder; kimseyi değil, yalnız veledinin kendinden daha ziyade iyi olmasını ister. ona mukabil veled dahi, pedere karşı hak dâva edemez. demek valideyn ve veled ortasında fıtraten sebeb-i münakaşa yok. zira münakaşa, ya gıpta ve hasetten gelir. pederde oğluna karşı o yok. veya münakaşa haksızlıktan gelir. veledin hakkı yoktur ki, pederine karşı hak dâva etsin. pederini haksız görse de, ona isyan edemez. demek; pederine isyan eden ve onu rencide eden, insan bozması bir canavardır. s.)"

vâlideyn
ana ile baba.

validiyyet
annelik ve babalık vasfı.

vâlih
keder ve hüzünle aklı gitmiş, şaşırmış, hayrette kalmış.

vâlihâne
f. şaşkınca.

vâlihîn
hayrette kalanlar. şaşıranlar. (bak: veleh)

vallahi
Allah için, Allah hakkı için, Allah'a yemin ederim (meâlinde büyük yemin.)

vallâhi
Allah için.

vallahu
en iyisini allah bilir

vam
f. borç.

va-mande
geride kalmış.

vamcu
f. borç arayan.

vamdar
f. borçlu.

vamhah
f. alacaklı.

vamî
f. borçlu.

vamk
sevme, muhabbet.

vamık
seven. âşık, sevdalı. * meşhur bir hikâyede azra'nın âşığının ismi.

va'n
sığınacak yer, melce'. * ot yetişmeyen taşlık ve sert yapılı arazi.

vapesîn
(va-pesin) f. en gerideki, en sondaki.

va'r
(va'ra) sağlam yer, sert yer.

vâr
f. (teşbih edatıdır) gibi, ...li, kerre, def'a, sâhib, mâlik, lâyıklık (yerinde kullanılarak birleşik kelimeler yapılır). meselâ: melek-vâr : melek gibi. ümid-vâr: ümidli.

vara'
haramdan ve yaramaz işlerden sakınmak.

varak
yaprak.

varak
yapraklar.

varaka
tek yaprak hâlindeki kâğıt. * nebât yaprağı. maden yaprağı. kitap yaprağı. * hasis kimse. * peygamberimize (a.s.m.) ilk vahyin geldiği sırada hz. hatice vâlidemizin (r.a.) hâdiseyi kendisine bildirdiği ve o zamanın meşhur bir âlimi olan varaka ibn-i nevfel'in adı.

varaka
yaprak, kâğıt parçası.

varakî
yaprakla ilgili. * yaprak biçiminde.

varakkerdan
f. boş ve faydasız işlerle uğraşan kimse.

varakpare
f. kâğıt parçası. * küçük yaprak. yaprak parçası. * ehemmiyetsiz yazı, tezkere.

vardiya
itl. gemilerde beklenen nöbet. * nöbet yeri. nöbet beklenilen yer.

vareste
f. affedilmiş. halâs bulmuş, kurtulmuş. * rahat, serbest.

vâreste
affedilmiş, kurtulmuş.

vareste
uzak kılma, kurtarma

varestegî
f. kurtulma, halâs bulma. * rahatlık, serbestlik. * ilişiksizlik.

vari
semiz et. * vahşi hımar, yabani eşek.

vârî
" ""gibi, benzer"" mânâsında son ek."

vârid
(vürud. dan) ulaşan, yetişen, gelen, erişen. akla gelen. * olan. bir şey hakkında söylenip tatbik edilen. * hâzır, nâzır. * bahadır.

vârid
erişen, gelen, gelir.

varid
söylenen

vârid
gelenler, vâsıl olanlar.

vâridât
kâr, gelir. * vârid olan. bir kimseye veya hazineye ait gelir ve paralar. * hatıra gelen, içe doğan.

vâridât
gelirler.

vâridat
gelirler ve giderler

vâride
(vürud. dan) ulaşan, yetişen, gelen, erişen. akla gelen. * olan. bir şey hakkında söylenip tatbik edilen. * hâzır, nâzır. * bahadır.

vâride
kâr, gelir. * vârid olan. bir kimseye veya hazineye ait gelir ve paralar. * hatıra gelen, içe doğan.

vârid-i hâtır
akla gelen, hatıra gelen.

vâridîn
gelenler, vâsıl olanlar.

varik
süs için palanın önüne geçirip astıkları saçaklı kıvrımlı esvap. * nakışlı kumaştan yapılmış saçaklı palan ve eyer örtüsü.

vâris
cenab-ı hakk'ın bir ismi. * mirasçı. kendisine miras düşen. mirasa konan. vefat eden birisinin maddî veya manevî mal ve mülkünde kullanmaya, tasarrufa salâhiyetli olan.

vâris
mirasa konan.

vârisîn
(vârisûn) vâris olanlar. vârisler.

variş
bir topluluk yemek yerken davetsiz olarak yemeğe katılan kimse.

varta
her çukur yer. uçurum. * kurtuluşun zor olduğu yer. tehlike. muhatara.

varta
uçurum, tehlike.

varun
f. ters, uğursuz, aksi.

va's
şiddet, mihnet.

vasaa
kız kuşu.

vasab
hastalık. ağrı.

vasafe
hizmetkârlık.

vasail
(vasâyil) : (vasile. c.) yemen'de çıkan çubuklu, alaca kumaşlar.

vasat
iki şeyin arası. * orta, merkez, ara. meydan. cemiyet muhiti. iç.

vasat
orta hâlli, normal.

vasat
ortalar. vasatlar.

vasatî
ikisi ortası. ortalama. orta halde.

vasatî
ortalama.

vasatî saat
hakiki güneşe tâbi olmak üzere, muntazam hareket ettiği tasavvur olunan mevhum bir güneşin, o yerin nısfun nehârından (meridyeninden) arka arkaya iki defa geçişi arasındaki zamanın yirmi dörtte biri.

vasat-ül hâl
orta halli, orta halde.

vasat-ül kame
orta boylu.

vasf
sıfat. bir kimsenin veya şeyin taşıdığı hâl. bir kimsenin veya şeyin durumunu anlatarak tarif etmek.

vasf
vasıf, sıfat, nitelik.

vasf
vasıflar, sıfatlar.

vasfetmek
bir şeyin vasıflarını, hâlini, şeklini veya rengini tarif etmek, anlatmak.

vasfetmek
özelliklerini saymak.

vasfî
vasıfla, mahiyetiyle alâkalı. beyan ve tarife dair.

vasfiye
vasıfla, mahiyetiyle alâkalı. beyan ve tarife dair.

vasf-ı tahsinî
bir şeyin mahiyetini beyan etmekten ziyade lâfzını süslemek için kullanılan sıfatlar. bunlar haşv-i melih kabilindendir.

vasi
(vesâyet. den) bir ölünün vasiyetini yerine getirmeye me'mur edilen kimse. bir yetimin veya akılca zayıf, hasta olan bir kimsenin malını idare eden kimse.

vâsi'
(vasia) geniş, enli. bol. engin. meydanlı. * her ihtiyacı olana vergisi kâfi ve bol bol ihsan eden. ilmi cümle eşyayı muhit, rızkı bütün mahlukata şâmil ve rahmeti bütün şeyleri kaplamış olan Allah (c.c.)

vasî
geniş.

vasîa
genişçe.

vasîd
kapı eşiği.

vasîf
(c.: vusafâ - vesâif) hizmetçi, uşak.

vasif
hizmetçiler, uşaklar.

vasif
hizmetçiler, uşaklar.

vâsi'-i muhita
muhitin genişliği.

vasîl
birinden aslâ ayrılmaz kimse.

vasîle
geniş yer. * ucuzluk. * imaret.

vasît
hakem, aracı. * orta.

vasiyet
bir işi birisine havale etmek. * emir. * fık: bir malı veya menfaatı, ölümden sonrası için bir şahsa veya bir hayır cihetine teberru yolu ile (yani, meccanen) temlik etmek.

vasiyet
kişinin öldükten sonra yapılmasını istediği şey.

vasiyet
vasiyetler. öğütler. nasihatlar.

vasiyetnâme
f. yazılı vasiyet. bir kimsenin vasiyetini yazmış olduğu kâğıt.

vasiyetname
vasiyet yazısı.

vasiyy
yetim gibi güçsüzlerin işleri kendine vazife olarak verilen kimse.

vasl
âşığın sevdiğine kavuşması. kavuşmak. * birleştirmek, ulaştırmak. * gr: ulama, ekleme. * edb: sözü teşkil eden cümlelerin atıf ve rabt suretiyle birbirine bağlı olarak yazılması usulü ki, buna sebk-i mevsul da ta'bir edilir. * bir kelimenin sonundaki harfi, bir sonraki lâfzın sesli harflerle başlayan ilk hecesine birleştirmek.

vasl
kavuşma.

vasl
vücuttaki mafsallar, oynaklar.

vasm
utanacak şey. * vurmak. (liyazon yapmak)

vasm
arlar, hayâlar, utanmalar.

vasme
utanacak şey. * vurmak. (liyazon yapmak)

vasmet
kırıklık, güçsüzlük, halsizlik. * ayıp, eksiklik.

vassad
ören, örücü, dokuyan, dokuyucu.

vassaf
vasıflarını sayarak medheden. vasıflandıran. vasıf ve beyanda ârif ve âlim olan.

vassaf
özellikleri tanıtan.

vassal
ulaştıran, vasleden. birleştiren.

vasut
gölgelik. * sütü sağdıkları kabı dolduran deve.

vasvas
kadınların örtündükleri ve ancak gözleri görünecek derecede dar olan yüz örtüsü.

vasvasa
yüz örtüsü. * köpek eniğinin gözlerinin açılması.

vasıb
hasta.

vasıf
vasfeden. bildiren. * medheden, öven.

vasıf
sıfat, nitelik.

vasıf terkibi
gr: birleşik sıfat. bir ismin sonuna farsça bir emir eklenerek yapılan terkib. meselâ : zevk-efzâ : zevk artıran.

vâsık
(vüsuk. dan) güvenen. itimad eden.

vâsıl
ulaşan, erişen, kavuşan. hakka vâsıl olan.

vâsıl
kavuşan, ulaşan, erişen.

vasıl
ulaşan

vâsıl
ulaşan

vâsılîn
kavuşanlar, erişenler.

vâsılûn
(vâsılîn) hakka, hakikata, marifete ermiş kimseler. hakka erenler. yetişenler.

vâsıt
ortada bulunan. * ikisinin ortası.

vâsıt
ortada bulunan.

vâsıta
iki şeyi birbirine ulaştıran. * aracı. arada bulunan. vasıtalık eden.

vâsıta
araç.

vasıta
vasıtalar.

vâsıta-i necat
necat vasıtası. kurtuluşa sebep.

vata'
bir şeyi ayakla çiğneme.

vataf
kaşın çok kıllı olması. * kirpiğin sık ve çok olması.

vatan
bir kimsenin doğup büyüdüğü yer. yurt.

vatan
yurt.

vatan
vatanlar, insanın doğup büyüdüğü ve sevdiği memleketler, hatta uğrunda can verilen topraklar.

vatandaş
bir devlet ahalisinden ve teb'asından olan.

vatanî
(vataniyye) vatanla alâkalı. vatana ait.

vatanperver
f. vatanını seven. memleketine hizmet eden.

vatanperver
vatansever.

vatanperverâne
f. vatanını seven kimseye yakışır şekilde.

vatan-ı aslî
bir insanın doğup büyüdüğü veya içinde barınmak kasdedip, başka yere gitmek istemediği yerdir. yalnız en az 15 gün kalmak istediği yer de kendisi için vatan-ı ikamettir. (bak: mukim) * cennet.

vatan-ı sânî
ikinci vatan. sonradan yerleşilen yer.

vatan-ı süknâ
bir misafirin içinde 15 günden az oturmak istediği yerdir. bu kimse de fıkıhta misafir sayılır.

vatar
(vatr) ihtiyaç, hâcet. iş. * emir. * madde. * husus.

vatar
ihtiyaçlar.

vatavit
korkak ve geveze olan kimseler. * yarasalar. * dağ kırlangıçları.

vatâvit
korkak ve geveze olan adam. * yarasa. * dağ kırlangıcı.

vatb
süt kabı ve tulumu.

vatd
isbat etmek. * ihânet etmek, hâinlik yapmak.

vater
f. sonundaki. çok uzak.

vath
kuşların burnuna ve ayağına necasetten veya balçıktan yapışıp kalan nesne.

vati
yumuşak ve kolay olan şey. (kuş tüyünden yapılmış yastık gibi)

vatîd
sabit ve sağlam olan.

vatîe
büyük çuval, harar. * bir çeşit yemek.

vatîs
kızdırıldığında kimsenin üzerine basamadığı yuvarlak taş.

vatm
ayakla çiğneme. * perdeyi salıverme.

vatnî
çiğneme, üzerine basma.

vats
kazmak. * kırmak. * ayakla yere vurmak. * somak denilen ot.

vatvat
korkak ve geveze olan adam. * yarasa. * dağ kırlangıcı.

vatvât
korkak ve geveze olan kimseler. * yarasalar. * dağ kırlangıçları.

vatvata
geceleyin gözün görmemesi.

vaty
ayak altında çiğneme, ezme, basma. * çiftleşme.

vatı'
ayak altına alıp çiğneme. basma. * cima'. * uygun hale koyma. * tümseklikler arasında basık ve engin yer.

vatıd
sâbit.

vatş
açmak.

vav
kur'an alfabesinde sondan üçüncü harftir. ebced hesabında 6 sayısının karşılığıdır.

va'va'
insan topluluğu. * sesler.

vaveyla
çığlık, yaygara, feryat. * eyvah, yazık gibi üzüntü ifadeleri.

vâveyla
çığlık, yaygara.

vavî
vav harfine mensub. vav harfi ile alâkalı.

vavik
okun nişana dokunmayıp yanına düşmesi hâli.

vav-ı atıf
gr: atıf vavı, kelimeyi veya cümleyi birbirine bağlayan vav harfi. (bak: harf-i atıf)

vav-ı hâliye
"haller cümle olabilir. eğer isim cümlesi olursa, başında bir ""vav"" bulunur. ona vav-ı hâliye denir. bu vav, hâl'i zi-l-hâle bağlar. (reeytuhu ve biyedihi kitâbün: elinde bir kitap olduğu halde onu gördüm) cümlesindeki gibi."

vav-ı kasem
gr: herhangi bir kelimenin, çok defa Allah isminin evveline gelerek, yemin için kullanılan vav harfi. vallahi, veşşemsi, velfecri kelimelerinde olduğu gibi.

vâye
nasib, kısmet, behre.

vâyedâr
f. kısmetli. nasibi olan.

va'z
dinî mes'eleler üzerinde konuşup nasihat etmek. kalbi yumuşatacak sözlerle insanı iyiliğe sevke çalışma.

vaz
f. terk etme, bırakma.

vaz'
koyma, konulma. bırakmak. atlamak. tayin etme, belirtmek. duruş, hareket, tarz.

vaz
koyma, bırakma.

vâz
vaaz, dinî öğüt.

vaz
koyan, yerleştiren

vaz'
koyan, yerleştiren

va'z
vaaz etme, nasihatte bulunma

vaz'
haller. durumlar.

vazaat
alçaklık, âdilik, bayağılık.

vazah
beyaz ve güzel yüzlü adam.

vazahat
açıklık, vâzıhlık.

vazaif
vazifeler, işler.

vaz'an
vaz' ile, vaziyeti, durumu itibariyle, yerleştirmek suretiyle. * asıl lügat mânası cihetinden.

vazetme
koyma, bırakma.

vazî'
(vazîa) alçak, deni, bayağı, âdi.

vazife
"bir kimsenin yapmaya mecbur olduğu iş. yapılması birisine havale edilen şey. kıymet verilen iş. * ücret.(tarîk-ı hakta çalışan ve mücahede edenler, yalnız kendi vazifelerini düşünmek lâzım gelirken, cenab-ı hakk'a aid vazifeyi düşünüp, harekâtını ona bina ederek hataya düşerler.meşhurdur ki: bir zaman islâm kahramanlarından ve cengiz'in ordusunu müteaddit defa mağlup eden celâleddin-i harzemşah harbe giderken, vüzerası ve etbaı ona demişler: ""sen muzaffer olacaksın; cenab-ı hak seni galip edecek."" o demiş."" ben Allah'ın emriyle cihad yolunda hareket etmeye vazifedarım, cenab-ı hakk'ın vazifesine karışmam; muzaffer etmek veya mağlub etmek onun vazifesidir."" işte o zât bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla hârika bir surette çok defa muzaffer olmuştur.üstad-ı mutlak, mukteda-yı küll, rehber-i ekmel olan resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm $ olan ferman-ı ilâhîyi kendine rehber-i mutlak ederek, insanların çekilmesiyle ve dinlememesiyle daha ziyade sa'y-ü gayret ve ciddiyetle tebliğ etmiş. çünki $ sırrıyla anlamış ki: insanlara dinlettirmek ve hidayet vermek, cenab-ı hakk'ın vazifesidir. cenab-ı hakk'ın vazifesine karışmazdı. l.)"

vazife
görev, yapılacak iş.

vazife
vazifeler, işler.

vazifedâr
f. vazifeli, görevli. * memur.

vazifedâr
vazifeli, görevli.

vazifedârân
f. vazifeli, görevli. * memur.

vazifedârâne
vazifeli gibi.

vazifehâr
f. ücret alan.

vazifehârân
f. ücret alan.

vazifeperver
görevini seven.

vazifeten
vazife ile, vazife olarak.

vazifeten
görevli olarak.

vazifeşinâs
f. işini dikkatle yapan. vazifesini özenerek, severek yapan.

vazifeşinâs
görevini seve seve yapan.

vazîh
(vuzuh. dan) meydanda, apaçık.

vazîha
(vuzuh. dan) meydanda, apaçık.

vâzir
(vâzire) günah işleyen. suç işleyen.

vaziyet
durum, hâl, duruş.

vaziyet
davranış sergilemek

vazzah
meydanda, çok açık, belli.

vâzı'
(vazıa) koyan. yerleştiren. vaz' eden.

vaz'-ı haml
doğurma.

vaz'-ı yed
el koymak, sahib çıkmak, tasarruf etmek.

vâzıh
açık, ayan, âşikâr. besbelli. kapalı olmayan. * edb: vuzuhlu söz. bir okunuşta mânâsı anlaşılacak ifâde.

vazıh
açık, belli.

vâzıh
açık ve meydanda olan şeyler.

vâzıhan
açık olarak. açıkça. açık açık. aşikâr surette.

vazıhan
açık açık.

vâzıhât
açık ve meydanda olan şeyler.

vâzı-ul yed
el koyan. eline alan. bir malı eline geçirmiş olan.

vâzı-ı kanun
kanun koyan. kanun yerleştiren. kanun hazırlayan.

vaş
f. düşman.

vaşak
derisinden kürk yapılan bir hayvan ve bunun postu.

vaşi
gammaz, koğucu, yalancı.

vaşiye
evlâdı çok olan kadın.

vaşüde
f. defolunmuş, kovulmuş, geri çekilmiş.

vaşık
dağ köpeği. vaşak.

ve bi-l hakkı natakte
"hak ile söyledin, hakkı söyledin. haksın, sâdıksın.(zira o, lâ ilahe illallah der, dâva eder. bütün sağ ve sol, yani mazi ve müstakbel taraflarında saf tutan o nurani zâkirler, aynı kelimeyi tekrar ederek, icma ederek mânen ""sadakte ve bi-l hakkı natakte"" derler. hangi vehmin haddi var ki, böyle hesapsız imzalarla te'yid edilen bir müddeaya parmak karıştırsın. m.)"

veba
salgın bir hastalık. taun.

vebâ
bir salgın hastalık.

veba'dü
ondan sonra, imdi. (ilk sözden sonra esas söze başlarken kullanılan bir tâbirdir. bilhassa dinî eserlerin başında cenab-ı hakk'a şükür ve hamd ettikten, peygamberimize (a.s.m.) salâvat ve duadan sonra esas söze başlarken söylenir.)

vebal
günah. zarar. ziyan. şiddet. ağırlık. azab. doğru olmayan bir hareketin manevî mes'uliyeti.

vebâl
şiddet, ağırlık, günah.

veber
bedevi, göçer. * deve yünü. * davar tırnağı.

vebl
ağır ve vahim olmak.

vebr
kocakarı soğuğundan bir gün. * ada tavşanı, ak tavşan.

veca'
sızı, ağrı, acı. ağrıyıp acımak.

veca
ağrılar. acılar. sızılar.

vecahet
güzellik, güzel yüzlülük, gösterişlilik. * haysiyet, şeref, onur, itibar.

vecar
(c.: vücür - evcire) sel suyunun oyduğu yer. * arslan ve kurt gibi vahşi hayvanların yatağı. in.

vecazet
sözün veciz oluşu. kelâmın kısa oluşu.

vecd
aşk, muhabbet. kendinden geçecek, unutacak kadar ilâhî bir aşk hali. * yüksek heyecan. iştiyakın galebesi.

vecd
ilâhî aşka dalarak kendinden geçme.

vecd-âlud
f. vecd veren haller. manevî coşkunlukla beraber olan hal.

vecd-efzâ
f. vecdi artıran, heyecanı çoğaltan.

vecdî
vecdle ilgili, heyecanla ilgili.

vecel
ürkme, korkma, havfetme.

vecenat
elmacıklar, yanaktaki yumrucuklar.

vecenât
elmacık, yanaktaki yumrucuk.

vech
(vecih) yüz, çehre, surat. * tarz, üslub. * her şeyin karşısına gelen ve karşısında olan. satıh. ön. alın. cephe. * tarih. * suret. * sebeb. * bir şeyin nefsi ve zatı. * semt. cihet. * münasebet.

vech
vecih, yüz, tarz, ön, alın, sebep, ilgi.

vech
çehreler, yüzler, suretler. * tarzlar. * sebepler. * imkânlar. * münasebetler. * kur'an-ı kerim okunuşundaki farklar. * bir memleketin ileri gelenleri.

veche
yan, taraf. yüz.

veche
yan, taraf, yüz.

vechen
bir vechiyle. bir suretle. bir bakımdan.

vechen min-el vücuh
hiçbir suretle.

vecheyn
iki taraf, iki yan, iki yüz.

vechî
(vechiye) yüz ile ilgili.

vech-i âhar
başka sebeple.

vech-i dikkat
dikkat ve ferasetle.

vech-i mâ
bir sebepten dolayı.

vech-i meşruh
şerh edilen, açıklanan tarzda.

vech-i şebeh
edb: bir şeyin başka bir şeye neden benzediğini anlatan söz. (bak: teşbih)

vech-ül arz
yeryüzü.

veci
güzel, hoş, lâtif. uygun, münasib. * bir kavmin büyüğü, reisi. * hürmetli insan. * sultan huzuruna girenler. * makam ve şeref sâhibi.

veci
(veca'. dan) ağrıtıcı, sızlatıcı.

vecia
(veca'. dan) ağrıtıcı, sızlatıcı.

vecibe
borç hükmünde olan vazife. * kanun ve ahlâkın icabı, yerine getirilmesi lâzım gelen şey.

vecîbe
borç hükmünde vazife.

vecibe-i nezaket
nezâket borcu.

vecih
güzel, hoş, uygun.

vecihî
veche ait. veche dair.

veciz
kısa, öz, derli toplu. muhtasar olup mufassal olmayan. * az sözle çok mâna ifâdesi.

veciz
zengin mânâlı kısa söz.

vecize
edb: ibaresi kısa, mânası geniş olan çok kıymetli söz, özlü söz. kısa, veciz söz.

vecîze
zengin mânâlı kısa söz.

vecne
elmacık, yanaktaki yumrucuk.

vecne
elmacıklar, yanaktaki yumrucuklar.

vecr
mağara.

ve'd
kızını diri iken toprağa gömme.

vêd
kız evladı diri diri toprağa gömüp öldürme âdeti.

veda'
"ayrılık. * ayrılışta selâmlamak. * ""Allah'a ısmarladık"" demek."

vedâ
ayrılık.

vedad
dostluk. sevme. sevgi. (bak: vidad)

vedânâme
veda yazısı.

vedd
dostluk. sevgi, muhabbet.

ve'd-dua
"""duâlarımız sizinle birliktedir"" anlamına gelen bu tâbir, evvelce mektupların altlarına yazılırdı."

vedi
küçük abdest bozduktan sonra çıkan beyazımsı su.

vedi'
başkasının malını saklamaya memur kimse.

vedia
emanet.

vedîa
emanet.

vediatullâh
Allah'ın emaneti.

vedid
sevgisi çok olan.

vedid
sevgililer, sevilenler.

vedk
yağmur. yağmurun damlaması. * alışıp üns ve ülfet etmek. yakın olmak. (bak: vadk)

vedud
"çok şefkatli. kendisine çok sevgi beslenen. cenâb-ı hak.(vedud ismine mazhar olan muhakkıkin-i evliya: ""bütün kâinatın mâyesi, muhabbettir. bütün mevcudatın harekâtı muhabbetledir. bütün mevcudattaki incizab ve cezbe ve câzibe kanunları, muhabbettendir."" demişler.) (vedud ismine mazhar bir kısım evliya: cennet'i istemiyoruz, bir lem'a-yı muhabbet-i ilâhiye ebeden bize kâfidir, demişler. s.)"

vedûd
çok sevilen, Allah.

vedûdiyet
sevilir olma, kendini sevdirme.

ve'd-ül benat
islâmiyetten evvelki câhiliyet devrindeki arablarda kızlarını hakir gördüklerinden diri iken defnetmek âdeti.

vef'a
kav ettikleri bez parçası. * şişe ağzını tıpamada kullanılan bez parçası.

vefa
ahdinde, sözünde durma. * sevgi ve dostlukta sebat ve devam. * ödeme. * yetişme. * dince ve akılca lâzım gelen şeyi yerine getirip uhdesinden çıkma.

vefa
sözünde durma, kendini seveni unutmama, ilgiyi kesmeme.

vefadar
vefalı, sözünde ve dostluğunda devamlı olan.

vefadâr
vefalı, dostluğu devamlı.

vefadârâne
vefalı olarak.

vefakâr
vefalı.

vefakâr
vefalı, sözünde ve dostluğunda devamlı olan.

vefakârâne
vefa göstererek.

vefaperver
f. sözünde duran. vefâlı.

vefat
ölüm. ahirete göçme.

vefat
ölüm.

vefat
ölen

vefat
ölümler, vefatlar.

vefd
çokluk. cemaat. * bir iş için giden heyet. elçilik. * dağ başı. * gelme, ulaşma, erişme, varma, vürud.

veffakakümüllah
Allah başarılı kılsın.

vefhiyye
kilisede kayyımlık hizmetini etmek.

vefi
vefalı. * tam, mükemmel. kifayet eden. bol olan.

vefia
içine nesne koyulan sele.

vefik
arkadaş. kafa dengi. aynı fikirde olan. uygun.

vefik
arkadaş, uygun.

vefir
(vefret. den) çok, bol, kesir.

vefire
(vefret. den) çok, bol, kesir.

vefiyat
ölümler, vefatlar.

vefiyât
vefatlar, ölümler.

vefk
uygun gelme. uyma. mutabakat. muvafık olma. işi iyi gitme.* tesirli dua.

vefl
derinin dibagatla giden fazlalıkları.

vefr
bir kimsenin ihsanını kabul ettikten sonra rızasıyla reddeylemek. * bolluk. * medh ü sena ile birisinin namusunu muhafaza etmek.

vefra'
eksilmeyip değişmeyen. * el dokunulmamış ve tam olarak yetişmiş ot.

vefret
çokluk, bolluk.

vefz
evmek, acele etmek.

vefza
ok yayı konulan ve beylik denilen kap.

vega'
kavga gürültüsü. harp yerinden çıkan sesler. savt. patırtı.

vegab
korkak kimse. * iri gövdeli büyük deve.

vegadet
akılsızlık. * adilik, bayağılık, aşağılık, alçaklık.

vegar
gazap, kin, öfke, hiddet.

vegd
alçak adam.

vegf
görme zayıflığı.

vegif
yürüme sürati. * ses sürati, ses hızı.

vegik
davar yürürken karnından çıkan ses.

vegir
kızmış taş üstüne koyarak pişirilen et.

vegire
kızmış taş ile sıcaklık verilerek pişirilen süt.

vegm
kin.

vegne
geniş küp.

vegre
sıcaklığın çok olması.

vehak
avcı kemendi.

vehamet
güçlük, tehlike.

vehâmet
güçlük, tehlike.

vehb
hibe. bağış. vergi.

vehbî
doğuştan. Allah vergisi. çalışmakla kazanılmayıp Allah'ın (c.c.) lütfu ile olan.

vehbî
Allah vergisi.

vehc
alevli olmak. alev ile yanmak. parlamak.

vehd
derin vadi. uçurum.

vehd
derin vâdiler. uçurumlar.

vehde
derin vadi. uçurum.

vehec
ateş sıcaklığı.

vehecan
ateşin alevlenmesi. * ışıklandırmak, ziya vermek.

vehel
vehim, kuruntu.

vehelümme cerra
(bak: helümme cerrâ)

vehf
bitkinin yapraklanması. uzama. çoğalma, artma.

vehhab
çok fazla ihsan eden. çok bağışlayan.

vehhâb
çok ihsan eden, bağışlayan, Allah.

vehhabî
muhammed ibn-i abdulvehhab nâmında birisinin sebeb olduğu islâmî bazı mes'elelerde ifrat gösteren ve dört hak mezheb hâricinde bir mezhepten olan. fıkıhta hanbelî, itikadda ibn-i teymiye'ye bağlıdırlar. tarikatlarına muhammediye ismi verirler.

vehhâbî
vehhabilik anlayışından olan.

vehhâbîlik
bazı konularda aşırılıkları olan dinî bir anlayış.

vehhâbîyet
allahın bol bol ihsan etmesi ve bağışlaması.

vehhac
parıl parıl. pek şa'şaalı. * çok alevli.

vehham
çok vehimli. fazla şüphe eden.

vehham
vehimli, kuruntulu.

vehhas
arslan.

vehic
ateşin sıcaklığı.

vehim
belirsiz korku, kuruntu.

vehim
vehim ve hayal; olmayan bir şeyi varmış gibi gösterme ve hayal etme

vehise
pişirilip kurutulduktan sonra dövülen çekirge.

vehl
(vehel) yanlış yapma. yanlış anlama. * unutma.

vehle
irkilme ve ürkme. * dakika. an, lahza.

vehleten
birdenbire. ilkin. ansızın.

vehm
(vehim) mübhem ve mânasız korku. * belirsiz fikir ve düşünce. * cüz'i mânaların anlaşılmasına yarayan bir idrak kuvveti.

vehm
vehim, kuruntu.

vehm-âlud
f. vehimli. vehim dolu. vehim karışık.

vehmî
olmadığı halde var zannederek. düşünmeye, vehme dair, vehme ait.

vehmî
vehimle ilgili.

vehmiyyât
vehimler, kuruntular.

vehmiyye
vehimler, kuruntular.

vehm-nâk
f. vehimli, kuruntulu.

vehn
gevşeklik, kuvvetsizlik. * zayıf. * gövdesi kalın ve kısa adam. * gece yarısı. gece yarısından bir saat sonraki zaman.

vehn
gevşeklik.

vehnane
zayıf kadın.

vehs
bir işe girişip ısrar ile devamlı uğraşmak.

veht
vurmak. * kırmak.

vehtıyy
ufak üzüm.

vehub
verimi fazla, vergisi çok.

vehvah
yaban eşeğinin anırtısı.

vehvehe
atın kendi gövdesini parça parça etmesi.

vehy
gevşeme, yırtma.

vehz
katı nesne. * kovmak, deft'etmek.

ve-illa
olmadığı hâlde. yoksa. aksi takdirde.

vek'
akrep sokmak.

veka'
ayak parmaklarından baş parmağın, şehâdet parmağı üstüne gelmesi.

veka
kendi ile bir şey saklanan nesne.

vekad
sığır bağladıkları ip.

vekahat
hayâsızlık. utanmazlık. edebsizlik. (bak: vakahat)

vekahe
taat, ibadet.

vekâl
devamlı diğer davarların ardına kalan davar.

vekâlet
vekillik. birisinin nâmına iş görme. kendi nâmına hareket etme salâhiyetini başkasına verme. nezâret, bakanlık. * vekilin vazife gördüğü bina.

vekâlet
vekillik, bakanlık.

vekâleten
birisine vekil olarak. başkası adına.

vekâleten
başkası adına.

vekâletnâme
f. birisine vekillik verildiğini isbat eden ve ekseriya noterlikçe tanzim edilmiş bulunan yazılı kâğıt.

vekâletnâme
vekil etme yazısı.

vekâletpenâh
f. padişahın vekili olan, sadrâzam. başvekil. başbakan.

vekar
ağırbaşlılık, ciddiyet.

vekayî
vakalar, olaylar.

vekb
dikilmek.

vekc
ulaşmak, varmak.

vekde
gitmek.

vekeban
derece derece yürümek.

vekef
günah. * abes ve boş. * ayıp. * eksiklik.

vekel
zayıf adam.

vekezâ
ve bu da öyle.

vekf
evin damlaması. * kat'etmek, kesmek.

vekif
sütü çok olan deve.

vekil
başkasının işini gören. bir adamın yerine hareket etme selâhiyeti olan kimse. * nâzır. bakan.

vekîl
başkası adına iş gören.

vekil
vekiller. bakanlar. nâzırlar. kendilerine iş havale edilenler.

vekil-i harc
(vekil-harç) masraf görmekle vazifeli olan. bir kimsenin veya bir cemaatin masraf işlerini üzerine alan.

vekir
yuvasına giren kuş.

vekire
satın alınan veya yeni yapılan bina için, ahbaba, eşe dosta verilen ziyafet.

vekkad
aydınlık, ışıklı, parlak.

vekm
reddetmek.

vekn
(c.: evkân - vükün) kuş yuvası.

vekn
kuş yuvaları.

vekr
kuş yuvası.

vekr
kuş yuvaları.

vekra
hızlı yürüyen deve. * ayağını yere kuvvetli basan kadın. * bir nevi sıçramak.

veks
noksan etmek, eksiltmek.

vekte
gözün karasına ak düşmek. * nokta. * eser.

vekvak
korkak kimse.

vekz
vurmak. * def'etmek. * kovmak.

ve-kıs
"""var, kıyas et!"" mânasına gelir."

vekıyye
"(veya hemzenin hazfı ile ""vekiyye"") eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. yerlere ve muhitlere göre değişir. dörtyüz dirhem ağırlık. yedi miskal veya kırk dirhem ağırlık. şer'an kırk dirhem kabul edilmiş. en tanınmışı dörtyüz dirhemdir. (bak: direm)"

vel'
yalan. * haps.

vela
yakınlık. sâhiplik. * sevme, muhabbet.

veladet
doğmak, doğuş, dünyaya gelmek, doğurmak. (veladet galattır)

velâdet
doğma, dünyaya gelme.

velaid
cariyeler, kadın esirler.

velâid
cariye.

velaim
düğünler, evlenmeler. * düğün ziyafetleri.

vela-perver
f. dostluk gösteren, dostluk besleyen.

velaya
veli kadınlar. veliyyeler.

velâyâ
ermiş kadın, veli kadın.

velâyât
velîlikler.

velayet
veli olan kimsenin hali. velilik, dervişlik. * dostluk. * sadakat. * başkasına sözünü geçirmek. bir şeye kudret cihetiyle bizzat mutasarrıf olmak. (bak: veli)

velâyet
velîlik, ermişlik.

velayet-i âmm
huk: umum mallara ve fertlere şâmil olan velayet. (şeriat hâkimleri, kadılar ve valilerin velayetleri gibi)

velayet-i kübra
büyük velilik. akrebiyet-i ilâhiyenin inkişafına bakan ve veraset-i nübüvvetten gelen gayet kısa, fakat yüksek olan ve tarikat berzahına uğramadan zâhirden hakikata geçen velilik mesleği. (sahabeler gibi)(cadde-i kübrâ, elbette velayet-i kübra sahibleri olan sahabe ve asfiya ve tâbiîn ve eimme-i ehl-i beyt ve eimme-i müçtehidînin caddesidir ki doğrudan doğruya kur'anın birinci tabaka şâkirdleridir. m.)

velb
ulaşmak, varmak.

velec
kumlu yerde olan yol.

veled
erkek çocuk. oğul. çocuk. * döl, yavru.

veled
oğul, yavru, çocuk.

veled
veledler. çocuklar.

veled
erkek evlâdlar, çocuklar, oğullar.

veled-i manevî
evlâdlığa kabul edilen, âhiret evlâdı. bir hocanın talebesi. mürid.

veled-i sulbî
öz oğul, evlenmekle hâsıl olan kendi soyundan gelen çocuk.

velediyet
birisinin evlâdı olma hâli. çocuk oluş.

velediyet
" birinin çocuğu oluş, hıristiyanların isa aleyhisselâma hata ile ""allahın oğlu"" demeleri."

velediyet
hıristiyanlıktaki, hz. isa'nın allah'ın oğlu olduğu şeklindeki bâtıl akide, inanç

velediyet akidesi
"hristiyanlıkta bir bâtıl akide. (bak: teslis)(islâmiyet, tevhid-i hakiki dinidir ki; vasıtaları, esbabları ıskat ediyor. enaniyeti kırıyor, ubudiyet-i hâlisa te'sis ediyor. nefsin rububiyetinden tut, tâ her nevi rububiyet-i bâtılayı kat'ediyor, reddediyor. bu sır içindir ki; havastan bir büyük insan tam dindar olsa enâniyeti terketmeye mecbur olur. enaniyeti terketmiyen, salâbet-i diniyeyi ve kısmen de dinini terkeder.şimdiki hristiyanlık dini ise; ""velediyet akidesi""ni kabul ettiği için, vesait ve esbaba te'sir-i hakiki verir. din nâmına enaniyeti kırmaz; belki hazret-i isâ aleyhisselâm'ın bir mukaddes vekili diye, o enaniyete bir kudsiyet verir. onun için, dünyaca en büyük makam işgal eden hristiyan havasları, tam dindar olabilirler. hattâ amerika'nın esbak reis-i cumhuru wilson ve ingiliz esbak reis-i vükelâsı loid george gibi çoklar var ki, mutaassıb birer papaz hükmünde dindar oldular. müslümanlarda ise, öyle makamlara girenler, nâdiren tam dindar ve salâbetli kalırlar. çünki, gururu ve enaniyeti bırakamıyorlar. takvâ-yı hakiki ise, gurur ve enaniyetle içtima edemiyor. m.)"

veleh
f. kahr, gazab, şiddet, hışım.

velehan
akıl gidip tembel olmak. * ibadet ederken vesvese veren şeytan.

veleh-resan
hayret verici, hayret edilen, şaşkınlık veren.

velehresân
şaşkınlık veren.

veleh-resan-ı ukul
akılları hayrette bırakan.

velehu
bu da onun.

velehza
şaşırmış.

velehzede
f. sevgilinin hışmına uğrayıp kahır çeken âşık.

velev
eğer, gerçi, her ne kadar da, hatta, ister, isterse.

velev
olsa da, bile.

velev
eğer ki, hatta

velf
(velif-vilâf) tez tez yelmek. birbiri ardınca olmak.

velg
köpeğin kap içinden su içmesi veya bir şey yeyip yalaması.

velga
küçük kova.

velh
büyümek. * uzamak.

velhan
şaşakalmış, şaşkın, sersem.

velhasıl
sözün kısası, özü, kısacası.

velhâsıl
sözün kısası.

veli
sahib, mâlik. * evliya. * muin. muhafaza eden. * küçük çocukların hâlinden mes'ul kimse. * sıddık. * baba. babanın babası, cedde de denir. * fık: hayatını mücadelelerle ve azimet ve fevkalâde bir zühd ve takva ile ibadet ve taata sarfederek kendisinden Allah'ın (c.c.) izniyle gaybdan haber vermek ve gaybî ahvali keşfetmek gibi ilmî ve kevnî hârikalar zuhura gelen zât. Allah'a (c.c.) manevî yakınlık kesbetmiş olan şerif zât. * cenab-ı hakk'ın (c.c.) isimlerinden birisi.

veli'
kabuğunda olan hurma çiçeği.

velî
sahip, gözetici, koruyucu.

veli
veliler. nefsine değil, dâimâ cenab-ı hakk'ın rızâsına tâbi olmağa çalışan, ibâdet ve taatta, takvâ ve riyâzatda çok yüksek mertebelere ulaşıp allahın (c.c.) mahbubu ve karibi olan büyük ve ender zâtlar. (bak: veli)

veliahd
(veliy-yi ahd) bir hükümdardan sonra hükümdar olacak kimse.

velîahd
padişah adayı.

velice
büyük çuval. * kişinin sırdaşı.

velid
yeni doğmuş çocuk. * köle, kul.

velide
cariye.

velide
cariyeler, kadın esirler.

velik
(velikin) f. amma, lâkin, fakat.

velika
yağla unu karıştırarak yapılan yemek.

velime
sevinç ve sürur günleri verilen ziyafet. düğün ziyafeti. * düğün, evlenme.

velîme
düğün yemeği.

velime
düğünler, evlenmeler. * düğün ziyafetleri.

veli-ni'met
nimet veren. nimeti muhafaza edip ihsan eden.

velînîmet
nimet veren.

veliyy
yakın. * amcazâde, emmi oğlu. * yar, dost.

veliyye
ermiş kadın, veli kadın.

veliyye
veli kadınlar. veliyyeler.

veliyyullah
Allah'ın (c.c.) veli kulu.

velîyyullah
allahın velî kulu.

veliyy-ül emir
âmir. emir veren. emir sahibi.

veliyy-ün niam
nimetler ihsan eden, iyilik eden kimse. * şeyhülislâm. * sülâlesinin ileri gelenleri.

velk
yalan yakıştırmak. * sür'at etmek, hız yapmak.

velka
vurmak.

velkalemi
kalem hakkı için. kaleme yemin olsun.

velkât
vurmak.

vellas
kurt.

velm
ulaşmak, yetişmek. * toplanmak, cem'olmak.

vels
"ahd, yemin, söz. "" az nesne. * vurmak."

velsan
birbirinin boyunlarına el atarak yürüme.

velu'
bir şeye fazla düşkün olan.

velud
çok doğuran kadın. * mc: çok eser veren kimse.

velûd
pek verimli.

velval
üzüntü ile ağlama. ağlayıp inleme.

velvele
gürültü, patırtı. birbirine karışık bağrışmalar. şamata.

velvele
gürültü, patırtı, şamata.

velvele-endâz
f. gürültü patırtı eden. gürültücü.

velvele-engiz
f. gürültü koparan, gürültü çıkaran.

vely
birbiri ardı sıra gelme. tâkib etme. * çıkma. olma. * yaz yağmurundan sonra olan yağmur. * yakınlık.

velyüc
büyük çuval. * kişinin sırdaşı.

velüg
köpeğin kap içinden su içmesi veya bir şey yeyip yalaması.

vemd
gazap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * sıcaklığın artması.

vemiz
bulut arasından görünen ışık.

vemiz
işaret etmek. * parlamak. şimşek çakmak.

vemk
muhabbet etmek, sevmek.

vems
fücur, masiyet, günah.

vemye
meşakkat, sıkıntı. belâ, musibet.

vemz
işaret etmek. * parlamak. şimşek çakmak.

vena
gevşek. * zayıf. * hâlsiz olmak.

venim
sinek tersi.

venn
zebunluk, zayıflık, zaaf. * çengilerin ve köçeklerin parmaklarıyla çaldıkları çalpara.

vennecmi
yıldıza yemin olsun.

veny
iş hususunda gevşeklik gösterme.

venye
gevşek. * zayıf. * hâlsiz olmak.

ver
"f. ""sahib, mâlik; anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: dâniş-ver $ : âlim. suhan-ver $ : edip, şâir."

ver'a
korkaklık, havf.

vera
halk. mahluk. arzı örten mahlukat. yaratılmış olanlar.

vera'
takvânın ileri derecesi. bilmediği ve şüphe ettiğini öğrenip iyiye ve doğruya göre hareket edip bütün günahlardan çekinme hâleti.

verâ
öte, arka, geri.

vera-i cebel
dağın arkası.

vera-i perde
perde arkası.

verak
bitkilerle yer yüzünün yeşil olması.

verakî
güvercinler.

verâki'
yabâni güvercin. * açık boz renk.

veraset
miras sahibi olma. ölen bir kimsenin mallarının Allah'ın (c.c.) emrine göre, şeriatça mirasçılara geçmesi. * irsiyet. varislik, mirasçılık. mirasta hak sahibi olma.

verâset
mirasçılık, irsiyet.

veraset-i ırkıye
doğan yavrunun ecdadına benzemesi.

verb
fetret, fesad. * yabani hayvan ini.

verd
(vürd - vird) gül.

verdane
toplu oklava. * koca başlı kertenkele.

verde
(vürde) renkli olmak.

verdene
f. oklava, börekçi merdânesi. * dolap oku.

verek
kalça kemiği.

verel
(c: vürelân - evrâl) kelere benzer bir canavardır. kuyruğu keler kuyruğundan uzun olur.

verem
şiş, yumru. * şişme.

verem
veremler, vücudda hasıl olan yumrular, şişler.

verentel
şiddet, mihnet.

verese
mirasçılar. miras alanlar.

verese
varisler, mirasçılar.

verf
genişlik.

verh
hamâkat, ahmaklık, bilmezlik. * ucuz et.

verha
akılsız ahmak kadın.

veri'
haramdan kaçınan kişi.

veria
at ismi.

verid
siyah kan damarı. toplar damar. boyun damarı. * kırmızı gül. (bak: evride)

veriha
çok sıvı hamur.

verik
sikkesiz gümüş. * gümüş.

verîk
gür sakallı adam. * sık yapraklı ağaç.

verîse
veris otuyla boyanmış nesne.

verîş
yürümek ve seğirtmek istediği hâlde sahibi engel olan davar.

verk
uyluk üstü.

verka'
yabâni güvercin. * açık boz renk.

verka
güvercinler.

verrak
kâğıtçı.

vers
yemende yetişen güzel kokulu sarı bir ot.

verta
çukur yer, varta, uçurum. * halledilmesi, içinden çıkılması zor olan iş.

verta
vartalar, uçurumlar, çukurlar. * halli güç, içinden çıkılması zor olan işler.

very
çakmaktan ateş çıkması.

verze
f. meslek, san'at, iş.

verzide
f. ekilmiş.

verziş
f. işletme. çalışma. * çalışmış.

verzişkâr
f. çalışkan.

verzkâr
f. rençber, çiftçi, işçi.

verık
çok eskiden kullanılan gümüş para. kıymetli para.

verş
yürek ağrısı. * çok beyaz olan.

verşan
yaban güvercini. * kumru kuşunun erkeği.

vesafet
hizmetkârlık, işçilik.

vesah
kir, pas. * murdarlık, pislik.

vesah
pislikler, murdarlıklar, kirler.

vesaid
yastıklar, şilteler, döşekler.

vesaif
hizmetçiler, uşaklar.

vesaik
vesikalar.

vesâik
belgeler.

vesail
vesileler. sebebler.

vesâil
vesileler, araçlar.

vesâir
ve diğerleri.

vesait
vasıtalar.

vesâit
vasıtalar, araçlar.

vesait-i nakliyye
nakil vasıtaları. taşıtlar. (vapur, tren, otomobil gibi)

vesak
bağ. rabıta. yeminleşerek anlaşmak. * sözleşme yeri.

vesam
(vesâmet) güzel olma. güzellik.

vesatet
vâsıta olma, araya girme, aracılık yapma.

vesavis
vesveseler.

vesaya
vasiyetler. öğütler. nasihatlar.

vesâyâ
vasiyetler, tavsiyeler.

vesayet
(visâyet) vasilik. * vasiyet. * tembih, emir. tavsiye. (bak: vasi)

vesâyet
başkası adına iş yapma.

vesb
çok olmak.

vesbe
bir atlama. bir sıçrayış.

veseb
sıçrama, atlama.

vesen
uyku ağırlığı. uyku ile uyanıklık arası. * uyku anında aklın gitmesi. * hâcet.

vesen
putlar. sanemler.

vesenî
yıldıza tapan.

veseniyyun
putperestler. puta tapanlar.

vesi'
(vesia) vüs'atli, geniş. * meydanlık.

vesib
(vesb - vesib) sıçrama, atlama. * oturma.

vesic
şiddetli seyir. hızlı gitme. * hızlı yürüyen deve.

vesik
çok sağlam, kuvvetli.

vesika
bir hâlin, bir hadisenin veya bir sözün doğruluğunu gösteren, inandırıcı şey. belge, sened.

vesika
belge, senet.

vesika
vesikalar.

vesile
(vâsile) bahane, sebeb. * fırsat. * elverişli durum. * vasıta. yol. * pâye, rütbe. * baba. * kurbiyet. * kendisi ile başkasına yaklaşılan şey. * cennet'te bir menzil adı. (el-vesiletü menziletün fi-l cenneti hadis-i şerifi bunu te'yid ediyor.)

vesile
yol, hedefe ulaştıran şey.

vesile
vesileler. sebebler.

vesilecu
f. sebep ve bahane arayan.

vesiledâr
f. vesileli.

vesilehâh
f. vesile isteyen.

vesile-i cemile
güzel sebep. güzel fırsat.

vesile-i sa'y
çalışma vesilesi.

vesilet-ün necat
kurtuluş vesilesi, kurtuluş sebebi.

vesim
güzel yüzlü. güzel çehre. * damgalı.

vesim
damgalılar. alâmetlenmiş olanlar. * güzel yüzlü olanlar. * rastıklılar.

vesim
damgalılar, dağlanmış olanlar. * güzel yüzlüler. * rastıklılar.

vesime
güzel yüzlü. güzel çehre. * damgalı.

vesk
cem'etmek, toplamak. * altmış sa'.

vesm
damga. işaret. * dağlama. * döğerek toz hâline getirme.

vesm
damga, işaret, dağlama.

vesme
hayvana vurulan kızgın damga.

vesmedâr
f. dağlanmış, damgalı. * rastıklı.

vesn
hafif. * uyku. * uyku anında aklın gitmesi. * uykudan dolayı kişiye ârız olan zayıflık.

vesnan
uyuklayan, uykusu gelmiş olan.

vess
suya dalmak.

vesselâm
işte o kadar, artık bitti, bundan sonra selâm. (bak: selâm)

vesselâm
işte bu kadar!

vest
ev içerisinde olan her bir kapalı mekân.

vestî
f. tercüme, şerh.

vestiyer
fr. pardesü, palto vesairenin çıkartılıp bırakıldığı yer.

vesvas
müvesvis. vesveseye sürükleyen şeytan. nefsin zihinde ilka eylediği dağdağa ve fitne. avcının ve köpeklerin gizli sesi.

vesvas
vesvese veren.

vesvese
"şübhe. tereddüt. kuruntu. aslı olmayan ihtimaller.(vesvese, lügatta hışırtı, fısıltı gibi gizli ses demektir. bu münasebetle gönülde tevali ve tekerrür eden gizli söze vesvese; ve bir nefse böyle bir söz ilka etmeğe de, vesvese vermek tâbir olunur.) (e.t.)(arkadaş! vesvese ve evham zulmetleri içinde yürürken, resul-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâmın sünnetleri birer yıldız, birer lâmba vazifesini gördüklerini gördüm. her bir sünnet veya bir hadd-i şer'i zulmetli dalâlet yollarında güneş gibi parlıyor. o yollarda, insan zerre miskal o sünnetlerden inhiraf ve udul ederse; şeytanlara mel'abe, evhama merkeb, ehval ve korkulara ma'rez ve dağlar kadar ağır yüklere matiyye olacaktır.ve keza o sünnetleri, sanki semadan tedelli ve tenezzül eden ipler gibi gördüm ki: onlara temessük eden yükselir, saadetlere nâil olur. muhalefet edip de akla dayananlar ise, uzun bir minâre ile semaya çıkmak hamakatinde bulunan firavun gibi bir firavun olur. m.n.)(ey su-i vesveseden me'yus nefsim! tedai-yi hayâlât, tahattur-u faraziyat, bir nevi irtisam-ı gayr-ı ihtiyarîdir. irtisam ise, eğer hayırdan ve nuraniyetten olsa, hakikatın hükmü bir derece suretine ve misaline geçer. güneşin ziyası ve harareti, âyinedeki misaline geçtiği gibi... eğer şerden ve kesiften olsa, aslın hükmü ve hassası, suretine geçmez ve timsaline sirayet etmez. meselâ necis ve murdar bir şeyin âyinedeki sureti ne necistir, ne murdardır. ve yılanın timsali, ısırmaz.işte şu sırra binaen, tasavvur-u küfür, küfür değil; tahayyül-ü şetm, şetm değil. hususan ihtiyarsız olsa ve farazî bir tahattur olsa, bütün bütün zararsızdır. hem ehl-i hak olan ehl-i sünnet ve cemaatin mezhebinde bir şey'in şer'an çirkinliği, pisliği; nehy-i ilâhi sebebiyledir. mâdemki ihtiyarsız ve rızasız bir tahattur-u farazîdir, bir tedâî-yi hayalîdir; nehiy ona taalluk etmez. o dahi ne kadar çirkin ve pis şeyin sureti dahi olsa, çirkin ve pis olmaz. m.)(insan kalben ve fikren hakaik-i ilâhiyeye bakıp düşündüğü zaman, bilhassa namaz ve ibadet esnasında, gerek şeytan tarafından, gerek nefsi tarafından pek fena, pis ve çirkin vesveseler, hâtıralar, sinekler gibi kalbe, akla hücum ederler. bu gibi hevâî, vehmî ve çirkin şeylerin def'iyle uğraşan adam, o vesveselere mağlup olur. ancak onları mağlup edip kaçırmak çaresi, müdafaayı terk edip onlar ile uğraşmamaktır. evet arılar ile uğraşıldıkça onlar hücumlarını arttırırlar. onlara karışılmadığı takdirde, insanı terkeder, giderler. hem de o gibi vesveselerin, ne hakaik-ı ilâhiyeye ve ne de senin kalbine bir mazarratı yoktur. evet, pis bir menzilin deliklerinden semânın güneş ve yıldızlarına, cennetin gül ve çiçeklerine bakılırsa, o deliklerdeki pislik ne bakana ve ne de bakılana bulaşmaz. ve fena bir te'sir etmez. (hâşiye)(hâşiye) : o çirkin sözler senin kalbinin sözleri değil. çünkü senin kalbin ondan müteessir ve müteessiftir. belki kalbe yakın olan lümme-i şeytanîden geliyor. meselâ: sen namazda, kâbe karşısında, huzur-u ilâhîde âyâtı tefekkürde olduğun bir halde, şu tedâî-yi efkâr seni tutup en uzak mâlâyâniyat-ı rezileye sevkeder. meselâ: ayinenin içindeki yılanın timsali ısırmaz. ateşin misali yakmaz. ve necasetin görünmesi âyineyi telvis etmez. m.n.)"

vesvese
kuruntu, gereksiz kaygı.

vesvese
vesveseler.

vesvesedâr
f. vesveseli, kuruntulu.

vetair
meslekler, yollar.

vetâir
keçi yolu. dar yol. * tarz, üslub. * burnun iki deliğini ayıran zar.

veted
çadır kazığı. ağaç kazık. demir mıh. * edb: aruzda üç harfden meydana gelen nazım.

veted
direkler. kazıklar. * ricâlullahtan birine verilen isim.

veter
yayın çilesi. ip ve kiriş. * bir kavsın iki ucu arasına çekilen doğru çizgi. * kasları hareket ettiren kalın sinir.

vetin
kalb damarı. şah damarı. şiryan-ı ekber. * bel kemiği iliği.

vetire
keçi yolu. dar yol. * tarz, üslub. * burnun iki deliğini ayıran zar.

vetire
meslekler, yollar.

vetr
tek, yalnız. bir. (bak: vitr) * arefe günü.

veyh
heyhât!

veyl
vay hâline, yazık, felâket, hüzün ve hüsran. * cehennem'de bir çukur ismi veya cehennem'in bir kapısına bu isim verilmiştir. * vaid, tehdid makamında kullanılan azab kelimesidir.

veyl
vay hâline, yazık!

veyle
küstahlık, rezillik.

veyn
kara üzüm.

veysel karanî
(bak: üveys-el karanî)

vez'
hapsetmek. * engel olmak, men'etmek. * ıslah etmek, yerli yerince etmek, düzeltmek. * topluluk, cemaat.

veza
tıknaz, topaç, bodur kimse.

vezaif
vazifeler, görevler.

vezâil
cilâlı, parlak para. * parlak madeni ayna.

vezan
"f. ""olmak"" yardımcı fiiliyle birlikte kullanılır ve ""esen, esici"" anlamlarına gelir."

vezanet
fikir ve görüş isabeti. * ölçülü olma.

vezanet-i efkâr
düşüncelerin isabeti.

vezanî
f. esinti zamanı.

vezaret
(vizaret) vezirlik. başvekillik.

vezb
su gibi akma.

vezega
bir cins büyük keler.

vezen
yürürken sallanmak.

vezer
sarp dağ. sığınılacak yer. kale. hisar. * galib olmak.

vezf
evmek, acele etmek.

veziden
f. yel esmek. * atılmak, sıçramak.

vezif
evmek, acele etmek.

vezile
cilâlı, parlak para. * parlak madeni ayna.

vezim
sebzevat demeti. * kurumuş ot.

vezime
hediye.

vezin
hamur yapılmış ebucehil karpuzu. * asil. * sabit.

vezin
ölçü, tartı.

vezin
vezinler. tartılar.

vezir
"osmanlı devleti zamanında en yüksek mülkiye rütbelerine ulaşmış paşa. hükümdar vekili. pâdişahın yakınlarından ve onun yükünü üzerine alanlardan, mülkün idaresinde fikir ve tedbir ile meded ve yardım eden. bu tabir ""vizr"" kelimesinden gelir. ""vezr"" kelimesinden alınsa; ""halkın sığınağı"" demek olur. büyük düstur sahibi veya mühür sahibi kabul edilir. osmanlı devletinde en büyük, mülkiyede en birinci mertebe olarak kabul edilmiştir. muavin ve muin mânalarına da gelir."

vezir
padişah yardımcısı.

vezir
vezirler. (bak: vezir)

vezir-i a'zam
pâdişahın vekili olan birinci vezir. sadrazam. başvekil.

veziz
ördek.

vezk
çirkin yürüyüşlü olmak.

vezme
kış sonu. * bir kere yemek.

vezn
(vezin) tartma. ölçme. hesaplama. * tartacak şey. tartı. * ağırlık.

vezne
tartı. terazi. * tartı yeri. eskiden altun ve gümüş paralar sayı ile olduğu gibi tartıyla da alınıp verildiği için bu tabir meydana gelmiştir. para alınıp verilen yer mânasında da kullanılır. devlet daireleri ile büyük müesseselerde para alıp veren memura veznedar denir. * barut yuvası.

vezne
para alınıp verilen yer.

veznedâr
f. vezne memuru. bir teşkilâta âit parayı alıp veren memur.

veznedâr
vezne memuru.

veznî
vezinle ilgili, vezne ait. * tartılan şey.

vezn-i mahsus
özgül ağırlık. bir cismin bir santimetre küp hacmindeki parçasının ağırlığı. * edb: nazmın veya kelimenin belli kalıplarından her biri. nazmın ahenk ölçüsü.

vezniyyât
tartılan şeyler.

vezr
nurlu etmek, ışıklandırmak. * kaftan eteğine birşey koyup götürmek.

vezvaz
hafif, zarif kimse.

vezveze
sür'atle sıçramak.

vezye
ayıp. * soğuk.

vezzan
(vezn. den) tartan, vezneden. * kantarcı.

veş
f. gibi (mânâsına teşbih edatı.) mah-veş $ : ay gibi.

veş'
bir şeyin üstüne çıkmak.

veşak
dağ köpeği.

veşâyi
bezlerde olan yol yol alaca. * sümâme otundan yapılan hasır. * ağaçlardan kuruyup düşen nesne. * girilmemesi için bahçe ve bostanların çevresine dikilen ağaç veya konan diken. * az nesne.

veşâyi'
üstüne iplik sardıkları ağaç. * tarikat.

veşâyic
süngü ağacı.

veşâyık
kuru et.

veşâyık
kuru et.

veşâyız
kırık kemik parçası.

veşb
ayıplamak.

veşc
yaralamak. * parçalamak. * karışmak.

veşel
az su.

veşelan
suyun akışı.

veşi'
bezlerde olan yol yol alaca. * sümâme otundan yapılan hasır. * ağaçlardan kuruyup düşen nesne. * girilmemesi için bahçe ve bostanların çevresine dikilen ağaç veya konan diken. * az nesne.

veşia
üstüne iplik sardıkları ağaç. * tarikat.

veşic
süngü ağacı.

veşice
lif. * ağaç kökü.

veşik
kuru et.

veşika
kuru et.

veşime
şer, kötülük. * düşmanlık.

veşize
kırık kemik parçası.

veşk
yaralamak. * parçalamak.

veşk
evmek, acele etmek, sür'at.

veşkan
hızlı ve aceleci kimse.

veşl
az miktarda olan su.

veşl
damla damla akan su. * birbiri ardınca katar gibi peşpeşe gelen kimseler.

veşm
iğne ile kan çıkarmak suretiyle vücudda yapılan damga, işaret.

veşm
dövmeler.

veşme
yağmur tanesi.

veşt
f. güzel.

veşvaş
hafif hal. hafif adam.

veşveşe
hafiflik. * kırış mırış olmak.

veşy
elbiseyi güzel nakışlamak, süslemek. * nesil ve zürriyet. * çoğalma. * geceleyin devamlı tefekkür ve mütalâa etmek. * bir çeşit elbise.

veşz
kırmak. * dar etmek, darlaştırmak.

veşşemsi suresi
kur'an-ı kerim'in 91. suresidir. suret-üş şems de denir. mekke-i mükerreme'de nazil olmuştur.

viâ'
kap, içinde bir şey konulabilen zarf.

viâ
mahfazalar, kaplar, gizlemeye veya saklamaya yarayan şeyler. * damarlar.

viâiyyet
kap halinde olma.

viât
sarı gül.

viata
sarı gül.

vica'
hayvanı burma, iğdiş etme.

vicah
(vech. den) yüz yüze gelmek. yüzleşmek.

vicahen
yüzüne karşı. yüz yüze gelerek.

vicâhen
yüz yüze.

vicahî
(vicahiyye) yüzyüze olan, karşılıklı olan.

vicar
(c.: vücur - evcire) sel suyunun oyduğu yer. * arslan ve kurt gibi vahşi hayvanların yatağı. in.

vicâr
arslan, ayı, kurt gibi vahşi hayvanların inleri. * sel sularının oyduğu yerler.

vicd
zenginlik. gına.

vicdan
insanın içindeki iyiyi kötüden ayırabilen ve iyilik etmekten lezzet duyan ve kötülükten elem alan manevî his. * kendinden geçme, dalma. * bir şeyi bir halde görme, bulma. * duyma, duygu. * inanç. * şuur. * bâtın ile hakkı tanımak. * din.(vicdanın anâsır-ı erbaası ve ruhun dört havassı olan irade, zihin, his, lâtife-i rabbaniye, herbirinin bir gayât-ül gayâtı var: iradenin ibadetullâhdır. zihnin ma'rifetullahdır. hissin muhabbetullahdır. lâtifenin müşâhedetullâhtır. takva denilen ibadet-i kâmile dördünü tazammun eder. şeriat şunları hem tenmiye, hem tehzib, hem bu gayât-ül gayâta sevkeder. h.)

vicdân
insanın iyiyi kötüden ayırma hissi.

vicdan hürriyeti
(bak: hürriyet-i vicdan)

vicdanen
vicdanca, iyilik hissine göre.

vicdânen
vicdan bakımından.

vicdanî
(vicdaniyye) vicdanla, kalbî his ile ilgili. * kendinden geçip dalmakla ilgili.

vicdânî
vicdanla ilgili.

vicdanî
kalbe ait hislerin aynası olan vicdanın kesin kabulü

vicdâniyat
vicdanla hissedilenler.

vicdaniyyat
vicdanlılıklar. vicdana ait hususiyetler ve hisler.(i'lem eyyühel aziz! hayrat ve hasenatın hayatı niyet iledir. fesadı da ucb, riyâ ve gösteriş iledir. ve fıtri olarak vicdanda şuur ile bizzat hissedilen vicdaniyatın esası, ikinci bir şuur ve niyet ile inkıtâ bulur.nasıl ki amellerin hayatı niyet iledir. onun gibi, niyet bir cihetle fıtri ahvâlin ölümüdür. meselâ: tevazua niyet, onu ifsad eder, tekebbüre niyet onu izâle eder, feraha niyet onu uçurur, gam ve kedere niyet onu tahfif eder. ve hâkezâ kıyas et. m.n.)

vicdan-suz
f. acı ve keder veren, kalb yakan, vicdânen çok ıztırab verici.

vicdânsûz
vicdanı rahatsız eden.

vidad
dostluk. sevmek. muhabbet. * dost ve muhib. * her şeye muhabbeti olan.

vidd
muhabbet, dostluk, sevgi.

vifadet
elçilik.

vifak
dostça bir fikir üzerinde birleşmek. samimi anlaşmak. * barış. * uygunluk.

vifak
birbirine uyma.

vihad
derin vâdiler. uçurumlar.

vihad
derin vadi. uçurum.

vihad
derin vadi. uçurum.

viham
vahim olan şeyler.

vihât
vurmak. * kırmak.

vika
kendi ile bir şey saklanan nesne.

vika'
cinsî münasebet. * savaş, harp.

vikâ'
kırba ve tulum ağzını bağladıkları nesne.

vikaf
tevakkuf etmek, vâkıf olmak, durmak.

vikâf
eşek semeri ve palanı.

vikahat
arsızlık. utanmazlık. katı yüzlülük. açıklık ve saçıklık. * pek sağlam ve metin.

vikal
devamlı diğer davarların ardına kalan davar.

vikat
içinde yağmur suyu biriken çukur. * su ile faydalanacak mekân. * (horoz) tavuğa binmek.

vikat
gözün karasına ak düşmek. * nokta. * eser.

vikaye
koruma. koruyuculuk. sahib olma. arka çıkma. kayırma. * tıb: herhangi bir hastalık için önleyici tedbir alma.

vikaye
koruma.

vikaye
korumak

viked
gitmek.

vikr
ağır yük.

vila'
birbirinin ardı sıra gelmek. * abdest esnasında uzuvları yıkarken birisi kurumadan diğerini yıkamağa başlamak. * ahbablık, yakınlık, dostluk. (bak: velâ)

vilad
doğurmak.

viladet
doğmak, doğuş, dünyaya gelmek, doğurmak. (veladet galattır)

vilâdet
doğuş.

vilakâr
f. ahbab, dost.

vilaperver
f. dost, muhib.

vilayat
vilayetler.

vilâyât
iller.

vilayet
bir şeyi kudretle elde etme. * il. * birisine kefil olmak. * dostluk. muhabbet.

vilâyet
il.

vilayet
vilayetler.

vildan
"(velid. c.) çocuklar. * kullar. köleler.(kur'an-ı hakîm'de $ sırrı ve meâli şudur ki: mü'minlerin kabl-el-büluğ vefat eden evlâdları, cennet'te ebedî, sevimli, cennet'e lâyık bir surette dâimî çocuk kalacaklarını.. ve cennet'e giden peder ve vâlidelerinin kucaklarında ebedî medar-ı sürurları olacaklarını.. ve çocuk sevmek ve evlâd okşamak gibi en lâtif bir zevki, ebeveynine te'mine medar olacaklarını.. ve her bir lezzetli şey'in cennet'te bulunduğunu.. ""cennet tenasül yeri olmadığından, evlâd muhabbeti ve okşaması olmadığı"" nı diyenlerin hükümleri hakikat olmadığını.. hem dünyada on senelik kısa bir zamanda teellümatla karışık evlâd sevmesine ve okşamasına bedel sâfi, elemsiz milyonlar sene ebedî evlâd sevmesini ve okşamasını kazanmak, ehl-i imanın en büyük bir medar-ı saâdeti olduğunu şu âyet-i kerime $ cümlesiyle işaret ediyor ve müjde veriyor. m.)"

vilde
erkek evlâdlar, çocuklar, oğullar.

vile
f. yüksek ses.

vin
f. siyah üzüm. * boya, renk.

virad
yol. * (verd. c.) güller.

viran
f. yıkık, harap. * mc: kederli, üzgün, gamlı.

viran
yıkık, üzgün.

virane
f. harabe. yıkılmağa yüz tutmuş eski yapı.

virâne
yıkıntı.

viranî
f. viranlık, haraplık.

virase
mirasyedilik.

virat
zekât vermek korkusundan hile edip bir yere toplanmış koyunlarını ayırıp dağıtmak veya perâkende koyunlarını bir yere toplamak.

vird
f. suya ve sair şeye yakın gelme. su hissesi. suya müteveccih cemaat. * talebe, şakird, mürid.

vird
devamlı okunan şey.

vird-i zeban
dilde tesbih. sık sık tekrar edilen dua, söz, zikir.

virdizebân
dil ile devamlı okunan.

virk
uyluk üstü.

virşân-verâşin
yaban güvercini. * kumru kuşunun erkeği.

visab
yatak, döşek. * atlama, sıçrama.

visad
dayanıp rahat edilecek yastık veya şilte.

visade
dayanıp rahat edilecek yastık veya şilte.

visâde
yastıklar, şilteler, döşekler.

visâde
yastıklar.

visâdenişin
f. yastığa yaslanıp oturan.

visak
kuvvetli, kalın bağ. * yeminle söz vermeler. muahedeler. * peyman.

visâk
çok sağlam, kuvvetli.

visal
(vasıl. dan) vâsıl olma. sevdiğine ulaşma. kavuşma. ayrılıktan kurtulma.(fâni mevcudatın visali, madem fanidir, ne kadar uzun da olsa yine kısa hükmündedir. senesi bir saniye gibi geçer. hasretli bir hayal ve esefli bir rüya olur. l.) öyle ise bâki'nin yolunda çalışmak lâzım gelir.

visâl
kavuşma.

visam
damgalılar. alâmetlenmiş olanlar. * güzel yüzlü olanlar. * rastıklılar.

visata
kavim arasında şerefli ve aziz olmak.

visaye
vasiyet etmek.

visl
benzer. misil. * uzuv, âzâ, organ.

visme
bir boya otu. * çivit yaprağı.

vitâb-evtub
süt kabı ve tulumu.

vitam
çulhaların beze sürdükleri nesne.

vitamin
fr. vücudda yokluğu bazı hastalıklara yol açan ve taze yiyeceklerde ve bazı meyvalarda bulunan organik madde. a, b, c, d, e gibi remizlerle gösterilen çeşitleri vardır.

vitas
kazmak. * kırmak.

vitr
tek olan şey. çift olmayan. tenha. * yatsı namazından sonra kılınan üç rekât namaz. * kurban bayramından bir önceki gün. (bak: vetr)

vizam
her nesnenin ağırlığı. * başka birşeyle karışmış olan nesne. (buğdayla karışmış toprak gibi.)

vizare
yardım etmek. * kuvvet vermek.

vizite
ing. ziyaret. * doktorun bir hastayı ziyareti. * hekim ücreti.

vizr
günah. * yük. ağırlık. * silâh. * sırta vurulan ağır yük. yük götürmek.

vizr
günah, hata, ağırlık.

vizr
ağırlıklar. yükler. * mc: günahlar. * (vezer. c.) kal'alar, kaleler, hisarlar, sığınılacak yerler. * üstünlükler, galebeler. * dağlar.

vişah
(vüşâh) eskiden kadınların mücevherlerle süsleyip boynundan ve koltukları altından bağladıkları enlice bez veya meşin parçası.

vişâk
evmek, acele etmek, sür'at.

vişam
dövmeler.

vişaye
koğuculuk, dedikoduculuk, gammazlık.

vişn-ab
f. vişne şerbeti, vişne şurubu.

vokal
itl. sesle anlatma. * insan sesinin müzikte kullanılması. * gr: a, e, ı, i, o, ö, u, ü gibi sesli harfler.

volkan
fr. yanardağ.

voyvoda
reis, subaşı, ağa gibi çeşitli mânalara gelen bir tabirdir.voyvodalık osmanlılarda milâdi onyedinci asırda başlamıştır. eyalet valileri ve sancak mutasarrıfları uhdelerine tevcih olunan eyalet ve sancakların mülhak kazalarına halkın isteğiyle yerlilerin ileri gelenlerinden birini voyvoda tayin ederlerdi. (o.t.d.s.)

vuasâ
şiddet, mihnet.

vuasâ
şiddet, mihnet.

vuât
hâfız.

vu'az
vâizler. vaaz edenler.

vufud
gelme, geliş.

vufur
bolluk, çokluk, kesret.

vuhufet
kılın yumuşak ve çok siyah olması. * çok fazla kıllı oluş, çok kıllılık.

vuhul
çamurlu yerler. bataklıklar.

vuhuş
vahşiler, yabaniler, ehlileşmemiş olanlar.

vuhûş
yabanilik, yabaniler.

vuku'
düşme, rastlama. * olma, oluş. * gidip çatma. * bir hadisenin çıkış şekli, cereyânı.

vukû
oluş, meydana gelme.

vuku
gerçekleşen, meydana gelen

vukua
meydana gelen; gerçekleşen

vukuat
"(vak'a. c.) vak'alar, hâdiseler. * kavga. yaralama gibi polisi alâkalandıran hâdise. * normal dışında olan hâdiseler.(verilen bütün vücud mertebeleri vukuattır, birer illet ister. fakat, verilmeyen mertebeler; imkânattır. imkânat ise ademdir, hem nihayetsizdir. ademler ise illet istemezler, nihayetsize illet olamaz. meselâ madenler diyemezler: ""niçin nebatî olmadık?"" şekva edemezler. m.)"

vukûât
oluşlar, hâdiseler.

vukud
ateş alıp yanma. tutuşma.

vukuf
bir şeyi bilme. öğrenmiş olma. * bir hâlde kalma. * durma, duruş.

vukuf
bilme, biliş.

vukufdâr
f. haberi olan. bilgili.

vukufiyet
iyice bilme ve anlama.

vuku'-i hâl
bir hâdisenin çıkış ve oluş şekli.

vukuka
tavuk gıdaklaması. * köpek havlaması.

vusafa
hizmetçiler, uşaklar.

vuska
çok kuvvetli ve sağlam olan.

vusla
bir şeyi başka bir şeye ekleyen, bitiştiren şey.

vuslat
visal. sevdiğine kavuşma, ulaşma, bitişme. bitiştiren.

vuslat
kavuşma.

vusta
(müe.) orta. ortası. * orta parmak.

vusta
orta.

vusu'
kudret, tâkat, güç, kuvvet.

vusu
kız kuşu.

vusub
dâim ve sürekli olmak. * vâcip olmak.

vusuk
(visâk ve vesâk. c.) bağlar, râbıtalar. * sözleşme yerleri. * andlaşmalar.

vusul
ulaşma, erişme, varma, yetişme.

vusûl
ulaşma.

vutas
kızdırıldığında kimsenin üzerine basamadığı yuvarlak taş.

vuu'
tilki.

vuud
vaidler. vâdeler.

vuul
şerefliler. * kuvvetliler.

vuz'
kadının temizliğinin sonunda hayızdan evvel hâmile olması.

vuzu'
abdest alma. abdest suyu. abdest.

vuzuh
açıklık. açık ve anlaşılır şekilde olmak. netlik. * aydınlık. * edb: ifadede açıklık.

vuzûh
açıklık, netlik.

vücub
vâcib ve lâzım olmak. * sâbit olmak. * sukut ve vuku. * sübut ve temekkün cihetiyle lâzım olmak. bırakılması mümkün olmamak. * güneşin batması. * muztarib olmak.

vücûb
sınırsız gereklilik.

vücub
zorunluluk derecinde

vücubî
vücuba ait ve onunla alâkalı. * müsbet.

vücub-u zekât
zekâtın vacib, şart oluşu. * verilmesi Allah tarafından emredilmiş olan zekât.

vücud
"varlık. var olmak. bulunmak. * cesed, cisim, ten, gövde.(vücud mertebeleri muhteliftir. ve vücud âlemleri ayrı ayrıdır. ayrı ayrı oldukları için, vücudda rüsuhu bulunan bir tabaka-i vücudun bir zerresi, o tabakadan daha hafif bir tabaka-i vücudun bir dağı kadardır ve o dağı istiab eder. meselâ: âlem-i şehadetten olan kafadaki hardal kadar kuvve-i hâfıza âlem-i mânadan bir kütübhane kadar vücudu içine alır. ve âlem-i hâricîden olan tırnak kadar bir âyine-i vücudun, âlem-i misal tabakasından koca bir şehri içine alır. ve o âlem-i hâricîden olan o âyine ve o hâfızanın şuurları ve kuvve-i icâdiyeleri olsaydı, bir zerrecik vücud-u hâricîleri kuvvetiyle, o vücud-u mânevide ve misâlide hadsiz tasarrufat ve tahavvülât yapabilirlerdi. demek vücud rüsuh peyda ettikçe, kuvvet ziyadeleşir; az bir şey, çok hükmüne geçer. hususan vücud rusuh-u tam kazandıktan sonra, maddeden mücerred ise, kayıt altına girmezse; o vakit cüz'î bir cilvesi, sair hafif tabakat-ı vücudun çok âlemlerini çevirebilir.işte $ şu kâinatın sâni'-i zülcelâli vâcib-ül-vücuddur. yâni: o'nun vücudu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni'dir, zevali muhaldir ve tabakat-ı vücudun en râsihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. sâir tabakat-ı vücud, o'nun vücuduna nisbeten gayet zaif bir gölge hükmündedir. ve o derece vücud-u vâcib râsih ve hakikatlı ve vücud-u mümkinat o derece hafif ve zaiftir ki; muhyiddin-i arabî gibi çok ehl-i tahkik, sâir tabakat-ı vücudu, evham ve hayal derecesine indirmişler: $ demişler. yâni: vücud-u vâcib'e nisbeten başka şeylere vücud denilmemeli; onlar, vücud ünvanına lâyık değillerdir diye hükmetmişler. m.)(vücudun en kuvvetli mertebesi olan ""vücub"" un; ve vücudun en sebatlı derecesi olan maddeden tecerrüdün; ve vücudun zevalden en uzak tavrı olan ""mekândan münezzehiyet"" in; ve vücudun en sağlam ve tegayyürden ve ademden en mukaddes sıfatı olan ""vahdet""in sâhibi ""zât-ı vâcib-ül vücud""un en has hassası ve lâzım-ı zâtîsi olan ezeliyyeti ve sermediyyeti, vücudun en zayıf mertebesi ve en incecik derecesi ve en mütegayyir, mütehavvil tavrı ve en ziyâde mekâna yayılmış olan hadsiz kesretli bir maddi madde olan esir ve zerrat gibi şeylere vermek ve onlara ezeliyyet isnad etmek ve onları ezeli tasavvur etmek ve kısmen âsâr-ı ilâhiyyenin onlardan neş'et ettiğini tevehhüm etmek, ne kadar hilâf-ı hakikat ve vakıa muhalif ve akıldan uzak ve bâtıl bir fikir olduğu, risale-i nur'un müteaddid cüzlerinde kat'i bürhanlarla gösterilmiştir. l.)(vücud ise; birincisi mümeyyize, ikincisi muhassısa, üçüncüsü müreccihe olmak üzere ilim, irade, kudret sıfatlarını istilzam eder. i.i.)"

vücûd
vücut, varlık, gövde.

vücud
meydana gelen, varlık âlemine çıkan

vücuda
oluşan, meydana gelen

vücudî
varlığa dair. var olan şey ile alâkalı.

vücûdî
varlıkla ilgili, var olan.

vücûdpezir
var olma.

vücudu
varlığı kesin olan (bk. v-c-d; - - )

vücud-u hâricî
zâhir, ademden çıkmış olan. ilmî vücuddan âlem-i şehadete gelmiş olan. maddî varlık, cismanî eşya.

vücud-u hissî
his ile bilinen vücud. hisse aid vücud, varlık. duygulu cesed.

vücud-u ilmî
ilmî varlık.(vücud-u ilmî, hayat-ı umumiyenin ma'nevî bir cilvesine mazhardır ki, mukadderat-ı hayatiye o ma'nidar ve o canlı elvâh-ı kaderiyeden alınır. s.)

vücudun
varlık özelliğinin var oluşu

vücuh
çehreler, yüzler, suretler. * tarzlar. * sebepler. * imkânlar. * münasebetler. * kur'an-ı kerim okunuşundaki farklar. * bir memleketin ileri gelenleri.

vücûh
vecihler, yüzler, yönler.

vücuh-u i'caz
mu'ciz olmanın yolları. i'caz nevileri ve vecihleri.

vücuh-u seb'a
yedi vecih. kur'anın yedi tarzda okunuşu.

vücum
tiksinme, iğrenme. * darılma, küsüp susma. * göğüse vurma. * kederli olma.

vücut
varlık âlemi

vücür
arslan, ayı, kurt gibi vahşi hayvanların inleri. * sel sularının oyduğu yerler.

vüffed
temsilciler, elçiler.

vüfud
erişme, gelme. * (vâfid. c.) elçiler, temsilciler.

vüfur
çokluk, bolluk, kesret. * tamam olma.

vühub
çok fazla bağışta bulunan, çok bağışlayan.

vükelâ
vekiller. bakanlar. nâzırlar. kendilerine iş havale edilenler.

vükelâ
vekiller, bakanlar.

vükelâ-i deâvî
dâvâ vekilleri. avukatlar.

vükne
kuş yuvası.

vükub
yavaş yürüme.

vükub
duhul etmek, dâhil olmak, girmek. * kaybolmak.

vükul
bir kimseyle birlikte bir işe girişme. işbirliği.

vükun
kuş yuvaları.

vükur
kuş yuvaları.

vülât
vâliler. * sâhib çıkanlar. * koruyan, muhafaza edenler.

vülât-ı emr
vâliler. işin başındakiler, idareciler. idareye memur zâbitler.

vüleyd
(veled. den) küçük çocuk.

vülu'
bir şeye aşırı derece düşkünlük.

vüluc
girme, sokulma, duhul etme.

vülug
köpeğin su içmesi.

vüreyd
çok küçük damar.

vürka
siyahı galip olan bozluk.

vüru'
korkaklık.

vürud
geliş. gelme. vârid olma. gelip yetişme. * suya gitme. * (verid. c.) toplar damarlar. siyah kan damarları.

vürûd
toplardamarlar.

vürud
söylenen, ifade edilen

vürûd
söylenen, ifade edilen

vüruk
yan yatma.

vüruş
yemek yemek. * ziyafet vermek.

vürük
süs için palanın önüne geçirip astıkları saçaklı kıvrımlı esvap. * nakışlı kumaştan yapılmış saçaklı palan ve eyer örtüsü.

vüs' (vüs'at)
genişlik. bolluk. * fırsat. * boş meydan. * kuvvet, güç, tâkat. * varlık, zenginlik. * fls: bir şeyin boşlukta doldurduğu yer.

vüsât
genişlik.

vüsema
damgalılar, dağlanmış olanlar. * güzel yüzlüler. * rastıklılar.

vüsemâ-visâm
güzel yüzlü. güzel çehre. * damgalı.

vüsemâ-visâm
güzel yüzlü. güzel çehre. * damgalı.

vüska
çok kuvvetli ve sağlam olan.

vüskâ
sağlam.

vüsub
(vesb - vesib) sıçrama, atlama. * oturma.

vüsuk
sağlam inanma. itimad etme, güvenme. muhkemlik, sağlamlık.

vüsûk
sağlam inanç, güvenme.

vüsûl
kavuşma, erişme, ulaşma.

vüsüd
yastıklar.

vüuse
şiddet, mihnet.

vüzera
vezirler. (bak: vezir)

vüzerâ
vezirler.

vüzub
lüzumluluk, icab etme, gereklilik.

vüzub-i dem
kan akma, kanama.

vüzur
tuzak. * süprüntü sepeti.

vüşât
gammaz, koğucu, yalancı.

vüşul
mal azlığı. * zayıflık.

vıkr
ağır yük. * çok su taşıyan bulut.

vıky
hıfzetmek, korumak.

vırak
yapraklar.

vırat
vartalar, uçurumlar, çukurlar. * halli güç, içinden çıkılması zor olan işler.

vırât
çukur yer, varta, uçurum. * halledilmesi, içinden çıkılması zor olan iş.

vısr
hüccet, delil. * kadı sicili. * ahd, söz, yemin.

vıta'
razı olma, rıza gösterme, uygun görme.

vıtae
ayak basmak.

yamak
yardımcı, yardak, muavin.

ya eyyühel hoto
ey vahşi, kaba dağ adamı!

ya leyte
keşke, ne olurdu.

yaâfir
tüyleri toprak renginde olan ceylân. * ceylân yavrusu. * gecenin beşte veya altıda bir bölümü. * peygamberimizin merkebinin adı.

yab
"f. ""yaften: bulmak"" mastarından emir kökü olup, birleşik kelimeler yapılır. meselâ: şifayab $ : şifa bulan, iyileşen."

yaban
f. çöl, sahra.

yaban
çöl, sahra.

yabani
yabana mensub. ıssız yerlerde yaşıyan. yabancı, alışmamış.

yabanî
alışmamış, yabansı.

yabanî
yabancı edebiyat

yabende
f. bulan, bulucu. * keşfeden, kâşif.

yabis
kuru.

yâbis
kuru.

yabnak
f. bulan, bulucu.

ya'bub
hızla akan nehir. * suyu çok olan ark. * bulut. * hızla giden at.

yâd
f. anma. hatırda tutma. zikretme. * hediye. * hâtıra. * hatır, gönül. * uyanıklık.

yâd
anma, hatırlama.

yad
anılan

yâd
anılmak

yad-bud
f. armağan, yâdigâr.

yadbüd
f. hâfıza kuvveti.

yaddar
f. hatırda tutan, unutmayan.

yaddaşt
f. hatırda tutulan şey. hâtıra.

yade
f. hâtıra.

yâd-i hazin
hüzünlü hâtıra.

yadigâr
hatıra. bir kimseyi veya bir şeyi hatırlatan.

yâdigâr
hatıra, hediye.

yadkerd
f. hazırlama.

yâd-ı şebâbet
gençlik hâtırası.

yafe
f. saçma ve mânasız söz.

yafes
hz. nuh'un (a.s.) üçüncü oğlu. tufandan sonra hazar denizinin kuzeyinde yerleşmiştir.

yafta
yakıştırma, damgalama.

yafte
"f. ""bulunmuş, bulmuş, bulunan"" mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: şeref-yafte $ : f. şeref bulmuş."

yafuf
turaç kuşunun yavrusu.

yafuh
bıngıldak. yeni doğan çocukların baş kemiklerinin arasındaki yumuşaklık.

ya'fur
tüyleri toprak renginde olan ceylân. * ceylân yavrusu. * gecenin beşte veya altıda bir bölümü. * peygamberimizin merkebinin adı.

yah
f. buz.

yahamim
kara dumanlar.

yahâmîm
kara duman. * tütün. * kara nesne.

yah-aver
f. buzlu şerbet, buzlu su.

yahbeste
buz tutmuş, donmuş, buz bağlamış.

yahmum
kara duman. * tütün. * kara nesne.

yahmum
kara dumanlar.

yahmur
yaban eşeği.

yahni
f. et yemeği, yahni. * azık, zahire. * pişmiş şey.

yahpare
f. buz parçası.

yahte
f. benzer, misil, eş, nazir. * oda. * küçük küp.

yahtemil
ihtimal.

yahu
ey falanca.

yahud
f. isterseniz, veyâ. iyisi.

yahudi
lânetli bir ırk.

yahya (a.s.)
zekeriya'nın (a.s.) oğludur. benî israil peygamberlerinden ve isa aleyhisselâm'ın şeriatı ile amel edenlerden olmuştu. hz. isa'dan (a.s.) önce tevrat'a göre hareket ederdi. kudüs'ün o zamanki reisi, hz. yahya'nın, hz. musa şeriatı üzere amel etmediğini ileri sürdüklerinden şehid ettiler.

yahyah
"""beri gel"" demektir."

yahçe
f. donmuş yağmur taneleri, dolu taneleri.

yais
(ye's. den) ümitsiz, kederli, me'yus.

yakaza
uyanıklık.

yakaza
uyanıklık.

yakazan
uyanık kimse. * tozu yükselen toprak.

yakîn
"şüphesiz, sağlam ve kat'i olarak bilmek.(yakîn: ma'rifet ve dirayetin ve emsalinin fevkinde olan ilmin sıfatıdır. ilm-i yakîn denir, ma'rifet-i yakîn denilmez. ayn-el yakîn: (kelimenin merfu hali ayn-ul yakîndir.) göz ile görür derecede veya görerek, müşahede ederek bilmek. meselâ; uzakta bir duman görüyoruz. orada ateşin varlığını ilmen biliyoruz, demektir. bu bilme derecesine ilm-el yakîn deniyor. ateşe yaklaşıp, gözümüzle görürsek, ona ayn-el yakîn bilmek deniyor. daha da ilerliyerek bütün hislerimizle ateşin varlığını anladık ise; ateşin yakması ve sâir sıfatlarını da bildik ise, bu nevi'den olan ilmimizin derecesine de hakk-al yakîn deniyor. (hakkalyakîn: abdin sıfatları, cenab-ı hakk'ın sıfatlarında fâni olup, kendisi onunla ilmen ve şuhuden ve hâlen beka bulmaktadır. ö. nasuhi)"

yakîn
kesin biliş.

yakîn
kesin ve doğru bilgi sahipleri

yakînen
hiç şübhesiz olarak, kat'i surette.

yakînen
kesinlikle.

yakînî
şüphe edilmeyecek ilmî halde, hiç şeksiz bilinmeğe dair.

yakînî
kesin, kesin bilmekle ilgili.

yakînî
şüphesiz, kesin delil

yakînîyet
kesin olarak bilip inanma.

yakîniyyât
yakînî bir surette bilinenler.

yaktîn
kabak, kavun ve karpuz gibi dalları yerde yayılan bir nebat adı.

yaktin
bir tür bitki.

ya'kub
erkek keklikler.

ya'kub (a.s.)
kur'an-ı kerim'de adı geçen peygamberlerdendir. yusuf aleyhisselâm'ın babası ve ishak aleyhisselâm'ın oğludur. bir adı da israil olduğundan bu sülâleden gelenlere israil oğulları mânasına, benî israil denilmektedir. büyük oğlunun adı yehud olduğundan sonradan bunlara yahudi denilmiştir. (bak: yusuf a.s.)

yakut
çeşitli renkleri olan kıymetli bir süs taşı.

yakut
kıymetli bir süs taşı.

yakutî
kırmızı üzüm.

yakut-u müzab
erimiş yakut. * göz yaşı. * kan. * kırmızı şarap.

yakut-u zerd
sarı yakut. * güneş.

yakza
uyanıklık. dikkatte olma.

yakza
uyanıklık.

yakzân
uyanık.

yakzan
uyanık.

yakzaten
uyanık olarak. şuurlu ve dikkatli surette.

yakık
katı nesne.

yakıtî
kırmızı üzüm.

yakız
uyanık.

yâl
f. kuvvet, güç. boyun, gerdan.

yâl ü bâl
boybos düzgünlüğü.

yalak
hayvanların su içmelerine mahsus içi oyuk kütük veya taş. çeşmelerin musluğu altına konulan tasa da bu ad verilir.

yalan
yalan.

yaldız
t. cilâ. * parlatmağa yarıyan şey.

yaldız
parlak sarı boya ile yapılan süs.

yale
f. sığır boynuzu.

yalmend
f. aile reisi. aile başkanı.

ya'lul
beyaz bulut. * su üzerinde peydâ olan kabarcık. * çift hörgüçlü deve.

ya'lul
suları berrak ve saf akan göller. * beyaz bulutlar. * su üzerinde meydana gelen kabarcıklar. * çift hörgüçlü develer.

yalvane
f. kırlangıç kuşu.

yam
f. posta beygiri.

ya'mele
işe dayanıklı cins dişi deve.

ya'mur
bir nevi ağaç. * oğlak. kuzu.

yamur
başının ortasında bir sürü boynuzları olan bir cins geyiğin erkeği.

yan
f. hastanın sayıklaması.

yanesun
anason otu.

ya'ni
(yâni) bundan maksat, demek, demek isteniyor ki.

yani'
kıvama gelmiş, olmuş. pişkin.

yankesici
biçimine getirerek insanın üzerinden gizlice birşey çalan hırsız.

yâr
f. dost, ahbab, tanıdık. * yardımcı. * âşık. mâşuk, sevgili.

yâr
dost, sevgili.

yara
f. güç, kuvvet, kudret, takat.

yârabbenâ
ey rabbimiz.

yârân
f. dostlar. sâdık arkadaşlar. sevgililer.

yârân
arkadaşlar, dostlar.

yarane
f. dostça.

yârân-ı aşk
âşıklar, aşk dostları.

yârân-ı safâ
zevk ve eğlence ile vakit geçiren dostlar. safâ dostları.

yâre
yara.

yâre-i hicran
ayrılık yarası.

yarek
f. dölyatağı. meşime.

yârî
f. yardım. * dostluk.

yarmend
f. dost, muin, yardımcı.

yarres
f. imdada yetişen.

yârı
dost ve sevgiliyi aldatarak, araya fitne sokarak yabancılaştırmak

yâr-ı bîvefâ
vefasız dost.

yâr-ı cihar
(bak: çar yâr)

yâr-ı gar
hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın en sâdık sahabesi hazret-i ebubekir radıyallahü anh'ın ünvanı. hicret esnasında en tehlikeli bir zamanda mağaraya girdiklerinde peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm'a sadakatla hizmet ettiğinden bu nam ile anılır. (bak: sıddık)

yâr-ı kadîm
eski dost.

yarı ümmi
yazıyı tam yazamayan. * ilmi daha ziyade ilhama istinad eden.

yasemin
f. güzel kokulu, beyaz ve güzel çiçekler açan sarmaşık cinsinden bir ağaç.

yasin
yâ seyyid yâ insan gibi muhtelif manalar rivayet edilir. şifredir hazret-i peygamber'in (a.s.m.) fıtraten, hilkaten, edeben ve ahlâken en yüksek olduğu herkesçe bilindiğinden bu isim kendisine verilmiştir. (bak: huruf-ı mukattaa)

yâsin
kur'ân'ın otuz altıncı sûresidir

yasin suresi
kur'an-ı kerim'in 36. suresinin ismidir. mekkîdir.

yasir
sol tarafa giden.

ya'sub
"arı beyi. * emir, bey, reis. * peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm'ın bir atının ismi. * atın alnındaki beyazlık. * bir nevi kuş.(karıncayı emirsiz, arıyı ya'subsuz bırakmayan kudret-i ezeliye; elbette beşeri nebisiz bırakmaz. m.)"

yâsub
arı beyi.

ya'sub
reisler, başkanlar, başlar. * arıbeyleri.

yasıb
yeşim taşı.

yasıf
yeşim taşı.

yatır
evliya mezarı.

yâve
f. hezeyan. yalan. yaygara. saçma sapan söz. * sahipsiz hayvan.

yâve
boş söz, saçma.

yâve-gû
f. saçmasapan konuşan, saçmalayan.

yâve-guyân
f. saçmasapan konuşan, saçmalayan.

yâver
f. yardımcı. mededkâr. imdatçı. * en yakın memur. * devlet büyüklerinin yanında bulunan en yakın memur.

yâver
yardımcı, memur.

yâver
f. yâverler. yardımcılar.

yâverân
f. yâverler. yardımcılar.

yâverî
f. yâverlik, yardımcılık.

yâver-i ekrem
cenab-ı hakk'ın emrinde çalışan en makbul yâver, en kerim olan hazret-i muhammed. (a.s.m.)

yâveriekrem
en kerim yaver, peygamberimiz.

yavuz
şiddetli yanan. * a'lâ, fevkalâde. * pek sert.

yavuz
şiddetli, pek sert.

yavuz sultan selim
"(hi: 875-926) osmanlı padişahlarından dokuzuncusudur. sultan süleyman han'ın babası, 2. bayezid han'ın oğludur.azim ve sebat örneği olan ve memleket mes'elelerinde en küçük kusurları bile afvedemiyen yavuz selim, çaldıran seferine çıkmıştı. uzun müddet seferde olan askerleri bir gün padişahın çadırına kurşun atacak kadar işi ileri götürdüler. yavuz selim hemen çadırından dışarı fırladı; atına atladığı gibi toplu bir halde duran yeniçerilerin arasına atını sürdü, öfkeli nazarlarla sert sert baktıktan sonra:"" -bre asker kıyafetli korkak herifler! askerî itaat, emre muhalefetten mi ibarettir? zahmete katlanmadan zafer kazanmak kande görülmüştür? şecaat ve erliğinden şüphe edenler, rahatını düşünenler geri dönüp karılarının yanlarına gitsinler. ben buraya kadar zahmetler ihtiyar edip, kemal-i zelilâne bir surette geri dönmek için gelmedim. şemşir-i celâletim altında hamaset ve şecaat göstermek isteyenler benimle beraber gelsinler. siz gelmezseniz, ben yalnız da giderim...' diyerek atını çaldıran'a doğru sürmüştür. neticede şah ismail'e galip geldi. şiiliğin anadolu'ya yayılmasına mani oldu. daha sonra tebriz ve mısır'ı aldı. hutbelerde ""haremeyn-i şerifeyn'in hâdimi"" diye ismini okuttu ve ilk osmanlı hâlifesi oldu. osmanlı devletinin topraklarını iki misline çıkardı. büyük bir islâm ittihadı için gayret gösteriyordu. şirpençe denilen bir çıban vesilesi ile rahmet-i rahman'a kavuştu. türbesi, istanbul'da yaptırdığı sultan selim camii avlusundadır. (r. aleyh)"

yazdeh
f. onbir.

yazdehüm
f. onbirinci.

ya'zid
acı marul.

yağfirullah
Allah mağfiret eyler, eylesin, günahlarını örtsün (meâlinde söylenir).

yağma
f. zorla mal alma, çapul. * bir türk boyu.

yağmager
f. çapulcu, yağmacı, zorba.

yağmagerân
f. çapulcu, yağmacı, zorba.

yağmagerî
f. çapulculuk, yağmacılık.

yağız
esmer, yavuz, yaman.

yeakib
erkek keklikler.

yealil
suları berrak ve saf akan göller. * beyaz bulutlar. * su üzerinde meydana gelen kabarcıklar. * çift hörgüçlü develer.

yeâlil
beyaz bulut. * su üzerinde peydâ olan kabarcık. * çift hörgüçlü deve.

yeâmir
bir nevi ağaç. * oğlak. kuzu.

yeasib
reisler, başkanlar, başlar. * arıbeyleri.

yebab
f. yıkık, bozuk, harap, virâne.

yeban
f. sahra, çöl. * ıssız ve tenha yer.

yebani
f. görgüsüz, kaba. * yabâni, kırlarda biten. * sıkılgan, ürkek. (bak: yabani)

yebes
sonradan kuruyan yaş mevzi.

yebrem
"""gelberi"" ismiyle bilinen bir cins demir kürek."

yebs
ıslak şeyin kuruması.

yebuset
kuruluk, nemsizlik, rutubetsizlik.

ye'cüc
kur'ân-ı kerimde bahsi geçen ve ortalığı fitne, fesat ve anarşiye boğacak olan kavimler, anarşist topluluk

ye'cüc ve me'cüc
"kısa boylu olacakları söylenen ve kur'an-ı kerim'de bahsi geçen ve ortalığı fitne ve anarşiye boğacak olan bir kavmin ismi.(ye'cüc ve me'cüc hâdisatının icmâli kur'anda olduğu gibi, rivâyette bir kısım tafsilât var. ve o tafsilât ise, kur'anın muhkemâtından olan icmâli gibi muhkem değil, belki bir derece müteşabih sayılır. onlar te'vil isterler. belki râvilerin içtihadları karışmasıyla tâbir isterler. evet $ bunun bir te'vili şudur ki: kur'an'ın lisan-ı semavîsinde ""ye'cüc ve me'cüc"" nâmı verilen mançur ve moğol kabileleri, eski zamanda çin-i maçin'den bir kısım başka kabileleri beraber alarak kaç defa asya ve avrupa'yı herc ü merc ettikleri gibi, gelecek zamanlarda dahi dünyayı zir-ü zeber edeceklerine işaret ve kinayedir. hattâ şimdi de komünistlik içindeki anarşistin ehemmiyetli efrâdı onlardandır. evet, ihtilâl-i fransavîde hürriyet-perverlik tohumuyla ve aşılamasıyla sosyalistlik türedi, tevellüd etti. ve sosyalistlik ise bir kısım mukaddesatı tahrip ettiğinden aşıladığı fikir, bilâhare bolşevikliğe inkılâb etti. ve bolşeviklik dahi çok mukaddesat-ı ahlâkıye ve kalbiye ve insaniyeyi bozduğundan; elbette, ektikleri tohumlar hiç bir kayıd ve hürmet tanımayan anarşistlik mahsulünü verecek. çünkü kalb-i insanîden hürmet ve merhamet çıksa; akıl ve zekâvet, o insanları gayet dehşetli ve gaddar canavarlar hükmüne geçirir; daha siyasetle idare edilmez. ve anarşistlik fikrinin tam yeri ise; hem mazlum kalabalıklı, hem medeniyette ve hâkimiyette geri kalan çapulcu kabileler olacak. ve o şeraite muvafık insanlar ise; çin-i maçin'de kırk günlük bir mesafede yapılan ve acâib-i seb'a-i âlemden birisi bulunan sedd-i çinî'nin binasına sebebiyet veren mançur ve moğol ve bir kısım kırgız kabileleridir ki, kur'an'ın mücmel haberini tefsir eden zât-ı ahmediye (aleyhissalâtü vesselâm) mu'cizane ve muhakkikane haber vermiş. ş.) (bak: mürted)"

yêcüc-mêcüc
kurânda sözü edilen düzen tanımaz bir topluluk.

yed
el. * mc: kuvvet, kudret, güç. * yardım. * vasıta. * mülk.

yed
el.

yed
eller. * mc: kuvvetler. (daha çok eyâdi şeklinde kullanılır.)

yed
nimet. * eller.

yed
eller.

yedan
eller. iki el.

yedeyn
iki el.

yedi
herşeyi bir olan allah'a verme konusundaki yedi derece (bk. v- -d)

yed-i beyzâ
musa aleyhisselâm'ın mu'cize olarak gösterdiği beyaz ve parlak eli. bu tabir mecaz olarak keramet ve hârikulâde haller ve meziyetler hakkında kullanılır.

yed-i emin
kanunen güvenilir kimse olarak seçilen şahıs. * mahkemece kendisine bir şey emanet olunan kimse. * emniyetli, tehlikesiz ve korkusuz yer. * hz. muhammed'in (a.s.m.) bir lâkabı.

yed-i kudret
Allah'ın kudreti ve kudretinin tasarrufu.

yed-i rahmet
rahmet eli, rahmetle ihsan edilmesi.

yed-i tasarruf
sahibolma, sâhiblik.

yed-i tulâ
en uzun el. * geniş nüfuz. * tam, çok geniş ilim ve ihtisas. * büyük kudret.

yedibeyzâ
beyaz el.

yedikudret
kudret eli.

yedinci
şualar'da yer alan ve ayet'ül-kübra olarak da bilinen bölüm

yediyy
el ile dokunmuş.

yedullah
cenab-ı hakk'ın kudreti, yardımı.

yefa'
yüksek yer.

yefen
bunak adam.

yeftenc
sevgililerin zülüfü kendisine benzetilen siyah renkli büyük bir yılan.

yegân
f. (yek. c.) birler. tekler. teker teker.

yegân
ayrı ayrı, birer birer

yegân yegân
f. ayrı ayrı. birer birer.

yegâne
tek, bir.

yegâne
tek, bir.

yegâne-gî
f. teklik, yegâne ve tek oluş.

yegden
f. birden, birdenbire.

yegus
nuh aleyhisselâm'ın kavmine ait bir put.

yehhir
katı ve sert taş. * serap.

yehma
sahra, çöl.

yehmum
kömür gibi simsiyah olan şey. * zifir ve kara duman. * cehennem ahalisini ihata eden perde.

yehmur
çok sözlü, çok konuşan adam. * çok çalışkan ve işe cür'etli olan kişi. * yeri götüren balık.

yehr
inat etmek.

yehud
yakub (a.s.) ın büyük oğlunun adıdır. (bak: ya'kub)

yehûd
yahudiler.

yeis
(ye's) ümitsizlik. (bak: ye's, himmet)

yeis
ümitsizlik.

yek
f. bir, münferid. * bir oluş, birlik.

yek
bir.

yek-âvâz
f. tek sesli, bir sesli. * mc: bir tarzda, bir şekil üzerine. * edb: başından sonuna kadar aynı kuvvette güzel olan manzume.

yekâyek
f. birer birer. tek tek. * ansızın.

yekbar
(yekbâre) f. bir defa, bir kere. bir defada.

yekcins
f. aynı cinsten.

yekdane
f. eşi, benzeri olmayan. tek.

yekdem
f. bir nefes, çok az, çok kısa.

yekdest
f. bir elli, tek elli. * bir çeşit, bir cins. * eskiden yapılmış bir çeşit rende.

yekdiğer
bir başkası.

yekdiğer
bir başkası.

yek-dü-se
f. bir-iki-üç.

yeke
f. yalnız, bir, tek.

yeknesak
devamlı aynı halde olan. biteviye. değişmez bir hal.(yeknesak istirahat döşeğindeki hayat, hayr-ı mahz olan vücuddan ziyade şerr-i mahz olan ademe yakındır ve ona gider. l.)

yeknesak
tekdüze, monoton.

yekpa
f. tek ayaklı. topal.

yekpare
tek parçadan meydana gelen. bütün. parçasız.

yekpâre
tek parça.

yekreh
f. riyasız, doğru.

yekrişte
f. uygun, muvafık, yaraşır. * şefkatli.

yekru
f. iki yüzlülük yapmayan, riyasız. * hâlis ve itimad edilir dost.

yekruy
f. iki yüzlülük yapmayan, riyasız. * hâlis ve itimad edilir dost.

yekruz
f. bir günlük. geçici, muvakkat.

yeksal
f. bir yıllık. bir yaşında.

yeksan
beraber. bir. * düz. * her zaman.

yeksan
dümdüz, yerle bir.

yekser
f. baştan başa. * ansızın. * yalnız başına.

yeksüvârân
yalnız başına ata binen. * mc: arkadaşı olmayan kimse.

yeksüvare
yalnız başına ata binen. * mc: arkadaşı olmayan kimse.

yekta
tek, yalnız, eşsiz. * bir kat.

yektâ
tek, eşsiz, yalnız.

yektene
f. tenha, yalnız başına.

yekûn
"toptan, hepsi. netice. toplam. (arapçada; olur-oluyor mânâsınadır)"

yekûn
toplam.

yekvücud
tek kişi gibi. hep birden.

yekvücud
tek varlık, bir kişi gibi.

yekzeban
söz birliği. ağız birliği. sözde beraberlik. * aynı dili konuşan. bir dilde.

yekçeşm
"tek gözlü. * âhir zamanda gelecek olan deccal'ın bir ismi. ""sadece dünya hayatını şiddetle isteyip âhireti unutan ve inkâr eden"" meâlinde mecazen söylenilmiştir. * güneş. (bak: deccal)"

yekçeşm
tek gözlü.

yekşebe
f. bir gecelik.

yel
pehlivan. şampiyon.

yelmek
kalın kaftan.

yel
f. şampiyonlar, pehlivanlar.

yelâmık
kalın kaftan.

yelan
f. şampiyonlar, pehlivanlar.

yelân
pehlivan. şampiyon.

yelda
f. uzun.

yeldâ
uzun.

yele
f. kuvvetle saldıran. * otlağa salınmış hayvan sürüsü. * koşan, koşucu, seğirten. * bazı hayvanların ensesindeki kıllar.

yeleb
beyaz deve. * polat demir. * toplamak, cem'etmek. * deriden yapılmış cübbe, zırh ve gömlek. * kalkan.

yelek
her nesnenin beyazı. * beyaz keçi.

yeleka
her nesnenin beyazı. * beyaz keçi.

yelel
üst dişlerin kısa olması.

yelem
aslâ yemişi olmayan sert ve katı ağaç.

yelemlem
deri. * bir yerin adı. (yemenliler ihramı orada giyerler.)

yelended
etli, semiz kimse.

yelma'
yalancı. * serap.

yelpez
yelpaze. * serinletmek için el ile havalandırma âleti.

yelpez
yelpaze.

yeltenmek
t. bir şeye başlamağa niyet etmek. teşebbüse kalkışmak. özenmek. taklide çalışmak.

yemame
ehlî güvercin.

yemen
arap diyarında bir vilayet ismi.

yemenî
yemenli zülkarneyn

yemhur
uzun boylu adam. * it sineği.

yemin
sözü Allah'ı (c.c.) zikrederek kuvvetlendirmek. kasem. * el tutuşarak, Allah'a bağlılıklarını bildirerek, Allah'a ve birbirlerine söz vererek ahitleşmek. * mübarek. * sağ taraf, sağ el.

yemin
and, sağ, bereket, hayır.

yemin
sağ taraf, sağ yön; kur'ân ve sünnetin çizdiği yol

yemin-i lâğv
"alışkanlıkla veya dil sürçmesiyle veya sehven yapılan yemindir (ki; şer'an kefâret lâzım gelmez)."

yemm
deniz, bahir, derya, umman. * güvercin kuşu.

yemm
denizler.

yen'
yemişin olgunlaşması.

yenabi'
kaynaklar, pınarlar, çeşmeler. * kedi yavruları.

yenabi
kaynaklar, çeşmeler.

yenâbi
pınar, kaynak. * kedi yavrusu.

yenabi'-i ulûm
ilim kaynakları, çeşmeleri.

yenarık
yassı bilezik.

yenbagi
münasib, uygun, şâyân. lâzımgelir, icab eder, gerekir.

yenbu'
pınar, kaynak. * kedi yavrusu.

yenbu'
kaynaklar, pınarlar, çeşmeler. * kedi yavruları.

yenbub
dikenli bir ağaç.

yengeç
t. çok ayaklı ve yan yan yürüyen, başının iki tarafında iki kıskacı olan deniz veya durgun sularda yaşayan bir küçük hayvan.

yenhub
korkak.

yeni
latin harfleri

yenme
bir nevi ot.

yera
yontulmamış kamış kalemler. kamışlar. * ateşböcekleri.

yera'
sığır buzağısı.

yerâ
kamış düdük. * yontulmamış kalem.

yeraa
kamış düdük. * yontulmamış kalem.

yerâa
yontulmamış kamış kalemler. kamışlar. * ateşböcekleri.

yerabi'
tarla fareleri.

yerabi'
arap tavşanı adı verilen yaban faresi.

yerâmi
alçı taşı.

yerbu'
arap tavşanı adı verilen yaban faresi.

yerbu'
tarla fareleri.

yerekan
sarılık hastalığı. * ekin âfetlerinden bir âfet.

yerer
katı ve sert nesne.

yerhamükümullah
"""Allah (c.c.) size rahmet ve merhamet eylesin"" meâlinde dua olup, aksıran kimseye söylenmesi sünnettir. (bak: teşmiyet)"

yerhum
erkek kartal.

yerku'
şiddetli açlık.

yerma'
alçı taşı.

yerun
ağu, zehir. * aygır suyu.

ye's
"emelinden kesilmek. ümidsizlik. nevmid olmak. matlubunun hâsıl olmasına ümidini kesmek.(arkadaş! amele ve taate muvaffak olmayan azaptan korka, ye'se düşer. böyle me'yusun gözüne, dinî mes'elelere münafi edna ve zayıf bir emare, kocaman bir bürhan görünür. böyle birkaç emareyi elde eder etmez; diğer emarelerin saikasıyla ilân-ı isyan ederek islâm dairesinden çıkar, şeytanın ordusuna iltihak eder. m.n.) (bak: ucb)"

yês
ümitsizlik.

ye's
yeisler, ümitsizlikler, kederler.

yesag
f. kanun, nizam. * yasak.

yesar
sol, sol el. * varlık, zenginlik. * gençlik. * bolluk. * kolaylık.

yesar
sol el.

yesaret
zenginlik. * kolaylık.

yesarî
sola ait. sol ile alâkalı.

ye's-aver
f. ümitsizlik veren. me'yus eden.

yesbehun
yüzerler. (manasında)

ye's-efza
kederi, ye'si ve elemi artıran.

yeser
kolaylık, sühulet. * birinin sağ tarafından gelme. * yün, ip gibi şeyleri bükme.

yesir
az şey, az, kalil. * kumarbaz. * kolay.

yesr
öldürmek.

yesrib
medine-i münevvere'nin müslümanlıktan evvelki ismi. (bak: medine)

yessir
kolaylaştır (meâlinde duâ).

yesteur
medine yakınında bir yer. * deve sağrısına yapılan palas. * belâ. * bâtıl. * misvak ağacı.

yesur
kumarbaz.

yetama
yetimler. babaları ölmüş çocuklar.

yetem
yetimlik.

yetim
babası ölmüş olan çocuk. * tek, eşsiz, yalnız. (çocuk baliğ olduktan sonra yetimlik ondan kalkar. anası ölene ise daha çok öksüz denir.)

yetim
babası ölmüş çocuk.

yetim
yetimler. babaları ölmüş çocuklar.

yetim
yetimler. babaları ölmüş çocuklar.

yetimane
yetim gibi.

yetime
yetim kız. * eşsiz.

yetim-hâne
f. yetim çocukların bakılıp beslendiği yer.

yetim-üt tarafeyn
anası ve babası ölmüş çocuk. anadan babadan yetim kalmış çocuk.

yetn
doğum ânında çocuğun ayaklarının evvel çıkması.

yetu'
sütleğen otu.

yeuk
nuh aleyhisselâm'ın kavminin putlarından bir putun ismi.

yeus
(ye's. den) ümitsiz, ümidi kesilmiş, me'yus.

yevm
gün. yirmidört saatlik zaman. * sene. * asır. devir. * devre.

yevm
gün.

yevm
devirler. günler. * güç, iktidar, nüfuz.

yevmen
gün be gün; günden güne

yevmen fe yevmen
günden güne, gittikçe.

yevmî
günlük. güne ait.

yevmî
günlük.

yevm-i fasl
insanların kısım kısım ayrıldığı ve davalarının halledildiği kıyamet günü. bundan başka kıyamet gününe aşağıdaki isimler de verilir: yevm-ül cem', yevm-ül cevab, yevm-ül cezâ, yevm-üd din, yevm-ül ahd, yevm-ül feza-ul ekber, yevm-ül haşr, yevm-ül hisâb, yevm-ül ivaz, yevm-ül karar, yevm-ül karia, yevm-ül kıyam, yevm-ül kıyame, yevm-ül mev'ud, yevm-ül miâd, yevm-ül misak, yevm-ül mizan, yevm-ül va'd, yevm-ül vâkıa, yevm-üs suâl, yevm-ül arz.

yevm-i misak
sözleşilen gün. * kıyâmet günü.

yevm-i nüşur
kıyamet günü, mahşer günü. herkesin amel defterinin açılıp neşredilip gösterileceği gün.

yevm-i tenad
kıyamet günü.

yevm-i şevk
şaban-ı şerifin otuzuncu günü. ramazan olması zannedilip ancak hilâl görülmedikçe oruç tutulması münasib olmayan gün.

yevm-id din
"din günü, ceza günü, mâneviyat günü.(...nasıl dünya; maddiyat ve maddî harekâtın ve amellerin günüdür. elbette o harekâtın neticelerini ve o hizmetlerinin ücretlerini ve o maneviyatın semeratlarını, belki o fâniyat ve zailâtın bâki ve dâimî eserlerini ve âlem-i misal sinemasıyla ve fotoğrafıyla alınan umum o fâniyat ve zaillerin sahife-i amellerini gösterecek ve neşredecek bir gün gelecektir, diye ifade ediliyor. e.l.)"

yevmiye
gündelik. bir günlük çalışmanın neticesi alınan ücret. * günlük hadiseleri günü gününe kaydetmeğe yarıyan defter, gazete.

yevmiye
gündelik.

yevmiye
günlük ve yıllık

yevm-ül fetih
fetih günü. * mekke-i mükerreme'nin fethi.

yevm-ül hamis
perşembe günü. beşinci gün.

yevm-ül hulud
kıyamet günü.

yevm-ül huruc
kıyamet günü.

yevm-ün nahr
zilhiccenin onuncu günü.

yevm-üt telâki
kıyamet günü. ruz-u mahşer.

yez
f. bağ, bahçe, tarla vs. gibi arazilerin etrafına çekilen dikenli çalı. çit.

yezdan
f. cenab-ı hak. * (mecusilerce) : hayırları yaratan hayır ilâhı dedikleri mevhum mâbud.

yezdanî
ilâhî. yezdan'a ait ve müteallik.

yezek
f. bekçi, gece bekçisi.

yezid
(hi: 26-64) hz. muaviye'nin (r.a.) oğlu ve emeviye devletinin ikinci halifesi. şam'da doğdu. zamanında kerbelâ hâdise-i elîmesi meydana geldi.

yezid bin ebi süfyan
ebu süfyan'ın oğlu. hz. muaviye'nin büyük kardeşi idi. ashab-ı kiramdan ve çok sâlih bir zât olup, mekke-i mükerreme'nin fethinde müslüman oldu. hazret-i ebu bekir-is sıddık radıyallâhü anh'ın şam'a gönderdiği orduda bir birliğin kumandanı idi. hz. ömer zamanında filistin valisi olmuştu. taundan vefat eyledi. (r.a.)

yeşb
yeşim denilen taş.

yeşf-yeşm
yeşim denilen taş.

yeşk
f. köpek dişi adı verilen sivri diş.

yirmi
arapça olarak telif edilen, tefekkürname adındaki yirmi dokuzuncu lem'a

yirminci
ihlâs risalesi olan yirminci lem'a

yoga
bâtıl hind felsefe sistemi. bunlar tam bir dalgınlık ve hareketsizlik ile ve çile çekmekle gayelerine ulaşacaklarını sanarlar.

yogi
hindistan'da çilecilere (yogalara) verilen isim.

yokuşbaşı
üstad bediüzzaman'ın barla'da kaldıkları evin altındaki çeşmenin adı (üstad hazretleri bu çeşmeden abdest alırdı)

yol-daş
yol arkadaşı.

yoldaş
yol arkadaşı.

yordam
t. edâ. * alâyiş, tantana, debdebe. * meleke, çalım, çeviklik, alışkanlık, yatkınlık. çabukluk.

yorum
uydurma bir kelimedir. (bak: tefsir)

yorumlamak
(bak: tefsir etmek)

yuce
f. damla, katre.

yuda
hz. isa'nın (a.s.) havarilerindendir ve onu ihbar edip ihanet etmiştir. yehuda veya yuda şem'un da denir. (ol hangi acib sır ki, çıkar göklere isa. kimdir çekilen çarmıha, kimdir yine yuda. e.l.)

yûdlûn
tarhun otu.

yug
f. boyunduruk.

yuh
"(yuhâ) güneşin isimlerindendir. * türkçede, birisine karşı hakaret için söylenen kelimedir. kalabalıkla haykırılan hakaret kelimesidir. buna ""yuha çekmek"" denir."

yuhanna
hz. isa'nın (a.s.) havarilerinden birisidir. incillerden birisini yazmıştır. ibranicede yahya mânasına gelir. yuhannes, ohannes, con (fr.: jan) denir.

yuhanna
dört incilden birisi, hz. isa'nın (a.s.) havarilerinden yuhanna tarafından yazılan incil hz. isa'ya indirilen kitap

yunanî
yunanlı.

yunus (a.s.)
"benî israil peygamberlerinden ve kur'an-ı kerim'de bahsi geçenlerdendir. elyesa (a.s.) dan sonra ninova şehrine gönderildi. şehir ahalisi kendisine itaat etmediği için müteessir olarak bir gemiye binmiş ve oradan denize atılmış. cenab-ı haktan emir almadan şehri terk ettiğinden bu hâl başına gelmişti. büyük bir balık onu yuttu. hz. yunus tam bir iltica ile Allah'a dua etti ve balık onu gece, bir sahil kenarına bırakıverdi. sıhhat bularak tekrar ninova şehrinde ahkâm-ı ilâhiyeyi tebliğe devam etti.(işte hz. yunus aleyhisselâm'ın birinci vaziyetinden yüz derece daha müdhiş bir vaziyetteyiz. gecemiz istikbaldir. istikbalimiz nazar-ı gafletle onun gecesinden yüz derece daha karanlık ve dehşetlidir. denizimiz şu sergerdan küre-i zeminimizdir. bu denizin her mevcinde binler cenaze bulunuyor. onun denizinden bin derece daha korkuludur. bizim heva-yı nefsimiz hutumuz (balığımız) dur. hayat-ı ebediyemizi sıkıp mahvına çalışıyor. bu hut, onun hutundan bin derece daha muzırdır. çünkü onun hutu yüz senelik bir hayatı mahveder, bizim hutumuz ise yüz milyon seneler hayatın mahvına çalışıyor. madem hakiki vaziyetimiz budur biz de hazret-i yunus'a (a.s.) iktidâen umum esbabdan yüzümüzü çevirip, doğrudan doğruya müsebbib-ül esbab olan rabbimize iltica edip ""lâ ilâhe illâ ente sübhaneke innî küntü minezzâlimîn"" demeliyiz. l.)"

yunus emre
"(vefat mi: 1320) porsuk nehri'nin sakarya'ya döküldüğü yere yakın sarıköy'de doğduğu söylenir. tasavvufî halk edebiyatının veli şâiri olan yunus emre, yaşadığı devirde halk tabakasını irşad ve tenvir etmiştir. bir çok memleketleri ve bu arada konya, şam ve azerbeycan'ı dolaştı. konya'da mevlâna ile görüştü. risalet-in nasuhiye isminde mesnevî tarzında bir eser yazdı. şiirleri daha sonra ""divan"" adlı bir kitapta toplandı.mevcudattaki her zerrede cenab-ı hakk'ın varlık ve birliğini okutturan bediüzzaman said nursî hazretleri, bir eserinde, sinek kanadının hârika san'atından, tevhide delil ve alâmet olduğundan bahsederken şöyle der:""- bir sineğin kanadı, vücudu ne kadar hârika bir san'at-ı rabbaniye olduğuna lâtifâne bir işaret olarak meşhur yunus emre'nin bu fıkrası ne güzel bildirir:bir sineğin kanadın, kırk kağnıya yüklettim. kırkı da çekemedi, şöyle kaldı yazılı..."""

yunus suresi
kur'an-ı kerim'in 10. suresidir. mekkîdir.

yunusvârî
yunus alehisselâm gibi.

yusuf (a.s.)
"hz. yakub'un (a.s.) oniki oğlundan en küçüğü idi. babası kendisini çok severdi. gördüğü bir rüyayı babası tabir ederek peygamber olacağını ve bütün kardeşlerinin kendisine itaat edeceklerini söyledi. kardeşleri kendisini kıskandıkları için bir hile ile izini kaybetmek istediler ve bir kuyuya attılar. oradan mısır'a giden kervancılar aldılar. mısır'da köle diye sattılar. sarayda mısır maliye nâzırı'nın yanında hizmet ederdi. güzelliği, temizliği dillere destan oldu. mısır azizi'nin karısı zeliha'nın iftirasına uğrayarak bir müddet hapiste, zindanda kaldı. orada peygamberlikle müşerref oldu. mısır meliki'nin gördüğü rüyayı en sahih olarak hz. yusuf (a.s.) tabir ederek bir müddet sonra hapisten çıktı. rüyadaki tabir gibi yedi sene bolluk oldu. ve ondan sonra da yedi sene kıtlık başlamıştı. hz. yusuf da hazine nâzırı tayin edildi. her taraftan mahsul, yiyecek almağa gelirlerdi. kenan illerinde hasta ve yusufuna ağlamakla gözleri görmez olan hz. yakub'un evlâdları da mahsul almak için geldiler. hz. yusuf evvelâ onları tanımazdan geldi, sonra onlara iyilik etti ve babalarını da mısır'a davet etti. yusuf'un gömleğini gözüne sürmekle hz. yakub'un gözleri de açılmıştı. yusuf (a.s.) mısır'a aziz oldu, zeliha ile evlendi. kardeşleri, babası da mısır'a davet edildi ve mes'udane bir hayata kavuştular. kısas-ı enbiya)(hz. yusuf (kendisi) cenab-ı hak'tan vefatını istedi ve vefat etti. o saadete mazhar oldu. demek o dünyevî lezzetli saadetten daha cazibedar bir saadet ve ferahlı bir vaziyet, kabrin arkasında vardır ki, hazret-i yusuf aleyhisselâm gibi hakikatbîn bir zat, o gayet lezzetli dünyevî vaziyet içinde, gayet acı olan mevti istedi, tâ öteki saadete mazhar olsun...işte kur'an-ı hakîm'in şu belâgatına bak ki, kıssa-i yusuf'un hâtimesini ne suretle haber verdi. o haberde dinleyenlere elem ve teessüf değil, belki bir müjde ve bir sürur ilâve ediyor. hem irşad ediyor ki; kabrin arkası için çalışınız, hakiki saadet ve lezzet ondadır... hem hz. yusuf'un âlî sıddıkiyyetini gösteriyor ve diyor: dünyanın en parlak ve en sürurlu hâleti dahi ona gaflet vermiyor, onu meftun etmiyor, yine âhireti istiyor. m.)"

yusuf suresi
kur'an-ı kerim'in 12. suresidir. mekkîdir.

yusûfiye
yusuf aleyhisselâmın da hapis yatması ve mahpusların piri olması sebebiyle bediüzzaman hazretlerinin hapishaneye verdiği isim.

yusufiye
hz. yusuf'un (a.s.) hapiste kalmasına benzetilerek, iman ve kur'ân hizmetinden dolayı tutuklananların hapsedildiği yer mânâsında hapishane

yuz
f. kaplanı andırır yırtıcı bir hayvan, pars.

yuze
f. el açan, dilenci.

yuşa (a.s.)
hz. musa'dan (a.s.) sonra peygamber olmuş ve benî israil'i çöllerden kurtarmıştı. ondan sonra pek çok reisler yahudilerin idaresinde bulundu, bazan da hâkimsiz kalarak esaret hayatı yaşadılar. tâ bir müddet sonra ismail (a.s.) hâkim oldu. onbir sene benî israil'i idare etti. sonra içlerinden bir melik olmasını istediler. ismail (a.s.) tâlut'u intihab eyledi. benî israil meliklerinin birincisi tâlut oldu. tâlut saltanata geçtikten sonra hz. ismail'in (a.s.) tedbiri üzere benî israil'den bir ordu tertib etti ve filistin üzerine yürüdü. düşmanları amelika ordusu karşı geldi. reisleri câlut meydana çıkıp er istedi. tâlut tarafından hz. dâvut çıktı ve câlut'u öldürdü. bir müddet sonra devlete, benî israil'e hz. dâvut (a.s.) hâkim oldu. amelika ile sonradan bir muharebede tâlut öldü. dâvut (a.s.) nübüvvetle saltanatı cem' eyledi. kudüs'ü pay-i taht eyledi. kırk sene idareyi musa'nın (a.s.) şeriatı üzerine benî israil'i idare eyledi.

yörük
göçer, göçebe.

yübs
kuruluk.

yübuset
kuruluk.

yüdi
eller.

yüksek
ileri görüşlü olma

yümkin
olabilir, mümkün olur.

yümn
(yümün) kuvvetli, uğur, bereket.

yümn
uğur, bereket.

yümna
sağ taraf, sağ el.

yümne
yemen alacalarından bir alaca kumaş.

yümnî
uğura, berekete ait. uğurlu.

yümn-i iman
kuvvetli imandan gelen bereket ve kuvvet, saadet.

yümum
denizler.

yümün
uğur, bereket.

yünem
bir nevi ot.

yürîd
her fiilini kendi iradesiyle yapan Allah.

yürna
kına.

yüscan
yeşil taylasanlar.

yüsr
kolaylık. genişlik. rahatlık. zenginlik. gına. refah.

yüsr
kolaylık.

yüsra
sol taraf. sol el. (eyser'in müennes)

yüsret
kolaylık, sühulet. rahat.

yüsrug
ot arasında olan kırmızı bir böcek.

yüsur
ekşi yüzlü olmak.

yüsür
kolaylık, sühulet, yüsr.

yüsür
kolaylık. genişlik. rahatlık. zenginlik. gına. refah.

yütm
(bu kelime esasen infirad mânasına gelir) bir çocuğun pederi vefat etmekle pedersiz kalması ki: bu, yalnız insanlara mahsustur. hayvanatta ise vâlidesiz kalmaya denir. yetim de denir. (l.r.)

yütm
yetimlik.

yüus
yeisler, ümitsizlikler, kederler.

zaaf
zayıflık. kuvvetsizlik. iktidarsızlık.

zaaf
zayıflık.

zaafiyet
zayıflık.

zaal
şâdlık, neşeli oluş, neşat.

zaan
deve üstüne mahfe bağladıkları ip.

za'ar
zâlim kimse ki herkes ondan korkar.

zaar
şiddetli korku.

zaarre
kişinin ahlâk ve huyunun kötü olması.

zaazi'
sarsmalar, ırgalamalar.

za'b
avaz, ses, savt. * bacanak.

zab
(zevben - zevebânen) eriyen, erimiş, eridi.

zab'
sırtlan.

zab'
kolun yukarı kısmı, dirseğin üst tarafı.

zabab
rutubetli duman. sis.

zabazıb
devenin çok acıktığında karnının ötmesi.

zabb
kertenkele, keler.

zabb
kelerler, kertenkeleler.

zabb
kertenkeleler. kelerler.

za'bel
karnı büyük, boynu ince olan çocuk.

zâbih
(zebh. den) boğazlayan, kesen. kurban kesen.

zabil
kısa boylu.

zâbit
askere kumanda eden rütbeli asker. * kuvvetli, yavuz. * zabteden. başkalarını zabtedip idare etmeğe memur olan. * subay. * mc: dediğini yaptıran, tuttuğunu koparan kimse.

zâbit
subay.

zâbit
zâbitler. subaylar.

zâbitân
zâbitler. subaylar.

zâbitân
subaylar.

zâbitân
askere kumanda eden rütbeli asker. * kuvvetli, yavuz. * zabteden. başkalarını zabtedip idare etmeğe memur olan. * subay. * mc: dediğini yaptıran, tuttuğunu koparan kimse.

zabt
zabt etmek. idâresi altına almak. * sıkıca tutmak. kendine mal etmek. * kavramak. * kaydetmek. hülâsasını yazmak. * bağlamak.

zabt
alma, tutma, bağlama.

zabt u rabt
disiplin, âsâyiş, düzen. * hüsn-ü tedbir ve basiret ile muhâfaza.

zabtiye
polis veya jandarma.

zabt-nâme
f. hâdise veya vak'a yerinde alâkalı kimselerin hâdisenin oluş şeklini imzâ altında kaydettikleri kâğıt. zabıt tutulan kâğıt.

zabturabt
tutma ve bağlama, disiplin.

zabtıyye
jandarma veya polis kuvveti. memleket içi âsâyiş ve intizamı te'min maksadı ile çalışan hükümet kuvveti.

zabtıyye nâzırı
emniyet genel müdürü.

zabtıyye nezareti
emniyet umum müdürlüğü'nün eski ismi.

zabu'
sırtlan.

zabu
sırtlanlar.

za'bub
kısa boylu fena adam.

zaby
geyik, karaca, gazâl denen hayvan.

zabyan
ağaç.

zabzab
men'etmek, engel olmak. * ayıp. * zahmet. maraz, hastalık.

zabıt
mahkeme, meclis gibi yerlerde söylenenlerin olduğu gibi yazılmışı. * alâkalılarca yazılarak karşılıklı imzalanan, karşılıklı anlaşmayı bildiren yazı. * yazı varakası. * birçok kimselerce imzalanan rapor.

zabıt
mahkemede söylenenleri yazan kişi

zâbıta
yurt içinde emniyet ve intizamı korumakla vazifeli devlet kuvveti, polis. * fık: bütün hususlara şâmil olmayıp yalnız bir hususa ve onun teferruatına şamil olan hususi kaideye denir. kanun ve âdet, zabt ve idareye vesile olan bağ.

zâbıta
emniyet görevlisi.

zâbıta
kaideler. nizamlar, usuller.

zâbıta-i ahlâkıye
ahlâk zâbıtası.

zâbıta-i belediye
belediye zâbıtası.

zabıtnâme
tutanak.

za'c
koparmak.

zac
kara boya.

zacc
cenk arasında medet istemek. savaşta yardım istemek.

zacir
mâni olan, alıkoyan, yasak eden. zecreden. zorlayan.

zacire
mâni olan, alıkoyan, yasak eden. zecreden. zorlayan.

zâcire
yasak edenler, men'edenler, önleyenler.

zad
(ziyadet. den) artsın, çoğalsın.

zâd
azık.

zâd
azık ve yiyecek

zad
azık, yolda yenilecek ve içilecek şeyler

zade
f. evlâd, oğul. * iyi insan. * nikâh neticesi olmuş çocuk. * kelime sonuna getirilerek birleşik kelimeler de yapılır. meselâ: şah-zade (şehzade) $ : padişah evlâdı.

zâde
oğul, çocuk.

zadegân
f. asâlet. * temiz ve meşhur soydan olan. tanınmış ve temiz âileden olan. aristokrat. * meşhur ve belli âileler cemaatı.

zâdegân
asil, soylu.

zadegî
f. asillik, soy temizliği, zadelik.

zade-i tab'
(zâde-i tabiat - zâde-i hâtır) bir kimsenin kabiliyetinden, tabiatından meydana gelen eseri.

zadellah
Allah ziyade eylesin, artırsın (meâlinde dua).

zaden
f. doğmak, doğurmak.

zâd-ı âhiret
âhiret için hazırlık. âhiret azığı. ibadet ve sâlih amel.

za'f
zayıflık. kuvvetsizlik. iktidarsızlık.

zâf
zayıflık, kuvvetsizlik.

zafair
örülmüş saçlar.

zafar
yemen diyarında bir şehrin adı.

zafer
muvaffak olma, maksada erme. bir çok uğraşmadan sonra maksada erişme. * düşmanı yenme, üstün gelme. başarma.

zafer
başarma, üstün gelme.

za'feran
güzel kokulu meşhur bir çiçek.

zafere
göze inen perde.

zafer-yab
f. muzaffer olan, muvaffakiyet gösteren. üstün gelen. gayesine erişen.

zaferyâb
zafer kazanan.

za'fî
zayıflığa aid. kudretsizliğe, cılızlığa dair.

zafir
galib gelmiş olan.

zafire
yar, yoldaş. * kavim. kabile.

zafire
örülmüş saçlar.

zâfiyet
zayıflık.

za'fiyyet
zayıflık, dermansızlık, güçsüzlük.

zafr
tırnak.

zafre
çukur yer.

za'f-ı te'lif
edb: ibarenin, anlamayı güçleştirecek kadar karışık olması.

zag
f. karga ve kuzgun. * fitneci, gammaz.

zagafe
nazik, yumuşak gömlek. * geniş nesne.

zagain
kinler, nefretler.

zagain
kin, nefret.

zagak
kızılcık yemişinin çekirdeği.

zagan
f. çaylak.

zagar
av köpeği.

zag-beçe
f. karga yavrusu. yavru karga.

zagine
kin, nefret.

zagine
kinler, nefretler.

zagt
bir şeyi bir yere zorla sokma, girdirme.

zagzag
zayıf nesne.

zagzaga
mânâsız söz. * bir nesneyi gizlemek.

zaha
çirkin kokulu, pis kokulu.

zahair
zahireler. yiyecek, hububat gibi şeyler.

zahar
arka ağrısı.

zahara
ev eşyası.

zahf
ayaklarını sürüyerek yürüme. sürünerek yürüme. * (çocuk) emekleme. * askerin, düşmana karşı emekliyerek ilerlemesi.

zahh
hışım ve gadap etmek, öfkelenmek, kızmak. * kovmak, def'etmek.

zahib
(zehâb. dan) giden, gidici. * bir zanna kapılan. bir fikre uyan.

zâhib
giden, gidici.

zahid
(zühd. den) tas: borç olan ibadetlerden, aslî vazifelerden başka dünya süs ve makamlarından feragat eden kimse. sofi. müttaki. zühd ve perhizkârlıkla muttasıf.

zâhid
din için dünyayı önemsemeyen.

zahidâne
f. zahide yakışır surette. ehl-i takva gibi.

zâhidâne
din için dünyayı önemsemeyen kimse gibi.

zahide
(zühd. den) tas: borç olan ibadetlerden, aslî vazifelerden başka dünya süs ve makamlarından feragat eden kimse. sofi. müttaki. zühd ve perhizkârlıkla muttasıf.

zahif
nişandan beri düşen ok. * (c.: zâhifât) yılan gibi karnı üzerine sürünerek yürüyen.

zahife
sürüngenler, (yılan gibi) yerde sürünenler.

zâhife
yerde sürünerek yürüyen hayvanlar, sürüngenler.

zahih
ateş közünün parlaması.

zahik
berbat, perişan, helâk olmuş. * bâtıl. köhne.

zahil
(zühul. den) ihmal eden. unutan.

zâhip
bir zanna kapılma, bir fikre uyma

zahip
bir zanna kapılma, bir görüşe, fikre varma

zahir
parlak, parlayan. hüsün ve safvet üzere olan.

zâhir
" ""bütün varlıkların dış yüzünü yaratan ve dışına da hükmeden"" mânâsında ilâhî isim."

zahîr
yardımcı, arka çıkan.

zâhir
görünen, belli.

zâhir
sözde hamiyetperverlik; sadece sözde kalan vatan ve milleti koruma sevigisi

zahir
görünen, açık (bk. -h-r)

zahîr
destekçi, yardımcı olma

zahir
dinin sırlarından, gizli mânâlarından çok, açık hükümlerini bilen âlimler

zâhir
insanın maddî ve mânevî duyuları (bk. -h-r)

zâhir
görünüş. dış görünüş. * göze çarpan yerler. yüksek yerler.

zahire
anbarda saklanan yiyecek, hububat. azık.

zahîre
ambardaki tahıl, azık.

zahire
zahireler. yiyecek, hububat gibi şeyler.

zahire-i âhiret
ahiret azığı. hayır ve iyilikler. sâlih amel ve ibâdetler.

zâhiren
görünüşe göre. meydanda olduğu gibi. göründüğü gibi.

zahiren
görünüşe göre.

zahiren
dış ve iç yapı ile ilgili olarak

zâhirî
(zâhiriyye) görünüşte olduğu gibi. zâhire âit ve müteallik. asıl ve hakiki olmayan. * zâhiriyyun mezhebine âit olan. (bak: zâhir)

zahirî
görünüşte.

zâhirî
dış temizlik, dışa ait temizlik (bk. -h-r)

zâhirî mezheb
"huk: hanefî imamlarından imam-ı muhammed'in (el-mebsut, el-câmi-üs sagir, el-câmi-ül kebir, ez-ziyâdât, es-siyer-üs sagir, es-siyer-ül kebir) nâmları ile mâruf olan altı kitabında münderiç bulunan mes'elelere denir. buna ""zâhir-ür rivâyât mesâili"" denir. imam bu eserlerde kendi fıkhî görüşlerini değil, üstadları imam-ı a'zam ve ebu yusuf'un akvâl-i fıkhiyesini zikretmiştir."

zâhiriyyat
dış görünüşler.

zâhiriyyun
görünüşe göre hükmedenler. iç yüzünü, hakikatını iyi bilmeyenler. ehl-i zâhir olanlar. * ilm-i kelâm'da: nassların zâhir mânalarına göre hüküm çıkaran ve te'vil ve tevcihten geri duranlar ve tarafdarları.

zâhir-perest
f. bir şeyin iç yüzüne, hakikatına kıymet vermeyip görünüşüne kıymet veren. dış yüzüne ehemmiyet veren. iç yüzüne aldırış etmeyip, hakikatını bilemeyen.

zahirperest
dış görünüşe kıymet veren.

zâhit
din için dünyayı önemsemeyen.

zahk
hastalıktan dolayı tilkinin tüyü dökülüp derisi açılması.

zahl
öç. intikam almak. * düşmanlık, adâvet etmek, kin tutmak.

zahm
galebe etmek. * omuz vurmak. * sıkıştırmak. * tazyik.

zahmdar
f. yaralı, mecruh.

zahme
f. vurma, darbe. * yara, ceriha. * üzengi kayışı.

zahmet
sıkıntı, eziyet. yorgunluk. * zor, güç.

zahmet
sıkıntı, zor, güç.

zahmhurde
f. mecruh, yaralı.

zahm-i tîg
kılıç yarası.

zahm-i zeban
dil yarası.

zahmin
f. yaralı, mecruh.

zahmkâr
f. yaralayıcı, yara açan.

zahmnak
f. yaralı, zahmzede, mecruh.

zahmres
f. yara açan, yaralayıcı.

zahmzede
f. yaralı. mecruh.

zahr
binek devesi. * kuş yeleklerinin kısa tarafı. * kara yolu. * sırt, arka. * yüksek yer. * kur'an'ın lâfz-ı şerifi. * haber.

zahr
arka, sırt.

zahr
satıhlar, yüzler. * sırtlar, arkalar. binek hayvanının sırtları.

zahr
satıhlar, yüzler. * sırtlar, arkalar. binek hayvanının sırtları.

zahrî
(zahriyye) arkaya âit, arka ile alâkalı. * bir kâğıdın arkasına yazılan yazı, şerh.

zahr-ı gayb
gıyabında, kendisi hâzır olmadan.

zahr-ı kalb
kuvve-i hâfıza. ezber kuvveti. ezbere.

zahve
su havuzları. göller.

zahzah
uzak, baid.

zahzaha
ikrar etme, uzaklaştırma. * uzak, baid olma.

zai'
yayılmış olan. dağılmış olan. herkesçe bilinen şey.

za-i mu'ceme
"""rı"" harfinden ayırd etmek için ""ze"" harfine verilen bir isim."

zaib
eriyici, eriyen.

zâib
erimiş şeyler, eriyenler.

zaid
artan. fazlalık. ilâve olunmuş. * lüzumsuz, gereksiz. * gr: te'kid için söylenen. * mat: müsbet işareti, artı. (+) (bak: harf-i zâid)

zâid
artan, fazlalık.

zâide
fazlalıklar, fazla şeyler. faydasız şeyler.

zaif
(za'f. dan) güçsüz, iktidarsız, kuvveti az, kuvvetsiz, tâkatsız. kansız. gevşek, tenbel.

zâif
güçsüz, zayıf.

zâife
zayıf, güçsüz.

zâifem
zayıfım, güçsüzüm.

zaik
tadan, tadıcı, lezzet alan. zevklenen.

zaika
"(zevk. den) tatma, tad alma. tad alıcı kuvvet, tad duyurucu hassa.(hakiki ehl-i şükrün ve ehl-i hakikatın ve ehl-i kalbin kuvve-i zâikası, rahmet-i ilâhiyenin matbahlarına bir nâzır ve bir müfettiş hükmündedir. ve o kuvve-i zâikada taamlar adedince mizancıklarla nimet-i ilâhiyyenin envâını tartmak ve tanımak; bir şükr-ü manevî suretinde cesede, mideye haber vermektir. işte bu suretle kuvve-i zâika yalnız maddî cesede bakmıyor, belki kalbe, ruha, akla dahi baktığı cihetle midenin fevkinde hükmü var, makamı var. s.)"

zâika
tadma duygusu.

zail
(zâile) geçen, geçici.devamlı olmayan. tükenen.

zâil
geçici, son bulan.

zail
yok olma

zâil
kaybolma, geçip gitme (bk. z-v-l)

zâil
zâil olan şeyler.

zail
zeval bulanlar. zail olan şeyler. * mc: yıldızlar.

zailat
zâil olan şeyler.

zâilât
zailler, gelip geçiciler.

zâilât-ı fâniye
gelip geçici olanlar, bir hâlde durmayıp gidenler.

zaim
(zeâmet. den) zeâmet sahibi. kefil. * prens. şef, lider.

zaim
(zeâmet. den) kefiller. * büyük tımar sâhipleri.

zaine
mıhfe içinde olan kadın.

zair
ziyaret eden, ziyaretçi. hatır sormaya, görmeye giden. * seyirci.

zâir
ziyaretçiler. hal hatır sormağa gidenler.

zaire
ziyaret eden, ziyaretçi. hatır sormaya, görmeye giden. * seyirci.

zait
artan, fazlalık.

za'k
çağırmak, bağırmak.

zak
f. dölyatağı, meşime. rahim.

zak-dan
f. döl yatağı, rahim.

zaki
(zâkiyye) saf ve temiz kimse. hareket ve davranışları düzgün olan kişi.

zâkir
zikreden, zikredici. * hafızası kuvvetli. * ilâhiler okuyan. çok çok duâ ve esmâ-i ilâhiyeyi okuyan. * tekrar eden.

zâkir
zikreden, allahı anan.

zâkire
andıran, hatırlatan, hatıra getiren şey.

zâkirîn
zikredenler.

zâkirûn
zikredenler.

zakkum
cehennem'de bir ağacın ismi, cehennemliklerin yiyeceği. * gösterişi güzel, çiçekli ve zehirli meyvesi olan yâsemine benzeyen bir bitki ismi.

zakkum
bir bitki türü, cehennem ağacı.

zakkum
zakkum ağacı

zakm
yemek, ekl.

zakn
yükletmek.

zakn
çeneler.

zakna'
uzun. * kaba, yoğun. * eğri.

zakt
cima etmek.

zakv
çağırıp bağırmak.

zakzak
yeynicek, hafif. * bir karınca cinsi.

zakzaka
çocukların oynayıp sıçramaları.

zakıne
enek çukuru.

zal
"() harfinin bir ismi. ""dal-i mu'ceme ve ""zel"" de denir. * horoz ibiği."

zal'
eğilmek, meyl etmek. * dar olmak. * davarın ağır yük getirmekten dolayı yürürken iki yanına eğilmesi.

zalal
gölge eden. gölge olan.

zalâm
karanlık. zulmet.

zalâm
karanlık.

zalâm-ı zulm
zulmün karanlığı.

zalef
kum ve taş olmayan sağlam yer.

zaleme
zâlimler.

zalf
men'etmek. nefsini bir işe rağbet ve teveccühten men etmek. * mübah şey. * bâtıl. * şiddet. * beyhude.

zali'
geniş, bol, vâsi.

zâli
eğri, eğimli.

zalif
çok hor, çok hakir kimse.

zalifen
birisinin izine uyup gitmek. * izini gizlemek, belirsiz etmek.

zalik
giden, gidici.

zalik
bu, şu, o. kezâlik. böylece.

zâlik
bu, şu, o, böylece.

zalike
bu, şu, o. kezâlik. böylece.

zalil
gölgeli.

zalil
gölgeli, koyu.

zalim
deve kuşunun erkeği. * kaymağı alınmadan içilen süt. * hiç bozulmamış yerden kazılan toprak.

zâlim
zulmeden, haksızlık eden.

zâlim
zulmeden, haksız.

zâlim
zâlimler.

zâlim
zâlimler, zulmedenler.

zâlim
zulmedenler. haksızlık edenler. zâlimler.

zâlimâne
f. zâlim olana yakışır şekilde. zulmeder surette. zâlimce.

zâlimane
zâlimce.

zâlime
zulmeden, haksızlık eden.

zâlimîn
zâlimler, zulmedenler.

zâlimiyet
zâlimlik.

zâlimûn
zulmedenler. haksızlık edenler. zâlimler.

zallam
(zalûm) çok zulmeden. çok zâlim.

zallâm
çok zulmeden.

zalm
kar. * diş beyazlığı.

zalma
karanlık.

zalûm
çok zulmeden. çok zâlim.

zalûm
pek zâlim.

zalûmiyet
zâlimlik, zulmetme.

za'm
kelâm, söz.

zam
bir şeye bir şeyi ekleme. artırma. katma. fazla olarak verme. * kenarlarını bitiştirme. *gr: bir harfin zammeli (ötreli) okunuşu.

zam
ekleme, artırma.

zama
diş etinin kanının az olması.

zama'
susuzluk.

zamâid
ilâç. * merhemle yaraya sarılan sargı, bez.

zamaim
ilâveler, ekler. artırmalar.

zamair
zamirler. bir şeyin iç yüzleri. * isim yerine kullanılan kelimeler.

zamair-i şahsiyye
"şahıs zamirleri. "" ben, sen, o"" gibi isim yerine geçen kelimeler. (bak: şahıs zamiri)"

zaman
kefil olma, kefillik. bir şeyin mislini veya değerini vermek üzere zarara karşı kefil olma, garanti.

zaman
içinde bulunulan yer ve zaman

zaman
zamanlar.

zamanen
zaman olarak.

zamanet
kötürümlük.

zamanî
zamanla ilgili.

zaman-ı amel
üzerine alma. deruhde etme. iltizam.

zaman-ı rücu'
huk: cayma tazminatı. vadinden dönme tazminatı.

zamanın
yaşadığı dönemin abdülkadir-i geylânîsi olan

zamâzim
büyük ve kuvvetli arslan. * gadaplı ve kızgın kimse.

zamih
"somak ağacı. (""tadım"" da denir)"

zamile
yük hayvanı. * küçük yük.

zâmile
küçük yükler. * yük hayvanları.

zamime
ek, ilâve. artırma, katma, ekleme.

zamime
ilâveler, ekler. artırmalar.

zamin
ödeyen. kefil. tazmine mecbur olan.

zamir
düdük çalan. ney çalan. ney-zen.

zamir
ismin yerini tutan kelime.

zamir
zamirler. bir şeyin iç yüzleri. * isim yerine kullanılan kelimeler.

zamir-i fiilî
gr: geçmiş zaman fiillerinin sonuna gelen -dim, -din, -di, -dik, -diniz, -diler... gibi eklerdir.

zamir-i izafî
gr: muzâfların sonuna gelen -im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri gibi eklerdir.

zamir-i mütekellim
"mütekellim zamiri, yani konuşanın isminin yerini tutan zâmir. (""ben"" gibi)"

zamir-i nisbî
gr: isimlerin sonuna gelen, -im, -sin, -dir, -iz, -siniz, -dirler gibi eklerdir.

zamir-i şahsî
"gr: şahıs gösteren ve şahısların ismi yerine kullanılan zamirler; ben, sen, o, biz, siz, onlar gibi. (bak: şahıs zamiri)"

zamm
bir şeye bir şeyi ekleme. artırma. katma. fazla olarak verme. * kenarlarını bitiştirme. *gr: bir harfin zammeli (ötreli) okunuşu.

zamme
ötre o, ö, u, ü, diye okunan harfin harekesi.

zamme-i makbuze-i hafife
(ü) sesini veren zamme.

zamme-i makbuze-i sakile
(u) sesini veren zamme.

zamme-i mebsuta
"""o"" sesi."

zamme-i mebsuta-i sakile
(o) sesini veren zamme.

zammetân
iki zamme.

zammeteyn
iki zamme.

zampara
"(aslı ""zenpare""dir) kadınlar peşinde dolaşan ahlâksız erkek."

zamya
yufka dudaklı. * yufka kapaklı. * dişinin etleri boz olup kanı az olan kimse.

zamyan
palamut ağacına benzer bir ağaç. (necid bölgesinde olur.)

zamzam
büyük ve kuvvetli arslan. * gadaplı ve kızgın kimse.

za'n
göçmek.

zan
ayıp.

zân
sanma, sezme.

zanbur
eşek arısı. * ufak taş parçası.

zangoç
(ermenice) kilisenin hizmetlerini gören ve çan çalan kimse.

zanî
zina eden, çiftleşen.

zani(ye)
zina eden. meşru olmayan nikâhsız cinsî münasebette bulunan.

zanin
cimri, bahil ve hasis olan.

zaniye
(bak: zani)

zâniye
zâniyeler. zina yapan kadınlar.

zank
dar yer. dar şey. * darlık, sıkıntı.

zankâ'
(bak: dankâ')

zann
şüphe. zannetmek, samak. sezme.

zânn
zanneden. sanan. zannedici.

zann
sanan, zanneden.

zann
zanlar. şübheler.

zannî
zanna ait, zanna dâir ve müteallik.

zannî
zanla ilgili.

zann-ı galib
kuvvetli, hakikate en yakın olan zann. (bak: su-i zan)

zann-ı kabul-ü cumhur
"bir hükmün doğruluğunu ekseri müçtehidlerin ve ehl-i reylerin zann derecesinde, yani kuvvetli ihtimal ile kabul etmeleri.(ümmeti da'vetle teşri' edemez, fehmi şeriatten olur; lâkin şeriat olamaz. müçtehid olabilir, fakat müşerri' olamaz.icma' ile cumhurdur, sikke-i şer'i görür. bir fikre davet etmek zann-ı kabul-ü cumhur, şart-ı evvel oluyor.yoksa, davet bid'attır; reddedilir, ağzına tıkılır; onda daha çıkamaz... lemeât)"

zânnıgalib
kuvvetli zan.

zânû
f. diz.

zânû-ber-zânû
f. diz dize.

zânû-be-zânû
f. diz dize.

zânû-be-zemin
f. diz çökerek, dizini yere koyarak.

zanûn
düşünce ve tedbiri kıt olan adam. * suyu olup olmadığı bilinmeyen kuyu. * suyu az olan kuyu.

zânûzede
f. diz çökmüş.

zânû-zen
f. diz çökmüş.

zapt
tutma, alma, yazma.

zapta
resmî kayıtlara geçme

zaptiye
subaylık, subay.

zaptiye
emniyet ve güvenlikten sorumlu üst düzey memur, güvenlik subayı

zapt-ü rabt
(bak: zabt ü rabt)

za'r
bedende kılın az olması.

zar
f. inleyen, sesle ağlayan. * zayıf, dermansız.

zar'
meme. * süt veren hayvan memesi.

zâr
inleyerek ağlama, feryat etme

zar'
inek ve benzeri hayvanların memeleri.

zar zar
f. hazin hazin, yanık yanık, (sesle) ağlıya ağlıya.

zaraat
(derâat) alçalma. kendini küçük görme, küçültme.

zarafet
zariflik, incelik, kibarlık. nâzik davranış. muamelede, harekette ve giyimde hoşluk ve temizlik.

zarâfet
incelik, kibarlık.

zarafet-perver
f. zarafete düşkün olan, zarifliği seven.

zaragım
arslanlar.

zarâgım
aslan, gazanfer.

zaraif
zârif, ince, hoş şeyler.

zarar
"lüzumlu ve kıymetli bir şeyin eksilmesi veya kaybolması. ziyan. kayıp.(zarar, birşeye dahil olan eksikliktir ki, hastalık veya körlük, topallık gibi sakatlık demektir. nitekim anadan doğma a'maya ve pek zayıf hastaya darir denilir. mühimmat ve levazım tedarikinden âciz olmak da bu mânadadır. binaenaleyh zararlılar; dertli, sakat, âciz, özürlülerdir. bunların gayrı olan gayr-i uli-z zarar ise, sahih, salim ve kadir olanlar demek olur. e.t.)"

zarar
zararlar, ziyanlar, kayıplar.

zarar-dide
f. zarar görmüş olan. ziyana, kayıba, noksanlığa uğramış olan.

zarardîde
zarar gören.

zarar-ı âmm
umumla ilgili zarar.

zarar-ı beyyin
f. meydanda ve âşikâr olan zarar.

zarar-ı hass
bir veya bir kaç şahsa âit olan zarar.

zarar-ı mahz
fık: kendisinin faydası yerine zararı olan.

zarar-ı ma'nevî
huk: tazminat. manevî zarar ve ziyan.

zarb
basılan; vurulan

zarf
"kap, kılıf. mahfaza. * içine mektup konulan kılıf kâğıt. * gr: bir fiilin veya bir sıfatın veya başka bir zarfın mânasına ""yer, zaman, mâhiyyet"" (nicelik, nitelik) gibi cihetlerden başkalık katan vasıflarını belirten kelime."

zarf
kab, kılıf.

zarf
zarflar. kablar.

zarfiyet
zarf olma.

zarfiyyet
gr: kelimenin zarf olması hâli, bir kelimenin zarf olarak kullanılması.

zarf-ı mekân
"mekân gösteren kelime. (""burada, dışarda, içerde"" gibi)"

zarf-ı zaman
"gr: zaman gösteren kelime. (""erken, geç"" gibi)"

zari
f. ağlayıp sızlama. * hakirlik ve itibarsızlık.

zari'
hurma ağacının dikeni.

zarî
kanı durmayan damar.

zâri
ağlayıp sızlama.

zari'
ekinciler. ziraatçiler.

zarib
bir ucu keskin yerli taş. * küçük tepe.

zarif
zarafetli. ince ve nâzik tavırlı. güzel. şık. ince nükteli. * ince nükteli ve güzel tâbirlerle konuşan.

zarif
ince, nazik, narin.

zarif
zarifler. zarif, hoş, tatlı ve nâzik konuşan, kibâr ve nâzik hareket eden kimseler.

zarif
zarif kimseler. (bak: zurafâ)

zarifane
f. zariflikle, incelikle, zarif olana yakışır surette.

zarife
fazla ve lüzumsuz söz.

zarife
zarafetli. ince ve nâzik tavırlı. güzel. şık. ince nükteli. * ince nükteli ve güzel tâbirlerle konuşan.

zarif-üt tab'
ince, zarif tabiatlı, güzel huylu.

zarih
(darih) mezar, kabir. türbe.

zarir
kaba, sert yapılı ve muhkem yer.

zarir
körler, âmâlar, gözleri görmiyenler.

zaris
taşla yapılmış kuyu.

zariyat
kırıp ufalayan, toz duman edip götüren kuvvetler. * velud kadınlar. (bak: zerv)

zariyat suresi
kur'an-ı kerim'in 51. suresidir. mekkîdir.

zarr
soğuktan dolayı suyun donması.

zârr
zarar veren, zararlı.

zarrâ'
(darrâ') şiddet. keder, mihnet, sıkıntı.

zarurat
zaruretler. sıkıntı ve muhtaçlıklar.

zaruret
"çaresizlik. muhtaçlık. sıkıntı. yoksulluk. ( $ kaidesi, yâni: ""zaruret, haramı helâl derecesine getirir."" işte şu kaide ise, küllî değil. zaruret, eğer haram yoluyla olmamış ise, haramı helâl etmeye sebebiyet verir. yoksa, su-i ihtiyariyle, gayr-ı meşru sebeblerle zaruret olmuş ise, haramı helâl edemez, ruhsatlı ahkâmlara medar olamaz, özür teşkil edemez. meselâ: bir adam su-i ihtiyariyle, haram bir tarzda kendini sarhoş etse; tasarrufatı, ulema-i şeriatça aleyhinde câridir, mâzur sayılmaz. tatlik etse, talâkı vâki olur. bir cinâyet etse, cezâ görür. fakat su-i ihtiyariyle olmazsa, talâk vâki olmaz, ceza da görmez. hem meselâ, bir içki mübtelâsı, zaruret derecesinde mübtelâ olsa da, diyemez ki: ""zarurettir, bana helâldir."" s.)(meşakkat teysiri celb eder. yâni: suubet, sebeb-i teshil olur ve darlık vaktinde vüs'at gösterilmek lâzım gelir. karz ve havale ve hacr gibi pek çok ahkâm-ı fıkhıyye bu asla müteferri' dir. ve fukahanın ahkâm-ı şer'iyyede gösterdikleri ruhas ve tahfifat hep bu kaideden istihraç olunmuştur.şu kadar var ki hakkında nass-ı kat'i bulunan, meselâ yapılması her halde kat'iyyen memnu bulunan bir hususda meşakkat özrile o nassın hilâfı irtikâb olunamaz. orada meşakkat, teysiri celb etmez.bu kaide, eşbah'da $ diye münderiçtir.zaruretler, memnu olan şeyleri mübah kılar. yâni: işlenmesi men ve nehy edilmiş bazı şeyler vardır ki, bunları yapmak, zaruret halinde mübah hükmünde olur, bundan dolayı yapan muahaza edilmez. muteber bir ikraha mebni başkasının malını itlâf veya açlıktan helâk havfından dolayı başkasının taamını rızası olmaksızın yemek gibi.maamafih haram ve memnu olan şeyler, üç nevidir. birincisi: memnuiyeti aslâ sâkıt olmayan muharremattır. başkasını zulmen öldürmek veya başkasının haksız yere bir uzvunu kesmek gibi. ikincisi: aslâ sâkıt olmayıp zaruret vaktinde ruhsata mahal olan muharremattır. başkasının malını itlâf gibi. üçüncüsü: zaruret halinde memnuniyeti sâkıt olan muharremattır. meyte gibi temiz olmayan bir şeyi yemek gibi.bu kaide, eşbah'da $ diye münderiçtir ve arz olunduğu üzere her memnua şâmil değildir. ıst. fık. k.)"

zarûret
çaresizlik, yoksulluk, mecburiyet.

zaruret
zorunluluk derecesinde

zaruret
zaruretler. sıkıntı ve muhtaçlıklar.

zarurî
(zarurî) mecburî. ister istemez olacak iş. ihtiyarî olmayan, mecburî olan.

zarûrî
mecburiyetle, ister istemez.

zarurî
mecburi işler. ister istemez olan işler.

zarûriyât
zarurî olanlar.

zarûrîye
zarurî olan.

zarûrîyet
mecburiyet, zorda kalma.

zaruriyyat
mecburi işler. ister istemez olan işler.

zaruriyyat-ı diniyye
iman edilmesi zaruri olan dinin esasları, (Allah teâlâya, âhiret gününe, meleklere, peygamberlere, kitaplara ve hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna inanmak.)

zaruriyyat-ı nâşie
bir şeyin kendisinde bulunması zaruri olan ve ondan ayrılması mümkün olmayan ve zâti hassadan meydana gelen zaruretler.

zaruriyye
(zarurî) mecburî. ister istemez olacak iş. ihtiyarî olmayan, mecburî olan.

za't
boğmak. boğazlamak.

zât
hürmete lâyık kimse. * kendi. öz, asıl. * ehil. sâhib. (zu'nun müennesi)

zât
hürmete lâyık kimse, kendi, asıl, öz.

zât
cenab-ı allah'ın zâtı, sıfatı ve isimleri (bk. v- -f; s-m-v; e-l-h)

zât
zatlar, şahıslar, kimseler. * üzüm, buğday gibi şeylerin kabuğu.

zâten
esâsen, aslında, asıl olarak.

zâten
esasen, aslında.

zâtî
(zâtiyye) zâta mensub. kendisine âit, ile alâkalı, hususi. özel.

zâtî
zatla ilgili, özel.

zâtî
bir varlığın kendisinde olan ve onsuz olması imkânsız olan özellik

zâtîye
kendisiyle ilgili.

zâtiyle
kendi zâtı ve diliyle

zâtiyyat
şahsiyetler. zâta mahsus işler.

zât-ul esmâr
meyve veren. meyveli.

zât-ul hareke
kendi kendine hareket eden cisim. aslında hareketli olan cisim. otomatik.

zât-ul ilkah-i zâhire
ilkahı (döllenmesi) çiçek vâsıtasıyla olan nebat.

zât-ül beyn
iki kişi arasındaki düşmanlık.

zât-ül cenb
yan zarı iltihab. akciğer zarı iltihabı.

zât-ül matâli'
birkaç matlâı bulunan akaside.

zâtülbeyn
(zât-ül beyn) iki kişinin arasında olan düşmanlık.

zâtülcenb
(zât-ül cenb) tıb: akciğer zarı iltihabı. akciğer veremi.

zât-ür rie
akciğer zarı iltihabı.

zât-üz-zevc
kocası olan kadın.

zâtına
kendisine özel

zaun
yük devesi.

zav'
aydınlık. ışık.

zavabıt
kaideler. nizamlar, usuller.

zavahir
görünüş. dış görünüş. * göze çarpan yerler. yüksek yerler.

zavarib
nabız damarları.

zaviye
"köşe. * küçük tekke. * iki çizginin birleşmesi ile hasıl olan köşe, şekil. * mat: birbiriyle kesişen iki satıh veya iki çizginin birleştiği yerde meydana gelen açıklık. açı. açı ölçü birimi 360 eşit parçaya bölündüğü takdirde ""derece"", 400 eşit parçaya bölündüğü takdirde ""grat"" tır."

zâviye
açı, tekke, dergâh.

zâviye
zaviyeler. açılar. köşeler. tekyeler.

zaviyetân
iki zaviye. iki açı.

zaviyeteyn
iki zaviye. iki açı.

zav'-uş şems
güneş ışığı.

zay'a
geliri olan bina. * tarla. çiftlik. * binasız arsa.

zaya'
elden çıkma, yok olma.

zay'a
küçük çiftlikler, tarlalar.

zayan
yasemin çiçeği.

zay'at
kaybolma, kaybetme.

zayâvin
yaban kedisi. * erkek kedi. * hırçın ve vahşi adam.

zayf
misafir. gelip geçen.

zayf
misafirler.

zayf
misafirler. geçici olarak duranlar.

zayh
çok sulu süt.

zayi'
(ziya'. dan) elden çıkan. kaybolan. yitik. zarar, ziyan.

zâyî
elden çıkan, yitik.

zâyi
kaybeden

zayi
zarara uğratma, hakkını verme

zayiât
zarar ve ziyanlar. yitikler.

zayîât
kayıplar, zararlar.

zayig
mail, eğik, eğilmiş.

zayiga
meyledici, eğilen.

zayil
uzun etekli gömlek. * uzun kuyruklu at. (müe: zâyile)

zayr
mazarrat, ziyan.

zayven
yaban kedisi. * erkek kedi. * hırçın ve vahşi adam.

zayıf
zayıflar. zayıf olanlar.

za'za'
bir şeyi parça parça etmek. * şiddetle esen yel.

za'zaa
doldurmak. * ayırmak. * rüzgâra savurmak.

za'zaa
sarsmalar, ırgalamalar.

za'zaa-i esnân
dişlerin şiddetle birbirine vurması.

ze'a'
bölükler, fırkalar.

zeâbil
karnı büyük, boynu ince olan çocuk.

zeâfir
güzel kokulu meşhur bir çiçek.

zeâkık
yaramaz huylu kimse.

zeal
inkârdan sonra ikrâr etmek.

zeâlib
bez parçası.

zeam
tamâ, hırs.

zeamet
şeref, şan. riyaset. * yetiştirdikleri hayvanları ile birlikte harbe iştirak eden ve sipâhi denen osmanlı askerine öşrü alınmak üzere verilen en büyük timâr.

ze'b
ayıp. * reddetmek. hor ve hakir etmek, kepaze yapmak.

zebab
karasinek. (bak: zübab)

zeban
f. dil, lisan, lügat, lehçe.

zebân
dil, lisan.

zeban-âver
f. düzgün konuşan, düzgün söz veya şiir söyleyen. * dile getiren.

zeban-dıraz
f. dil uzatan, atıp tutan.

zebane
f. terazi gibi bazı âletlerin dili andıran parçaları. * alev.

zebanekeş
f. alevlenen, alevli.

zebaneş
onun dili.

zebani
cehennem'de vazife gören melek.

zebânî
azap melaikesi.

zebaniyân
f. (zebaniye) zebaniler. cehennemlikleri cehennem'e atmaya vazifeli melekler.

zebaniye
azap melekleri.

zebanzed
f. ata sözü, darb-ı mesel. * alışılmış, her zaman söylenen söz.

zebayih
kurbanlık hayvanlar.

zebâzib
adam zekeri.

zebb
üzüm kurutmak.

zebeb
kaşın kıllı ve yoğun olması.

zebed
köpük. * kir ve pas, tüfl.

zebed
köpük.

zebed
paslar. * dörtte birler, çeyrekler. * köpükler.

zebed
köpükler. * (zübde. c.) özler, özetler, zübdeler, neticeler.

zeber
f. üst.

zeberced
zümrüd cinsinden ve onun kadar kıymetli olmayan, sarımtırak yeşil, cam parlaklığında kıymetli taş.

zeberced
kıymetli bir taş.

zeberdec
zeberced taşı.

zeberdest
f. en üstün, galib, hâkim, âmir. * mâhir.

zeberdestî
f. maharetlilik, ustalık. * el üstünlüğü, üstünlük, galibiyet.

zeberin
f. üstteki.

zebg
yaramaz huy, kötü alışkanlık.

zebh
"kesme, boğazlama. kurban kesme. (boğazlanmış veya boğazlanacak hayvana da ""zebiha"" denir.)"

zebh
kesme, boğazlama.

zebib
kuru üzüm. kuru incir. * yılan veya akrep gibi hayvanların zehiri.

zebîb
üzüm.

zebih
kesme, boğazlama. kesilecek hayvan. * hz. ismail'in (a.s.) ve hazreti muhammed'in (a.s.m.) babası hz. abdullah'ın lâkabı.

zebiha
boğazlanmış veya kesilecek hayvan. (bak: zebh)

zebîha
kesilecek hayvan.

zebiha
kurbanlık hayvanlar.

zebiheyn
iki kurban.

zebil
fışkı, gübre. * pislik.

zebir
sıkıntı, mihnet. * yazılmış şey. mektup.

zebk
yolmak.

zebl
ince belli olmak. * çiçeğin solması. * deniz kaplumbağasının sırt kemiği.

zebn
şiddetle def'etmek. * devenin çifte vurması.

zebr
kitab. cüz. kitap yaprağı. * yazı yazma. * söz. yazı. * akıl, zekâ. * kuvvetli, sağlam, şiddetli adam. * men'eylemek.

zebr
kitaplar. * yazı yazmalar. * kâğıt yaprakları.

zebrec
ziyne, süs.

zebtel
kısa boylu.

zebu
sırtlanlar.

zebun
f. zayıf, güçsüz, âciz. * alışverişte aldanan.

zebûn
güçsüz, aciz.

zebunî
f. zayıflık, güçsüzlük, âcizlik.

zebun-kuş
düşkünleri ezen. zâlim. gaddar.

zebûnküş
düşkünü ezen.

zebur
kitap. mektub. * peygamber hz. dâvud'a (a.s.) vahiy ile gelen mukaddes kitabın adı.

zebûr
davud aleyhisselâma inen ilahi kitap.

zebur
kitaplar. mektuplar.

zebzeb
adam zekeri.

zebzebe
muallâkta kalma. * mütereddit. * titreme. * asılı bir şeyi havada oynatmak.

ze'c
şiddetle emme, yutma. * doldurmak.

zeca
(zecven - zeccâ - eczâ) sevketmek, yürütmek. * def etmek.

zeca'
hüküm geçmek. * kolaylık.

zecc
süngünün arkasıyla vurmak. * atmak. * deve kuşunun yelmesi.

zecca'
adımı birbirinden uzak olan.

zeccac
şişeci. camcı. sırça işleri yapan.

zecec
kaşın uzun ve ince olması.

zecel
avaz, ses, savt. * mübâlağa ile çağırmak.

zecirkârâne
zorlarcasına.

zecl
atma.

zecme
kelime.

zecr
menetme, engel olma. nehyetme. * zorlama, zorla yaptırma. * önleme. sıkma. * kovma. eziyet etme. * angarya olarak çalıştırma. * köpek balığı. * çağırma. * sürme.

zecr
sakındırma, zorlama.

zecr
yasak etmeler, mâni olmalar, önlemeler. zorlamalar. eziyetler. kovmalar.

zecre
çağırmak, bağırmak, sayha. * men'etmek, engel olmak.

zecren
zorlayarak, zorla. * ceza olarak. * engel olarak, menederek.

zecren
zorlayarak.

zecrî
cebren, zorlayıcı olarak.

zed
"""vurucu, vuran"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: guş-zed $ : kulağa çalınan. zeban-zed $ : yayılmış söz."

zede
"(zed) f. birleşik kelimeler yapılarak, ""vurulmuş, çarpılmış, tutulmuş"" manalarına gelir. meselâ: musibet-zede $ : musibete uğramış."

zede
" ""vurulmuş, çarpılmış, tutulmuş"" mânâsında son ek."

-zede
f. tutulmuşlar, çarpılmışlar, uğramışlar mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

zedegân
f. tutulmuşlar, çarpılmışlar, uğramışlar mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

zedergâh
dergahtan.

zeelan
yab yab yürümek.

zefer
ağaca vurulan payanda, destek.

zeferat
soluk almalar.

zeferât
kükremek. gürlemek. * nefesi içeri çekip göğsünü öttürmek. * gam, tasa. * atın orta yeri.

zeff
kişinin nikâhlısını kocasına teslim etmek.

zefif
çabuk davranan. çevik. * deve kuşunun yelmesi. * gelini kocasına göndermek. * hızla gitmek.

zefir
çok şiddetli ses. * hıçkırıkla nefes vermek. göğüs geçirmek. * ağlatmak. * inlemek. * ateş gürültüsü. * eşek anırtısının evveli. * belâ.

zefir
hıçkırarak nefes verme, ağlama.

zefirr
uzun boylu yiğit. * kuvvetli deve.

zefn
raksetmek, dansetmek.

zefr
yükseltmek. * yük getirmek.

zefur
kir, pas, vesah.

zefzefe
titreme, sarsılma.

zegab
kuş yavrusunun üstünde olan sarıca tüyler.

zegan
f. çaylak.

zehab
gitmek. * zihnen bir yola sapmak. yanlış düşünce. bir fikre uymak. zan.

zehab
gitme, bir fikre kapılma.

zehab
giden

zehadet
dünyadan, yâni nefsanî, fani ve fena şeylerden çekinmek. zâhidlik. sıkı sıkıya dine bağlılık.

zehair
zahireler. yiyecek, hububat gibi şeyler.

zehâlik
semiz,besili, şişman.

zehân
zeyreklik, akıllılık. * hıfz. * kuvvet.

zeharif
yalancı süsler, yaldızlar, gösterişler. * sahte süsler.

zeh-dan
f. döl yatağı, rahim.

zehder
çakır doğan. * doğan yavrusu. * bir atın adı.

zeheb
altın.

zeheb
altın.

zeheb
yumurta sarıları. * altunlar.

zeheb
altınlar.

zehebî
altına ait. altından yapılma.

zeheb-i zâib
eriyen altın.

zehem
yağlı ve kirli olmak.

zehen
zeyreklik, akıllılık. * hıfz. * kuvvet.

zeher
(c.: ezhâr-cc: ezâhir) çiçek.

zehf
yeynilik, hafiflik.

zehi
"""şu, bu"" mânasına gelen müennes işaret zamiri."

zehib
altın sürülmüş, yaldızlı.

zehid
az, kalil.

zehim
yağlı ve kirli.

zehirbaz
zehirci, zehir yapan.

zehk
yorulmak.

zehl
öç. intikam almak. * düşmanlık, adâvet etmek, kin tutmak.

zehlul
iyi at.

zehna'
düzgün. * süs, ziynet.

zehr
(zehir) f. zehir, ağu, semm.

zehr
çiçek. şükufe.

zehr
zehir.

zehra
(müe.) ay gibi parlak olan. çok parlak ve safi, berrak.

zehrâ
parlak, berrak.

zehr-ab
f. acı su.

zehr-abe
f. acı ve zehir gibi su. zehirli su. * mc: acı, acılık.

zehr-alud
f. zehirli. zehir karışmış.

zehrâlûd
zehirle karışık.

zehr-amiz
f. acı, zehirli.

zehravan
(zehrâveyn) iki parlak şey. * kur'an-ı kerim'de sure-i bakara ile âl-i imran surelerine birlikte verilen isim.

zehr-bar
f. pek acı, zehir saçan.

zehr-baz
zehir veren. zehir yapan. * imandan ayıran.

zehre
f. kahramanlık, yiğitlik. * öd. safra.

zehre
çiçek. şükufe.

zehre
çiçekler. zehreler. şukufeler.

zehredâr
f. yiğit, cesur, yürekli, cesaretli.

zehredârân
f. yiğit, cesur, yürekli, cesaretli.

zehr-efşan
f. zehir saçan.

zehreçâk
f. çok korkmuş, ödü patlamış.

zehr-hand
f. acı acı gülme.

zehr-i katil
öldürücü zehir.

zehrin
f. pek acı, zehir gibi.

zehr-nak
f. zehirli, ağulu.

zehuk
(zehak) boş, beyhude. bâtıl. zâil, yok olan.

zehv
bâtıl. * yalan. * fahirlenmek, gururlanmak, tekebbürlenmek. * güzel manzara. * taze ot. * otun çiçeği. * titremek. * yürümek. * yel esmek. * alacalanmış hurma koruğu.

zehzehe
"""zehi zehi"" demek."

zeim
ayıplanmış.

zeir
aslan kükremesi.

zeir
arslan kükremesi. * çağırmak ve kükremek mânâsına mastar.

zekâ
çabuk anlama ve bilme kabiliyyeti. fehim ve idrakte çabuk olma. * ateşin alevlenmesi. * güzel koku alma.

zekâ
çabuk anlama kabiliyeti.

zekâb
f. yazı mürekkebi.

zekâk-ezikka
sokak. * üveyik kuşunun sesi. * ses, avaz, sadâ.

zekan
"(c.: ezkân) iki çenenin birleştiği yer. (""enek"" de derler.)"

zekan
yüzün alt uçları. çeneler.

zekâret
erkeklik.

zekât
"nisab miktarı mala, paraya sahib olan müslümanın kırkta birini fakirlere sadaka vermesi ve bu verilen sadaka. ziyadeleşme, artma. * temizlik. taharet. (bak: sadaka, nisab).( $ bu kelâmın mâkabliyle nazmını icab ettiren münasebet ise: namaz $ yani dinin direği ve kıvamı olduğu gibi, zekât da islâmın kantarası, yani köprüsüdür. demek; birisi dini, diğeri asayişi muhafaza eden ilâhî iki esastırlar. bunun için birbiriyle bağlanmışlardır. i.i.)(zekât ile sadakanın lâyık oldukları mevkilerini bulmak için bir kaç şart vardır:1- sadakayı vermekte israf olmaması.2- başkasından alıp başkasına vermek suretiyle halkın malından olmayıp kendi malından olması.3- minnetle in'âmın bozulmaması.4- fakir olmak korkusu ile sadakanın terk edilmemesi.5- sadakanın yalnız mala ve paraya münhasır olmadığı bilinmesi ile ilim, fikir, kuvvet, amel gibi şeylere de muhtaç olanlara sadakanın verilmesi.6- sadakayı alan adam, o sadakayı sefahette değil, hâcât-ı zaruriyyesinde sarfetmesi lâzımdır. i.i.)(sadakalar kimlerin hakkıdır, bu cihete gelince, emr ü teşvik olunduğunuz infak u sadakat $ Allah yolunda tutulmuş, din uğrunda ilme, cihada vakf-ı nefs etmiş, $ yeryüzünde şuraya buraya gidemiyen, yani Allah yolunda meşguliyetlerinden veya maraz ve acz gibi bir maniadan dolayı nafakalarını kazanmağa iktidarları olmayan o fakirler içindir ki $ hallerini tecrübe etmeyen cahil, onları $ taaffüflerinden, yani istemeğe tenezzül etmeyip tahammül ve tecemmül ile iffetlerini muhafaza ve ibraz eylediklerinden dolayı, zengin zanneder. $ sen onları simalarıyla, dikkat edildiği zaman hallerinde görülecek edeb ü nezahet, yüzlerinde müşahede olunacak âsâr-ı fakr u zaruret gibi alâmetleriyle tanırsın. $ insanlardan dilenmezler, hele $ ilhah-ı ısrar ile hiç dilenmezler, olsa olsa pek muztar kaldıkları zaman ehline ifham-ı hâl ederler...bu âyet, ashab-ı suffa tesmiye olunan fukara-yı muhacirîn hakkında nazil olmuştur ki; dörtyüz kişi kadar vardılar. medine'de ne bir meskenleri, ne aşiret ve akrabaları, hiçbir şeyleri yoktu, daima mescid-i nebeviyeye mülazemet ederler, mescidin sofasında ikamet eylerler, ilm-i kur'an tahsil ederler, mevâız ve tedrisat-ı peygamberîyi istimâ' ile müstefid olurlar, hep oruçlu bulunurlar. hâsılı; ilm ü ibadete hasr-ı evkat ederler ve her ne zaman bir gaza olursa giderlerdi. bunlar medrese-i risalet'in Allah yoluna vakf-ı nefs etmiş talebesiydiler.ibn-i abbas hazretlerinden vaki olan rivayete göre birgün resulullah (a.s.m.) ashab-ı suffa'nın başlarına durmuş, hallerini nazar-ı tedkikten geçirmişti. fukaralıklarını, çekmekte bulundukları zahmetleri gördü ve kalblerini tatyib edip buyurdular ki: ""ey ashab-ı suffa! size müjdeler olsun ki, her kim şu sizin bulunduğunuz hal ü sıfatta ve bulunduğu halden razı olarak bana mülaki olursa o benim refiklerimdendir. "" işte bu âyet de bunlar dolayısiyle nâzil olmuştur. ve fakat hükmü âmmdır. Allah rızası için düşmana karşı nöbet bekleyen veya Allah rızası için medreselerde dirsek çürüten veya Allah rızası için hidemât-ı âmmeye vakf-ı nefs eden ve bu ahval içinde malı mülkü yok, muhtaç olmakla beraber nafakasını kesbe vakit bulamayan veya kudreti yetişemiyen fukara-yı mü'minîn bu âyetin hükmünde dâhildirler. bunlar infakat ü sadakatın en güzel masrıfını teşkil ederler. e.t.)"

zekât
zenginlerin kırkta bir oranında fakirlere yaptığı yardım.

zekât
zekâtlar.

zekâvet
zeki oluş. zeyreklik. çabuk anlama ve kavrama. keskin anlayış.

zekâvet
zekilik, anlayış çabukluğu.

zeken
ilim, feraset.

zeker
(c.: zükrân - zükur - zikâr - zikâre) erkek. * erkeklik organı.

zeker
erkekler.

zeker
erkekler.

zeker
erkekler.

zekeriyya (a.s.)
benî israil peygamberlerinden ve hz. süleyman aleyhisselâm'ın neslindendir. beytül-makdis'de tevrat yazan ve kurban kesen reis idi. zevcesi, hz. meryem'in teyzesi idi. benî israil'in büyüklerinden olan imran namındaki zatın karısı hanne, zekeriyya (a.s.) ın karısının kardeşidir. hz. meryem imran kızı ve hanne'den doğmuştur. zekeriyya aleyhisselâm'ın himayesinde büyümüştü. sonradan yahya isminde oğlu dünyaya geldi. yahudiler zekeriyya'ya (a.s.) iftira ederek onu şehid ettiler. kur'an-ı kerim'de yedi defa ismi geçer. (bak: yahya a.s.)

zekevat
zekâtlar.

zekî
çabuk anlayışlı, temiz.

zeki
çabuk ve güzel anlayışlı kimseler. keskin zekâlılar.

zeki(ye)
hâlis. temiz. hali temiz olan.

zekik
yazının satırlarının sık olması. * yürürken kişinin adımlarının bibirine yakın olması.

zekir
unutmayan. hâfızası kuvvetli.

zekiyy
tâhir ve pâk kimse. temiz insan.

zekk
zayıf. * yürürken adımların birbirine yakın olması.

zekun
sivri ve sarkık enekli.

zekuret
erkeklik.

zekve
tamamlamak. kesmek.

zekzeke
çirkin ve yaramaz huylu olmak.

zela'
"ayağın altında ve üstünde; elin ise arkasında olan yarık."

zelahlah
büyük çanak. * aceleci ve uzun boylu adam. * derin olmayan ırmak.

zelahlahât
büyük çanak. * aceleci ve uzun boylu adam. * derin olmayan ırmak.

zelak
(zelk) yolmak (tıraş gibi). * sürçmek. ayağın kayması.

zelaka
(izlâk - zellâka) fasâhat, kolaylık ve lisan inceliği, keskinlik. nutkun güzel ve çabuk olması. * tecvidde: keskin olarak çıkan $ harflerinin ismi. bunlara müzlika harfleri de denir.

zelalet
alçaklık, hakirlik, horluk. zillet.

zelâli
büyük döşek.

zelazil
zelzeleler. yer sarsıntıları.

zelâzil
uzun etek.

zelâzil
etek ucu.

zel-cedd
kudret, kuvvet, azamet ve büyüklük sâhibi. (bak: cedd)

zel-cud
bol bol ihsan eden, cud ve cömertlik sahibi.

zelec
kaymak yer.

zelef
"burnun küçük ve ucunun, gerisine eşit olması. (o burun sahibine ""ezlef"" derler) (müe: zülefâ)"

zelef
burnunun ucu uzun ve ince olan.

zelefe
pâk ve ruşen nesne, parlak ve temiz cisim. * kaypak, düz yer.

zelel
eksiklik.

zeleme
keçinin boğazı altında sarkık olan kıllar. (müz: ezlem. müe: zelmâ)

zelh
bir ok atımı yer. * ıslaklığından dolayı ayak kayan yer.

zelic
(ayak) kaymak.

zelif
adımını atmak.

zelik
düşük oğlan, sakat çocuk.

zelil
sürçüp düşen. * yanılan.

zelîl
alçak, düşük.

zelil
değerini düşürme

zelil
hor ve hakir olanlar. zeliller.

zelil
zeliller.

zelilâne
f. alçakça. hakir ve aşağılık kimselere yakışır şekilde.

zelîlâne
alçalarak, alçakça.

zelilî
hakirlik, horluk, zelillik, alçaklık.

zelk
sürçme, kayma.

zelka
sürçme, kayma.

zell
yanlışlık yapma, yanılma. * ayağı sürçme, kayma.

zellat
yanılmalar, yanlışlar. * sürçmeler, kaymalar. * hatalar.

zelle
sürçme, sürçüp kayma. * yanılma. yanlış. ufak suç.

zelle
sürçme, yanılma.

zelle
yanılmalar, yanlışlar. * sürçmeler, kaymalar. * hatalar.

zellet
sürçme, sürçüp kayma. * yanılma. yanlış. ufak suç.

zellet-ül kari'
okuyanın yanılması. namaz içinde, kırâat esnasındaki yapılan yanlışlık.

zelm
oklar. kumar okları.

zeluh
kaypak yer.

zelul
yumuşak huylu. sert başlı olmayan. itaatlı ve râm olan. * hecin devesi. * insanların emrindeki yeryüzünün hâli.

zelul
yavaş ve başı yumuşak olanlar.

zelulî
başı yumuşak. dayanıklı. sabırlı, tahammüllü.

zelzal
(zülzâl) sarsıntı. zelzele. deprem. sarsılma. (bak: zilzal)

zelzele
"yer sarsıntısı. * sarsma.(sual : mâdem bu zelzele musibeti hatâların neticesi ve keffaret-üz-zünubdur. mâsumların ve hatâsızların o musibet içinde yanması nedendir? adâletullah nasıl müsaade eder? yine manevî cânipten elcevab: bu mes'ele sırr-ı kadere taalluk ettiği için, risale-i kader'e havale edip yalnız burada bu kadar denildi: $ yani: ""bir belâ, bir musibetten çekininiz ki, geldiği vakit yalnız zâlimlere mahsus kalmayıp mâsumları da yakar.""şu âyetin sırrı şudur ki: bu dünya bir meydan-ı tecrübe ve imtihandır ve dâr-ı teklif ve mücahededir. imtihan ve teklif, iktizâ ederler ki, hakikatlar perdeli kalıp, ta müsabaka ve mücahede ile ebubekirler, a'lâ-yı illiyyîne çıksınlar ve ebucehiller, esfel-i sâfilîne girsinler. eğer mâsumlar, böyle musibetlerde sağlam kalsaydılar, ebucehiller, aynen ebubekirler gibi teslim olup, mücahede ile mânevi terakki kapısı kapanacaktı ve sırr-ı teklif bozulacaktı.mâdem, mazlum, zâlim ile beraber musibete düşmek hikmet-i ilâhîce lâzım geliyor. acaba o biçâre mazlumların rahmet ve adâletten hisseleri nedir?bu suale karşı cevaben denildi ki: o musibetteki gazab ve hiddet içinde onlara bir rahmet cilvesi var. çünki o mâsumların fâni malları, onların hakkında sadaka olup, bâki bir mal hükmüne geçtiği gibi, fâni hayatları dahi bir bâki hayatı kazandıracak derecede bir nevi şehâdet hükmünde olarak, nisbeten az ve muvakkat bir meşakkat ve azaptan büyük ve dâimî bir kazancı kazandıran bu zelzele, onlar hakkında aynı gazab içinde bir rahmettir. s.)"

zelzele
yer sarsıntısı, deprem.

zelzelet-üs sâa
kıyamet sarsıntısı. kıyamet kopması ânında meydana gelecek olan çok müthiş zelzele.

zelzil
ev içinde olan mal, mülk ve eşya.

ze'm
katı, şiddetli, şedid. * hacet, ihtiyaç. * mevt, ölüm.

zema'
tenbel olmak. * dehşetli olmak. * acele etmek. * yırtmak. * alçak insan, kötü insan.

zemâcir
şiddetle çağırmak.

zemâhir
ok.

zemahşerî
keşşaf isimli ünlü tefsiri yazan islâm âlimi.

zemaim
kötü haller. beğenilmeyen, sevilmeyen hal ve hareketler.

zemam
tercih, seçme.

zeman
zaman, devir, vakit, çağ, mevsim, mehil.(levh-i mahv-isbat ise, sâbit ve dâim olan levh-i mahfuz-u azam'ın daire-i mümkinatta, yâni mevt ve hayata, vücut ve fenâya daima mazhar olan eşyada mütebeddil bir defteri ve yazar bozar bir tahtasıdır ki, hakikat-ı zaman odur. evet herşey'in bir hakikatı olduğu gibi, zaman dediğimiz, kâinatta cereyan eden bir nehr-i azimin hakikatı dahi levh-i mahv-isbat'taki kitabet-i kudretin sahifesi ve mürekkebi hükmündedir. s.)

zemân
zaman.

zemane
f. şimdiki zaman. * vakit, devir. * tâlih, baht, şans.

zemane
belâ, musibet, âfet. * bedenin bir azası eksik veya kötürüm olma.

zemanen
zamanca, zaman bakımından. * vaktinde, vaktiyle.

zemanet
belâ, musibet, âfet. * bedenin bir azası eksik veya kötürüm olma.

zemanî
zamanla ilgili, zamana ait.

zemaniyan
f. insanlar. beşer.

zeman-ı medide
pek uzun zaman.

zeman-ı vusûl
varma zamanı.

zemar
kamışa (ney'e) üfleyen.

zemare
savt, ses, sayha, bağırış, çığlık.

zembil
büyük sepet.

zemca
kuş kuyruğunun çıktığı yeri.

zemcere
şiddetle çağırmak.

ze'me
şiddetli ses, çığlık. * ihtiyaç, hâcet.

zeme
suyu az olan kuyu. * tenbellik.

zemec
gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * doldurmak.

zemel
bir yanı üzerine çöküp öbür yanını yukarıya kaldırarak koşmak. * devenin ayağına ârız olan aksaklık. * su tulumunun sarkması.

zemen
zaman, vakit.

zemer
ince saçlı. * bahadır, kahraman, yiğit kimse.

zemeyan
acele.

zemha
yaramaz huylu, bahil kimse.

zemhare
ok.

zemheri
karakış dönümünden (12 aralıktan) 31 ocağa kadar olan şiddetli soğuk devresi.

zemherir
zemheri, şiddetli soğuk devresi.

zemherir
karakış dönümünden (12 aralıktan) 31 ocağa kadar olan şiddetli soğuk devresi.

zemil
bir adamın hayvan üzerinde iken ardına binmiş olan adam.

zemim
burun suyu, sümük. * koç ve teke zekerinden akan bevl. * koyun emziğinden akan süt.

zemime
zemme müstehak olan. beğenilmeyen kötü hal ve hareket.

zemime
kötü hâl ve hareket.

zemime
kötü haller. beğenilmeyen, sevilmeyen hal ve hareketler.

zemin
f. yer. yeryüzü.* meydan. satıh. * tarz. eda. *mevzu.

zemîn
yer, yeryüzü.

zemin
yer hazırlamak, uygun ortam oluşturmak

zemin ü zaman
vakit ve yer. * münasebet. mevzuya veya mes'eleye olan uygunluk, hâl, vaziyet.

zemin-bus
(saygı ve hürmetten dolayı) yeri öpme.

zemin-dâr
f. hâkim. vâli.

zemindârân
f. hâkim. vâli.

zemin-i şure
çorak yer.

zemin-kub
f. ikide bir ayağını yere vuran çengi, rakkase. * yer tepici olan at, deve, katır ve benzeri hayvanlar.

zemir
bahadır, kahraman, yiğit.

zemistan
f. kış. kış mevsimi.

zemistanî
f. kışlık. kış mevsimine ait.

zemk
"sakal yolmak. (yolunan sakala ""zemika"" veya ""mezmuka"" derler.)"

zemka
kuşun kuyruğunun bittiği yer.

zeml
atın, davarın neşeli yürüyüşü. * yük yüklemek. * refik. arkadaş.

zemm
birisinin ayıplarını söylemek, çekiştirmek. kötülemek, yermek. ayıplamak.

zemm
kötüleme.

zemm
ayıplamalar. kınamalar.

zemmâm
ayıplayıcı, zemmedici, kötüleyici.

zemmâm
suyu az olan kuyu. * tenbellik.

zemmar
düdük çalan.

zemn
kötürüm olmak.

zemr
savaşmak. * bir nesne ile kandırmak.

zemu' (zemi')
aceleci ve seri kimse. * sıçraması birbirine yakın olan tavşan.

zemzem
kâbedeki mukaddes su.

zemzeme
nağme, hoş ses. uzun uzadıya gürleyerek seslenmek. geniz ve boğaz ile ezgili ses çıkarmak. yavaş yavaş geniz ve boğazdan ses çıkararak türkü veya şarkı söylemek. * cemaat.

zemzeme
hoş ses, nağme.

zemzeme-dâr
f. ahenkli.

zemzeme-pirâ
f. şarkı söyleyen, terennüm eden.

zen
f. kadın, nisa.

zena'
kısa boylu ve dar nesne. * sidiğini tutup işemeyen kişi.

zenabi
kuş kuyruğu. * deve burnundan akan sümük.

zenabil
zenbiller.

zenabir
eşek arıları.

zenâbir
eşek arısı. * ufak taş parçası.

zenâbir
eşek arısı. * ufak taş parçası.

zenadika
zındıklar.

zenadık
zındıklar. Allah'a ve âhirete inanmayan dinsizler. içten inanmayıp zâhiren mümin görünen münafıklar.

zenadıka
zındıklar, dinsizler.

zenah
(zenâhdân) f. çene.

zenan
"f. ""vurarak"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: ta'ne-zenan $ : söverek."

zenane
f. kadınla alâkalı, kadına mahsus. kadın işi.

zenav
havuz, göl.

zenav
havuz veya göl.

zenâzin
gömlek eteği.

zenb
suç, günah, kabahat.

zenb
suç, günah.

zenb
suçlar, günahlar. * kuyruklar.

zenb
günahlar. kabahatlar, suçlar. * (zeneb. c.) kuyruklar.

zenbak
güzel kokulu bir çiçek. zambak. * yâsemin yağı.

zenberek
(zenburek) f. hareket ettirmeğe yarıyan yay. saatin zenbereği. * hayvan üzerinde taşınan ve ateşlenebilen küçük top. * mc: faaliyet ve harekete sebep olan şey.

zenberek
kurulan âlet.

zenberekvârî
zemberek gibi.

zenberiyye
büyük cins bir gemi. * iri vücutlu, enli erkek.

zenbil
içine öteberi konulup elde taşımaya mahsus, sazdan örülmüş ve üst tarafında yine sazdan kulpları olan, ağzı geniş kap.

zenbil
zenbiller.

zenbilli ali efendi
yavuz sultan selim han ve kanuni süleyman devrinin meşhur şeyh-ül islâmı ve âlimidir. asıl adı alâaddin ali cemâl çelebi'dir. Allah rızası ve Allah korkusundan başka birşey tanımaması sayesinde, pervasız hareketleri ile bir çok insanın hayatlarını koruyabilmiş, adaleti te'min etmiştir. sağlam dindarların sultanlara karşı nasıl metanet ve cesaret göstereceğine nümunelik bir zat olarak yaşamış, devlet reislerine istikameti gösterebilen bir islâm kahramanı olmuştur. vefatı mi: 1526 tarihine rastlar. karaman'lı olduğu söylenir.

zenbuc
yabani zeytin.

zenburek
f. zenberek. * tar: hayvan ile taşınan eski küçük toplar.

zenc
siyah, kara.

zencebil
hoş kokulu bir baharat adı.

zencebîl
hoş kokulu bir baharat, zencefil.

zencere
parmakla fiske vurmak.

zenci
siyah ırktan olan. siyâhi.

zencî
siyah ırktan olan.

zencir
f. zincir.

zencir-bend
"f. zincire vurulmuş, zincirle bağlı mânasına gelir. eskiden azılı katiller ve deliler, zincirle bağlandıkları için bu tâbir meydana gelmiştir. * edb: her mısranın son kelimesi, bir sonra gelen mısraın ilk kelimesini teşkil etmek şekliyle meydana getirilen manzumelere verilen addır. divan şâirleri arasında bunun yerine ""redd-ül acz an-is sadr"", halk şâirleri arasında ise ""zincirleme"" veya ""ayaklı koşma"" denilirdi.safter-i âlemsin, senden hidâyet,hidâyet menbaı dilde begayet,begayet cemâlin nur-i beşâret,beşâret gösterir hüsnün enveri.enver-i cihansın, senden münevver,münevver sıfatın zât-ı mükerrer,mükerrer eyledin dehri serâser,serâser okunur kenz-i ekberi(lâ)"

zend
kolun bilekte olan mafsalı. * çakmak taşı ve demiri.

zendeka
"kâfirlik, dinsizlik. (zendeka sâhibine zındık denir. bazılarınca zındık; hem dinsiz, hem emvâl ve ezvacın iştirakine ve dehrin bekasına kail olan kimsedir.)"

zendeka
dinsizlik.

zen-dost
f. kadınların peşinde dolaşan, kadınlardan hoşlanan, zampara.

zeneb
kuyruk.

zeneb
kuyruk.

zeneb
kuyruklar.

zened
f. (hâl sigası zeden masdarından) vuruyor, çarpıyor, tutuyor (meâlinde).

zenek
f. küçük kadın.

zenen
burundan sümük akıp durmak.

zeng
zenci. * kir, pas. * zil.

zengâr
bakır pası nev'inden bir mâden. boyacılar kullanılır. öldürücüdür. yeşil renktedir.

zengâr
pas.

zengel
f. çıngırak. * çan.

zengele
f. çıngırak. * çan.

zenh
yemeğin kokup bozulması.

zenim
soyu bozuk, soysuz. aslında o kavimden olmayıp sonradan ona katılan kimse. * aşağılık.(zenim, zeneme'den müştaktır. zeneme, keçinin, koyunun boynunda, kulağı dibinde derisinden küpe gibi yumrucuklara yahut kulağı delinip de ucundan muallâk bırakılan sarkıntıya denir ve bu, her tarafa sallanır durur. lisanımızda o koyun veya keçiye küpeli denildiği gibi, arapçada ise zenim denilir. mecazen: dalkavuk veya kulağı kesik, kulağı küpeli tâbirlerindeki mânayı andırır.ibn-i cerir tefsirinde tafsil olunduğu üzere, târifinde şöyle denmiştir: nesebi mülhak, piç, şer ile mâruf, kötü damgalı, fâcir ilâahir... e.t.)

zenin
sümük.

zenk
bir taife adı.

zenka
dar sokak.

zenme
keçinin kulağı ucunda küpe gibi sarkan kıllar. * devenin kulağından kesip ilişik koydukları parça.

zenna'
sümüklü kadın. * hayzı kesilmiş olmayan kadın.

zenne
kadın kısmı. * eskiden orta oyununda kadın rolü yapan erkek sanatkârlar hakkında kullanılan bir tâbirdi. eskiden kadınlar, oyunda rol alamadıkları için erkekler kadın kıyâfetine girer ve oyunda kadın rolü yaparlardı.

zennun
sümüklü.

zenpare
f. zampara. zenperest.

zenperest
f. kadına düşkün, kadın peşinde dolaşır ahlâksız kimse.

zenperestegân
f. kadına düşkün, kadın peşinde dolaşır ahlâksız kimse.

zentere
darlık, şiddet.

zenub
"sakaların su dağıttıkları bir kapdır ki; kur'ân'da azabdan nasib mânasına istiare olunmuştur. (e.t.)"

zenyan
men'etmek, engel olmak. kabul etmemek, reddetmek. * evmek, acele etmek. * rüzgârın sert esmesi.

ze'r
kerih görmek. iğrenmek. nefret etmek.

ze'r
arslan kükremesi. * çağırmak ve kükremek mânâsına mastar.

zer
sarı. * altın, akçe. * nöbet. * oruç. * çile.

zer'
yaratmak. * yere tohum saçmak.

zer
ekme.

zer
ekilen

zer'
ekmek, dikmek

zera
gölgelik, perdelik.

zera'
iplik eğirmekte elleri çabuk olan.

zeraa
genişlik. * hız, sür'at.

zerab
f. beyaz şarap. * yaldız mürekkep.

zerabî
(zürbiye) (zirbiye. c.) iftihar eden. * geniş, enli döşek, yatak.

zerâbi
enli ve iyi döşek.

zerâbi
enli ve iyi döşek.

zerâbin
kokarca denilen küçük, kediye benzer, çirkin kokulu bir hayvan.

zeraf
f. zürafa.

zerafe
deveye benzer, boynu uzun ve art ayakları kısa bir hayvan. zürafa.

zerafe
zürafalar.

zerâfet
zariflik, incelik, güzellik.

zerafî
zürafalar.

zerâfin
kapı halkası.

zerâi
vesile. * yol. * geçit. * avcının, arkasında gizlendiği deve.

zerak
gök renkli. mavi.

zerare
saçılan şey.

zerarî
zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

zerârik
beyaz tüylü doğan.

zer-baf
sırma dokuyan.

zer-bâf
sırma dokuyan.

zerbe
yüce avazlı, gür sesli olmak.

zerd
f. sarı. * soluk, solgun.

zerdab
(zerd-âb) f. irin, cerahat. * safra. * beyaz şarap.

zerd-âlû
"f. (zerd: sarı; âlû: erik) sarı erik, zerdali."

zerde
f. safranla pişirilen bir çeşit pirinç tatlısı. safran, sarı renge boyadığı için bu ad verilmiştir. eskiden düğünlerde pişirilirdi. * safran. * yumurta sarısı.

zerdec
usfur çiçeğinin evvel çıkan sarı suyu.

zerdeme
yutacak yer.

zerdfam
f. sarı renkte. sarı renkli.

zerdguş
f. iki yüzlü. müraî. * ürkek, korkak.

zerdî
f. sarılık. sarı renkte olma.

zerdost
f. cimri, hasis, tamahkâr.

zerdüşt
ateşe tapan, mecusi. * ilk önce nur ve zulmet diye iki ilâha inanmayı uyduran adam.

zerdüşt
ateşe tapan.

ze're
meşelik.

zere'
başın önünde vâki olan beyazlık.

zereb
keskin nesne. * midenin bozulması.

zerecun
(zerâcin) üzüm ağacı. * üzüm asması. * kızıl boya. * çukur taş içinde biriken yağmur suyu.

zered
zırh.

zeref
(zerefân-zerâfe-zerif) (c: zevârif) gözden yaş akmak. * yavaş yürümek.

zerendud
(ze-endud) f. altın yaldızlı.

zer-enduz
altun kazanan.

zerger
altın işleyen. * kuyumcu.

zergerân
altın işleyen. * kuyumcu.

zergerî
f. kuyumculuk.

zergûn
f. altın gibi sarı renkli olan. altın renkli.

zerh
yemeğe zehir katmak.

zer-hırid
(zer-hıride) f. satın alınmış kimse, köle.

zer'î
arşın ile ölçülen şey.

zeri'
araya giren, şefaat edici.

zeria
vesile. * yol. * geçit. * avcının, arkasında gizlendiği deve.

zerin
f. altından yapılmış. altın gibi parlak. sarı

zerir
yanmak. * parlamak.

zerire
göz otu. tutya.

zer'iyyat
ekim işleri.

zer'iyyât
arşın ile ölçülen şey.

zerk
çirkin söz söylemek. * kuşun terslemesi.

zerk
hile, şırınga.

zerk-âlûd
f. riyalı, riya karışık.

zer-keş
f. altın kakmalı, altın işlemeli. * altın tel yapan.

zerk-füruş
f. hileci, hilekâr. ikiyüzlü, müraî.

zerm
kesilmek.

zerneb
turunç kokusu gibi güzel kokan bir ot. * fercin dışarısında olan et.

zernigâr
f. altın ile işlenmiş. yaldızlı.

zerr
düğmeyi iliklemek. * birbirine pekitip bağlamak.

zerra'
ekinci, çiftçi.

zerrad
zırh ören.

zerrak
(zerk. den) iki yüzlü.

zerrat
zerreler. pek ufak parçalar. moleküller.

zerrât
zerreler, atomlar.

zerrat
atomlar dünyası

zerrât
risale-i nur'da bulunan otuzuncu sözün ikinci maksatı

zerrat
pek ufak parça. * atom. * çok küçük karınca. * güneş ışığında görünen ufacık tozlar. * küçük boylu adam.

zerre
pek ufak parça. * atom. * çok küçük karınca. * güneş ışığında görünen ufacık tozlar. * küçük boylu adam.

zerre
atom, molekül.

zerre
çok az miktar

zerre
zerreler. pek ufak parçalar. moleküller.

zerrece
zerre kadar.

zerrevâri
f. zerre gibi çok küçük.

zerrevî
zerre ile alâkalı, zerreye âit.

zerrin
f. altından yapılmış. altın gibi parlak. sarı

zerrîn
altından yapılmış.

zer-rişte
f. altın tel. sırma. * sarı.

zer-tar
f. altın tel, sırma. * güneş ışını.

zeruf
seri, hızlı, aceleci.

zerur
göz otu.

zerv
tutup götürmek. * savurmak. * kırıp götürmek.

zer-ver
f. altın yaldızlı olan.

zeryac
zerde aşı.

zerzere
sığırcık kuşunun ötmesi.

zerşek
kadın tuzluğu. pars anberi.

zer-şinas
f. altın tanıyan, sarraf.

ze't
boğmak.

zett
ziynet, süs.

zeum
yağlı mıdır değil midir bilinmeyen koyun.

zeur
korkak kimse.

ze'v
sürmek ve sulamak.

zev'
ölüm sebebiyle gelen sıkıntı, keder.

zevabe
saç bölüğü. * zülüf. * kılıç tasması.

zevabi'
musibetler. büyük belâlar. (bak: devâhi)

zevacir
yasak edenler, men'edenler, önleyenler.

zevad
azıklar, yiyecekler.

zevade
ziyadelik, çokluk.

zevah
gitmek.

zevahif
yerde sürünerek yürüyen hayvanlar, sürüngenler.

zevâhif
sürüngenler, (yılan gibi) yerde sürünenler.

zevahir
dolu, taşkın, coşkun denizler. * mc: yüksek şan ve şerefler.

zevâhir
çiçekler, görünüşler.

zevâhiri
görünümü, durumu kurtarmak

zevaib
erimiş şeyler, eriyenler.

zevâib
saç bölüğü. * zülüf. * kılıç tasması.

zevâib
her nesnenin âlâsı, iyisi. * ağaç başında olan incecik budak.

zevaid
fazlalıklar, fazla şeyler. faydasız şeyler.

zevâid
fazlalıklar.

zevail
zeval bulanlar. zail olan şeyler. * mc: yıldızlar.

zevâkın
enek çukuru.

zeval
"zâil olma, sona erme. * gitmek. yerinden ayrılıp gitmek. * güneşin tam ortada gibi, baş ucunda bulunduğu zaman. * güneşin nısf-ı nehar dairesinden batmaya doğru dönmesi. seyrinin sonuna yaklaşması.(gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki; acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevâlinde bir zât-ı bâki'nin bâki esmasının daimî cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkatı, bir sürura inkılâb eder. hem zevâl ve fenâya mâruz bütün güzel mahlukatın arkasında bir cemâl-i münezzeh ve hüsn-ü mukaddes ihsas eden bir nakış ve tahsin ve san'at ve tezyin ve ihsan ve tenvir-i dâimîyi görür. o zevâl ve fenâyı, tezyid-i hüsün ve tecdid-i lezzet ve teşhir-i san'at için bir tazelendirmek şeklinde görüp lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadeleştirir. m.)"

zevâl
sona erme, silinme.

zeval
gelip geçen, yok olan

zevâl
geçip gitme, yok olma (bk. z-v-l)

zevâlâlûd
zevalle karışık.

zevalî
zevale mensub, zevale ait ve müteallik. * çok yaşlı.

zevâlî
sonu ermesi yakın.

zeval-i elem
elemin sona ermesi.(zeval-i elem lezzet olduğu gibi, zeval-i lezzet dahi elemdir. s.)

zeval-i lezzet
lezzetin bitmesi, lezzetin sona ermesi.

zevalnâpezir
f. geçici ve muvakkat olmayan. zeval bulmayan. sona ermeyen.

zevalpezir
f. geçici olan. muvakkat. sona eren.

zevamil
küçük yükler. * yük hayvanları.

zevâmil
yük hayvanı. * küçük yük.

zevani
zâniyeler. zina yapan kadınlar.

zevari'
küçük tuluklar.

zevat
zatlar, şahıslar, kimseler. * üzüm, buğday gibi şeylerin kabuğu.

zevât
zatlar, kimseler.

ze'vât
zayıf koyun.

zevata
iki zat. * iki sahib. * çift.

zevat-ı kiram
şerefli, temiz, büyük zatlar.

zevat-ı ma'dude
sayılı zevât. sayılı kimseler.

zevaya
zaviyeler. açılar. köşeler. tekyeler.

zevb
erime.

zevc
çift. iki şeyden meydana gelen. * sınıf, cins, nev'. * karı ve kocanın herbiri. * koca, eş.

zevc
koca, eş.

zevcat
zevceler. karılar. kadın eşler.

zevcât
zevceler, eşler.

zevce
kadın eş. nikâhlı kadın, eş.

zevce
kadın, eş, karı.

zevce
zevceler. karılar. kadın eşler.

zevceyn
karı ile koca. kadın ile erkek çift.

zevciyyet
kocalık, karılık. eşlik. karı ve koca oluş.

zevciyyet
karı kocalık.

zevd
koyunu su yerinden sürmek. * sevk.

ze've
zayıf koyun.

zeveban
erime.

zeveban etmek
fiz: sıcaklığını artırarak bir cismin, katı hâlden sıvı hâline geçmesi. erimiş olması.

zevel
hafif, zeyrek, zarif kimse. (müe: zevle)

zever
meyl, eğrilik.

zevf
adımını birbirine yakın atmak.

zevg
bir şeyi bir tarafa eğme, bir yana meyillendirme.

zevh
develeri dağıtıp toplamak.

zevi
sahipler.

zevil
sahibi, sahipler.

zevi-l ehsas
duygu sahibi olanlar, duyanlar, hissedenler.

zevi-l erham
yakın akraba.

zevi-l ervah
ruh sahipleri. hayatlılar, ruhlular. can sahibi olanlar.

zevi-l idrak
idrak sahipleri. anlayış ve akıl ile kavrayışlı olan.

zevi-l ukul
akıl sahipleri. aklı olanlar. * tas: halkı zâhiren, hakkı bâtınen görenler.

zevilervah
ruh sahipleri.

zevilhayat
hayat sahibi.

zevilidrâk
idrak sahibi.

zevilihsas
hissedebilen.

zevilukûl
aklı olanlar.

zevk
lezzet alma, hoşa gitme, tatma. * hoş, hoşa giden. mânevi haz. * boş vakit geçirmek. eğlenmek. * alay etmek. güzeli çirkinden ayırma kabiliyeti.(hayatın zevkini ve lezzetini isterseniz, hayatınızı iman ile hayatlandırınız ve ferâizle zinetlendiriniz ve günahlardan çekinmekle muhafaza ediniz... s.)

zevk
tatma, tad, haz.

zevk
tadan

zevk-âlud
f. zevkli, zevk karışık.

zevkâlûd
zevkle karışık.

zevk-bahş
f. zevk veren, eğlendiren, neşelendiren. * meşhur bir cins lâle.

zevk-cû
(c. : zevkcuyân) f. zevkine düşkün. zevk arıyan.

zevken
zevk olarak.

zevkî
zevkle alâkalı. zevke âit.

zevkî
zevkle ilgili.

zevk-i selim
en temiz, nezih ve en yüksek derecedeki zevk. selâmette olan zevk. meşru dairedeki zevk. * sezme kabiliyeti.

zevkiyyat
zevk ve eğlenceye dair hususlar.

zevkperest
zevke düşkün.

zevk-yâb
f. lezzet alan, zevklenen.

zevl
acib nesne. * zâil olmak, geçici olmak.

zevlak
taraf, cânib.

zevr
yalan, kizb. * bâtıl mâbud. * ziyaret etmek. * göğüs üstü.

zevra'
bağdat. * dicle nehri. * eğri ve eğilmiş nesne. yay. * derin kuyu. * uzak yer.

zevrak
kayık, sandal. * mekke'de yapılan ve içine zemzem koymaya mahsus olan kap, ibrik.

zevraksüvâr
f. kayığa binen. sandala binmiş olan.

zevrak-zevârik
ölçek. * küçük gemi.

zevrakçe
f. ufak kayık. ufak sandal.

zevre
uzaklık. * ziyaret etmek.

zevreka
ölçek. * küçük gemi.

zevt
boğmak.

zevv
ırak diyarında bir dağın adı. * kadr, kıymet. * miktar.

zevvak
bir şeyi fazlasıyla deneyen. * bir şeyi çok fazla tadan.

zevy
(zevey) döndürmek. cem etmek, dürülmek. tutmak.

zevzat
doğurmak. * sür'atle gitmek. * reddedip uzaklaştırmak.

zevzek
t. geveze. münasebetsiz, temkinsiz. ağzı ve eli durmayan. hoppa.

zevzek
geveze, münasebetsiz, hoppa.

zey'
güzelce pişip erimek.

zeyb
süs ve ziynet, altın-gümüş

zeybek
hafif silâhlarla donanmış ve asâyişi muhafazaya memur olan eski bir sınıf asker.

zeyd
eski fetva metinlerinde erkeği temsil etmek için kullanılan isimlerdendir. (diğer isimler: amr, bekir, beşir, hâlid)

zeyd
men'etmek, reddedip gidermek.

zeyd bin sabit (r.a.)
sahabe-i güzinden ve aşere-i mübeşşeredendir. henüz on bir yaşında iken isteği ile islâmiyet'i kabul etmiştir. kur'ân-ı kerim'i kemiklerde yazılı ve hâfızların ezberinde iken bugünkü şeklinde ilk olarak yazan, bu hizmette en büyük hizmet kendisine nasib olandır. resul-ü ekrem'in (a.s.m.) kâtipliğini yapmıştır. süryanice de öğrenmişti. hz. ebu bekir-i sıddık'ın (r.a.) hilâfeti mes'elesinde ensar'ı tenvir etmiş, hakikatı izah etmiştir. hz. ömer ve hz. osman (r.a.) devirlerinde büyük hizmetler görmüş ve beyt-ül mâl te'sisinde ve tesbitinde büyük hizmetleri olmuştur. hi: 45 tarihinde 56 yaşında irtihal etmiştir.

zeyek
iki uyluk arasının geniş olup birbirine uzak olması.

zeyf
(c.: ziyâf - züyuf - ezyâf) kalp ve silik para veya akçe.

zeyf
kalp ve silik paralar. karışık akçeler.

zeyf
kalp akça, sahte para. mağşuş olmak, mağşuş akçalar.

zeyg
şübhe. doğruluktan ayrılma. * bir tarafa meyletme. * yanılma. * kamaşma.

zeyh
(zeyhân) zulüm etmek. haktan uzaklaşmak.

zeyhan
zulüm etmek. zâlimlik yapmak.

zeyil
zeyl, ek.

zeyl
ayırma. tefrik.

zeyl
zeyil, ek, ilave, etek.

zeyl
ekler. ilâveler. zeyiller.

zeyl
ilâveler, ekler. kuyruklar. etekler. bir kitaba yapılan ilâveler.

zeylen
ek olarak. ilâve ederek.

zeylen
ek olarak.

zeyliyât
ilâve ve ek olarak yazılan şeyler.

zeyn
zinet, süs. süslemek.

zeyn
süs, süsleme.

zeyn-ab
(kürdçe) su kaynağı, pınar.

zeynab
gölcük.

zeyneb
eski fetva metinlerinde kadını temsil eden isimlerden biri. * gül. (bak: hatice)

zeyneb
gül.

zeyn-üd din
dinin süsü, dinin zineti.

zeyn-ül abidin
(zeynel âbidîn) lügat mânası: ibadet edenlerin zineti. * (hi: 38-94) oniki imamın dördüncüsü olan zât (r.a.). peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın torunu olan hazret-i hüseyin'in ortanca oğlu. asıl adı: ali'dir. tâbiînin büyüklerindendir. medine-i münevvere'de vefat etmiştir. (rahmetullâhi aleyh)

zeyr
eksilmek.

zeyt
zeytinyağı. yağ.

zeyt
zeytin yağı.

zeyt
yağ

zeytun
zeytin.

zeytunî
zeytin renginde olan.

zeyy
dış görünüş, kıyafet.

zeyyal
kuyruklu. * uzun etekli.

zeyyat
zeytin ağacı.

ze'zee
cem'etmek, toplamak.

ziab
kurtlar, canavarlar.

zîakıl
akıl sahibi, akıllı.

ziamet
(bak: zeâmet)

zi'b
kurt. canavar.

zîb
zinet, süs. düzgün, iyi elbise.

zîb
kurt.

zîb
süs ve ziynet, altın-gümüş

zi'b
kurtlar, canavarlar.

zi'b
canavarlar, kurtlar.

ziba
f. güzel, süslü, yakışıklı.

zibâ
güzel, süslü.

zibac
nedimelik etmek. * sohbet etmek.

zibak
cıva.

zibal
karıncanın ağzıyla götürdüğü şey.

zibar
kitaplar. * yazı yazmalar. * kâğıt yaprakları.

zîbarû
(zibâ-ru) f. güzel yüzlü. dilber.

zîb-âver
f. süsleyici, bezeyici.

zîbayî
f. süslülük, güzellik, yakışıklılık.

zibbah
ayak parmaklarının diplerinde olan yarıklar.

zibban
sinekler.

zibbir
kuvvetli.

zi'be
eyerin ve semerin iki yanlarının arası.

zîb-efza
f. güzelleştiren, süsü artıran, güzelliği çoğaltan.

zibende
f. süslü, zinetli, yakışıklı. lâyık, güzel.

zi'ber
çok kaba dikişli bir arap kaftanı.

zibe'ra
yaramaz huylu kimse. * kaba sakallı, yüzü ve kaşı kıllı kimse. * timsahın dişisi. * boynuzuyla fili başında götüren canavar.

ziberkan
ay, kamer. ay ve güneş. * arap reislerinden bir reisin adı.

zibh
boğazlanan davar.

zibha
(zübha) kuşpalazı, difteri.

zi'b-i mütegannim
koyun postuna girmiş kurt.

zi'b-i yusuf
kabahati ve suçu olmadığı halde suçlandırılan kimse.

zibl
süprüntü. gübre.

zibniye
zorla def'edici, zorla kovan.

zibr
mektup. kitap.

zibr
mektuplar. kitaplar.

zibrak
sarartmak.

zi'bık
civa.

zicac
karanfil.

zican
meyletmek, eğilmek.

zicc
yumuşaklıkla def'etmek. tatlılıkla kovmak.

zicce-zicâc
süngü arkasının demiri. * dirsek kenarı. * ok demiri.

zîcemâl
güzellik sahibi.

zida
cilâlayıcı, temizleyip parlatıcı.

ziday
cilâlayıcı, temizleyip parlatıcı.

zidb
nasip, kısmet.

zide
"(zidet) : f. ""çoğalsın, artsın"" anlamlarına gelir ve duâ ve temennilerde bulunmak üzere kullanılır."

zi-der
f. kapıdan.

zi-dergâh
f. dergâhtan.

zidergâh
dergahtan.

zidet fazluhu
bilgisi artsın, fazlı çok olsun!

zidk
sıdk, doğruluk.

zîf
kenar, nâhiye, cânip, taraf.

zifaf
gerdeğe girmek. gerdek.

zifaf
gerdek.

zifan
misafirler.

zifâri
devenin kulağı ardında terleyen yer.

ziff
deve kuşunun yeleklerinin küçüğü.

zî-fikir
fikir sahibi, tefekkür eden.

zîfikir
fikir sahibi, düşünebilen.

zifil
katran.

zifirî
çok karanlık

zifr
"(c: azfâr) kir, pas. * yük. * kırba. (kırba götürenlere ""zevâfir"" derler.)"

zifra
devenin kulağı ardında terleyen yer.

zîfünun
çok şeyler bilen, mehâret sâhibi olan, fen sâhibi.

zih
f. kiriş. * yay kirişi. * kenar çizgisi. * kaytan, şerit.

zîh
çok kıllı erkek sırtlan. (müe: zeyhâ)

zihaf
çokluk. * süstlük ve zayıflık ile yürümek. * edb: ibarede uzun okunulması gereken bir sesli harfin, vezin zarureti ile kısa okunuşu. (bunun zıddı: imâle'dir)

ziham
kalabalık, sıkışıklık.

zîhassa
hassalı, özellik, hususiyyet sâhibi.

zî-hassa-i meşhure
meşhur hususiyet sâhibi.

zî-hasse
duygulu, duygu sâhibi, hisseden.

zî-hayat
hayatlı, hayata sâhip, canlı. (bak: hayat)

zîhayat
hayat sahibi, canlı.

zîhayat
canlılar âlemi (bk. î; -y-y; a-l-m)

zî-haşmet
haşmet sahibi, haşmetli.

zîhaşmet
haşmet sahibi, görkemli.

zihbe
(c. zihâb) yağmur katresi.

zihi
"""şu, bu"" mânasına gelen müennes işaret zamiri."

zîhimmet
himmet sahibi.

zihin
(zihn) anlama, bilme, hatırlama kuvveti. anlama kuvvet ve istidadı. hıfz kabiliyeti. (bak: dimağ)

zihin
" ""anlama, bilme, hatırlama, ezberleme"" kabiliyeti."

zihlaf
tehir etmek, sonraya bırakmak. * uzaklaştırmak, ırak etmek.

zihnen
zihin ile, düşünerek, akıl ile.

zihnî
(zihniyye) zihinle alâkalı. zihne âit.

zihn-i mahdud
dar zihin.

zihniyyât
zihne ait hususlar. zihinle ilgili meseleler.

zihniyyet
düşünce. düşünce yolu. * anlayış. * kafa.

zihniyyet
düşünce, anlayış.

zîidrâk
idrak sahibi, anlayabilen.

zîk
darlık.

zikâr
erkekler.

zîkared gazvesi
zîkared, gatafan diyarı civarında oniki mil mesafede bir kuyudur. rivayete göre medine ile hayber arasında ve şam yolu üzerindedir ve medine'ye iki konak mesafededir. bu zîkared kuyusu yakınında yapılan gazaya gabe gazası da denilir, hicretin altıncı yılında rebiül-evvel ayında vuku bulduğu rivayet edilir.hayberden üç gün önce bir takım gatafan ve fezare çapulcuları resulullah'ın sağılan develerine yağmacılık etmeleri üzerine bu gaza vuku bulmuştur. ibn-i sa'd, bu develerin yirmi tane olduğunu ve gabe korusu'nda yayılırken baskına uğradığını bildiriyor. (s.b.m.)

zike
silâh.

zikir
anmak, allahı daima hatırlamak.

zikir
sözlü olarak dile getirme ve nakletme

zikir-hâne
Allah'ın çok çok zikredildiği yer. mescid, câmi. ehl-i tarikatın toplanıp Allah'ı zikrettikleri yer. tekke.

zikirhâne
zikir evi.

zikr
"(zikir) anmak, hatırlamak. anılmak. * Allah'ı (c.c.) çok çok anıp azametini düşünmek ve esmâ-i hüsnâsını okuyup tefekkür etmek. * kur'ân-ı kerim'in bir ismi.(i'lem eyyühel aziz! tohum olacak bir habbenin kalbi yani içi delindiği zaman, elbette sünbüllenip neşvü nemâ bulamaz; ölür gider. kezâlik, ene ile tâbir edilen enâniyetin kalbi, Allah Allah zikrinin şua ve hararetiyle yanıp delinse, büyüyüp gafletle firavunlaşamaz. ve hâlik-ı semâvat ve arz'a isyan edemez. o zikr-i ilâhî sâyesinde (ene) mahvolur...zikreden adamın, feyz-i ilâhîyi celbeden muhtelif lâtifeleri vardır. bir kısmı kalb ve aklın şuuruna bağlıdır. bir kısmı da şuursuz, yâni şuurlara tâbi değildir. m.n.)"

zikr
zikir, anma.

zikr
zikirler.

zikra
anma, hatırlama. * nasihat, öğüt. * ibret. örnek.

zikr-ârend
f. zikreden. anan.

zikretmek
allahı anmak.

zikr-i alenî
aşikâr ve açıktan toplanıp Allah'ı zikretmek.

zikr-i cehrî
yüksek sesle yapılan zikir.

zikr-i hafî
içten ve kalbden yapılan gizlice olan zikir. nakşilerin zikir şekli.

zikr-i kalbî
kalb ile yapılan, sessiz zikir.

zikriye
zikirle ilgili.

zikrullah
allahı zikretmek, anmak.

zîkudret
kudret sahibi, güçlü.

zikzak
fr. bir sağa ve bir sola doğru gidiş yapma.

zî-kıymet
kıymet sâhibi, kıymetli.

zîkıymet
kıymetli şeyler

zi-l ecniha
çok cihetli, çok hususiyetli bulunan. * kanatlar sahibi. * çok taraflı.

zi-l yed
fık: bir malı elinde bulunduran. bu malın hakiki sahibi olsun veya olmasın halen istediği şekilde kullanmakta bulunan kimse.

zilal
hor ve hakir olanlar. zeliller.

zilâl
gölgeler.

zi'leb
deve kuşu. * hızlı yürüyen dişi deve.

zi'lebe
deve kuşu. * hızlı yürüyen dişi deve.

zilhicce
hacca gitmenin içinde yapıldığı arabi onikinci ay. kurban bayramı, bu ayın onuncu gününe rastlar.

zilhicce
arabî onikinci ay.

zilka'de
arabi ayların on birincisi.

zilkâde
arabî onbirinci ay.

zill
yumuşaklık. * kolaylık, âsanlık. * davarın alışması.

zille
orak kuşu denilen bir böcektir, orak vaktinde öter.

zillet
aşağılık, horluk, hakirlik, alçaklık.

zillet
aşağılık.

zillete
küçük düşürme, aşağılama

zillet-i nefs
nefis alçaklığı.

zilliyet
bir malı elinde bulundurma hâli.

zilye
büyük döşek.

zilzal
zelzele, sarsıntı.

zilzal suresi
"kur'an-ı kerim'in 99. suresidir. ""zelzele, izâzülzile"" sureleri de denir."

zilzil
uzun etek.

zi'm
ayıp.

zimal
bir yanı üzerine çöküp öbür yanını yukarıya kaldırarak koşmak. * devenin ayağına ârız olan aksaklık. * su tulumunun sarkması.

zimam
hayvan yuları. yular.

zimam
tercih, seçme.

zimam
yularlar. bağlar.

zimam-dâr
f. elinde yular tutan. * idare eden. idareci. ileri gelen. bir işi elinde tutan.

zimar
ırz, namus. kişinin koruması kendi üzerine vâcib olan aile efradı.

zimem
borçlar, zimmetler.

zimem
borçlar.

zimemat
borçlar.

zimmar
"deve kuşu sesi. * ""bağırmak, savt ve sada etmek"" mânâsına mastar."

zimmet
himayeyi te'min eden ittifak. * borç. * alâkalı. * uhde. * vicdan. * mes'uliyet. * üst. üstte olan şey. * koruma zorunda kalma.

zimmet
korumak zorunda kalma.

zimmet
borçlar, zimmetler.

zimmet-dâr
f. hazine sâhibi. vergiyi alan, toplayan. alacaklı.

zimmî
anlaşma ile islâm diyarında yaşaması kabul edilmiş, hayatı hıfzedilen gayr-ı müslim. ehl-i zimmet.(kâfir eğer zimmî olsa veya musalaha etse hakk-ı hayatı var diye usul-ü şeriatın bir düsturudur. hem mezheb-i hanefiyede, ehl-i zimmeden olan bir kâfirin şehadeti makbuldür. fakat fâsık, merdud-üş şehadettir, çünkü hâindir. l.)

zimmî
anlaşma ile islâm ülkesinde yaşayan kâfir.

zimmit
ağır başlı, ciddi, vakarlı kimse.

zimr
bahadır, kahraman, yiğit.

zimr
kahramanlar, yiğitler, bahadırlar.

zimzim
iri gövdeli deve.

zîn
f. binek hayvanlarına vurulan eyer.

zi-n nur
nurlu, ışıklı. parlak. * bahtiyar.

zi-n nureyn
"""iki nur sâhibi"" meâlinde cihar-ı yar-ı güzinden hz. osman'ın (r.a.) lâkabı. (hazret-i resul-ü ekrem (a.s.m.) ile iki kat akrabalığı dolayısiyle) (bak: osman r.a.)"

zina
haram ve büyük günah olan ve nikâhsız olarak yapılan cinsi münasebet.

zinâ
nikâhsız cinsi münasebet, büyük bir günah.

zinab
kuyruklar.

zinabe
her şeyin ardı, arkası.

zinâd-eznüd-eznâd
kolun bilekte olan mafsalı. * çakmak taşı ve demiri.

zinak
çene altının derisi. * altından veya gümüşten yapılan ve kadınların boyunlarına taktıkları boğmak.

zinakâr
f. zina eden, zâni.

zinbar
hafif, zarif, hazırcevap kimse. * yük götürebilen eşek. * büyük fare. * çınar ağacına benzer bir ağaç.

zincar
bir nevi balık.

zindan
f. karanlık, yeraltı hapishânesi. sıkıntı ve karanlık yer.

zindân
karanlık yer altı hapishanesi.

zindanî
zindanlık. zindana kapatılmış suçlu. * zindan muhafızı. zindancı.

zindaniyân
zindanlık. zindana kapatılmış suçlu. * zindan muhafızı. zindancı.

zindan-ı atâlet
atâlet zindanı. (bak: himmet)

zinde
f. dinç, diri, canlı. * güçlü, kuvvetli.

zinde
dinç.

zinde-bâd
f. yaşasın, çok yaşa, sağ ol.

zinde-dâr
f. gece uyumayan, uyanık kalan.

zinde-dil
f. kalbi diri olan, uyanık.

zinde-gî
f. canlılık, zindelik, dirilik.

zindık
(zındık) dinsiz, imansız. müşrik. (bak: zendeka)

zine
düzgün. * libas, elbise.

zinet
"süs. bezek. kadınlara mahsus kıymetli eşya.(her bir çiçekte, her bir meyvede bir mizan ve o mizan bir intizam içinde ve o intizam, tazelenen bir tanzim ve tevzin içinde ve o tevzin ve tanzim bir zinet ve sanat içinde ve o zinet ve san'at, manidar kokular ve hikmetli tadlar içinde bulunduğundan; her bir çiçek o ağacın çiçekleri adedince hakem-i zülcelâl'e işaretler ediyor. l.)"

zînet
süs, bezek.

zinfilece
(zinfelîce) zenbile benzer bir nesne.zinhar $ f. sakın, aslâ, kat'iyyen, olmaya, aman. * elbette.

zinhar
sakın, asla.

zinharhâr
f. sözünde durmayan adam. * aman dileyen.

zinkîr
tırnak kesintisi.

zînnûr
nurlu, ışıklı.

zînnûreyn
iki nur sahibi.

zin-puş
eyer örtüsü.

zînur
nurlu.

zir
ince kiriş. * kadınlar sohbetini seven kişi.

zîr
alt, aşağı.

zir
darmadağınık, alt üst

zîr
alt üst

zir ü zeber
altüst, karmakarışık, darmadağın.

zira
f. çünkü. ondan ki, şundan, şu sebepten ki.

zira'
el, kol uzunluğu. yirmidört parmak uzunluğu. arşın. * bir kolun dirseğinden orta parmak ucuna kadar uzunluk ölçüsü. (75-90 cm. kadar) * gökte ayın menzillerinden birisi. * tulum. içine peynir veya su, yağ gibi şeyler konan deriden kap.

zirâ
kol uzunluğu, 75 santimetre kadar.

zîrâ
çünkü.

ziraat
çiftçilik, ekincilik.

ziraat
tarım.

zirabe
keskinlik.

zî-rahm
nesebî akraba.

ziraî
çitfçiliğe ait. ziraate dair, onunla alâkalı.

ziraye
hışım etmek, hiddetlenmek, kızmak.

zir-bend
f. kayış, kuşak, kemer.

zire
ince kiriş. * kadınlar sohbetini seven kişi.

zirek
f. anlayışlı, uyanık, zeyrek.

zirekî
f. uyanıklık, zeyreklik, anlayışlılık.

zirfin
kapı halkası.

zir-i zemin
yeraltı.

ziriba'
belâ, zahmet.

ziribe
enli ve iyi döşek.

zirin
f. alttaki, aşağıdaki.

zirnîk
zırhım, fare otu.

zirr
düğme. * tomurcuk.

zirr
elbise düğmeleri.

zî-ruh
ruhlu, canlı, hayattar. zi-hayat. (bak: ruh)

zîruh
ruh sahibi, ruhlu.

zirve
bir şeyin, hususan dağın en yüksek noktası, tepesi.

zirve
doruk, tepe.

zirve-i bâlâ
f. yüksek zirve. * yüksek makam. * yüce kat.

zirve-i cebel
dağ tepesi.

zîrüzeber
altüst, darmadağın.

zît
(ziyât) çağırmak. * niza edişmek, çekişmek.

zivana
küçük boru.

ziver
süs. zinet.

zîvücûd
vücut sahibi.

ziya
"ışık, aydınlık, nur. ruşenlik. (nur, ziya'dan daha umumidir. çünkü ziyâ aydınlığın intişarı mülâhazası ile ve nur, intişarı ve sebatı mülâhazaları ile ıtlak olunmuştur ve bazıları indinde bizzat olan aydınlığa ziya; ve vasıta ile olan aydınlığa nur ıtlâk olunur. l.r.)(ziya ile; mevcudat görünür, hayat ile, mevcudatın varlığı bilinir; her birisi birer keşşaftır. m.)"

ziya'
kaybolma, mahvolma.

ziyâ
ışık, nur, aydınlık.

ziya paşa
"(mi: 1825 - 1880) istanbul'da doğmuş ve adana'da vali iken vefat etmiştir. islâm-türk hürriyet-perverlerinden olan ziya paşa, ""zekâvette alemdar"" bir şahsiyet olmasına rağmen, kâinatta cereyan eden hâdiselerin gaye ve hikmeti karşısında şaşırmış, bu sebebten ıztırab çekiyor. "" eyvah kimden kime şekvâ edeyim, ben dahi şaştım"" diye feryad etmiştir. yine kâinattaki ilâhi güzellik ve zahirde çirkin olarak gözüken, fakat neticesi hayır ve hikmetler dolu olan hadiseler karşısında da; cenab-ı hakk'ı tesbih ederek ruhunun feryadını dindirmeğe çalışmıştır.yeni osmanlılar cemiyetine girmiş ve namık kemal ile 1876'da paris'e hicret etmiştir. zafernâme ve üç cildlik harabât adlı -divan edebiyatı şairlerinin seçme şiirlerini toplayan- kitabı vardır."

ziyaa
zayi etmeme, kaybetmeme

ziya-bâr
(ziya-efşan - ziyapâş) ışık saçan.

ziyâd
men'etmek, reddedip gidermek.

ziya-dâr
ziyalı, ışıklı, parlak. * aydın. akıllı, münevver.

ziyâdâr
ışıklı, parlak.

ziyade
artan, fazla kalan. çok bol. fazladan. * artma, çoğalma.

ziyâde
artan, çok bol.

ziyade
fazlalaşma

ziya-efşan
f. ışık saçan, ziya saçan.

ziyaf
kalp ve silik paralar. karışık akçeler.

ziyafe
merdut olmak. * tenbel. * değişmek.

ziyafet
karışık ve değişik olma.

ziyâfet
bolca yedirip içirme.

ziyâfetgâh
ziyafet yeri.

ziyafeşan
f. ışık saçan, ziya saçan.

ziyai
(ziyaiyye) ışığa ait. ziyaya dair ve mensub olan.

ziyal
uzun kuyruklu at.

ziyame
ayıplı olmak.

ziyan
f. zarar, ziyan, kayıp, hasar.

ziyân
zarar.

ziyanisar
(ziya-nisâr) f. ışık saçan, ışık serpen.

ziyankâr
f. zarar veren, ziyancı. zarar ve ziyan edici.

ziyapaş
f. ışık ve aydınlık veren. ziya saçan.

ziyar
yavşa denilen nesne. (baytarlar) onunla davar dudağını kıstırıp zebun ederler.

ziyare
meşhur, şöhretli.

ziyaret
görüşmeğe gitmek. bir kimseyi görmeye varmak.

ziyâret
görmeye gitme.

ziyaret-gâh
f. ziyaret yeri. * türbe. makbul ve dine büyük hizmeti olan ve veli tanınanların kabrinin bulunduğu yer.

ziyâretgâh
ziyaret yeri.

ziya-yı kalb
kalbin ziyası, nuru, ışığı. kalbin iman nuruyla ziyalanması, uyanması, gafletten halâs olması.

ziygan
f. karga ve kuzgun. * fitneci, gammaz.

ziyy
(zeyy) dış görünüş. * libas. kılık, kıyafet. hey'et.

ziyy
dış görünüş, kıyafet.

ziza'
ot ve su olmayan yer.

zizefun
ıhlamur ağacı.

zî-şan
şanlı, meşhur ve şerefli olan.

zîşân
şanlı.

zî-şa'şaa
çok parlak. şa'şaalı.

zişt
f. çirkin. kötü. kabih.

ziştî
f. çirkinlik.

zî-şuur
şuurlu. şuur sâhibi.

zîşuûr
şuurlu, bilinci olan.

zorbaz
f. kuvvet oyunları gösteren sanatkâr. bu oyunlar hünerden çok güce, kuvvete dayandıkları için, zor oyuncusu demek olan bu tabir meydana gelmiştir. eskiden cambazlar kuvvetli adamlar oldukları için ekseriyetle vücutlarının kuvvet ve metanetine delil olan görülmeğe değer numaralar da gösterirlerdi. meselâ bazı cambazlar koca bir taşı yerden alıp havaya atarlar ve taş aşağıya inerken, başlarının üstündeki lâstik topmuş gibi kâh göğüsleriyle, kâh arkalarıyla, kâh başlarıyla karşılayıp taşa vururlar, yere düşmeden tekrar havaya çıkarırlar ve böylece oynarlardı.bazan da koca su küplerini karşılarına alıp, koç dövüşür gibi karşıdan hızla gelip başlarıyla vurarak küpü parça parça ederlerdi. bu çeşit kuvvet oyunları gösteren cambazlara, zorbaz denirdi. (o.t.d.s.)

zû'
gece uçan kuşlardan birisi. * erkek baykuş.

zuafa
zayıflar. zayıf olanlar.

zuafa
zayıflar.

zuak
tuzlu su.

zuama
(zeâmet. den) kefiller. * büyük tımar sâhipleri.

zu'ban
canavarlar, kurtlar.

zubban
kelerler, kertenkeleler.

zube
bir taraf.

zucret
yürek darlığı, iç sıkıntısı.

zucretver
f. sıkıntılı.

zud
üçten ona kadar olan develer.

zudaşna
(zud-âşnâ) f. her gördüğü kimseyle dost olan.

zudendaz
(zud-endâz) f. akla geldiği şekilde, düşünülmeden söylenen söz.

zudhiz
f. vazifesini çok çabuk gören hizmetkâr.

zudî
f. tezlik, çabukluk.

zudres
f. çabuk erişen.

zudsir
f. faydasız. menfaatsiz. * kötü huylu. * bir şeyden çabuk bıkan, usanan.

zudter
f. daha çabuk.

zu-esmar
meyveli. semereli.

zufr
tırnak.

zufr
tırnaklar.

zufur
tırnak. * yay başında kiriş takılan yerden ucuna varıncaya kadar olan miktar.

zugle
her nesnenin bakiyyesi ve bölüğü. * birşeyin bölük bölük olması.

zuglul
yeyni, hafif. * küçük oğlan.

zugr
şam vilayetinde bir yerin adı.

zuhal
bir gezegen.

zuhar
ok yeleği. kanat yeleği.

zu-hazz
nasibi olan, nasibli. * hoşlanan, zevk alan.

zuhr
sahavetli zenginlik. * yüksek şeref.

zuhr
ihtiyaç zamanı için muhafaza edilen, saklanan şey. zahire. * sâlih amel. âhiret için yapılan hazırlık.

zuhr
öğle vakti.

zuhre
ihtiyaç zamanı için muhafaza edilen, saklanan şey. zahire. * sâlih amel. âhiret için yapılan hazırlık.

zuhrefe
süslemek, bezemek.

zuhruf
yaldız. yalancı süs. gösteriş. zinet. altın.

zuhruf
yalancı süsler, yaldızlar, gösterişler. * sahte süsler.

zuhruf suresi
kur'an-ı kerim'in 43. suresidir. mekkîdir.

zuhuf
ayaklarını sürüyerek yürüme. sürünerek yürüme. * (çocuk) emekleme. * askerin, düşmana karşı emekliyerek ilerlemesi.

zuhur
meydana çıkmak. * ansızın meydana gelmek. * baş göstermek. görünmek. * hulul. * galip olmak. * âlîkadr.

zuhûr
görünme, ortaya çıkma.

zuhur
ortaya çıkan, görünen (bk. -h-r)

zuhura
meydana gelme, ortaya çıkma

zuhurât
birden oluveren şeyler. hesapta olmayan umulmadık hâdiseler. * sünuhat. (l.r.)

zuhûrât
birden oluveren şeyler.

zuhur-ezhâr
binek devesi. * kuş yeleklerinin kısa tarafı. * kara yolu. * sırt, arka. * yüksek yer. * kur'an'ın lâfz-ı şerifi. * haber.

zuk'
iki uyluk arası.

zukak
sokak.

zukak
yollar, sokaklar.

zukk
kuşun yavrusuna ağzından birşey yedirmesi.

zukl
harâmi. * küçük dar gemi.

zu'kuk
yaramaz huylu kimse.

zulame
mazlumun hakkı.

zulef
pâk ve ruşen nesne, parlak ve temiz cisim. * kaypak, düz yer.

zulel
gölgelikler.

zulel
gölgelik. * gölge eden bulut. * sofa.

zulem
karanlıklar.

zulem
karanlık.

zulemat
zulmetler, karanlıklar.

zullame
(zalime) zâlimin zulümle aldığı mal.

zullân
zeliller.

zulle
gölgelik. * gölge eden bulut. * sofa.

zulm
"(zulüm) haksızlık. * eziyet, işkence. * bir hakkı kendi yerinden başka bir yere koymak.( $ sırrınca: dostların hataları, hizmetimizde bir nevi zulüm hükmüne geçtiği için, çabuk çarpılıyor. şefkatli tokat yer, aklı varsa intibaha gelir. düşman ise, hizmet-i kur'âniyeye zıddiyeti, mümânaati, dalâlet hesabına geçer. bilerek veya bilmiyerek hizmetimize tecavüzü, zendeka hesabına geçer. küfür devam ettiği için, onlar ekseriyetle çabuk tokat yemiyorlar. nasılki küçük kabahatleri işliyenlerin, nâhiyelerde cezaları verilir. büyük kabahatleri de büyük mahkemelere gönderilir. öyle de: ehl-i imanın ve has dostların hükmen küçük hataları, çabuk onları temizlemek için kısmen dünyada ve sür'aten verilir. ehl-i dalâletin cinayetleri, o kadar büyüktür ki: kısacık hayat-ı dünyeviyeye cezaları sığışmadığından, muktezâ-yı adalet olarak alem-i beka'daki mahkeme-i kübrâ'ya havale edildiği için, ekseriyetle burada cezaya çarpılmıyorlar.işte hadis-i şerifte $ mezkûr hakikata dahi işaret ediyor. yâni: dünyada şu mü'min, kısmen kusuratından cezasını gördüğü için dünya onun hakkında bir dâr-ı cezadır. dünya, onların saadetli âhiretlerine nisbeten bir zindan ve cehennemdir. ve kâfirler, madem cehennem'den çıkmıyacaklar. hasenatlarının mükâfatlarını kısmen dünyada gördükleri ve büyük seyyiatları te'hir edildiği cihetle, onların âhiretine nisbeten dünya, cennetleridir. yoksa mü'min bu dünyada dahi kâfirden manen ve hakikat nokta-i nazarında çok ziyade mes'uddur. âdeta mü'minin imanı, mü'minin ruhunda bir cennet-i maneviye hükmüne geçiyor; kâfirin küfrü, kâfirin mahiyetinde manevî bir cehennemi ateşlendiriyor. l.)"

zulm
zulüm, haksızlık.

zulm
zulüm ve karanlık

zulmanî
karanlık. karanlıkla alâkalı. karanlıklı ve karanlık gaflet uykusunda olan.

zulmânî
karanlık, sıkıntı.

zulmat
(zulümât - zulemât) (zulmet. c.) karanlıklar. kara gün. * dinsizlik ve zulüm devri.

zulmen
haksızlıkla, zulüm yaparak.

zulmen
zulüm ile, haksız biçimde.

zulmet
karanlık. * mc: sıkıntı.

zulmet
karanlık.

zulmet
zulmetler, karanlıklar.

zulmet-âlud
karanlıklı. karışık ve sıkıntılı.

zulmet-efzâ
(zulmet-fezâ) karanlığı artıran.

zulmet-i münevvere
efkâr-ı hâzırada cehl-i basiti, cehl-i mürekkebe kalbeden en mühim sebep. meçhul bir şeye parlak bir isim takmakla anladım zannetmek ve izah olundu zannetmektir. manyetizma, telepati, kuvve-i mıknatısıyye ve elektrik gibi isimleri takmakla o hârika hâdiseler izah olunmuş olamazlar.

zulmet-i müzevver
dedikodu, fitneden hâsıl olan azab ve mânevi karanlık.

zulm-ü mütehaccir
taş haline gelmiş, zulüm. (bak: sanemperest)

zu'lub
bez parçası.

zuluf
koyun, keçi, inek gibi hayvanların çatal tırnakları.

zu'luk
bir ot cinsi.

zulul
gün geçirmek. * işi gece yapmak. * (zıll. c.) gölgeler.

zulüm
haksızlık, eziyet, işkence.

zulümat
(bak: zulmât)

zulümât
zulmetler, karanlıklar.

zulümâtâbâd
karanlıklarla dolu.

zulümkâr
zulüm eden, zâlim.

zu'm
(zuum) bâtıl zan. şübhe. yanlış zan.

zûm
yanlış zan.

zu'miyyât
bâtıl, yanlış zanlarla alâkalı şeyler.

zumne
müzmin illet, zamanla yerleşmiş olan hastalık.

zu'mum
yorulmak.

zun
put, sanem.

zunbub
incik önünde olan kuru kemik.

zunun
zanlar. şübheler.

zunûn
zanlar, sanmalar.

zu'r
korku, havf.

zur
yalan. asılsız. uydurma.

zurafa
zarifler. zarif, hoş, tatlı ve nâzik konuşan, kibâr ve nâzik hareket eden kimseler.

zurafâ
zarifler, kibarlar, nazikler.

zurar
keskin bir taş.

zurba
f. zorba. bir işi zorla yaptıran. * kuvvetli, güçlü.

zurbayâne
f. zorbalıkla, zorbacasına.

zurbaz
f. kuvvet oyunları gösteren sanatkâr. bu oyunlar hünerden çok güce, kuvvete dayandıkları için, zor oyuncusu demek olan bu tabir meydana gelmiştir. eskiden cambazlar kuvvetli adamlar oldukları için ekseriyetle vücutlarının kuvvet ve metanetine delil olan görülmeğe değer numaralar da gösterirlerdi. meselâ bazı cambazlar koca bir taşı yerden alıp havaya atarlar ve taş aşağıya inerken, başlarının üstündeki lâstik topmuş gibi kâh göğüsleriyle, kâh arkalarıyla, kâh başlarıyla karşılayıp taşa vururlar, yere düşmeden tekrar havaya çıkarırlar ve böylece oynarlardı.bazan da koca su küplerini karşılarına alıp, koç dövüşür gibi karşıdan hızla gelip başlarıyla vurarak küpü parça parça ederlerdi. bu çeşit kuvvet oyunları gösteren cambazlara, zorbaz denirdi. (o.t.d.s.)

zurhane
f. spor salonu.

zurk
yonca içinde biten yaban otu.

zurkâr
f. zorlayan.

zurmend
f. güçlü, kuvvetli.

zuru'
inek ve benzeri hayvanların memeleri.

zuru'
meme. * süt veren hayvan memesi.

zurub
kısa boylu, şişman ve etli kimse.

zuruf
zarflar. kablar.

zu'rur
yaramaz huylu kişi. * kızılcık yemişi.

zutt
zencilerden bir kabile.

zuun-zaâyin-zâân-ez'ân
mıhfe içinde olan kadın.

zuyuc
meyletmek, yönelmek, eğilmek.

zuyuf
misafirler. geçici olarak duranlar.

zû-zeneb
kuyruklu. kuyruğu olan.

zü-
"""sâhip, mâlik"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

züaf
ağu. zehir.

zübâ
tepe.

zübab
şom. şer, kötülük. kovmak, uzaklaştırmak.

zübab
sinek.

zübâb
sinekler.

zübabe
sinek.

zübad
bir ot cinsi.

zübale
mum. kandil fitili.

zübana
yılan boynuzu. * akrebin kuyruğu ucundaki dikeni.

zübbad
değersiz şey. * kaymak.

zübd
tereyağı, kaymak.

zübde
netice, sonuç, hülâsa. * bir şeyin en mühim kısmı. * kaymak. * her nesnenin iyisi ve hâlisi.

zübde
öz, özet.

zübde-i kemâl
kemâlin en ileri derecesi.

zübde-i makal
sözün özü.

zübdî
tereyağıyla ilgili, tereyağına ait. tereyağlı cisimler.

zübed
köpükler. * (zübde. c.) özler, özetler, zübdeler, neticeler.

zübeh
bir ot.

züber
büyük demir parçası. (örs mânasına da gelir.)

zübeyr
(zübür. den) yazılı küçük şey.

zübeyr
yazılı şey.

zübeyr bin avvam (r.a.)
sahabe-i kiramdan ve aşere-i mübeşşeredendir. erkeklerin beşincisi olarak onbeş yaşında iken islâmiyeti kabul etti. resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ı muhafaza için ilk kılıç çekenlerdendir. bütün gazalarda bulunup çok yara aldı. mısır'ın fethinde bulundu. çok zengin olduğu hâlde bütün varını islâmiyete fedâ etti. namaz kılarken şehid edildi (hi: 67). namazını hz. ali (radıyallahü anh) kıldırdı.

zübre
büyük demir parçası. (örs mânasına da gelir.)

zübul
sararıp solma. buruşma. * pejmürdelik.

zübul-yafte
f. gübrelenip kuvvetlenmiş olan.

zübur
mektuplar. kitaplar.

zübye
tepe.

zübüd
netice, sonuç, hülâsa. * bir şeyin en mühim kısmı. * kaymak. * her nesnenin iyisi ve hâlisi.

zübür
kitaplar. mektuplar.

zücac
cam, şişe, sırça.

zücac
cam.

zücace
cam, şişe.

zücace
cam, şişe, sırça.

zücacî
camcı, şişeci, sırçacı.

zücaciyye
cam veya sırçadan yapılı kaplar.

zücal
oyuncu güvercin.

zücc
süngü arkasının demiri. * dirsek kenarı. * ok demiri.

zücle
insanlardan bir taife.

zücur
yasak etmeler, mâni olmalar, önlemeler. zorlamalar. eziyetler. kovmalar.

zücül
insanlardan bir taife.

züff
(züfâf) : az, kalil.

züffe
bölük, zümre.

züfr
ulu kişi, seyyid.

züfre
kükremek. gürlemek. * nefesi içeri çekip göğsünü öttürmek. * gam, tasa. * atın orta yeri.

züfyan
rüzgârın şiddetle esip sürüp götürmesi.

züguf
nazik, yumuşak gömlek. * geniş nesne.

züha'
miktar.

zühal
bir gezegen.

zühar
zorla içi geçmek. * şiddetle teneffüs etmek.

zühban
(zühub) (zeheb. c.) altınlar.

zühd
dünyaya rağbet etmemek. nefsâni zevk ve arzudan kendini çekerek ibâdete vermek.

zühd
din için dünyadan el etek çekme.

zühdî
zühde ait ve müteallik. zühde dair.

zühdiyye
fls: çilecilik. eziyet ve sıkıntılara katlanarak mânevi terakki sahibi olmağa çalışmak.

zühd-ü kalb
kalben dünyaya değil, Allah rızasına müteveccih olmak. kalbin dünya alâkalarından kesilmesi.

zühem
çirkin koku. * kedinin kuyruğu altında toplanan misk.

züheyr
küçük çiçek. çiçekcik.

zühluk
semiz,besili, şişman.

zühm
içyağı.

zühme
çirkin koku. * kedinin kuyruğu altında toplanan misk.

zühre
sabah yıldızı, çiçek.

zührevî
frengi ve bel soğukluğu gibi hastalıklar.

zührevî
frengi gibi hastalıklar.

zühruf
yaldız. yalancı süs. gösteriş. zinet. altın.

zühub
altınlar.

zühuk
bitip tükenme, mahvolma, yok olma. hükümsüz kalma.

zühul
uzak olmak, yerinden gitmek. uzaklaşmak.

zühûl
geciktirme, yanılma.

zühumet
yağlılık.

zühur
parlaklık. parıldama. zühuret. * çiçekler. ezhar.

zühûr
çiçekler.

zühuret
parlaklık, parıldama.

zühüm
yağlı ve kirli.

züka'
güneş.

zükae
malı çok olan, zengin.

zükak
sokak. * üveyik kuşunun sesi. * ses, avaz, sadâ.

zükam
nezle.

züke
hışım, gadap, hiddet, öfke. * üzüntü, gam, tasa.

zükk
üveyik kuşunun yavrusu.

zükme
kişinin son çocuğu. * çocuk doğarken çıkan ses. * ağır ve can sıkıcı kimse.

zükr
kalbdeki fikir, düşünce.

zükran
erkekler.

zükre
peklik. * keskinlik.

zükun
yüzün alt uçları. çeneler.

zükur
erkekler.

zükûr
erkekler.

zükuret
erkeklik.

zükûret
erkeklik.

zül
" ""sahibi"" mânâsında ön ek."

zü-l celal
celâl sahibi, Allah (c.c.) azamet, kibriyâ, izzet ve heybet sahibi cenâb-ı hak. (c.c.)

zü-l cemal
cemâl, lütuf, rahmet ve güzellik sâhibi Allah. (c.c.)

zü-l cenah
çok cihetli, çok taraflı, her yana gidebilir.

zü-l cenaheyn
iki taraflı. çitf kanatlı. * hem dünya hem âhirete âit. zâhiri ve bâtıni bilgisi geniş olan kimse. iki mânevi yol takib eden. iki ayrı meharet sahibi.

zü-l ecniha
kısım kısım, çok taraflı, çok kanatlı.

zü-l fikar
(zülfekar) resül-ü ekrem (a.s.m.) zamanında bir kâfire âit kılıç iken hz. peygamber (a.s.m.) bedir muharebesinde hz. ali'ye (r.a.) verdiği ve ucu iki kısma ayrılan meşhur kılıç.(mecâzen, şimdiki devirde hz. peygamber (a.s.m.) ve kur'an-ı kerim hakkında inkâra ve şüpheye düşenleri ilmen, aklen ikna edip, mânen küfrü kesen risale-i nur külliyatından çok mühim bir eserin ismidir. bu kitapta üç yüzden ziyade, râvileri ile birlikte hadis-i şerifler nakledilerek kur'an-ı kerim'in mu'cizeliği ve resül-ü ekrem'in (a.s.m.) hak peygamber olduğu isbat ve beyan edilmiştir.)

zü-l karneyn
iki boynuzlu. kur'ân-ı kerim'de adı geçen ve peygamber olup olmadığı tam bilinmeyen büyük bir hükümdar ismi. iki zülüflü yahut da şark ve garbın hakimi olduğu için böyle denilir. eski yemen padişahlarından birisidir. hazret-i ibrahim aleyhisselâm zamanında bulunup hazret-i hızır'dan ders almıştır. bazıları yanlış olarak bunu iskender-i rumî ile karıştırır. iskender-i rumî milâddan 300 sene evvel yaşamış ve aristo'dan ders almıştır. yemen'li iskender'e iskender-i kebir de denir. (bak: karn)

zü-l kavafi
ikiden fazla kafiyeli nazım şekli.

zü-l yedeyn
iki elliler, insanlar.

zülaka
(bak: zelâka)

zülâl
saf, berrak, tatlı, hafif, güzel, soğuk su. * yumurta akı.

zülâl
berrak, tatlı, güzel, soğuk, su.

zülâlî
(zülâliyye) yumurta akı özelliğinde olan maddeler. yumurta akına benziyen.

zülâl-i vasl
sevdiğine, muhabbet ettiğine kavuşmanın neticesi hâsıl olan tatlılık ve sürur.

zülam
parasız, züğürt.

zülcelâl
büyüklük sahibi.

zülcelâl
sonsuz büyüklük ve haşmet sahibi olan allah

zülcenaheyn
iki kanatlı, iki taraflı.

zülecniha
çok kanatlı, çok yönlü.

zülef
gecenin gündüze yakın saatleri. * yakınlık. * rütbe. menzile.

zülenkata
zeker. * kısa boylu kişi.

zülf
(zülüf). f. yüzün iki yanından sarkan saç lülesi.

zülf
zülüf, saç lülesi.

zülf
zülüf ve kaşlarındır

zülfa
yakınlık, yaklaşma.

zülfe
küçük saçak, püskül. * yazı ıstahlarındandır, sülüs yazısındaki eliflerin ucundaki çengele verilen addır. eliflerini ucundaki çengel, ufak saçağı benzediği için bu ad verilmiştir.

zülfe
gecenin gündüze yakın saatleri. * yakınlık. * rütbe. menzile.

zülfet
yakınlık.

zülf-i perişan
f. zülfün dağınık, perişan oluşu. sevgilinin saçının darma dağın oluşu. * mc: sevilen şeylerin, işlerin karma karışık oluşu.

zülf-i yâr
f. sevgilinin zülfü. * mc: menfaat, fayda, çıkar. * hatır, onur, şeref.

zülfikâr
hazreti alinin kılıcı.

zülfikârmisâl
zülfikâr gibi.

zülhuka
çocukların üzerine çıkıp kaydıkları nesne.

zülka
kaypak, düz yer.

zülkarneyn
eski  bir hükümdar.

zülkarneynmisâl
zülkarneyn gibi.

zülkum
boğaz.

züll
hakir olma, alçalma. zillette oluş. horluk.

züll
alçalma, horluk.

züllaha
arka ağrısı.

züll-i teslim
teslim olma alçaklığı.

zülul
vezinde eksik olmak.

zülzal
zelzele, deprem, sarsılma.

zülzil
etek ucu.

zülüf
zülüf ve kaşlarındır

zülül
yavaş ve başı yumuşak olanlar.

zümer
gruplar, zümreler.

zümer suresi
kur'an-ı kerim'in 39. suresi. mekkîdir.

zümh
yüce ve büyük olmak.

zü-mirre
halk. * hasen yahut bediî eserler.

zümmah
bahil, yaramaz kişi.

zümmâl
zayıf, korkak kişi.

zümmel
zayıf, korkak kişi.

zümre
bölük, cemaat, grup, takım, sınıf. cins.

zümre
bölük, gurup.

zümre
gruplar, zümreler.

zümre-i muvahhidîn
bir Allah'a inanmış ve o'nun emirlerinden ayrılmak istemeyenler. bir Allah'a inanıp başka fikre aldanmayanlar.

zümrüt
cam parlaklığında, güzel, yeşil renkte şeffaf bir süs taşı.

zümrüt
bir süs taşı.

zümuh
uzak olmak. * katı olmak.

zümum
ayıplamalar. kınamalar.

zümürrüd
zümrüt. * mc: çok yeşil olan renk.

zünabe
herşeyin ardı, arkası.

zünane
borcun ve iddetin bakiyyesi.

zünba'
akıllı, zeyrek kimse.

zünbâr
eşek arısı. * ufak taş parçası.

zünbur
eşek arısı. * ufak taş parçası.

zünbur
eşek arıları.

züneyb
küçük kuyruk, kuyrukçuk. * küçük sap, sapçık.

zünnar
ip. * hristiyan rahiplerinin veya puta tapanların, papazların bellerine bağladıkları örme kuşak. (rükûa mâni olduğu için kuşanılması islâmiyette küfür alâmeti sayılmıştır.)

zünnâr
papaz kuşağı.

zün-nun
(sahib-i nun) yunus peygamber'in (a.s.) bir namı. * mısır'lı ebul gayıd: tasavvufun büyük müessislerindendir. hi. 860'da vefat etmiştir.

zünub
günahlar. kabahatlar, suçlar. * (zeneb. c.) kuyruklar.

zünûb
günahlar, suçlar.

zünub
medeniyetin günahları ve kötülükleri

zü'nun
bir ot cinsi.

zünzün
gömlek eteği.

zür'a
bir miktar ekilmiş yer.

zürâfa
deveye benzer, boynu uzun ve art ayakları kısa bir hayvan. zürafa.

zürâfât
deveye benzer, boynu uzun ve art ayakları kısa bir hayvan. zürafa.

zürâfât
deveye benzer, boynu uzun ve art ayakları kısa bir hayvan. zürafa.

zürare
saçılan şey.

zür'e
aklık, beyazlık.

zürefa
zarif kimseler. (bak: zurafâ)

zürefâ
zarif kimseler.

züreyka'
aş çervişi. (aşın üstüne gelir)

züribe
enli ve iyi döşek.

zürka
mâvi, mâvimtırak renk.

zürkat
mâvi, mâvimtırak renk.

zürkum
çehresi gömgök kimse.

zürmanika
sof zırh.

zürnuk
küçük nehir.

zürra'
ekinciler. ziraatçiler.

zürrak
beyaz tüylü doğan.

zürre
darı.

zürriyat
zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

zürriyet
soy, nesil, döl, kuşak.

zürriyet
soy, nesil.

zürriyet
zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

zürriyet
zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

züru'
ekili tarlalar.

zürud
(zerd ve zered. c.) savaşçıların halka halka örülmüş zırhları.

zürur
ay, güneş ve yıldızın doğması.

zürzür
sığırcık kuşu.

züube
her nesnenin âlâsı, iyisi. * ağaç başında olan incecik budak.

züvaf
tez, hızlı, seri.

züval
yab yab, sallana sallana yürüyen kişi.

züvan
buğday içinde çok olan ve gökçek adı verilen kara tohum.

züvenn
kısa boylu.

züveyza'
kısa boylu.

züviyet
toplandı, dürüldü. (bak: zevy)

züvvar
ziyaretçiler. hal hatır sormağa gidenler.

züyuf
kalp akça, sahte para. mağşuş olmak, mağşuş akçalar.

züyuh-ezyâh
çok kıllı erkek sırtlan. (müe: zeyhâ)

züyul
ilâveler, ekler. kuyruklar. etekler. bir kitaba yapılan ilâveler.

züyur
süs. zinet.

züyut
yağ

zıa
işlenir toprak. tarla.

zıân
deve üstüne mahfe bağladıkları ip.

zıar
devenin ağzını bağlamak.

zıâr-zuur-ezâr
süt anası.

zıba'
sırtlanlar.

zıbâ
sırtlan.

zıbab
kertenkeleler. kelerler.

zıd
aksi, muhâlif, zıt. * nefret edilen, kerih şey.

zıd
zıt, aksi.

zıddân
iki zıt.

zıddeyn
birbirinin aksi olan iki şey. iki zıt.

zıddeyn
iki zıt.

zıddiyet
birbirine muhâlif, zıt olma hâli. zıtlık. birbirinden nefret etme. zıt fikir veya kanaat sahibi olanların durumu.

zıddiyet
zıtlık.

zı'f
iki kat. bir şeyin miktarca iki katı.

zı'f
bir şeyi iki katı yapan fazlalıklar. katlar.

zıfr
tırnak. çengel. pençe.

zıgn
kinler, garazlar.

zıhar
"iki şey arasında münasebet ve mutabakat meydana getirmek. iki şeyi birbirine mutabık eylemek. arka arkaya, mukabil kılmak. * karşılıklı yardımlaşmak. * fık: bir kocanın, karısını müebbeden mahremi olan birisinin bakması câiz olmayan bir yerine teşbih etmesi.meselâ, bir adam karısına, ""sen bana anam gibisin"" demesi gibi. bu halde karısı da ona haram olurdu. islâmiyetten evvel câhiliyet âdetleri olan ve bir nevi boşanma usulü sayılan bu çeşit hareketi islâmiyet men'etmiştir ve zecr için zıhar eden kimseye keffaret vaz' olunmuştur. (o.l.)"

zıhar
" kocanın karısına ""sen anam gibisin"" demesi."

zıhârâ
bir ihtiyaç için hazırlanıp saklanan nesne.

zıhare
elbisenin dış yüzü, dış tarafı.

zıhlil
dayanacak ve kayacak dar mekân.

zıhrî
bir ihtiyaç için hazırlanıp saklanan nesne.

zıhrıt
koyun ve deve burunlarından akan sümük.

zıkkî
deriden yapılmış su tulumu.

zılal
gölgeler.

zılâl
gölge.

zılale
gölgelik.

zılem-zılmân
deve kuşunun erkeği. * kaymağı alınmadan içilen süt. * hiç bozulmamış yerden kazılan toprak.

zılf
hayvanların çatal tırnağı.

zılf
zool: çatal tırnaklı olan hayvanların tırnakları. toynaklar.

zılf
koyun, keçi, inek gibi hayvanların çatal tırnakları.

zıll
gölge. * perde. * mc: sahip çıkma, koruma, himaye etme.

zıll
gölge.

zıll
gölgeler.

zıll-âlud
f. gölgeli.

zıllî
gölge ile alâkalı.

zıllî
gölgeli, gölge ile ilgili.

zıllîm
zulmü çok olan kimse. zâlim insan.

zıllîye
gölgeli.

zılliyet
zâhirî sahiplik. himaye edici olma. * gölgelik.

zıllîyet
gölgelilik.

zıllullah
cenab-ı hakk'ın namına yeryüzünde tasarrufta bulunan insan, halife. ilâhî kanunu tatbike çalışan halife ve pâdişahın nâmı.

zıll-ı zâil
geçen gölge.

zıll-ı zalil
koyu gölgeli yer.

zımad
ilâç. * merhemle yaraya sarılan sargı, bez.

zıman
zarar ve ziyana karşılık verilen bedel.

zımar
ele geçmesi mümkün olmayan kaybolmuş mal. alacak veya yeri bilinmeyen mal. * gizli kalmış hazine, iş veya şey.

zımn
iç taraf. * maksad, gaye. * açıktan söylenmeyip dolayısıyle anlatılan.

zımn
iç yüz, dolaylı anlatılan.

zımnen
açıktan olmayarak, dolayısıyla, ima yolu ile. içinden olarak.

zımnen
dolayısıyle.

zımnen
gizli cemiyet, dernek

zımnî
içinde saklı, gizli olarak. * kendiliğinden.

zımnî
saklı, gizli, örtülü.

zındık
dinsizlik.

zındık
dinsiz.

zındık
zındıklar.

zındık
zındıklar. Allah'a ve âhirete inanmayan dinsizler. içten inanmayıp zâhiren mümin görünen münafıklar.

zındıka
dinsizlik.

zındıka
dinsizlik, inançsızlık cemiyeti, komitesi

zınne
töhmet, kabahat.

zınnet
cimrilik, pintilik.

zı'r
süt anası.

zıra'
(bak: zirâ')

zırâb
bir ucu keskin yerli taş. * küçük tepe.

zırar
karşılıklı zarar vermek.

zırba'
maymuna benzer bir hayvan.

zırban
kokarca denilen küçük, kediye benzer, çirkin kokulu bir hayvan.

zırgam
aslan, gazanfer.

zırgam
arslanlar.

zırh
cevşen. * muharebe elbisesi, demirden örülmüş veya dökülmüş elbise.

zırh
savaş elbisesi.

zırhpuş
f. zırh giyinmiş, zırh giyen.

zırhpuşân
f. zırh giyinmiş, zırh giyen.

zırr
gömlek ve kaftan düğmesi. * tomurcuk.

zıvana
f. iki ucu açık küçük boru. * birbirine geçen şeylere açılan boru şeklinde delik.

zıvana
küçük boru.

zıvanadan çıkmak
taşkınlık göstermek. haddini aşmak, edepsizlik etmek.

zıya
ışık, nur, aydınlık.

zıya'
küçük çiftlikler, tarlalar.

zıyâ'
geliri olan bina. * tarla. çiftlik. * binasız arsa.

zıyf
misafirler. mihmanlar.

zıyk
(dıyyık - dıyk) dar. sıkıntılı.

zıyyık
pek dar.

çaba
cehd. gayret, herhangi bir işi yapmak için harcanan güç.

çabük
f. çabuk, seri, aceleli, hızlı, tez, hafif.

çabük-hırâmân
f. sür'atli yürüyen. çabuk yürüyen.

çabük-rev
f. çabukça giden.

çader-i kuhlî
sema, gök. * karanlık gece.

çâh
(çeh) f. kuyu. çukur.

çah
kuyu, çukur.

çâh-ı bün
kuyu dibi.

çâh-ı yusuf
hz. yusufun (a.s.) kardeşleri tarafından atılmış olduğu kuyu.

çâh-ı zemzem
zemzem kuyusu.

çak
f. iyi, güzel, sıhhatli, şişman.

çâk
çatlak, yarık.

çakacak
f. silahlı çatışmadan çıkan ses.

çakaloz
çakıltaşı atan bir nevi küçük top.

çâker
f. kul, köle.

çâkerâne
f. kölecesine, köle gibi.

çâkerî
f. abd'e, köleye ait. * kölelik. kulluk, abdlik, esirlik, cariyelik.

çakmaklı
ağızdan dolan ve tetik yerinde bir cins çakmakla ateş alan eski tüfek çeşitlerinden biri.

çakuç
f. çekiç.

çakçak
parça parça, yırtık pırtık. * kılıç ve emsâli şeylerin sesleri.

çakşır
ince kumaştan yapılan uzun bir çeşit şalvar. * kuşların ayağındaki tüy.

çal
isimlere önden eklenip, onun daima hareket edip oynamakta olduğuna işaret ve delâlet eder. meselâ: çal-at : durduğu yerde de hareket eden at. * bir şeyi şiddetle kapmaya delâlet eder. meselâ: çal-yaka: yakasından kapmak, şiddetle yakalamak.

çal
alnında ve ayaklarının üstünde beyazlık bulunan hareketli at.

çala
isimlerden önce kullanılarak, devam ve şiddetli ve pervasız kullanılmasını bildirir. meselâ: çalakalem: çabuk ve gelişigüzel ve ilmi olmayan yazı yazmak.

çalab
t. ilâh. mâbud. cenâb-ı hak, rab.

çalab
ilâh, rab.

çalak
f. yerinde durmayan, çabuk, oynak. dâima çalışan. her bir hareketi çabuk olan. * akıl ve ferâseti açık.

çalâk
atik, çabuk.

çalakî
f. çeviklik, süratlilik, tezlik.

çal-at
hareketli, yerinde duramayıp şahlanan at.

çalbus
f. dalkavuk, yaltakçı.

çalgı
müzik âleti. müzik, çalgı. (islâm âlimleri insanda maddi, hayvâni hisler ve hevesler uyandıran müziğin haram olduğunu bildirmişlerdir.)

çâlik
f. çelik çomak oyunu.

çâliş
f. savaşta düşmana karşı gurur ve naz ile yürüme. * mukabil, karşı durma. * savaş, muharebe, harp, ceng, mücadele. * birleşme.

çalçene
t. durmayıp konuşan, geveze.

çalım
tavır, eda. * kılıcın keskin tarafı, ağzı.

çam
f. eğrilme, bükülme. * salınma.

çâme
f. şiir ve gazel. manzume.

çâme-gûy
f. şair.

çamular
himalaya dağlarına bağlı bir dağ silsilesi.

çamulari
himalaya dağlarına bağlı bir dağ silsilesi.

çane
f. çene.

çap
f. basma, baskı, tab.

çapar
postacı.

çapkun
seri ve yorulmaz neviden iyi bir at cinsi.

çaplus
f. dalkavuk, yaltakçı.

çapûl
f. yağma, saldırı.

çapûlcu
düşman toprağına atla hücum edip yağma eden. akıncı, yağmacı.

çar
(slavca) eski rus imaparatorlarının ünvanları. * bulgar kralı.

çâr
f. dört. cihâr.

çar
rus imparatoru.

çâr
dört.

çâr
dört şey

çar
ister istemez, mecburen

çar naçar
f. ister istemez, mecburiyetle.

çar u yek
dörtte bir.

çâr-bâliş
f. evvelce padişahların ve makamca büyük olanların üzerlerine oturdukları dört katlı şilte. * dört unsur.

çâr-bâlişt
f. evvelce padişahların ve makamca büyük olanların üzerlerine oturdukları dört katlı şilte. * dört unsur.

çâr-cihet
dört cihet. cihat-ı erbaa.

çar-deh
f. ondört.

çâre
f. neticeye varmak üzere maniaları kaldırmak için tutulması icabeden çıkar yol. kurtuluş yolu. tedbir, yardım, yol. * hile. * bir def'a. * ayrılık.

çâre
çıkar yol, kurtuluş yolu.

çar-ebru
dört kaş. * bıyığı yeni gelmiş delikanlı.

çâre-cu
f. çâre arıyan.

çare-i halâs
kurtuluş çaresi.

çar-erkân-ı cuvanî
padişahın özel hizmetlerinde bulunan ve enderun'un azamlarından olan dört kişi hakkında kullanılan bir tabirdir.

çâre-sâz
f. çâre bulan.

çar-gâh
"f. dört taraf ki, bunlar; şark, garb, şimal, cenub'dur. * dünya, küre-i arz, cihan. * türk musikisinde bir makam adıdır."

çar-guşe
f. dört köşe. dört taraf. dört yön.

çarh
çark, tekerlek. * felek, gök, sema. * ok yayı. * elbisede yaka. * tef.* devreden, dönen. * çakır doğan. * talih.

çarh
çark, felek, talih.

çarha
f. ordunun ilerisinde bulunan askerlerin yaptıkları tâlim. * çıkrık gibi dönen yuvarlakça bir cins dolap.

çarh-ı ahdar
gök kubbe.

çariçe
(slavca) rus imparatoriçesinin nâmı.

çariçe
rus imparatoriçesi.

çark
f. (çarh-çerh) dönen pervaneli tekerlek. * vapur, değirmen ve dolap çarkı. * bir makinenin dönen tekerleği, çok zaman bu tekerlek makineyi çalıştırır. her çeşit tekerlekli makine. * dönerek işleyen âlet. * koz: birbiri içinde dönen feleklerden mürekkeb kâinat, felek, eflâk. * baht. talih. şans.

çark
dönen, felek, talih.

çark-ı felek
bir makine veya dolaba benzetilen gökyüzü. * mc: tâlih, baht. * yakıldığı zaman dönerek ateşler püskürten bir çeşit donanma fişeği. * bir nevi sarmaşıklı nebat çiçeği.

çarmıh
"f. (çar: dört; mıh: çivi) salib. suçluyu haça germek için kurulmuş, haç şeklinde darağacı. * geminin direkleri başından aşağıya inen kalın ipler."

çarmıh
suçluyu bağlamak için kurulmuş haç şeklinde ağaç.

çarnâçar
ister istemez.

çarpa
f. eşek, deve, koyun v.s. gibi dört ayaklı hayvanlar.

çarsu
f. dört taraf. dört tarafı olan şey. * çarşı, pazar.

çarta(re)
f. dünya, âlem, küre-i arz. * dört unsur. * dört teli olan kemençe.

çar-tak
f. çardak. * dört köşe çadır.

çârub
f. süpürge.

çârub-zen
f. süpürücü.

çaruğ
f. çarık.

çar-yar
dört dost. (hz. ebûbekir, hz. ömer, hz. osman ve hz. ali (r.a.) lerin nâmları.) dört halife, hulefâ-i erbaa veya ashab-ı güzin diye de ihtiramla anılırlar.

çar-yarî
f. çar-yâra ait. sünnîlik.

çar-yek
f. çeyrek, dörtte bir. * saatin dörtte biri, onbeş dakika. * mecidiye denilen gümüş sikkenin dörtte biri ki, beş kuruşluk bir gümüş sikkedir.

çar-zeban
f. geveze, çenesi düşük, lüzumsuz olarak konuşan.

çâr-çeşm
dört göz.

çâr-çiz
dört şey.

çarüm
f. dördüncü.

çarıyar
(bak: çaryâr)

çarıyâr
dört büyük halife.

çarşaf
yatağın üstüne serilen veya yorgana kaplanan bez örtü. * kadınların kullandığı baştan örtülen, pelerinli eteklikli sokak elbisesi. kadınların örtünmesi farzdır. bu maksatla çarşaf ucuz, pratik, hafif olması ve zengin fakir herkesin kolayca sağlıyabilmesi bakımından yaygın olarak kulanılagelmiştir. çeşitli renklerde olabilir. çarşaf kadar ucuz ve pratik islâma uygun başka bir giyecek yapılmadığı için, çarşaf giyenleri kınamak çok haksızlıktır. çarşaf zengin ve fakir ayrımını kaldırır. iç giyimi örttüğü için ailelerin birbirine özenerek israfa düşmelerini, gösterişi, çekememezlikleri ve bundan doğan huzursuzlukları önler. ferâce, car, cilbab denen örtüler de, bu tarz örtü çeşitlerindendir. (bak: tesettür)

çar-şeb
f. cilbab, ferace, çarşaf.

çar-şenbih
f. haftanın dördüncü günü. çarşamba günü.

çavele
f. güzel renkli bir cins gül. * eğri büğrü, yamuk.

çavuş
vaktiyle divanlarda hükümdarların hizmetinde bulunan yaver veya muhzır gibi subaylara denilirdi. tanzimattan evvelki osmanlı saray teşkilatında çavuşlar, padişahın yaverleri ve çavuşbaşı mabeyn müşiri idi. * onbaşıdan üstte ve assubaydan alttaki derecede olan asker. * işçilerin başları, şefleri.

çaçaron
itl. çok konuşan, çenesi düşük, geveze.

çaçele
f. postal, ayakkabı, çarık, pabuç.

çağ
zaman, vakit, esnâ, hengâm, mevsim. * yaş. * boy, kamet, tenâsüb, lüzumu derece semizlik.* devir, tarih çağları. (ilkçağ, ortaçağ, yeniçağ, yakınçağ.)

çağatay
cengiz han'ın oğlu çağatay han'ın ismine nisbetle mâvera-ün nehr taraflarında oturan doğu türklerine ve edebî lisan olarak kullandıkları doğu türkçesine verilen isimdir.

çağdaş
çağa uygun.

çağdışı
askerliğe alınma çağı dışında. * çağın fikirlerine felsefesine uymayan. bu mânada bazı kimselerin kelimeyi hakaret olarak kullanmaları dar görüşlülüğün ve cehaletin neticesidir. çünkü çağın insanlık için zararlı öyle fikirleri ve felsefeleri vardır ki, gelecek devirler bunu anladıkları zaman şimdi bunu benimseyenlerin zavallılıkları da anlaşılmış olacaktır. körükörüne çağın her düşüncesini benimsemek, müslümana yakışmaz. (bak: asrî)

çağla
(çağala) badem, erik, kayısı gibi yemişlerin yenebilen ham meyvesi.

çağlar
kayalara veya setlere çarparak, yerden köpürerek düşen su. şelâle, çağlayan.

çağrışım
"psk: bir idrakla kazanılan bir fikrin başka bir idrak (algı) ile kazanılan fikir arasında bağıntı kurulması, birinin diğerini hatıra getirmesidir. bu bağıntı zaman ve mekânda yakınlık, benzerlik ve zıdlık sebebiyle kurulur. sevap deyince günahın; abdest deyince namazın; cennet deyince cehennem'in de aklı gelmesi gibi..."

çağz
f. kurbağa. * korku, havf. * kapandığı halde hâlâ içinde cerahat bulunan yara. * ah ü fizar. inilti.

çaş
f. tahıl yığını, hububat.

çaşit
casus.

çaşni
çeşni, lezzet, tad. yemeğin tadına bakmak için ağza alınan miktar, tadımlık.

çaşt
f. kuşluk yemeği. * kuşluk vakti.

çeh
f. kuyu, çukur.

çehan
f. damlıyan, damlayıcı.

çehâr
f. dört, erbaa.

çehâr-deh
f. ondört.

çehâr-gâne
f. dört unsur.

çehâr-pâ
f. dört ayaklı hayvan.

çeharüm
f. dördüncü.

çehre
f. vech, yüz, surat. * mc: surat asmak, dargınlık. * görünüş, şekil, zahir.

çehre
yüz.

çehre-nümud
f.yüzünü gösteren, yüz gösterici.

çehre-perdaz
f. ressam.

çek
"çekoslovakya, bohemya ahalisinden olan ve çek'ce konuşan kavim ki, osmanlı metinlerinde ""çeh"" diye geçer."

çekan
f. damlamış, damlıyan.

çeki
odun gibi ağır cisimleri tartmada kullanılan 250 kiloluk ağırlık ölçüsü.

çekide
f. gürz ve topuz gibi eski zamanlarda kullanılan savaş âletleri. * damlamış.

çekimser
t. taraf tutmayan.

çekre
f. küçük su damlası. su serpintisi.

çelebi
efendi, kibar kimse. * mevlâna postnişinine verilen ünvan. * çelebi, sultan mehmed devrine kadar padişah oğullarına verilen ünvan idi. * mevlânâ soyundan gelenlerle, mevlevilerin büyüklerine verilen ünvan.

çelebi
efendi.

çelenk
f. eskiden kadınların süs için başlarına taktıkları mücevher veya madenlerden yapılmış sorguç. halka şeklinde çiçek veya yapraklı dal demeti. (cenazelere çelenk göndermek islâm âdeti değildir, israftır.)

çele-çepe
f. sağa sola.

çeleçepe
sağa sola.

çelipa
f. haç, put, sanem. * eğik ve kıvrık çizgi.

çem
f. naz ve eda ile salınarak yürüme. * ziynetli, süslü, düzgün. * cürüm, kabahat, suç. * taam, yemek. * mâna. * kazanılmış, toplanılmış.

çember
f. daire, def ve kalbur gibi şeylerin tahtadan olan dairesi. * fıçı ve tekerlek gibi şeylere takviye edip, dağılmalarını önlemek için etrafını çevirecek tarzda geçirilen demir veya tahta halka. * başa ve boyna bağlanan yemeni. * esirlik, bağlılık, kölelik. * geo: bir düzlemde bulunan sabit noktadan aynı uzaklıktaki noktaların meydana getirdiği geometrik şekil.

çemen
yeşil ve kısa otlarla kaplı yer, çimen. ağaç ve çiçekleri olan yeşillik, çayır. * pastırmaya konulan bir çeşit ot.

çemen
çimen, yeşillik.

çemenistan
f. bahçe, çimenlik.

çemenzar
f. yeşillik, çayır.

çemenzâr
çimenlik.

çenber
f. daire, def ve kalbur gibi şeylerin tahtadan olan dairesi. * fıçı ve tekerlek gibi şeylere takviye edip, dağılmalarını önlemek için etrafını çevirecek tarzda geçirilen demir veya tahta halka. * başa ve boyna bağlanan yemeni. * esirlik, bağlılık, kölelik. * geo: bir düzlemde bulunan sabit noktadan aynı uzaklıktaki noktaların meydana getirdiği geometrik şekil.

çend
f. kaç tâne? ne kadar? * birkaç. üç-beş gibi adet. * herhangi bir şeyin yüzde biri.

çendan
f. gerçi, her ne kadar. o kadar. pek o kadar.

çendan
gerçi.

çendî
f. bir müddet, biraz.

çendin
f. kaç, kadar, ne kadar, bu kadar.

çeneb
f. sünnet.

çeng
f. pençe. * el. * çalgı âletlerinden bir saz çeşidi. * eğri büğrü.

çengar
f. yengeç. * bakır pasından yapılan yeşil boya.

çengel
f. pençe. * bir şey asmağa yarayan alet. * orman, ağaçlık yer.

çengi
zil ve kaşık vurarak oynayan dansöz ve rakkase ki, ekseriyetle çingene kızlarındandır.

çep
f. sol, yanlış, falso.

çep ü rast
sağ ve sol.

çep şüden
f. solak olmak. * mc: doğruluktan yüz çevirmek.

çepel
kirli, bulaşık, karışık, çamurlu.

çep-endaz
f. hileci,hilekâr, hile yapan kişi.

çeper
cidar, duvar.

çera
f. niçin, niye böyle? * mer'a. otlak.

çerag
f. ışık. kandil. lâmba. mum. * kutlu, mutlu. * otlak. mer'a. * otlama. * tekaüd. * talebe.

çeragan
f. etrafı aydınlatma, şenlik. kandil donanması, çırağan.

çerag-çeşm
f. evlat, çocuk, veled, insan yavrusu.

çerakise
çerkesler. kafkasyada yerli bir kabilenin adı.

çeram
f. otlak.

çera-zar
f. otlak, çayır.

çerağ
çıra, lamba.

çerb
f. besili, semiz, yağlı. * muvafık, münasib, uygun. * temayüz, imtiyaz. diğerlerinden fazla ve üstün olma.

çerb-ahur
f. içinde yemi bol olan ahır. * bolluk içinde yaşıyan kimse.

çerb-dest
f. eli işe yatkın. sür'atli, eli çabuk.

çerbî
f. tatlılık, yumuşaklık.

çerb-pehlu
f. besili, semiz, gövdeli, yağlı.

çeres
f. zindan, hapishane. * zulüm, işkence. * mer'a, otlak. * üzüm teknesi.

çerh
f. çark. dolap. * felek. talih. * dingil üzerine dönen. * gök. * def. * zenberek. * mancınık. * elbise yakası. * ok yayı. * çakır gözlü doğan kuşu.

çerhiden
f. kendi etrafında dönmek.

çerkes
kafkas kavimlerinden biri. * bu kavme mensub olan kimse.

çerkes
çerkesler. kafkasyada yerli bir kabilenin adı.

çerm
f. hayvan ve insan derisi. post.

çespan
lâyık, uygun, münasib, muvafık, yakışır.

çespide
f. lâyık, uygun münasib, muvafık, yakışır.

çete
bölük, birlik, takım. bir reisin idaresi altında bulunan birlik. * asker bölüğü, müfreze. * çapulcu ve akıncı takımı.

çetin
sert. * inatçı, dik başlı. * zor, güç.

çetr
f. gece. * gölgelik, çadır, şemsiye.

çetr-i anberin
karanlık gece.

çetr-i nur
güneş, şems.

çetu
f. perde, örtü.

çetuk
f. serçe kuşu.

çevgan
f. cirit oyunlarında atlıların birbirlerine attıkları değnek. * baston, ucu eğri değnek.

çevik
t. tez hareketli. oynak. çabuk hareket edebilen.

çevik
çabuk davranan.

çevik
hareketli, çalışkan

çevik çalak
tez, hareketli, çalışan. yerinde durmayıp hareket eden.

çevikçalâk
çevik ve hızlı.

çeyrek
f. dörtte bir (bak: çâr-yek)

çeç
f. hububat elenen kalbur. * harman savurmakta kullanılan yaba.

çeçek
f. gül. çiçek. * gönül. * çiçek hastalığı. * vücutda çıkan ben.

çeş
"f. ""deneyen, sınayan, tadına bakan"" mânâsına gelerek kelimelere eklenir."

çeşan
f. topuz, gürz.

çeşende
f. tadıcı, tadan, tadına bakan.

çeşide
f. tadmış. tadılmış olan.

çeşiden
f. lezzetine bakmak. tadmak.

çeşm
f. göz. ayn. dide.

çeşm
göz.

çeşm
çeşmler, gözler.

çeşman
çeşmler, gözler.

çeşm-aviz
f. yüz örtüsü, peçe.

çeşm-aşina
f. göz aşinalığı olan, tanıdık.

çeşm-dar
f. bekliyen, gözliyen.

çeşm-deride
f. sıkılmaz, utanmaz, arsız.

çeşme
pınar.

çeşm-i âhu
ceylân gözü.

çeşm-i bed
kem göz.

çeşm-i dil
basiret. kalb gözü.

çeşm-i gazub
kızgın bakış.

çeşm-i giryân
ağlayan göz.

çeşm-i hoş-nigâh
güzel bakışlı göz.

çeşm-i istikbâl-binî
gelecek zamanı, istikbâli gören göz. kuvve-i kudsiye ve ferâset ve basiretle ileriyi bilen nazar.

çeşm-i mest
sarhoş göz, mest olmuş göz.

çeşmidîl
gönül gözü.

çeşmigiryân
ağlayan göz.

çeşm-zahm
nazar değme.

çeşn
(çeşen) f. bayram, îd. * düğün. * ziyafet, şölen.

çide
f. devşirilmiş, toplanmış.

çi-gune
f. nasıl, ne çeşit, ne türlü.

çihar
f. dört. (bak: çâr)

çihil
f. kırk (sayı). * mc: çok, ziyade, fazla.

çil
(çihil-çehl) f. kırk. * mc: çok.

çile
f. eziyet. sıkıntı. * iplik. * yay kirişi. * tas: dervişlerin kapalı bir yere çekilerek ibadetle geçirdikleri kırk gün.

çile
nefsi ıslah için bir yere kapanıp ibadet etmek.

çilehane
çile evi.

çilehâne-i uzlet
çile çekilen yer. yalnız başına ve çile içinde ibadet yapılan yer.

çilekeş
çile çekmiş. çile dolduran, dert çeken.

çille
farsça (40) rakamını gösteren (çihille) kelimesinin telaffuzunda aldığı şekildir. daha çok (çile) şeklinde söylenir. (bak: çile)

çim
f. rutubetten hasıl olan yosun.* kesilmiş çimenli yerler.

çimengâh
çimenli yer.

çin
"f. ""derleyen, toplayan"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

çîn
buruşukluk.

çine
f. kuş yemi.

çinende
f. devşiren, toplayan, toplayıcı.

çin-i cebin
alın buruşuğu. alın kırışığı.

çin-i ebru
kaş çatıklığı.

çin-i maçin
çin ve çin'in güney kısmı.

çînicebîn
alın buruşuğu.

çinimaçin
çin ve çinin güney kısmı.

çipil
gözleri ağrılı ve kirpikleri dökülmüş kimse. * çepel.

çirag
f. fitil, kandil, mum, lâmba. * çırak. * talebe, öğrenci, şakird. * tekaüd, emekli, emekliye ayrılmış olan kişi.

çire
f. niçin? çerâ?

çire-dest
f. becerikli, eli işe yatkın olan.

çiregî
f. bahadırlık, kahramanlık, yiğitlik. * ustalık. mâhirlik.

çirk
kir, pas, pislik, murdarlık, necaset. * yarada olan irin ve kan.

çirk-âb
f. pis su.

çirkâf
f. çirkef. pis su. pis. * terbiyesiz. edebsiz.

çirkef
pis su.

çirkin
f. güzel olmıyan. * çok kirli. * kanlı, irinli çıban veya yara.

çisan
f. ne gibi? nasıl?

çistan
f. bilmece.

çiz
f. şey. nesne.

çîz
şey.

çiznök
dane.

çiçekdanlık
çiçeklik.

çiçekdâr
çiçekli.

çocuk
on yedinci mektup

çolpa
f. bir ayağı sakat olan. * yürürken ilk defa sol ayağını atan. * mc: beceriksiz. eli yakışıksız.

çopra
balık kılçığı. * sık çalılık veya sazlık. * uzunca boylu olan tatlı su balığı.

çorak
verimsiz toprak.

çub
f. ağaç değnek, sopa. * çöp.

çuban
f. çoban, sığırtmaç.

çube
f. oklava.

çubek
f. değnek, sopa. davul tokmağı.

çug
f. su arkı. * boyunduruk.

çuha
sık dokunmuş yün kumaş.

çuhadar
ayak hizmetinde bulunan çuha elbiseli yahut çuhadan olan perdenin haricinde emre hazır bulunan hademe.

çun
f. (tâlil edatı) ne zaman ki, çünkü, şu sebepten ki, gibi, şâyet, zirâ, nasıl, niçin, çerâ.. den beri mânalarına gelir.

çun ü çira
f. nasıl ve niçin.

çunan
f. öyle böyle.

çunin
f. böyle.

çuval-duz
çuval dikmeye yarayan iğne.

çuvaldız
çuval ve ona benzer çul vs. dikmeye mahsus büyük iğne.

çömez
medresede talebeye ve müderrise hizmet ederek ilim öğrenen kimse. talebe yamağı.

çün
f. gibi. * zira, çünki, madem ki. * nasıl, nice.

çünan
f. böyle. bu şekilde. bunun gibi.

çünbek
f. atlama, sıçrama.

çünki
f. zira, şundan dolayı ki, şuna binaen ki, şu sebebden ki.

çüst
f. çevik, çabuk hareketli. seri-ül-hareke. * dar, sıkı. * muntazam, mükemmel, düzgün. yakışıklı.

çüstî
f. atiklik, çeviklik, çabukluk.

çıfıtlık
yahudilik, yahudi cinsiyet ve mezhebi. * münâfıklık.

çımacı
vapurda ve iskelede çımayı atıp tutmak vazifesiyle görevli tayfa.

çığır
t. yeni açılan patika yolu. * ayak izi ile karlı yerde açılan yol. * başkalarının da uyabileceği yeni bir tarz ve yol. * çığın açtığı iz, yol.(... hayat-ı içtimaiye-i beşeriyede bir çığır açan, eğer kâinattaki kanun-u fıtrata muvafık hareket etmezse hayırlı işlerde ve terakkide muvaffak olamaz. bütün hareketi şer ve tahrib hesabına geçer...l.)

çığır
patika, ince yol.

ömer (r.a.)
resül-ü ekrem'in (a.s.m.) ikinci halifesi, aşere-i mübeşşere'den ve sahabenin en büyüklerindendir. çok âdil, âbid, zâhid ve merhametli idi. fakirce yaşadı. adaleti, şecaat ve cesareti, ilâ-yı kelimetullah için fedakârlığı meşhurdur. çok hadis-i şeriflerle medhedildi. zamanında çok fütühat ve ilerleme kaydedildi. hilâfeti esnasında bütün âlem-i islâm, peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın devrindeki gibi huzur ve rahat içinde yaşadı. onbuçuk sene yedi gün, dünyada hiç kimseye nasib olmayan bir adâlet içinde halifelik yaptı, 63 yaşında iken şehid edildi. (r.a.)hak ile bâtılı ayırmada çok mâhir olduğundan resül-ü ekrem (a.s.m.) kendisine ömer-ül fâruk ismini vermiştir.bir zaman hz. ömer radıyallâhü anhu demiştir ki: üç şey olmasa hazret-i kibriya'ya göçmek isterdim:1- Allah yolunda yürümek.2- alnını toprağa sererek secde etmek.3- en güzel semereleri toplar gibi, sözün güzelini veren insanlarla sohbet etmek.

ömer bin farıd
(m. 1180-1234) kahire'de doğdu ve orada vefat etti. mütefekkir ve mutasavvıf olup büyük şâirlerdendir. divanı vardır.

ömer hayyam
çadırcı ömer mânâsında olan bu kelime, iran'ın meşhur hayâlperest ve içkiden çok bahseden bir şâirinin adıdır.

ömer ibn-i abdülaziz
(hi: 60-101) emevî devleti halifelerinden olup hz. ömer'in ahfadındandır. siyaset âleminde bir dâhi ve adâlette bir ikinci hz. ömer'di. malatya'yı rumlardan yüzbin esir mukabilinde satın aldı. zehirlenerek şehid edildi. (r. aleyh)

ömr
yaşama, hayat, yaşayış.

ömr
ömür, yaşama.

ömr
ömürler, yaşayışlar. * mes'ut hayat. hoşa gidecek garib ve tuhaf şeyler. * sinler, yaşlar.

ömre
farz olmayan hac.

ömr-ü cahim
cehennem hayatı.

ömr-ü câvid
ebedî hayat.

ömr-ü güzeşte
geçmiş ömür. geçmiş hayat.

ömr-ü hazin
hazin ömür. hüzünlü hayat.

ömr-ü sâni
ikinci hayat, âhiret hayatı.

ömr-ü tavil
uzun ömür.

ömr-ü zâil
geçici ömür, fani hayat.

örf
"insanlar arasında güzel görülmüş, red ve inkâr edilmeyip mükerreren yapılagelmiş olan şeydir. bu kelime; ihsan, ma'ruf, cud, sehâ, bezl ve atâ olunan, atiyye, tanımak, bilmek, biliş, ikrar eylemek, arka arkaya tetebbu ve tevâli etmek, Allah (c.c.) tarafından ulülemre ve sultana tevdi' olunan hüküm, müstahsen, yani hazret-i peygamberin (a.s.m.) iyi gördüğü şeyler, gibi mânalara gelir. * fık: şer'an ve şeriata bağlı. akl-ı selim sahiplerince müstahsen olup münker olmayan şey demektir. örf, şeriata eğer muhalif olursa, gayr-i meşru olur, onunla amel edilmez ve onun izâlesi lâzım gelir."

örf
âdet, gelenek.

örfen
örf bakımından, âdetlere göre.

örfen
âdet bakımından, gelenekçe.

örfî
âdete âit ve onunla alâkalı.

örfî
gelenekle ilgili, âdet olan.

örfî idare
(idare-i örfî) askerî kuvvete ihtiyacı gerektiren ve cemiyet hayatında zuhur eden müşkil hallerde vaktin icablarına göre ve vaziyet düzelinceye kadar sivil idare yerine askeri idare konması. sıkı yönetim.

örfî idare
sıkıyönetim.

örf-i nâs
f. insanların âdet edindikleri, beğendikleri alışkanlık hâlleri, an'aneleri ve telâkkileri.

örfiyat
örf, âdet ve geleneğe bağlı olan şeyler.

örfünas
insanlar arasındaki genel anlayış.

özr
özürler, mâniler, bahaneler, engeller.

özür
bir kusurun afvı için gösterilen sebep. * bahane, sebep. * mâni, engel. kusur, nakise, sakatlık. * fevz. zafer. * bir adamın kusur ve kabahatinin çok olması. * fık: abdesti bozucu ve devamlı olan şey.

özür
geçerli bahane, kusur, eksiklik.

özürhâh
f. özür dileyen. özür dileyerek affını isteyen.

öşr-ü mişar
onda birin onda biri, yâni yüzde bir.

öşr-ü mişar-ı aşir
binde bir.

öşrümişar
yüzde bir.

öşür
ondalık, onda bir. mahsullerden, kur'an-ı kerim hükümlerince onda bir olarak alınan zekât.

öşür
tek yıllık ürün veren buğday gibi mallardan alınan onda bir ölçüsünde zekât.

öşür
öşürler. arazi mahsüllerinden alınan onda bir nisbetindeki vergiler. * mahsül alan zengin müslümanların zekâtları.

übab
şiddetli ve taşkın sel suyu.

übatir
akrabasını arayıp sormayan kişi.

übbehet
ululuk, büyüklük, azamet.

übeyd
(abd. dan) kölecik, kulcağız.

übhet
ululuk, büyüklük, azamet.

übne
ağaç boğumu.

übud
ürkmek.

übülle
basra yakınında bir harap şehir. * bir miktar hurma.

übüvvet
(eb. den) babalık, atalık.

übüvveten
babalık sıfatıyla. atalık cihetiyle.

ücac
tuzlu, acı su.

ücahin
hizmetkâr. * aşçı. dost. * deyyus.

ücem
sık ağaçlık yerler.

ücem-ecmât
orman, sık ağaçlı yer.

ücra
"f. pek uçta ve kenarda olan. uzak. (bu kelime, arapça zannedilerek ""hücra"" yazılması yanlıştır.)"

ücrâ
uzak, pek uçta.

ücret
hizmet karşılığı verilen şey.

ücret
işin karşılığı.

ücret
ücretler.

ücum
kale.

ücun
suyun renginin ve tadının bozulması.

ücur
ecirler, sevablar.

ücur
bir iş, bir hizmet mukabilinde verilen şey. * ahirete aid mükâfat, hayır ceza. * ücret, mukabil, karşılık. sevab. * tıb: kırılan bir uzvun sarılması.

ücurat
ücretler.

ücümm
medine ehlinin taştan yaptıkları hisar. * sığınacak yer. * damlı dört köşeli ev.

üdeba
edibler, edebiyatçılar. * edeb sâhibleri. zarif kimseler.

üdebâ
edebiyatçılar.

üdüd
kuvvet. * yetişmek. * ric'at etmek.

üff
of!

üffe
necis, pis.

üfhud
yetişmiş çocuk.

üfhus
kayalarda olan kuş yuvası.

üfkuhe
şaşılacak şey.

üfn
hamâkat, ahmaklık.

üfnun
hâl. nev, çeşit. saçma sapan söz. dedikodu.

üfnûn
değişiklikler. * işler, şartlar, hâller. * sarmaşık gibi birbirine sarılmış sık ağaç dalları.

üftade
f. düşmüş. fakir, biçare. * âşık, tutkun.

üftâde
düşkün, çaresiz.

üftade
f. düşkünler. tutkunlar. âşıklar.

üftadegân
f. düşkünler. tutkunlar. âşıklar.

üftadegî
f. düşkünlük, biçarelik.

üftan
f. düşen. düşerek.

üfuk
(efk) yalan söylemek. * kaçmak. * bir işten sapmak.

üful
batmak, kaybolmak. * mc: ölmek.

üf'ule
vazife, görev.

üf'uvan
erkek yılan.

üfçe
f. bostan korkuluğu.

üfürre
karışmak.

ühan
kin tutmak.

ühbe
yolculuk veya asker için hazırlanmış elbise ve malzeme. * süt.

ühciyye
(ühcüvve) hicvetmeğe sebep olan şey.

ühcüvve
hicvetmeğe sebep olan şey. * yerme, hicvetme.

ühkume
alaylı söz veya hal.

ükel
lokmalar.

ükel
lokma.

ükile
gıybet.

ükl
(ükül) meyve, yiyecek, azık. * zekâ.

ükle
lokma.

ükle
lokmalar.

ükne
çukur içinde olan kuş yuvası.

ükre
yuvarlak nesne. top. * çukur.

ükrume
kerem, bahşiş, lütuf.

üksum
çimenlik yer. çayırı bol ve güzel olan bahçe.

üksus
sarmaşık.

ükule
sürüden ayırıp beslenilen koyun.

ükzube
yalan. uydurma, söz.

ükül
(ükül) meyve, yiyecek, azık. * zekâ.

ülbe
kıtlık. * açlık.

ülbub
kiraz çekirdeği.

ülema
âlimler.

ülfet
"alışma, alışkanlık. birisiyle münasebette bulunmak. ünsiyet. ahbablık, dostluk. huy etme. görüşme, konuşma.(insanları fikren dalâlete atan sebeblerden biri; ülfeti, ilim telâkki etmeleridir. yâni me'lufları olan şeyleri kendilerince mâlum bilirler. hattâ ülfet dolayısıyla âdiyata teemmül edip ehemmiyet vermezler. halbuki ülfetlerinden dolayı mâlum zannettikleri o âdi şeyler birer hârika ve birer mu'cize-i kudret oldukları halde, ülfet sâikasiyle onları teemmüle, dikkate almıyorlar; ta onların fevkinde olan tecelliyat-ı seyyâleye im'an-ı nazar edebilsinler. bunların meseli deniz kenarında durup, denizin içerisindeki hayvanata ve sâir garip halâtına bakmıyarak yalnız rüzgâr ile husule gelen dalgalara ve şemsin şuâatından peyda olan parıltısına dikkat etmekle mâlik-ül bihâr olan Allah'ın azametine delil getiren adamın meseli gibidir.i'lem eyyühel-aziz! insanların arza âit mâlumat ve müsellemat-ı bedihiyatları ülfete mebnidir. ülfet ise, cehl-i mürekkeb üstüne serilmiş bir perdedir. hakikate bakılırsa zannettikleri ilim, cehildir. bu sırra binaendir ki, kur'an, âyetleriyle insanların nazarını me'lufatları olan şeylere çeviriyor. âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler atar. insanın kulağından tutar, başını eğdirir. o ülfetin altındaki havârik-ul-âdât mu'cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir. m.n.) (bak: tefekkür)"

ülfet
alışma, alışkanlık.

ülfet
alışkanlık kazanma

ülfetger
f. ülfet eden. ülfet edici.

ülhiyye
çocuk oyuncağı, oyuncak.

ülhüvve
oyuncak, çocuk oyuncağı.

ülinnüha
(üli-n nühâ) akıllı kimseler.

ülker
ülker yıldızı, bir yıldız topluluğu.

ülkü
"bazı öz türkçecilik taraftarlarınca kullanılmış bir kelimedir. divan-ı lügat-ıt türk'te ""peyman"" mânasına geldiğine merhum a. hamdi elmalılı işaret ediyor: ""ahd ü misak"" da denir. emanî, ideal mânâsına kullananlar varsa da yanlıştır."

ültimatom
(oltimatom) fr. kat'i ve dönülmez söz. son söz. * bir devletin başka bir devlete verdiği ihtar.

ül'ube
piyes, oyun.

üluf
binler. (bak: uluf)

üluhiyet
ilâhlık. * Allah'ın kâinattaki tasarruf ve hâkimiyeti ile herşeyi kendisine ibadet ve itaat ettirmesi.

ülya
pek yüce.

ül'üban
oyuncu, aktör.

ülüm
f. bölük, takım, cemaat.

üma'
kedi miyavlaması.

ümdud
usûl, âdet, görenek.

ümduha
medhedilmeğe sebep olan hal veya iş.

ümem
ümmetler. milletler.

ümem
ümmetler, milletler.

ümem-i sâlife
geçmişteki ümmetler. islâmiyetten evvel diğer peygamberlere tâbi olmuş ümmetler.

ümena
emin kimseler. eminler. emniyet sahibleri.

ümera
emirler, beyler. seyyidler. şerifler. * yüksek rütbeli zabitler.

ümerâ
emirler, beyler.

ümhud
çömlek. * tuzluk.

ümid
f. ummak. emel. arzu. intizar. umut. rica.

ümid
umut.

ümidbahş
f. ümitlendiren, ümit veren.

ümidbeste
f. ümitlenmiş, ümit bağlamış.

ümidgâh
f. bir şey ümit edilen yer veya makam.

ümidkârâne
ümit edercesine.

ümidvâr
"f. ümitli. ümit besleyen.(evet, ümidvâr olunuz; şu istikbal inkılâbı içinde en yüksek gür sadâ, islâmın sadâsı olacaktır. m.) (rahmet-i ilâhiyyeden ümid kesilmez. çünkü cenab-ı hak bin seneden beri kur'anın hizmetinde istihdam ettiği ve ona bayraktar tayin ettiği bu vatandaşların muhteşem ordusunu ve muazzam cemaatını muvakkat arızalarla inşâallah perişan etmez. yine o nuru ışıklandırır ve vazifesini idame ettirir... m.)"

ümidvâr
ümitli.

ümluc
yaprak. * selvi yaprağına benzer uzun, karışık bir ot.

ümluc
fidanlar, yapraklar, uzun yapraklı otlar.

ümlud
kamış dalı.

ümm
ana, anne, vâlide. nine. * asıl, esas. * başlıca olan şey.

ümm
anne.

ümm
analar. * esaslar, asıllar. * islâmî ana eserler. me'haz olabilecek kıymetli ilmî eserler.

ümman
emin kimse. emniyetli kişi.

ümmehat
analar. * esaslar, asıllar. * islâmî ana eserler. me'haz olabilecek kıymetli ilmî eserler.

ümmehât
analar.

ümmehât-ül mü'minîn
mü'minlerin anaları. peygamberimiz resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın mübarek zevceleri.

ümmet
cemaat, kavim, taife. * bir hâkim milletin ashabından olan hey'et-i içtimaiye. * bir peygambere inanıp onun yolundan giden insanların hepsi. bir peygamberin hakka davet ettiği cemaat. * bir dille konuşan millet. * arkasına düşülecek bir cemaat veya tarikat.

ümmet
bir peygambere inanan topluluk.

ümmet
ümmetler. milletler.

ümmetî
ümmetim!

ümmet-i kaime
hakşinas, doğru, doğrudan ve Allah için kalkan, müstakim ve âdil ümmet.

ümmi
anasından doğduğu gibi kalmış ve tahsil görmemiş, mekteb ve medresede okumamış kimse. yazı yazmak bilmeyen. (ümmi ile câhil arasında fark vardır. ümmi yalnız okuyup yazmak bilmiyendir. câhil ise, okuyup yazmak bilse de, bir şey bilmiyen kimsedir, her ümmi câhil değildir.) * anaya mensub olan.(mefhar-i âlem (a.s.m.) hiç bir mektebde, medresede ve hiçbir beşerden tahsil görmeden, ümmiliğiyle beraber, evvel, âhir ilimlerle mücehhez olması, âlem-i islâma, âlemlere ve dünyaya rahmet olması ve onun bir misli ve benzeri bulunmaması, en büyük mu'cizelerden ve hak peygamber olduğuna dair en mühim delillerdendir.)

ümmî
okuma yazma bilmeyen.

ümm-i seleme
(mi: 542-626) ümmehât-ı mü'minînden olup, resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın son vefat eden zevcesi idi. 378 hadis-i şerif rivayet etti. (r.a.)

ümmi sinan
(vefatı hi: 958, mi: 1551) halvetî tarikatı, sinaniye kolunun piridir. bursa'lı olduğu nakledilir. karaman'lı olduğu hakkında da rivayet vardır. risale-i şerife-i istanbulî ümmi sinan adında bir eseri vardır. (r. aleyh.) (osmanlı müellifleri sh: 214)

ümmiyane
f. bir şey bilmiyormuşçasına. ümmilere yakışır halde. okur yazar olmadan.

ümmiyet
ümmi oluş. ümmi kimsenin hali. okur-yazarlığı olmamak.

ümmîyet
ümmilik.

ümmiyye
analık, annelik.

ümm-üd dem
kırmızı kan damarlarında görülen kabarma. bu nabız damarlarından birisine açılan kan kesesi.

ümm-üd dimağ
beyin zarı.

ümm-üd dünya
dünyanın anası. mısır.

ümm-ül bilâd
mekke-i mükerreme.

ümm-ül habâis
şarap, rakı gibi haram olan içki.

ümm-ül kitab
kitabın anası, esası. levh-i mahfuz ve ilm-i ilâhî. (yâni: kur'ân, ilm-i ilâhîde, levh-i mahfuz'da ezelî ve ebedî olarak mahfuz bulunduğundan kur'anın aslı ve anası mânasında kullanılan bir tabirdir.) * kur'an-ı kerim'in müteşabih olmayan muhkem âyetlerine de kitabın anası, esası mânasında ümm-ül kitab denilir. * fâtiha suresi. * diğer bir mânada bütün müsbet ve faydalı kitabların anası ve mercii olarak kur'an-ı kerim'e de denir.)

ümm-ül kurâ
mekke-i mükerreme.

ümm-ül kur'an
fâtiha suresi.

ümm-ül veled
huk: çocuğunun kendi efendisinden olduğunu söyleyen çocuk doğurmuş cariye.

ümm-ün nâfi'
tavuk.

ümm-ün nücum
gök. sema.

ümm-üt taâm
buğday.

ümm-üt tarîk
ulu yol. yüce yol.

ümm-üt târık
deve kuşu.

ümniyye
umut, ümid. * arzu, istek, talep. * niyet, kuruntu.

ümsüle
örnek olarak verilen beyit. misal olarak gösterilen mısra.

ümumet
(ümm. den) annelik, analık.

üm'uz
keçi veya karaca.

ümüldan
taze fidan. körpe dal. * genç, güzel. * ince ve narin vücud.

ünafi
büyük burunlu kimse.

ünah
süstlük, zayıflık.

ünan
inleme.

ünas
halk. insanlar.

ünbub
(ünbube) kamıştaki boğum arası kısım. * parmak uçları. * tüp. ince boru.

ünbube
kamış gibi boğum, boğum olan şeyler. içi boş olan fen âletleri, borular.

ünbuse
çocukların oyunu.

ünbuş
(ünbûşe) bitki kökü. kökü yerden takımıyla birlikte çıkarılan fidan.

üncuc
hızlı yürüyen at.

üncur
şişe kılıfı.

ünf
sertlik, kabalık.

ünkua
yağ biriken yer.

ünma
içi saman veya ot doldurulmuş şey.

üns
alışkanlık, alışma. * arkadaş. hemdem.

üns tutmak
alışmak, birlikte düşüp kalkmak.

ünsa
dişi. kadın, kız.

ünsa-üns
sıkıfıkı konuşma.

ünsî
(ünsiye) alışmış, ünsiyet etmiş, sokulgan. * arkadaş.

ünsiyet
alışkanlık, dostluk. birlikte düşüp kalkmak. ahbablık.

ünsiyet
alışkanlık, dostluk.

ünsiyetkâr
birbirine alışmış.

ünsiyetkârâne
birbirine alışmışçasına.

ünuf
henüz daha yedirilmemiş olan çayır. * (enf. c.) burunlar.

ünuset
dişilik. müennes oluş.

ünûset
dişilik.

ünvan
isim. lâkab. adres. * önsöz, mukaddeme.

ünvân
nam, lâkap.

ünvan-ı mülâhaza
"bir şeyin hakikatını bir derece düşünebilmek için olan isim, tabir ve vasıta.(mi'raciyedeki mâceralar, mâlumumuz olan mânalarla, o kudsi ve nezih hakikatları ifade edemiyor. belki o muhavereler birer ünvan-ı mülâhazadır; birer mirsad-ı tefekkürdür ve ulvi ve derin hakaika birer işarettir ve imanın bir kısım hakaikına birer ihtardır. ve kabil-i tabir olmayan bazı mânalara birer kinayedir. yoksa ma'lumumuz olan mânalar ile birer mâcera değil. biz hayalimiz ile o muhaverelerden o hakikatları alamayız; belki kalbimizle heyecanlı bir zevk-i imanî ve nuranî bir neş'e-i ruhanî alabiliriz. m.)"

ünzuha
gurur, kibir, büyüklük.

ünün
ayağı ve burnu kırmızı, vücudu kara olan bir kuş.

ünşude
manzume. şiir. * yüksek sesle okunan şiir. * darb-ı mesel (atasözü) derecesinde kullanılan meşhur beyit veya mısrâ.

ünşuta
düğüm, ilmik.

ürba
belâ, mihnet.

ürbe
büklüm. * düğüm. * hile.

ürbun
pey akçesi, pey olarak verilen para.

ürcuce
salıncak.

ürcufe
yalan. uydurma söz.

ürcuha
salıncak.

ürcuze
(recez. den) edb: mısraları kafiyeli, kısa vezinli nazım. (bak: kaside)

ürcuze
mısraları kafiyeli, kısa vezinli şiirler, kasideler.

ürd
f. gibi, benzer.

ürdünn
uyuklamak. * bir büyük ırmak.

üren
köpek ürümek, havlamak

ürk
mekân, mevki.

ürmule
ergen delikanlı.

ürne
taze peynir. * keler tuzağı olan yer.

ürviyye
dağ keçisinin dişisi.

üryan
çıplak.

üryan
çıplak.

üryani
ince kabuklu erik türü

ürümek
f. havlamak. (it ürür, kervan yürür)ürüyen köpek ısırmaz: tehdit savuran, işi gürültüye boğan kimselerden yılmamak lâzım geldiğini anlatır.

üsal
çok miktar mal.

üsame
davar otlatmak. * arslan.

üsame bin zeyd (r.a.)
resül-ü ekrem aleyhissalâtü vesselâm'ın azadlısı olan zeyd bin harise'nin oğludur. meşhur sahabedendir. 128 hadis-i şerif rivayet etmiştir. 75 yaşında iken 54 yılında vefat etmiştir. (r.a.)

üsara
(üsârâ) esirler. harbde teslim alınanlar. * köleler.

üsare
vücud bezlerinden akan faydalı su. sıkılmış şeylerden çıkan su. öz su.

üsbu'
hafta. yedi günlük zaman.

üsbu'
haftalar, yedi günlük zamanlar.

üsbube
sövme, küfür.

üsbuî
(üsbuiyye) haftalık.

üsera
(üsârâ) esirler. harbde teslim alınanlar. * köleler.

üserâ
esirler.

üsfiyye
üzerine tencere koyup yemek pişirilen ocak taşı.

üsir
yaranın iyi olduktan sonra kalan izi.

üskub
sıra ile dikilmiş olan ağaçlar. * kunduracı. * dökülmüş olan, akan su. * demirci.

üskuf
kâfirlerin kadısı ve ruhbanları.

üskuf
piskoposlar, başpapazlar, metropolitler.

üskun
koruk halinde hurma salkımı.

üskutuss
(rumcadan) cevher, asıl, unsur, madde.

üsküdar
mushaf cildi.

üsküffe
eşik tahtası.

üskür
f. kirpi.

üslem
el arkasında hınsırla pınsır arasındaki damar.

üslub
tarz, yol. biçim. ifade tarzı. dizmek.

üslûb
anlatım biçimi.

üslub
üslublar. tarzlar. cihetler.

üslûbperest
üslûba aşırı düşkün.

üslub-perestlik
kelâmın mâna ve maksada uygunluğuna değil de, ifade tarzının güzelliğine önem vermek.

üslub-u âdî
alelâde ifade tarzı. ifadesinde hiçbir üstünlük bulunmayan tarz.

üslub-u âlî
edb: üstün ifade tarzı. ifadenin yüksek ve nezih olanı.

üslub-u hakîm
edebî san'atlardan biridir. sorulan bir suale, soranın halini nazara alarak başka bir sual gibi telâkki edip, ona göre cevab vermek demektir. meselâ : bazı ashab resulüllah'a (a.s.m.) hilâlin ince başlayıp, kalınlaşarak bedr şekline gelip, sonra yine başladığı şekle dönmesinin sebebini sordular. bunun cevabı onlara lâzım olmadığı için, kur'ân-ı kerim o vaziyetin neticesine terettüb eden hikmeti, yani ayın takvimcilik yaptığını söylemiştir. çünkü bu, soranlar için daha mühim ve anlaşılması daha kolaydır.

üslub-u mücerred
(sade üslub) bu üslupta tabiîlik, akıcılık, selâset, kısalık, mânâ ve maksada kifayet sıfatları vardır. bu üslup, âlet ilimlerinde, ders kitablarında, konuşmalarda ve beşerî muamelelerde kullanılır.

üslub-u müzeyyen
(ziynetli ve parlak üslub) bu üslub tergib ve terhib (teşvik etme ve sakındırma) gibi hususları tazammun eder. hitabiyat ve iknaiyatta kullanılır.

üslûbşiken
üslûbu bozan.

üsr
sidik tutulması, sidik zoru.

üsre
cemaat, topluluk.

üsruş
f. güzel ses.

üsrüb
f. kurşun.

üss
esas, asıl. kök, temel. * askerlikte herhangi bir düşman hücumuna karşı esas dayanak olmak üzere önceden hazırlanmış yer. * harb gemilerinin, noksanlıklarını tamamladıkları yer. * mat: bir sayının hangi kuvvete çıkarıldığını gösteren sayı.

üss
esas, kök, temel.

üss-ül esas
hakiki sağlam temel.

üss-ül harekât
askerî harekâtın başlangıcına esas olan yer.

üssülesâs
esasların esası.

üst perdeden başlamak
ağız bozmak, sert konuşmak.

üstad
(üstaz) ilim veya san'atta üstün olan kimse. usta, san'atkâr. muallim, profesör. bilgide veya san'atta veya amelde meharetli zât.

üstad
ilimde ve sanatta üstün olan kimse, büyük muallim.

üstad
bediüzzaman said nursî

üstadane
f. üstâda yakışır surette. ustaca.

üstadane
üstad gibi.

üstadî
f. üstadlık, ustalık.

üstad-ül beşer
beşerin bütün insanlığın üstadı, hocası, daha bilgili ve ârif. muhammed aleyhissalâtü vesselam.

üstad-ı a'zam
en büyük üstad. muallimlerin en üstünü ve reisi olan.

üstad-ı ezelî
cenab-ı hak. bütün ilim ve bilgilerin, marifetlerin öğreticisi. alîm-i mutlak ve hakîm-i ezelî.(... hem maden-i kemalât ve muallim-i ahlâk-ı âliye olan o dellâl-ı vahdaniyet ve saadet kendi kendine söylemiyor, belki söylettiriliyor. üstad-ı ezelîsinden ders alır, sonra ders verir... m.)

üstad-ı küll
herkesin üstadı. her çeşit ilimde çok ileri bilgisi olan.

üstah
f. edebsiz, hayasız, utanmaz kimse.

üstam
f. güvenilir, itimad edilir, inanılır, emin. * gümüş veya altından yapılmış üzengi, at eyeri.

üstibah
masura.

üstun
f. direk. sütun.

üstur
f. at, katır davar gibi dört ayaklı hayvan.

üsture
"edb: efsane, uydurma hikâye demek olan ""esâtir"" kelimesinin müfredidir."

üstûre
efsane, uydurma hikâye, mitoloji.

üstühan
f. kemik.

üstühanpâre
kemik parçası.

üstükus
cevher, madde, asıl. * geometri.

üstükusât
cevher, madde, asıl. * geometri.

üstümm
deniz suyunun toplandığı yer.

üstümme
orta, vasat.

üstüre
f. ustura.

üstüvane
geo: silindir. direk şeklindeki sütun. içi boş direk şekli.

üstüvar
f. kuvvetli, dayanıklı, sağlam, muhkem. * güvenilir, itimad edilir.

üstüvari
f. sağlam, kuvvetli, emniyetli.

üsun
suyun tad ve renginin değişmesi. * bir kimse kuyuya girdiğinde buharından veya murdar kokulardan dolayı aklının gitmesi.

üsve
beraberlik. * halka reis olmak. * dert ortağı. sâdık arkadaş. manevî tabib. * nümune ve örnek tutulacak olan insan.

üsvet
beraberlik. * halka reis olmak. * dert ortağı. sâdık arkadaş. manevî tabib. * nümune ve örnek tutulacak olan insan.

üsür
yara izi. * kılıcın rengi ve cevheri.

ütam
sidik tutulması. idrar tutukluğu.

ütrur
subaşı oğlanı.

üvam
susuzluk.

üvera'
ateş ve güneş harareti. * susuzluk harareti.

üveyl
çığlık, vâveylâ.

üveys-el karanî
hz. ebu bekir ve ömer (r.a.) devirlerinde medine-i münevvere'de çok hürmet gören ve tabiînin büyüklerinden olup hadis-i şerif ile medh ü senâsı yapılan büyük bir veli. peygamberimiz (a.s.m.) zamanında yaşamış ise de vâlidesine çok hürmetinden dolayı peygamberimizle görüşememiş, fakat ona bütün ruh u canı ile bağlı kalmıştır. sıffîn muharebesinde hz. ali'nin (r.a.) askerleri arasında şehid düşmüştü. (hi: 37) veys diye de anılır.

üveysî
"(üveysî tarzı) veysel karanî hazretleri gibi sevdiği ve kendisine bağlı olduğu zatı görmeden ve gaybî olarak olan muhabbet ve bağlılık; ve bu muhabbetle bağlı olduğu zattan manevî feyz almak tarzı."

üyel
dağ keçisi.

üyum
yılan.

üzâ-ezy
içinde su birikmiş çukur yer.

üzani
kulakları büyük olan adam. (merkepten kinaye olarak söylenmiştir.)

üzeyir
kurânda adı geçen mübarek bir zat.

üzeyr
(a.s.) kur'an-ı kerim'de ismi bulunan büyük zâtlardandır. peygamber olup olmadığı hakkında ihtilâf vardır.

üzfur
tırnak.

üzlufe
sarp kayalı yer.

üzn
kulak. işitme organı.

üzn
kulaklar.

üzn-ü dâhilî
iç kulak.

üzuf
yakın olmak, yaklaşmak.

üçüncü
otuz ikinci sözün üçüncü mevkıfında yer alan bölüm

üşabe
ırkı, nesebi karışık adam. * karışık cemaat. * rüşvet ve hırsızlık gibi yollarla elde edilen kazanç.

üşbe
kurt, böcek.

üşer
dişlerini birbirine sürüp keskinleştirmek.

üşgule
uğraşılacak iş. meşguliyet.

üşgur
f. oklu kirpi.

üşhub
süt sağılırken çıkan ses.

üşkufe
f. çiçek.

üşkuh
f. ululuk, büyüklük, şan ü şeref.

üşküfte
f. açılmış çiçek.

üşkür
mest içine dikilen astar.

üşne
yosun.

üştülüm
f. kavga, gürültü.

üştülümkâr
f. kavgacı, gürültücü.

üştür
f. deve.

üştürbân
f. deveci.

üştürdil
f. kinci, fesatçı, hasedçi.

üştürek
f. dalga. mevc.

üştürgav
f. zürafa.

üştürhu
f. deve huylu. kinci, hased eden.

üştürmurg
f. deve kuşu.

ıbare
beyan etmek, açıklamak.

ıbb
yük dengi, ağır yük.

ıblık
erkek.

ıbt
(ıbıt) koltuk. omuzun alt ve iç tarafı.

ıcan
kubl ile dübür arası. * ahmak kimse.

ıcaz
inat etmek.

ıcre
başına tülbent sarmak. * besili ve semiz olmak.

ıcrim
kısa boylu bodur adam.

ıda'
bir şeyi birbiri ardınca yapmak.

ıdaa
(bak: idaa)

ıdad
ısırmak. * geçinmekte darlık, maişet zorluğu.

ıdae
parlamak veya parlatmak. ruşen etmek veya ruşen olmak.

ıd'af
zayıf etmek, zayıflamak. * muzaaf etmek, fazlalaştırmak. iki kat yapmak.

ıdafe
misafir edinmek. * ulaştırmak. * tâbi olmak, uymak.

ıdaka
darlık vermek.

ıdat
yalan. sihir. bühtan. * dikenli büyük ağaç.

ıdbab
yaş olmak, ıslanmak. * kin tutmak.

ıdca'
yatırmak.

ıdcac
çağırmak, çağırtmak.

ıdcar
gönül kırmak. ıztırab vermek. darıltmak.

ıdd
pınar ve kuyu suları gibi aktıkça kesilmeyen, devamı gelen su. * çokluk, kesret.

ıdfe
ondan elliye varana kadar olan erkekler. * kıt'a. * akşam vakti.

ıdgan
kalbinde bir kimseye kin ve adavet olmak.

ıdgas
karıştırmak. * otu eliyle tutamlamak.

ıdha'
kuşluk vaktine girmek.

ıdhak
güldürmek. güldürülmek.

ıdhiyan
nurlu, ruşen, parlak.

ıdin
dağılmış, perâkende olmuş.

ıdk
hurma salkımı.

ıdl
yük dengi, misil, eşit.

ıdla'
çok yemekten dolayı midenin dolması ve hasta olmak.

ıdlal
(idlâl) hak dinden, imân ve islâmiyetten saptırmak. doğrudan, hak ve hakikat caddesinden ayırmak. azdırmak.

ıdmame
cemaat, topluluk.

ıdna'
hastalığın hastayı zayıflatması.

ıdrar
zarar vermek. * avret üstüne avret almak, evli iken bir daha evlenmek.

ıdric
ibrişim kilim.

ıdtıba'
hacıların ihramlarını sağ koltukları altından çıkarıp sol omuzlarına örtmeleri.

ıdtıca'
yan yatmak.

ıdtıgan
ayağıyla kendi kendine vurmak.

ıdtıhad
zulmetmek, cefâ vermek.

ıdtıla'
kuvvetlendirmek.

ıdtımar
ince belli, karınsız olmak.

ıdtırab
deprettirmek, hareket ettirmek. ızdırap.

ıdtıram
ateş yakılmak. * şule vermek, ışıklandırmak.

ıdva'
azık yapmak.

ıdve
yüksek yer. * dere kenarı.

ıfa'
devekuşunun yeleği. * devenin yükünün çok olması.

ıfas
şişe ve divit ağzını kapatmakta kullanılan deri.

ıfdac
semiz, besili hayvan. * yumuşak nesne.

ıflık
eski çalgılardan birinin adıdır.

ıfrat
davarın alın saçı. * insanın ense saçı.

ıhafe
korkutmak.

ıhaze
su birikip toplanacak yer. * bir kimsenin kendisi veya sultanı için hıfzedip gözlediği yer.

ıhbas
ifsad etmek. bozmak. * yaramazlık öğretmek.

ıhbat
huşu ve tevazu' etmek, alçak gönüllülük yapmak.

ıhdac
doğan çocuğun bir yerinin eksik olması.

ıhdar
kendini gözlemek. * bir yerde durmak, ikâmet.

ıhdı
deve çöktü.

ıhdılal
yaş olmak, ıslanmak. * ağacın budak ve yapraklarının çok olması.

ıhdırar
yeşillik.

ıhfak
gazâda ganimet malından pay almamak. * avcıların av yakalayamaması.

ıhfas
çirkin olmak.

ıhla'
çıkarmak.

ıhlamak
ıh diyerek deveyi çökertmek. * ıh diyerek yorgunluk ve heyecanla hızlı nefes vermek.

ıhlad
meyletmek, yönelmek, eğilmek. * sonsuzlaştırmak, ebedi kılmak. * geç ihtiyarlamak.

ıhlaf
su aramak. yerine halef etmek. * kılıç çıkarmak için elini uzatmak.

ıhlak
elbise eskimek veya eskitmek.

ıhlal
terketmek.

ıhlamur
kerestesi marangozlukta kullanılan ve çiçeği haşlanıp çay gibi içilen ağaç. * ıhlamur ağacından yapılmış.

ıhlivlak
eskimek. * bulutun gökyüzünü kaplaması.

ıhmad
ateşi söndürmek.

ıhmal
saçak yapmak.

ıhmar
gizli etmek, saklamak.

ıhn
boyalı sof kumaş. * renkli yün.

ıhna'
ifsad etmek, bozmak. * yaramaz söz söylemek.

ıhn-i menfuş
didilmiş kumaş. hallac edilip atılmış renkli yün.

ıhrab
viran etmek, harabe haline getirmek.

ıhrinmas
sükut etmek, susmak.

ıhrit
ismi işitilmeyen bitki.

ıhrıvvat
uzamak.

ıhsa'
haya çıkarmak.

ıhsar
noksanlaştırmak, eksiltmek.

ıhsas
yaramaz iş yapmak.

ıhta'
hatâ etmek, yanılmak.

ıhtiba'
gizlenmek, örtünmek.

ıhtibar
imtihan ve tecrübe etmek.

ıhtidab
boyamak.

ıhtidad
otu köküyle birlikte biçmek.

ıhtidam
hizmet etmek.

ıhtila'
ot biçmek.

ıhtilab
aldatmak.

ıhtilac
seğirtmek, koşmak. * hareket etmek.

ıhtilak
yalan olmak. * muhtaç olmak.

ıhtilal
(ihtilal) halel vermek, zarar vermek. * muhtaç olmak.

ıhtilas
hırsızlık için gelip bir şey alıp kaçmak.

ıhtimam
ev süpürmek.

ıhtimar
mütegayyer olmak, bozulmak, değişmek.

ıhtinas
kırılmak. * ikiye bükülmek, iki kat olmak.

ıhtira'
vücud vermek, icad.

ıhtiraf
cem'etmek, toplamak.

ıhtirak
kat'etmek, kesmek.

ıhtiram
eksilmek, noksanlaşmak. * kesilmek.

ıhtirat
kılıç çekme.

ıhtisam
husumet etmek, düşmanlık yapmak.

ıhtisar
elini böğrüne koymak. * muhtasar yapmak.

ıhtitaf
sür'atle ahzetmek, çok hızlı almak.

ıhtitan
sünnet olmak.

ıhtitat
sakal bitmek. yer tutmak. * hatla işaret koymak.

ıhtiva'
kendini aç bırakmak.

ıhtiza'
parça parça edip taksim etmek. * kat'etmek, kesmek.

ıhtizal
kesilmek. * ayrılmak.

ıhtizan
sırrı gizlemek.

ıhve-i müteferrikîn
"ana baba bir veya yalnız ana bir yahut da yalnız baba bir erkek kardeşler. (müennesi: ""ahavat-ı müteferrikat'tır)"

ıhşîşan
kabalığı, inatçılığı ve katılığı fazla olmak.

ıkab
azap, mihnet.

ık'ad
yüksek bir yere çıkarmak. * oturtmak.

ıkak
tırnaklı hayvanların gebeleri.

ıkal
ikl, bağ, bend. * daha ziyade arabların başlarına koyup sardıkları bağ, agel. (bak: sâhib-üt tac)

ıkam
şiddetli harpler. * yaramaz huylu.

ık'ar
derinletmek, derinleştirmek.

ıkd
inci. gerdanlık. mücevher, boyuna takılan dizilmiş kıymetli şey. * inci dizecek iplik. * hurma salkımı.

ıkfal
kilitlemek.

ıkhâr
kahr etme, kahr edilme, kahr edilmiş olma.

ıkhâr-ı düşmen
düşmanın kahrolması.

ıkka
çocukların doğduklarında mevcut olan saçı.

ıklab
aksine döndürmek. tersine çevirmek veya çevrilmek.

ıklal
azaltılma, azaltma.

ıklîd
anahtar, miftah.

ıklim
bir yerin hava şartları. memleket. küre-i arzın kıt'a ve her bir memleketi.

ıkma'
gelen bir kimseyi geri döndürme. * birisini aşağılama.

ıkmah
enaniyet ve azametle kafa tutma.

ıkmar
ayın doğmasını bekleme.

ıkmas
suya daldırıp çıkarma.

ıknas
adi ve rezil bir kimse iken asaletlilik iddiasında bulunma.

ıknat
Allah'a dua etme. aczini ve fakrını anlayarak Allah'a yalvarma. * namazda kıyamı uzatma. * inkisar etmek.

ıksâ
uzaklaştırılma. uzaklaştırma.

ıksam
kasem etme, and içme, yemin etme.

ıksar
yapabileceği ve elinden geldiği halde ihmâl etme.

ıksat
hakkâniyet, doğruluk gösterme.

ıksâ-yı âmâl
emel ve isteklerinden uzaklaştırma.

ıkta'
(kat.'dan) delil göstererek susturma. * mülkiyeti devlete ait olan bir arazinin menfaatinin hazinede istihkakı bulunan kimseye padişah tarafından verilmesi. * maktuan ihâle.

ıktâ
sahibi olmayan ve üzerinde imaret eseri olmıyan yerlerden olup, ulülemr tarafından istihkak sahibine imar ve inşa etmesi için tahsis olunan arazi.

ıktaat
sahibi olmayan ve üzerinde imaret eseri olmıyan yerlerden olup, ulülemr tarafından istihkak sahibine imar ve inşa etmesi için tahsis olunan arazi.

ıktar
damlatma, damlatılma.

ıktifa'
(kafa. dan) arkasından gitme, izinden gitme.

ıktifaen
izinden giderek, örnek tutarak, misal kabul ederek.

ıktıda
tâbi olma. uyma.

ıktıdaen
uyarak, ıktıda ederek, tâbi olarak.

ıkva'
ev boşalmak. * azık tamam olmak. şâirin şiirin kafiyesini çeşitli yapması.

ıkval
bir kimsenin söylemediği bir sözü, söyledi diye iddia etmek.

ıkvâliyyât
söylenmediği hâlde söylendi diye iddiâ edilen sözler. lüzumsuz iddialar.

ıky
yemek yemezden evvel çocuğun karnından çıkan necisi.

ıkyan
halis iyi altın. * inci parçası.

ılab
boyunda olan uzun nişan.

ılac
bir şeyi yerinden alıp gidermek.

ılakıye
aşikârelik, açıklık, meydanda oluş.

ılat
devenin boynuna takılan ip.

ılba'
boyun siniri.

ılc
kervan. * yabani eşek. * acem küffarından bir erkeğin adı.

ılgamak
at başıboş olarak dörtnala koşması.

ılgam
sıcak mevsimlerde çöl veya ovalarda buharın yayılmasıyla uzaktan su gibi göüren yer. serap, pusarık.

ılgar
düşman topraklarına ansızın yapılan hücum, akın. * başıboş hayvanın dörtnala koşması.

ılgarcı
akıncı.

ılgıdır
bir metre kadar uzunluğunda, uçlarına birer karış kadar iki çivi sokulmuş ağaçtan yapılma bir ölçü âletidir.

ılgımsalgım
sıcak mevsimlerde çöl veya ovalarda, buharın yayılmasıyla uzaktan su gibi görünen yer. serap, pusarık.

ılhiz
büyük kene.

ılk
sakız. * ağızda çiğnenen şey.

ılka
kişinin göbeğine dek olan gömlek.

ılkid
şişman, kısa boylu, hakir ve hayrı az olan kadın. * katı yoğurt.

ılıca
"sıcak pınar suyu. bunların yerden kaynayanına kaynarca; üzerine bina veya kubbe yapılmış olanına ise kaplıca denir."

ılık
ne sıcak ne soğuk. az ısınmış veya sıcaklığı kırılmış.

ımiyyâ
görmeyerek, düşünmeyerek.

ımya
görmeyerek, düşünmeyerek.

ınak
kucaklaşıp sarılma, muânaka.

ınan
atın dizgini.

ınas
kızın büluğ çağına vardıktan sonra evlerinde evlenmeden çok durması.

ıniz
cimâa kadir olmayan erkek. * cimâdan safâlı olmayan avret.

ınnîn
iktidarsız, güçsüz, âciz.

ıntiyan
yiğitlik evveli.

ıntıfa
sönme. yanarken sönme. ortadan kalkma.

ıntıfa-yı harik
yangının sönmesi.

ırmak
büyük akarsu, doğrudan doğruya denize dökülen nehir.

ıra
karakter, seciye.

ıra'
mıknatıs.

ırab
tazı. * yükrek at.

ırabet
yaramaz sözler söylemek, fuhşiyyat.

ırafet
kethüdâlık, reislik. ululuk, şereflilik.

ırâk
dicle nehrinden aşağı basra'ya kadar şat suyu'nun iki tarafı olan memleket. * su kenarı. * kökler, asıllar, bünyadlar. * uzak.

ırak
uzak.

ıraka
(bak: irâka)

ırâka
akıtma.

ırakî
(ırâkiyye) ırak halkından, ıraklı. * ırak'a ait.

ırâk-ı acem
(acem ırakı) tar: ırak'ın dicle nehrinden başlayarak iran sınırındaki yüksek dağlık mıntıkaya kadar uzanan bölgesine osmanlılarca verilen ad.

ırâk-ı arab
arap ırak. fırat ve dicle nehirleri arasında kalan ve bağdat'ın kuzeyine kadar uzanan topraklara osmanlı imparatorluğu zamanında verilen isim.

ıran
evin uzak olması. * mıh, çivi. * mızrak. süngü.

ıras
devenin başını ayağına bağladıkları ip.

ırda'
emzirmek veya emzirilmek.

ırdam
üzüm veya hurma salkımı olan budak.

ırem
"ırmak kenarı. ""* su bendi. * dere, vâdi. * sert yağan ve taneleri iri olan yağmur. * gözsüz köstebek. * kemikten etin suyunu almak."

ırgaf
hızla yürüme, hırsla bakma.

ırgat
(rumca) rençber, işçi. * yapı işçisi. amele. * gemilerde demir zincirini toplamak için ve binalarda bazı ağır şeyleri kaldırmak için zincirlerle çevrilmiş, ufki bucurgat.

ırk
nesil. zürriyet. sülâle. * soy. kök. damar.

ırk
kök, soy.

ırk
kökler, damarlar.

ırk
ırklar. * kökler, damarlar.

ırkîl
belâ. zahmet, meşakkât. * çok güç nesne.

ırk-üz-zeheb
altınkökü denilen bir nebat.

ırk-ı ahmer
kızıl derili.

ırk-ı esved
siyah derili, zenci.

ırkıy
(ırkıyye) ırkla ilgili, ırka âit.

ırmis
büyük taş. * kuvvetli ve dayanıklı deve.

ırnîn
kaş tarafında burun ucu. * her nesnenin evveli.

ırris
arslan yatağı.

ırs
koca ile karıdan her biri. * nâmus.

ırsî
gelincik dedikleri hayvanın rengine benzer bir renk.

ırtır
yerinden ayrılmak.

ırv
cemaat, topluluk.

ırz
namus. temizlik. cinsî haysiyet. * ehil ve ıyal. insanın korumağa mükellef olduğu nefsi, hasebi, şerefi ve mahremleri, zemmedilecek veya medhedilebilecek durumları.

ırz
namus, iffet.

ırza
çayırlık, çimenlik. otu bol olan yer.

ırzâ'
emzirmek veya emzirilmek.

ırza
razı etme.

ırzâ-i etfal
çocukların emzirilmesi.

ırzâ-i gayr-i mâderî
çocuğu hayvan sütüyle besleme.

ırzâ-i mâderî
çocuğu ana sütüyle besleme.

ırzal
bağcıların arslan korkusundan dolayı ağaçların üzerinde yaptıkları yatak. * avcıların, yatağında topladıkları kuru ot.

ırzim
sağlam, sert ve dayanıklı. * şiddetli toplayıcı.

ırıp
balık tutmak için atılan büyük ağ.

ıs'ab
güç. çetin bulmak. güçleştirmek. zorlaştırmak.

ısabe
cemaat, topluluk. * tıb: yaraları sarmakta kullanılan bağ, yara bantı. * başa sarılan ve şeâir-i islâmiyeden olan sarık.

ıs'ad
yukarı çıkarmak. yükseltmek. * mekke-i mükerreme'ye gitmek. * inbikten geçirmek.

ısadet
avlatmak.

ısaga
kuyumculuk yapma. * eritilmiş maddeleri kalıba dökme.

ısaha
kulak verip dinleme.

ısalet
hamle yapmak. * ulaşmak.

ısam
göze çekilen sürme. * kırba bağı. * kırba örtüsü.

ı'sar
ayağını kaydırıp yere yıkmak.

ıs'ar
enaniyet ve kibirle surat asma.

ısare
çadır kazığı. * çadır ipi.

ısaret
meylettirmek, eğmek.

ıs'as
gece karanlığı başlamak, karanlık basmak. * karanlığın açılması. * bulutun yere yakın olması. * peşinden gitmek.

ısata
seslenme, ses çıkarma.

ısba'
tulu etmek, meyletmek.

ısbah
seher vakti. sabah vakti. * gafil olmamak. uyanıklık.

ısbar
sabrettirmek.

ısbı'
(usbu'-asba'-asbi') parmak.

ısda'
(sadâ. dan) yankı. aks-i sada. sesin bir yere çarpıp dönmesiyle duyulan ikinci ses.

ısdad
men'etmek, engel olmak, geri döndürmek.

ısdak
verilecek parayı kadının nikâhında tesbit edip kararlaştırma.

ısdar
(sudur. dan) çıkarma, çıkarılma, sudur ettirme. * deveyi sudan geri döndürmek. * rücu ettirmek, geri döndürmek, vazgeçirmek.

ısfa'
arındırılmak. hâli olmak.

ısfak
kapıyı örtmek. * el ile bir nesneye erişmek.

ısfirar
sararmak. sarı olmak.

ısfirar-ı ayn
gözün sararması.

ısfirar-ı evrak
yaprakların sararması.

ısfirar-ı şems
güneşin sararmış gibi görünüşü.

ısga'
söylenilen bir sözü dinleyip kabul etme ve yapma. * söylenilen bir sözü kulak verip dinleme. * meyl etmek. * eksiltmek.

ısgar
(sagir. den) hakir ve hor görme. * küçültme.

ısha'
gökyüzünün açık ve bulutsuz olması.

ıshab
yoldaşlık yapmak.

ısham
biçim vakti yetişmek, hasat zamanının gelmesi.

ıshar
(sıhriyyet. den) akrabalık, yakınlık, kurbiyet, sıhriyet. damat olma. damat edinme. * ulaşmak. * erimek.

ıshîrar
ot kurumak.

ıska
su vermek, sulamak.

ıskalara
gemi arması merdiveni. * harp gemilerinin sol taraflarındaki merasim merdiveni.

ıskalariya
geminin üst kısmına çıkabilmek için iskele, yani merdiven teşkil etmek üzere çarmıhlara aykırı ve kazık bağı ile bağlanmış ince halatlar.

ıskaparma
itl. bir gemiyi toptan kiralama.

ıskarmoz
kayık ve sandallarda kürek takılmak üzere yan kenarlara dikine sokulmuş tahta çiviler. * bir cins küçük balık.

ıskarso
itl. yelkenleri doldurur dik rüzgâr. * geminin götürü olarak kiralanması.

ıskarta
herhangi bir sebepten dolayı değerini kaybetmiş mal.

ıskarça
itl. geminin yükünün pek sıkı olarak istif edilmesi.

ıskat
düşürmek. düşürülmek. aşağı atmak. hükümsüz bırakmak. * silmek. * ölünün azaptan kurtulması ümidi ile ölen kimse nâmına dağıtılan sadaka.

ıskat
düşürme.

ıskat-ı cenin
kadının çocuk düşürmesi.

ıskat-ı salât
ölmüş bir kimsenin kılmadığı namazlar yüzünden hâsıl olan günahını giderir ümidi ile verilen sadaka.

ıskaça
gemi direğinin ayaklığı.

ıskota
itl. büyük yelkenleri kullanmaya yarayan ip.

ıskuna
ing. iki direkli bir nevi yelkenli gemi.

ısla'
ateşte kızdırmak. ateşte yakmak.

ıslah
iyileştirmek. düzeltmek. kusurları gidermek. (nefsini ıslah etmeyen başkasını ıslah edemez. s.)

ıslâh
iyileştirme.

ıslah
iyileştiren, düzelten

ıslahat
kusurları ve eksiklikleri gidermek için yapılan işler ve düzeltmeler.

ıslâhât
iyileştirmeler.

ıslahatperver
ıslahat taraftarı, ıslahatı seven.

ıslahat-ı adliye
adli ıslahat.

ıslahat-ı askeriye
askerlikte yapılan ıslahatlar. askerî ıslahat.

ıslahat-ı mülkiye
idarede yapılan düzeltmeler, yenilikler.

ıslahen
ıslah ederek, düzelterek.

ıslahhane
tar: san'at mekteblerine önceleri verilen isim. * ıslah evi.

ıslâhhâne
ıslahevi.

ıslahî
(ıslahiyye) ıslah etmeye ve düzeltmeğe dair. düzeltme ile alâkalı.

ıslahpezir
ıslah edilebilir olan. düzeltme ve tâmir kabul eden, ıslaha kabiliyeti olan.

ıslah-ı hâl
kendi halini ıslah etme, düzeltme.

ıslah-ı zât-ül beyn
aralarındaki kırgınlığı kaldırarak iki kişiyi barıştırma.

ıslî'
boynu ince ve başı fındık gibi yumruca olan yılan.

ıslihmam
ayak üstüne durmak.

ıslît
zinetli kılıç, üzeri süslenmiş kılıç.

ısmam
şişenin ağzını tıkama. * sağırlaştırma, duymaz hâle getirme.

ısmarlama
sipariş verme, emanet etme. hususi siparişle yaptırılmış, hazır alınmayan.

ısmat
susturma, susturulma, sükut ettirme.

ısmi'lal
muhkem olmak, sağlam olmak. * otların birbirine dolaşmaları.

ısna'
yardım etme, yardımda bulunma.

ısnakat
el darlığı. * men'etmek, engel olmak.

ısnan
ısrar etme, inat etme, ayak direme. * gücenme, darılma. * gururlanma, kibirlenme.

ısparmaca
deniz içinde birkaç zincirin birbirine karışması.

ısparta
ısparta savcılığı

ısparçana
halatın üzerine sarılmış olan ip. * halatın yapıldığı bükmelerin herbiri.

ıspavli
eskiden gemilerde kullanılan bir çeşit kalın sicim.

ıspazmoz
sinirlerde beliren gerginlik ve titreme.

ısr
ahd. sözleşme. yemin. * kulakta küpe deliği. * şiddetli ahkâm ve teklifler. * altındakini yerinde tutan ağırlık, bağ.

ısrah
medet yetişmek, yardım gelmek.

ısram
derviş olmak.

ısrar
bir fikir veya meşru dâvadan dönmemek. direnmek, sebat etmek. hayırlı bir hâl üzere sadakatla kalmayı istemek.

ısrar
ayak direme.

ıstabl
ahır.

ıstabl-ı âmire
saray ahırı.

ıstabl-ı hâs
padişahın atlarına mahsus ahır.

ıstaflîn
havuç.

ıstahar
havuz, küçük göl. su birikintisi.

ıstam
kepçe.

ıstıad
yükseğe çıkma, terfi etme.

ıstıbab
dökülme. * damardan kan fışkırması.

ıstıbag
boyanma.

ıstıbar
sabretmek. * kısas almak.

ıstıdam
iki şeyin birbirine şiddetli çarpması.

ıstıfa
bir şeyin iyisini seçip ayıklamak. * bir şeyi ıslâh edip sâfileştirmek. * seçmek. ayıklamak.

ıstıfâ
ayıklanma, saflaşma.

ıstıfaf
dizilme. sıralanma. saf bağlama.

ıstıfa-gerde
f. seçilen. seçilmiş bulunan.

ıstıhab
saklama, gizleme. * dostluk kurma. * konuşma, musâhabe etme.

ıstıham
ayak üstüne dikili durmak.

ıstıkak
tokuşmak.

ıstıla
ateşte ısınma.

ıstılah
tabir, deyim. belirli bir topluluğun, bir lafzı lügat mânasından çıkararak başka bir mânada kullanmaları. * bir ilim veya mesleğe âid kelime. terim. erbab-ı ilim arasındaki ve herkesin anlamadığı kelime. * muvafakat. uygunluk. barışmak. ittifak.

ıstılâh
bir kelimenin belli bir ilim dalında kazandığı anlam, terim.

ıstılahat
ıstılahlar. ilmî tabirler.

ıstılâhât
ıstılahlar, terimler.

ıstılahî
ıstılaha dair. ıstılaha âid ve müteallik.

ıstılam
kesme, koparma.

ıstına'
seçme, intihab, ayırma. * adam seçme. * iyilik etmek. * iş işletmek.

ıstına-i sıddık
sâdık dost seçme.

ıstırah
yardım isteme, istimdat.

ıstıram
hürmet etme, saygı gösterme.

ıstıyad
avlamak. vahşi hayvanı ele geçirmek.

ıstıyaf
yaz mevsimini geçirmek, bir yerde yazlamak.

ısva'
kuruma, yaşlığı ve rutubeti kaybolma.

ısvede
küçük bir böcek adı. * kuvvetli.

ıtabe
iyi etmek. * hoş kokulu etmek.

ıtaf
kaftan.

ıtak
hürriyet. * kuvvet. * şiddet.

ıtaka
güç etmek, zorlaştırmak.

ıtak-üt tayr
yırtıcı kuşlar.

ıt'am
(bak: it'âm)

ıtam
idrar zorluğu, idrar tutukluğu.

ıtar
dudak kenarı. * elin kasnağı. * diğerlerini ihâta eden nesne.

ıtare
uçurma, uçurulma.

ıtaş
susamış olanlar.

ıtbak
örtünmek. * yürümek. * değiştirmek. * (bak: itbak)

ıteh
ahmaklık, bunaklık.

ıter
nesiller, akrabalar, zürriyetler, aynı soydan gelenler.

ıtf
omuzbaşı.

ıtfa'
söndürmek.

ıtfak
maksadına eriştirme, gayesine vardırma.

ıtfal
kadının oğlanını getirmesi.

ıtfet
şefkat, merhamet. * boncuk.

ıtga
azdırma, azdırılma.

ıtk
azad edilmek. hürlük. esir veya köle olanın serbest edilmesi. azad olmak. * kerem ve hüsn-ü cemâl. asâlet ve necâbet. şeref, şan ve kıdem. kuvvet.

ıtk alâ mal
"bir köle veya cariyenin kitabet suretiyle olmaksızın cins ve miktarı malum bir mal veya muayyen bir hizmet mukabilinde azad edilmesidir. buna ""ıtk alâ cu'l"" da denir. (ıst. fık. k.)"

ıtkan
pürüzsüz yapmak veya yapılmak. sağlamlaştırmak. hakikata yakından vakıf olmak, delileriyle bilmek, inanmak. bilerek emin olmak. muhkem kılmak, muhkem yapmak. sâbit kılmak.

ıtkname
azad edilmiş olan köle veya cariyeye azad edildiklerini bildirmek üzere verilen vesika.

ıtk-ı muallak
"bir şarta talik suretiyle vuku bulan ıtkdır. bir kimsenin kölesine ""şu işi yaparsan hürsün"" demesi gibi ki, köle o işi yapınca azad olur. (ıst. fık. k.)"

ıtk-ı muzaf
"bir zamana, bir vaktin girmesine veya çıkmasına izafe edilen ıtkdır. ""sen gelecek ayın başında hürsün."" denilmesi gibi ki, o ayın başında ıtk hadisesi vücuda gelir. (ıst. fık. k.)"

ıtk-ı müneccez
"bir şarta muallak veya bir zamana muzaf olmaksızın derhal vuku bulan ıtkdır. bir kimsenin memluküne hitaben ""seni azad ettim."" demesi gibi ki, onunla köle derhal hürriyetine kavuşur. (ıst. fık. k.)"

ıtk-ı müşterek
iki veya daha fazla kimsenin, mâlik oldukları bir köleyi azad etmeleridir.

ıtl
böğür.

ıtla'
tulu ettirmek, zuhur ettirmek, doğdurmak.

ıtlak
salıvermek. bırakmak. koyuvermek. serbest bırakmak. serbest olup her tarafta bulunmak. cezadan kurtarmak. * boşama. boşanma. afvetmek.(...elbette mutlak ve muhit olan o ef'âlde iştirak muhaldir. imkânı yoktur. evet, ıtlakın mahiyeti iştirake zıddır. çünkü, ıtlakın mânası, hatta mütenahi ve maddi ve mahdut bir şeyde dahi olsa, yine istilâkârane ve istiklâldarane etrafa, her yere yayılır, intişar eder. meselâ: hava ve ziya ve nur ve hararet, hatta su, ıtlaka mazhar olsalar, her tarafa yayılırlar. ş.)

ıtlâk
sınırlandırmama, salıverme.

ıtlak
belli bir sınır getirmeden genelleme yapma; allah'ın kitap gönderdiği bir peygambere ve dine inanan insanları, yani hıristiyan ve yahudileri de hükmün kapsamı altına almak (bk. k-t-b)

ıtlak-ı inan
dizginini salıverme. başıboş bırakma.

ıtlak-ı lisan
ağzına geleni söylemek. çok serbest ve kolay konuşmak.

ıtlak-ı yed
hayır işleme.

ıtlal
havâle olma, birşey üzerine yüklenme. * boşu boşuna zaman geçirme, vakit öldürme.

ıtlıhah
gözden yaş akma, ağlama.

ıtlınsa
çok fazla terleme.

ıtmah
yukarı bakma, gözü yukarı dikme.

ıtmal
mahvetme, perişan etme.

ıtmas
bir şeye geriden uzaktan bakmak. helâk etmek.

ıtna'
sâlim olmak, sağlam ve sıhhatli olmak.

ıtnab
edb: konuşurken, fazla tafsilât vermek. lüzumundan fazla sözü uzatmak. (îcazın zıddı)

ıtnab
sözü uzatma.

ıtnabe
gölgelik, sâyeban. * keman teli, keman kirişi.

ıtnab-ı makbul
bahsi iyice anlatmak için lüzumlu olan sözün uzatılması.

ıtnab-ı mümille
lüzumsuz olarak sözü uzatmak, usanç verecek şekilde uzatmak.

ıtnan
çınlatma. madeni bir ses çıkartma.

ıtr
hoş ve güzel koku. güzel kokulu şey. * yaprakları güzel kokulu bir bitki.

ıtr
ıtır, güzel koku.

ıtr
güzel kokulu yağ, esans gibi maddeler.

ıtra'
bir kimseyi mübalağa ile medhetmek. en güzel şekilde sena etmek.

ıtrab
(tarab. dan) şevke getirme, keyiflendirme.

ıtrad
bir kimseyle birlikte bahse girişme.

ıtrah
(tarh. dan) çıkarma, tarhetme, dışarı atma.

ıtrak
sükût etmek, susmak. gözünü yere dikip bakıp durmak.

ıtrar
kandırmak, igra.

ıtret
zürriyet. nesil. ehl-i beyt. * gerdanlık. * güzel kokulu şey.

ıtret
nesiller, akrabalar, zürriyetler, aynı soydan gelenler.

ıtrî
ıtra mensub, ıtır gibi kokan. * müzik ilminde bir üstaddır. asıl adı mustafa'dır. bayramlarda okunan tekbirin ilâhi ve kuvvetli bestesi onundur. bestelere âid segâh, ayin-i şerif gibi 25 eseri olduğu söylenir. osmanlı padişahı ıv. mehmed'in nedimlik ve esirler kethüdalığında bulunmuştur. vefatı mi: 1711'dir. istanbul'ludur. * tezhib ıstılahlarındandır. bir cins yaprak şekli. bu şekil ıtr yaprağına benzediği için bu ismi almıştır.

ıtrif
habis, hilekâr, kötü, pis.

ıtrîh
devenin hörgücü.

ıtrîs
hiddetli, cebbar kimse. * kuvvetli, dayanıklı deve.

ıtriyyat
güzel kokulu yağ, esans gibi maddeler.

ıtriyyat
güzel kokular.

ıtriyye
erişte aşı.

ıtrnak
f. güzel ve hoş kokulu.

ıttıla
kokulu şeyler sürünme.

ıttıla'
(tulu. dan) haberli olmak. öğrenmek. haberi, malumatı bulunma. * yukarıdan aşağı bakmak.

ıttılâ
bilgi, bilme.

ıttıla
haberdar olma, bilgi sahibi olma

ıttılâ'
bilmeler, ıttılâlar, öğrenmeler, haberli olmalar.

ıttılaat
bilmeler, ıttılâlar, öğrenmeler, haberli olmalar.

ıttılak
inşirahlı olma, ferahlı ve sevinçli olma.

ıttırad
intizamlı, uygun şekilde. saat gibi intizamlı hareket. sıra ile birbirini takib eden. ritmik.

ıttırad
düzenli gidiş.

ıtval
uzatmak. uzatılmak.

ıtya'
avdet etmek, dönmek.

ıvaz
f. hazırlanmış, düzülmüş.

ıvec
eğrilik, çarpıklık, yanlışlık. * hakkı ve hakikatı eğri büğrü heveslerle tahrif etmek, gayr-i müstakim şekle getirmek.

ıyadet
hastayı ziyaret edip hatırını sormak, gidip görmek.

ıyâdet
hastayı ziyaret edip hatırını sormak.

ıyadeten
hastaya hatır sorarak.

ıyaf
gönül dönmek. * mütereddit olmak, kararsızlık, tereddüt etmek. * tiksinmek, iğrenmek.

ıyal
fık : bir adamın üzerine nafakasını vermek vacip olan, kendilerini geçindirdiği kimseler.

ıyâl
bir kimsenin geçindirmek zorunda olduğu kişiler.

ıyalullah
halk, insanlar.

ıyan
apaçık, aşikâr

ıyaz
sığınma. iltica.

ıyaz
sığınma.

ıyazen
sığınarak.

ıyd
bayram.

ıyş
(bak: îş)

ıza
nasihat, öğüt, vaaz.

ızaa
bir şeyi zâyi etmek. zâyi olmak. kaybetmek. mahvetmek, mahvedilmek.

ızaet
parlatmak. ışıtmak. ışıklı olmak. aydınlık etmek.

ız'af
bir şeyin üstüne bir misli koyma. * zayıflama.

ızahet
dikenli büyük ağaç. * yalan, sihir, bühtan.

ızam
büyükler.

ızat
yalan. sihir. bühtan. * dikenli büyük ağaç.

ızât
dikenli büyük ağaç. * yalan, sihir, bühtan.

ızaz
berk muhkem yer.

ızazat
noksanlık.

ızâ-ızâyâ
kertenkele.

ızbandut
eskiden rum korsanlarına verilen addır. * haydut, yolkesen, şaki, eşkiya. * iri vücutlu, korkunç.

ızca'
yırtma. * yatarken vücudun yan tarafı üzerine yatma.

ızdırabat
ızdıraplar, acılar, darlıklar, sıkıntılar.

ızfar
biri tarafından tırnaklanma. bir kimseyi tırnaklama.

ızîn
her biri bir fırkaya mensub. parça parça, fırka fırka. müteferrik hâlde.

ızk
(c. azâk) hurma salkımı.

ızlak
süçtürüp kaydırma.

ızlak-ı akdâm
ayakların sürçüp kayması.

ızlal
(bak: ıdlâl)

ızlam
karanlık, zulmet. * zulmetme, karanlıkta bırakma.

ızmame
cemaat, topluluk.

ızmâme
desteler, kümeler, topluluklar, zümreler.

ızmar
(izmâr) kalbde gizlemek, saklamak. belli etmemek.

ızmar-ı gayz
kin saklama.

ızmar-ı kabl-ez zikr
edb: bir kelimenin zikrinden önce ona âit zamiri kullanmak.

ıznan
bir kimseyi kabahatlı çıkarma.

ızra'
zelil etmek, hor hakir etmek, alçaltmak.

ızraf
zarflamak. zarfa koymak.

ızram
ateşi tutuşturma, ateşi alevlendirme.

ızrar
zarar vermek. zarara uğratmak.

ızrar
zarar verme.

ızrat
yellendirmek.

ıztıca'
namaz kılarken secdede koltukları sıkarak göğsü yere değdirme. * yan üstüne yatma.

ıztılam
koparmak. kat'etmek, kesmek.

ıztımar
atı, idman yaptırarak yola dayanabilecek şekilde kuvvetlendirme. * ince belli olma.

ıztına'
sıkılma, utanma, kızarma.

ıztırab
acı, elem, sıkıntı, vesvese, azab.

ıztırâb
acı, darlık, sıkıntı.

ıztırâb
elemler, acılar, sıkıntılar, azablar. vesveseler.

ıztırabat
elemler, acılar, sıkıntılar, azablar. vesveseler.

ıztırab-âver
f. ıztırab veren, elem çektiren.

ıztıram
saç ve sakala kır düşme. * alevlenme.

ıztırar
çâresiz olmak. mecburiyet. ihtiyaç.

ıztırâr
zorda kalma.

ıztırar
çaresizlik içinde kalındığı zaman dilimi

ıztırâren
zorda kalarak.

ıztırarî
"çaresizlik içinde oluş. mecburiyet.(lisan-ı ıztırariyle bir duâdır ki; muztar kalan her bir ziruh kat'i bir iltica ile duâ eder, bir hâmi-i mechulüne iltica eder. belki rabb-i rahimine teveccüh eder. s.)"

ıztırârî
mecburi.

ıztırârî
çaresizce, zorunlu olarak

ıztırarî
mecburi olarak yapılan şeyler, mecburiyetler.ia' $ bir nesneyi kab içine koyup saklamak.

ıztırariyat
mecburi olarak yapılan şeyler, mecburiyetler.ia' $ bir nesneyi kab içine koyup saklamak.

ığlak
(bak: iğlâk)

ığraz
(bak: iğraz)

ığva
azdırma, baştan çıkarma.

ışâ'
yatsı zamanı. akşam ile yatsı namazı arasındaki vakit. * güneş batmasından ertesi günü fecre kadar olan zaman.

ışâ
akşam ezanından yatsı ezanına kadar geçen zamanlar.

ışâân
akşam ile yatsı.

ışaeyn
akşam ile yatsı zamanı.

ışar
on aylık hamile develer.

ışaya
akşam ezanından yatsı ezanına kadar geçen zamanlar.

ışir
çanak çömlek parçaları.

ışk
aşk ve merak

ışka
sarmaşık adı verilen bir bitki.

ışkî
iki ucu saplı eğri bıçaktır ve deri ve tahta kazımakta kullanılır.

ıştın
toprak kandili.

ışık
şiddetli ışık, aydınlık

şaab
ayrılmak. * yarmak.

şa'ar
kıl büken.

şaar
ağaç, şecer.

şa'b
ayrılmak. dağılmak. * ıslah etmek, düzeltmek. * helâk etmek. * kırmak.

şab
tuza benzer bir madde.

şa'b
cemaatler. taifeler. kabileler.

şa'ban
(şâbân) arabi ayların sekizincisi. mübârek şuhur-u selâsenin (üç ayların) ikincisi.

şâbân
arabî ayların sekizincisi.

şabaş
f. alkış etme, alkışlama. aferin deme. bir hareketi güzel bulmaktan dolayı alkışlamak veya hediye vermek.

şabaşhân
f. beğenip alkışlayan.

şabb
genç, delikanlı, yiğit.

şabbe
genç kadın.

şabb-ı emred
bıyığı, sakalı henüz çıkmış delikanlı.

şa'beze
el çabukluğu.

şab-hane
f. şap çıkarılan yer.

şabih
misil olan, nazir, benzeyen.

şabub
sağanak yağmur.

şacine
ağaçlı ve meşeli dere.

şacir
ayak altında ızdırap çekmek.

şad
f. sevinçli, ferahlı, memnun, mesrur, şen, bahtiyar.

şâd
şen, memnun.

şadab
(şâd-âb) f. suya kanmış, sulu. taze.

şâd-âbî
f. sulu olma, suya kanmışlık. tazelik.

şadabter
(şâd-âbter) f. çok su verilmiş, fazla sulanmış.

şadan
f. sevinçli, bahtiyar.

şad-hab
f. uykusu tatlı.

şadi
f. sevinçlilik, memnunluk, mesruriyet, gönül ferahlığı.

şadihe
alından buruna varana kadar olan beyazlık.

şadkâm
f. çok sevinçli.

şadman
(şâd-mân) f. mesruriyet, sevinçlilik. * mesrur, bahtiyar.

şadnak
f. gönlü memnun, mesrur.

şadüman
(şâd-mân) f. mesruriyet, sevinçlilik. * mesrur, bahtiyar.

şadırvan
etrafında bulunan bir çok musluklardan ve bir fıskiyeden su akan havuz tarzında kubbeli çeşme. şadırvanlar daha ziyade cami avlularında halkın abdest almaları için yapılırdı.

şadırvan
etrafı musluklu kubbeli çeşme.

şae
diledi, istedi, murad eyledi.

şafak
"tan zamanı. güneş doğmağa yakın zaman veya güneş battıktan sonraki alaca karanlık. gündüz. * nahiye. cânib. * nasihat eden kimsenin ""nasihatım te'sir etsin, sözüm tutulsun"" diye ıslah için gayret göstermesi. * merhamet. * harf."

şafak
tan zamanı.

şafak
güneş doğmadan az önce beliren aydınlık

şafak-âlud
f. şafak gibi, şafak renginde.

şafak-gûn
f. şafak renkli, kızıl.

şafe
ayakta çıkan ve dağlamayınca gitmeyen çıban.

şafi
hastaya şifa veren (Allah. c.c.). * yeter görünen, kifayet eden.

şafi'
(şefaat. den) şefaat eden. bir kimsenin suçunun bağışlanması için vasıtalık eden.

şâfi
hastaya şifa veren Allah.

şafiî
hak mezheplerden biri, onu kuran büyük âlimin ünvanı.

şafin
göz ucuyla bakan kişi.

şagb
ayıplamak. * cidal, dövüş, niza. * şerri tahrik etmek.

şagil
işgal eden, tutan.* meşgul eden, meşgul edici. * meşgul olmayı gerektiren. * bir mülkte oturan.

şagile
uğraşmalar, meşguliyetler.

şagr
köpeğin bir ayağını kaldırıp bevletmesi.

şagrabiyye
ayak bağlamak.

şagva'
dişleri birbirine muhalif olup kimi fazla kimi eksik olan kadın.

şagzebiyye
ayak bağlamak.

şagşaga
süngüyü vurduğu kimsede hareket ettirmek.

şah
f. ağaç dalı. budak. * boynuz. karın. * su arkı. * alın. * kadeh.

şâh
hükümdar, sultan.

şah
padişah ve köle

şâh
f. şahlar, pâdişahlar.

şaha
f. boyunduruk.

şahab
gökteki ışıklı cisim.

şahadet
(şehâdet) şâhidlik. * bir şeyin doğruluğuna inanmak. * delâlet. alâmet, işaret, iz. * Allah (c.c.) rızâsı yolunda hayatını fedâ etmek. din için muharebeden şehitlik. (bak: şehid)

şahâdet
şahitlik, Allah yolunda ölmek.

şahadet getirmek
"kelime-i şehadet olan $ kelâmına inanıp söylemek. bir Allah'tan başka ilâh olmadığına; muhammed aleyhissalâtü vesselâm'ın, Allah'ın resulü olduğuna inanarak söylemek."

şahadetname
f. bir işin yapılmasına müsaade veren resmî izin kâğıdı. vesika. diploma.

şahamet
semizlik, yağlılık, şişmanlık.

şahan
f. şahlar, pâdişahlar.

şahane
şah gibi, şaha yakışır bir surette.

şâhâne
şaha yakışır şekilde.

şahb
yaradan kan akmak. * emzikten süt akmak. * rengin değişmesi.

şahbal
(şehbal) f. kuş kanadının en uzun tüyü.

şahbaz
f. iri ve beyaz doğan kuşu. * mc: çevik ve becerikli. yiğit, şanlı, kahraman.

şahbaz
doğan kuşu, çevik, yiğit.

şahbeyt
edb: bir şiirin en güzel beyti. gazelde matla'dan sonraki beyt.

şahdane
f. iri inci tanesi. * kenevir tohumu.

şahdar
f. dallı, budaklı ağaç. * dallı boynuzlu hayvan.

şahenşah
f. pâdişahlar pâdişahı. şâhlar şâhı. en büyük pâdişah.

şâhenşâh
şahların şahı.

şaheser
f. üstün ve büyük eser. eserin şâhı. * yüksek değerde olan.

şâheser
en üstün eser, baş eser.

şahet-il vücuh
"""yüzleri, bahtları kara oldu, yüzleri kararsın..."" meâlinde."

şahî
"f. şaha, hükümdara ait, şah ile ilgili. * hükümdarlık, şahlık. * eski topların bir çeşiti. * nişastalı, yumurtalı bir helva. * tar: osmanlı padişahlarından yavuz sultan selim han'ın bastığı altun para. (bu ismin verilmesi, üzerinde ""şah"" kelimesinin yazılı bulunmasından dolayıdır.)"

şahic
eşek, hımar.

şahid
veled yatağı denilen ve çocuk ile birlikte çıkan deri.

şâhid
bütün zamanlardaki yaratıkları ve onların her hâlini gören Allah.

şâhid
şahit, tanık, gören.

şâhid
şahitler, şehadet edenler.

şahide
(müe.) kadın şâhid. * mezar taşı. * mezara dikine dikilen ve üzerinde yazı ve çiçek motifi bulunan baş ve ayak taşları. * f. dilber, güzel.

şâhid-i âdil
doğru sözlü şâhid.

şâhid-i ezelî
ezelden ebede her şey nazar-ı şuhudunda olan cenab-ı hak.

şahid-zor
f. yalancı şâhit.

şahih
bahil kişi.

şahik
yüce, büyük dağ. * yüksek yapı veya ağaç.

şâhik
yüksek, doruk.

şahika
dağ tepesi, zirve.

şâhika
yüksek, doruk, zirve.

şahika
yüksek tepeler, şahikalar.

şahim
semiz, yağlı, şişman, besili.

şahin
doğan'a benzer bir kuş ki, av avlamak için terbiye olunur.

şahin
şahinler, doğan kuşları.

şahine
öşür memuru.

şahir
ağızını öttürmek. * ıslık çalmak. * sesi yükseltmek.

şahis
büyük cüsseli, iri yapılı kimse.

şahit
ince yufka olmuş nesne.

şahit
tanık olmak

şahkâr
f. en güzel eser. baş eser. şâheser.

şahm
etler arasında bulunan yağ, iç yağı. don yağı.

şahm
iç yağı.

şahm
yağlar, içyağlar.

şahmerdan
(şâh-ı merdan) f. mertlerin şahı, hazret-i ali (r.a.). * aşağı yukarı çıkan büyük demir tokmak.

şahm-pare
f. iç yağın bir parçası. bir kısım iç yağı.

şahmpâre
içyağı parçası.

şahn
doldurmak. * sürüp reddetmek.

şahna'
buğz, düşmanlık, adâvet.

şahne
inzibat memuru, emniyet memuru.

şahnişin
f. şahların oturmalarına lâyık yer. * evin sokak üzerine olan çıkmaları.

şahr
ağızını öttürmek. * ıslık çalmak. * sesi yükseltmek.

şahrah
f. büyük ve işlek yol, cadde. şaşırılması mümkün olmayan doğru ve işlek yol.

şahreg
f. şah damar, büyük damar.

şahs
acı çekmek. ıztırab çekmek.

şahs
şahıs, kişi, kimse.

şahsar
f. dallı budaklı ağaçlar. ağaçlık yer. koruluk.

şahsen
şahıs olarak, ferd olarak. şahısça, kendi. * yalnız uzaktan görerek.

şahsî
şahsa mahsus, şahsa ait, dair. kişi ile, şahıs ile alâkalı.

şahsî
kişiyle ilgili.

şahsî
kişisel hayat, ferdin hayatı, yaşamı

şahsiyat
kişilikler.

şahsiyet
bir kimsenin kendisine mahsus ahvâli. şahıs olma. karakter sâhibi ve makbul bir insan olma.

şahsiyet
kişilik.

şahsiyet
asil kişilerin yaşadığı dönemin hatırası

şahsiyyat
kişinin şahsına, kendine ait sözler. * birinin kendine ait münasebetsiz sözleri.

şahsüvar
f. ata iyi binen.

şâhsüvârân
f. ata iyi binen.

şahs-ı manevî
bir şahıs olmayıp kendisine bir şahıs gibi muamele yapılan şirket, cemaat, cemiyet gibi ortaklıklar. belli bir kişi olmayıp bir cemaatten meydana gelen manevî şahıs. * bir topluluğun taşıdığı manevî kuvvet ve meziyetler.

şahsımânevî
insanların bir araya gelip oluşturdukları mânevî kişilik.

şaht
ıraklık, uzaklık, bu'd.

şahterec
şahtere otu.

şahur
f. ekmek fırını.

şahvar
(şeh-vâr) f. şâha, hükümdara yakışacak tarzda, şah gibi. * iri ve iyi cins inci.

şahve
adım, hatve.

şahz
keskinleştirmek.

şahzade
f. şâh oğlu. hükümdar veya pâdişah oğlu. prens.

şah-ı merdan
"""mertlerin şahı"" meâlinde hazret-i ali radiyallahü anh'ın bir nâmı."

şah-ı risalet
risaletin şahı. hz. muhammed (a.s.m.)

şahıs
kişi, kimse. insanın cismanî hey'eti. * insanın uzaktan görülen karaltısı.

şahıs
kişi, kimse.

şahıs zamiri
"isim yerine kullanılan ve insanlara işaret eden kelimeler.farsçada: $ (men: ben), $ (tu: sen), $ (u: o), $ (mâ: biz), $ (şümâ: siz), (işân: onlar). bunlar gayr-ı muttasıl (bitişik olmayan) zamirlerdir.arapçada; gayr-ı muttasıl zamirler: $ (ene: ben), $ (ente-sen), $(entümâ: ikiniz), $ (hu: o), $ (entüm: siz), (entünne: siz) (müennes), $ (nahnu: biz), $ (hüm: onlar) (müzekker) $ (hünne: onlar) (müennes)."

şahşah
sözü doğru olan, yalan söylemeyen. * gayretli, bahadır kimse.

şahşaha
kuşun hızla uçması.

şaibe
leke, kir. * süprüntü. pislik. * kusur. noksan. hata. eksiklik.

şâibe
leke, kusur.

şâibe
kusurlar, lekeler, noksanlar, ayıplar. * şüpheler $* eserler, izler, nişânlar.

şaik
dikenli.

şaik
şevkli, hevesli, şevk verici.

şaika
şevk verici, isteklendirici.

şaika
şevkli, hevesli, şevk verici.

şaikane
f. isteklice ve şevkli olarak.

şaile
sütü çekilmiş deve.

şâil-şeâyil
ucu yanmış fitil.

şair
arpa. * kurban devesi.

şâir
şâirler. * kur'an-ı kerim'in 26. suresinin ismidir. mekkîdir.

şairâne
f. şairce. şaire benzer surette konuşmakla. mevzuu şiir sayılabilecek kadar hoş, lâtif olan şey.

şairane
şairce.

şairât
arpa. * kurban devesi.

şaire
(c.: şâirât - şevâir) kadın şair.

şâire
hac için hazırlanan nişanlı kurbanlar. şâireler. safâ. merve, mina ve arafat gibi, menâsik-i haccın edâ edilecek yerleri ve dinin alâmetleri. menâsik ve âyin rüsumu.

şâire
kadın şâirler.

şairiyy
arpa satan kimse.

şaka
meşakkatli ve güç. * musibet ânında yakasını ve yüzünü yırtan kadın.

şaka' (şüku')
tulu etmek, doğmak. * çıkmak, huruç etmek. * dağıtıp perâkende etmek.

şaka' (şıka')
bedbahtlık. * yaramazlık.

şakavet
her çeşit kötülük içinde olmak. belâ ve zillete düşmek. sıkıntıda kalmak. * haydutluk, eşkiyalık.

şakayık
yarım baş ağrısı. * ana - baba bir olan kız kardeş. öz kız kardeş. * çatlak, yarık.

şakce
henüz yeni renk almış olan hurma.

şaki
şekavette bulunan.

şakî
yol kesen, haydut.

şâki
şikâyet edenler, şikâyetçiler.

şakife
su dökülmemiş saksı parçası.

şâki-i silâh
harp âletleri keskin ve hazır olan kimse.

şakik
ikiye bölünmüş bir şeyin yarısı. * öz kardeş.

şakika
yarım baş ağrısı. * ana - baba bir olan kız kardeş. öz kız kardeş. * çatlak, yarık.

şakil
yanakla kulak arası. * âdet. hilkat.

şakile
yol. tarik. meslek. * yaradılış. tıynet. seciye. mizac. bir kimsenin yaratılışının temel hususiyeti.

şâkile
tarikler, yollar. mezhebler, tarikatlar, meslekler. şâkileler.

şakir
allaha şükreden. hâlinden memnuniyetini bildiren. (bak: şükr)

şâkir
hâlinden memnun olup şükreden.

şakirâne
f. şükrederek. şükretmek suretiyle.

şâkirâne
şükreden gibi.

şakird
f. talebe, çırak.

şâkird
talebe, öğrenci.

şakirdân
şakirdler, talebeler.

şakirî
(şakiriyye) şakird, talebe, tilmiz.

şakis
şerik, ortak. * hisse, nasip.

şakk
silahlı kişi. * şek ve şüphe eden.

şakk
yarık, yarılma, yarma.

şakk
çatlaklar, yarıklar.

şakk-ı asâ
f. değneği kırmak. * mc: ihtilâfa sebeb olmak, topluluktan ayrılmak.

şakk-ı kamer
ayın iki parça olması mu'cizesi. (kur'ân-ı kerimin nass-ı kat'isi ile de sâbit olan ve mütevâtir olarak da bilinen peygamberimiz hazret-i muhammed aleyhissalâtü vesselâmın parmağının işâreti ile ayın iki parçaya ayrıldığı hadisesi ki, büyük mu'cizelerindendir.)

şakk-ı şefe
dudağını açıp konuşmak.

şakkıkamer
peygamberimizin ayı iki parçaya ayırması mûcizesi.

şaklaban
şen şatır, hoppa. avutucu, aldatıcı. güldürücü, soytarı.

şakn
eksilmek, noksanlaşmak.

şakul
(çekül) geo: bir yerin umumi hattını tâyin için kullanılan âlete denir. bir ağır cismi ip ile yüksekten sarkıtmakla bir duvarın ne derece yatık, eğri veya doğru olduğu anlaşılması gibi.

şâkul
düşeyliği ölçme âleti.

şakulî
şâkule bağlı, onunla alâkalı, onunla nisbeti olan şey. geo: düşey.

şâkulî
düşey.

şakız
gözü değen kişi. * gözüne uyku gelmeyen. * daima güneş tarafına yönelen bir nevi büyük kertenkele.

şakşaka
doğan kuşunun veya serçenin ötmesi.

şa'la'
uzun, tavil.

şam
vücutta olan benler.

şâm
akşam.

şam u seher
akşam sabah.

şamar
t. tokat. belâ, musibet.

şamar
tokat.

şamat
vücuttaki benler.

şame
f. kadın baş örtüsü. * arapçada: vücuddaki ben.

şâme
vücutta olan benler.

şâme
vücuttaki benler.

şâme-geş
f. başına örtü alan.

şamgâh
f. akşam vakti.

şamî
şam şehrinden olan, şamlı. * şam şehri ile alâkalı.

şamih
ali şey, yüksek. * mağrur, başını kaldırmış. mütekebbir. * tıb: vücuddaki beyin ve kemik gibi yerlerdeki çıkıntılı, tümsek yerler.

şamiha
ali şey, yüksek. * mağrur, başını kaldırmış. mütekebbir. * tıb: vücuddaki beyin ve kemik gibi yerlerdeki çıkıntılı, tümsek yerler.

şâmiha
yüksek yerler, tepeler, yüksekler.

şamil
çevreleyen, içine alan, ihtivâ eden, kaplayan. * çok şeye birden örtü ve zarf olan. * fazla şeyleri veya kimseleri ilgilendiren.

şâmil
kaplayan.

şâmil
kapsama, içine alma

şamile
çevreleyen, içine alan, ihtivâ eden, kaplayan. * çok şeye birden örtü ve zarf olan. * fazla şeyleri veya kimseleri ilgilendiren.

şâmile
şâmil olanlar, içine alanlar, çevreliyenler.

şamm
(şemm. den) koklayan, koku alan. * koklama duygusu. burun.

şamme
koklama duyusu.

şamme
(şemm. den) koklayan, koku alan. * koklama duygusu. burun.

şan
büyük sevap. * şeref. * ırz, namus. * nam, şöhret, şan, ün. * mahiyet. * gösteriş, çalım. * tabiat, huy, âdet. * hal, keyfiyet.

şân
şeref, nam, hâl, iş.

şan
şan ve şeref

şân
şân, nâm ve şeref

şane
f. tarak.

şanesâz
f. tarak yapan, tarakçı.

şanezede
f. tarakla saçları taranmış.

şanezen
f. baş tarayan. * mc: güçlükleri çözen. zorlukları yenen.

şanezenân
f. baş tarayan. * mc: güçlükleri çözen. zorlukları yenen.

şani'
"adavet etmek, kin tutmak mânasına ""şeneân"" dan ism-i fâil olup, buğz eden, kin tutan demektir. esas murad ise; buğz edip geçmiş olan değil, buğzunda devam ve ısrar eden demektir."

şantaj
fr. bir kimsenin suçunu veya yüz karasını meydana çıkarmak tehdidiyle menfaat sağlamaya çalışma.

şantiye
fr. bir inşaat yerinde inşaat ve malzeme için hazırlanan yer. * gemi tezgâhı.

şap
(şep) kim: antiseptik bir cisim olup alüminyum ve potasyum sulfatından mürekkep, tadı buruk ve suda tuz gibi erir bir cisim. * hayvanların ağız ve ayaklarında görülen ateşli, salgın bir hastalık ismi.

şap
tuza benzer bir madde.

şape
f. çığ. yuvarlandıkça büyüyen kar topu.

şape
çığ.

şa'r
kıl. saç. * ateş yakmak. * cenk koparmak, kavga çıkarmak.

şar
f. şehir, belde.

şa'r
kıllar. tüyler. tüycükler. * (şiir. c.) şiirler, manzum ve güzel yazılar.

şa'ra
çok miktar ağaç. * bir nevi zerdali. * kuyruğunda dikeni olan bir cins sinek.

şarab
içilecek şey. içki. * mey. bâde. hamr. içilmesi haram olan bir içki. (bak: mubikat-ı seb'a)

şarab
şarap, içki, bu isim helâl içkileri de kapsar.

şarab-ı tahur
temiz ve helâl olan cennet şarabı. cennete mahsus şurub.

şa'ranî
(hi: 899-973) dört hak mezhebin birleşen ve ayrılan tarafları hakkında mu'teber eserleri olan meşhur bir fakihtir. mizan-ı şaranî ismiyle bilinen eseri meşhurdur.

şarapnel
fr. ask: bir çeşit top mermisi. * top mermisinden dağılan herbir parça.

şare
libas, elbise. * heyet.

şâre
saç, kıl.

şari'
şeriatı meydana koyan, teşri eden. Allah (c.c.). * hazret-i muhammed'in (a.s.m.) bir ismi. * şüru' eden, başlayan.

şârî
şeriatı ortaya koyan, Allah.

şâri'
büyük yollar, caddeler.

şarib
(şürb. den) içen. şürbeden. * (c.: şevarib) bıyık.

şârib
bıyıklar.

şaribe
su kenarında olan tâife.

şarib-ül leben
süt içen.

şarib-ül leyli ve-n nehar
gece gündüz içki içen. devamlı sarhoş.

şarid
tutunup beğenilmiş ve yayılmış şiirler. * şiir tarzındaki ata sözleri.

şâride
dağılmış, dağınık şeyler.

şarif
yaşlı deve.

şarih
şerheden, açıklayan. bir şeyin mânasını izhâr eden.

şârih
şerheden, açıklayan.

şarik
güneş. * parlak cisim.

şarim
ucu yarılmış ok.

şa'riyye
çorbalık makarna, şehriye.

şa'riyyet
fiz: kılcallık.

şark
doğu. güneşin doğduğu taraf. * güneş ve güneşin aydınlığı. * yarmak. * parıldamak. * avrupa kültürünün dışında kalan müslüman ülkeleri.

şark
doğu.

şark
doğu üniversitesi

şark musikisi
(bak: musikî)

şarkî
şark ile alâkalı. ciheti şarka, doğuya doğru olan.

şarkî
doğu anadolu

şarkiyat
şark dilleri veya ilimleri hakkında inceleme yapan ilim şubesi.

şarkiyât
islâm dünyasında araştırma yapma çalışması.

şarkiyyun
doğulular, şarklılar.

şarktan
doğudan batıya

şark-ı cenubî
güneydoğu.

şark-ı şimalî
kuzeydoğu.

şarkışimâlî
kuzeydoğu.

şarlatan
fr. yalancı. yüksekten atarak karşısındakini aldatan. hayasız.

şarlatan
yalancı, aldatan, yüksekten atan.

şart
"bir kısım muamelelerde lüzumlu olan hüküm. bir şeyin olması ona bağlı olan şey. * kayıt. bir iş için mutlaka lüzumlu olan husus. * yemin. * hal, vaziyet. * gr: biri diğerine bağlı olan iki cümle hakkında delâlet edilen; yâni mütevakkıf aleyhe delâlet eden diğer cümleye cezâ denir. meselâ: ""haber verirsen, ben de gelirim"" cümlesinde ""haber verirsen"" cümlesi şart, ""ben de gelirim"" cümlesi ise cezâdır. bunlara ""cezâ cümlesi, şart cümlesi"" de denir. başka tabirle ""cümle-i şartiye"" ve ""cümle-i cezâiye"" denir."

şart
mutlaka gerekli olan, durum, yemin.

şart
arapça'da, türkçe'deki "eğer, şayet, .se, .sa" kelimelerinin karşılığı olarak kullanılan, kendi başına bir mânâsı olmadığı halde isim ve fiillerle birlikte mânâ kazanan edatlar, in, lev, emma gibi

şart
şartlar.

şart
şartlar. bir şeyde bulunması lâzım gelen esaslar, temeller.

şart edatları
"(huruf-u şartiye) bunlara ""şart isimleri"" de denir. arapçada şart mânâsını ifade eden edatlar: in, men, ma, mehmâ, eyyü, metâ, eynemâ, eyyâne, ennâ, haysümâ, keyfemâ. $bu edatlar iki fiili (şart ve ceza fiillerini) cezmederler. şart mânâsını ifade eden edatlardan sonra gelen ilk fiil, şart; ikincisi de, cevab veya ceza adını alır. ikinci fiilin meydana gelebilmesi, birinci hükmün meydana gelmesine bağlıdır."

şartiye
şart ile olan. şartlı. (bak: şart)

şartiye
şart olan.

şartiyyet
şartlılık. şarta bağlı olmaklık.

şartname
f. bir sözleşmede olan şartların yazıldığı resmi kâğıt.

şaruf
süpürge.

şaryo
fr. araba. yazı makinelerinde, daktilolarda kâğıdın takıldığı kısım.

şarık
çıkan, tulu' eden. * parlayan.

şârık
doğudan çıkan, doğan, parlayan.

şarıka
aydınlık, nur, ziya, ışık.

şârıka
nurlar, aydınlıklar. parlaklıklar.

şasif
kuru ve zayıf.

şasr
seyrek seyrek dikmek.

şass
balık avlamada kullanılan olta ve ağ.

şast
f. okçuların baş parmaklarına taktıkları yüksük. * balık oltası.

şasıye
dolu sokak.

şat
koyun. * vahşi sığır.

şat'
yerden yeni çıkan taze ekin yaprağı. ekinlerin taze çıkan filizleri, yaprağı. * su arkı. * cima etmek. * bağlayıp sağlamlaştırmak.

şatahat
mânevi sarhoşluk. * kendinden geçer bir hâle gelmek ve böyle istiğrak hâlinde iken söylenen müvazenesiz sözler.

şatâhat
mânevî sarhoşluk hâlindeyken söylenen dengesiz sözler.

şatata
haktan ve akıldan uzak, hadden aşan söz.

şatbe
hurma ağacının budağı. * yaş ekin yaprağı. * yarmak. * kesmek. * uzun boylu kadın.

şathiyyat
alaylı ve eğlenceli fıkra veya hikâyeler.

şati'
kenar, kıyı. cânip, taraf, yön.

şâti
kenarlar, kıyılar.

şatib
eğri, eğik, mâil.

şatibe
uzun boylu.

şatim
(şetm. den) küfreden, söğüp sayan.

şatir
ırak, uzak, baid. * garip, yalnız, kimsesiz.

şatr
taraf, cihet, yön.

şatrenc
satranç oyunu.

şatt
ırmak kenarı.

şatt
büyük nehirler.

şatır
(şetaret. den) neş'eli. şen. * çevik. hizmete koşup, her işe hazır bulunan. * vaktiyle vezirlerin yanında giden asker.

şa'va'
perâkende, dağınık. * dağıtmak.

şavk
ışık, parıltı. * şevk.

şavk
ışık, parıltı.

şavt
atın yelmesi ve sıçraması. * bir tur. * işin bir kısmı. * sesin gidebileceği mesafe.

şavt
sıçrayışlar, zıplamalar, koşmalar, koşuşmalar. * kâbe-i muazzama'yı yedi defa tavaf etme, etrafını dolaşma.

şayan
f. münasib, lâyık, yaraşır.

şâyân
yaraşır, uygun, layık.

şayanter
f. daha lâyık, çok lâyık. elyak.

şayan-ı hayret
şaşmağa değer. hayret edip şaşılacak şey.

şayan-ı ihticac
delil ve isbatın makbuliyeti.

şayan-ı istima'
dinlenilmesi iyi ve münasib olan, dinlenmeğe lâyık.

şayan-ı senaâ
sena edip övmeğe lâyık olan.

şayan-ı temaşa
f. görülmeğe değer olan.

şayeste
f. şayan, uygun, yaraşır, lâyık. * nümune.

şâyeste
uygun, lâyık.

şayestegî
f. uygunluk, liyâkat.

şayet
"f. (""lâyık, yaraşır, şâyân"" mânâsına gelen ""şâyesten"" mastarından) şart veya ihtimal gösterir: ""eğer, belki, olur ki"" gibi."

şâyet
eğer, olur ki.

şaygan
f. uygun, lâyık, münâsib, sezâ. * bol, çok, mebzul.

şayganî
f. çokluk, bolluk, mebzuliyet. * münasiblik, lâyıklık, uygunluk.

şayi'
(şüyu'. dan) duyulmuş, işitilmiş, şüyu' bulmuş, herkesçe bilinmiş. * ortaklar arasında taksim olunmamış müşterek hisse.

şâyi'
yayılmış bulunanlar. şâyi olanlar.

şayia
(şuyu'. dan) yayılmış haber, mütevatir. söylenti.

şâyia
söylenti, yayılma, duyulma.

şayib
ayıp. noksan. * pis, murdar. * saçı ve sakalı beyazlamış olan kimse.

şayibe
ayıp. noksan. * pis, murdar. * saçı ve sakalı beyazlamış olan kimse.

şayibe
şâyibeler, noksanlıklar, ayıplar.

şayife
dişleri fazla olan kimse. (müe: şefvâ)

şayk
dağ, cebel.

şayık
nefsi bir şeye yönelen.

şaz
(şâzze) kaide hârici olan. umumi nizamdan ayrılmış olan, müstesna bulunan.

şâz
kaide dışı, istisna.

şazelî
(ebu hasan şazelî) nureddin ebu hasan-ı şazelî de denildiği gibi ali bin abdullah diye de anılmaktadır. tunus'lu olup şazeliye tarikatı kurucusu olarak bilinir. tasavvufî, ilmî bir çok eseri vardır. tarikatının tekke ve zaviyesi yoktur. hicri 654 yılında mekke-i mükerreme'ye giderken sahrada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (r. aleyh)

şâzelî
şazeliye tarikatını kuran büyük velî, bu tarikattan olan.

şazib
vatanından başka bir tarafa giden kimse.

şaziyye
kavis, yay. * ağaç kıymığı gibi, bir şeyden kopmuş parça. * kırılan kemikten meydana gelen parçalar. * incik kemiği.

şazz
(şâzze) kaide hârici olan. umumi nizamdan ayrılmış olan, müstesna bulunan.

şâzze
müstesnalar. kaide hârici olanlar.

şaş
şaşı.

şâş
şaşı adam

şa'şa'
yıldıramak, parıldamak. * uzun ve yeynicek olmak.

şa'şaa
parlama. zahirî parlak görünüş. * bir şeyi birbirine katıp karıştırmak.

şâşaa
parlaklık, gösteriş.

şa'şaadar
f. gösterişli, şa'şaalı, parlak.

şa'şaapaş
parlaklık neşreden, şa'şaa saçan.

şâşaapâş
gösterişli görünen.

şemak
neşat, sevinç. ferah.

şea'
dağılıp parçalanmak.

şeabib
birden yağan sağanaklı yağmur. * hiddetli ve şiddetli olan. * şiddetli güneş harareti.

şeabib
sağanak yağmur.

şeaf
hırs. * mübâlağa. * kalbin aşktan yanması.

şeafe
dağ başı. * her nesnenin âlâsı ve üstü.

şeair
"(şiâr. c.) âdetler, islâm işaretleri. islâmlara ait kaideler. Allah'ı anmak, hamdetmek, ezan okumak, islâmî kıyafet gibi. bunlara şeair-i islâmiye denir. bütün müslümanlarla alâkalı mes'eleler ve alâmetler, umumun hissedar olduğu işlerdir.(sünnet-i seniyyenin içinde en mühimmi, islâmiyyet alâmetleri olan ve şeaire de taalluk eden sünnetlerdir. şeair, âdeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete âit bir ubudiyettir. birisinin yapmasiyle o cemiyet umumen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemâat mes'ul olur. l.)(nasıl ""hukuk-u şahsiye"" ve bir nevi ""hukukullah"" sayılan ""hukuk-u umumiye"" nâmiyle iki nevi hukuk var. öyle de: mesâil-i şer'iyede bir kısım mesâil, eşhâsa taalluk eder; bir kısım, umuma, umumiyet itibariyle taalluk eder ki; onlara ""şeair-i islâmiye"" tabir edilir. bu şeairin umuma taalluku cihetiyle umum onda hissedardır. umumun rızası olmazsa; onlara ilişmek, umumun hukukuna tecavüzdür. o şeairin en cüz'îsi (sünnet kabilinden bir mes'elesi) en büyük bir mes'ele hükmünde nazar-ı ehemmiyettedir. doğrudan doğruya umum âlem-i islâma taalluk ettiği gibi, asr-ı saâdetten şimdiye kadar bütün eâzım-ı islam'ın bağlandığı o nurani zincirleri koparmaya, tahrip ve tahrif etmeğe çalışanlar ve yardım edenler düşünsünler ki, ne kadar dehşetli bir hatâya düşüyorlar. ve zerre miktar şuurları varsa, titresinler!.. m.)"

şeâir
islâmî alâmetler, semboller, âdetler.

şeal
davar kuyruğunun beyazlığı.

şeamat
uğursuzluklar, şeâmetler.

şeamet
uğursuzluk, kötülük, bedbahtlık.

şeâmet
uğursuzluk, kötülük.

şeâmet
uğursuzluklar, şeâmetler.

şeanla'
uzun, tavil.

şearir
davar yanırına üşüşen sinek ve üvez. * her yöne dağılmak.

şeas
toz. * tozlu olmak. * yayılmak, münteşir olmak. * dirilmek.

şeayir
hac için hazırlanan nişanlı kurbanlar. şâireler. safâ. merve, mina ve arafat gibi, menâsik-i haccın edâ edilecek yerleri ve dinin alâmetleri. menâsik ve âyin rüsumu.

şeâyir
hac amelleri. * hac nişanları. ibadet için alem kılınan her nesne.

şeb
f. gece, karanlık.

şeb
gece.

şeb
f. geceler.

şebaat
dolgunluk, tokluk.

şebab
(şebibe) gençlik. * yiğit, civan. * gençler.

şebab
genç.

şebabane
f. genç ve yiğit olarak. genç gibi, yiğitçesine.

şebabet
gençlik.

şebâbik
birbirine girmiş nesne.

şebabiyet
gençlik, tazelik. yiğitlik. civanlık.

şebabiyet
gençlik, tazelik.

şebâdi
akrep. * dil, lisan. * belâ. * şiddet.

şebah
cüsse, cisim, ceset. şahıs. karaltı.

şebâh
şahıslar, cisimler, vücudlar. * büyük kapılar. * uzaktan görünen karaltılar, hayâller. * renk, levn.

şebahet
benzeme, benzeyiş.

şebak
şehvet galip olup cimaa çok hırslı olmak. * koyu karanlık.

şebaket
kafes veya ağ gibi örülme.

şebam
anasını emmesin diye kuzu ve oğlak ağzına takılan ağaç ağızlık. * araptan bir kabile.

şebaman
paça bağı.

şeb'an
karnı doymuş, tok. * emin.

şeban
f. geceler.

şebane
f. geceye ait. gece ile alâkalı. gece vakti olan. gecelik.

şebangah
f. gece vakti, geceleyin. * gecelenecek yer.

şebanruz
"f. 24 saatlik zaman. ""gece gündüz""."

şebat
tezlik, çabukluk. * cihet, yön, taraf.

şebâ-şebevât
tezlik, çabukluk. * cihet, yön, taraf.

şebb
meşhur taş. * ateş yakmak. * cenk koparmak, kavga çıkarmak.

şebbake
birbirine girmiş nesne.

şebbe
genç kadın.

şebe
bakırla çinko madeninden yapılan pirinç. * benzeme, müşabehet.

şebeb
üç yaşına girip dişleri tamamlanmış olan sığır.

şebec
ovanın ve sahranın bir miktarı.

şebefruz
(şeb-efruz) f. gece vakti ışık veren. geceyi aydınlatan.

şebeh
(şibih) benzer, nazir, benzeyen şey. * bakır ile çinkodan karıştırılıp yapılan pirinç madeni.

şebeke
balık ağı. * kötü niyetle çalışan gizli topluluk. * kafes şeklinde olan yer. * hüviyet sureti. * ağ gibi yapılmış ve gerilmiş hat ve yolların tamamı. * ağ şeklinde olan nesiçler, dokular.

şebeke
örgülenmiş, örgüt.

şebeke
kafesler, şebekeler, ağlar, tuzaklar.

şebem
soğukluk.

şebengiz
(şeb-engiz) f. yarasa kuşu.

şebet
(bak: şâbet)

şebgerd
(şeb-gerd) f. gece dolaşan kol. bekçi. * ay, kamer.

şebgir
(şeb-gir) f. geceleyin uyumayan. * sabah vakti. * gece giden kervan.

şebgun
"f. ""gece renkli"" kara, siyah."

şebh
süt sağarken çıkan ses.

şebhan
f. geceleyin öten bir cins bülbül.

şebhiz
f. geceleri uyanıp kalkarak iş gören.

şebhizân
f. geceleri uyanıp kalkarak iş gören.

şebhun
(şeb-hun) f. gece baskını.

şeb-i arus
düğün gecesi. * mc: mevlana'nın vefat ettiği gece.

şeb-i firkat
f. ayrılık gecesi, firkat karanlığı.

şeb-i hicran
ayrılıkla geçirilen gece. hicran gecesi.

şeb-i yelda
f. en uzun gece.

şebib
bıçak üstüne sürçmek.

şebibe
gençlik. yiğitlik.

şebih
(şibh. den) benzer, benzeyen, mümasil, nazir.

şebih
benzer.

şebihun
f. gece baskını. şebhun.

şebike
f. kötü niyetle çalışan gizli topluluk. * balık ağı. * batı taraflarında arapların kullandıkları hasırdan örülmüş bir cins başlık. (bak: şebeke)

şebike
balık ağı. * kötü niyetle çalışan gizli topluluk. * kafes şeklinde olan yer. * hüviyet sureti. * ağ gibi yapılmış ve gerilmiş hat ve yolların tamamı. * ağ şeklinde olan nesiçler, dokular.

şebistan
f. yatak odası. * harem dairesi. * gece ibadetine mahsus oda.

şebit
bahadır, kahraman, yiğit.

şebk
karıştırmak.

şebnem
f. çiğ. rutubet. gece nemi. neda.

şebnem
çiy, nem.

şebnemmisâl
çiy gibi.

şebpere
f. yarasa.

şebperest
(şeb-perest) f. geceye ve rü'yaya ve uykuya fazla kıymet veren.

şebr
karışlamak. * hediye vermek, atâ etmek. * ücret. * kira.

şebreng
"f. ""gece renginde olan"" siyah, kara."

şebrev
(şeb-rev) f. gece giden. karanlıkta yürüyen. gece yolculuğu eden.

şebtab
(şeb-tâb) f. ateş böceği.

şebur
boru.

şebzindedar
(şeb-zindedâr) f. geceleri çalışan, gece vakti işle meşgul olan. * gece bekçisi. * geceleri uyumayıp ibadet eden.

şecaat
yiğitlik, cesurluk. korkulu anda kalb kuvveti ile cesaretini muhafaza etme. kuvve-i gadabiyenin vasat mertebesidir. (şecaatli bir kimse hak için canını fedâ eder. vazifesi olmayan işe karışmaz. i.i.)

şecâat
yiğitlik, öfke duygusunun normal derecesi.

şecb
helak etmek, mahvetmek. * kederlenmek, tasalı olmak.

şecc
baş yarma ve yarılma. * geminin, denizi yararak yol alması.

şeccat
yüzde ve başta meydana gelen yaralar.

şecce
başa ve yüze vurarak meydana getirilen yara.

şecce
yüzde ve başta meydana gelen yaralar.

şecea
küt ve kötürüm kimseler.

şeceb
hüzün ve gussalı olma.

şecen
dal, budak, kol. * hâcet, ihtiyaç. * keder, hüzün.

şecen
şecenler, elemler, gamlar, kederler, tasalar, sıkıntılar, ıztırablar.

şecer
ağaç. kütük. * sülâle. bir soyun bütün fertlerini gösterir cetvel.

şecer
ağaç.

şecer
ağaçlar.

şecerât
şecereler.

şecere
ağaç, soy ağacı.

şecere
ağaç. kütük. * sülâle. bir soyun bütün fertlerini gösterir cetvel.

şecere
şecereler.

şecere-i maklu'
sökülmüş ağaç.

şecere-i tubaâ
cennet'teki saadet ağacı, dalları aşağıda ve kökü yukarıda olan tuba ağacı.

şecere-i yaktîn
yaktîn ağacı. kabak kökeni.

şecere-i zakkum
zakkum ağacı

şeceristan
f. orman, ağaçlık yer, koruluk.

şeci'
kahraman. yiğit. şecaatli.

şecî
yiğit, kahraman.

şeci'
yiğitler, cesurlar.

şecib
helâk olan, mahvolan.

şecir
küçük ve kısa ağaç.

şecn
dere içinde ağaçlar arasında olan yol.

şecr
iki çenenin arası. * harcamak, sarfetmek. * tarh etmek, kovmak.

şecra'
meşelik.

şecv
gam, gussa. keder. * tezyin-i savt. yâni sesi güzelleştirmek.

şecze
zayıf yağan yağmur.

şedaid
(şedâyid) afât. meşakkatli haller. şiddetli musibetler.

şedâid
şiddetliler, şiddetli belâlar.

şedak
ağızın her iki yanının geniş olması.

şedaka
çok konuşan kadın.

şedar
sözü şiir ile kesme. * hayvan bağlanan yer.

şedd
sıkı bağlama, sıkı bağlanma, sıkma. * tasvir.

şeddad
kâfir. * çok eskiden yemen'de âd kavminin hükümdarı Allah'a isyan ederek cennet'e benzetmek iddiasiyle irem bağını yaptırmış, bu bağdaki köşke girmeden kavmi ile yani taraftarlariyle birlikte gazaba uğramış, çarpılmış, yerin dibine geçmiştir. (bak: enaniyet)

şeddâd
ad kavminin ulu önderi olan ünlü bir kâfir.

şeddadane
f. şeddad gibi, ona benzer surette, zâlimce.

şeddadî
çok büyük ve sağlam yapı.

şedde
kur'an-ı kerim okurken tek sessiz harfin iki defa okunmasına yarayan işaret. ( $ ) * seğirtmek. yürümekle şiddet göstermek. bir şeyi kuvvetlendirmek, sağlamlaştırmak.

şedde
harfi iki kere okutan işaret.

şedd-i nitak-ı himmet
himmet kuşağını kuşanma. işe ciddi, gayretle sarılma.

şedd-i rihal
hayvana semer vurma. yolculuk için hayvanın semerini bağlama. * yolculuğa çıkma.

şede
çok hırslı olmak.

şedef
her nesnenin şahsı.

şedh
tembel olmak.

şedid
sert, sıkı, şiddetli. * musibet, belâ. * tecvidde: rahve harflerinin zıddı olan, sükûn ile harf söylendiğinde sesin akmaması hali.

şedîd
şiddetli.

şedid
sertler. şiddetliler.

şedîdâne
şiddetlice.

şedide
sert, sıkı, şiddetli. * musibet, belâ. * tecvidde: rahve harflerinin zıddı olan, sükûn ile harf söylendiğinde sesin akmaması hali.

şedide-i mechure
elif, cim, dal, tı, ba harfleridir. bunların zıddı: rehavet (rahvet) ile beyniye sıfatıdır.

şedide-i mehmuse
kaf ve tâ harfleri.

şedid-ül mihal
şiddetli kuvvet. ağır ve şiddetli azab.

şedid-üş şekime
"şedid-ün nefs; yani başkasına boyun eğmekten çekinen ve kibirlenen."

şedkam
geniş, vâsi.

şedv
"ırlamak; teganni ve terennüm."

şef'
çift. * kurban bayramı günü. * namazların her iki rek'atı demektir. dört rek'atlı bir namazın evvelki iki rek'atında şef'-i evvel, diğer iki rek'atına da şef'-i sâni denilir. üç rek'atlı namazın üçüncü rek'atı da şef'i sâni'dendir.

şef
çift, baş.

şefa
kenar, taraf, uç.

şefaat
şefaat etmek. af için vesile olmak. * fık: âhiret günü bir kısım günahkâr mü'minlerin affedilmeleri ve itaatli mü'minlerin de yüksek mertebelere ermeleri için peygamber aleyhissalâtü vesselâm ve sâir büyük zâtların Allah teâlâ'dan (c.c.) niyaz ve istirhamda bulunmalarıdır.

şefâat
af için vasıta olmak.

şefaat
cenâb-ı haktan yakınlarının affını talep edip kurtuluşlarına vesile olmak

şefâatçi
af için vesile olan.

şefaatçi
allah'ın izniyle kurtuluşa vesile olma

şefaat-ı uzmâ
(bak: makam-ı mahmud)

şefaceref
(şefâcürf) yar üstü. uçurum kenarı.

şefafet
şeffaflık, saydamlık, şeffaf olma.

şefak
korku, havf.

şefakat
şefkat, acıyarak şefkatle sevmek. karşılık istemeden merhamet edip acımak, sevmek.

şefakat-ı übüvvet
babalık şefkati.

şefan
yağmurlu soğuk rüzgâr.

şefaric
bir cins helva.

şefaşif
çok susamak.

şefe
f. dudak. * kenar.

şefe
dudak.

şefe
dudaklar. * kenarlar.

şefe
dudaklar.

şefeka
esirgemek, korumak.

şefellec
burun delikleri büyük, dudakları yumru kalın ve sarkık olan adam. * ferci vasi avret.

şefetan
iki dudak.

şefeteyn
iki dudak.

şefevat
dudaklar. * kenarlar.

şefevî
(şefeviye) dudağa ait. dudakla alâkalı.

şeff
yünden yapılan çok ince elbise.

şeffaf
ışığa mâni olmayan, ışık geçiren parlak cisim. saydam.

şeffaf
saydam.

şeffafât
saydam olanlar.

şeffafiyet
saydamlık.

şefi'
şefaatçı. suçların affı için yardım eden.

şefî
şefaatçı.

şefi'
şefaatçiler. şefaat edenler, bir suçun bağışlanması için aracılık yapanlar.

şefif
soğuktan incinmek. * soğuk.

şefik
şefkatli, esirgeyen. rikkat sahibi. merhametli.

şefik
şefkatli.

şefika
şefkatli, esirgeyen. rikkat sahibi. merhametli.

şefikane
f. merhametlice, acıyarak. acımak suretiyle. şefkat ederek.

şefikâne
şefkatlice.

şefi'-ül müznibîn
günahkârların şefaatçısı hazret-i muhammed. (a.s.m.)

şefi'-ül ümem
ümmetlerin şefaatçısı hz. muhammed (a.s.m.)

şefiülmüznibin
günah işleyenlerin şefaatçısı.

şefkat
"başkasının kederiyle alâkalanmak, acıyarak sevmek. yardıma, sevgiye muhtaç olanlara karşılıksız olarak merhamet ve sevgiyle yardıma koşmak. karşılıksız, sâfi, ivazsız sevgi beslemek.(şefkat pek geniştir. bir zat, şefkat ettiği evlâdı münâsebetiyle bütün yavrulara, hattâ ziruhlara şefkatini ihâta eder ve rahim isminin ihâtasına bir nevi âyinedarlık gösterir. halbuki aşk, mahbubuna hasr-ı nazar edip, herşey'i mahbubuna feda eder; yahut mahbubunu i'lâ ve sena etmek için, başkalarını tenzil ve mânen zemmeder ve hürmetlerini kırar. meselâ biri demiş: ""güneş mahbubumun hüsnünü görüp utanıyor, görmemek için bulut perdesini başına çekiyor. "" hey âşık efendi! ne hakkın var, sekiz ism-i âzamın bir sahife-i nuranisi olan güneş'i böyle utandırıyorsun?hem şefkat hâlistir, mukabele istemiyor; sâfi ve ivazsızdır... hattâ en âdi mertebede olan hayvanatın yavrularına karşı fedakârane ivazsız şefkatleri buna delildir. halbuki aşk ücret ister ve mukabele taleb eder. aşkın ağlamaları, bir nevi talebdir, bir ücret istemektir. m.)"

şefkat
acıyarak karşılıksız sevme.

şefkaten
şefkatten dolayı, şefkat bakımından.

şefkatkâr
şefkatli.

şefkatkârâne
şefkat edercesine.

şefkatli
onuncu lem'a

şefkatperver
şefkat etmeyi seven.

şefkatperverane
şefkat etmeyi severcesine, severek.

şefn
akıllı ve zeyrek kişi.

şefnin
ırak diyarında ve karga büyüklüğünde olan bir kuş.

şefre
yassı büyük bıçak. * gön ve sahtiyan kestikleri bıçkı. * kılıç ağızı. * kirpik biten yer.

şeft-alû
f. yarık erik. şeftali.

şefun
göz ucuyla bakan kişi.

şefşaf
soğuk yumuşak rüzgâr.

şefşef
yaramaz huylu. * titremek.

şefşefe
zayıflatmak. * hareket ettirmek, depretmek. * karışmak.

şegab
fitne uyandıran.

şegaf
yürek kabı. yüreği çevreleyen nâzik deri. * sağ tarafta iyeği kemiği altında olan bir hastalık. * bir nesneyi çevirip kaplamak.

şegafdâr
f. delirtici.

şegal
f. çakal.

şegârib
ayak bağlamak.

şegâzib
ayak bağlamak.

şegire
çuvaldız.

şeha
f. ey pâdişah! ey şâh.

şehab
parlak yıldız. * kıvılcım. * yıldızdan fırladığı zannedilen ve dünyanın atmosferinde bir an görünüp kaybolan gök taşı.

şehacir
rahm.

şehâdât
şahitlikler, şehitlikler.

şehadet
(şehâdet) şâhidlik. * bir şeyin doğruluğuna inanmak. * delâlet. alâmet, işaret, iz. * Allah (c.c.) rızâsı yolunda hayatını fedâ etmek. din için muharebeden şehitlik. (bak: şehid)

şehâdet
şehitlik, şahitlik.

şehadet
görünen âlem (bk. ş-h-d; a-l-m)

şehadetnâme
f. bir işin yapılmasına müsaade veren resmî izin kâğıdı. vesika. diploma.

şehâdetnâme
diploma.

şehamet
yağlılık, semizlik, besililik.

şehâmet
akıllıca yiğitlik.

şehametlû
tar: iran şahları hakkında ünvan olarak kullanılan bir tâbir idi.

şehav
açmak, feth.

şehazan
karnı aç olan kimse.

şehba'
kır renkte olan şey. * kır katır, kır at. * tam teçhizatlı asker birliği. * pek kıtlık olan sene.

şehbal
(şehbal) f. kuş kanadının en uzun tüyü.

şehbaz
doğan kuşu, çevik, yiğit.

şehbaz
çevik, cesur, beyaz doğan kuşu.

şehbâz
kahramanlık ve güzellik

şehbender
ticaret nezaretinin teşekkülünden evvel ticaret işlerine bakmak ve tüccarlar arasındaki ihtilâfları halletmekle vazifelendirilen memurun ünvanı idi.

şehbeyt
edb: bir şiirin en güzel beyti. gazelde matla'dan sonraki beyt.

şehd
bal. gömeç balı, asel.

şehd
bal.

şehd
şehadet balı

şehd-ab
(şehd-âbe) f. bal şerbeti.

şehd-amiz
f. bal gibi tatlı. balla karışık.

şehdanec
incinin irisi ve iyisi. * kendir otunun tohumu.

şehdere
üç ile altı yaş arasında hareket eden oğlan veya kız. * israfçı, müsrif. * karnı büyük kimse.

şehd-i şehadet
imanın, şehadetin verdiği saadet, tatlılık ve huzur. şehadet balı.

şehd-kâm
f. tadı damağında kalmış.

şehevânî
şehvetle ilgili.

şehevat
şehvetler, nefsanî istekler, arzular.

şehevât
şehvetler.

şehevî
şehvetle alâkalı. hayvanî, nefsanî duygularla alâkalı, onlara ait.

şeheviye
şehvetle ilgili olan.

şehic
katır sesi. * kuzgun avazı.

şehid
"şâhid olan. * meşhude. Allah (c.c.) yolunda canını feda eden müslüman. hak için hayatını feda ederek ölen. Allah'ın rızasına eren. (naklinde ve gaslinde rahmet melekleri hazır oldukları için yahut kıyamette ümem-i sâlife hakkında istişhad olunan zevattan olduğu için yahut vefat etmeyip huzur-u ilâhîde hazır ve zinde olduğu için yahut âlem-i mülk ve melekûtu müşahede eylediği için ""şehid"" denmiştir.) * şâhidin mübalâğası. * resul-ü ekrem'in (a.s.m.) bir ismi. * ilminden asla birşey kaybolmayan, bütün şeyler ilminde hazır olan Allah (c.c.). (bak: meratib-i hayat)"

şehîd
şahit olan, Allah için ölen.

şehik
hıçkırıkla içini çekme. * nefesi dışarı çıkarma. soluk alma. * nefesi dışarı çıkararak eşeğin anırması.

şehîk
hıçkırıkla karışık iç çekme.

şehim
(şehamet. den) şehametli, kurnaz ve akıllı yiğit.

şehime
(şehamet. den) şehametli, kurnaz ve akıllı yiğit.

şehir
meşhur. şeref ve şan sahibi. * alemlerce meşhur, resul-ü ekremin (a.s.m.) bir ismi.

şehir
büyük yerleşim birimi, kent.

şehîr
ünlü, tanınmış.

şehiy
(şehvet. den) iştahlandırıcı. isteklendiren, istek uyandıran.

şehka
hıçkırık. keskin çığlık.

şehl
gözün siyahının maviye yakın olması. * koyun gözü.

şehla
elâ göz. koyu mavi göz. tatlı şaşı. * mc: çok güzel.

şehlâ
elâ göz, tatlı şaşı.

şehleb
uzun boylu.

şehlevend
f. boylu boslu, güzel genç.

şehm
korku.

şehname
f. iran şairi firdevsî'nin destan şeklindeki eseri. * büyük hükümdarların kahramanlık mâcerâlarını anlatan büyük manzum eser.

şehnâme
padişahların maceralarını anlatan eser.

şehnaz
f. eski osmanlı müziğinde meşhur bir makam ismi. * meşhur bir dünya güzelinin ismi. * çok güzel olan.

şehnâz
ışıldayan, parlayan.

şehniz
çörek otu.

şehnişin
f. binanın dışarı çıkıntısı. balkon.

şehper
f. kuş kanadının en uzun tüyü.

şehr
ay. 30 günlük zaman. * bir şeyi izhar etmek. teşhir etmek.

şehr
ay, şehir, kent.

şehr
aylar.

şehr
aylar. 30 günlük müddetler.

şehrâyin
şenlenmiş şehir, şenlik.

şehr-aşub
şehri karıştıran, kargaşalık yapan.

şehreka
çıkrık.

şehri
f. şehirli. * istanbul'lu, istanbul'da doğup büyüme. * mc: kibar, ince.

şehrî
ay ile ilgili, aylık.

şehr-i âyin
(şehrâyin) f. şenlik. büyük hâkimiyet ve kuvvete ait sürur, sevinç, donanma. (islâmda ilk şehr-i âyin hz. peygamber efendimiz hicret sureti ile medine'ye vâsıl olunca yapıldı.)

şehr-i ramazan
ramazan ayı. oruç ayı.

şehr-i savm
oruç ayı olan mübarek ramazan.

şehr-i sıyam
oruç ayı, ramazan.

şehristan
f. büyük şehir.

şehristân
memleket.

şehriyar
f. hükümdar, padişah. * en iktidarlı.

şehriyâr
hükümdar, padişah.

şehriyye
çok yaşamış pir. çok yaşlı, ihtiyar.

şehrud
f. büyük ırmak. nehir.

şehr-ül haram
haram ayları. (bak: eşhür-ül hurum)

şehs
şahıslar. kişiler.

şehvanî
şehvetle ilgili, şehvete ait. * şehvete çok düşkün olan kimse.

şehvânî
şehvetle ilgili.

şehvet
"hevâ-yı nefsin meyli ve arzusu. * bir şeyi fazla istemek. * cinsî istek. mahbube için olan istek, iştiha. (yemek, içmek, uyumak da şehvetin şubelerindendir.)kudsi hadis'te cenab-ı hak buyuruyor: ""ey benim için şehvetini bırakıp gençliğini bana veren genç! sen meleklerin bir kısmı gibisin."""

şehvet
nefsin arzusu, cinsî istek.

şehvet
şehvetler, nefsanî istekler, arzular.

şehvet-engiz
f. şehvet uyandıran. kuvve-yi şeheviyeyi tahrik eden.

şehvetengiz
şehvet uyandıran.

şehvet-perest
f. şehvetine çok düşkün. nefsi arzularının esiri olan.

şehzade
f. şâh oğlu. hükümdar veya pâdişah oğlu. prens.

şehzare
fâhiş nesne.

şehşeh
karışmak.

şeîle
ucu yanmış fitil.

şek
şüphe.

şeka'
şikâyet.

şekab
çukur yer.

şekâbe-şikâb-şükub
mağara ve kaya yarığı. * çukur yer.

şekah
yakınlık.

şekahteb
iki boynuzlu koç.

şekâim
mukavemet, dayanma. sebat. * dizgin, gem. * kazan ve çömlek kulpu.

şekakıl
bir hind ağacının dalları.

şekâve
bedbahtlık. * yaramazlık.

şekavet
her çeşit kötülük içinde olmak. belâ ve zillete düşmek. sıkıntıda kalmak. * haydutluk, eşkiyalık.

şekâvet
sıkıntı, azap, işkence.

şekaya
şikâyetler. memnuniyetsizlikler.

şekaz
gitmek. * uzaklık. * bir adamın gözünün çok değer olması.

şekazân
keler eniği.

şekâşık
devenin ağzında olan dağarcığı. (ağzından çıkarıp kükretir.) * zayıf, yaşlı kimse. * uzun ince çubuk. * ağzın çevresi.

şekd
atâ ve ihsan etmek. hediye vermek.

şeker
f. şeker.

şeker
davarın sütü çok olmak. * dolmak.

şeker-ab
f. iki dost arasındaki kırgınlık, aradaki soğukluk.

şekere
davarın sütü çok olmak. * dolmak.

şekergüftar
f. sözü şeker gibi tatlı.

şekergüzar
(şeker-güzâr) f. iyilik bilen, teşekkür eden.

şekerhab
f. otururken gelen tatlı uyku.

şekeristan
f. şeker kamışı tarlası.

şekerpare
f. çok tatlı ve şekerli olan bir kayısı cinsi. * bir nakış çeşiti. * bir cins tatlı.

şekerriz
f. pek tatlı, şeker saçan. * sevinçten dolayı gelen gözyaşı.şekevat : (şekve. c.) şikâyetler.

şekib
sabır, tahammül.

şekiba
f. sabırlı, tahammüllü, mütehammil.

şekil
(şekl) biçim, dış görünüş. çehre. tarz. formül. * şebih ve misil. * hey'et. * suret. surette benzerlik. * bir adamın tab' ve hevasına muvafık olan şey. * muhtelif, müşkil işlerin her biri. * birşeyin gerek hissedilen ve gerek mevhum sureti. * geo: bir veya daha fazla hudut vasıtasiyle mahdut ve mahsur olan şey. * edb: aruz ıstılahında mısraların sayısına ve kafiyelerin sırasına göre ortaya çıkan şekil. * gr: yazıya nokta, hareke ve i'rab koymak.

şekil
biçim.

şekil
şekiller, kılık.

şekim(et)
mukavemet, dayanma. sebat. * dizgin, gem. * kazan ve çömlek kulpu.

şekir
ağacın çevresinde kökünden biten fidanlar. * fercte olan kıllar.

şekire
sütü çok olan davar.

şekk
şüphe, zan. bir şeyin varlığı ile yokluğu arasında tereddüt etmek. * lüzum. * yarmak. * yapışmak.

şekk
şekler, şüpheler.

şekkerîn
f. şekerli, tatlı.

şekk-i küfrî
küfürdeki şüphe. kâfire ait şek.

şekl
biçim.

şekl
şekil, biçim.

şekla'
beyaz dişi koyun. * hâcet, ihtiyaç.

şeklen
şekilce. şekil bakımından.

şeklî
şekille alâkalı, şekilce. dış görünüşe dair.

şekm
sertlik. * güç. kuvvet.

şeks
ahlâksız, yaramaz kimse.

şekt
bedel etmek, karşılık vermek.

şekub
ruşen olmak, parlamak.

şekufe
f. çiçek. zühre. tomurcuk.

şekur
çok şükreden. allahın (c.c.) lütuflarına karşı pek fazla memnuniyetini, sevincini gösteren. az şükredene dahi çok nimet veren Allah (c.c.). (bak: şükr)

şekûr
çok şükreden.

şekva
şikâyet, âciz kaldığını ve zayıflığını haber vermek. * su kabının ağzını açmak.

şekvâ
şikâyet, sızlanma.

şekvâ
şikâyet eden

şekvânâme
şikâyet mektubu, yazısı.

şekve
şikâyet etmek. * siyahça oğlak derisi.

şekve
şikâyetler, sızıltılar.

şelâcim
şalgam.

şela'la'
uzun boylu kişi.

şelalat
büyük çağlayanlar, şelâleler.

şelale
büyük çağlayan. akarsuyun yüksekten çoklukla akması.

şelâle
çağlayan.

şelâle
büyük çağlayanlar, şelâleler.

şelcem
şalgam.

şelel
bir eli tutmaz olmak. * bir nesneyi seyrek dikmek. * ovmakla gitmeyen leke.

şelil
deve ve at ardına yapılan palas. * çok sulu dere ortası. * kısa gömlek.

şelim
şam yakınında bir beyt-i mukaddes.

şell
seyrek seyrek dikmek. * çolak. * çolaklık. kolun eğri oluşu.

şelvar
f. şalvar.

şelşele
dökmek. * su damlatmak.

şem'
mum, ışık.

şem
mum, ışık.

şem'
mumlar. * balmumları.

şem'a
ışık, çıra. nur. * muma batmış fitil.

şema'
yüce, yüksek, ulu âli.

şemâ
ışık, çıra.

şemahter
kötü, menhus.

şemail
huylar, ahlâklar, tabiatlar.

şemaim
güzel kokular.

şemâim
güzel kokulu şey, râyiha.

şemakmak
uzun, tavil. * şâd ve neşeli kimse.

şemal
kıble ardında kutup tarafından esen yel. * ahlâk. * kılıç.

şemâlât
kıble ardında kutup tarafından esen yel. * ahlâk. * kılıç.

şema'ma'
küçük başlı. * aceleci kişi.

şemâric
seyrek seyrek dikmek. * yalan karışık söz.

şemarih
dağ tepeleri. * hurma veya üzüm salkımları.

şemârih
hurma veya üzüm salkımı. * dağ tepesi.

şemate
destenik çiçeği. * düşmana belâ, gam ve tasa geldiğinde şâd olup sevinmek.

şematet
kuru gürültü. şamata.

şemâtet
başkasının başına gelene sevinmek.

şematetkârane
f. kuru gürültü yapmak suretiyle, arsızca, gürültü ile bağırmak.

şemâtetkârâne
başkasının başına gelene sevinircesine.

şemayil
ahlâk.

şemc
şey mânasına gelen bir isim. * bir nesneyi seyrek dikmek.

şem'dan
f. şamdan.

şemel
perâkendelik, dağınıklık. * toplanmak, cem'olmak. * az nesne.

şemerdel
uzun boyunlu, seri davar.

şemet
saçın akı karasına karışmak.

şemh
uzak niyet ve kasıt. * tekebbür etmek, kibirlenmek.

şemhar
büyümek. uzamak.

şem'-i asel
bal mumu.

şem'-i ilâhî
ilâhî ışık, ilâhî nur. kur'an hakikatları.

şemille
yeyni, hafif.

şemim
koku. hoş koku.

şemime
güzel kokulu şey, râyiha.

şemime
güzel kokular.

şemim-i cibal
dağların güzel kokusu.

şemire
hızlı yürüyen deve.

şemirr
katı, şiddetli, şedid.

şemit
karışık.

şemizer
hızlı yürüyen deve.

şeml
az şey. perâkendelik. * örtmek, bürünmek, toplanmak. * topluluk, cemaat, insan yığını.

şemlak
yaşlı, pir, ihtiyar.

şemlâl-şemlil
yeyni, hafif.

şemle
kilim. * az miktar su.

şemm
koku hissetmek, koklamak.

şemm
koklamak.

şemmam
yeşil, kızıl ve sarı hatları ve güzel kokusu olan küçük bir cins kavun.

şemme
bir defa koklamak. * en küçük mikdar.

şemme
koklama.

şemmus
yavuz tosun at.

şemr
yürürken sallanmak.

şems
güneş, âfitab.

şems
güneş.

şems
şemsler, güneşler.

şems-abad
f. güneşi bol yer. günlük güneşlik yer.

şemseddin
(şems-üd din) dinin güneşi. * erkek adıdır.

şemsî
güneşe ait. güneşle alâkalı.

şems-i ezelî
vâcib-ül-vücud ve ebediyyen var olan, her şeyi nurlandıran Allah (c.c.) hakkında teşbihen söylenen bir tabirdir.

şems-i hidayet
hidayet güneşi. hz. muhammed'in (a.s.m.) bir ismi.

şems-pare
f. güneş parçası. * mc: çok parlak.

şems-üş şümus
güneşlerin güneşi. en büyük güneş. çok seyyarelerin, etrafında döndüğü en büyük bir yıldız.(...hem şemse, kendi mihveri üstünde câzibe denilen mânevi ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir kadir-i zülcelâl'in emriyle döndürüp, o seyyârâtı o mânevi iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratı ile sâniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre herkül burcu tarafına veya şemsüş-şümus cânibine sevketmek, elbette ezel ve ebed sultanı olan zât-ı zülcelâl'in kudretiyle ve emriyledir. s.)

şemsüşşümûs
güneşlerin güneşi.

şemta
saçı ağarmış kadın. kocakarı, acuze. * akı karasına karışmış saç.

şemta
kocakarı.

şemtit
perakende, dağınık, müteferrik.

şemu'
gülen, oynayan. gülücü, oynayıcı.

şemul
sâfi halis şarap. * kıble mukabilinden esen rüzgar.

şem'un
hz. isa'nın (a.s.) havarilerindendir. petros veya sen piyer de denir. antakya kilisesini yaptırmıştır. mi: 65'de roma'da neron tarafından hapsedilmiş ve çarmıha gerilerek şehid edilmiştir. hristiyan âlemine büyük hizmeti vardır. esas adı, şem'un-us safâ'dır.

şemşelik
derisi ve âzâsı sarkık ve sülpük olan kadın. * seri yürüyüşlü kadın.

şemşem
ağaç üstünde kalan azıcık hurma.

şemşir
f. kılıç.

şemşir-baz
f. iyi kılıç kullanan, kılıç oynatan. * kılıçla ustalık gösteren.

şemşir-bedest
f. elinde kılıç tutan.

şemşir-ger
f. kılıççı.

şemşirgerân
f. kılıççı.

şemşir-i zulm
zulüm kılıcı.

şemşir-zen
f. kılıç çeken, kılıçla vuran.

şe'n
iş, yeni olan hal. * şan. * tavır. * hâdise. * vâkıa. * kasdetmek. * emr ü hal. * tıb: baştan göze gelen kan damarı. baştan kaşa, kaştdan göze kan getiren iki damar ismi. * fls: bir şeyin hususiyetinin fiilî tezâhürü, neticesi ve eseri.(hakkın şe'ni ittifaktır, faziletin şe'ni tesanüddür. düstur-u teâvünün şe'ni birbirinin imdadına yetişmektir. dinin şe'ni uhuvvettir, incizabdır. nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni saadet-i dâreyndir. s.)

şen
f. naz, eda, cilve. * göze ve gönüle hoş görünen hal. * bayındır, ma'mur. * sevinçli, ferahlı.

şên
iş, hâl, tavır, hâdise.

şe'n
işler, fiiller. havadis.

şen' (şın')
buğz ve adâvet etmek. kin bağlamak. düşmanlık yapmak.

şenaat
fenâlık, kötülük, alçaklık. * cenab-ı hakk'ın emrine muhalif hareket.

şenâat
kötülük, alçaklık.

şenâhıb
dağbaşı.

şenâhıb
dağbaşı.

şenâir
ayıp. utanç. kötülük.

şenak
devenin yularını çekmek. * çok yemekten mide dolmak. * yaralamaktan dolayı alınan az diyet.

şenan
buğz, adâvet, kin, düşmanlık.

şenar
büyük utanç, ayıp.

şenâtir
parmak.

şenayi'
çok günahlı hareketler. kötü işler.

şenazi
dağ kenarı.

şenbih
f. gün. * cumartesi günü.

şenc
hıçkırık tutmak.

şencar
eşek marulu adı verilen bir cins ot.

şeneb
dişlerin keskin olması. * parlamak, ruşen olmak.

şenec
derinin buruşması.

şenef
buğz. * kibir.

şenes
galiz. kaba.

şenf
salkım küpe.

şeng
f. neşeli, kıvrak. * haydut, şaki, eşkiya.

şengare
kötü huyluluk.

şengaret
kötü huyluluk.

şeni'
(şeni'a) kötü, çok fena, çirkin, günahlı iş.

şenî
kötü.

şenia
çok günahlı hareketler. kötü işler.

şenn
eski kırba. * araptan bir kabile. * dağılıp perâkende olmak.

şennar
ayıp. utanç. kötülük.

şenun
aç. ne zayıf, ne semiz olan deve.

şenşene
usul. âdet.

şer'
emir ve nehy gibi hükümleri vaz' etmek. * bir işe başlamak. * dalmak. * girmek. * zâhir etmek, göstermek. * cenab-ı hakk'ın emri. âyet, hadis, icma-i ümmetle ve kıyas-ı fukaha ile sâbit olan dinin temelleri, şeriat. (bak: şeriat)

şer
kötülük, kötü.

şer'
dinî kanunlar.

şer'ab
uzun. * uzununa kesmek. uzunlamasına yarmak.

şerâcim
şalgam.

şerafeddin
(aslı: şerefüd din'dir) dinin şerefi.

şerafet
şeriflik, şereflilik. hz. peygamber'in (a.s.m.) torunu hz. hüseyin'in (r.a.) sülâlesinden ve onun izinden giden temiz müslümanlık hâleti.

şerâfet
şereflilik.

şeraif
mutlular, kutlu kimseler.

şerâih
vücuttan kopmayarak ayrılmış olan et parçası. * et dilimi.

şerait
şartlar.

şerâit
şartlar.

şeraket
şeriklik, ortaklık. * arkadaşlık, refâkat.

şerakruk
yeşil kanatlı, siyah burunlu, güvercin büyüklüğünde kırmızı bir kuş.

şer'an
şeriatça, şeriata göre. kanunca, kanuna göre.

şerân
şeriata göre, dinî kanunlar bakımından.

şerar
"""şerir"" den mastardır ve yaramazlık mânâsına gelir. * insanın yüzüne çarpan ses."

şerarat
şerareler, kıvılcımlar.

şerârât
kıvılcımlar.

şerarat-ı neyyirane
f. parlak kıvılcımlar, ışık saçan şerareler. * mc: islâmiyetin kuvvet ve hakkaniyetinden gelen parlaklık.

şerare
(şerâr) kıvılcım. elektrik kıvılcımı. müsbet ve menfi (+ ve -) elektrik kutuplarının birbirine çok yakın olmasından veya dokunmasından hâsıl olan kıvılcımların parlayışı.

şerâre
kıvılcım.

şerarefigen
f. kıvılcım saçan.

şeraret
şerlilik, kötülük, fenalık. * kıvılcım.

şerâret
şerlilik, kötülük.

şerâriz-şevâriz
şiddet. * zorluk. * kuvvet. * kalabalık, galizlik. kat'etmek, kesmek.

şeraset
huysuzluk, geçimsizlik. titizlik.

şerasif
iyeği kemiğinin yumuşak kısmı.

şerat
alâmet, iz, işâret, nişân. * bir şeyin en bayağı ve âdisi.

şerayi'
şeriatlar. cenâb-ı hakkın hükümleri, emirleri, kanunları.

şerâyi
şeriatlar, ilâhî emirler.

şerayin
(şeryân ve şiryân. c.) nabız damarları, atar damarlar.

şerâyin
atardamar.

şerayin-i sübatiyye
boynun iki tarafında olup kalbden gelen ve kafaya çıkan iki kalın atar damar. (o.l.)

şeraze
katı kurumak.

şerazim
küçük ve az olan topluluklar. küçük cemaatler.

şeraşir
nefis. * beden, vücut, ceset. * ağırlık.

şerbe
bir içim su.

şerbin
katran ağacı.

şerc
kıç, dübür. * cem'etmek, toplamak. birbiri üstüne yığmak. * fırka. * nev, cins.

şerca'
uzun tavil. * taht. * cenaze.

şerce
dağdan aşağı sahraya inen akıcı su.

şerceb
uzun, tavil.

şercele
yemiş kabı.

şercem
şalgam.

şerda
benzemek. misil.

şere
yemeğe karşı çok hırslı.

şerebe
ağaç dibine su toplanması için yapılan havuz.

şerec
donyağı.

şeref
yükseklik, yücelik. büyüklük. * insanlar arasında geçerli ve makbul olma. büyük bir makam sâhibi olma. * cenab-ı hakka itâat ve ubudiyyeti ve yüksek hizmeti ile çok ihsanına mazhar olma. * iftihâr, övünme.

şeref
yücelik, büyüklük, değer.

şeref-bahş
f. şereflendiren. şeref veren.

şerefbahş
şeref veren.

şerefe
minarenin ezan okunan yeri. yüksek kale ve emsali yerlerdeki burç, çıkıntı.

şerefe
minarenin ezan okunan yeri.

şeref-efza
f. şeref artıran.

şeref-pezir
f. şeref ve itibar bulan.

şeref-resan
şeref ulaştıran, şeref eriştiren.

şeref-riz
f. şeref veren.

şeref-varid
f. şerefle gelen.

şeref-yab
f. şeref bulan, şeref kazanan.

şerefyâb
şereflenen.

şeref-zahir
f. şerefle çıkan.

şerefşiar
şerefli.

şereh
tamahkârlık, açgözlülük, şiddetli hırs.

şereke
ağ, tuzak. * ulu yol, büyük yol. * yol ortası. (bu mânaya. c.: şürek)

şerek-eşrâk
ağ, tuzak. * ulu yol, büyük yol. * yol ortası. (bu mânaya. c.: şürek)

şerekrak
yeşil kanatlı, siyah burunlu, güvercin büyüklüğünde kırmızı bir kuş.

şerem-sar
f. (şerm-sâr) utanan, utanmış, sıkılgan.

şereng
f. zehir.

şerer
(şerare ve şerere. c.) kıvılcımlar.

şerere
ateş kıvılcımı.

şererfeşan
f. kıvılcım saçan.

şerernâk
f. kıvılcım saçan.

şeres
elin yarılması. * kaba ve galiz olmak.

şeret
alâmet. işaret, belirti.

şeretiyy
çeri başı. * pazar başı.

şerh
açma, genişletme. * açıklama. anlaşılanı anlatma. bir yazı veya konuşmayı kolay anlaşılması için izah etme, tafsil etme. * bir şeyi dilim dilim kesme. * bollaştırma. * bir müşkil ve mübhem makaleyi açıklama, keşif ve izhar etme. * açıklanmış yazı, risale.

şerh
açıklama.

şerh
şerhler, açıklamalar.

şerha
dilim. kesilip dilimlenmiş şey. parça.

şerhan
çok tamahkâr, ziyade hırs sâhibi, açgözlü, haris.

şer'î
şeriata uygun, islâmiyetçe makbul olan. ilâhî kanuna dair. meşru'.

şerî
şeriatla ilgili, dinî.

şer'i
şerefli islâm şeriatı

şer'-i enver
en nurlu kanun ve nizam. en ziyade saadete, selâmete, emniyete vesile olan şeriat.

şer'-i islâm
islâm şeriatı. islâmî hükümlere, itikadlara tam uygun kanun.

şer'î takvim
(bak: takvim-i arabî)

şeriat
"doğru yol. hak din yolu. * büyük ve geniş cadde. * nur, aydınlık, ışık. * kur'an-ı kerim ve hazret-i peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın târif ettiği ve bildirdiği yol. Allah (c.c.) tarafından peygamber aleyhisselâm vâsıtasiyle vaz' ve tebliğ olunan hükümleri hâvi ilâhî kanunların hey'et-i mecmuası. şeriat, aynı zamanda din mânâsına müsta'meldir ki, ahkâm-ı asliye denen itikadiyâtı ve ahkâm-ı fer'iye denen ibadet, ahlâk ve muâmelât yâni, islâm hukukunu ihtivâ etmektedir... (bak: hukuk)(şeriat; insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdid eden kaidelerin hulâsasıdır veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. i.i.)(şeriat ikidir. birincisi: âlem-i asgar olan insanın ef'âl ve ahvâlini tanzim eden ve sıfât-ı kelâmdan gelen bildiğimiz şeriattır. ikincisi: insan-ı ekber olan âlemin harekât ve sekenatını tanzim eden, sıfat-ı iradeden gelen şeriat-i kübra-yı fıtriyedir ki, bazan yanlış olarak tabiat tesmiye edilir. h.)(""şir'a, şeria, meşrea""; lügatta bir ırmak veya herhangi bir su menbaından su içmek veya almak için girilen yol demektir. bunda, insanların hayat-ı ebediyeye ve saadet-i hakikiyeye ulaşması için Allah teâlâ'nın vaz' u teklif ettiği ahkâm-ı mahsusaya ve mezheb-i müstakime bil'istiâre ıtlak edilmiştir ki, din demektir.) (e.t.)(şeriat, din lisânında; cenâb-ı hakkın, kulları için vazetmiş olduğu, dini, dünyevi ahkâmın heyet-i mecmuasıdır. bu itibarla şeriat: din ile müradif olup, hem ahkâm-ı asliye denilen itikadiyatı, hem ahkâm-ı fer'iye-i ameliye denilen ibadet, ahlâk ve muâmelâtı ihtiva eder.şeriat, umumi mânasına nazaran bir peygamber-i zişân tarafından tebliğ edilmiş kanun-u ilâhi demektir. ahkâm-ı şer'iye denilince, bundan kanun-u ilâhi hükümleri mânasını anlamak lâzımdır. ve bununla asıl kur'ana, hadise, icmaa sarahaten müstenid olan hükümler kasdedilmiş olur. ıst. f.k.)(devlet ve uyruk, siyasetin ve siyasi olan hükümlerin icabına göre idare olunur ise, bu da yerilmiş olur. çünkü Allah'ın nurundan ibaret olan şeriat hükümleri ihmâl edilmiş oluyor. beşerin bütün işi, gerek devlet işi ve gerek başka işler olsun iyiliği ve kötülüğü âhirette kendisine aittir. yani iyi ise ecirli ve sevaplıdır, kötü ise cezaya çarptırılır. Allah elçisi (a.s.m.): ""ancak dünyadaki iyi ve kötü bütün amelleriniz âhirette kendinize reddedilir. yani hayır ise ecir ve sevap kazanır, kötü ise cezaya çarptırılırsınız!"" der. siyasi hükümlerde ise ancak dünyevi fayda ve maslahatlar gözönünde bulundurulur. siyasi kanunları koyanlar, ancak dünya hayatının dış görünüşünü görür ve bilirler. şari'in maksadı ise, insanların âhiret saâdetidir. işte bundan dolayı, bütün insanların gerek dünyevi ve gerek âhiret işlerinde şeriatlara uygun olarak görmeye sevketmek vâcibdir. bu vazife, kendilerine şeriat indirilmiş olan peygamberlere, onlardan sonra onların yerine geçenlere (devlet başkanlarına) yükletilmelidir... siyasetçi demek, akli delil ve hükümlere dayanarak dünya maslahat ve faidelerini elde eden, zarar ve ziyanları defetmeye sevk eden insan demektir. halifelik ise, umumiyetle âhiret fayda ve maslahatlarını gözönünde bulundurarak şeriat ile iş görmeğe sevkeder. şari'a göre, dünya iş ve amellerinin hepsi de (sonucu bakımından) âhirete râcidir. halifelik ise, dini korumak ve dünya siyasetini dine uygun olarak idare etmek hususunda şeriat sahibine nâiblik etmek demektir.) (mukaddime, ibn-i haldun, ci: 1, sh: 508-509-510, 1954, istanbul maarif basımevi)"

şerîat
din, ilâhî kanunlar, allahın emirleri ve yasakları.

şeriat
islâmiyet adına

şeriat-ı fıtriye
cenab-ı hakk'ın kâinatta vaz'ettiği fıtrî kanunlar. âlemin harekât ve sükûnetini tanzim eden ve allahın irade sıfatından gelen kanunlar.

şeriat-ı garrâ
parlak ve nurlu şeriat. islâmiyet.

şerîatıfıtrîye
allahın tabiata koyduğu kanunlar.

şerib
yabancı kimse ile oturup şarap içen. * davarını yabancı kimsenin davarıyla birlikte sulamak.

şerid
şerit, zincir.

şeride
kavun dilimi.

şerif
şerefli, mübarek. * peygamber neslinden ve hazret-i hüseyin soyundan olup islâmiyete tam sadâkatla bağlı temiz kimse. (bak: sâdât)

şerîf
şerefli.

şerif
şerefliler. ileri gelen büyükler.

şerif
şerifler. hazret-i hüseyin radıyallahü anh vasıtasiyle peygamberimiz (a.s.m.) soyundan gelenler. * şerefliler. Allah (c.c.) yolunda sabır ve sebat ile devam eden temiz insanlar.

şerife
şerefli, mübarek. * peygamber neslinden ve hazret-i hüseyin soyundan olup islâmiyete tam sadâkatla bağlı temiz kimse. (bak: sâdât)

şerife
mutlular, kutlu kimseler.

şerîfeyn
şerefli iki şey, mekke ve medine.

şeriha
vücuttan kopmayarak ayrılmış olan et parçası. * et dilimi.

şerik
ortak. * arkadaş.

şerik
ortak, rakip.

şerik
ortak etmek

şerik
şerikler, ortaklar.

şerik-i cürm
huk: suç ortağı.

şerir
şerli. şer işleyen. kötülük yapan. kötü.

şerir
şerli, kötü.

şerire
şerli. şer işleyen. kötülük yapan. kötü.

şeris
eski nalin.

şerit
hurma yaprağından yapılan urgan.

şeriyy
iyi, kıymetli at.

şer'iyye
şeriata uygun olma. kanun ve nizamlara muvafık bulunma.

şer'iyyet
şeriata uygun olma. kanun ve nizamlara muvafık bulunma.

şerka'
kulağı uzunlamasına yarık olan koyun.

şerm
yarmak. * atâ etmek, hediye vermek.

şerm
f. utanç. utanma. hayâ etme. hicab etme.

şermende
f. utanmış, mahcub. utanılacak bir iş yapan.

şermgin
f. utangaç. utanan, hayâ eden.

şermin
f. mahcub. utangaç.

şermnâk
f. mahcub. utangaç.

şermsâr
f. utangaç, müstahyi, mahcub.

şernak
göz kapağının ağır ve kalın olması. * ekinin bir mertebe uzun olması.

şernis
eli ve ayağı kaba olan.

şerr
kötü iş, kötülük. fenâlık. * kavga. * allaha isyan, emirlerine uymama, muhalif hareket etme. * fenâ adam, fenâlık yapan adam, kötü adam. * daha kötü, en kötü.

şerr
şerler. kötülükler.

şerr ü fesad
kötülük ve bozukluk. şer ve fesat.

şerrede
"""ayırdı"" mânâsına ""teşrid""den mâzi fiili. (bak: teşrid)"

şerr-i mahz
sırf şer. hiç hayır ciheti olmayan şer ve musibet.

şerriyet
kötülük.

şerr-ün nâs
insanların en kötüsü, en zararlısı.

şerur
çok şerli.

şerûr
çok şerli, pek kötü.

şerval
f. şalvar.

şervat
uzun, tavil.

şerye
çekirdekten biten hurma ağacı. * az pahalı nesne.

şerz
şiddet. * zorluk. * kuvvet. * kalabalık, galizlik. kat'etmek, kesmek.

şerze
f. kuduruk, kudurmuş.

şerzime
küçük insan topluluğu. (bak: şirzime)

şerşere
ateş üstüne koyunca cızlayıp ötmek. * yarmak. * kesmek. * meta, mal mülk. * ağırlık. (bu mânâya c.: şerâşir)

şesar
(şâsır) geyik buzağısı. (müe: şesara)

şesasa
şiddet. * yaramazlık. * sığır üstüne yük vurmak. * kuru ve sert yer. * acele.

şesâyib
şiddet. * nasip.

şesâyıs
sütü az olan deve.

şesel
yoğunluk.

şesen
huşunet, haşinlik.

şesib
yay.

şesis
sütü gitmiş hayvan.

şess
boya otu.

şest
f. balık oltası. * okçuların parmaklarına taktıkları yüksük.

şesu'
uzak. * ayakkabısının tasması parçalanmış olan.

şesus
sütü az olan deve.

şet'
açlıktan veya hastalıktan dolayı acı duymak.

şetame
çirkin yüzlü ve yaramaz sözlü olmak.

şetaret
şenlik. şatır ve şuh olmak. * yarım olmak. * göz ucuyla bakmak. * hafiflik. (ağırbaşlılığın zıddı.)

şetâret
şenlik.

şetat
hadden aşırı olmak. * hakdan uzak. * zulüm, cevr, yalan, kizb, saçma.

şetât
perâkende olmak, dağılmak.

şeten
sağlam bükülmüş uzun urgan. * uzak olmak. * sağlam yapmak.

şeter
gözün kapaklarının devrik olması. * bir kale adı.

şetet
perişaniyet, dağınıklık, teşettüt.

şeteviyy
kışa mensup, kış ile ilgili. * kış evi. * kış kaftanı, kışlık elbise. * kış yağmuru.

şetibe
uzununa kesilmiş olan sahtiyan parçası.

şetim
küfredilmiş sövülmüş kimse. * kerih ve kabih olan, çirkin.

şetime
sövme, sövüş, sövüp sayma.

şetit
dağılmak, müteferrik olmak. çeşitli.

şetit
takımlar, fırkalar, bölümler. esnaf, sınıflar. çeşitler, cinsler, neviler.

şetite
dağılmak, müteferrik olmak. çeşitli.

şetm
sövmek, azarlamak, küfretmek.

şetm
sövme, kötü söz söyleme.

şetm
küfürler, sövmeler.

şetm-i galiz
edepsizce sövme.

şetn
dokumak. çulhalık.

şett
dağınık olmak, târumar etmek, dağıtmak. başka başka olmak.

şetta
çeşitli, başka başka, ayrı ayrı. çok ve müteferrik olan.

şettam
(şetm. den) çok küfreden.

şette
perâkende olmak, dağılmak.

şetun
ırak, uzak, baid.

şetut
büyük hörgüçlü dişi deve.

şetutî
büyük hörgüçlü deve.

şetva
mısır'da bir köy.

şetve
kış olmak. * soğuk olmak. * kıtlık olmak.

şeub
ölüm, mevt.

şe'v
geçmek, takaddüm eylemek. * son, nihayet. * devenin yuları. * zembil. * kuyudan kazıp toprak çıkarmak. kuyudan çıkan toprak. * kaygan.

şev
f. gece. leyl.

şeva
kolay. * vücut organları. (el, ayak gibi). * malın kötüsü.

şevâcin
ağaçlı ve meşeli dere.

şevagil
uğraşmalar, meşguliyetler.

şevahib
kirpi.

şevahid
şahitler, şehadet edenler.

şevâhid
şahitler.

şevâhid-şühud
veled yatağı denilen ve çocuk ile birlikte çıkan deri.

şevahin
şahinler, doğan kuşları.

şevâhin
doğan'a benzer bir kuş ki, av avlamak için terbiye olunur.

şevahık
yüksek tepeler, şahikalar.

şevâhık
doruklar.

şevai'
yayılmış bulunanlar. şâyi olanlar.

şevaib
kusurlar, lekeler, noksanlar, ayıplar. * şüpheler $* eserler, izler, nişânlar.

şevair
kadın şâirler.

şevakil
tarikler, yollar. mezhebler, tarikatlar, meslekler. şâkileler.

şevamih
yüksek yerler, tepeler, yüksekler.

şevamil
şâmil olanlar, içine alanlar, çevreliyenler.

şevar
ev esvabı, elbise, libas. * heyet.

şevari'
büyük yollar, caddeler.

şevarib
bıyıklar.

şevarid
dağılmış, dağınık şeyler.

şevarık
nurlar, aydınlıklar. parlaklıklar.

şevârık
güneş. * parlak cisim.

şevârık
aydınlık, nur, ziya, ışık.

şevâss-şasâyât
dolu sokak.

şevat
baş derisi.

şevatî
kenarlar, kıyılar.

şevâti
kenar, kıyı. cânip, taraf, yön.

şevayib
şâyibeler, noksanlıklar, ayıplar.

şevâyib
ayıp. noksan. * pis, murdar. * saçı ve sakalı beyazlamış olan kimse.

şevâyib
ayıp. noksan. * pis, murdar. * saçı ve sakalı beyazlamış olan kimse.

şevaz
tütünsüz ateş.

şevazî
dağların dik tepeleri.

şevazz
müstesnalar. kaide hârici olanlar.

şevb
karıştırmak. * içilecek olan şeye katılıp karıştırılan şey.

şevbec
oklava.

şeve
göz değmesi, nazar değmesi.

şeveh
(şevh) kara olmak ve çirkinlik. (bak: şâhet-il vücuh)

şeves
gururdan dolayı göz ucuyla bakma.

şevh
kara ve çirkin olmak.

şevha
yay yapımında kullanılan ağaç.

şevheb
kirpi.

şevher
f. erkek eş, koca, zevc.

şevk
diken. * birinin hiddet ve şevketi görünmek. * ekin.

şevk
şiddetli istek.

şevk
şiddetli arzu ve istek ve kendinden geçme

şevk
şiddetli arzular, istekler, neşveler.

şevk u iştiyak
şevk ve arzu. şevk ve iştiyak.

şevk-âlud
f. şevkli, neşeli, sevinçli, keyifli.

şevk-âver
f. neşe veren, neşe getiren, şevklendiren.

şevk-bahş
f. şevk veren, şevklendiren. * meşhur bir çeşit lâle.

şevk-efzâ
f. şevklendiren, neşe artıran.

şevkengiz
isteklendiren.

şevkengizane
isteklendirircesine.

şevkeran
baldıran otu.

şevket
kudret ve kuvvetten doğma haşmet. padişaha mahsus heybet ve saltanat. * diken. diken batmak.

şevket
heybet, böyüklük.

şevketlû
tar: padişahlar hakkında kullanılmış bir tâbir olup, azamet ve heybet sahibi mânalarına gelir.

şevkî
neşe ve şevk ile alâkalı.

şevk-i tenzilî
kur'an-ı kerim'in ilk önceki mânâsıyla sahabelere verdiği sevgi ve iştiyak. kur'an-ı kerim'in tenzil mertebesindeki mânâsının verdiği şevk. ilâhî bir makamdan inmenin verdiği şevk.

şevkistan
f. dikenlik.

şevnir
çörek otu.

şevr
davarı baharda otlamağa bırakmak. * kovandan bal almak. * satılığa çıkarmak.

şevsa
karın içinde olan yel.

şevtab
el silecek bez. el bezi.

şevval
arabî ayların onuncusu.

şevzak
şahin kuşu.

şevzeb
uzun, tavil.

şevzenik
şahin kuşu.

şevşat
tez yürüyüşlü dişi deve.

şevşeb
karınca.

şey'
miktar. * uzaklık. * arslan eniği.

şey
nesne.

şey
(bu kelime, türkçede müfret gibi kullanılır.) ev döşemeye mahsus halı, dolap v.s. * elbise, yatak, çamaşır gibi malzemeler. * yük, yük eşyası.

şeyâhim
erkek kirpi.

şey'an
uzaktan gören. * ileriyi gören, her şeyin sonunu düşünen.

şeyatin
şeytanlar. (bak: şeytan)

şeyâtin
şeytanlar.

şeyb
ihtiyarlık. yaşlılık. * saç, sakal ağarması.

şeyd
binayı kireçle yapmak.

şeyda
f. tutkun. divane. * çok sevgiden hâsıl olan hal.

şeydâ
tutkun.

şeydâi
f. çok fazla sevgiden hâsıl olan divanelik, şaşkınlık.

şey'en
azar azar, yavaş yavaş

şey'en feşey'en
yavaş yavaş, azar azar.

şeyh
yaşlı adam. * bir kabilenin ileri geleni. kabile reisi. * tarikatta müridlerin reisi. (bak: müteşeyyih, tarikat)

şeyh
pir, tarikat önderi, ihtiyar.

şeyh
şeyh said olayı

şeyh
şeyhler, ihtiyarlar, yaşlılar, pir-i fâniler.

şeyh
şeyhler. ihtiyarlar.

şeyh said hadisesi
5 şubat 1925'de devrin hükümetine karşı şark aşiret reislerinden şeyh said ismindeki zâtın teşebbüs ettiği bir harekettir. şeyh said, bu hareketine yardım etmesi için bediüzzaman said nursî'ye mektub yazmış, fakat bediüzzaman bu teklifi reddetmiş ve cevaben yazdığı mektubda şöyle demiştir:(türk milleti, asırlardan beri islâmiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. bunların torunlarına kılınç çekilmez. siz de çekmeyiniz. teşebbüsünüzden vazgeçiniz. millet irşad ve tenvir edilmelidir. tr.) (bak: said-i nursî)

şeyhan
"(şeyheyn) esasen iki şeyh demek olup; bazı eserlerde, buharî ve müslim yerinde kullanılır. her ikisinin hadis kitablarına birden sahihan denir. * hazret-i ebubekir ile hazret-i ömer'in (r.a.) beraberce bâzı mühim kitaplarda geçen isimleri. * bazı fıkıh kitablarında, imam-ı a'zam ile imam-ı ebu yusuf'un ikisine birden verilen isim."

şeyhem
erkek kirpi.

şeyheyn
"(şeyheyn) esasen iki şeyh demek olup; bazı eserlerde, buharî ve müslim yerinde kullanılır. her ikisinin hadis kitablarına birden sahihan denir. * hazret-i ebubekir ile hazret-i ömer'in (r.a.) beraberce bâzı mühim kitaplarda geçen isimleri. * bazı fıkıh kitablarında, imam-ı a'zam ile imam-ı ebu yusuf'un ikisine birden verilen isim."

şeyheyn
iki şeyh

şeyhuhet
(şihet-şeyhuhiyet) ihtiyarlık, yaşlılık.

şeyhûhet
ihtiyarlık.

şeyh-ül hadis
ikiyüz bin hadis-i şerifi, rivayet edenleriyle birlikte ezbere bilen büyük hadis âlimi.

şeyh-ül islam
osmanlı devleti zamanında din işlerine bakan ve sadrazamdan sonra gelen en yüksek vazifeli şahıs. âlimlerin reisi.

şeyhülislâm
osmanlılarda en büyük din görevlisi.

şeylem
sarhoşluk veren ve bazan buğdayların arasında çıkan siyah bir tohum.

şeym
çok soğuk su. * kılıç çıkarmak. * kınına sokmak.

şeyn
kusur, ayıp, noksan, kabahat. yaramaz şey.

şeyn
kusur.

şeyn
kabahatler, ayıp ve lekeler.

şeyt
helâk olmak, mahvolmak. * yanmak. * kaynamak.

şeytan
"iblis. (cenab-ı hakk'ın emrine isyan ettiğinden rahmetinden kovulmuş, şerleri ve muzır şeyleri temsil eder ve ateşten yaratılmıştır. bütün melekler cenab-ı hakk'ın emriyle hazret-i âdem'e secde ettiği halde şeytan: ""o, topraktan yaratılmıştır, ben ateşten yaratıldım. ben ondan daha kıymetli ve yükseğim"" diye kibirlenerek, cenab-ı hakk'ın emrine karşı gelmiş ve hazret-i âdem'e secde etmediğinden, Allah'ın rahmetinden kovulmuştur.(melâikelere şeytanlar musallat olmadıkları için, terakkiyatları yoktur. makamları sâbittir, tebeddül etmez. keza, hayvânâtın dahi, şeytanlar musallat olmadıkları için, mertebeleri sâbittir, nâkıstır. alem-i insaniyette, ise; merâtib-i terakkiyât ve tedenniyât, nihayetsizdir. nemrutlardan, firavunlardan tut, tâ sıddıkin-i evliya ve enbiyaya kadar gâyet uzun bir mesâfe-i terakki var.işte kömür gibi olan ervâh-ı sâfileyi, elmas gibi olan ervâh-ı âliyeden temyiz ve tefrik için, şeytanların hilkatiyle ve sırr-ı teklif ve ba's-i enbiya ile, bir meydan-ı imtihan ve tecrübe ve cihad ve müsabaka açılmış. eğer mücahede ve müsabaka olmasaydı, mâden-i insaniyyetteki elmas ve kömür hükmünde olan istidatlar, beraber kalacaktı. alâ-yı illiyindeki ebu bekir-is sıddık'ın ruhu, esfel-i sâfilindeki ebu cehil'in ruhuyla bir seviyede kalacaktı. demek şeyatin ve şerlerin yaratılması, büyük ve küllî neticeye baktığı için, icadları şer değil, çirkin değil; belki su-i istimalâttan ve kesb denilen mübaşeret-i hususiyeden gelen şerler, çirkinlikler, kesb-i insana aittir, icad-ı ilâhîye ait değildir. m.)bu mevzuya dair tafsilât: risale-i nur külliyatından ""lem'alar"" adlı eserin 13. lem'asındadır."

şeytân
insanı azdırmaya çalışan görünmez yaratık.

şeytânât
şeytanlıklar.

şeytanet
şeytanlık. aldatıcılık. kurnazlık, hilekârlık.

şeytânet
şeytanlık.

şeytanî
şeytanla alâkalı. şeytana yaraşır.

şeytânî
şeytanca, şeytanla ilgili.

şeytanî
şeytana benzer, şeytanca iş, huy, alışkanlık

şeytanî pişe
f. şeytanın yolu. şeytana ait meşguliyet.

şeytânkârâne
şeytanca.

şeyyad
(şeyd. den) riyâkâr. yüze gülen. * sıvacı.

şeyyebet
(şeyb. den) ihtiyarlattı (meâlinde fiildir.).şeyyebetnî : beni ihtiyarlattı, beni ihtiyar etti (mânâsında)

şeyyir
semiz ve besili hayvan.

şeyzem
katı ve uzun.

şeyzenuk
şahin kuşu.

şeyzuman
kurt.

şe'z (şe's)
kaba ve katı.

şeza
kokulu şeylerin şiddetle kokması.

şeza'
sinirin yarılması.

şezat
budak kırmak. * at sineği. * bir gemi cinsi. * tuz. * kuvvet ve şiddet bakiyyesi. * ağaç ismi.

şezâyâ
kavis, yay. * ağaç kıymığı gibi, bir şeyden kopmuş parça. * kırılan kemikten meydana gelen parçalar. * incik kemiği.

şezâyâ
bir parça nesne.

şezaze
çok kurumak.

şezb
ağaçtan budanan kuru odun. * geçmek, intikal etmek. * sınır. (bu mânâya c.: eşzâb)

şezebe
(c.: şüzub ) ağacın çeşitli budaklarından budanıp kesilmiş olan.

şezen
nahiye, cânip, taraf. * kaba ve sağlam yer.

şezerat
işlenmeden mâdenin içinden toplanılan altın parçaları. * süs olarak kullanılan altın ve inci tâneleri.

şezf
şiddet. * darlık.

şezim
sağlam, muhkem ve uzun.

şezir
altın mâdeninden toplanan altın ufağı. * inci parçaları.

şeziyye
bir parça nesne.

şezr
kızgınlık ve hiddetten dolayı gözucuyla bakmak.

şezr
altın mâdeninden toplanan altın ufağı. * inci parçaları.

şezre
bir kimseye yüz yüze bakmayıp şiddet ve öfke ile yandan bakış. hasmâne bakış. dargın bakışı gibi bakma. göz değdirme. * ipi soluna bükme. * tersine bükülmüş ip, urgan. * el değirmenini sola doğru çevirme. * şiddet, suubet, zorluk.

şezre
işlenmeden mâdenin içinden toplanılan altın parçaları. * süs olarak kullanılan altın ve inci tâneleri.

şezre
süs eşyası olarak kullanılan altun veya inci gibi şeyler. * işlenmemiş madenin içinden toplanan altın parçaları.

şezre-mezre
darmadağınık.

şezz
"çuval kulpuna ağaç sokmak. (o ağaca ""şizâz"" derler.)"

şeş
f. altı. 6

şeş
altı.

şeş-cihet
f. altı yön, altı cihet. (bak: cihat-ı sitte)

şeş-ebrar
altı aded hayır sahibi ki, bunlar: hz. ebubekir, hz. ömer, hz. osman, hz. ali, hz. hasan, hz. hüseyin'dir (radıyallahu anhüm).

şeşhane
f. namlusunda 6 yivi bulunan tüfek veya top.

şeş-pa
f. altı ayaklı.

şeş-per
f. altı kanat. * eski savaş âletlerinden 6 dilimli bir topuz.

şeşüm
altıncı, sâdis.

şia
yardımcılar mânâsiyle, alevilik, şiilik. ifrat ve tefrit ve dünyevi sebebler yüzünden ehl-i sünnet ve cemaat mezhebinden ayrılan bir fırka. bir şahsa taraftar olmak. (çok açık mukni izâhatını risâle-i nur külliyatı dördüncü lem'adan okuyunuz.)

şia
bölükler, bölümler, kısımlar, neviler, fırkalar, tabakalar, cinsler, çeşitler. cemaatler, cemiyetler, topluluklar. * yardımcılar.

şiab
dar yollar. dağ yolları. patikalar. * (şube. c.) şubeler. (bak: şuâb)

şiâb
keçiyolu, dar yol, dağ yolu.

şiar
iz, belirti, işaret, nişan, ayırt edici iyi âdet. * üstünlük veren işaret. * insanın gömleği. * ölüm. * (şa'r. c.) kıllar.

şiar
timsal, sembol, parola.

şiare
hac amelleri. * hac nişanları. ibadet için alem kılınan her nesne.

şiar-ı râz
f. sırların şiârı, sırrı gizleyen perde, işâret.

şi'b
keçiyolu, dar yol, dağ yolu.

şib
üzerine kar düşen dağ. * su içerken devenin dudağından çıkan ses.

şib'
tokluk.

şi'b
dar yollar. dağ yolları. patikalar. * (şube. c.) şubeler. (bak: şuâb)

şiba'
tokluk, doyma.

şibab
bıçak üstüne sürçmek. * at neşesi.

şibak
kafesler, şebekeler, ağlar, tuzaklar.

şibdi'
akrep. * dil, lisan. * belâ. * şiddet.

şibh
benzer. benzeyen şey.

şibh-i akd
akid benzeri. sözleşme, sözle anlaşma benzeri.

şibh-i beşer
insana benzeyen şempanze, goril gibi hayvanlar.

şibh-i beşere
üst deriye benzer olan.

şibh-i billurî
billur gibi olan.

şibh-i cild
cilde benzeyen, cildimsi.

şibh-i hüsn-ü ta'lil
edb: bir hâdisenin vukuuna şairane olarak ve kat'î olmayan bir sebeb göstermek.

şibh-i münharif
geo: yamuk. yalnız iki kenarı paralel olan dörtgen.

şibl
aslan yavrusu.

şibl
arslan yavruları.

şibr
karış.

şibrak
yırtmak. * parçalamak.

şica'
(bak: şücâ)

şicab
divit kapağı. * her nesnenin ağzına, yarığına ve gedik yerine koyup tıkadıkları nesne.

şicar
kapı ardına koyup sürgü olarak kullanılan ağaç. * kiremit tahtası altına konulup çakılan ağaç. * kapı ağacı. * deve alâmetlerinden bir alâmet.

şid
f. nur, ziya, aydınlık. * güneş.

şidad
sertler. şiddetliler.

şiddet
sertlik, katılık. * ziyadelik. * sıkılık. * tecvidde: harf sükun ile ve nefesin hepsi habs olarak sakin bir halde okunduğu zaman savtın asla akmamasına denir. şiddet iki kısma ayrılır:şedide-i mechure : elif, bâ, cim, dal, tı harfleri.şedide-i mehmuse : kaf ve tâ harfleri.

şiddet
sertlik, katılık, aşırılık.

şiddet
şiddetler.

şiddet-i tazyik
tazyik ve baskının şiddeti.

şided
şiddetler.

şie
alâmet, işaret, nişan.

şifa
hastalıktan iyi olma, iyileşme. hastalıktan kurtulma.(...hastalık seni uyandırıncaya kadar sabra çalış ve hastalık vazifesini bitirdikten sonra hâlik-ı rahim inşaallah sana şifa verir. l.)

şifâ
hastalıktan kurtuluş.

şifa-bahş
f. şifa veren, iyilik veren, iyileştiren.

şifâbahş
şifa veren.

şifâdâr
şifalı.

şifâdârâne
şifalıca.

şifah
dudaklar.

şifahane
f. hastahane.

şifahen
sözle, ağızdan. konuşmak suretiyle.

şifâhen
ağızdan, sözle.

şifahî
ağızdan, şifahen, sözlü.

şifâhî
sözlü.

şifahiyât
ağızdan söylenilen, şifahî olan, sözlü ifadeler.

şifa-i âcil
hastalıktan çabuk kurtulma.

şifa-i şerif
(bak: kadî iyaz)

şifakâr
f. şifalı. şifaya sebeb olan.

şifâkâr
şifalı.

şifanapezir
(şifâ-nâpezir) f. tedavi edilmez, şifa bulmaz, tedavi olmaz.

şifapezir
f. iyileşebilir, şifa bulabilir, geçebilir.

şifaresan
f. şifaya erişen, hastalığı iyileşen.

şifâresân
şifa veren.

şifasaz
f. şifa veren, iyi eden.

şifayab
f. şifa bulma, iyileşme.

şifâyâb
şifa bulma.

şife
dudak.

şiff
ziyade, çok, fazla. * eksik, noksan. (ezdattandır)

şifre
fr. gizli ve işaretle yazı usulü. * haberleşmede kullanılan belirli bazı işaretler. * herkesin anlayamadığı, bazı kimselere mahsus anlaşma usulü.

şifre
gizli işaretlerle yazılan yazı.

şifte
f. düşkün, tutkun, meftun.

şiftedil
f. gönül vermiş, meftun, tutkun.

şiftegî
f. kaçıklık, tutkunluk, meftuniyet.

şih
yavşan denilen ot.

şiha
yavşan denilen ot.

şihab
parlak yıldız. * kıvılcım. * yıldızdan fırladığı zannedilen ve dünyanın atmosferinde bir an görünüp kaybolan gök taşı.

şihâb
şahap, akanyıldız, gök cismi.

şihâb
kıvılcımlar.

şihâb
kıvılcımlar.

şihah
bahil kişi.

şihat
(şihet-şeyhuhiyet) ihtiyarlık, yaşlılık.

şihât
ince yufka olmuş nesne.

şihban
kıvılcımlar.

şihdare
fahiş ve israfçı ve dedikoducu kimse. * kısa boylu ve şişman kimse.

şihe
f. at kişnemesi.

şiî
hazreti aliye aşırı taraftarlık gösteren kimse.

şiir
güzel tertibli manzume. tahayyül ve tasavvurları ve bâzı hakikatları hoşa gidecek şekilde ifâde eden ölçülü söz. * man: muhayyelâttan terekküb eden kıyas.

şika
şikâyetler, sızıltılar.

şikab
iki dağ arası. * iki kaya arası.

şikâf
"f. (şikâften: ""yarmak"" mastarından) yarık, yırtık, çatlak. * kelime sonuna gelerek ""yırtıcı, yırtan"" mânâsına kullanılır. meselâ: ciğer-şikâf $ : ciğer parçalayan."

şikâf
" ""yırtan, parçalayan"" mânâsında son ek."

şikak
nifak, ikilik, ittifaksızlık.

şikâk
ayrılma, bölünme.

şikal
devenin palanını bağlıyan ip. * devenin ayağının bağlandığı ip, köstek. * el ve ayak zinciri. * üç ayağı beyaz olan at.

şikar
f. av, avlanan hayvan. avlama. * düşmandan ele geçirilen mal. ganimet.

şikâr
av.

şikaristan
f. av yeri, avı çok olan yer.

şikayat
şikâyetler.

şikâyât
şikâyetler.

şikayet
sızlanma, sızıltı. * haksız olan, haksız iş yapan bir kimseyi üst makama bildirmek.

şikâyet
yakınma, derdini söyleme.

şikâyet
şikâyetler.

şikek
balta cinsinden olan silâhların sapı. * girecek deliğe sıkışıp tutmak için sokulan çivi.

şikem
f. karın.

şikembe
f. işkembe.

şikembende
f. midesine düşkün. çok yiyen.

şikemderd
karın ağrısı.

şikemperver
f. yemek tiryakisi, boğazına düşkün.

şikemperver
midesini seven, obur.

şiken
f. (şikesten mastarından) kıvrım, büküm. * koparan, parçalayan mânâsında birleşik kelimeler yapılır. meselâ: haysiyet-şiken $ : f. haysiyet kıran.

şiken
" ""koparan, kıran"" mânâsında son ek."

şikenc
f. kıvrım, büklüm.

şikence
f. işkence. azap. eziyet.

şikened
kırıyor, kesiyor.

şiken-i kâkül
kıvırcık saç.

şikest
f. kırma, kırılma. * kıran. * yenilme, mağlubiyet.

şikeste
f. kırılış, yeniliş, mağlub olmuş. kırık. tâlik yazının bir çeşidi.

şikestebâl
f. kanadı kırık, kırık kanatlı. * mc: kederli, üzgün.

şikestedil
f. gönlü kırık, mahzun, kederli, hüzünlü.

şikestegî
f. kırıklık.

şikestepâ
f. ayağı kırık.

şikestezebân
f. peltek.

şikiba
(şikibende) sabırlı.

şikk
yarı, yarım, şık.

şikke
balta cinsinden olan silâhların sapı. * girecek deliğe sıkışıp tutmak için sokulan çivi.

şikl
güçlük. * naz.

şilak
cima etmek. * vurmak. * kulağı uzunlamasına yarmak.

şilv
vücut azâlarından biri.

şimal
sol, sol taraf. sağın ve cenubun zıddı. kuzey.

şimâl
sol, kuzey.

şimal
kuzey kutbu

şimal
huylar, ahlâklar, tabiatlar.

şimalen
soldan, sol taraftan, şimalden, kuzey taraftan.

şimalî
şimale ait, sola ve kuzeye ait.

şimal-i garbî
kuzeybatı.

şimal-i şarkî
kuzeydoğu.

şimâligarbî
kuzeybatı.

şimâlişarkî
kuzeydoğu.

şimas
davarın ürkek olması.

şime
huy, tabiat.

şime
huylar, tabiatlar.

şimendifer
fr. demir yolu katarı, tren. * demir yolu.

şimendifer
tren.

şimrac
seyrek seyrek dikmek. * yalan karışık söz.

şimrah
hurma veya üzüm salkımı. * dağ tepesi.

şimrâh
dağ tepeleri. * hurma veya üzüm salkımları.

şimşad
f. şimşir ağacı.

şimşir
f. kılıç.

şin
çok nikâhlı kimse. * huruf-u mu'cemeden bir harf.

şinah
f. suda yüzme.

şinak
sivri başlı kimse. * kırba bağladıkları ip. * başı büyük olan at. * kuş tuzağı.

şinân
eski kırba. * araptan bir kabile. * dağılıp perâkende olmak.

şinar
f. suda yüzme.

şinas
f. tanıyan, bilen, anlayan. tarih-şinas $ : f. tarihten anlayan, tarih bilen.

şinaver
f. suda yüzen. yüzgeç.

şinev
f. işiten, dinleyen.

şinid
işitme. duyma.

şinide
f. işitilmiş. duyulmuş.

şinik
on litre su alabilen teneke kutu kadar olan mahsul ölçüsü. yarım gaz tenekesi. (ısparta havalisine mahsus hububat ölçüsü)

şinik
on litrelik kap.

şinvay
kulağın işitmesi.

şi'r
(şiir) anlama, idrak. * edb: edebiyatta kıymeti olan, nazımlı ve kafiyeli şair sözü. (bak: şiir)

şir
f. aslan. * süt.

şîr
aslan.

şi'ra
koz: iki yıldızın adı.

şir'a
(şeria-meşrea) lügat mânası, bir ırmak veya herhangi bir su menbaından su içmek veya almak için girilen yol demektir. bunda insanların, hayat-ı ebediye ve saadet-i hakikiyeye vusulü için Allah'ın vaz' u teklif ettiği ahkâm-ı mahsusaya ve mezheb-i müstakime bil'istiare ıtlak edilmiştir ki, din demektir. ya kapalı bir şeyi yarıp açmak ve beyan etmek mânasına şer' mastarından veya birşeye duhul manasına şurû'dan alınmıştır. (e.t.) (bak: şeriat)

şira
satın alma, satın alınma.

şira'
yelken. gemi yelkeni.

şirâ
alım satım.

şirâ
yelkenler.

şirad
dağılmak. * kaçmak.

şirak
nalbant kayışı.

şiran
f. (şir. c.) aslanlar.

şirane
f. aslanca, gazanferâne.

şirar
ateş kıvılcımları. * şerirler. şerli kimseler.

şirat
neşter.

şiraz
süzülmüş yoğurt.

şiraze
f. kitap ciltlerinin iki ucuna konulan ve yaprakları muntazam tutan, ibrişimden örülmüş ince şerit. * pehlivan kispetinin paçası. * mc: düzen, nizam, esas.

şiraze-bend
f. şiraze bağlayan. * düzenleyen, tanzim eden, düzen veren.

şi'ra-ül yemanî
"semanın güney yarım küresinde bulunan ""kelb-i ekber"" denilen burcun ve bütün semanın görünen en parlak yıldızı. (sirius)"

şi'ra-üş şamî
"""kelb-i asgar"" denilen burcun en parlak yıldızı."

şirb
(şürb) içme veya içirme nöbeti. içmek.

şirceng
f. arslan gibi savaşan.

şirdah
büyük ayaklı.

şirdil
f. aslan yürekli. cesaretli. cesur.

şirdilân
f. aslan yürekli. cesaretli. cesur.

şire
f. süt. * şıra.

şireb-şerebât
ağaç dibine su toplanması için yapılan havuz.

şirec
şırılgan yağı. * üzüm suyu. şira.

şi'ren
şiir tarzında, şiir olarak.

şirer-şirâr
ateş kıvılcımı.

şirhar
"f. tar: acemiliğe alınmayan veya sayısı beşten az olan esirlerden bir kısmı. pencik kanuni hükümlerine göre esirler: şirhâr, beççe, gulamçe, gulâm, sakallı ve pir olmak üzere sınıflara ayrılır ve bu tertibe göre vergiye tâbi tutulurdu. üç yaşına kadar olan çocuklara, süt emen mânâsına gelen şirhâr; üç yaşından sekiz yaşına kadar olanlara, yavru demek olan beççe; sekizle oniki yaşındakilere gülâmçe; büluğa erenlere gulâm; epeyce traşı gelenlere sakallı; yaşlılara da pir denilirdi. (o.t.d.s.)"

şir-i jiyan
kükremiş aslan. (bak: jiyan)

şir-i mâder
ana sütü.

şir-i yezdan
hazret-i ali radiyallahu anh'ın bir ismi. Allah'ın aslanı.

şirin
f. tatlı. sevimli. cana yakın.

şirin
tatlı, sevimli.

şirin-cemal
f. sevimli yüzlü.

şirin-edâ
f. lâtif ve şirin edâlı.

şirinî
f. tatlılık, cana yakınlık, sevimlilik.

şirinkâm
f. tadı damağında kalmış.

şirinkâr
f. hoş ve tatlı muamele eden.

şirinzeban
f. tatlı dilli.

şirk
"en büyük günah olan Allah'a (c.c.) ortak kabul etmek. Allah'tan (c.c.) ümidini keserek başkasından meded beklemek. (şirkin mânası mutlak küfürdür.) (politeizm)(evet, küfür mevcudatın kıymetini ıskat ve mânasızlıkla ittiham ettiğinden bütün kâinata karşı bir tahkir ve mevcudât âyinelerinde cilve-i esmâyı inkâr olduğundan; bütün esmâ-i ilâhiyeye karşı bir tezyif ve mevcudâtın vahdâniyete olan şehâdetlerini reddettiğinden, bütün mahlukata karşı bir tekzib olduğundan istidad-ı insanîyi öyle ifsad eder ki: salâh ve hayrı kabule liyâkatı kalmaz. hem bir zulm-ü azimdir ki; umum mahlukatın ve bütün esmâ-i ilâhiyenin hukukuna bir tecavüzdür. işte şu hukukun muhafazası ve nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği küfrün adem-i afvını iktiza eder. $ şu mânâyı ifade eder. s.)(mâdem bir hâkimiyet-i mutlaka hakikatı vardır, elbette şirkin hakikatı olamaz. çünki, $ âyetinin hakikat-ı katıasiyle; müteaddid eller müstebidâne bir işe karışsalar, karıştırırlar. bir memlekette iki padişah, hattâ, bir nâhiyede iki müdür bulunsa; intizam bozulur ve idare herc ü merc olur. halbuki, sinek kanadından tâ semâvat kandillerine kadar ve hüceyrât-ı bedeniyeden tâ seyyârâtın burçlarına kadar öyle bir intizam var ki: zerre kadar şirkin müdâhalesi olamaz. ş.)"

şirk
allahtan başka ilâh kabul etme.

şirk
allah'a ortak koşan

şirk-âlud
f. şirk karışık, sapıtmış. şirk bulaşmış. cenâb-ı hak'tan gaflet edip başkasından meded bekler surette.

şirkâlûd
şirk bulaşmış.

şirket
ortaklık, iş ortaklığı. * huk: iki veya daha fazla şahsın emek ve malları ile müştereken, iktisadî bir gayeye erişmek için bir akidle birleşmeleri. (bak: cem'iyyet)

şirket
ortaklık, ortaklaşa kurulan iş kurumu.

şirket
ortaklık ve çokluğa dayalı sistem; bir çok unsurun kurduğu ortaklık, şirket; yani bir işe birçok elin karışması (bk. k-s_-r)

şirket-i a'mâl
çalışmayı sermaye olarak kabul eden şirket.

şirk-i hafî
ihlâssızlık, riyakârlık. Allah rızası için değil de başkalarının rızâsı için ibâdet etmek.

şirm
f. utanç. utanma. hayâ etme. hicab etme.

şirmerd
f. arslan yürekli, cesur.

şirpençe
(şir-pençe) f. (aslan pençesi) vücutta ve daha ziyade sırtta çıkan çok tehlikeli bir çıban.

şirret
terbiyesizlik, hayasızlık, edebsizlik. * geçimsiz, huysuz ve kavgacı.

şirret
geçimsiz, huysuz.

şirrib
şaraba karşı hırsı olan.

şirrir
çok şer işleyen, pek çok şerir.

şirvaz
yoğun, kalın ve büyük.

şiryan
(şeryân) kırmızı kan damarı. atar damar.

şirzime
küçük, ehemmiyetsiz cemaat. bir miktar insan grubu.

şirzime
küçük ve az olan topluluklar. küçük cemaatler.

şis'
nâline tasma vurmak. * nâlin tasması.

şis (şisâ')
çekirdeği katılaşmış olmayan hurma. (hurma aşılanmasa çekirdeği katılaşmaz.)

şisâs
boya otu.

şisı'
büyük ve çok mal. * dar yer. bir yerin uç tarafı. * nalın kayışı. * bir malı dikkatle bekleyip koruyan.

şit
hz. âdem'in (a.s.) oğullarından ve ondan sonra peygamber olan zât olup kendisine 50 sayfalık kitab nâzil olmuştur. kâbe-i mükerreme'yi ilk önce taştan bina eden zât olduğu kısas-ı enbiya'da mezkûrdur.

şita
kış. senenin soğuk mevsimi.

şita
kış.

şitab
f. (şitâften: koşmak fiilinin kökü) seğirtmek, koşmak. çabukluk, acele etmek.

şitab
koşmak.

şitaî
(şitâiye) kışa ait. kışlık. kışa dair.

şitevî
(şiteviyye) kışa ait. kış mevsimiyle ilgili. * kış sebzesi, kışlık sebze.

şiva'
kebap.

şivâ
baş derisi.

şival
az şey.

şivar
meşveret etmek, konuşmak, istişâre etmek, danışmak.

şivaz
dumansız ateş. * susamak. (bak: şuvaz)

şive
söyleyiş. tarz. ağız. üslub. * eda. naz.

şîve
söyleyiş, naz.

şivebâz
f. cilveli, şive ve naz eden.

şivekâr
f. işveli, şiveli, cilveli.

şiven
f. inleme, sızlanma. * mâtem, yas.

şiya'
zahir olmak, görünmek. * çobanın kavalından çıkan ses. * odun takıltısı.

şiyâh-şiyât
koyun. * vahşi sığır.

şiyam
yerden kazılan toprak.

şiyâr
semiz ve besili hayvan.

şiyat
yanmış yün ve pamuk kokusu.

şiyem
huylar, tabiatlar.

şiyem
huy, tabiat.

şiz
abnus ağacı.

şizaf
katılık, sertlik.

şişe
camdan yapılmış ağzı dar uzunca kap. lâmbaya geçirilen camdan küçük baca. * çeşitli maksatlarla çakılan çıta.

şişehane
şişe yapılan yer.

şişhane
(aslı: şeşhane) eskiden kullanılan namlusu altı yivli tüfek. * istanbul'da bir semt adı.

şu'
sorgun ağacı.

şua
sorgun ağacı.

şua'
bir ışık kaynağından uzanan ışık telleri.

şuâ
ışın, ışık teli.

şuâ
şualar. aydınlıklar.

şuaat
ışıklar, parıltılar, nurlar.

şuâât
ışınlar.

şuab
şubeler. kollar, bir cisimden ayrılan çatallar. (bak: şiâb)

şuabat
şubeler, kısımlar, takımlar, bölükler. dallar.

şual
alevler, şu'leler. ateş alevleri.

şuara
şâirler. * kur'an-ı kerim'in 26. suresinin ismidir. mekkîdir.

şuarâ
şairler.

şuayb (a.s.)
ashab-ı eyke ile medyen ahâlisine gönderilen bir peygamberdir. çok hakikatlı ve güzel sözlerle bu iki kavmi hakka davet ettiği halde kendisini dinlemediler. cenab-ı hak eykeliler üzerine şiddetli sıcaklık ve medyen ahalisine de şiddetli sayha ile azab verdi ve onları mahveyledi. şuayb aleyhisselâm kendisine inananlarla mekke'ye gitti ve orada yerleşti. musâ aleyhisselâm'ın kayınpederi idi. (bak: ashab-ı eyke)

şuban
f. çoban.

şu'be
bölük, bölüm. * dal, budak. * ikinci derecedeki kollar. kol.

şûbe
bölüm, kısım.

şu'be
şubeler. kollar, bir cisimden ayrılan çatallar. (bak: şiâb)

şu'be
şubeler, kısımlar, takımlar, bölükler. dallar.

şu'be
şubeler, kısımlar, bölümler.

şu'bub
birden yağan sağanaklı yağmur. * hiddetli ve şiddetli olan. * şiddetli güneş harareti.

şugl
iş, meşgul olunacak şey, gaile.

şugl
işler. meşguliyetler.

şugl
işler, uğraşacak şeyler, gaileler.

şugmum
uzun, tavil.

şugul
işler, uğraşacak şeyler, gaileler.

şuguv
dişleri birbirine muhalif olup kimi fazla kimi eksik olan kadın.

şuh
f. şen ve hareketlerinde serbest olan. * nazlı, işveli. * açık saçık, hayasız. oynak.

şuh
şen, oynak.

şuha
karın ağrısı.

şuhh
bahillik.

şuh-meşreb
f. açık meşrebli, şen ve neşeli.

şuhud
şâhidler. * görme, şahid olma. * müşahede etme. * görünecek halde şekillenme.

şuhûd
şahit olma, gözlemleme.

şuhûdî
görme ile ilgili, görülebilen.

şuhum
yağlar, içyağlar.

şuhur
aylar. 30 günlük müddetler.

şuhûr
aylar.

şuhûruselâse
üç aylar.

şukak
bir çeşit hayvan hastalığı.

şukka
parça. kâğıt veya kumaş parçası. * küçük tezkere.

şukre
sâfi kızıllık, tam ve koyu kırmızılık.

şukuf
su dökülmemiş saksı parçası.

şukuk
çatlaklar, yarıklar.

şukune
azlık.

şu'le
alev, ateş alevi. alevlenmiş odun.

şûle
alev, ışıltı.

şu'le
alevler, şu'leler. ateş alevleri.

şu'lebâr
f. ışıklı.

şu'ledâr
f. alevlenmiş, alevli. ışıklı.

şûledâr
alevli, ışıltılı.

şu'lefeşân
f. ışık saçan, parlatan.

şûlefeşân
ışık saçan.

şu'legir
f. tutuşan, alevlenen, alev alan.

şu'le-i berkıyye
yıldırım ışığı. şimşek parıltısı.

şu'le-i cevval
daim hareket ederek etrafına ışık saçan parıltı.

şu'lenümâ
f. alev gösteren, alevli.

şu'lepâş
f. ışık saçan.

şu'leperver
f. ışıklandıran. alevlendirici.

şu'lepuş
f. alev içinde kalmış, alevle örtülü.

şu'leriz
f. ışıldayan, alev saçan.

şu'm
(şum) f. uğursuzluk. meş'um olma. uğursuz.

şum
hayırsız kişi.

şûm
uğursuz.

şuma
f. siz. (bak: şahıs zamiri)

şur
f. tuzlu, kekremsi. * şamata, gürültü.

şura
"konuşma yeri, istişare meclisi. büyüklerin istişare için toplanma yeri. * meşveret için toplantı. * meşveret etme.(eski zamanda değiliz. eskiden hâkim, bir şahs-ı vâhid idi. o hâkimin müftüsü de, onun gibi münferid bir şahıs olabilirdi. onun fikrini tashih ve ta'dil ederdi. şimdi ise, zaman cemaat zamanıdır. hâkim, ruh-u cemaattan çıkmış az mütehassis, sağırca, metin bir şahs-ı manevîdir ki, şurâlar o ruhu temsil eder. şöyle bir hâkimin müftüsü de ona mücanis olup, bir şurâ-yı âliye-i ilmiyeden tevellüd eden bir şahs-ı manevî olmak gerektir. tâ ki sözünü ona işittirebilsin. dine taalluk eden noktalardan sırat-ı müstakime sevkedebilsin.) sünühat'tan.(müslümanların hayat-ı içtimaiye-i islâmiyedeki saadetlerinin anahtarı meşveret-i şer'iyyedir. $ ayet-i kerimesi, şurayı esas olarak emrediyor. evet nasılki, nev'-i beşerdeki telâhuk-u efkâr ünvanı altında asırlar ve zamanların tarih vasıtasiyle birbiriyle meşvereti, bütün beşeriyetin terakkiyatı ve fünunun esası olduğu gibi, en büyük kıt'a olan asya'nın en geri kalmasının bir sebebi o şurâ-yı hakikiyeyi yapmamasıdır.asya kıt'asının ve istikbâlinin keşşafı ve miftahı şura'dır. yâni, nasıl fertler birbiriyle meşveret eder; taifeler, kıt'alar dahi o şurayı yapmaları lazımdır ki, üçyüz belki dörtyüz milyon islâm'ın ayaklarına konulmuş çeşit çeşit istibdatların kayıtlarını, zincirlerini açacak, dağıtacak meşveret-i şer'iyye ile şehamet ve şefkat-i imâniyeden tevellüd eden hürriyet-i şer'iyyedir ki, o hürriyet-i şer'iyye, âdâb-ı şer'iyye ile süslenip garp medeniyet-i sefihanesindeki seyyiatı atmaktır. imândan gelen hürriyet-i şer'iyye iki esası emreder: $ $yani: iman bunu iktiza ediyor ki, tahakküm ve istibdad ile başkasını tezlil etmemek ve zillete düşürmemek.. ve zâlimlere tezellül etmemek.. Allah'a hakiki abd olan, başkalara abd olamaz. birbirinizi -Allah'tan başka- kendinize rab yapmayınız. yani, Allah'ı tanımayan, herşeye, herkese nisbetine göre bir rububiyet tevehhüm eder, başına musallat eder. evet hürriyet-i şer'iyye cenab-ı hakk'ın rahman, rahim tecellisiyle bir ihsanıdır ve imanın bir hassasıdır.eğer denilse: neden şuraya bu kadar ehemmiyet veriyorsun? ve beşerin, hususan asya'nın, hususan islâmiyet'in hayatı ve terakkisi nasıl o şura ile olabilir?elcevab: nur'un yirmibirinci lem'a-i ihlâs'ında izah edildiği gibi; haklı şura ihlâs ve tesanüdü netice verdiğinden, üç elif, yüzonbir olduğu gibi, ihlâs ve tesanüd-ü hakiki ile üç adam yüz adam kadar millete fayda verebilir. ve on adamın hakiki ihlâs ve tesânüd ve meşveretin sırrı ile, bin adam kadar iş gördüklerini çok vukuat-ı tarihiye bize haber veriyor. madem beşerin ihtiyacâtı hadsiz ve düşmanları nihayetsiz ve kuvveti ve sermayesi pek cüz'î; hususan dinsizlikle canavarlaşmış, tahribatçı, muzır insanların çoğalmasıyla elbette ve elbette, o hadsiz düşmanlara ve o nihayetsiz hâcetlere karşı, imandan gelen nokta-i istinad ve o nokta-i istimdad ile beraber hayat-ı şahsiye-i insaniyesi dayandığı gibi hayat-ı içtimaiyesi de yine imanın hakaikından gelen şura-yı şer'î ile yaşayabilir. o düşmanları durdurur, o hâcetlerin teminine yol açar. h.)"

şûra
danışıp konuşmak için toplanılan yer.

şura suresi
"kur'an-ı kerim'in 42. suresi olup, ""hâ mim ayn sin kaf"" suresi de denir."

şurab
f. kirli ve acı su. * mc: gözyaşı.

şurâbe
f. kirli ve acı su. * mc: gözyaşı.

şurat-şuratâ
malı mülkü ile tanınan meşhur bir kimse. * askerin önünde yürüyüp düşman ile evvel cenk eden taife. öncü kuvvet.

şura-yı devlet
idare dâvâlarını veya nizamname (tüzük) hazırlıklarını inceleyip fikrini bildiren resmi daire. danıştay.

şur-baht
f. bahtsız, talihsiz.

şure
f. çorak, tuzlu, verimsiz toprak.

şûre
çorak.

şur-efgen
f. karma karışık yapan, kargaşalık çıkaran.

şur-engiz
f. gürültü çıkaran, şamata yapan.

şurezar
çorak yerler, verimsiz araziler.

şuride
f. perişan, karışık. * tutkun, âşık, meftun.

şuridegî
f. karışıklık, perişanlık. * tutkunluk, düşkünlük.

şuristan
çorak yerler.

şûristân
çorak yerler.

şuriş
f. karışıklık, kargaşalık.

şurta
(yelkenliye) uygun rüzgâr. * önde gidip düşmanla savaşan asker. * polis, jandarma.

şuru'
başlama. mübaşeret etme.

şurut
şartlar. bir şeyde bulunması lâzım gelen esaslar, temeller.

şurût
şartlar.

şurut-u salât
namazın şartları.

şurut-şuratâ
çeri başı. * pazar başı.

şus
pak etmek, temizlemek.

şusy
ölünün şişip el ve ayağının sertleşmesi.

şutbe
kılıcın yüzünde yapılan yol.

şuttar
pazu hareketi.

şutur
ırak, uzak, baid. * bir memesi birisinden uzun olan koyun. * iki emziği kurumuş olan deve.

şutut
büyük nehirler.

şuub
cemaatler. taifeler. kabileler.

şuubat
şubeler, kısımlar, bölümler.

şuun
işler, fiiller. havadis.

şuûn
işler, fiiller.

şuûn
zâti nitelikler; istidatlar ve kabiliyetler (bk. ş-e-n)

şuun
büyük sevap. * şeref. * ırz, namus. * nam, şöhret, şan, ün. * mahiyet. * gösteriş, çalım. * tabiat, huy, âdet. * hal, keyfiyet.

şuunat
şuunlar. keyfiyetler, haller. * emirler. kasıtlar. talepler.

şuûnât
işler, hâller.

şuun-u seyyale
akıcı, bir halde durmayan işler.

şuur
anlayış, idrak. vicdan. hiss-i zâhirle duymak. * nefsin mânâya ilk vusul mertebeleridir. (e.t.) * kendi varlığından haberi olma. * bir şeyi hoşça tanıma. * inceliklerini iyice idrak etme. * (şa'r. c.) kıllar.

şuûr
anlama, hissetme, farkında olma.

şuûrâne
anlayarak, bilerek.

şuurdârâne
"f. haberli ve iyice tanıyarak. kendinden haberi olarak. bilerek, bilir gibi.(hayat olmazsa vücud vücud değildir; ademden farkı olmaz. hayat, ruhun ziyasıdır. şuur, hayatın nurudur. madem ki hayat ve şuur bu kadar ehemmiyetlidirler. ve madem şu âlemde bilmüşahede bir intizam-ı kâmil-i ekmel vardır. ve şu kâinatta bir itkan-ı muhkem, bir insicâm-ı ahkem görünüyor. madem şu biçâre, perişan küremiz, sergerdan zeminimiz, bu kadar hadd ü hesâba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervah ile ve zevil-idrak ile dolmuştur. elbette sâdık bir hads ile ve kat'i bir yakin ile hükmolunur ki; şu kusur-u semâviye ve şu büruc-u sâmiyenin dahi kendilerine münâsib zihayat, zişuur sekeneleri vardır. balık suda yaşadığı gibi; güneşin ateşinde dahi, o nurani sekeneler bulunur. nar nuru yakmaz. belki ateş, ışığa meded verir... s.) (bak: vicdan)"

şuûrdârâne
şuurlu bir biçimde.

şuûren
şuur ile.

şuûrkârâne
şuurlu bir biçimde.

şuuru
bilgi ve kavrayışı kapsamlı (bk. ş-a-r; k-l-l)

şuvaz
kızgın, ateşli maden. kızgın ateş. * susama.

şuvaz
kızgın ateş.

şuveyy
yavaş.

şuy
f. koca, eş, zevc.

şuyide
f. yıkanmış.

şöhre
ünlü, şöhretli, meşhur.

şöhret
ad yapma. ün. şân. * hadis ilminde: meşhur hadis mânasında kullanılır.(ey şân ve şerefi, nam ve şöhreti isteyen adam! gel, o dersi benden al. şöhret ayn-i riyâdır. ve kalbi öldüren zehirli bir baldır. ve insanı insanlara abd ve köle yapar. o belâ ve musibete düşersen $ de, o belâdan kurtul. m.n.)

şöhret
ün, tanınırlık.

şöhretgir
f. şöhretli, ünlü. meşhur.

şöhretgîr
ün salma.

şöhret-i kâzibe
geçici şöhret. yalancı dünyalık, fâni şöhret. aldatıcı nâm.

şöhretperest
şöhret düşkünü.

şöhretperverâne
şöhretsevercesine.

şöhretşiâr
f. şöhretli. şöhret sahibi.

şöhretşiar
meşhur, ünlü.

şöhretşiâr-ı âlem
âlemde şöhret ona nişan olmuş olan. çok meşhur olan.

şüâr
çok miktar ağaç. * bir nevi zerdali. * kuyruğunda dikeni olan bir cins sinek.

şüban
çoban.

şübanî
kırmızı yüzlü.

şübban
gençler, delikanlılar.

şübban-ı vatan
vatanın gençleri.

şübbut
kalkan balığı.

şübeh
şübheler, şekler. şübhe edilenler.

şübeh
şüpheler.

şübehât
şüpheler.

şübh
şübheler, şekler. şübhe edilenler.

şübhe
(c.: şübeh - şübühât) tereddüd. bir şeyin doğru olup olmadığına veya var olup olmadığına dair kat'i kanaat ve bilgi sahibi olmamak hâli.

şübhe-i târık
zulmetten gelen şüphe belâsı.

şübke
yakınlık. akrabalık, hısımlık.

şübrüm
kısa boylu kimse.

şü'bub
birden yağan sağanaklı yağmur. * hiddetli ve şiddetli olan. * şiddetli güneş harareti.

şü'bub
(bak: şü'bub)

şübük
yakınlık. akrabalık, hısımlık.

şüca'
(şec'a - şica') yiğit, cesur, bahadır. şecaatli.

şücea'
yiğitler, cesurlar.

şüceyre
çalı, ufak ağaç.

şücne
sıklığından birbirine girmiş ağaçların damarları.

şücub
ev içinde olan direk.

şücun
ağaç dalları. * füruât, teferruat.

şücun
dere içinde ağaçlar arasında olan yol.

şücur
muhtelif ve çeşitli olmak.

şüd
"f. geçti, gitti; gidiş, gitme. oldu, olma. amed şüd $ : geldi gitti."

şüduf
her nesnenin şahsı.

şüdun
kavi ve kuvvetli olmak. * terbiyeden müstağni olmak.

şüf'a
bir malı müşteriye, mal olduğu fiata satmak. * huk: satılmakta olan bir yerde hissesi bulunan veya oraya bitişik komşu olanın satılan şeyi almakta birinci derecede hakkı olması. şüf'a sahibi kendinden habersiz satılan şeyi, dava ederse, bedelini ödeyerek müşteriden geri alabilir. (h.l.)

şüfafe
kap dibinde kalan su.

şüfea'
şefaatçiler. şefaat edenler, bir suçun bağışlanması için aracılık yapanlar.

şüfr
kirpiğin bittiği yer. * her şeyin kenarı.

şüfr
göz kapağının kenarları, kirpik yerleri.

şüfre
yassı büyük bıçak. * gön ve sahtiyan kestikleri bıçkı. * kılıç ağızı. * kirpik biten yer.

şüfuf
zayıf olmak.

şüfun
göz ucuyla bakmak.

şügur
yükseltmek. * hâli etmek, boşaltmak.

şügül
meşgul ve gafil olmak. gaflette bulunmak.

şühbe
siyaha galip olan beyazlık.

şüheda
(şâhid ve şehid. c.) şâhidler. * şehidler. (bak: şehid)

şühedâ
şehitler.

şühre
zahir ve vâzıh olmak. görünmek. açık olmak.

şühruk-şührûk-şührîk
çıkrık.

şühub
mütegayyer olmak, değişmek.

şühud
şâhidler. * görme, şahid olma. * müşahede etme. * görünecek halde şekillenme.

şühudî
keşfe ve görmeğe dair. görünebilir olana ait ve mensub. (ehl-i şuhud dediğimizden maksad evliyâullahtır. zira velâyet sâhibi, avâmın itikad ettiği şeyleri gözle müşahede ediyor. m.n.)

şühur
aylar. 30 günlük müddetler.

şühur-u selâse
arabî üç aylar. receb, şaban ve ramazan ayları.

şühus
yüksek olmak. * bir yerden bir yere gitmek. * gözünü bir yere dikip hareket ettirmeden ve kapağını açıp yummadan durmak. * bir hâdisenin meydana gelmesinden dolayı acı çekip kararsız olmak.

şühut
ıraklık, uzaklık, bu'd.

şühüb
kıvılcımlar.

şühübât
ateş parçaları.

şükaf
" ""yırtan, parçalayan"" mânâsında son ek."

şükara
sütlü deve. * sütlü koyun.

şükat
şikâyet edenler, şikâyetçiler.

şükd
atâ ve ihsan etmek. hediye vermek.

şükle
gözün ağındaki kırmızılık.

şükm
ücret, ivaz. cezâ. karşılık. amelin ücreti.

şükr
"(şükür) Allah'ın (c. c.) nimetlerine karşı memnunluk göstermek. Allah'a teşekkür. (bak: ni'met)(kalb ile, dil ile ve sâir beden azâlarıyla olur. nimet verene muhabbet etmek ve itaat etmek de şükürdendir. şükür eden, her nimeti allahın râzı olduğu yere sarfeder. şükür; Allah'ın, kullarının iyi amellerine mükâfat veya mücazat vermesidir. sebeplerin envaı cihetinden şükür hamdden daha umumidir. taalluk cihetinden hususidir. hamd, taalluk cihetinden daha umumi, esbab cihetinden daha hususidir.)(kur'an-ı hakîm, nasıl ki şükrü netice-i hilkat gösteriyor, öyle de kur'an-ı kebir olan şu kâinat dahi gösteriyor ki, netice-i hilkat-i âlemin en mühimi şükürdür. çünkü kâinata dikkat edilse görünüyor ki, kâinatın teşkilâtı şükrü intac edecek bir surette her bir şey bir derece şükre bakıyor ve ona müteveccih oluyor. güya şu şecere-i hilkatin en mühim meyvesi şükürdür... görüyoruz ki her şey nasıl ki rızkın etrafında toplanmış, ona bakıyor; öyle de rızık dahi bütün envaiyle mânen ve maddeten, hâlen ve kalen şükür ile kaimdir; şükür ile oluyor; şükrü yetiştiriyor, şükrü gösteriyor. çünkü rızka iştiha ve iştiyak, bir nevi şükr-ü fıtrîdir. ve telezzüz ve zevk dahi gayr-i şuuri bir şükürdür ki bütün hayvanatta bu şükür vardır. yalnız insan dalâlet ve küfür ile o fıtrî şükrün mahiyetini değiştiriyor, şükürden şirke gidiyor... şükrün mikyası: kanaattir ve iktisattır ve rızâdır ve memnuniyettir. şükürsüzlüğün mizânı; hırstır ve isrâftır, hürmetsizliktir. haram helâl demeyip rast geleni yemektir. evet hırs şükürsüzlük olduğu gibi hem sebeb-i mahrumiyettir, hem vasıta-i zillettir... hem şükrün envaı var. o nevilerin en câmii ve fihriste-i umumiyesi namazdır. m.)"

şükr
şükür, nimete karşı memnuniyetini gösterme.

şükran
iyilik bilmek. minnettarlık. şükretme hâli.

şükrân
şükür hissi.

şükraniyet
şükranlık.

şükrgüzar
f. iyilik bilen, teşekkür eden.

şükr-ü küllî
"umumi nimetler için yapılan şükür.(eğer desen: ""şu küllî hadsiz ni'metlere karşı, nasıl şu mahdut ve cüz'î şükrümle mukabele edebilirim?""elcevab: küllî bir niyetle, hadsiz bir itikad ile... meselâ nasılki, bir adam beş kuruş kıymetinde bir hediye ile, bir padişahın huzuruna girer ve görür ki, herbiri milyonlara değer hediyeler, makbul adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. onun kalbine gelir: ""benim hediyem hiçtir, ne yapayım. "" birden der: ""ey seyyidim! bütün şu kıymetdar hediyeleri kendi nâmıma sana takdim ediyorum. çünki: sen onlara lâyıksın. eğer benim iktidarım olsaydı, bunların bir mislini sana hediye ederdim. "" işte hiç ihtiyacı olmayan ve raiyyetinin derece-i sadakat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyelerini kabul eden o padişah, o biçarenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek itikad liyakatını, en büyük bir hediye gibi kabul eder. aynen öyle de: aciz bir abd namazında ettahıyyâtü lillâh der. yâni: bütün mahlukatın hayatlariyle sana takdim ettikleri hediye-i ubudiyetlerini, ben kendi hesabıma, umumunu sana takdim ediyorum. eğer elimden gelseydi, onlar kadar tahiyyeler sana takdim edecektim. hem, sen onlara, hem daha fazlasına lâyıksın. işte şu niyyet ve itikad, pek geniş bir şükr-ü küllidir. nebatatın tohumları ve çekirdekleri, onların niyyetleridir. s.)"

şükr-ü örfî
minnet, teşekkür ve övgülerini sunmak (bk. -m-d)

şükuf
f. çiçek. zühre. tomurcuk.

şükûfe
tomurcuk.

şükufe
f. çiçek. zühre. tomurcuk.

şükufezar
f. çiçek bahçesi.

şükuf-misal
gonca gibi, tomurcuk gibi.

şükûfmisâl
tomurcuk gibi.

şükuh
f. azamet, ululuk, celal.

şükuk
şekler, şüpheler.

şükûk
şüpheler.

şükûk
tereddütler ve şüpheler

şükuk
şüphe, zan. bir şeyin varlığı ile yokluğu arasında tereddüt etmek. * lüzum. * yarmak. * yapışmak.

şükur
hacet, ihtiyaç. * mühim işler, umûr-u mühimme.

şüküfte
"f. ""açılmış"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. meselâ: nev-şüküfte $ : yeni açılmış."

şükür
şükr, nimete karşı memnunluk göstermek.

şükür
allah'a karşı minnet duymak, teşekkür etmek

şülle
niyyet. * uzak emir.

şümar
f. sayan, sayıcı. eden, edici.

şümarende
f. sayan, hesab eden.

şümaride
f. sayılmış, hesab edilmiş.

şümhut
uzun, tavil.

şümruh
hurma budağı.

şüms
vahşi erkek davar. * bir nevi gerdanlık.

şümu'
mumlar. * balmumları.

şümuh
pek yüksek olmak. * sedid. sağlam sed.

şümul
kaplamak. ihtivâ etmek. içine almak. * hükmü altına almak.

şümûl
kapsam.

şümus
şemsler, güneşler.

şümûs
güneşler.

şümus
vahşi erkek davar. * bir nevi gerdanlık.

şümül
kilim. * az miktar su.

şümürde
f. hesap edilmiş, hesaplanmış, sayılmış.

şünan
perâkende, dağılmış.

şünhub
dağbaşı.

şünhube
dağbaşı.

şüntür
parmak.

şünue
uzak olmak. ırak olmak.

şünuf
salkım küpe.

şünzuve
dağ kenarı.

şünşün
zeyrek ve akıllı genç yiğit.

şüphe
şüphe verme, şüphede bırakma

şüpüş
f. bit.

şürabiye
f. bir şeye bakmak için boyun uzatmak.

şürb
içme. içilme.

şürb
içmek.

şürebe
çok içen. çok içici olan.

şüref
(şerefe ve şürfe. c.) şerefeler.

şürefa
şerifler. hazret-i hüseyin radıyallahü anh vasıtasiyle peygamberimiz (a.s.m.) soyundan gelenler. * şerefliler. Allah (c.c.) yolunda sabır ve sebat ile devam eden temiz insanlar.

şüreka
şerikler, ortaklar.

şürekâ
şerikler, ortaklar.

şürr
ayıp. * yayıp döşemek. * kurutmak için güneşe sermek.

şürruf
ters ve balçık taşımada kullanılan ve tezkere denilen âlet.

şürse
papuç. nâlin. ayakkabı.

şürsuf
iyeği kemiğinin yumuşak kısmı.

şürta
malı mülkü ile tanınan meşhur bir kimse. * askerin önünde yürüyüp düşman ile evvel cenk eden taife. öncü kuvvet.

şüru'
başlamak. (bak: şuru')

şüruc
donyağı.

şürud
dağılmak. * kaçmak.

şüruh
şerhler, açıklamalar.

şüruk
tulu' etmek, doğmak.

şürur
şerler. kötülükler.

şürûr
şerler, kötülükler.

şürut
şartlar. bir şeyde bulunması lâzım gelen esaslar, temeller.

şürüf
yaşlı deve.

şürük
nalbant kayışı.

şürşur
yund kuşu dedikleri kuş.

şüs
f. akciğer.

şüst
f. yıkama.

şüste
f. yıkanmış.

şüsu'
uzak olma. * ayakkabıya kayış tasma takma.

şüsu'
nâline tasma vurmak. * nâlin tasması.

şüsub
atın ince ve zayıf olması. * şiddet.

şüsus
balık avlamada kullanılan olta ve ağ.

şütab
kılıcın yüzünde yapılan yol.

şütab-şütub
hurma ağacının budağı. * yaş ekin yaprağı. * yarmak. * kesmek. * uzun boylu kadın.

şütum
küfürler, sövmeler.

şütum-i galiza
galiz ve kaba küfürler.

şütür
f. deve.

şütür gürbe
"f. ""deve ile kedi"" : iyilik fenalık; münasebetsiz, karışık; iyi ile kötü."

şütürbân
f. deveci. deve çobanı.

şütürbâr
f. bir deve yükü kadar olan ağırlık.

şütürdil
f. deve huylu, kinci, inatçı.

şütürgâv
f. zürafa.

şütürleb
f. deve dudaklı. dudağı deve dudağı gibi sarkık olan kimse.

şütürmürg
f. devekuşu.

şütürpâ
f. deve ayaklı. * kekik otu.

şüubiyye
arabiyi acemden faziletli saymayan bir taife.

şüuf-şiâf-şeafât
dağ başı. * her nesnenin âlâsı ve üstü.

şüun
işler, fiiller. havadis.

şüunât
(bak: şuunât)

şüur-eşâr
kıl. saç. * ateş yakmak. * cenk koparmak, kavga çıkarmak.

şüvaye
büyük nesnelerin küçüğü. * kıt'a.

şüvaz
kızgın ateş.

şüvâz
tütünsüz ateş.

şüvül-şevâil
sütü çekilmiş deve.

şüyu'
herkes tarafından duyulmuş, öğrenilmiş. * yayılma, şayi' olma.

şüyû
yayılma, yayılmış.

şüyuh
şeyhler. ihtiyarlar.

şüyûhât
şeyhler.

şüzam
tuz. * akrep ve arı dikeni.

şüzub
davarın ince belli olması.

şüzur
süs eşyası olarak kullanılan altun veya inci gibi şeyler. * işlenmemiş madenin içinden toplanan altın parçaları.

şüzuz
(şâzz. dan) kaide ve kanun dışı kalmak. yalnız kalmak. * karşı olmak, muhalif olmak.

şüzûz
istisna, kural dışı.

şüzûz
kural dışı kalma

şüzûzât
istisnalar, kural dışı olanlar.

şüzzaz
müteferrik, perâkende, parçalanmış, dağılmış. * az olan cemaat. kabilenin haricinde kalan.

şıdk
ağızın kulaktan tarafı. * ağzın kenarı.

şıhh
bahillik.

şıhne
emniyet memuru. inzibat memuru.

şıkak
ayak yarığı. * ot. * muhalefet etmek, karşı gelmek.

şıkb
mağara ve kaya yarığı. * çukur yer.

şıkk
bir bütünün parçalarından her biri. * iki ihtimalden ve iki cihetten her biri. * ikiye ayrılmış şeyin bir kısmı.

şıkk
yarı, yarım, şık.

şıkkayn
bir işin iki ciheti. bir şeyin iki şıkkı.

şıkk-ı muhalif
aksi taraf. bir fikrin başka zıt ciheti, karşı tarafı.

şıkn
az, kalil.

şıks
bir parça yer. * her nesnenin bir miktarı.

şıkve
bedbahtlık. * yaramazlık.

şıkz
keler eniği.

şıkza'
çok acıkmış tavşancıl.

şıkşaka
devenin ağzında olan dağarcığı. (ağzından çıkarıp kükretir.) * zayıf, yaşlı kimse. * uzun ince çubuk. * ağzın çevresi.

şın
kur'an alfabesinin onüçüncü harfi olup, ebcedî değeri 300'dür.

şı'ra
yaldırık adı verilen büyük, nurlu yıldız.

şısb
şiddet. * nasip.

şıtre
yarım, nısf.

şı'şa'
uzun, yeynicek kimse. * uzun boyunlu deve.

** tinyurl.com/risale **