A
"1928 senesinde alınan Türk alfabesinin ""a"" harfi, Osmanlıcadaki elif ve ayın harflerine yakın bir ses verir."

A'ba
Ağırlıklar, yükler, mes'uliyetler. * Sandık.

A'bad
Köleler.

A'bel
(C: A'bile) Çok sert taş ki, kırmızı, beyaz veya siyah renkli olur. * Taşlık dağ.

A'bide
(Abd. C.) Köleler. Abid.

A'cam
(Acem. C.) Acemler. İranlılar. * Arab olmayanlar.

A'ceb
Çok acâyib. Pek tuhaf olan.

A'ceb-ül acâib
Çok acib ve gülünç olan.

A'cef
İnce, zayıf.

A'cel
Daha acele, en çabuk. * Acele eden kişi.

A'cemî
Aceme mensub. * Arapçayı iyi konuşmayan. Dilsiz. * Beceriksiz.

A'cez
En âciz. Çok kudretsiz. * Mak'adı etli ve yumru olan.

A'cube
(Bak : U'cube)

A'da
En zâlim, en çok düşmanlık eden.

A'dad
İnce ve kısa kollu adam.

A'dal
(İdl. C.) Eşitler, denkler, müsaviler.

A'das
(Ades. C.) Mercimekler.

A'deb
Erkeklerden arkadaşı ve yardımcısı olmayan. * Bir boynuzu kırık hayvan.

A'del
(Adil. den) Adâletli, çok doğru.

A'fer
Pek beyaz. * Beyazı kırmızılığına galip olan geyik.

A'fes
Çıplak, uryân.

A'fet
En güç sey. * Pek akılsız. * Peltek konuşan. Kekeleyen.

A'kab
(Akab. C.) Bir şeyin hemen sonrası.

A'kal
En akıllı. Pek akıllı. Daha akıllı.

A'kar
Kısır.

A'kas
Boynuzu kulağı ardında bitmiş veya boynuzu kulağı ardına gelmiş nesne.

A'kef
Ahmak.

A'la
Daha iyi. Pek iyi. En yüksek. Ziyâde ve mürtefi olan.

A'la-d derecat
Derecelerin en alâsı, en yükseği.

A'lal
(İllet. C.) Hastalıklar, marazlar, illetler. * Sebepler.

A'lam
(Alem. C.) Alemler. Alâmetler. İzler. Nişanlar. * Bayraklar. * Büyük âlimler. * Büyük dağlar.

A'lem
Daha iyi bilen. En iyi bilen. * Yarık dudaklı. * Alâmetli, belirtili.

A'lem-i ülemâ
Alimlerin âlimi. Alimlerin en çok bilgilisi, büyüğü.

A'lâ suresi
Kur'an-ı Kerim'in seksenyedinci suresi olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

A'lâ-yı illiyyîn
Cennette en yüksek derece. Cenâb-ı Hakkın indinde en iyilerin ve kâmillerin derecesi.(Bak o zat öyle bir maksad, öyle bir gâye için saadet isteyip duâ ediyor ki: İnsanı ve bütün mahlukatı, esfel-i safilin olan fenâ-i mutlaka sukuttan, kıymetsizlikten, fâidesizlikten, abesiyetten a'lâ-yı illiyyîn olan kıymete, bekaya, ulvi vazifeye, mektubât-ı samedaniye olması derecesine çıkarıyor. M.N.)

A'ma
Kör. Gözü görmeyen. * Manevi körlük, cahillik, bilgisizlik. * Yağmur bulutları.

A'mak
(Umk. C.) Derinlikler.

A'mak-ı hafa
Gizlilik derinlikleri.

A'mak-ı zemin
Zeminin derinlikleri.

A'mal
(Amel. C.) Ameller. İşler. Yapılan hayırlar.

A'mam
(Amm. C.) Amcalar.

A'mar
(Ömr. C.) Ömürler, yaşayışlar. * Mes'ut hayat. Hoşa gidecek garib ve tuhaf şeyler. * Sinler, yaşlar.

A'mer
Yaşlı kişi. İhtiyar.

A'meş
Gözünün yaşı durmayıp akan. * Tomlaç gözlü.

A'mide
(Amud. C.) Direkler. Temeller. Sütunlar. * Mc: Büyük kimseler. Büyükler.

A'mâ-i elvan
Tıb: Renk körlüğü, renkleri ayırt edememe hastalığı. Akromatopsi.

A'mâl-i beşeriye
İnsanların amelleri, iş ve hareketleri.

A'mâl-i erbaa
Mat: Dört işlem. (Toplama, çıkarma, çarpma, bölme.)

A'mâl-i hasene
Güzel amel. Sevablı ve hayırlı ameller. (Bak: Amel-i sâlih)

A'mâl-i sâliha
"Allah'ın rızasına uygun, iyi ve hayırlı işler.( $) Kur'an: Sâlihatı mutlak, mübhem bırakıyor... Çünki ahlâk ve faziletler, hüsn ve hayr çoğu nisbîdirler... Nev'den nev'e geçtikçe değişir... Sınıftan sınıfa nâzil oldukça ayrılır... Mahalden mahale tebdil-i mekân ettikçe başkalaşır. Cihet muhtelif olsa, muhtelif olur. Fertten cemaate, şahıstan millete çıktıkça mahiyeti değişir.Meselâ: Cesaret, sehavet; erkekte: gayret, hamiyet, muavenete sebeptir.Karıda: Nüşuze, vekahete, zevc hakkına tecavüze sebep olabilir... Meselâ: Zaifin kaviye karşı izzet-i nefsi, kavide tekebbür olur. Kavinin zaife karşı tevazuu zaifte tezellül olur. Meselâ: Bir ulü-l emir, makamındaki ciddiyeti vekar; mahviyeti zillettir. Hânesinde ciddiyeti kibir; mahviyeti tevazudur.Meselâ: Tertib-i mukaddematta tefviz, tembelliktir... Terettüb-ü neticede, tevekküldür... Semere-i sa'yine, kısmetine rıza kanaattır. Meyl-i sa'yi kuvvetlendirir. Mevcuda iktifa dun-himmetliktir.Meselâ: Ferd mütekellim-i vahde olsa müsamahası, fedakârlığı, amel-i sâlihtir... Mütekellim-i maal-gayr olsa, hıyanet olur...Meselâ: Bir şahıs, kendi namına hazm-ı nefs eder, tefahur edemez. Millet nâmına tefâhur eder, hazm-ı nefs edemez... Herbirinde birer misâl gördün, istinbat et.Madem ki, Kur'an bütün tabakata bütün a'sarda, kâffe-i ahvâlde şâmil bir hitab-ı ezelîdir. Hem nisbî hüsn, hayr çoktur... Sâlihattaki ıtlakı, beliğane bir icaz-ı mutnebdir. Beyanda sükutu, geniş bir sözdür. Sünuhat)"

A'mâl-i uhreviye
"Ahirete ait iş, hareket ve ibadetler.(Bu dünya, dâr-ül-hikmettir, dâr-ül-hizmettir; dâr-ül-ücret ve mükâfat değil. Buradaki a'mâl ve hizmetlerin ücretleri Berzahta ve Ahirettedir. Buradaki a'mâl, Berzahta ve Ahirette meyve verir. Madem hakikat budur, a'mâl-i uhreviyyeye ait neticeleri dünyada istememek gerektir. Verilse de, memnunane değil, mahzunâne kabul etmek lâzımdır. Çünki: Cennet'in meyveleri gibi, kopardıkça yerine aynı gelmek sırrıyla, bâki hükmünde olan amel-i uhrevi meyvesini, bu dünyada fâni bir surette yemek, kâr-ı akıl değildir. Bâki bir lâmbayı bir dakika yaşayacak ve sönecek bir lâmba ile mübadele etmek gibidir. M.)"

A'nak
(E'nak) Boynu uzun.

A'nan
Ufuklar. * Ağacın ucu.

A'neb
Büyük burunlu adam, burnu iri olan adam.

A'ni
Yani ben demek istiyorum ki (manasında).

A'nâ
(İnv. C.) Nahiyeler, taraflar. * Cemaatler.

A'nâb
(İneb. C.) Üzümler. Yaş üzümler.

A'nâk
(Unk. C.) Boyunlar, gerdanlar.

A'rab
Göçebe Araplar, çölde yaşayan Araplar.

A'rabî
Çölde yaşayan Arab.

A'rac
Anadan doğma topal (aksak).

A'raf
"(Arf. C.) Sırt, tepe. Özel manası Cennetle Cehennem arası bir yer.(Arf, herhangi bir yüksek yer demektir ki, bu münâsebetle atın yelesine, horozun ibiğine arf denilmiştir.)(A'raf, meşhur bir kavle göre Cennet ile Cehennem arasındaki hicabın, surun yüksek tepeleri demek olur. İbni Abbastan sıratın şerefeleri diye bir kavil de mervidir. Fakat Hasanı Basri Hazretleri demiştir ki, A'raf ma'rifettendir. Ve mânâ ""Ehl-i Cennet ile ehl-i Nârı simalarından tanımak üzere bir takım rical vardır demektir. Kendisine bu rical ""hasenat ve seyyiatları müsavi olan kimselerdir"" denildikte dizine vurmuş ve bunlar, demiş, Allah tealânın ehl-i Cennet ile ehl-i Nârı tanımak ve birbirinden temyiz etmek üzere tâyin buyurduğu bir kavmdir. Vallahi bilmem belki bazısı şimdi beraberimizdedir. Hâsılı A'raf üzerindeki ricalin tefsirinde başlıca iki kavil vardır. Birincisi Ebu Huzeyfe ve saireden mervi olduğu üzere bunlar amelde kusur etmiş ve mizanda hasenat ve seyyiatları müsavi gelmiş bir taife-i muvahhidindir ki Cennet ile Cehennem arasında bir müddet kalırlar. Sonra Allah Tealâ haklarında bir hüküm verir. (İkincisi) Bunlar Enbiya, şühedâ, ahyar, ulemâ veya rical suretinde görünür. Melâike gibi dereceleri yüksek bir takım zevattır.) (E.T.)"

A'raf suresi
Kur'an-ı Kerim'in 7. suresidir. Mekke-i Mükerremede nâzil olmuştur. Suret-ül Mikat, Suret-ül Misak, Elif lâm mim sâd gibi isimleri de vardır.

A'rak
(Irk. C.) Kökler, damarlar.

A'raz
(Araz. C.) Arazlar, işaretler, nişanlar, alâmetler. * Tesadüfler. * Hastalık alâmetleri. * Kazalar, felâketler, musibetler.

A'razi
Ârızî, tesâdüfî, rastgele.

A'raş
(Arş. C.) Tahtlar. * Çatılar, damlar.

A'rec
Topal, aksak.

A'ref
Pek ma'ruf, çok bilen. Arif. * Çok anlayışlı, fazla bilgili. * Yelesi ve boynu uzun olan at.

A'rem
Alacalı, benekli (şey).

A'râs
Düğünler. * (İrs.C.) Evliler. * (Urs. C.) Nikâh merasimleri.

A'sa
(Asâ. C.) Değnekler, sopalar, bastonlar.

A'sac
Saçları alnı üzerine dökülmüş.

A'sal
Dişinin ucu eğri olan.

A'sam
(Usme. C.) Ön ayakları beyaz olan at, geyik veya koyun.

A'sar
(Asr. C.) Asırlar. Yüzyıllar.

A'sef
Zulmedip zorla birşey alan.

A'sel
Eğri olan şey. Eğri dişli veya bacaklı kimse.

A'sem
Eli bileğinden kurumuş kimse.

A'ser
Çok zor ve çetin olan, dayanılması çok zor. * Solak.

A'sâb
(Asab. C.) Sinirler. Damarlar.

A'sâb-ı gûş
Kulak sinirleri, kulaktaki sinirler.

A'sâb-ı muharrike
Hissi, duyguyu vücuttaki haber merkezine bildiren sinirler. Hareket ettirici sinirler.

A'sâm-ül yümnâ
Sağ ayağı beyaz olan at, geyik veya koyun.

A'sâr-ı sâlife
Geçmiş yüzyıllar. Geçmiş asırlar.

A'taf
(Atf. C.) Meyiller. * Merhametler, şefkatler, lütuflar, ihsanlar.

A'vak
(Avk. C.) Mani olmalar. Alıkoymalar, durdurmalar. Vazgeçirmeler.

A'vam
Yıllar. Seneler.

A'van
Yardımcılar. Etbâlar.

A'vaz
Karşılıklar. Bedeller. (Bak: İvâz)

A'vec
Eğri büğrü.

A'ved
Ençok faydalı.

A'ver
"Tek gözlü. Bir gözü kör. Yek-çeşm.(Âhirzamanda gelecek Süfyan adındaki bir zâlimden ""Aver"" diye rivayetlerde bahsedilmesi, sadece dünyayı görecek bir gözü olduğu ve âhireti görecek imân gözünün olmadığından kinayedir.)"

A'vez
Mânâsı anlaşılmayan şey. * Anlaşılması zor olan şiir.

A'ya
En kudretsiz, kabiliyetsiz. İktidarı hiç olmayan.

A'yad
(İd. C.) Bayramlar.

A'yan
(Ayn. C.) Gözler. * Bir yerin ileri gelenleri. * Meclis âzaları. Senato âzaları. * Muayyen ve müşahhas olan şeyler. * Altınlar. * Kaymakam.

A'yan-ı sâbite
Tas: İlm-i İlâhide eşyanın ezelden beri sâbit olan sûret ve hakikatları. Mevcudat-ı ilmiye. (Bak: Adem-i hâricî)

A'yar
(Ayr. C.) Eşekler.

A'yen
Büyük ve iri gözlü. * Bakılan yer. * Çok açık, pek belli, bâriz.

A'yes
(C.: İys) Beyaz deve.

A'yün
(Ayn. C.) Gözler, aynlar. * Çeşmeler, pınarlar. Menba'lar.

A'za
(Uzv. C.) Bedenin her bir uzvu. * Bir cemiyete mensup kimse.

A'za-yı dâhiliye
İç organlar.

A'zam
Çok büyük. En büyük. Daha büyük.

A'zam-ı esbab
Sebeplerin en büyüğü.

A'zamiyyet
En fazla oluş. En fazlalık.

A'zamî
En fazla, en çok, nihayet derecede.

A'zar
(Özr. C.) Özürler, mâniler, bahaneler, engeller.

A'zeb
Çok tatlı. Pek hoş.

A'zel
Yalnız veya silâhsız bulunan.

A'şa
Gözleri dumanlı olan adam. * Çeşitli yüzyıllarda yaşamış olan birkaç Arap şairinin adı. * Gece vakti gözleri görmeyen kimse.

A'şab
(Aşb. C.) Tâze otlar.

A'şar
(Öşür. C.) Öşürler. Arazi mahsüllerinden alınan onda bir nisbetindeki vergiler. * Mahsül alan zengin müslümanların zekâtları.

A'şarî
Ondalığa âit. Öşür hesapları nev'inden. On sayıları. Ondalık.

Ab
Kusur, ayıp, noksanlık.

Ab'ab
Taze civanlık. * İbrişim halı. * Dağ tekesi. * Yumuşak yünden yapılan kisve.

Ab'âb
Uzun boylu kimse. * Güzel huylu ve sabırlı adam.

Ab-berin
f. Akarsu ve şelâle kenarlarında suyun tazyikle akmasından meydana gelen içi oyuk kovuk.

Ab-came
f. Su kabı.

Ab-dest
f. Namaz ve sair dini ibadetler için usulüne uygun olarak, el, ağız, burun, yüz, dirseklere kadar kolları ve topuk kemiği üzerine kadar ayakları üçer defa yıkamak ve kulaklara, başa ve enseye meshetmektir. * Azarlama, paylama.

Ab-endam
f. Güzellik. Güzel endam.

Ab-endaz
Su mühendisi.

Ab-gah
Fr. Havuz, küçük göl, su biriken yer. * Tıb : Karnın kaburga kemikleri kıkırdağı ve kısa kaburgalar altında olan kısmı. Böğür.

Ab-gine
Fr. Billur. * Ayna. * Kılınç. * Göz yaşı. * Şişe, sürahi, kadeh.

Ab-gir
f. Suyun biriktiği yer, havuz. * Dokumacılıkta kullanılan fırça.

Ab-hane
f. Abdest bozacak yer. Helâ, tuvalet.

Ab-hurde
f. Su içen.

Ab-kend
f. Havuz, dere, su geçidi.

Ab-keş
f. Delikli kevgir. * Su çeken, sucu, saka. * Kadeh sunucu.

Ab-kur
f. Lâğım çukuru. Pisliğin aktığı yol ve delik.

Ab-nak
f. Sulu, ıslak, nemli.

Ab-rane
f. Su borularına ve su yollarına bakan mühendis.

Ab-süvar
f. Su üstünde yüzen. * Sudaki kabarcık.

Ab-vend
f. Maşrapa, bardak, su kabı.

Ab-yar
f. Sulayan. * Mc: Bereketlendiren, feyizlendiren.

Ab-yarî
f. (Asıl mânâsı sulama ise de, lisanımızda yalnız mecazi mânâsiyle bazı eski nesir yazarları tarafından kullanılmıştır). Yardım, itimat.

Ab-yârî-i himmet
Korumak için yapılan yardım, himmet yardımı.

Ab-yârî-i himmetinizle
Himmetiniz yardımıyle, himmetiniz sayesinde.

Ab-zen
f. Küçük havuz. * Banyo.

Ab-çera
f. Kahvaltı.

Ab-ı adâlet
Doğruluğun ve adaletin feyz ve bereketi.

Ab-ı beste
Buz. * Mc : Billur, sırça.

Ab-ı bâde-reng
Kanlı göz yaşı.

Ab-ı ciğer
Ciğer suyu. * Göz yaşı.

Ab-ı dehân
Ağız suyu, salya.

Ab-ı hayat
"Kan. Ebedî hayata sebep olan hayat suyu (diye tâbir edilen) bu kelime, edebiyatta : ""çok güzel ifâde, lâtif söz, parlaklık, letâfet"" mânalarında geçer. * Tas : Aşk-ı hakiki, aşk-ı ilâhi, ilm-i ledün, mârifetullah'tan kinayedir. Âb-ı Hızır, âb-ı hayvan, âb-ı beka gibi isimlerle de söylenir."

Ab-ı hufte
Durgun su. * Buz. * Billur. * Kınında bulunan kılınç.

Ab-ı hurdenî
İçme suyu. İçilir su.

Ab-ı kevser
Kevser âb-ı hayatı. Kevser letâfeti.

Ab-ı leziz
Leziz, tatlı su.

Ab-ı musaffâ
Temizlenmiş, tasfiye edilmiş su. Saf su.

Ab-ı revan
Akar su. * Kalpteki ferahlık.

Ab-ı rûy
Yüz suyu, şeref, haysiyet, nâmus.

Ab-ı yah
Buzlu, soğuk su.

Ab-ı zen
f. Küçük havuz. * Su birikintisi. * Yumuşak, lâtif sözlerle hatır alan ve bu manâda emir. (Bak : Avzen)

Ab-ı âbistenî
Nebatların beslenip büyümesi için zaruri olan su ve yağmur. * Gebeliğe sebep olan su, meni.

Ab-ı çeşm
Göz yaşı.

Ab-ı şor
Acı su. * Göz yaşı.

Ab-şar
f. Şelâle, su akarken çıkardığı ses, şırıltı.

Ab-şinas
f. Sudan anlıyan. * Gemi kılavuzu.

Aba
Ekseriyetle yünden yapılmış, bol giyimli bir libas, elbise. (Peygamber Efendimiz de (A.S.M.) bu libası giyerlerdi.)

Aba'
Kaba, ahmak kişi.

Aba-puş
f. Aba giyen, derviş. * Fakir.

Abab
(Abb) Suyu nefes almadan içmek. * Işık, nur, ziyâ.

Abad
Ebedler. Sonsuz gelecek zamanlar.

Abadan
f. Mâmur, şen. İmâr edilmiş.

Abadî
Bayındırlık, mâmurluk, şenlik. * İmar edilmiş olan. * Hindistan'ın Devlet-âbad şehrinde ipekden yapılmış bir yazı kağıdı.

Abajur
Fr. Lamba siperi.

Abak
İcab etmek. Lâzım olmak. * Yapışmak.

Abakiye
Lâzım olmak. * Yapışmak. * Zahmet.

Abal
Dağ kili.

Abalet
Ağırlık.

Abam
şişman kimse.

Abat
Koltuk altları.

Abb
Işık, nur, ziya. * Güzelleşme.

Abbas
Resul-i Ekrem Aleyhissalâtu Vesselâmın amcalarındandır ve Mekke'nin fethinde Müslüman olmuştur. * Arslan, gazanfer.

Abbasî
Resul-i Ekrem'in (A. S.M.) amcası Hz. Abbas'ın neslinden gelen veya aynı sülâleden gelenlerin kurdukları devlete mensup olan.

Abd
"Kul, köle, Allah'ın kulu. Mahluk, insan. Hizmetçi. (Hür'ün zıddı). ""Abd kelimesi Allah'ın bazı isimleriyle birleştirilerek erkek isimleri meydana getirilir. Abdullah (Allah'ın kulu). Abdulbâki (Ebedi olan Allah'ın kulu) gibi. Bu isimleri taşıyan insanlar buna lâyık olmaya çalışmalıdırlar."""

Abdal
t. Safdil, ahmak, bön. * Afganistan'da yaşıyan bir Türk kavminin adı, bu kavimden olan kimse. * Anadoludaki bazı göçebelerin adı ve bunlardan olan kimse. * Derviş, ermiş, kalender. Kendini Allah'a adamış. Ona teslim olmuş, bu yolda çile çekmiş kimse. (Bak : Ebdal)

Abdan
(Ab. dan) Bahçe kovası, bahçe sulamaya mahsus süzgeçli kova. * Sidik kesesi, mesane.

Abdar
f. Parlak. * Sağlam vücudlu. * Su veren hizmetçi. * Mc : Ter u tâze, tap taze.

Abdest-hane
f. Ayak yolu, helâ. * Abdest alacak yer.

Abdestan
f. Su ibriği, abdest ibriği.

Abdiyet
Kulluk. * Kul olduğunu bilerek dininde, emredildiği üzere ibâdet ve itaatte bulunmak.

Abdulaziz
32. Osmanlı Padişahıdır. Hilâfeti (Hi: 1277-1293) seneleri arasındadır. Mithat Paşa ve arkadaşları tarafından bilek damarları kesilerek şehid edilmiştir.

Abdulhamid ll
(mi: 1842-1918) 34' üncü Osmanlı Padişâhıdır. 33 yıl saltanatta kalmış olan bu şefkatli Sultan,İslâmiyete son derece bağlı idi. Yüksek bir siyaset adamı ve devlet işlerini bizzat takibeden bir zattı. Memlekette bolluk ve refahı te'min için çalıştı. (R.Aleyh)

Abdulkadir
Allah'ın kulu.

Abdulkadir-i geylanî
(Bak: Geylânî)

Abdulkahir-i cürcanî
(Bak: Cürcanî)

Abdullah
Allah'ın kulu. * Bu isim Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın mübarek ve şerefli isimlerindendir. Çünkü, Allah'a itaat ve ibadette, kulluk yapmada devamlı ve en ileride olup bütün ömürlerinde Cenab-ı Hakka maddi manevi bütün hâlâtında itaatttan ayrılmamıştır (A.S.M.). Hem muhterem babasının adı da Abdullah'tır.

Abdullah ibn-i abbas (r.a)
"Ashab-ı Kiram'ın fakih ve müctehidlerindendir. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) amcasının oğludur. Ashâb-ı Kirâm arasında mümtaz bir mevki'e hâizdir. Sahih-i Buhari'de mezkûr olduğu üzere Resul-i Ekrem (A.S.M.), Abdullah hakkında : ""İlâhi onu dinde fakih kıl ve kitabını ona öğret!"" diye dua buyurmuştu. Bu âli duaya mazhariyetinden dolayı zamanın en bilgin şahsiyeti olmuştu. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) hadislerini ezberlemekte, tefsir, hadis, fıkıh ve ferâiz gibi yüksek ilimlerde eşsizdir. Hz. Ömer ve Osman'ın (Radiyallahü anhüma) hilâfetleri zamanında müftülük vazifesini ifâ ediyordu. Kur'anın tefsirindeki müstesna kudretinden dolayı Habr-ül-ümme, Tercemân-ül-Kur'an, Sultan-ül-Müfessirin gibi yüksek lâkablarla Ashab ve Tabiin arasında şöhret buldu. 1640 hadis rivâyet etmiştir. Hicretin 68. yılında 70 yaşında olduğu hâlde Tâif'de ebedî hayata kavuşmuştur. (R.A.)"

Abdullah ibn-i zübeyr
Ebu Bekir-i Sıddık'ın kızı Esma'nın oğludur. Muhacirlerden ilk doğan çocuk olup cesaret, şecaat, ibadet ve takvası ile meşhurdur. Zübeyr ibn-i Avvam'ın oğludur. Yezid'in saltanatını kabul etmedi ve Mekke'de dokuz sene halifelik yaptı. 73 yaşında şehid edildi. (R.A.)

Abdullah ibn-i ömer
Bi'setten bir yıl önce doğdu. Hicri yetmişüç tarihinde Haccâc-ı Zalim'in emri ile şehid edildi (R.A.) Sahabe-i Kirâmın ileri gelenlerinden ve Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselâmın çok bağlılarından ve dâima onun ahlâkını yaşamağa çalışanlardandı. Hz. Ömer Radıyallahü Anh'ın oğlu idi. Hilâfet ve Valilik işlerine hiç karışmadı. Müttaki, cömert, kanaat sahibi, halim bir zat olup kendini dünyaya bağlaması ihtimali olan bir malı olsa derhal onu sadaka verir veya hediye ederdi. (R.A.)

Abdurrahman bin avf
Aşere-i mübeşşereden ve çok fedakar olan Sahabelerdendir. İlk müslüman olan sekiz kişiden birisidir. Bütün ihya-yı din için olan muharebelerde çok fedakârlıkta bulunmuş, birisinde yirmibir yerinden yaralanmıştı. Bir gazada oniki dişini birden kaybetmişti. Medine'ye ve Habeşistan'a hicret edenlerdendi. Çok zengin idi. Bir defa otuz köleyi birden azad etmişti. Hicri 31 tarihinde 71 yaşında vefat etti.

Abe
İşaret, alamet. * Cemaat, topluluk.

Abe'
Kıymet. Ehemmiyet. Meta'.

Abece
Ahmak kimse.

Abed
Hayâ etmek. Arlanmak. * Hışım etmek, kızmak. * Uyuz hastalığı.

Abede
(ÎÂbid. C.) İbadet edenler. Âbidler. Tapanlar.

Abede-i esnam
f. Puta tapanlar. Putperestler. Heykele baş eğenler.

Abeket
(C.: Abekât) Tâne, az şey. * Tuluk içinde kalan yağ bakiyyesi. * Ekmek parçası. * Yılan başı dedikleri ufacık akça boncuk.

Abel
(C.: Abâl) Yassı ve enli yaprak.

Aberasyon
Fr. Sapma.

Aberat
(Abre. C.) Göz yaşları.

Abes
Oyuncak kabilinden faydasız ve boş amel. Lüzumsuz ve gayesiz iş. Tesadüfi. (Bak: Gaye)

Abese
(Abs. den) Çehresini çattı, sureti kerih oldu (meâlinde).

Abese irca
"Mantık ve matematikte bir isbat şeklidir. Bir hükmün doğruluğunu isbat için, bu hükmü inkâr eden diğer hükmün yanlışlığı isbatlanır. Meselâ: Allah'ın varlığının inkâr edilmesinin imkânsızlığını veya abesiyetini göstermek, Allah'ın varlığını isbat yollarından biridir. Bu, ""Abese irca"" yolu ile isbat şeklidir."

Abese suresi
Kur'an-ı Kerim'de sekseninci surenin ismi olup, Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur. Saliha Suresi, Sefere Suresi de denilir.

Abesiyat
(Abes. C.) Faydasız ve boş şeyler.

Abesiyyun
"Kâinatın ve hâdiselerin başı boş, faydasız ve gayesiz, kendi kendine, Haliksız olduğuna inanmak isteyen bâtıl yoldaki felsefeciler. Zamanımızda Ekzistansializm ""Varoluşculuk"" adı altında yeniden ortaya çıkan bir varlık ve hayat felsefesidir. İki kola ayrılmıştır. Bunlardan uluhiyeti inkâr edenler, hayatın, varlığın ve insanın var oluşunu abes ve gayesiz sayan ehl-i dalâlet fırkalarından biridir. Hristiyanlık dünyasında bunlara karşı çıkan ikinci kısım ise: Allah'a inanılmazsa herşeyin abes olacağını, bu sebeple Allah'a inanmanın zaruriliğini müdafaa etmektedirler.(Kâinatı abes ve gayesiz itikat eden felâsife-i abesiyyun gibi kendilerini başıboş, hikmetsiz, gayesiz, vazifesiz, Haliksız mı zannediyorlar? Acaba gözleri kör olmuş, görmüyorlar mı ki, kâinat baştan aşağıya kadar hikmetlerle müzeyyen ve gayelerle müsmirdir. Ve mevcudat, zerrelerden güneşlere kadar vazifelerle muvazzaftır. Ve evamir-i İlahiyyeye müsahharlardır.S.)"

Abey-seran
Fesliğen. * Şiddetli emir. Şer ve mekruh nesne. * Bir dikenli ağaç.

Abher
Nergis çiçeği, * Dolu kap.

Abid
f. Kıvılcım.

Abidane
f. Kul olarak, ibâdet edene yakışır surette.

Abidat-ı islâmiye
İslâm medeniyeti anıtları.

Abide
Uzun müddet dillerde destan olup kalan beliye ve dâhiye. * Bir milletin târihinde büyük bir değeri hâiz olan vak'a. * Fesahat ve belâgatı dolayısıyle benzeri söylenemeyen şiir. * Tarihte yüksek ve hâkim bir mevkide olan vak'aları veya büyükleri yaşatmak için yapılan bina. * Azametiyle, güzelliğiyle insanı hayrete uğratan mebani. (Süleymaniye ve Ayasofya câmileri gibi.) Uzun müddet yaşıyan edebî, ilmi, sinai eserler. * Geçmiş devirlerden kalma tarihi veya bedii kıymeti olan binalar, kaleler ve harabeleri. * Dikilmiş sütunlar ve bunların üzerindeki resimler, nakışlar, yazılar. * Abidenin arapçadaki manası bizdekinden başkadır: Kendisinden nefretle, haşyetle bahsolunan, uzun müddet dillerde destan olup kalan dâhiye ve beliyyeye denir. (Türk İslâm Ansiklopedisi)

Abidevî
Abide gibi. Abideyi andıran, âbideye benzeyen şekilde.

Abil
Koyun, at ve deve gibi hayvanlara iyi bakan. * Çayırda otlayarak suya muhtaç olmayan hayvan.

Abile
f. Su üzerindeki kabarcık. * Sivilce. Çıban.

Abir
(Ubur'dan) Bir yerden geçen, giden yolcu. Geçen. * Hz. İbrâhimin (A.S.) dedelerinden birisinin adı.

Abis
Denizlerdeki dokuzbin metreyi geçen derinlikler.

Abist
f. Gebe, hâmile.

Abisten
f. Gizli, gizleme. * Gebe. * Dişilik.

Abistenî
f. Hâmilelik, gebelik.

Abiy
Kısmet, nasib,

Abiye
Örtü ile yüzünü örten, utangaç kız veya kadın.

Abişhor
f. Hayvan sulama yeri. * İçme kabı. * Dinlenmek için kısa bir duraklama, teneffüs. * Günlük yiyecek.

Abiştgâh
f. Gizlenecek yer, gizli yer.

Abkame
f. Anadolunun bazı doğu illerinde ve Bağdat'da yapılan, turşu veya salataya benzer bir çeşit yiyecek maddesi. * Ekşi hamurdan pişirilerek sirkeye konulan ve turşu olarak kullanılan bir gıda maddesi.

Abkarî
"Mutlaka kusuru olmayan. Kâmil. * Bir kavmin seyyid ve şerifi, efendisi. Beşer san'atı olmayan. * Çok güzellik. * Bir nevi döşek.(Abkari: Esasen abkar'e mensub demektir. Ebu Suud ve sair tefsirlerin beyanına göre Abkar: Arabın zu'münce bir Cin beldesinin ismidir ki, Arablar acib gördükleri her şeyi ona nisbetle tavsif ederek abkarî derler. Mu'cem-ül Büldan'da şu tafsil mezkûrdur: Abkar; dolu, yani buluttan inen donmuş sudur. Ve demişlerdir ki, cinnin sâkin olduğu bir arzdır. Meselde: ""Keennehüm cinn-i abkar: sanki abkar cinni gibi"" denilir...Bazıları da demiştir ki: Abkarinin aslı; vasfına hırs ile rağbet olunan her şeye sıfattır. Bunun da esası; çünkü Abkar'da döşeme ve saire nakışları yapılırdı. Onun için her iyi şey Abkar'a nisbet edilirdi.)"

Abl
Kalın, büyük nesne. * Bükmek.

Abla'
Ak nesne. * Beyaz taş.

Ablise
f. Tarlaya tohum atan, ekinci.

Abluka
İtl. Etrafını sarıp hâriçle alâkasını kesme. Bahren muhasara, denizden kuşatma.

Ablukayı bozmak
Muhasara hattını yarıp geçmek.

Ablukayı kaldırmak
Muhasarayı bırakmak.

Abone
Fr. Gazete ve dergi gibi yayınlara peşin para vererek muayyen bir zaman için müşteri olan kimse.

Abonman
Fr. Bir imalâtçı ile müşteri arasında düzenli satın alma için yapılan anlaşma.

Aborda
İtl. Deniz teknelerinin rıhtıma, iskeleye veya başka bir tekneye yanlamasına yanaşması.

Abr
Rüya tabir etmek. Düş yormak. * Yaş akıtmak. Sudan veya başka yerden geçmek. * Söylemeden bir şeyi düşünmek.

Abra
Bir değiş-tokuşta üste verilen şey. * Teraziyi ayarlamak için hafif gelen kefesine konulan ağırlık.

Abran
Ağlayan, ağlayıcı.

Abraş
Alaca benekli at. * Klorofil azlığından dolayı açık renkte lekeleri olan bitki yaprağı.

Abre
Göz yaşı.

Abs
Kurumak, katılaşmak.

Absal
f. Bahçe, koru, park.

Abt
Yalan, Şübhe uyandırıcı hareket.

Abu
f. Nilüfer çiçeği.

Abus
Çatık çehreli. asık yüzlü. Yüzü ekşi.

Abv
Yüzün güzel olması. Nizamlı oluş. (Bak: Ta'biye)

Abâdile
Abdullah isimli sahabeler.

Abâdile-i seb'a
Meşhur olan yedi Abdullah isimli sahabe-i kiram (R.A.) (Abdullah İbn-i Abbas, Abdullah İbn-i Ömer, Abdullah İbn-i Mes'ud, Abdullah İbn-i Ravâha, Abdullah İbn-i Selam, Abdullah bin Amr bin As, Abdullah bin ebi Evfâ (R.A.) (Asr-ı saadette Abdullah ismiyle anılan ikiyüz yirmi sahabe-i kiram hazerâtı vardı.)

Abî
f. Ayva. * Suda yaşayan ve suda meydana gelen. * Çok mâvi.

Abîd
Kullar. Köleler.

Abîse
(C: Abayis) Tarhana.

Abık
Sebebsiz olarak sahibi yanından kaçan köle.* Civa. (Hg)

Abş
Salâh. * Hüsn. İbâdet. * Gaflet.

Ac
Fildişi. * Dolu kap.

Ac'ac
Çağırış.

Ac'ace
Uzun uzun çağırmak.

Acac
Toz. * Tütün. * Bulut. * Duman.

Acafet
Zayıflık. Çelimsizlik.

Acaib
(Acib. C.) Şaşırtacak ve hayret verici şeyler.

Acaibat
Normale zıt şeyler. Acâib şeyler.

Acaiz
(Acuze. C.) Kocakarılar. İhtiyar kadınlar.

Acak
f. Toprak.

Acal
(Ecel. C.) Eceller. Ölümler, vâdeler.

Acalit
Yoğurt.

Acam
(Ecme. C.) Meşelik, kamışlık, ağaçlıklar.

Acan
f. Polis: Emniyet mensubu

Acar
(Ecr. C.) Sevaplar, ücretler, mükâfatlar. * Kiralar.

Acasa
Deve sürüsü.

Acb
"Kuyruk sokumu. ""Us'us"" denilen küçük kemik. Her şeyin kuyruk dibi ve nihâyeti. Fâtiha-i hilkat olan küçük kemik.Acb-üz zeneb diye Hadis-i Şerifte ismi geçen ve insanın kuyruk sokumundaki en küçük kemik.(Kur'ân-ı Kerim'de ""Sure: 30. âyet: 27"" Yani: ""Sizin haşirde iâdeniz, dirilmeniz, dünyadaki hilkatinizden daha kolay, daha rahattır."" Nasıl ki bir taburun askerleri istirahat için dağılsa, sonra bir boru ile çağrılsa, kolay bir surette tabur bayrağı altında toplanmaları, yeniden bir tabur teşkil etmekten çok kolay ve çok rahattır. Öyle de bir bedende birbiri ile imtizaç ile ünsiyet ve münasebet peydâ eden zerrat-ı esasiyye, Hz. İsrâfil'in (A.S.) suru ile Hâlik-ı Zülcelâlin emrine ""Lebbeyk"" demeleri ve toplanmaları aklen birinci icaddan daha kolay, daha mümkündür. Hem bütün zerrelerin toplanmaları belki lâzım değil. Nüveler ve tohumlar hükmünde olan ve hadisde ""Acb-üz zeneb"" tâbir edilen ecza-i esasiyye ve zerrât-ı asliyye ikinci neş'e için kâfi bir esastır, temeldir. Sâni-i Hakim beden-i insanîyi onların üstünde bina eder. S.)(Arkadaş! Zâhire nazaran, haşirde, ecza-yı asliye ile ecza-yı zâide birlikte iade edilir. Evet, cünüb iken tırnakların, saçların kesilmesi mekruh ve bedenden ayrılan herbir cüz'ün bir yere gömülmesi sünnet olduğu ona işarettir. Fakat tahkike göre, nebatatın tohumları gibi ""Acb-üz-zeneb"" tâbir edilen bir kısım zerreler, insanın tohumu hükmünde olup, haşirde o zerreler üzerine beden-i insanî neşvü nema ile teşekkül eder. İ.İ.)"

Acc
Yüksek sesle haykırma, * Gürültü çıkarma. Deveyi döğme.

Acc(e)
Kalabalık.

Accac
Fırtınalı, rüzgârlı. * Gürültülü.

Aceb
Taaccüb, şaşma, hayret. * Garib, hoş, lâtif ve nâdir-ül vücud olduğundan bir şey için inkâr ve istiğrab etme hâli.

Aced
Kuru üzüm.

Acele
Çabuk, çabukluk. Bir işi çabuk yapmaya ve çabuk bitirmeye çalışma, ivedilik.

Acem
Arap olmayan, iranlı.

Acemceme
(C: Acemcemât) Kuvvetli, muhkem deve.

Aceme
(C: Acemât) Çekirdek. * Çekirdekten biten hurma ağacı. * Sert ve sağlam taş.

Acemistan
f. İran ülkesi.

Acemiyan
f. (Acemi. C.) İranlılar. Acemler. * Acemiler, tecrübesizler.

Acemâne
f. Acemlere yakışır suret. Yabancı gibi.

Acemî
Tecrübesiz. * Yabancı. * Yeni. Mübtedi.

Acente
(Acenta) ing. Bir vapur şirketinin her iskeledeki memuru. * Bir şirket veya idarenin diğer memleketteki vekili. * Memur veya vekilin memuriyeti ve idarehanesi.

Aceze
(Âciz. C) Âcizler. * Düşkünler, zayıflar.

Acib
Hayret veren. Şaşılacak şey.

Acibe-i hilkat
Her zaman yaratılan şekilden farklı olarak yaratılmış olan. (Meselâ: Normalinden çok fazla büyük cüsseli veya üç ayaklı olmak gibi)

Acic
Sesi yükseltmek.

Acil
Sonraya bırakılmış. Bir vâdeye bağlı. * Ahiret.

Acin
Rengi ve tadı değişmiş pis su.

Aciniyet
Mâcun halinde olma. Hamur gibi yoğurulmuş olma.

Acinî
Hamur gibi yoğurulmuş, macun kıvamında.

Acir
Elindekini başkasına kiralayan. Kiraya veren.

Aciyy(e)
(c: Acâyâ) Anası öldüğünden, başka kimsenin sütüyle beslenen çocuk. * Anası sütünü vermeyip yemeği öğrettiği çocuk.

Aciş
f. Üşüme, soğuktan üşüme.

Acled
Yoğurt.

Aclez
Kavi, sağlam nesne.

Acm
(C: Ucum) Beş yaşına girmemiş deve. * Kuyruk dibi. * Isırmak.

Acmî
İnce fikirli. Akıllı, anlayışlı.

Acn
Yoğurma. Ma'cun kıvamına getirme.

Acul
Çok acele eden sabırsız.

Aculiyet
Acelecilik. Sabırsızlık.

Aculâne
Acele edene yakışır suretde.

Acur
Kabakgillerden bir hıyar cinsi. Üstü hafif olukludur. Bazıları tüylüce olur.

Acuz(e)
Çok yaşlı kadın. Kocakarı. * Kılıç. * Şarap. * Sırtlan.

Acuze-i şemta
Saçı ağarmış kocakarı.

Acv
Çocuğa süt içirmek.

Acve(t)
Medine-i Münevvere hurmalarından bir çeşit, iyi hurma.

Acz
"Beceriksizlik. İktidarsızlık. Kuvvetsizlik. Güçsüzlük. Yapamamak. * Zarardan korunmak gücünün olmaması. * Bir şeyin geri tarafı. (İnsandaki kusur sonsuz olduğu gibi, acz, fakr ve ihtiyacına da nihayet yoktur. İnsana tevdi edilen açlık ile nimetlerin lezzetleri tebârüz ettiği gibi: İnsandaki kusur, kemalat-ı Sübhâniyye derecelerine bir mirsaddır. İnsandaki fakr, gına-i rahmetin derecesine bir mikyastır. İnsandaki acz, kudret ve kibriyâsına bir mizandır. İnsandaki tenevvü-ü hâcat, envâ-ı niam ve ihsanatına bir merdivendir. Öyle ise fıtratından gaye ubudiyettir. Ubudiyet ise, dergah-ı izzetine kusurlarını ""Estağfirullah"" ve ""Sübhânallah"" ile ilan etmektir. M.N.)"

Acz-alud
f. Âcizlik, kuvvetsizlik, güçsüzlük.

Acz-mend
Acizlik, mahviyet sâhibi.

Acz-mendî
f. Âcizlik, iktidarsızlık. Fakr.

Acza'
Dübürü büyük kadın. * Kumdan yığılmış yüksek tepe.

Acze
(C.: Acâyiz) Her nesnenin sonu. * Kadın dübürü.

Acâib-i seb'a-i âlem
Dünyanın yedi tane şaşılacak, acaib şeyi. (Çin seddi bunlardan biridir.)

Acîb
Şaşılan ve hayret uyandıran şey. Benzeri görülmeyen. Garib. Taaccüb olunan şey.

Acîbe
Alışılmış surette olmayan. Çok hârika. Acib ve garip, hayret verici, şaşılacak şey.

Acür
Yoğunluk, semizlik, besililik. * Yoğun. * Her nesnenin hacmi ve cüssesi olmak.

Acürî
Kiremitçi, tuğlacı.

Acüs
Almak, kabzetmek. * Gecenin sonu.

Acüz
(C.: Acâz) her nesnenin dibi, kökü ve sonu. * Yay kabzası.

Ad
Hud aleyhisselâmın kavmi.

Ada
Etrafı su ile çevrili kara parçası. * Etrafı yollarla çevrili arsa ve binalar takımı.

Adahi
(Udhiye. C.) Kurbanlar.

Adahik
(Udhuke. C.) Şakalar, gülünç şeyler.

Adak
Nezredilen şey. (Bak: Nezr)

Adakk
İnce, dakik.

Adal
Gümüşü az olan para.

Adalat
(Adale. C.) Adaleler.

Adale
Tıb: Bedenin hareketini icra eden ve birbirinden, ince bir perde ile ayrılan sinirli et kısımlarından her biri. Hepsine birden et (Lahm) tâbir edilir.

Adalet
"Zulüm etmemek. Herkese hakkını vermek ve lâyık olduğu muâmeleyi yapmak. Mahkeme. Hak kanunlarına uygunluk. Haksızları terbiye etmek. İnsaf. Mâdelet. Dâd. Cenab-ı Hakk'ın emrini emrettiği şekilde tatbik etmek. Suçluya Allah'ın emrini icra etmek.(Adâlet iki şıktır. Biri mübet, diğeri menfidir. Müsbet ise; hak sahibine hakkını vermektir. Şu kısım adâlet; bu dünyada bedahet derecesinde ihâtası vardır. Çünkü her şeyin istidat lisaniyle ve ihtiyac-ı fıtrî lisaniyle ve ıztırar lisaniyle Fâtır-ı Zülcelâl'den istediği bütün matlubatını ve vücut ve hayatına lâzım olan bütün hukukunu mahsus mizanlarla, muayyen ölçülerle bilmüşahede veriyor. Demek adâletin şu kısmı, vücut ve hayat derecesinde kat'i vardır. İkinci kısım menfidir ki: Haksızları terbiye etmektir. Yâni, haksızların hakkını, tâzib ve tecziye ile veriyor. Şu şık ise; çendan tamamiyle şu dünyada tezahür etmiyor. Fakat, o hakikatın vücudunu ihsas edecek bir surette hadsiz işarat ve emarat vardır. Ezcümle: Kavm-i Âd ve Semud'dan tut, tâ şu zamanın mütemerrid kavimlerine kadar gelen sille-i te'dib ve tâziyâne-i ta'zib, gayet âli bir adâletin hükümran olduğunu hads-i kat'i ile gösteriyor. S.) (Bak: Fâtih Sultan Mehmed)"

Adaletkâr
f. Adaletli, insaflı, adalet sahibi.

Adaletpenah
f. Adâletli.

Adall
Çok sapık, çok dalâlette.

Adam
İnsan. * Erkek kişi. * Birinin tarafını tutan kimse. * İyi ve terbiyeli yetişmiş insan.

Adamet
Ahmaklık, akılsızlık.

Adan
Deniz kenarı.

Adaptasyon
Fr. Tatbik etme işi. Bir şeyin bir başkasına göre ayarlanması. Bir canlının, yaşadığı muhite uyması işi. * Yabancı dilde yazılmış bir eseri yerli adlar ile ve yerli hayata uydurarak çevirme.

Adapte
Fr. Adaptasyonu yapılmış, tamamlanmış.

Adarr
En zararlı.

Adavet
"Husumet, düşmanlık. Kin. buğz. Garaz.(Adâvet ve muhabbet, nur ve zulmet gibi zıttırlar. İkisi, mâna-yı hakikisinde olarak beraber cem olmazlar. Eğer muhabbet, kendi esbabının rüçhaniyetine göre bir kalbde hakiki bulunsa, o vakit adâvet mecazi olur; acımak suretine inkılâb eder. Evet mümin, kardeşini sever ve sevmeli. Fakat fenalığı için yalnız acır. Tahakkümle değil, belki lütufla ıslahına çalışır. Onun için nass-ı hadis ile: ""Üç günden fazla, mü'min mü'mine küsüp kat-ı mükâleme etmeyecek."" Eğer esbâb-ı adâvet galebe çalıp, adâvet, hakikatıyla bir kalbde bulunsa; o vakit muhabbet mecâzi olur; tasannu ve temelluk suretine girer. M.)"

Aday
(Bak: Namzed)

Adb
Kılıç. * Kesmek. * Sövmek.* Yardımcı.

Adcem
Eğri burunlu.

Add
Hesablamak. Saymak. Sayılmak. İtibar etmek.

Addar
Denizci, gemici taifesi.

Addetmek
Saymak. İtibar etmek. İttihaz etmek.

Aded
Sayı. Tane. Rakam. Miktar.

Adeden
Sayı bakımından, sayıca.

Adedî
(Adediye) Adede yani miktar ve rakama, sayıya mensub.

Adem
ilk insan ve ilk peygamber.

Adem-i abesiyyet
Abes olmayış. Faydasız ve boş olmamak.

Adem-i basiret
Basiretsizlik, görüşsüzlük.

Adem-i dikkat
Dikkatsizlik.

Adem-i emniyet
Emniyetsizlik. Güvensizlik.

Adem-i hâricî
"İlm-i İlâhide mevcud olup, maddi vücudu olmayan.(Adem-i mutlak zaten yoktur; çünkü bir ilm-i muhit var. Hem daire-i ilm-i İlâhînin harici yok ki, bir şey ona atılsın. Dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i hâricidir ve vücud-u ilmiye perde olmuş bir ünvandır. Hatta bu mevcudat-ı ilmiyeye bazı ehl-i tahkik ""A'yan-ı sâbite"" tabir etmişler. Öyle ise, fenaya gitmek, muvakkaten haricî libasını çıkarıp, vücud-u mâneviye ve ilmîye girmektir. Yani, hâlik ve fani olanlar, vücud-u hâricîyi bırakıp; mâhiyetleri bir vücud-u mânevi giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer. M.)"

Adem-i ihtilâf
Birlik. Beraberlik. Uyuşma. Anlaşma.

Adem-i iktidar
İktidarsızlık. Güçsüzlük. Kuvvetsizlikten gelen hastalık.

Adem-i imkân
İmkânsızlık. Mümkün olmayış.

Adem-i inkâr
İnkâr etmeme. İnkârsızlık.

Adem-i istima'
Huk: Mahkemede dâvanın dinlenmemesi.

Adem-i itikad
İtikatsızlık.

Adem-i itilâf
Ülfetsizlik, anlaşmazlık.

Adem-i ittifak
İttifaksızlık. Uyuşmazlık.

Adem-i itâat
İtâatsizlik, emri dinlememek.

Adem-i kabul
İsbatı tasdik etmemek. Şek, hükümsüzlük. İman hükümlerini lâkaydlıkla karşılamak, nefy ve inkâr etmek, kabul etmemek, göz kapamak gibi câhilâne bir hükümsüzlük. Bir terk, bir cehl-i mutlak. (Kabul etmemek başkadır. İnkâr etmek başkadır. Adem-i kabul, bir lâkaydlıktır, bir göz kapamaktır ve câhilâne bir hükümsüzlüktür. Bu surette, çok muhal şeyler onun içinde gizlenebilir. Onun aklı, onlarla uğraşmaz. Amma inkâr ise: O adem-i kabul değil, belki o kabul-ü ademdir, bir hükümdür. Onun aklı, hareket etmeye mecburdur. M.) (Bak: Kabul-i adem)

Adem-i kifâyet
Kifâyet etmeme, kâfi gelmeme, yetmezlik.

Adem-i merkeziyyet
Bir idâri taksimattaki parçaların (vilâyet, belediye ve köy) muayyen hususlarda kendi kendilerine idare yetkileri. Bir yere bağlı olmaksızın veya bir yerden idare edilmeksizin olan muamele. Bütün kısım ve şubelerin kendi kendilerini idare tarzı.

Adem-i mes'uliyet
Mes'uliyetsizlik, sorumsuzluk.

Adem-i mevcudiyyet
Yokluk. Olmama.

Adem-i muvafakat
Râzı olmayış, muvâfakat etmeme.

Adem-i mübâlât
Dikkatsizlik.

Adem-i müdâhale
Karışmamazlık.

Adem-i müsâade
İzinsizlik, müsaadesizlik

Adem-i salâhiyet
Salâhiyetsizlik, yetkisizlik.

Adem-i sırf
Yokluk. Mutlak yokluk.

Adem-i ta'kib
Takibsizlik. * Huk: Muhakemeye lüzum görmemek.

Adem-i tahayyüz
Boşlukta yer kaplamamak. Mekândan münezzeh oluş. Yer ile bağlı olmamak. Hacmi olmayış.

Adem-i takayyüd
Kayıtsızlık. Bir şeye bağlı olmayış. Kıymet vermemek. Üzerine almamak.

Adem-i te'diye
Borcunu ödememe.

Adem-âbâd
f. Yokluk. Yokluk alemi.

Ademî
Yokluğa ait. Ademle ilgili (Bak: Vukuât)

Ader
Çok su.

Ades
(C. Adâs) Mercimek.

Adese
Mercimek. * Mercek. Uzağı yakın veya yakını uzakta görmeğe yarayan dürbün veya mikroskop camı.

Adese-i ayniyye
Gözleme merceği.

Adese-i mütekarib
Yakınlaştıran mercek.

Adesî
Mercimeğe benziyen şey.

Adeten
Görenek şekliyle, âdet olarak.

Adetâ
Âdet olduğu üzere, her vakitki gibi, alelâde. Bayağı surette, âdi bir suretle. Düpedüz.

Adevân (adv)
Sür'atle koşmak.

Adf
Yemek.

Adgâs
(Dags. C.) Desteler, demetler. * Karışık rüyalar. * Karışık söylentiler.

Adgâsu ahlâm
Karışık rüyâlar. Tâbire değmeyen rüyâlar.

Adham
Yoğun, kaba. * İri cüsseli adam.

Adhâ
Kurbanlar. Kuşluk vakti kesilen kurbanlar. Kuşluk vakti. (Bak: Îd)

Adid
Hasım. * Arkadaş. * Isırma. Bir ısırımlık lokma. (Bak: Adûd)

Adihe
Bühtan, yalan.

Adil
Eş, denk, akran, benzeri. Ölçüde, miktarda eşit olan.

Adk
Vurmak, darp.

Adl
Mâni olmak. Men etmek.

Adl-penah
Adâletin barındığı yer, adâlete sığınan kimse.

Adla'
(Azla') (Dıl'. C.) Kaburgalar. * Mat : Geometrik şekillerin kenarları, sayı kökleri.

Adliye
"Mahkeme. Muhakeme işleriyle uğraşan daire. (Adliyede, adalet hakikatı ve müracaat eden herkesin hukukunu bilâ-tefrik muhafazaya, sırf hak namına çalışmak vazifesi hükmettiğine binaendir ki; İmam-ı Ali (RA), hilafeti zamanında bir yahudi ile beraber mahkemede oturup, muhakeme olmuşlar. Ş.)"

Adlî
Adâlete mensup, adâletle alâkalı, ilgili.* Sultan II. Bayezid'in şiirlerinde kullandığı mahlası.

Adm
(C: İdâm) Yay tutamağı. * Deve kuyruğu. * Saban eğiği ki, ucunda demiri vardır. * Harman savurdukları yaba.

Admer
Arslan. * Şedit, şiddetli. * Belâ. * Çirkin yüzlü şişman kadın.

Adn
cennette bir bölüm.

Adrahş
f. Yıldırım. * Gökgürültüsü. * Şimşek.

Adras
(Dırs. C.) Arka dişler, dişler.

Adrefut
Kelerden büyük bir hayvan.

Adrenalin
Fr. Tıb: Böbrek üstü salgısından çıkarılan bir hormon. Sentetik olarak da yapılır. Damar daraltmak ve kanamayı önlemekte kullanılır.

Adreng
Fr. Keder, mihnet, sıkıntı.

Adret
Kaşları olmayan kimse.

Adub
Yardımcı.

Adud
Pazı. Kolun omuzdan dirseğe kadar olan kısmı. * Mc: Yardımcı. İstinadgâh.

Adude
Yumuşaklık. Tazelik.

Adudî
Pazı kemiği ile ilgili.

Adulî
Gemici, mellah.

Adv
Yelmek. Seğirtmek. * Hazırlamak.

Adva
Hastalık başkasına bulaşmak.

Advan
Çok koşan kimse.

Adya'
Boynuzu ufak koyun. * Nebiyyi Zişân Aleyhisselam Efendimizin devesinin adı.

Adye
Koğuculuk, dedikoduculuk. * Yalan söylemek. * Sövmek.

Adâlet-i ilâhiye
Allah'ın adaleti.

Adâlet-i izafiye
"İzafi adalet veya adâlet-i nisbiye de denir. Küll'ün selâmeti için, cüz'ü feda eden adalet usulüdür.(Cemaat için ferdin hakkını nazara almaz, ""ehvenüş-şer"" diye bir nevi adalet-i izâfiyeyi yapmağa çalışır. Fakat adalet-i mahza kabil-i tatbik ise ""adalet-i izafiye""ye gidilmez, gidilse zulümdür. M.)"

Adâlet-i mahza
Adaletin tam hakikisi, tam adalet. (Adâlet-i mahza ile adalet-i izafiyenin izahı şudur ki: $ âyetin mâna-yı işarisi ile : Bir mâsumun hakkı, bütün halk için dahi ibtal edilmez. Bir fert dahi umumun selâmeti için feda edilemez. Cenab-ı Hakkın nazar-ı merhametinde hak, haktır. Küçüğüne büyüğüne bakılmaz. Küçük büyük için iptal edilemez. Bir cemaatin selâmeti için bir ferdin rızası bulunmadan hayatı ve hakkı feda edilmez. Hamiyet nâmına, rızası ile olsa o başka meseledir. M.)(... Adâlet-i İlâhiyenin tam mânâsı ile tecelli etmesi için haşre ve Mahkeme-i Kübrâ'ya lüzum vardır ki, biri cezasını, diğeri mükâfatını görsün. İ.İ.)

Adâletkârane
f. Adâletlice. Adalet sahibine yakışır şekilde, insaflı ve haklı surette.

Adîm
Mâlik ve sahib olmayan. Yok olan. Birşeyi olmayan. Fakir.

Adîm-ül imkân
İmkânsız. Olamaz.

Adîm-ün nazîr
Eşi, benzeri olmayan. Eşsiz. Benzersiz.

Adüvv
Düşman, hasım.

Adüvv-i cân
Can düşmanı.

Adüvv-i kadim
Eski düşman.

Adüvv-üd din
Din düşmanı.(Hem küfranınızla öyle bir Mâlik-i Zülcelâl'in memleketinde isyan ediyorsunuz ki, ibâdından ve cünudundan öyleleri var ki, değil sizin gibi küçücük âciz mahlukları, belki farz-ı muhal olarak dağ ve arz büyüklüğünde birer adüvv-ü kâfir olsaydınız arz ve dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri, şuvazlı nühasları size atabilirler, sizi dağıtırlar. Hem öyle bir kanunu kırıyorsunuz ki, o kanun ile öyleler bağlıdır, eğer lüzum olsa arzınızı yüzünüze çarpar, gülleler gibi küreniz misillü yıldızları üstünüze yağdırabilirler. S.)

Af'af
Devedikeni ağacının yemişi.

Afa'
Eşek sıpası.

Afaf
(Afâfet) Temiz olma. Masumiyet. Günahsızlık.

Afaif
Namus, ırz ve iffet sahibi, şerefli kadınlar.

Afak
Ufuklar. Yerle göğün birleştiği gibi görünen uzak dâire. * Etraf. Cihetler. * Mc: Görüş ve dönüş sınırları. (Zıddı: Enfüs'dür.)

Afakgir
Ufukları tutmuş, âleme yayılmış, şâyi, çok meşhur.

Afakî
Kâinat ve içindeki hâdiselere âid. Nefsin haricindeki âleme dair. * Kıymetsiz sözler ve meseleler. (Enfüsinin zıddı.) (Objektif)

Afar
Arap diyarında çok olan bir yeşil ağaç. * Hurma ağacını islah etmek. * Katıksız ekmek yemek.

Afaret
İfritçe, şeytanî, kötü niyet.

Afarit
(İfrit. C) Şeytanlar. İfritler.

Afaroz
(Bak: Aforoz)

Afat
Afetler. (Bak: Afet)

Afat-ı semaviye
Semavi âfetler. Allah tarafından insanları ikaz ve ceza için verilen belâ ve musibetler.

Afazî
Fr. Tıb: Organlarda bir işleme bozukluğu olmadığı halde, fikri kelime ile anlatamamak hâli.

Afen
Çürüme, pörsüme. Yemeğin kokması. (Bak: Ufunet)

Afend
f. Harp. Kavga.

Afer
Toprak. Yer. Arz. * Ekin suladıkları vaktin evveli.

Aferca
Yaramaz huylu.

Aferide
(C: Aferidegân) f. Yaratılmış, mahluk.

Aferin
f. Beğenmek, alkış, yaşa, varol. * Yaratan, yaratıcı.

Aferin-hân
"f. ""Aferin"" diyen."

Aferna'
Arslan. * Kuvvetli deve.

Afes
Burun eğriliği.

Afet
Belâ. Musibet. Büyük felâket. Dâhiye. * Mc: Son derece güzel.

Afetzede
(C: Afetzedegân) f. Bir musibete, bir belâya ve bilhassa yangın, zelzele gibi bir felâkete uğramış.

Afetzedegân
(Afetzede. C.) f. Afete, belâya, felâkete uğramışlar.

Aff
İffet, namus. İffetli olmak. Nefsini haramdan men'etmek.

Afgan
Afganistan. Afgan krallığı, Afganistan milleti.

Afif
Temiz. Güzel. Nezih. İffetli ve namuslu olan. Haramdan sakınan. * Müstakim.

Afifâne
f. İffetlice. Temiz olarak. Nazif olarak.

Afik
Çok aptal.

Afil
Uful eden. Gurub eden. Batan. * Görünmez olan. Kaybolan. * Fâni, geçici.

Afilûn (afilîn)
(Afil. C.) Gelip geçici, fâni olanlar. * Gözden kaybolup gidenler. Uful edenler.

Afin
Affedenler.

Afinite
(Affinite) (Bak: Aşk-ı kimyevi)

Afir
Güneşte kum üstünde kurutulan et.

Afire
Komşusuna bir şey vermeyen kadın.

Afitab
f. Güneş. * Mc: Pek güzel. * Çok güzel yüz.

Afite
Dişi koyun. Koyun güdücü kız.

Afitâbî
Güneşe âit. * Güzelliğe dâir.

Afiyet
Sağlık, selâmet, sıhhatli olmak.

Afiş
Fr. Duvar ilânı.

Afk
Akılsız olmak. Sözünü tam söylememek.

Aflak
Çok gevşek şey.

Aforoz
R. Papa tarafından bir Hıristiyanın kiliseden çıkarılması, dinden hariç addolunması.

Afra'
Beyazı kızıllığına galip olan geyik. * Ayın onüçüncü gecesi.

Afraze
f. Nur. Aydınlık, ışık. * Kandil fitili.

Afreye
Horoz ibiği. İnsanın ense saçı. * Davarın alın saçı.

Afruşe
f. Un helvası.

Afs
Hapsetmek. * Deve sürmek. * Arkasına ayağıyla vurmak.

Afsa
Boynuzu ardına kayık koyun.

Afsun
(Efsun) f. Büyü, sihir, tılsım. (Büyücülük yapmak ve büyücülere uymak, Müslümanlıkta yasak ve günahtır.)

Aft
Pelteklikten sözü zorlukla söylemek. Kekemelik.

Aftab
f. Güneş. * Pek güzel şahıs. * Çok parlak çehre.

Aftab-gerdek
f. Kaya keleri. * Ayçiçeği.

Aftab-gerdiş
f. Yer yüzü. * Kaya keleri. * Devamlı güneş gören yer.

Aftab-gir
f. Güneşlik, şemsiye. * Güneş gören yer.

Aftab-perest
f. Nilüfer çiçeği. * Güneşe tapan kimse. * Ayçiçeği.

Aftab-ru
f. Güneş yüzlü, yüzü güneş gibi parlak (güzel). * Sevimli, dilber. * Güneşe karşı olan (yer).

Aftabe
f. İbrik. Su kabı.

Aftabî
f. Güneşlik, şemsiye, tente. * Güneşe ait, güneşle ilgili.

Aftâb-gerdan
f. Güneşten korunmak üzere başa giyilen şey. * Avcı kulübesi.

Aftâb-ı kureyş
Hz. Muhammed (S.A.V.) Efendimiz.

Afur
Belâ kasırgası.

Afv
"Bağışlamak. Kusur ve günâhı affetmek.(Şeytanın mühim bir desisesi: İnsana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki, istiğfar ve istiaze yolunu kapasın. Hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, ta ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; adeta taksiratından takdis etsin. Evet şeytanı dinliyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de yüz te'vil ile te'vil ettirir. ( $ )sırrıyla: Nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm gibi bir Peygamber-i Alişan, $ dediği halde nasıl nefse itimat edilebilir. Nefsini ittiham eden kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. İstiğfar eden, istiaze eder. İstiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. Kusurunu itiraf etmemek büyük bir noksanlıktır. Ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar, itiraf etse, afva müstahak olur. L.)(İnsanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden bir desise-i şeytaniye şudur ki: Bir mü'minin bir tek seyyiesiyle bütün hasenatını örter. Şeytanın bu desisesini dinliyen insafsızlar, mü'mine adâvet ederler. Halbuki : Cenab-ı Hak Haşirde adâlet-i mutlaka ile mizan-ı ekberinde a'mâl-i mükellefini tarttığı zaman, hasenatı seyyiata galibiyeti, mağlubiyeti noktasında hükmeyler. Hem seyyiatın esbabı çok ve vücudları kolay olduğundan bazen bir tek hasene ile çok seyyiatını örter. Demek bu dünyada, o adâlet-i İlâhiyye noktasında muamele gerektir. Eğer bir adamın iyilikleri fenâlıklarına kemmiyeten veya keyfiyeten ziyade gelse, o adam muhabbete ve hürmete müstehaktır. Belki, kıymetdar bir tek hasene ile, çok seyyiatına nazar-ı afv ile bakmak lâzımdır. Halbuki: İnsan, fıtratındaki zülum damarıyla, şeytanın telkiniyle bir zatın yüz hasenatını bir tek seyyie yüzünden unutur, mü'min kardeşine adâvet eder, günahlara girer. Nasıl, bir sinek kanadı göz üstüne bırakılsa; bir dağı setreder, göstermez. Öyle de: İnsan garaz damariyle, sinek kanadı kadar bir seyyie ile dağ gibi hasenatı örter, unutur, mü'min kardeşine adâvet eder. İnsanların hayat-ı içtimaiyesinde bir fesad âleti olur. L.)"

Afv-cu
Afv isteyen. Afv arayan.

Afv-i anil ceraha
"Huk: Kendisine cinayet yapılmış olan kimsenin, yaralanmadan dolayı malik olduğu kısas, diyet veya hükümet-i adl; yani, ehl-i vukufca tayin edilen diyet hakkını caniye bağışlamasıdır."

Afv-i anilkat'
Huk: Azalarından biri kesilen bir şahsın, buna karşılık hak kazandığı diyet veya kısas davalarından vaz geçmesi.

Afyon
Lât. Haşhaş sütünün birikmesinden ibaret bir madde.

Afî
Silen, silinmiş. Affeden, bağışlayan. * Affedilmiş, bağışlanmış. * Yalvaran. * Uzun saçlı. * Tencere altında artaya kalan.

Afüvv
Affeden, merhametli.

Afşar
Avşar kabilesini meydana getiren Türkmenlerin adı.

Afşelil
Sırtlan dedikleri canavar. * Yaşlı, eti ve derisi sarkmış kuru kadın.

Agal
Darıltma, kışkırtma. * Çiğnemeden yutma. * Ağıl. * Arı kovanı.

Agaliş
f. Kışkırtma. * Birşeye saldırmak için kışkırtma.

Agande
f. Sucuk, yastık, minder gibi zorla doldurulmuş olan şeyler. * Bir çeşit zehirli olan haşere, böcek.

Agarr
Çok sıcak gün. * Kendini beğenmiş. * Asil, âlicenâb. * Beyaz.

Agarr-ül eyyâm
En sıcak gün.

Agavat
(Ağa. C.) Saray hizmetlerinde kullanılan harem ağaları.

Agayan
Ağalar.

Agaz
f. Başlama. Mübâşeret.

Agaşte
f. Bulaşmış.

Agba
Daha küt, en küt. * Daha koyu, en koyu.

Agber
Çok tozlu.

Agbeş
Boz renkli.

Agbiya
(Gabi. C.) Ahmaklar, gabiler.

Agdef
Uzun ve sarkık kulaklı.

Agdiye
(Gada ve Gıda. C.) Yenip içilecek gıdalar.

Agel
(Bak: İkal)

Agende-guş
f. Söz dinlemeyen, aldırmayan, alçak ve hayırsız kimse.

Ageste
f. Islanmış, ıslak.* Bulaşmış.

Agfer
Mağfiret eden, bağışlayan, afveden.

Agfer-ül-gafirîn
Afvedenlerin en çok afvedeni. (Allah).

Agin
f. Dolu, doldurulmuş.

Agisna
Bize imdad eyle, yardım ihsan eyle (meâlinde duâ.)

Agiyye
İçine su biriken çukur.

Agiş
f. İlişik, sarkık. * Uzatılmış.

Aglak
(Galak. C.) Kilitler. * Kapalı, anlaşılmaz şeyler.

Aglal
Ağaçlar arasında akan su. (Bak: Eglâl)

Aglaz
(Galiz. den) kaba ve galiz şeyler.

Agleb
"Daha galib. Çok kerre, ekseriya. Çoğu. (""Ağleben - Ağlebâ"" şeklinde de kullanılır.)"

Agleb-i hükemâ
Hakîmlerin çoğu. Hakîmlerin ekserisi.

Agleb-i ihtimal
Büyük bir ihtimal.

Aglef
Sünnetsiz. * Sandıkta kapalı. * Mc: Katılaşmış, duygusuz kalb.

Aglez
(Galiz. den ism-i tafdil) Pekçok kaba ve galiz.

Agma
Yıldız. Yıldız akması.

Agmad
(Gımd. C.) Bıçak ve kılıç kınları.

Agmak
Yukarı kalkmak, yükselmek, yukarıya meyletmek. * Buhar olup yukarı kalkmak, buharlaşmak.

Agmar
(Gamr. C.) Yüce kimseler. * Seller. * (Gumr. C.) Bilgisizler, cahiller.

Agmaz
(Gamz. C.) Göz yummalar, göz kırpmalar.

Agmaz-ul ayn
(Egmaz-ul ayn) Gözü kapalı kimse. Çok müsamahakâr. Gafil.

Agna
(Gani. den) Çok gani. En zengin.

Agnam
(Ganem. C.) Koyunlar, keçiler. * Hayvanlardan alınan vergi anlamında kullanılan bir tabirdir.

Agniya
(Gani. C.) Zenginler, ganiler.

Agniye
(Bak: Ugniye)

Agnostik
fels. Agnostisizm görüşünü benimseyen.

Agnostisizm
"fels. Gerçeğin, mutlak hakikatın bilinemez olduğunu; insanın gerçeği, tam uygun bilgiyi elde edecek yaradılışta olmadığını kabul eden felsefe görüşü."

Agra
Çok sevimli, yakışıklı.

Agrafi
yun. Yazma kabiliyetinin kaybedilmesi.

Agrandisman
Fr. Büyütme (Fotoğrafçılıkta kullanılır.)

Agrar
(Gırr. C.) Tecrübesizler. Acemiler. Kolay aldananlar.

Agras
(Gars. C.) Taze fidanlar, yeni dikilmiş ağaçlar.

Agraz
(Garaz. C.) Garazlar. Fiil yapılırken gözetilen gayeler. Kasden ve bilerek yapılan kötülükler.

Agreb
(Garib. den) En garib, çok tuhaf.

Agreb-ül garâib
Şaşılacak şeylerin en garibi.

Agrel
(C. Gurl) Sünnet olmamış kişi.

Agsan
(Gusn. C.) Dallar, ağacın dalları. * Mc: Mânanın kısımları.

Agsem
Beyazı siyahından daha fazla olan saç.

Agser
Boz ve esmer renkli, çok tüylü abâ, kilim. * Kurbağa yosunu. * Karabatak kuşu. * Aşağılık ve âdi (adam).

Agtaş
Karanlık. * Zayıf gözlü.

Agtem
Sözü tutkunarak söyleyen. Kekeme.

Agtiye
(Gıtâ. C.) Perdeler.

Agu
Zehir, sem.

Agul
f. Hiddetlenerek göz ucuyla bakma.

Agun
f. Baş aşağı, ters. * Uğursuz.

Agunde
f. Hallaç elinden geçmiş pamuk, atılmış pamuk.

Aguş
f. Kucak. * Sığınılan yer.

Agva
Dalâlete en fazla sapan, giden. Sapık.

Agvar
(Gar. C.) Mağaralar.

Agvas
(Gavs. C.) Yardım istemek için bağırmalar. İmdat istemeler.

Agyar
Yabancılar. Başkaları. * Rakipler. (Bak: Gayr)

Agyaz
(Gayze. C.) Ağaçlıklar, meşelikler.

Agyed
Uykucu, tenbel. * Esmer vücutlu. * Nazik derili.

Agyer
(Gayret. den) Çok gayretli adam.

Agza
(Gazâ. C.) Düşmanlarla savaşlar, muharebeler.

Agzel
(C.: Uzelân-Uzul) Eğri kuyruklu at.* Silahsız kimse. * Yağmursuz bulut.

Agziye
(Gıdâ. C.) Yenilip içilecek şeyler. Gıdalar, besin maddeleri.

Agâh
(Ageh) f. Haberdar. Uyanık. Kalbi uyanık. Malumatlı. Basiretli. Vâkıf. Bilen.

Agâhân
(Agâh. C.) f. Agâhlar, bilenler, bilgililer. Âlimler.

Agâhî (agehî)
f. Malumat, vukuf, haberdarlık. Uyanıklık, teyakkuz, basiret.

Agüs
f. Taşcıların oymacılıkta kullandıkları demir kalem.

Agırra
(Garîr. C.) Tecrübesizler, safdiller, acemiler. * Mağrurlar.

Agşa
Baygın adam. * Vücudu siyah yüzü beyaz olan hayvan.

Agşiye
(Gışa. C.) Perdeler, örtüler. * Zarflar, mahfazalar.

Ah
Kardeş, birader. * Dost.

Ah u enin
Ah deyip inlemek, ağlamak. Ah u fizâr da aynı mânayı ifâde eder.

Ah-liümm
Baba ayrı, ana bir kardeş.

Ahabir
(Ahbâr. C.) Hikâyeler. * Rivayetler.

Ahabiş
(Habeş. C.) Habeşliler.

Ahad
(Bak: Ehad)

Ahadd
(Hadd. den) Pek keskin.

Ahadid
Sopa ve kamçı gibi şeylerin vücudda bıraktığı izler. (Bak: Uhdud)

Ahadis
(Bak: Ehâdis)

Ahadiyyet
(Bak: Ehadiyyet)

Ahadî
Tek, yalnız. Birlere âid, birlere mensub.

Ahadî hadis
Rivâyet eden bir veya iki koldan olan veya mütevatir mertebesinde olmayan hadis demetir. İştihar haddine yetişmeyen hadistir. Şartları tamam olursa zann-ı galib ifade eder, muktezası ile amel vâcib olur. (Muvazzah İlm-i Kelâm)

Ahaff
Pek hafif, çok hafif. * Düşüncesiz.

Ahakk
(Bak: Ehakk)

Ahal
f. Birşeye yaramıyarak atılacak olan şey, çerçöp.

Ahali
(Ehl. C.) Halk, umum, nâs. * Bir memleketin yerlileri, bir memlekette oturanlar, yaşayanlar.

Ahamire
Acem milletinden bir tâife.

Ahann
Sözü burun içinden söyleyen. Burnundan konuşan.

Ahar
(Aher) Gayrı, başkası. Diğeri.

Aharr
Daha sıcak, en sıcak.

Ahass
Asılsız, kötü kimse.

Ahavat
(Uht. C.) Kızkardeşler. * Benzer şeyler.

Ahaveyn
İki kardeş. * İslam âlimlerinden olan Urfalı Vaiz Mahmud Kâmil efendinin babası Mustafa Kâmil Efendi ve amcası Urfalı Mehmed Efendi. (Bak: Ehaveyn)

Ahazz
Pek bahtiyar, mes'ud, şanslı, mutlu.

Ahba
(Haba. C.) Saray adamları.

Ahbab
Dost. Sevilen dostlar. Sevilenler. Ehibbâ, muhibler.

Ahbar
(Bak: Ehbâr)

Ahbarî
Rivayetçi, rivayet eden kişi.

Ahbas
(Habs. C.) Su bentleri, havuzlar. * Hapisler, zindanlar. * Gayr-ı meşru vakıf yerler.

Ahbaz
(Hubz. C.) Ekmekler.

Ahbel
Divane, deli.

Ahben
Çok su içmekten karnın şişip zahmetli olması.

Ahbes
Pek çok pis, daha murdar. En habis, berbad.

Ahbeş
Habeş, Habeşi.

Ahbiye
(Hıbâ. C.) Kıldan yapılmış göçebe çadırı. * Keçe ve kıldan yapılan evlerde konup göçen Türkler.

Ahbâr-ı gayb
"Bizce bilinmeyen gayb âlemlerine ve geleceğe dâir haberler.(... Hem de musibetlerin vakti muayyen olsa idi; musibet, başına gelen adam, musibetin intizarında o gelen musibetin belki on mislinden ziyade mânevi bir musibet -o intizardan- çekmemesi için, hikmet ve rahmet-i İlâhiyye tarafından gizli, perdeli bırakılmış. Ve ekser hâdisât-ı kevniyye-i gaybiyye böyle hikmetleri bulunduğundandır ki, gaibden haber vermek yasak edilmiş. $ düsturuna karşı hürmetsizlik ve itaatsizlik etmemek içindir ki, medar-ı teklif ve hakaik-i imaniyeden başka olan umur-u gaybiyyeden izn-i Rabbâni ile haber verenler dahi, yalnız, işaret suretinde perdeli ve kapalı ihbâr etmişler. Hatta ""Tevrat"" ve ""İncil"" ve ""Zebur"" da Peygamberimiz hakkında gelen müjdeler ve haberler dahi bir derece perdeli ve kapalı gelmiş ki, o kitabların bir kısım tabileri te'vil edip iman etmediler. Fakat itikad-ı imâniyyeye giren mes'eleleri tasrih ile ve tekrar ile ihbar etmek ve açık bir surette tebliğ etmek hikmet-i teklifin muktezası olduğundan, Kur'ân-ı Mu'ciz-ül Beyan ve Tercümân-ı Zişanı (A.S.M.) umur-u uhreviyeden tafsilen ve hâdisât-ı istikbâliye-i dünyeviyeden icmâlen haber vermişler. Ş.)"

Ahcar
(Hacer. C.) Taşlar.

Ahcen
Burnu eğri kimse.

Ahd
Vâdetme. Söz verme. Vefâ. Yemin. And. Misak. Peymân. * Asır. Devir. Tevhid. Mukavele. * Vasiyet.

Ahd ü misâk
f. Yemin, anlaşma, sözleşme.

Ahd ü peyman
f. Yemin etme, söz verme.

Ahd-i atik
Tevrat, Zebur ve Mezamir'in bazıları, Yahudilerin eski ve mukaddes kitapları.

Ahd-i cedid
f. İncil.

Ahd-name
f. Anlaşmanın şartlarını ve anlaşmayı yapanların imzalarını taşıyan kağıt.

Ahda'
Boyun damarlarından bir damar. * Hilekâr, aldatıcı, kandırıcı.

Ahdak
(Hadeka. C.) Göz bebekleri.

Ahdan
(Hıdn. C.) Dostlar, yoldaşlar.

Ahdar
Yeşil, yemyeşil, pek yeşil.

Ahdar-ı nâzır
Çok yeşil, yemyeşil, tam yeşil.

Ahdas
(Hades. C.) Yeni hâdiseler, fena şeyler. Dertler, musibetler. * Gençler.

Ahdeb
Hiç kimsenin fikir ve düşüncesini beğenmeyen, ahmak. * Uzun boylu.

Ahdel
Boynu önüne eğilmiş olan. * Çok eğik olan şey.

Ahder
(C.: Ehadir) Kavi ve galiz olmak. Kaba olmak. * Şaşı adam.

Ahderrî
Yabani eşek.

Ahdes
Fikirli kişi.

Ahdet
(C.: Ahâd) Yağmur yağdıktan sonra yağan yağmur.

Ahdî
Ahde âid, sözleşmeye dâir.

Ahek-i siyah
Rutubete dayanıklı olan bir cins çimento.

Ahek-i tefte
Sönmemiş kireç.

Ahen
Demir. * Mc: Sert. Zincir. Kılıç.

Ahen-be
f. Dokunacak bezin veya çulhanın iki yanına konan demirli ağaç. Bu demirli ağaç bezin buruşukluğunu da açar.

Ahen-cân
f. Demir canlı. * Katı yürekli. * Sabırlı, tahammüllü.

Ahen-dest
f. Demir elli, eli demir gibi olan.

Ahen-dil
f. Demir yürekli, kahraman. * Merhametsiz, acımasız kimse.

Ahen-ger
f. Demirci. Demir yapan veya satan.

Ahen-gerî
f. Demircilik.

Ahen-keş
f. Demiri çeken. Mıknatıs.

Ahen-puş
f. Demirler giymiş. Zırh kuşanmış.

Ahen-rübâ
f. Demiri kapan, mıknatıs.

Ahen-âşiyân
f. Dikiş yüksüğü.

Ahene
f. Demir halka.

Ahenin
Demirden yapılmış, çok kuvvetli, pek sağlam.

Ahenk
f. Seslerin arasındaki uygunluk. Düzgün tarz ve gidiş.

Ahenkdâr
f. Uygun, düzgün, âhenkli, makamlı.

Aher
Başka, diğer, gayrı.

Aheste
f. Yavaş, ağır.

Aheste-rev
f. Aheste âheste yürüyen, acelesiz, yavaş yavaş yürüyen.

Ahestegî
f. Yavaşlık, acele etmemeklik.

Ahfa
Çok gizli, pek gizli.

Ahfad
Torunlar. Hafidler. Evlâd oğulları. Yardımcılar.

Ahfas
(Hıfs. C.) İşkembeler, kırkbayırlar.

Ahfaz
(Ahfad) Alçak ve çukur yer. * Mc: Çok alçak gönüllü. Mütevâzi.

Ahfec
Ayakları eğri.

Ahfeş
Küçük gözlü, zayıf bakışlı. * Yalnız gece gören kimse. * Üç büyük Arab âliminin lâkabı. * Bulutlu günde görüp bulutsuz günde görmeyen.

Ahfiye
(Hıfâ. C.) Örtüler, perdeler, gizli şeyler. * Çiçeğin tomurcuğunu örten kabuk.

Ahger
f. Ateş koru. Yanar halde olan kömür.

Ahger-i suzan
Yakıcı kor.

Ahh
Öksürmek.

Ahi
Kardeşim. * Ahilik ocağından olan kimse. * Eli açık, cömert.

Ahibba
Dostlar, arkadaşlar. (Bak: Habib)

Ahid
(Bak: Ahd)

Ahid-şiken
f. Ahdi bozan, anlaşmayı bozan.

Ahilik
"Asırlar önce Anadolu'da gelişen bir halk ocağı. Sosyal bir kuruluş olan ahilik iş alanında adam yetiştirmek, çalışma sevgisini aşılamak, istihsali çoğaltmak gibi gayeleri vardı. Günlük hayatta ise teavün, yoksulları koruma gibi insani duyguları; ayrıca müzik, silah kullanma, binicilik kabiliyetlerini geliştirmeye de önem verirdi."

Ahilla
(Ehillâ) Sadık ve samimi arkadaşlar. En sadık dostlar. Haliller.

Ahin
(C.: Uhun) Boyalı yün.

Ahir
herşeyden sonra da var olan, varlıkların sonrasına da hâkim.

Ahiren
En son, en son olarak. * Son zamanlarda, yakında.

Ahissa
(Hasis. C.) Cimriler, pintiler, tamahkârlar.

Ahiyane
f. Damak. * Tıb: Boğaz.* Beyin kemiği.

Ahiyyen şerahiyyen
(Süryanice) Hannân, Mennân, Rahmân ve Rahim olan. Çok çok nimet veren.

Ahkab
Uzun zamanlar.

Ahkad
(Hukd. C.) Kinler, garezler.

Ahkaf
(Hıkf. C.) Eğri büğrü kum tepeleri.

Ahkaf suresi
Kur'an-ı Kerim'de kırkaltıncı sure olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Ahkar
En hakir, pek âciz ve değersiz. (Daha çok tevazu makamında söylenir.)

Ahkar-ul ibâd
Kulların en hakiri.

Ahkem
En sağlam. En kuvvetli. * En çok hükmeden. * En hakim ve akıllı.

Ahkem-ül hâkimîn
Hükümdarların hükümdarı. Hâkimlerin en hâkimi. Cenâb-ı Hak (C.C.)

Ahker
f. Ateşli kül, kül ile karışık ince kor.

Ahkâm
(Hüküm. C.) Hükümler. Kanunlar. Nizamlar.

Ahkâm-ı adliye
Adaletle alâkalı hükümler, emirler. * Adliye nezaretinin eski ismi.

Ahkâm-ı fer'iyye ve ahkâm-ı asliyye
(Bak: Şeriat)

Ahkâm-ı kur'âniye
f. Kur'ân-ı Kerim'in kat'i olan hükümleri, emirleri. (Bak: Hukuk)

Ahkâm-ı şahsiye
Huk: Şahsın kendisini alakalandıran hükümler. (Bak: Hukuk-u şahsiye)

Ahla
En tatlı, çok şirin. Çok tatlı.

Ahlaf
Halefler. Sonra gelenler. Zürriyetler. Evvelkilerin yerine geçenler. Nesil. Evlâdın evlâdları. Nesl-i âti.

Ahlak
(Hulk.C.) Huy, tabiat. İnsanın davranış tarzı, tutum ve tavrı, bir cemiyette makbul ve iyi sayılan davranış kuralları. Bu kural ve kaideleri inceliyen ilim. Ahlâkın kaynağı ve mahiyetini inceliyen felsefe.Filozoflar hangi hareketlerin iyi, hangilerinin kötü olduğu ve insanın neden ahlâk kaidelerine uyması gerektiği konusunda ortak bir fikre varamadılar. Kimi menfaati, kimi saadeti, kimi de vazifeyi ahlâkın temeli saydı. İslâm ahlâkı ise ahlâkın temeli Allah'ın emrine uygunluğu ve gaye olarak da Allah rızasını almakla insanı şahsi veya içtimâi (toplumsal) bencillikten kurtarmıştır. Ahlâkı da cemiyetten cemiyete ve zamanla değişen keyfî ve tesadüfî kaideler yığını olmaktan çıkarıp Allah'ın emirlerine uygunluğu esas almakla, birlik ve beraberliği ve devamlılığı sağlamıştır. (Bak: Hulk)

Ahlal
(Hıll. C.) Samimi dostlar, yâranlar.

Ahlam
Rüyâlar. (Bak: Hulm)

Ahlas
En hâlis, daha temiz.

Ahlat
(Hılt. C.) Çok karıştırılabilir, karıştırılmağa elverişli.

Ahlat-ı erbaa
İnsan vücudunda varlığı kabul edilen dört unsur veya üsareler.

Ahlef
Solak kimse.

Ahles
Kara ile kırmızı arasında olan renk.

Ahlet
Saçı dökülmüş kişi.

Ahliya
(Hali. C.) Boş şeyler.

Ahlâk-ı fâzıla
İyi ahlâk, faziletli huylar.

Ahlâk-ı hamide
Beğenilen güzel ahlâk.(Hz. Muhammed (A.S.M.) bütün ahlâk-ı hamidede en yüksek ve yetişilmeyecek bir dereceye malik idi...... Onda içtima etmiş ahlâk-ı hamidedir ki her bir haslette en yüksek tabakada olduğuna dost ve düşman ittifak ediyorlar. M.)

Ahlâk-ı hasene
"Yüksek ahlâkı en parlak ve ulvi bir şekil ve ruhta gösteren ve bilfiil yaşayan Peygamberimizin (A.S.M.) ve O'nun yolunda gidenlerin ahlâkı.(Diyorsun ki: Teklif, saadet içindir. Halbuki ekser-i nâsın şekâvetine sebeb, tekliftir. Teklif olmasaydı, bu kadar tefavüt-ü şekavet de olmazdı?C- Cenab-ı Hak, verdiği cüz'-i ihtiyâri ile ef'al-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeğe insanı mükellef kıldığı gibi, ruh-u beşerde vedia olarak ekilen gayr-i mütenâhi tohumları sulamak ve neşv ü nemalandırmak için de beşeri teklif ile mükellef kılmıştır. Eğer teklif olmasaydı, ruhlardaki o tohumlar neşv ü nemâ bulamazdı. Evet, nev'-i beşerin ahvaline dikkatle bakılırsa görülür ki; ruhun mânen terakkisini, vicdanın tekâmülünü, akıl ve fikrin inkişaf ve terakkisini telkih eden, yani aşılayan, şeriatlardır; vücud veren, tekliftir; hayat veren peygamberlerin gönderilmesidir; ilham eden, dinlerdir. Eğer bu noktalar olmasaydı, insan hayvan olarak kalacaktı ve insandaki bu kadar kemâlât-ı vicdaniye ve ahlak-ı hasene tamamen yok olurlardı. Fakat insanların bir kısmı, arzu ve ihtiyariyle teklifi kabul etmiştir. Bu kısım, saadet-i şahsiyeyi elde ettiği gibi nev'in saadetine de sebep olmuştur. Amma insanların büyük bir kısmı, ihtiyarı ile küfrü kabul ve tekâlif-i İlahiyyeyi reddetmişlerse de teklifin bazı nevilerinden süzülen terbiyevi, ahlâki vesaire güzel şeyleri aldıklarından, teklifin o nevilerini zımnen ve ıztıraren kabul etmiş bulunurlar. İşte bu itibarla, kâfirin her sıfatı ve her hâli kâfir değildir. İ.İ)(Hadsiz salât ve selâm ol Peygamberimiz Muhammed Mustafa (A.S.M.) üzerine olsun ki, demiş: $Yani; benim, insanlara Cenab-ı Hak tarafından bi'setim ve gelmemin ehemmiyetli bir hikmeti, ahlâk-ı haseneyi ve güzel hasletleri tekmil etmek ve beşeri ahlâksızlıktan kurtarmaktır. H.)"

Ahlâkî
Ahlâkla ilgili, ahlâka ait.

Ahlâkıyyun
"Ahlâk ilmi ile uğraşan âlimler; bunlar iki kısımdır. Bir kısmı ahlâk-ı hasene olan İslam ahlâkını telkin eder, diğer kısmı ise, dine tâbi olmayan ve hakiki ahlâkı bulamamış olanlardır."

Ahlâkıyyât
Ahlâk ilmi ve düsturlarını ve bunların vasıflarını ve tatbiklerini inceleyen, öğreten ilim. * Ahlâk ve terbiye ile alâkalı ders ve bahisler.

Ahma
(Hamâ. C.) Kayın biraderler.

Ahmak
(Humk. dan) Pek akılsız, sersem, şaşkın. Anlayışsız.

Ahmak-ul humaka
Ahmakların en ahmağı.

Ahmakane
f. Ahmakçasına, ahmak olana yakışır şekilde.

Ahmakiyet
Ahmaklık, akılsızlık.

Ahmakî
Akılsızlık, ahmaklık.

Ahmal
(Haml. C.) Yükler. * Ağır şeyler. Eşya, ağırlık.

Ahmal ü eskal
Ağır yükler.

Ahmas
(Hums. C.) Beşte birler, humslar.

Ahmas-ül kadem
Ayak tabanı.

Ahmed
çok hamdeden, övülmeye en lâyık olan.

Ahmed ibn-i hanbel
(Bak: Hanbelî, İmam-ı Hanbel)

Ahmed-i bedevî
"(Seyyid) (Hi. 596-675) Mısır'ın en büyük velilerindendir. Hz. Ali neslinden gelir. Bir çok lâkabı vardır. Ona Afrika bedevileri tarzında (yüzü örten peçe) taşıdığından dolayı (el-Bedevi) deniyordu. 626 yılına doğru onda deruni bir tahavvül vukua geldi. Yedi kıraat üzere Kur'an okudu ve Şafii fıkhı tahsil eyledi. Kendisini ibadete vakfeyledi ve kendisine yapılan izdivaç teklifini reddeyledi. Berlindeki bir yazmada bu hususta şunlar yazılıdır: ""Cennet hurilerinden başka hiçbir kadın ile evlenmemeğe ahdettim."" Kerametler ve harikalar göstermiştir. Geceleri Kur'an okumak âdeti idi. Aktab-ı Erbaa'dandır. (R.A.)"

Ahmed-i fârukî
"(Hi. 971-1034) (İmam-ı Rabbanî) Hz. Ömer (R.A.) ahfadından olduğundan Fârukî denilmiştir. Kendisi demiştir ki: ""Hakaik-i imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevâcid ve kerâmata tercih ederim."" Hem demiş ki: ""Bütün tarikatların nokta-i müntehası hakaik-i imâniyenin vuzuh ve inkişâfıdır."" Bu zatın büyük ve çok kerametleri görülmüş ve müceddidiyet vazifesini bihakkın ifâ etmiştir. Nakşi tarikatının kahramanı ve bir güneşi hükmünde olduğu Risale-i Nur'dan ""Mektubat"" isimli eserde mezkurdur. (R.A.) (Bak: Müceddid)"

Ahmed-i muhtar
Hz. Muhammed (A.S.M.) Efendimiz.

Ahmed-i rüfâî
(Hi: 512-578) Büyük bir veliyullahtır. Pek çok kerametleri görülmüştür. İmam-ı Musa Kâzım Hazretlerinin evlâtlarından olup, dine büyük hizmetler etmiştir. (R.A.)

Ahmed-i sünusî
(Bak: Sünusî)

Ahmer
Kırmızı.

Ahmes
Kuvvetli, yiğit. Kahraman, cesur, şecaatli, bahadır.

Ahmez
Daha metin, daha sağlam, daha çetin.

Ahmeş
İnce, dakik.

Ahna
Çapraz ve birbirine zıt işler. Çarpık, eğri şeyler.

Ahna'
Çok alçak gönüllülük, mütevazilik.

Ahnas
(Hıns. C.) Yeminden dönmeler. Yalan yeminler.

Ahnef
Ayakları çarpık ve eğribüğrü olan.

Ahnes
Burnu basık ve sivri olan adam.

Ahond
f. Tahsil yapmış, hoca. Ulu, büyük.

Ahra
Daha lâyık, daha münasib, en elverişli.

Ahrab
Kulağı kesik. * Kulaktaki küpe deliği.

Ahrac
(Hırc. C.) Hayvanların yular, tasma ve palanlarına dizilen boncuklar.

Ahrad
Pek tamahkâr cimri.

Ahrak
Miskin, akılsız adam.

Ahram
(Harem ve Harim. C.) Gizli yerler. Gizli olup herkesin girmesi serbest olmayan yerler. * Kadınların bulunduğu haremlikler.

Ahrar
(Hür. C.) Hürler. Esir veya köle olmayan kimseler. * Silsilesinde esir veya köle bulunmayanlar. * Hürriyetçiler.

Ahrarane
f. Hürriyetçilere yakışır tarzda. Serbestçe. Hür olana yakışır surette.(İnsana karşı hürriyet, Allah'a karşı ubudiyyeti intac eder. Mün.)

Ahras
(Hâris. C.) Bekçiler, muhafızlar, koruyucular.

Ahraz
(Ahrad) Kirpikleri dökülmüş, çipil gözlü.

Ahreb
"Çok harap, perişan, yıkık. * Kulağı yarık kimse. * Edb: Rübai vezinlerinden ""Mef'ulü"" ile başlayan oniki şekilden herbiri."

Ahrec
Ak ile kara. Siyahla beyaz.

Ahred
Ayaklarının siniri kurumuş veya bozulmuş olan hayvan.

Ahrem
"Burnu kesik olan. Kesik burunlu. * Edb: Rübai vezinlerinden ""Mef'ulü"" ile başlıyan oniki şekilden herbiri. * Tıb: Omuz ucu."

Ahres
Dilsiz, dili olmayan kimse.

Ahrez
Gözleri dar ve küçük olan.

Ahruf
(Harf. C.) Uçlar. * şiveler, lehçeler. * Harfler.

Ahsa
"""İhsa""dan fiildir. (Bak: İhsâ)"

Ahsar
Pek kısa, daha kısa, daha özlü, daha veciz.

Ahsas
Hisler. Duygular.

Ahseb
Çok iyi hesab edilmiş, münâsib. * Çok fazla cimri, hasis. * Miskin. * Saçının rengi kırmızıya yakın. *Tüyünün rengi boz renk olan kızıl deve.

Ahsef
Kara ile ak, alaca.

Ahsem
Geniş yüzlü kılıç. * Arslan. * Enli, yassı ve yayvan burun. * Enli, yassı ve yayvan burunlu adam.

Ahsen
En güzel. Çok güzel.

Ahsen-i takvim
"En güzel kıvama koyma. * Cenab-ı Hakkın her şeyi kendisine lâyık en güzel kıvam, sıfat ve surette yaratması. İnsanın en yüksek ve câmi isti'dâd ve kabiliyetlerde ve en güzel surette yaratıldığı.(Envâ'-ı zihayat içinde en ziyade rızkın envâına muhtaç, insandır. Cenab-ı Hak insanı bütün Esmâsına câmi' bir âyine ve bütün rahmetinin hazinelerinin müddeharâtını tartacak, tanıyacak cihâzata mâlik bir mu'cize-i Kudret ve bütün Esmâsının cilvelerinin vaziyetlerinin inceliklerini mizana çekecek âletleri hâvi bir halife-i Arz suretinde halk etmiştir. Onun için hadsiz bir ihtiyaç verip, maddi ve mânevi rızkın hadsiz envâına muhtaç etmiştir. İnsanı, bu câmiiyete göre en âlâ bir mevki olan ahsen-i takvime çıkarmak vâsıtası, şükürdür. Şükür olmazsa, esfel-i sâfiline düşer; bir zulm-ü azimi irtikâb eder. M.)"

Ahsen-ül gayât
Gayelerin en güzeli, en iyisi.

Ahsen-ül hâlıkîn
Hâlıkıyyet mertebelerinin en güzel ve en münteha mertebesinde olan bir Hâlık-ı Zülcelal. Her şeyi herşeyle münasebetine lâyık bir tarzda güzel yaratan Hâlık. (C.C.)

Ahsen-ül kasas
İbret verici vakıaların en güzel şekilde nakledilişi. Kıssaların en güzeli. * Sure-i Yusuf (A.S.).

Ahtab
(Hatab. C.) Odunlar.

Ahtal
Çabuk yürüyen. * Boşboğaz, çok konuşan kimse. Çenesi düşük.

Ahtapot
Fr. Çok ayaklı, kafadan bacaklı bir nevi deniz hayvanıdır ve yakaladığı canlı hayvanı kıstırıp kanını emer. * Canlı yengece benzeyen bir çıban.

Ahtar
(Hıtar - Hatarat) Tehlikeler.

Ahte
f. Dışarı çıkarılmış, dışarı çekilmiş. (kılıç, bıçak gibi..) * Husyesi çıkarılmış hayvan.

Ahteb
Arı kuşu dedikleri kuş. * Kızıl eşek.

Ahtel
Sarkık kulaklı.

Ahtem
Uzun burunlu.

Ahter
Yıldız. * Mc: Baht, talih.

Ahter-bîn
f. Müneccim. Yıldız ilmi ile meşgul olan kimse.

Ahter-gû
f. Yıldız ilmi ile uğraşan kişi, müneccim.

Ahter-i dünbâle-dar
Kuyruklu yıldız.

Ahter-şinas
f. Yıldız ilmi ile uğraşan. Müneccim.

Ahterân
f. Yıldızlar. Necimler.

Ahu
f. Ceylân. * Gözleri çok güzel olan. Çok güzel göz. * Gazâl. * Mc: Dilber. Mahbub.

Ahu-bere
f. Ceylan yavrusu.

Ahu-beçe
f. Ceylan yavrusu.

Ahu-dil
f. Ceylan yürekli. * Mc: Korkak.

Ahu-nigâh
Ceylan bakışlı

Ahu-pa(y)
f. Ceylan ayaklı. Çevik, atik. * Altı köşeli, nakışlı ev ve köşk.

Ahu-yi leng giriften
Topal ceylan tutmak. * Mc: İnsafsızlık etmek. Acizlere sataşmak.

Ahu-yi mâde
f. Dişi ceylan.

Ahu-yi ner
Erkek ceylan.

Ahu-yi simin
Sevgili. * Sâki.

Ahu-çerende
f. Otlıyan ceylan.

Ahun
f. Delik, yarık. Lağam.

Ahun-bür
f. Yer kazan, delik açan. Lağamcı.

Ahur
f. Ahır, dam.

Ahuri
f. Hardal.

Ahuvan
(Ahu. C.) f. Ceylanlar. Karacalar.

Ahva
(C.: Huvve) Kararmış nesne.

Ahval
(Hâl. C.) Dayılar. Annenin erkek kardeşleri.

Ahval-i hayret-fezâ
Hayret verici haller.

Ahval-i sıhhiye
Sağlık durumu.

Ahval-i şahsiye
Huk: Hakiki şahısların, hukuki varlıklariyle alâkalı olan hukuki durumlar. (Doğum, evlenme, boşanma, evlat edinme, ölüm hadiseleri gibi)

Ahvas
(C.: Ehâvis, Huves) Bir gözü birinden küçük olan.

Ahvat
(Uht. C.) Kız kardeşler.

Ahveb
Asi, günahkâr.

Ahvec
En muhtaç, pek çok ihtiyacı olan.

Ahved
Çok değişen.

Ahvef
En korkak. * Çok korkunç.

Ahvel
Bir şeyi çift gören, şaşı.

Ahver
Akıllı. * İri gözlü güzel. * Müşteri yıldızı. (Jüpiter) * Beyaz yüzlü, güzel gözlü adam.

Ahverî
Yumuşak, beyaz nesne.

Ahves
Cesur, kahraman, yiğit, şecaatli, bahadır.

Ahvezi
Yeyni, hafif. * Tez, seri.

Ahyal
(Hayl. C.) : Atlar, at sürüleri. Atlı kıtalar.

Ahyan
(Hin. C.) Arasıra. Vakit vakit. Vakitler. Zamanlar.

Ahyanen
(İhyânen) Zaman zaman, arasıra. Kâh kâh.

Ahyar
Hayırlılar. * Dostlar. * İyilik sevenler. (Eşrar'ın zıddı)

Ahyaz
(Hayiz. C.) Odalar, bölmeler, bölümler.

Ahyed
Peygamberimizin Tevrattaki ismi.

Ahyef
Bir gözü gök, diğer gözü siyah olan.

Ahyus
Ekseriyetle su kenarında biten bir ot.

Ahyâ
(Hayy. C.) Diri olanlar. Hay olanlar. Canlılar.

Ahyâ vü emvât
Diriler ve ölüler.

Ahz
Alma. * Tutma. * Kabul etme. * İşkence etme.

Ahz u itâ
Alışveriş.

Ahz u kabul
Alıp kabul etmek.

Ahz ü girift
Ele geçirme, yakalama. * Esir alma.

Ahz ü kabz
Kendine mal etme.

Ahz-ı asker
Askere alma. * Askere alınma.

Ahz-ı misak
Sözleşme. * Yemin etme.

Ahza
Çok alçak, menfur kişi. Nefret edilmiş olan kimse.

Ahzab
(Hizb. C.) Hizbler, bölükler, kısımlar, gruplar. * Toprağı katı yer. * Kur'ânın kısımları. Hizbleri.

Ahzab suresi
Kur'ân-ı Kerimde otuzüçüncü surenin adı olup Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Ahzad
Eğrilip bükülen, esnek.

Ahzan
(Hüzn. C.) Hüzünler, kederler, sıkıntılar, tasalar, gamlar.

Ahzar
(Hazer. C.) Endişeler, ihtiyatlar.

Ahzeka
Bodur ve şişman adam.

Ahzel
Beli kırılmış olan adam.

Ahzem
İşini sıkı tutan, ihtiyatlı, tedbirli. * Yüksek yer. * Göğsü büyük.

Ahzen
Çok hüzünlü kederli. En tasalı, daha gamlı.

Ahzer
Devamlı gözünü kırpan adam. * Ufak gözlü olan kimse.

Ahzetmek
Almak. Tasarrufuna dahil etmek. Tahsil etmek.

Ahîr
En son, sonraki.

Ahîz
(Ahz. den) Esir.

Ahır
t. (Ahur) Hayvanların barındığı yer, dam.

Ahşa
Pek korkunç. Çok korkunç. Çok korkunç yer.

Ahşa'
(Haşâ. C.) Vücuttaki bağırsak, ciğer gibi organlar. * Mahaller, bölgeler, cihetler.

Ahşab
Kereste. Tahta. Ağaçtan yapılan bina. * Ağaçtan olanlar.

Ahşam
(Haşem. C.) Bir büyük zâtın yakınları, maiyeti, taraftarları.

Ahşeb
(C.: Ehâşib) Sert taşlı büyük dağ. * Haşin ve yoğun olan.

Ahşef
Uyuz adam.

Ahşem
Burnu koku almayan. * Burnunun içi kokan kimse.

Ahşen
Pek sert şey. * Geçimsiz kimse.

Ahşic
f. Zıt ve uygunsuz.

Ahşican
(Ahşic. C.) f. Zıtlar. Dört unsur. (Toprak, su, ateş, hava.)

Ahşig
f. Zıt ve uygunsuz.

Ahşigân
(Ahşig. C.) Zıtlar.

Ahşişan
Çok katı, pek huşunetli.

Aib
(Bak: Ayib)

Aid
Geri gelen, dönen. Râci. Dâir. * Bir kimse veya bir şeyle ilgili olan. * Hastayı ziyaret eden.

Aidat
(Aide. C.) Gelirler, kazançlar. * Resim, vergi. İrad. Belirli sürelerde bir derneğe ödenmesi taahhüd edilen para.

Aide
(C: Avâid - Aidat) Kâr, kazanç, fayda, gelir.

Aidiyyet
Alâkalılık, ilgililik. Aid olma. Birine mahsus olma.

Aik
(Aika ) Mâni'. Alıkoyan. Engel. Meşgale. Bir işten alıkoyup men ve sarfeden.

Aika
(C. Avâik) Alıkoymaya ve te'hire sebep olan şey, mâni, engel.

Ail
Ailesini geçindiren, idare eden. Kalabalık ailesi olan. Fakir.

Aile
"Erkeğin karısı. * Ev halkı. * Akraba. * Aynı işte olan, aynı gaye için çalışanların hepsi.(Kadının aile hayatında müdür-ü dahilî olmak haysiyetiyle kocasının bütün malına, evlâdına ve herşeyine muhafaza memuru olduğundan en esaslı hasleti; sadakattır, emniyettir. Açık saçıklık ise, bu sadakatı kırar; kocası nazarında emniyeti kaybeder, ona vicdan azabı çektirir. Hatta erkeklerde iki güzel haslet olan cesaret ve sehâvet kadınlarda bulunsa, bu emniyete ve sadakata zarar olduğu için, ahlâk-ı seyyiedendir. Kötü haslet sayılırlar. L.)"

Aile-perver
f. Evine düşkün, ailesine düşkün.

Ailevî
Aile ile ilgili.

Ainne
(İnan. C.) : Dizginler.

Air
Göz ağrısı.

Aiz
Yeni doğmuş deve yavrusu.

Aizze
(Bak: Eizze)

Aiş
Yaşıyan. * Rahat yaşıyan.

Aişe
(Bak: Ayişe)

Aj
f. Dinlenme, rahat hâl, istirahat.

Ajan
Fr. Bir şahsın, bir şirketin veya bir devletin bazı işlerini gören kimse. * Gizli vazifeli olan kişi.

Ajanda
Akılda tutulması icab eden şeyleri not etmeye yarayan, takvim şeklinde tanzim edilmiş defter.

Ajans
Fr. Her türlü havadisi toplayıp, ilgili mevkilere bildiren kuruluş. * Ticari bir teşekkülün kolu.

Ajeh
f. Vücutta çıkan pürtüklü küçük ur.

Ajende
f. Çamur. * Binalarda kullanılan harç.

Ajig
f. Nefret, kin ve düşmanlık.

Ajih
f. Kir, küf. * Çapak.

Ajine
f. Değirmen taşı gibi maddeleri yontup düzelten demir alet. Dişengi.

Ajir
f. Göl, havuz. * Kalabalık, izdiham. * Bağırma, feryât. * Çekingen. * Akıllı, uyanık. * Amâde, hazır.

Ajirak
f. Gürültü, ses. Bağırış.

Ajur
Fr. Gözenek. Göz göz işlenmiş nakış.

Ajüg
f. Hurma lifi. * Ağaç budama.

Ak alem
Osmanlılarda saltanat sancağı.

Ak anber
Beyaz cins anber.

Ak'ak
Saksağan.

Ak'aka
Saksağan sesi.

Ak'am
Burnu eğri.

Aka
"İran Türkleri ""ağa"" yerine kullanırlar."

Akab
Topuk. Ökçe. * Bir şeyin hemen arkası. * Bir şeyin gerisinde olan zaman veya mekan.

Akab-gir
f. Peşe düşen, kovalıyan.

Akab-rev
f. Arkadan gelen. Peşe düşmüş, arkaya takılmış.

Akabe
(C.: Akabât) Bâdire. Sarp ve çıkılması müşkül yokuş. * Tehlikeli geçit. Dar ve iki tarafı pusu yeri olan boğaz. * Muhatara, tehlike. * Hastalığın veya başka bir halin en tehlikeli ve korkulur süresi. * Kızıldenizin kuzey ucunda, Süveyş'in doğu tarafında bulunan dar bir körfezin ismi.

Akabe biatı
Nübüvvetin 11. senesinde Mekke'nin haricindeki Akabe denilen yerde Medine ahalisinden bir cemaatın, Hz. Peygamber'le (A.S.M.) gürüşüp konuşarak İslâm'ı kabul ve tasdik ettikleri biat hâdisesi.

Akabinde
Arkasından, hemen arkadan. Hemen ardından.

Akademi
yun. Yüksek mekteb. * Âlimler, edebiyatçılar heyeti. * Eflatun'un vaktiyle talebesine ders verdiği yer. * Çıplak modelden yapılan insan resmi. * Belli bir ilmin gelişme ve ilerlemesini te'min maksadı ile müşterek tetebbularda veya serbest tedrisatta bulunan salâhiyetli kimseler topluluğu. (Huk. L.)

Akaid
(Akide. C.) Akideler. İtikad olunan hakikatlar. İtikada dâir kaziye ve hükümler, esaslar.(Akaidî ve imanî hükümleri kavi ve sabit kılmakla meleke haline getiren, ancak ibadettir. Evet, Allah'ın emirlerini yapmaktan ve nehiylerinden sakınmaktan ibaret olan ibadetle vicdanî ve aklî olan imani hükümler terbiye ve takviye edilmezse, eserleri ve te'sirleri zayıf kalır. Bu hale, Alem-i İslâmın hâl-i hazırdaki vaziyeti şahittir. İ.İ)

Akaid-i diniye
"Dini akideler. İmâni esaslar.(Ben tahmin ediyorum ki: Eğer şeyh Abdulkadir-i Geylâni (R.A.) ve Şah-ı Nakşibend (R.A.) ve İmâm-ı Rabbâni (R.A.) gibi zâtlar bu zamanda olsa idiler; bütün himmetlerini hakaik-ı imâniyyenin ve akaid-i İslâmiyyenin takviyesine sarfedeceklerdi. Çünkü, saadet-i ebediyyenin medârı onlardır. Onlarda kusur edilse, şekavet-i ebediyyeye sebebiyet verir. M.)"

Akak
Sıcak çok olmak.

Akakir
(Akkar. C.) Tıb: İlaç yerine kullanılan nebâtî kökler.

Akala
Bir çeşit pamuk.

Akalid
Yoğurt.

Akalim
(Ekalim) (İklim. C.) İklimler. * Dünyanın kıt'a ve memleketleri.

Akalit
Yoğurt.

Akall
(Ekall) Daha az. En az.

Akall-i kalil
En az. Azın azı.

Akalliyet
(Ekalliyet) Azlık. Azınlık. * Bir ülkede hâkim unsurların haricinde olan ve ekseriyet teşkil edemiyen insanlar.

Akam
Çocuksuz, çocuğu olmayan, kısır. * Tedavisi kabil olmayan hastalık.

Akamet
Neticesizlik. Kısırlık, sonu alınmama.

Akan
Deve ayağını bağladıkları ip.

Akanyıldız
Daha ziyade yaz geceleri gökyüzünde hızla geçip giden ışıklı iz, şahap.

Akar
Köşk, yüksek bina. * Bâbil vilayetinde bir yer adı. * Dehşetli olmak. Yaralamak. Boğazlamak. * Korku ve dehşetten kişinin ayakları titreyip dövüşememesi.

Akarat
(Akar. C.) Gelir getiren yapılar ve mallar.

Akaret
Kısırlık, kısır olma.

Akarib
(Bak: Ekarib)

Akas
Çirkin kokulu olma.

Akasi
(Aksa. C.) Çok uzaklar.

Akasır
(Akser. C.) Pek kısalar.

Akat
Evin ortası. Evin çevresi, etrafı.

Akavil
(Bak: Ekavil)

Akağa
Osmanlı saraylarında hizmet gören beyaz hadımağası.

Akb
Sakalın kaba ve sık olması.

Akbeh
(Kabih. den) En çirkin. Çok kabih.

Akbel
Eğri gözlü. * Kabiliyetli kimse. * En çok beğenilen

Akbenek
Gözün saydam tabakasında bir yara veya çıbandan kalan ve görmeyi yavaş yavaş azaltan beyaz benek.

Akbiye
(Kubâ. C.) Kaftanlar, üste giyilen elbiseler.

Akciğer
Göğüs boşluğunu dolduran ve solunmağa yarayan bir organ. Ree.

Akd
Anlaşma. Sözleşme. * Düğümleme. Düğümlenme. Bağ bağlama. Bağlanma.* Huk: Nikâh, hibe, vasiyet, bey' u şirâ gibi şer'î bir muameleyi iki tarafın iltizam ve taahhüd etmeleridir, icab ile kabulün irtibatından ibarettir. Böyle bir muameleye mün'akid denir. Bunun böyle vücuda gelmesine de in'ikad denilir.

Akd-i meclis
Konuşmak için toplanma, meclis kurma.

Akd-i muavaza
Hibe ve sadaka gibi teberruattan olmayıp iki taraftan ivaz verilerek yapılan akd, ivazlı akd. Satış, trampa gibi.

Akd-i zimmet
İslâmlarla muharebe etmiş veya eden bir şahsın veya bir cemaatın İslâm ahd u emânını, yani tâbiiyyetini kabul etmesi.

Akdam
(Kadem. C.) Ayaklar, kademler.

Akdar
Değerler. Kudretler.

Akdem
Daha önce. Daha ileri. Daha mühim.

Akdem-i umur
İşlerin en mühimmi.

Akdemîn (akdemûn)
Daha evvelce yaşamış olanlar. Geçmişler. İleride ve daha mühim kimseler. * Eksikler. (Bak: Kudemâ)

Akder
En kudretli. * Kısa boylu.

Akderi
Eski zamanda kağıt yerine kullanılan ve üzerine yazı yazılan deri.

Akdes
En kudsi. En mübarek.

Akdiyye
Mafsallarda bulunan yumru ve düğüm.

Akem
Vergisi olmayan emlâk. Türbe, cami, köprü, çeşme gibi.

Aker
Zeytinyağı tortusu.

Akerker
Kuvvetli arslan. * Yoğurt.

Akese
f. Ökse. * Bir şeye ilişmiş, asılmış.

Akevka'
Kısa boylu.

Akf
Eğmek, meylettirmek.

Akfa
(Kafâ. C.) Başın arka kısımları. Enseler.

Akfal
(Kufl. C.) Kilitler. Kapı kilitleri.

Akfar
(Kafr. C.) Sahralar, çöller.

Akfas
(Kafas. C.) Hamal küfeleri. * Kafesler.

Akfen
Kulağı küçük ve kalın olan.

Akfer
Çok kısır, en kısır. * İki ön ayakları dirseğine kadar beyaz olan at

Akhaf
(Kıhf. C.) Ağaç kaplar, ağaçtan yapılmış kaplar. * Kafa tasları.

Akheb
Rengi bozrak olan ak nesne.

Akheban
Fil, câmus.

Akher
En kahredici, çok kahreden.

Aki
(Akk. dan) İsyan eden, başkaldıran, âsi.

Akib
Ayağın ökçesi. Adamın evlâdı, evlâdının evlâdı.

Akid
Aralarında akid yapanlardan her birisi. (Bak: Akd)

Akide
İnanılan ve itikad edilen esas. İmân. * Bir nevi şeker adı.

Akide-i tevhid
Allah'ın bir olduğuna inanmak.

Akifan
Uzun ayaklı karınca. * Araptan bir kabile adı.

Akik
Bunaltıcı sıcaklık.

Akika
"Yeni doğan bir çocuğun başındaki ana tüyü. Yahut böyle bir çocuk için Cenab-ı Hakk'a şükür niyetiyle kesilen kurbanın adı. Bu kurbana ""Nesike"" de denir."

Akim
(C.: Akâm-Ukum) İçinde giyecek olan büyük çuval.

Akir
Yaralanmış, cerih.

Akire
Ses, sedâ, savt.

Akis
Yere gömüp köklendikten sonra kestikleri üzüm çubuğu. * Üzerine yağ koyup içtikleri taze süt. * Sütlü çorba.

Akisa
(C.: İkâs) Saç örgüsü.

Akise
Işığı aksettiren âlet.

Akk
Serkeş, inadçı.

Akkor
(Bak: Nâr-ı beyza)

Akkub
Devenin çok yediği yassı yapraklı bir dikenli ot.

Akkâl
Çok yiyen, obur. * Tıb: Etrafındaki etleri çürütüp mahveden (yara).

Akkâm
Deve kiralayıcısı, deve ile ücret karşılığında eşya taşıyan adam. * Hacca Surre-i Hümayun ile birlikte giden hademe. * Çadır mehteri.

Akl
Sürmek. * Ölmek. * İp ile bağlamak.

Akl-ı beşer
"İnsan aklı. İnsan düşüncesi.(Kur'anın hakaik-ı İlâhiyeye dair beyanatı ve tılsım-ı kâinatı fethedip ve hilkat-ı âlemin muammasını açan beyanat-ı kevniyesi, ihbarat-ı gaybiyenin en mühimmidir. Çünkü: O hakaik-ı gaybiyeyi hadsiz dalâlet yolları içinde istikametle onları gidip bulmak, akl-ı beşerin kârı değildir ve olamaz. Beşerin en dâhi hükemaları o mesâilin en küçüğüne akıllarıyla yetişmediği mâlumdur. Hem Kur'an, gösterdiği o hakaik-ı İlâhiye ve hakaik-ı kevniyeyi beyandan sonra ve safa-yı kalb ve tezkiye-i nefisten sonra ve ruhun terakkiyatından ve aklın tekemmülünden sonra beşerin ukulü: ""Sadakte"" deyip o hakaikı kabul eder. Kur'ana, ""Bârekâllah"" der... Amma ahvâl-i uhreviye ve berzahiye ise, çendan akl-ı beşer kendi başıyla yetişemiyor, göremiyor. Fakat, Kur'anın gösterdiği yollar ile onları görmek derecesinde isbat ediyor. S.)"

Akl-ı bâliğ
Yetişmiş genç. Erginlik hâli. Onbeşini doldurmuş genç.

Akl-ı evvel
"İlk akıl, hılkî ve cibilli olan akıl. (Bir kısım eski ve sapık felsefecilere ve hususan İşrakıyyuna göre; teselsül tâbiri ile müessiriyetini iddia ettikleri sebeblerden birincisidir. Bunun neticesi şirke gider. Bunlarca, akl-ı evvel Allah'ın mahluku olup ve bundan ikinci akıl, ikincisinden üçüncü akıl... ve böylece ""Ukul-ü Aşere"" dedikleri birbirinden türeyen on akıl varlığı tevehhüm edilerek dalâlete gidilmiştir.)(Eski felsefenin bir düstur-u itikadiyesinden olan ( $ ) ""Birden bir sudur eder"" Yani, ""bir zattan, bizzat bir tek sudur edebilir. Sâir şeyler vasıtalar vasıtası ile ondan sudur eder."" diye, Ganiyy-i alel-ıtlak ve Kadir-i Mutlakı, âciz vasaite muhtaç göstererek, bütün esbaba ve vasaite, rububiyyette bir nevi şirket verip Halik-ı Zül Celâle ""Akl-ı evvel"" nâmında bir mahluku verip âdeta sair mülkünü esbaba ve vasâite taksim ederek bir şirk-i azîme yol açan, şirk-alûd ve dalâlet-pişe o felsefenin düsturu nerede?... Hükemânın yüksek kısmı olan İşrakıyyun böyle halt etseler; maddiyyun, tabiiyyun gibi aşağı kısımları ne kadar halt edeceklerini kıyas edebilirsin. S.)"

Akl-ı fa'al
İşleyen ve çalışan akıl.

Akl-ı küllî
Kâinatta görülen umumi ahenk. Her şeyi kavrayan akıl.

Akl-ı maad (mead)
İrfan ve ilimle terbiye olan âhiretini düşünen akıl. Geleceği kavrayan akıl.

Akl-ı maaş
Aklın en alt tabakası. Dünyada geçim işini düşünen akıl.

Akl-ı matbu'
Yaradılıştan olup, her çocukta olan akıl. Öğrenmeden var olan fıtrî akıl. Bu akıl mümeyyiz olmayıp kabil-i hitap değildir.

Akl-ı mesmu'
Kabil-i hitab olan akıl. Sonradan tecrübe ve bilgiyle gelişen akıl. Hayrı ve şerri fark edebilen ve mümeyyiz olan kimsenin aklıdır.

Akl-ı selim
(Hiss-i selim) İyiyi kötüyü farkedip, insana hak ve hakikatı, iman ve İslâmiyeti tâkib ettiren akıl ve düşünüş. Normal ve müsbet düşünce.

Akla'
Eli kesik.

Aklah
Sarı dişli.

Aklam
(Kalem. C.) Kalemler. Oklar. Yayla atılan eski zaman silahlarından biri.

Aklan
(Bak: Mâile)

Akleb
Sarkık dudaklı.

Akled
Yoğurt.

Aklen
Akıl ile. Akıl yolu ile.

Aklen ve naklen
Akıl ve haberlerin nakline göre. Akıl ve nakil yolu ile.

Aklet
Yoğurt.

Akliyyat
Müşahedeye ve tecrübeye girmeyen ve sadece akıl ile düşünülen şeyler ve hususlar. Nazarî meseleler. (Bak: Mücerredât, Ma'kulat)(Arkadaş! Kalb ile ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve muhabbet ziyade olur. O hastalık marazı da, ulum-u akliyeye tevaggul etmek nisbetindedir. Demek mânevî olan hastalıklar, insanlarıaklî ilimlere teşvik ve sevkeder. Ve akliyat ile iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye mübtelâ olur. M.N.)

Akliyye
Akılcılık. Akıl ile anlaşılan ve bulunan. Akıl hastalıkları.

Akliyyun
(Rasyonalistler) Herşeyin hakikatını akıl ile bulma iddiasında olan, hadiseleri yalnız akıl ile araştırıp hakikat ve hikmetlerini tam bulamayıp, aklına güvenip dine tâbi olmayan filozoflar ve onların yolunda kalarak dalâlete gidenler. Bunlar iki kola ayrılır. Uluhiyeti ve vahyi inkâr eden birinci kısım, insan aklının her meseleyi çözebileceğini iddia ederler. Allah'a ve vahye inanan ikinci kısım ise, Allah'a, ruha, âhiret gününe, kitap ve peygambere inanmanın makul olduğunu, dinde akla uymayan bir tarafın bulunmadığını isbat etmek isterler.

Aklî
Akıl ile bilinen veya bulunan şey. Akla mensub. Akla dâir ve müteallik.

Akm
Kısırlık.

Akmadde
"Anatomi: Omuriliğin dış; beynin iç tabakasını meydana getiren sinir lifleri. Beyin hücrelerinin çoğunu, akmadde teşkil eder."

Akmar
(Kamer. C.) Aylar. Yıldızlar.

Akmed
Ensesi uzun ve kalın olan kimse. * Uzun boylu.

Akmer
Ay gibi beyaz (yüz). Akça şey.

Akmise
(Kamis. C.) Gömlekler.

Akmişe
(Kumaş. C.) Kumaşlar, dokumalar.

Akmus
Eşek, hımar.

Akmî
Yıpranmış, eskimiş. * Anlaşılmaz.

Akna
İnce, yumru burunlu kimse.

Akna'
En çok kanaat getiren, en mukni'.

Aknan
(Kınn. C.) Kullar, köleler.

Akonitin
Fr. Kurtboğan denilen bir bitkiden çıkan zehirleyici bir madde.

Akont
Fr. Sonradan hesaplaşmak üzere bir borç veya kazanç hissesinden alacaklıya yapılan ödeme.

Akra'
Başı kel olan. * Saçları dökülmüş olan. * Çıplak dağ.

Akraba
Aralarında soyca, nesebce yakınlık olanlar. Yakınlar.

Akrad
Emir, bey.

Akrah
Alnının ortasında akçe kadar beyaz yeri olan at.

Akran
(Karin. C.) Birbirlerine derece, sınıf, liyâkat ciheti ile benzeyenler. Mümâsil. Emsal.

Akras
(Kurs. C.) Yuvarlaklar, daireler, çemberler.

Akrat
Kaşları olmayan.

Akre'
Çok lâtif ve pek güzel Kur'an okuyan.

Akreb
Zehirli ve tehlikeli küçük hayvancık. * Saatin kısa ibresi. * Semâda bir burç ismi.

Akreb-i mekniyyat
"Huk:Meşrut-un lehi bildiren zamirin en yakın mercii mânasını anlatır. Meselâ: Bir vakfiyede vâkıf tevliyetini evvelâ kendisine, sonra oğlu ""A"" ya, sonra çocuklarına şart etse, çocukları tabirindeki zamir vâkıfın kendisine değil de en yakın merci'i bulunan ""A"" nın çocuklarına hamlolunur. (Huk.L.)"

Akrebe
"Dişi akrep. * Çevik ve zeki cariye. * Ayakkabı bağcığı. * Kazan, tencere gibi eşyaları ateş üzerine asmağa yarayan ""S"" şeklindeki kanca."

Akrebek
f. Küçük akrep. Saatin kısa olan ibresi.

Akrebiyyet
Daha yakın oluş. * Cenab-ı Hakkın insana olan yakınlığı. (Bak: Kurbiyet)

Akref
Anası Arabdan babası başka milletten olan kimse.

Akren
Kaşı çatık olan adam.

Akres
"Bir çeşit tuzlu veya ekşi ottur ve ""devenin yemişidir."""

Akret
Kısırlık.

Akreşe
Dişi tavşan.

Akriba
(Bak: Akraba)

Akriha
(Karah. C.) Temiz su. * Ağaçsız yer, ağacı olmayan tarla.

Akromatopsi
Tıb: Renk körlüğü.

Akropol
yun. Eski Yunan şehirlerinde içinde saray ve tapınakların bulunduğu müstahkem tepe.

Akrostiş
yun. Edb: Mısraların ilk harfleri yukarıdan aşağıya doğru okununca manalı bir kelime veya has isim çıkacak şekilde düzenlenmiş manzume.

Akruban
Erkek akrep.

Akrüb
(Karib. C.) Sandallar.

Aks
Yaramaz huylu. * Katı kumlu yer.

Aks-endaz
f. Çarpıp duran.

Aks-i dâva
Zıt hüküm. Karşı dâvâ (Zıt teorem.)

Aks-i kaziye
"(Mantıkta) Doğru farzedilen bir hükmün, konusu ile yükleminin (mahmulünün) ters çevrilmesi ile zaruri bir sonucun elde edilmesidir. Çeşitli şekilleri vardır. Meselâ : ""Her insan canlıdır."" sözünde konu olan insan ile, yüklem olan canlı sözü yer değiştirilerek (aksedilerek) şu hüküm elde edilir: ""Bazı canlılar insandır."""

Aks-i mülevven
Renkli akis.

Aks-i sadâ
Sesin bir yere çarpıp geri gelmesi. Yankı. Çok evvelden söylenen bir hakikatın sonradan tekrar edilmesi.

Aks-ül amel
"İstenilen şeyin zıddı hasıl olması. Tersine oluş. (Reaksiyon) * Edb: Edebi san'atlardandır. Bir cümle veya mısrânın altını üstüne getirmekle, başka bir cümle veya mısrâ yapmaktır. Pertev paşanın: ""Her düzün bir yokuşu, her yokuşun bir düzü var."" mısrâında olduğu gibi.(Senin üzerine haktır ki, her söylediğin hak olsun. Fakat her hakkı söylemeğe senin hakkın yoktur. Her dediğin doğru olmalı. Fakat her doğruyu demek doğru değildir. Zira senin gibi niyeti hâlis olmayan bir adam, nasihatı, bazan damara dokundurur; aksülamel yapar. M.)"

Aks-ün nakîz
"Birbirine zıt olan iki şey. * Man: Mevzuun nakîzini yüklem; ve yüklemin nakîzini de mevzu kılmak. Misâl: ""Her aklı başında olan insan Allah'ı tanır"" kaziyesinden aks-ün nakîz yolu ile şu hüküm elde edilir: ""Allah'ı tanımayanlar, aklı başında olmayan insanlardır."""

Aksa
En uzak. En son. Kusvâ. Nihayet. Irak.

Aksa'
Boynuzu arka tarafına kaymış olan koyun.

Aksa-l-gayat
Gayelerin en ilerisi, en büyüğü.

Aksa-yı garb
Uzak garp, uzak batı.

Aksa-yı meram
Meramların, arzuların en sonu. Emellerin son haddi.

Aksab
(Kusb. C.) Kalın bağırsaklar.

Aksad
Kırık şey.

Aksakal
Köy ihtiyarı. Köy ihtiyar heyetinin başı.Muhtar.

Aksam
Dişi yarısından ufanmış. * Boynuzsuz davar.

Aksam-ı seb'a
Yedi kısım. * Gr: Kelimelerin (sahih, misâl, muzaaf, lefif, nakıs, mehmuz, ecvef) bölümleri.

Aksam-ı selase
Üç kısım. * Gr: İsim, fiil, harf bölümleri.

Aksar
(Akser) Daha kısa. Pek kısa. En kısa.

Aksat
Çok doğru olan şey. Ayakları kuru olan hayvan.

Aksata
(Bak: Ahz u ita)

Aksay
Çok uzak.

Akser
(Kasir. den) (C: Akasır) En kısa, çok kısa.

Akser-i eyyam
En kısa gün, günlerin en kısası.

Akser-i turuk
En kısa yol, yolların en kısası.

Akset
Ahsen, en güzel.AKSÎ : İnatçı. * Geçimsiz, huysuz. Uğursuz. * Ters, zıd.

Aksiyon
Fr. Şirket ve ticaret hissesi. * Kuvvet ve enerjinin dışa ve fiile çıkması.

Akson
yun.Tıb: Sinir hücrelerinden çıkan uzantıların en önemlisi.

Aksu
t. Gözlerde görülen bir hastalık.

Aksâ-yı bilâd
Bir memleketin sınır bölgeleri, hudut beldeleri.

Aksâ-yı emel
Mefkûre, ideal, gaye-i hayal.

Aksâ-yı merâtib
Rütbelerin, mertebelerin en büyüğü.

Aksâ-yı terakki
Tekâmülün son basamağı. Terakkinin son hududu.

Aksâ-yı şark
Uzak Doğu. Çin, Japonya gibi yerler.

Aksülamel
(Bak: Aks-ül amel)

Aksülümen
Kim. Klor ile civadan mürekkeb zehirleyici te'siri fazla olan bir tuz.

Akta'
Kesmeler, kırılmalar. * Beylik araziler. * Alâkasızlıklar.

Aktaan
Kalem, seyf.

Aktab
(Kutb. C.) Kutublar. Hak tarikatların reisleri, şahları.(Âlem-i İslâmda, her biri ümmetin ehemmiyetli bir kısmını dâire-i dersine alıp hârika irşad ve kerametlerle manevi terakki ettiren ve hüccetler yerine müşahedata, keşfiyyata dayanan en derin ehl-i tahkik ve hakikat olan zatlar. Ş.)

Aktab-ı ehl-i beyt
Ehl-i Beytten yetişen kutublar. Yâni, büyük mürşidler.

Aktab-ı erbaa
Ehl-i sünnet âlimleri ve mütebahhir ve maneviyatta çok ileri zatlar tarafından şimdiye kadar dört büyük kutup olarak bilinen veliler.(Seyyid Abdulkadir-i Geylâni, Seyyid Ahmed-i Bedevi, Seyyid Ahmed-i Rufâi, Seyyid İbrahim Desuki.)

Aktan
(Kutn. C.) Pamuklar.

Aktar
(Kutr. C.) Kuturlar. Çaplar. Dâirenin merkezinden geçen doğru hatlar. * Her taraf. * Güzel kokulu yağlar vesaire satan adam. Güzel kokular tâciri. * Ecza, ilâç satan adam. * Mahalle aralarında bazı baharatla iğne, iplik vesaire satan satıcı.

Aktivizm
Hakikatin, düşüncede kalmasından ziyade, hayat ve fiile intikalini ve bütün ilimlerin, cemiyetin gelişmesine hizmet etmesini isteyen ve böylece iradenin faaliyet ve tesirliliğini açıklayan felsefî bir meslek.

Aktris
Tiyatroda kadın oyuncu.

Aktâr-ı beden
Vücudun her tarafı.

Aktâr-ı âlem
Her taraf. Alemin dört bucağı. Alemin her yeri.

Aktör
Fr. Tiyatroda erkek oyuncu.

Aktüalite
Fr. Bugünkü hâdise veya mevzu. Günlük hâdiseler.

Aktüel
Fr. Bugünkü, şimdiki.

Aku
f. Baykuş, puhu.

Akub
Toz.

Akuk
(Bak: Ukuk)

Akul
İshalden kurtaran bir ilâç.

Akum
İyileşmez yara. Kısırlık. * Zahmet.

Akur
Yaralıyan, ısıran köpek. Kuduz, azgın köpek. * Çok şerir, kötü kimse.

Akurâne
f. Kuduzcasına, kudurmuşcasına, saldırırcasına.

Akustik
Fr. Sese ait.Ses mevzuu. Kapalı yerde ses dağılma sistemi.

Akva
Daha kuvvetli. En kuvvetli. (Bak: Ekva)

Akva'
Kuyruğu beyaz, gövdesi siyah olan dişi koyun.

Akval
(Kavl. C.) Sözler, kaviller.

Akval-i hakîmâne
f. Hikmet sahiblerine yakışır sözler.

Akvam
(Kavim. C.) Kavimler. Milletler. Toplumlar.

Akvarel
Sulu boya resim.

Akvaryum
Lat. Su hayvanlarını veya bitkilerini besleyebilecek tarzda yapılmış camdan su kabı.

Akvas
(Kavs. C.) Kavisler, yaylar. * Virajlar, büklümler.

Akvat
(Kut. C.) Yiyecekler, azıklar.

Akvat-ı yevmiyye
Geçim, derd-i maişet için lazım olan günlük yiyecekler.

Akvaz
(Kavz. C.) Kum tepeleri.

Akve
Evin önündeki açıklık, meydanlık. Avlu.

Akved
Uzun boyunlu.

Akvem
Daha doğru. En doğrru.

Akverin (akveriyat)
Büyük belâlar, musibetler, âfetler.

Akves
Sıkıntılı an. * İhtiyarlıktan beli bükülmüş kimse. Kamburu çıkmış ihtiyar kişi.

Akvet
(C.: Ukâ) Hallaç masurası.

Akviya
(Kavi. C.) Sağlam ve güçlü olanlar. Kuvvetliler.

Akvâm-ı beşer
İnsan toplumları. İnsan kavimleri.

Aky
Koyu olan ve birbiri üstüne sağılmış olan koyun sütü.

Akya
Lüfer azmanı denilen iri cins bir balık.

Akyuvar
(Bak: Küreyvât-ı beyzâ)

Akz
Atâ, bahşiş.

Akza
Kadılıkta ve fıkıh ilminde daha ileri, daha bilgili.

Akzef
Çok iftira atan. Çok kazifte bulunan. (Bak: Ekzef)

Akzel
"Çok aksak; pek fazla topal."

Akzem
Zayıf.

Akzer
Necis ve murdar nesne.

Akziye
(Kaza. C.) Hükümler. Kararlar. * Tam cümleler.

Akça
(Akçe) Beyaz, oldukça beyaz. * Para. * Eskiden para ölçüsü olarak kullanılan küçük gümüş sikke.

Akîb
Bir şeyin ardından gelen. Arkası sıra giden.

Akîle
(C.: Akayil) Baba tarafından akraba. * Her şeyin en iyisi.

Akîm
Neticesiz, sonu yok. Beyhude. * Yağmur getirmeyen rüzgar. * Çocuğu olmayan, kısır. Doğurmayan (kadın), doğurtmayan (erkek).

Akümülatör
Fr. Fiz: Elektrik enejisini depo eden cihaz.

Akıl
(Bak: Akl)

Akıl-füruş
f. Akıl satan, daha akıllı olduğunu göstermeğe çalışan.

Akılcılık
(Rasyonalizm) fels. İnsanın, akılla gerçeğe uygun bilgiyi bulabileceğini, aklın doğru kabul ettiği bilginin şübhe götürmez kesinlikte doğru olduğunu kabul ettiği felsefe. Tenkitçi felsefe, deneyci felsefe, psikoloji ve sosyoloji bu felsefenin aşırı iddialarını çürütmüştür. Bugünkü ilim adamları herşeyi tam doğru olarak biliyoruz iddiasından uzak, daha alçak gönüllü bir hareket tarzını benimsemektedirler. (... izm) şeklinde ifade edilen görüşlere körü körüne ve acele ile bağlanmayı doğru görmemektedirler.

Akılsuz
f. Aklı yandıran, aklı gideren.

Akıncı
Keşif, yağma ve tahrib kasdıyla ecnebi memleketlere akın yapan kişi. Akıncılık, Osman Bey zamanında başlamıştır.

Akıntı
Bir sıvı cismin mütemadiyen hareketi, akış. * Nehir veya deniz suyunun bir tarafa doğru cereyanı. * Bazı hastalıklarda vücuttaki bir delikten cerahat akması.

Akıs
İnatçı, muannid.

Akşar
(Akşın) Doğuştan derisi, kılları beyaz olan insan veya hayvan.

Akşer
Kızıl çehreli, kırmızı yüzlü adam.

Akşet
(C.: Kuşut) Burun kamışı çökük ve yassı olan.

Ala
Yükseklik. Büyüklük. şeref. şan.

Ala vech-i îcaz
İcâz yolu ile.

Ala-eyyi-hal
Herhâlde, mutlaka, elbette, her nasıl olsa.

Alabalık
t. Akıntısı sert olan soğuk ve tatlı sularda bulunan bir cins leziz balık.

Alabanda
İtl. Gemilerde dümeni tam sancağa veya iskeleye kırma, yahut geminin bir tarafındaki toplara ateş etme kumandası. * Mc:Şiddetle kınama ve azarlama.

Alaca bayrak
Tar:Ondördüncü Yeniçeri Bölüğüne verilen ad.

Alaf
(Elf. C.) Binler.

Alafranga
İtl. Frenk tarzında olan, Fransız usulü.

Alaik
(Alayık) Münâsebetler. Alâkalar. Mânialar.

Alaim
İzler. İşaretler, deliller. (Bak: Alamet)

Alak
Zahmet, meşakkat gidermek.

Alak suresi
Kur'an-ı Kerim'in doksanaltıncı suresinin adıdır. İkra' Suresi de denilir. Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Alak-ı dem
Kan pıhtısı, pıhtılaşmış kan.

Alaka
Kan pıhtısı. Uyuşuk kan.

Alam
(Elem. C.) Elemler. Kederler. Üzüntüler.

Alamana
İtl. Küçük odun gemisi. * Büyük balıkçı kayığı. * Büyük balıkçı kayıklarına mahsus büyük ağ, ığrıp.

Alamat
Uzun ince bir cins balık. (Hint denizinde çok olur ve yılana benzer.)

Alan
Orman içinde açıklık, meydan.

Alarga
İtl. Açık deniz, engin.

Alarm
Fr. Tehlike anında herkesi haberdar etmek için verilen işaret.

Alas
Odun kömürü.

Alaturka
İtl. Türkvari, Türk usulü, Osmanlı usulü.

Alavere
Vapurlara kömür vermek için bordaya kurulan kademeli iskele. * Tulumbanın basıp emme suretiyle işlemesi. * Herc ü merc. Karışıklık, kargaşalık. * Bir şeyin elden ele verilerek veya atılarak aktarılması.

Alavî
(İlâve. C.) İlâveler, ekler.

Alay
(Ask.) 3-4 tabur piyade veya5 bölük süvari askerinden mürekkep kuvvet. * Debdebe ve gösterişle yapılan tören, geçit resmi. * Cemaat, topluluk, güruh, kalabalık, fevç. * Fazla miktar, muhtelif ve müteaddit kişiler veya şeyler.

Alay emini
Osmanlı İmparatorluğu zamanında bir alay askerin hesap işlerine bakan subay ki, binbaşıdan alt derecededir.

Alay imamı
Osmanlı İmparatorluğu zamanında bir alay askere imamlık vazifesini yapan subay.

Alaybozan
Eskiden kullanılmış olan bir çeşit fitilli tüfek.

Alaye
Yüksek yer, yükseklik.

Alayiş
f. Bulaşıklık, bulaşma. * Debdebe, tantana, gösteriş.

Alaz
Alev.

Alaşım
Madenlerin eriyerek birleşmesi sonunda meydana gelen madde, halita.

Alb
Yiğit, kahraman, bahadır, cesur gibi manalara gelen bir sıfattır.

Albastı
Ateşli bir lohusalık hastalığı, lohusa humması.

Albatr
f. Yumuşak ve beyaz bir çeşit mermer, kaymak taşı.

Albay
Yarbay ile tuğgeneral arasındaki askeri rütbede olan üstsubay.

Albora
İtl. (Denizcilik) Serenlerin, direklerin üzerine kaldırılıp bağlanması. * Floka küreklerinin, selâmlamak için yukarı kaldırılması. * Dalyanlarda ağın yukarı alınması ile balığın toplanması.

Albüm
Lât. Fotoğraf resimlerini veya sair resim, şekil ve hatıraları içine alan defter veya kitap.

Albümin
Fr. Tıb:Nebat ve hayvanların etli ve sulu kısımlarında bulunan karbon, oksijen, azot, hidrojen ve kükürt bileşiği gıdalı madde.

Alc
(C.: Uluc) Yaramaz huylu kişi.

Alcem
Uzun boylu, uzun.

Alcün
Ahmak kadın. * Semiz dişi deve.

Ald
Boyun siniri.

Aldehit
Lât. Kim:Alkol veya asitlerden elde edilen kimyevi bir sıvı.

Ale-d-derecat
Derecelere göre, sırayla.

Ale-d-devam
Devamı üzere. Devamlı olarak.

Ale-l-acaib
Tuhaf şey, şaşılacak şey.

Ale-l-acele
Çarçabuk, acele olarak, çabuk.

Ale-l-ade
Adet olduğu üzere. * Bayağı, basbayağı.

Ale-l-amya
Körü körüne. (Bak: Alel-ımıya)

Ale-l-ekser
Ekseriya, çok vakit.

Ale-l-fevr
Birden, derhal, hemen.

Ale-l-gafle
Dalgınlığa getirerek. Dalgınlığa gelerek, boş bulunarak.

Ale-l-hadise
Gölge hâdise. (fr. epiphenomene)

Ale-l-hesab
Hesâba sayarak.

Ale-l-husus
Hususiyle, hepsinden önce olarak. Bâhusus.

Ale-l-icmal
Toplu olarak, topluca.

Ale-l-infirad
Ferd olarak. Birer birer.

Ale-l-insan
İnsan hakkında. İnsana dâir. İnsan üzerine.

Ale-l-istimrar
Aralıksız.

Ale-l-ittisal
Birbiri ardınca, peş peşe, aralarında fâsıla olmadan.

Ale-l-iştirak
Birlikte, müştereken.

Ale-l-kaide
(Ka, uzun okunur) Kurala, kaideye göre.

Ale-l-kavl
Birinin sözüne, iddiasına göre.

Ale-l-kifaye
Yetecek kadar, kâfi gelir derecede, yeter derecede.

Ale-l-umum
Herkese âit. Herkes hakkında.

Ale-l-ımıya
Körü körüne, körlemeden. (Bak: Ale-l-amyâ)

Ale-l-ıtlak
Umumiyetle. Mutlaka. Bir suretle kayıtlı olmayarak. Mingayri tahsis.

Ale-s-sabah
Erkenden, sabahın ilk saatlerinde.

Ale-s-seher
Gün doğmadan evvel, seher vakti.

Ale-s-seviyye
Bir seviyede, aynı boyda. * Müsâvat üzere.

Alebat
Yemek kapları, çanaklar.

Alebe
(C. Alebât) Yemek kabı, çanak.

Alef
(C. A'lâf - Ulufe) Saman, ot, yulaf. * Hayvan yemi.

Alef resmi
Hayvanların yedikleri saman ve otlardan alınan vergi.

Alek
Sülük. * Kan pıhtısı.

Aleka
(C.: Alekat) Yapışkan balçık, çamur. * Kan pıhtısı. * Uyuşmuş kan. * Sülük.

Aleksi
yun.Tıb: Okuma kabiliyetinin kaybedilmesi.

Alel
İkinci defada içmek.

Alem
Bayrak. * Nişan, işâret. * Özel isim. * Mc:Yüksek dağ. * Büyük âlim. * Üst dudakta olan yarık.

Alem-i zâtî
Zata âit isim, zatına âit işâret, zâtına mahsus alâmet, delil.(Evet, Zât-ı Akdes'in alem-i zâtîsi ve en âzamî ismi olan Lafzullahtan sonra en âzam ismi olan Rahman, rızka bakar. Ve rızıktaki şükür ile ona yetişilir. Hem Rahman'ın en zâhir mânası, Rezzak'tır. M.)

Alemdar
Bayrağı veya sancağı taşıyan. Bayraktar, sancaktar.

Alemdarî
Bayraktarlık.

Alemdâr-ı nebi
Peygamberimizin (A.S.M.) bayraktarı olan Hz. Ebu Eyyub-il-Ensarî (R.A.)

Alemefraz
Bayrak kaldıran, bayrak çeken.

Alemî
(Alem. den) Has isimle alâkalı. Aleme aid.

Alen
Aşikâr, apaçık, meydanda olma.

Alenda
(C. Alânid) Çok sağlam nesne.

Alendat
Katı, sağlam nesne.

Alenen
Gizli olmayarak, açıktan.

Aleng
f. Hücum eden asker. * Siper, istihkâm.

Aleni
Açık olarak, meydanda. Gizli olmayarak.

Aleniyye
Açık, aleni, göz önünde.

Aleniyyet
Göz önünde olma.

Alenked
Çok sağlam nesne.

Aler-r-rağm
Rağmen.

Aler-re's
Baş üstüne. Hemen. Derhâl.

Aler-re'si-vel-ayn
Baş ve göz üstüne. (Gelen misafire karşı veya bir işi deruhte edeceğine karşı hürmet ve memnuniyetle kabul ettiğini ifâde için söylenir.)

Ales
Bir cins buğday ki bir kabuk içinde iki tane olur. * Buğday arasında biten çavdar ve mercimek. * Büyük kene. * Bir nevi karınca. * Katı, sağlam nesne.

Alessevri velhut
"(Ale-s-sevri ve-l hut) Öküz ve balık üzerinde.Risale-i Nur Külliyatından Lem'alar adlı eserin Ondördüncü Lem'asında bu mevzuizah edilmiştir. Nümune olarak bir parçası aşağıda dercedilmiştir:(Hamele-i arş ve semâvat denilen melâikenin birinin ismi ""Nesir"" ve diğerinin ismi ""Sevr"" olarak dört melâikeyi, Cenâb-ı Hak, arş ve semâvata Saltanat-ı Rububiyetine nezaret etmek için tâyin ettiği gibi, semavatın bir küçük kardeşi ve seyyarelerin bir arkadaşı olan küre-i arza dahi iki melek, nâzır ve hamele olarak tayin etmiştir. O meleklerin birinin ismi""Sevr"" ve diğerinin isim ""Hut""dur. Ve o nâmı vermesinin sırrı şudur ki; arz iki kısımdır: Biri, su; biri, toprak. Su kısmını şenlendiren balıktır. Toprak kısmını şenlendiren, insanların medar-ı hayatı olan ziraat, öküz iledir ve öküzün omuzundadır. Küre-i arza müekkel iki melek, hem kumandan, hem nâzır olduklarından, elbette balık tâifesine ve öküz nev'ine bir cihet-i münâsebetleri bulunmak lâzımdır. Belki, o iki meleğin âlem-i melekut ve âlem-i misâldesevr ve hut suretinde temessülleri var (Haşiye). İşte bu münâsebete ve o nezârete işareten ve küre-i arzın o iki mühim nevi mahlukatına imaen lisan-ı mu'ciz-il beyan-ı Nebevi $ demiş, gayet derin ve geniş bir sahife kadar mes'eleleri havi olan bir hakikatı, gayet güzel ve kısa bir tek cümle ile ifade etmiş...İkinci Vecih : Mesela: Nasıl ki denilse: ""Bu devlet ve saltanat, hangi şey üzerinde duruyor?"" cevabında: $denilir. Yani: ""Asker kılıncının şecaatine, kuvvetine ve memur kaleminin dirayetine ve adâletine istinad eder."" Öyle de: Küre-i Arz madem zihayatın meskenidir ve zihayatın kumandanları da insandır ve insanın ehl-i sevâhil kısmının kısm-ı azamının medar-ı taayyüşleri balıktır ve ehl-i sevâhil olmıyan kısmının medâr-ı taayyüşleri, ziraatle, öküzün omuzundadır ve mühim bir medâr-ı ticareti de balıktır. Elbette devlet, seyf ve kalem üstünde durduğugibi, Küre-i Arz da, öküz ve balık üstünde duruyor denilir. Zirâ, ne vakit öküz çalışmazsa ve balık milyon yumurtayı birden doğurmazsa, o vakit insan yaşayamaz, hayat sukut eder. Halik-ı Hakim de arzı harab eder. L.)(Haşiye) : Evet Küre-i Arz, bahr-i muhit-i havâide bir sefine-i Rabbaniye ve nass-ı Hadisle âhiretin bir mezraası, yâni fidanlık tarlası olduğundan, o câmid ve şuursuz büyük gemiyi o denizde emr-i İlâhî ile, intizam ile, hikmet ile yüzdüren, kaptanlık eden melâikeye ""Hut"" nâmı; ve o tarlaya izn-i İlâhî ile nezaret eden melâikeye ""Sevr"" ismi ne kadar yakıştığı zahirdir."

Alettafsil
Uzun uzadıya, mufassal olarak.

Alettahkik
(Ale-t-tahkik) Hakikat üzere, kat'i surette. Besbelli.

Alettahmin
Aşağı yukarı, tahminen.

Alettahsis
Hususi olarak, bilhassa, hele, en çok.

Alettedric
Azar azar.

Alettertib
Tertibli olarak, sırasıyla.

Alettevali
Arası kesilmeksizin, birbiri ardınca, arka arkaya.

Alev
Ateşten çıkan parlak ve yanar hava. * Mızrak ucuna takılan küçük bayrak, flama.

Alev-gir
f. Alevlenmiş.

Alev-hiz
f. Parlayan, alevlenen.

Alev-keş
f. Alevden fırlayan.

Alev-riz
f. Alevlenen, alev saçan.

Alevî
Hazreti Ali sevgisini meslek kabul eden.

Aleyh
(Aleyhi - Aleyhâ) (Alâ edatının zamirle birleştiği zamanki şekli.) Aleyhinde, onun hakkında, onun üzerine.

Aleyhdar
Muhalif olan. Aynı fikirde olmayan. Zıt olan.

Aleyhim, aleyhima
Aleyh edatının cemi ve tesniye şekilleri.

Aleyhissalatü vesselam
Salât ve Selâm onun üzerine olsun, meâlinde Peygamberimiz Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) ismini duyunca söylenmesi sünnet olan bir duâdır.

Aleyke
Senin üzerine, sana.

Aleyküm
Sizin üzerinize, size.

Aleyküm-üs selâm
Selâm sizin üzerinize olsun. (Bak: Selâm)

Aleyna
Bizim üzerimize, bizim hakkımızda. Bize.

Alfabe
Fr. Bir lisandaki sesleri gösteren harflerin, belli bir sıraya göre dizilmiş takımı. * Okuyup yazmayı yeni öğrenecekler için başlangıç kitabı. * Bir işin başlangıcı.

Alfabetik
Fr. Alfabe sırasına göre dizilmiş.

Algun
f. Kırmızı renginde, koyu ve parlak pembe.

Algı
(İdrak) İnsanın kendi varlığından veya çevresinden aldığı uyarımların, zihinde yorumlanması, mânalandırılması. Doğru idrak gibi yanlış idrak da olabilir. Yanlış idrak göz yanılması yâhut olmıyan bir şeyi görmek şeklinde olabilir. Dünyayı, idrak sayesinde tanıyoruz. Bir idrakte hem afâki (objektif, nesnel), hem enfüsi (sübjektif, öznel) unsurlar bulunur. Bu sebeple idrak, gerçeğin bizzat kendisi değil, gerçeğin bir yorumudur.

Alh
Akıl gitmek. * Tembel olmak.

Alhan
Deve kuşunun erkeği. * Karnı çok aç kişi.

Alhece
Demiri ateşte kızdırıp yumuşatmak.

Ali
Üstün. Yüce. Çok büyük. Meşhur. Necib.

Aliaba
Peygamberimizin abası altına aldığı beş kişi.

Alibeyt
Peygamberimizin neslinden olan.

Alika
İçine birşey koyacak torba. * Yem.

Alim
Üzüntülü, kederli, ıztırab çeken.

Alim-allah
Allah bilir (meâlinde yemin.)

Alivre
Elde edildiği vakit teslim edilmek üzere, bir mahsul üzerine önceden yapılan satış.

Aliyy
Necip, büyük, yüksek, meşhur, namdar, ünlü.

Aliyy-ül a'la
En üstün, birincilerin birincisi. En yüksek. Pek iyi.

Aliyy-ül murtaza (r.a.)
"Esedullah, Aliyy-ibni Ebi Talib, Ebutturâb, İmâm-ı Ali isimleri ile de anılır.Hz. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) amcası Ebu Tâlib'in oğlu olup Hicretten yirmiüç yıl önce doğmuş ve Bi'setin ikinci günü daha on yaşında iken imân etmiş, hiç putlara tapmamıştır. Bunun için mübârek ismi söylendiğinde, Kerremallâhü Veche diye tâzim edilir. Bütün gazâlarda, din muharebelerinde çok kahramanlık ve fedâkârlığından dolayı ""Esedullâh: Allah'ın aslanı"" nâmını da almıştır. Aşere-i Mübeşşeredendir. Ayetle medhedilmiştir. Kendinden evvelki üç Halife-i kirâma (R.A.) seve seve biat etmiş, onlara Şeyh-ül İslâm gibi hizmetlerine iştirak etmiştir. Evliyânın reisidir. Hicretin kırkıncı yılında şehid edilmiştir. (R.A.) Bu vesile ile onunla alâkalı bir dersten kısa ve mühim bir kısmı yazıyoruz:(... Hem nakl-i sahih-i kat'î ile İmam-ı Ali'ye demiş: ""Sende Hazret-i İsa (A.S.) gibi iki kısım insan helâkete gider. Birisi ifrat-ı muhabbet; diğeri, ifrat-ı adâvetle. Hazret-i İsâ'ya Nasrâni, muhabbetinden hadd-i meşrudan tecavüz ile hâşâ ibnullâh dediler. Yahudi, adâvetinden tecâvüz ettiler, nübüvvetini ve kemâlini inkâr ettiler. Senin hakkında da bir kısım, hadd-i meşru'dan tecavüz edecek, muhabbetinden helâkete gidecektir."" $ demiş, bir kısmı senin adâvetinden çok ileri gidecekler; onlar da Havâricdir ve Emevîlerin bir kısım müfrit taraftarlarıdır ki, onlara Nâsibe denilir.Eğer denilse: Al-i Beyte muhabbeti Kur'an emrediyor. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm çok teşvik etmiş, o muhabbet Şialar için belki bir özür teşkil eder. Çünkü, ehl-i muhabbet bir derece ehl-i sekirdir. Ne için Şialar, hususan Rafiziler, o muhabbetten istifâde etmiyorlar? Belki işâret-i nebeviye ile o fart-ı muhabbetten mahkûmdurlar?""Elcevab: Muhabbet iki kısımdır: Biri; mânâ-yı harfiyle, yani Resul-ü Ekrem Aleyhhissalâtü Vesselâm hesabına, Cenâb-ı Hak namına, Hazret-i Ali ile Hasan ve Hüseyin ve Al-i Beyti (R.A.) sevmektir. Şu muhabbet Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) muhabbetini ziyadeleştirir. Cenab-ı Hakkın muhabbetine vesile olur. Şu muhabbet meşru'dur, ifratı zarar vermez, tecâvüz etmez, başkalarının zemmini ve adâvetini iktizâ etmez.İkincisi: Manâ-yı ismiyle muhabbettir. Yâni: Bizzat onları sever. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâmı düşünmeden Hazret-i Ali'nin kahramanlıklarını ve kemâlini; ve Hazret-i Hasan ve Hüseyin'in yüksek faziletlerini düşünür; sever. Hatta Allah'ı bilmese de, Peygamberi tanımasa da yine onları sever. Bu sevmek Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın muhabbetine ve Cenab-ı Hakkın muhabbetine sebebiyyet vermez; hem ifrat olsa, başkaların zemmini ve adâvetini iktiza eder.İşte işâret-i Nebeviyye ile Hazret-i Ali hakkında ziyâde muhabbetlerinden Hazret-i Ebu Bekir-i Sıddık ile Hazret-i Ömer'den teberri ettiklerinden hasârete düşmüşler ve o menfi muhabbet sebeb-i hasarettir. M.)"

Alizarin
Fr. Eskiden kök boyası denilen bitkiden çıkarılırken, şimdi kimya usulleriyle hazırlanan boya maddesi.

Alize
Fr. Tropikal bölge denizlerinde sürekli olarak esen rüzgârın adı.

Alizende
f. Çifteli at.

Alkam
Acı salatalık, hıyar.

Alkame
Acılık, acı tat. Acı hıyar.

Alkol
Fr. Mayalanmış içkilerin damıtılmasıyla elde edilen sıvı madde. Sarhoş edici etkisi vardır. Alkollü içkiler hem beden sağlığına, hem de ruh sağlığına zararlıdır. Dinimizde her türlü alkollü içkinin azı da çoğu da haramdır.

Alkış
Tar: Padişahlarla vezirlerin kadirlerini yükseltmek maksadıyla yapılan merasim hakkında kullanılan bir tabir.

Allaf
Yulaf satan kimse.

Allah
"İnsanı, dünyayı, kâinatı, görülen veya görülemiyen bütün varlıkların yaratıcısı. Allah ezelidir; yani varlığının başlangıcı yoktur, çünki yaratılmamıştır ve varlığı devamlıdır, sonsuzdur. Hiç bir şey yokken o yine vardı. Allah'ın ilmi, kudreti ve iradesi ve diğer sıfatları da sonsuzdur. O herşeyi ve hepimizi her an bilir ve görür. Allah'ı doğru olarak bilmek için ondört sıfatını doğru ve tam anlamıyla bilmek lâzımdır. Allah ismi bu sıfatları da kapsar. Allah'ın müslümanlarca zikredilen 99 ismi vardır. Bu isimler, O'nu doğru olarak bilmemiz, Allah'ı daha iyi anlamamıza yardımcı olur. Allah'a Tanrı demek çok yanlıştır. Allah isminin mânasını ifade eden başka bir kelime hiç bir dilde yoktur. Tanrı sözü müslümanlıktan önceki Türklerin şamanizm denilen batıl dinlerinde güneş ilâhı manasına gelen Tengri sözünün bugünkü dilde aldığı şeklidir.(Bütün Esmâ-i Hüsna'nın ifâde ettiği mânalar ile bütün sıfât-ı kemâliyeye Lâfza-i Celâl olan ""Allah"", bil'iltizam delâlet eder. Sair ism-i haslar yalnız müsemmalarına delâlet eder. Sıfatlara delâletleri yoktur. Çünki: Sıfatlar, müsemmalarına cüz olmadığı gibi aralarında lüzum-u beyyin de yoktur. Bu itibarla ne tazammunen ve ne iltizâmen sıfatlara delâletleri yoktur. Amma Lâfza-i Celâl bil-mutâbakat Zât-ı Akdese delâlet eder. Zât-ı Akdes ile sıfât-ı kemaliyye arasında lüzum-u beyyin olduğundan, sıfatlara da bil-iltizam delâlet der. Ve kezâ Uluhiyet ünvanı Sıfât-ı kemâliyyeyi istilzam etmesi ism-i has olan ""Allah""ın da o sıfâtı istilzam ettiğini istilzam ediyor. Ve kezâ, ""Allah"" kelimesi de, nefiyden sonra sıfatlar ile beraber düşünülür. Binâenaleyh, ""Lâ İlâhe İllallah"" kelâmı, Esmâ-i Hüsnânın adedince kelâmları tazammun ediyor. Bu itibarla, şu Kelime-i Tevhid kelâmı delâlet ettiği sıfatlar itibariyle bir kelâm iken bin kelâm oluyor. M.N.)"

Allahü a'lem bi-s-savab
Allah daha iyi bilir. Allah doğrusunu en iyi bilir.

Allahüalem
Allah bilir.

Allahümme
Allahım!

Allak
Sakızcı.

Allet
Kişinin, avreti üstüne aldığı ikinci avret. * Üvey ana.

Allâm
herşeyi en iyi bilen, Allah.

Allâm-ül guyub
Esma-i Hüsnadandır. Bütün gaybları, geçmişi, geleceği, hazırda olmayanı, dünyadakileri, âhirettekileri ve her şeyi bilen Cenab-ı Hak.

Allâme
Çok büyük alim. Meşhur olmuş büyük mütefekkir. Her ilimde ihtisas sahibi.

Allâme-i küll
Bir şeyin ilmine vâkıf olan. Bir hususda ihtisas sahibi olan.

Allâmülguyûb
dış duyular yoluyla bilinemeyenleri en iyi bilen Allah.

Allüsinasyon
Fr. (Bak: Hallüsinasyon)

Alman
Almanyalı, Cermen.

Almanak
"Fr. Kitab biçiminde bir çeşit takvimdir. Senenin bölümlerinden başka bayram, yıldönümü gibi muayyen günleri gösterir; ayrıca astronomi, meteoroloji, istatistik bilgiler de verir."

Alotropi
Kimya bakımından bir değişiklik olmadığı halde bir cismin ayrı hususiyetler göstermesi hali. Meselâ : Kırmızı ve beyaz fosfor arasında, birleşim farkı yoktur. Buna rağmen renklerinin ayrı oluşu bir alotropi halidir.

Alpaka
Güney Amerika'da yaşayan ve büyüklüğü keçi ile deve arasında olan bir hayvan. * Bu hayvanın kılından mamul bir cins ince yünlü kumaş.

Als
Karıştırmak.

Altays
Düz, berrak, kaypak nesne.

Altbilinç
(Bak: Şuuraltı)

Altın kozak
Padişahlar tarafından yabancı hükümdarlara gönderilen nâme-i hümayunun konulduğu muhafaza.

Altıpatlar
Revolver denilen mükerrer ateşli, altı mermi alan tabanca.

Alu
f. Erik, şeftali. * Tuğla fırını.

Alu-bâlu
f. Vişne.

Alu-gürde
f. Caneriği.

Alu-yu buhara
Türkistan eriği.

Alud
(Alude) f. Karışmış, karışık, mülevves. Bulaşmış.

Alude-dâmân
f. Eteği bulaşık, iffetsiz kadın.

Alude-gân
f. (Alude. C.) Suçlular, kabahatliler. Bulaşıklar, bulaşmışlar.

Alude-gî
f. Dalmış, garkolmuş. Bulaşıklık.

Alufe
(Ulüf. C.) Hayvan yemi.

Aluk
Arzu. * Kendi yavrusundan başka yavruyu emzirmek isteyip yine burnuyla koklayıp emzirmeyen deve. * Devenin otladığı ot. * Süt.

Alus
f. Naz veya kırgınlık sebebiyle göz ucuyla bakmak.

Alusî
f. Nazlanarak göz ucu ile bakan kimse.

Alya
Yüksek yer, yükseklik. * Gökyüzü.

Alyan
Uzun, iri yarı kimse.

Alye
Fakirlik.

Alyuvar
(Bak: Küreyvât-ı hamra)

Alz
(C.: Alzât) Sabırsızlık. * Hastaya ârız olan titremek. * Hafiflik. * Acele

Alâ
"Gr:Arabçada harf-i cerdir. Buna isim diyen de olmuştur. Müteaddit mâna ile kelimenin başına getirilir; manevî istilâ ve tefevvuk bildirmek için ekseriyâ mecrurunu istilaya delâlet eder. Bazan mecrurunun mukabiline müstâli olur. (maa) gibi müsahabet için gelir. (lâm) gibi tâlil için olur. Mücaveze için olur. Harf-i cer olan (min) mânâsına ve zarfiyyet için ve harf-i cer olan (bâ) mânâsına isim olur. ""yukarıda"" manasına gelir. * Üstünde, üzere."

Alâ hide
Tek başına, münferiden, ayrıca.

Alâ-fetretin
Daim olmayarak, fasıla ile.

Alâ-kadr-il-imkan
Olabildiği kadar. İmkânı nisbetinde.

Alâ-kadr-il-istitaa
Elden geldiği kadar, güç yettiği nisbetinde.

Alâ-kadr-it-taka
Güç yettiği kadar.

Alâ-kavlin
Bir kavle göre. Bir rivâyete nazaran.

Alâ-küllihal
İster istemez. Olduğu kadar. Her halde.(Ey insan düşün! Sen alâ küllihal öleceksin. L.)

Alâ-ma-farazallah
Allah'ın farzettiği üzere.

Alâ-mele'in nas
Herkesin önünde. Halkın huzurunda.

Alâ-meratibihim
Rütbesine ve derecesine göre sırasıyla.

Alâ-rağm-i enf-il ye's
Ye'sin burnunu kırmak maksadiyle ve ona tahkir ile.

Alâ-rivayetin
Rivayet edildiği üzere. Söylenenlere bakılırsa.

Alâ-ruus-ileşhad
Aleme karşı. Herkesin gözü önünde. Halkın önünde.

Alâ-tarik-il icmal
Kısaca, icmal yoluyla.

Alâ-tarik-il münavebe
Nöbetleşe, münâvebe yoluyla.

Alâik-i dünyeviye
Dünyevî alâkalar. İnsanı Cenab-ı Hakkın rızasından alıkoyan lüzumsuz işler.

Alâim-i semâ
(Alâim-üs semâ) Al yeşil kuşak. (Bak: Kavs-ı kuzah)

Alâka
İlişik, rabıta, merbutiyet. * Gönül bağlama, sevgi, münasebet, taalluk, irtibat, mâlikiyet. Tasarruf. Müdâhale hakkı. Hisse. * Edb: Bir kelimenin hakiki mânâsından mecâzi mânâsına nakledilmesinin sebebidir. (Temiz ahlâklı, güzel huylu kimselere melek denildiği gibi.)

Alâkabahş
f. İlgi uyandıran. Alâka uyandıran.

Alâkadar
Alâkalı, münâsebetdar.

Alâm-ı elime
Çok acı ve acıklı elemler.

Alâm-ı gurbet
Vatandan ayrı kalma elemleri, gurbet acıları.

Alâmat
(Alâmet. C.) İzler, nişanlar, alâmetler, işâretler.

Alâmet
İz, nişân, işâret.

Alâmet-i fârika
Ayırıcı işaret. Damga.

Alâmet-i gurur
Gurur ve kibiri belli eden alâmet.

Alâniyeten
Herkesin önünde, açıkça, alânen.

Alânî
Açıkta, meydanda, herkesin gözü önünde.

Alçı
Sağlam harç yapmada kullanılan beyaz toz, cibs.

Alîk
Hayvana bir defada verilen yem. * Asılan torba.

Alîk-üd-devâb
Yem torbası.

Alîl
"Hasta. İlletli.(Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alil bir uzvun reçetesi; ittiba-ı Kur'andır. M.)"

Alîm
sonsuz bilgi sahibi Allah.

Alîm-allah
Allah en iyi ve en çok bilendir (meâlinde.)

Alîn
Aleni, açık.

Alüfte
f. Muhabbet ve sevgiden deli gibi. * Alışık, nâmus perdesi yırtık, iffetsiz kadın. Fâhişe.

Alüfte-gân
f. (Alüfte. C.) Nâmus perdesi yırtık kadınlar. Fâhişeler.

Alügde
f. Saldırıcı, şiddetle saldıran.

Alüvyon
Nehirlerin sürükleyerek taşıdığı toprak.

Ama'
Dağbaşlarında olan duman.

Amah
f. Şiş, kabarcık.

Amak
(Maak ve Mauk. C.) Göz pınarları.

Amaka
Derinlik. * Iraklık.

Amalika
Çok eskiden Sina yarımadasında yaşadıkları sanılan ve gariplikleriyle şöhrete erişen bir kavim.

Amame
Sarık. Ammâme. Başa sarılan ve sünnet-i seniyye olan kisve. (Bak: İmâme)

Aman
(Emân) Emniyet. İmdat. Yardım dileği. Afv, ricâ, niyâz. * Sabırsızlıkla hiddet ve infiâl ifâdesi. * Tenbih, sakındırma.

Aman-name
f. Bir şahsa iltimas yapması için, başka bir kimseye hitaben yazılan pusula, yazı.

Amar(e)
f. Hesap. * Araştırma. * Tıb: Karında su toplanma hastalığı.

Amare
(C.: İmâr) Fes gibi başa giyilen nesne.

Amare-gir
f. Hesap işleriyle uğraşan kişi. Muhasebeci.

Amariyye
Deveye konulan mıhfe.

Amas
f. İnsan vücudunda meydana gelen sis ve kabarcık.

Amase
şiddet. * Zulmet.

Amatör
Fr. Bir işi para kazanma maksadıyla değil de, zevk için yapan kimse.

Amay
f. Süsleyen, dolduran mânasına gelir ve kelimelere eklenerek kullanılır.

Amazon
"Milattan önce yaşamış İskitlerin kadın askerlerine verilen isim. Göğüslerini dağlatarak küçükten harbe alıştırılan bu İskit kadınlarının şiddetli muharebeler yaptıkları yazılıdır. * Güney Amerika'da büyük bir nehir adı.(Evet nasıl ki tarihlerde eski zamanlarda ""Amazonlar"" nâmında gayet silâhşör kadınlardan mürekkeb bir tâife-i askeriye olarak harika harpler yaptıkları naklediliyor... Aynen öyle de bu zamanda zındıka dalâleti İslâmiyete karşı muharebesinde nefs-i emmarenin plâniyle şeytan kumandasına verilen fırkalardan en dehşetlisi, yarım çıplak hanımlardır ki; açık bacağı ile dehşetli bıçaklarla ehl-i imâna taarruz edip saldırıyorlar. Nikâh yolunu kapamağa, fuhuşhane yolunu genişlettirmeğe çalışarak çokların nefislerini birden esir edip kalb ve ruhlarını kebâir ile yaralıyorlar. Belki o kalblerden bir kısmını öldürüyorlar. G.R.)"

Ambalaj
Fr. Eşyayı taşınabilir bir hale koymak için sarma veya sandığa yerleştirme işi.

Ambargo
Bir para veya malın kullanılması veya başka bir yere götürülmesi ya da bir geminin bulunduğu limandan ayrılması yasağı.

Amd
Niyet, kasıt, istek, arzu. * Direk koymak.

Amden
Kasten, bile bile. İsteyerek.

Ame
f. Divit, yazı hokkası.

Amed
Sütunlar. * Birşeye devam üzere olma. * Mülâzemet etme.

Ameh
Basiretsizlik. Tahayyür, tereddüt. Doğru ciheti bilmemek.

Amel
İş. Çalışma. Bir emri veya vazifeyi yerine getirme. * Kâr, iş işleme. * Dini bir emri yerine getirme, tatbik etme. İtaat. İbâdet.

Amel-i kalil
Amel-i kesirden az olan hareket. Bir rek'atta bir uzuvla yapılan ve namazdan sayılmayan bir hareket veya ardı ardına yapılan üçten az hareket.

Amel-i kesir
"Namaz içinde ve namazdan sayılmayan ve bir uzuvla ardı ardına yapılan üç hareket veya iki uzuvla yapılan bir hareket; bu hareket namazı bozar."

Amel-i sâlih
"Allah rızâsına uyan hayırlı amel. Günahlardan uzak olan iş, fiil. Maddi veya mânevi hukuk-u ibâdı ifâ etmek.(Bugünlerde Kur'an-ı Hakîm'in nazarında, İmandan sonra en ziyade esas tutulan takvâ ve amel-i sâlih esaslarını düşündüm. Takvâ, menhiyyattan ve günahlardan ictinab etmek ve amel-i sâlih, emir dâiresinde hareket ve hayrat kazanmaktır. Her zaman def-i şer, celb-i nef'a râcih olmakla beraber, bu tahribat ve sefahet ve cazibedâr hevesat zamanında bu takvâ olan, def-i mefasid ve terk-i kebâir üss-ül esas olup, büyük bir rüchaniyyet kesbetmiş. Bu zamanda tahribat ve menfi cereyan dehşetlendiği için, takvâ, bu tahribata karşı en büyük esastır. Farzlarını yapan, kebireleri işlemiyen kurtulur. Böyle kebâir-i azime içinde amel-i sâlihin ihlasla muvaffakiyyeti pek azdır. Hem az bir amel-i sâlih bu ağır şerait içinde çok hükmündedir. Hem takvâ içinde bir nevi amel-i sâlih var. Çünkü, bir haramın terki vacibdir. Bir vacibi işlemek, çok sünnetlere mukabil sevabı var.Takva; böyle zamanlarda, binler günahın tehacümünde bir tek ictinab, az bir amelle, yüzler günah terkinde, yüzer vacib işlenmiş oluyor. Bu ehemmiyetli nokta; niyetiyle, takvâ namıyla ve günahtan kaçınmak kasdıyla menfî ibâdetten gelen ehemmiyetli a'mâl-i sâlihadır... K.)"

Amel-i tâlih
Yaramaz iş, makbul olmayan amel.

Amel-i uhrevî
Âhirete ait amel. (Ey nefis! Az bir ömürde hadsiz bir amel-i uhrevi istersen ve herbir dakika-i ömrünü bir ömür kadar faideli görmek istersen ve âdetini ibadete ve gafletini huzura kalbetmeyi seversen, Sünnet-i Seniyyeye ittiba et. Çünki: Bir muamele-i şer'iyyeye tatbik-i amel ettiğin vakit, bir nevi huzur veriyor. Bir nevi ibadet oluyor. Uhrevi çok meyveler veriyor. Meselâ: Bir şey'i satın aldın. İcab ve kabul-ü şer'iyyeyi tatbik ettiğin dakikada, o âdi alışverişin bir ibadet hükmünü alır. O tahattur-u hükm-ü şer'i, bir tasavvur-u vahiy verir. O dahi,şarii düşünmekle bir teveccüh-ü ilâhi verir. O dahi, bir huzur verir. Demek Sünnet-i Seniyyeye tatbik-i amel etmekle bu fâni ömür, bâki meyveler verecek bir hayat-ı ebediyyeye medar olacak olan faideler elde edilir. S.)

Amele
(Âmil. C.) Âmiller. Amel edenler. * Irgat, işçi.

Amelehu
"""Tarafından yapıldı."" mânâsına gelir ve bir sanat eserinde san'atkârın imzasından önce yazılır."

Amelen
Bilfiil, işleyerek, fiilen, çalışarak.

Ameliyyat
Ameller. işler. * Bir bilginin iş olarak tatbiki. * Tıb: Operatörlük. Cerrahlık.

Amelles
Kuvvetli adam. * Kurt. * Yavuz, çirkin at.

Amellet
Sağlam, muhkem, katı nesne.

Amelmande
f. İş yapmaz hâle gelmiş olan. Muattal. Battal. Çok yaşlı. Sakat veya hasta olup çalışamaz hâle gelmiş olan.

Amelnüvis
f. Kasların çalışmasındaki değişiklikleri işaretleyen âlet.

Amelî
(Ameliyye) Amele mensup ve müteallik olan. Fiil olarak. İşlemek suretiyle. Pratik. Tecrübeli.

Amen
Bir yerde mukim olmak, ikamet etmek.

Amer
(Amr, ömr, imâret) Muammer eylemek. Çok zaman yaşayıp kalmak. Muammer olmak.

Ameysel
Arslan. * Şişman, büyük deve. * Kaftanını yere sürüyerek gezen tembel kimse. * Uzun kuyruklu geyik. * Enli nesne. * Kerim, şerif nesne.

Ameş
Gözü zayıf olan, gözü yaşlanıp durmadan akan.

Ami
Senevî, yıllık. * Avamca. İleri gelenden olmayan. Câhil. Havassa âit olmayan. Avama âit ve müteallik.

Amid
Çok hasta. * Aşk hastası. * Başlıca nokta. * Önder, şef, komutan. Rehber. * Haraç alan kimse.

Amig(e)
f. Karışık. * Hakikat. * Mc: Çiftleşme.

Amih
Şaşkın, şaşırmış, şaşakalmış.

Amihte
f. Karışmış, karışık.

Amihte-gî
f. Karışmış olma.

Amije
f. Şair. * Karışmış, karışık.

Amik
Hicaz vilâyetinde ulu bir ağaç.

Amik(a)
Dibi çok aşağıda, derin. * Mc: İnceden inceye pek ziyade araştırma ve düşünceden sonra anlaşılabilen derin ve ince mes'ele.

Amil
Arzusu, isteği olan.

Amin
Kim. Hususiyetleri ve yapıları bakımından amonyaka benzeyen kimyevi maddelerin cins adı.

Amin alayı
Eskiden çocukların ilk okula başladığı gün yapılan merasim.

Amin-han
(C.: Aminhânân) f. Amin diyen.

Aminen
Emniyet ve huzur içinde, selâmetle, emin olarak. Sağlam olarak.

Amir
Mâmur eden, harâbelikten kurtaran, şenlendiren. * İmâr olunmuş. * Devlete âit, mirî.

Amiral
Emir-ül bahr, Emir-ül-mâ. Bahriye kumandanı, kaptan. Deniz generali.

Amis
Sirkeyle ıslanmış çiğ et.

Amit
(C.: Amâmit) Zarif, çeri, değerli kimse.

Amm
Amca. Babanın kardeşi. * Çok cemaat.

Amma
(Bak: Emmâ)

Ammal
Yapıcılar. * Devleti idare eden adamlar.

Amman
Şam diyârında Belka şehrinin adı.

Ammar
Bayındırlaştıran, imar eden.

Ammat
(Amm. C.) Amcalar.

Amme
$ den müteşekkil suâl cümlesi. Neden, nelerden, neyi?... meâlindedir.

Amme nevalühü
"""Cenâb-ı Hakkın lütuf ve ihsanı herkese veya herşeye şâmildir."" meâlinde."

Ammered
Her şeyin uzunu. * Yaramaz huylu. * Belâ ve meşakkat.

Ammeten
Umumi olarak, herkese ait olarak, genel tarzda.

Ammuriyye
Ankara şehri. Türkiye'nin başkenti.

Ammus
Güçlü ve kuvvetli kişi.

Amnezi
Psk. Hafıza kaybı, erken bunama, ihtiyarlık bunaması, histeri, beynin zedelenmesi gibi hâllerde meydana gelir. Hafıza kaybı kısmî veya umumi (genel) olabilir. Hasta, belli bir olaydan öncekini (retrofrat), yahut sonrakini (anterofrat) hiç hatırlamaz, yahut tamamen hafızasını kaybeder.

Amortisör
Fr. Otomobillerde veya diğer makinelerde sarsıntı, gürültü gibi şeyleri hafifletmeğe yarayan tertibat.

Amper
Fr. Elektrik akımında şiddet birimi.

Ampermetre
Fr. Elektrik akımının şiddetini ölçmeye yarayan âlet.

Ampirizm
Fls. (Deneyci felsefe) Her çeşit bilginin kaynağının duyu organlarının kullanılması sonucu kazanılan tecrübe olduğunu, duyu organlarının kullanılmadan hiçbir bilginin akılda yer alamıyacağını savunan felsefe. Akılcı felsefe gibi bu felsefenin de aşırı iddiasının yanlışlığını, tenkitçi felsefe ve psikoloji göstermiştir. Bilgi için ne sadece tecrübe, ne de düşünme gücü (akıl) yeterlidir.

Ampul
Fr. İçinde elektrik akımı yardımıyla ışık vermeye yarayan bir iletken bulunan, havası boşaltılmış olan cam şişe. * İçinde sıvı ilâç bulunan, ağzı kızdırılarak kapatılmış küçük şişe.

Amr
Eski fetva metinlerinde erkeği temsil etmek için kullanılan umumi isimlerden birisi. (Bak: Zeyd-Amer)

Amr ibn-ül-as (r.a.)
Sahabe olup kumandanlıklarda ve valilikte bulunmuştur. Çok zeki ve belâgatlı bir zât olduğu söylenir. Vefatı (Hi: 43) tür.

Amrus
(C.: Amâris) Kuzu. * Çok yürütmek istediklerinde yürümeyen davar.

Amrut
(C.: Amârit) Hırsız.

Ams
Eskiyip mahvolmak. * Bilirken bilmezlikten gelme.

Amuc
Eğri giden ok.

Amucazade
f. Amca oğlu.

Amud
Dik, dikine. Sütun, direk.

Amud-u nuranî
Nurdan sütun, nurlu sütun.

Amud-ül fecr
Sabah yeri ağarıp uzama.

Amude
f. Dizi, dizilmiş.

Amuden
Dik olarak, dikine. Dik surette.

Amudî
Yukarıdan aşağıya dikey olarak. Direk gibi yukarıdan aşağıya düz ve şakulünde olarak.

Amug
f. Uzun boylu adam. * Ciddiyet, vakar.

Amuhte
f. Öğrenmiş.

Amuhte-gâh
f. Muallimler, öğretmenler.

Amur
(C.: Âmar) Bekâ mânâsına. Ömür. Her kişinin hayât müddeti.

Amus
Karanlık.

Amut
Bir kimsenin peşinden ayıbını söylemek.

Amuz
f. Öğretmek mastarının emir kökü.

Amuzende
f. Talebe, öğrenci. * Muallim, öğretmen. Öğreten.

Amuziş
f. Öğrenme. * Öğretme, tedrisat.

Amuzkâr
(Amuzgâr) f. Muallim. Öğretici.

Amuzkârî
(Amuzgârî) Öğretmenlik, öğreticilik, muallimlik.

Amyant
Kolayca bükülebilen, ateşe dayanıklı liflerden yapılmış bir çeşit asbest.

Amyâ
(Müe.) Kör, a'ma.

Amâim
(İmâme. C.) Sarıklar, imâmeler.

Amâir
(Amâyir) (İmâret. C.) İmâretler. Mâmur etmeler. * Sâlih fakirlerin veya kendisini idare edemiyen veya çalışamıyan talebe-i ulumun, fukarâ-i sâlihînin iâşesinin te'min edilmeleri.

Amâir-i hayriyye
Hayır ve hayrat müesseseleri.

Amîm
Herkese mahsus. Umuma âit. * (C.: Umem) Tam, tamam.

Amîm-ül ihsan
Bağışı, bahşişi, ihsanı bol ve umumi olan.

Amûmet
Amcalık.

Amûr
İki diş arasında olan et.

Amût
f. Yalçın kayalarda ve yüksek yerlerde yapılmış olan kuş yuvası.

Amürg
f. Fayda, menfaat, kâr. * Kader, kıymet. * Zahire, meyve. * Esas, hülâsa, özet. * Bir mikdar.

Amürz
f. Afveden, bağışlayıcı.

Amürzende
f. Bağışlayan, afveden.

Amürzgâr
f. Affeden, bağışlayan. Günahları bağışlayan Allah.

Amürziş
f. Bağışlayış, afvediş.

Amşuş
Üzerinden üzümü alınmış üzüm salkımı.

An
En kısa bir zaman. Lahza. Dem. Cüz'i bir zaman.

An mim amed
f. Tar: İslâmiyeti ve Türkçeyi öğretmek maksadıyla, devşirilerek toplanan ve Türk köylülerine satılan acemi oğlanlardan, müddetini tamamlayarak Rumeli Ağasının tezkeresiyle ulüfeye yazılanların kayıtlarına verilen işaret.

An'ane
"Âdet, örf. * Ağızdan nakledilen söz, haber. * Ist: Bir haberin veya bir hadis-i şerifin ""an filân, an filan"" diye râvileri bildirilmek suretiyle olan nakil. * Silsile. * Müezzin ezân okurken ""teganni"" ederse; ona da ""An'ane"" denir. (Bak: şeâir)(Ehl-i imana hücum eden ehl-i dalâlet - bu asır cemaat zamanı olduğu cihetiyle - cemiyet ve komitecilik mayesiyle bir şahs-ı mânevî ve ruh-u habis olmuş. Müslüman âlemindeki vicdan-ı umumî ve kalb-i küllîyi bozuyor. Ve avamın taklidi olan itikadlarını himaye eden İslâmi perde-i ulviyeyi yırtıyor; ve hayat-ı imaniyeyi yaşatan, an'ane ile gelen hissiyat-ı mütevariseyi yandırıyor. R.N.)"

An'aneli sened
"Hadis nakledenlerin veya bir haberi söyleyenlerin bu haberi kimden kime söylendiğini belli eden ""An filan, an filan"" diyerek şahısların isimleriyle beraber rivâyet ve nakledilen kuvvetli ve şüphe götürmeyen sened. (Suâl : An'aneli senedin fâidesi nedir ki; lüzumsuz yerde, malum bir vâkıada ""an filân, an filân, an filân"" derler? Elcevab: Fâideleri çoktur. Ezcümle bir fâidesi şudur ki: An'ane ile gösteriliyor ki, an'anede dâhil olan mevsuk ve hüccetli ve sâdık ehl-i hadisin, bir nevi icmâını irae eder ve o senette dâhil olan ehl-i tahkikın, bir nevi ittifakını gösterir. Güya o senette, o an'anede dâhil olan herbir imam, herbir allâme; o hadisin hükmünü imza ediyor, sıhhatine dâir mührünü basıyor. M.)"

An'aneviye
An'aneciler. * An'aneden gelen.

An'anevî
An'ane ile alâkalı.

An'anât
(An'ane. C.) Rivayetler. * Gelenekler, an'aneler, âdetler, örfler.

An-asl
Aslında, hakikatında, aslından.

An-be-an
Gittikçe, yavaş yavaş, zaman ilerledikçe.

An-cehlin
Bilmezlikle, bilmeyerek.

An-il iman
İmandan.

An-il-gıyab
Kendisi yokken, gıyabında, arkadan.

An-karib
Yakından, çok zaman geçmeden.

An-karib-iz-zaman
Yakın vakitten.

An-karibin
Yakın vakitlerde.

An-kasdin
Kasd ve niyet üzere, mahsusen.

An-küm
Sizden.

An-küma
İkinizden.

An-kümâ
İkinizden.

An-la şey'in
Bilâ mucib, sebebsiz.

An-nakdin
Nakit para olarak.

An-samim-il kalb
Derûn ve kalbden, riyâdan âri ve hâli olarak. Kalbin samimiyyeti ile.

An-samimin
Kalbden. Riyasızlıkla. Samimiyetle. İçten.

An-ı seyyale
"Gelip geçici az bir an.(Vacib-ül Vücud'a intisabını bilen veya intisabı bilinen herbir mevcud, sırr-ı vahdetle, Vâcib-ül Vücud'a mensub bütün mevcudatla münasebetdar olur. Demek her bir şey, o intisab noktasında hadsiz envar-ı vücuda mazhar olabilir. Firaklar, zevaller, o noktada yoktur. Bir ân-ı seyyâle yaşamak, hadsiz envâr-ı vücuda medardır. Eğer o intisab olmazsa ve bilinmezse, hadsiz firaklara ve zevallere ve ademlere mazhar olur. Çünki o hâlde alâkadar olabileceği herbir mevcuda karşı bir firakı ve bir iftirakı ve bir zevâli vardır. Demek kendi şahsi vücuduna, hadsiz ademler ve firaklar yüklenir. Bir milyon sene vücudda kalsa da, intisabsız - evvelki noktasındaki o intisabdaki - bir an yaşamak kadar olamaz. Onun için ehl-i hakikat demişler ki: ""Bir ân-ı seyyâle vücud-u münevver, milyon sene bir vücud-u ebtere müreccahtır."" Yani: ""Vücud-u Vâcibe nisbet ile bir an vücud, nisbetsiz milyon sene bir vücuda müreccahtır."" Hem bu sır içindir ki, ehl-i tahkik demişler: ""Envâr-ı vücud, Vâcib-ül Vücudu tanımakladır."" Yâni: ""O hâlde kâinat, envar-ı vücud içinde olarak melâike ve ruhaniyat ve zişuurlar ile dolu görünür. Eğer onsuz olsa; adem zulümatları, firak ve zeval elemleri herbir mevcudu ihata eder. Dünya, o adamın nazarında, boş ve hâli bir vahşetgâh suretinde görünür."" M.)"

An-ı vâhid
Aniden, birdenbire, bir an.

Anafor
Denizde akıntının yanında veya altında, onun ters istikametinde olarak akan su. Akıntı mukabili.

Anak
En zarif, en yakışıklı, en güzel.* Çok ferah, çok sürurlu.

Anakat
Muvaffakiyetsizlik. Ümidi boşa çıkma.

Analjezi
yun.Tıb: Acı hissinin kaybı.

Analoji
Mant. Benzetme yoluyla sonuç çıkarma. Bilinmeyen bir durum, bir hadise, bir münasebet ve bir varlık hakkında hüküm vermek için bilinen bir benzeri hakkındaki bilgilerden faydalanılarak muhakeme yürütülmesidir. Bu tarz düşünce çok defa düşüneni yanlış sonuca götürür. Muhtemel olanın muhakkak zannedilmesine sebep olur. Hataya düşmemek için dikkatli olmak gerekir.

Anamalcılık
(Bak: Kapitalizm)

Anane
Bir tek bulut.

Anarşi
"yun. Başıboşluk. Din ve nizam tanımamak. Din ve nizam düşmanlığı. Birden başıboş kalmak. Başta hükümet olmamak. Hükümetinin otoritesi kalmamış olan bir milletin durumu. (Bak: Ye'cüc ve me'cüc)(Bir Müslüman mümkün değil, başka bir dine girip, ya Hiristiyan ve Yahudi, hususan bolşevik gibi olmak... Çünkü; bir İsevi Müslüman olsa, İsâ aleyhisselâmı daha ziyade sever. Bir Musevi Müslüman olsa, Musa aleyhisselâmı daha ziyade sever. Fakat bir Müslüman Muhammed Aleyhissalâtü Vesselam'ın zincirinden çıksa, dinini bıraksa, daha hiçbir dine giremez, anarşist olur; ruhunda kemalâta medar hiçbir hâlet kalmaz. Vicdanı tefessüh eder, hayat-ı içtimaiyyeye bir zehir olur. R.N.)(..Hakiki bir Müslüman, samimi bir mü'min hiçbir zaman anarşiye ve bozgunculuğa tarafdar olmaz. Dinin şiddetle menettiği şey, fitne ve anarşidir. Çünki, anarşi hiçbir hak tanımaz. İnsanlık seciyelerini ve medeniyet eserlerini canavar hayvanlar seciyesine çevirir ki, bunun âhir zamanda ""Ye'cüc ve Me'cüc"" komitesi olduğuna Kur'an-ı Hakim işaret buyurmaktadır. Tr.)(Hem her bir şehir kendi ahalisine geniş bir hânedir. Eğer iman-ı ahiret o büyük aile efradında hükmetmezse, güzel ahlakın esasları olan ihlâs, samimiyet, fazilet, hamiyet, fedakârlık, Rıza-yı İlâhi, sevab-ı uhrevi yerine garaz, menfaat, sahtekârlık, hodgâmlık, tasannu, riyâ, rüşvet, aldatmak gibi haller meydan alır. Zâhiri asayiş ve insaniyet altında anarşistlik ve vahşet manaları hükmeder; o hayat-ı şehriyye zehirlenir. Çocuklar haylazlığa, gençler sarhoşluğa, kaviler zulme, ihtiyarlar ağlamaya başlarlar. Ş.)"

Anarşist
Anarşi taraftarı. Anarşi ve karışıklık çıkaran.

Anarşizm
Anarşiyi istiyen tahribci bir nazariye. Anarşistlik. İnsanın insan tarafından idaresi esasına dayanan her türlü devlet, hukuk düzenlerinin adaletsiz, haksız ve zulüm olduğunu iddia eden ve devletsiz, kanunsuz, her insanın kendi başına buyruk yaşıyacağı bir düzensizlik istiyenlerin görüşü.

Anat
(An. C.) Anlar, zamanlar.

Anatomi
Canlıların yapısını ve bu yapıyı meydana getiren uzuvları inceleyen ilim dalı. Tıbtaki önemi çok büyüktür.

Anayasa
(Bak: Teşkilât-ı esâsiye)

Anaz
Bir büyük kuşun adı.

Anber
Güzel koku. Adabalığı ve kaşalot denilen büyük balıkların barsaklarında teşekkül eden güzel kokulu madde. * Derisinden kalkan yapılan bir balık.

Anber-bar
f. Güzel kokulu. Anber kokulu.

Anber-efşan
f. Anber saçan.

Anber-nisar
f. Güzel koku yayan. Anber kokulu.

Anber-sirişt
f. Anber gibi güzel kokulu.

Anber-ter
f. Güzellerin zülüfleri ve benleri. * Mc: Geceleyin.

Anbera
İğde yemişi.

Anberî(n)
Güzel kokulu. Anber kokulu.

Anbes
(C: Anâbis) Arslan.

Anca
f. Orası, ora, orada.

Ancec
(C: Anâcic) Büyük nesne. * Fesliğen adı verilen çiçek.

Ancehaniye
Kibir, azamet.

Ancehiyye
Bilmezlik. Büyüklük. Ululuk.

Ancere
Dudak uzatmak.

Anded
Ayrılık, firak.

Andel(e)
Yaşı büyük deve. * Uzun, tavil. * Avazla çağırmak.

Andelib
Bülbül. Seher kuşu. * Mc: Hz. Resul-u Ekrem'in (A.S.M.) bir ismi.

Andelibân
f. Andelibler, bülbüller.

Andem
Tıb: Kanı durdurmak için kullanılan bir çeşit reçine.

Andezit
Yanardağ lâvlarının soğumuş kalıntısı.

Aneban
Erkek geyik.

Aned
Cânib ve nâhiyeler.

Anede
Çok inatçılar. Muannidler.

Anef
Kabalık (inceliğin zıddıdır).

Anem
Bir ağaç cinsi ki, kızıl yumuşak budakları olur.

Anen
Arız olmak.

Anen fe anen
Zamanla, gittikçe, devamlı.

Anese
Ünsiyet etmek. Karşılıklı görüşmek, arkadaş olmak, yakınlık göstermek. (Vahşetin zıddı)

Anestezi
yun.Tıb: Bütün vücutta veya vücudun bir kısmında hislerin az veya çok miktarda kaybı.

Anet
Günah. Zinâ . * Helâk. * Fesâd. * Meşakkat. * Kalb darlığı. * Hata. Galat. * Tıb: Kırılan bir kemiğin sarıldıktan sonra tekrar kırılması.

Aneze
Ucu demirli uzun ağaç, (ki asâdan uzun, süngüden kısa olur.)

Aneşneş
Uzun boylu.

Anfe
Dudak altında biten kıllar.

Angarya
yun. Ücretsiz olan iş. Meccanen görülen iş. Baştan savma görülen iş. (Bak: Suhre)

Anglikan
ingiliz kilisesi.

Anglosakson
Büyük Britanya'da yerleşen Germen ırkından aşiretlerin adı. * Ana dili İngilizce olan şahıs.

Angâh
(Angeh) f. O vakit. Ondan sonra.

Anha minha
Şundan bundan, şöyle böyle ederek, şu bu, öteberi.

Anhü (anhâ)
Ondan. (İşaret zamiri).

Anhüm
Onlardan (mânasına işaret zamiri).

Anhümâ
Her ikisinden.

Ani
(C: Anat-Unât) Mütevazi, alçak gönüllü. * Köle * Meşgul. * Iztırab çeken. Muztarib. * İşçi. * Müfettiş. * Tahsildar. (Müennesi: Aniye)

Anif
Sert, kaba.

Anik
Çok nesne. * Devenin ancak dizini çekip yürüyebildiği kumlu yer.

Animizm
Sosy: Ruhları İlâh sayan batıl bir din. Ruhlar cisimler gibi Allah'ın mahlukudur. Onun emirlerine tâbidir.

Anin
f. Yağ çıkarmağa mahsus olan yayık.

Anis
Şişman ve iri deve. * İhtiyar bekâr. * İhtiyar kız.

Anise
Cana yakın kız veya kadın.

Aniye
Son derece kızgın su.

Aniz
Iztırablı, muztarib.

Ank
Kapı, bâb. * Güzel, hoş, gökçek olmak.

Anka
İsmi olup cismi bilinmeyen bir kuş. Çok büyük olduğu anlatılır. Zümrüd-ü Anka ve Simurg gibi isimlerle de anılır. * Uzun boyunlu kadın. * Arabdan bir kimsenin lakabı. * Zahmet, meşakkat.

Anka-meşrebane
Anka meşrebi halinde, kanaat sahibi. Eski edebiyatta kanaat sahiplerine kinaye olarak söylenir.

Anka-yı mağrib
Zümrüd-ü Anka kuşu.

Ankas
Erkek tilki yavrusu.

Anke
Sağlam olan nesne. * Ahmak.

Ankeb
Erkek örümcek.

Ankebet
(C.: Anâkıb) Dişi örümcek.

Ankebut
Örümcek.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın Ebubekir-i Sıddık (R.A.) ile küffarın tazyikinden kurtulmak için tahassun ettikleri Gar-ı Hira'nın kapısında iki nöbetçi gibi, iki güvercinin gelip beklemeleri ve örümcek dahi perdedar gibi harika bir tarzda kalın bir ağla mağara kapısını örtmesidir ki: Örümcek zayıf ağı ile rüesa-yı Kureyş'e galebe etmiştir. Ayet diyor ki: En zaif bir hayvana mağlup olacaklarını o müşrikler faraza bilseler, bu cinayete ve bu suikaste teşebbüs etmiyeceklerdi... R.N.) (Bak: Beyt-i Ankebut)

Ankebut suresi
Kur'an-ı Kerimin yirmidokuzuncu suresidir. Mekkidir. (Allahtan başkasına güvenenlerin, dünyayı avlamak için kurdukları teşkilâtını bir örümcek ağına benzeten, örümcek meseli zikrolunan bir suredir.)

Ankebutiye
Örümcekler.

Ankur
Her nesnenin aslı.

Ankût
Örümcek. Evcil, al kumru.

Annab
Üzümcü.

Anofel
yun. Sıtma mikrobunu taşıyan ve aşılayan sivrisinek.

Anonim
yun. Yapıcısının adı belirtilmeyen eser. * Sermayesi hisselere bölünerek, her ortağın mes'uliyet ve salâhiyeti sermayedeki hissesiyle orantılı bulunan ortaklık, şirket.

Anormal
Normal olmayan. İfrat veya tefrit hali.

Anot
yun. Pozitif elektrot. Bir elektrolitte, elektrik akımının içeri girdiği iletken uç.

Ans
Sağlam, kuvvetli deve. * Yemen tâifesinden bir kabile. * Kız bâliğa olduktan sonra, ailesinin evinde çok durması.

Ansar
(Bak: Ensar)

Ansiklopedi
yun. Bir sahadaki bilgileri veya bütün bilgileri sistemli veya alfabetik bir şekilde sıralayan eser.

Anter
(C: Anâtir) Gök sinek.

Antika
yun. Kıymetli san'at eseri. Eski zamandan kalma eser.

Antikor
Fr. Vücuda giren hastalık mikroplarını zararsız kılmak için organizmanın bir kanun-u İlahî ile çıkardığı madde.

Antranik
Ermeni örgütünün liderlerinden biri.

Antropoloji
yun. İnsan dediğimiz varlığı inceleyen ilim. İnsan biyolojik özellikleri açısından incelendiğinde biyolojik antropoloji, cemiyet halinde yaşıyan bir varlık olması açısından incelendiğinde sosyal antropoloji veya kültür antropolojisi, insanın mahiyeti, diğer varlıklardan farkı, hayatının mânası, dünyadaki yeri açısından incelendiğinde felsefi antropoloji adlarını alır. Allah insanın önce bedenini yaratmış, sonra ona ruh vermiştir. Hiçbir varlığa vermediği kabiliyetler vermiştir. Allahı tanıdığı ve ona bağlandığı zaman Allahın muhatabı, yeryüzünün halifesi ve efendisi olur. Allahı tanımadığı ve kendi keyfine tâbi olduğu zaman hayvanlardan aşağı bir mahluk olur. Dünya hayatı, iyi ile kötülerin denendiği bir imtihan yeridir. İnsan ebed için yaratılmıştır. Ölüm ebedi hayata bir yolculuk, bir terhistir. Mezar, ya Cennete giden yolun kapısı veya Cehenneme giden yolun giriş yeridir.

Antropomorfizm
"Sosy. İnsan şeklinde putlara inanma ve tapma esasına dayanan batıl bir din. Allah'ı insan vasıflarıyla tasavvur eden dinî inançlar da antropomorfizm'in başka kılıkta görünüşleridir. Meselâ aslı bozulmuş Musevilik ve Hıristiyanlıkta Allahın insan şeklinde düşünülmesi antropomorfizm denilen putperestliğe bir geri dönüştür. İslâm dini Allah'ın varlığı, sıfatları ve fiilleriyle eşsiz ve benzersiz olduğunu bildirmekle, en üstün ve mükemmel din olmak şerefine hak kazanmıştır. İslâmın ""Görmek, işitmek, konuşmak"" gibi insani vasıfları Allaha atfettiğini, ve bu sebeple antropomorfik dinler arasında yer aldığını iddia edenler ya bilgisiz ya da kasıtlı kimselerdir. Çünkü İslâm, Allahın ""Görmek, işitmek, konuşmak"" fiilinde insanın muhtaç olduğu organ ve şartlara muhtaç olmadığını bilhassa belirtir ve insan fiili ile hiçbir surette benzerliği bulunmadığını açıklar. İslâm en cahil insandan en âlim insana kadar herkese hitap eden bir din olduğu için, basit ve kaba düşünenlere, hareketlerinin Allah'dan gizli kalmayacağını anlatmak için Allah'ın, putperestlerin ilahları gibi konuşmaz, görmez, işitmez diye düşünmemelerini, Allah'ın her hal ve hareketlerinden haberdar olduğunu anlatmaktadır."

Antût
Çöl ortasındaki küçük dağ ve tepe.

Anve
Kuvvet, cebr, zorakilik, zorlama, zor.

Anvet
Kahretmek. * Galip olmak.

Anye
Güçlük, engel, zorluk, meşakkat.

Anzar
(Bak: Enzar)

Anâ'
Zahmet, meşakkat, güçlük, zorluk.

Anâbil
Kaba nesne.

Anâdil
(Andelib. C.) Bülbüller.

Anâfet
Kabalık, sertlik.

Anâk
(C.: Ânuk) Dişi keçi yavrusu. * Zahmet, meşakkat. * Karakulak dedikleri hayvan.

Anâkib
(Ankebut. C.) Örümcekler.

Anân
Bulutlar. * Gökyüzü, semâ.

Anâsır
(Unsur. C.) Unsurlar. Bir şeyin meydana gelmesine sebeb olan temel esaslar. Elementler.

Anâsır-ı erbaa
Dört unsur: Toprak, hava, su, nur (veya ateş).

Anâsır-ı hisabiyye
Mat : Bir hesabı yapmak için gerekli olan mâlûmatlar.

Anâsır-ı külliye
Külli ve dünyanın her tarafından yayılmış bulunan unsurlar.

Anîd
(İnad. dan) Çok inadçı. * Daima suyu akıp iyileşmeyen yara. (Bak: Anud)

Anîde
Kabile, ehl-i beyt.

Anûd
Muannid. Çok inatçı.

Anûn
İsyankâr, kavgacı. * Davarların önünde yürüyen davar.

Anşet
(C: Anâşit) Yaramaz. * Uzun.

Aposteriori
Fels: Tecrübe sonunda meydana gelen bilgi ve düşünceyi anlatmak için kullanılan bir sıfat. Meselâ ateşin yakıcı olduğunu denedikten sonra anlarız. Bu bilgi, aposteriori bir bilgidir.

Apriori
"fels. Tecrübeden önce insan aklında varlığı kabul edilen bilgi ve düşünceyi anlatmak için kullanılan bir sıfat. Meselâ: ""Her sayı kendine eşittir"" hakikatı hiçbir deneye baş vurmadan bilinen bir apriori bilgidir."

Apsis
Fr. Yönlü bir eksen üzerinde bulunan bir noktanın, başlangıç noktasına olan uzaklığının cebirsel değeri. * Bir noktanın, fezadaki yerini tesbite yarıyan ana çizgilerden yatay olanı.

Apulet (apolet)
Fr. Askerlerin, sınıf ve rütbelerine göre sırma, ipek veya yünden omuzlarına taktıkları saçak.

Ar'ar
Arap diyârında bir yerin adı. * Bir oyun çeşidi.

Ar'are
Dağ başı. İki burun deliğinin arası. * Servi ağacı. Çocuk oyunundan bir oyun.

Arab
Ceziret-ül Arab, Şam, Hicaz, Irak, Yemen, Mısır ve Afrika'nın şimâlinde yaşayan geniş bir kavmin adı.

Arabe
(Arben) Yemek yeme.

Arabesk
Süslemede kullanılan bir çeşit tezyinat.

Arabistan
f. Arap ülkesi. Arapların yaşadığı ülke.

Arabiyyat
(Arabiyyet. C.) Arapçaya dâir ilimler, kitab veya fikirler. Arap edebiyatı.

Arabiyyet
Arapça ile ilgili olan (İlim, fikir veya kitap). Arap edebiyatı.

Arabî
Arabça, Arab dili. Arab kavmine mensub.

Arabîye
Arapça.

Arabîyyülibare
Arapça söz, ibare, metin.

Arac
f. Dirsek.

Aradîn
(Bak: Eradîn)

Arafat
Mekkenin 16 kilometre doğusunda Hacıların arefe günü toplandıkları tepe ve bunun eteğindeki ova. Tepenin diğer bir adı Cebel-ür Rahme (Rahmet dağı)dır. Adem (A.S.) ile Havva anamız Cennet'ten çıkarıldıktan sonra burada bir araya geldiler. İbrahim Peygamber (A.S.) Cebrail ile burada konuştu. Hz. Muhammed (ASM) yüzbin insana hitab eden veda hutbesini burada okudu. İnsan haklarını 14 asır önce burada dünyaya ilan etti.

Arafet
(C: Avârif) Atâ, ihsan, hediye.

Arahim
Büyük olan şey. * Bir cins beyaz büyük mantar.

Arais
(Arûs. C.) Gelinler. * Güneşler. * Gökler.

Araiz
(Ariza. C.) Arz olunan meseleler. Küçükten büyüğe yazılan yazılar.

Arak
Kalabalık, izdiham.

Arak-dar
f. Terli.

Arak-çin
Kavuğun altına giyilen takke.

Arakiyye
Yünden yapılan bir cins külâhtır ki, bilhassa dervişler kullanırlar.

Arakk
Çok ince. En ince. Ziyâde rakik olan.

Araknak
f. Terlemiş, terden ıslanmış, ter içinde kalmış.

Arakriz
f. Terliyen, ter döken.

Arakî
Terle ilgili, tere mensub.

Aramram
(Aremrem) Asker çokluğu. * Şiddetli hâl ve iş.

Aran
f. Dirsek.

Aranik
Su kuşlarından boynu uzun bir kuş.

Arare
(C: Arâr) İyi kokulu bir ot. * Şiddet * Kötü ahlâk. * Evin avlusu, ev içi. * Soğuk şiddetli olmak.

Ararot
Ufak çocuklara yedirilen besleyici bir cins nişasta ki, Amerika'da hasıl olan bir kökten çıkarılır.

Aras
Yorgunluk, bitkinlik. * Hayranlık.

Arasat
(Aresât) Mahşer yeri. Haşir ve neşir meydanı.

Araste
f. Bezenmiş süslenmiş. * Çarşının bir esnafa mahsus kısmı. * Vaktiyle ordu çarşısı, ordugâhta kurulan seyyar çarşı.

Araste-gî
f. Süslülük, bezenmişlik, ârâstelik.

Arat
Bölge, mıntıka. * Avlu.

Arayende
f. Düzen verici, süsleyici.

Arayiş
f. Süs, zinet. * Süsleme.

Arayî
f. Süsleyicilik.

Araz
İşâret, alâmet. * Tesâdüf, rast gelme. * Kaza. Felâket. Zâtî olmayan hâl ve keyfiyet. * Fls. Herhangi bir cevherin varlığı için zaruri olmayan vasıf. Meselâ: Şekerin beyaz rengi şekerin varlığı için zaruri değildir.

Arazan
Rastgele, tesadüfen, tevafukan.

Arazet
Genişlik.

Arazi-i mevât
Huk: Hiç kimse tarafından kullanılmayan ve halka verilmeyen, meskun mahallerden biraz uzakta bulunan taşlık ve kıraç arazi.* İşlenmemiş toprak.

Araziş
f. Hayır ve iyilik yapma. * Tasaddukta bulunmak.

Arazî
Araza âit ve mensub. Araza dâir ve ilgili.

Arbede
Cidal, kavga, patırtı.

Arbede-cû
Patırtıcı, gürültücü, kavgacı.

Arbede-cûyâne
f. Kavga çıkartmağa yeltenerek.

Arbede-sâzî
f. Gürültücülük, kavgacılık.

Arc
Mekke ile Medine arasında bir mevzi. * Deve sürücüsü.

Arca
(Müz: Arec) Topal ve aksak kişi. * Sırtlan.

Arcele
Sürü, hayvan topluluğu. * Yayalar cemaati. * At sürüsü.

Ard
f. Buğday ve diğer tahıllardan öğütülen un. * Buğdayı değirmen taşına akıtan oluk.

Ard-biz
f. Elek, un eleği. * Elekle un eleyen kişi.

Arda
Çıkrıkçı kalemi.

Ardhale
f. Bulamaç adı verilen yemek.

Ardin
f. Deneme, imtihan, tecrübe.

Ardiyye
Ticaret eşyasının saklandığı yer. * Böyle bir yerde saklanan eşya için ödenen ücret.

Ardtûle
f. Bulamaç denilen yemek.

Are
Borç olarak alınan veya verilen şey.

Areb
Şehir ehli olanlar. * Mide fesâdı.

Arec
Topallık, aksaklık.

Arecan
Aksak ve topal kişinin yürümesi.

Arefe
Mekkede hacıların arefe günü toplandıkları tepe.

Arekiyye
Zinâkâr kadın.

Arekrek
Aceleci, acul. * Kuvvetli büyük deve.

Aremet
Savurmak için dövülüp toplanmış harman.

Aremide
f. İstirahat eden, dinlenen. Rahat kişi.

Aremrem
Kalabalık ordu, çok fazla asker.

Aren
Davar ayağında olan kuru kemre. * Yarık. * Bir nesne yumuşak olmak.

Arenc
f. Dirsek. * Gidiş, tarz, usül, metod.

Arende
f. Birşey getiren kimse.

Areng
f. Dirsek. * Dert, keder. * Hile, dubârâ. * Tarz, tavır, üslüb. * Vali, hakim. * Zannolunur ki, galiba, öyledir, benzer gibi bir yakınlık ve benzerlik ifâde eder.

Areometre
yun. Sıvıların yoğunluk derecesini ölçmeye yarayan âlet. Arşimet'in keşfettiği kanuna istinad edilerek yapılan bu alet, içi boş cam bir silindir ile bunun üst kısmındaki dereceli bir çubuktan ibarettir.

Ares
Hayranlık.

Areste
f. Süslenmiş, bezenmiş.

Aret
f. Dirsek.

Arf
(C: A'râf) Rüzgâr. * El ayasında çıkan çıban.

Arfa
(Müz: A'raf) Yeleli. * Sırtlan.

Argo
Fr. Bir meslek veya topluluk sınıfı arasında kullanılan özel söz. * Mc: Serserilerin ve külhanbeylerin kullandığı söz veya deyim.

Argon
yun. Kim: A sembolü ile gösterilen renksiz, kokusuz ve tatsız bir gaz. Havada % 1 nisbetinde bulunur.

Ariflerin mezakları
Ariflerin zevkaldığı yer ve hususlar.

Arig
f. Kırılma, gücenme. * Kıskançlık, kin, nefret, adavet, düşmanlık.

Arik
Asil haseb ve neseb ehli olan.

Arin
Arslanın yerleşip yataklandığı yer. * Ağaçlar. * Et.

Arir
Garip.

Aris
Gerdek. Hacle.

Aristatalis
Yunan feylesofu Aristo.

Aristo
"(Doğum : M.Ö. 384) Yunan filozoflarından olup Eflatun'un talebesidir. Mantık, ahlâk, siyaset, iktisad, felsefe kitapları vardır. Ruhun bakiliğine inanırdı. Tecrübeden ziyâde akla fazla kıymet verdiğinden çok yanılmıştır. (Silsile-i felsefenin en mükemmel fertleri ve o silsilenin dâhileri olan Eflatun ve Aristo, İbn-i Sina ve Fârâbi gibi adamlar ""İnsaniyetin gayet-ül gayâtı : (Teşebbüh-ü Bil-vâcib) dir. Yâni Vacib-ül Vücud'a benzemektir."" deyip fir'avunane bir hüküm vermişler ve enaniyeti kamçılayıp şirk derelerinde serbest koşturarak, esbabperest, sanemperest, tabiatperest, nücumperest gibi çok enva-i şirk taifelerine meydan açmışlar. İnsaniyetin esasında münderic olan acz ve zaaf, fakr ve ihtiyaç, naks ve kusur kapılarını kapayıp, ubudiyetin yolunu seddetmişler. Tabiata saplanıp, şirkten tamamen çıkamayıp, şükrün geniş kapısını bulamamışlar...Nübüvvet ise: Gaye-i insaniyet ve vazife-i beşeriyet, ahlâk-ı İlâhiyye ile ve secaya-yı hasene ile tahalluk etmekle beraber, aczini bilip kudret-i İlâhiyyeye iltica, zaafını görüp kuvvet-i İlâhiyyeye istinad, fakrını görüp rahmet-i İlâhiyyeye itimad, ihtiyacını görüp gına-yı İlahiyyeden istimdad, kusurunu görüp afv-ı İlahiyyeye istiğfar, naksını görüp kemâl-i İlahiyyeye tesbihhan olmaktır diye, ubudiyetkârane hükmetmişler.İşte diyanete itâat etmiyen felsefenin böyle yolu şaşırdığı içindir ki; ene, kendi dizginini eline almış, dalâletin herbir nev'ine koşmuş. İşte şu vecihteki ene'nin başı üstünde bir şecere-i zakkum neşvünema bulup, âlem-i insaniyetin yarısından fazlasını kaplamış. S.)"

Aristokrasi
yun. Âlimlerin ve cemiyette en iyilerin iktidarına dayanan hükümet şekli. Tarihte soylu, imtiyazlı, toprak sahibi, zenginlerin hâkimiyetine dayanan hükümet şekli. Bu şekli ile oligarşi veya plütokrasi adıyla da anılmaktadır. İmtiyazlı azınlığın, çoğunluğu idare etmesidir.

Aristokrat
yun. Sınıf farkını kabul eden ülkelerde asil sayılan kimse. Asilzâde sınıfından olan.

Ariye
(Ariyet) Geri verilmek üzere alınan, iğreti. Bir kimsenin geri almak üzere, karşılıksız olarak başkasının faydalanmasına terk ettiği mal. Kullanılmak üzere alınan emanet mal.

Ariyeten
İğreti olarak, emâneten mânasında kullanılır.

Ariyy
(C: Erâri) Davar bağlanan yer ve ip.

Ariyyet
Ödünç verip almak.

Ariz
Enli, geniş.

Ariz ve amik
Enine ve boyuna, genişliğine ve derinliğine, tafsilâtlı şekilde.

Ariza
Büyük bir kimseye hürmetle yazılan veya verilen şey, istirhamnâme, hediye.

Arize
Sâbit olmak. * Kuvvetli ve muhkem olmak. Bahil olmak.

Ariş
f. Anlam, mânâ, kavram, mefhum.

Arişî
f. Manevî. Mânâ ile ilgili.

Ark
Ulaşmak.

Arka
Çadıra diktikleri direk. * Duvar içinde kerpiç ve taş arasına konulan ağaç.

Arkan
Terleme.

Arkeoloji
(Bak: Atikiyyat)

Arkes
Cem'etmek, toplamak.

Arkub
Ökçe siniri. * Yalan ve kötü söz.

Arkî
Balık avcısı.

Arm
(Arem) İnatçılık, muannitlik. * Kafa tutma.

Armador
İtl. Direk, seren, ip ve yelken gibi şeylerle gemiyi donatan usta.

Arman
f. Hasret, özleyiş, özleme. * Nedâmet, pişman olma. * Eseflenme, teessüf. * Sıkıntı, rahatsızlık, zahmet.

Armanî
f. Müteessif, kederli, üzüntülü. Pişman, nâdim.

Armatür
Lât. Fiz: Kuvvet akımını toplu bir hale koymak için mıknatısın kutupları arasına yerleştirilen demir parçası. * Kondansatördeki iki iletken yüzeyden her biri.

Armaz
Kurbağa yosunu.

Armâ'
Alaca yılan.

Arnavut
(Rumca ve Arnavutçadan) Balkan yarımadasının batı tarafında oturan bir kavimdir. Osmanlı devrinde, Kosova, İşkodra, Manastır, Yanya vilâyetleridir. Şimdi müstakil bir devlet olup, Türkçede Arnavutluk şeklinde söylenir.

Arr
Uyuz hastalığı.

Arra'
Sıtma tutmak, titremek.

Arrade
(C: Arrâdât) Küçük bir çeşit mancınık ki, hareket eden tekerlek üzerine konurdu. * Dişi çekirge.

Arraf
Falcı, kâhin, müneccim. * Hekim. * Göçebe Arab aşiretlerinin örfe vâkıf umumi bilgileri. (Müe: Arrâfe)

Arras
Gürleyen, şimşek çakan. * şimşekli.

Arre
Câriye. * Uyuz hastalığı.

Ars
İki duvar arasında olan duvar.

Arsa
(C: Arasât) Bina yapılacak boş arazi parçası. Üzerindeki binası yıkılmış veya yapıya tahsis olunmuş yer.

Arsa-i kâr-zâr
Muharebe alanı, savaş meydanı.

Arsa-i âlem
Alem arsası, dünya meydanı.

Arsat
Semer ağaçlarına çakılan ağaç mıh.

Artal
Akranlarından ve benzerlerinden çok daha iri yapılı olan.

Artebe
Burun ucu.

Artel
Yoğun, büyük nesne.

Arten
Bir ot cinsidir ki, debbağlar onunla gön ve sahtiyan dibâgat ederler.

Arteziyen
Fr. Burgu gibi bir âletle açılıp su fışkırtılan kuyu.

Artı
Mat: (+) ile gösterilen toplama işaretinin adıdır.

Arub
(C: Urub) Erkeğini seven kadın.

Arube
Fasih, hatasız arabca konuşmak. Bu kelimenin mastarları: Araben, arâbeten, uruben, urubiyyeten diye de okunur. * Cuma günü.

Aruf
Uzun zaman ıztırab, elem çeken.

Arug
f. Geğirme.

Arugde
f. Öfkeli, kızgın.

Arun
f. İyi vasıflarla meşhur olmuş, güzel huylular.

Arus
Süslenmiş gelin, güveyi. * Güneş. Gök. * Kim: Kükürt.

Arus-i cihân
Dünya.

Arus-i felek
Güneş.

Arus-ül kur'ân
(Bak: Rahmân)

Arusan
(Arüs. C.) f. Gelinler, yeni evlenmiş kızlar.

Arusan-ı huld
Cennet hurileri.

Arusane
f. Geline yakışır şekilde.

Arusek
f. Küçük gelin. * Yeşil ve pembe dalgalı sedef.

Arusân-ı bâğ
Tarla çiçekleri.

Aruz
Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere etrafındaki nahiye ve köyler. * Edb: Şiirin ahenk ölçülerinden, nazmın vezinlerinden bahseden ilim. Arap, Fars, Türk şiirinde kullanılan vezin ki, hecelerin uzunluk (kapalılık) ve kısalık (açıklık) değerlerine dayanır. * Bir beytin birinci mısraının son kısmı. * Çadırın ortasına dikilen ve ona destek olan kazık. * Tas: Süluk edenlerin karşısına çıkan çok şeyler, birisine ârız olan iş ve ihtiyaç. * Yan taraf. * Yanak. * Yol. * Usûl.

Aruz kalıpları
(Bak: Bahr)

Arv
Sıtma ve diğer ateşli hastalıklarda gelen ilk titreme. * İş için birinin yanına varma. * Yemişsiz bir çeşit ağaç.

Arvana
Boz dişi deve.

Arvend
f. şan, şeref, ululuk, yücelik, azamet.

Arz
Bir büyüğe bir şeyi hürmetle vermek. Bir işi büyüğüne hürmetle anlatmak. İzâh etmek. Takdim etmek. Bir kimseye bir şeyi izhar etmek. * Kıymetli bir şeyi diğer bir şeyle değiştirmek. * Bir şeyin birden, âniden meydana gelmesi. * Altın ve paradan gayrı mal, metâ. Bir şeyin uzunluk mukabili olan genişliği. * Bir muamelede aldanmak. * Sağlam insanın hemen ölmesi. * Delirmek. * Coğ: Bir yerin yeryüzünde hatt-ı istivâdan (ekvatordan) olan uzaklığı. * Koz: Bir yıldızın mıntıkatulbürucdan olan uzaklığı.

Arz-gah
f. Bir şey arzetmek için toplanma yeri.

Arz-hane
f. İstanbuldaki Topkapı sarayında bulunan Hırka-i Şerif odasının dışında kalan aralık oda.

Arz-ı a'şâriye
Öşür (onda bir vergi) veren memleket.

Arz-ı belde
Ast: Herhangi bir bölgenin üstünden geçen arz dairesi.

Arz-ı belde ta'yini
Ast: Herhangi bir bölgede kutup yıldızı veya diğer yıldızlarla astronomik hesaplar yapmak suretiyle o yerin arzını tayin etmek.

Arz-ı cemâl
f. Güzelliğini göstermek. Arz-ı didar da denir.

Arz-ı cenubî
Cenub arzı. (Güney enlemi).

Arz-ı endâm
Boy-pos gösterme.

Arz-ı harac
Harac veya vergi veren memleket.

Arz-ı hâcet
İhtiyacını, muhtaç olduğunu bildirmek.

Arz-ı hâl
Halini arzetme. İstida. Arzuhal.

Arz-ı hüner
Hüner gösterme, marifet izhar etme.

Arz-ı hürmet
Hürmetini bildirme. Saygısını gösterme.

Arz-ı iftikar
Hacatını arzetme, ihtiyaçlarını meydana koyma.

Arz-ı kudret
Kudret gösterme.

Arz-ı mahzar
Bir işin yapılması için, yüksek bir mevkiye halk tarafından topluca verilen dilekçe.

Arz-ı minnet
Minnet gösterme.

Arz-ı mukaddes
"Kudsi, mübarek yer. Eski peygamberlerin çok eseri bulunan Kudüs, Filistin. (Arz-ı mukaddes: Temiz yer (arz-ı mutahher) ve mübarek yer demektir ki, Beyt-i Makdis'in bulunduğu yerdir. Vaktiyle birçok enbiyanın makarrı olduğundan böyle tesmiye olunmuştur. Bir rivayete göre İbrahim (A.S.) Lübnan Dağına çıktığı zaman, Allah Teâlâ: ""Bak, gözün nereye kadar yetişirse orası mukaddestir ve zürriyetine mirastır."" buyurmuştur. Bunun tâyin ve tahdidinde tur yani cebel ve havalisi denilmiş. Dimeşk, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmı denilmiş, Arz-ı Şam da denilmiştir. Hz. Musa, Mısır'dan çıktıktan sonra Şamda iskân vadedildiği ve Beni İsrâil'in buna Arz-ı Mevaid dedikleri de söylenmiştir. E.T.)"

Arz-ı nefs
Hizmette ve fedakârlıkta nefsini ve kendini ileri sürme.

Arz-ı rum
(Erzurum) Rum memleketi. Şimdiki Anadolu. Anadolunun şarkındaki bir vilâyet adı.

Arz-ı tâzimât
Karşısındakine büyük bir hürmetle takınılan tavır ve hareket.

Arza
şiddet. * Kuvvet.

Arzan
Enine, genişliğine.

Arzanî
Enine, genişliğine olarak.

Arziyat
Jeoloji. Dünyanın yaradılışı ile tarih boyunca değişen vaziyetlerini tetkik eden ilim.

Arziz
f. Kurşun, kalay.

Arzu
Meşhur halk hikâyelerinden olan Arzu ile Kamber hikâyesinin kadın kahramanı.

Arzu-dâr
f. Hevesli, talebli, istekli, arzulu.

Arzu-keş
Yürekten isteyen, isteyici.

Arzu-mend
İstekli.

Arzu-mendî
f. Taleb, istek, arzu, heves.

Arzu-yu beka
Ebedilik arzusu.

Arzu-yu hilâf
Muhalefet etme, karşı koyma arzusu.

Arzu-şikesten
f. Arzunun olamaması, yerine gelmemesi. Hayâl kırıklığı, inkisar-ı hayâl.

Arzuhal
(Arz-ı hâl) Bir iş için bir makam veya resmi daireye bir iş sahibinin verdiği dilekçe. İstida-nâme.

Arzî
Genişliğine ait. Bir yerin enine ait.

Arzîn
(Arz. C.) Arzlar.

Arâ
Mıntıka, bölge. * Komşuluk. * Avlu. * Çıplaklık. * Geniş, çıplak arazi.

Arâbe
(C: Arâbât) Keçi veya koyunun memesine geçirilen torba. * Açık saçık konuşma.

Arâm-rüba
f. Sıkıntı veren, istirahatı bozan, rahatı kaçıran.

Arâm-saz
f. Yerleşen, oturan.

Arâm-sûz
f. Huzuru bozan, rahatsızlık veren.

Arâzi
(Arz. C.) Yerler. Ekilen toprak. Ekilen yerler.

Arâzi-i emiriyye
Huk: Beytülmâle mahsus olup devlet tarafından şahıslara dağıtılan yerler. (Tarla, çayır, koru ve emsali gibi.)

Arâzi-i emiriyye-i mevkufe
Huk: Sadece hazine menfaatleri veya tasarruf hakları veyahut ikisi de bir hayır cemiyetine ayırılan miri arazi.

Arâzi-i emiriyye-i sırfa
Huk: Beytülmâle mahsus menfaatleri ve tasarruf haklarından hiçbiri bir cihete verilmeyip devlete ait olan ve şahıslara dağıtılan memleket arazisi.

Arâzi-i gamire
Huk: Harap, su baskınına uğramış veya içine henüz çift girmemiş yerler.

Arâzi-i haraciye
Müslümanlar tarafından fetholunan ve ulul-emir tarafından müslim olmayan eski sahibi elinde bırakılan veya hâriçten müslim olmayanlar getirilerek yerleştirilen arâzi.

Arâzi-i hâliye
Boş, sahipsiz bırakılmış topraklar.

Arâzi-i mahlule
Huk: Araziyi kullananın intikal sahibi mirasçı bırakmaksızın ölümüyle hükümete kalan arâzi-i emiriye.

Arâzi-i mahmiye
Huk: Beytülmâle ait araziden, koru, mer'a, yol, pazar yerleri gibi halkın ihtiyaçlarına ayrılmış olan arâzi.

Arâzi-i meftûha
Huk: Fetih hakkının taalluk ettiği yerler.

Arâzi-i mektume
Huk: Beytülmâle haber verilmeksizin kullanılan mahlul veya müstahik-i tapu araziler.

Arâzi-i memluke
Mülkiyet yolu ile tasarruf olunan yerler. (Mülk, timar toprağı).

Arâzi-i metrûke
Terk edilmiş, bırakılmış topraklar, araziler.

Arâzi-i mevkufe
Vakfedilmiş yerler. Bir hayır işine devamlı surette tahsis edilmiş yerler.

Arâzi-i mevkufe-i sahiha
Huk: Arâzi-i memlükeden şartlarına uygun olarak vakfolunan yerler.

Arâzi-i miriye
Devlete ait arazi.

Arâzi-i muhtekere
Kiracısı tarafından üzerine bina yapılmak veya ağaç dikilmek üzere senelik bir ücret karşılığında kiraya verilen arazi. (Kiracı, kira bedelini her sene arâzi sahibine vererek o arâziyi devamlı sûrette elinde bulundurur.)

Arâzi-i mukaddese
Mukaddes yerler. Kudsi topraklar.

Arâzi-i mübâreke
Mübarek yer olan Hicaz.

Arâzi-i mülkiye
Hükümet arazisi, hükümet toprağı. Hazine arazisi.

Arâzi-i mürfaka
Huk: Sokaklarda oturulacak yerler ve caddelerde boş bırakılan kısımlar. Yolculara ait terkedilmiş konak yerleri, kervansaraylar.

Arâzi-i müştereke
Huk: Çokları tarafından tasarruf olunan yer.

Arâzi-i öşriyye
Huk: Ziraat olundukça her sene hâsılatından beytülmâle, beytüssadakaya konulmak üzere, fakirlerin hakkı olan öşür alınan arâziler.

Arîf
Çok irfanlı, çok tanınmış, meşhur âlim. * Bir işten iyi anlayan.

Arık
Uykusuz kimse, uykusuz olma halindeki.

Arınmak
t. Temizlenmek, pâk olmak.

Arş
"Bağ çardağı. * Gölgelik. * Kürsü, taht, yüce makam. En yüksek gök. Allahın kudret ve saltanatının tecelli yeri. (Arş kâinatı kaplar. Allah'ın kudreti ve ilmi de herşeyi kaplar.) * Fevkiyyet, ulviyyet. * Arş-ı Alâ, Arş-ı Rahman, Arş-ı İlâhi, Arş-ı Yezdan, Felek-i Eflâk, Felek-i Atlâs, Felek-i Azâm gibi isimlerle Cenab-ı Hakkın izzet ve saltanatından kinaye olarak söylenir. (O.S) (... Arş: Zâhir, Bâtın, Evvel, Âhir isimlerinin halita ve karışığıdır. Bu halitada dahil olan İsm-i Zâhir itibarı ile Arş Mülk; kevn, Melekut olur. İsm-i Bâtın itibarı ile Arş, Melekut; kevn, Mülk olur. Demek Arşa ism-i Zâhir nazarı ile bakılırsa; kendisi zarf, Kevn de mazruf olur. İsm-i Bâtın gözü ile bakılırsa; kendisi mazruf, kevn zarf olur. Ve kezâ ism-i Evvel itibârı ile $ âyetinin işâret ettiği kevnin bidayetini içine alıyor. Ve ism-i Âhir itibarı ile $ hadis-i şerifinin ima ettiği kevnin nihâyetini içine alıyor. Demek Arş öyle bir halitadır ki, şu dört isimden aldığı hisseler ile kevn ve vücudun sağını, solunu, üstünü ve altını ihata etmiş olur. M.N.) (... Arş, sakf demektir ki bir binanın veya yerin muhit-i ulvisini teşkil eder. Bir eve nisbetle tavanı, tavanına nisbetle üstündeki çatısı, kubbesi, tepesindeki köşkü, tahtaboşu, cihannüması hep arş medlülünde dahildir. Buna müteferri olarak çadır ve çardak gibi yükselen ve gölge veren her şeye de ıtlak olunur.) (E.T.)"

Arş u ferş
(Arş u zemin) Arş ve yeryüzü.

Arş u kürsî
(Arş ve Kürsî) Arş ile Kürsî.

Arş ve süllem
Delil-i Arşî ve Delil-i Süllemî'den kinâyedir. (Bak: Delil).

Arş-üs-süreyya
Ülker yıldızının altında yer alan bir yıldız topluluğu.

Arş-ı a'zam
En büyük arş. Cenab-ı Hakk'ın arşı. (Bak: Arş)

Arş-ı azim
(Bak: Arş-ı a'zam)

Arş-ı berin
Arş-ı âlâ. Göğün en yüksek tabakası.

Arş-ı ehadiyet
Allahın ehadiyet tecellisinin arşı ve âlemi. Allahın, ehadiyet tecellisini gösteren âlem.

Arşa
f. Güverte.

Arşidük
"Fr. Avusturya ve Macaristan İmparatorluk hanedanı prenslerine verilen ünvandır ve ""Büyük Düka"" demektir. Türkçe'de Arşuduka da denmiştir. ARŞİV : Fr. Eski ve tarihçe kıymetli olan resmi kayıt ve kâğıtların saklandığı yer. * Bir mevzu hakkında toplanmış muhtelif vesikaların hepsi."

Arşiyân
f. Arş'ın etrafında tesbih ederek dolaşan melekler.

Arşın
f. Bir uzunluk ölçüsü. (68 cm. uzunluk.) Bir kol boyu. Büyük bir adım genişliği. * Zirâ'.

As
Sansar cinsinden siyah kuyruklu, beyaz tüylü kakum denilen bir hayvan, çok kıymetli olan postu için avlanır.

As'ar
Çok kibirli, mağrur. * Çarpık suratlı, eğri yüzlü, eğri boyunlu.

As'as
Kumdan yığılmış tepe. * Fesâd.

As'ase
(Is'as) Yönelme. Arka çevirme. * Gece karanlığı gelmeğe başlamak veya gitmek. * Bulutun yere yakın olması.

As'âs
Gece çok gezip dolaşan kimse. * Kurt.

Asa
f. (Gibi) manasına gelerek birleşik kelimeler yapılır. (Teşbih edatıdır.)

Asa'
Yaş olan şey kuruyup katılaşmak.

Asa-yı inkâr
İnkâr değneği. Kabul etmeme.

Asab
Sinir. Damar.

Asabe
Kuvvet, şiddet. * Bir tek sinir. * Baba tarafından akraba olanlar. * Bir kimseye yardım ve takviye eden akrabası takımı. * Fık: Eshab-ı Feraiz, hisselerini aldıktan sonra geri kalanı, terekeyi alan kimse. (Babası ve evladı olmayan kimseye vâris olan.)

Asabi'
(Usbu'. C.) Parmaklar.

Asabiyet-i kavmiye
Vatanperverlik. Menfi milliyetçilik, Asabiyet-i câhiliye, asabiyet-i milliye, asabiyet-i nev'iyye gibi tabirler de aynı mânayı ifâde eder. (Bak: Asabiyet-i Câhiliyye).

Asabiyy-ül-mizac
Yaradılışça sinirli olan kimse. Yaradılışı itibâriyle asabi, hırçın, öfkeli olan.

Asabiyyet
Sinirlilik. Fart-ı gayret. İmân ve İslâmiyeti, kendi akrabasını, vatanını, din veya milliyetini müdâfaa etmek gayreti. Hamiyyet.

Asabiyyet-i cahiliyye
İslâmiyetten evvelki câhiliyyet asabiyyeti. Menfi milliyet. Irkçılık, yani, aşırı derecede kendi kavim ve kabilesini koruma ve iltizam gayreti.(Asabiyyet-i cahiliyye, birbirine tesanüd edip yardım eden gaflet, dalâlet, riya ve zulmetten mürekkeb bir mâcundur. Bunun için menfi milliyetçiler, milliyeti mâbud ittihaz ediyorlar. Hamiyyet-i İslâmiyye ise, nur-u imândan in'ikâs edip dalgalanan bir ziyadır. M.N.)

Asabiyyeten
Asabi olarak. Sâde kendi milliyetini, soyunu sevmekle.

Asabî
Sinirli. Öfkeli.

Asaf
Süleyman Peygamberin (A.S.) veziri. Vezir. * Bir ot ismi.

Asaf-rey
Düşüncesi Asaf'ınki gibi akıllıca olan vezir.

Asafir
(Usfur. C.) Serçe kuşları.

Asafâne
f. Bir vezire yakışır surette ve hâlde.

Asagir
(Asgar. C.) Şeref ve itibar bakımından küçük olanlar. Çok küçük şeyler.

Asagir ü ekâbir
f. İtibar ve mevkice küçükler ve büyükler.

Asah
(Bak: Esahh)

Asahib
(Ashab. C.) Sahibler, sahib olanlar. Ashablar.

Asaib
Cemaatler, tayfalar. * Başa sarılan sargılar, nesneler.

Asak
Darlık. * Hurma budağının yaramazı.

Asakir
(Asker. C.) Askerler. Erler.

Asal
Ahlâk. Karakter. * Alâmet, işaret, belirti.

Asalak
Başka hayvan veya bitkilerin üstünde yaşayan ve onlara zarar veren hayvan veya bitki. Parazit. * Mc: Başkalarının sırtından geçinen kimse.

Asale
Zehiri çok tesirli ve korkunç olan yılan.

Asalet
Temiz soyluluk. Soy sop temizliği. Köklülük. * Rüsuh. * Metanet. Necabet. Zâdegânlık. * Kendi işi için bizzat ve kendisi nâmına hareket. * Edb: Yazıda veya sözde bayağı tâbirlerin bulunmaması.

Asaleten
Vekil olmayış. Kendi işini kendi namına bizzat kendisi yapmak üzere. Kendi nâmına olmak üzere.

Asaletlû
Asâletli, soy ve neseb sahibi, necib, asil. * Osmanlı İmparatorluğu zamanında resmi yazışmalarda büyükelçilere, Hristiyan büyüklerine, devlet adamlarına ve prenslerine denirdi.

Asalit
Koyu, sahin.

Asam
(İsm. C.) Günahlar.

Asamm
Sağır. * Sert, katı. * Güç, tahammül edilmez. * Gr: Muzaaf olan fiil. (İkinci veya üçüncü harf-i aslisi şeddeli olan fiil)

Asar
Toz. * Sığınak. * Atiyye, hediye.

Asaran
(Bak: Asrân)

Asare
f. Sayı, hesab.

Asarim
(Asrâm. C.) Çadır toplulukları. Ayrı ayrı küçük insan grupları.

Asat
Binâ.

Asatıb
(İstabl. C.) Ahırlar.

Asay
f. Gibi. (Bak: Asâ)

Asayiş
"f. Emniyet, güvenlik, korku ve endişeden uzak hâl. Kanun, nizam hakimiyeti. İnsan cemiyetlerinde iktidar, hâkimiyet, bir zümrenin, bir sınıfın elinde olmaktan kurtulamamasından ve bir kısım insanlarca yapılan, istedikleri zaman değiştirilen kanunlara diğer insanların saygısı temin edilemediğinden asayişin sağlanması gittikçe güçleşmektedir. Çağımızda maddeci düşünce ile yetişen insanlar ancak baskı tedbirleriyle itaat altına alınmağa çalışılıyor. Böylece kapitalist ülkelerde oligarşik diktatörlük, sosyalist ülkelerde sınıf diktatörlükleri kurularak insanlar köleleştirilmektedir. İslâmda ise iktidar Allah'ındır, mülk de Allah'ındır. İnsan insanın kulu, kölesi değildir. Sınıf ve zümre diktatörlüğü yoktur. İnsan insan karşısında hür, Allah karşısında kuldur ve herkes hukukta birbirine eşittir. İdareciler hakkın ve halkın hizmetkârlarıdır.(... Bu millet ve vatan, hayat-ı içtimaiyesi ve siyasiyesi anarşilikten kurtulmak ve büyük tehlikelerden halâs olmak için beş esas lâzım ve zaruridir. Birincisi: merhamet; ikincisi: hürmet; üçüncüsü: emniyet; dördüncüsü: haram ve helâli bilip haramdan çekilmek, beşincisi: serseriliği bırakıp itaat etmektir. İşte Risale-i Nur, hayat-ı içtimaiyeye baktığı vakit, bu beş esası te'min edip, hem asâyişin temel taşını tesbit ve te'min eder. K.L.)"

Asb
Bağlamak. * Sağlam olarak dürmek. * İmâme, sarık. * Yemen'de yapılır bir nevi kumaş. * Firavun atı adı verilen bir deniz canavarının dişisi. * Kurumak. * Kızarmak. * Sarmaşık. * Sargı, bağ. * Mendil.

Asbab
(Sabeb. C.) Çukur yerler.

Asbag
Alnı veya kuyruğunun ucu beyaz olan at. * Kuyruğunun ucu beyaz olan kuş.

Asbah
(Subh. C.) Sabahlar.

Asban
f. Değirmenci. Değirmen sahibi.

Asbanî
f. Değirmencilik.

Asbar
(Sıbr. C.) Akbulutlar.

Asbest
yun. Oldukça yumuşak ve ateşle hususiyeti değişmeyen lifli bir madde.

Asc
Gezi topluluğu.

Asced
Halis, karışıksız altın.

Ascel
Karnı büyük olan kimse.

Asd
Cimâ etmek. * Döndürmek. * Bozmak.

Asda
(Sadâ. C.) Sadâlar, sesler.

Asdaf
(Sedef. C.) Sedefler.

Asdag
Perâkende olmak.

Asdagan
Tıb: Kollarımızdaki nabız damarları.

Asdak
(Sıdk. C.) Samimi şeyler.

Asder
Omuz, menkıb.

Asdika
Sâdıklar. Sabık ve sadık dostlar. * İçi dışına, sözü işine uygun olanlar.

Ased
Cimâ etmek. * İp bükmek.

Asef
(Asf) Büyük kadeh. * Bir şeyi almak. * Yoldan çıkmak. Zulüm eylemek. Körü körüne gitmek. * Birisini istihdâm eylemek. Irgatlık etmek, tarlada işçilik etmek. * Ölüm. (Kamus'tan alınmıştır.)

Asel
Bal. Şehd. * Tatmak. * Su akarken yüzünde hâsıl olan kabarcık. * Cennette bir su.

Asel-i musaffa
Süzme bal.

Aselan
Süngü titrediğinden acı çekmek. * Boynunu uzatıp sür'atle gitmek.

Aselbent
Tıbda ve kokuculukta kullanılan bir reçinedir ve aynı adla anılan ağacın kabuklarının çizilmesiyle elde edilir.

Aseliyyet
Bal hâli.

Asellak
Deve kuşunun erkeği.

Aselî
Bal gibi sarı renkte olan. * Yahudilerin ayırdedilmek için, omuzbaşlarına taktıkları sarı kumaş parçası. * Eskiden kullanılan bir kumaş çeşidi.

Asem
Kesbetmek. Kazanmak. çalışmak. * Dirsekten itibaren elin kuruyup çolak ve eğri olması. * Ayağın topuktan kuruyup eğilmesi ve aksak olması.

Asemm
Çok sağır.

Asemsem
Kuvvetli, büyük deve.

Asen
Tütün, duhan.

Asenn
Koltuğu kokan kişi.

Aser
Solak kimse, solaklık.

Aserat
Sürçmeler, yanılmalar. * Ayak kayması.

Asere
Kanat teleklerinden evvel, ucunda olan beyaz telekler.

Ases
Asâyişin muhafazası için geceleri dolaşan ve şimdiki polis vazifesini gören memurlar.

Asesbaşı
Osmanlı İmparatorluğunun eski devirlerinde polis müdürü.

Asev
(Asven) Serkeşlik. Taşkınlık, serserilik.

Asevsel
Azâsı gevşek kimse.

Asf
Büyük kadeh. * Zulüm ve zorla bir şeyi almak.

Asfad
(Safed. C.) Suçluların el ve ayaklarına takılan kelepçeler.

Asfaf
(Saff. C.) Saflar, hatlar.

Asfalt
yun. Siyah renkte şekilsiz bir bitüm.

Asfar
Sıfırlar. Boş şeyler.

Asfencah
Akılsız, ahmak adam.

Asfer
Sarı, uçuk benizli. Soluk. * Kızıl. * Islık çalan.* Bomboş şey.

Asfiya
"Sâfiyet, takvâ ve kemâlât sâhibi ve Peygambere (A.S.M.) vâris olup, onun meslek ve gayelerini ihyaya ve tatbike çalışan muhakkik zatlar. (Derece-i şuhud derece-i iman-ı bilgaybdan çok aşağıdır. Yani : Yalnız şuhuduna istinad eden bir kısım ehl-i velâyetin ihatasız keşfiyatı, Verâset-i Nübüvvet ehli olan Asfiya ve Muhakkikinin şuhuda değil, Kur'ana ve vahye, gaybi; fakat sâfi, ihatalı, doğru hakaik-i imaniyelerine dâir ahkâmlarına yetişmez. Demek bütün ahval ve keşfiyatın ve ezvak ve müşâhedâtın mizanı : Kitab ve sünnettir. Ve mehenkleri Kitap ve Sünnetin desâtir-i kudsiyeleri ve Asfiya-i muhakkikinin kavanin-i hadsiyeleridir.M.)"

Asfiya-i muhakkikîn
Hakikatı tam araştıran, delillerle isbat eden, ilim ve fazilette terakki etmiş olan büyük İslâm âlimleri.

Asfiya-i müdekkikîn
İslâmî hakikatların tetkik ve bilinmesinde çok dikkatli ve sâdık olan büyük İslâm âlimleri.

Asga
Öğrenmeğe çok hevesli. * Çarpık suratlı.

Asgar
En küçük. Daha küçük.

Asgaran
Kalb ile dil

Asgarî
En az. En küçük.

Asgün
Hazar Denizi'ne verilen bir isim.

Ashame
Peygamberimizin zamanında Müslümanlığı kabul eden Habeş Necaşisinin ismi.

Ashar
Saçı kızıl adam. Kırmızı tüylü hayvan.

Asheb
Tüyünün üstü kızıl, içi beyaz olan deve.

Ashâb
"(Eshâb) (Sahib. C.) Arkadaş olanlar. Sahip olanlar, kullanma yetkisine sahip kişiler. * Halk, ahali. * Sahabeler, yani Peygamberimiz Hz. Muhammed'i (A.S.M.) görmüş ve mü'min olarak ona ve onun mesleğine bağlı kalmış olan zatlar. Bu kişiler, insanlık, doğruluk ve her türlü faziletlerde en ileri seviyede bulunan şahsiyetlerdir.Onlar Peygamberimizi (A.S.M.) her an yakın alâka ile takip ederler ve O'na, her cihetle ittibaa çalışırlardı. Dâima sıdk ve sadakatten, doğruluk ve faziletten ayrılmamak cehdi içinde idiler. İslâmiyetin neşir ve tâmimi için her çeşit fedakarlıktan çekinmezlerdi. Risale-i Nur Külliyatından Mektubat isimli eserde denildiği gibi: ""Âl ve Ashâb nâmında bu zevat-ı kirâm, nev-i beşerin enbiyadan sonra ferâset ve dirâyet ve kemâlâtla en meşhur, en muhterem, en nâmdar, en dindar ve en keskin nazarlı tâife-i azimesi"" dirler.(R.A.)"

Ashâb-üş-şimâl
Amel defterleri sol taraflarından verilecek olan cehennemlik kimseler. Solcular.

Ashâb-ı bedir
Hz. Peygamber (A.S.M.) ile Bedir muharebesinde bulunan sahâbeler (R.A.)

Ashâb-ı cennet
Cennet ehli. Cennetlik olanlar, Cennetlik oldukları ümid edilenler veya cennete gidecekleri müjdelenmiş olanlar. (Bak: Aşere-i Mübeşşere)

Ashâb-ı devlet
Devlete mensub olanlar. Devlet adamları.

Ashâb-ı eyke
(Ashâb-ı Leyke) Şuayb'ın (A.S.) Allah tarafından kendilerine gönderildiği kavmin adı. Yerleri ağaçlı olduğundan bu isim verilmiştir.

Ashâb-ı ferâiz
Mirascılar. Ölen kimsenin malında hissesi olan akrabâları.

Ashâb-ı fil
İslâmiyetten önce Kâbe-i Muazzamayı tahrib için Mekke'ye hücum eden Habeş ordusunun ismi ( Önlerinde fil bulunduğundan, zırhlı vasıtalar gibi ondan faydalandıklarından bu isim verilmiş olduğu nakledilir.

Ashâb-ı güzin
Mümtaz ve en meşhur sahâbeler.

Ashâb-ı kalem
Kalem ashabı. Memurlar.

Ashâb-ı kalib
Bedirde öldürülüp kuyuya atılmış olan müşrikler.

Ashâb-ı kehf
Kur'ân-ı Mu'ciz-ül Beyan'da bahsi geçen ve devirlerinin zâlim padişahından gizlenerek ve onun şerrine âlet olmaktan çekinerek, beraberce bir mağaraya saklanıp, Rabb-ı Rahimlerine (C.C.) sığınan, dindar ve makbul büyük zâtlar. İsimleri rivâvette şöyle sıralanır: Yemlihâ, Mekselinâ, Mislinâ, Mernüş, Debernüş, Sâzenüş, Kefeştatâyüş. Kendilerine sâdık köpeklerinin adı da Kıtmir'dir.

Ashâb-ı kiram
Hz. Muhammedin (A.S.M.) Ashabı, sahabeleri.

Ashâb-ı matlub
Huk : İflâs hâlinde bulunan şahsın, kanuni alacaklılarının yekûnü.

Ashâb-ı meymene
Dinen ihtiram mevkiinde bulunan yüksek haysiyet sahibleri. Hayırlı kimseler.

Ashâb-ı meş'eme
Uğursuz, kötü, dine muhalif olanlar.* Solak, sol tarafta, alçak mevkide bulunanlar.

Ashâb-ı ress
Kur'anda bahsi geçen bir kavim adıdır. Kimler oldukları kati bir şekilde tesbit edilemiyor. Râvilerin ekserisi, peygamberlerine isyan eden ve onu öldürüp kuyuya atan, bundan dolayı da Cenab-ı Hakkın helâk ettiği bir kavim olduğu hakkında ittifak etmektedir. (Furkan Suresi, 38 inci Ayet)

Ashâb-ı rıdvân
Cenab-ı Hakkın rızâsıyla müjdelenen sahâbeler. (R.A.) (Bak: Bi'at-ı Rıdvan)

Ashâb-ı suffa
"Suffa ehli. Bunlar, Hz. Peygamberin (A.S.M.) mescidine bitişik üstü örtülü, etrafı açık bir yerde otururlardı ve orada yaşarlardı. Bu zatların yaşayışları ve hâlleri din hizmeti, hayatı bakımından büyük değer taşımaktadır. Bütün hayatları Peygamberimiz'in (A.S.M.) yanında bulunarak Kur'ânın en yüksek derslerini alır, öğrenirler ve öğretirlerdi. İslâmiyeti öğrenmek, öğretmek ve yaymak için her türlü şahsi menfaatlerini terkederek tam bir İslâm fedaisi olarak yaşarlardı. Bunlar evlenmezler ve dünya işleriyle uğraşmazlardı. Ashab-ı Suffa'nın bu hizmetleri sebebiyle ve bu çok büyük fedakârlıkları vesilesiyle İslâmiyet az zamanda çok yayılmış ve kökleşmiştir. Peygamberimiz'in (A.S.M.) hadis-i şerifleri mükemmel bir şekilde muhafaza altına alınmış ve zamanımıza kadar hatta kıyamete kadar sağlam bir şekilde devam etmesi sağlanmıştır.Bu Ehl-i Suffa'nın ahvâli Kur'an-ı Kerim hizmetine ilk ve en mühim başlangıç olduğu ve herkese büyük ibret ve ders teşkil edeceği için, Sahih-i Buhâri Tercemesi Yedinci Cildinin 62 ve 63 üncü sahifelerindeki alâkalı kısmı naklediyoruz: ""Suffa, Kamus Müterciminin dediği gibi ve hepimizin bildiği veçhile, eski yerlerdeki ""sed"", ""seki"" gibi yüksekçe eyvana denir. Lisanımızda tahrifle ""sofa"" tâbir olunur. Ehl-i suffa buna izâfe edilmiştir. Ashâb-ı Suffa; aileden cüdâ, gaile-i dünyeviyeden âzâde ve bütün mânası ile feragatkâr bir hayata mâlik olan bir zümre-i mübârekenin ekseri vakitleri Resül-i Ekremin (A.S.M.) huzurunda geçerdi. Dâima Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) ahz-ı feyz ederlerdi. Taraf-ı Peygamberiden tâyin buyurulan muallimler mârifetiyle de kendilerine Kur'ân tâlim edilirdi. Bunlardan yetişenler müslüman olan kabilelere tâlim-i Kur'ân için gönderilirdi. Bu cihetle bunlara ""Kurrâ"" denilirdi. Bu suffaya da ""Darul-Kurrâ"" demek en münâsib bir isimdir. Nur-u Kur'an'ın ""lemhat-ül basar"" denilebilecek derecede az bir zaman zarfında âfâk-ı âleme intişar etmesi, bu ilim ocağının yetiştirdiği güzideler sâyesinde müyesser olmuştur. Mütevâzi ve fakat çok feyyaz olan dörtyüz, beşyüz raddesinde dâimâ Kur'ân ile, icâbında gazâ ile meşgul olan bir irfân-ı Kur'ân ordusu bulunuyordu. İçlerinden teehhül edenler kadro haricine çıkardı. Fakat, yenileri ile ikmal edilirdi. Burası bütün mânası ile leyli ve meccâni bir dâr-ul-ilim idi. Müdâvimleri ne ticaretle, ne bir san'at ve harâsetle iştigal etmezdi. Maişetleri taraf-ı risâlet-penâhiden ve ağniyâ-ı ashâb tarafından te'min edilirdi. Bu hakikatı, Ehl-i Suffa'nın mübarek simâlarından birisi olan Ebu Hureyre (R.A.) kendisinin çok hadis rivâvet ettiğinden şikâyet edenlere karşı verdiği şu müskit cevabında pek güzel ifâde etmiştir: ""Benim kesret-i rivâyetim çok görülmesin; muhacir kardeşlerimiz çarşıdaki, pazardaki ticaretleri ile, ""Ensar"" kardeşlerimiz de tarlalardaki, bahçelerdeki ziraatleri ile meşgul bulundukları sırada, Ebu Hureyre, Peygamberin (A.S.M.) mübârek nasihatlerini hıfzediyordu..."" demişti.Resul-i Ekrem (A.S.M.) Ashâb-ı Suffa'nın maişeti ile, tâlim ve terbiyesi ile pek yakından alâkadar olurdu. Hattâ saadet-hâneleri ihtiyacatı ile ikinci derecede meşgul bulunurdu. Bir kerre Hz. Fâtıma (R.A.) el değirmeni ile un öğütmekten usandığından şikâyet ederek bir hizmetçi istediğinde, Resül-i Ekrem (A.S.M.) - ""Kızım! Sen ne söylüyorsun?... Henüz Ehl-i Suffa'nın maişetini yoluna koyamadım"" buyurmuştu.Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) hiç bir mev'izaları, hiç bir hitâbeleri yoktur ki, bunun irâdı sırasında Ashâb-ı Suffa orada hazır bulunmasın, dinleyip, hıfzederek diğer ashâba nakletmesin... Bu suretle ahkâm-ı İslâmiyyenin hıfz ve naklinde Ehl-i suffanın pek müstesna te'sirleri görülmüştür.İçlerinde Ebu Hureyre (R.A.) gibi müstesnâlar yetiştiği gibi, ilmi varlık göstermiyenler de vardı. Fakat, hangi türlü tedris gösterilebilir ki, umumi surette böyle sihir-âmiz bir feyz verebilmiş olsun..""Hak Dini Kur'ân Dili Cilt 2, sahife: 939, 940, 941 de de şu izahat vardır:""Bir gün Resul-i Ekrem (A.S.M.) Ashâb-ı Suffa'nın başlarında durmuş, hallerini nazar-ı tetkikten geçirmişti. Fakirliklerini, çekmekte oldukları zahmetlerini gördü ve kalblerini tatyib edip onlara buyurdu ki: - ""Ey Ashâb-ı Suffa! Sizlere müjdeler olsun ki; her kim şu sizin bulunduğunuz hâl-ı sıfâtta ve bulunduğu halden râzı olarak bana mülâki olursa, o benim refiklerimdendir... """

Ashâb-ı suyûf
Bizzat harbe iştirak edip kılıçları ile cihad edenler.

Ashâb-ı tahric
(Bak: Tahric)

Ashâb-ı uhdûd
Cenab-ı Hakka imân ve itâat edenleri çukurlara doldurup yakan veya sopa ile döven, fir'avn gibi zâlim kimseler.

Ashâb-ı yemin
Ahid ve yeminlerinde sebât edenler. Kendi kazançlarından ziyâde Cenab-ı Hakk'ın lütuf ve ikrâmına kavuşacakları ümid edilenler. Allah'a itâatleri ve amelleri iyi olup ahirette amel defterleri sağ taraftan verilecek olanlar. Sağcılar. Mukaddesatçılar. Kur'an ve İmân yolunda Allah (C.C.) için çalışanlar ve bunlara taraftar olanlar. Sağlam ve helâl dâiresinde çalışan kimseler. Cennetlik olanlar.

Ashâb-ı şuhûd
(Bak: Ehl-i Şuhûd)

Asi
Uygun, elverişli.

Asib
Dolmuş bağırsak. * Katı nesne, şedid. * Şiddetli sıcak, çok sıcaklık. * Talihsizlik.

Asib-i rüzgar
Zamanın belâsı.

Asib-resan
f. Zarar veren, musibete atan, belâya düşüren, felâkete sevkeden.

Asid
Başında bir zahmet olup boynunu döndüremeyen ve eğilemeyen, burnundan sümüğü akan deve.

Aside
Bulamaç adı verilen yemek.

Asif
(C.: Usefâ) Para ile tutulan işçi, yevmiyeci, gündelikçi.

Asife
Buğday ve arpa başağını örten yapraklar.

Asil
Esas. Yedek olmayan. * Köklü. * Edebli, soylu. * Fık: Muamelâtta kendi nâmına hareket eden. * Akşam vakti. * Ölüm, mevt.

Asil-zade
f. Sülâlesi ve ailesi görgülü, temiz ve asil olan.

Asil-zâdegân
(Asil-zâde. C.) Asilzâdeler, soylu kişiler.

Asile
(C.: Asâil) Bir şeyin tamamı, bütünü. * Öğleden sonranın son kısmı, akşam üzeri. * Ölüm, mevt.

Asilâne
f. Asil olanlara yakışır şekilde. Asil ve neseb sahibine lâyık.

Asim
Günahkâr. Günah işleyen.

Asime
f. Akılsız, şaşkın, sersem.

Asime-gî
f. Akılsızlık, şaşkınlık, sersemlik.

Asime-sâr
f. Kafası karışık.

Asir
Karmakarışık. * Bitişik komşu.

Asir(e)
Üzüm ve benzeri şeyleri şıra yapmak veya yağını almak için sıkan.

Asire
(C.: Asirât) Hayvanın ayağının arasına takılan köstek.

Asistan
Fr. Profesör veya hekim yardımcısı.

Asit
Fr. Terkibindeki hidrojenin yerine element alarak tuz meydana gelmesine sebep olan ve mavi turnusolü kırmızıya çevirmek hâsiyetinde hidrojenli birleşik hamız.

Asiyâ-bân
f. Değirmenci, değirmen sahibi.

Asiyâ-ger
f. Değirmen yapan, değirmenci.

Asiyâ-seng
f. Değirmentaşı.

Ask
Lâzım olmak, lüzumlu olmak.

Aska'
Atların ve kuşların başının ortasında beyazlık olanı. * Kanarya kuşu.

Askabe
Küçük salkım.

Askale
Serap fazla olmak.

Askalân
"Şam diyârında bir şehrin adı. (""Arûs-üş Şam"" da derler.)"

Askar
Üzüm şırası.

Askat
(Uydurukça kelimedir.) (Bak: Vâhid-i kıyasî)

Asker
(C.: Asakir) Devlet ve memleketin muhafazası için ücretli veya ücretsiz olarak veya kur'a ile toplanarak hazır bulundurulan ve resmi elbise giyen silahlı adamlar topluluğu. Er, leşker, nefer.

Asker-gâh
f. Asker kampı, askeriyeye ait kamp.

Askere
Şiddet. * Asker hazırlamak.

Askerî
Askere veya askerliğe ait, askere mahsus.

Askul
(C.: Asâkil) Beyaz, büyük mantar.

Askâ'
(Suk. C.) Çeşme duvarlarının bölmeleri.* Bölgeler.

Asl
Temel, esas, kök. Bidâyet. Mebde', dip, hakikat. Hâlis, sâfi. Haseb ve neseb. Soy sop. Zâten, en ziyâde.

Asl ü esas
Gerçek, doğru.

Asl-ı meyyit
Huk: Ölen kimsenin babası, babasının babası ve ilh...

Asla
Hiçbir zaman.

Asla'
Başının tepesinde ve önünde kıl olmayan. * Küçük başlı.

Aslah
En sâlih. Daha sâlih.

Aslah tarik
En selâmetli tarz. En salih usul, yol.

Aslahakellah
Allah seni ıslâh etsin (meâlinde duâ).

Aslat
Koyu, sahin.

Asleka
Serabın fazla olması.

Aslem
Kulağı kesik olan, kesik kulaklı.

Aslen
"Kök veya soy bakımından, aslında, esasında; temelden, kökten."

Asliyyet
Asl'ın hususiyeti ve hâli. Hususilik, mümtaziyet, seçkinlik. * Başka şeyler karışmamış olan bir şeyin ilk hali.

Aslâb
(Sulb. C.) Sulbler, beller.

Aslâd
Sert, katı ve düz. (Çakmak taşı hakkında). Ateşsiz. * Cimri, hasis, pinti.

Aslî
Asla aid ve müteallik.

Asm
Sargı. * Kırılmış kemiğe bağlanan ağaç.

Asma
Elleri veya bacakları eğri olan.

Asma'
Uyanık ve gözü açık (adam) * Keskin (kılınç).

Asmah
Çok cesur, pek kahraman.

Asman
f. Gökyüzü, sema.

Asman-gûn
f. Gök mavisi.

Asmane
f. Dam, tavan, kubbe.

Asmanî
(C.: Asmâniyân) f. Gökyüzüne, aya, güneşe mensub. * Açık mavi.

Asmanî âhen
f. Yıldırım.

Asmar
f. Mersin ağacı.

Asmaî
Arapların şöhret bulmuş şairi.

Asmende
Şaşkın, alık, dalgın. Hile ile kandıran, hileci.

Asmâ
Ön ayağı beyaz olan dişi koyun.

Asmıha
(Sımah. C.) Kulak kanalları.

Asnım
(Sanem. C.) Putlar. * Sevgililer.

Aspiratör
Fr. Hava emme cihazı.

Asr
Muttali olmak. Gözcülük etmek.

Asr-ı cahiliyyet
Cahiliyyet asrı. Cahiliyyet devresi. * Arabistan'da İslâmiyet'ten önceki putperestlik ve vahşet devri.

Asr-ı ehîr
Son asır.

Asr-ı evvel
"İlk asır. * Ist: Fey-i zevâle ilâveten, herşeyin gölgesi kendisinin bir misli daha uzadığı zamandan başlayıp, iki misli uzayıncaya kadar süren ikindi vaktidir. (Fey-i zevâl; güneş tam ortada iken, gölgenin uzunluğudur.)"

Asr-ı hâzır
Şimdiki asır, yeni zaman.

Asr-ı saâdet
"Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) peygamber olarak dünyada bulunduğu devir. (Bu sıdk ve kizb; küfür ve iman kadar birbirinden uzak. Asr-ı Saadet'te sıdk vâsıtasıyla Muhammed'in (A.S.M.) âlâ-yı illiyyine çıkması ve o sıdk anahtarıyla hakaik-ı imaniye ve hakaik-ı kâinat hazinesi açılması sırrıyla, içtimaiyat-ı beşeriye çarşısında sıdk, en revaçlı bir mal ve satın alınacak en kıymetli bir meta' hükmüne geçmiş. Ve kizb vasıtasıyla Müseylime-i Kezzâbın emsâli, esfel-i sâfiline sukut etmiş. Ve kizb o zamanda küfriyat ve hurafatın anahtarı olduğunu o inkılâb-ı azîm gösterdiğinden, kâinat çarşısında en fena, en pis bir mal olup; o malı satın almak değil; herkes nefret etmesi hükmüne geçen kizb ve yalana, elbette o inkılâb-ı azîmin saff-ı evveli olan ve fıtratlarında en revaçlı ve medâr-ı iftihar şeyleri almak ve en kıymetli ve revaçlı mallara müşteri olmak fıtratında bulunan Sahabeler; elbette şüphesiz bilerek ellerini yalana uzatmazlar. Kizb ile kendilerini mülevves etmezler. Müseylime-i Kezzâb'a kendilerini benzetemezler. Belki, bütün kuvvetleriyle ve meyl-i fıtriyeleriyle en revaçlı mal ve en kıymettar meta' ve hakikatların anahtarı Muhammed'in (A.S.M.) âlâ-yı illiyyîne çıkmasının basamağı olan sıdk ve doğruluğa müşteri olup, mümkün olduğu kadar sıdktan ayrılmamağa çalıştıklarından, ilm-i Hadisce ve ulema-i şeriat içinde bir kaide-i mukarrere olan ""Sahabeler, daima doğru söylerler. Onlardaki rivâyet, tezkiyeye muhtaç değil. Peygamberden (A.S.M.) rivayet ettikleri Hadisler bütün sahihtir."" diye ehl-i şeriat ve ehl-i hadisin ittifakına kat'î hüccet bu mezkûr hakikattır. H.)"

Asr-ı sâni
"İkinci asır. * Ist: Fey-i zevâle ilâveten, herşeyin gölgesi kendi boyunun iki misli daha uzadığı zamandan başlayan ikindi vaktidir. (Fey-i zevâl; güneş tam ortada iken, gölgenin uzunluğudur.)"

Asr-ı âhir
Son asır, son devir.

Asra'
Zor olan şey. Güç nesne. * Kanatlarının uçlarında beyazlıklar olan tavşancıl kuşu.

Asraf
(Sarf. C.) Masraflar. * Değişiklikler.

Asram
(Sırm. C.) İnsan toplulukları, insan kümeleri. * Çadır grupları.

Asran
(Asaran) İki devir. Gece ve gündüz. * İki asır. * Gündüzün zamanı.

Asre
(C.: Aserât) Ayak kayma, sürçme, yanılma.

Asrem
Kulağı sakat, hasta. * Ailesini geçindirmek için sıkıntı çeken (kimse). * Bölük bölük.

Asreman
Gece, gündüz.

Asris
f. At koşturulan meydan, hipodrom.

Asrî
Devre, modaya ve israflı fantaziyelere uyan. Taklitçi. Zamana uygun. Bir devreye, asra âit ve müteallik.

Asrısaadet
Peygamberimizin yaşadığı saadetli zaman.

Ass
Her nesnenin aslı, her şeyin esası.

Assale
Arı, bal arısı. * Arı kovanı, kovan. * Petek, bal peteği.

Assubay
Ask: Çavuş, üst çavuş ve başçavuş diye rütbeleri olan, ücret alan ve resmi elbise giyen askerdir.

Assâb
İplikçi.

Assâl
Kovandan bal çıkaran, bal satan, balcı.

Ast
Alt. * Birinin emri altında olan kimse, mâdun. * Askerlikte rütbe veya kıdemce küçük olan asker.

Astan
f. Eşik, atebe. * Dergâh, tekye.

Astane
f. Eşik, atebe. * Paytaht. * Mânevi büyüklerin kabri. * Büyük tekke. * Merkez. (Osmanlı İmparatorluğunun merkezi olması münasebetiyle İstanbul manasına da gelir.)

Astar
(Satr. C.) Yazı satırları.

Astin
f. Esvap kolu, yen.

Astin-berçide
f. Hazırlanan veya hazırlanmış (adam).

Astin-efşan
f. Yen silken. * Mc: Vazgeçen.

Astin-malide
f. Hazırlanmış, hazırlanan (adam).

Astine
f. Yumurta.

Astronom
yun. Kozmoğrafya âlimi, felekiyat ile uğraşan, gök cisimleri hakkında bilgi edinmeye çalışan.

Astronomi
"yun. Kozmoğrafya. Gök ilmi. Felekiyat.Astronomi ilmi dünyanın birgün hareketinin duracağını; coğrafya, karaların alçalarak dünyanın sularla kaplanacağını, iklimin değişerek canlılar için yaşanmaz hâle geleceğini; fizik, güneşin birgün söneceğini, kâinattaki enerjinin artık kullanılamaz, işe yaramaz hâle geleceğini, kâinatın öleceğini açıklamaktadır. İnsanların yaşanmaz hâle gelecek dünya ve güneş sisteminden başka sistemlere göç edeceklerini hayâl etsek bile, kâinatın genel çöküşü karşısında kaçacak yer bulamıyacaklardır. Sonunda kıyamet kopması muhakkaktır ve Allah'ın vaadi olan âhiret, şüphesiz gelecektir."

Astronot
"yun. Feza yolculuğu yapan vasıtaları kullanan kişi. (Amerikada ve batıda astronot; Rusyada ve komünist ülkelerde kozmonot tâbiri kullanılmaktadır.)"

Astâne-i saâdet
Saadet eşiği. Sultan sarayı, İstanbul.

Asuf
(Asf. dan) Çok zulüm eden. Çok zâlim.

Asul
Gururlu, mütekebbir, zâlim kimse.

Asum
Obur, açgözlü, arsız.

Asuman
f. Gökyüzü. Semâ. * Felek.

Asumanî
Beşerî olmayan. Semavî olan. Göğe âit ve müteallik.

Asva
Sırtlan. * Yaşlı kadın.

Asvad
(C.: Asâvid) Büyük emir.

Asvat
(Savt. C.) Sesler.

Asveb
(Sâib. den) En doğru ve iyisi. Çok isabetli.

Asveb-i akvâl
Kavillerin en muhkemi, sözlerin en doğrusu.

Asvine
(Sunvân. C.) Elbise koymaya yarayan dolaplar. Gardroplar.

Asy
İsyan, itaatsizlik.

Asya
Dünyadaki kıt'aların en büyüğü. * f. Değirmen. (Bak: As)

Asyaf
(Sayf. C.) Yaz mevsimleri.

Asyar
Dayanmak. * Sürçmek.

Asâ
"(Fiil veya harftir) Ümid veya korku bildirir. Şek ve yakin manalarına delalet eder; (ola ki, şayet ki, meğer ki, olur, gerektir) manalarına gelir. (Kâde) $ fiiline benzer. Ekseri, (lâkin) (leyte) mânasına temenni için kullanılır. Hitab-ı İlahî kısmında yakîn ve vücubu ifade eder."

Asâ-yı musâ
Hz. Mûsânın (A.S.) Asâsı. * Kafir sihirbâzları Cenab-ı Hakkın izniyle mağlub eden ve taşa vurduğunda hemen Cenab-ı Hakkın izni ile su çıkaran Hz. Mûsânın (A.S.) mucizeli değneği. Bu mucizeye teşbih olarak, her bir zerrede ve her şeyde Allahın (C.C.) varlığını, birliğini ve kudsi sıfatlarını isbat ederek imân âb-ı hayatını gösteren ve bununla kâfirleri mağlub eden, ehl-i mekteb ve ehl-i felsefeye çok lüzumu bulunan Risale-i Nur külliyatından bir eserin adı.(... Kur'andan tavr-ı kalbe ilham edilen Asâ-yı Musa gibi, mânevi bir asâ ihsan edilmiştir. Bu asâ ile, kitab-ı kâinatın herhangi bir zerresine vurulursa, derhâl mâ-i hayat çıkar. Çünki, müessir ancak eserde görünebilir. Mânevi asansör hükmünde olan murâkabeler ile mâ-i hayatı bulmak pek müşküldür. Vesaite lüzum gösteren ehl-i nazar ise, etraf-ı âlemi arşa kadar gezmeleri lâzımdır. Ve o uzun mesâfede hücum eden vesveselere, vehimlere, şeytanlara mağlub olup caddeden çıkmamak için, pekçok bürhanlar, alâmetler, nişanlar lâzımdır ki yolu şaşırtmasınlar. M.N.)

Asâb
Geyik, gazâl.

Asâkir-i bahriyye
Bahriyeliler. Deniz askerleri.

Asâkir-i berriyye $
Kara askerleri.

Asâkir-i muntazama
Ordu askeri.

Asâkir-i muvahhidîn
Allahın birliğine inanan askerler. İslâm ordusu.

Asâr
Fakirlik. * Güçlük. * şiddet.

Asâyiş-berkemâl
Rahat ve huzur te'min edilmiş.

Asâyiş-cu
f. Rahat ve huzur arayan. Asâyiş isteyen.

Asâyiş-perver
f. Asâyiş taraftarı. Sükûnet, rahat ve huzur isteyen.

Asâyiş-perverâne
f. Rahat, huzur ve asâyiş taraftarına yakışacak şekilde.

Asîr
Üsâre. Özsu. * Bir maddenin sıkılmış suyu. * Suyu alınmak için sıkılmış şey.

Asîre
Cibre, posa.

Asûb
Bey, başbuğ. Hakan. * Arı beyi. (Bak: Ya'sub)

Asûde
f. Rahat, huzur içinde. Dinç. Müsterih. Sâkin. * Bir cins helva adı.

Asûde-dil
f. Başı dinç, huzuru yerinde, gönlü rahat.

Asûde-dilî
f. Gönül rahatlığı.

Asûde-gî
f. Huzur, rahat, asayiş.

Asûde-hâl
f. Hâli rahat, sıkıntısı olmayan.

Asûde-nişin
f. Rahatça oturan. İstirahat eden.

Asûr
Zorluk. Güçlük.

Asûs
Yalnız yürüyüp, otlayan deve. * Yanından insanlar uzaklaşmayınca kendini sağdırmayan deve. * Av arayan kimse.

Asüd
(Esed. C.) Arslanlar. * Yiğitler.

Asüfte
(Asügde) f. Ateşle islenmiş. * Hazırlanmış, hazır.

Asıf(e)
(C.: Asıfât) Şiddetli rüzgâr, sert fırtına. (Bak: Asf)

Asıfat
(Asf. C.) şiddetli rüzgârlar.

Asıl
(Bak: Asl)

Asım
Kendisini günahlardan men'edip pâk ve ismetli tutan, koruyan, men'eden.

Asıma
Medine şehrinin diğer bir ismi.

Asır
(Bak: Asr)

At'ata
Birbiri ardınca çağırmak. * Kavga etmek.

At'ime
(Bak: Et'ime)

Ata
Verme. Bağışlama. Bahşiş. Lütuf. İhsan.

Ata ender ata
Lütuf içinde lütuf, ihsan üzerine ihsan.

Ata-bahş
f. Bahşiş veren.

Atab
Mahvolma, ölme.

Atabey
(Atabek) Selçuklular devrinde şehzadelere mürebbilik eden şahıs, lala.

Atad
İşe yarayan âletlerin takımı. * Büyük kadeh. * Hazırlık.

Ataim
(Atime. C.) Ocaklar.

Atak(at)
Azad, izin.

Atal
(C. A'tâl) Vücudun örtüsüz yeri, bilhassa ense. * Bir kişinin güzelliği. * Vücudun tamamı. * Boyuna asılan gerdanlığı kaybetmek.

Atalet
(Utlet) Boş durma. Tembellik. İşsizlik. Hurma salkımı.(En bedbaht, en muztarib, en sıkıntılı işsiz adamdır. Zirâ, atâlet, ademin birâderzâdesidir. Sa'y, vücudun hayatı ve hayatın yakazasıdır. M.)

Atalet kanunu
"Fiz: Duran bir cisim, bir kuvvetin etkisi olmadan hareket edemez; ve hareket hâlindeki bir cisim, bir kuvvetin etkisi olmadan hızını ve yönünü değiştiremez."

Atam
(Utum. C.) Yüksek binalar, köşkler, hisarlar.

Atan
(C.: Atân) Kovası el ile çekilen kuyu. * Kuyunun ve havuzun etrafında deve çekip duracak yer. * Su kenarı. * Kokmak. * Dibâgat etmek.

Atanib
(İtnâbe. C.) Kısa ipler. * Uzun ipler. Sicimler. * Sâyebanlar.

Ataraksiya
yun. Tesirlere (etkilere) karşılık göstermeme, durgunluk hâli. * (Fels.) Ruhun sükunete ulaşması, arzu ve ihtiraslardan uzak kalma. Eski çağ felsefesi, hayatın gayesi, saadet olarak duygusuzluk halini gösteriyordu. İnsan arzuları sonsuz, düşmanları sonsuzdur, (mikroptan kuyruklu yıldıza kadar) ama iktidarı hiç denecek kadar az, zayıf bir mahluktur. Allah'ı tanımaz ve Onun kudretine dayanmazsa işte böyle saçmalıklara düşer. Devekuşu gibi başını kuma sokmakla kurtulacağını umar. Kurtuluş ise ancak İslâm'da ve Allah'a imandadır.

Atardamar
Tıb: Kanın, kalbden vücudun her tarafına (akciğerlere de) gitmesine yarayan damar. Şiryan.

Atavil
(Atvel. C.) Seçkin kimseler. * Uzun boylular.

Ataya
(Atiyye. C.) Bahşişler. İhsanlar. Lütuflar.

Ataya-yı seniyye
Padişahın hediye ve ihsanları.

Atayıb
(Atyeb. C.) En iyiler. Çok hoş olanlar.

Ataş
Susama. Hararet.

Ataşa
(Atşân. C.) Susamış olanlar, susuzlar.

Ataşe
Fr. Elçiliklerde vazifeli memur.

Atb
Hışım etmek. * Fesad. * İkrah olunan, kerih görülen.

Atba
(Taby. C.) Meme başları, uçları.

Atba'
En pis.

Atbak
(Tabak. C.) Tabaklar. Kapaklar.

Atbal
(Tabl. C.) Davullar.

Atban
Tek ayak üstüne sıçramak. * Davarın üç ayak üstüne yürümesi.

Atebat
(Atebe. C.) Eşikler, basamaklar.* İranlıların mukaddes ziyaret yeri.

Atebe
(C. Atebât) Basamak, eşik.

Atebe-i felek-mertebe
Osmanlı Padişahlarının sarayı.

Ateh
Bunama, bunaklık. (Ateh getirmiş bir ihtiyar)

Ateh kabl-el miâd
Erken bunama.

Atele
(C.: Utül) Rende. * Kalın ve büyük asâ. * Fârisi yayı. * Doğurmamış dişi deve.

Ateme
Gecenin ilk üçte bir bölümü. Yatsı namazı vakti. * İşsizlik, tembellik, atalet, üşengeçlik. * Akşam vaktine kadar hayvanın memesinde bâki kalan süt.

Ater
Arap kadınlarının misk ve başka güzel şeylerle yoğurup, boyunlarına taktıkları gerdanlık.

Ateş
f. Odun vs. gibi maddelerin yanmasından hasıl olan hâl. Od, nâr. * Kızgınlık, hararet. * Hiddet, gazab, şiddet. * Hayvanın çevik, hareketli ve oynak olması. * Yangın. * Gözyaşı. * Hastalık. * Harb, savaş.(Ateş unsuru, kâinatın bütün kısımlarını istilâ etmiş pek büyük bir unsurdur. Bir damar gibi kâinatın yaratılışından başlayarak her tarafa dalbudak salıp gelen şu şecere-i nâriyeye nazar-ı hikmetle dikkat edilirse, bu şecerenin başında, yani sonunda büyük bir meyvenin bulunduğu anlaşılır. Evet, toprağın içinde büyük ve uzun bir damarı gören adam, o damarın başında kavun gibi bir meyvenin bulunduğunu zannetmesi gibi, âlemin her tarafında damarları bulunan şu şecere-i nâriyenin de Cehennem gibi bir meyvesinin bulunduğuna bilhads yani sür'at-i intikal ile hükmedebilir. İ.İ.)

Ateş-beste
f. Hâlis altın, kırmızı altın.

Ateş-bâr
f. Ateş yağdıran.

Ateş-bâz
f. Ateşle oynayan. Hokkabaz.

Ateş-dide
f. Ateş görmüş, ateşten geçmiş. * Mc: Büyük ıztırab çekmiş ve tecrübe geçirmiş adam.

Ateş-dil
f. Sözü dokunaklı olan. * Her gördüğü güzeli seven. * Pek zeki adam.

Ateş-dân
f. Mangal, ocak.

Ateş-efrûz
f. Ateş yakan, ateş tutuşturan.

Ateş-efşân
f. Ateş saçan.

Ateş-engiz
f. Dağlama aleti. * Mc: Fesatçı, ifsad yapan.

Ateş-fâm
f. Ateş renkli, kırmızı.

Ateş-gede
f. Mecûsilerin tapındıkları yer. Mecusi mabedi.

Ateş-gire
f. Çıra. * Maşa.

Ateş-gûn
f. Ateş gibi kıpkırmızı.

Ateş-hirâm
f. Süratle yürüyen, hızlı yürüyen.

Ateş-hulk
f. Sert tabiatlı, huysuz.

Ateş-hâr
f. Keklik. * Merhametsiz, şefkatsiz ve zalim adam.

Ateş-hîz
Ateşliyen, ateş veren.

Ateş-i bahar
Lâle. * Kırmızı renkli gül.

Ateş-i beste
Hâlis kırmızı renkli altın. * Donmuş ateş.

Ateş-i hecr
Firak ateşi, ayrılık acısı.

Ateş-i rumî
Eskiden kullanılan bir silâh çeşitidir. Kara ve deniz muharebelerinde yangın çıkartmak için kullanılırdı.

Ateş-i ter
Kırmızı şarap.

Ateş-i âb-perver
Mc: Hançer, kama, kılınç.

Ateş-kâr
f. Külhancı. * Mc: Aceleci, kızgın veya merhametsiz adam.

Ateş-mizac
f. Huysuz, geçimsiz, sert tabiatlı kimse.

Ateş-nisar
f. Ateş saçan.* Mc: Çok öfkeli, çok kızgın.

Ateş-nâk
f. Ateşli.

Ateş-nümâ
f. Ateş gösteren.

Ateş-pare
f. Ateş parçası. Ateş gibi. * Mc: Çok zeki, çok akıllı. * Durup dinlenmeyen.

Ateş-paş
f. Ateş saçan.

Ateş-perest
Ateşe tapan. Mecusi, müşrik.

Ateş-pâ
f. Ateş gibi. * Mc: Atik, çevik.

Ateş-reng
f. Ateş renginde, kızıl renkli.

Ateş-suhan
f. Dokunaklı, kalb kıracak şekilde ağır söz söyliyen.

Ateş-zebân
f. Ateş dilli. Çok dokunaklı söz veya şiir söyleyen.

Ateş-zede
f. Yakılmış, yakılan.

Ateş-zen
f. Ateş yakmak için kullanılan alet, çakmak.

Ateşek
f. Küçük ateş. * Ateş böceği. * Frengi. * Berk, şimşek.

Ateşî
"f. Hararetli, ateşli; dokunaklı. * Ateş renginde. * Hiddetli, öfkeli."

Ateşîn
f. Ateşli, canlı, ateşten. * Mc: Şiddetli, hiddetli.

Atf
Bağlama. Bağ. Ekleme. * Meyletme. * Şefkat. Sevgi. * Eğilme. * İkiye bükme. İki kat eyleme. * Çevirme. * Geri döndürme.* Bir kimse üzerine tekrar hamle eylemek. * Gr: Bir kelimeyi diğer bir kelimeye harf-i atıf vasıtasiyle ilhak eylemek. (Bak: Harf-i atıf)

Atf-ı beyan
"Mâkablini yâni mâtufun aleyhin mefhumunu izah ve te'kid için atfolunan tâbir. Meselâ: ""Meseleyi izâh ve teşrih eyledi"" cümlesindeki ""ve"" gibi."

Atf-ı nigâh
Bakma, göz atma.

Atf-ı tefsir
"Bir mânada olup mücerred tasdik ve te'kid için ""ve"" ile müteradifine (aynı mânadaki kelimeye) atfolunan kelime. Meselâ: ""İhsan ve kerem, hüzün ve keder"" ifadesindeki ""ve"" ler gibi. Diğer bir ifade ile: Aynı olan ayrı iki kelimenin birlikte kullanılması. (""deli divâne""de olduğu gibi.)"

Atfen
Birisinin adına. Birisine yükleyerek.

Atfetmek
Meyletmek. Sevgi beslemek. * Gr: Mânâyı birbirine bağlamak.

Athal
Kül renginde.

Athar
(Tâhir. C.) Kadınların aybaşı ve doğumdan çıktıkları zamanlar.

Ati
İnatçı, muannid. Kalın kafalı.

Ati(ye)
(Utv. dan) İsyan eden, kafa tutan. Asi. Sert başlı, serkeş.

Ati-l-beyan
Aşağıda sözü geçen, aşağıda zikredilen.

Atid
Tedarik olunmuş. Hazır ve müheyya. * Günah ve sevabları yazan melek.

Atide
Elbise sandığı.

Atih(e)
İsyan eden, kafa tutan, âsi olan.

Atik
Berrak, saf, temiz, karışmamış, değerli.

Atikıyyat
Eski eserler. Eski devirlerden kalma eserleri, - daha ziyade tarih ve san'at bakımından- tetkik eden ilim. Arkeoloji.

Atil
Para karşılığı tutulan yardımcı, asistan.

Atim(e)
Yavaş, sessiz, ağır.

Atime
"(C: Atâim) Ateş yakılan ocak; mangal."

Atire
"Receb ayında keferenin putları için boğazladıkları koyun ki, o puta ""itrâ"" derler."

Atit
Gıcırtı. * Ses.

Atiy
(Utiy) Haddi tecavüz etme. * Çok ihtiyar olma. * Kibirlenme.

Atiye
Azgın. * Büküp büküp atan.

Atiyen
Aşağıda. * İlerde, gelecekte.

Atiyyat
(Atiyye. C.) Hediyeler. İhsanlar. * Büyük bir kimsenin bahşişleri.

Atiyye
Hediye. Bahşiş. Lütüf ve ihsan.

Atk
Esiri serbest bırakmak. Köleyi âzat eylemek. (Bak: Itk)

Atl
şerir. Sert tabiatlı. Yaramaz. * Şiddetle çekmek.

Atlab
"(Tâlib. C.) Arayanlar, talibler; bilhassa talebeler.* (Tılb. C.) Kadın peşinde dolaşanlar, zamparalar."

Atlal
(Talel. C.) şekiller, biçimler.

Atlas
İpekten yapılmış kumaş. Üstü ipek, altı pamuk kumaş. * Düz tüysüz. * Büyük harita. * Atlas Okyanusu.

Atle
(C. Utül) Rende. * Yoğun büyük asâ. * Büyük iğne demiri. Farisî yayı. * Doğurmamış dişi deve.

Atles
Eski, yırtık, yıpranmış, aşındırılmış.

Atletizm
yun. Çeviklik, atiklik, kuvvet gibi beden kabiliyetlerini inkişaf ettirmeğe yarayan ve koşu, atlama, ağırlık kaldırma ve atma gibi, tek başına yapılan bedeni çalışmalar.

Atliye
(Tılâ. C.) Merhemler.

Atm
Geciktirmek, eğlendirmek.

Atmar
(Tımr. C.) Paçavralar. Eski, yıpranmış elbiseler.

Atme
Ateş kaynağı, volkanın tepesindeki lâvın çıktığı yer, krater.

Atmosfer
Dünyanın çevresini kuşatan 100 km. kalınlığında, çeşitli gazlardan meydana gelen gaz tabakası. Başka gök cisimlerini kuşatan gaz tabakalarına da atmosfer denir. * Bir yerdeki mânevi hava. * Basınç birimi. 0 derecede 76 cm. yükseklikteki bir civa sütununun 1 cm. karelik alan üzerine yaptığı basınca 1 atmosfer denir. Bu basınç 1.033 kilogramdır. Deniz seviyesinden yükseldikçe basınç azalır.

Atnab
(Tınâb. C.) Çadır ipleri. * Ağaç kökleri. * Tıb : Vücuttaki sinirler.

Atol
Mercan adası. Mercan iskeletlerinin birikmesiyle meydana gelmiş olan halka biçiminde ve ortasında bir göl bulunan adacık.

Atom
yun. Maddenin bölünemez en küçük parçası manasında eski çağ felsefesinde kullanılan bir tâbir, günümüze kadar gelmiş ve ilmî tabir olarak kalmıştır. Atom, maddenin bölünmez bir parçası değil, kendisi de daha küçük parçalardan yaratılmış çok küçük bir âlemdir. Dünyada, kâinatta ve atom âleminde hep aynı nizam hâkimdir. Bugün, dün olduğu gibi maddeci felsefe, maddenin mahiyetini anlamaktan âcizdir.

Atr
İyi kokulu şeyler sürünmek.

Atrab
Oyunlar. Eğlenceler. Şenlik ve ferahlıklar.

Atraf
(Tarf ve Taraf. C.) Gözler. * Taraflar. Kenarlar.

Atrak
(Târık. C.) Gecegelen seyyahlar.

Atrar
(Turra. C.) Kenarlar, uçlar.

Atras
(Tırs. C.) Yazılmış sayfalar.

Atrese
şiddetle ve zorla almak. * Gadap etmek.

Atreş
Sağır, işitmeyen.

Atruk
(Tarik. C.) Tarikler, yollar.

Ats
Aksırık. * Şafak sökme.

Atse
Aksırma, tek aksırık.

Att
Sözü tekrar tekrar söylemek.

Attar
(Itr. dan) Güzel koku veya iğne iplik gibi şeyler satan.

Attas
Devamlı aksıran.

Attat
Çok bağırıp çağıran, gürültücü adam.

Atv
El ile alıp yiyip içmek.

Atvad
(Tavd. C.) Dağlar.

Atvak
(Tavk. C.) Tasmalar. Gerdanlıklar, boyuna takılan mücevherler. * Tâkatler, kuvvetler. * Boyundaki halka çizgiler.

Atvel
(Tavil. den) Çok uzun.

Atyan
(Tîn. C.) Çamurlar, balçıklar.

Atyeb
Pek güzel. Daha güzel.

Atyeb-i me'külât
Yiyeceklerin en güzeli. En güzel yiyecekler.

Atyer
Çabuk uçan. Derhal kaybolan.

Atyeş
Gayet tez uçar bir kuş.

Atûb
İnatçı, muannid.

Atûd
(C: Atedân) Bir yaşında ve iyi beslenmiş oğlak.

Atûf
Çok acıyan, pek merhametli.

Atûfet
Şefkat. Çok merhametli oluş.

Atûh
Mâtuh. Bunak. Şuurunu kaybetmiş ihtiyar.

Atûm
Akşam vaktinin dışında sütünü vermeyen deve.

Atûs
Enfiye, aksırtıcı şey.

Atıfet
Koruma, sevgi, Acıma. Şefkat. Esirgeme. * Hüsn-ü zan. Karşılıksız sevgi.

Atıfet-kâr
f. Esirgeyip muhafaza eden, gözetip koruyan.

Atım
t. Ateşli silahların boşaltılması, atılması. * Kurşun menzili, kurşunun gidebildiği, yetiştiği mesâfe. * Silahın bir defa atılması için lâzım gelen barut vesaire.

Atır
(Itr. dan) Güzel kokulu, ıtırlı. * Kokuları seven kimse.

Atıs
Şafak. * Aksıran.

Atş
Susuzluk. Susama.

Atşân
Susamış, teşne. Susuz.

Av'ave
Havlama, köpeğin havlaması. * Mc: Hezeyan, saçma sapan konuşma.

Ava'
Alçak kimse. * Menazil-i kamerden bir menzildir ve beş yıldızlıdır.

Avabis
Müdhiş, çetin günler. * Yüzü abûs kimseler.

Avacim
Dişler.

Avad
Ud çalan kimse.

Avadancı
Tar: Osmanlı sarayında bir hademe sınıfı.

Avadi
(Adiye. C.) Zulmedenler, zâlimler.

Avah
Eyvah, yazık! gibi teessüf ifâdeleri. * Rızık, kısmet, nasib. (Bak: Evvâh)

Avaid
(Âide. C.) İratlar, gelirler. Aidat. * Tahsisât.

Avaik
(Âika. C.) Mânialar. Engeller. Müşküller. * Nuh (A.S.) Kavminin sonradan taptıkları bir put ismi.

Avakıb
(Akibet. C.) Encamlar. Akibetler. Sonlar.

Avakıb-ı ahvâl
Durumların neticesi, hâllerin sonu.

Avakıb-ı umur
İşlerin neticesi.

Avakır
(Akıra. C.) Fakirler, yoksullar. * Kısırlar, verimsiz olanlar. * Kudurmuş olanlar.

Aval
Sersemlik derecesinde saf olma, bönlük.

Avalim
(Âlem. C.) Âlemler. Cihanlar.

Avalî
Büyük ve sayılı kimseler. Büyükler. Yüceler. * Medine etrafındaki semtler.

Avam
Halktan ilmi irfanı kıt olan kimse. Okuyup yazması az olan. Fakirler sınıfından. * Tas : Hakikata tam erememiş, tevhidin derin hakikatlarından haberi olmayan. * Halkın ekseriyeti.

Avam-firib
f. Halkın hoşuna gidecek tarzda hareket eden, halkı avlıyan, demagog.

Avam-perestane
f. Avam kimselere yakışır şekilde. * Şiddetli halk taraftarı olan birine yakışır sûrette.

Avam-pesend
f. Halk tarafından beğenilecek olan şey.

Avamil
"(Amil. C.) Sebepler. * Ayaklar. * Valiler. Hâkimler. * Gr: Arabçada kelime sonlarının okunuşuna te'sir eden hususları öğreten ilim ve ona dâir kitab. * Birgivi Hazretlerinin ""Nahiv"" ilmine dâir olan kitabının ismi."

Avan
Anlar. Zamanlar. Vakitler.

Avan-ı tekâmül
Tekâmül, olgunlaşma ve terakki zamanları.

Avane
Uzun hurma ağacı.

Avani
"Kapkacak, yemek takımları. * ""Beni koru, hıfzeyle"" meâlinde dua."

Avans
Fr. İlerideki bir alacağa mahsuben önceden verilen para.

Avar
Ayıp, kusur, eksiklik. Fesad.

Avare
f. Başıboş, serseri, boş gezen. İşsiz güçsüz.

Avaregî
f. Avarelik, serserilik, işsiz güçsüzlük, aylaklık.

Avareser
f. Başıboş.

Avarif
Mârifetler. * Arifler. İşten anlar olanlar. * Güzel ahlâk.

Avarî
(Ariyyet. C.) Ödünç verilen şeyler.

Avarız
Arızalar. Sonradan olan noksanlıklar. * Girinti çıkıntı, noksanlık. * Mânialar. Engeller. * Fevkalâde hallerde ve bilhassa harp sebebi ile geçici olarak alınan vergi.

Avarız-ı divaniye
Tanzimat-ı Hayriye'den önce geçerli olan kanunlara göre alınan vergiler.

Avarız-ı müktesebe
Cehil, sarhoşluk, hezel, sefeh, hata, ikrah gibi insanın ibtidâen dahli bulunan şeyler.

Avarız-ı semaviye
Delilik, küçüklük, bunaklık, ölüm gibi kesbî ve ihtiyarî olmaksızın insana ârız olan şeyler.

Avasıf
(Asıta. C.) Sert ve kuvvetli rüzgârlar. Fırtınalar.

Avasım
(Asıme. C.) Temiz, ismetli kimseler. * Hudut şehirleri.

Avatıf
(Atıfet. C.) Atıfetler. Hediyeler. İhsanlar.

Avatık
(Atık. C.) Yaşlılar. * Genç kızlar. * Hür ve serbest olanlar. * Yavru kuşlar.

Avaz
Nefret. İkrah. Bir şeyi kerahetle yapma. Kerahet.

Avaze
f. Nam, şöhret, ün. Yüksek ses.

Avazil
(Âzil. C.) Başa kakıcı kimseler.

Avca
(Müe.) Eğri. Şaşı. * Yay. Kavs. * Arık, zayıf deve.

Avd
Dönme, geri gelme. Aleyhine veya lehine dönme.

Avdet
Dönüş, geri gelme, dönme. Rücu'.

Avdetî
Dönme. * Aslına, Müslümanlığa dönen.

Avemen
Deve veya at gidişi. * Yüzme.

Aven
Çok sâkin, en sâkin.

Avend
f. Sicim, ip.* Senet, delil. * Kapkacak. * Taht, yüksek mertebe. * Satranç oyunu. * Evvel, önce, ilk.

Avene
Beraber olanlar. Yardım edenler.* Taraftarlar.

Avengân
f. Asılı, sarkık. * Çengel. * Çivi.

Aver
"f. Averden ""getirmek"" fiilinin emir köküdür, kelime sonuna getirilerek; yapan, eden, olan, veren, götüren gibi manalara sebeb olur."

Averd
f. Harp, muhârebe, savaş, cenk.

Averd-gâh
f. Muharebe meydanı, savaş alanı.

Averde
f. Getirilmiş nakl olunmuş.

Averdide
f. Saldırılmış, hücum edilmiş.

Avez
Fakirlik, yoksulluk. Sıkıntı.

Avhak
Uzun nesne. * Kara karga. * Büyük kara deve.

Avhec
Yılan. * Uzun boyunlu. * Dişi deve.

Avi
Uluyan. Hırlayan.

Avihte
f. Asılmış şey, asılı nesne.

Avije
f. Has, hâlis, hakiki, temiz.

Avijgan
f. Mahremler, yakınlar. * Güzeller, gençler.

Avil
Yüksek sesle ağlama. Acınma. Feryâd. * Meyletme.

Avind
f. İlk, evvel, önce.

Avine
(Evân. C.) Vakitler, zamanlar, anlar. Devirler.

Avineten
Ara sıra, tesadüfen.

Aviz
f. Asılan, asılı bulunan.

Avize
f. Lamba, fener, gaz veya mumları havi olarak tavana asılan maden veya billurdan süs eşyası.

Avize-i gûş
Küpe.

Avişe(n)
f. Kekik otu. * Sarılma, sıyırarak çıkma. Saldırma.

Avk
(C: A'vâk) Mâni olma, alıkoyma, durdurma, vazgeçirme, geciktirme.

Avl
Feryat, sıkıntı sebebi. Acınma.

Avlak
yun. Dere. Vadi, su cedveli.

Avle
Bağırma, feryat.

Avn
Yardım. İmdâd. * Mededkâr. Yardım eden. Yardımcı. Zahir.

Avn-ı ilâhî
Cenab-ı Hakk'ın yardımı.

Avniye
Serasker Hüseyin Avni Paşa tarafından ilk olarak, daha sonra da Sultan Mecid ve Sultan Aziz zamanında giyilen kolsuz asker kaputu. * Bir nevi yağmurluk.

Avnî
Yardıma âit, yardıma dâir.

Avr
Bir kimseyi kör etme. * A'ver kılma. Bir şeyi alıp götürmek. * Telef etme. * Gözsüzlük.

Avra
Şaşı. Kör kadın. Tek gözlü. * Mc: Kör fikir. * Çirkin ve kabih söz. * Sâdece dünyayı düşünüp âhireti unutan.

Avrat
(Averât) (Avret. C.) Kadınlar. * Gizli yerler. * Mahrem zamanlar.

Avret
"Eksik. Gedik. Gizlenmesi lâzım gelen şey. Dinen örtülmesi vâcib olan âzâ, ud yeri. Utanılacak ve hayâ edilecek şey. Erkeklerde göbek ile diz kapağı arasındaki kısım. * Kadın. Zevce. Nikâhlı. * Gece uykuya yatacağı vakit ve seherden evvel uykudan kalkılacak saate de şeriat örfünde ""avret"" denir. Öğlen ve öğle uykusu zamanına da kezâ aynı isim verilmiştir. (Çünkü o anlarda uyku ve sair sebepler dolayısıyle insan açık saçık bulunabilir. İzinsiz, haber vermeden, kimse, başkasının yanına bu vakitlerde girmemesi İslâm âdâbından ve Kur'ân emirlerindendir.) * Siper. Hududda pusu yeri. Harpte zarar gelecek yer. (Bak: Tesettür)"

Avrupa
Dünyadaki kıtalardan biri.(Avrupa ikidir. Birisi, İsevilik din-i hakikisinden aldığı feyz ile hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye nâfi sanatları ve adalet ve hakkaniyete hizmet eden fünunları takip eden bu birinci Avrupaya hitap etmiyorum. Belki felsefe-i tabiiyyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiatını mehâsin zannederek, beşeri sefahete ve dalâlete sevkeden bozulmuş ikinci Avrupaya hitab ediyorum. L.)

Avrupalılaşmak
Avrupalıların fikirlerini ve yaşayış tarzını benimsemek. Türkiye'de batılılaşma olarak kullanılmaktadır. Avrupa zamanımızda ilim ve teknikte ilerlemiş olmakla beraber inanışları, ahlâkları, felsefeleri ve yaşayış tarzı ile geri bir düşünüşü temsil eder. Avrupaya, batıya özenmek, eşkiyanın gasbettiği servetine özenmeğe benzer. Batının, mazlum milletleri ezmek için vasıta ve silah olarak kullandığı ilim ve tekniğe sahip olmak, İslâm'ın hakkıdır. İslâm dünyası ilim ve tekniğe sahip olmakla hem batının zulmüne son verecek, hem de bunu insanlığın hayrına, barış için ve insanlığın saadeti, mutluluğu için kullanacaktır. Amma batının hayat felsefesi insanlık için bir zehirdir ve onu reddeder. (Bak: Asrî)

Avrupaperest
Avrupayı taparcasına seven.

Avrupazâde
f. Avrupa'dan doğan. Avrupa te'siri ile olan. Avrupalıyı taklid eden.

Avrupaî
Avrupalılara ait ve onlarla alâkalı Avrupalılar gibi.

Avukat
Mahkemede ücret mukabilinde taraflardan birinin müdafaasını ve davasını üzerine alan hukukçu. * Mc: Müdafaaya muktedir, çeneli, cerbezeli.

Avunmak
t. Oyalanmak, kendi kendini eğlendirmek. * İnek vs. nin gebe kalması.

Avva
Bir yıldız kümesi.

Avvac
Fildişi satan. Fildişi işçisi.

Avz
(Avez) (İyâz, meaz, meâze) Sığınma. Sığınak. Melce. Sığınacak yer.

Avzen
(Zenav) (Kürdçe) Suların biriktiği yer. Havuz, göl.

Avşin
f. Kekik otu.

Ay
(Bak: Ayât)

Ayal
(Bak: Iyal)

Ayan
(İyân) Aşikâr. Belli. Herkesin bilebileceği ve görebileceği. * Çiftçi âletlerinden olan saban okunun bileziği.

Ayar
Altın ve gümüşten yapılmış şeylerin saflık ve hafiflik derecesi. *Saadete, mutluluğa doğru gitme.

Ayar-dan
f. Ölçüden anlar, değerbilir.

Ayasofya
şimdi müze olan önemli bir cami.

Ayastafanos
İstanbul'da Yeşilköy semtinin eski adı.

Ayastafanos muahedesi
"3 Mart 1878 Rusya ile Osmanlılar arasında ilk olarak yapılan bir anlaşmadır. (28 Safer 1295) Tarihte buna ""Ayastafanos Mukaddemat-ı Sulhiyesi"" denir. Anlaşma maddeleri tatbik edilememiştir."

Ayb
Kusur. Leke. Utandıracak hal.

Ayb-cû
f. İnsanın ayıplarını araştıran, herkesin ayıbını, noksanını meydana çıkarmak isteyen.

Ayb-gû
Fitneci, fitnekâr, dedikoducu.

Ayb-gûyî
f. Dedikoduculuk.

Ayb-nâk
f. Noksan, kusurlu.

Ayb-ı hâdis
Huk: Satılan eşya müşteri elinde iken ârız olan ayıb. (Müşterinin satın aldığı kumaşı kesip biçmesiyle meydana gelen hâl gibi)

Aybe
(C.: İyâb) Heybe, deri çanta.

Ayc
Razı olmamak. * Tasdik edip inanmamak. * Menfaatlenmemek, faydalanmamak.

Aydan
(Uvd. C.) Uzun hurma ağaçları.

Aydane
Uzun hurma ağacı.

Ayde
Yaramaz huylu.

Aydın
"Aydınlık. * Açık, âşikâr, açıkça görünen. * Mübârek, mesut. Bilgili, okumuş, görgülü.Bugün bazı çevrelerde batı ilim ve felsefesini tahsil edip benimseyenlere de ""aydın"" denilmektedir. Aklı gözüne inmiş, yani herşeyi maddi ölçülerle yorumlamaya alışmış, kalbi maddeci felsefe ile kararmış insana aydın demek yanlıştır. Böylelerine ""zulmetli münevver"" yani kalbi ve aklı kararmış okumuşlar demek daha doğru olur."

Ayes
Beyazlık, aklık.

Ayfe
Hayret. * Tereddüt. * İğrenmek.

Ayheka
Neşat, sevinç, neşe, sürur. * Bir kuş adı.

Ayhem
Katı, sağlam nesne.

Ayhüm
Ağaç kökü. * Kırmızı sahtiyan.

Ayib
Dönüp çekilen. Geri dönen. Tövbe eden.

Ayide
Fayda, menfaat. * Muhabbet, sevgi.

Ayij
f. Kıvılcım, şerâre.

Ayil(e)
Ailesi kalabalık olan. * Ailesini besleyen. * Aşırı. * Fakir. * Dengede olmayan terazi.

Ayine
"f. Ayna. Mir'ât. Kendisine tecelli ve aksedeni gösteren veya bildiren şey. (Ayna, ışığı aksettirip gösterdiğinden dolayı esmâ-i İlâhiyeyi de bize gösteren ve Cenab-ı Hakk'ın sıfatlarına âyinelik eden mevcudata da mecazen ""âyine"" denilmektedir.) * Vasıta ve mazhar mânasına da gelebilir."

Ayine-i ehadiyet
"Ehadiyetin ayinesi. Cenab-ı Hakk'ın ekser isimlerinin tecellisine mazhar olan şey.(Hayat birşeye girdiği vakit, o cesedi bir âlem hükmüne getirir; cüz ise küll gibi, cüz'iye dahi külli gibi bir câmiiyyet verir. Evet hayatın öyle bir câmiiyyeti var; âdeta umum kâinata tecelli eden ekser Esmâ-i Hüsnayı kendinde gösteren bir câmi âyine-i ehadiyettir. Bir cisme hayat girdiği vakit, küçük bir âlem hükmüne getirir, âdeta kâinat şeceresinin bir nevi fihristesini taşıyan bir nevi çekirdeği hükmüne geçiyor. Nasıl ki, bir çekirdek, onun ağacını yapabilen bir kudretin eseri olabilir; öyle de: En küçük bir zihayatı halkeden, elbette umum kâinatın Hâlıkıdır. L.)"

Ayine-i ervah
"Ruhlar âyinesi. Esmâ-i İlâhiyenin tecellisine mazhar olan ruhlar.(... Muhabbetten yetimâne bir şefkat, me'yusâne bir rikkat tevellüd eder. Bütün zihayatlara acır; hatta güzel ve zevâle maruz bütün mahlukata bir rikkat ve bir firkat hisseder; elinden birşey gelmez, ye's-i mutlak içinde elem çeker. Fakat gafletten kurtulan evvelki adam o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki: Acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevalinde bir Zât-ı Bâki'nin bâki esmâsının dâimi cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkati, bir sürura inkılâb eder. M.)"

Ayine-i iskender
Makedonya kralı Büyük İskender'in aynası. Rivayetlere göre, bu ayna Aristo tarafından yapılmış ve İskenderiye şehrinde yüksekçe bir yere konulmuştur. Bu sayede İskender, yüz fersah uzaklıktaki düşmanlarını aynada görürmüş.

Ayine-i zişuur
Şuur sahibi âyine. (Yani: İnsan, cin, melek)

Ayine-i âsmân
Güneş.

Ayine-rû
f. Yüzü ayna gibi parlıyan.

Ayine-saz
f. Aynacı.

Ayinedar
f. Ayna tutan. * Eskiden, bir büyük adamın giyinirken aynasını tutmakla vazifeli hizmetçi. * Berber.

Ayir
Tereddütlü kimse.

Ayis
(Bak: Sinn-i iyâs)

Ayiz
(C.: Ayizât) Yeni doğurmuş hayvan.

Ayiz(e)
Mukabil olarak veren. Karşılık olarak verilmiş.

Ayiş(e)
Bolluk içinde rahat yaşayan. * Hz. Peygamber'in (A.S.M.) zevcesi ve mü'minlerin vâlidesi, Hz. Ebu Bekir'in (R.A.) kızının bir ismi. Aişe-i Sıddıka diye de anılır. Hayret edilecek derecede takva, iffet ve zekâvet sahibesi olup 2210 Hadis-i Şerif nakletmiştir. Hicretin 57. yılında vefat etmiştir. (R.A.)

Ayişne
(Ayişte) f. Casus, ajan. * Dalkavuk.

Ayk
Nâhiye. * Kenar. * Taife.

Ayka
Deniz kenarı. * Ev ortası.

Ayke
Sık koruluk.

Ayle
Fakirlik.

Aylem
(C.: Ayâlim) Yumuşak nesne.* Suyu çok olan kuyu.

Ayman
Süt içmeğe iştihası olan erkek. * Malı gitmiş kişi.

Ayme
Süt içmeğe iştihası olmak. * Malın iyisi.

Ayn
(C.: A'yan-A'yun-Uyûn) Göz. * Pınar, kaynak. Çeşme. * Tıpkısı, tâ kendisi. * Zât. * Eşyanın hakikatı. * Kavmin şereflisi. * Diz. * Altın. * Nazar değme. * Casus. * Her şeyin en iyisi. * Muayene etmek.

Ayn-el yakîn
(Ayn-ül yakîn) Göz ile görür derecede görerek, müşâhede ederek bilmek. (Bak: Yakîn)(İman-ı tahkikîde pek çok meratib var. O mertebelerden ilm-el yakîn mertebesi çok bürhanların kuvvetleriyle binler şüphelere karşı dayanır. Halbuki taklidî iman ise bir şüpheye karşı bazan mağlup olur. Hem iman-ı tahkikînin bir mertebesi de, ayn-el yakîn derecesidir ki, çok mertebeleri var. Belki Esma-i İlâhiye adedince tezahür dereceleri var. Bütün kâinatı bir Kur'an gibi okuyabilecek derecesine gelir. Ve bir mertebesi de, hakk-al yakîndir ki, onun da çok mertebeleri var. Böyle imanlı zatlara şübehat orduları hücum da etse, bir halt edemez. R.N.)

Ayn-i vâhid
Tek gözlü.

Ayn-ül hayat
Hayatın tâ kendisi.

Ayn-ül kıtr
Bakır kaynağı.

Ayn-ül lika
İstenilen kavuşma ve sevilenin tâ kendisi.

Ayn-ür rızâ
Rıza gözü. Kusuru görmeden bakan muhabbet gözü.

Ayn-üs sevr
Boğa gözü. * Koz: Semânın kuzey yarım küresinde bulunan boğa burcunun en parlak yıldızı.

Ayn-üs suht
Kızgınlık ile bakış, hiddet gözü.

Ayna
(C.: În) Gözü güzel ve iri olan.

Aynan
Akmak, seyelan.

Aynen
Bir şeyin aslı veya kendisi olarak. Tıpkısına, hiç bir şeyi değiştirmeden, aynı olarak.

Ayniyyat
(Ayniyye. C.) Kullanılmaya veya harcanmaya elverişli olup taşınabilen ve para eden şeyler.

Ayniyye
Göz hastalıkları kliniği. * Pahada ağır olan ve taşınabilen şeyler.

Ayniyyet
Bir şey veya şahsın aynı veya kendisi olması.

Ayr
(C.: A'yâr) Eşek, himar. * Medine-i Münevvere yakınında bir dağ. * Uzun demir mıh.

Ays
Cimâ etmek. * Meni denilen su.

Ayse
Yumuşak yer.

Aysele
Gözsüz, a'mâ, kör.

Aysum
Filin dişisi. * Sırtlan. * Büyük deve. * Süsen çiçeği.

Ayt
Uzun boyunlu.

Ayta'
Uzun boyunlu kadın. * Uzun boyunlu dişi deve.

Aytel
Uzun boyunlu.

Aytemûs
(C.: Atâmıs) Bütün vücut organları yerli yerince ve tam olarak yaratılmış olan.

Ayyab
Kusur görücü, ayıb gören.

Ayyan
Yorgun. Bitkin. * Ne yapacağını bilmeyen.

Ayyar
Hırsız. Hileci, dolandırıcı, hilebaz, dessas. * Zeki, kurnaz.

Ayyarî
f. Dolandırıcılık, hilecilik.

Ayyaş
Haram içki içen. şarhoş.

Ayyil
(C.: İyâl) Nafakası lâzım olan kişi.AYYUK : Samanyolunun dâima sağ tarafında olan çok parlak ve uzak bir yıldızın ismi. * Mc: Gökyüzünün pek yüksek yeri.

Ayzan
Yaban eşeğinin erkeği.

Ayzemûr
Yük taşıyamıyan büyük ve yaşlı deve.

Ayâ
Tedavisi mümkün değil, iyileştirilmez. * Kabiliyetsiz, kudretsiz.

Ayıklanma
"t. (Biyolojide) Çevre şartlarına en iyi uyabilen canlıların hayatta kalıp çoğaldığı, uyamıyanların öldüğü ve nesillerinin yok olduğu, böylece canlılardan tabii bir tekâmül (evrim) meydana geldiğini savunanların ileri sürdüğü bir tâbirdir. Ayıklanma ile tekâmül görüşü tabiatta herşeyin tesadüfle meydana geldiği peşin hükmüne dayanır. Hayatı ve kâinatı tesadüfle açıklamak hem ilmi, hem aklı inkârdan başka birşey değildir. Canlıların bulunduğu çevre şartlarına göre cihazlarla donatılması; onların Hâlık'larının, Rab'lerinin sonsuz merhametini, ilmini ve iradesini gösteren inkâr edilemez delilleridir. Bunlar kör tesadüfün, şuursuz maddenin işleri değildir ve olamaz. Dünyaya bir yavru getiren annenin memelerinden süt gelmesi ve yavrunun kimseden öğrenmeden memeyi arayıp süt emmesini başarması tesadüf mü, yoksa Allah'ın sonsuz merhameti, ilmi ve iradesini göstermez mi? Bunu zerre kadar aklı olan anlamaz mı?"

Ayın
Arap alfabesinin onsekizinci ve Osmanlı alfabesinin yirmibirinci harfi olup, ebced hesabında yetmiş sayısına tekabül eder.

Ayş
Yaşayış, yaşama. Yiyip içme. Zevk u safâ. * Dirilik. Hayat.

Ayş u işret
Yiyip içme. (Bak: Îş)

Ayş u tarab
Yeme içme, eğlence.

Ayş ü nûş
Yiyip içme. (Bak: Îş)

Ayşe
Dirilik, hayat, yaşama.

Ayşûm
Nebatattan bir ot.

Az'af
(Bak: Ez'af)

Aza
(C.: Uzâ) Kertenkele.

Aza'
Başa gelen musibete sabretmek. * Bir kimseyi babasına nisbet etmek.

Azab
Dünyada işlenen suç ve kabahate karşılık olarak âhirette çekilecek ceza. * Eziyet. Büyük sıkıntı. Şiddetli elem.

Azab-engiz
f. Azab verici, keder verici.

Azab-ı cehennem
Cehennem azabı. * Mc: Büyük ıztırab, sıkıntı.

Azad
Kısa ve sık olarak dikilmiş.

Azade
f. Bağlardan kurtulmuş. Serbest. Kayıtsız. Hür. Sâlim. Müberrâ.

Azade-dil
f. Gönlü bir şeye bağlı olmayan.

Azade-gân
f. (Azâde. C.) Azadeler. Bağımsız, serbest ve hür olanlar.

Azade-gî
f. Hürlük, âzâdelik, serbestlik.

Azade-hayat
f. Hayattan kurtulmuş. Ölmüş.

Azade-hâtır
f. Başı dinç, gönlü hoş olan.

Azade-ser
Başı boş. Hür.

Azadî
Serbestlik. Hürriyet. * şükür.

Azahî
(Bak: Adâhi)

Azaim
Kötü şeyleri defetmek için yazılan duâlar.

Azal
(Ezel. C.) Ezeller. Başlangıcı olmayan zamanlar.

Azalil
(Uzlûle. C.) Yanlışlar, yanılmalar. Doğru olmayanlar.

Azam
(C: Azamât) Kin, husûmet, adâvet, garaz, fena niyet. * Öfke, hiddet. * Kıskançlık.

Azame
Eskiden, büyük görünmesi için kadınların bağladıkları arkalık.

Azamet
Büyüklük. Cenab-ı Hakk'ın büyüklüğü. * Kibirlilik.(Beşerin zihni ve fikri Cenab-ı Hakk'ın azametine bir mikyas, kemalâtına bir mizan, evsafının muhakemesine bir vasıta bulmak vüs'atinde değildir. Ancak cemî masnuatından ve mecmu asarından ve bütün ef'âlinden tahassül ve tecelli eden bir vecihle bakılabilir. Evet zerre, mir'ât olur, fakat mikyas olamaz. Bu meselelerden tebârüz ettiği vechile Cenab-ı Hakk'ın mümkinata kıyas edilmesi ve mümkinatın onun şuunâtına mikyas yapılması en büyük cehâlet ve hamakattır. İ.İ.)

Azamet-fürûş
Kibirlenen. Büyük görünmek isteyen.

Azamim
(Izmâme. C.) Desteler, kümeler, topluluklar, zümreler.

Azamût
(Mübalâğa sigası ile) Azamet. Kibriya. Allah'a mahsus olan büyüklük.

Azan
(Üzn. C.) Kulaklar.

Azar
f. İncitme. Tâzib. Kırılma. Tekdir. Zulüm. Ukubet.

Azar-dide
f. Zulüm görmüş. Küskün.

Azar-mend
f. İncitilmiş, zulmedilmiş.

Azar-mendî
f. İncitilmiş, kırılmış olma.

Azar-reside
f. Zulüm görmüş, kırılmış, incitilmiş.

Azarende
f. Azarlıyan, tekdir eden. * Kalb kıran, inciten.

Azariş
f. İncitme, kalb kırma.

Azarr
(Zarar. dan) Çok zararlı.

Azarî
f. Muzırlık. Küfürbazlık. * Fenalık görmüş, kalbi kırılmış, incitilmiş olma.

Azaye
(C.: Izâ-Izâyâ) Kertenkele.

Azaz
Bir tek lokma.

Azazil
Şeytan. (İblisin bir adı) Şerlerin temsilcisi.

Azb
Tatlı, lâtif, hoş ve şirin olan yiyilecek ve içilecek şey. * Fazla susuzluktan yemek yemeği terketme. * Men'etme. * Feragat.

Azba'
(Zab'. C.) Kolun yukarı kısmı, dirseğin üst tarafı.

Azbe
(C.: Uzeb-Azebât) Su içinde olan çerçöp. * Her bir şeyin ucu, tarafı.

Azbu
(Zebu. C.) Sırtlanlar.

Azbî
Güzel ahlâklı.

Azd
(Azid, azud) Kolun üst kısmı. * Destek. * Kuvvet, kudret. (Bak: Adud)

Azdad
(Bak: Ezdâd)

Azde
f. Boyalı, boyanmış. * Ucu sivri olan bir âletle delinmiş.

Azeb
Bekâr. Mücerred. Evlenmemiş. Zevcesi olmayan.

Azebe
Kocası olmayan kadın.

Azeh
f. Vücutta çıkan siğil.

Azeka
Alâmet, nişan, işâret.

Azer
f. Ateş. * Şemsî senenin dokuzuncu ayı. Kasım. Her şemsî ayın dokuzuncu günü. * Mecusilere göre güneşe memur meleğin adı. * Hz. İbrahim'in (A.S.) babasının veya amcasının ismi.

Azer-gûn
f. Ateş renginde olan, kızıl, kırmızı. * Ay çiçeği.

Azerahş
f. Yıldırım.

Azerbayigan
f. Azerbeycan.

Azerd
Boya, renk.

Azeret
Yetişip kuvvetlenme. * Kalınlaşma. * Ekinin yetişip tanelerinin çıkması. (Bak: Muâzere)

Azerm
f. şefkat, merhamet. * Haşmet, büyüklük, azamet. * Haya, utunma.

Azerm-cû
f. Hayâlı, utangaç. Terbiyeli, nâzik.

Azerperest
Ateşe tapan, mecûsi.

Azerîler
Kafkasyanın Azerbeycan bölgesinde yaşamış Türk kavmi.

Azerşeb
f. Batıl bir inanışa göre ateş içinde yaşadığı sanılan ve semender denilen bir hayvan. * Şimşek, berk.

Azf
Zâhidlik. Nefsini bir şeyden döndürmek.

Azfar
(Zufr. C.) Tırnaklar.

Azfendak
f. Gökkuşağı.

Azgan
(Zıgn. C.) Kinler, garazlar.

Azgas
(Bak: Adgas)

Azha
(Zahve. C.) Su havuzları. Göller.

Azhar
En zâhir. En açık. Besbelli. Bedihi olan, rûşen. * Bir ibârenin en açık ve kat'i olan mânası.

Azib
Susuzluktan yem ve yulaf yemeyen yorgun hayvan.

Azide
f. Ucu sivri bir aletle delinmiş olan.

Azif
Sazcı, çalgıcı.

Azife
Yaklaşan. Yaklaşmakta olan. * Kıyamet.

Azig
f. Nefret, kin, garaz. * İğrenme, tiksinme.

Azihe
Yalan, iftira.

Azik
Hoşa giden.

Azil
Islah edilmesi mümkün olmayan. Muannid, inatçı.

Azimat
(Azime. C.) Kıtlık yılları.

Azime
(C.: Azâim) Büyük iş, fevkalâde ve çok mühim iş. * Tılsım, efsun, sihir. * Sebat. Verilmiş olan kararda kat'ilik. * Kasdetmek, yemin etmek.

Azimet
Takvâ ile amel etmek. Allah'ın emirlerini en mükemmel ve eksiksiz yapmağa çalışmak. * Kesin karar vermek. * Yola çıkmak, gitmek.

Azimet-râh
Yola çıkma.

Azir
Özür dileyen, özrünün afvedilmesini isteyen. * Özür. * Sünnet düğünü.

Azire
(C.: Uzrât) Ön yanı, önü.

Aziyy
(C.: Ezavî) Deniz dalgası.

Azize
(Müe.) Aziz olan. * Hristiyanlıkta kadın rahib. Rahibe.

Azizân
f. Azizler.

Aziş
f. Talaş, yonga, ağaç ve tahta kırığı. * Eşik tahtası.

Azk
Hurma ağacı. * Nişan, alâmet, işâret.

Azka
İri yünlü koyun.

Azl
(Azel) Levmetmek, kınamak. Azarlamak.

Azla'
(C.: İzâl) Kırba ağzı.

Azlaf
(Zılf. C.) Zool: Çatal tırnaklı olan hayvanların tırnakları. Toynaklar.

Azlal
(Zıll . C.) Gölgeler.

Azlem
Çok zâlim. Pek zâlim. * Çok karanlık.

Azm
(Azim) Kasd, niyet. Sağlam ve kat'i karar. Sebât.

Azm-i acz
Tıb: Sağrı kemiği. Kuyruk sokumu kemiği.

Azm-i adesî
Tıb: Mercimek kemiği.

Azm-i adud
Tıb: Pazı kemiği.

Azm-i akab
Tıb: Ökçe kemiği.

Azm-i enfî
Tıb: Burun kemiği.

Azm-i kasaba
Tıb: Baldır kemiği.

Azm-i kat'î
Kesin karar, kat'î azim.

Azm-i kitf
Tıb: Kürek kemiği, omuz kemiği.

Azm-i ku'bere
Tıb: Kolumuzun ön tarafında bulunan önkol kemiği. (Önkol kemiğinin arkasında dirsek kemiği bulunur).

Azm-i terkova
Tıb: Köprücük kemiği.

Azm-i us'us
Tıb: Kuyruk kemiği.

Azm-i vecenî
Tıb: Elmacık kemiği.

Azm-i zend
Tıb: Dirsek kemiği.

Azm-i zıfrî
Tıb: Tırnaksı kemik.

Azma(y)
f. Denemiş.

Azman
Cins ve nev'inin icabından fazla büyümüş, çok iri. * Melez. İki ayrı cins hayvandan doğma.

Azmayiş
f. Deneme, sınama, tecrübe. * Tar: Emekdar tirendâzların kullandığı bir çeşit ok.

Azmen
Pek fazla şeyler içine alabilen. * En çok güvenilen.

Azmend
f. Haris, açgözlü, tamahkâr, cimri.

Azmî
Kemikli, kemikten yapılmış.

Azmûde
f. Tecrübe etmiş olan. Tecrübeli. * Tecrübe olunmuş, denenmiş.

Azmûdegî
f. Tecrübe, deneme, imtihan.

Azmûn
f. Tecrübe, deneme, imtihan.

Azoik
En eski jeolojik zaman. * İçinde fosil bulunmayan toprak.

Azr
Sünnet etmek.

Azra
Medine-i Münevvere'nin bir ismi. * Sevgili. Mahbûbe. * Delinmemiş inci. * Üzerinde yürünmemiş kum. Kız olan kız. * Hz. Meryem'in bir vasfı.

Azrail
"Ölüm meleği. Dört büyük melekten biridir, ölenlerin ruhlarını almak görevi vardır. Diğer bir ismi de ""melek-ül mevt: Ölüm meleği""dir. Yeryüzünde hayatın var olması, insanın yaratılışı tesadüfle açıklanamıyacağı gibi, ölüm de tesadüfle açıklanamaz. Hayatı yaratan ölümü de yaratmıştır. Hayat gibi ölüm de bir rahmettir. Ölüm, meşakkatli dünya hayatından terhis olma ve ebedî âleme yolculuktur. İnanmıyanların ölümden çok korkmaları ve hatırlarına getirmekten ürkmeleri bundandır. Azrail (A.S.) müslümana göre ebediyet âlemine yolculuğun dâvetçisi; hastalık, kaza vs. sebepler, ölüm için bahane ve sebeplerdir. Azrail (A.S.) bu sebeplerin arkasında görevini yerine getirir.(Azrail Aleyhisselâm Cenâb-ı Hakk'a münâcât edip demiş: ""Kabz-ı ervah vazifesinde senin ibâdın benden küsecekler, şekvâ edecekler."" Ona cevaben denilmiş: ""Senin vazifene hastalıkları ve musibetleri perde yapacağım; tâ ibâdımın şekvaları onlara gitsin, sana gelmesin."" Aynen bu perdeler gibi Azrail Aleyhisselâm'ın vazifesi de bir perdedir. Tâ haksız şekvâlar Cenâb-ı Hakk'a gitmesin. Çünkü; ölümdeki hikmet ve rahmet ve güzellik ve maslahat cihetini herkes göremez. Zâhire bakıp itiraz eder, şekvaya başlar. İşte bu haksız şekvâlar Rahim-i Mutlaka gitmemek hikmetiyle Azrail Aleyhisselâm perde olmuş. Aynen bunun gibi bütün meleklerin, belki bütün esbab-ı zâhiriyenin vazifeleri, izzet-i rububiyetin perdeleridir. Tâ güzellikleri görünmeyen ve hikmetleri bilinmeyen şeylerde kudret-i İlâhiyenin izzeti ve kudsiyeti ve rahmetinin ihatası muhafaza edilsin, itiraza hedef olmasın ve hasis ve ehemmiyetsiz ve merhametsiz şeyler ile kudretin mübaşereti nazar-ı zâhirîde görünmesin. Ş.)"

Azrar
(Zarar. C.) Zararlar, ziyanlar, kayıplar.

Azrec
Seri, hafif nesne. Vâhid, tek.

Azref
Çok zarif. Zariflerin zarifi. * Çok zeki.

Azref-i zürefâ
Zariflerin zarifi.

Azreng
f. Çok üzüntü, meşakkat, eziyet. * Son derece sert ve katı.

Azrâil
can almakla görevli melek.

Azur
(Azver) f. Açgözlü. Hırslı. Tamahkâr. Cimri. Hasis.

Azurde
(Bak: Azürde)

Azv
İftira. Birisine bir şey isnad etme. Nisbet etme.

Azv-i cinnet
Delilik isnadı.

Azva
(Zav ve Zû. C.) Parıltılar, ışıklar, aydınlıklar.

Azver
(Bak: Azûr)

Azviyat
(Azv. C.) Yalanlar, iftiralar.

Azy
Bir kimseyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etme.

Azyak
Daha dar, en dar.

Azz
Galib olmak. * Çok yağmur yağmak.

Azz-i benâm
Parmak ısırma.

Azza'
Şiddet ve kıtlık yılı.

Azze
Aziz ve şânı büyük olsun, büyük ve aziz oldu (meâlinde).

Azze ensâruh
Yardımı çok olsun. (Bu tabir, padişahlara ait dua yerinde olup eski fermanlarda geçer.)

Azze ve celle
Aziz ve Celâl olsun, oldu... (meâlinde, Cenab-ı Hakkın isminden sonra hürmet maksadı ile söylenir.)

Azzet
Geyik buzağısı.

Azâr-ı dil
Gönül kırıklığı.

Azâze
Kuvvet. * Azamet, büyüklük. * Şiddet. * Azlık. * Gâlip olmak.

Azîm
Azimet eden. Gidici.

Azîm-üş şân
Şânı büyük. Namı çok yüce.

Azîr
Biçilmiş olan ekinin tarlada satılması.

Azîz
İzzetli. Çok izzetli. Sevgili. Çok nurlu. * Dost. * Şerif. * Nadir. * Dini dünyaya âlet etmeyen. * Sireti temiz. * Ermiş. Mânevi kudret ve kuvvet sahibi. * Mağlup edilmesi mümkün olmayan ve daima galib olan manasında Cenab-ı Hakk'ın bir ismidir. * Hristiyanlıkta kudsî kabul edilen daimî reis.

Azûf
Yiyecek, erzak. Azık.

Azûg
f. Kir, pas.

Azûk
İçi henüz olmamış fıstık yemişi.

Azûl
Çok azarlayan, çıkışan, paylıyan.

Azûmet
Eğlence. Neşeli ve hoşça vakit geçirten şey.

Azûn
f. Öylece, onun gibi, bunun gibi, böylece.

Azûz
Isırıcı, ısıran.

Azüg
f. Hurma lifi. * Ağaç ve asma budantısı.

Azürde
f. Azar görmüş, incinmiş, gücenmiş. Kalbi kırılmış, üzülmüş.

Azürde-dil
Kalbi kırık. Müteessir.

Azürde-gî
f. Gücendirilmiş, incitilmiş olma.

Azürde-hâtır
f. Gönlü kırılmış, hatırı kırılmış.

Azürde-püşt
f. Beli bükülmüş ihtiyar.* Yükten sırtı berelenmiş olan hayvan.

Azırra
(Zarir. C.) Körler, âmâlar, gözleri görmiyenler.

Açalya
yun. Fundagillerden, güzel çiçekli bir bitki ve çiçeği.

Açar
f. İştah açmaya yarayan turşu v.s. * İnişli yokuşlu yer. * Karıştırılmış, birleştirilmiş.

Açkı
Cilâ, perdah, lostra.

Açkıcı
Cilâ ve perdah veren sanatkâr.

Açı
(Bak: Zâviye)

Ağa yeri
Topkapı sarayında hazine kethüdasının oturduğu yer.

Ağda
Bir kapta karıştırılıp pişirilerek koyulaşmış ve lüzucet kazanmış her nevi şeker vesaire.

Ağtabaka
Tıb: Görme sinirlerinin göz yuvarlağı içinde dağılmasından meydana gelen zar.

Ağıl (ağl)
Koyun, keçi vesair hayvanlara mahsus üstü açık, etrafı çit veya çalı çırpı ile çevrilmiş yer, mandıra.

Ağıt
Mersiye. Ölen kimse için söylenen ve onu öven ve üzüntüyü anlatan şiir. Ölen için ağlama. (Müslümanlıkta ölenin arkasından aşırı ağlayıp dövünme iyi değildir.)

Aş
f. Muharrem ayında pişirilen aşure. * Yemek, taam.

Aş-hane
f. Aşevi, mutfak.

Aş-kâre
f. Aşçı.

Aş-pez
f. Ahçı, aşçı.

Aşa
(C.: Aşâ-Aşvâ) Gece gözlerin görmeyip gündüz görmesi.

Aşabe
Yaş otun çok olması.

Aşair
(Aşiret. C.) Aşiretler. Kabileler.

Aşak
Sarmaşık.

Aşam
f. Yiyecek ve içecek. * İçen, içici manasına birleşik kelimeler yapılır.

Aşamidenî
f. İçilebilen veya yenilebilen.

Aşavet
Gündüz görüp, gece görmeyen ve tavukkarası adı verilen göz hastalığı.

Aşaya
(Aşi. C.) Akşamlar, mağribler.

Aşb
(C.: A'şâb) Yaş ot.

Aşebe
Zayıflığından gövdesi kurumuş olan yaşlı kimse. * Büyük azı dişi. * Küçük adam.

Aşem
Kuru ekmek.

Aşeme
Kuru ekmek parçası. * Büyük azı dişi.

Aşen
Her nesnenin aslı ve kökü. * Sözü kendi kanaatine göre söylemek.

Aşennet
(C.: Aşânit) Yaramaz huylu kimse.

Aşenzer
Katı, sağlam nesne.

Aşerat
(Aşere. C.) On sayıları.

Aşere
On. On rakamı.

Aşere-i mübeşşere
Hz. Peygamber'in (A.S.M.) kendilerine Cennetlik olduklarını müjdelediği sahabelerdir. Bu kişiler Allah'ın emirlerine bağlılıkta ve din hizmetindeki fedailikte Allah'ın rızasını tam kazanmışlardır. Bu zatlar şunlardır: Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali, Hz. Abdurrahman bin Avf, Hz. Ubeyde bin Cerrah, Hz. Said, Hz. Sa'd bin Ebi Vakkas, Hz. Talha, Hz. Zübeyr İbn-ül Avvam (R.Anhüm).

Aşereimübeşşere
cennetle müjdelenmiş on sahabe.

Aşevi
Yoksullara parasız olarak yemek yedirilen veya dağıtılan yer, aşhane. * Para ile yemek yenilen yer, lokanta. * Düğün gibi toplantılarda, yemekleri hazırlamak için iğreti mutfak olarak kullanılan yer. * Bazı tekkelerde yemek pişirilen yer.

Aşevsec
Büyük karınlı iri deve.

Aşevzen(e)
Galiz, katı nesne.

Aşevî
Akşam, akşam vaktine dair.

Aşi
Akşam. * Akşam yemeği. * Tavuk karasına tutulan kimse.

Aşihe
f. Kişneme.

Aşikâr(e)
f. Belli, meydanda, açık. Bedihi.

Aşina
f. Mâlumatlı, haberli olan. Arif. Bilgili. Mâlik. Tanıdık. Yabancı olmayan. * Yüzücü.

Aşine
f. Yumurta.

Aşir
Onda bir. On kısma taksim edilen bir şeyin herbir parçası. * Kur'an-ı Kerimin on cüz'ünden herbiri veya on âyetlik bir parçası. * Dost, yardımcı, yardak. * Koca. * Kabile. * Kötülükte yardımcılık eden. * Sahip. * Toz. (Bak: Aşr)

Aşire
Onuncu. Tâsia'nın altmışta biri.

Aşiren
Onuncu olarak, onuncu derecede.

Aşiret
Kabile, oymak, göçebe halinde yaşıyan ekseri bir soydan gelen cemaat. Yakın akraba, âile.

Aşiret-i galib
Galip gelen aşiret. * Aşiretin ekseriyeti, çokluğu.

Aşiyan (e)
f. Kuş yuvası. * Mc: İkâmetgâh. Ev, mesken.

Aşiyan-sâz
f. Yuva kuran, mesken yapan.

Aşiyan-ı harâb
Yıkılmış yuva, tahrib edilmiş mesken.

Aşiyy
Akşam, akşam üzeri.

Aşk
"(Işk) Çok ziyâde sevgi. Şiddetli muhabbet. Sevdâ. Candan sevme. * İttibâ'. Alâka.(İnsanın mahiyeti ulviye; fıtratı, câmia olduğundan; binler envâ-ı hâcât ile binbir esmâ-i İlâhiyyeye herbir ismin çok mertebelerine fıtraten muhtaçtır. Muzaaf ihtiyaç, iştiyaktır. Muzaaf iştiyak, muhabbettir. Muzaaf muhabbet dahi aşktır. Ruhun tekemmülâtına göre merâtib-i muhabbet, meratib-i esmâya göre inkişaf eder. Bütün esmâya muhabbet dahi -çünki o esmâ Zât-ı Zülcelâl'in ünvanları ve cilveleri olduğundan- muhabbet-i zâtiyyeye döner. S.)"

Aşk-ı eflâtunî
Maddeci olmayan aşk.

Aşk-ı hakikî
Hakiki aşk. Allah için sevmek. Allah sevgisi.

Aşk-ı kimyevî
"Fıtrî meyil ve alâka. Kimyevî unsurlar arasında birbirlerine karşı olan cazibe ve birleşme meyelanları ki; birer İlâhi emir ve kanunlardır.Fransızcası: Affinite (afinite) dir. (Sani-i Hakîm, havada iki unsur halk etmiştir. Biri azot, biri müvellid-ül humuza. Müvellid-ül humuza ise: Nefes içinde kana temas ettiği vakit, kanı telvis eden karbon unsur-u kesifini kehribar gibi kendine çeker. İkisi imtizac eder. Buharî hâmız-ı karbon denilen (semli havâi) bir maddeye inkılâb ettirir. Hem hararet-i gariziyeyi te'min eder, hem kanı tasfiye eder. Çünki: Sani-i Hakîm, fenn-i kimyada, aşk-ı kimyevî tabir edilen bir münasebet-i şedideyi, müvellid-ül humuza ile karbona vermiş ki: O iki unsur, birbirine yakın olduğu vakit, o kanun-u İlâhî ile, o iki unsur imtizac ederler. Fennen sabittir ki: İmtizacdan hararet hâsıl olur. Çünki imtizac, bir nevi ihtiraktır. Şu sırrın hikmeti şudur ki: O iki unsurun, her birisinin zerrelerinin ayrı ayrı hareketleri var. İmtizac vaktinde her iki zerre, yani onun zerresi, bunun zerresiyle imtizac eder, bir tek hareketle hareket eder. Bir hareket muallâk kalır. Çünkü: İmtizacdan evvel iki hareket idi. Şimdi iki zerre, bir oldu. Her iki zerre, bir zerre hükmünde bir hareket aldı. Diğer hareket, Sani-i Hakîm'in bir kanunu ile hararete inkılâb eder. Zaten ""Hareket, harareti tevlid eder"" bir kanun-u mukarreredir. İşte bu sırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziye, bu imtizac-ı kimyeviyye ile te'min edildiği gibi, kandaki karbon alındığı için kan dahi sâfi olur. İşte nefes dâhile girdiği vakit, vücudun hem âb-ı hayatını temizliyor. Hem nâr-ı hayatı iş'al ediyor. Çıktığı vakit, ağızda, mu'cizât-ı kudret-i İlâhiye olan kelime meyvelerini veriyor. S.)"

Aşk-ı lâhûtî
Cenab-ı Hakk'a olan sevgi ve muhabbet. Aşk-ı İlâhî, aşk-ı hakikî, aşk-ı mânevî gibi tâbirler Cenab-ı Vacib-ül Vücud'a dâir şiddetli muhabbet ve sevgiyi ifâde eder.

Aşk-ı mecazî
"Fâni şeylere olan aşk. Nefis ve şehvet arzusuna dayanan aşk. * Tas: Kâmil bir zâtın Cenab-ı Hakk'a dâir şiddetli muhabbetinden evvel fani, dünyevî şeylere dair olan aşkı.(Mahbublara olan aşk-ı mecazî aşk-ı hakikiye inkılâb ettiği gibi, acaba ekser nasda bulunan dünyaya karşı olan aşk-ı mecazî dahi bir aşk-ı hakikiye inkılâb edebilir mi?Elcevab: Evet, dünyanın fâni yüzüne karşı olan aşk-ı mecazî, eğer o âşık, o yüzün üstündeki zeval ve fena çirkinliğini görüp ondan yüzünü çevirse, bâki bir mahbub arasa, dünyanın pek güzel ve âyine-i esmâ-i İlâhiye ve mezraa-i âhiret olan iki diğer yüzüne bakmağa muvaffak olursa, o gayr-i meşru mecazî aşk, o vakit aşk-ı hakikiye inkılâba yüz tutar. Fakat bir şart ile ki, kendinin zâil ve hayatiyle bağlı kararsız dünyasını, haricî dünyaya iltibas etmemektir. Eğer ehl-i dalâlet ve gaflet gibi kendini unutup, âfaka dalıp, umumi dünyayı hususi dünyası zannedip ona âşık olsa, tabiat bataklığına düşer boğulur. Meğer ki hârika olarak bir dest-i inayet onu kurtarsın. Şu hakikatı tenvir için şu temsile bak. Meselâ:Şu güzel zinetli odanın dört duvarında, dördümüze ait dört endam âyinesi bulunsa, o vakit beş oda olur. Biri hakiki ve umumi, dördü misâli ve hususi... Herbirimiz kendi âyinemiz vasıtasiyle, hususi odamızın şeklini, hey'etini, rengini değiştirebiliriz. Kırmızı boya vursak, kırmızı; yeşil boyasak, yeşil gösterir. Ve hâkezâ... âyinede tasarrufla çok vaziyetler verebiliriz; çirkinleştirir, güzelleştirir, çok şekillere koyabiliriz. Fakat hârici ve umumi odayı ise kolaylıkla tasarruf ve tağyir edemeyiz. Hususi oda ile umumi oda hakikatta birbirinin aynı iken, ahkâmda ayrıdırlar. Sen bir parmak ile odanı harab edebilirsin, ötekinin bir taşını bile kımıldatamazsın.İşte dünya süslü bir menzildir. Herbirimizin hayatı, bir endam âyinesidir. Şu dünyadan her birimize birer dünya var, birer âlemimiz var. Fakat direği, merkezi, kapısı, hayatımızdır. Belki o hususi dünyamız ve âlemimiz, bir sahifedir. Hayatımız bir kalem... onunla sahife-i a'mâlimize geçecek çok şeyler yazılıyor. Eğer dünyamızı sevdikse, sonra gördük ki: Dünyamız hayatımız üstünde bina edildiği için, hayatımız gibi zâil, fâni, kararsızdır, hissedip bildik. Ona ait muhabbetimiz, o hususi dünyamız âyine olduğu ve temsil ettiği güzel nukuş-u esma-i İlâhiyeye döner; ondan, cilve-i esmâya intikal eder. Hem o hususi dünyamız, âhiret ve Cennet'in muvakkat bir fidanlığı olduğunu derkedip, ona karşı şedit hırs ve taleb ve muhabbet gibi hissiyatımızı onun neticesi ve semeresi ve sünbülü olan uhrevî fevâidine çevirsek, o vakit o mecazî aşk, hakikî aşka inkılâb eder. Yoksa $ sırrına mazhar olup, nefsini unutup, hayatın zevâlini düşünmeyerek, hususi, kararsız dünyasını, aynı umumi dünya gibi sabit bilip kendini lâyemut farzederek dünyaya saplansa, şedit hissiyat ile ona sarılsa, onda boğulur gider. O muhabbet onun için hadsiz bela ve azaptır. Çünki, o muhabbetten yetimâne bir şefkat, meyusâne bir rikkat tevellüd eder. Bütün zihayatlara acır; hatta güzel ve zevâle mâruz bütün mahlukata bir rikkat ve bir firkat hisseder; elinden bir şey gelmez, ye's-i mutlak içinde elem çeker. Fakat gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki: Acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevâlinde bir Zât-ı Bâki'nin bâki esmâsının dâimi cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkatı, bir sürura inkılâb eder. Hem zeval ve fenâya mâruz bütün güzel mahlukatın arkasında bir cemâl-i münezzeh ve hüsn-ü mukaddes ihsas eden bir nakş ve tahsin ve san'at ve tezyin ve ihsan ve tenvir-i dâimîyi görür. O zeval ve fenâyı, tezyid-i hüsn ve tecdid-i lezzet ve teşhir-i san'at için bir tazelendirmek şeklinde görüp, lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadeleştirir. M.)"

Aşkar
Koyu kırmızı. * Kırmızı saçlı adam. * Doru at.

Aşkbazî
f. Aşk oyunu. Sever görünmek. Aşk-ı kâzib.

Aşknüma
f. Aşkını bildiren. Aşkını gösteren.

Aşkû
"f. Tavan; kat, tabaka. * Gökyüzü. Gök."

Aşna
f. Yüzücü. * Yüzme. * Tanıyan, yabancı olmayan. (Bak: Aşina)

Aşna-yan
(Aşnayî. C.) f. Dostluklar, âşinalıklar, haberdarlıklar.

Aşnab
f. Yüzen, yüzücü.

Aşnager
f. Yüzücü. Yüzgeç.

Aşnagerî
f. Yüzme, yüzücülük.

Aşr
(Aşir) On. * On adetten birisini almak. On etmek. * Kur'ân-ı Kerim'den on âyet mikdarı kısım.

Aşr-i mişar
(Bak: Öşr-ü mişar)

Aşr-i âhir
Ist: Ramazan ayının son on günü.

Aşra'
Muharrem ayının onuncu günü. * On aylık vazife. * On aylık hâmile deve.

Aşrefe
Bir cins misvak ağacı.

Aştî
f. Barışıklık, sulh.

Aştî-hûre
f. Barış ziyafeti.

Aştî-perver
f. Barış taraflısı, sulh.

Aştî-perverane
f. Barış taraftarına yakışacak şekilde.

Aştî-sâz
f. Sulhsever, sulh taraftarı. Barışsever, barışçı.

Aştî-sâzî
f. Barışseverlik, sulhseverlik.

Aşu
Kör olmak. Görmemek. * Mc: Görmemezlikten gelmek.

Aşug
f. Bilinmiyen, meçhul, yabancı. * Serseri.

Aşum
Bir ot cinsi.

Aşure
(Aşurâ) Arabi aylardan olan Muharrem ayının onuncu günü. Aynı günde çeşitli hububat ve kuruyemişler katılarak yapılan tatlı.

Aşv
Kasdetmek.

Aşva'
Geceleyin gözü görmeyen kadın veya kız. * Önüne bakmayıp her ne olursa basan deve.

Aşve
Akşam karanlığı. * Akşam yemeği.

Aşvez
(C.: Aşâviz) Sağlam yer. * Sağlam ve geçirimsiz yerlerde oluşan göl. * Sağlam, kuvvetli deve. * Çok et.

Aşy
Akşam yemeği.

Aşyan
Akşam yemeği yiyen kişi.

Aşyere
Dayanmak. Sürçmek.

Aşzan
Ayağı kesilmiş gibi emekleyerek yürümek.

Aşîk
Fazla âşık, çok tutkun.

Aşûb
f. Karıştırıcı, karıştıran mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

Aşûb-engiz
f. Karışıklığa medar olan, kargaşalığa sebebiyet veren.

Aşûb-gâh
f. Gürültülü patırtılı yer. Kargaşalık ve karışıklık yeri.

Aşüfte
f. Sevgiden kendinden geçen. Çıldırırcasına seven. * İffetsiz kadın.

Aşüfte-dil
f. Gönlü perişan olmuş.

Aşüfte-dimağ
f. Aklı perişan.

Aşı
Birşeyden alınıp diğer birşeye aktarılan madde. * Çeşitli tehlikeli hastalıkların önünü almak için aşılanan madde. * Yabani veya cinsi âdi bir ağaca, cinsine yakın diğer iyi bir ağaçtan vurulan kalem veya yaprak aşısı.

Aşş
Zayıf adam.* Az, kalil. * Kuş yuvası.

Aşşab
(Aşşeb. den) Nebatları, bitkileri toplayarak ve misallerini kurutarak her biri üzerinde ilmî incelemeler yapan âlim.

Aşşar
A'şar tahsildarlığı yapmış olan kimse. Öşürcü, ondalıkçı.

Aşşe
Yaprağı uzun ve ince olan hurma ağacı. * Zayıf vücutlu, uzun boylu kadın.

Ba'
Kulaç. * Erişme. * Yetme. * Kuvvet, kudret, beceriklilik. * şeref, kerem. * Vergili, verimli olma.

Ba'c
Karına dürtmek, karın yarmak.

Ba'd
Zaman zarfıdır ve te'hir ifade eder. * Helâk olmak mânâsına mastardır.

Ba'de
Sonra.

Ba'de bu'din
Hayli zaman geçtikten sonra, neden sonra.

Ba'de harab-il basra
Basra harab olduktan sonra. * Mc: İş işten geçtikten sonra.

Ba'dehum
Onlardan sonra.

Ba'dehâ, ba'dehû
Bundan sonra. Ondan sonra.

Ba'del eda
(Ba'de-l edâ) Yapıldıktan sonra.

Ba'del harb
(Ba'de-l harb) Muharebeden, harpten sonra.

Ba'del ifa
(Ba'de-l ifâ) Yapıldıktan, ifâ edildikten sonra.

Ba'del mevt
(Ba'de-l mevt) Ölümden sonra.

Ba'del milad
(Ba'de-l milâd) Milâddan sonra. Tarih başlangıcı kabul ettikleri seneden sonra.

Ba'del musâlaha
(Ba'de-l musâlaha) Musâlahadan, barıştan sonra.

Ba'del mütâlaa
(Ba'de-l mütâlaa) Mütâlaa ettikten sonra, okuduktan sonra.

Ba'del yevm
(Ba'de-l yevm) Bugünden sonra.

Ba'dema
(Minba'd, fimâba'd) Ondan sonra. Bundan sonra. Bundan böyle.

Ba'detteşekkül
(Ba'de-t teşekkül) Teşekkül ettikten sonra, oluştuktan sonra.

Ba'deza
(Ba'dezin) Bundan sonra.

Ba'dezzeval
(Ba'de-z zevâl) Zevalden sonra, sona erdikten sonra.

Ba'dezzuhr
(Ba'de-z zuhr) Öğleden sonra.

Ba'l
(C.: Buûl) Cahiliyet devrine mahsus bir put. Güneş Tanrısı. * Karıkocadan herbiri. * Yılda bir kez yağmur yağan yüksek yer. * Hayret. * Zaaf, zayıflık.

Ba'le
Erkeğin karısı, zevce.

Ba's
Gönderme, gönderilme. * Cenab-ı Hakk'ın peygamber göndermesi. * Diriliş. Yeniden diriltme. İhyâ. * Uykudan uyandırma.

Ba's-i enbiya
f. Peygamberlerin gönderilmesi.

Ba's-ul emvat
Ölmüşlerin dirilmesi.

Ba's-ü ba'd-el mevt
Öldükten sonra tekrar dirilmek, diriltmek. (Bak: Ahiret)

Ba'seret
Dikkatle teftiş etme. * Keşif ve istihrac etme. * Perâkende edip dağıtma. * İnkılâb. Karıştırma. Bulandırma. * Meydana çıkma. * Kirli leke.

Ba'z
Bir şeyin bir kısmı. Bir parça. Bâzısı. Biraz.

Ba'ziyet
Bazılarına âit oluş. Herkese âit olmama. Herkesle alâkalı olmama. Bir şeyin bir kısmı ve bir miktarı.

Ba-anki
Şu sûretle ki, o şartla ki.

Ba-asam
Günahlarla.

Ba-berat
Berat ile.

Ba-dad
f. Adaletli, âdil, sâdık, doğru.

Ba-hem
"f. Birlikte. Beraber. (Arabçadaki ""Maa"" mânasına)"

Ba-jurnal
Zabıt varakası ile.

Ba-reng
f. Renkli.

Ba-safa
Safalı. Safa ile.

Ba-saman
f. Varlıklı, zengin. * Düzenli, tertipli, düzgün.

Ba-savab
Doğruca, doğrulukla.

Ba-vehim
Vehim ile, şüphe ile.

Ba-vekar
Ciddi, vakarlı, ağırbaşlı.

Baad
Helâk olmak.

Baas
(Bak: Ba's)

Bab harcı
Mahkemelerde kadıların, naiblerin, mal ve mukataa kalemlerinde bulunan memurların aldıkları bir nevi harç.

Bab(a)
f. Evlat sahibi erkek. Ata, ecdat. * Gemi halatlarının bağlandığı yer. * İnşaatta ağırlıkların bindirildiği direk. * Mânevi rehber, şeyh. * Bektaşi şeyhi. * Hayırhah ve muhterem. * Daha çok zencilerde olan bir hastalık cinsi.Aile reisi babadır. Babanın hayatta en büyük eseri, yetiştireceği hayırlı evlâttır. Evlâdın yaptığı hayır ve sevap işleri, onu yetiştiren babanın amel defterine de geçer. Her baba çocuğunu müslüman olarak yetiştirmekle görevlidir. Evlâd da dine aykırı olmayan emirlerini saygı ile yerine getirmekle yükümlüdür. İslâm ailesinde baba-evlat ilişkisi sadece bu dünya hayatıyla sınırlı değildir. Ebedi âlemde de devam edeceği esasına göre olur.

Baba-yı atik
Babaeski. (Trakya'da bir şehir)

Baba-yı âlem
Hz. Adem (A.S.)

Babacan
Biraz kalender davranışlı, cana yakın.

Babayan
(Baba. C.) f. Tarikat babaları, şeyhleri. Bektaşi şeyhleri.

Babayiğit
Yetişmiş delikanlı, tam bedenî kuvvetini almış genç. Cesur, yiğit.

Babet
f. Bent, fırka. * Münasip bir şey. Taalluk, münasebet, alâka, ilişki.

Babeyn
İki kapı. * Mc: Dünya ve âhiret.

Babur
(Zahirüddin Muhammed) Hindistan'da büyük Müslüman Türk devletinin kurucusu ve Timur'un beşinci göbekten torunudur. Fergana Emiri olan babası Ömer Şeyh'in ölümünden sonra tahta geçmiştir. (1494)

Babur-name
f. Bâbur Şah'ın Vekayi ismindeki meşhur hatıra kitabı.

Babzen
f. Ağaçtan veya demirden yapılmış olan kebap şişi.

Babük
Ahmak, sersem adam.

Baceng
f. Baca. * Ufak pencere. Tepe penceresi.

Bad'
Kesmek. Yarmak. * Suya kanmak.

Bad'a
(C.: Bida') Et parçası.

Bad-ban
f. Yelken. * Gemi sereni.

Bad-baz
f. Yelpaze.

Bad-bedest
f. Elinde avucunda birşey bulunmayan. İflas etmiş.

Bad-ber
f. Uçurtma. * Daima kendini methettiği halde elinden bir iş gelmiyen kimse.

Bad-biz
f. Yelpaze.

Bad-dar
f. Mağrur, kibirli. * Divane, deli. * İri vücut, şişman. * Hiç bir işle alâkası bulunmayan kişi.

Bad-efra(h)
f. Mücazât, ceza. * Bir çeşit fırıldak.

Bad-gerd
f. Kasırga.

Bad-gân
f. Bekçi, gözetici, gözeten. * Hazinedar.

Bad-gâne
f. Kafesli pencere.

Bad-gîr
f. Vantilatör. * Baca. * Semaver ve nargilenin başlığı.

Bad-herze
f. Büyü, sihirbazlık. * Letâfet, güzellik.

Bad-nüma
f. Rüzgârın esme istikametini gösteren âlet. * Fırıldak.

Bad-pa(y)
f. Ayağı çabuk olan (at ve sâire).

Bad-per
f. Kağıttan yapılmış olan uçurtma. * Hodbin, kendini beğenen ve öven kimse. * Kamçı topacı.

Bad-peyma
f. Başıboş, boş gezen, âvâre, serseri.

Bad-reftar
f. Rüzgâr gibi hızlı yürüyen. Çabuk ve hızlı koşan, sür'atli.

Bad-sene
f. Kibirli, mağrur. Büyüklük taslıyan. * Kötü niyetli.

Bad-ser
f. Mağrur, kibirli. * Serkeş, isyânkar, âsi. * Taassub ehli, mutaassıb.

Bad-seyr
f. Hızlı yürüyen, rüzgâr gibi koşan, ayağına çabuk.

Bad-süvar
f. Koşu atı, hızlı yürüyen at. * Hızlı giden atlı.

Bad-zehr
f. Panzehir.

Bad-zen
f. Yelpâze.

Badam
f. Badem.

Badame
f. İpek kurdu. * Zincir halkası. * Et beni. * Nazarlık. * Süslü şey. * Eski hırka.

Badaş
f. Mükâfat.

Badd
Az az akmak. * Nazik deri.

Bademcik
Tıb: Boğazın iki tarafında, badem biçimindeki bezler.

Baden
Semiz, iri gövdeli kimse.

Badi
f. Geçici. * Havaya veya rüzgâra âit.

Badi'
Deniz içinde olan ada. * Et. * Deri.

Badia
Derisini ve etini yarıp kanatmış olan, fakat kanı çıkmayıp akmayan baş yarası.

Badih
(Bâdihe) Beklenmedik ziyaret. * Erkek ziyaretçi. * Birden bire gelen ilham. * Ansızın, âniden.

Badile
(C.: Bâdil) Koltukla meme arasında olan et.

Badin
Şişman, bedeni büyük, iri vücutlu.

Badinc
f. Hindistan cevizi.

Badincan
f. Patlıcan.

Badir
Hemen yapmak isteyen. * Birdenbire vuku bulan. * Dolunay. * Büyümüş (çocuk). * Olgun (meyva).

Badire
Birdenbire meydana gelen hâl. Felâket. Musibet. * Kabahat. * Birden, zahmetsizce söylenen söz. * Kılıcın, namlunun veya her çeşit nebatın ucu. * Zor geçit.

Badk
Tükürmek.

Bag-ban
f. Bahçıvan, bağcı. Bahçe bekçisi.

Bag-banî
f. Bahçıvanlık, bağcılık. Bağ bekçiliği.

Bag-van
f. Bahçıvan, bağcı.

Bag-zar
f. Bağlık yer, bağ, bostan.

Bag-çe
f. Bahçe.

Bagaj
Fr. Yolcu eşyası. * Yolcu eşyası koymaya mahsus yer, yolcu eşyası vagonu.

Bagal
f. Koltuk.

Bagan
f. Bahçeler. Bostanlar.

Bagar
"Bir yakıcı hastalıktır ki devede vâki olur; suyu içip kanmaz ve sonunda ondan helâk olur."

Bagare
Şiddetle yağan yağmur.

Bagat
(Bağ. C.) Bağlar, üzüm bağları.

Bagaya
(Bagiyy. C.) Fahişeler.

Bagbaga
Evmek, acele.

Bagda'
şiddetli nefret, hiç sevmemek.

Bagel
f. Ilık su. Sıcak ve soğuk olmayan, harareti ikisinin arasındaki bir ısıda olan su.

Baggal
(Bagl. dan) Katırcı.

Bagi
İsteyen. * Zâlim. * İsyan etmiş. Asi. Yoldan sapmış. * Fık: İmâm-ı Adile âsi olan.

Bagilik
Serkeşlik, âsilik.

Bagiyane
f. Allah'a isyan edenlere ve âsilere yakışır surette. * Zâlimlere yakışır şekilde.

Bagiyy
(C.: Begâyâ) Haddini tecavüz eden. * Zina edici, zâni.

Bagiz
Adavet olunmuş, düşmanlık yapılmış.

Bagl
Katır, ester.

Bagle
Dişi katır.

Bagsa'
Tüyü siyahlı beyazlı olan ve yer yer de benler bulunan koyun.

Bagt
Ansızlık. Ansızdan gafil iken gelmek.

Bagteten
Ansızın. Füc'eten. Birdenbire. Apansız.

Bagy
Azgınlık. Zulüm, İsyan. * İstemek, talep etmek. * Haddini tecâvüz etmek. * Yaranın şişmesi. * (Yağmur) şiddetle yağmak.

Bagza
şiddetli nefret, hiç sevmeme.

Bagşe
(C.: Buguş) Çisenti yağmurdan biraz fazlaca olan yağmur.

Bah
şehvet.

Bah'
Helâk etme.

Baha-dar
f. Pahalı değerli, kıymetli.

Bahadır
f. Kahraman. Cesur. Yiğit. Dilâver.

Bahadırane
f. Yiğitçesine, kahramana yakışır surette.

Bahadırî
f. Yiğitlik, bahadırlık, kahramanlık.

Bahaim
(Bak: Bahayim)

Bahak
Göz patlama veya patlatma.

Bahal
Malını kimseye vermeyip saklamak.

Bahandat
Gövdeli, besili kadın.

Bahane
f. Vesile. Sebeb. * Yalandan özür. * Kusur. Noksan. * Garaz.

Bahane-cû
f. Bahane arayan, fırsat kollayan.

Bahar
Ağız kokusu.

Bahar-ı hayat
Hayatın baharı olan gençlik çağı.

Bahar-ı ömr
Ömrün baharı, gençlik.

Baharat
Karanfil, tarçın, karabiber gibi sert kokulu şeyler.

Baharet
Galip olmak.

Baharistan
f. İlkbaharın hüküm sürdüğü zaman. * Yeşil ve çiçekli yer. * Molla Câmi'nin eseri.

Bahariyye
Edb: Birini övmek için yazılan ve bahar tasviriyle başlayan kaside. * Tar : Yeniçeri ağasından itibaren padişah tarafından Yeniçeri kâtibiyle ocak ağalarına verilen baharlık.

Baharî
İlkbahara âit. İlkbaharla ilgili.

Bahas
Deve tırnağı. * Ayak eti. * Parmak diplerinin ayak tarafındaki etleri. * Gözün üstünde veya altında beliren yumruca et.

Bahatir
(Bühter. C.) Kısa boylu kadınlar, bodur kimseler.

Bahayim
(Behaim) (Behime. C.) Suriye'de bir sıradağ ismi. * Canavarlar. * Dört ayaklı hayvanlar.

Bahbah
Şâdlık, şenlik.

Bahbaha
Devenin kükreyip ses çıkarması. * Çıtırdama. Mışıldama. * Deve çağırmak.

Bahdele
İşte çabukluk gösterme. * Eğilme, kırılma. (Kürek kemiği için).

Bahe
f. Kaplumbağa.

Bahek
f. İşkence, eziyet.

Bahh
Ses kesilmek, boğaz kısılmak.

Bahha'
Sesi kesilmiş olan kadın. (Müz: Ebahh)

Bahhal
(Buhl. dan) Çok bahil, çok tamahkâr, pek cimri. Çok alçak adam.

Bahhar
(Bahr. den) Gemici, denizci.

Bahhas
(Bahs. den) Çok bahseden, bahsetmeyi seven.

Bahice
Ses, savt, sadâ.

Bahik
Tek gözü kör olan adam.

Bahika
Görmiyen, kör (göz).

Bahil
Avâre, başıboş, serseri. * Yularsız deve. Deyneği olmayan çoban.

Bahile
Arap kabilelerinden birinin ismi. * Dul kadın.

Bahir
(Bak: Bahr)

Bahire
Kulağı kesik deve.

Bahit
Baht ve ikbalden vasıftır. Tâlii yaver olan adama denir. (Kamus'tan)

Bahka'
Gözü çıkmış.

Bahl
Cimrilik.

Bahr
(C.: Bihâr - Ebhâr - Ebhur - Buhur) Deniz. * Âlim. Çok bilen. * Büyük göl veya nehir. * Yarmak, yırtmak. * Çok yürüyen at. * İyi kimse. * Deve hastalığı. * Aruzda aslî bir vezinle ondan tevellüd eden vezinler mecmuası. Bunlardan Arap nazmı haricinde kullanılan bahirler şunlardır:1- Hezec (Neş'eyle şarkı söyleme):a) Mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün.b) Mefâîlün, mefâîlün, feûlün.c) Mefâîlün, feûlün, mefâîlün, feûlün.d) Mef'ûlü, mefâîlün, mef'ûlü, mefâîlün.e) Mef'ûlü, mefâîlü, mefâîlü, feûlün.g) Mef'ûlü, mefâîlü, feûlün.2- Recez (Titrek):a) Müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün. b) Müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün.c) Müfte'ilün mefâilün, müfte'ilün, mefâilün.d) Müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.e) Müstef'ilâtün, müstef'ilâtün.f) Mefâilün, mefâilün, mefâilün, mefâilün.3- Remel (Koşan):a) Fâilâtün, fâilâtün, fâilâtün, fâilün.b) Fâilâtün, fâilâtün, fâilün.c) Fâilâtün (feilâtün) feilâtün, feilâtün, feilün (fa'lün).d) Fâilâtün (feilâtün), feilâtün, feilün (fa'lün).4- Münserih (Akıcı):a) Müfte'ilün, fâilün, müfte'ilün, fâilün.b) Müstef'ilün, feûlün, müstef'ilün, feûlün.5- Muzari' (Benziyen):a) Mef'ûlü, fâilâtü, mefâîlü, fâilün.b) Mef'ûlü, fâilâtün, mef'ûlü, fâilâtün.6- Müctes (Kopmuş): a) Mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilâtün.b) Mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilün (fa'lün).7- Seri' (Çabuk):a) Müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.8- Hafif:a) Fâilâtün (feilâtün), mefâilün, feilün (fa'lün)9- Mütekarib (Yakın):a) Feûlün, feûlün, feûlün, feûlün.b) Feûlün, feûlün, feûlün, feûl.10 - Kâmil:a) Mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün. b) Mütefâilün, feûlün, mütefâilün, feûlün.

Bahr-i ahdar
Hint Okyanusu.

Bahr-i ahmer
Kızıl deniz, Şap Denizi.

Bahr-i bîkerân
Hudutsuz, sınırsız deniz.

Bahr-i bîpayan
Çok büyük sonsuz deniz.

Bahr-i ebyaz
"""Beyaz Deniz"" İskandinavya Yarımadasının doğusunda Kanin Yarımadasına kadar olan deniz."

Bahr-i hazer
Hazer Denizi.

Bahr-i lût
Filistinde seviyesi denizden aşağıda olan şaplı bir göl.

Bahr-i muhit-i atlasî
(Bahr-ı Muhit-i Garbî) Atlas Okyanusu.

Bahr-i muhit-i havaî
Yıldızların, seyyarelerin içinde dolaştığı feza. Büyük feza denizi.

Bahr-i muhit-i hindî
(Bahr-i Muhit-i Şarkî) Hindistan Yarımadasının doğusunda kalan deniz.

Bahr-i muhit-i kebir
(Bahr-i Muhit-i Mutedil) Büyük Okyanus. Pasifik Okyanusu.

Bahr-i muhit-i şimalî
İskandinavya Yarımadasının batısından İngiliz Adalarına kadar uzanan deniz.

Bahr-i mutavassıt
Akdeniz.

Bahr-i müncemid-i cenubî
Güney kutbunu çeviren deniz. Güney Buz Denizi.

Bahr-i müncemid-i şimalî
Kuzey kutbunu çeviren deniz. Kuzey Buz Denizi.

Bahr-i recez
(Bak: Bahr)

Bahr-i rum
(Bahr-i Sefid) Akdeniz.

Bahr-i siyah
Karadeniz.

Bahr-i sükûn
(Lût Denizi) Sularının kesif ve dalgasızlığından dolayı bu isim verilmiştir.

Bahr-i umman
Arabistan ve İran'ın güneyinde kalan deniz.

Bahre
Arz, belde.

Bahren
Denizden. Deniz yolu ile.

Bahreyn
İki deniz. (Basra Körfezi ile Hind Denizi veya Karadenizle Akdeniz. Yahut da Akdenizle Hind Denizi) * Basra Körfezi'nde bulunan bir devlettir. 1971 yılında İngilterenin körfezden çekilmesi üzerine istiklâliyetini ilân etmiştir. Bahreyn, Manama ve Muharrak Adalarından müteşekkildir. Halkı, Arap ve Acemlerdir. (Yüzolçümü 662 km2, nüfusu 1972'de 216 078) * İki büyük esas ve temel şey.

Bahriye
Donanma ile ilgili işler. Devletin donanma ve deniz askerleri.

Bahriyyun
Gemiciler ve kaptanlar gibi deniz işlerini bilen kimseler.

Bahrî
Denize âit, denize mensup, denizle alâkalı.

Bahs
Noksanlık. Azlık. Nâkıs. Az. * Akarsu ile sulanmayıp yağmur suyu ile mahsül alınabilen tarla.* Zulüm. İşkence. * Uzaklık. * Gümrük almak. * Göz çıkarmak.

Bahsan
f. Bozuk, soluk. * Salına salına yürüyen. * Kıyafeti bozuk, pejmürde.

Bahsere
Dağıtma. * Gizli bir şeyi aşikâr yapma, meydana çıkarma. * Kesilerek tane tane olma.

Bahset
f. Uykuda ağırlık basma. * Uyurken olan horultu.

Bahsî
(Bahs. den) Bahisle ilgili, bahse ait.

Baht
f. Kader. Tâli. Uğur. Alın yazısı. Kısmet. İkbal. * Saadet. Lezzet.

Baht-aver
f. Talihli, şanslı, bahtlı.

Baht-ı bîdâd
Kötü şans, insafsız tâlih.

Bahtak
f. Evvelce savaşlarda başa giyilen demirden yapılmış başlık. Miğfer.

Bahte
Semiz, besili koyun. * Burulmuş üç yaşında koç.

Bahtek
f. Uykuda iken ağırlık basma. * Fena tâlih, küçük şans.

Bahterî
Salına salına yürüyen, yürüyüşü güzel olan adam. * Mağrur, kibirli. Kendini beğenmiş.

Bahtiyar
f. Bahtlı, talihli, mes'ud, mutlu, şanslı.(Elbette en bahtiyar odur ki: Dünya için âhireti unutmasın. Âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye için bozmasın, mâlâyâni şeylerle ömrünü telef etmesin. Kendini misafir telâkki edip misafirhane sahibinin emirlerine göre hareket etsin. Selâmetle kabir kapısını açıp saadet-i ebediyeye girsin. M.)(Bahtiyar odur ki: Kevser-i Kur'anîden süzülen tatlı, büyük bir havuzu kazanmak için bir buz parçası nev'indeki şahsiyetini ve enaniyetini o havuz içine atıp eritendir. L.)

Bahtiyarane
f. Bahtiyarcasına, mutlucasına, mesut olana yakışacak şekilde.

Bahtiyarî
f. Bahtiyarlık, saadetlilik, mutluluk. * İran'da bulunan şöhretli bir kavim.

Bahur
Çok sıcak. Çok sıcaklık.

Bahusus
Hususiyle. En çok. Hele.

Bahuzûr
Huzur ile. Huzuru ile.

Bahv
Hurmanın yaş olanı.

Bahye
f. Dikiş, teyel.

Bahye-zen
f. Terzi, dikiş diken, dikişçi.

Bahz
Sıkıntılı olma, can sıkma. * Yük ağır gelip hayvanı çökertme. * Bir adamı çenesinden, sakalından tutup çekme.

Bahzec
Yaban sığırının buzağısı.

Bahâ
f. Kıymet. Değer. Bedel. Pahâ.

Bahî
şehvete dâir. şehvetle ilgili.

Bahîl
Hasis. Cimri. Tamahkâr. Hayırlı işlere malını (varsa bile) harcamayan.

Bahîlân
f. Bahiller, cimriler, tamâhkârlar.

Bahîra
"Süryâni rahiblerindendir. Zamanın ilim ve fenlerine vâkıf ve bilhassa hey'et ve nücumda ihtisas sahibiydi. Bu sebepten rahiblerin câhilleri kendisinden hoşlanmazlardı. Hazret-i İsâ'nın ulûhiyetini ve Hz. Meryem'in ümmullah olduğunu inkâr ve ilân ettiğinden, bulunduğu manastırın reisi tarafından kovulmuş ve Şam yolu üzerinde Busra civârında bir manastır edinmişti.İbn-i Hişam'ın siretinde İbn-i İshak'tan rivâyet olunarak: ""Bahîra, kilise âleminde büyükten büyüğe intikal edip gelen bir kitaba malik bulunuyordu. Resül-i Ekremin bütün ahvâl ve evsafı bu kitabda yazılıydı."" deniliyor ki, bu kitab ""El-Enbâ"" ünvânıyla bıraktığı rivâyet olunan bir kitab olacaktır. Kitabın başlıca bahisleri, yakında Arabistanda bir Nebi-i Zişân çıkacağı, tevhid itikadına dâvet edeceği ve putlara ibâdetten nehyedeceği mevzuu etrafında toplanıyordu.(Meşhur Bahîra-yı Rahib'in meşhur kıssasıdır ki: Nübüvvetten evvel, Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, amcası Ebu Tâlib ve bir kısım Kureyşî ile beraber, Şam tarafına ticarete gidiyorlar. Bahira-yı Râhib'in Kilisesi civarına geldikleri vakit oturdular. İnsanlar ile ihtilât etmiyen münzevi Bahira-yı Râhib birden çıka geldi. Kafile içinde Muhammed-ül Emin'i (A.S.M.) gördü. Kafileye dedi: ""Şu Seyyid-ül-Alemîndir ve Peygamber olacaktır."" Kureyşîler dediler: ""Neden biliyorsun?"" Mübarek Râhib dedi ki: Siz gelirken baktım ki, havada üstünüzde bir parça bulut vardı. Siz otururken, şu Muhammed-ül-Emin (A.S.M.) tarafına bulut meyletti, gölge yaptı. Hem görüyordum ki: Taş, ağaç ona secde eder gibi bir vaziyet gördüm. Bu ise, nebilere yapılır. M.)"

Bahûr
Sıcakta yerden yükselen buhar. * Tütsü. Yakılarak güzel kokular elde edilen ot ve sâir şey.

Bahûrdân
f. İçinde tütsü yakılan kap.

Bahş
f. Bağış. Verme. İhsan.

Bahş-ı kalenderî
Cömertçe ihsan yapma, dağıtma.

Bahşayende
f. Bağışlayıcı, afvedici.

Bahşayiş
f. Bağışlayış. İhsan. İhsan etmek. Afv. Atiyye.

Bahşende
f. Bağışlayan, ihsan eden. Afveden.

Bahşiş
f. Lütfedip verilen para. Fazladan, iyilik olsun diye verilen. İhsan. Hediye, mükâfat.

Bahşûde
f. Bağışlanmış, verilmiş. * Afvedilmiş.

Baid
(Bu'd. dan) Uzak. Irak. * Umulmadık.

Baid-ül ihtimâl
İhtimalden uzak.

Baika
(C.: Bevâik) Belâ, felâket, musibet.

Baim
Heykel, put, sanem. * Bön adam, câhil kimse.

Bain
Dibi geniş olan bostan kuyusu. Geniş dipli kuyu. (Bak: Bâyin)

Bair
Şaşkın, şaşırmış. Perişan durumlu.

Baire
Sürülmemiş, ekilmemiş, sert toprak.

Bais
(Ba's. dan) Gönderen. Sebeb olan. İcab ettiren. * Yeniden yaratan. Ölüleri tekrar dirilten. * Peygamber gönderen (Allah C.C.)

Bais-i meserret
Sevinmeye sebep olan, sevinç sebebi.

Bais-i sür'at
Hızlı gitmesine, sür'atli olmasına sebeb olan.

Baj
f. Haraç. Gümrük parası.

Baj-bân
f. Haraççı, gümrükçü.

Bak'
Geniş olmak, büyük olmak.

Bak'â
Siyah beyaz alacalı koyun. * Belde ismi. * Ucuzluk ve biraz kıtlık olan yıl.

Bakalorya
Fr. Lise tahsilinden sonra imtihan neticesi kazanılan olgunluk. Olgunluk imtihanı ve diploması.

Bakan
(Bak: Nâzır)

Bakar
(C.: Bukur-Bikar) Öküz. Dana. Sığır.(Bakr, yarmak demek olduğundan, bu hayvan dahi toprağı sürüp yarmak için kullanılması itibariyle bu isim verilmiştir. E.T.)

Bakar-perest
f. Öküzü mâbut yapan. Öküz ve emsalini put yapıp ona ibâdet eden sapkınlar. Ehl-i dalâlet.

Bakara
İnek. Dişi sığır.

Bakara sûresi
Kur'an-ı Kerim'in 2. Sûresi olup Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur. (Bu sûre, Mûsâ Aleyhisselâm'ın risâleti ile o milletin seciyelerine girmiş olan bakarperestlik mefküresini kesip öldürdüğünü, bir bakarın zebhi ile anlatır ve şu cüz'i hadise ile beşerin dünyevî menfaatlarına en çok vesile olan şeylere perestiş etmesi gibi, gaflet ve dalâletin köklerini kesecek bir külli düsturu, her vakit hem herkese gayet lüzumlu bir ders-i hikmet olarak ulvi bir icaz ile beyan eder. Asrımızda hâlâ ineğe tapanların mevcudiyyeti ve bu sureye El-Bakara isminin verilmesi ne kadar mânidâr olduğunu akıl sahiplerine bildirir, ihtar eder...)

Bakaya
Artıklar, fazlalıklar. * Ask: Son yoklamaları yapıldıktan sonra istenildiklerinde gelmeyen veya gelip de kıtalarına varmadan savuşanlar. (Bakayadan sayılmak suçtur.)

Bakbak
Çok söyleyici. Çok konuşan.

Bakbaka
Desti ve bardaktan çıkan ses.

Bakiyye
Artık. Geri kalan. Artan.

Bakiyye-i âsâr
Eserlere âit geri kalan izler. Eserlerin geri kalanı.

Bakiyyet-üs-süyûf
Kılıçtan kurtulan kimseler. * Mc: Arta kalan kişiler.

Bakka
Sivrisinek. * Tahtabiti.

Bakkal
Sebzevât satıcı.

Bakkar
Sığır çobanı, sığırtmaç.

Bakl
(C.: Bükûl) Tere ve sebzevatın her birisi. * Sakal bitmek ve diş çıkmak mânâsına mastardır.

Bakla'
"Bakla. * şahtere dedikleri ota "" baklat-ül melik"" derler. * Semizotu denilen bitki."

Bakr
Açmak. * Genişletmek.

Bakteri
Fr. Basit, çekirdeksiz, bölünerek çoğalan tek hücreli canlılara verilen addır. Çeşitli şekilleri vardır: Kürevî (coccus), çubuk şeklinde (basil), virgül şeklinde (vibriyon), burmalı (spiril).Bakteriler ya tek tek, ya da birkaçı bir arada bulunmalarına göre de ayrı adları vardır. Havanın oksijeni ile yaşayabilenleri olduğu gibi havasız yaşayanları da vardır. Faydalı enzimler çıkaranlar olduğu gibi, boya maddeleri, gaz ve toksin (zehir) çıkaranları da vardır.

Bakteri tedavisi
Bazı hastalıkların tedavisinde ölü veya canlı bakterilerin kullanılması ile yapılan tedavi.

Bakteriyoloji
yun. Bakterilerin ve umumiyetle mikropların biçimlerini, hususiyetlerini inceleyen bilim.

Bakva
Bâkilik, ebedilik, sonsuzluk.

Baky
Bakmak, nazar. * Muntazır olup yol gözlemek.

Bakî'
(C.: Buk'ân) Medine şehrinde bir makbere yeri.

Bakîr
Yensiz gömlek. * Sığır sürüsü. * Karnı yavrusundan dolayı yarılan deve.

Bakûre
Turfanda yemiş. * Evvel yetişen.

Bakıa
Dert, belâ, musibet.

Bakıl
Sakalı belirmiş kişi.

Bakır
Çobanları ile beraber olan sığır sürüsü. * Geniş. * Aslan.* Göz damarı. * Hz. Hüseyn'in (R.A.) torunu İmâm-ı Bâkır'ın bir lâkabı.

Bal-güşâ
f. Kanat açan, uçan.

Bal-şikeste
f. Kanadı kırık.

Balam
Sığır.

Balanişin
f. Üstte, yukarıda oturan.

Balapervaz
Yüksekten uçan. * Kendini olduğundan yüksek makamda gösterip gururlanan.

Balapervazane
Yüksekten uçar gibi. * Çok yüksek rütbelilere yakışır şekilde.

Balapûş
f. Palto, pardesü, manto gibi üste giyilen eşya.

Balarev
f. Yüksekten giden.

Balast
"ing. Demir yollarında traverslerin altına; şoselerde ise düzeltilmiş toprak üzerine döşenen taş parçaları."

Balater
f. Pek yüksek, daha yüksek.

Balgam
Solunum yolları tarafından salgılanan ve ağızdan dışarı atılan sümük, irin ve kan karışımı maddedir. * Eskiden bedende bulunduğu sanılan dört unsurdan biri. (Bak: Ahlât)

Balgam-ı cissî
Beyaz ve yoğun balgam.

Bali
Eski, köhne.

Balide
f. Gelişmiş, uzamış, büyümüş.

Balimez
16. ve 17. yy. larda Osmanlılar tarafından kara ve deniz savaşlarında kullanılan uzun menzilli top. (Bak: Balyemez)

Balin
f. Yastık. Koltuk. İskemle yerine kullanılan yuvarlak yastık.

Balin-perest
Hizmetçi, hâdim, hademe. * Tenbel, uykucu.

Balina
Denizde yaşıyan ve yaklaşık olarak 20 ilâ 35 metre kadar uzunlukta olan memeli hayvan.

Balistik
yun. Merminin ateşlendikten sonra hedefe varıncaya kadar uğradığı te'sirleri tedkik edip inceleyen ilim dalı.

Baliye
Zayıf ve çürümüş olan şey.

Baliş
f. Yastık. * Altın. * Nakit.

Balkan
Doğu Avrupada batıdan doğuya uzanan dağ sırası.

Balkanlar
(Balkan Yarımadası) Yugoslavya'nın büyük kısmı ile Arnavutluk, Bulgaristan, Yunanistan ve Trakya'yı içine alan yarımada.

Balkar
Kafkasya Türkleri'nin Kıpçak kolundan olan bir boy.

Balon
Fr. Hava veya hafif gazlarla doldurulan küre. Bugünkü uçaklar balonculuğun geliştirilmesiyle elde edilmiştir. Zeplin adı verilen güdümlü balonlar hava ulaşımında ve savaşta kullanılmıştır.

Balotaj
Fr. Bir seçimde herhangi bir adayın, oyların ekseriyetini alamaması hali.

Balvane
f. Dağ kırlangıcı. * Darı kuşu.

Balyemez
Osmanlıların bir zamanlar kullandıkları uzun menzilli toplar.

Balyoz
Fr. Vaktiyle Avrupa devletlerinin büyükelçi ve büyük konsoloslarıyla, general ve amiral gibi kişilerine verilen bir ünvandır. * (Yunancadan) Kazık çakmak, büyük taşları kırmak için kullanılan uzun saplı, iri ve ağır çekiç.

Balzen
f. Kanat vuran. Uçan.

Balûde
f. Boy atmış, büyümüş.

Balıkhane kapısı
Topkapı Sarayı'nın Marmara kıyısındadır. Padişahlarca cezandırılan vezirler burada idam edilir, sürgün edileceklerse buradan gemilere bindirilirlerdi.

Bam
Dam. * Çatı. * Kubbe. * Kemer * Sakf. * Sabah vakti. * Telli sazlarda en kalın tel.

Bam-gah
f. Seher vakti. * Seher vaktinde.

Bam-ı bülend
Yüksek çatı. * Gökyüzü, sema.

Bam-ı çeşm
Gözkapağı.

Bamdad(an)
f. Sabah, sabahleyin, seher vakti. Tan yeri.

Bamdadî
f. Seher vakti, erken.

Bame
f. Sakalı gür olan. * Sık, uzun ve kaba olan sakal.

Ban
"Dam, çatı. * Sorgun ağacı. Bey söğüdü. * yun. Sevgilinin boyu. Farsçada kelime sonuna gelerek, Türkçedeki ""ci, cu"" ekleri yerini tutan mânâda kullanılır. Meselâ: Bağban: Bağcı."

Banbu
(Malezya dilinden) Sıcak ve yağışlı bölgelerde yaşıyan bir bitki cinsi. Buğday ailesinden olup ikiyüzden fazla çeşiti vardır.

Bando
Askeri mızıka takımı.

Bandıra
İtl. Geminin hangi devlete ait olduğnu gösteren bayrak.

Baneva
f. Zengin, mal, mülk sahibi. * Meşhur, şöhret bulmuş, ünlü, namdar.

Bang
f. Ses, sadâ, haykırma, bir ağızdan alkış.

Bang-i nemaz
f. Ezan.

Bani
Kurucu. Yapan. Yapıcı. Yaptırıcı. Binâ eden.

Banka
"İtl. Faizle para alıp veren, kredi, iskonto, kambiyo işlerini gören ticari kuruluş.Faiz dinimizde günahtır. Bankalar dar gelirlilerin paralarını faiz karşılığı toplar, zenginlere daha yüksek faizle verir. Bunlar dar gelirlilerin tasarruf ettikleri paralarla bir iş yeri açar, bir mal üretir ve bu malın fiatına, ödedikleri faizi de ekliyerek paranın asıl sahibine satarlar. Böylece bankada faiz karşılığı para yatıran dar gelirliler, kendi paralarıyla üretilen bu malları satın almakla kendi aldıkları faizden daha fazlasını yani zenginin bankaya ödediği faizi ödemiş olurlar. Hem bankacıyı, hem banka ile iş yapan ticaret erbabını kendi paralarıyla çalışmadan zengin etmiş, fiatlarını yükseltmesine ve dar gelirlilerin zulme uğramasına âlet olmuş olurlar.İslâma uygun olan; iş ortaklığıdır. İş adamı paralarını kullandığı insanları, paraları ölçüsünde işine ortak yapmalı, kârını da zararını da buna göre bölüşmelidir. Böyle olursa hem fiatlar yükselmez, hem de bir kısım insanlar zenginleşirken, diğerleri fakirleşmez."

Banker
Fr. Çok zengin kimse. Büyük sarraf.

Banket
Bir otomobili uçtan uca kaplayan ve tek parçadan ibaret olan oturacak yer. * Karayollarında asfaltın her iki yanındaki balastlı kısım.

Bankiz
Kutub bölgelerinde deniz suyunun donmasıyla meydana gelen buzların tamamı. Bunlar ençok Kuzey Buz Denizinde görülürler.

Bankınot
(Banknot) ing. Kâğıt para.

Banliyö
Fr. Bir şehrin yakın çevresinde bulunan mahalle ve yerleşme yerleri.

Bant
(Band) Fr. Ensiz, uzun zarf.

Banyol
"Bu kelime; zindan, hapishâne mânâlarında kullanılırdı. Buraya katiller, hırsızlar ve beylik esirlerin satışa yaramıyanları konurdu."

Banûc
f. Salıncak.

Bar-ber
f. Hamal, yük taşıyan kimse.

Bar-berdar
f. Sabırlı, tahammüllü. * Yük kaldıran. * Hamal.

Bar-dar
f. Yüklenmiş, yüklü. * Gebe olan.

Bar-hane
f. Yük yeri, yüklük. * Yolcu eşyası indirilecek ve saklanacak yer.

Bar-keş
f. Hamal, yük taşıyan. * Mütehammil, tahammül eden, sabırlı.

Bar-mend
f. Yemiş veren, yemişli ağaç.

Bar-name
f. Eşya, yük pusulası.

Bar-senc
f. Yük tartan, dirhem.

Bar-ver
f. Yemiş veren, meyvedar, verimli, meyve verici. * Mc: Faydalı, faydayı mucib, iyi netice veren. Yararlı.

Baraj
Fr. Bir akarsuyun akışına mâni olmak için yapılan set.

Baraka
İtl. Temelsiz küçük yapı.

Baraklit
(Bak: Faraklit)

Baras
Tedavi edilmesi mümkün olmayan ve vücutta beyaz lekeler meydana getiren bir hastalık.

Barbakan
Fr. Emniyetle ateş etmek için sur duvarlarında açılan dar mazgal deliği. Kale kapılarının savunması için yapılan tahkimat.

Barbar
Lât. Eski Yunan, Roma ve daha sonra Hristiyanlara göre kendi kavimleri dışında kalan herkes. * Vahşi, ilkel.

Barbarlık
Medeniyetsizlik, vahşilik.

Barbaros
Hayreddin Paşa: (Mi: 1466-1546) Tarihin en büyük Denizcisi Hayreddin Paşa, kardeşleri ile İslâm âlemini birleştirmek, tek bir bayrak altında muhteşem imparatorluğumuzun himayesinde toplamak için çalıştı. Sonunda müstakil devleti ile, Osmanlı Devletine iltihak etti. Kaptan-ı Derya olarak Akdenizi bir göl halinde devlete kazandırdı. Preveze'de, Haçlı donanmasını perişan etti. Dinin hayırlı evlâdı Hayreddin Paşa bir korsan değil, din yolunda muharebe eden mücâhid gazi idi... Beşiktaş'taki evinde vefat etti ve oradaki türbesine defnedildi.

Barbut altını
Tanzimattan önce Osmanlılarda kullanılan bir çeşit altın sikke. Yüzlük Mecidiye altını kıymetinde ve ayarında, iki kırat ağırlığında idi.

Bare
f. At. * Zülf. * Kal'a, kale. * Def'a, kerre.

Barekallah
Allah mübarek etti. Allah mübarek etsin. Hayırlı ve bereketli olsun.

Barekte
Sen mübarek ve bereketli eyledin (meâlinde dua).

Barem
Fr. Devlet memurlarının aylıklarını tasnif ve tanzim eden, miktarlarını gösteren sistem veya cetvel.

Barende
f. Yağdıran, yağdırıcı.

Bargam
Levreğe benzer bir cins balık.

Bargir
Yük taşıyan. * Beygir.

Bargâh
f. İzinle girilecek yer. Padişah divanhanesi. * Huzur-u Rabb-il Âlemin. Dua edilen yer.

Barha
f. Def'alarca, zaman zaman, sık sık, devamlı olarak.

Bari
f. Hususu ile. Hele. Hiç olmazsa. Bir def'a.

Bari'
Tam üstün. Mükemmel.

Baria
Yakınlarından üstün vasıflı. Emsalinden üstün. Tam ve mükemmel.

Barid
Soğuk, bürudetli. * Mc: Hoş olmayan.

Baridane
f. Soğukça.

Barih
(C.: Bevârih) Samyeli adı verilen sıcak ve şiddetli bir çeşit rüzgâr.

Bariha
Dünkü gece, evvelki günün gecesi. * Dünkü gün, dün.

Barik
Şimşek. Işık. Şimşekli bulut. Yıldırım parıltısı.

Barik-bîn
f. İnce gören, dikkatle inceleyen, bir şeyi iyice gözden geçiren.

Barik-nüma
f. Işıklı. Parlak.

Barikat
Fr. Bir yolu kapamak üzere, ele geçirilen her türlü eşyadan faydalanılarak meydana getirilen engel.

Barimetre
Fr. Gürültünün şiddetini ölçmeğe yarıyan âlet.

Barimetri
Fr. Beden ölçümü yardımıyla hayvanların ağırlığını tayin etme.

Bariya
(C.: Bevâri) Hasır.

Bariyy
(C.: Bevâri) Kaba hasır.

Bariz
Doğan. Zâhir ve âşikar. Meydanda olan. Belli. Açıkça.

Barla
Nur Risalelerinin yazıldığı belde.

Barograf
yun. Hava basıncını ölçen bir alet. (Bu alet vasıtasıyla bir yerin yüksekliği de ölçülür.)

Barok
Klâsik Rönesans devrinden sonra başlayan bir mimari ve süsleme tarzı.

Barometre
Fr. Hava basıncını gösterir âlet.

Baroskop
Fr. Cisimler üzerine havanın yaptığı basıncı gösteren âlet.

Barotaksi
Fr. Bazı tek hücreli canlıların basınca göre hareketleri.

Baroterapi
Fr. Bazı hastalıkların basınçlı hava ile tedavisi.

Barr
(C.: Berere) İyilik ve ihsan edici, muhsin.

Barut
yun. Güherçile ile kükürt ve kömürden mürekkeb, alev alıcı bir maddedir ki, toz halinde olup, umumiyetle ateşli silahlarda ve taş kırmak gibi işlerde kullanılır. * Mc: Çabuk kızan, şiddet ve hiddete kapılan.

Baryum
"yun. Kim: ""Ba"" sembolü ile gösterilen bir element."

Barîk
f. İnce. Nârin. Dakik.

Barı
(Farsça: Bârû) Etrafı surlarla çevrilmiş yer.

Bas'
Cem' etmek, toplamak.

Basair
(Basiret. C.) Basiretler. İbretli görüşler. Deliller. İbretler. Hüccet ve bürhanlar. Gözler. * Kalb duyguları.

Basal
Bot: Soğan ve benzeri gibi kökler.

Basal-i harif
Acı soğan.

Basala
Tıb: Vücudun her hangi bir yerinde yaradılıştan olan kabartı.

Basar
"(C.: Ebsâr) Görme duygusu. * Kalble hissetme. Kalb gözü. * Gözün görmesi. * İdrak. Fikir. * İlm-i Kelâm'da: Kendi şânına lâyık bir vecih ile Cenab-ı Hakk'ın ""görme sıfatı""dır. Kâinatta hiçbir şey O'nun görmesinden hâriçte kalamaz."

Basaret
(Bak: Besaret)

Basarî
(Basar. dan) Görüşle ilgili olan, görmeye ait.

Basarık
Çulha tezgâhının ayaklığı. * Piyano ayaklığı gibi çifte ayaklık.

Basbasa
Dalkavukların nefret edilecek hâlleri, tabasbusları, yaltaklanması. * Köpeğin, kuyruğunu sallayarak sokulması.

Basi'
(C.: Busu') Ter.

Basia
Çok kırmızı dudak.

Basik
Gövde damarı. (Dirsek içinde bulunan üç damarın aşağısında olandır.)

Basika
Su ile tamamen dolu olan kuyu.

Basil
Kahraman, cesur, yiğit kimse. * Fena, sert, kırıcı, kötü söz. * Haram olan şey. * Güzel olmayan, çirkin kimse.

Basile
Bir nevi soğan. Bir soğan çeşidi.

Basim
(Besm. den) Güleryüzlü, şen kimse.

Basine
Ekincilerin sabanı. * Sanat ehlinin âletleri. * Kaba çuval.

Basir
Basiret sâhibi ve anlayışlı olan. Hakikatları anlayan. En iyi ve en çok anlayışlı. Kalb gözü ile gören. * İt, köpek, kelp.

Basirane
f. Görerek. Bilerek. Basiret sahibine yakışır halde.

Basiret
Hakikatı kalbiyle hissedip anlama. Kalbde eşyanın hakikatlarını bilen kuvve-i kudsiyye. Ferâset. İm'ân-ı dikkat. * İbret alınacak hidâyet sebepleri. Beyyine. Hüccet. * Bir evin iki tarafının arası. * Yer üstündeki kan. (Bak: Süveydâ-i kalb)

Basiret-i kalb
Gönül uyanıklığı. Kalb basireti.

Basiret-kâr
f. Basiretli, ferâsetli, önceden gören.

Basiret-kârî
Basiretlilik, önceden görmeklik.

Basit
Kıymetsiz. * Geniş * Yaygın olan. * Mücerred ve münferid olup, mürekkeb ve müellef olmayan. * Neş'eli. Güleryüzlü. Düz, arızasız, engelsiz. * Edb: Aruz vezinlerinden biri.

Basit kesir
Sûreti (payı), mahrecinden (paydasından) küçük kesir. 2/5 gibi.

Basita
Uzak yer.

Basite
Yükseklik ölçen yayvan güneş saati. * Döşeme minder. * Düz yer.

Baskül
Fr. Büyük ağırlıkları, küçük bir ağırlık yardımıyla tartmayı sağlamak üzere birkaç kaldıracın uygun bir tarzda birleştirilmesiyle meydana getirilmiş âlet.

Baskı
t. Basıp sıkacak, tazyik edecek şey. Sıkı tazyik. * Basan, ağırlık veren şey. * Kalıp, damga. * Bir eserin yeni basılışlarının her seferi. * Bir basmanın bir def'ada basılan miktarının tamamı. Meselâ: Bu lügatın baskısı 25.000 dir.

Baskın
t. Ağır, sakil. * Basıp geçen, galip, üstün. * Ansızın, birdenbire hücum.

Basra
"Yumuşak küfki taşı. (Bu sebepten Basra şehri, ""Basra"" diye isimlendirilmiştir.)"

Basriyyun
Milâdi 8. yy. da Basra'da yaşamış lisaniyat âlimlerinden bir grup.

Bast
"Genişlemek, açmak, yaymak. * Bir şeye el uzatmak. * Sevindirmek. * Bir mecliste haya sebebiyle olan sıkılmanın gitmesiyle açılmak. * Özür kabul etmek. * Kaplamak. * Tas: Allahın cemâl tecellisiyle kalbin sükûn ve huzur içinde ferahlaması. (Mukabili: ""Kabz""dır.)(... Teellümât-ı ruhaniye ise; sabra, mücahedeye alıştırmak için Rabbani bir kamçıdır. Çünki emn ve ye'sin vartasına düşmemek hikmetiyle havf ve reca müvazenesinde sabır ve şükürde bulunmak için kabz-bast haletleri, Celâl ve Cemâl tecellisinden intibah ehline gelmesi, ehl-i hakikatça medar-ı terakki bir düstur-u meşhurdur. K.L.)"

Bast fî makam-il-kalb
Nefis makamında ricâ mesabesindedir. Lütuf ve rahmeti, kurb ve ünsü kabule işarettir.

Bast-ı dâvâ
Dâvâ açma.

Bast-ı makal
Söz açma.

Bast-ı mukaddemat
Asıl maksada girmeden önce bir şeyler söyleme.

Bast-ı yed
Elini bir şeye uzatmak. * Mc: Tasallut ve istilâ manasındadır.

Bast-ı zaman
"Az zamanda çok uzun bir zaman yaşamış olmak.(Bu hakikata işareten Leyle-i Kadir gibi bir tek gece seksen küsur seneden ibaret olan bin ay hükmünde olduğunu nass-ı Kur'ân gösteriyor. Hem bu hakikata işaret eden ehl-i velâyet ve hakikat beyninde bir düstur-u muhakkak olan ""bast-ı zaman"" sırrı ile çok seneler hükmünde olan birkaç dakikalık zaman-ı mirac, bu hakikatın vücudunu isbat eder ve bilfiil vukuunu gösteriyor. Mirâcın birkaç saat müddeti, binler seneler hükmünde vüs'atı ve ihâtası ve uzunluğu vardır. Çünkü o mirac yolu ile, beka âlemine girdi, beka âleminin birkaç dakikası, şu dünyanın binler senesini tazammun etmiştir. Hem şu hakikata bina edilen beyn-el evliyâ kesretle vuku bulmuş olan bast-ı zaman hâdiseleridir. Bâzı evliya bir dakikada bir günlük işi görmüş. Bâzıları bir saatte bir sene vazifesini yapmış. Bazıları bir dakikada bir hatme-i Kur'âniyeyi okumuş olduklarını rivâyet edip ihbar ediyorlar. Böyle ehl-i hak ve sıdk, bilerek kizbe elbette tenezzül etmezler. Hem o derece hadsiz ve kesretli bir tevatürle bast-ı zaman hakikatını aynen müşâhede ettikleri medar-ı şüphe olamaz. Şu bast-ı zaman herkesçe musaddak bir nevi rüyada görünüyor. Bazan bir dakikada insanın gördüğü rüyayı, geçirdiği ahvali, konuştuğu sözleri, gördüğü lezzetleri veya çektiği elemleri görmek için yakaza âleminde bir gün, belki günler lâzımdır. L.)"

Bast-ı özür etmek
Bir hata işleyerek başkalarına da nümune olmak, aynı hatayı işlemelerine zemin hazırlamak.

Bastân
f. Tarih. * Mazi, geçmiş zaman. * Eski.

Bastân-şinâs
f. Geçmiş zaman, tarih.

Basîr
her şeyi gören Allah.

Basık
Eli açık. Cömert. Dolup taşan.

Basıka
Beyaz ve sâfi bulut. * Âfet, dâhiye. * Makbul bir cins sarı hurma.

Basım
(Uydurma bir kelimedir) Matbaacılık. Tab'etme sanatı.

Basın
"Uydurma bir kelime olup ""matbuat"" yerine kullanılır. Gazete, mecmua gibi belli zamanlarda çıkan matbuatın hepsi."

Basınç
(Bak: Tazyik)

Bataet
Tenbellik, yavaşlık. Ağırlık.

Batalese
Ptolemeos soyundan gelen hükümdarlar.

Batalet
Avarelik. İşsizlik. * Boş şeyler söylemek. * Bahadırlık. Cesurluk. Cesâret.

Batanet
Oburluk, çok yiyicilik. * Şişmanlık.

Batar
Çok kibirlenme, gururlanma. * Haksızlık etme. Başkasının hakkını çiğneme. * Çok sevinme.

Batarika
(Batrik. C.) Patrikler.

Batarya
İtl. Elektrik elde etmek için hazırlanmış şişeler takımı. * Ask: Bir subayın emrine verilen belli sayıdaki ağır silâhlarla bunların hizmetinde bulunan insan, hayvan ve malzemenin hepsine birden verilen isim.

Batere
f. Tef.

Bath
(C.: Bitah) İçinde kum ve çakıl taşları olan geniş su akıntısı.* Yüz üzeri düşme. * Serilip yatan adamın boyu. * Bırakma.

Batha
Çakıllı, taşlı büyük dere. * Dağ arasındaki dere. * Mekke-i Mükerreme'nin eski bir ismi. * Kamışlık ve sazlık yer.

Bathâ
Mekkenin eski bir adı.

Batih
Zengin. Gani. Mâldâr. * Geniş yer.

Batiha
(C.: Batâyih) Kamışlı ve sazlı dere.

Batik
Keskin.

Batin
Uzak yer. * Şişman.

Batir
Hayvanları nallayan kimse.

Batir(e)
(C.: Bevâtir) Keskin kılıç.

Batiye
Büyük çanak.

Batiş
(Batş. dan) Sertlikle, şiddetle hareket eden. Güçlü.

Batman
Eski ağırlık ölçülerinden olup, iki okkadan sekiz okkaya kadar yeryer değişir. Ekseriya altı okkadır. Bu, hâlen kullanılan sekiz kilo kadardır.

Batn
İç, karın, insanın içi. Mide. * Soy, nesil. * Birbirlerine hısımlığı pek yakın olmayan küçük kabile.

Batnen ba'de batnin
Nesilden nesile, soydan soya.

Batt
Kaz. * Kaz şeklinde yapılmış olan sürahi, su kabı.

Battal
Boş. Hükümsüz. * İşsiz. * Metrûk. Kullanılmaz. olan. * Bâtıl. Mensuh ve mefsuh. * Faydasız. * Pek büyük. Hantal.

Battaliye
(Battal. dan) Eskiden, işi bitmiş olan resmi kağıtların konduğu torbaya denirdi.

Batî
Ağır hareketli. Ağır. Yavaştan.

Batî-ül hareke
Davranış ve hareketi ağır.

Batî-ül hazm
Sindirimi güç, hazmi zor.

Batıl
"Hakikatsız, hurafe. Hak ve doğru olmayan, yalan. Şartlarını yapmamakla kabul olmayan ibadet ve muâmele. Meselâ: Bir özür bulunmaksızın taharetsiz kılınan namaz gibi. (Bak: Fasid)(Bir bayram akşamı, gökte ay ve hilâli arıyanlar içinde, ihtiyar bir zat da bulunur. Bu zat, gökteki hilâli görmek için bütün kasıd ve dikkatiyle nazarını göğe tevcih edip, hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadakası üzerine eğilen beyaz bir kıl, nasılsa gözüne ilişir. O zat, derhâl : ""Hilâli gördüm.""der, ""İşte bu gördüğüm aydır."" diye hükmeder.İşte sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara düştükleri gibi, yüksek bir cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı ve dikkati ile daima hak ve hakikatı ararken, bazan sathî ve dikkatsiz bir nazarla bâtıla bakar. O bâtıl da; ihtiyarsız, talebsiz, davetsiz fikrine gelir. Fikri de, çâr nâçâr alır saklar; yavaş yavaş kabul ve tasdikine mazhar olur. Fakat onun o bâtılı kabul ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizam-ı âlemden gaflet etmesinden ve madde ile hareketinin ezeliyete zıd olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmiştir ki, şu garip nakışları ve acib san'at eserlerini esbab-ı câmideye isnad etmek mecburiyetiyle o dalâletlere düşmüşlerdir. İ.İ.)"

Batıniyye
"Kur'an-ı Kerim'deki âyetlerin ve hadis-i şeriflerin zâhir ve âşikâr mânalarından ayrılarak, usûlsüz ve yanlış te'viller ile âyet ve hadislerin gizli ve sırlı mânalarını bulmak iddiasında olan sapık bir tarikat ve buna bağlı olanlar.Esasen âyet ve hadislerin ince, derin ve küllî mânalarını tefsir ve te'vil ile keşfedip bulmak vardır. Fakat zâhir mânaları ve bunlardan çıkan kat'i hükümleri esas almak ve bunlara aykırı olmamak ve şeriattaki ve tefsir ilmindeki usûle uygun olmak gibi şartlara riâyet etmekle makbul olur.O.T.D. Sözlüğünde bu hususta şu malûmat verilmiştir: Bâtınîlere, muhtelif vesileler ile verilmiş olan isimler şunlardır : 1- Karamıta, 2- Saibiye, 3- İsmailiye, 4- Mübarekiye, 5- Bâbekiye.Bunlardan başka Bâtınîlere; hakikatın, yalnız Mâsum İmamın talimi ile öğrenilebileceği iddialarından dolayı Talimiye; dini mahremata riayet etmedikleri için İbahiye vs. isimleri de verilmiştir. Tohumu İbni Sebe tarafından atılmış olup Abbasilerden Mutasım zamanında yaşıyan Ehvaz'lı Meymun tarafından filizlendirilen Bâtıniye mezhebine en evvel, takiyyeyi terk ile alenen davet eden Muhammed Ali Berkaî'dir. (Hicri : 255)"

Batınî
İçe ait olan. Dış görünüşe ve zâhire dâir olmayan. Bâtına mensub ve müteallik. Dâhili ve manevi meselelere âit. * Tas: Bâtiniyyeden olan.

Batş
Şiddetle tutup kapma. Kuvvet. Şiddet. * Hastalık geçtikten sonraki zayıflık.

Baver
f. Sağlam. Pek doğru. * Tasdik, inanma. Razı olma.

Bay
f. Bey. Mir. Emir. Zengin.

Bay u geda
Zengin ve fakir.

Bayeste
f. Lüzumlu, gerekli, zaruri.

Bayezid-i bistamî
(Hi: 188-261) Ehl-i Sünnet ve Cemâatın büyük âlimlerinden ve büyük evliyadandır. İran'ın Bistam şehrinde doğmuştur. Künyesi, Ebu Yezid Tayfur bin İsa El-Bistamî'dir. Cafer-i Sâdık Radıyallahü Anhu'dan kırk sene sonra dünyaya gelmiş ve ondan üveysî olarak feyz almıştır. Mücerret bir hayat geçirmiştir. (K.Sırruhu)

Baygan
f. Muhafız, koruyucu, bekçi.

Bayi'
Satıcı. Mal satan.

Bayice
(C.: Bevâyic) Belâ, mihnet, zahmet, âfet, dâhiye.

Bayin
(Beyn. den) Aralayıcı. Ayıran. Ayırıcı.

Bayir
Sürülmemiş, açılmamış, sert, ham toprak.

Baykal
Asya Türk ülkelerinde bulunan yaban kısrağı.

Baykar
Çulha, bez ve kumaş dokuyan.

Baykara
Helâk olma, mahvolma. * Böbürlene böbürlene sallanarak yürüme. * Malı çok olma. * Yırtıcı bir kuş.

Bayrak
Devletin belirli alâmetlerini hâvi ve belirli renklerde kare veya dikdörtgen şeklinde yapılmış olan bez. Sancak, alem.

Bayrakdar
f. Alemdar, bayrak taşıyan asker. * Bir kabile veya cemaatın başı, reisi.

Bayram
Bir dinde mübarek addolunan gün.

Bayramiyye
Hacı Bayram-ı Veli tarafından 14. yüzyılın sonlarında Ankara'da kurulan bir tarikattır.

Baysungur
Şahin cinsinden olan yırtıcı bir kuş.

Baytar
Hayvan tedavicisi, veteriner.

Baytara
Hayvan hekimliği, baytarlık.

Bayzar
Sövme, sövüp sayma. * Rahmin başlangıcındaki et parçası.

Bayındır
Mamur, şenlikli. * Bir Oğuz oymağının ve Akkoyunlu hanedânının ismi.

Bayır
Az inişli yer. Fazla yokuş olmayan yer.

Bayız
(Beyzâ. dan) Yumurtlayıcı, yumurtlayan.

Baz
"f. Yeniden, tekrar oynatan, oynayan, geri ve arka tarafa doğru... gibi manalara gelir. Kelimenin sonuna veya baş tarafına getirilerek kullanılan bir ""ek"" dir. Meselâ: Ateşbâz : Ateşle oynayan."

Baz-geşt
f. Geri dönme. * Pişmanlık, pişman olma, nedamet. * Gerileme. Çöküş.

Baz-güşa
f. İnsandaki ayırdetme kuvveti.

Bazak
Üzüm sıkıntısı. (Kaynatıp koyarlar ve köpüklenir.)

Bazar
f. Alış-veriş. Ahz ü itâ. * Alış-veriş yeri. Pazar. Üstü açık yer ki, hergün veya belirli günlerde herkes satacağını oraya çıkarıp pazarlıkla veya açık artırmayla satar. * Fiat kararlaştırılıp alış-verişte uyuşmak için yapılan konuşma veya çekişme, pazarlık.

Bazende
f. Oynıyan, oynayıcı.

Bazende-zeban
f. Boş boğaz, geveze, çok konuşan.

Bazgûn(e)
f. Uğursuz. * Ters, başaşağı.

Bazigede
f. Oyun yeri, eğlence yeri.

Baziger
f. Oynayan, rakseden, köçek.

Bazigâh
f. Eğlence yeri, oyun yeri.

Bazigûş
f. Lâtifeci, şakacı, şen kimse.

Bazih
Büyük. Âli. Yüce.

Bazihane
f. Oyun yeri, eğlence yeri.

Bazil
(Bezil. den) Bol bol veren, dağıtan. Cömert.

Bazile
Tıb: Göğüs veya karnın içinde husule gelen gaz veya su şişlerinin mahfazasını delmeye mahsus ve boru içinde mahfuz bir mil.

Bazir
Ekici, eken.* Dedikodu yapan, laf taşıyan. Geveze.

Bazirgân
Eskiden Musevi tüccarlar hakkında kullanılan bir tabirdi.

Bazmande
f. Kafasız, ahmak, kabiliyetsiz. * Durmuş, geri kalmış.

Bazoka
(Bazuka) Tanklara karşı kullanılan bir çeşit silâhtır. Soba borusuna benzer, omuza konarak nişan alınıp ateşlenir.

Bazpes
f. Tekrar, yeniden. * Geri.

Bazıa
Tıb: Derisi kopmak üzere olan yara.

Bazık
Zeki. Anlayışlı. * Üzümün sıkılmış suyu.

Baûda
(Baûza) Sivrisinek. Sinek.

Bağ
f. Büyük bahçe. Bostan. * Üzüm asmaları bulunan yer. * Üzüm asması.

Bağ-çe
Küçük bağ, bahçe.

Bağdadî
Bağdad şehrine mensub. Bağdad ahalisinden olan. Bağdadlı. * Dar, ensiz tahta pervazlarından yapılmış ve üstü sıvanmış bölme veya tavan.

Bağistan
f. Bağlık ve bahçelik yer.

Baş
t. Reis, birinci, evvel. Başlıca, en mühim.

Başaltı
t. Gemilerin baş tarafında tayfa ve er koğuşları. * Yağlı güreşlerde baş'ın altındaki derece.

Başam
f. Perde, örtü.

Başame
f. Kadınların örtündükleri yaşmak. Tülbent, başörtüsü.

Başbuğ
t. Osmanlı devrinde başıbozuk veya akıncı kuvvetlerinin kumandanı. * Lider.

Başe
f. Atmaca kuşu.

Başed
f. Olur, ola...

Başeng
f. Tohumluk olmak için saklanan sarı, iri hıyar, salatalık. * Asma üzerindeki üzüm salkımı.

Başgûn
f. Uğursuz. * Ters, başaşağı.

Başik
(C.: Bevâşık) Atmaca denilen kuş.

Başir
Müjdeci, müjde veren. * Mutlu, mesut.

Başkent
t. Başşehir. Bir devletin idare merkezi olan şehir. Devlet merkezi. Payitaht.

Başkırdistan
Rusya'da halkı Türk olan bir bölge.

Başmak
Eskiden kullanılan bir çeşit ayakkabı.

Baştina
Osmanlı İmparatorluğu zamanında Balkanların bazı yerlerinde devlet arazisinden tapu ve miras suretiyle geçen tarla.

Başıbozuk
t. Bir harp çıktığında orduya süvari veya piyade olarak katılan gönüllü asker. Başıbozuk tâbiri, gelişigüzel ve intizamsız idare tarzına da alem olmuştur. Bir zamanlar bu tâbir, asker olmayan siviller için de kullanılmıştır.

Be
"f. Kelime başına getirilerek, Türkçedeki: ""de, da, den, dan, ile, için"" mânalarında kullanılır."

Be'r
Kuyu kazmak.BER' : (Berâ, Bur', Bürü') Yaratmak. Halketmek. * Hastanın iyileşmesi. Sağlamlık.

Be's
"Azab, şiddet. Korku. * Zarar, ziyan. * Zorluk, meşakkat, zahmet. * Fenalık. (Arapçada: ""Savaşta şiddetli harekette bulunmak veya sıkıntı ve fakirlikten fenâ durumda olmak"" mânâlarına gelir.)"

Be'sa
Fakirlik, muhtaçlık ve benzerleri.

Be-câ
f. Yerinde. Yerine. Uygun. Münâsib.

Be-didar
f. Görünür olmak, kendini göstermek. Meşhur. Namdar.

Be-duş
f. Omuza, omuzda.

Be-gün
f. (Bak: Bikün tevbe)

Be-hem
f. Hep. Beraber. Toplu. Bir yerde. Hep bir yere. (Bak: Bâhem)

Be-hükm
Hükmiyle, hükmünce.

Be-kavl
f. Sözüne göre, dediğine göre.

Be-kef
f. Elde, avuçta olan.

Be-leb
f. Dudakta.

Be-nam
f. Meşhur. Namlı. Mütemayiz. Seçkin. Mâlum bir isimle tesmiye edilen.

Be-ser
f. Baş üzerine.

Be-ser ü pâ
f. Baştan ayağa.

Be-ser ü çeşm
f. Başgöz üstüne.

Be-tahsis
Hele, hususiyle.

Be-tekrar
f. Tekrar ile.

Be-ziyaret
(Berâ-yı ziyâret) Ziyaret için. Ziyaret maksadı ile.

Be-şart-ı anki
f. Bu şartla ki. Şu şartla ki.

Beban
Tarz, yol, üslup, metod.

Bebga
Papağan.

Bebr
f. Kaplana benzer, ondan daha büyükçe ve pek yırtıcı bir canavar ki, Hindistanda ve Afrikada bulunur. Saldırdığı zaman derisindeki tüyleri kabarıp korkunç bir manzara arzeder. Arslanı bile korkutur bir hayvandır.

Beca'
Geniş, bol.

Becayiş
f. Değişme. Trampa. Birini verip ötekini alma.

Becayiş-i mekânî
f. Yer değiştirme. Mekân değişikliği.

Becbac
Semiz, besili. * Zayıf kimse.

Becbece
Çocuk avutmak için yapılan tuhaf hareketler, gürültü.

Becc
Yarmak. * Vurmak.

Bece
Çıban, arpacık, sivilce.

Becel
Şaşma, tuhafına gitme. * Yalan, iftira.

Becer
Göbeğin çıkıp şişmesi. * Suyu içip kanmayan koyun.

Becidd
f. Ciddi, gerçek, hakikat. * Cidden, gerçekten.

Becil
Büyük, itibarlı, muhterem, hatırı sayılan kimse. * Şişman.

Becir
Birçok.

Becra'
Yüksek yer, yüksek tepe. * Göbeği çıkmış kadın.

Becrec
Sığır buzağısı.

Becrem
(C.: Becârim) Belâ ve zahmet, dâhiye.

Becâ
f. Yerinde, münasip, lâyık, uygun, şâyeste.

Becâ nâ-becâ
f. Yerli yersiz.

Bed
f. Fenâ. Kötü. Çirkin. Yaramaz. şer. şeni'.

Bed'
(C.: Ebdâ-Büdü') İslâm içinde kazılan kuyu. * Evvel, ibtidâ, başlangıç. * Hisse, nasip. * Başlama, başlayış, ilk.

Bed'en
Başlangıçta. İlk önce, ilkin.

Bed'et
Başlangıç.

Bed-agaz
f. Başlangıcı fena, kötü. Kötü bir şekilde başlanmış.

Bed-ahd
f. Ahdinde, sözünde durmayan, vefasız.

Bed-ahlak
f. Ahlâkı ve huyu kötü olan kimse.

Bed-amel
f. Hareketi ve işi fenâ olan.

Bed-asl
f. Aslı kötü, soyu fena.

Bed-bu
f. Fena kokulu, pis kokan.

Bed-buk
f. Hâin, korkak.

Bed-cins
f. Cinsi bozuk.

Bed-cu
f. Kötülük arayan. Kötülük düşünen.

Bed-dil
f. Korkak, yüreksiz.

Bed-dua
(Bedduâ) f. Bir kimsenin kötülüğü için duâ. Kötü duâ.

Bed-eda
f. Terbiyesiz, nezâketsiz ve kaba olan kimse.

Bed-endam
f. Endâmı bozuk, biçimsiz, çarpık.

Bed-endiş
f. Kötü fikir sahibi, fena düşünen.

Bed-fercam
f. Sonu kötü. Sonu korkulu ve lânetlenmiş olan. Akibeti fena.

Bed-fial
f. Yaptığı işleri kötü olan.

Bed-gû
f. Fitnekâr, dedikoducu.

Bed-hah
f. Fenalık isteyen. Herkesin kötülüğünü isteyen. Kötülük isteyen.

Bed-hal
f. Kötü ahlâklı. Kötü huylu. Hâli düşkün. Fakir olan.

Bed-hisal
Hasletleri kötü, fena huylu.

Bed-hu(y)
f. Huysuz. Bed huylu, kötü huylu. * Kötü huy.

Bed-kâr
f. Kötü iş yapan. Fena hareketli kimse. Fiil ve ameli kabih olan.

Bed-lika
f. Çirkin yüzlü, kötü yüzlü.

Bed-mihr
f. İyilik etmiyen, insâniyetsiz.

Bed-nigah
f. Kötü bakışlı.

Bed-rah
f. Kötü yola sapan.

Bed-ram
f. Lâtif, hoş, yakışıklı, süslü. * Sert başlı at. * Dâima, devamlı.

Bed-reftar
f. Gidişi ve hareketi fenâ olan.

Bed-reg
f. Huysuz, aslı kötü olan hayvan veya insan.

Bed-reng
f. Açıkla koyu arasında kirli bir renk.

Bed-sigal
f. Kötü düşünceli, herkes hakkında kötü söyliyen.

Bed-siyret
f. Ahlâksız. Ahlâkı ve huyu kötü olan.

Bed-ter
f. Çok kötü, daha kötü, beter.

Bed-tıynet
f. Yaradılışı, fıtratı, tabiatı fena ve kötü olan, soyu bozuk, bayağı adam.

Bed-zeban
f. Kötü söz söyliyen, hicveden. Ağzı pis, ağzı bozuk. * Kötü dil.

Bed-âhû
f. Karakteri bozuk, huyu kötü.

Bed-âmuz
f. Kötülük, fenalık öğrenmiş. * Fenalık, kötülük öğreten.

Bed-çeşm
f. Nazarı değen, haset kimse.

Bed-üslûb
"f. Üslûbu fena; tavrı, gidişi kötü."

Beda
(Bedâat) Hayret verici, yenilik ve iyiliklerde üstünlük. Acib ve garib olma. Yeni zuhur etme.

Beda'
Fikir, rey. * Çöle çıkmak.

Bedah
(C.: Büduh) Geniş yer.

Bedahat
(Bedihî. C.) Delil ve isbata ihtiyacı olmayan şekilde âşikâr olan şeyler.

Bedahet
Açıklık. Zâhir delil. Belli, açık, aşikâr. * Birdenbire, hazırlıksız söz söyleme. * Atın yürümesi. * Her şeyin evveli, öncesi.

Bedaheten
Birdenbire, aniden, ansızın. Düşünmeksizin. Açık ve zâhir olarak.

Bedal
Değişme, değiştirme, mübadele. Trampa.

Bedan
(Bed. C.) Kötüler, fenalar. Yaramazlar. * Çirkinler.

Bedanet
Yağlı, besili olma. Semizlik.

Bedarf
Muayyen bir gayenin gerçekleşmesi için zaruri olan veyâ zaruri görülen muayyen kalitede bir mal veya meta miktarıdır.

Bedava
f. Parasız, meccanen, karşılıksız. * Mc: Çok ucuz. (Meselâ: Bunu bu fiata bedava almışsın, cümlesinde olduğu gibi.)

Bedave(t)
Çölde oturmak, Bedevilik. (Bak: Bedeviyet)

Bedayi'
(Bidâa. C.) Sermayeler, anamallar.

Bedbaht
f. Bahtsız, talihsiz, bahtı kara.

Bedbin
"f. Kötü görüşlü. Ümidsiz. Her şeyin fena cihetini görmek isteyen. Bed ve fena görüp, beğenmez, istihsan etmez olan. $ sırriyle $ kaidesinin sırriyle $ gayet kısacık bir meâli: ""Sözleri dinleyip en güzeline tâbi olup fenasına bakmayanlar, hidâyet-i İlâhiyeye mazhar akıl sahibi onlardır"" meâlinde. Bizler için şimdi herşey'in iyi tarafına ve güzel cihetine ve ferah verecek vechine bakmak lâzımdır ki mânasız, lüzumsuz, zararlı, sıkıntılı, çirkin, geçici hâller nazar-ı dikkatimizi celbedip kalbimizi meşgul etmesin. Sekizinci Söz'de, bir bahçeye iki adam, biri çıkar biri giriyor. Bahtiyarı bahçedeki çiçeklere, güzel şeylere bakar, safa ile istirahat eder. Diğer bedbaht, temizlemek elinden gelmediği hâlde çirkin, pis şeylere hasr-ı nazar eder, midesini bulandırır. İstirahata bedel sıkıntı çeker, çıkar gider. Şimdi hayat-ı içtimaiye-i beşeriyenin safhaları hususan Yusufiye Medresesi bir bahçe hükmündedir. Hem çirkin, hem güzel, hem kederli, hem ferahlı şeyler beraber bulunur. Âkıl odur ki; ferahlı ve güzel şeylerle meşgul olup çirkin, sıkıntılı şeylere ehemmiyet vermez, şekva ve merak yerinde şükreder, sevinir. ş.)"

Bedbinâne
f. Kötümser şekilde. Ümitsizce, bedbincesine.

Bedbinî
f. Bedbinlik, kötümserlik, ümitsizlik, fenâ görürlük.

Bedda'
Gövdeli, şişman kadın.

Beddal
Bakkal.

Bedde
Derman, takat, güç, kuvvet.

Bede'
Başlayış. Başlama. Bir şeyi başkasından evvel işlemek.

Beded
İki uyluk arasının geniş olması.

Bedel
"(C.: Bedelât) Elde ve ayakta olan zahmet ve ağrı. * Karşılık. Bir şeyin yerine verilen ve yerini tutan şey. İvaz. * Başkasının adına hacca giden. * Gr: Söz esnâsında bir şeyi sıfatı veya vasfı ile beraber söylersek ve fakat kasdımız o şeyin vasfı veya sıfatı değil de zâtı olursa, zikredilen sıfat veya vasfa "" bedel"" denir."" Kardeşin Ahmedi gördüm"" derken, kasdedilen kardeşin değil Ahmet'in kendisidir. İşte bu sözde ""kardeşin"" kelimesi ""Ahmet""in"" bedel'i olur."

Bedel-i ferag
Huk: Arazi-i emiriye ve icareteynli vakıf gayr-i menkullerinin tasarruf haklarının devredilmesi karşılığı alınan bedeldir.

Bedel-i icar
Huk: Arazi hukukunda tasarruf hakkı mukabilinde verilen emsâline uygun peşin para.

Bedel-i müsemma
Huk: Akidde belirlenen bedel.

Bedel-i nakdî
Eskiden fiili askerlik hizmeti yerine belli bir miktarda para verilmesi usülü idi.

Bedel-i nüzûl
Tar: Osmanlı İmparatorluğu devrinde askerlerin bir yere konaklamasında yapılacak olan masraflar için alınan vergi.

Bedel-i rakabe
Huk: Kölenin sahibi tarafından azad edilmesi için, şahsı yerine geçen kıymeti veya nefsi karşılığında vermeyi kabullendiği ıtk veya kitabet akçesi.

Bedel-i öşr
Huk: Arazi-i emiriye üzerinde bina yaparak veya meyvesiz ağaç dikerek koru haline koyma sebebiyle öşre bedel alınan kira.

Bedelen
Mukabilinde, karşılığında, yerine.

Bedeleyn
İvazlı akidlerde iki tarafın yüklendikleri karşılık.

Beden
(C.: Ebdân) Gövde, vücut, ten.* Vücudun kol, bacak ve baş gibi ayrıca kısımlarından başka diğer merkezi kısmı. * Ağacın dal ve budaktan başka olan kısmı, kütük. * Kale bedeni.

Bedene
(C.: Büdün) Kurbanlık deve.

Bedenen
Vücutça. Beden ile.

Beder
f. Hariç. Dışarı. Taşra.

Bedergah
f. Kapıya çıkma. * Tar: Çeşitli hizmetlerde kullanılmak üzere, acemi ocağına ve ocak dışına verilen acemilerin, Yeniçeri Ocağı'na kayıt edilmeleri.

Bedestan
f. Değerli, kıymetli kumaşlar, silâhlar ve mücevherler vs. alış-verişine mahsus üstü örtülü ve mahfuz çarşı.

Bedeviyane
f. Bedevilere uygun şekilde, çölde yaşayanlar gibi.

Bedeviyet
(Bedâvet) Göçer hayatı yaşayış. Göçebelik. Bedevilik.

Bedevî
Çölde yaşayan. Göçebe. Medeni olmayan ve şehir hayatı yaşamıyan. * Seyyid Ahmed-i Bedevî nâmındaki büyük bir zâtın tarikatı ve onun mensubu olan. (Bak: Ahmed-i Bedevî)

Bedg
Bulaşmak.

Bedh
Ansızdan olmak.

Bedi'
(Bedia) Eşi, benzeri olmayan. Hayret verici güzellikte olan. * Garib. Acib. * Benzeri olmayan şeyleri vücuda getiren. Kimseye benzemeyen. İcad edici olan. * Hâlık ve Hallak-ı Cihan olan. * Beğenilen. * Yeni bulunmuş ve görülmedik tarzda olan. * Edb: Sözün garib ve güzel olması hâli.

Bedi-i pür-maânî
Çok mânâları bulunup bedi' olan. Çok mânaların bedi' ve güzel oluşu.

Bedi-ül beyan
İfadesi ve beyanı görülmedik güzellik ve gariplikte olan.

Bedi-üz zaman
(Bak: Bediüzzaman)

Bedia
Nâdide ve güzel, yeni icad edilmiş şey. Beğenilen ve takdir edilen çok yeni şey.

Bedia-i hayaliye
İdeal, ülkü, gaye, mefkûre.

Bedid
Su az az akmak.

Bedih
Şanı, şerefi yüce, yüksek ve büyük olan.

Bedih-ül butlan
Bâtıl olduğu âşikar surette belli. Bâtıl, haksız bir hüküm veya görüş olduğu herkesçe bilinen.

Bedihe
Birdenbire ve düşünmeden söylenilen güzel söz. Hazırcevaplık. * Başlangıç.

Bedihe-gû
f. Güzel ve hoş söz söyleyen. Tatlı söz söylemeye alışık olan kimse.

Bedihiyyat
"(Bedihî. C.) Delil ve isbatına lüzum olmayan sarih ve açık şeyler.(Mister Karlayl yine diyor: ""En evvel kulak verilecek sözlerin en lâyıkı Muhammedin (A.S.M.) sözüdür. Çünkü: Hakiki söz onun sözleridir."" Hem yine diyor ki: ""Eğer hakikat-ı İslâmiyede şüphe etsen, bedihiyat ve zaruriyat-ı kat'iyyede iştibah edersin. Çünki, en bedihî ve zarurî bir hakikat ise İslâmiyettir.""İşte bu meşhur feylesof, İslâmiyet hakkında bu şehadetini eserinde müteferrik yerde yazmış. H.)"

Bedihiyyet
Açıklık. Kolayca anlaşılır ve görülür olmak.

Bedihî
Aşikâr, belli ve açık olma. * Ansızın zuhur eden. * Delil ve isbata muhtaç olmayacak derecede açıklık.

Bedil
Bir şeyin mukabili, karşılığı. * Tutuşulan bir bahiste yenilen veya aldananın vereceği şey. * (C.: Ebdâl) Sâlih kişi.

Bediy
Çok âşikâr, göze çarpan. * Çölde sahrada oturan.

Bediüzzaman
"Zamanın bedi'i olan. Zamanında kendisi gibi görülmedik olan. Kimseye benzemiyen ve zamanın garib ve acibi bulunan. (Bak: Said Nursî)Bediüzzaman hakkında Said Nursî kelimesinde bir derece izahat verildiği için burada sadece kronolojik hayat safhalarına ait bir liste ile sonunda ibretamiz bir vakayı koymakla iktifa edildi.Bilinmeyen taraflariyle Bediüzzaman Said Nursî isimli eserin kronolojik fihristinden seçmeler:1894 - 1895- Müsbet ilimleri tetkik ve kısa zamanda her birisine vâkıf olması.- ""Bediüzzaman"" lâkabının verilmesi.- 80-90 cild kitabı üç ayda bir defa ezberden tekrarlaması.1907- İstanbul'a üniversite açtırmak niyetiyle gelmesi. - Şekerci Hanı'nın kapısına "" Her suale cevap verilir"" levhasını asıp âlimleri sual sormaya dâveti.- Sultan Abdülhamid'e Şarkta üniversite açılması için müracaatı.1909 - 31 Mart'ta Bediüzzaman'ın yatıştırıcılığı.- İsyan etmiş olan sekiz taburu itaate getirmesi - Bediüzzaman'ın Divan-ı Harb'e verilişi.- Divan-ı Harb'de beraet edişi ve serbest bırakılması.1911 - 1914- şam'a gelişi ve Câmi-i Emeviye'de muhteşem bir hutbe irad etmesi.- Sultan Reşad'la beraber Rumeli seyahatine çıkması. - Van'a gitmesi ve Şark Üniversitesinin temelini attırması.1915 - 1916- Milis Kumandanı Bediüzzaman, Pasinler cephesinde Ruslarla çarpışıyor.- Bediüzzaman'ın Ruslara esir düşmesi.1918-Bir bahar günü Bediüzzaman'ın Kosturma'dan firar edişi.-17 Haziran 1918 : Bediüzzaman'ın Varşova, Viyana ve Sofya tarikıyla İstanbul'a avdeti.- Enver Paşa'nın vazife teklifini kabul etmeyen Bediüzzaman'a Harbiye Nezareti ikramiye ve harb madalyası veriyor.-13 Ağustos 1918 : Ordu-yu Hümayun'un tavsiyesiyle Dâr-ül Hikmet'e âzâ oluşu.1920- İngiliz işgaline karşı ""Hutuvât-ı Sitte"" yi neşrederek mücadele etmesi.1922- Bediüzzaman güz mevsiminde İstanbul'dan Ankara'ya geliyor.-9 Kasım 1922: Bediüzzaman'a Meclis'te hoşâmedî yapılması.1923 -19 Ocak 1923 : Bediüzzaman Meclis'te mebuslara hitaben bir beyanname neşrediyor.-17 Nisan 1923 : Ankara'da umduğunu bulamayan Bediüzzaman'ın Van'a gitmek üzere yola çıkması.1925 - 1927-Bediüzzaman'ın Van'dan nefyi. - Isparta'da bir müddet kalan Bediüzzaman önce Eğridir oradan da Barla'ya getiriliyor.- Risale-i Nur'lar te'lif edilmeye başlanıyor.1934 -Yaz ortalarında Barla'dan alınan Bediüzzaman'ın Isparta'ya getirilişi.- 27 Nisan 1935 : Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ve Jandarma Umum Kumandanı askerî bir kıt'a ile Isparta'ya geliyor ve Bediüzzaman tevkif olunuyor.- Tevkif edilen Bediüzzaman ve talebeleri, muhakeme edilmek üzere Eskişehir'e götürülüyor.1936 -27 Mart 1936 : Tahliye edilen Bediüzzaman, Kastamonu'da ikamete mecbur ediliyor.1943-20 Eylül 1943 : Bediüzzaman'ın tevkif edilerek Çankırı yoluyla Ankara'ya getirilmesi. 1944 - Denizli mahkemesinin başlaması.- 15 Haziran 1944 : Denizli Ağır Ceza Mahkemesi Bediüzzaman'ın beraetini ilân ediyor.- Ağustos 1944 sonlarında Ankara'dan gelen emirle Bediüzzaman Emirdağ'da ikamete mecbur ediliyor.1948-23 Ocak 1948 : Emirdağ'da kış ortasında Bediüzzaman ve talebelerinin tevkif edilişi ve Afyon mahkemesine sevki.- 6 Aralık 1948 : Afyon Mahkemesinin mevhum ve mesnedsiz iddialarla Bediüzzaman ve talebelerine mahkûmiyet kararı verişi ve temyiz.1952- Ocak 1952 de İstanbul'da mahkeme için gelen Bediüzzaman Sirkeci'de Akşehir Palas Oteline yerleşti.- 5 Mart 1952 Salı: Bediüzzaman'ın Gençlik Rehberi dâvasından beraeti.1958- Nur Risalelerinin ve bu arada Tarihçe-i Hayat'ın matbaalarda neşredilmesi.- 23 Mart 1960 Çarşamba : Bediüzzaman Ramazan'ın 25. günü gece saat 03.00 civarı Urfa'da bu fani âleme veda etti.(Bediüzzaman'ın akıllara hayret veren bir seciyesi)(Ehl-i Sünnet Mecmuasının 15 Teşrin-i evvel 1948 tarihli nüshasında neşredilmiştir. Ehl-i Sünnet Gazetesi sahibi avukat bir zâtın makalesidir.)Ben, Birinci Cihan Harbinde Bitlis mevkiinde yaralı olarak esir olurken, Bediüzzaman da o gün esir düşmüştü. O Sibirya'ya gönderilmiş, en büyük esirler kampında idi. Ben Bakü'nün Nangün Adasında idim. Günün birinde esirleri teftişe gelen ve kampı gezerken Bediüzzaman'ın önünden geçen Nikola Nikolaviç'e o hiç ehemmiyet vermiyor ve yerinden kımıldanmıyor. Baş kumandanın nazar-ı dikkatini çekiyor. Tekrar bir bahâne ile önünden geçiyor. Yine kımıldanmıyor. Üçüncü def'asında önünde duruyor, tercüman vasıtasıyla aralarında şöyle bir muhâvere geçiyor:- ""Beni tanımadılar mı?- ""Evet tanıdım. Nikola Nikolaviç, Çar'ın dayısıdır, Kafkas Cephesi başkumandanıdır.""- ""O halde ne için hakaret ettiler?""- ""Hayır, afvetsinler ben kendilerine hakaret etmiş değilim. Ben mukaddesatımın emrettiğini yaptım.""- ""Mukaddesat ne emrediyormuş?""- ""Ben müslüman âlimiyim. Kalbimde iman vardır. Kendisinde iman olan bir şahıs, imanı olmayan şahıstan efdaldir. Ben ona kıyam etseydim, mukaddesatıma hürmetsizlik yapmış olurdum. Onun için ben kıyam etmedim.""- ""Şu halde, bana imansız demekle benim şahsımı, hem ordumu, hem de milletimi ve çarı tahkir etmiş oluyor. Derhal divan-ı harb kurulunda isticvab edilsin.""Bu emir üzerine divan-ı harb kuruluyor, karargâhtaki Türk, Alman ve Avusturya zabitleri, ayrı ayrı Bediüzzaman'a rica ederek başkumandana tarziye vermesi için ısrar ediyorlar. Verdiği cevab bu oluyor:- ""Ben âhiret diyarına göçmek ve huzur-u Resülullah'a varmak istiyorum. Bana bir pasaport lâzımdır. Ben imanıma muhalif hareket edemem.""Buna karşı kimse sesini çıkarmıyor, neticeyi bekliyor. İsticvab bitiyor. Rus çarını ve Rus ordusunu tahkir maddesinden idam kararını veriyorlar. Kararı infaz için gelen bir manga askerin başındaki subaya kemâl-i şetaretle: ""Müsaade ediniz, onbeş dakika vazifemi ifa edeyim."" diye abdest alıp iki rek'at namaz kılarken, Nikola Nikolaviç geliyor, kendisine hitaben:- "" Beni affediniz! Sizin beni tahkir için bu hareketi yaptığınızı zannediyordum. Hakkınızda kanuni muamele yaptım. Fakat şimdi anlıyorum ki, siz bu hareketinizi imanınızdan alıyorsunuz. Hükmünüz iptal edilmiş, dini salâhatinizden (sâlihliğinizden) dolayı şâyân-ı takdirsiniz; sizi rahatsız ettim; tekrar tekrar rica ediyorum beni afvediniz.""Bütün müslümanlar için şâyân-ı misâl olan bu salâbet-i diniye ve yüksek seciyeyi, arkadaşlarından bir yüzbaşı, müşahedesine müsteniden anlatıyordu. Bunu duydukça, ihtiyarsız olarak gözlerim yaşla doldu. Abdurrahim) (ş.)"

Bedligam
f. Serkeş at, gem almaz at.* İsyan eden, âsi, serkeş, söz dinlemiyen kimse. * Bedevi, çöl adamı.

Bedmaye
f. Ahlâksız. * Soysuz. Sütü bozuk.

Bedmest
f. Kendinden geçmiş derecede sarhoş.

Bednam
f. Kötü tanınmış, adı kötüye çıkmış olan.

Bednihad
f. Kötü huylu.

Bedpesend
f. Kötülüğü beğenen, kötülüğü öven, medheden. * Güç beğenir, müşkülpesend.

Bedpeyman
f. Verdiği sözde durmayan. Sözünün eri olmayan. Sözünü tutmayan.

Bedr
(Bedir) Dolunay. Ayın en parlak olduğu hâli. * Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere arasında bir yer ismi. * Bir şeyin tamam olması. * Sibâk ve sür'ât etmek. * Bir işin ansızın zâhir olması.* Tam ve münasib olan âzâ. * Dolu şey. * İyi hizmet eden köle.

Bedr muharebesi
"Bedir, Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere arasında bir yer olup; Hz. Peygamber Efendimizin hicretinin ikinci senesi orada Kureyşîlere karşı kazandıkları muzafferiyetle meşhurdur. Bedir, bir ovanın kenarında olup Mescid-ül Gamame isminde bir câmi ve Bedir muharebesinde şehid olan sahabelerden 13 zâtın türbeleri mevcuttur. Bedir harbi, Ramazanda Cuma günü vuku bulup Peygamber Efendimizin (A.S.M.) maiyetinde 320 kişi vardı. Bunların sekseni muhacirînden, gerisi ensardandı. Kureyş kervanı ile Şam'dan dönen Ebû Süfyan'ın önüne çıkılmış iken, Ebû Süfyan haber alarak Mekke'den yardım istemiş, Ebû Cehil'in maiyetinde Mekke'den gelenlerle beraber Kureyşliler 1000 kişi kadar olmuşlardı."

Bedraka
f. Delil. Kılavuz. Mürşid. * Allah yolu.

Bedraka-i efkâr
Fikirlerin mürşid ve kılavuzu.

Bedre
(C.: Bider) Kuzu veya oğlak derisi. * İçi altun dolu olan kese. * Onbin dirhem.

Bedreka
(Bak: Bedraka)

Bedruc
Bir ot cinsidir ve bazı yerlerde tere-i Horasani diye isimlendirilir.

Bedrî
Bedr'e ait ve onunla alâkalı. * Erkek ismidir. (Müennesi: Bedriye)

Bedud
Suyu az olan kuyu.

Beduh
Eski yazıda mektub zarfları üzerine yazılması ve zarfa basılan mühüre kazdırılması mûtad ve aslı meçhul bir sözdür.

Bedv
Zihinde bir şeyin peyda olması. Bir şey zâhir olma. * Başlama. * Sahraya çıkma.

Bedzehre
f. Korkak, yüreksiz, ödlek kimse.

Bedâd
Gözükme, zahir olmak. * Sayış, sayma. * Fırka. * Savaşacak akran. * Nasib, hisse, pay.

Bedâdân
Eyerin iki yanı.

Bedîî
Bedi' ve güzel olan. Ebedî ve güzel olan. İlahî ve güzel eserlere müteallik bulunan.

Bedîî kıraet
Mantıki kıraet şartlarına riâyet ettikten başka rikkat mevkiinde sesini indirmek, şiddet makamında yükseltmek -acemi aktör tavrı takınmaksızın- mevzuu ses ve işaretle canlandırmaktır.

Bedîüzzaman
" ""zamanın harikası ve en mükemmeli"" mânâsında Said Nursî Hazretlerinin ünvanı."

Befm
f. Keder, tasa, iç sıkıntısı, üzüntü.

Beftere
f. Avcılar tarafından kullanılan ve hususi olarak alıştırılmış kuş.

Befş
f. Azamet, büyüklük, heybet, debdebe.

Begaya
Askerin ön karakol takımı.

Begaye
Talep etmek, istemek.

Begayet
f. Son derece. Pek ziyâde.

Begend
f. Yuva. * Kümes, folluk.

Begnek
f. Kuyruğu kesik hayvan.

Begonya
Fr. Etli ve güzel renkli yaprakları olan bir süs bitkisi.

Begter
f. Eskiden kullanılan zırhlı elbise.

Beha
Gökçek olmak, şirin ve lâtif olmak.

Behacet
Güzellik. Güzel yüzlü olma.

Behak
İnsanın derisinde pul pul beyazlık ve alaca bir renk peyda eden bir çeşik hastalık.

Behamin
f. Bahar mevsimi.

Behanet
Nefesi iyi ve lâtif olan kadın.

Behas
Susama.

Behatt
Sütlaç, süt lapası.

Behbehan
Papağan, tûti kuşu.

Behbehî
Etli ve gövdeli, kişi. Bahadır, yiğit, kahraman.

Behbud
f. Sağlık, sıhhat, sağlamlık, iyilik.

Behc
Her zaman neşeli olma. Birisini şâd ve mesrur etme, sevindirme. * Güzellik, hüsn.

Behcet
Sevinç. Güleryüzlülük. Güzellik, şirinlik.

Behdel
Sırtlan yavrusu. * Erkeğin memelerinin büyük olması.

Behem-ber-âmeden
"f. Toplanmak, cem olmak, birikme. * Mc: Kızmak, sinirlenmek, asabileşmek, müteessir olmak. (""Behemâmeden"" de denir.)"

Behemehal
f. İster istemez. Mutlaka. Her halde.

Behemzede
f. Topluluğu dağıtmış, cemiyeti bozmuş.

Beher
f. Her, her bir, herbirisine.

Beher-hal
f. Mutlaka, her hâlde.

Behet
f. Sütlaç. Süt lapası. * Pirinç unu ile pişirilen ve Me'muniye adı verilen helva.

Behetta
Pirinç çorbası. * Sütlü pirinç yemeği.

Behi
Şirin, lâtif, gökçek. (Bak: Behiye)

Behic
Güleryüzlü. Güzel. Şen. Şâduman olan.

Behice
Şen, güzel. Güler yüzlü kadın.

Behim
Düz siyah şey. * Alacasız hayvan. * Dik, pürüzsüz ses.

Behime
(Bak: Behim)

Behimiyyet
Hayvanlık, canlı olmakla beraber akılsız oluş.

Behimât
Hayvanlar.

Behimî
Hayvanca, hayvana mahsus ve müteallik. Hayvanlık.

Behin
(Bak: Bihin)BEHİR(E) : Nefesi sıkışıp çok soluyan kimse. Nefesdarlığı olan. * Göğüsdarlığı hastalığı sebebiyle solumaktan yol yürüyemiyen kimse.

Behite
İftira etmek. * Kabile ismi.

Behiye
Güzel.

Behişt
f. Cennet. Ahirette iyi kulların gideceği mükâfat yeri. Adn. Firdevs.

Behişt-hırâm
f. Cennete gitmiş.

Behişt-i gınâ
Cenab-ı Hak'tan başka hiç kimseye minnet etmeden hâsıl olan saadet, cennet. Gına ve istiğnânın cenneti.

Behişt-nişin
f. Cennette oturan.

Behişt-zâr
f. Cennet gibi yer.

Behiştî
f. Behiştle ilgili, cennetlik.

Behkele
Nârin vücutlu kız, sevgili.

Behken(e)
Nârin güzel ve gösterişli vücudu olan kimse.

Behkeşe
Emir ve işde çabukluk, bir işi acele yapma.

Behl
"Az şey; az su. * Lânet, nefret, istememe."

Behle
(Behli) f. Yırtıcı kuşlarla uğraşanların giydiği eldiven.

Behlel
Abes, boş boşuna. Batıl, beyhude.

Behlül
Çok gülen, çok gülücü. * Hayır sahibi, çok iyi adam. * Hârun-ür Reşid'in kardeşinin adı olup meczûbâne ve hikmetli hareketleriyle meşhur olmuştur.

Behm
Çok siyah olan şey. Rengi başka renkle karışık olmayan nesne.

Behman
f. Filân, filânca.

Behmar
f. Çok, ziyade, fazla.

Behme
"(C.: Bühüm, bihâm; Cem'ul Cem: Bihâmât) Kuzu. Oğlak. Buzağı. * Keçi otu."

Behnan (e)
Güler yüzlü, iyi huylu ve devamlı olarak gülen kimse.

Behnane
f. Beyaz pide. * Maymun.

Behne
Yumuşak yer.

Behneke
Etli, büyük, şişman kadın.

Behnes
Çirkin, sakil ve kaba olan adam.

Behr
Nasip. * Galip olmak. * Nefesi tutulmak. * Ümidin boşa çıkması. * Felâket, musibet. * Uzaklık, mesafe.

Behra
f. Ondan dolayı, ona binaen, onun için.

Behram
f. Eskiden bir İran padişahının adı. * Bir pehlivan ismi. * Merih yıldızı.

Behrame
f. Yeşil elbise.

Behramec
Çiçeği kokulu bir nevi söğüt ağacı. * Her renkte olan leylâk çiçeği.

Behramen
f. Bir çeşit kırmızı yakut. * Kadınların kullandıkları allık. * İpekten dokunan güzel bir kumaş. * Kırmızı gül, asfur çiçeği.

Behre
f. Nasib, pay, hisse. * Tez tez solumak. * Vasat, orta.

Behreber
f. şerik, ortak.

Behreberî
f. Ortaklık, şeriklik.

Behrec
Eksik veya ayarı bozulmuş para. * Arzuya, isteğe bırakılmış şey, iş. * Faydasız, işe yaramaz olan şey.

Behredar
Hisseli. Nimetlenmiş. Faydalanmış.

Behrek
f. Yaralardan çıkan iltihap. * Çok çalışmaktan dolayı el ve ayak derilerinin sertleşmesi, nasırlaşması.

Behrem
Kırmızı gül. * Kısa boylu kimse.

Behreme
f. Burgu, matkab.

Behremend
f. Nasibi olan, hissedar. * Bilen, anlayan.

Behrever
f. Hisse ve nasibini almış, payını zimmetine geçirmiş.

Behreyab
f. Nasibi olan, hissesi olan.

Behs
Neşe ve güleryüzle karşılama. * Kahraman, yiğit, mert adam. * Cür'etkârlık.

Behsale
(C.: Behâsile) Etli, kısa boylu, tıknaz kadın.

Behsus
Az miktar, az şey.

Beht
Yalan söylemek. * Ansızın bir şeyi almak. * Tenbellik galebe etmek. * Şaşkınlık. Hayranlık.

Behtere
Yalan söyleme.

Behur
Tütsü. (Dilimizde buhur şeklinde kullanılır)

Behut
(C.: Bühüt) İşitenleri şaşkına uğratan iftira, yalan.

Behv
(Behve) Misafir odası. * Yer altında hayvan ağılı. (Bu iki mananın cem'i Ebhâ-Bühüvv şeklindedir) * Geniş meydan, yer. * Göğüsün içi, boğazdan mideye kadar olan aralık. * Rahim ile mahrecinin arası.

Behvet
Sofa. * Çardak. * Odaların önüne yapılan oda.

Behz
Benû Selim kavminden bir cemaatin adı. * İleri itme. * Şiddetle göğse vurma.

Behzere
(C.: Behâzere) Semiz davar.

Behzet
Ağırlaştırmak, meşakkatli yapmak. * Zebûn etmek.

Behş
Muki otunun yaşı. * Kara yüz.

Beis
(Be's) Zarar. Kuvvet ve şiddet. Zahmet. Zor. Fenâ. Bed.

Bejendî
f. Geçim darlığı. Maişet derdi.

Bejman
f. Yırtık, dökük, pejmürde, dağınık. * Hüzünlü, kederli, üzgün, yaslı.

Bek'
Birbiri ardınca şiddetle vurmak. * Karşılayıp istikbâl etmek.

Beka
"Devamlılık. Evvelki hâl üzere kalma. Dâim ve sâbit olma. * İlm-i Kelâm'da : Varlığının asla sonu olmayan Cenab-ı Hakk'ın bir sıfatıdır. * Bâki olmak. Ebedîlik.(... Beşer bu asırda harplerin ve fenlerin ve dehşetli hâdiselerin ikazatıyla uyanmış ve insaniyetin cevherini ve câmi istidâdını hissetmiş. Ve insan, acib cemiyetli istidâdiyle yalnız bu kısacık, dağdağalı dünya hayatı için yaratılmamış. Belki ebede meb'ustur ki, ebede uzanan arzular, mahiyetinde var. Ve bu dar, fâni dünya insanın nihayetsiz emel ve arzularına kâfi gelmediğini herkes bir derece hissetmeğe başlamış. Hattâ insaniyetin bir kuvâsı ve hâdimi olan kuvve-i hayâliyeye denilse : ""Sana dünya saltanatı ile beraber bir milyon sene ömür olacak, fakat sonunda hiç dirilmeyecek bir sûrette bir idam senin başına gelecek."" Elbette hakiki insaniyetini kaybetmiyen ve intibaha gelmiş o insanın hayâli, sevinç ve beşarete bedel, derinden derine teessüf ve eyvâhlarla saâdet-i ebediyenin bulunmamasına ağlayacak. H.)"

Beka-i dünyevî
Dünya hayatında devamlılık. Uzun ömür.

Beka-i nev'
Nev'in devamı. Meselâ: İnsan nev'inin, yani insanların devam edip bitmemesi, çocukların doğması ile olduğu gibi.

Bekale
Yağla karışmış keş. * Karıştırmak.

Bekam
f. İsteğine, meramına kavuşan, nail olan. Arzu ettiğine erişen. Mesut, bahtiyar.

Bekamet
Dilsizlik, dili olmamaklık.

Bekaya
Geride kalanlar, bakiyeler. * Maliye işlerinde tahsil olunmayan gelir, meblağ.

Bekbeke
Depretmek, tahrik.

Bekil
Yakışıklı delikanlı, genç.

Bekile
Yağla karışmış keş.

Bekim
Dilsiz adam.

Bekk
Bir şeyi kakmak.

Bekke
Mekke-i Mükerreme'nin eski ismi. * Bir yerde toplanmak. Bir yere cem'olmak. * İzdihamlık, kalabalık.

Bekkâîn
(Bükâ. dan) Ağlayanlar.

Bekl
Karıştırmak, halt.

Bekr
Genç erkek deve. (Müe: Bekre)

Bekre
Kuyu ve benzerlerinde kullanılan makara, çıkrık, çark. * Mafsallarda bulunan makara şeklindeki kemik.

Bekrî
Erken. Sabah. * İçkiye çok düşkün. Sarhoş.

Bektaş
f. Akrân. Eş. Arkadaş.

Bektaşiyân
f. Bektâşiler. Yeniçeriler.

Bektaşî
Hacı Bektaş-ı Veli tarikatına mensub olan kimse.

Bektâşî
Bektâşîlik tarikatından olan kimse.

Bektâşîlik
Hacı Bektaşı velînin kurduğu tarikat.

Bekâr
Hiç evlenmemiş, zevcesi olmayan adam. * Taşralı olup, büyük bir şehirde bir işle meşgul olarak, ailesiz yaşayan adam. (Bak: Tecerrüd, Mücahede)

Bekâret
Kızlık. Erkek görmemiş kızın hali.

Bekûriyyet
İlk evlâtlık.

Bekûrî
İlk evlat, ilk doğan çocuk.

Beküsiste
f. Kopuk, kopmuş. Düşük, düşmüş. Gevşek, çözük.

Bel
t. Geminin orta kısmı. * Bedenin ortası. Göğüs ile karnın arası. * Yüksek dağın iki zirvesi arasındaki kavisli kısmı veya alçakça olan geçit ve boğazı.

Bel'
Yutma. Emme. * Belirsiz etme. Ortadan kaldırma.

Bel'-i lokma
Lokmanın yutulması.

Bel'ak
Yaşlı, zayıf. * Bir hurma cinsi.

Bel'am
Terbiyesiz, açgözlü, obur. * Hz. Musa (A.S.) hakkında, yalan ve fena söyleyerek Beni-İsrail'i kandıran Bel'am bin Baura adında birinin adı.

Bel'ame
Yutmak.

Bel'as
Büyük karınlı dişi deve.

Bela
"Evet. (Nefiyden sonra isbat için söylenir.) Meselâ: Kur'ân-ı Kerim'de mezkûr; Cenab-ı Hakkın ruhlara karşı, ""Ben Azîmüşşan sizin rabbiniz değil miyim?"" diye sorduğunda, ruhlar $ Yâni: ""Evet sen bizim Rabbimizsin"" dediler. (Bak: Bezm-i Elest) * Farsçada ""Belî"" diye söylenir."

Bela-zede
f. Belaya uğramış, başına musibet gelmiş olan.

Belabil
(Belbâl - Belbele. C.) Vesveseler. Kederler. Tasalar. * (Bülbül. C.) Bülbüller. Andelibler.

Belad(e)
Kötü kimse. Müzevir, günahkâr. Fena ve kötü şey.

Beladet
Ahmaklık, sersemlik, kalınkafalılık. Budalalık.

Beladir
f. Kadınların kullandıkları altun, gümüş, zümrüt, yakut, elmas gibi süs eşyası. * Belâyı def etmek için verilen sadaka.

Belah
Büyüklenmek, kibir.

Belaha
Yetişmemiş hurma koruğu. * Kurumak, yebs. * Yormak.

Belahet
Ahmaklık. Düşüncesizlik. Ne yaptığını iyi bilmemek.

Belak
Ayakları alacalı at.

Belakik
(Bülükka. C.) Sahralar, çöller. Düzovalar.

Belal
Islaklık. Islatış. Su gibi ıslatan.

Belarek
f. İyi su verilmiş kılıç, çelik. * Ok temreni, ok mahfazası.

Belat
Döşenmiş taş. * Düzyer. * Köy adı.

Belaya
(Belâ. C.) Musibetler. Afetler. Beliyyeler. Belâlar.

Belbal
(Belbele) Vesvese. Tasa. Telâş. Yürek yanması. Iztırab. * Tehyic ve tahrik eylemek.

Belbed
Akılsız ve ahmak kimse ki, ne ettiğini bilmez.

Belbel
Tasa, kaygı. Yürek yanması.

Belbele
(C.: Belâbil) Vesvese vermek, gamkin etmek, kuruntu vermek.

Belbûs
f. Bir nevi haşhaş. * Yabani soğan. Dağ soğanı, sarmısak.

Belca'
Kaşları arası açık olan kadın. (Müz: Eblec)

Beldah
Kişinin kendini yere vurması.

Beldaran
Geçit yerleri muhafızlarının adı. Tanzimattan sonra bunlara zaptiye denmiştir. İkinci Meşrutiyetten beri jandarma olarak adlandırılırlar.

Belde
Memleket, şehir. * Büyük köy. * Yer, arz. * Göğüs, sadır. * İki kaş arasında kıl olmayıp açık olması.

Belde-i tayyibe
Güzel ve hoş belde. Medine-i Münevvere.

Belec
Zâhir ve rûşen olmak. Gözükmek.

Beled
(Belde. C.) Beldeler. Memleketler.

Beled sûresi
(El-beled) Kur'an-ı Kerim'de 90. sure olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Belediye
Bir şehir veya kasabanın temizliği, bayındırlığı ve nizamiyle ilgilenen daire.

Beledî
(Beled. den) şehir veya kasaba ahalisinden olan, şehirli. * Şehir ve kasabaya ait. * Belediye İdaresine mensub. * Mahallî, yerli.

Beleh
Sersemlik, bönlük, ahmaklık, budalalık.

Belel
Yaşlık, rutubet, ıslaklık. * Zafer, galibiyet.* Mihnet, keder, üzüntü. * Mücadele, kavga. * Hastalıkdan iyileşen. * Düşkünlük.

Belem
Üzerinden yol geçen tepe.

Belemun
Çakır dikeni.

Belendah
Bodur, şişman kimse.

Belendî
Enli.

Belensem
Katran.

Beles
İncire benzer bir yemiştir ve Yemen'de çok olur.

Belet
Kesilmek, inkıtâ.

Beleş
(Arabça bilâşey'den galattır) Ücretsiz, bedava.

Belge
(Bak: Vesika)

Belgin
Belâ, zahmet, dâhiye.

Belh
Bazan, sivâ (gayri) manasını ifâde eder.

Belha'
Bir gözüne sürme çekip, diğer gözünü unutan ve gömleğini ters giyen akılsız kadın.

Belham
Çiftçilikte kullanılan saban. Çift sürmeğe yarayan âlet.

Belhâ
Gönlü kibirli olan kadın.

Beli
f. Evet.

Belid
(Belâdet. den) Ahmak, sersem, bön, budala.

Beligane
f. Beliğcesine, düzgün ve fasih olarak.

Belil
Islanmış olan şey. * Serin ve yağmurlu rüzgâr.

Belinograf
Fr. Telefon hatlarıyla fotoğraf, şekil ve yazıyı uzak mesafeye nakleden cihaz.

Belita
Kamış kap.

Beliyyat
(Beliyye. C.) Felâketler. * Gamlar. Kederler.

Beliyye
(C.: Beliyyât) Belâ. Müşkilât. Musibet. Âfet. Tasa. Keder.

Beliğ
Edb: Belâgatli kimse. Meramını tamamen, noksansız ve güzel sözlerle anlatmağa muktedir olan. * Kâfi derecede olan. Yeter olan.

Belk
Kapı açmak. * Ak ile kara alaca olma. * Büyük terazi.

Belka'
Alaca. Alaca bacaklı olan at.

Belkaa
Şam vilâyetinde bir yerin adı. * Kara ile ak alaca nesne. * Parlak nesne.

Belki
Umulur, ihtimal, olabilir. * Hattâ. * Kat'iyyetle. Dahi. Şüphesiz.

Belkıs
"Süleyman (A.S.) zamanında, Yemen'de Sebe şehrinde hükümet süren Himyerîlerden bir melikedir. Süleyman (A.S.) bunu Filistin'e çağırdı, geldi ve iman etti. (Bak: Taht-ı Belkıs)(Hz. Süleyman (A.S.) Taht-ı Belkısı yanına celb etmek için, vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: ""Gözünüzü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hazır ederim"" olan hâdise-i harikaya delalet eden şu âyet $ ilââhir... İşaret ediyor ki: Uzak mesafelerden eşyayı aynen veya sûreten ihzar etmek mümkündür. Hem vâki'dir ki; risaletiyle berâber saltanatla müşerref olan Hz. Süleyman (A.S.) hem mâsumiyetine, hem de adaletine medar olmak için pek geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmak ve raiyetinin ahvalini görmek ve dertlerini işitmek, bir mu'cize sûretinde Cenab-ı Hak ihsan etmiştir. Demek Cenab-ı Hakk'a itimad edip Süleyman'ın (A.S.) lisan-ı ismetiyle istediği gibi, o da lisan-ı istidadiyle Cenab-ı Hak'tan istese ve kavanin-i âdetine ve inayetine tevfik-i hareket etse; ona dünya bir şehir hükmüne geçebilir. Demek taht-ı Belkıs Yemen'de iken Şam'da aynıyla veyahud sûretiyle hâzır olmuştur, görülmüştür. Elbette taht etrafındaki adamların suretleriyle beraber sesleri de işitilmiştir. İşte uzak mesafede, celb-i sûrete ve savta haşmetli bir sûrette işaret ediyor. S.)"

Bell
Yaş etmek. Islatmak. * Ulaştırmak. * Hastanın sağlamlaşması.

Bellet
(C.: Bilel) Cisimlerin yüzeyinde olan yaşlık, ıslaklık.

Belma
f. Faydasız, faydası olmayan. İri ve kaba şey.

Belsek
Elbise değdiğinde yapışıp ayrılmayan bir ot.

Belt
Kesmek.

Belta'
Her hususta hazakati ve feraseti olan.

Beltah
Kişi nefsini yere vurmak.

Beltem
Akılsız kimse. * Peltek adam.

Belul
Kurtulma. Hastalıkdan, marazdan kurtulma. Halâs olma.

Belv
(Belvâ) Dert, çile. Musibet. Zahmet. * İmtihan, tecrübe.

Belvaz
f. Çıkıntı. Duvardan dışarı doğru çıkan direğin ucu.

Belve
Belâ.

Bely
Mahvolmak. * Belirsiz olmak.

Belyad
f. Nakışsız, sade kostüm.

Belzi
Muhkem, güçlü, sağlam deve.

Belâ
"(c.: Belâyâ) Afet. Sıkıntı. Tasa, kaygı. Musibet. Mücazat. İmtihan. Dâhiye. * Yaramaz nesne. (Bak: Sadaka)(Ey insan! Mâdem canavar sûretinde bir hayvan, insanların hânesine misafir geldiği vakit berekete medar oluyor; öyle ise, mahlukatın en mükerremi olan insan; ve insanların en mükemmeli olan ehl-i iman; ve ehl-i imanın en ziyade hürmet ve merhamete şâyan aceze, alil ihtiyareler; ve alil ihtiyarların içinde şefkat ve hizmet ve muhabbete en ziyâde lâyık ve müstahak bulunan akrabalar; ve akrabaların içinde dahi en hakiki dost ve en sadık muhib olan peder ve valide, ihtiyarlık hâlinde bir hanede bulunsa, ne derece vesile-i bereket ve vasıta-i rahmet ve $ sırriyle yâni: ""Beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasa idi belâlar sel gibi üstünüze dökülecekti."" ne derece sebeb-i def'-i musibet olduklarını sen kıyas eyle. M.)"

Belâ-cû
Belâ arayan. Belâsını istiyen.

Belâ-dide
f. Belâ görmüş, belâya çatmış.

Belâ-ender-belâ
f. Belâ üstüne belâ. Zahmet içinde zahmet.

Belâ-yı nâgâh
Ansızın gelen musibet. Habersiz gelen belâ.

Belâ-yı siyâh
Kara belâ. * Mc: Acı olan olaylar, kötü hâdiseler.

Belâg
Eriştirme, yetiştirme. * Maksada uyan güzel ifâde. Kâfi gelme, kifâyet.

Belâgan mâ-belâg
Bol bol. Çok kâfi derecede.

Belâgat
"Hitâbettiği kimselere göre uygun, tam yerinde, düzgün ve hakikatlı güzel söz söyleme san'atı. Muktezâ-yı hâle mutâbık söz söylemek. * Belâgat, hem düzgün, hem yerinde söz söylemeyi öğreten ilmin de adı olur. Ve maani, beyan, bedi' diye üç kısma ayrılır. Bu gün Edebiyat denilen bilgiye, ilm-i belâğat denilir. (Edb. L.)(Arkadaş! Kelâmların hüsnünü artıran ve güzelliğini fazlaca parlatan belâgatın esaslarından biri de şudur ki: Bir havuzu doldurmak için etrafından süzülen sular gibi, beliğ kelâmlarda da zikredilen kelimelerin, kayıtların, hey'etlerin tamamen o kelâmın takib ettiği esas maksada nâzır olmakla onun takviyesine hizmet etmeleri, belâgat mezhebinde lâzımdır.... Belâgat, muktezâ-yı hâle mutabakattan ibarettir. Kur'anın muhatabları, muhtelif asırlarda mütefavit tabakalardır. Bu tabakalara mürâaten, muhavere ve mükâlemeyi o asırlara teşmil etmek üzere, çok yerlerde ta'mim için hazf yapıyor; çok yerlerde, nazm-ı kelâmı mutlak bırakıyor ki; ehl-i belâgat ve ulûm-u Arabiyece güzel görünen vecihler, ihtimâller çoğalsın ki, her asırda her tabaka, fehimlerine göre hissesini alsın. İ.İ.)"

Belâgat-füruş
f. Belâgat taslıyan.

Belâgat-perdâz
f. Düzgün konuşabilen, iyi söz söyliyebilen.

Belâgat-pirâ
Belâgata süs veren. Süslü ve belâgatlı konuşan.

Belâkeş
f. Belâ çeken. Sıkıntı içinde olan.

Belû
(Bel'. den) Çok yiyici, obur.

Belûs
f. Tevazu, mahviyet. Hileci. Hile, yalan, dolan.

Belût
Bot: Meşe ağacı. * Meşe ağacının meyvesi olan palamut.

Bem
Bazı sıfatlara katılarak mübalağa beyan eder.

Bembeyaz
Her tarafı beyaz, çok beyaz.

Ben
"(Bak: Ene) t. Psk: Şuurlu kişiliğimiz. Başlangıçta çocuğun benliği şuurlu değildir. Kendisini başkasından ayıramaz. Fakat canlı olarak ihtiyaç ve istekleri vardır. Benin bu şuursuz haline ""alt ben"" denir. Kendisi ile başkası arasındaki farkı anlamaya, münasebetler kurmaya, düşünmeğe başlayınca şuurlu kişiliği, beni ortaya çıkar. Ben, kendi menfaatına gördüğü, haz duyduğu herşeyi ister. İsteklerine kendisi için tehlikeli, acı verici gördüğü yerde, yani yine kendisi için sınır koyar. Başkalarını hesaba katmaz. Ahlâk ve din terbiyesiyle ben, her istediğini yapmaması gerektiğini öğrenir. Vicdan ve namus duygusuna sahip olur. Böylece ""üst ben"" mertebesine ulaşır. İsteklerini dizginlemesini öğrenir. ""Alt ben""in had, sınır tanımayan arzularıyla din ve ahlâkın benliğimizdeki sesi durumunda olan ""üst ben"" arasında bir zıddiyet ve çatışma vardır. Ben, bu ikisi arasında ahenkle denge kurmaya çalışır. Bir suç ve günah işlediğinde benlikte suçluluk duygusu uyanır. Bundan kurtulmak için en küçük bahane ve şüphelere yapışır. Ve ahlâk ve dinî esasları inkâra yönelir. Bu sebeple her günahta küfre giden bir yol açılır. İslâm terbiyesi alan bir insanın benliği meşru sınırlarda Allahın emir ve rızası dairesinde kalır. Günah sınırlarına varmaz. Benin mahiyeti hakkında felsefî ve psikolojik muhtelif görüşler vardır. Henüz benliğin mahiyeti açıklanamamıştır. İslâm açısından bu mevzuda yazılan en esaslı yazı Risale-i Nurlardan Ene ve Zerre Risalesi'dir."

Ben-van
f. Harman, tarla, ekin bekçisi.

Benadir
(Bender. C.) Ticaret yerleri. Ticareti işlek limanlar.

Benadık
(Bunduk. C.) Yuvarlak kurşunlar. * Fındıklar.

Benam
Parmak ucu.

Benan
Parmak uçları. Parmaklar.

Benane
(C: Benân-Benânât) Parmak başı.

Benaver
f. İri, büyük çıban. Kan çıbanı.

Benbel
f. Ekşi şey. * Ekşi elma.

Benc
"Türkçede ""benek"" adı verilen bir ot cinsidir ve tohumuna ""bezr-ül benec"" derler."

Bencil
t. (Bak: Hodbin, Hodgâm)

Bencileyin
t. Benim gibi.

Bend
f. Bağlanan. Bağlanmış. * Bağ. Boğum. Mafsal. * Su bendi. Baraj. * Gam. Gussa. * Mekir. * Hile. * Mülâhaza. Fıkra. Madde. * Aldatmak.* Birisini emri altına almak, bendetmek. * Edb: Baştan sona kadar aynı vezinli bir çok parçalardan meydana gelen ve kısım kısım gazel tarzında kafiyeleri değişen manzûmelerin her bir parçası. (Bak: Terkib-i bend)

Bend-i âhenin
Demir bağ. Demirden mânia.

Bend-rûg
f. Tarla ve bostan kenarlarına suyun akıntısını kesip havuz gibi birikmesi için yapılan setli çukur.

Bende
f. Bağlanmış olan. Köle. Esir. Hizmetçi. Hizmetkâr. Kul.

Bende-hirîde
Satın alınmış köle.

Bende-i fermân
Emir kulu, ferman kölesi.

Bende-i halka-begûş
Kulağı halkalı olan köle, esir. * Mc: İtaatli, muti'.

Bende-zade
f. Köle çocuğu. * Mc: Çocuğunu onun kölesi yerinde tutup mütevâzi muâmelede bulunan.

Bendegâne
Hizmetçi gibi. Bağlanmışçasına.

Bendegî
Kölelik. Hizmetçilik. * Ubudiyyet, kulluk.

Bendeka
Hiddetle bakma, sert bakış. * Bir şeyi fındık kadar ufak yapma.

Bendene
f. Esvabın, giyilecek şeylerin bazı yerlerine dikilen düğme, kopça.

Bendenüvaz
f. Kölesini iltifatlandıran, adamını taltif eden.

Bendeperver
f. Köle besleyici, adam besleyici.

Bender
(C.: Benâdir) Ticaret yeri, işlek ticaret iskelesi, büyük iskele.

Benderek
f. Küçük iskele. * Boğaz ve liman ağızlarında yapılan küçük kale. Mendirek.

Bendergâh
f. İşlek iskele, liman, şehir.

Benderz
f. Çuvaldız.

Bendeyan
Hizmetçiler. Kullar. * Mensuplar.

Bendide
f. Esir, köle. * Bağlı, bağlanmış.

Bendime
f. Elbise yakasına ve kollarına açılan küçük delik. * Düğme, ilik.

Bendiş
f. Altın ve gümüş üzerine işlenilen nakış.

Bene
f. İnce urgan, ip.

Benefsec
Menekşe.

Benefş(î)
f. Menekşe rengi, mor renk.

Benefşe
f. Menekşe denilen güzel kokulu, küçük çiçek. * Mor.

Benefşe-gûn
f. Menekşe renkli, mor renkli. Gökyüzü.

Benefşe-zâr
f. Menekşe tarlası, menekşe bahçesi, menekşelik.

Benek
f. Atlas zemin üzerine sırma işlemeli bir çeşit kumaş.

Benes
Kötülükden, fenalıkdan ve iyi olmayan şeylerden çekinme ve kaçınma.

Benevre
f. Temel, esas, asıl.

Beng
f. Bir bitki ve tohumu ki, afyon gibi uyuşturan, keyf verici olarak da kullanılan bir madde. Esrar. * Atlas üzerine işlenmiş sırma işlemeli bir çeşit kumaş. * Küçük çitlenbik.

Bengah
f. Keçeden yapılmış olan Türkmen evi.* Âmirlere ve büyük rütbeli şahıslara ait çadır.

Bengere
f. Çocukları uyutmak için, çocuğu uyutan kişi tarafından söylenen ninni.

Bengî
f. Beng tiryakisi, esrarkeş.

Benika
(C.: Benâyık) Elbisenin koltukaltı parçası.

Benimsemek
t. Sahip çıkmak, bir şey hakkında benimdir iddiasında bulunmak. Kabullenmek.

Beniyye
Kâbe-i Muazzama.

Benk
Her nesnenin aslı.

Benna
Mimar, usta, kalfa. Her türlü bina yapan. Yapıcı.

Benna-gûş
f. Kulağın aşağı sarkan yumuşak kısmı ki, küpe asılan yerdir.

Benne
(C.: Binân) Güzel, hoş koku.

Bens
Tehir etmek, geciktirmek.

Benu-d dünya
Beni Âdem, insanlar.

Benu-l a'yan
Baba ve ana bir kardeş.

Benu-l allat
Baba bir kardeş.

Benu-l gabra
Dervişler, uğrular.

Benu-l ümm
Ana bir kardeş.

Benu-s sebil
Misafirler.

Benzol
Benzin ve toluen karışımı bir akaryakıt.

Benât
(Bint. C.) Kızlar. * Bebekler.

Benât-üd dehr
Âfetler. * Zahmetler.

Benât-ül arz
Pınarlar, ırmaklar.

Benât-ür rüşde
Nikâhlı kadından doğan evlat.

Benât-üs sadr
Endişe. * Hayal. * Kederler.

Benât-ı bi'se
Musibetler, belâlar, felâketler, âfetler.

Benî
Oğullar, evlâtlar, çocuklar. (Aslı: Benûn-Benîn)

Benî beşer
İnsanlar.

Benî isrâil
İsrâil oğulları. Yahudiler. Yahudi.

Benî âdem
Âdem oğlu. İnsan. Âdem oğulları.

Benî ümeyye
Emeviler.

Benîisrâil
israiloğulları, Yakub aleyhisselâmın neslinden gelenler.

Benîn
(İbn. C.) Oğullar, erkek çocuklar. * Akıllı, temkinli, tedbirli kimse.

Benû
Oğullar.

Benû(h)
f. Yığın, küme, demet.

Benûn
(Benîn) (İbn. C.) Oğullar. Zâdeler. Veledler.

Benş
Tenbellik. İhmâl.

Bepga
f. Papağan.

Ber
"f. (Burden) ""Götürmek"" mastarının emir köküdür. Kelimenin sonuna getirilerek terkipler yapılır. Emirber $ : Emir dinleyen, emir götüren. Fermanber $ : Emir veren. Emir dinleyen... gibi."

Ber-akis
f. Aksine, zıddına, tersine.

Ber-aver
f. Yemiş ağacı.

Ber-belend
f. Çok yüksek yer veya rütbe.

Ber-bend
f. Ufak çocuğu annesinin sırtına bağlamağa yarıyan göğüs kuşağı.

Ber-ca
f. Yerinde, münâsib.

Ber-dûş
f. Omuzda, omuz üzerinde.

Ber-endaz
f. Bir yana atan. Yukarı kaldırıp atan.

Ber-heva
f. Kaybolmuş, havaya gitmiş.

Ber-kemal
f. Mükemmel.

Ber-mûcib
f. Gereğince, icabına göre.

Ber-sabık
f. Eskisi gibi.

Ber-vech
f. Olduğu gibi, aynen.

Ber-vech-i ati
f. Gelecek tarz üzere. Aşağıdaki gibi.

Ber-vech-i bâlâ
Yukarıda olduğu gibi.

Ber-vech-i iştirâk
Ortaklıkla, iştirak ederek.

Ber-vech-i maktu'
Muayyen bir bedel karşılığı olarak.

Ber-vech-i mûtad
f. Adet olduğu gibi.

Ber-vech-i yesir
Kolaylıkla, kolayca.

Ber-vech-i zir
f. Aşağıdaki gibi. Gelecekte görüleceği üzere.

Bera'
Her ayın ilk ve son günü.

Beraa
(Beria, Berua) İlim ve fazilet ve cemalde üstünlük (manasına fiil kökü.)

Beraber
f. Birlikte bulunan. * Müsavi, eşit. * Bir hizada olan. * Refakat, birlik.

Beraber mî-zenend her şey
Herşey berâber söylüyor, çarpıyor, konuşuyor.

Beraberî
f. Eşitlik, müsavilik, beraberlik.

Beracim
(Bürcume. C.) Boğumlar, mafsallar.

Beragis
(Bürgus. C.) Pireler.

Berah
şiddet. Ezâ ve meşakkat.

Berahide
f. Yola çıkarılmış, gönderilmiş.

Berahihte
f. Daha ziyade silâh hakkında kullanılan bir tâbirdir. Çıkarılmış, çekilmiş mânâlarına gelir.

Berahime
Berehmenler. Bâtıl ve sapkın Hind ve Mecûsi dinindekilerin reisleri.

Berahin
(Bürhan. C.) Deliller. Şâhidler. Bürhanlar.

Berahin-i aleniyye
Meydanda ve açık olan deliller.

Berahin-i katıa
Şeksiz ve şüphesiz olan kat'i deliller, bürhanlar.

Berahin-i kaviyye
Sağlam deliller, kuvvetli bürhanlar.

Berail
Horozun, güvercinin ve diğer kuşların boynunda çarpık bitmiş olan yelek.

Berak
(C.: Berkân) Göz kamaşmak. * Bir yaşındaki kuzu.

Berarende
f. Üste getiren, üzerine çıkaran.

Berari
(Berriyye. C.) Sahralar, çöller. Geniş kumluklar.

Beras
Leke hastalığı.

Berasin
(Bürsün. C.) Yırtıcı hayvanların pençeleri.

Berat
Nişân. Rütbe. İmtiyaz ve taltif için verilen resmi kâğıt.

Berat gecesi
"Arabi Şâban ayının onbeşinci gecesi. Şâban ayı mübarek şuhur-u selâseden (üç aylardan) olup, onbeşinci gecesi mahlûkatın rızıklarına, ömürlerine, amellerine dâir taraf-ı İlâhîden meleklere tâlimat verildiği hususunda rivâyât-ı sahiha vardır.(Bu gelen gece olan ""Leyle-i Berât"" bütün senede bir kudsî çekirdek hükmünde ve mukadderât-ı beşeriyenin programı nev'inden olması cihetiyle ""Leyle-i Kadr""in kudsiyetindedir. Herbir hasenenin Leyle-i Kadirde otuzbin olduğu gibi, bu Leyle-i Beratta herbir amel-i salihin ve herbir harf-i Kur'anın sevabı, yirmibine çıkar. Sair vakitte on ise, şuhur-u selâsede yüze ve bine çıkar. Ve bu kudsî leyâli-i meşhûrede, onbinler yirmibin veya otuzbinlere çıkar. Bu geceler elli senelik bir ibadet hükmüne geçebilir. Onun için elden geldiği kadar Kur'anla ve istiğfar ve salâvatla meşgul olmak büyük bir kârdır. Ş.)"

Berat-ı cibayet
Vergi, icâre ve resim gibi vakfa veyahut da hazineye ait olan paraları toplamak salâhiyetini veren vesika.

Berat-ı hümayun
Padişahlara mahsus ferman.

Beratil
(Birtîl. C.) Hediyeler, rüşvetler.

Beraverde
f. İltimas ile korunarak ileri çekilmiş adam. * Seçilmiş, ayrılmış şey. * Yükseğe kaldırılmış.

Beraya
(Beriye. C.) Halk. Bütün mahlûkat. * Halkın kılıç kullanabilenleri ve vergi hârici tutulan müslüman kısmı.

Beraz
Az olan şey, kalil.

Berazik
Bölük, cemaat.

Beraş
Ekseri yüzde olan küçük kara noktalar.

Berbad
f. Harap. Kötü. Virâne. Bozuk. Perişan. Telef ve helâk olmuş.

Berbar(e)
f. Evin dam kısmında bulunan oda. * Çardak. * Kemeriye. * Tahtaboş. Damın düz bir kısmı ki, en çok çamaşır sermeye yarar ve çinko ile döşelidir.

Berbekan
Arapların giydiği bir elbise cinsi.

Berber
f. Tıraş eden, saç kesen. * Afrika'nın kuzeyindeki bir kavim.

Berbere
Kızgınlık ânında söylenip çağırmak bağırmak.

Berced
Kalın kilim. * Halı.

Berceste
f. Sağlam ve lâtif. * Seçme. * Edb: Zahmetsizce hatıra geliveren ve fakat çok kıymetli olan söz.

Bercis
Müşteri denilen gezegen. * Bol sütü olan deve.

Berd
Soğuk. Soğukluk. Soğutmak. Noksan hararet. * Ölmek. * Soğuk su ile gusletmek. * Uyumak. * Sabit olmak. * Zayıf olmak. * Bir şeyi eğelemek. * Sürme çekmek. * Söğmek. * Tutya, çinko. (L.R.)

Berd-i beyzâ
(Bak: Nâr-ı beyzâ)

Berd-ül acûz
Kocakarı soğuğu. (Rûmi şubatın 26'sında başlar ve 7 gün şiddetle devâm eder.)

Berdaht
f. Pürüzünü giderme. Pürüzsüz yapma. * Cilâlama, parlatma. * Düzleme, düzeltme.

Berdar
f. Asılmış, yukarı kaldırılmış.* Tutucu. İtaat edici ve ettirici. * Meyveli. Meyve verici olan.

Berdaşte
f. Yükseğe kaldırılmış, yukarı çıkarılmış.

Berde
Tıb: Mide dolgunluğu.

Berdec
Sürmek. (Farisîden muarrebtir).

Berdegi
f. Esirlik, esaret, kölelik.

Berdeng
f. Çöl ortasında yer alan küçük dağ ve tepe.

Berdevam
f. Devam üzere. Devamlı sürüp giden.

Berdi
Hasır yapımında kullanılan bir ot cinsi.

Berdis
Habis kişi, pis kimse.

Berdiyy
Suriye'de bulunan iki nehrin, bir köyün ve Hicaz'da da bir dağın adı.

Bere
f. Kuzu. Koyun yavrusu.

Bere'te
Sen yarattın (meâlinde fiil). (Bak: Ber')

Bered
Daha ziyade fırtınalı havalarda yağan dolu.

Berede
Dolu. * Çok yemekten midenin dolması.

Berehmen
(Berhemen) f. Puta tapan. Ateşperestlerin bilginleri ile puta tapan kimselerin papazları.

Berehne
f. Çıplak.

Berehnegî
f. Çıplaklık.

Berehrehe
Güzel, nâzik kadın.

Bereket
"Bolluk. Çokluk. Feyiz. Cenab-ı Hakk'ın lütfu, ihsanı. Uğurluluk. Meymenet, saadet.(.. Kanaat-ı kat'iye verecek derecede tecrübeler vardır ki: Nasıl çocukların aczlerine binâen rahmet tarafından rızıkları hârika bir sûrette memeler musluklarından gönderiliyor ve akıttırılıyor... Öyle de, mâsumiyet kesbeden imanlı ihtiyarların rızıkları da, bereket sûretinde gönderiliyor. Hem bir hânenin bereket direği, o hanedeki ihtiyarlar olduğu; hem bir hâneyi belâlardan muhafaza edici, içindeki beli bükülmüş mâsum ihtiyarlar ve ihtiyareler bulunduğu, Hadis-i Şerifin bir parçası olan $ yani: ""Beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasaydı, belâlar sel gibi üzerinize dökülecekti."" diye ferman etmekle, bu hakikatı isbat ediyor. L.)"

Berekât
(Bereket. C.) Bereketler. Bolluklar.

Berem
f. Asma ve kabak çardağı. * Üzüm çubuklarının altına konulan çatal şeklindeki ağaç. Herek.

Berencen
f. Kadın bileziği.

Berend
f. Nakışı olmayan ipek kumaş. * Keskin olan hançer, kılıç, pala v.b. âletler. * Kılıcın suyu.

Berendahte
f. Yükseğe çıkarılmış, üste çıkarılmış. Yükseğe kaldırılmış.

Berere
(Bârr ve Berr. C.) Dindar ve temiz kimseler. Takvâ ehli olan, her çeşit günahlardan sakınanlar. Çok hayır sahibi kimseler.

Berestûk
Kırlangıç denilen deniz balığı.

Berevât
(Berat. C.) Eskiden bir kimseye nişan, rütbe veya imtiyaz verildiğini bildiren fermanlar.

Bereze
(Bak: Bürüz)

Berf
f. Kar.

Berf-dân
Buzhane, buzluk, karlık.

Berf-dâr
f. Karlı.

Berf-nak
f. Kış yaz devamlı karlı olan yer.

Berf-âb
f. Karlı soğuk su. Kar suyu.

Berf-âlud
f. Kar içinde, kara batmış.

Berfend
f. Asker, nefer, er. * Güzel ve hoş söz. * Derin yer.

Berfin
f. Kar ile ilgili, kardan.

Berfûk
f. Şeftali yemişi.

Berfûz
f. Ağzın dış kenarı, dudakların çevresi.

Berg
f. Sed, bend.BERG : f. Yaprak. * Azık. * Azm, kasd. * Hazırlık. Mal, mülk. * İntizam-ı hal. * Serencam.

Berg-i diraht
Ağaç yaprağı.

Berg-i sebz
Hediye. * Yeşil yaprak.

Berg-riz
f. Yaprak döken. Sonbahar, güz.

Bergab
f. Su bendi. Suyun biriktirildiği yer. Baraj.

Bergal
(C.: Beragil) Sırtlan eniği.

Bergaman
f. Ejder. Büyük yılan.

Bergamot
Turunçgillerden bir ağaç ve bu ağacın meyvesi. Meyvenin kabuğundan güzel kokulu bir esans da çıkarılır.

Bergaş
(C.: Berâgiş) Sivrisinek. * Tahta biti.

Bergaşte
f. Yüz çevirmiş.

Bergerde
f. Hatırda tutulmuş, ezberlenmiş, hıfzedilmiş.

Bergeşide
f. Sıyrılmış, çekilmiş. * Tartılmış.

Bergeşte
f. Tersine dönmüş. Yüz çevirmiş. Mâkûs.

Bergeşte-hâl
f. İşi bozulmuş, geçimi güçleşmiş, düşkün.

Bergriften
f. Ayırmak. Kaldırmak. Gidermek.

Bergüzar
f. Hatırlatmak için armağan, hediye vermek.

Bergüzide
f. Seçkin. Seçilmiş.

Berh
şiddet, eziyet, meşakkat, zorluk, zahmet.

Berhabe
Minder. Döşek, yatak. * Aynı döşek veya yatakda beraber yatılan kimse.

Berham
Yahudi ismi.

Berhast(e)
f. Ayaklanmış, kalkmış.

Berhava
(Berhevâ) f. Boş, faydasız. * Havaya uçurulmuş. Havaya gitmiş.

Berhay
Yaramaz, haylaz.

Berhayat
f. Yaşayan. Hayat üzere olan.

Berhe
Müddet, an, zaman.

Berhem
f. Karışık, çapraşık. * Toplu, birlikte, berâber.

Berhem-zede
f. Karmakarışık, altı üstüne getirilmiş.

Berhem-zen
f. Karmakarışık eden, altını üstüne getiren.

Berhem-zened
f. Birbirine çarpıyor. Beraber çarpıyor. Birlikte çalışıyor.

Berheme
Gözünü kıpırdatmadan bir şeye bakıp durmak.

Berhemen
(C.: Berhemûn) Hakîm. * Efsun okuyucu.

Berhihte
f. Silâh çekilmiş, hamle edilmiş.

Berhiz
f. Atılan, kalkan, sıçrayan. Zorbalık eden.

Berhudar
f. Selâmette. Mükâfata erişen. Nasibli.

Berhâne
f. Eskiyip harap olmuş konak.

Berhûd
f. Saçmasapan söz, mânasız söz.

Berhûh
f. Sabun.

Berhûn
f. Çember, daire, ortası boş olan yuvarlak nesne. * Hisar, varoş, duvar veya bostan kenarlarına ve tarla aralarına çalıçırpı ve diken ile yapılan çit. * Küçük ev, oda, hücre.

Berhûr
f. Pay, nasib, hisse.

Berhûz
f. Torba, dağarcık.

Beria
Akılda güzellik, zekâda ve kıyasette emsalinden üstün olan. (Bak: Beraa)

Beriberi
(Seylanca) Asya'nın güneydoğusu ile Okyanusya, Senegal ve Brezilya'nın yerli halklarında görülen ve B vitamini eksikliğinde vücuda gelen bir hastalık.

Bericen
f. İçerisinde ekmek pişirilen ocak veya fırın.

Berid
Postacı. Haberci. Elçi. * Sürücü. * Dört fersah mesâfe.

Berid-i felek
Satürn (Zühal) gezegeni.

Berig
f. Set, bent.

Berik
Yıldırayıcı, çok parlak nesne. (Mübâlağası: Berrak) * Parıltı, ışık, ziya.

Berike
Yırtmak. Paralamak. * Un helvası.

Berilyum
yun. Zümrüt gibi bazı taşların bileşiminde bulunan bir elementtir. (Be) sembolü ile gösterilir.

Berim
Siyah ve beyaz ipliklerden meydana getirilen ip. * Cemaat. * Etsiz yemek.

Berin
f. Pek yüksek, en yüce. * Yarık, yırtık, delik.

Berisa'
Halk, insan topluluğu.

Berit
(C.: Berâyıt) Halk, beriyye.

Beriyye
Halk. Mahlûk. İnsan. * Sahra. Çöl. * Kır.

Berj
f. Kuvvetli kasırga. Su girdabı.

Berk
Şimşek çakması. Parlama.* Yıldırım. * Zinetlenme, süslenme. * Tas: Tecelli-i İlâhiye ile kurbiyyete mazhariyyet. * Ahmak olmak.

Berk-asa
f. şimşek gibi parlak.

Berk-efşan
f. şimşek saçan.

Berk-endaz
f. Parlayıcı, parıldayıcı.BERKENDE : f. Koparılmış, sökülmüş, kökünden çıkarılıp atılmış.

Berk-i basar
Gözün şimşek çakması. * Birdenbire tepesinde çakan şimşekten mâruz olduğu dehşet ve şiddet hâlinden mecaz olarak, ansızın başına gelen mühlik hâdisenin şiddetli âlâm ve ıztırabıyla dehşet ve hayret içinde duyulan keskin intibahı ifade eder. (E.T.)

Berk-i hâtıf
Kapıp götüren veya göz kamaştıran şimşek.

Berk-i süyuf
Kılıçların şimşeği, kılıç korkusu.

Berk-âsâ
şimşek gibi. Berk gibi.

Berka'
(Bak: Burku)

Berkaa
Dört ayak üstüne durmak.

Berkan
Parıldama. * Volkan.

Berkarar
Kararlı. Yerleşmiş. Devamlı.

Berkata
Birbirine yakın olan adım.

Berkaş(a)
Nakşetmek, nakışlamak.

Berkenar
f. Hâşiye. Kenara yazılan yazı. Kenarda.

Berkeşide
f. Kınından çıkarılmış, sıyırılmış, çıkarılmış.* Mc: İlerletilmiş, çekilip meydana getirilmiş. BERKİYYE : Şimşek gibi. Şimşeğe âit. Elektrik. Telgraf.

Berki'
Yedinci kat gök.

Berku'
Yüz örtüsü. Peçe.

Berkuk
Şeftali, kayısı, zerdali.

Berm
f. Hıfzetme, hatırda tutma, ezberleme.

Bermah(e)
f. Burgu, matkab.

Bermal
f. Zirve, dağ tepesi. Dağın üstü, en yüksek yeri.

Bermu'tad
f. Her zamanki gibi. Âdet olduğu üzere, alışıldığı gibi.

Bermurad
f. Emeline kavuşan, arzusu yerine gelen, dileğine eren.

Berna
f. Delikanlı, yiğit, genç.

Bername
f. Mektub başlığı. * Zarfın üzerindeki adres. * Fihrist.

Bernik
Su aygırı.

Berniye
(C.: Berâni) Büyük küp. * Küçük horoz. * Bir hurma cinsi.

Berniş
f. Romatizma ağrısı, mafsal sancısı. * Karın ağrısı, sancısı.

Bernûn
f. İnce tül. Çok ince ipek kumaş.

Berpa
f. Ayakta, ayak üzerinde, dik.

Berr
(C.: Ebrâr) Va'dinde sâdık. Sözünde duran. Muhsin. Keremkâr. * Nimetleri herkese, umuma ihsan eden. * Gerçeklik, sıdk. * Susuz, kuru yerler. * Toprak. Yeryüzü, yer.

Berr-i atik
Eski karalar. Asya, Avrupa ve Afrika.

Berr-i cedid
Yeni karalar. Amerika ve Avusturalya.

Berrade
Suyu soğutmaya ait kap, buzdolabı, karlık. * Bardak asacak yer.

Berrah
Sahra, çöl. * Zeval, sona ermek. * Gitmek, zehab.

Berrak
Nurlu, pek parlak. * Bulanık olmayan, duru, açık, saf.

Berran
f. Kesen, kesici, keskin.

Berranî
(Berr. den) Sahra ve kıra ait. Yabani. * Hâricî, zâhirî. * Şer'î hükümlere uymayan.

Berrat
Bıçkı. * Törpü.

Berren
Karadan, kara yoluyla.

Berriye
Toprağa âit. * Çöl. Beyaban. Sahra. * Kara askeri. Piyade.

Berrî
Toprağa ait, kara ile ilgili.

Berrûd
Tül ağacı.

Berrüste
f. Karpuz, kavun, kabak, çimen gibi dalbudak salıp da yükselmiyen nebat. * Mc: Alçak, edepsiz, rezil kimse.

Bers
(C.: Bürâs-Ebrâs) Çukur, yumuşak yer.

Bersak
Sevinmek, sürur ve ferah.

Berser-zeden
f. Başa kakmak, azarlamak.

Bertal
Rüşvet almak.

Bertam
Dudağı kalın adam.

Bertame
Gadaptan müntefih olmak, hiddetlenmek.

Bertaraf
f. Bir tarafa atılan, bir yana atılmış, ortadan çıkmış, zâil olmuş.

Bertarum
f. Kubbe üzerinde. Dam üstünde.

Berter
f. Daha yüksek, daha üstte, âlâ.

Bertih
Aşırma.

Bertil
(C.: Beratil) Uzun taş. * Uzun, sağlam demir.

Bervar(e)
f. Sayfiye. * Havadar köşk, mesken. * Evin küçük, arka kapısı.

Bervaze
f. Gezinti için hazırlanan yemek.

Berz
f. Ziraat, ekim.

Berz-gar
f. Ekinci.

Berzah
İki âlemin arası. Kabir. Dünya ile âhiret arası. * Perde. * Sıkıntılı yer. * İki yer arasındaki geçit. * Mani'a, engel, (Bak: Sırat köprüsü). Ölen insanların ruhları kıyamete kadar berzah âleminde bulunurlar. Berzah büyük ve mânevi bir âlemdir. Dindar olup cennetlik olanlar, berzah âleminde sevdikleri kimselerle ve iyi insanlarla görüşürler ve çok zevkli yaşarlar. Kıyamet kopunca Allah bütün ruhları haşir meydanında cesetleri ile diriltip toplayacaktır.

Berze
f. İpekli kumaş * Yakışıklı, nâzik. * Ekin, zirâat. * Dal, budak. * Letâfet, zerâfet.

Berze-gav
f. Tarla sürecek öküz, çift öküzü.

Berzede
f. Toplanılmış, biriktirilmiş, bir araya getirilmiş.

Berzen
f. Sahra, çöl. * Sokak, cadde. Mahalle. Köşebaşı.

Berâat
Haşmet, metanet. İlim ve şecaatta, güzel vasıflarda emsâlinden üstünlük. Hüsn ve cemâlde tam olmak,emsâlinden üstün olmak.

Berâat-ül istihlâl
Bir eserin içindekilerini güzel bir başlangıçla baş tarafında anlatmak. İyi bir alâmet. Güzel bir başlangıç. * Bir ibarede müradif ve mukni birkaç kelime bulunması, hüsn ve insicamdaki ibarenin vech-i mergub üzere te'lif ve terkibi. * Maaş, rütbe, nişan için hükümetçe bildirilen yazı gibi vesika.

Berâet
Temize çıkma. Temizlik, münezzehiyet. Bulaşık ve giriftâr olmama. Âri olma. * Huk: Bir davânın neticesinde suçsuz olduğu anlaşılma. (Bak: Ber')

Berâet-i zimmet
Zimmetinde birşey olmayış, suçsuzluk.

Berâhime
berehmenler, bazı batıl dinlerin önderleri.

Berây
"f. İçin, dolayı, binâen. (Arabçadaki ""Li, li ecli"" yerinde bir tâbirdir.)"

Berây-ı istikbâl
Karşılamak için.

Berây-ı malûmat
Mâlûmat için.

Berây-ı tenezzüh
Tenezzüh için, gezinti için.

Berây-ı ticâret
Ticâret için. Ticâret maksadı ile.

Berçide
f. Devşirilmiş, toplanmış.

Berçin
f. Toplayıcı.

Berî
(Berâet. den) Kurtulmuş. Temiz. Kayıt ve hüküm altında olmayan. Zimmeti bulunmayan adam. Hiçbir karışıklık, kusur ve noksanı olmayan. Hastalıktan sâlim olan. (Bak: Ber')

Berûd
Soğutucu. * Göze çekilen sürme.

Berûmend
f. Faydalı, verimli. * Ter ü taze. * Nasibli, hisseli.

Berûmendî
f. Faydalı, menfaatli olma.

Berûz
Zâhir olmak, zuhur etmek, görünmek.

Berş
f. Afyon şurubu, keten yaprağı ile yapılan bir nevi sarhoş edici mâcun. * Arzu, gönül isteği.

Berşa'
Uzun boylu, iri gövdeli ahmak kimse.

Berşak
Ok atmak.

Berşan
f. Ümmet. Bir peygamberin tebliğ ettiği dine ve kitaba iman eden cemaat.

Berşem
f. Kederin belli oluşu. * Dikkatli nazar.

Bes
f. Kâfi. Yeter. Yetişir. (Allah bes, gayri heves)

Besa
(Arnavutça) Arnavut yemini. * Kan güden hasımlar arasında yeminle akdolunan anlaşma.

Besa'
Ülfet, alışma, ünsiyet.

Besait
(Basit. C.) Basit şeyler. Mürekkeb ve memzuç olmayanlar.

Besalet
Yiğitlik. Bahadırlık. Yürek sağlamlığı.

Besamet
Güler yüzlülük. Mütebessimiyet.

Besare
f. Sofa, salon. Divanhâne.

Besaret
Göz açıklığı. Dikkatle bakış.

Besasa
Göz, ayn.

Besat
(Bisât) Düz. * Döşenmiş. * Geniş. * Yayvan kab. * Düz açık yer.

Besatet
Basitlik. Düzgünlük. Sadelik. Düzlük. * Dilde düzgünlük.

Besatin
(Bostan. C.) Bostanlar.

Besatin-i cinan
Cennet bostanları. Cennet bahçeleri.

Besbas
f. Saçmasapan, manâsız söz.

Besbase
Bir ağaç adı.

Besbele
Bakla.

Besbes
(C.: Besâbis) Herze. Mânasız, saçma sözler.

Besbese
Bir nesneyi yaş etmek, bir şeyi ıslatmak. * Çok çabuk yürüme. Hızlı yürüme.

Besek
(Besdek) f. Esneme. * Harman yerinde toplanılarak demet yapılan arpa ve buğdaylar.

Besen
şirin, lâtif, gökçek, hüsn.

Besend(e)
f. Kâfi, kifayet eder, tamam, yeter, yetişir.

Besere-i habise
Çıktığı yeri kangren eden ve adına da kara kabarcık denen öldürücü bir hastalık.

Besfayic
Bir ot kökü ki, içinde fıstığa benzer bir yemişi olur.

Besgûy
f. Geveze. Çok konuşan.

Besic
f. Hazırlık. Sefer hazırlığı, yol hazırlığı. * Yol ve sefer azığı, harçlığı.

Besil
Çirkin yüzlü.

Besile
Kap içinde kalmış içki artığı.

Besim
(Besm. den) Güleryüzlü kimse.

Besin
t. Zihayat varlıkların yaşama, gelişme ve çalışmaları için gerekli olan çeşitli gıda maddeleri.

Besir
Ziyade, çok, birçok.

Besise
Bir çeşit yemek. * Yağ ve undan yapılan bir çeşit bulamaç. * Ayrılık, nifak, iftira, ihtilaf.

Besit(a)
(C.: Besâit) Döşenmiş nesne, yer yüzü. * Yalnız tek. * Geniş yer.

Besk
Yırtmak. * Yarmak ve ayırmak.

Beskele
f. Kapı sürgüsü, kapı mandalı.

Besl
Helâk etmek. * Men'etmek.* Çirkin yüzlü olmak. * Helâl ve haram.

Besm
Tebessüm etmek.

Besman
f. Bir muahededen, bir anlaşmadan sonra rehin olarak bırakılan şey. Kapora.

Besmele
$ in kısaltılmış ismi. Müslüman her işine Bismillah ile başlar. Yani her işi Allah adına ve Allah için yapar. Atomlardan yıldızlara kadar her varlık da Allah adına ve Allah için hareket eder. İnsan da Bismillah diyemiyeceği, yani Allah'ın emri ve izni olmayan bir işi ve hareketi yapmamak, onun emri dairesinde kalmakla gerçekten insan olur. Aksi halde hayvanlardan aşağı dereceye iner.

Besmele-hân
f. Besmele çeken.

Besne
Yumuşak yer.

Besniyye
Alçak ve yumuşak yerde biten buğday. * Şam diyarında belli bir yerde yetişen buğdaya da derler.

Besr
Çok, kesir.

Besrik
(Bisrik) Hafif ve hızlı yürüyüşlü bir cins hecin devesi.

Bess
Parça parça olmak, dağılıp serpilmek.

Bessam
Güler yüzlü olan adam. Çok gülen kimse.

Bessase
Mekke-i Mükerreme.

Best
f. Düğüm.

Besta
Uzunluk, bolluk, genişlik. Yaygın olmak.

Bestak
Hizmetçi, hâdim.

Beste
"f. Bağlanmış, bitiştirilmiş, bağlı. * Kapalı. Tutucu. Donmuş. * Bir nevi ipek kumaş. * Gr: ""Besten"" fiilinin ism-i mef'ulüdür. Kelimelerin başına veya sonuna getirilerek mürekkeb kelimeler (Birleşik kelimeler) yapılır. * Müzikte: Şarkının makam ve âhengi."

Beste-dehân
f. Dili bağlı. Ağzı kapalı, susan, sükût eden.

Beste-dem
f. Nefesi tutulmuş.

Beste-gî
f. Bağlılık. Kapalılık.

Beste-kâr
Besteliyen. Besteci.

Beste-leb
f. Dudağı kapalı.

Beste-rahim
f. Çocuk doğuramayan, kısır kadın.

Besv
Yüz ekşitmek.

Besâ
f. Pek çok, hayli miktarda, nice nice.

Besâre-nişin
f. Sofada oturan, uşak, hâdim, hizmetçi.

Besî
f. Çokluk, fazlalık, ziyadelik. * Birçok.

Besûr
(Besr. C.) Siğiller, sivilceler, küçük çıbanlar.

Besûs
Okşadıkça süt veren deve.

Bet
f. (Bak: Bed)

Bet'
Boynu uzun olmak. * Aşikâre ve zâhir olmak. Açık ve görünür olmak.

Beta'
İkamet. Bir yerde oturma.

Betain
Astarlar.* Yatak yüzleri.

Betal(e)
Bahâdır, yiğit, kahraman.

Betalet
(Bak: Batalet)

Betan
(C.: Bitnân) Çukur yer.

Betane
Büyük karınlı olmak.

Betar
Çok fazla sevinmek. * Hayret. * Dehşet. * Tekebbürlenmek, gururlanmak.

Betare
Eksiklik, noksanlık.

Betat
Azık. Bir yolculukta gereken öteberi. * Ev eşyası. * Kesin, kat'i.

Betatron
yun. Fiz: Elektronları hızlandıran elektromanyetik bir âlet.

Beter
(Bed-ter'in muhaffefi) Daha kötü, daha fena.

Beti'
Eğlenici, eğlenen.

Betiha
(C.: Bitâh-Betâyih) Ufak taşlı büyük dere. * Kamışlık ve sazlık yer.

Betik
Kat'etmek, kesmek. * Yapışıp bir şeyi çekmek.

Betil
Hz. İsa'nın (A.S.) anası olan Hz. Meryem'in lâkabı. * Salkımları sarkmış ağaç. * Nehirlerdeki akıntılar. * Ağacın gövdesinden veya ana ağaçdan ayrılıp başka kök salan fidan.

Betile
(C.: Betâil) Hurma fidanı.

Betin
Büyük karınlı. Şişman. * Irak, baid, uzak.

Betk
Kesmek, kat'etmek. * Yapışıp bir şeyi çekmek.

Betkiş
f. Atılacak okların içine konulup omuza asılan mahfaza. Ok mahfazası, okluk.

Betl
Kesmek, kat'etmek.

Betle
Kesilmiş, maktû.

Betonarme
Fr. İskeleti demir çubuklardan yapılmış olan beton.

Betr
Kat', kesme. * Hatalı, eksik bırakma.

Betra
(Müz: Ebter) Çocuğu olmayan. Kısır. * Kuyruğu kesik dişi hayvan.

Betre
Dişi eşek.

Bett
(C.: Betût) Kesmek, kat'. * Kilim.

Bettat
Kilim satıcı. * Kesici.

Bette
Kat'i. * Kesilmiş, ayrılmış, maktu'. * Tiftikten şal.

Better
f. (Bed-ter) Daha kötü. Çok fena.

Bettâr
Çok kesen, fazla keskin.

Betv
Durmak, ikamet.

Betyab
f. Mihnet, keder, dert, gam, kaygı, elem.

Betyar(e)
f. şeytan, ifrit. * Düşman, adüvv. * Görülmesi istenilmeyen şey.BE'V : Fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.

Betûk
f. Yuvarlak tabla, bakkal tablası ve sepeti.

Betûl
(Betâl) Erkekten kaçınan nâmuslu kadın. * Hz. Fatımatüzzehra ve Hz. Meryem'in sıfatı.

Bev
Deve yavrusunun derisi. (Bunu samanla doldurup anasına gösterirler. tâ ki sağılmaktan kaçmasın diye.) BEV : Geri çekmek. * Lâyık olmak. * İkrar etmek.

Bev'
Kulaç, kulaçlama. * Sataşma, musallat olma. * Kuytu yer.

Beva'
Benzer, beraber, eş, denk. * Hazır etmek. * Doğrulanmak. * Nüzul etmek, inmek.

Bevabet
Kapıcılık, kapı bekçiliği.

Bevabî
Kapıcılık, kapı bekçiliği.

Bevadi
(Bâdiye. C.) Bâdiyeler, sahralar, çöller.

Bevadir
(Bâdire. C.) Bâdireler, olagelen hâdiseler.

Bevah
Aşikâr, meydanda, belli. Herkesin gözleri önünde.

Bevahe
(Bûhe. C.) Dişi baykuşlar. * Çakır doğan kuşları. * Ahmak, ebleh adamlar.

Bevahen
Belli olarak, âşikar.

Bevahid
Musibetler, felâketler, âfetler, belâlar.

Bevaik
(Bâika. C.) Belâlar, musibetler, felâketler, âfetler.

Bevaki
(Bâki, Bâkiye. C.) Bâkiler, kalanlar, daim olanlar.

Bevani
Kaburga kemikleri. * Deve ayakları.

Bevar
Mahvolma, çürüme, yok olma. * Kadının kocaya varmayıp evde kalması.

Bevari
(Bâriyye. C.) Hasırlar, ince kumaştan örülmüş hasırlar.

Bevarid
(Bârid. C.) Soğutulmuş yemekler. * Omuzlarda boyun arasında, gerdanın yanında veya kulaklar arasında ve ensede olan etler. * Sakat şeyler.

Bevarih
(Bârih. C.) Şiddetli sıcaklar ve şiddetli rüzgârlar ki, adına Samyeli denir.

Bevarik
(Bârika. C.) Şimşek ve yıldırım parıltıları. * Parıltılar, gözleri kamaştırıcı olan şeyler.

Bevas
f. Sıkıntı, keder, mihnet, elem, dert, kaygı, gam. * Yokluk.

Bevasir
(Bâsur. C.) Mayasıllar, basurlar.

Bevatir
(Bâtire. C.) Keskin, çok kesen kılıçlar.

Bevatıl
(Bâtıl. C.) Batıllar, hurafeler. Hak olmayanlar, sahteler.

Bevatın
(Bâtın. C.) Gizli ve kapalı şeyler. Aşikâr olmayan şeyler. (Zıddı: Zevahir'dir.)

Bevaşe
Çiftçilerin harman savurmakda kullandıkları çatal şeklindeki tahta kürek, yaba.

Bevb
Menetmek.

Bevbat
Sahra, çöl, geniş kumluk araziler.

Bevc
Berk, şimşek. * Yorulma. * Bağırma, haykırma.

Bevd
Kuyu.

Beve'
Geri çekmek. * İkrar etmek. * Lâyık olmak.

Bevg
Üstünlük, galibiyet, galib gelme.

Bevga
Yumuşak toprak.

Bevh
Lânet etme, beddua etme, söğme. * Haberli olma. * Düşünme.

Beviş
f. Tahmin, farzetme.

Bevj
f. Şiddetli kasırga, su çevrintisi, girdap.

Bevk
Fenalık, düşmanlık, keder ve belâ meydana getirme. * Musibet, felâket. * İzinsiz ve habersiz olarak bir yere aniden çıkagelme. * Çalıp çırpma. * Yalan söz. * Boşboğaz (adam). * Şiddetli yağmur.

Bevka'
Kargaşalık, karışıklık.

Bevl
Sidik, idrar.

Bevle
Çok işeyen adam. * Kız çocuğu.

Bevliye
Tıb: İdrar yolları ve böbrek hastalıkları. Bu hastalıkların teşhis ve tedavisiyle uğraşan tıp dalı. (Üroloji)

Bevn
İki şey arasındaki mesafe. Uzaklık. * Fazilet, meziyet.

Bevn-i baid
Çok açıklık, uzak mesafe.

Bevne
Küçük kız çocuğu.

Bevr
Helâk olma. Yok olma. * Sınama, deneme. * Alış-veriş sıkıntısı. * Sürülmemiş yer.

Bevs
Bahsetmek.

Bevt
Zengin iken fakir düşme. Düşkünlük.

Bevva
Hindistan cevizi.

Bevvab
Kapıcı. * Menedici.

Bevvab-ı mi'de
Mide kapısı.

Bevvaban
(Bevvâb. C.) Kapıcılar.

Bevvabîn
(Bevvâb. C.) Kapıcılar.

Bevval
Çok bevl eden, aşırı derecede işeyen.

Bevvan
(C.: Büven-Ebvine) Çadır direği.

Bevvee
Hazırladı, yerleştirdi, sâhib kıldı (meâlinde fiil).

Bevvâl-i çeh-i zemzem
Zemzem kuyusuna işeyen. * Mc: Yalnız şöhret kazanmak ve adı anılmak için uygunsuz iş yapan.

Bevz
Devamlı oturuş. Daimi oturma. * Çillerin kaybolmasından sonra yüzün güzelleşmesi.

Bevz(ek)
f. Rutubetten dolayı yiyecek ve giyeceklerde meydana gelen yeşil renkte küf. * Ağacın, kök kısmına yakın olan yerleri. * Eşek arısı.

Bevârik-i süyuf
Kılıçların parıltıları.

Bevç
Azamet, büyüklük, heybet. Gösteriş, ihtişam. * Zinet, süs, debdebe.

Bevş
f. Çalım, gösteriş, debdebe, ihtişam.

Bey'
Satmak. * Fık: Bir malı diğer bir mal ile değiştirmek.

Bey' u şira
Alım-satım. Alış-veriş. (Bak: Bey')

Bey' u şirâ
Alım-satım. Alış-veriş.

Bey'-i bât
Kat'i satış.

Bey'at
(Bak: Biat)

Bey-gâh
f. Pazar yeri, pazar.

Beya
f. Dolu, dolmuş. * Kapı, girilecek yer.

Beyaban
f. Çöl. Sahra. * İmar olunmamış arazi. * Kır.

Beyad
Mahvolma, yok olma, hiç olma.

Beyadir
Harmanlar.

Beyadıka
(Beyâzıka) (Beydak ve Beyzak. C.) Küçük yapılı, bodur boylu ve çabuk yürüşlü adamlar, paytaklar. * Satranç oyununda paytaklar, piyadeler.

Beyah
(C.: Büyâh) Küçük balık.

Beyan
"İzah. Açıklama. Anlatma. Açık söyleme. * Öğretme. * Fesahat ve belâgat. * Edb: Belâgat ilminin hakikat, mecaz, kinâye, teşbih, istiâre gibi bahislerini öğreten kısmı. (Bak: Belâgat) * Söz olsun, iş olsun; vukû' bulan şeyden murad ne olduğunu o şey ile alâkası ve münâsebeti bulunan bir sözle veya bir fiil ile açıklamaktır."

Beyan-ı efkâr
Fikirleri beyan etme, fikirleri söyleme.

Beyan-ı hâl
Halini anlatma, durumunu bildirme.

Beyan-ı ifhamiye
Bildirmek ve anlatabilmek için yapılan açıklama.

Beyan-ı tefsir
Huk: Mücmel ve mübhem bir sözden maksadın ne olduğunu açıklayan beyan.

Beyan-ı zaruret
Huk: Zaruri beyandır. Susmak suretiyle ifade edilen mâna, beyan-ı zaruret kabilindendir.

Beyanat
(Beyan. C.) Nutuklar, izahlar, açıklamalar, beyanlar.

Beyanname
f. Durumu yazı ile bildiren açıklama.

Beyare
f. Kısa boylu ve bodur olarak yerde yetişen nebat, meyve ve sebze. Kavun, karpuz, kabak...gibi.

Beyariş
f. Çare. Tedbir. Deva, derman. İlâç, tiryak.

Beyat
Geceleyin çalışma, geceyi işle geçirme.

Beyavar
f. Meşguliyet, meşgul olma, uğraşma, iş.

Beyaz
"Aklık, beyazlık. * Aydınlık. * Yumurta akı. * Müsveddenin temize çekilmesi.(Aynada saçıma baktıkça, beyaz kıllar bana diyorlar: ""Dikkat et!"" İşte o beyaz kılların ihtariyle vaziyet tavazzuh etti. Baktım ki; çok güvendiğim ve ezvakına meftun olduğum gençlik elveda diyor ve muhabbetiyle pek çok alâkadar olduğum hayat-ı dünyeviye sönmeğe başlıyor ve pekçok alâkadar ve âdeta âşık olduğum dünya, bana ""Uğurlar olsun"" deyip, misafirhâneden gideceğimi ihtar ediyor. L.)"

Beyazî
Aklık, beyazlık. * Uzunluğuna açılan yazma kitap. * Sığır dili.

Beyd
Helâk olmak. * Gayr, diğer.

Beyda
Tehlikeli mevki. * Sahra, çöl. * Medine ile Mekke arasında bulunan düz bir yer.

Beydah
f. Sert başlı, haşarı at.

Beydaha
İri ve şişmanca kadın.

Beydak
Piyade dedikleri nesne. (Satranç âletlerindendir.)

Beydane
(C.: Beydânât) Yabani dişi eşek.

Beyde
"Gr: ""Enne"" lâfzı gibi, ""şu kadar var ki, lâkin"" mânâsında istisna edatlarındandır."

Beyder
f. Ekin harmanı. * Doğru lügat.

Beyderî
Harmancı.

Beydûdet
Mahviyet, hiçlik, yok olma.

Beygar(e)
f. Tekdir, azarlama, çıkışma. Sövme.

Beyhakî
"(Hi: 384-458) Büyük hadis ve fıkıh âlimlerinden olup asıl adı Ebubekir Ahmed bin Hüseyn'dir. İmam-ı Şâfii mezhebinde sözü sened yerine geçen büyük bir hadis âlimidir. Kendisi gibi daha birçok faziletli âlimler yetiştiren Beyhak bölgesinin Hüsrevcurd köyündendir. ""Kitab-ün Nusus-uş-Şafiî"" ile ""Kitab-üs-Sünen Vel'âsar"" ve ""Essünen-ül-Kebir"" ve bir de ""Delâil-ün-Nübüvve""gibi eserleri vardır. (K.S.)"

Beyhan
Sır saklamıyan, aklında ve kalbinde olanları söyleyen kimse. Boşboğaz.

Beyhoş
f. (Bihûş) Şaşkın. Akılsız. Deli. Serseri.

Beyhuşt
f. Kökünden çıkarılmış, dibinden koparılmış olan şey.

Beyhûc
Höyük. (Tarlada ve bostanda dikerler.)

Beyhûde
f. Boşuna. Boş yere. Faydasız.

Beyin
t. Kafatasının en büyük kısmını kaplayan, kalınca ve dayanıklı üç zarla örtülmüş olan bir sinir merkezidir. Yumuşak ve beyazımsı bir kitle olan beyin, duygu ve bilgi merkezidir. Ak ve boz maddeden yapılmıştır ve iki yarım küre olarak yaratılmıştır. Yarım kürelerden birinde bir arıza sebebiyle bu merkezin vazifesini yapamaması hâlinde diğer yarım küre o vazifeyi yapmağa devam etmek ve ârızayı telâfi etmek özelliğinde yaratılmıştır. Meselâ: Bir yarım küredeki görme merkezi bozulsa insan kör olmaz. Diğer yarım küredeki merkez, bu vazifeyi devam ettirir.

Beyincik
Art kafa çukurunda beyin kökünün üst arka kısmında bulunan merkezi sinir sisteminin bir organıdır. Mühim bir görevi, hareketlerimizin âhenk içinde olmasını sağlamaktır.

Beyit
(Bak: Beyt)

Beykara
Kişinin başını sallayarak sür'atle gitmesi.

Beykem
f. Oda, salon, sofa. * Kasr, köşk.

Beykur
Sığır.

Beylek
f. Ferman, emir. Hüccet, vesika.

Beylem
Rende. * Kazma.* Açılmamış pamuk kozası.

Beylerbeyi
Tar: Sancak beylerinin başı. Osmanlı eyalet umumi valisi.

Beyn
Arası, arasında, aralık. İki şeyin arası. İkisinin ortası. Firkat. Ayrılık. * Burnu ve ayakları uzun karga.

Beyn-el ahali
Halk arasında, ahali arasında.

Beyn-el akrân
Akranlar arasında.

Beyn-el guzât
Gaziler arasında.

Beyn-el milel
Milletler arası. (International)

Beyn-el ulemâ
Âlimler arasında.

Beyn-es semâ ve-l arz
Yer ile gök arasında. Arz ile sema arasında.

Beyn-ez zevceyn
Karı-koca arasında.

Beyn-nas
İnsanlar arasında, halk beyninde.

Beynamaz
(Bak: Bînamaz)

Beyne beyne
İkisinin ortası. İkisinin arasında. Mücerred. Ne iyi, ne kötü.

Beynehüma
İkisi arasında.

Beynelmilel
(Beyn-el milel) Milletler arası. Milletler arasında. International.

Beyniye
Tecvidde: Harfler okunurken sesin mükemmelen akıp akmama arasında olması, kalın ile yumuşak arası okunması. Bu durumda okunan harfler şunlardır: (Râ, mim, ayn, nun, lâm.)

Beynûnet
Fâsıla, iki şey arasındaki mesafe, aralık. * Fark, ihtilaf, muhalefet. Zıddiyet, anlaşmazlık, terslik. * Ayrılmak, firkat.

Beyr
Helâk olmak. * Bâtıl olmak.

Beyrem
(C.: Beyârim) Marangoz rendesi. * Uzun ve sert taş.* Bir yeri kazmakta kullanılan kazma âleti.

Beysan
Şam hududunda bir yerin adı.

Beyt
Ev, oda,hane. * Geceyi bir işle geçirmek. * Edb: İki satırlık manzume.

Beyt-i atik
Kâbe-i Muazzama. (Çok eskiden beri Cenab-ı Hak tarafından her türlü tehlikelerden korunduğu ve kurtarıldığı ve hiçbir kimsenin ona mâlik olmayıp aslının hür olduğundan kinaye olarak bu isim verilmiştir.)

Beyt-i ma'mûr
İ'mar edilmiş ev. * Kâbe'nin bir ismi.

Beyt-i murassa'
Edb: Mısrâların ikisi de kafiyeli olan beyit.

Beyt-ül ankebût
"Örümcek yuvası. * Mc: Derme çatma yapılmış ev. * Dayanıksız ve kuvvetsiz şey.(İnkılâb-ı siyasî cihetiyle dininden havf eden adamın dinde hissesi; beyt-ül ankebût gibi zayıf düşmüş cehalettir, onu korkutur... Takliddir, onu telâşa düşürttürür. Zira itimad-ı nefsin fıkdanı ve aczin vücudu cihetiyle, saadetini yalnız hükümetin cebinden zannettiğinden; kalbini, aklını da hükümetin kesesinden tahayyül eder, korkar. M.N.)"

Beyt-ül arus
Gelin odası.

Beyt-ül gazel
Edb: Gazelin en güzel olan beyti.

Beyt-ül haram
(Beyt-ül Haram) Kâbe-i Muazzama'nın etrafının bir ismi. Kâfirlerin yaklaşmaları men' edildiği, onlara haram olduğu için bu isimle alınır. (Bak: Kâbe)

Beyt-ül kasid
Edb: Kasidenin seçilmiş en güzel beyti.

Beyt-ül makdis
Mukaddes ev. Beyt-ül Mukaddes de denir. Çok eskiden Peygamberlerin inşâ ettikleri kudsî mâbet. Bir ismi de Mescid-ül Aksâdır. * İnsanın, Cenab-ı Hak'tan başka kimse ile tatmin olmayan kalbine de aynı isim verilir.

Beyt-üz zifâf
Gelin odası. * Edb: Aynı vezinde iki mısra'dan ibâret söz.

Beytar
Yarılmak.

Beytara
Yarılmak. * Hayvan hekimliği, baytarlık.

Beytaşî
(Bak: Bektaşî)

Beytullah
Kâbe, câmi, mescid gibi ibadet edilen yer.

Beytûtet
(Beyt. den) Gece kalma, geceleme. * Ayırmak, teferruk. * Gece baskın yapmak.

Beytülharam
Kâbenin etrafı.

Beytülmakdis
Kudüsteki büyük mabet.

Beytülmal
(Beyt-ül mâl) İlk defa Hz. Muhammed (A.S.M.) tarafından kurulan ve gelir kaynaklarıyla sarfiyat yerleri şer'î olarak tayin edilmiş İslâm devletinin mâliye hazinesi.Gelir kaynakları: 1- Zekât ve sadakalar. 2- Ganimetler. 3- Fey=Zekât ve ganimet dışında kalan ve beyt-ül male ait olan mallar.Beyt-ül malden yapılan harcamalar şu kimseleri ihtiva eder:1- Fakirler ve miskinler. 2- Zekât memurları. 3- Borçlular. 4- Yolda kalmış olanlar ve garipler. 5- Azat etmek üzere köle satın alanlar. 6- Allah yolunda cihad edenler. 7- İslâma ısındırmak ve yakınlaştırmak için gönlü hoş tutulması gerekenler.

Beyuz
Yumurtlayan tavuk.

Beyya'
(Bey'. den) Dellal. * Alıp satan kimseler. * Perâkende olarak satış yapan küçük tüccar.

Beyyab
Saka, sucu.

Beyyahe
Balık ağı.

Beyyin(e)
Aşikâr. Açıklanmış. Gün gibi vâzih delil. * Müteaddit noktaları beyan eden ve açıklayan.* Şâhid. İsbat vasıtası. Kavi bürhan.

Beyyinat
(Beyyine. C.) Beyyineler. Bürhanlar.

Beyyine sûresi
"Kur'an-ı Kerim'in 98. suresi olup ""Kayyime, Münfekkin, Beriyye, Lemyekün"" Sûresi gibi isimlerle de söylenir."

Beyyine-i âdile
Huk: Adaletli kimselerin şehadetleri.

Beyyinen
Vâzıhan, aşikâr olarak, alenen, açık olarak.

Beyz
(C.: Büyuz) Yumurta. * Kuşun yumurtlaması. * Hayvanların bilhassa atın ayaklarında çıkan yumurta iriliğindeki şişler.

Beyza
(Müe.) Parlak. Beyaz. Sefid. * Afet, dâhiye, belâ, musibet.

Beyza'
(C.: Biyâz) Kasaba, köy. * Güzel yüzlü kadın. (Müz: Ebyaz)

Beyzade
Osmanlı Sultanlarının oğulları. * Bey oğlu. Babası reis veya âmir olan. * Soylu, asil, necib.

Beyzah
İri yapılı, etine dolgun, şişmanca adam.

Beyzan
Beyazlar, aklar.

Beyzar(e)
Geveze, çok konuşan.

Beyzare
Büyük ve uzun sopa.

Beyzat-üd dîk
Horoz yumurtası. * Mc: Bulunmaz şey.

Beyzat-ül beled
Devekuşu yumurtası. * Mc: Aciz, zelil kimse.

Beyzat-ül harr
Şiddetli sıcaklık.

Beyzat-ül hıdr
Kapalı, örtülü güzel kadın.

Beyzat-ül islam
İslâm milleti. * İslâm'ın yayıldığı saha, İslâm ülkesi. * İslâm'ın hakiki merkezi.

Beyzavî
(Beyzî) Yumurta gibi. Yumurtaya benzer şekil.

Beyû
f. Gelin.

Beyûg
f. Gelin.

Beyûganî
f. Düğün.

Beyûn
f. Afyon.

Beyûs
f. Arzu, istek, taleb. * Ümit. * Tamah. * Alçak gönüllülük. Mütevazilik.

Beza
Konuşmada açık saçıklık. * Hayasızlık, utanmazlık.

Bezaat
Sermaye.

Bezadî
Mavimsi bir cins değerli taş. Küçük yakut.

Bezaga
f. Kertenkele, keler.

Bezah
Büyüklenmek. Kibir, gurur.

Bezane
f. Esici. Esen rüzgâr.

Bezazet
Bezcilik. Manifaturacılık.

Bezbaz
f. Hindistan cevizinin kabuğu.

Bezbeze
Galibiyet, zafer, galebe, üstünlük. * Sıkılma, daralma. * Kısmet, nasib, pay. Hisse.

Beze
Bez.

Bezec
(C.: Bezecât) Boyun çekmek. * Laf vurmak. * Kuzu, hamel.

Bezek
Zinet, süs, debdebe, gösteriş.

Bezekâr
f. Suçlu, günahkâr.

Bezekârî
f. Suçluluk, günahkârlık.

Bezer
Gevezelik, boşboğazlık, çok konuşmaklık.

Bezesten
f. Değerli eşyanın satıldığı kapalıçarşı.

Bezeven
Sıçramak.

Bezg
Yarmak, şakk. * Neşter vurmak.

Bezha'
Göğsü dışarı çıkıp arkası içeri giren kadın.

Bezi'
Uslu, akıllı, zarif çocuk. * Zarif.

Bezie
Çirkin, kabih. Otsuz yer.

Bezim
Kuvvetli, güçlü kişi. * Hiddet ve kızgınlığını belli etmeyip soğukkanlı olarak hareket eden kişi.

Bezir
Ekilecek tohum, tane. * Keten tohumundan çıkarılan bir yağ. Bu yağ, yağlıboya yapmakta kullanılır.

Bezirgan
(Bâzâr-gân) f. Tacir, tüccar, alışveriş eden esnaf. Efendi ve ağa yerine Yahudiler için söylenen ünvandır.

Beziyy
Hayâsız, utanmaz kimse.

Bezk
Tükürmek.

Bezl
Bol. Bol bol verme. Esirgemeden vermek.

Bezl-i can
Canını esirgemeden vermek.

Bezl-i cehd
Gücü yettiği kadar çalışma.

Bezl-i nükud
Parayı bol verme, para dökme.

Bezla'
Kavi, sağlam, muhkem. * İyi fikir.

Bezle
f. Lâtife, hoşa giden kibar ve nâzik söz. Şaka tarzında söylenen söz. * Ahenk ile okunan şiir.

Bezle-bâz
f. Şakacı, lâtifeci.

Bezm
f. Sohbet meclisi. Muhabbet yeri. Yiyip içme, îş u nûş. Meclis.

Bezm-i aşk
Aşk meclisi.

Bezm-i cihân
Dünya meclisi. Dünya.

Bezm-i elest
"Cenab-ı Hak ruhları yarattığında ""Ben Rabbiniz değil miyim? meâlinde: $ diye sorduğunda, ruhlar, $ ""Evet Rabbimizsin"" diye cevap vermeleri ânına ""Elest meclisi"" veya ""Bezm-i elest"" tabir edilir."

Bezm-i gam
Gam meclisi.

Bezm-i hâss
Hususi meclis.

Bezm-i safâ
Safâ meclisi, eğlence meclisi.

Bezme
f. Muhabbet ve sohbet meclisinin bir köşesi.

Bezmgâh
f. Eğlence yeri.

Bezmielest
" Allahın, ""Ben sizin Rabbiniz değil miyim?"" diye sorduğu, ruhların da ""Evet,"" diye cevap verdikleri hâdise."

Bezr
f. Ziraat, ekim.

Bezr-ger
f. Çiftçi, ekinci. Tohum serpen.

Bezr-kâr
f. Ekinci, çiftçi. Tohum saçan.

Bezre
Koltuk kılının az olması. Yüzük halkası.

Bezreka
(Bak: Bedraka)

Bezv
Et çok olmak. * Ağaçlar sık bitmek.

Bezyûn
Altın işlemesi atlas ki, adına sündüs denilir. * İnce kumaş.

Bezz
Keten veya pamuktan mamul dokuma.

Bezzaz
Bez satan. Manifaturacı.* Muhaddislerden bir zatın nâmı.

Bezzazistan
f. Esnaf çarşısı. Bedestan.

Bezze
Hor ve hakir olmak.

Beçe
(C.: Beçegân) f. İnsan veya hayvan yavrusu.

Beçe-dar
f. Yavrusu olan, çocuğu olan. * Gebe, hâmile.

Beçe-gân
(Beçe. C.) f. Çocuklar, yavrular.

Beçe-i hunin
Kanlı yavru. * Mc: Acı gözyaşları.

Beçe-i tavus-u ulvî
Gökteki tavusun yavrusu. * Kamer, ay. * Güneş, şems. * Ateş, nar.* Gündüz.* Yâkut.

Beçek
f. Bir nevi kesici alet. * Küçük silah.

Beşaat
Kabahat, suç. * Yiyecek ve içeceklerdeki acılık.

Beşahe
Çirkinlik.

Beşale
Harislik, hırslı olma.

Beşam
Hicaz'da yetişen bir cins ağaçtır ki, hoş kokuludur ve dallarından misvak yapılır.

Beşanika
Boşnaklar.

Beşarat
(Beşaret. C.) Beşaretler. (Bak: Beşaret)

Beşare
(C.: Beşâir) Hüsn, güzellik, cemâl.

Beşaret
(Doğrusu Bişârettir) Müjde. Sevindirici haber. Hayırlı haber. * Müjdeye verilen ihsan. * Yeni çıkan acib şey.

Beşaret-âver
Beşaret veren, müjdeci.

Beşaş
(Beşeş, beşüş) Açık yüzlü. Güler yüzlü.

Beşe
f. Atmaca kuşu.

Beşel
"f. İki kimsenin birbiriyle tutuşması. İki şeyin birbirine sarılması. * Beşelîden masdarından emir ki; asıl, sarıl, mânâlarına gelir."

Beşem
f. Kederli, hüzünlü, yaslı. * Hazmı güç olan şey.

Beşen
f. Uzun boy. * Beden, cisim. * Taraf, uç, kenar.

Beşenc
f. Yüz güzelliği, parlaklığı.

Beşer
"(Beşere) İnsan derisinin dış yüzleri. * İnsan. Âdem.(Hem istikrâ-i tâmme ile ve fenlerin tahkikatıyla sabit olmuş ki; mahlûkat içinde en mükerrem, en ehemmiyetli beşerdir. Çünki beşer, hilkat-ı kâinattaki zâhiri esbab ve neticelerinin mabeynindeki basamakları ve teselsül eden illetlerin ve sebeplerin münâsebetlerini aklıyla keşfedip san'at-ı İlâhiyeyi ve muntazam hikmetli icadât-ı Rabbaniyenin taklidini san'atcığıyla yapmak ve ef'âl-i İlâhiyeyi anlamak için ve san'at-ı İlahiyeyi bilmek ve cüz'î ilmiyle ve san'atlarıyla anlamak için bir mizan bir mikyas, kendi cüz-i ihtiyariyle işlediği maddelerle Hâlık-ı Zülcelâl'in küllî, muhit ef'al ve sıfatlarını bilerek kâinatın en eşref ve ekrem mahlûku olduğunu isbat ediyor.Hem İslâmiyetin kâinata ve beşere ait hakikatlarının şehadetiyle, mükerrem beşer içinde, en eşref ve en âlâsı ehl-i hak ve hakikat olan ehl-i İslâmiyet, hem istikrâ-i tâmme ile, tarihlerin şehadetiyle, en mükerrem beşer içindeki en müşerref olan ehl-i hakkın içinde dahi bin mu'cizâtı ve çok yüksek ahlâkının ve İslâmiyet ve Kur'an hakikatlarının şehadetiyle en efdal, en yüksek olan Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'dır. H.)"

Beşeriyyet
İnsanın tab' ve hilkati ve fıtrî halleri. İnsanlık.

Beşerî
İnsana ve insanın fıtrî hallerine mensub ve müteallik. İnsanla ilgili.

Beşg
"f. Dolu; kar; çiy, şebnem. * Naz, cilve, işve."

Beşgen
(Bak: Muhammes)

Beşi'
"Tadı fena olan çirkin şey; acı, ekşi."

Beşir
"Müjdeli haber veren. Müjde getiren. * Güler yüzlü. Hub. Cemil. * Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir vasfı.(İşte o Zât bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi; bir rahmet-i binihayenin kâşifi ve ilâncısı; ve Saltanat-ı Rububiyetin mehasininin dellalı, seyircisi; ve künûz-u Esma-i İlâhiyenin keşşafı, göstericisi olduğundan... S.)"

Beşişe
Açık yüzlü olmak.

Beşk
Yalan söylemek. * İşleri yaramaz olmak. * Deve, sür'atle gitmek. * Elbise dikmek.

Beşm
"f. Kırağı; çiy. Şebnem. * Taberistan ile Rey arasında havası çok soğuk olan bir mevki. * Dinsiz, mezhebsiz."

Beşme
f. Her çubuğu ayrı ayrı beş renkte olan yollu kumaş. * İşlenmemiş ham deri. * Göz ilâcı.

Beşr
Eski fetva metinlerinde erkeği temsil eden isimlerden biri. (Bak: Zeyd)

Beştek
(Beştük) f. Zarf. Vazo. Kap. Kâse. Çiniden yapılmış saksı.

Beşyûn
f. Semiz, besili, yağlı.

Beşâşet
Güler yüzlülük. * Tazelik.

Beşûş
(Bak: Beşaş)

Beşûşâne
f. Güler yüzlüce. Hoş olarak.

Beşş
Açık yüzlü olmak.

Beşşak
Yalancı, kezzab.

Bi
f. İstek bildirmek için emir sigasının başına getirilr. Meselâ:

Bi'r
Kuyu.

Bi'r-i muattal
Suyu kesilmiş kuyu. Susuz kuyu.

Bi'r-i zemzem
f. Zemzem kuyusu.

Bi'se
Ne fena, ne kötü, ne çirkin mânâlarına gelir. Ve birleşik kelimeler yapılır.

Bi'set
"Gönderilme. İnsanları hak ve doğru yola sevk için gönderilen Cenab-ı Peygamberimiz Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) nübüvvetinin başlangıç zamanı, nübüvvetinin bidayeti.(Nasârâ ulemâ-yı benâmından İbn-ül Alâ, bi'setten ve Peygamber'i görmeden evvel haber vermiş. Sonra gelmiş. Hz. Peygamber'i (A.S.M.) görmüş, demiş: $ Yani: ""Ben senin sıfatını İncil'de gördüm. İman ettim. İbn-i Meryem, İncil'de senin geleceğini müjde etmiş."" M.)"

Bi'set-i nebeviye
Allah tarafından Peygamberin gönderilmesi.

Bi-
"Başına eklendiği kelimeyi ""e"" haline getirir. İle, için mânâlarını vererek Farsçadaki ""be"" edatıyla aynı vazifeyi görür. Harf-i cerdir. Yâni; kendinden sonraki kelimeyi esre (""İ"" diye) okutur. Yemin için de kullanılır."

Bi-esrihi
Hep birlikte, hep bir arada.

Bi-hakkınì
Tamamıyla, hakkıyla.

Bi-iznillah
Allah'ın izni ile.

Bi-kün tevbe
Tevbe et.

Bi-künem
Yapayım.

Bi-l-ahire
Sonra, sonradan, sonunda.

Bi-lisan-il-arz
Arzın diliyle. Yeryüzünün lisân-ı hâliyle.

Bi-n-nefs
Kendi kendisi.

Bi-n-nisbe
Nisbetle, bir dereceye kadar.

Bi-t-tafsil
Tafsilâtiyle, etrafiyle, uzun uzadıya.

Bi-t-tav'
İstek ile, isteyerek.

Bi-teşvik
Kışkırtarak, teşvik ederek.

Bi-z-zarure
Zarûri olarak, ister istemez.

Bi-z-zat
Kendisi, aslında. Kendi zatı ile. Binefsihi.

Bi-şek
f. Şüphesiz, şeksiz.

Bi-şerm
f. Utanmaz.

Bi-şumar
f. Sayısız, pek çok.

Bia
(C: Biyâ) Kilise.

Bias
Deprenmek, ıztırab.

Biat
Bağlılığını, itimadını bildirmek. Birisinin hakemliğini veya hükümdarlığını kabul etmek. El tutarak bağlılığını alenen izhar etmek. Bağlılığını tazelemek. * Rey vermek.

Biat-ı rıdvan
Kur'an-ı Kerim'in 48. Sûresi olan Fetih Sûresinde zikri geçen, Hz. Peygamber'e (A.S.M.) bağlılıklarını bildiren sahabelerin biatlarıdır. 1400 veya daha fazla olduğu bildirilir. Bu cemaata Ashab-ı Rıdvan da denir. (R.A.)

Biberon
Fr. Emzik.

Bibi
Hala, babanın kızkardeşi.

Bibliyograf
yun. Kitaplar üzerinde geniş bilgisi olan kişi.

Bibliyografya
yun. Kitaplar hakkında bilgi. Belirli mevzular üzerindeki neşriyatın tamamı.

Biblo
Fr. Salonlarda, masaların ve rafların üzerine süs için konan vazo gibi küçük eşya.

Bicad
Hz. Abdullah'ın lâkabı. * Çizgili olarak yol yol dokunmuş aba, kilim, halı.

Bicade
Alaca boncuk.

Bical
Büyük gövdeli şey. Azîm. Cesîm.

Bicişk
f. Bilgin, hakîm. * Serçe kuşu.

Bicrit
Temiz, hâlis şey.

Bicu
"( Custen : Aramak) mastarının emir köküne ""bi"" eklenerek yapılmıştır. Ara, bul mânasında emirdir."

Bicû
"(Custen: Aramak) mastarının emir köküne ""bi"" eklenerek yapılmıştır. Ara, bul meâlinde emirdir."

Bid
f. Söğüt ağacı.

Bid'
İlim, şecaat ve şerafette kâmil ve yegâne. * Yeni.

Bid'at
"(Bid'a) Sonradan çıkarılan âdetler. * Fık: Dinin aslında olmadığı hâlde, din namına sonradan çıkmış olan adetler. Meselâ: Giyim ve kıyafetlerde, cemiyet (toplum) hayatındaki ilişkilerde, terbiye ve ahlâk kurallarında, ibadet hayatında yani dinin hükmettiği her sahada, dine uygun olmayan şekiller, tarzlar, kurallar, âdet ve alışkanlıklardır ki, insanı sapıklığa götürür. Din âlimleri tarafından din namına beğenilen ve dinle ilgili yeni icad ve hükümlere bid'a-yı hasene; beğenilmeyip tasvib görmeyenlere de bid'a-yı seyyie denilmektedir. (Bak: Sünnet, Fitne)(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ferman etmiş: $ Yâni $ sırrı ile: Kavaid-i Şeriat-ı Garra ve desatir-i Sünnet-i Seniyye, tamam ve kemalini bulduktan sonra yeni icadlarla o düsturları beğenmemek veyahut hâşâ ve kellâ, nâkıs görmek hissini veren bid'aları icad etmek, dalâlettir, ateştir.Sünnet-i Seniyyenin merâtibi var. Bir kısmı vâcibdir, terkedilmez. O kısım, Şeriat-ı Garrâ'da tafsilâtiyle beyan edilmiş, onlar muhkemattır. Hiçbir cihette tebeddül etmez. Bir kısmı da nevâfil nev'indendir. Nevâfil kısmı da, iki kısımdır. Bir kısmı, ibadete tâbi Sünnet-i Seniyye kısımlarıdır. Onlar dahi Şeriat kitablarında beyan edilmiş. Onların tağyiri bid'attır. Diğer kısmı, ""Âdâb"" tabir ediliyor ki, Siyer-i Seniyye kitablarında zikredilmiş. Onlara muhalefete, bid'a denilmez. Fakat, âdâb-ı Nebeviyeye bir nevi muhalefettir ve onların nurundan ve o hakiki edebden istifade etmemektir. Bu kısım ise (örf ve âdat) muamelât-ı fıtriyede Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın tevâtürle mâlum olan harekâtına ittiba etmektir. Meselâ: Söylemek âdâbını gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlâtın âdâbının düsturlarını beyan eden ve muaşerete taalluk eden çok Sünnet-i Seniyyeler var. Bu nevi Sünnetlere ""âdâb"" tabir edilir. Fakat o âdâba ittiba eden, âdâtını ibadete çevirir. O âdâbdan mühim bir feyz alır. En küçük bir âdâbın mürâatı, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmı tahattur ettiriyor; kalbe bir nur veriyor. Sünnet-i Seniyyenin içinde en mühimmi, İslâmiyet alâmetleri olan ve şeâire de taalluk eden sünnetlerdir. Şeâir, adeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete ait bir ubudiyettir. Birisinin yapmasiyle o cemiyet umûmen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mes'ul olur. Bu nevi şeâire riya giremez ve ilân edilir. Nâfile nev'inden de olsa, şahsi farzlardan daha ehemmiyetlidir. L.)(Sünnet-i Seniyyenin herbir nev'ine tamamen bilfiil ittiba etmek, ehass-ı havassa dahi ancak müyesser olur. Ona bilfiil olmasa da, binniyyet, bilkasd tarafdarane ve iltizamkârane talib olmak, herkesin elinden gelir. Farz ve vâcib kısımlara zaten ittibaa mecburiyet var. Ve ubûdiyyetteki müstehab olan Sünnet-i Seniyyenin terkinde günah olmasa dahi, büyük sevabın zâyiatı var. Tağyirinde ise, büyük hata vardır. Adat ve muamelâttaki Sünnet-i seniyye ise, ittiba ettikçe, o âdât, ibadet olur. Etmese itab yok. Fakat, HABİBULLAH'ın âdâb-ı hayatiyesinin nurundan istifadesi azalır. Ahkâm-ı ubudiyette yeni icadlar, bid'attır. Bid'atlar ise, $ sırrına münafi olduğu için merduddur. Fakat, tarikatta evrad ve ezkâr ve meşrebler nev'inden olsa ve asılları Kitab ve Sünnet'ten ahzedilmek şartiyle ayrı ayrı tarzda, ayrı ayrı surette olmakla beraber, mukarrer olan usul ve esâsat-ı Sünnet-i Seniyeye muhalefet ve tağyir etmemek şartiyle, bid'a değillerdir. Lâkin bir kısım ehl-i ilim, bunlardan bir kısmını bid'aya dahil edip, fakat ""bid'a-i hasene"" namını vermiş. İmam-ı Rabbâni Müceddid-i Elf-i Sâni (R.A.) diyor ki: ""Ben seyr-i sülûk-u ruhanide görüyordum ki: Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmdan mervi olan kelimat, nurludur. Sünnet-i Seniyye şuaı ile parlıyor. Ondan mervi olmayan parlak ve kuvvetli virdleri ve hâlleri gördüğüm vakit, üstünde o nur yoktu. Bu kısmın en parlağı, evvelkinin en azına mukabil gelmiyordu. Bundan anladım ki: Sünnet-i Seniyyenin şuaı, bir iksirdir. Hem o Sünnet, nur isteyenlere kâfidir, hariçte nur aramağa ihtiyaç yoktur."" L.)"

Bid'at-üz zaman
Zamanın bid'ası. Yeni çıkan harikulâde şey. Zamanın acib ve garibi.

Bid'iyyat
(Bid'a. C.) Bid'alar. (Bak: Bid'a)

Bida'
(Bid'at. C.) Bid'atlar. Sonradan meydana çıkan şeyler. (Bak: Bid'at)

Bidaa
(Bidâat) Sermaye, ana para. * Tahsil olunmuş ilim.

Bidah
f. Sert başlı, huysuz at, aygır.

Bidal
Bir şeyi başka diğer bir şeyle değiştirme, tırampa etme.

Bidanet
Semizlik, besililik, yoğunluk.

Bidare
f. Tutkun, âşık, düşkün.

Bidayet mahkemesi
Bu tâbir eskiden Asliye Mahkemeleri için kullanılırdı.

Bidde
Derman, tâkat, güç, kuvvet.

Bidh
Geniş ova.

Bidistan
f. Söğütlük.

Bidre
Ağaç kurdu.

Bidrûd
f. Sağlık, salimlik, selâmet.

Bidâyet
Başlangıç. İlk önce. Evvel ve ibtida. İlk olarak.

Bidâyeten
İlk olarak.

Bie
Yurt, konak.

Biet
Bir menzile konma. * Hal, durum, nitelik, keyfiyet.

Bigal
(Bagl. C.) Katırlar, esterler.

Bih
f. Menba, kaynak. * Temel, asıl, kök.

Bih-güzin
f. Sarraf. * Bir şeyin en güzelini seçen.

Bih-ken
f. Kökünden çıkaran, kök söken.

Bihah(e)
Ses kısıklığı.

Bihak
Gözsüz etmek, kör etmek.

Biham
Dolu, memlû.

Bihan
(Bih. C.) f. İyiler, iyi adamlar.

Bihar
(Bahr. C.) Denizler. Deryalar. * Mc: İlmi çok olan âlimler.

Bihaseb-il âde
Âdet kabilinden, âdet kabul ederek.

Bihbud
f. Sağlam, sıhhi vücud, iyi, sağ.

Bihi
f. Ayva.

Bihim
O, onları, onlara, onlardan, onlarla mânâlarına gelir ve zamirdir.

Bihima
O ikisi, o ikisine, o ikisinden, o ikisiyle mânâlarına gelir ve zamirdir.

Bihin(e)
f. En iyi, pek iyi, seçkin. * Hallaç.

Bihnane
f. Beyaz ve has ekmek.

Bihr
Ağız kokusu.

Bihram
f. Savm, oruç.

Bihred
Akıllı kimse.

Bihte
f. Kalburdan geçirilmiş, elenmiş.

Bihter(ek)
f. En iyi, daha iyi.

Bihterek
f. Farslılarca, 120 senede bir def'a 13 ay kabul edilen yılın ismi.

Bihterî
f. Üstünlük, en iyi ve üstün olma.

Bihterîn
f. Pek iyi, en iyi.

Bije
f. Safi, halis, katıksız, sade, sırf. * Hususiyle.

Bijeng
f. Kapı anahtarı, miftah.

Bika
Mercimek.

Bika'
(Buk'a. C.) Ülkeler, memleketler. Topraklar, yerler.

Bikle
Fıtrat, yaradılış, tabiat. * Kılık, kıyafet. Şekil, biçim.

Bikr
(Bikir) Bozulmamış. Temiz. * Bekâr. El sürülmemiş. * Her şeyin evveli. * Eşi benzeri görülmemiş, misli sebkat etmemiş her amel ve vaziyet.

Bikr-i fikir
f. İlk olarak söylenen fikir.

Bikr-i mazmun
İlk def'a söylenmiş mazmun. (Bak: Mazmun)

Bil'asale
Bizzat. Kendisi. Eli ile. Başkasını vâsıta etmeden. Asâleti ile.

Bil'ayan
Açık olarak. Meydanda olarak.

Bil-guduvv-i ve-l-âsâl
Sabah ve akşam.

Bil-hassa
Hususi olarak, mahsus, özellikle.

Bil-hayr
Uğurlu olarak, hayırla.

Bil-icma
İcma ile. (Bak: İcma')

Bil-iltizam
Bile bile. Bir şeyi doğru ve lüzumlu görüp taraftar olmakla.

Bil-imtisal
Uyarak, imtisal ederek.

Bil-istiklal
Başlıbaşına, istiklâl üzere.

Bil-iştirak
Birleşerek, ortaklaşa.

Bil-münavebe
Değişerek, nöbetleşe.

Bil-umum
Bütün, tamamı, hep.

Bil-ıtlak
Mutlak olarak. Hiçbir şeye bağlı olmaksızın. (Bak: Itlak)

Bilabil
Elem, keder, tasa, dert, gam. * Telâş.

Bilade
f. Müzevvir, fâsid, fesatçı, ispiyon eden.

Bilakis
Aksine. Tersine. Zıddına.

Bilal
Siyah ve beyaz, yâni kara ile ak olmak. (Bak: Belal)

Bilal-i habeşî
Resûl-i Ekrem'in (A.S.M.) müezzini idi. Sesi çok güzeldi. Ezan okurken çokları ağlardı. Kölelikten Hz. Ebu Bekir-i Sıddîk (R.A.) satın alıp azâd etmişti. Her gazada hazır bulunmuştu. (Hi: 20) de dâr-ı bekaya göçtü. (R.A.)

Bilanço
ing. Ticarî bir müessesenin muayyen bir devre sonunda alacak verecek durumunu göstermek üzere meydana getirdiği cetvel. * Mc: Herhangi bir işte belirli bir müddet sonundaki iyi ve kötü neticelerin karşılıklı durumu.

Bilaz
Kaçkın kimse. * Yemeği doyana kadar yiyen. * Kısa boylu adam.

Bilbedahe
"Açıktan. Aşikâr olarak. Meydanda olarak. Besbelli.(...Hem şu âlemin Sâni-i Zülcelal'i bütün güzel masnuatiyle kendini zişuur olanlara tanıttırması ve kıymetli nimetler ile kendini onlara sevdirmesi bizzarure onun mukabilinde, zişuur olanlara marziyatı ve arzu-yu İlâhiyelerini bir elçi vasıtasiyle bildirmesini istemesine mukabil; en âlâ ve ekmel bir surette, Kur'an vasıtasıyla o marziyat ve arzuları beyan eden ve getiren yine bilbedahe O Zât'tır. M.)"

Bilcümle
Bütün, hepsi. Umumiyetle.

Bildem
Göğüs önü. * Boğaz. * Akılsız kimse.

Bilek
f. Çatal temrenli bir nevi ok.

Bilfarz
Olduğunu kabul ederek. Farzolarak.

Bilfiil
Sırf kendisi. Kendi çalışması ile. Başkası karışmadan.

Bilhads
Hads ile. Son derece bir sür'at-i intikal ile. (Bak: Hads)

Bilhadsissâdık
Doğru bir hads ile. (Bak: Hads)

Bilinemezcilik
(Bak: Lâedriye)

Bilinç
t. Psk: İnsanın kendi varlığından ve kendine tesir eden çevresinde meydana gelen hadise ve değişikliklerin, bilgisine sahip olması hali. Şuurun dereceleri vardır. Meselâ: Düşünüyorum ve düşündüğümü biliyorum, yine düşündüğümü bildiğimi de biliyorum ve hakeza. Şuurlu olma ruhun bir vasfıdır. Maddede şuur yoktur. Ve şuurun maddi izahı şuursuzca bir izah olup batıldır. (Bak: Şuur)

Bilinçaltı
t. Psk: Şuur altı. Geçmişte yaşadığımız ve etkisi altında kaldığımız hâdiselerden şimdi hatırlayamadıklarımız, şu anda da varlığımızda meydana gelen hadiselerden bilgisine sahip olmadıklarımızın hepsi. İnsan şuurlu hareket ettiği gibi şuuraltı etkilerle de hareket eder. İnsan şuuraltının etkisiyle hareket ettiği zaman bu hareketini şuuruyla izah ederken bahane sebepler bulur. Ama bu sebepler hareketin mahiyetini izahtan uzak kalır.

Bilirkişi
(Bak: Ehl-i vukuf)

Bilistihkak
Lâyıkıyla, liyakatı olarak. Hakkıyla. Haklı olarak.

Bilittifak
İttifak ile. Beraberce, birlikte, elbirliğiyle.

Bilkasd
Kasd ile, düşünerek. Bilerek.

Bilkuvve
Fiil mertebesine varmadan. Tasavvurda, tasavvurî olarak. Düşünce halinde. Kabiliyet ve istidat ile.

Bilkülliye
Tamamı ile. Büsbütün. Bütün ile. Tamamen.

Bill
Mübah olan şey.

Billahi
Allah'a, Allah'tan. * (Yemin) maksadı ile söylenir.

Bille
Yaşlık, ıslaklık. Çiy dedikleri rutubet ki sabah vakitlerinde olur.

Billit
Akıllı, hâzık ve mâhir kimse.

Billiz
Kısa boylu adam. * Şişman kadın.

Billur
Şeffaf, parlak taş, elmas gibi kıymetli. Cam gibi parlayan.

Bilmukabele
Karşılıklı. Karşılık olarak. Mukabil olarak.

Bilmüşahede
"Görmek suretiyle, görerek.(Hem Sâni-i Âlem'in nihayet cemalde olan kemal-i san'atı üzerine enzar-ı dikkati celb etmek, teşhir etmek istemesine mukabil, en yüksek bir sada ile dellallık eden; yine bilmüşâhede O Zat'tır... M.)"

Bilsam
f. Zâtülcenb, akciğer zarı iltihabı.

Bilv
Belâ. * Zahmet. * Tecrübe, imtihan.

Bilvasıta
Vâsıta ile. Birisinin vâsıta olması, aracılığı ile. * Edb: Terci' ve terkib-i bentleri teşkil eden parçaları birbirine bağlayan beyit.(Bak: Musarra')

Bilyakîn
Bir şeyi şeksiz ve şüphesiz olarak itikad-ı kavi ve sahih ile bilmek, derk etmek. (Bak: Yakin)

Bilye
(C.: Belâya) Belâ, * Zahmet. * Tecrübe, imtihan.

Bilâ
"Olmayarak, sahib olmıyan ""...sız,...siz"" mânâları yerine kullanılan edattır. Kelimenin başına getirilerek menfi mânâ hasıl olur."

Bilâ-addin
f. Sayısız. Adetsiz.

Bilâ-bedel
Bedelsiz. Ücretsiz, meccanen.

Bilâ-faiz
Fâizsiz.

Bilâ-fasıla
Fâsılasız, aralıksız, durmadan.

Bilâ-istisna
İstisnâsız, ayırt etmeksizin.

Bilâ-kayd u şart
Kayıtsız şartsız.

Bilâ-sebeb
Sebepsiz.

Bilâ-teemmül
Düşünmeden. Düşünmeksizin. Dikkatli olmadan.

Bilâ-tevakkuf
Durmadan, tereddüt etmeden.

Bilâ-udul
Dönmeden, sapmadan. Udul etmeden.

Bilâ-vasıta
Vasıtasız. Araya biri girmeden, doğrudan doğruya.

Bilâ-ücret
Parasız, ücretsiz.

Bilâd
(Belde. C.) Beldeler. Diyarlar. Memleketler. Şehirler.

Bilâd-ı cesime
Büyük ülkeler.

Bilâd-ı selâse
Eskiden İstanbul, Edirne ve Bursa'nın üçüne birden verilen isim.

Bilâd-ı âmire
İmar edilmiş, yapılmış beldeler. * Devlet idaresindeki yerler.

Bim
f. Korku, havf. * Tehlike.

Bim ü ümid
Korku ve ümid.

Bim-i cân
Can korkusu, ölüm korkusu.

Bim-nak
f. Korkmuş.

Bimanend
Eşsiz, nazirsiz.

Bimar
(C.: Bimârân) f. Mariz, hasta, alil.

Bimare
f. Hasta, alil. * Muharebeler veya akınlar esnasında ele geçirilen kadın esirlerin ayrıldıkları sınıflardan birinin adı.

Bimarhane
Tımarhane. Akıl hastahanesi.

Bimaristan
f. Tımarhane. * Hastahane.

Bina
f. Gören, görücü. * Göz.

Bina emini
İnşaatı kontrol eden.

Bina'
(C.: Ebniye) Yapı, ev. Yapma, kurma. * Gr: Müteaddi, lâzım, meçhul, mütavaat gibi fiillerin esasını mevzu yapan kitab.

Bina-dil
f. Basiretli. Kalbi hakikatı kavrayan.

Bina-yı mechul
"Fiilde fâilin, öznenin meçhul olması hâli. Meselâ: ""Yazmak"" fiilinin binâ-yı meçhulü olan ""yazıldı"" kelimesinde olduğu gibi. Fiilde fâilin belli olması hâlinde de ""binâ-yı malûm"" denir. ""Nuri yazdı"" gibi."

Binaberin
f. Bunun üzerine, bu sebebe binâen, bundan dolayı.

Binaguş
f. Kulak tozu. * Kulak memesi.

Binavend
f. Mâni, engel.

Binbaşı
"Ask: Bin kişiye yakın olan bir tabur askere kumanda eden subay; yarbayın bir alt, yüzbaşının bir üst derecesidir."

Binc
Her nesnenin aslı ve kökü.

Bincişk
f. Şerçe kuşu.

Binefsihi
Bizzat, kendisi, kendisi ile.

Binek
f. Gözbebeği, hadeka.

Binende
f. Görücü, gören. * Tedbirli, ilerisini düşünen, akıllı.

Binevend
f. Mâni, engel.

Biniş
f. Basiret, görüş, görme kabiliyeti. * Mülâkat.

Binnetice
Neticede, netice olarak.

Binnihaye
Sonuna kadar. Sonsuz.

Binniyet
Kastederek. Niyetle.

Binsar
(Binsır) Serçe parmakla orta parmak arasındaki parmak. Yüzük parmağı.

Bint
"Kız. Kızı. ""Fâtıma bint-i Resûl-i Ekrem (A.S.M.): Resûl-i Ekrem'in (A.S.M.) kızı Fâtıma (R.A.)"""

Bint-i lebun
Üç yaşına girmiş dişi deve.

Bint-i mehad
İki yaşına girmiş olan dişi deve.

Bint-ül kerem
şarap, hamr.

Bint-ül meniyye
Ölüm, vefat, mevt.

Bint-ül-fikir
Düşünce mahsulü.

Binâen
...den dolayı, bu sebepten. Mebni ve müstenid olarak. Dayanarak.

Binâenaleyh
Bunun üzerine, ondan dolayı.

Binâenalâhaza
Bundan dolayı. Buna binaen.

Binî
f. Burun. (İnsan ve deniz için kullanılır.) * Dağ tepesi. * Zirve, uç nokta. * Yayın ele alınan kısmının ucu. * Görürlük, görmeklik.

Bir gûna
Hiçbir suretle. Bir suretle. Bir türlü.

Bir'is
Sütlü deve.

Bira
(Felemenkçe) İçinde alkol bulunan ve bu sebeple haram olan bir cins içki.

Birabbi
Rabbimle, Rabbime.

Birad
f. İhtiyar, pir. Dermansız, güçsüz kimse.

Birader
(Berâder) f. Kardeş.

Birader-i manevî
Din veya âhiret kardeşi.

Birader-i rıdaî
Süt kardeşi.

Biraderane
f. Dostça, kardeşçe.

Biraderzade
f. Kardeş oğlu. (Yeğen: Kızkardeşin oğludur.)

Biraderî
f. Kardeşle ilgili. Kardeşlik.

Birak
Cennet merkeplerinden bir bineğin adı.

Biran(e)
f. Viran, harab, yıkık, dökük, eski.

Biraste
f. Budanmış ağaç. Fazla dalları kesilmiş ağaç.

Biraz
Karşı karşıya kavga etme. Savaşa atılma.

Birbas
Derin kuyu.

Bircis
Sütlü Deve. Müşteri yıldızı.

Bire'sihi
Kendi başına, bizzat.

Birig
f. Üzüm salkımı.

Birinc
f. Bir hububat cinsi olan pirinç. * Pilav. * Pirinç madeni.

Birişte
f. Kızartılmış.

Birkaş
(C.: Berâkış) Serçeye benzer bir küçük kuşun adı.

Birkîl
Tüfek. * Zemberek adı verilen bir savaş aleti.

Birleme
(Bak: Tevhid)

Birnas
Derin kuyu.

Birnis
f. At kestanesi.

Birr
Temizlik. * Günahtan çekinmek. * Takvâ. * İn'âm ve ihsan etme. * Amel-i sâlih, iyi amel. * Koyunu sevketmek. * Gönül, kalb. * Tilki yavrusu. * Fâre.

Birs
Pamuk.

Birsa'
Uzun boylu, semiz.

Birsam
(Hallüsinasyon) Akıl hastalarının, gerçekten var olmayan bir şeyi varmış gibi yanlış idrak etmeleri halidir. Meselâ karınlarında veya başlarının içinde yılan bulunduğunu söylemeleri yahut bir canavarın ağzını açıp kendilerine baktığını söylemeleri birsam hâlini gösterir.

Birun
f. Dışarı, hârici, dış. * Fazla.

Birunane
Haddini aşarak. Haddini tecavüz ederek.

Biruz
f. Değersiz, zümrüte benzer yeşil renkte bir taş.

Biryan
f. Kebabın bir nev'i. Piran. Pürân.

Birzevn
"(C.: Berâzin) Semer vurdukları at. (Farisîde ""esb-i palanî"" derler)"

Birzin
Ağaç maşrapa.

Birşam
Hiddetli nazar, kızgın bakış.

Bisat
(C.: Büsüt) Döşek. * Döşeme, kilim, minder.

Bisat-ı arz
Yeşillik, çimen.

Biselamet-il-emr
İşin kolaylıkla ve zahmetsiz yapılması.

Biser(e)
f. Atmaca cinsinden, zaganos denilen bir nevi avcı kuşu.

Bisinoz
yun. Pamuk işçilerinde görünen, pamuk tozlarının sebebiyet verdiği bir akciğer hastalığı.

Bismark
ünlü bir devlet adamı.

Bismihi
Onun adı ile, onun namına. * Allah'ın adıyla.

Bismil
f. Boğazlanmış, kesilmiş.

Bismil-gâh
f. Hayvan kesilen yer, salhâne.

Bismil-şüde
f. Boğazlanmış, kesilmiş.

Bismillah
Allahın adıyla.

Bisr
Vücudu sivilceli olan kişi.

Bisre
Sivilce, siğil.

Bissüyûf
Kılıçlarla ve kuvvet ile.

Bist
f. Yirmi. (20)

Bistah
f. Küstah, hayâsız, edepsiz, arsız, utanmaz adam.

Bistam
f. Kıymetli bir cins taş olan mercan.

Bistar
f. Çarpık, eğri. Gevşek.

Bister
f. Yatak, döşek.

Bistuh
f. Beceriksiz, âciz. zayıf, cılız kimse.

Bistüm
Yirminci.

Bisyar
f. Ziyade, çok , fazla.

Bisyarî
f. Çokluk.

Bit(e)
Bir gece yiyecek yemek.

Bit-tarik-il ula
Birinci usul veya yol ile. Elbetteki. Evleviyetle.

Bita'
Bal şerbeti.

Bitain
Astar. (Bak: Betâin)

Bitaka
Küçük parça. (Üzerinde kumaşın fiatını yazıp kumaş içine koyarlar.)

Bitan
Deve kolanı. Karnı tok kimse.

Bitane
(C.: Betâyin) Çarşaf. * Kaftan astarı. * Dostluk. * Hâlis olmak. * Kuvvetli olmak.

Bite(t)
Geceleme, gece kalma.

Bitevî
(Biteviye) t. Sürekli, durmadan. * Bütün yekpare.

Bitke
Kesinti. * Kesilen bir nesnenin ufak parçaları, cüz'leri.

Bitlab
f. Hurma çiçeğinin tomurcuğu.

Bittahrik
Hareket ettirerek, oynatarak. * Kışkırtarak, teşvik ederek.

Bittasavvur
Tasavvur ile, niyet ederek, düşünerek. (Bak: Tasavvur)

Bittedric
Yavaş yavaş.

Bityar(e)
f. Elem, keder, tasa, sıkıntı.

Bitüm
Yerin altında bulunup sıvı ve sarımtırak veyahut katı ve kara bir durum ve renkte olan maddedir ki, asfalt yol yapılırken kullanılır.

Biv
f. Güve.

Bivan
Çadır direği.

Bivar
"f. ""Onbin"" sayısı."

Bivaz
f. Yarasa kuşu. Muvâfakat, kabul.

Bive
f. Dul kadın, kocasız kadın.

Bivegî
f. Dulluk. Kocasız kadının hâli.

Biya'
(Bia. C.) Kiliseler.

Biyaet
(C.: Biyâât) Satılık mal.

Biyah
(C.: Büyâh) Ufak balık.

Biyan
Gece. Gece ile gelen belâ.

Biyocoğrafya
yun. Nebat ve hayvanların yer yüzünde dağılışını ve sebebelerini tetkik eden ilim kolu. Hayatî Coğrafya. Biyojeografi.

Biyoelektrik
Canlı varlıkların vücutlarında yaratılmış olan elektrik. (Bu elektriğin varlığı, hususi âletlerle anlaşılır)

Biyofizik
Canlıların bünyelerindeki hâdiselerin fizikî cephesini inceleyen ilim kolu.

Biyokimya
Canlıların kimya ile ilgili yapılarını, tepkilerini, belirtilerini inceleyen bilim dalıdır. 19. Asırda başlatılan bu çalışmalarla proteinler, vitaminler, hormonlar anlaşılır duruma gelindi.

Biyolog
Biyoloji ilmiyle uğraşan âlim.

Biyoloji
"yun. Canlı varlıkları inceliyen ilim. Hayvanları inceleyen bölümüne zooloji; bitkileri inceleyen bölümüne botanik denir. Biyoloji, incelediği konulara göre çeşitli isimler alır. Canlının dış yapısını inceleyen: Morfoloji; dokuları inceleyen; histoloji canlıların büyüyüp gelişmelerini: embriyoloji; hayatî faaliyetleri inceleyen: fizyoloji; iç salgı bezlerin faaliyetlerini inceleyen: endrokrinoloji; hastalık hallerini inceleyen: patoloji; canlıların sınıflandırılmasını yapan: sistematik; bitki veya hayvan neslinin ıslahı ile uğraşan: zootekni; mikroskobik canlıları inceleyen: mikrobiyoloji'dir. İç yapısını inceleyen: anatomi; hücreleri inceleyen; sitolojidir."

Biyonik
Canlıların, yaşadıkları muhit içinde değişen şartlara uygun nasıl hareket ettiklerini inceleyerek canlıları model almak suretiyle benzer hareketleri yapabilecek makinelerin yapılması işiyle uğraşan ilim ve fen.

Biyoterapi
Tıb: Bazı hastalıkların tedavisinde canlı varlıklardan faydalanma usûlü.

Biyoğrafi
Şahısların hayatlarını mevzu edinen yazı çeşitlerine verilen isim.

Biyt
Kuvvet.

Biyz
(Bîd) Parlak ve beyaz.

Biza'
Birisine kaba muamelede bulunma. * Faydasız, boş yaramaz söz.

Bizare
f. Desise, hile, tuzak.

Bizaz
(Bak: Bezazet)

Bizişk
f. Tabib, hekim, doktor.

Bizişkî
f. Doktorluk, hekimlik, cerrahlık.

Bizlah
Geveze, boşboğaz, çenesi düşük.

Bizle
Gündelik elbise.

Bizr
(C.: Büzûr) Sebzevât. * Kuru ot tohumu.

Bizz
Açmak, feth.

Bizâtihi
Kendi kendine, aslında, kendiliğinden, esasında, kendisi, yalnızca zâtından, aslından.

Biçiz
f. Pek küçük ve değersiz şey.

Biçişk
f. Doktor, hekim.

Biçrek
f. Kandırılıp aldatılarak kendisiyle daima alay edilen kimse.

Biûza
Sivrisinek.

Biş
f. Artık, ziyade. Bıldırcın otu denilen zehirli bir ot.

Biş-baha
f. Pahalı, fiatı yüksek, değerli, kıymetli.

Biş-ter
f. Daha çok, daha fazla.

Bişar
f. Esir, kul, köle. Harpte teslim alınan kimse. * Altın, gümüş kakmalı işlemeler. * Takatsiz, dermansız, halsiz.

Bişaret
(Bak: Beşâret)

Bişe
f. Orman, meşelik.

Bişing
f. Balyoz. Kazma. Küskü. Burgu.

Bişir
Talâkat, güzel yüzlülük.

Bişkel
f. Elem, keder, gam, tasa, kasavet. * Orak şeklinde ağaç anahtar. * Kıvırcık saç.

Bişkufe
f. Kusma, istifra. * Çiçek.

Bişkuh
f. İktidarlı. Kuvvet sahibi. Muhterem ve saygıdeğer kimse.

Bişkul
f. Becerikli, çevik. * İhtiyatlı, tedbirli. * Akıllı. * Kuvvet sahibi.

Bişpul
f. Pejmurde, perişan, dağınık.

Bişr
Sevinç eseri.

Biştam
f. Sığıntı, parazit, asalak.

Bişî
f. Fazlalık.

Blok
Fr. Birbirine bitişik yapılar. * Büyük ve ağır yığın. * Resim kağıtları saklanan karton kap.

Blöf
ing. Karşısındakini yanıltmak veya yıldırmak için aslı olmayan şeyleri gerçekmiş gibi göstermek.

Bobin
Fr. Tel veya iplik sarılmaya mahsus silindir şeklinde makara.

Bodur
Enine göre boyu kısa ve tıknaz olan.

Bolşeviklik
(Bolşevizm) Rusya'da kanlı komünizm ihtilalini yapan ve bütün hür dünya milletlerinin de aynı ihtilal metotlarıyla komünizmin hâkimiyeti altına gireceğini savunan Marksist Leninist siyasî görüş. Bu görüşün temsilcileri önce Rus halkını aldattılar, onlara en çok özledikleri şeyleri va'dederek onları aldatıp kendilerine bağladılar ve cinayetlerine ortak ettiler. Sonra da va'dettiklerinin tam tersini uygulıyarak halkı köleleştirdiler. Daha sonra gerçeklerden habersiz başka milletlerin gençlerini ve işçilerini aldatarak memleketlerini komünizmin esaretine soktular. Bugün memleketimizde ve başka ülkelerde anarşizmin kaynağı bolşevizm (Komünizm)dir. Allah'ı, peygamberi, âhireti inkâr eden,vatan millet tanımayan, inançsız ve acımasız, insanları âlet olarak kullanarak milletleri içten yıkmak ve sonra hâkim olarak onları sömürmek isteyen bolşevizme ve komünizme karşı en büyük silâh Allah'a iman ve İslâmiyet'tir. Bolşevizm ve komünizm gibi üvey kardeşleri olan kapitalizm ve faşizm de insanlığa kan ve acıdan başka birşey vermemişlerdir. Gafletten uyanan insanlar, İslâmiyet'in yegâne kurtarıcı olduğunu anlamaya başlamışlardır. İstikbal İslâmındır ve İslâm'ın olacaktır. (Bak: Komünizm)

Bombardıman
Fr. Bomba, top gibi ağır silahlarla yapılan hücum.

Bonkör
Fr. Hulus-i kalb. Kalb temizliği. İyilik.

Bono
İtl. Ticaret senedi. Muayyen bir va'denin sonunda belirli bir paranın belli bir kimseye ödeneceğini bildiren senet.

Bora
yun. Birdenbire çıkan fırtına. Pek şiddetli rüzgâr.

Bornuz
Başlıklı ve kollu hamam havlusu.

Borsa
(Ticarette) Vasıfları belli ölçülere uyan yani standartlaştırılabilen malların örnekleri üzerinden alım satımının yapıldığı devlet kontrolü altında teşkilâtlanmış pazar yeri.

Borç
Geri verilmek niyetiyle ihtiyaç sahiplerine verilen para. Müslümanlıkta faizle borç vermek haramdır, günahtır. Borcunu ödiyemiyecek durumda onların borçlarını bağışlamak veya sonraya bırakmak sevaptır. Borcunu ödeyebilecek durumda olanlar da borçlarını zamanında ödemelidirler. Ödeyemiyecek olanlar da zamanından önce alacaklıya durumlarını bildirmelidir ki, o da işlerini ona göre ayarlasın. İslâm'da devletin vazifelerinden biri de borçlulara yardımcı olmaktır.

Bostan
(Bustan) f. Ağacı, çiçeği, yeşilliği çok olan yer, kokulu yer. Sebze bahçesi. * Kavun, karpuz.

Bostan-ı hudâ
"f. Huda'nın, Allah'ın bostanı meâlinde olup, İlâhî güzellikleri ve tecelli-i İlâhînin aksettiği yer mânâsında kullanılır. ""Vahidiyet mertebesi"" diye de söylenmiştir."

Botanik
Bitkileri inceleyen biyoloji ilmi. (Bak: Biyoloji)

Boykot
"(Boykotaj) Fr. Bir şahıs veya devlete karşı alış-verişi, münasebetleri kesmek. Bir ülkeyi, bir topluluğu veya bir şahsı zarara sokmak maksadıyla onunla her türlü ilgiyi kesme. * Bir işten geçici olarak çekilme; işe, çalışmaya hep birlikte katılmama."

Boylam
t. Yer yüzünde bir yerin başlangıç dairesine olan uzaklığının açı cinsinden değeri. (Bak: Tul)

Bozkır
Yağışlı mevsimler de yeşeren ot cinsinden bitkilerin ve bazı bodur ağaçların yetişebildiği yarı kurak yer.

Bozok
Bugünkü Yozgat vilâyetimizin Osmanlılar devrindeki adı.

Boşanmak
t. Eşi ile olan nikâh bağını bozmak. Eşinden ayrılmak.(Medeni kanun, boşama yetkisini mahkemeye bırakmıştır. İslâm dini evlenmeyi Allah'ın emirleri dahilinde karşılıklı rızaya bağlı hür bir sözleşme olarak gördüğünden kadınla erkek boşanma yetkisinin kimde olacağını da kararlaştırabilirler. İsterlerse mahkemeyi, isterlerse velilerini, isterlerse eşlerden birini yetkili kılabilirler. Görülüyor ki, İslâm dini insanlara medeni kanundan daha çok hak ve hürriyet tanımıştır. İslâmiyet evleneceklerde denkliği, (küfüv) (din ve ahlâkta denklik) şart koşar. Evlendikten sonra bazı bakımlardan anlaşamamazlıklar çıkarsa karşılıklı birbirine katlanmalarını ve sabırlı olmalarını tavsiye eder. Boşanma son çaredir. Eğer istek erkek tarafından geliyorsa mehir denilen tazminatı kadına ödemek zorundadır. Görülüyor ki, İslâmiyet, kadın haklarının korunmasını istemektedir.) (Bak: Aile)

Boşboğaz
"t. Yerli yersiz mutlaka bir şey söylemeden içi rahat etmiyen. Saklanması gereken şeyleri söyleyiveren, sır saklamayan.(Eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: ""Ben de varım"" derler. O kâinat-ı sâkit birden söze başlıyor. ""Bizi câmid zannetme ey insân-ı boşboğaz!"" S.)"

Bronş
yun. Tıb: Nefes borusunun akciğerlere giden iki kolundan her birinin adı.

Bu'
Bir şeyi kucaklayıp çekmek.

Bu'bab
Cemaat, topluluk.

Bu'd
(C.: Eb'ad) Uzaklık. Baid olma. * Aralık. * Geo: Bir cismin uzunluk, genişlik ve derinliği.

Bu'd-i mesafe
Gidilen yolun uzaklığı.

Bu'dan
(Baid. C.) Uzaklar, ırak yerler.

Bu'kuke
İzdiham, kalabalık.

Bu're
Çukur. * Çölde çukur tarzında yapılan ocak.

Bu'susa
Küçük canavar.

Bu'sut
Derenin ortası.

Bu(y)
f. Koku, râyiha.

Buak
Şiddetli sel. * Şiddetli ses, sadâ. Haykırış. * Birden bire, ansızın gelen yağmur.

Bubürd(ek)
f. Andelib, bülbül.

Bud
f. Varlık.

Bud u nebud
f. Var-yok. * Oldu-olmadı.

Buda
Budizmin kurucusu.

Budala
Zekâca geri, salak.

Budene
f. Bıldırcın kuşu.

Budeî
f. (Hindistan'da) Buda Dininden olan.

Budha
Sâha. Avlu, meydan.

Budu'
Can sıkılması. * İdrak etme, anlama.

Bug
f. Elde omuzda, kucakta taşınmak üzere hazırlanmış eşya çıkını.

Bugas
Leşle beslenen kuşlar, leş yiyen kuşlar.

Bugat
(Bâgî. C.) Haksızlık edenler, âsiler, serkeş kimseler.

Bugra
f. Turna kuşu veya turna kuşu sürüsünün önünde uçan turna horozu.

Buh
Zeker.* Nefis.

Buh(e)
Erkek baykuş. * Çakır doğan.

Buhala'
(Bahil. C.) Tamahkârlar, cimriler.

Buhar
Suyun buğu haline gelmiş şekli. * Seyyal, lâtif cisim.

Buharî
(Hi: 194-256) Buhâralı. 600 bin hadisten seçilen 7275 hadis ile en mu'teber ve en sahih Sahih-i Buharî ismi ile anılan hadis kitabının müellifi. (Bak: Kütüb-ü Sitte)(Buharî ve Müslim ki, Kur'andan sonra en sahih kitab olduklarını, ehl-i tahkik kabul etmiş. M.)

Buhayra-i rahib
(Bak: Bahira)

Buhayre
Göl. Küçük deniz.

Buhbuha
Saha. Alan, orta yer.

Buhha
Boğaz kısılmak.

Buhl
Bahillik, eli dar olma, cimrilik, tamahkârlık, pintilik.

Buhle
f. Semizotu.

Buhnuk
"Kadınların başlarına örtüp iki uçlarını çenesi altına bağladıkları bez. (Türkçe ""destâr"" derler)"

Buhran
Sıkıntı. Darlık. Nöbet. Kriz. Hastalığın ağır zamanı. * Bir işin tehlikeli ve karışık hâl alması.

Buht
f. Veled, oğul, mahdum.

Buhtec
Pişmiş.

Buhter
Her şeyin esası, aslı. * Kısa boylu.

Buhtiyye
Melez dişi develer.

Buhtu(r)
f. Ra'd, gök gürültüsü.

Buhu
Mütevazi bir şekilde hakkını isteme.

Buhuh
Ses kısıklığı.

Buhul
Tamahkârlık, cimrilik.

Buhur
(Bahr. C.) Denizler.

Buhur-dân
f. Tütsülük.

Bujene
f. Tomurcuk. * Henüz açılmamış çiçek.

Buk
Düdük. Boru.

Buk'a
Yer parçası, ülke. * Boş ve ıssız yer. * Sağlam ve büyük bina. * Benek leke.

Bukalemun
f. Bulunduğu yerin rengine giren, fare büyüklüğünde, böcek yiyen bir hayvan. * Mc: Sık sık fikir ve kanaat veya meslek değiştiren.

Buket
Fr. Çiçek demeti.

Bukkarî
Musibet, belâ, âfet, felâket.

Bukta
Perişan, pejmurde, dağınık, dökük saçık. * Cemaat, güruh, topluluk, kalabalık.

Bukya
Sonsuzluk, bâkilik, ebedilik.

Bulvar
Fr. Geniş ve ağaçlı cadde.

Bum
f. Yer, toprak, zemin, memleket, yurt.* Huy, haslet, tabiat. * Sürülmemiş tarla, arazi.

Bum(e)
f. Zool: Baykuş.

Bumbar
f. Koyun ve benzeri gibi hayvanların kalın bağırsağı. * İçine kıyma, pirinç vs. doldurulmuş bağırsakla yapılan bir cins yemek.

Bumehen
(Bumehin) f. Deprem, zelzele, yer sarsıntısı. * Koyun bağırsağı.

Bun
f. Nihâyet, dip. * Kolay, suhûletli. * Rahim. * Temizlenmiş olan koyun bağırsağı.

Bunduk
Yuvarlak küçük taşlar. * Yuvarlak küçük kurşun. * Fındık.

Bur
Hayırsız kişi. * Ekine elverişli olmayan tarla.

Bur'
(Bak: Ber')

Bura
(Bak: Bevr)

Buraha
şiddet. Ezâ ve meşakkat.

Burak
Peygamberimizin miraçta bindiği binek.

Burc
Muayyen bir şekil ve sûrete benzeyen sâbit yıldız kümesi. * Tek hisar kule, kale çıkıntısı. * Dünyaya göre güneşin döndüğü yerin onikide bir kadarı.

Burcas
Hedef. Yüksek bir yerde bulunan nişangâh.

Burhan
(Bak: Bürhan)

Buriya
f. Hasır.

Burjuva
Fr. Orta halli olup, ne çok zengin ve ne de çok fakir olan halk. Eskiden Avrupa'da köylü ve asilzade olmayıp şehirde yaşayan halka denirdi. Kendi başına işi ve malı olan, ücretle çalışmayan, ferde bağlı iş hayatını güden sınıftan olan.

Burjuvazi
Fr. Burjuvaların meydana getirdiği içtimaî (sosyal) sınıf. Avrupa'da burjuvazi, ticaret ve sanayi ile zenginleşti. Soylular sınıfı ile mücadele ederek Fransız İhtilali ile iktidara geldi. İhtilalde işçilerin, köylülerin, fakir halk tabakalarının desteğini sağladı. Onlara eşitlik, hürriyet, adalet vaad etti. İktidara gelince menfaatlerinin bu çalışan sınıflarınkiyle çatıştığını görerek vaadini yerine getirmedi. Buna karşılık olarak işçiler arasında sosyalizm fikriyle teşkilâtlanma başladı. Bu yeni hareket de yalan sözlerle köylülerin desteğini de sağlıyarak Rusya'da 1917'de kanlı bir ihtilalle iktidarı ele geçirdi. Burjuvaziyi ortadan kaldırdı, o da vaatlerini yerine getirmedi. Burjuvazi, mülkiyeti, kişinin hakkı saydı ve kişi tahakkümünü getirdi. Sosyalizm, mülkiyeti cemiyetin ortak hakkı saydı ve cemiyet adına bir azınlığın elinde bulunan devlet tahakkümünü getirdi. Siyasi, hukuki bütün kuvvetleri elinde bulunduğu için devlet tahakkümü çok daha şiddetli, insafsız, zalim ve kanlı olmuştur. İslâm dini mülk sahibi olarak Allah'ı kabul ettiği için kişi tahakkümünü de, devlet tahakkümünü de reddeder. Bu sebeple insanlık için tek kurtuluş yolu İslâm'dır.

Burkat
Sanem, heykel, put.

Burku'
(Berku') Kadınların yüz örtüsü, peçe. * Kâbe örtüsü. * Yedinci kat gök.

Burs
Fr. Devlet veya bazı müessese yahut şahıslarca tahsil veya ilmî tetkik için gerekli masraflara kullanmak üzere verilen para.

Buruc
(Burc. C.) Burçlar, hisarlar, kuleler. (Bak: Büruc)

Burut
Bıyık.

Burzag
Şişmanca, etine dolgun delikanlı. * Delikanlılık çağındaki neşe.

Bus
"f. ""Öpen"" mânasına gelerek birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Damen-bus $ : Etek öpen."

Busa
Bir gemi cinsi.

Busak
Ağız suyu.

Busat
(Bisat. C.) Bisatlar, döşekler, kilimler, minderler, keçe yaygıları.

Busayrî
"(Şeref-üd-din) (Mi: 1213-1295) Busayr'da doğdu. Meşhur Arap şair ve hattatıdır. ""Kaside-i Bürde"" sahibidir. Esas ismi ""El-Kevakib-üd-Dürriyye fi Medh-i Hayrilberiyye"" olan kasidesine; tutulmuş olduğu hastalıktan, rü'yasında Resûlullah'ın hırkasını (bürde) üzerine örtüp şifa bulması sebebiyle ""Kaside-i Bürde"" ismini vermiştir."

Buse
f. Öpme.

Buse-câ
f. Öpecek yer.

Buse-gâh
f. Öpülecek yer.

Buse-zen
f. Öpen, öpücü.

Buse-çin
f. Öpücük alan, öpücük toplayan.

Busende
f. Öpen, öpücü.

Buseyla'
Pazu dedikleri ot.

Buside
f. Öpülmüş.

Busiden
f. Öpmek.

Bustan
f. Çiçek ve gül kokularının çok olduğu yer, bahçe.

Bustan-bân
f. Bahçıvan.

Busula
Pusula.

Butakat
(C.: Bevatık) Pota dedikleri kap ki içinde maden eritirler.

Butha
İyi huy, güzel haslet. Müsbet alışkanlık.

Buthan
Medine-i Münevvere'de bir derenin adı.

Butin
Menazil-i Kamer'den üç yıldız.

Butlan
Haksızlık. Bâtıl olma. Boş ve abes olmak. Hak olmamak.

Butlan-ı his
Ameliyat için bir uzvun hissinin iptâli, duyarsız hâle getirilmesi.

Butm
"Çitlenbik ağacı. (Yemişine ""habbet-ül hadar"" derler.)"

Butu'
Geç kalma, gecikme.

Butul
Çürüklük, boşluk, beyhudelik.

Butule
Çok kahraman ve bahadır olmak.

Butun
(Batn. C.) Batınlar, karınlar, kucaklar. * Nesiller, soylar.

Butv
Eğlenmek, geç gelmek.

Buuc
Karında olan yaralar.

Buule
Kadın eş, zevce.

Buulet
Zevciyet. Karıkocalık. * İmtinâ ve red ve muhalefet etmek.

Buus
Sefalet. Yokluk içinde olma.

Buy
f. Koku. * Ümit, umma. * Sevgi, muhabbet. * Tamah.* Huy. Tabiat. * Kısmet, pay, nasib.

Buy-i ezhar
Çiçeklerin kokusu.

Buy-perest
f. Av köpeği.

Buye
Özleme, hasret.

Buyiden
f. Koklamak, koku almak.

Buyrultu
t. Sadrazam, kaptan-ı derya, vezir, beylerbeyi gibi devlet erkânının yazılı emirleri.

Buzak
"Tükrük. (Ağızda ""buzak"", ağızdan çıksa ""rıyk"" denir.)"

Buzine
Maymun.

Buzra
Üst dudağın ortasından dışarı taşan et parçası.

Buğz
Sevmeme. Birisi hakkında gizli ve kalbi düşmanlık hissetme. Kin, husûmet.

Bâ
Arabçaya göre harfinin okunuşu. Ebced hesabında iki sayısını ifade eder. Mektup ve eski evraklarda Receb ayına işarettir.

Bâ-haber
Haberi olan, haberli. * Zeki, akıllı. * İhtiyatlı, tedbirli.

Bâ-haberan
(Bâ-haber. C.) Haberliler, haberi olanlar. Akıllı, zeki, ihtiyatlı kimseler.

Bâ-hired
f. Akıllı, zeki.

Bâ-i cerre
"Arabçada kendinden sonraki kelimeyi ""esre"" okutan bâ. (Bismillâhi'deki gibi)."

Bâ-i kasem
"Arabçada yemin maksadı ile kelime başına getirilen bâ. $ ""Billâhi"" gibi. * Farsçada: Bâ $ diye yazılırsa; ile, beraber, birlikte, sâhip mânalarına gelir. Arapçadaki Zû gibidir."

Bâ-posta
Posta ederek, posta ile.

Bâ-vücud ki
f. Bununla beraber, böyle iken.

Bâb
f. Lâyık, uygun, münasib, elverişli. * Hayır, uğur.

Bâb-ul mendeb
Kızıldeniz'de Hint Denizi yakınlarında bulunan bir boğazın adı.

Bâb-ı fetva
Eskiden şeyhülislamların oturduğu daire. Fetvalar burada verilirdi.

Bâb-ı hikmet
Cenab-ı Hakk'ın herşeyi hikmetli ve maslahatlı yaratması bahsi.

Bâb-ı hâne
f. Hırsızların yeri. * Fuhuşhane. * Tembeller yurdu.

Bâb-ı hükümet
Hükümet dairesi, hükümet kapısı.

Bâb-ı hümayun
Topkapı Sarayı'nın ilk kapısı.

Bâb-ı hıfz ve hafîziyet
Cenab-ı Hakk'ın herşeyi muhafaza edip varlığını devam ettirmesi bahsi.

Bâb-ı ihya ve imate
Öldürmek ve diriltmek bahsi ve mevzuu.

Bâb-ı saadet
Saadet kapısı. * Sultanın sarayı. * İstanbul şehri.

Bâb-ı seraskerî
Serasker kapısı. Eski Milli Müdafaa Vekâleti. Milli Savunma Bakanlığı. Şimdiki İstanbul Üniversitesi'nin kapısı.

Bâb-ı âlem
Âlemin kapısı. Herkesin girip çıktığı yer.

Bâb-ı âlî
Yüksek kapı. * Tanzimattan önce sadrazam kapılarının, daha sonra da hükümet dairelerinin çoğunun içinde toplandığı bina. * Mc: Osmanlı Hükümeti.

Bâb-ı âsafî
Tar: Sadrazam konağı.

Bâb-ı şerîf
Konya'da bulunan Mevlana türbesinin kapısı.

Bâbil
"Asurlular devrinde Irak'ta kurulan şehirlerden biri. Bağdat'ın aşağı tarafında bulunan ve büyücülüğünden dolayı, eski edebiyatımızda ""Çeh-i Bâbil"" olarak yer alan ve birçok dillerin meydana gelmesi bakımından da adı geçen ""Bâbil Kulesi""nin bulunduğu ilkçağdan kalma bir şehir."

Bâbil kulesi
"Tevrat'ın rivayetine göre Hz. Nuh'un (A.S.) oğulları tarafından gökyüzüne ulaşmak için yaptırılmış büyük bir kuledir. Rabbimiz bu kulede çalışmakta olanların dillerini değiştirmiş ve birbirlerini anlamaz hale getirmiştir. Bundan dolayı tamamlanamamış ve 72 dil burada meydana gelmiştir. (Buna ""tebelbül-i akvam"" denir.) Müslümanlıkta, bu kuleyi Nemrud'un gökyüzüne yükselerek Allah'ın işlerine karışmak maksadıyla yaptırmış olduğu rivayet edilir. Milâttan önce yaşamış olan eski Yunan tarihçisi Herodot, Bâbil'deki Baal Ma'bedinin gayet yüksek bir kule olduğunu seyahatinde görerek anlatmıştır ki; Bâbil ve Nemrut Kulesi denen şeyin bu olması ihtimali vardır. (T.L.)"

Bâc
f. Vergi. * Kudretli hükümdarın zayıf olan hükümdardan aldığı vergi. * Eskiden halktan alınan öşür veya haraç ve gümrük vergisi. * Renk. * Çeşit.

Bâc-bân
f. Geçiş vergisi tahsildarı. Bac toplayan memur.

Bâc-gir
f. Vergi toplayan kimse. Vergi toplama memuru.

Bâc-güzar
f. Vergi veren, haraç veren. * Geçiş parasına tâbi.

Bâc-ı kırtıl
Hayvanlardan alınan vergi.

Bâd
"f. ""Olsun, ola, olaydı"" mânasına gelir ve kelimelerin sonuna getirilir. Meselâ: Aferin bâd $ : Aferin olsun. Çok yaşa. Afiyet bâd $ : Afiyet olsun."

Bâd-ı berîn
Sabah rüzgârı. * Lâtif hava.

Bâd-ı cem
Hz. Süleyman Peygamberin hükmettiği yel, rüzgar.

Bâd-ı cenubî
Güney rüzgârı.

Bâd-ı hazân
Sonbahar rüzgârı.

Bâd-ı hevâ
Hevâ ve heves. Eğlence. Bedava. Boş.

Bâd-ı pürgû
Devamlı sesler çıkaran, ıslık çalan rüzgar.

Bâd-ı sabâ
Baharda esen hafif ve hoş rüzgar, seher yeli.

Bâd-ı semûm
Çölde, sıcakta gündüz esen sıcak yel. Sam yeli. Zehirli rüzgâr.

Bâd-ı subh
Sabah rüzgârı.

Bâd-ı tecelli
Tecelli rüzgârı. * Kader.

Bâd-ı şimalî
f. Kuzey rüzgârı. * Nefes, soluk. * Ah sesi, ah çekme. * Allah'ın inâyeti. * Medih. * Söz. * Büyüklük taslama, kibirlilik. * şarap.

Bâde
f. şarap, içki. Kadeh. (İçkinin her çeşiti haramdır, büyük günahtır. İnsan sağlığına zararları ilmî bir gerçektir. Aile, cemiyet hayatı ve ahlâk için de yıkıcıdır. İçkiden ve içenlerden uzak durmak gerekir.)

Bâde-i ikbal
İkbal şarabı. Yüksek mevkide bulunmanın verdiği geçici neşe ve keyif.

Bâdekeş
İçki içen.

Bâdiye
f. Kır. Ova. * Sahrâ. Çöl.

Bâdiyet-üş-şam
Fırat ve Dicle nehirlerinin birleşip denize döküldükleri yerden, batıya doğru uzanan çöl.

Bâdî
Rüzgâra ait. * Muvakkat. Geçici.

Bâf
f. Dokuyan, dokuyucu mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ:

Bâha
Ev ortası.

Bâhir
Yalancı. Ahmak, serseri adam. * Kırmızı kan.

Bâhire
Dikenli ağaç. * Çok koşan cins bir deve.

Bâhis
Anlatan. Bahseden. Araştıran. Araştırıcı. * Bir şeye dâir bilgileri içine alan. Bir mes'eleye dair beyanatı ihtiva eden.

Bâhiz
Güçsüz, âciz. Meşakkatli.

Bâhiza
Musibet. Belâ.

Bâhâ
Suyun derin yeri. * Açık meydanlık. Alan. * Bir evin çevresindeki kapalı avlu veya bahçe.

Bâis
ölüleri diriltecek olan ve peygamber gönderen.

Bâk
f. Korku, havf, çekinme, sakınma.

Bâka
Tutam, demet, deste. * Tere ve sebzevat destesi.

Bâki
Ebedî, dâimî. Sonu gelmez. Ölmez. * Sonsuz. * Cenab-ı Hak. * Artan. Geri kalan. * Bundan başka.(Madem beka, Bâki-i Zülcelâl'e mahsustur ve mâdem Bâki'nin esması bâkiyedir ve mâdem Bâki'nin âyineleri Bâki'nin rengini, hükmünü alır ve bir nevi bekaya mazhar olur. L.)

Bâki'
Geniş, vâsi.

Bâkir
Tâze. El sürülmemiş. Bozulmamış. * Erken.

Bâkire
Kız. Kızlığı izale edilmemiş. * El sürülmemiş.

Bâkiyâne
f. Bâki olana yakışır surette. Ebediyyete yakışır şekilde. Sonsuzca.

Bâkiyât
Bakiler. Devam edenler. Geri kalanlar.

Bâkiyât-ı sâlihât
İnd-i İlahîde ecr-i sâliha. Bâki olan sâlih ameller. * Elhamdülillah, Sübhanallah ve Allahuekber gibi kudsî kelâmlar.

Bâkî
Ağlayan.

Bâl
f. Kanat. * Kol, pazu. * Kol, cenah.* Üst, yukarı. * Boybos, endam.

Bâliga
Koyun ve keçi ayağı.

Bâliğ
f. Boynuzdan yapılan kadeh.

Bâlâ
f. Yüksek. Yukarı. Yüce. Yüksek kat.

Bâlâ-bülend
f. Uzun boylu.

Bâlâ-yı bülend
Uzun boy.

Bâlâdest
f. Galip, eli üstün.

Bâlâdestî
f. El üstünlüğü, galibiyet. * Zulüm.

Bâlâhimmet
f. Himmeti fazla olan kimse.

Bâlâhân
f. Birşeyi ifrat derecede yüksek gösteren.

Bâlâhâne
f. Çatı, evin en üst tarafı. Tavan arası.

Bâlâhânî
f. Bir şeyi aşırı derecede yüksek gösterme, abartma, şişirme.

Bâlâkamet
f. Yüksek boy. * Yüksek şeref.

Bâlû
f. Ana baba bir olan kardeş. * Siğil, sivilce.

Bâlûat
Su dökecek çukur. * Lağım kuyusu.

Bânû
f. Kadın, hatun, hanım. * Gelin. * Gülsuyu gibi şeylerin şişeleri.

Bânû-yi mısır
Zeliha.

Bâr
"f. Ek olup ""saçan, yağdıran, döken, ışık veren"" gibi mânâda kelimeler teşkil edilir. Meselâ: Ateşbâr : Ateş saçan. Ateş yağdıran."

Bâr-ı dil
Gönül yükü, elem, keder, gam, hüzün.

Bâr-ı girân
Ağır yük.

Bâr-ı mihnet
Eziyet. * Elem yükü.

Bâr-ı sakil
Ağır yük.

Bârika
(C: Berâik) Üzerine biraz yağ dökülmüş olan süt. * (C.: Bevârık) Parıltı. Parıldayan.

Bârika-i hakikat
Hakikatın parıltısı ve parlaklığı. Hakikat nuru.

Bârika-âsâ
şimşek gibi.

Bâriş
f. Yağmur. * Sağnak.

Bârân
f. Yağmur. Rahmet.

Bârân ü tegerg
Yağmur ve dolu.

Bârân-riz
f. Yağmur saçan, yağmur döken.

Bârânî
f. Çivit mavisi renginde, Osmanlılar zamanında Selânik'te dokunan bir cins çuha. Yeniçeri ve Acemi oğlanlarına aralık ve ocak (erbain) aylarında verilen yağmurluk bârâniden yapılırdı. Yağmurluk, yağmurdan muhafaza eden şey. * Yağmurla ilgili.

Bârî
düzgün ve güzel yaratan Allah.

Bârû
f. Kale duvarı, tabyanın gezinti yeri, hisar burnu, sur. * Sığınak, siper.

Bâsûr
(C.: Bevâsir) Tıb: Mayasıl. Kalın bağırsakta ve makadın etrafındaki siyah kan damarlarının şişmesi ve bazen iltihablanması sebebiyle, makadın içinde ve dışında meydana gelen memeler yüzünden makaddan kan ve cerahat gelmesi hastalığı.

Bâsır
Gören. Dikkatli ve göz kuvveti ile gören.

Bâsıt
Açan. Yayan. Serici. * Ferahlık veren. * Dilediği kulunun rızkını genişlendiren Allah (C. C.). * Mücerred olup, mürekkep ve müellef olmayan. * Tıb: Bir uzvu uzatıp açan adele.

Bâsıt-ür-rızk
Allah.

Bâtın
bütün varlıkların içini yaratan ve dahiline hükmeden Allah.

Bâtın-ı kalb
"Kalbin içi. Kalbdeki hisler.(Dünyayı ve ondaki mahlûkatı mâna-yı harfiyle sev. Mâna-yı ismiyle sevme. ""Ne kadar güzel yapılmış"" de. ""Ne kadar güzeldir"" deme. Ve kalbin bâtınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme. Çünki: Bâtın-ı kalb, âyine-i Samed'dir ve O'na mahsustur. S.)"

Bâtın-ı umûr
İşlerin, hâdiselerin ve eşyanın içyüzü ve mahiyeti. Yani: Beş duygu ile bilinemiyen melekûtiyet ve kanuniyet cihetleri.

Bâtınen
İçinden olarak. Dâhilen, içyüzünde.

Bâtıniyye
Kurânın apaçık mânâlarına itibar etmeyip gizli mânalar bulduklarına inanan sapık bir anlayış.

Bâtıniyyûn
Kurânın açık mânâlarını bir yana bırakıp gizli mânalar bulduklarına inanarak sapıtan kimseler.

Bâyiiyye
Eskiden pazar kurulan yerlere gönderilen mevad ve eşyadan gümrük ihtisab vergisinin haricinde alınan ikinci vergi.

Bâyika
(C.: Bevâyık) Belâ ve şer olan şey, dâhiye.

Bâyiste
f. Zaruri, lâzım, gerekli.

Bâz
f. Doğan. Yırtıcı kuş. Av kuşu. * Açık. * Ayırma. Temyiz etme. * İniş.

Bâz-ban
f. Kuşçu. Doğancı.

Bâz-dâr
f. Kuşçu, avcı, doğancı.

Bâz-ul eşheb
Akdoğan. * Abdulkadir-i Geylâni Hazretlerinin bir nâmı.

Bâzek
f. Küçük doğan (kuş).

Bâzerganî
f. Tüccarlık, tâcirlik.

Bâzergân
f. Tüccar, alış veriş eden esnaf. * Bezirgan.* Ağa makamındaki yahudilere verilen isim.

Bâzi
f. Oyun. Eğlence.

Bâzig
Ortak, şerik.

Bâziçe
f. Oyuncak, eğlence. Mel'abe.

Bâzu
f. Kolun omuz ile dirsek arasında kalan kısmı, pazu. Adud. * Mc: Güç, kuvvet ve istidat.

Bâzubend
f. Pazvand. Kola bağlanan duâlı kağıt.

Bâzudirâz
f. Kolu uzun olan. * Nüfuzlu, sözü geçer. * Müdahaleci. * Zâlim, zulmeden.

Bâşe-i felek
Nesr-i Tâir ve Vâki adı verilen iki yıldız.

Bâşid
Van ilinde bir dağ.

Bâşûre
(C.: Bevâşir) Yeni yetişmiş, turfanda olan nesne.

Bî
"f. Kelimenin başına getirilerek o kelime menfi yapılır.Misâlleri için, ""BİA"" kelimesinden sonraki kelimelere bakınız."

Bî-ab
f. Susuz, kuru. * Donuk. * Rezil, utanmaz, hayasız.

Bî-add
Sayısız.

Bî-adil
Eşsiz. Eşi olmayan.

Bî-aman
Amansız.

Bî-ar
Arsız, hayasız, utanmaz.

Bî-baha
Bahasız, Çok değerli.

Bî-behre
Nasibsiz. Mahrum.

Bî-beka
Bekasız, devamsız.

Bî-bidaat
f. Sermayesiz.

Bî-bünyad
f. Esassız, temelsiz.

Bî-ca
f. Yersiz.

Bî-can
f. Ruhsuz, cansız.

Bî-ciğer
f. Korkak, ciğersiz, yüreksiz.

Bî-dad
Zâlimlik. Zulüm. İşkence. Adaletsizlik.Ne mümkün zulm ile bî-dâd ile imhâ-yı hakikat.Çalış, kalbi kaldır muktedirsen âdemiyyetten.

Bî-dadger
f. Gaddar, zâlim, hain.

Bî-dadgerî
f. Gaddarlık, hainlik, zâlimlik.

Bî-dadî
Adaletsizlik. Zâlimlik.

Bî-darî
Uyanıklık. Dikkatlilik.

Bî-dil
f. Ürkek, korkak. * Âşık. * Kalbsiz, gönülsüz. * Nüktesiz.

Bî-dimağ
f. Kafasız, akılsız.

Bî-din
f. Dinsiz. * Merhametsiz, acımasız.

Bî-direng
f. Durmıyan, oyalanmayan, eğlenmeyen, çabuk.

Bî-diriğ
f. Esirgemeyen, elinden geleni yapan. * Esirgenmeyen.

Bî-duht
f. Kızı olmıyan. * Zühre Yıldızı.

Bî-edeb
Edebsiz. Terbiyesiz.

Bî-emanî
Emin olmamak. Emniyetsizlik.

Bî-enbaz
şeriki ve benzeri ve eşi olmayan, eşsiz. Allah (C.C.)

Bî-fasal
(Kürtçe) Fırsat vermeyen, kocaman mahlûk.

Bî-fetret
(Bilâ-fetret) Dâimâ, kesiksiz olarak.

Bî-gah
f. Vakitsiz, zamansız.

Bî-garez
f. Garezsiz. * Taraf tutmıyan, tarafsız.

Bî-gayat
(Bi-gaye. C.) f. Sonu olmayanlar, sonsuzlar.

Bî-gaye(t)
Gayetsiz, sonsuz. * Gayesiz.

Bî-geran
f. Sınırsız.

Bî-gâne
Kayıtsız. Alâkasız. * Aldırışsız. Yabancı. Dünya ile alâkayı kesmiş olan.

Bî-gânegî
f. Yabancılık.

Bî-güman
f. şeksiz, şüphesiz.

Bî-gışş
f. Hilesiz, safi, karışıksız. * Samimi.

Bî-haber
f. Habersiz, bilgisiz.

Bî-hanüman
f. Çoluk çocuksuz, yersiz yurtsuz.

Bî-har
f. Dikensiz.

Bî-hareket
f. Kımıldamıyan, hareketsiz.

Bî-hasıl
f. Ebedî, sonsuz, nihayetsiz, bâki. * Verimsiz, faydasız.

Bî-hemal
f. Benzersiz, eşsiz.

Bî-hemta
f. Eşsiz. Dengi olmayan. Benzersiz.

Bî-hengam
f. Vakitsiz, zamansız.

Bî-hesab
f. Sayısız, hesapsız.

Bî-hicab
Hicabsız, perdesiz, âşikâr olarak.

Bî-hod
f. Çılgın, kendinden geçmiş olan, ne yaptığının farkında olmayan. * Bayılmış.

Bî-hude
f. Boşuna, beyhude, boşu boşuna.

Bî-huzur
f. Rahatsız, huzursuz, tedirgin.

Bî-huş
Akılsız. Sersem, bunak.

Bî-idad
Sayısız. * Eşsiz, benzersiz. * Denksiz.

Bî-ihtiyar
İhtiyarsız. Elinde olmadan.

Bî-insaf
f. Acımasız, insafsız.

Bî-intiha
f. Sonsuz, nihâyetsiz.

Bî-irtiyab
f. Şüphesiz.

Bî-iştibah
Şüphesiz. Şeksiz.

Bî-karar
Kararsız.

Bî-kayd
Kayıtsız, şartsız. *Alâkasız, aldırmaz.

Bî-keran
(Bî-girân) f. Sınırsız, sonsuz. * Kenarsız. * Hesabsız.

Bî-kes
Kimsesiz.

Bî-kusur
f. Eksiksiz, kusursuz, tam, mükemmel.

Bî-kâr
f. Kârsız, işsiz kimse. Bekâr kişi. (Bekârlık, bikârların kârıdır. İşârât)

Bî-kıyas
f. Kıyassız, ölçüsüz.

Bî-meal
f. Hükümsüz, mânasız, saçmasapan söz.

Bî-mecal
f. Mecalsiz, halsiz, dermansız, zayıf.

Bî-mekân
f. Mekânsız, yersiz, yurtsuz. * Serseri.

Bî-mer
f. Sayısız, hesapsız.

Bî-mihr
f. Sevgisiz, şefkatsiz.

Bî-müdam
Devamsız.

Bî-müdanî
Eşsiz. Denksiz.

Bî-nam
f. İsimsiz, nâmsız.

Bî-namaz
f. Namaz kılmayan, namazı terkeden, namazsız. Beynamaz. (Bak: Târik-üs salât) Namaz, İslâmın temel şartlarından biridir. Peygamberimiz (A.S.M.), namaz dinin direğidir demiştir. Namazını terkeden dininin direğini yıkmış olur. Beş vakit namaz için bir saat yetmektedir. İnsan bir günün 24 saatinden bir saatini Allah'ın huzuruna çıkmak demek olan namaza ayırmazsa büyük ziyana uğramış olur. Namaz kılan insan kötülükten korunur. Yaptığı işler de güzel bir niyetle ibadet hükmüne geçebilir.

Bî-nasib
f. Nasibsiz, tâlihsiz.

Bî-naz
f. Naz etmeden Nazsız.

Bî-nazir
f. Benzeri olmayan. Nasirsiz.

Bî-nemek
f. Lezzetsiz, tatsız, tuzsuz.

Bî-neng
f. Rezil, namussuz.

Bî-neva
f. Zavallı, nasibsiz, muhtaç, çaresiz.

Bî-nihaye
f. Sonsuz, nihayetsiz, ebedi, bâki, tükenmez.

Bî-niyazî
f. Zenginlik.

Bî-nukat
f. Ebced hesabında noktasız harfler. (Bak: Mühmel)

Bî-payan
f. Sonsuz. Payansız.

Bî-perva
f. Korkusuz. Pervasız.

Bî-rayb
(Bî-reyb) şüphesiz. şeksiz.

Bî-reng
f.Renksiz . Taslak halinde resim.

Bî-reyb
f. şüphesiz, şeksiz.

Bî-ruyî
f. Yüzsüzlük, edebsizlik, hayâsızlık.

Bî-râhe
f. Çıkmaz sokak. Sapa yer, yolu bulunmayan yer.

Bî-sebeb
f. Sebepsiz, boşuna, yok yere.

Bî-ser
f. Başsız.

Bî-ser ü pâ
Sefil ve perişan.

Bî-sud
f. Faydasız, boş, neticesiz.

Bî-sâman
f. Sermayesiz, parasız.

Bî-sükûn
f. Sükûn bulmaz, durmaz, hareketli.

Bî-tab
Yorgun, takatsiz, güçsüz.

Bî-tabî
f. Halsizlik, tâkatsizlik, bîtablık.

Bî-tail
f. Menfaatsiz, faydasız. İşe yaramaz, boşuna.

Bî-taraf
Tarafsız. Hiç bir tarafı tutmayan.(Ehl-i ilhad ile ve bilhassa Avrupa mukallitleriyle münâzara ile iştigal edenler büyük bir tehlikeye mâruzdurlar. Çünki, nefisleri tezkiyesiz ve emniyetsiz olması ihtimaliyle tedricen hasımlarına mağlup olur ki, bîtarafane muhakeme denilen münsifane münazarada nefs-i emmareye emniyet edilemez. Çünki, insaflı bir münazır, hayalî bir münazara sahasında, arasıra hasmının libasını giyer, ona bir dâva vekili olarak onun lehinde müdafaada bulunur. Bu vaziyetin tekrariyle dimağında bir tenkit lekesinin husule geleceğinden, zarar verir. Lâkin niyeti hâlis olur ve kuvvetine güvenirse, zararı yoktur! Böyle vaziyete düşen bir adamın çare-i necatı, tazarru ve istiğfardır. Bu suretle o lekeyi izale edebilir. M.N.)

Bî-vare
f. Âciz, fakir, miskin, zavallı, kimsesiz, garib.

Bî-vaye
f. Mahrum, nasipsiz.

Bî-vefa
f. Vefasız, dönek.

Bî-vukuf
Vukufsuz, bîhaber, malûmatsız, habersiz.

Bî-zar
f. Bıkmış, usanmış, fütur getirmiş.* Bezginlik.

Bî-zer
f. Altınsız.* Cimri, hasis, pinti.

Bî-zeval
f. Zevâlsiz, sona ermez, bitmez, tükenmez.

Bî-çare
f. Çaresiz. Zavallı. Şaşkın.

Bî-çaregân
f. Zavallılar. Biçareler.

Bî-çaregî
f. Zavallılık, biçarelik.

Bî-çarevâr
f. Zavallı gibi, biçare gibi.

Bî-çûn
f. Emsalsiz, eşsiz, ortaksız, benzersiz. * Sebep sorulmaz. (Allah C.C.)

Bîdar
f. Uykusuz, uyumayan. Uyanık.

Bîdar-baht
f. Mutlu.

Bîdar-dil
f. Uyanık, aydın.

Bîdevlet
f. Mutsuz, zavallı.

Bîhaste
f. Şaşkın. Yorgun. Aciz.

Bîn
"f. Kelime sonuna ilâve ile ""gören, görücü"" mânalarına gelir. Meselâ:"

Bît
Kut. Gıda.

Bön
Budala, ahmak, saf.

Bûsiş
f. Şapırtılı öpüş.

Bûy-dar
f. Kokulu.

Bûya
Güzel kokulu.

Bûyahya
Azrail (A.S.)

Bûyçe
f. Sarmaşık (nebat)

Bü'bü'
Her nesnenin aslı. * İzzet, kerem. * Zeyrek akıllı, zarif kişi. * Hâkim, seyyid. * Gözbebeği. * Mc: Çok kıymetli ve değerli olan şey.

Bü's
Güçlük, zorluk. * Fakirlik.

Büak
Yağmuru şiddetle yağan bulut.

Büc
f. Keçi.

Bücal
f. Ateş koru. * Kömür.

Bücbûha
Bir yerin orta kısmı. Orta yer.

Bücc
Kuş yavrusu.

Bücdet
İlim, bilgi.

Büceyr
Ashab. Etba'.

Bücr
Şaşılacak, taaccüb edilecek şey. * Şer, kötü, iyi olmayan.

Bücriyy(e)
Musibet, belâ, felâket, âfet.

Bücud
Bir yerde mukim olma, oturma. İkamet.

Bücûl
f. Tıb: Topuk kemiği. Aşık kemiği.

Büd
f. Sâhip. * Maşa.

Büdad
Nasip, hisse, pay. * Nihayet, son.

Büdae
Her şeyin öncesi, evveli.

Büdbüdek
f. İbibik kuşu, çavuş kuşu, hüdhüd.

Büdd
Uzaklaşma. Birbirinden uzak düşme. * Perâkende etmek, dağıtmak. Put, sanem. * Firak. * Tâkat, kudret.

Büdde
Nasib, hisse, pay. * Nihayet, son.

Büdn
Yoğun gövdeli ve şişman olmak.

Büduh
Yürümek, meşy. * Esmâullahdan bir isim. (Vedud mânâsına)

Büdur
İleri geçme, hızla geçme.

Büdün
(Bedene. C.) Kurbanlık develer.

Büdüv
Görünür hâle gelme. Aşikâr olma. Zâhir hâle gelme.

Büfe
Fr. İçinde sofra takımı konulan dolap. * Davetlileri ağırlamak için çeşitli yiyecek ve içeceklerin hazır bulundurulduğu masa. * İstasyon lokantası. * Sigara, kibrit, gazete, sandviç v.s. satılan yer.

Büga'
İstemek, talep etmek.

Bügas
(C.: Bügasât-Ebgıse) Ufak, küçük kuşlar.

Bügase
Ufak kuş.

Bügeyg
Koyun. * Besili erkek geyik. * Semiz keçi. * Bir yerin adı.

Bügur
Düşmek, sukut.

Bügye
İstenen ve kasdedilen şey.

Büh
"Baykuşa benzer bir kuştur, ondan küçüktür. Dişisine büvâhâ derler; ahmak, akılsız kimseyi ona benzetirler. * Puhu."

Bühar
Deniz balıklarından bir beyaz balık.

Büharise
Altın ve gümüşten üç kıntar veya üçyüz rıtıl.

Bühat
Bühtan edici, iftiracı.

Bühbuha
Bir yerin ortası, orta yer.

Bühhüt
Haramzâde, piç.

Bühlul
Güzel yüzlü.

Bühme
(C.: Bühüm) Cemaat, topluluk.* Leşker. * Bahâdır, kahraman.

Bühmâ
Dikenli ağaç.

Bühr
Galip olmak. * Yürümekten nefesini tez tez verip solumak.

Bühre
Geniş yer, büyük mekân. * Kesik kesik soluyuş. * Dere içindeki sazlık ve çayırlık.

Bühsul
İri gövdeli kimse.

Büht
İftira, isnad edilen yalan. * Bir seyyarenin bir günlük hareketi.

Bühtan
İftira. Birisine yalandan bir şey isnad etme. Birisini suçlu gösterme. * Dalgınlık. * Medhûş ve mütehayyir olma.

Bühtür(e)
Bodur, kısa boylu.

Bühur
Büyük emir.

Bühüt
(Behût. C.) İşitenleri hayrete düşürecek kadar olan iftira ve yalanlar.

Bühüvv
(Behv. C.) Misafirlere mahsus odalar. * Hayvanlar için yerin altına yapılmış ahırlar.

Büjhan
f. Gıpta etme, imrenme.

Büjmeje
f. Kaya keleri, kertenkele.

Büjul
"f. Aşık kemiği; topuk kemiği."

Bükmâ
(Ebkem. C.) Dilsizler. Ebkemler.

Bükre
Erken. Sabah vakti.

Bükse
Kiremit parçası. * Saksı.

Büky
Ağlayıcılar, ağlıyanlar.

Bükâ
Ağlama.

Bükâ-engiz
f. Ağlatıcı. Gözyaşı döktürücü.

Bükâ-yi sürûr
Sevinçten dolayı akan gözyaşı.

Bükâ-âlûd
f. Ağlatıcı, gözyaşı döktürücü.

Bükât
Ağlayanlar.

Bül'a
Değirmen taşının tane dökülecek yeri.

Bül'um
Gırtlak, hançere.

Bül-game
f. Herşeye hevesli olan.

Bülbül
(C: Belâbil) Andelib. Güzel öten bir nevi kuş.

Bülbül-i nâlân
Ağlıyan bülbül.

Bülbül-i zâr
İnleyen bülbül.

Bülbülan
(Bülbül. C.) Bülbüller. Andelibler.

Bülbüle
(C.: Belâbil) Emzikli bardak.

Bülbülveş
Bülbül gibi.

Bülcet
Genişlik, vüsat.* İki kaş arasında olan açıklık.

Büldan
(Belde ve Beled. C.) Beldeler, şehirler, iller, memleketler.

Bülega
(Belig. C.) Beliğ olanlar, Belâgat sâhipleri. Belâgat ilmi mütehassısları. Edebiyatçılar.

Bülehniye
Maişet genişliği. * Gani olmak, zenginleşmek.

Bülend
f. Yüksek, büyük.

Bülend-himmet
f. İyi çalışır.

Bülend-pâye
f. Rütbesi yüksek, pâyesi bülend olan.

Bülend-âvâz
f. Haykırma, yüksek ses.

Bülendî
f. Yükseklik, yücelik.

Bülga
Maaşa yetecek nesne.

Bülgat
Geçinmeye kâfi gelecek kadar olan şey.

Bülheves
f. Heves ve isteği çok, maymun iştahlı.

Bülka
Kısa boylu. * Bir kuşun adı.

Bülkut
(C.: Belâki) Bir hurma cinsi. * Ot ve su olmayan harap ve boş yer. * Yalan yere yemin etmek.

Büllet
(C.: Bilâl) Hurmanın ıslanıp yaş olması.

Büls
İçine incir koyulan kilimden dokunmuş büyük çuval.

Bülsün
Mercimek mesabesinde hububattan bir habbe. (Bâzı yerde mercimek de derler.)

Bülten
Fr. Halka bilgi veren, özet olarak yazılmış resmi yazı. * Bir müessesenin, kurumun faaliyetlerini tanıtan ve belli zaman aralıklarıyla yayınlanan mevkute.

Büluc
Zâhir olmak, gözükmek. Parlamak, ruşen olmak.

Bülud
Mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * Köhne olmak, eskimek. * Meclise geç gelmek.

Büluh
Beceriksiz, âciz. * İşe yaramama, yorgun ve bitkin olma.

Büluğ
Erginlik. Olgunluk. Çocukluk devresini tamamlayıp ergenliğe geçiş. Ergenliğe ulaşan genç, namaz kılmak ve oruç tutmak gibi farzlarla mükellef (yükümlü) olur. * Yaklaşıp çatma.

Bülâg
f. Pınar, çeşme.

Bülâlet
Islaklık, nemlilik, yaşlık.

Büm
(C.: Ebvam) Baykuş.

Bün
Meziyyet, üstünlük.

Bün-i hisâr
Hisarın dibi.

Bündad
f. Temel. Binanın esası. * Destek, payanda. Duvar, set.

Bündar
f. Zengin, asil ve kibirli kişi.

Bünduka
(C.: Bünduk, Benâdik) Fındık tanesi. * Kemankere taşı. Küçük yuvarlak taş.

Büniyye
(C.: Büniyyat) Her nesnenin aslı ve yaratılması, fıtrat. * Sazan balığı. * Meçhul yol.

Bünlad
f. Destek, payanda, duvar, set. * Temel. Esas, bina.

Bünn
Yemen kahvesi.

Bünud
(Bend. C.) Büyük bayraklar, sancaklar.

Bünyad
f. Temel, esas. Yapı, binâ.

Bünyamin
Yakup Aleyhisselâm'ın en küçük oğlu.

Bünyan
Yapı. Bina. Duvar. Esas. Yapı yapmak.

Bünyan-ı kavî
Sağlam bina.

Bünyan-ı mersus
Kaynaşmış sağlam bina. Birbirine kurşunla kenetlenmiş sağlam yapı.

Bünye
Bir şeyin vücut yapısı. Vücut, beden. Fıtrat. * Şekil, tarz, sûret.

Bünye-hîz
f. Vücudu canlandıran, bünyeyi kaldıran.

Bünüvvet
Evlâtlık, oğulluk.

Bür'
(Büru') Hastanın iyileşmeğe başlaması. * Kurtulmak. * Fazilette ve bilgide üstünlük. (Bak: Ber')

Bür'um
Açılmamış gonca çiçek.

Bür'ûme
(C.: Bür'um - Berâim) Açılmamış tomurcuk gonca çiçek.* Gül gılafı.

Büra
Kamıştan yapılan hasır.

Büra'
Ağaç yongası. Törpüden çıkan talaş.

Bürabe
Kalem yongası, törpüden çıkan talaş.

Bürad
Soğuk.

Bürade
"Eğeden çıkan talaş ki, ""bürâde-i zeheb, bürâde-i fizza ve bürâde-i hadid"" denir."

Büraka
Bütün gün yüzünü süsleyen kadın. * Yemek sırasında bir kimseye kızıp, yemeği kimseye vermeyip yalnız yiyen kadın.

Büram
Kene dedikleri böcek.

Büraye
Yontulan ağaçtan çıkan yonga.

Bürbur
Bulgur. (Buğdaydan yapılır.)

Bürc
(C.: Bürûc-Ebrac) Hisar. * Yıldız.

Bürcas
Havada ağaç başında olan nişan.

Bürceme
(C: Berâcem) Parmak boğumu.

Bürcüd
Arap elbiselerinden bir nevi kalın elbise.

Bürd
f. Bilmece, bulmaca.

Bürda
Tıb: Sıtma hastalığı.

Bürdbar
f. Ağırbaşlı. Sabırlı, mütehammil, uysal, tahammüllü kimse.

Bürdbarî
f. Ağırbaşlılık, sabırlılık.

Bürde
Hırka. Üstten giyilen libas, elbise.

Bürdek
f. Küçük bilmece.

Bürdî
Hurmanın iyisi.

Büre
(C.: Bürât-Bürâ-Bürin) Deve burnuna takılan halkalar. * Bilezik gibi olan halkaların her birisi.

Büreha
Şiddetli azab. Sıkıntı.

Bürehne
f. Açık, yalın çıplak.

Bürehne-gî
f. Çıplaklık.

Bürehne-ser
f. Başı açık.

Büresa'
Nâs mânâsına kullanılan bir isim.

Büreyde bin el-husayb el-eslemî
Horasan diyarında en son hicri 62 veya 63 yılında vefat eden sahabedir. (R.A.). Müslümanların ilk sancaktarıdır. 177 Hadis-i Şerif nakletmiştir. 14 tanesi Buharî ve Müslim'de mezkûrdur.

Bürgur
Buzağı.

Bürgus
(C.: Beragis) Pire.

Bürhan
"Delil, hüccet, isbat vasıtası. * Man: Yakînî mukaddemelerden meydana gelen kıyas. * Red ve inkâr için itiraz kabul edilmeyecek surette isbat-ı hakikat eden kavi hüccet.(Bir bürhan ile elde edilen netice-i tevhidi buzı insanlar isti'zam ile dar zihinlerine sıkıştıramazlar. Veya bozuk hayalleri tahammül edemez. Bu hule karşı o kat'i, sahih bürhanı reddetmek üzere: ""Bu neticeyi, bu kadar azametiyle şu bürhan (onu) intac edemez."" diye bahaneler ile kabul etmez. O miskin bilmez mi ki, neticenin kayyûmu imandır. Bürhan, ancak onu görmek için bir menfezdir. Veya bir süpürge gibi o neticeye konan vehimleri süpürür. Maahâza bürhan bir değildir, bin değildir. Zerrat-ı âlem adedince bürhanlar vardır. M.N.)"

Bürhan-üt temânü'
"İstiklâliyet, ulûhiyetin zâtî bir hassası ve zaruri bir lâzımı olduğuna dair ve şirkin butlanını isbat eden delil ki; eşyanın yaradılışı müteaddit ellere ve esbaba verilse, âlemdeki nizam bozulup karışıklıklar çıkacağını gösterir, isbat eder."

Bürhan-ı akliyye
Akla dayanan bürhan.

Bürhan-ı enfüsî
İnsanın içinde ve hayatında görünen bürhan. Nefse ve şahsa ve içe ait bürhan.

Bürhan-ı innî
Hâdiselerden kanunlarına, neticelerden sebeblerine ve eserden müessire olan delil. Dumanın ateşe delil olması gibi.

Bürhan-ı katı'
Kat'î, en sağlam ve şeksiz delil. * Farsça bir lügat kitabının ismi.(İşte şu Zât (A.S.M.), şu mevcûdat Hâlikının vahdaniyetinin hakkaniyeti derecesinde hak bir bürhan-ı nâtık, bir delil-i sâdık olduğu gibi, haşrin ve saadet-i ebediyenin dahi bir bürhan-ı kâtıı, bir delil-i sâtııdır. S.)

Bürhan-ı limmî
Kanunlardan hâdiselerine, sebeblerden neticelerine ve müessirden esere olan istidlâl. Yani eseri meydana getirenden esere olan delil. Kablî delil. Ateşin dumana delil olması gibi.(Kelime-i şehâdetin iki kelâmı birbirine şahiddir. Birincisi ikincisine bürhan-ı limmîdir, ikincisi birincisine bürhan-ı innîdir. M.) (Bak: Limmî)

Bürhan-ı mantıkî
Kesin kaziyelerden teşkil ettirilen kıyasa, bürhana denir.

Bürhan-ı nâtık
"Konuşan bürhan. Mecaz olarak Peygamberimiz Hz. Muhammed (A.S.M) kastedilir ki; bütün hakikatları isbat ve izhar etmiştir."

Bürhan-ı nübüvvet
Peygamberliğin hak olduğunu isbat eden bürhan ve delil. (Bürhan-ı risalet de aynı mânâdadır.)

Bürhan-ı risalet
(Bak: Bürhan-ı nübüvvet)

Bürhan-ı sâtı'
Aşikâr, şeksiz ve şüphesiz, parlak delil. (Bak: Sâtı')

Bürhe
Zaman, an, müddet.

Bürhin
Zahmet, güçlük, zorluk.

Bürhun
f. Duvar. Kemer. * Çember, daire. * Hâne, ev ve kale kapısı. * Mâni, engel, çit. Avlu.

Bürid
Oniki mil.

Büride
f. Kesilmiş.,

Büride-ser
f. Başı kesik.

Bürin
f. Dilim (Daha çok meyveler için kullanılır.)

Bürka
(C.: Birak) Taşlık yer.

Bürka'
Kadınların örtündükleri yaşmak, peçe.

Bürkan
Yanardağ, volkan, lavlar saçan dağ.

Bürke
Martı. * Kurbağa. * Havuz. * Küçük göl.

Bürme
(C.: Birem-Birâm) Çömlek yapımında kullanılan yumuşak taş. * Çömlek. * Baş örtüsü.

Bürna(h)
f. Yiğit, delikanlı, genç.

Bürnak
f. Delikanlı, yiğit, genç.

Bürnüs
(C.: Berânis) Bir uzun takke. (İbtidâ-i İslâm'da ruhbanlar giyerlerdi.)

Bürokrasi
"Fr. Hükûmet dairelerinde aşırı kırtasiyecilik, muamele çokluğu. İşlerin yürütülmesinde şekilciliğin ve idarî işlemlerin ağır basması hâli. Devlet görevlilerinden meydana gelen zümre veya sınıf. Memurlar sınıfı. Bürokrasi, her çeşit rejimde tahakküm vasıtası olmaktadır. Oysa İslâmiyet'te devlet makamları tahakküm değil, hizmet makamıdır. Devlet görevlileri müslüman halkın hizmetindedir, kendileri saygı beklemez, saygılı davranır. Kimseye tahakküm edemez. Çünkü Allah'ın emirlerine uymak zorundadır. Hazreti Ömer (RA), devlet başkanı olunca ""Allah'ın emirlerinin dışına çıkarsam, beni kılıçlarınızla doğrultun"" demekle bunun örneğini vermiştir. Zulüm ve tahakkümü kaldırarak adaleti getirmiştir. Gerçek adalet ve hürriyet ancak İslâm'da vardır."

Bürokrat
Fr. Memur sınıfından olan. * Devlet işlerinde muamelelerde şekle aşırı ehemmiyet veren.

Bürr
Buğday.

Bürran
f. Keskin, kesici.

Bürs
Ardıç ağacının meyvesi.

Bürsan
f. Ejderha, büyük yılan.

Bürsute
Tehlikeli yer.

Bürsün
(C.: Berâsin) İnsan eli. * Vahşi hayvanların pençesi. * Develere vurulan bir nevi damga.

Bürt
Nebat şekeri. Zelil, aşağılık kimse. * Balta.

Bürtule
(C.: Bürtul) Kalpak dedikleri keçe takke. * Rüşvet.

Büru'
Fazilet, ilim ve iyilikte benzerlerine olan üstünlük. * (Hasta) iyiliğe yüz tutma.

Büruc
(Burc. C.) Burç, aslında âşikar şey mânasına gelir. Her bakanın gözüne çarpacak şeklide zâhir olan yüksek köşk mânasına da kullanılmıştır. * Bunlara teşbihen veya zuhur mânâsıyla semâdaki bir kısım yıldızlara veya bazı yıldızların toplanmasından meydana gelen şekillere ve farazi suretlere burc denilmiştir. Bilindiği gibi yıldız kümelerini felekiyatçılar muayyen bâzı suretlere benzeterek her mevsim ve ayda göründükleri şekillere göre isimlendirmişlerdir.Bunların altısı şimal (kuzey) altısı cenub (güney) cihetinde olarak oniki burç kabul edilmiştir. Bu burçların bulundukları sahaya da mıntıkat-ül burûc ismi verilmiştir. Burçların isimleri Hamel, Sevr, Cevzâ, Seretan, Esed, Sünbüle, Mizan, Akrep, Kavs, Cedi, Delv ve Hut'tur.

Büruc suresi
Kur'an-ı Kerim'in 85. suresi olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Bürudet
Soğukluk. Soğuk olmak. Hararetsizlik. * Mc: Münasebetteki soğukluk. Münaferet. Muhasama.

Bürudet-i muamele
Yapılan muamelenin soğukluğu.

Bürufe
f. Mendil. * Sarık. * Kuşak, bel kuşağı. Forma.

Büruk
Un helvası, undan yapılan bir nevi helva. * Büyük oğlu varken evlenen kadın. * Deve çökmek (mânâsına mastardır.)

Büruz
Zâhir olma, belirme, meydana çıkma. Çıkmak.

Bürzea
(C.: Berâzi) Yuna dedikleri keçe ki, eyer altına koyarlar, teğelti de derler.

Bürzu'
Dolu, dolmuş, mümteli.

Bürûd
Berd, soğuk. * İşten soğuma, bıkma.

Büsak
Tükürmek.

Büsed
Kırmızı boncuk. * Mercan.

Büsle
Efsuncuya verilen ücret.

Büslet
Nam, şöhret, ün, şan.

Büsre
Herşeyin ucu ve başı. * Herşeyin tâzesi. * Genç kız veya oğlan. * Hurma koruğu. * Biraz büyümüş olan ekşi ot.

Büssed
Mercan taşı.

Büstah
f. Edebsiz, küstah, utanmaz.

Büste
f. Fındık.

Büstûka
(C.: Besâtik) Küçük küp. Küpçük.

Büsuk
Bir kimsenin, akranına üstün olması. * Ağacın uzaması. * Uzunluk.

Büsul
Beddua, lânet.

Büsut
Cömertlik, civanmertlik. El açıklığı.

Büsûta
Genişlik. * Tekellüfsüzlük.

Büt
f. Put, heykel. Sanem.

Büteka
(C.: Bevâtık) Pota dedikleri âlettir ve kuyumcular içinde altın ve gümüş eritirler.

Büteyra
Sonunda evlâdı kalmayan. * Vitir namazını bir rekat kılmak. * Şems, güneş. * Sabah.

Bütlal
f. şaşa kalan, hayret eden, hayran olan.

Bütperest
f. Putu mâbut ittihaz eden. Heykellere ibâdet eden. (Bak: Putperest)

Bütu'
Uzaklaşma. * Kesilme.

Bütul
Bâtıl olmak.

Bütun
(Batn. C.) Batınlar, karınlar, kucaklar. * Soylar, nesiller.

Bütçe
Fr. Devletin veya diğer kuruluşların yıllık gelir ve giderlerini (sarfiyat ve varidatlarını) gösteren ve bunlarla ilgili harcamaları tayin eden hesap işleri.

Bütşiken
f. Put kıran.

Büvan
(C: Ebvine) Çadır direği, direk.

Büyu'
(Bey'. C.) Satışlar. Satın almalar.

Büyud
Yok olma, hiç olma, in'idam.

Büyun
Geniş ve derin kuyu. * Mıntıkalar, bölgeler, yerler.

Büyût
(Beyt. C.) Beytler, evler.

Büyûtât
(Büyût. C.) Asilzâde aileleri. * Asil kimseler, soylu kişiler. * Ev kümeleri.

Büyûz
(Beyz. C.) Yumurtalar.

Büyü
Cin gibi manevî varlıklar aracılığı ile insan veya başka varlıklar üzerinde etki meydana getirme işi. Dinimiz büyücülerin şerrinden, kötülüklerinden Allah'a sığınmamızı emreder. Müslüman büyücülük yapmaz.

Büyüklenmek
t. Kendini büyük görmek, büyüklük taslamak. (Kötü huylardan biridir, günahtır.)

Büz
Harap yer.* Fâsid nesne. * Helâk.

Büz-ban
f. Keçi çobanı.

Büza'
Kibar, zarif.

Büzaa
Kibarlık, incelik, zerafet.

Büzak
Salye, tükrük.

Büzare
Üst dudakta fazlalık olarak sarkık deri olması.

Büzbûn
Altıda bir, südüs.

Büzgale
f. Keçi yavrusu, oğlak.

Büziçe
f. Oğlak. Küçük, yavru keçi.

Büzm
Kesin karar ve tahammül. * Sertlik, kuvvet. * Doğru rey.

Büzr
Herkesin sözünü dinleyen. Dinleyici.

Büzul
Yarılmak, inşikak.

Büzur
(Bezr. C.) Tohumlar, çekirdekler.

Büzuzet
Perişanlık, kıyafetsizlik, pejmürdelik, bezazet.

Büzzaka
Kabuksuz sümüklü böcek.

Büzû'
Doğmak, tulû' etmek.

Büzûzet-i hâl
Kıyafet pejmürdeliği, hâl perişanlığı.

Büzürg
(C.: Büzürgân) f. Cesim, kebir, azîm, büyük, ulu. * Reis, baş, başkan, şef. * Türk musikisinde bir mürekkep makamın adı.

Büzürg-sal
f. İhtiyar, yaşlı.

Büzürg-var
f. Büyük, saygıdeğer, ulu (kimse).

Büzürgmeniş
f. Yüksek fikirli, fikirleri değerli olan.

Büzürgân
(Büzürg. C.) Büyükler, azimler, cesimler, ulular.

Büzürgâne
f. Büyük, ulu bir kimseye yakışacak sûrette.

Büzürgî
f. Azîm olmak. Büyüklük. Ululuk.

Büç
f. Avurt. Ağzın iç tarafı.

Büüre
Çukur kazmak. * Çukur.

Büş
f. At yelesi. * Kahkül. * Noksan, eksik.

Büşiy
Fakir ve evlâdı çok olan kimse.

Büşra
Müjde. Sevinçli, hayırlı haber. * İncil'in bir ismi.

Bıd'
(Bıd'a) Geceden bir kısım. * Üçten ona ve onikiden yirmiye varana kadar olan sayılar. * Cima, nikah.

Bıdaa(t)
Bilgi. * Sermaye.

Bıdada
Derinin nazik ve yumuşak olması.

Bıdışgan
Sarmaşık otu.

Bıga'
Zina etmek.

Bıgye
Azgınlık. * Sıçramak.

Bıgza
şiddetli nefret. Hiç sevmeyiş.

Bıhrit
Mücerred ve hâlis nesne.

Bıka
(Buka. C.) Topraklar, memleketler, ülkeler.

Bılgın
Musibet, belâ, felâket, âfet.

Bıngıldak
Yeni doğmuş olan çocuğun kafasının üst tarafı. Bu kısım yumuşaktır.

Bıranda
Alm. Savaş gemilerinde, askerlerin yattığı asılı yatak.

Bırtıl
(C.: Berâtıl) Rüşvet. * Meşru olmayarak, kanunen bir iş gördürmek için vazifeli olan kimseye rüşvet olarak verilen şey ki, para vesair menfaatlardır.

Bıta
Ağır davranma, gevşek davranma, gecikme.

Bıtaka
(C.: Batâik) Varaka, pusla kâğıdı.

Bıtane
Gizlenilen hâl. Gizli şey. Herkesin görüp bilmesi istenilmeyen ve aşikâr olmayan şey. * Mahrem, sırdaş. * Astar. * Bir şehrin ortası, merkezi.

Bıtn
Zengin. * Bodur. * Obur. * Şaşkın. * Yalnız kendi nefsini düşünen.

Bıtna
Malın, paranın ve servetin ziyadeliğinden doğan sürur, sevinç. * Mide dolgunluğu.

Bıtr
Bir şeyin boş yere zâyi olması. * İnkâr etmek.

Bıtrik
(C: Betârika) Reis. * Emir. * Çavuş.

Bıtta
Yağ koydukları bardak.

Bıttih
Karpuz. Kavun.

Bızr
Beyhûde, boşu boşuna.

C
Arabî ayların kısaltmalarında Cemaziyel Evvel ayının kısaltılmış hali.

Ca'ab
Bileyci.

Ca'am
Tama' etmek.

Ca'b
Kazmak. * Atmak.

Ca'be
Ok torbası, sadak.

Ca'ber(e)
(C.: Ceâbir) Kısa boylu kimse.

Ca'ca'
(C.: Ceâci) Taşsız yer. * Zindan.

Ca'caa
Değirmen sesi. * İsteklerde zorluk vermek. * Devenin çökermesi. * Çökmüş deveyi kaldırmak.

Ca'cere
(C.: Ceâcir) Hamurdan çeşitli şekiller yapıp, pekmez içinde pişirip yerler.

Ca'fer-i sâdık
(Bak: İmam-ı Cafer-i Sâdık)CA'FERİYYE : Caferî tarikatı.

Ca'l
"Yaratmak, halk. * Almak. * İş işlemek. Yapmak. * Bu kelime Kur'ân-ı Kerim'de onüç vecihle kullanılmıştır:1- Tafak ve ahz (inşâ ve ikbal) mânasına; bir işi işlemeğe müteveccih olup başlamak ve işler olmak.2- Halketmek, yaratmak.3- Kavl ve irsal.4- Tehiyye ve tesviye (tanzim ve düzeltme).5- Takdir.6- Tebdil.7- Bir şeyi bir şeye dâhil etmek.8- Bir şeyi kalbe ilka ve İlhâm eylemek.9- İtikat.10- Tesmiye.11- Bir şeyi diğer bir şeyden icad ve tekvin.12- Bir şeyi bir sıfat ve hâletten diğer bir sıfat ve hâlete döndürmek, kılmak, tasyir.13- Bir nesne üzerine hükmeylemek gerek hak ve gerek bâtıl olsun - vaz'eylemek bir hususu bir kimse ile bir vecih üzere şartlaşmak ve azv ve nisbet eylemek ve hükm-ü şer'i. (L.R.)"

Ca'le
(C.: Cüul) Küçük hurma ağacı.

Ca'liyyat
Yapmacık hareketler, sahte, düzme hâller.

Ca'liyyet
Yapmacık (olmak.)

Ca'lî
Uydurma, samimi olmayan, sahte, düzme ve taklid.

Ca'ma
Yaşlı deve.

Ca'mus
(C.: Ceâmis) Pis, necis.

Ca'r
Yırtıcı kuşların pisliği.

Ca's
Pis, necis.

Ca'sûs
(C.: Ceâsis) Kötü huylu, kısa boylu.

Ca'v
Deve ve koyun tersini toplamak.

Ca'z
Yoğun, kalın nesne.

Ca'zerî
Kısa boylu, galiz, sitemkâr kimse.

Caadet
Kıvırcıklık.

Caar
Sırtlan.

Cabe
Bir cevap.

Cabeca
f. Yer yer. Ara sıra. Yerden yere. Bazı yerlerde.

Cabet
Cevap vermek.

Cabiye
(C.: Cevâbi) Cemaat. * İçinde su toplanan büyük havuz. * Şam diyarında bir şehir adı.

Cablus
f. Dalkavukluk, yaltaklanma. * Dalkavukluk eden, yaltaklanan.

Cablusî
f. Dalkavukluk, yaltaklanıcılık.

Cadd
(Câdde) Ciddi, çalışkan, azimli.CA'D : Kıvırcık saç, şa're.

Cadde
Geniş, işlek, büyük yol. Anayol. şah-rah.

Cadde-i kübra
Büyük cadde. * Mc: En selâmetli yol. Kur'an yolu. Sahabe ve Peygamber vârisi olan büyük zatların, müçtehidlerin yolu.

Cadi
f. Safran.

Cadib(e)
Kusur görücü. Başkalarının noksan taraflarını gören.

Cadil
Gürbüz, kuvvetli, kavi, metin.

Cadis(e)
Viran, harap, yıkık. * Çorak, kurak, işlenmemiş, ekilmemiş toprak, gelir getirmeyen boş arazi.

Cadu
f. Büyücü, cadı. * Hortlak, gulyabani. * Acuze, çirkin kocakarı. * Çok güzel söz.

Cadu-fenn
f. Büyücü, sihirbaz.

Cadu-ger
f. Büyücü, sihirbaz.

Cadu-suhen
f. Sihirlercesine söz söyleyen.CA'F : Atmak, yere vurmak.

Cadı
Avrupa'da putperestlik çağından beri gelen bir inanca göre, şeytanın gücünü kullanarak büyü yolu ile insanlara kötülük eden, felâketler getiren kadın. Bu bâtıl inanç yüzünden birçok yaşlı masum kadın, cadı diye Hristiyanların kurduğu Engizisyon mahkemeleri kararıyla yakılmıştır.

Cafcaf
f. Ahlâksız, iffetsiz kadın.CA'FER : Küçük akarsu, çay.CA'FERÎ : Şiilerden İmam-ı Ca'fer-i Sâdık Hazretlerine bağlı olduklarını iddia edenler.Bütün mânâsıyla İslâmiyet'e bağlı olup şeriatın emirlerine göre amel eden ve Âl-i Beyt'in büyük bir dinî şahsiyeti olan İmam-ı Ca'fer-i Sâdık Hazretlerine bağlılık iddiasının doğru olması için, o zat gibi olmağa ve Hz. Muhammed'in (A.S.M.) sünnetlerini yaşamağa gayret göstermek lâzımdır.

Cafil
Yürürken çabuk olan kimse.

Cafî
Cefa eden, eziyet veren.

Cafûn
Karpuz.

Cager
f. Kuş kursağı.

Cah
(Câhe) f. Makam, mansıb. Kadr, itibar.

Cahan
Yediği fayda etmeyip geç büyüyen çocuk.

Cahar
Kuyunun içinin geniş olması.

Cahb
(C.: Echibe) Ebücehil karpuzu. * Korkudan dolayı kederli olmak.

Cahcah
(C.: Cehâcih) Ulu, şerif kişi.

Cahcaha
Gönlünde olan sırrını gizlemek. * Çağırmak. * Su sesi.

Cahd
Bile bile inkâr etme.

Cahd-ı mutlak, cahd-ı müstağrak
"Arab gramerinde menfî olan iki geniş zaman sigası. Muzari fiillerinin başına (Lem; $ ) ve (Len $) getirilerek olur."

Cahdel
Semiz.

Cahdem
(C.: Cehâdim) Ekin tarlası.

Cahder
Kısa boylu.

Cahf
Tekebbürlenmek, kibirlenmek, gururlanmak.

Cahfel
Dudakları kalın olan kimse. * Asker. * Zenginlik.

Cahfele
(C.: Cehâfil) At dudağı.

Cahh
Ayakları uzun, yeşil çekirge.* Adamın beli bükülüp eğilmek.

Cahid
Mânen, kavlen, kalemen ve maddeten cihad eden. Mücâhid olan. Din düşmanı ile elinden geldiği kadar mânen, kavlen, kalemen ve maddeten cenkeden, vuruşan. Mümkün olduğu kadar gayretle çalışan. Kur'an ve İman hakikatlarının neşrinde çalışmak suretiyle mücahede eden.

Cahif
Uykusunda dişini öttürmek. * Çok fazla hafiflik üzerine olmak. * Nefis, ruh. * İnsanın karnından çıkan ses. * Kısa. * Çok asker.

Cahil
Tecrübesiz. Bilgisiz. Genç. Toy. * Allah'ı unutmuş olan. Gafil. (Dünya ve kâinatta Allah'ın bunca eserleri sergilenip dururken bunların sanatkârını ve yaratıcısını tanımamak cahilliğin en akılsızcasıdır.)

Cahil-i anûd
İnatçı cahil.

Cahilane
f. Câhillikle, câhilce, câhil kimseye yakışır şekilde.

Cahile
(C.: Cevâhil) Değirmen çarkı.

Cahiliyyet
"Cahilliğe âit. * İslâmiyet'ten önceki câhiliye devrine âit. Cahiliyet sadece İslâmiyet öncesine ait değildir. Bu gün ""tabiatçılık, maddecilik"" gibi çeşitli adlarla eski puta tapıcılık daha da yobazlaşarak devam ediyor. Allah'ı inkâr ederken tabiatı ve maddeyi onun yerine koyarak kendilerine yeni putlar dikiyor ve kendi yaptıkları bu putlara kendileri tapıyor. (Bak: Yobaz.)"

Cahim
Çok sıcak yer.

Cahimî
Cehennem gibi.

Cahiyen
Aşikâr olarak, alenen.

Cahiz
Cesur, cesaretli, yiğit.

Cahl
Çekirge gibi bir büyük arı. * Büyük kırba. * Ters yuvarlayan bir böcek.

Cahma'
Gözleri büyük ve çok kırmızı olan kadın.

Cahme
Nazar değdiren göz. * Kat kat ve şiddetli yanan ateş.

Cahmeriş
(C.: Cehâmir) Çok yaşlı kadın. * Eşek sıpası.

Cahre
Şiddet ve kıtlık yılı. * Yemek.

Cahreme
Darlık. * Kötü ahlâk.

Cahsuk
f. Orak.

Cahzem
Gözleri büyük olan kimse.

Cahî
(Cahiye) Aşikar, aleni, açık, meydanda ve herkesin gözleri önünde olan.

Cahûd
(Cahd. dan) İsrarla inkâr eden. Muannidce, isnat edilen bir sözü kabul etmeyen. * Yahudi.

Cahûf
Mağrur, kibirli, kendini beğenmiş.

Cahş
(C.: Cihaş-Cuhşâ) Eşek sıpası. * Kolan eşeğinin erkeği.

Cahşe
Eşek sıpasının dişisi. * Çobanın eline dolayıp eğerdiği ip.

Caibe
(C.: Cevâib) Halkın ağzında gezen haber.

Cail
Cevelân eden. Yerinde durmayıp hareket eden.

Cair
Mâni, engel. * Eğri. * Çok, kesîr. * Eziyet eden. Cevreden. Zulmeden.

Caiz
Mümkün, olur, olabilir. * Fık: Yapılması sahih ve mübah olan herhangi bir fiil veya akit.

Caize
(Cevaz. dan) (C.: Cevaiz) Azık, yol yiyeceği. * Hediye, armağan, bahşiş. * Edb: Eskiden takdim olunan medhiyeli bir şiire veya bir san'at eserine karşılık olarak verilen para, hediye ve bahşişler.

Caka
(Argo) Gösteriş, çalım. Caka, mal mülk, giyim, kuşam, yahut hareket davranış yoluyla olabilir. İslâm'da gösterişin her şekli haram ve günahtır. Bugün bazı kimseler ve aileler gösteriş belâsı yüzünden maddî sıkıntılara düşmekte, israfa sürüklenmektedir. İşledikleri günahın cezasını bu dünyada da çekiyorlar.

Cal'
(Câli') Terbiyesiz. Kötü konuşan.

Cal(i)
f. Tuzak, ağ. * Misvak ağacı.

Cale
f. Nehrin bir kenarından diğer kenarına geçebilmek için ağaçtan, sazdan veya şişirilmiş tulumlardan yapılan sal.

Cali'
Açık-saçık kadın. Hayasız kadın. * Utanmaz, utanması kıt olan adam.

Calib
Çekici. Celbedici. Kendi tarafına çekip getirici olan.

Calif
Deri soyan, kabuk soyan.

Calife
Deri ile eti birlikte koparan yara.

Calinos
(Kalinos) yun. İlk devirlerde yaşamış olan bir Yunan Filozofunun adı.

Calis
(C.: Cüllâs) Oturan, oturucu, cülûs eden. Tahta çıkan.

Caliz
f. Sebze bahçesi, bostan. Kavun karpuz tarlası.

Calût
(Bak: Yûşâ A.S.)

Cam
f. Cam, şişe, bardak, sırça.

Cam-ı gevherî
Billur kadeh.

Cam-ı memlû
Dolu kadeh.

Cam-ı seher
Güneş, şems.

Cam-ı sim
Sevgilinin çenesi.

Cam-ı tehî
Boş kadeh.

Cam-ı zerrin
f. Altın kadeh. * Tas: Allah âşıkının kalbi. * Bir kasaba adı. * Bir şarab adı.

Came
f. Evde giyilen bol elbise. Elbise, çamaşır. Sevb, libas.

Came-duz
Terzi, elbise diken.

Came-gî
f. Hâdim ve hizmetçilere verilen ücret ve elbise parası. * Tüfek fitili. * Elbiselik kumaş.* Hizmetkâr, hademe, hâdim.

Came-i fena
Kefen.

Came-i hassa
Tar: Osmanlı padişahlarının verdikleri elbiselik kumaşlar.

Came-i hayat
Hayat elbisesi, ömür.

Came-i nevruzî
Rengârenk elbise. * Bahar geldiğinde açan çeşitli çiçekler.

Came-i îdî
Bahar çiçekleri. Kırmızı renkli elbise. * Bayram elbisesi.

Camedar
f. Elbiseyi muhafaza eden kimse. * Vestiyer.

Camehab
f. Yatak.

Camekân
f. Elbise soyunulacak yer. * Camlık.

Cameşuy
(C.: Câmeşuyân) f. Çamaşırcı, çamaşır yıkayan.

Camger
f. Cam yapan sanatkâr, camcı ustası.

Camgûl
f. Külhanbeyi.

Camhane
f. Cam fabrikası.

Cami
"İslâm mâbedi. İbadet yeri olan bina. * Cem'edici, toplayıcı, içine alan. * Cem'etmiş, toplamış bulunan, hâvi ve muhit olan. * Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtu Vesselâm bütün evvel ve âhir güzel isim ve ahlâkı kendisinde cem'ettiğinden dolayı ona verilen bir isimdir. * Ehl-i Hadis ıstılahınca da; Buhâri Hadis kitabları gibi, babların sekizini birden cem' eden büyük hadis kitablarına da Câmi denir veya Sünen ismi verilir."

Cami-i emevî
şam şehrinde büyük bir câmidir.

Cami-i kebir
Büyük cami.

Cami-i kur'an
Kur'an-ı Kerim'i toplayan mânâsında olup, Halife Hz. Osman (R.A.) kasdedilir.

Cami-ül ezher
Mısır'daki en büyük üniversitenin adı.

Cami-ül huruf
Kitap te'lif eden, müellif, yazar.

Cami-ül kelim
Vecize. Kısa olup çok mânaya gelen söz.

Cami-ül mehasin
Güzel vasıfları huyları kendinde toplamış bulunan.

Camia
Topluluk. Birlik. Kütle. * Dâr-ül fünûn.

Camid
(Câmide) Ruhsuz, sert, katı madde. Cansız.

Camih
Başı sert hayvan.

Camiiyyet
"Câmi'lik, toplayıcılık. * Çok şeylerle alâkalılık. * Pek ziyâde mânâları ve şeyleri hâvi olmak.(Evet hayatın öyle bir câmiiyyeti var; âdeta umum kâinata tecelli eden ekser Esmâ-i Hüsnâ'yı kendinde gösteren bir câmi âyine-i ehadiyyettir. Bir cisme hayat girdiği vakit, küçük bir âlem hükmüne getirir; âdetâ kâinat şeceresinin bir nevi fihristesini taşıyan bir nevi çekirdeği hükmüne geçiyor. Nasılki bir çekirdek, onun ağacını yapabilen bir kudretin eseri olabilir; öyle de en küçük bir zihayatı halkeden, elbette umum kâinatın Hâlikıdır. L.)"

Camil
Çobanla olan deve sürüsü.

Camis
Cansız, camid. * Letâfeti gitmiş olan elbise.

Camit
Eski ve Ortaçağlarda Giresun ile Samsun arasında kalan dağlık mıntıkaya verilen ad. Osmanlılar zamanında bu kelime Canik olarak kullanılmıştır.

Camus
Su sığırı. Manda. Kömüş.

Camî
(Molla Camî) Hi: 817-898 Büyük bir İslâm müellifidir. Asıl adı: Abdurrahman'dır. Yüze yakın eser vermiştir.

Can
"f. Yaşayış. Diride olan kudret, kuvvet. Hayat cevheri. Madde ilimleri, maddenin; hayat ilimleri (biyolojik ilimler) hayatın ne olduğunu açıklıyamamışlardır. Aslında bunların konusu da madde, hayat ve ruhun kendisi değil, bunların tezahürleri yani olay haline gelen tesirleridir. Deney ilimlerinin vazifesi bu olaylar arasındaki ilişkinin değişmeyen tarafını bulmaktır. Bunun ötesinde ilmin söyleyeceği bir sözü yoktur. Buna rağmen bazı kendini bilmez cahiller, ilim adını kötüye kullanarak ilmin sustuğu yerde kendileri konuşuyor ve hayat ve ruhu madde ile açıklamaya kalkışıyorlar. Oysa maddenin de ne olduğunu biliyor değildirler. Biz müslümanlar madde gibi hayat ve ruhun da Allah'ın kudretinin eserleri olduğunu biliyor, birini diğerinin yerine koymuyoruz. Allah görünen ve görünmeyen âlemler yaratmıştır. Onun kudretinin ve yaratmasının sınırı yoktur. Madde, yarattıklarının sadece bir çeşitidir. Varlığı maddeden ibaret sanmak aklı gözüne inmiş olan akılsızların batıl bir inancıdır. * Mc: Sevgili, dost."

Can-aferin
f. Yaratıcı.

Can-aver
Zihayat, canlı, yaşayan. Hayatdar. * Domuz, canavar, hınzır. * Zararlı hayvan.

Can-azar
f. Can yakan, can inciten, eziyet veren. Acı çektiren.

Can-bahş
f. Hayat bağışlayan, can veren. Sevgili. Cenâb-ı Hak. Allah.

Can-efşan
f. Bir dâvâ uğrunda canını veren, canını feda eden.

Can-fersa
f. Can dayanamıyacak derecede.

Can-geza
f. Ruh sıkıcı, can sıkıcı. Tehlikeli olan, öldürücü.

Can-gîr
f. Can sıkıcı, ruh sıkıcı.

Can-güzar
f. Cana dokunan, candan geçer olan.

Can-nisar
f. Canını harcayan, canını fedâ eden.

Can-sitan
f. Can çıkarıcı, ruh alıcı. İnsana bela olan. Güzel.

Can-şiken
f. Azrâil (A.S.)

Cana
f. Ey sevgili! Ey can!

Canan
f. Sevgili, güzel, sâhib-i cemâl. * Canlar, ruhlar.

Canavar
f. Can alıcı, kahredici. * Vahşi, yırtıcı hayvan. Kurt.

Canbaz
(C.: Canbazan) Can ile oynayan, canını tehlikeye koyan, canbaz. * Hayvan alış-verişi ile uğraşan kimse. * Aldatan, hilekâr, hile yapan. * Eskiden atlı fedai asker.

Canbeleb
Ölecek halde, canı dudakta.

Candade
f. Bir şeye candan bağlanmış. Can vermiş, candan bağlanan.

Candane
f. Tepe ile alın arasındaki yer, bıngıldak. Beyin.

Candar
f. Diri, canlı, zihayat, ziruh. * Silâhlı kimse. * Muhafız, koruyucu, emniyet memuru. * Yol yiyeceği, azık.

Cane
f. Silah.

Canfeza
Gönüle ferahlık veren, can artıran. * Ayın 23. gününe verilen ad.CAN-GÂH $_ : f. Can evi. * Can azaltıcı.

Canhıraş
f. Dayanamıyacak derecede acı ve keder veren.

Cani
"Cinayet işlemiş olan. Birisini öldürmüş veya yaralamış bulunan. Caniler nasıl haksız yere insanı öldürüyorlar ve onların hayatlarına son veriyorlarsa; kâfirler, inkârcılar, dinsizler de birer cani sayılırlar. Çünkü Allah'ın eserleri olan canlı ve cansız varlıklar onun sonsuz kudretini, ilmini, iradesini, rahmetini ilân edip dururlarken inkârcılar bunları tesadüfün, maddenin, tabiatın ve sebeplerin eseri sayıyor ve mânasız, gayesiz şeylermiş gibi göstererek onları mânen öldürüyor, sayısız cinayetler işliyorlar. Demek ki inkârcıların bu cinayetlerinin hesabını verecekleri bir mahkeme var ve olacaktır. (Bak: Ceza)"

Canib
f.Yan, yön. Cihet, taraf. Yüksek taraf.

Canibeyn
İki taraf, iki cânib, iki yan.

Canih(a)
(Cünha. dan) Suç işlemiş, mücrim, cinayet işleyen.

Caniha
Bir tarafa meyleden veya bir cenahı tutan. * Göğüs altındaki iyeği.

Canişin
Birinin yerine geçen, birinin yerine vekâlet eden. Vekil.

Cankurtaran
t. Ölüm tehlikesinde olanları kurtarmak için kullanılan vasıta. * Hasta ve yaralıları hastahaneye taşıyan otomobil. Ambulans.

Cann
Ateşten mahlûk cinlerin babası olan. * Bir beyaz yılan cinsi. * Cin taifesi. İnsanlardan evvel yaratılan bir nevi mahlûklar, cinler. (Bak: Cinn)

Canperver
f. Kalbi ferahlandıran. Ruha hoş gelen.

Canrüba
f. Gönül alan, gönül kapan dilber.

Cansiper
(Cansupâr): f. Canını feda eden.

Cansiperane
f. Canını feda edercesine.

Cansuz
f. Can yakıcı, yürek tutuşturan.

Canî
f. Candan sevilen.

Canşikâf
f. Can yaralayıcı, can yırtıcı.

Canşikâr
f. Öldürücü. * Mc: Can avlayan veya öldüren. Sevgili, mahbub.

Car
Faydasız bağırıp çağırmayı ve gevezeliği ifade eder ve ekseriya mükerrer kullanılır.

Cari
Akan, akıcı. * Geçmekte olan. * İnsanlar arasında mer'i ve muteber ve mütedavil olan.

Carif
Yıkıp harap etmek.

Carih
Yaralayan. Yara açan. * Cerheden, çürüten. * Avcı hayvan.

Cariha
(Müe.) Yaralayan. * Kol, ayak gibi her bir vücud azâsı.

Carim
Cürüm ve kabahat sahibi. Suçlu. * Ailesinin maişetini kazanan. * Kesen. * Hurma toplayan.

Carin
Aşınmış ve eskimiş bez.* Belirsiz yol. * Yılan yavrusu.

Caris
Yaygaracı, geveze, terbiyesiz, güldürücü. Çala çaldıran.

Cariye
Geçer olan, akıcı olan. Seyreden giden. * Güneş, şems. * Gemi. * Cenab-ı Hakk'ın in'âm eylediği rızık ve nimet. * Genç ve iyi hizmet eden kadın. Muharebede İslâm düşmanlarından esir edilen kadın hizmetçi.

Carr
Çeken, çekici. Sürükleyici. * Harf-ı cer.

Carre
Komşu kadını. * Yularından çekilen deve.

Carud
Nasrani rüesasından olup Şam'ın da reislerindendi. Kitablarında Hz. Peygamber'in (A.S.M.) vasıflarını görüp imân edenlerdendir. Asr-ı Saâdetten önce yaşamıştır.

Carû(b)
f. Süpürge.

Carûr
Sel arkı.

Carûre
Kapı ökçesinin yeri.

Carşeb
f. Çarşaf, cilbab.

Caselik
Katolik. Başpiskopos, başpapaz, büyük papaz, patrik.

Casim
Şam diyarında bir köyün adı.

Casir
(Cesaret. den) Cesaret eden, cesur, cesaretli.

Casiye
Diz çökmüş.* Topluluk, cemaat. * Yığın, taş yığını.

Caslik
(Cesâlik) Nasrâniler hakîmi. * Çokluk, kesret.

Cass
Alçı taşı. * Kireç.

Cassas
Sıvacı, kireççi.

Cast
f. Üzüm teknesi. Üzümün sıkıldığı yer.

Casus
Karpuz.

Casûm
Korkulu rü'ya, kâbus.

Caub
Kısa adam.

Cavers
Buğdaylar arasında biten bir cins sarı darı.

Cay-baş
f. İkâmet yeri, oda, ev. Yurt, mekân, mesken.

Cay-gir
f. Yerleşen, yer tutan, yerleşmiş.

Cay-gâh
f. Mevki, makam, rütbe. * Yer, mekân.

Cay-mend
f. Yerinden kalkmayan, üşenen, tenbel. Rahatını bozmayan.

Cay-nişin
f. Yer tutan. Birinin yerine geçen.

Cayi'
"(C.: Ciya') Aç, acıkmış; aç olan."

Cayid
Cömert, sahi.

Cayiha
Şiddet. * Kıtlık. * Yemişe gelen âfet.

Cayir
Cevir ve cefâ eden. Eziyet veren.

Caymak
t. Vazgeçmek. Sözünden dönmek.

Cayîfe
Karın içine geçmiş olan yara.

Cazgır
Yağlı güreşlerde pehlivanları seyircilere takdim edip dualarını okuyarak onları meydana çıkaran kimse.

Cazi
Ayaklarını dikip parmakları üzerine oturan kişi.

Cazi'
Üzüm çardağının üzerinde enine konulan, üzerine de üzüm çubukları serilen ağaç.

Cazib
Çekici, cazibeli. * Hoş görünüşlü olup dikkati çeken.

Cazibe
Çekme kuvveti. * Mc: Letafet zamanı. Hüsn-ü cemal.(Hareket harareti, hararet kuvveti, kuvvet câzibeyi tevlid eder gibi bir âdet-i İlâhiyye, bir kanun-u Rabbanidir. Mek.)

Cazibe kanunu
"Madde âleminde geçerli olan Cenab-ı Hakk'ın tekvini bir kanunudur. Bu kanuna göre iki madde birbirini aralarındaki mesafe ile ters orantılı; kütle ve miktarlarıyla orantılı olarak çeker."

Cazibedar
f. Çekici, câzibeli.

Cazim
"Kat'i karar veren. * Gr: Cezmedici, cezmeden. Arabça bir kelimenin başına gelen bazı harfler o kelimenin sonunu sâkin okutur, o harfe de ""câzim"" denir. Meselâ ""Lem yezuk"" aslında (Yezuku) idi. Başına ""lem"" harfi geldiğinden "" Yezuk"" diye sâkin okundu.)"

Caziye
Doğurduktan sonra sütü azalmaya başlayan hayvan.

Cazz
Semiz,iri gövdeli adam.

Cazû
f. Cadı. Büyücü, sihirbaz.

Caşiriyye
Kuşluk vakti yenen yemek. Kuşluk yemeği.

Ce'b
Kesbetmek, elde etmek, kazanmak. * Yaban eşeğinin büyüğü. * Kırmızı toprak boya. * Göbek.

Ce'cee
Geri durdurmak. * Deveyi suya çağırmak. * Eşek boncuğu denilen bir boncuk.

Ce'f
Düşmek.

Ce'r (cuâr)
Tazarru etmek, yalvarmak. * Çağırmak.

Ce's
Korkutmak, tahvif.

Ce've
(C.: Cââ-Cevâ) Çömlek. * Örtü.

Ce'vet
Kıtlık. * Bir şeyin üzerine örtülen. * Üzerine tencere konulan örtü. * Çömlek.

Ce'y
Isırmak.

Ceb'
(C.: Cebeât) Kızıl mantar.* (C.: Ecbu) Nakir dedikleri ağzı dar kap ki, içine su koyarlar. * Tehir etmek, sonraya bırakmak.

Cebabire
Cebrediciler. Mütekebbirler. Zâlimler.

Cebae
Üstünde birşey düzeltilen ağaç.

Ceban
Korkak, ürkek.

Cebanet
Korkaklık, ürkeklik. Korkulmayacak şeylerden bile korkmak. (Bak: Sırat-ı müstakim)

Cebb
Bir kimsenin zekerini ve hayasını kesip hadım etmek. * Devenin hörgücünü kesmek.* Kökünden kesmek.

Cebban
(C.: Cebâbin) Peynirci.

Cebban(e)
Sahrâ. Bayram namazını kılacak yer. * Mezarlık.

Cebbar
"(Sıfat-ı İlahiyedendir) İstediğini mutlak yapan, dilediğine muktedir olan. Büyüklük, azamet ve kudret sahibi. İmar eden Cenab-ı Hak. Kullarını ıslah edip tevbeye götüren Allah Teâlâ Hz.leri (C.C.) * Zâlim, gaddar, müstebid, mütemerrid insanlar da bu sıfatla tavsif edilir. Meselâ; Cengiz, cebbar ve gaddar bir devlet adamı idi. * Koz: Gökyüzünün cenubunda bulunan bir yıldız kümesi."

Cebbarane
Cebbarcasına. Cebbar olana yakışacak tarzda.

Cebbarî
Cebbara mensub, cebbarlık, cebredicilik. Cebbarlık eden.

Cebbâr
istediğini mutlaka yaptıran Allah.

Cebceb
Çok hasta deve yavrusu.

Cebe
Zincir veya halkadan örme zırh. Cevşen.

Cebe'
Kuyu içinden çıkan toprak ki, etrafına öbek öbek dökerler.

Cebe-pûş
f. Zırh giyen.

Cebeci
f. Eski Osmanlı İmparatorluğunun ordusunun zırhlı sınıfına mensub nefer.

Cebel
Dağ, yüksek tepe. * Mc: Bir kavmin meşhuru ve büyüğü, âlim ve fâzıl kimse.

Cebel-i arafat
Arafat Dağı.

Cebel-ün nur
Mekke dağlarından, Hira veya Hırra veya Harra Dağı. Peygamberimize (A.S.M.) ilk vahyin geldiği dağ.

Cebelistan
f. Dağlık, dağlık yer.

Ceber (ceberiye)
(Ceberiyyun) Cüz'i iradeyi inkâr eden bir fırka-i dalle. Hak yolundan çıkmış, dalâlete düşmüş bir fırka. Bunların zıdları da Mu'tezile'dir.

Ceberut
Azametin daha dâimîsi ve bâtınîsi. Büyüklük. Hâkimlik. Kudret, celadet. Fart-ı kibir ve azamet.

Cebha'
Büyük alınlı kadın.

Cebhane
f. Barut, kurşun, gülle, top, tüfek ve benzerleri gibi levazımat-ı harbiye ve bunların bulunduğu yer.

Cebhe
Yüz, ön taraf. Harp sahası. Muharebe edilen yer. * Alın. * Bir binanın veya o cinsten bir şeyin ön tarafı. * Gökteki ayın menzillerinden birisinin ismi olup arslan suretinin cephesidir, dört yıldız arslan alnına benzetilmiştir. * Bir kavmin ve cemaatin seyyidi.

Cebhe-sâ
Yüz süren.

Cebin
(Cebân) Korkak. Cesaretsiz. * Alın.

Cebin-sâ(y)
f. Alın sürücü, alın süren.

Cebir
Zabtetmek. Zor. Kuvvet. * Bir şeyi ıslah ve tamir etmek, düzeltmek. * Bâtıl bir fırka. * Mat: Harflerle yapılan hesab. * Tıb: Fevkalâde ameliyat, kırık kemiği sarıp bütünlemek. Kırık veya çıkık uzva sarılan tahtalar.

Cebire
f. Halkın bir işe hazırlık yapması.

Cebl
İhtira, ibda. Yoktan yaratma.

Cebr-i mâfat
Kaybedilen bir şeyin yerine başka bir şey bularak, onunla avunma.

Cebr-i noksân
Noksanı tamamlama, eksiği ikmâl etme.

Cebrail
(Cebril, Cibril) Cenab-ı Hakk'ın emirlerini Peygamberlere (A.S.) bildiren büyük melek. Peygamberimiz Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) Kur'ân-ı Azimüşşân'ı vahiyle getiren melek (A.S.).

Cebre
Kemik sarmakta kullanılan ağaç. * Tahta parçaları.

Cebren
Zorla. Cebir ve kuvvet istimali ile. Kuvvet kullanarak.

Cebriye
insandaki iradeyi inkâr eden batıl bir mezhep.

Cebrâil
Peygamberimize vahiy getiren büyük bir melek.

Cebrî
Zorla icra olunan, rızası olmadan zorla yaptırılan. * Cebriye fırkasından olan.

Cebub
Sağlam yer. Muhkem. * Yeryüzü. * Katı ve galiz yer.

Cebz
Çekmek, cezb.

Ced'
Burun, kulak, el kesmek. * Hapsetmek.

Ced'a
Kestikten sonra geri kalan nesne. * Hapsetmek.

Ceda
Bol yağmur, rahmet. * Hediye, ihsan. İn'âm. * Avantaj, kazanç.

Ceda'
Kıtlık ve şiddet senesi.

Cedale(t)
Yer. Arz. Dünya. * Hurma koruğu, ham hurma.

Cedavi
f. Hizmetçi aylığı.

Cedavil
(Cedvel. C.) Cedveller. * Su yolları. * Listeler.

Cedaye
Geyik.

Cedb
Kısırlık. * Kusur.

Cedced
Pek düz yer.

Cedd
Babanın babası veya ananın babası. * Büyüklük, azimlik. * Kat'edip geçmek. * Tâli'li olmak. * Kesmek.

Cedd-i emced
En büyük cedd. En yaşlı, en büyük baba.

Cedda'
Küçük memeli kadın. * Susuz çöl.

Ceddat
(Cedde. C.) Nineler. Büyük anneler, anneanneler, babaanneler.

Cedde
(C.: Ceddât) Büyük vâlide. Annâne, nine. * Yeni olmak.

Cedde-i fâside
Ananın anası, anneanne.

Cedde-i sahiha
Babanın anası, babaanne.

Ceded
Yassı, düz yer.

Cedef
(C.: Ecdâf) Makbere, kabir, mezar. * Yemen diyarından gelir bir otun adı. (Bir kimse bu otu yese su içmeye muhtaç olmaz.)

Cedel
Konuşmada kavga etme. Niza. Hakkı bulmak için olmayıp, galib görünmek için çekişme. (Diyalektik) * Man: Meşhur veya müsellem mukaddemelerden terekküb eden kıyastır.

Cedel-gâh
f. Çekişme yeri. * Mc: Dünya.

Cedelî
Tartışmaya, münakaşaya ait. Münakaşacı. Tartışmacı.

Cedeme
(C.: Cüdem) Yaramaz dişi koyun. * Kısa boylu erkek.

Cederî
Vücutta çıkan çiçek hastalığı.

Cedes
Kabir, mezar.

Cedgare
f. Reyler, tedbirler, çeşit çeşit yol.

Cedh
Bir şeyi başka bir şeyle karıştırmak. * Sütü su ile karıştırmak.

Cedi
Güneş medarının oniki burcundan birisi. Oğlak burcu. (Güneşin cenuba doğru inişinin en aşağı derecesini bildirir.) * Keçinin erkek yavrusu, erkek oğlak.

Cedib
Kıtlık olan yer.

Cedid
Yeni, kullanılmamış.

Cedidan
Gece ile gündüz. * Yenilenen iki şey. Yenilenenler.

Cedil
Devenin boynuna taktıkları ip.

Cedile
Kabile. * Nâhiye. * Kuş kafesi.

Cedir
Lâyık, münasib, uygun. * Nihâyet, son. * Etrafı duvarlı yer.

Cediyye
(C.: Cedâyâ) Gövdeye yapışan kan.

Cedl
Yaratmak, halk. * Kuvvet. * Sağlam bükmek. * Azâ, organ, uzuv.

Cedr
(Cidr) Duvar. Hâil, perde, zar. * Bir ot adı.

Cedva
Bol yağmur, rahmet. * Armağan hediye.

Cedvar
Nebâtattan zerâvende benzer bir ottur ve mâcun yapılır.

Cedvel
Liste. * Su kanalı. Kanal. * Doğru, düz çizgiler çizmeğe mahsus âlet.

Cedy
(C.: Cidâ-Ecd) Oğlak. * Burç adı.

Cedye
(C. Cedâyât) Eyer altına konulan keçe.

Cedûd
(C.: Cedâyid-Cüdüd) Sütü çekilmiş koyun.

Ceey
Su içmesi için deveyi çağırmak.

Cef'
Kenara çerçöp atmak. * Zâyi ve bâtıl olmak. * Koparmak. * Bir kabı eğip içindekini dökmek.

Cefa
Eziyet. Sıkıntı. Zulüm. * Bir şey yerinde durmayıp bir tarafa ayrılmak.

Cefa ender cefa
Cefa içinde cefa. Azab içinde azab veya ayrılık.

Cefa-dide
f. Cefa çekmiş, cefa görmüş.

Cefa-keş
f. Eziyete dayanan, cefa çeken, acıya katlanan.

Cefa-pişe
f. Gaddar, cebbar, zâlim. * Sevgili, mâşuk, sevilen.

Cefaf
Kuru olma, kuruma.

Cefakar
f. Eziyet eden, cefa eden. * Halk arasında: Eziyet çeken, cefa çekmiş mânalarında da kullanılır.

Cefale
İnsan topluluğu.

Cefaset
Hazımsızlık ıztırabı, sindirim zorluğu.

Cefcaf
f. Hayâsız, ahlâksız kadın.

Cefcef
Yüce, yüksek yer. * Katı yel.

Ceff
Kurumak.

Ceffah
Mütekebbir kimse, gururlu kişi.

Ceffar
(Cefr. den) Cifirci. Cifir yapan kimse.

Ceffe
Kalabalık, kütle. * Kalabalığın verdiği uğultu.

Ceffe-l kalem
Düşünmeksizin, birden, hemen. * Kalemin yazısı kurumuş, silinmez. * Kat'i olan şey.

Ceffet
Cemaat, topluluk, çok adet.

Cefh
Fahirlenmek, mütekebbirlenmek, gururlanmak, kibirlenmek.

Cefif
Kuru, kurumuş.

Cefir
Ok koyulan kap, mahfaza.

Cefl
Yağmuru yağmış bulut.

Cefla
Umumi ziyafet.

Cefn
Göz kapağı. * Asma çubuğu. * Bıçak ve kılıç kını.

Cefnak
Gözleri büyük, rengi sarıya yakın bir kuşun adı.

Cefne
(C.: Cifân) Su kabı, tekne, teşt. Büyük çanak.

Cefr
Dört aylık keçi oğlağı. * Geniş ve örülmemiş kuyu. (Bak: Cifr)

Cefv
Kaba muâmele.

Cefve
Cefa, azar.

Cefvet
Nezaketsizlik, kabalık, saygısızlık.

Cehabize
Hakikatlerden, gerçeklerden haberi olanlar.

Cehad
Nimet az olmak. * Ot uzamayıp kalmak. * Su az olmak.

Cehadet
Tezlik, acelecilik.

Cehalet
Bilmezlik, nâdanlık, ilimden ve her nevi müsbet mâlûmatdan habersiz olma. Cahillik.

Ceham
Yağmur vermeyen bulut.

Cehamet (cühumet)
Yüz pörtümek, donuk yüzlü olmak.

Cehan
f. Cihân, dünya, küre-i arz, arz. * Sıçrayan, fırlayan, acele ve çabuk hareket eden.

Ceharet
Sesin yüksek olması. Ses yüksekliği.

Cehbez
(C.: Cehâbize) Basiretli, ileri görüşlü kimse.

Cehcehe
Çağırmak. * Irak etmek, uzaklaştırmak.

Cehd
Fazla çalışma. Güç ve kuvvetini sarfetme. İnsanın nefsine hâkim olması. * Azim, gayret, fedakârlık.* Takat.

Cehele
(Cahil. C.) Câhiller. İlimden mahrum olanlar. Bilmeyenler. Nâdanlar.

Cehemiyye
"Cebriye'den Cehm bin Safvan mezhebi üzere ""Cennet ve Cehennem fânidir, iman mârifettir ve ikrar değildir"" diyen bir tâife."

Cehende
f. Fırlıyan, sıçrayan. * Sıçramış, fırlamış.

Cehende-gî
f. Fırlayış, sıçrayış.

Cehennem
"Allah yerine, tabiat, madde, sebepler vb. yaratılmış şeyleri ilâh kabul eden; Allah'a kul olacaklarına, arzularına ve heveslerine, başka insanlara ve mahlukata kul olanların işledikleri cürüm ve suçtan dolayı İlâhi adaletle ceza görecekleri yer. Cehennem'in varlığını bütün geçmiş peygamberler ve onların yolundan giden bütün âlimler ve evliyalar kesin bir bilgi olarak bildirmişlerdir. Esasen Allah'ın adaleti cehennemi gerektirir. Ezenlerle ezilenler, haklılarla haksızlar, zâlimlerle mazlumlar, iyilerle kötüler, inananlarla inanmıyanlar, Allah'a kul olanlarla kula kul olanlar eşit olamaz. Allah'ın adaleti iyilere mükâfat, kötülere cezayı gerektirir. İnkarcılar hayatı mânasız bulmakla, ölümü de kendilerini ve bütün sevdiklerini yok eden ebedî bir idam saymakla daha hayatta iken cehennemin müjdecisi olan ruh bunalımını yaşıyorlar. İçki, kumar, zevk, eğlence, sefahet onları ruh bunalımından kurtaramıyor. Çağımız insanının huzursuzluğu ve mutsuzluğu, inançsızlıktan kaynaklanıyor. Onların bu halleri, inançsızlığın cezasının Cehennem olacağını gösteriyor.Cehennem'in yedi tabakasının isimleri: Sair, Sakar, Cahim, Hutame, Lâzı, Hâviye, Derk-i esfel.(Cehennem, azab yeri olan ateşin ism-i alemidir ve müennestir. Arabca ""cehnam"" kelimesinden me'huz, bu da cehm'den müştaktır. Cehm, galiz ve müstekreh olmak; cehnam, dibi görünmez derin kuyu demektir. E.T.)(Cehennem nerededir?Elcevap: $Cehennemin yeri, bâzı rivâyatla ""Tahtel-Arz"" denilmiştir. Başka yerlerde beyan ettiğimiz gibi Küre-i Arz, hareket-i seneviyesiyle ileride mecma-ı haşir olacak bir meydanın etrafında bir daire çiziyor. Cehennem ise, Arzın o medar-ı senevisi altındadır demektir. Görünmemeleri ve hissedilmemeleri, perdeli ve nursuz ateş olduğu içindir. Küre-i Arzın seyahat ettiği mesafe-i azimede pek çok mahlukat var ki, nursuz oldukları için görünmezler. Kamer, nuru çekildikçe vücudunu kaybettiği gibi, nursuz çok küreler, mahluklar gözümüzün önünde olup göremiyoruz.Cehennem ikidir. Biri suğra, biri kübrâdır. İleride suğra, kübrâya inkılâb edeceği ve çekirdeği hükmünde olduğu gibi, ileride ondan bir menzil olur. Cehennem-i Suğrâ, yerin altında, yâni merkezindedir. Kürenin altı, merkezidir. İlm-i Tabakat-ül-Arz'ca malûmdur ki: Ekseriya her otuzüç metre hafriyatta, bir derece-i hararet tezayüd eder. Demek merkeze kadar nısf-ı kutr-u arz, altı bin küsur kilometre olduğundan, ikiyüz bin derece-i harareti câmi; yâni ikiyüz def'a ateş-i dünyeviden şedit ve rivayet-i hadise muvâfık bir ateş bulunuyor. Şu Cehennem-i Suğrâ, Cehennem-i Kübrâya ait çok vezaifi, dünyada ve Alem-i Berzah'da görmüş ve ehâdislerle işaret edilmiştir. Âlem-i Âhirette, Küre-i Arz nasılki sekenesini medar-ı senevisindeki meydân-ı haşre döker; öyle de: İçindeki Cehennem-i Suğrâ'yı dahi Cehennem-i Kübrâ'ya emr-i İlâhi ile teslim eder. Ehl-i İtizâl'in bâzı imamları; ""Cehennem sonradan halkedilecektir"" demeleri, hâl-i hâzırda tamamiyle inbisat etmediğinden ve sekenelerine tam münasip bir tarzda inkişaf etmediğinden galattır ve gabavettir. Hem perde-i gayb içindeki âlem-i âhirete ait menzilleri dünya gözümüzle görmek ve göstermek için, ya kâinatı küçültüp iki vilâyet derecesine getirmeli, veyahut gözümüzü büyütüp yıldızlar gibi gözlerimiz olmalı ki yerlerini görüp tâyin edelim. $ Âhiret âlemi'ne ait menziller, bu dünyevi gözümüzle görülmez. Fakat bâzı rivâyâtın işaretiyle âhiretteki Cehennem bu dünyamızla münasebetdardır. Yazın şiddet-i hararetine $ denilmiştir. Demek bu dünyevi küçücük ve sönük akıl gözüyle o büyük Cehennem görülmez. Fakat İsm-i Hakim'in nuriyle bakabiliriz. Şöyle ki: Arzın medâr-ı senevisi altında bulunan Cehennem-i Kübrâ, yerin merkezindeki Cehennem-i Suğrâyı güya tevkil ederek bâzı vazaifini gördürmüş. Kadir-i Zülcelâl'in mülkü pek çok geniştir, hikmet-i İlâhiye nereyi göstermiş ise Cehennem-i Kübrâ oraya yerleşir. Evet, bir Kadir-i Zülcelâl ve emr-i Künfeyekün'e mâlik bir Hâkim-i Zülkemal gözümüzün önünde kemâl-i hikmet ve intizam ile Kamer'i Arz'a bağlamış; azamet-i kudret ve intizam ile Arzı Güneş'e rabtetmiş ve Güneş'i seyyârâtiyle beraber arzın sür'at-i seneviyesine yakın bir sür'at ile ve haşmet-i rububiyetiyle, bir ihtimale göre Şems-üş Şümûs tarafına bir hareket vermiş ve donanma elektrik lâmbaları gibi yıldızları, saltanat-ı rububiyetine nurani şâhidler yapmış; onunla saltanat-ı rububiyetini ve azamet-i kudretini göstermiş bir Zât-ı Zülcelâl'in kemâl-i hikmetinden ve azamet-i kudretinden ve saltanat-ı rububiyetinden uzak değildir ki Cehennem-i Kübrâ'yı elektrik lâmbalarının fabrikasının kazanı hükmüne getirip âhirete bakan semânın yıldızlarını onunla iş'al etsin; hararet ve kuvvet versin. Yâni, âlem-i nur olan Cennet'ten yıldızlara nur verip, Cehennem'den nar ve hararet göndersin. Aynı halde o Cehennem'in bir kısmını ehl-i azâba mesken ve mahbes yapsın. Hem bir Fâtır-ı Hakim ki: Dağ gibi koca bir ağacı, tırnak gibi bir çekirdekte saklar. Elbette o Zât-ı Zülcelâl'in kudret ve hikmetinden uzak değildir ki, Küre-i Arz'ın kalbindeki Cehennem-i Suğrâ çekirdeğinde Cehennem-i Kübrâ'yı saklasın.Elhasıl: Cennet ve Cehennem, şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden bir dalın iki meyvesidir. Meyvenin yeri ise, dalın müntehasındadır. Hem şu silsile-i kâinatın iki neticesidir. Neticelerin mahalleri, silsilenin iki tarafındadır. Süflisi, sakili aşağı tarafında; nuranisi, ulvisi yukarı tarafındadır. Hem şu seyl-i şuunatın ve mahsûlat-ı mâneviye-i arziyenin iki mahzenidir. Mahzenin mekânı ise, mahsûlâtın nev'ine göre, fenası altında, iyisi üstündedir. Hem ebede karşı cereyan eden ve dalgalanan mevcudat-ı seyyalenin iki havzıdır. Havzın yeri ise, seylin durduğu ve tecemmu' ettiği yerdedir. Yâni habisâtı ve muzahrefâtı esfelde, tayyibâtı ve sâfiyâtı âlâdadır. Hem lütuf ve kahrın, rahmet ve azametin iki tecelligâhıdır. Tecelligâhın yeri ise, heryerde olabilir. Rahmân-ı Zülcemâl ve Kahhâr-ı Zülcelâl nerede isterse tecelligâhını açar.Amma Cennet ve Cehennem'in vücudları ise, Onuncu ve Yirmisekizinci ve Yirmidokuzuncu Sözlerde gayet kat'i bir surette isbat edilmiştir. Şurada yalnız bu kadar deriz ki: Meyvenin vücudu dal kadar ve neticenin silsile kadar ve mahzenin mahsulât kadar ve havzın ırmak kadar ve tecelligâhın, rahmet ve kahrın vücudları kadar kat'i ve yakîndir. M.)"

Cehennem-i suğrâ
Küçük cehennem.

Cehennem-nümun
f. Cehennem gibi çok azab verici.

Ceher
"Gündüzleyin bir şeyi görememek. (O kimseye ""echer"" derler)"

Cehir
(Cehr. den) (C.: Cüherâ) Yüksek sesle, bağırarak ve açık olarak söylenen. * Güzel, dikkate değer.

Cehir-üs savt
Çok ve kuvvetli ses.

Cehiz
Karnından çocuk düşüren.

Cehiş
Halktan uzak olan.

Cehl
Câhillik, bilmemezlik, ilimden mahrum olmaklık, nâdanlık, tecrübesizlik, gençlik.

Cehl-i basit
Bilmediğini bilmek sûretiyle olan câhillik.

Cehl-i mürekkeb
Bilmemekle beraber, bilmediğini de bilmemek.

Cehlistan
f. Cehâlet âlemi. Cahilliğin olduğu yer.

Cehr
Görünmek, zâhir olmak. * Açıktan ve yüksek sesle olan söylemek veya okumak. * Tecvid'de: Harf hareke ile okunduğu zaman, mahreçte aralık kalmıyarak nefesin akmayıp, küllisi veya ekserisi hapsolmuş bir şekilde sesin çıkmasına denir.

Cehre
Açıkta ve belli olan şeyler. * Pamuk ve ipek sarılan masura.

Cehren
Açıktan, alenen.

Cehret
Görünmek, zahir olmak.

Cehreten
Aşikâr sûrette, aleni bir şekilde, açıktan açığa.

Cehrî
Aleni ve yüksek sesle vâki olan şey.

Cehva'
Açık.

Cehve
İnsanın dübür yeri.

Cehvere
Zâhir olmak, görünmek.

Cehyer
Dişi ayı.

Cehzam
Başı büyük, yuvarlak yüzlü kişi. * Esed, arslan.

Cehûd
Cıfıt, yahudi.

Cehûf
Kuyudan suyu alıp yukarı çekmeye mahsus kova.

Cehûl
Pek çok câhil. (İnsan hayvanların aksine olarak hayata lâzım her şeye karşı câhildir. Her şeyi öğrenmeğe mecburdur. Hadsiz eşyaya muhtaç olduğu için sigayı mübalâğâ ile cehûldur. M.)

Cehûlâne
Pek câhilcesine.

Cehûş
Oğlan, sabi.

Cehş (cühüş)
Medet edişmek. Başka kimseye sığınıp arkalanmak.

Cel'ab
Medine yakınında bir dağ. * Gözü çok iyi görmek.

Cel'abe
Çok kuvvetli dişi deve.

Cel'ad
Yoğun gövdeli şişman, kaba kimse.

Cela'la'
Kirpi.

Celab
f. Salkım küpe.

Celabib
(Cilbâb. C.) Kadının bütün vücudunu örten ve dıştan giyilip bol olan çarşaf nevi. Yaşmaklar. Baş ve yüz örtüleri, ferâceler. (Bak: Tesettür)

Celacil
(Cülcül. C.) Küçük çanlar, ufak çıngıraklar.

Celadet
Yiğitlik. Bahadırlık. Kuvvet ve şiddetlilik. Muhkemlik. Salâbet, metânet.

Celafet
Kabalık, yontulmamışlık.

Celah
Başın iki tarafından saçın dökülmesi. * Devenin ağaç yemesi.

Celahiz
Kaba, ağır.

Celail
(Celile. C.) Celiller, büyük olanlar, yüceler.

Celal
"(Celâlet) Nihâyet derecede büyüklük. Azamet. Hiddetlilik, hışım. * İlm-i Kelâm'da: Cenâb-ı Hakk'ın kahrının ve azametinin tecellisi, Cenâb-ı Hakk'ın nev'deki tecellisi. Cenâb-ı Hak, vahdaniyyetine delil olacak çok şeyler yarattığından veyâ ihâtadan âli ve celil olduğu veya hislerle idrâk edilmekten celil olduğundan Celâl denir.(Arkadaş! Cenâb-ı Hakk'ın sıfât-ı ezeliyye âleminde biri celâlî, diğeri cemâlî iki türlü tecellisi vardır. Celâl ile Cemâlin sıfât-ı ef'âl âleminde tecellisinden; lütuf ve kahr, hüsün ve heybet tezâhür eder. Ef'âl âlemine tecelli edince; tahliye $ ile tahliye $ (tezyin ile tenzih) doğar. Asar ve a'mal âleminden âlem-i âhirete intiba' edince; lütuf, cennet ve nur olarak; kahr da, cehennem ve nâr olarak tecelli eder. Sonra âlem-i zikre inikâs edince; biri hamd, diğeri tesbih olmak üzere iki kısma ayrılır. Sonra âlem-i kelâmda tecelli edince, kelâmın emir ve nehye taksimine sebep olur. Sonra âlem-i irşada intikal edince; irşadı tergib ve terhib, tebşir ve inzâra taksim eder. Sonra vicdana tecelli edince, recâ ve havf husule gelir. Sonra irşâdın iktizâsındandır ki, havf ile recâ arasındaki muvâzene devamla muhafaza edilsin ki, recâ ile doğru yollara sülûk edilsin, havf ile de eğri yollara gidilmesin. Ne Allah'ın (C.C.) rahmetinden me'yus, ne de azabından emin olunsun. İ.İ.)"

Celaleddin-i harzemşah
"(Vefâtı M.: 1231) Mengü berdi (Allah verdi) ismi de verilir. Harzemşah soyunun 7nci ve son hükümdarıdır. Tarihte cesaret ve irfanı ile tanınmıştır. O zamanın deccalı olan Cengiz'in kahır ve şiddeti karşısında İrân ve Turân korku ve zillete düştüğünde Celâleddin, Cengiz'in ordularını müteaddit defalar mağlub etmiştir. Kendisine pederinden şehzadelikten başka bir şey kalmadığı halde Harzem'de, Hind'de, Irak'ta, Azerbeycan'da dört devletin meydana gelmesine muvaffak oldu. Küçük küçük kuvvetlerle üç milyon askere sâhib Tatar devletine karşı yirmiden ziyade zafer kazandı. Moğol taarruzlarından birisinde bir dağa çekildiği sırada bir çapulcu taifesi tarafından sırtından hançerlenerek şehid edildi. (R. Aleyh)(Meşhurdur ki: Bir zaman İslâm kahramanlarından ve Cengiz'in ordusunu müteaddit defa mağlub eden Celaleddin-i Harzemşah harbe giderken vüzerâsı ve etbaı ona demişler: ""Sen muzaffer olacaksın; Cenab-ı Hak seni galip edecek."" O demiş: ""Ben Allah'ın emriyle, cihad yolunda hareket etmeye vazifedarım, Cenab-ı Hakk'ın vazifesine karışmam, muzaffer etmek veya mağlub etmek onun vazifesidir."" İşte o zât bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla hârika bir surette çok defa muzaffer olmuştur. M.N.)"

Celaleddin-i süyûtî
(Hi: 849 - 911) Abdurrahman bin Ebu Bekir Muhammed adı ile de anılır. Hadis imamı ve müctehid bir zattır. Mısırlıdır. Süyût şehrinde doğdu. Mısır'da vefat etti. Zamanının büyük İslâm allâmelerindendir. Asıl adı: Ebû Bekir oğlu Abdurrahman'dır. Tefsir, fıkıh, hadis ilmine dair eserleri vardır. Celaleddin Muhammed bin Ahmed Mısrî'nin, İsrâ Sûresine kadar yaptığı (Hi: 864'de vefat edince yarıda bıraktığı) tefsiri tamamlamıştır ve Celaleyn Tefsiri denmiştir.

Celalli
Çok çabuk kızan kimse.

Celalî
Celal ismine dâir. İlâhi ve celale müteallik. Celal adlı kimselerle alâkalı olan. * Hicri XI. Asırdan önce Anadolu'da baş gösteren eşkiyaya verilen ad. * Sultan Celaleddin Melikşah tarafından hazırlanan ve Hicri 471 tarihinde başlayan bir güneş takvimi.

Celaze
Sazların perdeleri.

Celb
Kendi tarafına çekmek. Çekmek, götürmek.

Celb-i kulûb
Kalbleri çekme, kalbleri kazanma.

Celb-i suret
"Uzakta olan bir şeyin sûretini resmini yanına getirmek.(... Hz. Süleyman (A.S.) taht-ı Belkıs'ı yanına celbetmek için vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: ""Gözünü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hazır ederim."" olan hâdise-i hârikaya delalet eden şu âyet: $İlâahir işaret ediyor ki: Uzak mesafelerden eşyayı aynen veya sûreten ihzar etmek mümkündür. Hem vakidir ki: Risaletiyle beraber saltanatla müşerref olan Hz. Süleyman (A.S.) hem masumiyetine, hem de adaletine medar olmak için pek geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmak için ve raiyyetinin ahvâlini görmek ve dertlerini işitmek, bir mu'cize suretinde Cenab-ı Hak ihsan etmiştir. Demek, Cenab-ı Hakk'a itimad edip, Süleyman'ın (A.S.) lisan-ı ismetiyle istediği gibi o da lisan-ı istidadıyla Cenab-ı Hak'dan istese ve kavanin-i adetine ve inayetine tevfik-i hareket etse, ona dünya bir şehir hükmüne geçebilir. Demek, taht-ı Belkıs Yemende iken, Şamda aynıyla veyahut suretiyle hazır olmuştur, görülmüştür. Elbette taht etrafındaki adamların suretleriyle beraber sesleri de işitilmiştir. İşte, uzak mesafede celb-i surete ve savta haşmetli bir sûrette işaret ediyor ve mânen diyor: Ey ehl-i Saltanat! Adalet-i tâmme yapmak isterseniz Süleymanvâri, ruy-i zemini etrafıyla görmeye ve anlamaya çalışınız. Çünki; Bir hakim-i adalet-pişe, bir padişah-ı raiyetperver, aktar-ı memleketine her istediği vakit muttali olmak derecesine çıkmakla mes'uliyet-i mâneviyeden kurtulur veya tam adalet yapabilir. Cenab-ı Hak, şu ayetin lisan-ı remziyle mânen diyor ki: Ey beni-adem! Bir abdime geniş bir mülk ve o geniş mülkünde adalet-i tâmme yapmak için, ahvâl ve vukuat-ı zemine bizzat ıttıla veriyorum. Ve madem herbir insana, fıtraten zemine bir halife olmak kabiliyetini vermişim. Elbette o kabiliyete göre ruy-i zemini görecek ve bakacak, anlayacak istidadını dahi vermesini, hikmetim iktiza ettiğinden vermişim. Şahsen o noktaya yetişmezse de, nev'en yetişebilir. Maddeten erişemezse de, ehl-i velâyet misillû manen erişebilir. Öyle ise, şu azim nimetten istifade edebilirsiniz. Haydi göreyim sizi, vazife-i ubudiyetinizi unutmamak şartıyla öyle çalışınız ki: Ruy-i zemini, her tarafı, herbirinize görülen ve her köşesindeki sesleri size işittiren bir bahçeye çeviriniz. S.)"

Celbiz
f. Kement, ilmik. * Gammâz, koğucu, ara bozucu.

Celbname
f. Mahkemeye çağırma kağıdı, celb kağıdı.

Celbû
f. Nâneye benzer bir ot, sebze.

Celbûb
f. Sarmaşık (bitkisi.)

Celca'
Boynuzsuz koyun.

Celcele
Çan sesi. * Gök gürültüsü. * Depretmek. * Gitmek.

Celcelutiye
"Peygamberimizin Resul-i Ekremin (A.S.M.) derslerine istinâden, aslı cifir ve ebced hesâbı ile alâkalı olarak Hz. Ali (R.A.) tarafından te'lif edilen Süryânice bir kasidedir. Esas mânası; bedi' demektir."

Celcelîtiye
Hazreti Ali radıyallahu anhın önemli bir eseri.

Celd
"Lügat mânası, deri üzerine vurmaktır. * Fık: Muhsen olmayan mükellef zâni veya zâniyenin muayyen uzuvlarına vech-i mahsus üzere değnek veya kamçı ile vurmaktır. Bu ceza, mücrimin cildi yani derisi üzerine tatbik edildiği cihetle ""celde"" adını almıştır."

Celda
Sür'at. Çabukluk. * şecaat.

Celde
Fık: Suç işleyen birisine kamçı veya değnekle bir vuruş.

Cele
Başın ön tarafının saçı dökülmek.

Celeb
f. Fahişe. Orospu. * Çan.

Celece
(C.: Cülec) Kafa, baş.

Celed
Sütü ve yavrusu olmayan büyük deve. * Muhkem yer. * Samanla doldurulup anası önüne koyulan buzağı derisi.

Celef
Yerden balçık küremek ve gidermek.

Celem
Koyun kırkmakta kullanılan büyük makasın herbir yüzü.

Celenfea
Şişman karınlı büyük deve.

Celenza
Arkası üstüne yatıp ayaklarını kaldıran kişi.

Celesat
(Celse. C.) Meclisler, celseler.

Celevat
(Cilve. C.) Cilveler. Hüsn-ü zuhûrlar.

Celevla'
Mekân ismi.

Celh
Doldurmak, dolu olmak.

Celhe
(C.: Cülâhet) Gidermek. Yerinden ayırmak. * Nâhiye.

Celi
Parlak, açık, âşikâr, meydanda. * Kur'an harfleri ile yazılan bir çeşit yazı.

Celib
Satmak için bir yerden toplanılan şeyler. * Esir, köle, cariye. Satılık esir.

Celid
Fazla celâdetli, bahadır. * Rutûbetli, kırağı, çiğ. * Buz.

Celil
Celâlet ve celâdet sâhibi. Azîm, mertebesi yüksek.

Celil-üş-şân
şan ve şerefi pek büyük.

Celis
Galiz, kaba nesne. Büyük ve sağlam olan şey.

Celiyyat
(Celi. C.) Aşikâr, açık, aleni, meydandaki şeyler.

Cell
(C.: Cülûl) Yerden birşey toplamak. * Gemi yelkeni.* Yaşlı olmak. * Kadr ve mertebesi büyük olmak. * Celil, büyük, ulu.

Cellad
İdama mahkûm olanları idam etmeğe vazifeli olan adam. * Mc: Merhametsiz.

Cellale
Necaset yiyen sığır.

Celle
"""Celil oldu, celil olsun"" meâlinde ve Celle Celâluhu diye, Allah İsm-i Celali işitildiği veya anıldığı anda, tâzim makamında söylenir."

Celm
Kesmek, kat'etmek. * Ululuk, büyüklük.

Celmed
Kaya. Taş.

Celse
Bir meclis veya mahkeme hey'etinin toplanmalarından tâtile kadar olan müzakere müddeti. * Bir def'a akd-i meclis etmek. Oturuş, bir def'a oturmak. * Fık: İki secde arasında bir def'a $ diyecek kadar oturmak.

Celse-i aleniyye
Açık oturum.

Celu
f. Şakacı, lâtifeci kimse. * Kebap şişi.

Celvet
Yerini, yurdunu terketme. * Tas: Abdin fenâfillah olup halvetten ayrılması.

Celvetiye
Eskiden mevcud bir tarikat ismi.

Celz
Seyretmek.

Celâ
Parlak, ruşen. Zâhir, açık.

Celâ'
Gurbete düşmek, memleketinden ayrı olmak. Şehrinden ve meskeninden çıkmak. * Başkalarını çıkarmak. * Açık haber. * Ruşen olmak, parlamak.

Celâ-yı vatan
Doğduğu yerden ayrılma.

Celâl
sonsuz azamet ve kibriya, büyüklük ve ululuk.

Cem
Hükümdar, melik, şah. * Hz.Süleyman'ın (A.S.) nâmı. * İskender'in bir ismi.

Cem'
(C.: Cümu) Hurmanın iyi olmayanı. Farklı şeyleri bir yere getirmek mânasına mastar. * Az olarak cemaat için isim olur. * Toplama. Bir yere getirme, biriktirme. Yığma. * Gr: Arabçada (ve tesniye olmayan dillerde) ikiden çok olan şeylere delâlet eden kelime. (Kitabın başındaki cemi' hakkındaki izahata bakınız) * Tas: Bütün eşyayı Cenab-ı Hak ile görerek kendi havl ve kuvvetinden teberri etmek.

Cem'an
Bir yere toplamak suretiyle, toplanmış olarak.

Cem'are
Galiz, kaba nesne. Yüksek taşlar. * Kabile ismi. * Küçük kuş.

Cem'iyet-i muhammedî
(Bak: İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti)

Cem'iyyat
(Cemiyet. C.) Cemiyetler.

Cem'iyyet
"(Cemiyet) Topluluk, birlik. Hey'et. * Bir yere cem' olma. * Mânevi birlik teşkil eden cemaat. * Huk: Kazanç paylaşmaktan başka bir maksadla, ikiden ziyade şahsın ilim ve mâlumâtlarını ve faaliyetlerini devamlı bir şekilde birleştirmek suretiyle bir esas nizamnameye müsteniden ve hükmî şahsiyyeti hâiz olarak kurdukları teşekkül. (T.H.L.) * Tas: Zihnin yalnız Cenab-ı Hak ile meşguliyet hali. * Edb: Tenasübü veya tezadı dolayısıyla birbirine uyan kelimeleri veya zıd olan kelimeleri beraber aynı ifade içinde bulundurmak. (Edebiyat Lügatı'ndan bir misal:Bir tâir-i kudsîyi uçurdun yuvasından.Bir lâne-i sevdayı tebah eyledin ey mevt.Bir tûde türaba çevirip cism-i latifin.Bir haclegehi hâk-i siyah eyledin ey mevt.""Tair, uçurdun, lâne, tûde, türab, hâk"" lâfızları arasında tenasüb vardır.""Bir tûde türab"" ile ""Cism-i latif"" ""haclegeh"" ile ""hâk-i siyah"" arasında tezad vardır. Buna, sözün cem'iyyetli olması denilir."

Cem'iyyet-i akvâm
(Milletler Cemiyeti) Birinci Dünya Savaşından sonra kurulan ilk Birleşmiş Milletler Cemiyetinin bizdeki adıdır.

Cem'iyyet-i hatır
Zihin ve fikrin dağınık olmayıp toplu bulunması. Hasr-ı fikir etmek.

Cem'iyyet-i kelâm
Kelâmın câmi olması. Müteaddid mânası bulunan kelâm, söz.

Cem'iyyetgâh
f. Toplantı yeri, toplanılacak yer.

Cem'î
(Cem'. den) Cemiyete mahsus, cemiyetle alâkalı.

Cem-i ezdad
Birbirine zıd şeylerin bir arada bulunması.

Cem-i müennes
"Gr: Müfredinin şeklini bozmadan sonundaki müennes alâmeti olan (e ""t"") kaldırılıp yerine (ât) getirilir. Müslime(t) : Müslimât gibi."

Cem-i müennes-i sâlim
Gr: Sonu ( $ ât) eki ile biten cemi'ler. Meselâ: Müminât: (Kadın mü'minler, mümineler) Sâdıkât, Hafiyyât, Sâlihât gibi.

Cem-i mükesser
"Gr: Cemi yapılacağı zaman müfredinin şekli bozularak yapılan cemi. Kaide dışı yapılan, kaideye uymadan yapılan cemi. Kitab; kütüb, gibi."

Cem-i müzekker
Gr: Müfredinin şeklini bozmadan sonuna (în, ûn) getirilerek yapılan cemi: Müslimîn, müslimûn gibi.

Cem-i sahih (sâlim)
Gr: Bu cemi yapıldığı zaman müfredinin şekli bozulmaz. İki türlüdür. Cem-i müzekker, Cem-i müennes. * Mat: Toplama.

Cem-i zıddeyn
İki zıddın birlikte bulunması. (Bak: İçtima-ı zıddeyn)

Cem-ul cevami'
Eski medreselerde okutulan Dört Hak Mezhebin fıkıh usûlünü içine alan, Usûl-i Fıkh'ın en son kitabı. Müellifi Şâfiî âlimlerinden İbn-üs Sübkî'dir.

Cem-ül cem
"Gr: Bir defa cemi'olan kelimenin tekrar bir defa daha cemi olması. (Evliya; Evliyalar gibi.) * Tas: Vahdet-i vücuda dalmak. Bekabillah, Cenab-ı Hak'ta fâni olmak."

Cemaat
Topluluk. Bir yere toplanmış insanlar. Takım, bölük. * Fık: Bir imama uyup namaz kılan müslümanların heyeti. Bir mezhebe tâbi bir heyet teşkil eden ahali. * Aralarındaki münasebetleri din, örf ve âdetlere göre tanzim eden, akrabalık, komşuluk, hemşehrilik gibi rabıtalarla birbirine bağlı insan topluluğu.

Cemaat-i hademe-i ehl-i hiref
Tar: Saray işlerini yapmakla vazifelendirilmiş sanatkârlar zümresi.

Cemaat-i çilingirân-ı hâssa
Tar: Saraydaki çilingirlik işlerini yapmakla muvazzaf sanatkârlar zümresi.

Cemaat-ı mücellidân-ı hâssa
Tar: Saraydaki kitabları ciltlemekle vazifeli sanatkârlar.

Cemad
Cansız ve kurumuş olmak. * Yağmur yağmayan yer. * Sütü olmayan deve. * Donmuş, katı cisim.

Cemadat
Katı cisimler, cansızlar.

Cemadî
f. Ruhu olmayan, cansız madde. Câmid cisim.

Cemaet
Her nesnenin şahsı ve cüssesi.

Cemahir
(Cumhur. C.) Cumhuriyetler.

Cemahir-i müttefika
Birbiriyle anlaşmış, ittifak etmiş devletler. Müttefik cumhuriyetler.

Cemahir-i müttehide
Birleşmiş devletler. Müttehid cumhuriyetler.

Cemal
Yüz güzelliği. Fertteki güzellik. * Cenâb-ı Hakk'ın lütuf ve ihsânı ile tecellisi. * Hak ile söylenen doğru söz. * Hüsün. (... Bir cemal sâhibi, dâima hüsn ü cemalini görmek ve göstermek ister. Bu ise, âhiretin vücudunu ister. Çünkü dâimi bir cemâl, zâil ve muvakkat bir müştaka razı olmaz. Onun da devamını ister. Bu da âhireti ister. M.N.)

Cemal-i bî-misal
Misâli, benzeri olmayan güzellik. (Bak: Celâl)

Cemalullah
Allah'ın cemâli.CEMAM : Rahat olmak. Dinlenip yorgunluğu gidermek. İstirahat etmek.

Cemamih (cemûh)
Başı sert, yavuz at.

Cemaziyel ahir
Arabi ayların altıncısıdır. (Arabi aylar: Muharrem, Safer, Rabiyy-ül-evvel, Rabiyy-ül-âhir, Cemaziyel-evvel, Cemaziyel-ahir, Receb, şaban, Ramazan, şevval, Zilkade, Zilhicce'dir)

Cemaziyel evvel
Arabi ayların beşincisidir. * Bir kişinin mazisi, geçmişi.

Cemaş
Kadın ile oynaşan kişi.

Cemceme
Sözü gizli söyleme, harfleri tâne tâne söyleyip açık beyan edememe.

Cemd
Donmak.

Cemder
f. Bir cins bıçak veya kama.

Cemed
Dondurmak. * Buz, kar.

Cemedî
(Cemed. den) Buz gibi, çok soğuk, bârid.

Cemel
Erkek deve. İbil.

Cemel vak'ası
"Müslümanlar arasında vuku bulan elem verici ilk muharebedir. Peygamber Efendimizin (A.S.M.) Zevcesi Hz. Aişe (R.A.) ile Aşere-i Mübeşşereden Talha ve Zübeyr'in (R.A.) Hz. Ali'ye (R.A.) karşı kıyamlarından doğmuştur. Bu harpte Hz. Aişe ile Talha ve Zübeyr'in maiyetinde otuzbin; ve Hz. Ali'nin refakatinde yirmibin kişi olduğu hâlde karşı karşıya gelinmiş ve muhârebe sonunda her iki taraftan içlerinde sahabeden birçok zatla beraber onbin kişi şehid edilmiştir. Bu muharebede Hz. Talha ve Zübeyr de şehâdete nâil olmuşlardır. Bu muhârebeye Cemel Vak'ası denilmesinin sebebi: Hz. Aişe'nin mahfelini bir deve üzerine koydurarak ve kendisi ve bu mahfelde gayet mestûre bir şekilde oturup harp yerine maiyetindeki sahabelerle beraber gittiği için ve harbin en şiddetlisi bu devenin etrafında meydana geldiği içindir. (Bak: Sahabe)(Hazret-i Ali (R.A.) zamanında başlayan muharebelerin mâhiyeti nedir? Muhariblere ve o harpte ölen ve öldürenlere ne nam verebiliriz?Elcevap: Cemel Vak'ası denilen Hazret-i Ali ile Hazret-i Talha ve Hazret-i Zübeyr ve Aişe-i Sıddıka (Radıyallahü Teâlâ Aleyhim Ecmain) arasında olan muharebe; adâlet-i mahzâ ile, adâlet-i izâfiyenin mücadelesidir. Şöyle ki:Hazret-i Ali, adâlet-i mahzâyı esas edip, Şeyheyn zamanındaki gibi o esas üzerine gitmek için içtihad etmiş. Muârızları ise: Şeyheyn zamanındaki safvet-i İslâmiye adâlet-i mahzâya müsaid idi, fakat mürur-u zamanla İslâmiyetleri zaif muhtelif akvam hayat-ı içtimaiye-i İslâmiye'ye girdikleri için adâlet-i mahzânın tatbikatı çok müşkil olduğundan, ""ehvenüşşerri ihtiyar"" denilen adâlet-i nisbiye esası üzerine içtihad ettiler. Münâkaşa-i içtihadiye siyasete girdiği için, muharebeyi intaç etmiştir. Mâdem sırf ""Lillâh"" için ve İslâmiyet'in menâfii için içtihad edilmiş ve içtihaddan muharebe tevellüd etmiş; elbette hem katil, hem maktûl ikisi de ehl-i Cennettir. İkisi de ehl-i sevaptır diyebiliriz. Her ne kadar Hz. Ali'nin içtihadı musib ve mukabilindekilerin hata ise de, yine azâba müstahak değiller. Çünki: İçtihad eden hakkı bulsa iki sevab var. Bulmazsa, bir nevi ibadet olan içtihad sevabı olarak bir sevab alır. Hatâsından mâzurdur. Bizde gayet meşhur ve sözü hüccet bir zât-ı muhakkik Kürdçe demiş ki: $Yâni: Sahabelerin muharebesinde kıyl ü kal etme. Çünki hem katil ve hem maktûl ikisi de ehl-i Cennettir.Adâlet-i mahzâ ile adâlet-i izafiyenin izâhı şudur ki: $Âyetin mâna-yı işârisiyle; bir masumun hakkı, bütün halk için dahi ibtal edilmez. Bir ferd dahi, umumun selâmeti için fedâ edilmez. Cenâb-ı Hakk'ın nazar-ı merhametinde hak haktır, küçüğüne büyüğüne bakılmaz. Küçük, büyük için ibtal edilmez. Bir cemaatin selâmeti için bir ferdin rızâsı bulunmadan hayatı ve hakkı fedâ edilmez. Hamiyet namına rızasıyla olsa, o başka mes'eledir.Adâlet-i izâfiye ise, küllün selâmeti için, cüz'ü feda eder. Cemaat için, ferdin hakkını nazara almaz. Ehven-üş-şer diye bir nevi adâlet-i izafiyeyi yapmağa çalışır. Fakat, adâlet-i mahzâ kabil-i tatbik ise, adâlet-i izâfiyeye gidilmez, gidilse zulümdür.İşte İmam-ı Ali Radiyallahü Anh, adâlet-i mahzâyı şeyheyn zamanındaki gibi kabil-i tatbiktir deyip, hilâfet-i İslâmiyeyi o esas üzerine bina ediyordu. Mukabilleri ve muârızları ise, ""Kabil-i tatbik değil, çok müşkilâtı var."" diye adâlet-i izâfiye üzerine içtihad etmişler. Tarihin gösterdiği sâir esbab ise, hakiki sebep değiller, bahanelerdir. M.)"

Cemen
f. Çardak.

Cemerat
(Cemre. C.) Cemreler. Şubat ayında azar azar artan sıcaklıklar.

Cemh
Sür'at yapmak, hız yapmak. * Huruç etmek, çıkmak.

Cemi'
Cümle, hep, bütün. * Gr: Çokluk bildiren kelime. Çoğul.

Cemian
Bütün, hep.

Cemil
Güzel. * Cenab-ı Hakk'ın isimlerinden biri.

Cemil-i ale-l ıtlak
(Cemil-i alelıtlak) Her cihetle çok güzel ve mükemmel.

Cemil-i zülcelal
Celal sâhibi, cemil olan Cenab-ı Allah (C.C.)

Cemile
Hoşa gitmek için yapılan hareket.

Cemilekâr
f. İyilik sever, güzel ahlâk ve huy sâhibi olan.

Cemir
Zaman, dehr.

Cemiş
Saçı yolunmuş. * Ot bitmeyen yer.

Ceml
Yağ eritmek.

Cemm
Çokluk. Mecmu. * Kuyuda biriken su. * Hırs ve tama ile mal biriktirmek.

Cemm-i gafir
Büyük cemâat, insan kalabalığı. Ekseriyet. * Muhâfızlar.

Cemma
Boynuzsuz koyun.

Cemmal
Deveci, deve süren, deve sürücüsü.

Cemmaz
Hızlı giden.

Cemmaz-süvar
f. Hızlı giden bineğe binen kimse.

Cemr
İnsanların bir araya toplanması. * Atın sıçrayarak yürümesi. * Ateş ve küçük taş vermek. * Bir kimseyi def etmek, kovmak.

Cemr-ül gada
Ateşi çok devam eden ağacın ateşinin koru.

Cemra
Kuvvetli dişi deve.

Cemre
(C.: Cimâr) Şiddetli karanlık. * Ateşli kömür parçası, kor. * İlkbaharda suya, yere, havaya düştüğü söylenen sıcaklık. * Hacıların Mina Vâdisinde şeytan taşlamaları.

Cemre-i sâlise
Üçüncü cemre ki, toprağa düşer.

Cemre-i sâniye
İkinci cemre ki, suya düşer.

Cemre-i ulâ
Birinci cemre ki, havaya düşer.

Cemreviyye
Divân şairleri tarafından bayramlar, baharlar gibi cemre sebebiyle, muasır olan büyük makamlı ve rütbeli kişiler için yazılan şiirler.

Cemum
Yorga at. * Yürürken eşinen at.

Cemîl
sonsuz güzel olan ve bütün güzelliklerin sahibi bulunan Allah.

Cemş
Saçı yolmak veya traş etmek. * Gizli ses. * Parmaklarının uçları ile çekmek. * Gazel söylemek. * Oynaşmak.

Cemşasb
f. Hz. Süleyman Peygamber. (A.S.)

Cena
Yemiş toplamak. * Cem'etmek, toplamak.

Cena'
Arka yumruluğu. Kamburluk.

Cenab
Büyüklük ifade etmek için, hürmet maksadı ile söylenir. Cenab-ı Hak, Cenab-ı Resül-i Kibriya (A.S.M.)... gibi.

Cenab-ı hakk
Allah.

Cenabet
Pis. Gusletmesi lâzım gelen kimse. * Uzaklık.

Cenadif
Şişman, kısa boylu kimse.

Cenah
Kanat, taraf, kısım. (Vicdanın ziyası ulum-u diniyyedir. Aklın nuru, fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizacı ile hakikat tecelli eder. O iki cenah ile talebenin himmeti pervaz eder. İftirak ettikleri vakit, birincisinde taassub, ikincisinde hile, şüphe tevellüd eder. Mün.)

Cenah-ı tâir
Kuş kanadı.

Cenah-ı zübab
Sinek kanadı.

Cenaheyn
(Cenah. dan) İki kanat, iki yan, iki cenah. * İki hususiyetli.

Cenaib
(Cenayib) (Cenibe. C.) Yedek hayvanlar, yedek binekler.

Cenan
Gönül. Ruh. Kalb. Can.

Cenanî
"Kalbe âit ve müteallik olan. Kalben duyulan. (Arabça müfred, birinci şahıs sigası ile ""kalbim"" mânasınadır.)"

Cenaze
(C.: Cenâiz) İnsan ölüsü.

Cenb
Yan taraf. Koltuk altının aşağısı. * Def'etmek, kovmak. * Müştak olmak. * Bir yere gitmek için bir yere inmek. * Birisinin sevdiğinden dolayı kararsız ve muztarib bulunmak. * Büyük ve çok olan. * Engin taraf. * Şetmetmek, söğmek. (L.R.)

Cenbiyye
Arapların kullandıkları bir cins eğri kamadır ki, yan taraflarına takarlar.

Cenbî
Yan tarafa âit.

Cencene
Sözü burun içinden söylemek, genizden konuşmak.

Cendel
Nehirlerde bulunan ve büyükçe olan kaya.

Cendere
yun. Tazyik. Baskı, basınç. * Dar dere, boğaz. * Kalın oklava. * Çamaşır ütülemeye mahsus iki ağaç üstüvaneden ibaret alet. * Mc: Sıkı ve dar yer.

Ceneb
Susuzluktan böğrü ciğere yapışmak.

Cenedil
(C.: Cenâdil) Taşlı yer. * Yuvarlak taş.

Cenef
Hata ve cehilden dolayı haktan meyletmek. * Zulmetmek.

Cenen
Mezar, kabir.CENG $ (CENK) : f. Top, tüfek ile harbetmek. Muharebe. Kavga. Harb. Savaş.

Ceng-azmüde
f. Savaş tecrübesi olan kişi.

Ceng-cû
f. Kavgacı, dövüşçü, cenkçi.

Cengaver
(C.: Cengâverân ) f. Cenkçi. Yiğit olan. Kahraman. İyi harbeden.

Cengel
f. Orman. Ağaç topluluğu.

Cengelistan
f. Sık ağaçlık, orman, sazlık yer.

Cengiz
zâlim bir hükümdar.

Cengiziyan
f. Cengiz soyundan gelenler, bunlara tâbi olan kimseler.

Cenh
Kuşun kanadını vurması.

Cenib
Garip. * Hurmanın iyisi.

Cenibe
(C.: Cenâib) Yedek hayvanı.

Cenin
(Cenne. den) Ana karnındaki harekete başlıyan çocuk. * Gizli ve mestur, saklı olan şey.

Ceniver
f. Sırat köprüsü.

Cenk
(Bak: Ceng)

Cenk-âver
Harpçi, fedakâr.

Cenn
(Cünün) Bir şeyi setretmek, gizlemek. * Ana karnındaki cenin, gizli olmak.

Cennet
"Allah'a (C.C.) inanan ve O'na ibadet ve itaat edenlerin, iman ve İslâmiyyet'e ihlâs ve sadâkatle hizmet edenlerin, Kur'ana bir hizb-ül Kur'ân olarak mücâhidâne bir sûrette hizmetkâr olan mücâhidlerin, cihâd-ı diniyye erlerinin âhirette fazl-i İlâhi ile gidip ebediyyen içinde kalacakları mekân ve mesken. Cennet'in varlığını bütün peygamberler, onların yolundan giden âlimler ve ermiş kişiler, evliyalar ittifakla haber vermişlerdir. Esasen Allah'ın adaleti, Cehennem gibi Cennet'in de varlığını gerektirir. İnananlar, ölümün; ebedî bir hiçlik değil, ölümsüzlüğe geçiş, sevdikleriyle buluşacakları âhiret âlemine bir yolculuk olduğuna inanıyorlar ve bunalım içinde değil; mutluluk içindedirler. İnananların ve iyilerin bu hâlleri Cennet'in varlığını gösteren hayattaki belirtilerinden biridir.Cennetin tabakaları : Dâr-ül-Celâl, Dâr-üs-Selâm, Cennet-ül Me'va, Cennet-ül Huld, Cennet-ün Naim, Cennet-ül Firdevs, Cennet-ül Adn, Cennet-ül Vesile. (Bak: Âhiret)(Mühim bir taraftan ehemmiyetli bir sual: Rivayette gelmiş ki; Cennet'te bir adama beş yüz senelik bir Cennet verilir. Bu hakikat akl-ı dünyeviyenin havsalasında nasıl yerleşir?Elcevap: Nasılki bu dünyada herkesin dünya kadar hususi ve muvakkat bir dünyası var. Ve o dünyanın direği onun hayatıdır. Ve zâhirî ve batınî duygulariyle o dünyasından istifade eder. Güneş bir lâmbam, yıldızlar mumlarımdır der. Başka mahlukat ve zîruhlar bulunmaları o adamın mâlikiyetine mani olmadıkları gibi bilâkis onun hususî dünyasını şenlendiriyorlar, ziynetlendiriyorlar. Aynen öyle de fakat binler derece yüksek herbir mü'min için binler kasır ve hurileri ihtivâ eden has bahçesinden başka, umumî Cennet'ten beşyüz sene genişliğinde birer hususî Cennet'i vardır. Derecesi nisbetinde inkişaf eden hissiyatıyla, duygularıyla Cennet'e ve ebediyete lâyık bir surette istifade eder. Başkaların iştiraki onun mâlikiyetine ve istifadesine noksan vermedikleri gibi, kuvvet verirler. Ve hususî ve geniş Cennetini ziynetlendiriyorlar. Evet bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden ve bir günlük bir seyrangâhtan ve bir aylık bir memleketten ve bir senelik bir mesiregâhta seyahatından; ağzıyla, kulağıyla, gözüyle, zevkiyle, zâikasıyla, sair duygularıyla istifade ettiği gibi; aynen öyle de, fakat bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleketteki kuvve-i şâmme ve kuvve-i zâika o baki memlekette bir senelik bahçeden aynı istifadeyi eder. Ve burada bir senelik mesiregâhtan ancak istifade edebilen bir kuvve-i basıra ve kuvve-i sâmia orada, beşyüz senelik mesiregâhındaki seyahattan; o haşmetli, baştan başa ziynetli memlekete lâyık bir tarzda istifade eder. Her mü'min derecesine ve dünyada kazandığı sevablar, haseneler nisbetinde inbisat ve inkişaf eden duygularıyla zevk alır, telezzüz eder, müstefid olur. L.)"

Cennet-âsâ
Cennet gibi.

Cennetmekân
"""Yeri cennet olası, makamı cennet olan"" meâlinde olup, vefat eden makbul ve sâlih kimselere hürmeten söylenir."

Cennur
Arpa ve buğday döğdükleri yer.

Cennân
Bahçıvan.

Cennât
(Cennet. C.) Cennetler.

Cennât-ı adn
Adn cennetleri. Hulûd üzere ikamet ve temekkün edilen cennetler. (Kamus Tercümesi.)

Centilmen
ing. Kibar erkek, çelebi, görgülü kişi.

Cenub
Güney. Şimalin zıddı olan taraf.

Cenubî
Cenuba âit, güney tarafında, cenûba dair ve müteallik.

Cenî
Devşirilmiş, koparılmış olan. Meyve toplanması ve alınması.

Cephane
(Aslı: Cebehane'dir) Barut vesair yanıcı maddelerin konulup, muhafaza edildiği yer. * Yanıcı maddeler levazımı.

Cer
f. Yarık, çatlak.

Cer'
Suyu yudumlayarak içme.

Cer'a
Kumlu, otsuz yer.

Cera'
Suyu sora sora içmek.

Cera'kuk (cera'kik)
Ekşi yoğurt.

Cerab
Torba, dağarcık.

Cerad
Çekirge. * Mc: Yağmacılar gürûhu.

Cerade
(C.: Cerâd) Çekirge.

Cerahat
Yaradan akan irin. Yaralı vücudda toplanan kandaki küreyvât-ı beyzâdan (ak yuvarlardan) mürekkeb kan. Yaradan akan beyaz akıcı cisim.

Cerahor
Tar: Osmanlılarda ordu hizmetlerinde kullanılan Hıristiyanlara verilen isim.

Ceraid
(Ceride. C.) Cerideler. Gazeteler.

Ceraid-i yevmiyye
Günlük gazeteler.

Ceraim
(Cerime. C.) Cerimler, suçlar, kabahatlar, cinayetler.

Ceraim-i müştereke
Müşterek işlenen suçlar. Ortak kabahatlar.

Ceram
Hurma çekirdeği. * Kuru hurma.

Cerame
Gövdeli olmak. Vücudu iri olmak. * Cesâmet.

Ceramika
Musul yakınında Acem asıllı bir kavmin adı.

Ceraye
Vakıf tarafından verilen erzak ve yiyecek.

Cerayet
Câriyelik hâli.

Cerazet
Oburluk.

Cerba
Uyuz kadın.

Cerban
Uyuz hastalığına tutulmuş olan, uyuz.

Cerbeya
Mağrib ile şimâl arasında esen yel.

Cerbeze
"Aldatıcı sözlerle kurnazlık etme. Fazla sözlerle aldatıcılık. Haklı ve haksız sözlerle hakikatı gizleme. * Beceriklilik, fetânet ile temyiz ve cesaret-i mutedile ve kuvvet-i idareden ibâret olan sıfat-ı zihniye.(Bu kelime, Arabçada: Hilekârlık, kurnazlık gibi aşağılayıcı bir mânâda kullanıldığı halde; Türkçede: Beceriklilik ve konuşma kabiliyeti gibi medhedilir bir sûrette geçmektedir.)(... Kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi, gabâvettir ki, hiç bir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi, cerbezedir ki; hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya malik olur. Vasat mertebesi ise, hikmettir ki hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, içtinab eder. İ.İ.)(... Cerbeze nedir?C- Müteferrik büyük işlerde, yalnız kusurları görmek cerbezeliktir; aldanır ve aldatır. Cerbezenin şe'ni, bir seyyieyi sümbüllendirerek hasenata galib etmektir...Meselâ: Bir aşiretin herbir ferdi, bir günde attığı balgamı, cerbeze ile vehmen tayy-ı mekân ederek birden bir şahısta o muhassalı temsil edip, başka efradı ona kıyas ederek, o nazar ile baksa...Veyahut bir sene zarfında birisinden gelen rayiha-i keriheyi, cerbeze ile tayy-i zaman ederek, bir dakika-i vâhidede, o şahs-ı hâzırda sudurunu tasavvur etse acaba, evvelki adam ne derece mustakzer; ikinci adam ne derece müteaffin... Hattâ hayal, gözünü kapasa, vehim dahi burnunu tutsa mağaralarından kaçsalar, akıl onları tevbih etmeğe hakkı olmayacaktır.İşte şu cerbezenin tavr-ı acibi; zaman ve mekânda müteferrik şeyleri toplar, bir yapar. O siyah perde ile herşeyi temaşa der. Hakikaten cerbeze, envaiyle garâibin makinesidir.Görülmüyor mu ki, cerbeze-âlûd bir âşıkın nazarında, umum kâinat, birbirine muhabbet ile müncezib, rakkasane hareket edip gülüşüyor... veyahut, çocuğunun vefatıyla matem tutan bir validenin cerbeze-âlûd me'yusiyeti nazarında umum kâinat, hüzün-engizâne ağlaşıyor. Tuluât)"

Cerbeze-âlûd
Cerbezeli. Cerbeze ile olan faaliyet.

Cerbiyye
Uyuz böcekleri.

Cercar
Yaban maydanozu.

Cercer
(C.: Cerâcir) Kağnı.

Cercere
Deve sesi.

Cercis
(A.S.) : (Circis) Taberi tarihine göre: İsâ Aleyhisselâmdan sonra gelmiş ve Filistinde yaşamış ve onun şeriatı ile amel etmiş olan bir peygamberdir. Yedi sene içersinde tebliğde bulunarak çok işkencelere maruz kalmış, müteaddid defalar öldürülmüş ve mu'cize ile dirilerek tekrar tebliğ vazifesine devam etmiştir. Kendisine düşmanlık eden kavim ateşle helâk edilmiştir. En sonunda yine Cercis Aleyhisselâm şehid edilmiştir.

Cercîs
büyük eziyetlerle şehit edilen bir peygamber.

Cerd
Elbisesini çıkarma, elbisesinden soyma, çıplak hâle getirme. * Ot ve ağaç yetişmeyen yer.

Cerda
Mahrum, çıplak. * Tüysüz, dazlak. * Çorak, verimsiz toprak, arazi. * Karıştırılmamış.

Cerdahl
Büyük gövdeli deve. * İnsanların her işine itiraz eden.

Cerdak(a)
(C.: Cerâdik) Yufka ekmeği.

Cerea
(C.: Cere') Ot bitmeyen kumlu yer.

Cereb
Uyuz hastalığı, uyuzluk.

Cereb-nak
f. Uyuz hastalığına tutulmuş kimse, uyuz kişi.

Cerec
Yüzüğün, parmağa geniş olması. * Taşlı, sert yer. * Muztarib. Iztırab ve acı çeken.

Cerece
Büyük, geniş yol. * Ulu yol.

Cered
Çıplak olma.

Ceref
Bir kimsenin, kederden dolayı tükrüğünü yutkunup durması.

Cerem
Ayrılmak. * Günâh. Cinâyet. * Hurma toplarken yere düşenleri yemek.

Cerenfeş
Yanları etli ve büyük olan kişi.

Cereng
f. Kılıç veya topuzun çarpmasından çıkan ses. Zil veya çan sesi.

Ceres
Çan. * Zindan, hapis yeri. * Hayvanın boynuna asılan çıngırak.

Ceres-dar
f. Çıngırak taşıyan, çıngıraklı.

Cerevhak
İplik yumağı.

Cereyân
"Akma, akış, gidiş. Hareket. Akıntı. Gezme. Mürûr. Vuku, vâki olma. * Mc: Aynı fikir ve gaye etrafında toplananların meydana getirdikleri faaliyet ve hareket. Bu hareket; dinî, fikrî veya siyasî hareketler gibi birbirlerinden farklı sahalarda olabilir."

Cereyân-ı hevâ
Hava akımı.

Cerez
Davarın art sinirinde olan bir hastalık.

Cerez (cürüz)
Suyu kesik olan. * Otsuz yer.

Cereş
Bir şeyi iri dövme, iri öğütme.

Cerf
Ahzetmek, almak. * Yıkmak, harap etmek. * Yerden bel veya kürekle bir şey atmak.

Cergand
f. Bumbar dolması denen bir yemek çeşiti. * Işık. Işık konacak yer.

Cerge
f. Bir mevki'de bulunan insan topluluğu.

Cerh
Yara. * Baş ve yüzden başka uzuvlardan birisini yaralamak. * Bir kimseye söğmek. Taan etmek. Sözle gönül incitmek. * Birisinin fikrini çürütüp kabul etmemek. * Şahid, yalancı ve fâsık olduğundan dolayı mahkemede hâkimin şâhidin şehâdetini reddetmesi. * Kesb u kâr eylemek. Kazanmak.

Cerh-i amûd
Bir kimseyi her ne ile olursa olsun, haksız olarak kasden yaralamak.

Cerha
Yaralı, yaralanmış.

Cerhetmek
Yaralamak. Herhangi bir meseleyi hak ve hakikatle çürütmek. Yanlış veya yalanını bulup hurafe ve bâtıl olduğunu isbât edip herhangi bir kimsenin veya cereyanın fikrini kabul etmemek.

Ceri'
(Cür'et. den) Cesur, yiğit, delikanlı, gözü pek, cesaretli, yılmayan.

Ceri'-ül lisân
Sözünü esirgemiyen, çekinmeden söyliyen.

Cerib
İmparatorluk zamanında Arabistan ülkelerinde kullanılan takriben 216 litrelik bir hacim ölçüsü. * Dönüm. * Eni ve boyu 60 arşın olan arazi ölçüsü.

Cerid
(C.: Cerâyid) Hurma budağı. * Yaprağı dökülmüş olan hurma ağacı.

Cerid(e)
Çorak ve verimsiz yer.

Ceride
Gazete. * Resmi dâirenin büyük hesablarının kaydedildiği defter.

Ceride-i havâdis
1840'da Çörçil ismindeki bir İngiliz tarafından çıkarılan ilk hususî gazete.

Cerih
(Cerh. den) Mecruh. Yaralanmış, yaralı.

Ceriha
Yara. Çürüklük.

Ceriha-dâr
f. Cerihalı, yaralı.

Cerim
Kabahatli, câni, suç işlemiş. * (C.: Cirâm) Kuru hurma. * Hurma çekirdeği.

Cerime
Suçludan alınan para cezası, cereme. * Günah, zenb, suç.

Cerin
(C.: Ecrân-Ecrine-Cürün) Hurma kurutma yeri.

Cerir
(C.: Cürür) Devenin boynuna taktıkları ip.

Cerir-i taberî
(Bak: Taberî)

Cerire
Kabahat, suç.

Ceriz
Tasalı kimse. Hüzünlü, kederli olan kişi.

Ceriş
İri bulgur. * İri dövülmüş tuz.

Cerm
(C.: Cürüm) Bir cins Arap sandalı. * Kat'. Kesme. * Günahkâr olma, günah işleme. * Koyun kırkma. * Sıcak, sıcaklık.

Cermen
Germen, Alman.

Cermüze
f. Sefer ve misafirlik.

Cerr
Kendine doğru çekmek. Çekmek. Cezb. * Para almak. * Uçurum. * Kale hendeği.

Cerr-i magnem
Menfaat celbetmek.

Cerrah
Yarayı açıp tedavi eden, ameliyat yapan. Operatör.

Cerrahhâne
Osmanlılarda ordu için cerrah yetiştiren müessese. Yüksek dereceli okul.

Cerrahhâne-i âmire
Geçen asırda yeni usullerle cerrahlık yapılan Osmanlı tıp müessesesi, cerrahhânesi.

Cerrahî
Tıpta operatörlük. * Ameliyatla ilgili.

Cerrar
Cer yapan, para toplayan. * Yavaş yavaş giden asker alayı veya ordusu. Harp âletleri ile cihazlanmış ordu. * Desti satıcısı. * Ağır ağır giden. * Traktör.

Cerrare
Sarı renkte küçük ve zehirli akrep.

Cerre
(C.: Cürr-Cirar) Topraktan yapılan desti ve bardak. * Ağaçtan yaptıkları su kabı.

Cerre çıkma
Eski zamanda medrese talebelerinin, mübarek üç aylar olan Receb, Şaban ve Ramazanda köylere dağılıp halka, ahaliye dini nasihatlarda bulunmak, namaz kıldırmak veya müezzinlik etmek suretiyle para ve erzak toplamaları.

Cers (cirs)
Gizli ses. * Arının ağaçtan ve çiçeklerden emmesi. * Bir miktar zaman.

Cerur
Çok miktar yemek.

Ceruz
Obur, çok yiyen.

Cerv
Küçük meyve. * Vahşi hayvan yavrusu. Enik.

Cervel
Taş.

Cery
Suyun ve diğer sıvıların akması. Cereyan.

Cerz
Kat', kesme. * Yok etme, mevcudiyetini kaldırma. * Katletme, öldürme.

Cerze
(C.: Cürüz) Yaş ot bağı.

Cerş
Bir şeyin kabuğunu soyma, bir şeyi kazıma.

Cesa
Bir kimsenin elinin, çalışmaktan dolayı iri ve katı olması.

Cesale
Çokluk, kesret.

Cesamet
İrilik. Büyük olma, cesim olma.

Cesaret
Cesurluk, yiğitlik, korkusuzluk.

Cesaret-i medeniye
Her türlü baskılara karşı çekinmeden hakikatı söylemek. Müsbet harekette korkmamak. Haklı olduğu bir mes'elede korku göstermemek. İçtimai münasebetlerde girişkenlik.

Cesaset
Tecessüs, casusluk. Merak.

Cescas
Kılı çok olan. * Bir otun adı.

Cesed
Ten, gövde, vücut, beden. Ruhsuz vücud.

Cesed-i misalî
Misalî ve lâtif bir cesed. Varlığı maddî olmayan fakat cinsinin cesedine benzeyen beden.

Cesim
İri vücudlu. * Kebir. Ehemmiyetli. Büyük.

Cesis(e)
Hurma ağacının yeni çıkan budağı. (Fesîl-ün-nahl derler).

Cesk
f. Mihnet, keder, elem, gam, tasa. * Musibet, belâ, âfet, felâket.

Cesl
Kıllı kimse. * Çok nesne, kesir.

Cesle
Kara karınca.

Cesm
Devam etmek, mülâzemet.

Cesr(e)
Büyük deve.

Cess
Araştırma, tahkik etme, soruşturma. * El ile yoklama. * Yapışmak.

Cessame
Sefer yapmamış kişi. Seyahat etmemiş kimse.

Cessas
Kireç ile bina yapan. Badanacı.

Cessase
Kruvazör, harp gemisi.

Cest
f. Sıçrayış, atlayış.

Cestan
f. Atlıyan, sıçrayan.

Ceste
f. Azar azar, bir parça. * Sıçrayış, atlayış. Hatve.

Ceste ceste
Azar azar, parça parça, kısım kısım.

Cesten
f. Atlamak, sıçramak. Kaçmak, kurtulmak. Atılmak.

Cesur(e)
(Cesâret. den) Cesaretli, yiğit.

Cesurâne
f. Yiğitçesine, cesaretli olarak, yüreklice, cesaretle.

Cev
f. Arpa.

Cev'a
Bir kere acıkmak.

Cev'an
(Cu'. dan) Acıkmış, aç, midesi boş.

Cev-be-cev
f. Azar azar.

Ceva'
Geniş. * Hasta. * Kokmuş su. * Aşktan, gamdan veya tasadan dolayı kalbin yanması.

Cevab
Sorulan şeye söz veya yazıyla verilen karşılık. * Kabul etmemek. Reddetmek. * (Câbiye. C.) Havuzlar.

Cevab-ı kat'î
Kesin ve kat'i söz, kesin cevap.

Cevab-ı nâ-savab
Doğru olmayan karşılık. Yanlış cevab.

Cevab-ı red
Red cevâbı verip kabul etmemek. Reddetmek. Kabul etmemek yolunda söylenen söz.

Cevabat
(Cevâb. C.) Cevablar. Sorulan sorulara verilen karşılıklar. Mukabil sözler.

Cevaben
Karşılık ve cevap olarak.

Cevabî
Karşılık, cevap. * (Câbi. C.) Tahsildarlar, câbiler.

Cevad
(Cevvad) Çok çok ihsan eden. Çok cömert.

Cevadd
(Câdde. C.) Caddeler, büyük ve işler yollar, tarikler.

Cevahir
(Cevher. C.) Cevherler. Çok kıymet verilen ve az bulunan şeyler, çok kıymetli mâden veya taşlar. * Mc: Çok kıymetli söz veya faydalı yazılar.

Cevahir-i ferd
(Cevher-i ferd. C.) Cevher-i ferdler. Zerreler, atomlar.

Cevahir-ül-kelimat
Şemsi adındaki bir zat tarafından Arapçadan Türkçeye kaleme alınan 108 sahifelik bir lügat kitabının adı.

Cevaib
Halk arasında gezen haberler.

Cevaiz
(Câize. C.) Câizeler, verilen bahşişler, armağanlar.

Cevamid
(Câmid. C.) Cansız, donmuş şeyler.

Cevamis
(Câmus. C.) Camuslar, mandalar, kömüşler, su sığırları.

Cevanib
(Cânib. C.) Cânibler, yanlar, taraflar.

Cevanib-i erbaa
Dört taraf.

Cevar-ül künnes
Seyyar yıldızlar. (Ütarid, Zühre, Merih, Müşteri, Zuhal.) (Bak: Hunnes)

Cevari
(Câriye. C.) Akıcı ve câri olanlar. * Hizmetçi kızlar. * Câriyeler, kadınlar.

Cevarih
El, ayak gibi vücud azaları.(Cevârih, cârihanın cem'idir ki, esasen cerhden me'huz olup te'sir mânası mülâhazasıyla kâsibe mânasına isim olmuştur. Cevarih, kevasib demektir. Bunun için el, ayak ve ağız gibi yaralayıcı âlet olan azaya cevarih denildiği gibi, av tutan yırtıcı hayvanlara ve kuşlara dahi kevasib ve cevarih denilir ki, burada murad budur. E.T.)

Cevasis
(Casus. C.) Casuslar. Gizli şeyleri araştıranlar. Gizlilikleri öğrenip bilenler.

Cevaz
Müsaadeli. Ruhsat, izin. Câiz olma. * Yol, tarik ve meslek.

Cevaz-ı şer'î
Şer'an câiz olma. Şeriatça yasak olmayan husus.

Cevazinc
Nilüfer çiçeği.

Cevb
Kesmek. * Yırtmak. * Mesafe almak.

Cevca'
Uzun ayaklı adam.

Cevcem
Kızıl gül, verd-i ahmer.

Cevder
f. Öküz.

Cevdet
İyilik. Güzellik. Kusursuzluk. * Bir kimsenin, başkasının işini güzelce ve kusursuz olarak yapması. * Cömertlik. * Susuz olma.

Cevdet-i fehm
Fehm ve anlayış üstünlük ve iyiliği.

Cevebe
(C.: Cüveb) Bulut aralığı. * Dağ aralığı.

Cevef
Bolluk.

Cevelân
Dolaşma. Kaynama. Yerinde durmayıp gezme.

Cevelân-ı dem
Kanın vücudda dolaşması.

Cevelângâh
Gezip dolaşılan yer. Cevelân yeri. Tâlim meydanı.

Cevf
Boşluk. Oyuk. Çukur. İç boşluğu. * Orta, yarı. * Kof.

Cevf-i leyl
Gece yarısı.

Cevh
Ulaşmak. * Bittih-i şamî denilen karpuz.

Cevhan
Hurma kuruttukları yer.

Cevher
"Bir şeyin özü, esası. * Kıymetli taş. * Çelik üzerindeki nakış. * Edb: Noktalı harf. * Yalnız noktalı harflerin ebcedîsi hesab edilerek yazılan manzum tarih. * Harflerin noktası. * Fls: Varlığı kendinden olan, var olmak için kendi dışında başka birşeye muhtaç olmayan varlık. Allah'a inanan filozoflar iki çeşit cevher kabul etmişlerdir. Yaratıcı cevher, Allah. Yaratılmış cevher, madde, ruh. Allah'ı cevher olarak vasıflandırmak noksan bir anlayıştır. Çünkü cevher Allah'ın sıfatlarından ""kıyam-ı binefsihi: varlığı kendinden olan"" sıfatını belirtebilir. Allah'ı sıfatları ve isimleriyle tanımak icab eder. Maddeci filozoflar cevher olarak yalnız maddeyi kubul ederler. Oysa madde Allah'ın yarattığı âlemlerden sadece biridir. Fizik ilmi maddenin enerjiye ve enerjinin maddeye dönüştüğünü göstermiştir. Madde de enerji de belli kanunlara bağlıdır. Kanun varsa kanun koyucu da vardır. Madde ve enerjiye hakim olan ve kanunları koyan, madde ve enerjiyi yaratan Allah'dır."

Cevher-dâr
f. Elmaslı. * Noktalı harf. Meselâ: Cim, şın harfleri gibi. * Eskiden kullanılmış tüfeklerden birinin ismi. * Siyah ve beyaz dalgalı, benekli kılıç.

Cevher-i ferd
Zerre, en küçük cisim. Atom.

Cevher-i ulvî
Ateş, nâr. * En yüksek cevher. * Ruh.

Cevhere
Bir, tek cevher.

Cevi
f. Akarsu, nehir, dere, çay.

Cevin(e)
f. Arpadan yapılmış şey. Arpa unu.

Cevir
(Cevr) Cefa, eziyet, sıkıntı, üzüntü. Zulüm. * Tas: Tarikat adamının ruhen ilerlemesine mâni olan şey.

Cevl
Tavaf etme.

Cevlan
Şam'da bir dağ.

Cevle
Dönmek.

Cevn
Ak, ebyaz, beyaz. * Kara, esved. (Ezdattandır)

Cevreb
(C.: Cevârib, Cevâribe) Çorap.

Cevs
Kaba, büyük nesne.

Cevsak
Kasr, köşk, konak.

Cevse
Köşk, kasr, konak.

Cevsek
f. Düğme.

Cevv
Yer ile gök arası. Gök boşluğu. Fezâ. * Ev veya odanın içi.

Cevv-i hevâ
Hava boşluğu.

Cevv-i semâ
Gökyüzü. Gök boşluğu. Fezâ. (Cevv-i âsuman da denir.)

Cevvad
(Bak: Cevâd)

Cevval
Dâim hareket hâlinde olan.

Cevvaz
Malı toplayıp hayır ve tasadduk etmeyen kimse.

Cevvâd
sınırsız cömertlik sahibi Allah.

Cevvî
Gök boşluğuna âit. Cevve dâir.

Cevz
(C.: Ecvâz-Cevzât) Ceviz. * Her nesnenin ortası.

Cevz (cevzân)
Malı toplayıp kimseye hayır ve sadaka etmemek. * Sallana sallana yürümek.

Cevz-i bevvâ
Hindistan cevizi.

Cevza
Astr: İkizler burcu. Gökyüzünün kuzey yarım küresinde yer alan iki tane parlak yıldızlı bir burcdur. Güneş, mayıs ayında bu burca girer.

Cevzak
f. Kederlenme, elemlenme.

Cevzeka
(C.: Cevzek-Cevâzik) Pamuk kozağı.

Cevzekî
Koza satıcısı.

Cevzel
(C.: Cevâzil) Güvercin yavrusu. * İğne deliği.

Cevzenic
Cevizli helva.

Cevzine
Cevizli helva.

Cevâmi'
Toplu olan şeyler. * Câmi'ler. Mescidler.

Cevâmi-ül kelim
Lâfızları az, mânâsı çok kelâmlar, sözler, ibâreler, fıkralar. (Bak: Câmi-ül kelim)

Cevş
(C.: Cevâşin) Demir gömlek. * Göğüs. * Orta.

Cevşen
" ""zırh"" mânâsında Peygamberimizin emsalsiz duası."

Cevşen-i kebîr
Büyük zırh. Peygamberimiz Hz. Muhammed'e (A.S.M.) vahiyle gelen en azîm ve en mühim bir münâcâtın ismidir. Bu harika münâcât, mârifetullahda terakki eden bütün âriflerin münâcâtının fevkindedir. Bin hâsiyeti olan ve bin Esmâ-i Hüsnâ'yı içine alan emsalsiz bir münâcât-ı Peygamberiyedir.

Cevşen-pûş
f. Zırhlı, zırh giyen.

Cevşenülkebîr
Peygamberimize vahiy ile gelen büyük bir dua.

Cevşir(e)
f. Arpa çorbası. * Çulha.

Cey'e
Gelmek.

Ceya'
Yağmur.

Ceyar
Gadaptan ve açlıktan dolayı göğüste olan hararet.

Ceyb
(C.: Cüyûb) Cep. Gömleğin (yarığı) açıklığı. * Yaka. * Kalb.* Geo: Sinüs.

Ceyd
(C.: Ecyed) Uzun boylu olmak.

Ceyder
Kısa boylu.

Ceyeşan
Kaynamak. * Hışm etmek.

Ceyl
(C.: Ecyâl) İnsan topluluğu, zümre, kavim. * Nesil, batın, kuşak. * Yengeç.

Ceylan
Geyik çeşidinden küçük, ince bacaklı, pek hafif ve çok koşucu bir kara hayvanı, gazâl.

Ceyvad
f. İttika', günahtan sakınma.

Ceyyid
İyi, güzel, hoş. Saf.

Ceyz
Döndürmek. * Dar etmek.

Ceyş
Asker, ordu. En az dörtyüz nefer süvari ve piyadeden müteşekkil bir askeri kıt'a. * Dolup taşmak. * Ses, sadâ.

Ceyş-ül azîm
Büyük ordu. Binikiyüz kişilik askeri kuvvet.

Cez
f. Cezire, ada. Her tarafı su ile çevrilmiş olan kara parçası.

Cez'
Dereyi enine kesmek.

Cez'(a)
Damarlı akik. Göz boncuğu adı verilen, kara alaca ve kıymetli bir süs taşıdır.

Cez'a
Az nesne.

Ceza
Karşılık, mukabil, ivaz. Cürüm veya günâh işleyenlere verilen azab. * Gr: Şart cümlelerinde ikinci kısım. (Bak: Şart)

Ceza'
Hüzünle ağlayıp sızlanmak. Sabırsızlık yüzünden telâş ve teessür göstermek.

Ceza-yı amel
Yapılan işin karşılığı.

Ceza-üş şart
"Şartın cevabı. Meselâ: Zeyd ayağa kalkarsa, ben de kalkarım cümlesindeki, ""ben de kalkarım"" ifadesi, birinci cümlenin cevabıdır."

Cezaen
Cezâ olarak.

Cezair
(Cezâyir) (Cezire. C.) Cezireler, adalar. * Kuzey Afrikada Fas ile Tunus arasında olan ülke ve bu ülkenin merkezi olan şehir.

Cezalet
"Rekâketsiz ifade. * Güzellik. * Müdebbirlik, akıllılık. * Azim, büyük. * Edb: Kelimeler, ince veya sert söylenişlerine göre; elfâz-ı cezle veya elfâz-ı rakika diye ikiye ayrılır. Elfâz-ı cezle: Söylenişte tatlılığı bulunan veya heybet, ululuk, çarpışma, korkutma, yıldırma ifâde etmeğe uygun kelimeler olarak ayrılır. Celâdet, sadme, kazanfer, çekâçek, dırahşân gibi.. Bu çeşit kelimelerle, söylenen ve yazılan ifâdelerde cezâlet var, denir. (Edb. S.)"

Cezalet-i beyaniye
Beyan ilmine ait ve beyan sahasındaki cezâlet.

Cezalet-i nazmiye
Kur'an-ı Kerim'deki kelime ve harflerin harika bir ahenk ve münâsebet ile nazm ve tertibindeki cezâlet.

Cezaze
Ekin biçmek. * Hurma kesmek. * Kıl ve yün kırkmak.

Cezb
Kendine doğru çekme. * İçme.

Cezbe
Tas: Meczubiyet, istiğrak. Allah'ı hatırlayıp Allah sevgisi ile kendinden geçer bir hale gelme.

Cezbe-eda
f. Cezbeli olmak. Çekici olmak

Cezbedar
f. Cezbeli, çekici.

Cezbetmek
Çekmek, ikna etmek, sevdirmek.

Cezea
(C.: Cezaât-Cizâ) Beş yaşına girmiş deve. * İki yaşına girmiş koyun. * Üç yaşına girmiş sığır ve at.

Cezeb
Adamın ağzında tükrüğü kesilmek. * Hayvanın sütü az olmak.

Cezebat
(Cezbe. C.) Cezbeler. (Bak: Cezbe)

Cezel
(C.: Cezlan) şâd olmak.

Cezer
Havuç. * Aslanın yediği et.

Cezf
Kesmek. * Sürmek. * Evmek.

Cezf (cüzâf)
Bir şeyi ölçmeden tartmadan almak.

Cezh
Hediye, atâ, bahşiş vermek.

Cezia
(C.: Cezâyi) Koyun sürüsü.

Cezil
Bol. Çok. * Edb: Peltek ve bozuk olmayan kelime.

Cezim
(Bak: Cezm)

Cezir
(Bak: Cezr)

Cezire
Ada. Dört tarafı su ile çevrilmiş toprak parçası.(Üç tarafı su ile çevrili kara parçasına yarımada denir.)

Ceziret-ül arab
Arabistan yarımadası.

Cezl
Kalın odun. Tomruk. * Sağlam. Metin. * Güzel ve muhkem fikir. * Rekik olmayıp doğru ve dürüst olan söz veya kelime. * Kâmil, dirayet sahibi, akıllı ve olgun adam.

Cezlan
Saadetli, mutlu, sevinçli.

Cezm
(Cezim) Kat'î karar. Yemin. Kararlaştırmak. * Kesmek. * Niyet. Tahmin. Takdir. * İlzam. * İcâbe. * Gr: Arabçada kelime sonundaki harfi sâkin okumak. Kur'ân-ı Kerim okurken harfleri yerlerine vaz'edip mahrecinden çıkarırken tâne tâne, fesahat, beyan ve teenni ve sükûnet üzere okumak.

Cezm (cizm)
Her nesnenin aslı. * Ağacın kökü. * Kesmek, kat'.

Cezma
Kulağı kesik koyun. * Kulağı delik koyun.

Cezme
Bir kere yemek.

Cezmen
Kestirip atmak sûretiyle.

Cezmî
Kat'î niyet ve karara ait. Cezm.

Cezr
"Kök, asıl, temel. Bünyâd. * Kesmek. * Mat: Kendi misline darbolunmakla (çarpılmakla) bir sayı meydana getiren rakam (Kare kök). Üç, dokuzun cezri'dir. Dokuz, üçün meczuru'dur. (Bak: Meczur) * Derya, deniz. * Arı kovanından bal almak. * Ay ve güneşin câzibesi te'siri ile deniz ve ırmak sularının çekilip kabarması. Buna ""med ve cezir"" hâdisesi denir."

Cezr-i vetedî
Kazık kök. Kazık gibi yere derinliğine giden kök. (Havuç gibi.)

Cezre
Kasaplık koyun, keçi gibi davar. * Semiz koyun.

Cezrî
Köklü. Kat'î. Köke âit ve müteallik.

Cezu'
Çok sızlanan, kıvranan, feryad eden. Allah'tan gayrısından imdad bekleyen.

Cezur
(C.: Cüzür) Boğazlanacak deve. Hem erkeğe hem dişiye denir. (Boğazlanacak yere meczer derler. Boğazlayan kimseye cezzar derler.)

Cezz
Kesmek, biçmek.

Cezzab
Fazla çekici olan. Cezub. Çok cezbeden.

Cezzaf
Ağ ile balık tutan balıkçı.

Cezzar
Zâlim. Gaddar. Kanlı. * Deve kasabı.

Cezâir-i isnâ aşer
Ege Denizindeki oniki adalar.

Cezîretülarâb
Arap Yarımadası.

Ceş
f. Mavi boncuk.

Ceşa'
Çok hırslı olmak.

Ceşer
Davarı otlamaya çıkarmak.

Ceşib
Kaba ve galiz nesne.

Ceşir
Kir.

Ceşiş
Bulgur.

Ceşişe
Bulgur yemeği.

Ceşm
Meşakkatli iş buyurmak, zor bir iş söylemek.

Ceşn
f. Ziyafet, şölen. * Îd, bayram.

Ceşş
Dövmek. * Kırmak. * Vurmak, darp. * Bir nesneyi pâk etmek, temizlemek.

Ci'zare
Kısa boylu tıknaz kimse.

Cial
(C.: Cüul) Ocaktan çömlek ve tencere gibi sıcak şeyleri tutup indirmekte kullanılan bez.

Ciale (ca'yile)
Rüşvet.

Ciar
Ucunu bir kazığa bağlayıp bir ucunu da beline bağlayıp kuyuya inilen ip.

Ciba
Toplanmış, birikmiş su.

Cibab
Car dedikleri kaftan. * Ağaç aşılamak. (Ekseri hurma ağacında kullanılır.)

Cibah
(Cebhe. C.) Cebheler, alınlar.

Cibal
(Cebel. C.) Dağlar.

Cibal-i mübâha
Huk: Hiç bir kimsenin mülkiyeti altında bulunmayan dağlar.

Cibal-i şâhika
Yüksek dağlar.

Cibave
Toplamak. Cem'etmek.

Cibayat
(Cibâyet. C.) Vergi, câbilikler, gelir toplamalar.

Cibayet
Vergilerin, devlet gelirlerinin tahsili. * Büyük vakıfların ayrı vazifeliler tarafından idare edilen kısımları.

Cibill
(C.: Cibillât) Yaratılmak. * İnsanlardan bir grup.

Cibillen kesira
Çok insanlar.

Cibillet
Huy, fıtrat, yaradılış, tabiat, cibilliyet.

Cibillî
Cibilliyet. Yaratılıştan olan. Asıl maya, huy, tabiat, tıynet.

Ciblet
Yaratılmak.

Cibr
Az-çok, zorla olgunlaşmak, kemal bulmak.

Cibrîl
Cebrail aleyhisselâm.

Cibs
Kansız, hissiz. Hayırsız, alçak kimse. * Alçı taşı, kireç.

Cibt
Put, sanem, salib.

Cibve
Toplamak. Cem'etmek.

Cid
Gerdan. Süslemeye lâyık boyun. Güzel boyun.

Cidad
Hurma kesecek vakit.

Cidal
Sözle mücadele. Ateşli konuşma. Niza. * Muharebe. Cenk. Kavga.

Cidalcu
f. Harpçi. Kavgacı.

Cidale
(Bak: Cedalet)

Cidar
Duvar. * İki yeri birbirinden ayıran zar, perde.

Cidd
Çalışmak. Ciddiyetle yapmak.

Cidden
Şaka olmayarak. Gerçekten. Ciddi olarak.

Ciddiyat
Hakiki sözler. Ciddiyetler.

Ciddiyet
Ciddîlik. * Ağırbaşlılık, sakin hâllilik. * Ehemmiyet.(Ahlâk-ı âliyeyi ve yüksek huyları hakikata yapıştıran ve o ahlâkı daima yaşattıran, ciddiyet ile sıdktır. Eğer sıdk kalkıp araya kizb girerse, rüzgârlara oyuncak olan yapraklar gibi, o adam da insanlara oyuncak olur. İ.İ.)

Ciddî
Gerçek. Hakikat. * Ağırbaşlı, hâlleri sakin olan kişi. * Mühim.

Cide
Batı Karadeniz bölgesinde Kastamonu vilâyetine bağlı bir ilçe.CİF : ing. Bir malın fiyatına, nakliye ve sigorta ücretinin de katılmış olduğunu gösteren bir kısaltma.

Cifan
(Cefne. C.) Çanaklar.

Cifar
(Cefr. C.) Geniş kuyular.

Cife
Kokmuş et, ölü hayvan, leş.

Cife-gâh
f. Leş ile, lâşe ile dolu olan yer.* Mc: Dünya.

Cifne
(C.: Cifnân) On kişi doyabilecek kadar büyük çanak ve büyük tas. * Bağ çubuğu.

Cifr
(Cefr) Harflere verilen sayı kıymeti ile, geleceğe veya geçen hâdiselere, ibarelerden tarih veya isme dâir işaretler çıkarmak ilmidir. (Bak: Ebced, İlm-i Cifir)

Cihad
"(Cehd. den) Düşman ile muharebe. İlim ve imanla, sözle, fiile, mal ve canla bütün kuvvetini sarf etmek. Allah (C.C.) yolunda muharebe. Din için çalışmak. Erkân-ı imâniye ve esasât-ı diniyeyi muhafaza ve imânı takviye için cehd ve gayret etmek. Şeriat-ı Garrâ'nın ahkâmını muhafaza, Kelimetullah'ı i'lâ, küfr-ü mutlakın ve küffarın (süfyan ve deccalın) fitnelerini def ile hâkimiyet-i Hakkı te'min eylemek. (Bu mücahede, zamanımızda kılıçla değildir. Kılıçla olan cihad, din hükümlerinin câri olduğu dar-ı İslâmın hâricinde yapılabilir. Bununla berâber bu mezkur maddî ve mânevî cihad, değişen şartlara bağlıdır.)Kur'an-ı Kerim'de 9. sûrenin 24. âyetinin çok kısa bir meâli şöyledir:""De ki: Eğer babalarınız, çocuklarınız, kardeşleriniz, zevceleriniz, akraba ve kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz bir ticaret ve hoşunuza giden meskenleriniz, evleriniz size Allah ve Resulünden ve Allah yolunda cihaddan daha sevgili ise, artık Allahın emri (lâyık olduğunuz cezası ve felâketi) gelinceye kadar bekleyin. Allah öyle fâsıklar güruhunu hidâyete erdirmez.""Cihada dair pekçok âyet-i kerimeler ve hadis-i şerifler vardır.(Cihâd-ı diniye farzdır; bu zamanda muzaaf farz-ı ayndır. M.)(Cihad, mertebe-i şehadetin merdivenidir. Lemeât.)(Bütün ümmet için ve bilhassa, İslâm ve Kur'an hizmetinde fedakâr ve sebatkâr çalışan mücâhidler için dâima tazeliğini koruyan Tebük Seferindeki bir hâdiseyi, bazı kısımlarını aynen alıyoruz.Bu hâdisede, çok çeşitli ders ve ibretler vardır. Ezcümle: Maddi ve manevi cihadda, bir tekâsül ve ihmâlin bilhassa kendi şahsi hayatına temâyül gösterip özürsüz olarak cihaddan geri kalmakla, mücâhid cemaatin cihad ruhuna ve fedakârâne sebatına fütur getirmek ve kuvve-i mâneviyeyi kırmağa sebep olmak gibi büyük mes'uliyetler bulunduğundan, cihad ruhuna zararlı düşen bu gibi fiil ve hareketler, cemaatça ve bilhassa ileri gelen kimseler tarafından takbih edilerek, bu tarz hissiyatların inkişafına meydan vermemek.Hem ihlâs ile ve sadece Allah rızası için çalışmanın şiddetli imtihanlarından geçmekle azami sadakat dersini vermek gibi ehemmiyetli çok hikmetleri ihtivâ eder:(...Resulullah ile müslümanlar, gaza hazırlığıyla meşgul oldular. Ben de onlarla beraber yola hazırlanmak için sabahleyin evden çıkıp dolaşırdım. Hiçbir iş görmeden akşam üzeri döner gelirdim. Ve kendi kendime: ""Hazırlanmağa kudretim, vaktim müsaittir."" derdim. Bu ihmâlcilik bende durmayıp devam etmişti.Resulüllah gazaya gittikten sonra çarşıya, pazara çıktığım ve halk arasında dolaştığım sıra beni en fazla mahzun ve mükedder eden bir şey vardı. O da halk arasında (imanı yerinde, vücudu zinde kimse) görmemekliğim; ancak ya nasiyesine nifak damgası vurulmuş kimselerden bir kişi yahut da mâlül olup da Allah Teâlâ'nın mazur gördüğü bir mü'min görürdüm.Sonra Resulüllah bir sabah Medine'ye teşrif buyurdu. Resulüllah bir seferden geldiğinde ilk iş olarak mescide girmek ve orada iki rekât namaz kılmak, sonra halkın: Hoş geldiniz temennilerini kabul etmek için oturmak itiyadında idi. Bu defa da bu âdetini yerine getirip mescidde oturunca Tebük Seferi'ne gitmeyip arda kalanlar Resulüllah'a gelerek özür dilemeye ve yemin ile özürlerini te'yid etmeğe başladılar. Bunlar seksen kadar er kişiydiler. Resulüllah bunların hallerine göre özürlerini ve biatlerini kabul ve onlar için istiğfar buyurdu. Ve bunların iç yüzünü ve hakikatını Allah Tealâ'ya havale eyledi. Bu arada ben de huzura geldim. Ve Resulüllah'a selâm verince gazablı bir tebessümle gülümsedi. Sonra bana: Gel dedi. Ben de yürüyüp vardım, tâ önünde oturdum. Bana: ""Seni nasıl bir mâni geri bıraktı? Sen Akabe'de arkana biat almış değil mi idin?"" buyurdu. Ben de şöyle cevap verdim: ""Evet, vallahi, Ya Resulüllah! Size nusret etmeğe söz verdim. Vallahi benim seferden tahallüfüm hakkında arzedecek hiç özrüm yoktur. Vallahi ben sizden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha suhûletli değildim."" Bu maruzatım üzerine Resulüllah (A.S.M.) ""Hakikaten bu, doğru söyledi. Ey Ka'b! Haydi kalk; Allah hakkında hükmedinceye kadar bekle!"" buyurdu.Resulüllah, kendisinden seferde geri kalanlardan bizim işte şu üçümüzle konuşmaktan müslümanları nehyetti. Halk da bizden çekindiler ve bize yüzlerini ekşittiler. Hatta bana yeryüzü yabancılaştı, bu hakidan benim bildiğim toprak değildi. Bu hâl üzere elli gün kaldık. İki arkadaşım halktan çekildiler ve evlerinde oturup ağlamakla vakit geçirdiler. Fakat, ben onların daha genci ve daha salâbetlisi idim. Bu cihetle ben evimden çıkardım. Ve mescide gidip müslümanlarla beraber namazda hazır bulunurdum. Ve sokaklarda, çarşıda dolaşırdım. Halbuki hiçbir kimse bana söz söylemezdi. Namazdan sonra Resulüllah'ın meclisine varır ve kendine selâm verirdim. Ve içimden: Acaba Resulüllah selâmıma mukabele ederek dudaklarını oynattı mı, yoksa oynatmadı mı? derdim. Sonra namazı Resulüllah'ın yakınında kılardım da gizlice onu gözetlerdim. Namazıma yöneldiğim sıra o bana doğru dönerdi. Fakat ben onun tarafına bakınca da yüzünü çevirirdi. Nihayet halkın cefasından ıztırab çektiğim bu hâl uzayınca bir gün gittim. Tâ Ebu Katâde'nin bahçe duvarından aştım. Ebu Katâde, amcam oğlu ve halk arasında beni en çok seven bir zat idi. Vardım, ona selâm verdim. Vallahi selâmımı almadı. Ben: ""Ey Ebu Katâde! Allah adına and vererek sana sorarım: Benim Allah'ı ve Resulüllah'ı sevdiğimi bilir misin?"" dedim. Sustu, cevap vermedi. Tekrar and verdim. Allah aşkına sordum. Yine sükut etti. Üçüncü bir daha Allah adına and verdim. Bu defa: ""Allah ve Resulü daha iyi bilir!"" dedi. Bunun üzerine gözlerimden yaş boşandı. Artık döndüm, duvardan aştım.Kâ'b bin Mâlik rivayetine devam ederek der ki: Birgün Medine çarşısında gidiyordum. Medine'ye zahire satmağa gelen Şam ahalisinden nebeti bir fellâh, bir ekinci: ""Ka'b bin Malik'i bulmağa bana kim delâlet eder?"" diye soruyordu. Bunun üzerine halk ona beni göstermeğe başladılar. Nihayet nebeti kişi bana geldi. Ve Gassan Meliki'nden bir mektup verdi. Bakınca: (Emma ba'dü) den sonra bu mektupta şöyle yazıldığını gördüm: Haber aldığıma göre sahibin (Peygamber), sana cefa ve eza ediyormuş. Allah seni hakaret görecek ve hakkın zayi olacak bir mevkide tahkir ve tezlil için yaratmamıştır. Orada durma, bize gel! Sana şânına lâyık bir surette hürmet ve ihsanda bulunuruz. Bu mektubu okuyunca, bu da öbürüsü gibi bir belâdır, dedim. Hemen bu sayfayı ocağa attım, ocakta yaktım.Nihayet bu elemli elli günden kırk günü geçtiğinde bir gün baktım ki Resulüllah'ın gönderdiği bir zat, (Huzeyme bin Sâbit) bana geliyor. Huzeyme gelip, bana: ""Resülullah sana kadınından ayrılmanı emrediyor!"" dedi. Ben de: ""Kadınımı boşayacak mıyım, yoksa ne yapacağım?"" dedim. O da: ""Hayır, boşama, yalnız ondan ayrı bulun, kadınına yaklaşma."" dedi.Resulüllah, Huzeyme ile iki arkadaşım Murar ile Hilâl'e de bunun gibi emir göndermişti. Bu emir üzerine kadınıma, haydi ehline (baban ailesi yanına) git, Allah bu iş hakkında hükmedinceye kadar, onların yanında bulun! dedim.Bundan sonra on gün daha durdum. Tâ ki Resulüllah'ın bizimle halkı görüşmekten menettiği tarihten itibaren elli günümüz dolmuştu. Vakta ki ellinci günün sabahında sabah namazını kıldım. Ve evlerimizden birinin damı üzerinde bulunuyordum. Öyle bir hâlde bulunuyordum ki, Allah Telâlanın (Tevbe sûresinde) zikrettiği vechile hayatım bana güçleşmişti. Ve yeryüzü bütün genişliği ile başıma dar gelmişti. İşte bu sırada Sili dağı üzerinde en yüksek sesiyle: ""Ey Ka'b bin Mâlik, müjde!."" diye olanca kuvvetiyle bağıran birisinin sesini işittim. Hemen secdeye kapandım. Ve anladım ki darlık gitmiş, genişlik gelmiştir. Ve Resulüllah sabah namazını kıldığı zaman Allah'ın bizim üzerimize tevbesini (nedametlerimizin kabulünü) ilân etmiştir de, halk bize müjdelemeğe koşmuştur. Arkadaşlarım tarafına da bir takım müjdeciler gitmişlerdi. Bana da bir kişi (Zübeyr bin Avvam) müjdelemek üzere atını sürmüştü. Ve Eslem kabilesinden bir müjdeci (Hamza bin Amr) da koşup Sili dağının üstüne çıkmıştı. Bunun sesi attan sür'atli idi. Sevimli sesini işittiğim bu müjdeci bana gelince üzerimdeki iki kat elbisemi hemen çıkarıp müjdelik olarak ona giydirdim. Vallahi o gün bundan başka elbisem yoktu. (Ebu Katade'den) iğreti iki kat elbise alıp giydim. Hemen Resulüllah'a (A.S.M.) koştum. Ashab, beni takım takım karşıladılar. Tevbemin kabulünü (günahtan beraatimi) tebrik ediyorlar ve: Allahın, tevbeni kabul buyurması sana kutlu olsun! diyorlardı.Ka'b rivayetine devam ederek der ki: Nihayet mescide girdim. Resulüllah oturmuştu. Etrafında ashab çevrelenmişti. Hem Talha bin Ubeydullah kalktı, koşarak geldi, musafaha etti, elimi sıktı ve beni tebrik etti. Vallahi muhacirlerden Talhadan başka kimse bana ayağa kalkmadı. Talha'nın bu lütfunu unutmam.Ka'b der ki: Vaktaki Resulüllah'a (A.S.M.) selâm verdim. Mübârek yüzü meserretten şimşek çakar gibi şakır bir hâlde bana: ""Bir günün hayır ve saâdeti ile müjde sana ey Ka'b ki, annen doğurduğu günden beri yaşadığın günlerin en hayırlısı!"" buyurdu. Ben: ""Yâ Resulallah! Bu tebşir, tarafınızdan mı, yoksa Allah tarafından mı?"" dedim. Resulullah: Hayır, benim tarafımdan değil, doğrudan Allah tarafından! buyurdu. Esasen Resul-ü Ekrem, taraf-ı İlâhiden tesrir buyurulduğu zaman mübarek yüzü parlardı, hatta o, bir ay parçasına benzerdi. Biz de meserretli bir vahiy geldiğini onun bu sevimli simasından anlardık.Vaktaki Resulüllah'ın huzurunda oturdum. - Ya Resulallah, Allah ve Resulullah'ın rızası için halis sadaka olmak üzere malımdan sıyrılıp çıkmak ve malımın hepsini fukaraya dağıtmak istiyorum. Bu istek, tevbemin kabulü icabındandır dedim. Resulullah (A.S.M.): ""Hayır, malının bir kısmını kendine alıkoy. Bu senin için daha hayırlıdır!"" buyurdu. Ben de ""Şu Hayber'deki hissemi alıkorum"" dedim.) (S.B.M.)"

Cihad-ı asgar
Küçük savaş. İslâm müdâfaası için silahla savaşma.

Cihad-ı ekber
Nefis ile mücadele.

Cihad-ı manevî
İlim, fikir, istiğfar gibi manevi unsurlarla din düşmanlarına karşı koymak.

Cihadî
(Cihadiyye) Cihada mensub, savaş işleriyle alâkalı. * II. Sultan Mahmud devrinde harp masraflarına mukabil olmak üzere kesilmiş olan sikke.

Cihan
f. Dünya, kâinat, âlem.

Cihan-bin
f. Dünyayı, cihanı gören. Allah. * Göz.

Cihan-bân
f. Cihanın bekçisi, dünyanın koruyucusu olan. Allah. Hükümdar.

Cihan-cu(y)
f. Dünyaya hâkim olmaya çalışan sultan, hükümdar.

Cihan-değer
f. Cihan kıymetinde. Çok kıymetli.

Cihan-dide
f. Cihanı görmüş. Tecrübeli. * Meşhur, nâmdar.

Cihan-efruz
f. Cihanı, dünyayı aydınlatan.

Cihan-füruz
Cihanı aydınlatan.

Cihan-gerd
f. Dünyayı dolaşan, cihanı gezen.

Cihan-gir
f. Meşhur, cihanı zabteden, fâtih.

Cihan-nevred
f. Cihanı gezen, dünyayı dolaşan.

Cihan-nüma
f. Dünyayı gösteren harita veya coğrafya. * Çatının üzerinde her tarafa nezareti olan açık taraça. * Meşhur Türk Âlimi Kâtib Çelebi'nin 1654 (Hicri: 1065) tarihinde çizdiği Asya Kıt'asının haritası.

Cihan-penah
Cihanın koruyucusu olan.

Cihan-pesend
f. Cihana meydan okuyan.

Cihan-sitan
f. Cihanı zapteden. Padişah, hükümdar.

Cihan-sâlâr
f. Cihanın başkanı, büyüğü ve kumandanı olan, padişah.

Cihan-sûz
f. Cihanı yakan, güneş. * Mc: Çok zulmeden.

Cihan-ârâ
f. Cihanı süsliyen, dünyayı bezeyen.

Cihan-şümûl
f. Cihan vüs'atinde, dünya çapında, cihanı alâkadar eden. Dünyayı kaplayan.

Cihaniyan
f. Dünya ahalisi olan insanlar.

Cihar
(Cehr. den) Sesle, sadâ ile ve alenen söyleme ve okuma.

Cihar-ı yar-ı güzin
f. Dört halife: Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali (R.Anhüm)

Ciharen
(Cehr. den) Alenen, açık olarak.

Cihas
Kalabalık, müzâhame.

Cihaz
Âlet ve edevat.* Gelinin lüzumlu şeyleri. Çeyiz. * Cenazenin kaldırılması için lâzım olan eşya.

Cihazat
(Cehâzât) (Cihâz. C.) Cihazlar, maddî manevî âletler, lüzumlu edevat.

Cihet
(C: Cihât) Yan, yön, taraf. * Sebeb, mucib. * Vesile, bahane. * Evkafça olan vazife, maaş. * Yer, mahâl, semt.

Cihet-i rüchaniyet
Üstünlük ciheti.

Cihet-ül vahdet
Birlik ciheti.

Cihet-ül vahdet-i ittihad
Birleşmenin birlik ciheti. Yani birleştiren temel unsur. Birleştiren ve birleşilen esas.

Cihnam
Derin kuyu.

Cihât
(Cihet. C.) Cihetler, taraflar, yönler.

Cihât-ı erbaa
Dört cihet.

Cihât-ı selase
Üç uzunluk: En, boy, yükseklik.

Cihât-ı sitte
Altı cihet. Altı taraf. (İleri, geri, sağ, sol, yukarı, aşağı taraflar.)

Cil
Cemaat, insan güruhu. Millet. Boy, aşiret, kuşak.

Cilahik
Eskiden kemankere ile ve şimdi de tüfek ile atılan yuvarlak nesne.

Cilanger
f. Çilingir.

Cilas
Beraber oturma.

Cilaz
Toz, gubâr.

Cilbab
Kadın feracesi. Çarşaf. (Bak: Celâbib, Tesettür)

Cilbend
Büyük cüzdan. Evrak koymaya mahsus birçok gözlere ayrılmış cüzdan şeklinde çanta ki, koltuk altına alınır.

Cild
Deri. * Meşin. * Kitab kabı. * (Masdar olarak) Kitabın dikilip kap geçirilmesi. * Bir büyük kitabın bölündüğü kısımların her biri.

Cild-ger
f. Ciltçi, mücellit.

Cildiyye
Cilt hastalıkları bölümü.

Cilen ba'de cilin
Devirden devire, asırdan asıra.

Cilf
Boş küp.* Kırılmış, ufanmış köpek esfeli. Arı kovanı. * Kuru ekmek parçası. Kuru ekmek kenarı. * Yüzülüp karnı çıkmış ve başı ile ayağı kesilmiş koyun. * Her nesnenin parçası. * Hoyrat, kaba. Ayak takımından.

Cilfe
Kalem yongası.

Cilhabe
Büyük olan şey, kebîr.

Cill
"Ekin biçildikten sonra yerde kalan sap ki, ""anız"" derler."

Cille
Büyük, ulu nesne. Kebîr ve azîm.

Cillevez
İnce kabuklu, uzunca fındık. * Köknar.

Cilm(e)
Üzüm çubuğundan kestikleri değnek.

Cilnar
(Cüllenâr) Gülnar. Nar çiçeği.

Cilse
Bir çeşit vurmak.

Cilt
(Bak: Cild)

Cilvah
Geniş ve dolu olan deve.

Cilvaz
(C.: Celâvize) Kethudâ. Reis.

Cilve
Esmâ-i İlâhînin tecellisi. * Tecelli. * Güzellere yakışır duruş ve davranış. Dilberâne hareket. Naz ve edâ. Hoşa giden görünüş.

Cilve-i irâde
İrâde ve kasdı gösteren tezahür ve tecelli. Cenab-ı Hakkın kendi bizzat isteği ve iradesiyle yaptığını gösteren oluş ve intizam, mükemmeliyet. (İnsanın nasıl ruhu bütün cesedine özel bir münasebeti var ki: Bütün âzâsını ve eczasını birbirine yardım ettirir. Yani: İrade-i İlâhiye cilvesi olan evâmir-i tekviniyeye ve o emirden vücud-u haricî giydirilmiş bir kanun-u emrî ve lâtife-i Rabbaniye olan ruh onların idaresinde onların manevî seslerini hissetmesinde ve hâcatlarını görmesinde birbirine mâni olmaz, ruhu şaşırtmaz. S.)

Cilveger
f. Cilve ve naz eden. Cilveli. * Tecelli eden.

Cilvegâh
(Cilve-geh) f. Cilve edilecek yer, cilve yeri.

Cilvekâr
f. Cilveli. Nâzenin.

Cilvekünân
f. Cilve yaparak.

Cilvenümâ
f. Cilve yapan, cilve gösteren, cilve eden.

Cilvesaz
f. Cilveli. Nazlı. Gönül alan.

Cilvezet
Mâni olmak. Men'etmek.

Cilz
Süngü demiri. * Kamçının ucundan tuttukları yer.

Cilze
(C.: Cilzâ) Sert ve sağlam yer.

Cilâ
Parlaklık, parlatma, perdaht, lostura.

Cilâ-bahş
Parlaklık veren, parlatan.

Cim
( harfinin arapça adı olup ebced hesabında üç sayısının karşılığıdır.

Cima'
Cinsi münâsebet. Çiftleşmek. * Zamm etmek.

Cimah
Binicisi zabtedemediğinden, atın serkeş olup binicisini istememesi.

Cimal
(Cemel. C.) Erkek develer.

Cimam
Kuyu içinde suyun toplanması ve çoğalması.

Cimar
Toplu kabile. * Süvari alayı.

Cimnastik
yun. Vücud organlarını alıştırıp kuvvetlendirmek için yapılan idman. Beden terbiyesi.

Cimri
f. Hasis, varyemez, pinti. Elindeki mal veya parayı harcayamıyan ve türlü sıkıntılara katlanarak daha çok biriktirmeye çalışan kimse. Cimrilik, müsriflik (savurganlık) gibi İslâmda kötü huy olarak bilinir. Cömertlik ve tutumluluk ise övünülen ahlâkî vasıflardandır. Cömertlikte de ölçülü olmak tavsiye edilir. Başkasına muhtaç duruma düşürecek cömertlik de doğru değildir. (Bak: İktisad)

Cimse
Rengi gökrek kızıllığa yakın kıymetli bir taş.

Cin
(Bak: Cinn)

Cinab
Hayvanlara vurulan damga ve nişan.

Cinan
(Cennet. C.) Cennetler.

Cinan-ı ulûm
İlm-i Kur'ân ve imân cennetleri. Maarif-i İlâhiye ve tahkikî ve yakinî imân derslerinin okunduğu ulemâ-i İslâm ve talebe-i ulûm meclisleri.

Cinare
Esterâbâd ile Cürcân arasına derler.

Cinas
"Benzeyiş, münâsebet. * Edb: Birçok mânâya gelebilen söz, imalı, telmihli söz. telâffuzu bir, mânası ayrı olan kelimelerin bir sözde bulunması. Bunu yapmaya ""tecnis"" denir, o kelimelere de ""cinas"" denir."

Cinas-ı muharref
Edb: Yalnız harflerde beraberlik, harekelerde ayrılık bulunan cinâs. (merd, mürd gibi.)

Cinas-ı nâkıs
Edb: Cinaslı kelimelerin birinde veya birkaç harfin ziyade olması suretiyle yapılan cinas. (dem, âdem gibi.)

Cinas-ı tamm
"Edb: Lâfızda, harekelerde ve harflerde eksiklik ve ziyâdelik bulunmayan cinâs. Kır (kırmaktan emir), kır (çöl); yaz (yazmaktan emir), yaz (mevsim)."

Cinayat
(Cinayet. C.) Büyük cezâları gerektiren suçlar. Cinayetler.

Cinayet
Adam öldürmek, katl. (Bak: Câni)

Cinayet-kâr
f. Cinayet işleyen.

Cinaze
Tabut. İçine cenaze konulan sandık.

Cinaî
(Cinâiyye) Cinayetle alâkalı.

Cincin(e)
(C: Cenâcin) Göğüs kemiği.

Cinh
Gece karanlığı.

Cinn
"Bir cins ateşten yaratılmış olup, dünyanın insandan sonra en mühim sekenesidir. Akıl ve şuur sâhibi olup pekçok şer ve isyan yapabildikleri gibi ""Peygamberlerin ve semâvî kitabların irşadlarıyla"" insana yetişememekle beraber terakki edip yüksek kemâlatlara çıkabilen mahluktur. İnsanlar gibi dinin bir kısım emirlerini yapmakla ve bazı yasaklarından kaçınmakla yükümlüdürler. Kıyamet ve haşirden sonra cinlerden de dünya imtihanını kazananlar Cennet'e, kaybedenler Cehennem'e girecektir. Kâinat ve içindeki bütün varlıklar hakkında, en birinci söz söyleme hakkı; onların yaratıcısı ve mâliki olanındır. Çünki ""Yapan bilir, öyleyse bilen konuşur"" bir kaidedir. Cinlerin varlığını da, evvelâ; Kur'an-ı Kerimden öğreniyoruz. Ayrıca Peygamberimiz Resul-ü Ekrem'den (A.S.M.) gelen sahih rivayetler ve ashabının cinleri görmesi ve görüşmesi hâdiseleri de pek çoktur. Cinlerin pekçok cinsleri vardır. Bunlar lâtif yaratıklar oldukları için gaybî haberler getirmekte kullanılabilirler. Fakat Hazret-i Peygamber'den (A.S.M.) sonra cinlerin gaybî âlemden haber hırsızlamaları Cenab-ı Hak tarafından menedilmiştir.Cinlerin, kötülüğe sevkedenlerine şeytan-ı cinnî de denilir. * Lügatta: Bir şeyi hisseden, setretmek, gizlemek mânasına gelir."

Cinn sûresi
Kur'ân-ı Kerim'in 72. sûresi olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Cinnet
Delilik.

Cinnî
Cinn taifesinden olan.

Cins
Nevi'. Boy, soy, kavim, kabile. Aynı çeşitten olmak.

Cins-i latif
Lâtif ve hoş cins, nev. İnsanlar nev'inde kadın.

Cinsiyet
Bir kavim ve kabileye mensub olma. * Bir cins ile alâkalı olma.

Cinsî
Cinsle ilgili, cinsle alâkalı.

Cinun (cinan)
Gece karanlık olmak.

Cinzab
Yaban havucu.

Cir
f. Aşağı, alt. * Eldiven, kayış vs. gibi şeyler yapılabilen tabaklanmış deri.

Cir'et
(Cer'et- Cür'et) Bahadırlık, kahramanlık, şecaat. * İkdâm etmek.

Cirab
(C.: Ecribe-Cireb Cerbân) Dağarcık.

Ciraha
(C.: Cirâh-Cirâhât) Yara.

Ciran
Komşular. * Müşteriler.

Ciranta
yun. Bir senedi ciro eden kimse.

Cirar
(Cerre. C.) Toprak testiler.

Ciraye
Suyun ve diğer sıvıların durmadan akıp gitmeleri.

Cirban
Yaka.

Cirbet
Ekinlik, mezra.

Circir
Maydanoz.

Circis
Mühür yapılan mum. * Toprak. * Küçük üvez.

Cire
f. Çırak, uşak ve hizmetçilere verilen yevmiye, yemek ve para.

Ciret
Komşuluk.

Cirf
Büyük nesne.

Ciris
Sazan balığı.

Cirit
Düşmana atılmak üzere yapılmış ucu demirli, sert tahtadan kısa mızrak. Sulh zamanlarında talim mahiyetinde yapılan karşılaşmalara cirit oyunu denirdi. Türklerin makbul bir sporu idi.

Ciriyya
Tabiat, mizac, fıtrat, yaradılış. * Huy, haslet.Adet, alışkanlık.

Ciriş
Ceset.

Cirm
Vücud, ten, cüsse, hacim, büyüklük. * Cansız cisim. * Yıldız.

Cirman
Organlarla birlikte vücut.

Ciro
ing. Bir senet veya havalenin alacaklı tarafından diğeri namına çevrilmesiyle üzerine buna dair şerh verilmesi.

Cirre
Devenin karnından çıkarıp çiğnediği geviş. * Yapağı denilen yün.

Cirriyye
Kursak.

Cirs
Temel, kök, menşe, kaynak, menba.

Cirsam
Divanelik, delilik. * Öldürücü zehir. * Zatülcenb.

Ciryal
Altının kırmızılığı. * Bir cins kırmızı boya. * Temiz renk. * Şarap.

Cirye
Suyun akması ve şırıldaması. * Cereyan.

Cirî
Yılan balığı. (Fâriside mermahi derler.)

Cirşab
Hasta olduktan sonra zayıflayıp gövdede çıban çıkmak.

Cisad
Kan. Safran.

Cisim
(Cism) Varlığı bilinen, hayyiz olan, mekânı, ciheti, uzunluğu, genişliği ve derinliği olan şey.

Cism-i nizâr
Zayıf vücud.

Cism-i nâtık
Söz söyleyen cisim. Konuşan cisim. İnsan.

Cismaniyet
"Cismânilik. Maddi beden sahibi olmak hâli.(Sual : Kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, kararsız, elemli cismaniyetin, ebediyetle ve cennetle ne alâkası var? Madem, ruhun âli lezâizi vardır; ona kâfidir. Lezaiz-i cismaniye için bir haşr-i cismâni neden icab ediyor?Elcevab : Çünki, nasıl toprak suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, karanlıklıdır. Fakat, masnuat-ı İlâhiyenin bütün envaına menşe ve medar olduğundan bütün anâsır-ı sâirenin mânen fevkine çıktığı gibi; hem kesafetli olan nefs-i insaniye, sırr-ı camiiyet itibariyle, tezekki etmek şartıyla bütün letâif-i insaniyenin fevkine çıktığı gibi.. öyle de cismaniyet, en câmi, en muhit, en zengin bir ayine-i tecelliyât-ı esmâ-i İlâhiyedir. Bütün hazain-i rahmetin müddeharatını tartacak ve mizana çekecek âletler, cismaniyettedir. Meselâ: Dildeki kuvve-i zaika, rızk zevkinde, enva-ı mat'umat adedince mizanlara menşe olmasaydı, herbirini ayrı ayrı hissedip tanımazdı; tadıp tartamazdı. Hem ekser esmâ-i İlâhiyenin tecelliyatını hissedip bilmek, zevk edip tanımak cihazatı, yine cismaniyettedir. Hem gayet mütenevvi ve nihayet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedecek istidatlar, yine cismaniyyettedir. S.)( $ âyetinin sarahat-ı kat'iyesiyle: İnsan, en ziyade ünsiyet ettiği ve dünyada numunesini tatmış olduğu cismani lezzetleri cennete lâyık bir tarzda görecek, tadacak. Ve lisan, göz ve kulak gibi âzaların ettikleri hâlis şükürler ve hususi ibadetlerin mükâfatları, o uzuvlara mahsus cismani lezzetler ile verilecektir. Kur'ân-ı Mu'ciz-ül Beyan o derece cismani lezzetleri sarih bir surette beyan eder ki, başka te'viller ile mâna-yı zâhiriyi kabul etmemek imkân hâricindedir. ş.)"

Cismanî
(Cismaniye) Bedene mensub, vücutla alâkalı. * Mânevi ve ruhani karşılığı. Maddi ve cisimli olmak.

Cismen
Cisim itibariyle, cisim olarak. Vücutça, bedence.

Cisr
(C.: Cüsûr-Ecsür) Köprü. Ağaçtan olan köprü.

Cisr-i muallâk
Asma köprü.

Civan
f. Cevan. Taze. Genç.

Civanan
(Civân. C.) f. Gençler.

Civanmerd
Sözünde sağlam. İyilik sever. Kahraman.

Civanî
f. Gençlik.

Civar
Çevre, yöre, etraf. * Yakın yer, yakın komşu.

Civariyyet
Komşuluk, yakınlık, aynı civarda oluş.

Cive
f. Civa. (Hg)

Civelek
Tar: Yeniçeri Ocağı'nda bulunan ve aşçıbaşı maiyetinde yaver gibi kullanılan gençler. * Canlı, hareketli ve neş'eli deve yavrusu veya genç.

Ciya'
(Câyi'. C.) Karınları acıkmış olanlar, açlar.

Ciyadet
Tazelik, yenilik. * İyilik, güzellik.

Ciyef
(Cife. C.) Lâşeler, leşler. Cifeler.

Ciyet
Bozulmuş, değişmiş olan su. Bir yere toplanıp birikmiş olan su.

Ciz'
Derenin dar ve kısık yeri.

Ciz'-un nahl
Hurma ağacının kökü, kütüğü.

Cizal
Hurma toplama.

Cizaret
Deve kasaplığı.

Cize
Dere kenarı.

Cizfe
Küçük sürü.

Cizirman
"Hurma yaprağının aslı; yâni dibi ki, yaprağı dökülünce ağaçta kalır."

Cizl
(C.: Cüzul-Eczâl) Büyük odun ağacının kökü, tomruk.

Cizle
Bir büyük yığın hurma.

Cizme
Deve sürüsü. * Koyun sürüsü.

Cizmir
Ağaç kütüğü.

Cizn
Kök. * Ağaç kütüğü.

Cizye
Vergi. Haraç. Müslümanların fethettikleri yerlerde, müslüman olmayanlardan alınan ve devlet teminatı altında bulunmanın karşılığı olan vergi. (Bak: Haraç)

Cizyedâr
f. Cizye adı verilen vergiyi toplıyan memur, cizyeci.

Ciğer
f. Ciğer. Bağır. * Keder, sıkıntı, elem. * Avaz.

Ciğer-der
f. Ciğer söken, ciğer parçalıyan.

Ciğer-dâr
f. Yürekli, ciğerli, cesâretli.

Ciğer-dûz
f. Ciğeri delip geçen.

Ciğer-fürûş
f. Ciğerci, ciğer satan.

Ciğer-gûşe
f. Evlât, yavru. * Sevgili. Mâşuk.

Ciğer-hûn
f. Ciğeri kanlı. Çok acıklı.

Ciğer-pâre
f. Sevgili yavru, evlâd.

Ciğer-sûz
f. Çok acı. Ciğer yakar derecesindeki teessür.

Ciğer-şükâf
f. Ciğer parçalayan. Çok acı veren.

Conta
Birbirinin üzerine kapanan iki madeni parça arasında, açıklık kalmamasını te'min etmek için konulan karton, kösele, lâstik vs. şey.

Cop
Polis ve polis görevlisi askerlerin taşıdığı, kauçuktan yapılma sopa.

Coğrafya
"Yeryüzünün şimdiki hâlini çeşitli cihetlerden inceleyen ilim. Bölümlerinden olan Fizikî Coğrafyada: Karalarla denizlerin durumları ve iklimleri;İktisadî Coğrafyada: Toprak mahsulleri, sanayi ve ticaret işleri;Siyasî Coğrafyada: Irk, dil, millet hususiyetleri ve devlet sınırları anlatılır.Bunlardan başka; hayvanat, nebâtât, ziraat, tarih, matematik gibi çeşitli mevzularla alâkalı coğrafya kolları da vardır."

Cu
f. Akarsu, ırmak, nehir, çay.

Cu'
Açlık.

Cu'an
(Cu'. dan) Aç olarak, acıkmış olarak.

Cu'bub
(C: Ceâbib) Fitil ucu. * Çirkin ve kısa boylu adam.

Cu'bus
Ebleh, ahmak.

Cu'l
Ücret, mukabil, karşılık. * Ayak kirası. * Padişahın etbâından aldığı mal.

Cu'mus
Pis, necis.

Cu'şum
Galiz, kısa boylu adam.

Cu'şuş
(C.: Ceâşiş) Kötü huylu, kısa boylu.

Cuce
f. Civciv.

Cud
Cömertlik. Sahilik. Eli açık olmak. Muhtaçların vaziyetlerini, durumlarını bildirmeğe meydan vermeksizin lütuf ve ihsanda bulunma hâleti. Mücahede-i diniye ve neşr-i hakaik-ı Kur'aniye ve imaniye hizmetinde mutemed zâtlara lüzumunda maddeten de iştirak etmek fedakârlığı.

Cud u kerem
Cömertlik, eli açıklık.

Cud u sehavet
Cömertlik ve eli açıklık, sahilik.

Cudi
Hz. Nuh'un (A.S.) tufandan sonra gemisi ile sahile çıktığı dağın ismi. * Şırnak İlinin 6 kilometre güneydoğusunda bulunan bir dağın adı.

Cudi-i islâmiyet
Her türlü helâket ve felâketlerden İslâmiyetle necat bulunacağını ifâde eden bir teşbihdir.Nasıl ki Nuh tufanında Nuhun (A.S.) gemisi Cudi Dağında karaya oturup kurtuldukları gibi.

Cug
f. Öküz boyunduruğu.

Cugd
Baykuş.

Cuhaf
Zarar ve ziyân edici, zarar verici nesne, muzır. * Çok yemekten şişip ishal olmak. * Ölmek, mevt.

Cuhale
İğne deliği.

Cuham
İnsanı zayıflatan ve gözleri irinleten bir hastalık.

Cuhdub
(C.: Cehâdib) Ayakları uzun, yeşil çekirge.

Cuhfe
Medine yakınında bir yerin adıdır ve Şam ehli orada ihram giyerler.

Cuhr
Yer deliği.

Cuhuz
Çıkmak, huruç.

Cul
(C.: Ecvâl) Akıl. * Rey. * Kuyu duvarı. Aşağısından yukarısına kadar kuyunun taraflarından her bir tarafı.

Culah
f. Örümcek, ankebut. * Çulha, yâni dokuyucu, nessâc.

Cum'a
Toplanma. * Perşembeden sonraki gün. Müslümanların kudsî tâtil günü olup, o güne mahsus namazla mükelleftirler. Memur ve işçilerin cuma namazı vakti serbest bırakılmamaları din hürriyetine aykırıdır. Yahudiler ve hristiyanlar haftalık dinî törenleri için cumartesi ve pazar günü serbest oldukları halde, müslümanlara aynı hakkın tanınmaması hakiki medeniyete zıttır.

Cum'a sûresi
Kur'an-ı Kerim'in 62. ve Medine-i Münevvere'de nâzil olan sûresi.

Cum'a-i atik
(Eski Cum'a) Osmanlılar zamanında, Bulgaristan'da Şumnu ile Razgrat arasında yer alan meşhur bir bölge.

Cum'a-i bâlâ
(Yukarı Cum'a) Osmanlılar devrinde, Selânik Vilâyetinin Serez sancağındaki bir kaza merkezi.

Cum'at
(Cum'a. C.) Perşembeden sonra gelen günler. Cum'alar.

Cumeat
(Cum'a. C.) Perşembeden sonra gelen günler. Cum'alar.

Cumhur
Halk topluluğu. Hey'et, takım. Aynı kararı veya hükmü kabul edenler. * Âlimlerin çoğu, ekseriyeti. * Seçimle idare edilen devlet. * Bir yere toplanmış kum, toprak.

Cumhur reisi
Cumhuriyetle idâre olunan memleketlerde Devlet Reisi.

Cumhur-u avam
Halk tabakası.

Cumhur-u muhaddisîn
Hadis alimleri sınıfı.

Cumhur-u mü'minîn
İmanlılar sınıfı.

Cumhur-u nâs
İnsanların ekserisi, halk kalabalığı.

Cumhur-u ulemâ
Âlimler cemaatı. Âlimler sınıfı. (Bir fikre dâvet cumhur-u ulemânın kabulüne vâbestedir, yoksa dâvet bid'attır, reddedilir. Mek.)

Cumhuriyet
Devlet reisi, millet veya Millet Meclisleri tarafından seçilen hükümet şekli. Demokraside temsili hükûmet şekli. Halkın hür olarak seçtiği temsilciler (Millet vekilleri ve senatörler) aracılığı ile egemenliğini, (hâkimiyetini) kullanmasına dayanan hükûmet şekli. Cumhuriyetin birbirinden farklı üç tatbik şekli vardır.1- Parlementer hükûmet: Hükûmeti meclisler karşısında bağımsız sayan şekil.2- Meclis hükûmeti: Hükûmeti meclise bağlı sayan şekil.3- Başkanlık hükûmeti: Devlet ve hükûmet başkanı aynı kişidir ve halk tarafından seçilir. Hükûmeti başkan kurar, başkan değiştirir. Başkan meclislere karşı bağımsızdır. (Amerika'daki gibi.) (Orada benden sordular ki: Cumhuriyet hakkında fikrin nedir?Ben de dedim: Yaşlı mahkeme reisinden başka daha siz dünyaya gelmeden ben dindar bir Cumhuriyetçi olduğumu elinizdeki tarihçe-i hayatım isbat eder. Hülâsası şudur ki: O zaman şimdiki gibi, hâli bir türbe kubbesinde inzivada idim, bana çorba geliyordu. Ben de tanelerini karıncalara veriyordum, ekmeğimi onun suyu ile yerdim. Benden sordular, ben dedim: Bu karıncı ve arı milletleri Cumhuriyetçidirler. Cumhuriyetperverliklerine hürmeten tanelerini karıncalara veriyorum. Sonra dediler: Sen selef-i sâlihine muhalefet ediyorsun? Cevâben diyordum: Hülefâ-i Râşidîn hem halife hem Reis-i cumhur idiler. Sıddık-ı Ekber (R.A.) Aşere-i Mübeşşereye ve Sahâbe-i kirama elbette Reis-i Cumhur hükmünde idi. Fakat, mânâsız isim ve resim değil, belki, hakikat-ı adaleti ve hürriyet-i şer'iyeyi taşıyan mânâ-yı dindar Cumhuriyetin reisleri idiler. Ş.)(Cumhuriyet ki: Adalet ve meşveret ve kanunda inhisar-ı kuvvetten ibarettir. H.)

Cumhuriyet-perver
f. Cumhuriyetçi, cumhurcu.

Cumu'
Toplanmalar. Cemi'ler.

Cumuat
(Cum'a. C.) Perşembe gününden sonra gelen günler. Cum'alar.

Cun (cuni)
Karnı ve kanadı kara olan bağırtlak kuşu cinsinden bir kuş.

Cur
Belde ismi.

Cur'a
Tek yudum. Bir içimlik. Bir yudumluk.

Cur'aten
Bir yudumluk.

Curh
(Curha) Yara. Yaralama.

Curnal
(Bak: Jurnal)

Cuudet
Kıvırcıklık.

Cuur
Hurmanın gayet yaramazı, iyi olmayanı.

Cuy
f. Nehir, akarsu, ırmak, dere, çay.

Cuy-çe
f. Küçük ırmak.

Cuya(n)
f. Arayan, arayıcı.

Cuybar
f. Akarsu, nehir, dere, çay, ırmak. * Irmak kenarı.

Cuyem
"f. (Cüsten, aramak mastarından ""arıyorum, ararım"" mânasınadır.) (Bak: Cû)"

Cuyende
f. Arayıcı, araştırıcı, isteyen.

Cuş
f. Coşmak, kaynamak. Taşmak. Deprenmek.

Cuş u huruş
f. Kaynayıp taşma. Neş'e ve âhenk. Coşup taşma.

Cuşacuş
f. Çok coşkun, taşkın. Pek coşkun ve taşkın bir sûrette.

Cuşan
f. Coşup kaynayan.

Cuşide
f. Coşmuş, kaynamış.

Cuşir(e)
f. Dokumacı.

Cuşiş
f. Kaynama, coşma.

Câ
f. Yer. Mekân. Mevki.

Câ-yi behiştî
Cennet gibi yer.

Câ-yi iştibah
Tereddüt edilecek nokta.

Câ-yi mülahaza
Düşünülecek nokta. Mülahaza edilecek mes'ele.

Câ-yi penah
Sığınılacak yer.

Câ-yi rahat
Rahat edilecek yer.

Câbi
(Cibâyet. den) Eskiden Evkaf gelirlerini ve zekâtları toplayan tahsildar.

Câbir
Cebredici, zorla yaptıran.* Galib gelen. * Şefkatsiz, merhametsiz. * Tekebbür ve taazzüm eden. * Aziz ve kavi olan. * Tıb: Kırıkçı, çıkıkçı. * Cebir ilminin ilk kurucusu olan müslüman âlimi.

Câbir-ül-ensarî
Câbir Bin Abdullah El-Ensarî (R.A.) da denir. Meşhur sahabelerdendir. Bizzat Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) ilim ve feyiz almış ve zamanında Medine-i Münevvere'nin müftüsü olmuştur. En çok hadis rivayetiyle meşhur olan altı sahabeden biridir. 1540 hadis rivayet etmiştir. 19 gazada hazır bulunmuştur. Hicri 73 tarihinde 94 yaşında Medine-i Münevvere'de vefât etmiştir. Akabe biatinde bulunan 70 Ensar'dan Medine'de en son vefat eden bu zattır.

Câhız
ünlü bir edebiyatçı.

Câl
Akıl. * Rey. * Kuyu duvarı.

Câlib-i dikkat
Dikkat çeken.

Câlib-i merhamet
Merhamet çeken.

Câmî
büyük bir âlim ve yazarı.

Câr
Kadınların, elbisenin üstünde örtündükleri çarşaf. (Bak: Çarşaf)

Câr-ül cünüb
Yabancı kimse. Akrabadan olmayan.

Câr-ı zil kurbâ
Yakın komşu.

Cârûb-zen
f. Süpürücü, çöpçü.

Câsiye suresi
Kur'an-ı Kerim'in 45. sûresi olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur. Şeriat, Dehir Suresi de denir.

Câvid
(Câvidân, câvidâne, câvidânî) f. Sermedî, sonu olmayan, sonsuz, dâimî, lâyemut.

Câvidâne
f. Câvidân, ebedi, sonsuza âit, sonsuza müteallik.

Cây
f. Yer, makam, mevki.

Cây-ı dikkat
Dikkat edilecek nokta. Dikkat edilecek yer veya şey.

Cây-ı hayret
Hayret edilecek yer veya şey.

Cây-ı karar
Dinlenme, durma yeri.

Cây-ı mülâhaza
Düşünülecek nokta, düşünülecek yer.

Cömert
Eli açık, ikramcı, kerem sahibi.

Cûdi
bir dağ adı.

Cûne
(C.: Cuven) Attarların kutusu ve tablası.

Cûş-aver
f. Coşturucu, coşmaya sebep olucu.

Cûşak
f. Kaynama.

Cü'cü'
Gemi göğsü. Kuş göğsü.

Cü'ne
Hokka.

Cü'zer
(C.: Câzer) Geyik buzağısı. * Yaban sığırının buzağısı.

Cü'şuş
Göğüs. Sadır.

Cüba'
Korkak.

Cübab
Devenin sütünün üstüne gelen köpüğü.

Cübar
Ziyan olmak. Heder olmak. * Üçüncü gün.

Cübb
Kuyu. * Küp. Kulpsuz desti. * Vaktiyle zindan gibi kullanılan çukur, susuz kuyu.

Cübbe
(C: Cübeb) Şeâir-i İslamiyeden olup, giyilmesi sünnet olan dış kıyafetini teşkil eden, bilhassa namazda giyilen uzun ve bolca bir libas.

Cübcübe
(C.: Cebâcib) Korkutmak. * Yağ koymağa mahsus deri zenbil ve büyük desti. * Çok su. * Erimiş yağ.

Cübcübiyye
"İşkembe yemeği. (Onu pişirip satana işkembeci mânâsına ""cübcübî"" derler.)"

Cüble
Hörgüç.

Cübn
(Cübün) Ürkeklik. Korkaklık. Korkak olmak. * Peynir.

Cübne
Korkaklık.

Cübnî
Peynirci. * Peynir hâlinde olan şey.

Cübu'
Tehir etmek, sonraya bırakmak. * Yönelmek, rücu etmek.

Cübüll
(C: Cübüllât) Yaratılmak, hilkat. * Kesir, çok.

Cübün
Peynir. * (Cebin. C.) Alınlar.

Cüda
f. Ayrılık. Ayrılmış.

Cüda'
Ölüm. Mevt. * Hayvana muzır olan otlak, çayır.

Cüdad
Çulha yumağı. * Eski kaftan. * Küçük ağaç.

Cüdat
(Câdi. C.) Dilenciler, sâiller.

Cüdayi
f. İftirak, ayrılık.

Cüdcüd
(C.: Cedâcid) Orak kuşu derler bir büyük böcek ki yaz aylarında öter.

Cüdd
Cem'etmek, toplamak. * Yol üstünde olan kuyu.

Cüddet
(C.: Cüded) Dağ arasındaki yol. * Şekil, tarz, işaret. * Çizgi.

Cüded
Dağ yolları. Yol gibi olan izler. * Bir rengi diğer renkten ayıran çizgi.

Cüdera'
(Cedir. C.) Yakışanlar. Lâyık olanlar, liyâkat sahibi olanlar.

Cüdere
(C: Cüder) Ur dedikleri yumru. (İnsan bedeninde çıkar)

Cüderî
Kabarcık denilen hastalık. * Çiçek hastalığı.

Cüdran
(Cedr. C.) Duvarlar.

Cüdube
Kıtlık.

Cüdür
(Cidâr. C.) İnce deriler, zarlar. * Duvarlar, setler.

Cüfaen
Beyhude, boşuboşuna, faydasız yere.

Cüfaf
Kurumuş.

Cüfafe
Dağılmış kuru ot.

Cüfal
Selin kenara attığı çör çöp. * Davarın yünü ve kılı çok olmak. * Kıllı kimse. * Bol.

Cüfale
Su kenarında olan çörçöp.

Cüff
İçi boş olan şey. Kof. * Dimağa işlemiş olan baş yarığı. * Hurma çiçeğinin kabuğu. * Cemaat, topluluk. * Yarısı kesilip kova olmuş olan çürük ve eski kırba.

Cüfre
Bir şeyin ortası. Mezar. * Boşluk. Çukur. * Göğsün içerisi. Sadır.

Cüft
f. Tek olmayan. Eşi olan. Çift.

Cüfte
f. Benzer, eş, denk, müsavi. * İnsan veya hayvan sağrıs. * Hayvan çiftesi.

Cüfur
Zayıf olmak.

Cühal
Zehir.

Cühd
Kuvvet, tâkat.

Cühela
(Câhil. C.) Cehele, cühhâl. Cahiller. Bilgisizler.

Cühera
(Câhir. C.) Yüksek sesle açık olarak söylenenler.

Cühhal
(Câhil. C.) Bilgisizler, câhiller.

Cühud
"Bilerek inkâr etmek. Bildiği hâlde yanlış söylemek. * Peygamberimiz Resul-i Ekremi (A.S.M.) bildikleri ve mukaddes kitablarında O'nun evsâfını okudukları hâlde inkâr eden Yahudiler. (Türkçedeki ""cıfıt"" kelimesi bundan gelir.) * Bir kimseyi bahil bulmak."

Cülab
Gülsuyu, cüllâb. * İshal veren şerbet, müshil.

Cülahek
f. Örümcek, ankebut. * Küçük dokumacı.

Cülal
(Celil) Ulu, büyük nesne, azim.

Cülale
Büyük dişi deve.

Cülazî
Kocaman ve kuvvetli. İriyarı. * Hâdim, hademe, hizmetkâr. * Kilise veya manastır uşağı. * Papaz veya keşiş.

Cülb (cilb)
Su olmayan bulut.

Cülban
Burçak dedikleri hububat cinsi.

Cülbe
Yara iyi olduğunda üstünde olan ince deri.

Cülcül
(C.: Celâcil) Ufak çıngırak, küçük çan.

Cülcülân
Susam.

Cülcülân-ı habeşe
Beyaz haşhaş.

Cülesa
(Celis. C.) Beraber oturanlar.

Cülhab
Dere, vâdi.

Cülhub
Dizleri büyük olan kadın.

Cüll
(C.: Cilâl-Ecille) Çul. * Gül. * Her nesnenin büyüğü ve muazzamı.

Cülla
(C.: Cilel) Büyük emir.

Cüllab
f. Cülâb, gülsuyu.

Cüllah
Çok sel.

Cüllas
(Câlis. C.) Cülus edenler, oturanlar.

Cülle
Hurma koydukları kap. * Hurma yükü.

Cülmud
Kaya.

Cülmüd
Sesi çok çıkan ve kuvvetli olan kimse.

Cülube
Başka yerden satmaya getirilen şey.

Cülud
(Cild. C.) Ciltler, hayvan derileri.

Cülul
Kişinin, yerinden başka yere çıkması.

Cülus
Oturuş. Oturma. * Padişahın taht'a oturması.

Cülus-u hümâyun
Padişahın taht'a oturma merâsimi.

Cülusiyye
Taht'a çıkan hükümdarlar veya padişâhlar için yazılmış yazı veya söylenmiş şiir. * Hükümdarın tahta çıktığı ilk gün verdiği bahşiş.

Cülza
Sağlam deve.

Cülüban
Sahtiyandan yapılan dağarcığa benzer bir kap.

Cülünbak
Diş gıcırtısı. * Kapı gıcırtısı.

Cüma'
Toplamak. Cem'etmek.

Cümah
Kibirlenmek.

Cümale
(C.: Cümâlât) Gemi urganı.

Cümame
(C.: Cümâm) Yuvarlak inci. Kıymetli taş. Gümüşlü boncuk. Büyük inci tanesi. Gümüşten yapılıp dizilen inci gibi toplar.

Cüman
İri inci.

Cümane
Tek inci.

Cümase
Soğuk, berd.

Cümaz
Gümüşlü boncuk.

Cümbüş
(Bak: Cünbiş)

Cümcüme
(C.: Cemâcim) Baş kemiği, kafatası. * Ağaç çanak. * Arabdan bir kabile.

Cümd
Taş.

Cümel
(Cümle. C.) Cümleler. Birden fazla anlama gelen sözler. Mecmular. (Bak: Cümmel)

Cümhure
İçi boş kemik.

Cümle
Hep, bütün, tam. * Gr: Tam mânâyı ifade eden, kaideye uygun söz.

Cümle kapısı
Sarayın büyük kapısı. * Dış kapı.

Cümle şirân-ı cihân
f. Cihânın bütün arslanları.

Cümle-i asabiye
Tıb: Sinir sistemi.

Cümle-i cezâiye
"Şart cümlesinin ikinci kısmı. Misâl: ""Eğer lügatı rehber edinirsen, kelimelerin mânasını anlarsın"" cümlesindeki ""kelimelerin mânasını anlarsın"" cümlesi, cümle-i cezâiyedir."

Cümle-i fiiliye
f. Fiil ile başlayan arabça cümle. Fiil cümlesi.

Cümle-i ihbâriye
"(Cümle-i haberiye de denir) Bir hâdiseyi, bir nesneyi bildiren cümle. Bunun zıddı: cümle-i inşâiyedir; emir ve nehiyleri bildirmek gibi."

Cümle-i ismiye
f. İsimle başlayan arabça cümle. İsim cümlesi.

Cümle-i mu'terize
Cümlenin mânasını açıklamak için parantez içine yazılan cümle.

Cümle-i müste'nefe
Kendinden önceki cümleden bağımsız, müstakil cümle.

Cümle-i tefsiriye
"(Cümle-i müfessire) ""Yâni, meselâ"" gibi sözlerle başlayıp önceki cümleyi açıklayan cümle."

Cümle-i ûlâ
Birinci cümle. Evvelki cümle.

Cümle-i şartiye
(Bak: şart)

Cümleten
Bütün, hep, kâffeten, cemian, hep birden.

Cümma'
Bir araya gelerek toplanmış şey, küme.

Cümmah
Temrensiz, ucu yuvarlak ok. (Oğlancıklar onunla ok atmayı öğrenirlerdi)

Cümmar
Hurma yağı denilen beyaz bir maddedir ve hurma ağacının başından çıkar ve araplar onu yerler.

Cümmel
(Cümel) Harflerin, sayı kıymetine göre hesaplanması. Ebced. (Bak: Ebced) * Bir kaç urganın birleştirilmesinden meydana gelmiş olan çok kalın gemi halatı.

Cümmet
Suyun biriktiği yer. * Başta toplanan saç. * Omuzlara inen saç.

Cümmeyz
İncire benzer bir yemişin adı.

Cümre
Süvari alayı, bin atlı cemaat.

Cümse
Hurma koruğu.

Cümud
Donuk. Katı. Sert. * Mc: Gayretsiz. * Soğukluk.

Cümud-u ayn
Göz donukluğu.

Cümudiye
Büyük buz dağ. Glâsiye. Buzul. Aysberg.

Cümum
Suyu çok olan kuyu. * Su kuyuda çok olmak (mânâsına mastardır).

Cümza
Seri davar.

Cümzan
Hurma nevilerinden bir hurma.

Cümze
Toplanmış hurma.

Cümâd-el-âhire
Arabi ayların altıncısının adı.

Cümâd-el-ûlâ
Arabi ayların beşincisi. Cemazi-yel-evvel.

Cümâde
Arabi ayların beşinci ve altıncısının adı.

Cümûs
Donmak.

Cünabe
f. İkiz çocuk.

Cünaf
Kuruluk.

Cünah
"Bir şeyi basıp meylettiren sıklet demek olup, harec, sıkıntı ve alel-ıtlak ism-i vebal mânasına da gelir ki, ""günah"" kelimesinin aslı budur. (E.T.) (Bak: Günah)"

Cünbide
f. Sallanmış, kımıldanmış, hareket etmiş.

Cünbiş
f. Kımıldanma, hareket. * Zevk, eğlence, cünbüş.

Cünbiş-geh
f. Cünbüş yeri, eğlence yeri.

Cünbiş-i zemin
Deprem, zelzele, yer sarsıntısı.

Cünbuh
Kalın, uzun ve yüksek nesne. * Büyük bit.

Cünbân
"f. ""kımıldanan, kımıldatan, sallanan, oynayan, oynatan, hareket eden"" mânâlarına gelir ve sıfatlar yapar. Dünbâle-cünbân $ : Kuyruk sallayan."

Cünbüde
Kümbet, kubbe.

Cünbüz
Kemer, kubbe, kümbet.

Cünbüş
Zevk, eğlence. * Hareket, kımıldanma. * Uta benzer bir çalgı. (Doğrusu: Cünbiş'tir).

Cünd
Er, asker. Ordu. * Bir kimsenin yardımcıları. * Şehir.

Cündeb
(Cündüb) Bir nevi çekirge. * Mc: Yağmacı.

Cünduh
Büyük çekirge.

Cündî
Süvâri, sipâhi, ata iyi binen, binici.

Cündüb
(C.: Cenâdib) Bir nevi çekirge.

Cüneyd
Küçük asker. Askercik.

Cüneyd-i bağdadî
(Hicri: 207-298) Şafii Hz.lerinin talebesinden ders almıştır. Zamanın kutbu sayılmıştır. 30 defa yaya olarak hacca gitmiştir. Büyük velilerdendir. (K.S.)

Cünh
Koruma, esirgeme, himâye ve muhafaza etme.

Cünha
Suç, kabahat. Te'dib cezâsına müstahak olanın suçu.

Cünnab
Bitişik olan iki yemiş.

Cünnar
Çınar.

Cünnet
Örtü, kadın başörtüsü. * Yağan. * Kalkan.

Cünu'
Yüzü üstüne düşürmek.

Cünud
(Cünd. C.) Askerler. Ordu.

Cünudullah
Allah'ın ordu ve askerleri. (Zerrattan seyyarata kadar bütün mahlukat, Allah'ın emrine tabi birer ordu ve asker gibidir. Mukaddes Kur'an ve iman hizmetinde cansiperane ve ihlâs ve feragatla cehd ü gayret eden müslümanlar da Cünudullah ünvanına mazhardırlar.)

Cünuh
Yöneliş, meyil.

Cünun
Delilik, cinnet. Delirmek. * Çok olmak. * Otun uzaması.

Cünüb
Cenabetlik. Şer'an yıkanıp temizlenmeye mecburiyet hâli. * Irak, uzak, baid.

Cür'a
Bir yudumluk su. İçim, yudum.

Cür'a-riz
f. Damla damla döken.* Bir çeşit ibrik.

Cür'et
Yiğitlik, cesaret. Korkmayarak ileri atılmak.

Cür'et-yâb
f. Cesur, cesaretli, yiğit, delikanlı, atılgan, gözüpek, cür'etkâr.

Cür'etkâr
f. Cesur, cesaretli, yiğit, delikanlı, atılgan, gözüpek.

Cürade
Soyulmuş nesne.

Cüraf
Sel yolu. Selin aktığı mecrası.

Cürah
Yara.

Cürahüm
İri gövdeli davar.

Cüraz
Polat. Demir.

Cüraşe
Tuz döğülürken etrafına düşen iri parçalar.

Cürbüz
İnsanlar arasında fesâdçılık yapan gaddâr kişi.

Cürcanî
(Seyyid Şerif Ali Bin Muhammed) : (Hi: 760-830) Astarabad (Cürcan) civarında Tacu'da doğmuştur. Mısır'a giderek orada çeşitli âlimlerden ders okumuştur. Şiraz'da müderrislik yapmıştır. Sa'duddin-i Taftazanî ile kapanan Mütekaddimîn devrinden sonra açılan Müteahhirîn-i Ulemâ devrinin birincisi bu Seyyid Şerif Cürcanî'dir. (K.S.)

Cürce
(C.: Cürâc) Heybeye benzer bir kap.

Cürcur
Deve başı.

Cürd
Tüysüz, kılsız. * Cilt hastası (deve). * Tüyleri kısa olan (at). * Bitki örtüsü olmayan (arazi). * Piyâdesiz (süvâri).

Cürdan
At ve eşek zekeri.

Cürde
Çorak bölge. * Çıplak vücut. * Atlı asker.

Cürde askeri
Eskiden hacca giden kafilelerin muhafızlığını yapan asker.

Cürez
(C: Cirzân) Tarla faresi.

Cürf
Dere kenarında selin, dibini yalayıp oymuş olduğu bıçık üzerinde kalan toprak veya çamur çıkıntısıdır ki, her an için yıkılıp çökmeğe hazır bir vaziyette bulunur. (E.T.) * Estiyan adı verilen bir ot.

Cürfüş
Yanları etli olan şişman kimse.

Cürh
(C.: Cüruh) Yara.

Cürha
Birtek yara. * şehadette yani şahidlikte bir tek hükümsüzlük sebebi.

Cürhüm
Yemende bir kabile.

Cürm
(Cürüm) Kabahat, kusur. Hatâ. İsyan. Günah. Kanun hilâfına hareket.

Cürm-nak
f. Suçlu, kabahatli.

Cürm-ü meşhud
Suç üzerinde suçluyu yakalamak. Görülen suç. (Suç üstü)

Cürmane
f. Ceza, mücâzat.

Cürmuk
(C.: Cerâmik) Çizme.

Cürmuz
Küçük havuz.

Cürn (cerin)
(C: Cüren) Hurma kurutulan ve harman yapılan yer.

Cürre
Cesur, cesaretli, cür'etkâr, cür'et-yâb, yiğit, delikanlı, gözüpek, atılgan. * Uçan her çeşit kuşun erkeği. * Bir zira' miktarı ağaç. (Ağacın başında bir küfe, ortasında bir ipi olup onunla geyik avlarlar.)

Cürre-baz
f. Atmaca kuşu. * Erkek şahin veya akdoğan. * Hızla uçan ok.

Cürsum
(C: Cerâsim) Her nesnenin aslı.

Cürsume
(Cürsâm) Kök, asıl, temel. Bir tohumun özü. İlk hücrelik. * Gırtlak kapağı. * Karınca yuvası.

Cürsume-i dıraht
Ağacın kökü.

Cürsun
Üzerine binâ yapmak için duvardan dışarı uzattıkları ağaç.

Cürub
Beddualar, bed ve kötü dualar, fenâ sözler.

Cüruh
(Cürh. C.) Yaralar.

Cürum
Sıcak, çukur yer.

Cürvaz
Karnı büyük olan kişi.

Cüryaz
(C: Cerâyız) Karnı büyük olan.

Cürz
(C: Cirzan) Köstebek.

Cürzum
(C: Cürâzim) Çok yiyen kişi.

Cürûn
Bezin eskimesi. * Yumuşak olmak. * Bir nesne aşınmak. * Alışkanlık, itiyat.

Cürüf
Uçurum, yar.

Cürüz
Verimsiz çorak yer.

Cürş
Yemen diyarında bir yerin adı. * Başı tırnakla taramak.

Cürşu'
Büyük karınlı deve.

Cüsacis
Büyük deve. * Kılların veya otların sık ve çok olup birbirine karışması.

Cüsad
Karın ağrısı.

Cüsal
Tarla kuşu.

Cüsale
Sonbaharda dökülen yapraklar.

Cüsam
Uykuda gelen ağırlık, kâbus.

Cüses
(Cüsse. C.) Cüsseler, gövdeler, bedenler, cisimler, kalıplar, cesetler.

Cüseym
Cisimcik. Küçük cisim.

Cüseymat
(Cüseym. C.) Küçük cisimler, cisimcikler.

Cüsman
Organlarla birlikte vücudun tamamı. * Her nesnenin cismi ve cesedi.

Cüsse
Gövde, kalıp, beden.

Cüsse-dâr
f. İri yapılı, cüsseli kimse, irikıyım kişi.

Cüst
f. Araştırma, arama.

Cüst ü cu
Arayıp sorma, araştırma, arama.

Cüsu
Diz üstünde çökmek.

Cüsu'
Tamahkârlık, pintilik, harislik, cimrilik.

Cüsum
Kuşun, uyuması vaktinde göğsünü yere koyup çömelmesi. Çömelip oturmak. * Uykuda gelen ağırlık. Kâbus. * Oturmak.

Cüsur
(Cisr. C.) Köprüler.

Cüsve
Bir yere biriktirilmiş taş.

Cüsy
Diz üstüne çökmek.

Cüsüvv
Kurumak, yebs. * Donmak, cümud.

Cüvad
Susamak.

Cüval
f. Çuval.

Cüvalik
(C.: Cevâlik) Çuval.

Cüvan
(Bak: Civân)

Cüvar
(Civâr) Yakınlık. Komşuluk. * Himâyet, korumak. * Riâyet. * Süt emen deve yavrusu. * Karga sesi. * Öküz avazı.

Cüveyre
Küçük câriye, câriyecik.

Cüvvet
Kırba yaması. * Bir parça yer. * Siyaha yakın boz renk. * Demir pası.

Cüyud
(Cid. C.) Gerdanlar, boyunlar.

Cüyuş
(Ceyş. C.) Ceyşler, askerler, neferler, erler. Ordular.

Cüz
Kısım, parça. Bir şeyin bir parçası. * Kitab forması. * Küllün mukabili. * Kur'ân-ı Kerim'in otuzda bir parçası. * Kanaat. İktifâ eylemek. * Düğümü sağlam yapmak. Bir şeyi pekiştirip muhkem kılmak. * Kız evlâdı.

Cüz'i
Azdan olan. Parçaya âit olan. Biraz. Pek az. Kıymetsiz. Mühim olmayan. Esasa ait olmayan. Cüz'e âit olan. Külli olmayan.

Cüz'iyyat
Cüz'î olan şeyler. Ufak tefek şeyler. Mânası düşünüldüğünde zihinde ortaklık kabul etmeyen şeyler. Mânası başka şeylere şâmil olmayanlar.

Cüz'iyyet
Azlık, cüz'î oluş.

Cüz-i asgar
En küçük cüz. En ufak parça.

Cüz-i ihtiyar
"Dilediği gibi hareket edebilme. Yani: Herhangi bir şeyi yapmak veya yapmamak hususunda bir tarafı tercih etmek iktidar ve serbestliği. Bu serbestlik ile, Cenab-ı Hak insanları, iyiliği veya kötülüğü istemek cihetinde imtihan eder.(Halbuki; o cüz-i ihtiyarî denilen silâh-ı insanî hem âciz hem kısadır. Hem ayarı noksandır. İcad edemez. Kesbden başka hiçbir şey elinden gelmez. Îman o cüz-i ihtiyarîyi, Allah namına istimal ettirip herşeye karşı kâfi getirir. Bir askerin cüz'î kuvvetini devlet hesabına istimal ettiği vakit, binler kuvvetinden fazla işler görmesi gibi. S.)"

Cüz-i irade
İradeden bir cüz. Allah tarafından insana verilen irade. (Bak: İrâde)

Cüz-i lâyetecezzâ
Bir daha bölünmeyen en küçük parça. En küçük cisim parçası. Tecezzisi kabil olmayan. Atom. Yani parçalansa, maddîlikten çıkıp kanun-u İlâhî ile bir nevi kuvvete inkılâb eder.

Cüz-ü ferd
Bir varlıktan veya bir vücuddan bir parça. * Atom. (Bak: Cüz-i lâyetecezzâ).

Cüz-ü tamm
Bütün. Bir şeyin, temel vasıflarının tamamını toplayan parçası. Parçalandığı vakit ana vasfını ve asliyetini kaybeden şey.

Cüzae
Bıçak sapı.

Cüzaf
Götürü pazar.

Cüzam
(Cüzzam) Hansel basilinin (mikrobunun) sebep olduğu bulaşıcı bir deri hastalığı.

Cüzame
Hasaddan sonra ekinden bâki kalan ekin.

Cüzare
Devenin etrafı (ayakları ve başı gibi.)

Cüzaz
Kesilmiş ve parçalanmış olan şey.

Cüzaze
(C.: Cüzâzât) Pâre pâre etmek, ayırmak, kesmek. Ağaçtan yemiş düşürmek.

Cüzbend
Bir çeşit cüzzam hastalığı. * Ciltçi.

Cüzeyr
Kök dalı, ince kök.

Cüzeyre
Küçük ada, adacık. Etrafı su ile çevrili küçük kara parçası.

Cüzhan
f. Kur'ân-ı Kerim cüzlerini okuyan kimse.

Cüzur
(Cezr. C.) Kökler.

Cüzve
(Cezve-Cizve) (C: Cezey-Cizey) Kalın ağaç parçası. * Ateş közü.

Cüzzam
(Bak: Cüzam)

Cüzzet
Kaftan.

Cüşa'
Çok yemekten dolayı genirmek.

Cüşem
Deve göğsü.

Cüşre
Öksürük. * Göğüs sertliği.

Cüşu'
Durmak, kıyam. * Huruç etmek, çıkmak. * Hafif yay.

Cüşur
Sabah yerinin ağarması.

Cüşüm
Kısa boylu, tıknaz kimse.

Cıhre
(C.: Cihar-Echâr) Bir kimseye sığınmak.

Cıranta
yun. Poliçeyi, senedi devir ve havale eden şahıs.

Cıvata
Arkası iri başlı ve ucu somun geçmek üzere yivli vida. Başlıca potrelleri, demir ve tahtaları birbirine bağlamaya yarar.

Da'
Def'etmek, kovmak. Terketmek.

Da' mâ keder
Keder veren şeyi bırak.

Da'at
Horluk, zelillik.

Da'bel
Kurbağa yumurtası. * Güçlü, kuvvetli deve.

Da'ca'
Gözü çok siyah ve büyük olan kadın. (müz: Edac)

Da'cele
Gitmekte ve gelmekte tereddütlü olmak.

Da'd
Husumet, düşmanlık.

Da'da
Aklı ve fikri olmayan kişi. * Her nesnenin zayıfı.

Da'da'
"""Güzel dur"" mânasına gelir ve düşecek ve dayanacak yerde söylenir."

Da'daa
Yakmak. Yıkmak. * Hor ve zelil etmek. * Perâkende etmek.

Da'fak
Bol ve geniş olan şey. Vâsi.

Da'k
Ovmak. * Bir şeyi yumuşatmak.

Da'ke
Deve sürüsü.

Da'kese
"Mecusiler oyunundan bir oyun. (""destibend"" de derler.)"

Da'l
İçmek, şirb.

Da's
Titremek. * Zayıf olmak, zayıflamak.

Da'sa
Yumuşak yer.

Da'sere
Yıkmak.

Da'vat
(Duâ. C.) Duâlar, niyazlar, çağırışlar. (Bak: Ed'iye)

Da'vet
Çağırma. Ziyafet. Duâ. * Bir fikri kabul ettirmek için deliller söylemek.

Da'vâ
Takib edilen fikir, iddia. * Bir kimsenin hakkını aramak üzere mahkemeye müracaat etmesi. * Hakkı olanın iddia etmesi. Kendini haklı görüp veya zannedip üstün fikirlilik iddia etmek. * Mes'ele. * İnat. Ayak diremek. * Cenab-ı Hak'tan hayır ve rahmet dilemek. * Bir kimseyi bir şeye sevketmek. * Birisinin hâkimin huzurunda başka birisinden hak istemesi.

Da'vâ-yı halk
Yaratmak iddiasında bulunmak, halk etmeyi, yaratmayı dâva etmek. (Kâinatta hiçbir kimse da'vâ-yı halk ve iddia-yı icad edemez. Halk eden ancak Cenab-ı Hak'tır.)(Arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmıyan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddia-yı icad edemez. Zira her şey, her şeyle bağlıdır. H.)

Da'vâ-yı nübüvvet
Peygamberlik dava etmek. Peygamber olduğunu ilân etmek.

Da'z
Cimâ etmek.

Da'şere
Yıkmak.

Daa
Telef etmek, ziyan etmek.

Daac
Gözün çok siyah ve büyük olması.

Daak
Davarın ayağıyla kazılmış yer.

Daar (daâre)
Fısk. * Kapmak. * Yaramazlık.

Dab
f. şan ve şeref, haysiyet.

Dabar (dıbâr)
(C: Debabir) Cemaat, topluluk.

Dabb
(C.: Dıbâb-Edubb) Keler, kertenkele. * Yaraya merhem sürmek. * Akmak. * Süt sağmak. * Yere yapışmak. * Dudakta olan bir hastalık (çatlayıp kan akar). * Hurma çiçeği.

Dabbe
(C.: Dıbâb) Dişi kertenkele. * Kapıya koyulan yassı enli demir.

Dabentî
Güçlü, kuvvetli kimse.

Dabgam
Arslan, esed.

Dabh
"Atların koşu esnasındaki nefeslerinin sesleridir ki, sahil denilen kişnemek değil, yemi ve sahibini gördüğü zaman yaptığı gibi hamhame denilen sesi de değil; hızlı nefes sesi olan bir harıltı ve hohlamadır. Denilmiştir ki: Dabh, bir at ve bir de köpek koşarken olur. (E.T.)"

Dabi
Kül, ramâd.

Dabi'
Yere yapışan, yere yapışıcı.

Dabib
Akmak. Seyelân etmek.

Dabie
Kişinin çoluk çocuğu.

Dabir
Arka, kök, nihâyet. Son, âhir. * Bir nişandan geçen ok.

Dabire
Askerin bozulması.

Dabk
Kendisiyle kuş avlanan bir nesne.

Dabn
Dar nesne.

Dabr
Cemaat. * Yaban cevizi. * Sıçramak.

Dabrak
şişman ve etli olmak.

Dabs
(C.: Ezbâs) El ile tutmak.

Dabsem
Arslan, esed.

Dabt
Hıfzetmek. * Cem'etmek, toplamak.

Dabuka
Pis. Necis.

Dabure
Yer yüzünde gezen hayvanât.

Dabv
Pişirmek. * Tağyir etmek, değiştirmek.

Dabık
Bir yerin adı.

Dac
Çağırmak.

Dac' $ (ducu')
Yan tarafını yere koyup yatmak.

Dacc
Hacıların hizmetkârı ve devecileri. * Hacılar ile birlikte giden, fakat, hac maksudu olmayan bezirgân.

Dacce
Bir kere çağırmak ve inlemek.

Dacem
Eğrilik.

Daci'
İşlerinde kısaltan. * Yatak arkadaşı.

Dacia
Çok fazla bulut.

Dacic
Çağırış. * Sesi yükseltmek.

Dacin
(C.: Devâcin) Evi öğrenmiş olan davar.

Dacir
Gamkin ve gönlü dar kimse. * Bağırgan dişi deve. * Kederlenmek, hüzünlenmek muztarib olmak.

Dacnan
Tehame vilâyetinde bir dağ.

Dacr(e)
Darlık, kalbin sıkıntılı olması.

Dacuc
Çağıran. * İnleyen. * Sağarken incinen ve inleyen dişi deve.

Dad
Oyun, lehv.

Dada
f. Halayık. Çocuk bakıcı. Dadı.

Dadan
Kesmez kılıç. * Fakir, muhtaç kişi.

Dadar
f. Allah (C.C.) * Adaletli, âdil, doğru olan hükümdar.

Dadaş
Delikanlı, babayiğit kimse. * Erkek kardeş.

Dadh
Yemen baklası.

Daele (duule)
Zayıf ve ince olmak. * Hor ve zayıf olmak.

Daf'
Necis, pis.

Dafadi
Kurbağa.

Dafate
Ayağa giydikleri bir cins pabuç. * Kişinin aklı ve reyi zayıf olmak. * Bir oyun çeşidi.

Dafef
Çoluk çocuğun fazla oluşu. * Şiddet. * Darlık. * Hâcet. * Acele etmek.

Dafen
Kısa boylu, ahmak adam. * İri gövdeli ahmak kimse.

Dafended
şişman, ahmak adam.

Daff
Dar, zıyk.

Daffat
Devesini kiraya veren deveci.

Daffata
Metâ ve kumaş götüren deve. * Çokluk, cemaat.

Daffe
Yan, taraf.

Dafi'
Def'eden, menedici. Ortadan engeli kaldıran. * Cenâb-ı Hak. (C.C.)

Dafia
Def eden, muhafaza eden.

Dafik
Atılarak dökülen. Su ve emsali gibi akarak dökülen.

Dafit
Ahmak.

Dafn
Ayakla tekme vurmak ve atmak.

Dafr
Saçı ve ona benzer şeyleri enlice örmek ve dokumak. * Vakarla yürümek. * Def'etmek, kovmak.

Dafuf
Sütü çok olan davar.

Dafv
Tamam olmak. * Malın çok olması.

Dag-zen
f. Damga vuran, nişan koyan. * Kalb kıran, gönül kıran.

Dagal
f. Hile. * Geçmez akçe, kalp para. * Hileci, hile yapan, dolandırıcı. * Çerçöp.

Dagal-bâz
f. Hileci.

Dagas
Çok yemekten dolayı midenin dolması.

Dagb
Harislik, hırslı oluş. * Ovmak.

Dagbus
(C.: Dagabis) Küçük hıyar. * Sirkeyle ve zeytin yağıyla yenen bir ot.

Dagdaga
Dişi olmayan kadın. * Kurdun et yemesi. * Yemeği iki çene arasında geve geve yemek.

Dagf
Almak.

Dagfasa
Semizlik, şişmanlık, besililik, etlilik. * Bol geniş nesne.

Dagi
(Bak: Tâgi)

Dagib
Tavşan sesi.

Dagit
Yanında bir kuyu daha olduğundan suyu çekilip kokan kuyu.

Dagm
Isırmak.

Dagma'
Yüzünün rengi siyaha yakın olan dişi koyun.

Dagmire
Karıştırmak, halt.

Dagn
Meyletmek, yönelmek. * Kin tutmak.

Dagr
şiddetle def'etmek. * Bir yere girmek.

Dagre
Bir şeyi kapıp almak.

Dags
(C.: Adgas) Rüyâ karışıklığı. * Karışık olmak.

Dagt
Zahmet. Meşakkat. * Bir şeyi bir yere zorla sıkıştırmak. Sıkışmak.

Dagul
f. Dolandırıcı, hileci, hile yapan.

Dagv
Kedi veya tilki çağırmak.

Dagve
(C.: Degavât-Degayât) Huyu yaramaz olmak, hulku çirkin olmak.

Dagz
Yutmak. * Defetmek. * İğrenmek. * Cimâ etmek.

Dagîga
Sıvı hamur.

Dagı(yye)
Azgın, başkaldıran, isyan eden, âsi, anarşist.

Dagısa
(C: Devâgıs) Diz üstünde hareket eden yuvarlakça kemik. * Sâfi su.

Dagş
Hücum etmek.

Dah
f. Hizmetçi, uşak, cariye. * On (10). Aşer. * Korkak. Alçak, aşağılık, âdi kimse.

Daha'
Kaba kuşluk vakti.

Dahal
Aldatmak, mekretmek.

Dahamis
Bahadır, kahraman. * Karayağız, iri yapılı adam.

Dahas
Kaypancak nesne.

Dahaya
(Dahiyye. C.) Kurbanlık hayvanlar.

Dahb
Bir şeyi ateşte kızdırıp pişirmek.

Dahc
Gizlemek, örtmek.

Dahd
Kahretmek.

Dahdah
(C.: Dahazıh) Arzu, istek.

Dahdaha
Suyun dökülüp saçılması. * Serabın uzaktan su gibi görünüp parlaması.

Dahdar
Beyaz bez.

Dahh
Bevlin uzaması.

Dahhak
Çok gülen. Çok gülücü. * İran'da eski tarihte yaşamış çok zâlim bir hükümdarın adı.

Dahhas
(C.: Dehâhis) Toprak içinde kaybolup bulunmayan küçük bir böcek.

Dahi
Eşine ender rastlanır, hârikulâde zekâ, fatanet ve hikmet sâhibi.

Dahike
(C.: Davâhik) Azı dişlerinden her biri.

Dahil
Hayrette kalan kimse.

Dahile
(C.: Devâhil) Bir şeyin içi, içyüzü.

Dahilek
Yalvarırım, sana sığınırım, sana güvenirim (meâlinde.)

Dahilen
İçten, içerden, dâhilden.

Dahiliye nazırı
İçişleri Bakanı.

Dahim
f. Nasib ve rızık.

Dahine
(C.Devâhin) Duman çıkan baca.

Dahir
Dere, vâdi. * Dağ başı.

Dahis
Müfsid, arayı bozan. * Koyun yüzerken deri ile etin arasına elini sokan. * Bir meşhur atın adı.

Dahiyye
Kurbanlık hayvan.

Dahk
Tere yağı. * Bal. * Kar. * Ağzı yarılmış olan çiçek tomurcuğu.

Dahl
Karışma, girme. * Nüfuz, te'sir. * Vâridat. * İrâd. İtiraz, ta'riz. * Ayıp, töhmet.

Dahl (duhl)
(C.: Dihâl-Edhâl-Dahlân) Pencere. * Çukur yer.

Dahm
Şiddetle def'etmek. * Cemaatın kuvvetli olması.

Dahme
f. Mezar, kabir. türbe. * Donanma geceleri atılan hava fişeği.

Dahmes
Sirke tulumu. * Her nesnenin karası.

Dahn
Fesâd. * Bulanıklık.

Dahna
Boz renkli.

Dahr
Alçalma. Küçülme. Hor ve hakir olma.

Dahr (duhur)
Sürmek. * Irak etmek, uzaklaştırmak. * Horluk.

Dahrece
(Dıhrâc) Yuvarlamak.

Dahs
Koyunun derisiyle eti arasına yüzmek için elini sokmak. * Fesad, ifsâd.

Dahten
f. Bilmek.

Dahuk
Geniş yol.

Dahul
Geyik tuzağı. * Canavar tuzağı.

Dahv
Zâhir olmak, görünmek.

Dahve
İlk kuşluk vakti. Güneşin ufukta ilk yükselip yayılmaya başladığı an.

Dahy
(Dahv) Yayıp döşemek. * Deve kuşu yumurtası. (Bak: Udhiy) (968 hicri tarihinde vefat eden Ahter-i Kebir lugatının Müellifi, Kur'an-ı Kerimdeki bu kelimeden dünyanın bir elips şeklinde, deve kuşu yumurtası biçiminde yuvarlak olduğuna âdeta inanmış. Bu gün bilinen bu hakikatı bundan üç asır evvel ifşa etmiştir.) (H. Basri Çantay)

Dahya'
Rûşen, parlak ve nurlu nesne.

Dahye
Kuşluk vaktinde kesilen koyun.

Dahâmet
İrilik, kocamanlık, kabalık, vücutça büyük olmaklık. * Tıb: Hipertrophie.

Dahâmet-i kebed
Tıb: Karaciğer büyümesi.

Dahîl
Yabancı, sığınan, sığınmış. Muhacir. * Birisinin içyüzü, niyet ve mezhebi. Dâhil ve içerde. Birisinin bütün gizli ve sırlı işlerine vâkıf olan dost ve hemdemi. * Evvelâ alâkasız olup sonradan bir cemaate dâhil olan. * Edb: Başka bir dilden olup, sonradan diğer bir dile geçen kelime. * Tıb: Vücud âzalarında birbirine girmiş ve sokulmuş olan mafsallar.

Dahül
f. Bostan korkuluğu.

Dahık
Gülen, gülücü.

Dahıke
(C.: Davâhık) Gülme ânında çıkan dört dişin birisi.

Dahıs
Tırnak yakınında olan bir verem hastalığı.

Dahıye
Nâhiye.

Dai
Dua eden, duacı. * Sebep. * Davet eden. Muktazi. (Meselâ: Yemek yemek, iştihadan gelen bir lezzet, bir iştiyaktır. Onu yemeğe sevk eder. Buna dai denir.) Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) bir ismi de daidir. * Çağıran. Müezzin.

Dail
İçen. Şârib. * Mahvolan. * Zaif.

Daim
Devam eden. (Daimî, daima, daimen şeklinde de söylenir.)

Daima
(Devam. dan) Her vakit, bir düziye, daimî suretde.

Daimî
(Devam. dan) Sürekli, devamlı.

Dain
(C.: Daân) Yünlü olan koyun.

Dair
Devreden. Dolaşan. Dönen. Bir şeyin etrafını kuşatan. * Belli bir şey hakkında olan. Alâkalı, müteallik.

Daire
Resmi hükümet makamlarından her biri. * Yazıhane. * Büyük bir idare adamının makamı. * Ev veya apartman katı. * Bir manevi te'sirin hükmü geçtiği mahal. * Sınır içi. * Büro, büyük ev, konak. * Çember, düz yuvarlak şekil. * Mat: Merkezden aynı uzaklıktaki noktaların çevirdiği düzlük parçası. * Hezimet ve musibet. Beliye-i muhita. * Dönüp dolaşıp meydana gelen hâdise ve inkılâb.

Daire-i ehadiyet
Allah'ın ehadiyetle tecelli ettiği dâire. (Bak: Ehadiyet)

Daire-i esbab
Sebepler dâiresi. Sebep ve kanunların bulunduğu yer olan maddi âlem.

Daire-i esmâ
Cenab-ı Hakk'ın isimlerinin sahası ve dairesi.

Daire-i imkân
Kâinat. İmkân âlemi. Mükevvenat. Mümkün olan, şartların müsait olduğu âlem. (Daire-i mümkinat da aynı mânada kullanılır.)

Daire-i mümkinat
(Bak: Daire-i imkân)

Daire-i resmiye
Hükûmet dairesi, resmi daire.

Daire-i vücub
Tebeddül ve tagayyür etmeyen ve mümkinat âleminden olmayan âlemler. Esmâ ve Sıfât-ı İlâhiyye gibi. (Bak: Vücub âlemi)

Daire-i vücud
Vücud ve varlık dairesi ve sahası.

Daire-i âfâk
Ufuklar dairesi. Çok geniş ve büyük dâire, kâinat.

Dairevî
Daire şeklinde. Daire gibi.

Dairezen
Mehter takımında def çalan.

Daiyan
(Dâi. C.) Dua edenler, duacılar.

Daiyy
"Şu kimseye derler ki, bir kişi ona ""oğlumdur"" demiş olsun."

Dak'a
Toprak.

Daka'
Fakirlik.

Dakaik
(Dakayık) (Dakik. C.) İncelikler. Anlaşılması çok dikkat isteyen incelikler. Çok ince. Anlaşılması dikkat isteyen keyfiyetler.

Dakaik-aşina
f. İlmî incelikleri bilen, anlaşılması ve tefhimi müşkül, yüksek ve ince ilmî mes'elelere vâkıf olan.

Dakaik-i umur
f. Üzerinde gayet dikkatle durulması lâzım gelen işlerin ince ve mühim noktaları.

Dakaik-ı fenniye
f. İlmî incelikler. Fennin ince ve güç anlaşılan noktaları.

Dakal
Hurmanın iyi olmayan cinsi. * Gemi oku. * Boya.

Dakdak
(C.: Dakâdık) Kısa boylu ve katı yürüyen kişi.

Dakdaka
Davarın tırnağının taşa dokunup ses çıkarması.

Dakdake
Tez tez yürümek, hızlı yürümek.

Dakik
(Ekseri mânevi mânalar için) Pek ince. Nâzik. Ufak.

Dakika
(C.: Dakaik) Zaman mikyası olarak bir saatin bölündüğü altmış parçadan beheri. Altmış saniyelik zaman. * İnce fikir, mülâhaza, nükte. * Daire dereceleriyle başka ölçülerde her derecenin bölündüğü parçalar ki bunlar da saniyelere ayrılırlar.

Dakika-bin
f. İncelikleri bilen, ince noktaları gören.

Dakika-şinas
İnce işleri ve nükteleri anlayan, bir işin incelikleriyle uğraşabilen.

Dakis
Bir kimsenin aksırdığında ağzından saçılan tükrük.

Dakk
Vurmak. * Çekmek. Çok yemekten dolayı vücudun ağırlaşması. * Kapı çalma.

Dakk-ül bâb
Kapı çalmak.

Dakm
Kırmak, kesr.

Dakr
Vurmak, darb.

Dakva(n)
Sütü çok içtiğinden dolayı bedeni ağırlaşan kuzu.

Dal
"""Yaban sediri"" denen bir ot."

Dal'
Meyl. Eğrilik. Kuvvet. * Ağır yük götürmek.

Dal(l)
Kur'ân ve imân yolundan sapan. Dalâlete giden, azan. * Azdırıcı, sapkın. * Şaşkın.

Dalaa
Kuvvet. * Eğrilik. * Şiddet.

Dalal
Sapıklık. * Sapmak. Doğrudan, imân ve İslâmiyyet yolundan sapmak.

Dalalet
"İman ve İslâmiyetten ayrılmak. Azmak. Hak ve hakikatten, İslâmiyet yolundan sapmak. Allah'a isyankâr olmak. * Şaşkınlık.(... Nevâfil kısmında, emr-i istihbabî ile yine ehl-i iman mükelleftir. Fakat, terkinde azab ve ikab yoktur. Fiilinde ve ittibaında azîm sevaplar var; ve tağyir ve tebdili, bid'a ve dalâlettir ve büyük hatadır...... Sünnete ittiba etmiyen, tenbellik eder ise, hasaret-i azîme; ehemmiyetsiz görür ise, cinayet-i azîme; tekzibini işmam eden tenkid ise, dalâlet-i azîmedir. L.)"

Dalaletpişe
Sapıklığı tâkibeden. Sapıklığa giden. İslâmiyetten başka yol tâkib eden.

Daldal(e)
Taşlı sert yer.

Dalgakıran
t. Bir limandaki tekneleri dalgaların te'sirinden muhafaza etmek için denizde yapılan set.

Dalgıç
t. Mercan, inci ve saire avlamak veya denizin dibine düşmüş olan şeyleri çıkarmak için denizin dibine dalmaya alışık adam.

Dalif
(C.: Düllef) Nişandan öteye düşen ok. * Ağır yük getirip adımlarını birbirine yakın atan adam.

Dalil
Sert, sağlam, muhkem yer. * Yolu azmış kişi.

Daliye
"(C.: Devâli) Hayvanla döndürülüp su çekilen dolap. (Suyun döndürdüğü dolaba ""nâurâ"" derler.)"

Dalkavuk
t. Eline maddî menfaatler, para vesaire geçirmek için yaltakçılık ve soytarılık edip kendi vakar ve haysiyetini muhafaza etmeyen adam.

Dall
Azan. Azıcı, azdırıcı. Dalalette olan.

Dall-i bi-l işare
"(Dâllibilişâre) Sözdeki mânanın işâretine göre delil olmak.Üç nevi delâletten biri ile sevkedildiği mânanın gayrisine yâni; söylenince maksud-u asli olmayan bir mânaya delâlet eden lâfızdır. Meselâ: ""Cenab-ı Hak bey'i helâl, ribâyı haram kılmıştır."" ibâresi, bey', yani alış-veriş ile ribâ (fâiz) arasında fark bulunduğunu beyan için sevk olunmuştur. Bundan asıl murad budur. O hâlde bu ibâre meşru alışverişle faiz arasında fark bulunduğuna ""delâlet-i mutabıkıyye"" ile delâlet ettiği gibi, bey'in helâl, fâizin haram olduğuna da yine ""delâlet-i mutabıkıyye"" ile ""bi-l işâre"" delâlet etmiş olur. Yine bunun gibi bir malın abde verilmesini veya verilmemesini isteyen bir kimseye karşı ""Bu malı hiç bir şahsa vermem"" sözü bu malın abde verilmeyeceğine ""delalet-i tazammuniye ile"" ""bi-l işare"" delâlet eder.)""Evlâdın nafakaları mevludün leh üzerinedir"" ibâresi de çocukların neseblerinin, babalarından sâbit olacağına delâlet-i iltizâmiye ile bil-işâre delâlet eder. Çünkü, babanın mevlüdün leh olması, nesebin kendisinden sübutunu müstelzimdir."" (İst. Fık. K.)"

Dalle
Evini bilmeyip başka yere giden davar.

Dalliyet
Delil oluş. İsbata vâsıta olmak.

Dallîn
(Dâllûn) Sapkınlar. Müslümanlıktan ayrılanlar. Kur'an hakikatlerinden ayrılıp sapanlar.

Dalı'
Kavi, kuvvetli. * Muhkem, sağlam, sert. * Eğri.

Dam'
(C.: Dümu-Edmu) Helâk olmak. * Göz yaşı.

Dama
Deniz, bahr.

Damacana
Su veya başka sıvıları taşımaya mahsus dar ağızlı, şişkin gövdeli çoğu hasırla sarılı veya sepetli büyük şişe.

Damar
t. İstidad. Huy, tabiat, inat. * İnsan bedeninde kanın dolaştığı yollar, şiryan. * Irk. * Toprağın içindeki maden filizleri ve su tabakası. * Damar veya köke benzeyip bir cismin her tarafına uzanan yollar. * Mermer ve ona benzer dalgalı şeylerdeki çizgiler.

Damd
Yaranın üstüne bez bağlamak, merhem sürmek.

Damecmec
Katı, şedid. * Uzun boylu bahil kimse.

Damed
Hışım etmek, öfkelenmek, hiddetlenmek, kızmak.

Damen-bus
f. Etek öpen.

Damen-gir
f. Eteğe yapışan, etek tutan. * Dâvacı, hasım, şikâyetçi.

Damen-keş
f. Feragat eden, eteğini çeken.

Damene
f. Dağ eteği, dağın çevresi.

Damenî
f. Eteklik. * Kadın başörtüsü.

Damga
Bir şeyin üzerine işaret veya alâmet koymak. * İşaret vurulan âlet. Mühür.

Damga-i vahdet
f. Birlik damgası. Cenab-ı Hakkın birliğini gösteren delil.

Damhar
Mütekebbir, kibirli, terbiyesiz kimse.

Damia
Yavaş olarak ve damla damla kan sızdıran yara.

Damic
Karanlık.

Damik
(C.: Devâmik) Belâ, musibet, dâhiye. Meşakkat, zahmet.

Damime
(C.: Damâyim) Sonradan yapıştırılmış şey.

Damin
Kefil olan, tazminat veren. Ödeyen.

Damine
Köyde olan hurma.

Damir
(C.: Damâr) Kalb. * Niyyet.

Damise
Örten, setreden. Defneden.

Damiye
Tıb: Kanı akan yara.

Damiğa
Dimağa işlemiş olan baş yarığı. (Bak: Amme)

Damm
Yapıştırmak. * Düşürmek.

Dammad
Hastalara efsun okuyan kimse.

Damping
ing. Bir pazarı elde etmek veya bir malı elden çıkartabilmek için benzerlerinden çok düşük fiyatla satma.

Damz
Susmak, sükut etmek.

Damzer
(C.: Damazir) Sütü az olan deve. * Sağlam ve sert yer. * Şişman kadın.

Damız
Hayvan üretmeye mahsus dam. Hayvan yetiştirilecek ahır.

Dan
Arabca, Farsça veya bazı Türkçe kelimelerin sonuna takılarak, âlet ismi veya sıfat yapılır. Meselâ: Ateş-dan $ : Mangal. Cüz-dan $ : Cüz kabı, çanta.

Dane
f. Tohum, çekirdek. * Kurşun, gülle, tâne.

Danende
f. Bilgin, bilen, Haberli.

Dang
f. Bir dirhemin altıda biri.

Dani'
Hor, zelil.

Danik
Nezle.

Danisten
f. Bilmek.

Daniye
Yakında olan.

Danişmend
(C.: Dânişmendân) f. Bilgili, ilimli. * Tanzimattan evvel, kadıların yanında stajyer olarak çalışan kimseler için kullanılan bir tâbirdi.

Danişî
Alim, bilgin, bilgili.

Dank
(Dunuk) Darlık, dıyk.

Danka'
Dar, sıkıntı. Zararlı, zarara sebeb olan.

Dantela
Fr. Tentene. Her nevi iplikle örülen, bir kumaşın kenarına işlenen türlü biçimde ince örgü, dantel.

Danu'
Evlâdı çok olmak.

Danv
Oğul ve kız, veled.

Danık
(C.: Devânik) Bir dirhemin altıda biri ve iki kırât ağırlığı. (Her kırat beş arpa ağırlığıdır.) * Zayıf düşkün davar.

Danıştay
(Bak: Şurâ-yı devlet)

Dar'
(C.: Durâ-Duru) Davar emziği.DAR' : Men'etmek, engel olmak. * Ansızın haberli olmak. * Eğrilik.

Dar'a'
Başı siyah, gövdesi beyaz olan davar. (Müz: Edrâ.)

Dar-baz
f. Canbaz.

Dar-ül kütüb
f. Kütübhâne, kitab evi.

Dar-ül-aceze
Düşkünler, acizler evi. Yoksullar yurdu.

Dar-ül-fünun
Üniversite. (1 Ağustos 1933'de İstanbul Dâr-ul Fünunu yerine Üniversite kurulmuştur.)

Dar-üs selam
Cennetin ikinci katı. * Cennet. Selâmet yeri.

Dar-üş-şafaka
İstanbul'da yetim ve öksüzler için kurulmuş olan yatılı lise.

Dara
f. Eski Fars hükümdarlarından dokuzuncusu Keykubat'ın bir ismi. * Hükümdar. * Cenab-ı Hakk'ın bir ismi.

Dara'
Düz yer. * Birbirine girmiş olan sık bitmiş ağaçlar.

Daraa
Tevazu etmek, alçak gönüllü olmak. * Emre uymak, muti olmak. * Zayıf ve zelil olmak.

Darab
Koyu beyaz bal.

Daraban
Vurma, vuruş. Çarpış, çarpıntı, çarpma.

Daraban-ı kalb
Kalb çarpıntısı, kalbin vuruşu.

Darabine
Kapı bekçileri.

Darabât
(Darbe. C.) Vuruşlar. Çarpmalar. Vurmalar.

Darabât-ı anife
Şiddetli vuruşlar.

Darafe
Çokluk, kesret.

Daragım
(Dırgam. C.) Arslanlar, esedler, dırgamlar.

Daraka
(C.: Derk- Edrâk-Dırâk) Deriden yapılmış olan kalkan. * Gırtlağın hançereyi meydana getiren kıkırdaklarından kalkan şeklinde olanı.

Darame
Ucu ateşli kuru ot ve odun.

Darare
Gözsüzlük.

Daras
Ekşi yemekten dolayı dişin kamaşması.

Darat
f. Debdebe, tantana, şan, gösteriş, çalım.

Daravet
Adet, alışıklık, alışkanlık.

Darayî
f. Sahib, mâlik olma. * Hüküm sürme, hâkimiyet kurma. * Bir nevi kumaş.

Darağacı
t. İdama mahkûm olanların asıldıkları sehpa.

Darb
(C.: Dürub) Kapı, bâb. * Büyük, geniş sokak. * Dâr-ı İslâmla dâr-ı harp arasında olan sınır ve hudut.

Darb-zen
f. Mâdeni levhalar üzerine kabartma olarak nakışlar işleyen. * Kale döven.

Darb-ı hiyâm
Çadır kurma.

Darb-ı mesel
Misâl olarak söylenen meşhur söz. Bir hâdiseye binaen söylenen hikmetli söz. Ata sözü.

Darb-ı sikke
Para basma.

Darb-ı unk
Boyun vurma.

Darbam
f. Direk, kiriş.

Darbe
(C.: Darabât) Vuruş, vurma, çarpma. * Musibet, belâ, âfet, felâket.

Darbeha
Başını aşağı eğmek. * Muti olmak, itaat etmek, söz dinlemek.

Darbele
Bir yürüme çeşidi. * Davul çalmak.

Darben
Döğerek, vurarak. * Çarparak.

Darbhane
Para basılan yer.

Darbum
Bizanslılar zamanında Eskişehir'in ismi.

Darbîz
Rutubetli tarla, sulak yer.

Darc
Yarmak, şakk.

Dare
f. Vazife, görev, ödev.

Darende
f. Saklayan, tutan. * Ulaştıran, vâsıl eden, kavuşturan, getiren.

Dareyn
Her iki dünya. İki yurd. İki yer.

Darh
Def'etmek, kovmak. Reddetmek. * Yer kazmak.

Dari'
Adımı geniş olan kişi.

Darib
(Darb. dan) Sütünü sağan kimseye vuran dişi deve. * Ağaçlı yer. * Karanlık gece. * Vurucu, vuran. Darbeden, çarpan. Döven.

Daribe
Tabiat. * Kılıçla vurulmuş. * Eğrilmiş yün.

Daric
Katı, şedid, şiddetli.

Darice
"Ay ve güneş ağılı. (Farsçada ""hâle"" denir.)"

Darih
Kabir. Mezar.

Darim
Aç. * Tavşancıl yavrusu.

Darin
Bir yerin adı.

Darir
(C.: Edirrâ) Kör, a'mâ. * Nefis. * Cismin bakiyyesi. * İri vücutlu fakir kişi.

Daris
(Dürus. dan) Yıkılmış, mahvolmuş.

Dariyye
f. Divan şairlerinin, dünyevi makamca büyük olanların yaptırdıkları köşk ve konaklara dair yazdıkları manzume.

Dariş
Siyaha boyanmış kara deri.

Darm
Şiddetli açlık. Oburluk. * Ateşin yakması.

Darr
Süt, leben. * Nüzul. * Hayır ve amel çokluğu.

Darra
Şiddet, mihnet. Belâ. Naks. Ziyan. Sıkıntı. Kötürümlük.

Darrab
Akça kesici, dârp edici, para basan.

Darre
Bir miktar süt.

Dars
Dişiyle tutup ısırmak.

Dart
Yellenmek. * Tez olmak.

Daru
f. İlâç, deva, tiryak.

Daru-berd
f. Debdebe, ihtişam.

Daru-hane
f. İlâç satılan yer, eczahane.

Darvincilik
"19. yy.da yaşamış İngiliz düşünürü Darwin'in kurduğu bir nazariye, görüş. ""Evrim teorisi: Tekâmül nazariyesi"" adıyla da anılan bu görüşe göre; insan dâhil bütün canlıların başlangıçta tek hücreli canlı olarak meydana geldiklerini, sonra tesadüfen nesilden nesile farklılaşıp başkalaştığını, bu tesadüfî değişikliklerden çevre şartlarına uygun olanlara sahip canlıların yaşadığını, diğerlerinin yok olduğunu, böylece canlıların gittikçe mükemmelleşerek bugünkü şekle girdiğini, insanın da maymun soyundan geldiğini iddia eder. Bu iddianın ortaya atıldığı zamanlarda canlı hücrenin kimyasal ve genetik yapısı bilinmiyordu. Hücre, canlının basit bir yapı taşı zannediliyordu. Bugün elektromikroskoplar sayesinde canlının kimyasal ve genetik yapısıyla ilgili büyük ve önemli keşifler yapıldı. Canlıların sahip oldukları vasıfların hücre çekirdeğinde yer alan ve genlerin yapısını meydana getiren DNA denilen protein moleküllerinde nasıl muhafaza edildiği ve bunların nasıl babadan oğula geçtiği açıklanmıştır. Gerek genlerin, gerek hücrenin yapısında yer alan çeşitli protein molekülleri 20 çeşit amino asit adı verilen daha küçük parçacıkların çeşitli şekilde birleşmesinden meydana gelmiştir. Amino asitlerin meydana gelişi bir yana DNA moleküllerinin ve diğer protein moleküllerinin herbirinin tesadüfen meydana gelip gelemiyeceği matematik olarak hesaplanmıştır. Bir hücredeki tek bir molekülün meydana geliş ihtimali 1 sayısının önüne 240 tane sıfır koyarak elde edilen sayı kadar molekül meydana gelse bunlardan yalnız biri işe yarıyan bir molekül olabilirdi. Tesadüfen bu kadar çok sayıda kimyasal birleşim olabilmesi için kâinatın ömrünün trilyonlarca defa daha fazla zamanın geçmesi gerekir. Daha doğrusu imkânsızdır. Canlı hücrenin bütün moleküllerinin bu şekilde tesadüfen bir araya gelip hücreyi meydana getirmelerini hayal etmek bile imkân dahilinde değildir.Tesadüfen bir hücrenin meydana gelişini açıklamak imkânsız olunca yer yüzündeki bunca canlının tesadüfen meydana geldiğini iddia etmek ise ilim ve akıl dışı bir vehimden başka birşey değildir. İlim adamlarının laboratuvarda yaptıkları çalışmalar sonunda bir canlının değişip başka bir canlı haline gelemiyeceği de ispatlanmıştır. Sirke sineği üzerinde yapılan deneyler sonunda sinekten daha mükemmel bir canlı meydana gelmemiş, aksine kesik kanatlı, hastalıklı, sakat bir yavru sinek doğmuştur. Canlılar ""mütasyon"" denilen bir kazaya uğradıkları zaman ancak sakat bir yavru meydana geliyor. Kazaya uğrıyan bir araba, jet uçağına dönüşmez, sadece kazalı bir araba meydana gelir. Tek hücreyi yaratan da insanı yaratan da birdir. O da atomdan yıldızlara kadar her varlığın yaratıcısı olan Allah'tır."

Darzem
Sütü az deve. * Çok ısırıcı olan yılan.

Darzeme
Çok ısırmak.

Darî
Ot ve yem satan kişi. * Evinden çıkmayan kimse.

Darül harb
(Dâr-ül harb) Harp yeri. Müslümanlarla gayr-i müslimler arasında sulh akdedilmemiş memleket. Kâfirlerin ve onların gayr-i islâmi hükümlerinin hâkim olduğu yer. (Bak: Şeair.)

Darül hikmetil islamiye
"(Dâr-ül Hikmet-il İslâmiye) Bu teşkilât, son devirlerde gerek imparatorluk ve gerekse İslâm Aleminde ortaya çıkan bir takım dini mes'elelerin halli ve İslâma yapılan hücumların İslâm ahkâmına göre cevaplandırılması için 12 Ağustos 1334 (25 Ağustos 1918) tarihinde 5. Mehmed Reşat ve Şeyhülislâm Musa Kâzım Efendi'nin zamanda kurulmuştur.Ayrıca halkın her türlü dini ihtiyaçlarını, ilmi bir metodla yerine getirmek için her türlü neşriyat ve beyannameleri ele almakta ve halkımızı dahilî ve haricî tehlikelere karşı tenvir etmekteydi. Ecnebilerin sordukları suallere, komisyonlarda görüşülmek suretiyle resmen cevap verildiği gibi; müracaat eden her müslümana da gerekli cevap veriliyordu.Osmanlı İmparatorluğu'nun karışık ve Avrupa hayranlığının devlet müesseselerinin her kademesinde revaçta olduğu bir zamada, ahlâk ve imanı elde tutmak, bu teşkilâtın en başta gelen vazifelerinden biri idi.Matbuatta İslâma yapılan hücumlara ve İslâmı, hurafeler dini gibi göstermeğe çalışan yazarlara gerekli cevaplar veriliyor ve cezalandırılmaları için de Dahiliye Nezareti'ne resmen müracaat ediliyordu.Bu teşkilâta tâyin olunan azalar azil, tâyin, istifâ ve vefatlarla 28 kadardır. Aslında, dokuz aza, bir reisten teşekkül ediyordu. Bu zâtların tâyinleri gelişi güzel olmadığı gibi, bu teşkilâtın içinde mevcut bulunan üç komisyondan birine (fıkıh, kelâm ve ahlâk) girebilecek ilmî kariyere (meslek) sahip olmaları icab ediyordu.Bu müesseseye ""İslâm Akademisi"" veya ""Yüksek İslâm Şurası"" da diyebiliriz. Kuruluşu ile son derece faydalı ve o nisbette hizmetleri olmuş bir teşkilâttır. Fakat kuruluş tarihi olan 1918'den 1922'ye kadar devam etmekle, ancak dört senelik bir faaliyeti olmuştur."

Darül islam
(Dâr-ül İslâm) İslâmiyet merkezi. Müslümanların hâkim olduğu yer.

Darıt
Yellenen, yellenici.

Dasar
(Dâstâr) f. Tellal, simsar.

Dasdasa
Depretmek, tahrik.

Dase
f. Orak.

Dav'
Kaymağı alınmış sığır sütünden yapılmış ekşi yoğurt ve ayran.

Dava vekili
Baro teşkilatının olmadığı yerlerde kanunî izin ile vekil sıfatı kazanan ve dava takibine salâhiyeti olan kişi.

Davacı
t. Dava açan.

Davahi
Memleket köşeleri.

Davahi-s seb'
Yedi kat gök.

Davat
Devenin başında olan verem.

Davban
Güçlü, büyük deve.

Davc
(C.: Edvâc) İki şeyin birbirine eğilip ulaşması.

Davda'
Meş'ale. * İnsan sesleri.

Davita
Havuzun dibinde olan balçık. * Çöküklük. * Suyu çok olduğundan elde durmayan sıvı hamur.

Daviye
Otsuz çöl.

Davkaa
şişman ve ahmak olan kimse.

Davlumbaz
Çarkları yandan olan vapurlarda çarkların döndükleri yerleri örtmek için vapurun iki tarafında bulunan iki büyük yarım daire.

Davmeran
Fesleğen denilen iyi kokulu çiçek.

Davr
Ziyan etmek, zarara girmek.

Davta
Fakir.* Gövdeli, cesim.

Davudî
Hz. Davud'un (A.S.) sesini andıran kalın gür ses.

Davve
Ses, sadâ.

Davvî
Yurt tutmak.

Davy
Arıklık. * Zayıflık.

Davz
Zulmetmek, zulüm yapmak. * Çiğnemek.

Daye
Çocuk hizmetçisi. Çocuğa süt veren. Dadı. Mürebbi.

Dayet
Yan, taraf, cenb.

Dayf
(C.: Ezyâf-Zuyuf-Zayfân) Misafir. * Meyletmek, yönelmek.

Dayfen (dayfân)
Misafiriyle gelen kişi.

Daygam
Arslan, esed. * Isırmak.

Dayib
İtaat eden, vakarlı ve ciddi kişi.

Dayiban
Gece ile gündüz.

Dayic
Kovayla kuyudan su çekip havuza boşaltan kimse.

Dayin
Borç veren. Alacaklı. Ödünç para veren. (Bak: Dâin).

Dayine
(C.: Davâyin) Dişi koyun.

Dayis
(C.: Dâsse) Hırsız.

Daym
Zulüm. Sıkıntı. İhtiyaç.

Dayyık
Pek dar.

Dayı
Tunus ve Cezayir'in, Osmanlı idaresinde bulunduğu sıralarda buraları Osmanlılara tâbi olarak idare eden kimselere verilen ünvan. * Annenin erkek kardeşi.

Dağdar
f. Pek acıklı, üzüntülü. * Gönlü yaralı. * Kızgın demirle nişan vurulu. Damgalı. (Milletimde ihtilâf u tefrika endişesi Kûşe-i kabrimde hattâ bi-karar eyler beni, İttihadken savlet-i a'dâyı def'a çâremiz, ittihad etmezse millet, dağdar eyler beni.) Yavuz Sultan Selim Hân.

Dağdar-ı teessüf
Çok acı olup, teessüf edilen.

Dağdağa
Gürültü. Iztırab. Boş yere telâş ve zorluklar. * Tereddüt etmek, karar verememek. * Gıcıklamak.

Dağvari
f. Dağ gibi, dağ cesametinde. Dağ büyüklüğünde. Dağa benzer surette.

Dağıstan
f. Dağlık yer. * Kafkasya'nın kuzeydoğusunda ve Hazer Denizi'nin batı kıyılarında bulunan bir bölgedir ki, eskiden buraya Albanya denirdi.

Dağıt
Emin. * Nâzır, bakan. * Şiddet veren. * Üzüm toplamada kullanılan âlet.

Daş
İsimlerin sonlarına eklenerek eşlik, refakat ve ortaklık bildirir. Meselâ: Arka-daş $ : Refik.

Daşte
f. Köhne, harab olmuş, eskimiş, yıpranmış. * Mâlik olmuş.

Daşten
f. Tutmak, elde etmek, mâlik olmak, zimmetine geçirmek. * Zabtetmek, gasbetmek, almak. * Görüp gözetlemek. * Eskimek, yıpranmak, harab olmak, köhneleşmek.

De'b
Bir işde devam ve iltizamla emek çekip çalışmak. * Adet, usul, tarz, kaide. * Şân. * Emir. * Kâr. * Tardeylemek.

De'b-i edeb
Edebî usul, kaide. Edeb kaidesi. Edebiyat âdeti, şekli, tarzı.

De'da
Her ayın son günü. * Şaban'ın son günü. * Çok karanlık gece.

De'l
Aldatmak. * Ahdi bozmak, sözü tutmamak.

De'lan
Ağır yük getirmiş hayvanın yab yab yürümesi.

De's
Yemek.

De'sa
Câriye.

De'z
Boğmak. * Bir şeyi doldurmak.

Deaim
(Dıâme. C.) Destekler, payandalar, direkler.

Deavi
(Davâ. C.) Dâvalar, mes'eleler.

Deb'
Vurmak, darb.

Debabic
(Dibâc. C.) Dallı, çiçekli ipek kumaşlar.

Debabis
(Debbus. C.) Topuzlar.

Debabud
İki ırgaçla dokunan bir bez cinsi.

Debar
Mahvolmak. Helâk olmak.

Debat
(C. Debâ) Uçmayan çekirge.

Debb
Hareket etmek. * Ağır ağır yürümek.

Debbabe
Kale duvarlarını oymaya yarayan bir savaş aleti. Tank.

Debbağ
Derileri sepileyip meşin, sahtiyan, kösele vesaire yapan.

Debbe
(C.: Debbât) Matara dedikleri su kabı. * Yağ. Bal ve macun koyacak kaplar.

Debbus
(C.: Debâbis) Topuz.

Debdab
f. şan, şöhret. Azamet, haşmet, cesamet.

Debdebe
Gürültü, patırtı. Gösteri için yapılan gürültü. Tantana. Haşmet.

Deber
Savaşırken askerin bozulması, bozguna uğraması.

Debeş
Evin esası.

Debh
Belini büküp eğildiğinde, başını öne doğru fazlaca eğmek.

Debib
Yürümek. * Harekete geçmek.

Debir
f. Müsteşar. * Kâtib, yazıcı.

Debistan
f. Mekteb, okul.

Debkel
Bir araya toplanmış mal. * Derisi kalın, çirkin kimse.

Debl
Küçük eşek. * Toplamak, cem'etmek. * Islah etmek.

Debr
(C.: Dübur) Oğul kız topluluğu. * Bal arısı.

Debre
(C.: Deberât-Dibâr-Edbür) Savaşırken askerin bozulması. * Bir evlek yer. * Vaktinden sonra gelmek.

Debretmek
t. (Tepretmek) Kımıldatmak, harekete getirmek, oynatmak.

Debs (dibâs)
Dibekde buğday döğmek.

Debsa'
Çok fazla kırmızı olduğundan, siyah gibi görünen şey.

Debub
Semizlik ve şişmanlığından dolayı yürüyemeyen deve.

Debur
Batı rüzgârı. * Fırak, ayrılık. * Halef etmek.

Debus
f. Topuz.

Debş
Çekirgenin ot yemesi.

Decac
(C.: Dücüc) Tavuk. * Horoz, tavuk ve piliç cinsi.

Decace
(Dücâce, dicâce) Tavuk.

Decc
Tavuğu çağırmak.

Deccal
"Hakkı bâtıl, bâtılı hak olarak gösteren. (Deccal'ın Cennet dediği Cehennem gibi, Cehennem dediği de Cennet gibi olacağı rivâyet edilir. Sahih hadislerin ihbarı ve din büyüklerinin izah ve kabulleri ile, âhirzamanda gelecek ve Risâlet-i Ahmediyeyi inkâr edip İslâmiyeti tahribe çalışacak ve dünyayı fesâda verecek çok şerli ve küfr-ü mutlak yolunda olan dehşetli bir şahıstır. Bir hadis rivâyetinde üç deccal, diğerinde yirmiyedi deccal geleceği Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm tarafından bildirilmiştir. Âlem-i İslâmda muhtelif zamanlarda çıkmış olan dehşetli din düşmanlarının ve anarşiye hizmet edenlerin umumu da rivâvetleri tasdik etmektedir. Bu din yıkıcılığının âhirzamanda daha dehşetli olacağı bildirilmektedir. Şu son asırda görülen ve dünyayı tehdit eden ve Cenab-ı Hakk'ı inkâra kadar cür'et edip medeniyet-i beşeriyeyi tahribe çalışan dehşetli cereyanlar bu gaybi ihbârın doğruluğunu tasdik etmektedir.) (Bak: Mehdi, Mesih, Mesih-üd-Deccal, Süfyan)(Deccal'ın şahs-ı surîsi insan gibidir. Mağrur, fir'avunlaşmış, Allah'ı unutmuş olduğundan; surî, cebbârâne olan hâkimiyetine, uluhiyet namını vermiş bir şeytan-ı ahmaktır ve bir insan-ı dessastır. Fakat şahs-ı mânevisi olan dinsizlik cereyan-ı azîmi, pek cesimdir. Rivayetlerde Deccal'a ait tavsifat-ı müdhişe ona işaret eder. Bir vakit Japonya'nın başkumandanının resmi, bir ayağı Bahr-i Muhit'te, diğer ayağı on günlük mesafedeki Port Artür Kal'asında tasvir edilmiş. O küçük Japon Kumandanının bu surette tasviriyle, ordusunun şahs-ı mânevîsi gösterilmiş. M.)"

Decdece
"Tavuğa ""bilibili"" diye seslenmek."

Dececan
Ağırca, yab yab yürümek.

Decen
Çok yağmur.

Decl
"Örtmek. * Devenin katranlanması. * Karıştırmak, yalan söylemek. Hakkı bâtıl; bâtılı hak diye göstermek. Anarşi çıkarmak. * Bâtılı hak gösteren. * Mübâlâgalı fâili; Deccaldır."

Decn
Bol yağmur, rahmet. * Havanın bulutlu olması. * Bir yerde mukim olma. Bir yerde oturma.

Decran
Neşeli, sevinçli, bahtiyar kimse.

Decucat
Ayakları kısacık dişi deve.

Decv
Nikâh. * Çok karanlık, zulmet.

Decye
(C.: Dücâ) Karanlık, zulmet.

Dedektif
Fr. Hususi araştırma yapan, tâkib ve tarassudda bulunan polis.

Deeb
Âdet, usul, kaide, an'ane.

Def'
Ortadan kaldırmak, Öteye itmek. * Mâni' olmak. Savmak. Savunmak. * Himaye etmek. * Fık: Bir dâvayı müdafaa için başka bir dâva açmak.

Def'a
Bir kerre.

Def'a-i ulâ
Birinci olarak, ilk defa.

Def'aten
Hemen, birdenbire âni olarak. Beklenmedik anda. Bir def'ada.

Def'ateyn
İki kere, iki defa.

Def'î
Hemen, bir anda.

Def-i cu'
Açlığı gidermek. Birşey yemek.

Def-i hâcet
Abdest bozmak.

Def-i tabiî
Bünyede ve içte olan şeyi, fıtrî ve normal şekilde dışarı atmak.DEF' : (Defâ'-Defâe) Sıcaklık.

Def-i şer
"Kötülüğü ve şerri def'etmek.(Bu günlerde, Kur'an-ı Hakîm'in nazarında, imandan sonra en ziyade esas tutulan takva ve amel-i sâlih esaslarını düşündüm. Takva, menhiyattan ve günahlardan içtinab etmek ve amel-i salih emir dairesinde hareket ve hayrat kazanmaktır. Her zaman def'-i şer, celb-i nef'a racih olmakla beraber; bu tahribat ve sefahet ve cazibedar hevesat zamanında bu takva olan, def'-i mefasid ve terk-i kebair üss-ül esas olup, büyük bir rüçhaniyet kesbetmiş. K.L.)"

Defa
Boynuz ve kanat uzunluğu. * Bir şeyin eğilip ikiye bükülmesi.

Defaat
Kerreler, def'alar. Müteaddid.

Defadı'
(Dıfda. C.) Kurbağalar.

Defain
(Define. C.) Defineler.

Defatir
(Defter. C.) Defterler. Not yazmağa mahsus kâğıttan beyaz kitablar.

Defatir-i resmiyye
Resmi defterler.

Defenni
Alaca renkli bir cins elbise.

Defer
Koltuk kokusu gibi olan pis koku. * Yemeğe kurt düşmesi.

Deff
Yan, cenb. * Kolay.

Deffe
Yan, yüz. * Kitab cildinin iki tarafından herbiri.

Defi'
Kızgın olan nesne.

Defif
Ağır ağır gitmek. * Kuşun, ayakları yerde iken kanatlarını salıp hareket ettirmesi.

Defin
(Defn. den) Medfun, defnedilmiş, toprağa konulmuş, gömülmüş, gömülü.

Define
Para veya altın gibi eskiden saklanmış şeylerin bulunduğu yer. * Kıymetli eşya. Kıymeti ve değeri yüksek olan şeyler veya kimse.

Defk
Atmak. Dökmek.

Deflasyon
Fr. Paranın piyasada azalmasıyla satın alma gücünün artması.

Defn
Gömmek, gömülmek. Cenazenin mezara gömülmesi.

Defn-i emvat
Ölülerin gömülmesi.

Defn-i meyyit
Ölünün gömülmesi.

Defr
Kokmak.

Defter
(C.: Defâtir) (Yunanca iki kanatlı manasına gelen bir kelimeden alınmıştır). Not yazmağa, ders için veya ticari hesablara mahsus kağıttan beyaz kitab. Pusula. * Liste.

Defter-i a'mâl
İnsanların amellerinin iyilik veya, kötülüklerinin meleklerce kaydolunduğu manevî defter.( $ kelimesiyle ifade eder ki: Haşirde herkesin bütün a'mâli bir sahife içinde yazılı olarak neşrediliyor. Şu mes'ele kendi kendine çok acib olduğundan akıl ona yol bulamaz. Fakat, surenin işaret ettiği gibi haşr-i bahâride başka noktaların naziresi olduğu gibi, şu neşr-i suhuf naziresi pek zâhirdir. Çünki her meyvedar ağaç ve çiçekli bir otun da amelleri var. Fiilleri var, vazifeleri var. Esmâ-i İlâhiyeyi ne şekilde göstererek tesbihat etmiş ise ubudiyetleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlarıyla beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başka bir baharda, başka bir zeminde çıkar. Gösterdiği şekil ve suret lisanıyla gayet fasih bir surette analarının ve asıllarının a'mâlini zikrettiği gibi dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle sahife-i a'mâlini neşreder. S.)

Defterdar
Defter tutan. Devletin gelir ve masraflarını tutan vazifeli memur. Eskiden Maliye Nâzırı bu nam ile anılırdı. Bir vilayetin maliye işlerine bakan memur.

Defterdarlık
Eskiden maliye bakanlığı. * Şimdi vilâyetlerin mali işlerine bakan daire.

Defva
Boyu uzun ağaç. Uzun boyunlu keçi.* Boynu uzun olan kadın.

Dega
f. Hile, habislik, dolandırıcılık. * Hilekâr, dolandırıcı, habis. * Kalp para, bozuk akçe.

Deh
f. On (10), aşer.

Deh-sal
f. Gezegen, seyyare, yıldız.

Deh-sale
f. On yaşında. On yıllık.

Deh-yek
f. Öşr, onda bir.

Deha
Yaymak, döşemek.

Deha-i fennî
Fen ve dünyevi ilimlerde çok ileri görüşlülük ve harika zekâlı olmak.

Deha-i kudsî
Dinin derin hakikatlarını anlamakta yüksek mahareti olan dehâ. Dinî dehâ.

Dehadar
f. Uyanıklık, zeki ve çok akıllı oluş.

Dehaet
Dahilik, dehâ sahibi olma. Zekilikte, anlayışlılıkta çok yüksek olma.

Dehak
Kırmak, kesmek. * Acı çektirmek, azap etmek.

Dehakîn
(Dihkan. C.) Köy ağaları. * Köylüler, çiftçiler.

Dehal
Aldatmak, mekir ve hile etmek.

Dehalet
Sığınmak, aman dilemek, medet, yardım isteyiş.

Dehaliz
(Dehliz. C.) Dehlizler, holler, koridorlar.

Dehan
(Dıhen- Dahen) f. Ağız, Fem.

Dehane
f. Küp, testi, fırın ve bunlara benzer şeylerin ağzı.

Dehangüşa
f. Söyliyen, açılmış ağız, konuşan ağız.

Dehar
f. Mağara, dağ mağarası. Kovuk. Çatlak.

Deharir
Zamânın şiddetleri.

Deharis
Belâ. Şiddet.

Dehaz
f. Feryat, figan. Bağırıp çağırma. Yüksek sadâ ile medet isteme.

Dehbel
Yemekte lokmanın büyük olması. * Bir kuş adı.

Dehdak
Kesmek. Kat'.

Dehdan (dehdehân)
Develerin bir yere toplanması.

Dehdehe
Yuvarlamak, döndürmek.

Dehdehî
f. Hâlis altun.

Dehen
f. Ağız.

Dehen-şuy
Ağız temizleme, ağız yıkama.

Dehhaşe
Çok fazla derecede korkunç, dehşet verici.

Dehişt
f. İttifak, ittihad, birlik. * Bir tarzda hareket, aynı şekilde hareket.

Dehkel
Zahmet, meşakkat. * şiddetli ve meşakkatli zaman.DEHKEM Â : Yaşlı adam. İhtiyar adam.

Dehl
Zamandan bir saat. * Azca nesne.

Dehles
Kısa boylu kimse.

Dehliz
(C.: Dehâliz) Hol, koridor. Ev ile kapı arası.

Dehliz-i cinan
Revak-ı uhreviye mânasında mecazî bir deyimdir. (Bak: Revâk-ı uhreviye).

Dehm
(C.: Dühum) Ansızdan gelmek. * Çok fazla miktarda asker. * Çok adet, kesret.

Dehma
Belâ. Zahmet * Çömlek. * Çok adet, kesret, sayı çokluğu. * Kadim, eski. * Halis kırmızı koyun. * Koyu kızıl.

Dehmak
Kesmek, kat'.

Dehme
Yumuşak yemek.

Dehmece
İhtiyar kişinin ayağında köstek var gibi yab yab yürümesi.

Dehmeka
Yumuşak ve güzel yemek. * Her nesnenin yumuşağı.

Dehmus
Cömert kişi. Kerim kimse.

Dehn
Değnekle vurmak. * Yağmurun, yeri ıslatması. * Bir şeyi yağlamak. * Bir kimseye münâfıkane muâmele etmek.

Dehna
Ova, sahrâ. Çöl, geniş veya susuz ova. * Bir yer ismi.

Dehnec
Zümrüt gibi bir kıymetli taş.

Dehr
Zaman, çok uzun zaman, ebedi. * Bin yıllık zaman. * Dünya.

Dehr suresi
Kur'ân-ı Kerim'in 76. suresi olup Sure-i İnsan, Ebrar, Emşac, Hel Etâ Suresi de denir.

Dehr-i fâni
Fâni dünya, geçici dünya.

Dehre
f. (Dahra) Testere gibi dişli ve eğri budama âleti. Bağ budamak için kullanılan testere gibi dişli olan bıçak.

Dehriyyun
(Dehrî. C.) Dehriye fırkasından olanlar.DEHS (Dehâs) : İçine ayak batan yumuşak yer.

Dehrî
Dehr ve zamana dair ve müteallik. DEHRİYE : Devre ait. Zamana dair ve müteallik. * Âlemin ezelî ve ebedîliğini iddia edip âhirete inanmıyan münkir ve imansız bir fırka.

Dehun
f. Hatırlama, ezber okuma.

Dehver
Cem'etmek, toplamak. * Lokmayı büyük yapmak.

Dehy (dehâ)
Kişinin fikir ve ferâsetinin isabetli ve doğru olması.

Dehya
"Te'kid için ""Dahiye"" lâfzına sıfat yapılır. ""Dâhiye-i dehya"" gibi."

Dehân-ı teng
Ufak ağız. Dar ağız.

Dehüm
f. Onuncu.

Dehş
f. Bulanıklık, karanlık. Zulümat. * Bir işe başlama.

Dehş(e)
Tenbel olmak.

Dehşet
Korkup kaçılacak şey. Ürkmek, şaşmak. Korku ve telâş içinde olmak.

Dehşet-efşan
f. Korkunç, korku ve dehşet saçan, ürkütücü.

Dehşet-engiz
f. Çok dehşet verici. Çok korkutucu.

Dejenere
Fr. Bozulma, soysuzlaşma.

Dek
f. Desise, hile, dolandırıcılık. * Sâil, dilenci. * Dilencilik. * Sağlam, metin, muhkem. * Çatma, tokuşma.

Dek-baz
f. Hileci, hilekâr, oyuncu, aldatıcı.

Deka'
(C.: Dükk-Dükük-Dekâvât) Hörgücü arkasına düşmüş dişi deve.* Kaygan yer.

Dekaik
(Bak: Dakaik)

Dekakin
(Dükkân. C.) Dükkânlar.

Dekametre
yun. On metrelik uzunluk birimi.

Dekan
Lât. Üniversitelerde bir fakültenin başkanı.

Dekar
Lât. Bin metrekarelik ölçü birimi.

Dekdak
(C.: Dekâdik) Kum yığını.

Dekdeke
Yerin deprenmesi. * Sancıma. * Def etme, kovma.

Dekele
Sıvı balçık. Kuvvetleriyle gururlanıp sultanın emrine uymayan kavim.

Dekik
Tam bir yıl.

Dekk
(C.: Dekeke) Vurmak. * Dökmek. * Parça parça etmek. Delil.

Dekke
Ufalanmak. Pâre pâre olmak. * Vurmak, döğmek. * Seki, sofa.

Dekken
Hurdahaş olmak, yerle bir olma, ufalanmak, parça, parça olmak.

Dekor
Fr. Süs. Bir sahneyi mütenasib bir nizamla süslemek.

Dekoratör
Fr. Dekor ve dekorasyon yapan sanatkâr.

Dekovil
Fr. Ray aralığı 60 cm. yahut daha az olan küçük demiryolu.

Del'as (del'ak)
Büyük, kuvvetli deve.

Delab
(Dülâb) (C.: Degâlib) Bâzısı su ile ve bâsızı da hayvan ile döndürülen su çekmeğe mahsus çark.

Delail
"(Delil. C.) Deliller. Bürhanlar. İsbât vasıtaları.(... Cay-ı hayrettir ki; Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) mübalağasız binler vecihte, binler çeşit insan, herbiri bir tek mu'cizesiyle veya bir delil-i nübüvvet ile veya bir kelâmı ile veya yüzünü görmesiyle ve hâkezâ... birer alâmeti ile iman getirdikleri hâlde, bütün bu binler ayrı ayrı insanları ve müdakkik ve mütefekkirleri imana getiren bütün o binler delâil-i Nübüvveti nakl-i sahih ile ve âsâr-ı kat'iyye ile şimdiki bedbaht bir kısım insanlara kâfi gelmiyor gibi dalâlete sapıyorlar. M.)"

Delail-i akliye
Aklı ile bulunan deliller. Akla âid deliller.

Delail-i enfüsiye
Kişinin kendi nefsinde olan deliller. Yani vücudun gerek maddi ve gerek (vicdan ve hisler gibi) mânevi yapısında olan ve imana ait hükümleri isbat eden delillerdir.

Delail-i kalbiye
Kalbe âid deliller. Kalb ile bilinen deliller.

Delail-i nakliye
Nakil yolu ile gelen deliller. (Bak: Delil-i naklî)

Delail-i nübüvvet
"Peygamberliğin hak olduğuna dair olan deliller.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm iddiâ-yı Nübüvvet etmiş; Kur'an-ı Azîmüşşan gibi bir fermanı göstermiş ve ehl-i tahkikin yanında bine kadar mu'cizat-ı bâhireyi göstermiştir. O mu'cizât, hey'et-i mecmuasiyle, dâvâ-yı nübüvvetin vukuu kadar vücudları kat'idir. Kur'an-ı Hakîm'in çok yerlerinde en muannid kâfirlerden naklettiği sihir isnad etmeleri gösteriyor ki; o muannid kâfirler dahi mu'cizatın vücudlarını ve vukularını inkâr edemiyorlar. Yalnız, kendilerini aldatmak veya etba'larını kandırmak için, hâşâ sihir demişler.Evet, mu'cizat-ı Ahmediyenin (A.S.M.) yüz tevatür kuvvetinde bir kat'iyeti vardır. Mu'cize ise; Hâlik-ı Kâinat tarafından O'nun dâvasına bir tasdiktir; $ hükmüne geçer. Nasılki sen bir padişahın meclisinde ve daire-i nazarında desen ki: ""Padişah beni filân işe me'mur etmiş."" Senden o dâvaya bir delil istenilse; padişah ""Evet"" dese, nasıl seni tasdik eder. Öyle de: Âdetini ve vaziyetini senin iltimasınla değiştirirse; ""Evet"" sözünden daha kat'i, daha sağlam, senin dâvanı tasdik eder. Öyle de, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm dâva etmiş ki: ""Ben, şu kâinat Hâlik'ının meb'usuyum. Delilim de şudur ki: Müstemir âdetini, benim duâ ve iltimasımla değiştirecek. İşte, parmaklarıma bakınız; beş musluklu bir çeşme gibi akıttırıyor. Kamere bakınız; bir parmağımın işaretiyle iki parça ediyor. Şu ağaca bakınız; beni tasdik için yanıma geliyor, şehadet ediyor. Şu bir parça taama bakınız; iki - üç adama ancak kâfi geldiği halde; işte ikiyüz - üçyüz adamı tok ediyor."" Ve hâkezâ... yüzer mu'cizatı böyle göstermiştir.Şimdi, şu Zâtın delâil-i sıdkı ve berâhin-i nübüvveti yalnız mu'cizatına münhasır değildir. Belki, ehl-i dikkat için, hemen umum harekâtı ve ef'âli, ahvâl ve akvâli, ahlâk ve etvârı, siret ve sureti, sıdkını ve ciddiyetini isbat eder. Hattâ meşhur ulemâ-i Beni İsrâiliyeden Abdullah İbn-i Selâm gibi pek çok zatlar, yalnız o Zât-ı Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın simasını görmekle: ""Şu simâda yalan yok! Şu yüzde hile olamaz!"" diyerek imana gelmişler.Çendan muhakkikîn-i ulema, delail-i nübüvveti ve mu'cizatı bin kadar demişler; fakat binler, belki yüzbinler delâil-i nübüvvet vardır. Ve yüzbinler yol ile yüzbinler muhtelif fikirli adamlar, o zâtın nübüvvetini tasdik etmişler. Yalnız Kur'an-ı Hakîm'de kırk vech-i i'cazdan başka, nübüvvet-i Ahmediyenin (A.S.M.) bin bürhanını gösteriyor. M.)"

Delail-i zâhiriye
Açık olarak zâhirde görünen deliller. Maddi deliller.

Delail-i âfâkiye
Afaka âit deliller. Kâinattaki deliller.

Delak
Sansar.

Delal
Cilve, naz, işve. İnsana güzel ve sevimli görünecek hâl, durum.

Delalat
(Delâlet. C.) Delâletler, alâmet olmalar,yol göstermeler, kılavuzluklar.

Delalet
Delil olmak. Yol göstermek. Kılavuzluk. Doğru yolu bulmakta insanlara yardım etmek. * İşaret.

Delalet-i selâse
"Üç çeşit delâlet. Bunlar da: Delâlet-i mutabıkıye, delâlet-i tazammuniye, delâlet-i iltizamiyedir.1- Delalet-i mutabıkıye: Bir kelâmın vaz'olunduğu, yani kasdedilen mânanın tamanına delâletidir. Meselâ: İnsan lâfzı, insanın tam mahiyeti olan, hayvan-ı natık, (yani, konuşan hayat sahibi varlık) mânasına delâleti gibi.2- Delalet-i tazammuniye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın bir cüz'üne delâletidir.3- Delalet-i iltizamiye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın lâzımına yani o mâna ile beraber bulunması zaruri olan diğer bir mânaya delâletidir. Mezkur delâlet-i selâseye ait şöyle bir misal dahi verilir.""Zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiç bir zengine verilmez."" İbaresi; zekâtın, yalnız Müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıye ile; zengin olan Ahmet, Mehmet gibi belli şahıslara verilemiyeceğine delâlet-i tazammuniye ile; zekât hususunda zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder."

Delalet-i zâtiye
Kendi zatı ile, bizzat kendisini eserleri ile göstermek suretiyle olan delâlet, şahidlik.

Delas
Yumuşak ve berrak şey.

Deldel
(Deldâl) Deprenmek.

Dele
(C.: Delâ) Kova.

Delec
Gecenin evvelinden gitmek.

Delef
Tekaddüm etmek, ileri geçmek. Önde bulunmak.

Delehmes
Arslan. * Bahâdır, kahraman. * Çeri. * Kuvvetli kişi. * Çok karanlık olan gece.

Deles
Karanlık. * Yaz sonunda yapraklanır bir ot. * Bir şeyi gizlemek.

Delh
Heder olmak, boşa ve faydasız olarak gitmek.

Deli'
Âsan yol, kolay olan yol.

Delif
Yavaş yürümek.

Delik
f. Gül tohumu.

Delil
Kılavuz. Doğru yolu gösteren. Meçhûlü keşfetmekte ve malumun sıhhatını isbat etmekte vasıta ve âlet ittihaz olunan husus. * Beyyine. Bürhan.

Delil-i aklî
Akıl yolu ile bulunan delil. Nakil yolu ile olmadan, düşünülerek bulunan delil.

Delil-i arşî ve süllemî
Eski mantıkta Vahdaniyyet-i İlâhiyyeyi ve teselsülün muhaliyyetini isbat bahislerinde geçen delillerdendir.

Delil-i ihtira'
"Cenab-ı Hakk'ın yeniden icad ederek yarattığı şeylerden meydana gelen, kendi zâtına mahsus delil. Buna misâl olarak birini zikredebiliriz:(Cenâb-ı Hak hususi eserlerine menşe ve kendisine lâyık kemâlâtına me'haz olmak üzere her ferde ve her nev'e has ve müstakil bir vücud vermiştir. Ezel cihetine sonsuz olarak uzanıp giden, hiçbir nev' yoktur. Çünkü bütün enva'; imkândan vücub dâiresine çıkmamışlardır. Ve teselsülün de bâtıl olduğu meydandadır. Ve âlemde görünen şu tegayyür ve tebeddül ile bir kısım eşyanın hudusu, yani, yeni vücuda geldiği de göz ile görünüyor. Bir kısmının da hudusu zaruret-i akliye ile sabittir. Demek, hiçbir şeyin ezeliyyeti cihetine gidilemez.Ve keza, ilm-ül hayvanat ve ilm-ün nebatatta isbat edildiği gibi, envâın sayısı iki yüz bine bâliğdir. Bu nev'ler için birer âdem ve birer evvel baba lâzımdır. Bu evvel babaların ve âdemlerin dâire-i vücubda olmayıp ancak mümkinattan olduklarına nazaran behemehâl, vasıtasız, kudret-i İlâhiyyeden vücuda geldikleri zaruridir. Çünkü, bu nev'lerin teselsülü, yani, sonsuz uzanıp gitmeleri bâtıldır. Ve bazı nev'lerin başka nev'lerden husule gelmeleri tevehhümü de bâtıldır. Çünkü, iki nev'den doğan nev, alelekser ya akimdir veya nesli inkıtaa uğrar. Tenâsül ile bir silsilenin başı olamaz.Hülâsa: Beşeriyet ve sâir hayvanatın teşkil ettikleri silsilelerin mebdei en başta bir babada kesildiği gibi, en nihayeti de son bir oğulda kesilip bitecektir. İ.İ.)"

Delil-i imkâni
"İmkâna âit olan delil. $âyeti ile işaret edilmiştir. Bu delilin hülâsası: ""Kâinatın ihtiva ettiği zerrelerden her birisinin gerek zâtında, gerek sıfatında, gerek ahvâlinde ve gerek vücudunda gayr-i mütenahi imkânlar, ihtimâller, müşkülâtlar, yollar, kanunlar varken; birdenbire o zerre gayr-i mütenâhi yollardan muayyen bir yola süluk eder. Ve gayr-i mahdut hâllerden bir vaziyete girer. Ve gayr-i ma'dut sıfatlardan bir sıfatla vasıflanır. Ve doğru bir kanun üzerine mukadder bir maksada, harekete başlar ve vazife olarak uhdesine verilen herhangi bir hikmet ve bir maslahatı derhal intac eder ki, o hikmet ve o maslahatın husule gelmesi ancak o zerrenin o çeşit hareketiyle olabilir. Acaba o kadar yollar ve ihtimaller arasında o zerrenin mâcerası, lisan-ı hâliyle, Sani'in kasd ve hikmetine delâlet etmez mi?İşte her bir zerre, müstakillen kendi başıyla Sâni'in vücuduna delâlet ettiği gibi, küçük büyük herhangi bir teşekküle girerse veya herhangi bir mürekkebe cüz' olursa, girdiği ve cüz' olduğu o makamlarda kazandığı nisbete göre Sâni'ine olan delâletini muhafaza eder. İ.İ.)"

Delil-i inayet
"Allah'ın inâyetinin tecellisinden gelen ve kâinatta görülen hikmet ve maslahatlara uygun en mükemmel nizam ve tam esaslı san'at; ve kâinattaki eşyaların menfaat ve faydalarını bildiren âyetler, bu inâyet delilini gösteriyorlar.(Sâniin vücud ve vahdetine işaret eden delillerden biri de İnayet delili'dir. Bu delil; kâinatı ve kâinatın eczasını ve envâını ihtilâlden, ihtilâftan, dağılmaktan kurtarıp bütün hususâtını intizam altına almakla kâinata hayat veren nizamdan ibarettir. Bütün maslahatların, hikmetlerin, faidelerin, menfaatlerin menşei, bu nizamdır. Menfaatlerden, maslahatlardan bahseden bütün Ayât-ı Kur'aniye, bu nizam üzerine yürüyor ve bu nizamın tecellisine mazhardır. Binaenaleyh, bütün mesalihin, fevaidin ve menafiin mercii olan ve kâinata hayat veren bir nizam; elbette ve elbette bir nâzımın vücuduna delâlet ettiği gibi, O nâzımın kasd ve hikmetine de delâlet etmekle, kör tesadüfün vehimlerini nefyeder.Ey insan! Eğer senin fikrin, nazarın şu yüksek nizamı bulmaktan âciz ise ve istikra-i tâm ile, yani umumi bir araştırma ile de o nizamı elde etmeye kadir değilsen, insanların telâhuk-u efkâr denilen fikirlerinin birleşmesinden doğan ve nev-i beşerin havassı (duyguları) hükmünde olan fünun ile kâinata bak ve sahifelerini oku ki, akılları hayrette bırakan o yüksek nizamı göresin.Evet, kâinatın herbir nev'ine dâir bir fen teşekkül etmiş veya etmektedir. Fen ise kavaid-i külliyeden ibarettir. Kaidenin külliyeti ise, nizamın yüksekliğine ve güzelliğine delâlet eder. Zira nizamı olmayanın külliyeti olamaz. Meselâ: Her âlimin başında beyaz bir imâme var. Külliyetle söylenilen şu hüküm, ulema nev'inde intizamın bulunmasına bakar. Öyle ise, umumi bir teftiş neticesinde fünun-u kevniyeden herbirisi, kaidelerinin külliyeti ile kâinatta yüksek bir nizamın bulunmasına bir delildir. Ve herbir fen nurlu bir bürhan olup, mevcudatın silsilelerinde salkımlar gibi asılıp sallanan maslahat semerelerini ve ahvalin değişmesinde gizli olan faideleri göstermekle Sâniin kasd ve hikmetini ilân ediyorlar. Adeta vehim şeytanlarını tardetmek için herbir fen, birer necm-i sâkıbdır. Yani, bâtıl vehimleri delip yakan birer yıldızdırlar.Ey arkadaş! O nizamı bulmak için umum kâinatı araştırmaktansa, şu misale dikkat et, matlubun hasıl olur.Göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i İlâhiyeyi hâvidir. O makine mümkinattan olduğundan, vücud ve ademi, mütesavidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. O illet ise, esbab-ı tabiiyye değildir. Çünki, o makinedeki ince nizam, bir ilim ve şuurun eseridir. Esbab-ı tabiiyye ise; ilimsiz, şuursuz, câmid şeylerdir. Akılları hayrette bırakan o ince makinenin esbab-ı tabiiyeden neş'et ettiğini iddia eden adam, esbabın herbir zerresine Eflatun'un şuurunu, Calinos'un hikmetini i'ta etmekle beraber; o zerrat arasında bir muhaberenin de mevcut olmasını itikad etmelidir. Bu ise, öyle bir safsata ve öyle bir hurafedir ki, meşhur sofestaiyi bile utandırıyor. Maahaza, esbab-ı maddiyede esas ittihaz edilen kuvve-i câzibe ile kuvve-i dâfianın, inkısama kabiliyeti olmıyan bir cüz'de birlikte içtimaları iltizam edilmiştir. Halbuki bunlar birbirlerine zıt olduklarından, içtimaları câiz değildir. Fakat, câzibe ve dâfia kanunlarından maksat âdâtullah ile tâbir edilen kavanin-i İlâhiyye ise ve tabiatla tesmiye edilen şeriat-ı fıtriyye ise, câizdir. Lâkin kanunluktan tabiata, vücud-u zihnîden vücud-u haricîye, umur-u itibariyyeden umur-u hakikiyyeye, âlet olmaktan müessir olmaya çıkmamak şartiyle makbuldür. Aksi takdirde câiz değildir.Ey arkadaş! Misâl olarak gösterdiğim o küçük hurdebini hayvancığın yani mikrobun büyük fabrikasındaki nizam ve intizamı aklın ile gördüğün takdirde başını kaldır, kâinata bak! Emin ol ki, kâinatın vuzuh ve zuhuru nisbetinde o yüksek nizamı, kâinatın sahifelerinde pek zâhir ve okunaklı bir şekilde görüp okuyacaksın.Ey arkadaş! Kâinatın sahifelerinde ""Delil-ül-İnaye"" ile anılan nizama ait âyetleri okuyamadı isen sıfat-ı kelâmdan gelen Kur'an-ı Azîmüşşan'ın âyetlerine bak ki, insanları tefekküre davet eden bütün âyetleri şu delil-ül-inaye'yi tavsiye ediyorlar. Ve ni'metleri ve faideleri sayan âyetler dahi, delil-ül inaye denilen o yüksek nizamın semerelerinden bahsediyorlar. Ezcümle: Bahsinde bulunduğumuz şu âyet $cümleleriyle o nizamın faidelerini ve nimetlerini koparıp insanlara veriyorlar. İ.İ.)"

Delil-i innî
(Bak: Bürhan-ı innî)

Delil-i naklî
Kur'an, Hadis-i Şerif veya diğer mukaddes kitaplardaki verilen haberler ile olan delil.

Delil-i süllemî
(Bak: Delil-i arşî, Arş ve süllem)

Delk
Oğuşturmak. El sürtmek. Oğmak.

Dell (dilâl)
Naz. * Hey'et. * Güzel ahlâk.

Dellak
(Delk. den) Hamamlarda müşterileri keseleyip yıkayan kimse, tellâk.

Dellal
İlân edici. Yüksek sesle bildiren. * Müşterileri çeken. Davet eden. * Hakka davet eden.

Dels
Karanlık, zulmet. * Bir şeyi saklamak, gizlemek. * Sonbaharda yapraklanan bir ot çeşiti.

Delta
yun. Nehirlerin taşıdığı toprakların (alüvyonları) akarsuyun, denize veya göle döküldüğü yerde yığılmasıyla meydana gelen kısım.

Deluk
Dişleri kırılmış ve kütelmiş olan yaşlı deve. * Kınından çıkması kolay olan kılıç.

Delv
(Delve) Kova. Su koyulan ve kuyudan su çekilen bakraç. * Oniki burçtan birinin adı.

Delz
Vurmak, darb.

Dem
Kan.

Dem vurmak
t. Bir şeyden gelişigüzel bahsetmek.

Dem'
Göz yaşı. Sürurdan veya keder sebebiyle ağlama neticesi gelen göz yaşı.

Dem'a
Bir damla göz yaşı.

Dem'a-riz
f. Ağlıyan, gözyaşı döken.

Dem'an
İçi iyice dolmuş olan. Ağız ağıza dolu kap.

Dem-beste
f. Sesi soluğu kesilmiş, susmuş.

Dem-güzar
f. Yaşayan, vakit geçiren.

Dem-i civânî
Gençlik çağı.

Dem-keş
f. Nefes çeken, soluk çeken. * Devamlı öten bir güvercin cinsi. * Kaval, ney gibi çalgıları devamlı üfürenler. * Bazı kuşların, kübbül gibi uzun uzun ötenleri. * Şarap içen.

Dem-keşide
f. Kafadar, arkadaş.

Dem-saz
f. Arkadaş, refik, hem-dem, dost. Sırdaş.

Dem-sazî
f. Dostluk, arkadaşlık. Sırdaşlık.

Dema
f. Her zaman. Vaktâki. * Soluk. Nefes. Hastalık sebebiyle tez tez solumak. * Ürpermek. * Dem. An.

Demadem
f. Zaman zaman. An be an. Sık sık. Her vakit.

Demagog
yun. Demagoji yapan kimse.

Demagoji
yun. Halkı kendi menfaati için okşama siyâseti. Halkın hoşuna gidecek sözlerle insanların sevgisini kazanarak kendi maksadını elde etmeğe çalışmak. Halk avcılığı. Cerbeze.

Demak
Tipi (Kış gününde rüzgârın karı her tarafa savurmasıdır.)

Demal
Ters. * Ekşimiş hurma.

Demame
Çirkinlik.

Deman
f. Heyecanlı. Hiddetli, hiddete kapılmış. * Vakit, zaman. An. * Bağırıp çağırma, feryat, figân. * Heybetli, güçlü, kuvvetli, azametli, cesim. * Kükremiş.

Deman(i)
Ters, terslik.

Demankeş
f. Zaman, müddet, vakit, an.

Demar
f. Helâk, mahv, telef, ölüm, mevt.

Demar-âver
f. İntikam alan, müntakim. Helâk eden.

Dembedem
f. Bazan. Vakit vakit. Arasıra.

Demc
Dühul etmek, girmek. * Mestur olmak, örtünmek.

Demcele
(C.: Demâcil) Şişman kadın. * Huyu, hilkati güzel, iyi kadın.

Demdem
Yüce, yüksek yer.

Demdeme
f. Hiddetli söz. Avâz. Hoşa gitmeyen sesler. * Sinek vızıltısı. * Öğütmek. Sürte sürte ezmek. * Azab vermek, eziyet etmek. * Hile. * Davul. * şöhret, nam, ün.

Deme
f. Ateş körüğü.

Demekmek
Katı, şedid. * Çok kuvvetli kimse.

Demendan
f. Cehennem. * Ateş, nar.

Demende
f. Saldırıp kükreyen. * Üfleyen.

Demes
(C.: Dimâs) Yumuşak kumlu yer.

Demevî
Kana dâir, kana mensub ve müteallik. * Mc: Asabi, sinirli. Kanın çokluğu sebebi ile hâsıl olan mizaç.

Demeşk (dimeşk)
Şam şehri. * Yürüğen kuvvetli, seri deve.

Demg
Başı, dimağa erişinceye kadar yarmak. Dimağa vurmak. * Güneşin sıcaklığı dimağa tesir etmek.

Demim(e)
Çirkin ve kısa boylu kimse.

Demk
Hız. Sür'at.

Deml
Yeri terslemek. * Yara, cerh.

Demles
Kaba, galiz nesne.

Demma'
Mütekebbir gönüllü, gururlu kimse.

Demne
f. Fırın ve ocak bacası.

Demode
Fr. Modası geçmiş, kimse kullanmaz hâle gelmiş olan.

Demokrasi
"yun. (Demos: Halk; Kratia: İdare, iktidar) Halk iktidarına dayanan hükümet şekli. Devlet iktidarını elinde bulunduranların, halkın çoğunluğunun iradesiyle seçildiği hükümet şeklidir. Tatbikatı üç şekildir:1- Vasıtasız hükümet şekli: Halk, devlet iktidar ve hâkimiyetini vasıtasız olarak kullanır. Kanunları kendisi yapar, suçluları kendisi muhakeme eder, idareyi kendisi yürütür. Bu usül ancak küçük cemiyetlerde tatbik imkânına sahiptir. 2- Yarı vasıtasız hükümet şekli: Halk re'yi ile temsilciler meclisi seçilir. Meclisin çıkardığı kanunların tatbik edilebilmesi için halkın re'yine baş vurulması (referandum) şarttır.3- Temsil hükümet şekli: Cumhuriyet. Halk seçim yolu ile hakimiyet ve iktidarı, belli bir zaman için seçtiği temsilciler meclisine devreder. İktidarı halk adına meclisler kullanır.Demokrasinin temsil şekli olan cumhuriyetin de üç ayrı tatbik şekli vardır. 1- Meclis hükümeti sistemi: Hükümet, meclis iradesiyle teşekkül eder. Eğer hükümet meclisin itimadını kaybederse meclis tarafından düşürülür. 2- Parlementer hükümet sistemi: Hükümetle, meclis, belli ölçüler içinde birbirine karşı müstakildir. 3- Başkanlık hükümeti sistemi: Hükümet başkanını halk seçer. Başkan, hükümet üyelerini kendisi tâyin eder ve kendisi azleder.Demokrasi, hukuk devletine ve millet ekseriyetinin hakimiyetine dayalı olup kişi veya azınlık hâkimiyetini reddeder.Demokrasinin temellerine aykırı olmayan herhangi bir inanış ve fikir sahibi olanlar, kendi inanış ve fikrini halka kabul ettirmek için zor kullanmak veya idareyi ele geçirmek için zorlama ve isyana teşebbüs veya açıkça teşvik etmemek şartıyla her türlü inanış ve fikri; neşir, tebliğ ve telkin etmek serbestliğini kabul eden devlet şeklidir."

Demokrat
Demokrasi taraftarı.

Demokratik
Fr. Demokrasiye uygun.

Demrag
Çok kırmızı olan.

Dems
Örtmek. Defnetmek, gömmek.

Demuk
Sür'atli, seri, hızlı.

Demy
Kan, dem.

Demşinas
f. Hikmetli davranan, akıllı.

Den'
Horluk, zelillik.

Dena'
Arkanın yumru olması, kamburluk.

Denaet
Alçaklık, çok fena hareket. Zillet, kötü mizac. * Asılsızlık, aslı olmamak.

Denaet-kârâne
f. Alçakçasına, alçakça.

Denanir
(Dinar. C.) Dinarlar.

Denaset
Kirlilik, paslılık, temiz olmayışlılık.

Denaset-i ahlâk
Ahlâk kirliliği, ahlâksızlık.

Denavet
Yakın olmak, yakınlık.

Denaya
(Bak: Deniyyât)

Dendane
f. Diş tanesi. * Çark vesaire dişi.

Dendene
f. Mırıltı, homurdanma. Ağır ağır, dudak kıpırtısıyla, yavaş yavaş söylenen söz.

Denef
İyileşmeyen hastalık.

Denen
Bir kişinin belinin bükülüp eğri olması. * Kolları çok kısa olmak. * Hayvanların ayakları kısa ve göğüsleri yere yakın olması.

Denes
(C.: Ednâs) Kir, pas, pislik, murdarlık, necaset.

Deney
(Bak: Tecrübe)

Deneycilik
(Ampirizm) Fels: İnsan zihninde mevcut her bilginin ve her düşüncenin kaynağı tecrübe (deney) olduğunu iddia eden felsefi görüş. Bu görüş, tecrübenin ehemmiyetini belirtirken aklın ve dinin rolünü inkâr ediyor. Tecrübe maddi dünyayı anlamak için gerekli ama, yeterli değildir. Tecrübe görüneni ve müşahhası bize verir. Akıl ise, mücerredi, umumiyi, kaide ve prensipleri verir. Din ise tecrübe ve akıl ile beraber bunların alanını aşan hakikatleri verir. Hakikat, tecrübe ve akılla sınırlı değildir. İslâm akla ve tecrübeye yer verir fakat bunların sınırları içinde hapsolmaz. Müslüman geniş görüşlüdür, dar görüşlü teorilere bağlı düşünmez.

Deng
f. Hayran, şaşkın, şaşmış olan, ahmak, ebleh, bön, sersem. * İki katı maddenin tokuşmasından hasıl olan ses. * Pergel noktası.

Deni
(C.: Deniyyât) Soysuz, alçak, ahlâksız. * Dünyaya âit, fâni ve geçici. * Yakın, karib.

Deni'
Hor, zelil.

Denie
Eksik, noksan, nakise.

Denis
Kirli, paslı.

Deniyyat
(Denâya) (Denî. C.) Ahlâksızlıklar, aşağılık şeyler.

Deniyye
Kaftan düğmesi, elbise düğmesi.

Denn
(C.: Denân) Küp.

Depresyon
Fr. Maddi veya manevi çöküntü. İç sıkıntısı.

Der-akab
f. Hemen, derhâl, çabuk, arkasından, akabinde.

Der-amed
f. Gelir.

Der-an
f. Derhâl, o anda, hemen.

Der-ban
f. Kapıcı, kapıya bakan.

Der-bar
f. Ev kapısı.

Der-beder
f. Serseri, kapı kapı dolaşan. * Dağınık, perişan.

Der-bend
f. Dağda ve tepede zahmetlerle geçilen yer, dar geçit, boğaz. Hudut. Kale. * Anahtarsız kapı.

Der-bendçi
Kale veya hudut muhafızı.

Der-best(e)
f. Kapalı kapı. * Kapanmış susmuş.

Der-hast
f. Arzu, taleb, istek, dilek. * Dilekçe, istida.

Der-hatır
Hatırda.

Der-kemin
f. Pusu bekleyen, pusuda olan.

Der-kenar
Kenarda bulunan, hâşiye. Bir sahifenin kenarına çıkarılan yazı.

Der-kâr
f. Mâlum, âşikâre olan. * İçinde olan. İçte bulunan.

Der-niyam
f. Kınına sokulmuş, kınında, kılıfta.

Der-saadet
f. Saadet kapısı. İstanbul'un eski ismi.

Der-tesbih
Tesbihde, duâda, zikirde.

Dera
f. Çan, çıngırak.

Derahim
(Dirhem. C.) Dirhemler. Okkanın dörtyüzde birleri. * Akçeler, paralar.

Derahis
Şiddetler.

Derare
Deyyus. Karısının kötü hâllerini görmemezlikten gelen kişi.

Derari
f. (Dürrî. C.) Parlak yıldızlar. * Renkli şeyler.

Deraz
f. Uzun, tavil.

Derb
(Dürb) Bir şeyi âdet edinmek. * Dadanmak, alışmak. * Haslet, cür'et. * Tecrübe etmek. * Denemek.

Derbar-ı saadet-karar
İstanbul. (Osmanlılar devrinde İstanbul hilâfet merkezi olduğu için saadet kapısı diye tavsif edilirdi.)

Derc
İçine almak. Katmak. * Kitaba koymak. * Nakışlı kâğıt üzerine yazılan yazı. * Hattatın yazılmış kâğıt tomarı.

Dercan
f. Can içinde.

Dercan etmek
Can içine almak, hayatını ona vermek.

Derd
f. Tasa, keder, kaygı. * Hastalık, illet.

Derd-aşina
f. Dert görmüş, mihnet görmüş kişi.

Derd-dest
Elde. Elde etmek, yakalamak, tutmak. Ahz. * Yapılmakta ve rüyet edilmekte olan.

Derd-i dil
Gönül tasası, gönül gamı.

Derd-i maişet
Geçinmek derdi ve zorluğu. Maişet derdi.

Derd-i ser
Sıkıntı, baş derdi, başağrısı.

Derda
f. Yazık! Vah vah!

Derdab
Sadâ, ses.

Derdak
(C.: Derâdik) Küçük çocuklar. * Her şeyin küçüğü.

Derdar
Servi ağacından bir sınıf.

Derdebis
Belâ. * Zahmet. * Boncuk. * Yaşlı kişi.

Derdmend
f. Tasalı, kaygılı, dertli.

Derdnak
f. Dertli, kederli, kaygılı, tasalı.

Derdur
Su çevriği, girdab. * Derin çukur yer.

Derebeyi
Ortaçağda kendi arazisi içindeki insanlara istedikleri gibi hükmeden, devamlı olarak birbirleriyle savaşan geniş toprak sahiplerinden her biri. * Mc: Asi, zorba.

Derecat
(Derece. C.) Dereceler, basamaklar, kademeler, yükseklikler, mertebeler.

Derecat-ı kurbiye
Yakınlık dereceleri. Allah'a manevi yakınlık mertebeleri.

Derecat-ı şemsiye
"Eski Kozmoğrafyaya göre; güneşi döndüğü farzedilen dâirenin on iki burca tekabül eden kısımları."

Derece
(C.: Derecât) Yukarıya çıkacak basamak. * Dairenin bölündüğü dilim. 360 kısmın beheri ki, açıları ölçmeye yarar. * Termometrenin bölündüğü kısımların beheri. Mertebe, paye. * Miktar, rütbe.

Derece-i hararet
Isı derecesi.

Derece-i süllem
Merdiven basamağı.

Derece-i şuhud
İmanı ve mânevi hakikatları, mânevi terakki yoluyla görmek seviyesinde olan iman mertebesi.

Dered
Ağızda diş olmamak.

Derek
Urgan ucuna eklenip, kovanın kulpuna bağlanan ip parçası (urgan suya değmesin diye) * Kiriş uçlarında olan halka (yayın başlarına geçirirler.)

Dereka
(C.: Deruk) Sığır derisinden yapılan kalkan.

Dereke
Aşağı inen basamak. Aşağı mertebe. * Sıfırın altındaki derece. Düşüklük.

Dereke-i mirkat
Merdivenin en alt basamağı.

Derekât
Aşağılık dereceleri. En aşağı mertebeler.

Derekî
Gerileme.

Derem
Baldır etli olduğundan dolayı topuğun görünmeyip belirsiz olması ve sâir kemiklerin etlilikten belirmeyip örtülmesi. * Ağızdan dişlerin dökülüp yerini et bürüyüp belirsiz olması. * Davarın yavaş yürüyüp adımlarını birbirine yakın atması.

Derem-güzin
f. Sarraf.

Derem-sera
f. Para basılan yer.

Dereman
"Kişinin adımlarının birbirine yakın olması. (O kimseye ""dârim"" derler)."

Deren
Kir, vesah.

Derende
f. Yırtan, yırtıcı.

Derer
Kasdetmek.

Deres
Nişanın belirsiz olması. * Kaftanın eskimesi. * Evin köhne olması.

Dergiş
f. İzdiham, çok kalabalık. * Bir zerdali cinsi.

Dergâh
(Der-geh) f. Cenab-ı Hakk'a ibadet edilen yer. * Büyük bir huzura girilecek kapı. Kapı. Padişahların kapısı. * Şeyhlerin tekkesi.

Dergâh-ı muallâ
Büyük kapı. * Mc: Saray.

Dergâh-ı âlî
Padişah kapısı. Yüksek dergâh.

Derh
Men etmek, engel olmak.

Derhal
f. şimdi, hemen, bu anda, vakit kaybetmeden.

Derhem
f. Karışık, karmakarışık. * Muztarib, sıkıntılı, ıztırab çeken. * İncinme.

Derhişte
f. Cömertlik, sehavet.

Derhor
f. Lâyık, münasib, uygun, yakışır, derhuş, sezâ, şâyeste. (Derhurd da denir.)

Derhuş
f. Derhor, lâyık, münasip, muvafık, uygun, yakışır, şayeste.

Deri
"f. Farsçanın sahihi, fasih olanı. (Kapı demek olan ""der"" ismi Farsça olduğu halde Arapça sayılarak müennesi ""deriyye"" yapılmıştır.) * Havası hoş ve lâtif. Yeşilliği bol olan dağ eteği."

Deride
f. Yırtık, yırtılmış.

Derir
Yürügen davar.

Deris
(C.: Dirsân) Eski kaftan, eski elbise.

Deriyye
Avcıların gizlenip av gözledikleri yer.

Deriçe
f. Küçük kapı, oyma kapı. Pencere.

Derk
En aşağı kat, her şeyin dibi. Aşağı inen basamak. * Anlamak.

Derk-i dekaik
İnce ve dakik şeyleri iyice kavrama, anlama.

Derkaa
Kaçmak, firar.

Derketmek
Bir şeyin en esasını, dibini öğrenmek, iyice anlamak.

Derma'
Topuğu belli olmayan, şişman kadın. * Tavşan. * Kırmızı yapraklı bir acı ot.

Derman
f. İlâç, tiryak. * Çare-i necat, kurtuluş sebebi. * Tâkat, güç, kuvvet.

Dermande
(c.: Dermândegân) f. Âciz, beceriksiz, biçare, zavallı.

Dermek
Çok beyaz olan un. * Beyaz ekmek.

Dermeyan
(Der-miyân) f. Ortada olan şey, arada.

Dermeyan etmek
Anlatmak, söylemek, iddia ve defi'de bulunmak. Beyân. İleri sürmek.

Dernek
Eğlence için yapılan toplanma. * Düğün. * Cemiyetler kanununa göre kurulmuş cemiyet.

Derpey
f. Hemen, ardı sıra.

Derpiş
f. Önde olan, göz önünde bulunan.

Derr
İyi iş. İyilik. Mahz-ı hayır. * Zat, kimse. Hod. Nefs. Bir kimsenin zâtı. * Yüzün tazeliğinin, teravetinin hastalıktan dolayı gitmesinden sonra, iyi olup düzelmesi.

Derrace
Eskiden kullanılan bir çeşit harb âletidir ki, üstü sığır derisi ile örtülü olup, tekerlekleri içinde dönerdi. * Bisiklet.

Derrak
(Derk. den) Çok dikkatli olan, çabuk anlayan, anlayışlı, müdrik.

Derrar
Yün eğerdikleri iğ.

Ders
Tenbih, tâlimat, vazife. Bir şeyi öğrenmek için muallim veya o işi iyi bilen birisinden azar azar alınan vazife. * Akıl.

Ders-han
f. Ders okuyan, talebe, öğrenci.

Ders-i amm
Bir medreseyi bitirdikten sonra, tâbi tutulan imtihan sonunda medrese talebelerine ders vermek salâhiyetini kazanan. * Asistan. * Herkese ders vermeğe salâhiyetli âlim.

Ders-i ibret
İbret dersi. Göz ve fikir açacak hâdise.

Dersaadet
istanbul.

Dersec
Mercimek.

Dershane
f. Sınıf, ders verilen yer, ders yeri.

Dert-mend
Dertli.

Deruc
Hızlı esen rüzgâr, fırtına.

Deruhde
f. Üstüne almak. Kendini vazifeli bilmek. * Üzerine alınan iş.

Derun
f. İç taraf. Dâhil. * Kalb.

Derunî
f. Gönülden, içten.

Derva(h)
f. Şaşkın, şaşırmış olan, hayran. * Başaşağı asılmış. * Lâzım, zaruri, lüzumu olan, gerekli.

Dervah
f. Hastalıktan yeni kurtulan, iyice kendisine gelemeyen kimse. * Sağlam, metin, muhkem. * Doğru, asıl, gerçek. * Yiğitlik, cesaret, cesur olmak, şecaat. * Ayıp, utanma. * Sertlik, kabalık.

Dervaze
f. Kapı. Şehir. Şehir kapısı, kale kapısı.

Derviş
f. Gayet mütevazi ve kanaatkâr olan. * Kimsesiz, fakir. * Mâneviyâtla gönlü zengin olan fakir. * Mürid veya şeyh.

Dervişân
(Derviş. C.) f. Dervişler.

Dervişâne
f. Dervişe yakışır halde, saflık ve kalenderlikle. Müstağni ve fakir bir surette.

Dervâze-i nuş $
Mc: Ağız.

Dery
Bilmek.

Derya
f. Deniz, bahr.

Derya-bend
f. Liman. * Tersane.

Derya-misal
Deniz gibi çok olan, denizi andıran.

Derya-neverd
f. Denizde dolaşan, denizde gezen.

Derya-nuş
f. Çok fazla içki içen.

Derya-yı ahdar
Yeşil deniz. * Mc: Sema, gök.

Derya-yı ebyaz
Akdeniz.

Derya-yı esved
Karadeniz.

Derya-yı umman
Açık deniz. Umman Denizi. Okyanus.

Deryab
f. Akıllı, anlayışlı, müdrik.

Deryan
Bilmek, ilim.

Deryaniye
Hörgücü ikiden fazla olan sığır nevi.

Deryaçe
f. Göl, küçük deniz.

Deryuz
f. Dilencilik.

Derzen
f. İğne.

Derçin resmi
Kesilen hayvanlardan alınan bir cins vergi.

Des
f. Eş, eşit, müsâvi, benzer, denk.

Des'
Def'etmek kovmak. * Ağız dolusu kusmak.

Desais
(Desise. C.) Vesveseler, desiseler. Gizli hileler.

Desais-i şeytaniyye
şeytanca desiseler, hileler.

Desak
Bir kabın dolduktan sonra taşıp dökülmesi.

Desatir
"(Düstur. C.) Düsturlar, kaideler. (Desatir-i hikmet, nevamis-i hükümetle; kavanin-i hak, revabıt-ı kuvvetle imtizac etmezse cumhur-u avamda müsmir olamaz. M.)"

Desatir-i hikmet
Hikmet düsturları. Hikmet ve maslahatın iktiza ettirdiği kaideler.

Desatir-i âliye
Yüksek ve ulvi düsturlar ve kaideler.

Desem
(C.: Düsum) Yağ. * Uyuz.

Desen
Fr. Eşyanın, rengini göstermeden, yalnız şeklinin bir satıh üzerine çizilmişi. * Bir kumaşı süsleyen şekiller.

Desfan
(C.: Desâfi) Bir şeye tâlip olan kişi.

Desi'
İki omuz arasında boyun battığı yer.

Desia
Atâ, bahşiş, hediye. * Huy, hulk, tabiat.

Desik
Dolu nesne.

Desimetre
Fr. Metrenin onda birine eşit uzunluk birimi.

Desis
(C.: Desâyis) Gizlenmiş, gizli.

Desise
Gizli hile, oyun.

Desisekâr
f. Hileci, hile yapan.

Desisekârâne
f. Hilekârcasına. Desise ve hile edene yakışır surette.

Deskere
(C.: Desâkir) Dağ başında olan harab kale. * Küçük köy.

Desma
Siyah olan nesne.

Desmere
(C.: Desâmire) Dağ başında olan harap yıkık kale.

Despot
yun. Rum piskoposu. * Eskiden Bizanslı ve Balkanlı derebeyi.

Desr
Def'etmek, kovmak.

Dess
Yavaş yağan yağmur. * Acıtıcı derecede dövmek. * Def'etmek.

Dessas
Çok aldatıcı, çok desiseci.

Desse
Toprak içinde gömülüp yatan bir nevi yılan.

Dest
(C.: Düsut) Dört bucaklı yastık ve elbise. * Hile.

Dest ü pâ(y)
El ve ayak.

Dest-alay
f. Bulaşık el, bulaşmış el.

Dest-be-dest
f. Elden ele, el ele. * Peşin satış. * Birbirine bitişik olan.

Dest-beste
f. El bağlamış, eli bağlı.

Dest-bus
f. El öpme.

Dest-bürd
f. Kuvvet, kudret. * Üstünlük, zafer, muvaffakiyet.

Dest-diraz
f. El uzatan, zulmeden. * Sarkıntılık etme, el uzatma.

Dest-erre
El bıçkısı. Testere.

Dest-gir
f. Muavenet. Arka olmak. Tutucu, yardımcı, muin. Zahir.

Dest-gâh
f. İş yeri, tezgâh. * İktidar, servet, kuvvet.

Dest-güzar
f. İmdada yetişen, yardım eden, yardımcı.

Dest-güşa
f. Avuç açan el açan.

Dest-huş
f. Oyuncak.

Dest-i gaybî
f. Görünmez el, inâyet-i İlâhi. * Mc: Allah'ın yardımı.

Dest-i istibdad
İstibdadın verdiği azap, istibdadın eli.

Dest-i rast
Sağ el, sağ taraf.

Dest-keş
f. Gözleri görmeyen bir kimseyi ellerinden tutup dolaştıran. * Kazanç. Kâr. * Yay gibi elde kolaylıkla idare olunabilen şey. * Dilenci. * Bir işten vazgeçen.

Dest-mal
f. Elbezi.

Dest-maye
f. Sermaye, elde olan şey.

Dest-muze
f. Armağan, hediye.

Dest-pak
f. Fakir, fukara. * Mendil. * Dindar.

Dest-renc
f. El emeği. El ile yapılan iş. * Ücret, kazanç, kâr.

Dest-res
f. İsteğine ulaşan, elini yetiştiren. * Kudret, zenginlik, iktidar.

Dest-suze
f. Nişanlı kız.

Dest-vane
f. Savaşta giyilen demirden yapılmış eldiven. * Kadınların kollarına taktıkları süs eşyası, bilezik. * Meclisin baş kısmı.

Dest-var(e)
f. Çoban değneği. Baston. * El bileziği. * Ele benzer, el gibi, el kadar.

Dest-yar
f. Yardımcı, muin. Arka.

Dest-yarî
f. Yardım, muavenet.

Dest-zen
f. Tutunma. * El uzatma.

Destak
Şarabın beyazlığı ve dökülmesi.

Destan
f. (Dest. C.) Eller. * Hikâyeler, masallar. * Hile, tezvir, mekir. * Meşhur Zâloğlu Rüstem'in babasının nâmı.

Destar
f. Sarık, imâme, başa sarılan tülbent.

Destar-çe
f. Mendil.

Destar-ı hümayun
Pâdişah sarığı.

Destarbend
f. Sarık saran, sarıklı.

Deste
f. Tutam, bağ, demet, kabza. * Muin, mededkâr. * Süpürge. * Küstah.

Deste-dad
f. El veren, yardım eden.

Deste-dad-ı teslim
f. Teslim elini veren, itaat eden, uyan.

Deste-çub
f. Sopa, değnek.

Destec
Desti. * Kola takılan bilezik.

Destek
f. Bir şeyin yıkılıp devrilmemesi için, o şeye vurulan payanda, dayanak. * Küçük el. * Yün ve pamuk gibi şeyleri eğirmeye yarıyan âlet.

Desti
f. Testi.

Destine
f. Bilezik, el bileziği.

Destroyer
ing. Çok sür'atli giden küçük savaş gemisi, torpido muhribi.

Destur
f. İzin, müsaade. Şerlilerden kurtulmak için söylenen söz. * Allah'ın inayeti.

Destur (düstur)
Asıl. * Kanun. * Vezir-i azam, baş vezir.

Desâtir-i ilmiye
İlmin düsturları. İlmin icab ettirdiği kaideler.

Desâtir-i islâmiye
İslâma ait kaide ve düsturlar.

Detektif
(Bak: Dedektif)

Determinant
Fr. Denklemlerin çözümlerini rahatlıkla bulmaya yarayan matematiksel tablo.

Dev
şeytan, ifrit, cin.DE'V : Aldatmak, hud'a.

Deva
İlâç, çare. Hastalığın iyi olmasına sebeb olan gıda.

Deva na-pezir
Devâsı bulunmaz hastalık.

Deva-saz
f. Çâre bulan, ilâç tertip eden.

Devabb
(Dabbe. C.) Binek hayvanları. Hayvanlar. * Yürüyenler.

Devac
f. Üste örtünecek şey. Yorgan.

Devadar
f. Devâlı, devâ verici, iyileştiren.

Devahi
(Dâhiye. C.) Büyük belâler. Afetler. Kazâlar. * Çok üstün zekâ sahipleri.

Devahil
(Dâhile. C.) İçler, batınlar.

Devahin
(Dâhine. C.) Duman çıkaran bacalar.

Devai
(Dâiye. C.) Batından, içten gelen bir duyguyu teşvik edici hâlât.

Devair
(Dâire. C.) Daireler. Resmî işlerin görüldüğü yerler.

Devair-i askeriye
Askerî daireler.

Devair-i devlet
Devlet daireleri.

Devair-i mütedahile
İç içe daireler.

Devair-i resmiye
Resmî daireler.

Devalüasyon
Fr. Paranın değerinin düşürülmesi.

Devam
Bir halde bulunma, sürekli olma, daimîlik. * Bir işe veya bir memuriyete gidip gelme. * Sebat.

Devan
f. Hızlı yürüyen, koşan, seğirten.

Devanik
(Dânık. C.) Bir dirhemin dörtde birleri.

Devar
Baş dönmesi hastalığı.

Devari'
(Dır. C.) Zırhlar. Zırhlılar. Zırhlı gemiler.

Devat
(C.: Devâyât) Divit.

Devavin
(Divân. C.) Divânlar, eski şairlerin şiirlerini topladıkları kitablar.

Devaî
(Devâiye) İlâç cinsinden. İlâca âit ve müteallik. Devaya dâir.

Devb
Kötü hâl.

Devbel
Bir karar üzere durup büyümeyen küçük eşek.

Devdat
Çocukların oyun oynadığı yer.

Devderî
Kısa boylu cariye.

Devende
f. Seyyah. Seyahat eden, gezen, dolaşan.

Deveran
Dönüş, dolaşmak. Tedavül. Yerinde durmamak. Devretmek.

Deveran-ı dem
Kan dolaşımı, kan deveranı.

Deveran-ı dünya
Dünyanın dönüp devretmesi.

Devf
Suda ıslamak. * Irak etmek, uzaklaştırmak. * Misk ezmek.

Devh
Hor, hakir olmak. Hor, hakir etmek. * Kahretmek.

Devha
(C.: Devah-Devâyih) Büyük ağaç.

Devir
(Devr) (C: Edvâr) Nakil. Birisinin uhdesinden diğerinin uhdesine geçirmek. * Bir şeyi sonuna kadar okuyup bitirmek. Geçmiş dersleri hatırlama. * Bir şeyin çevresinde dolaşmak. Dönme. * Seyahat. Bir memleketi dolaşmak. * Bir şeyin kendi mihveri üzerinde dönmesi. * Aktarma, bir şeyin bir kaptan veya bir yerden diğerine nakli. * Bir şeyin diğerine teslimi. * Bir bölük veya takım askerin teftiş veya emniyeti muhafaza için dolaşması. * Bazı ehl-i tarikatın dönerek ettikleri zikir, sema. * Müzikte, her ölçüye verilen isim olup, umumiyetle büyük ölçüler ve peşrevler için kullanılır. * Tas: Dünyaya gelme (Nüzul), geldiği yere dönme hali (Uruc). * Dairevî bir hareket. Bir şeyin diğer bir şey etrafında dönmesi. Dolaşmak. * Müddet. Zaman. Çağ. * Bir şeyi başkasına devretmek. * Biri birisini icad etmek. (Bak: Hudus)

Devir dairesi
Denizde geminin çeşitli hızla ve muhtelif dümen açısı ile çizdiği dâire.

Devir ve teselsül
Davanın delile ve delilin davaya taalluk etmesiyle kaziyenin dönüp dolaşıp yine eski hâline gelerek hallolunamaması.

Devirli
Fiz: Müsavi zaman aralıkları ile tekrarlanan hareket. Periyodik.

Deviye
Otsuz sahrâ. Otu olmayan çöl

Deviyy
Nerden geldiği anlaşılamayan sesler, gürültüler, patırtılar.

Devk
Döğmek. * Karışmak.

Devke (deveke)
Karışmak, ihtilât.

Devkes
Arslan. * Çok adet, çok miktar.

Devle (düvle)
"""Devlet"" kelimesinin Arapça tabirlerde geçen bir şekli. * İki asker muharebe ettiklerinde birinin diğerine galip olması. (Düvlet malda; devlet harpte ve mertebede kullanılır.)"

Devlet
"Sınırları belli olan bir memleketin sahibi olan insanların kurduğu siyasî, hukukî, idarî mahiyetteki merkezî teşkilât. Devlet, teşekkül tarzı, takip ettiği esas siyaset, temsil ettiği hâkimiyet ve iktidarın mahiyeti bakımından çeşitlere ayrılır:1- Kapitalist Devlet: İktisadî siyasete, şahsî mülkiyet, şahsî teşebbüs ve serbest rekabete dayanan, iktidar ve hâkimiyetin kapitalist sınıfın elinde bulunduğu devlet şeklidir.2- Sosyalist ve Komünist Devlet : Şahsî mülkiyeti ortadan kaldıran, yerine işçi sınıfı adına devlet mülkiyetini ikame eden, işçi sınıfı hâkimiyeti namı ile komünist partisi diktatörlüğünü getiren devlet şeklidir.Bu iki devlet şeklinin iktisad siyasetleri ile siyasî iktidar ve hâkimiyet anlayışları farklı olmakla beraber devlet idaresinde dine yer vermemekte birleşirler.3- Faşist Devlet: Menfî milliyet ve unsuriyet fikrini siyasette hâkim kılan, şahsî teşebbüse müsaade eden; fakat devletin vesayeti ve hâkimiyeti altına alan, meslek zümreleri adına iktidar ve hâkimiyeti tek parti ve şefinin eline veren devlet şeklidir.4- Teokratik Devlet: Hâkimiyet ve iktidarın, ruhban sınıfının elinde bulunduğu bir devlet şeklidir. Daha çok Hristiyan âleminde asırlar boyunca bu devlet şekli cemiyet ve milletlere hükmetmiş, fakat tahrif edilmiş İncil'e sâhib oldukları ve İlâhî iktidar ve hâkimiyet yerine ruhban sınıfının hâkimiyet ve iktidarını ikame ettikleri için, insanın fıtratındaki hakikatı taharri ve hürriyet fikri galebe çalarak bu devlet ve idare şekli Fransız ihtilâliyle yıkılmış, fakat ihtilâlciler ve muakibleri beşeriyeti yeniden ıztırablara dûçar eden kapitalist, sosyalist ve faşist sistemlerden başka birşey getirememişlerdir. Çünki hareket ve istinad noktaları beşerî fikir ve ölçüler olup materyalist (maddeci) dünya görüşlerinin zarurî neticesi olarak teavün yerine cidal; hak yerine kuvvet; iktisat yerine ihtiyaçları tezyid ve tahrik ettiklerinden beşeriyetin huzur ve saadetlerini bozdular.5- İslâm Devleti: İktidar ve hâkimiyeti milliyet ve unsuriyet, yahut içtimaî sınıflarda veya ruhban sınıfında değil; yalnız Allah'ta kabul eder. Halkı veya siyasî temsilcisi olan kişiyi yahut meclisleri, İlâhî iktidar ve hâkimiyetin tatbikçi memurları olarak kabul eder.(Zaman-ı sâbıkta revabıt-ı içtima ve levazım-ı taayyüş ve fevaid-i medeniyet o kadar tekessür ve teşa'ub etmediğinden, bazı kalil adamların fikri, devletin idaresine yarı kâfi gibi idi. Amma bu zamanda revabıt-ı içtima o kadar tekessür etmiş ve levazım-ı taayyüş o derece taaddüt etmiş ve semerat-ı medeniyet o kadar tefennün etmiş ki, ancak yalnız kalb-i millet hükmünde olan meclis-i meb'usan ve fikr-i ümmet makamında olan meşveret-i Şer'î ve seyf ve kuvvet-i medeniyet menzilinde bulunan hürriyet-i efkâr o devleti taşıyabilir ve idare ve terbiye edebilir. R.N.)"

Devlet ü ikbal
Ulviyet ve iyi tâlih.

Devlet-abadî
f. Hindistan'ın Devlet-âbâd şehrinde imal edilen ve güzel san'atlarda kullanılan bir çeşit kâğıt.

Devlet-i âliye
Osmanlı İmparatorluğu.

Devlet-meab
Devletin saadet ve ihtişamının sığınacağı yer, hükümdar.

Devlet-medar
Büyüklük merkezi olan (hükümdar)

Devlethane
f. Ev, köşk, konak.

Devletli (devletlü)
f. Eskiden vezir ve müşir gibi büyük rütbeli kimselere verilen bir ünvan.

Devletlü necâbetlü
Osmanlılar zamanında şehzâdeler için kullanılan bir tabirdir.

Devletlü re'fetlü
Eskiden seraskerler için kullanılan ünvan.

Devletlü semâhatlü
Zamanında Şeyh-ül İslâmlara verilen bir ünvan.

Devletlü utufetlü
Vezirlere, müşirlere, padişah damatlarına verilen ünvan.

Devletçilik
Halk işlerinin, hususan büyük sanayi ve ziraatin devlet vasıtası ile işletmesi usulü. Cemiyetin umuma âid olan işleri ve bu işler için lâzım gelen teşkilât, müessese ve sâirelerini devlet eliyle yapılmasını kabul eden idâre sistemi. * Halkın hususi teşebbüslerini veya büyük müesseselerini devlete devretmek fikri. (Bunun ifratı fertlere ve millete zulümdür ve dinsizlik rejimi olan komünizme giden bir usuldür.)

Devr
f. Casus, hafiye.

Devr-han
f. Kur'an-ı Kerim'i devamlı okuyup devreden kişi.

Devr-i bâtıl
Man: Kısır devir. Bir hükmü ikinci bir hüküm ile, bunu da birincisi ile isbatlamaya çalışma yolu.

Devr-i dil-ârâ
En hoş devir. Gönlü hoş eden zaman.

Devr-i ebvab
Kapı kapı gezip dolaşmak.

Devr-i felek
(Bak: Devr-i zaman)

Devr-i kasır
(Devre-i kasire) Fiz: Kısa devre.

Devr-i lâle
Lâle devri, lâle mevsimi, lâle zamanı.

Devr-i mihnet
Dünya, cihan, küre-i arz.

Devr-i sâbık
Bir önceki hükümet. Geçmiş devir.

Devr-i tefrih
Kuluçka devri.

Devr-i terakki
İlerleme devri.

Devr-i zaman
(Devr-i felek) Tali, kader. şans.

Devr-i âlem
Dünya seyahati, dünya gezisi, dünyayı gezmek.

Devrak
Şarap ölçeği.

Devran
Devir, felek, zaman, deveran, dünya.

Devranî
Deverana âit ve müteallik.

Devre
(C.: Devrât) Dönüş dönme, dönem. * Birkaç yıldan meydana gelen zaman süresi. * Elektrik devresi. Üzerinden elektrik akımı geçmekte olan bir iletken yolun tamamı.

Devriy
(Devriyye) Geceleri gezen kol takımı, gezici karakol. * Bülbül, karatavuk, sığırcık ve bu gibi kuşların dahil olduğu sınıf.

Devriyye
Osmanlı İmparatorluğu devrinde ilmiye sınıfına mahsus bir pâye.

Devs
Ziynet etmek, süslemek. * Bir şeyi ayağı ile basıp çiğnemek.

Devsere
Büyük, semiz, kuvvetli deve.

Devv
Otsuz çöl.

Devvar
Durmayıp dönen, devreden. Devredip gezen. * Gerdân. * Kâbe-i Muazzama'nın bir adı. * Haremden alıp beraber tavaf edilen taş.

Devvare
Geo: Daireler çizmeye yarayan bir âlet, pergel.

Devş
Fâsid olmak.

Deyabüz
İki ırgaçla dokunan bez.

Deyacir
(Deycür. C.) Karanlıklar, zulümatlar.

Deybub
Koğucu, dedikoducu.

Deycuc
(C.: Deyâcic) Karanlık, zulmet.

Deycur
(C.: Deyâcir) Karanlık.

Deydan
Edep. * Âdet.

Deyden
Edep. * Âdet.

Deydenet
Âdet, usul.

Deydenun
Toplamak. * Haslet, huy, âdet. * Oyun.

Deyh
(C.: Diyeha) Hor ve rezil olmak.

Deyku'
Katı, şedid.

Deylem
"Karıncaların ve kenelerin toplandığı yer. * Belâ. * Zahmet. * Düşman. * Türaç kuşunun erkeği. * Cemaat. * Bir kabile adıdır ve ehline ""Deylemî"" derler."

Deymas
(C.: Deyâmis) Hamam. * Alçak zemin.

Deymum
Devamlı, berkarar, zevalsiz.

Deymumet
Daimlik, devam, dâimiyet.

Deymumî
Devamlılık, devam, dâimiyet.

Deyn
Borç. Verilmesi lâzım gelen şey. * Fık: Zimmetinde sâbit olan şey.

Deyn-i hâl
Huk: Herhangi bir vakte bağlı ve te'hir edilmeyen borç.

Deyr
(C.: Edyâr) Kilise, manastır. * Âlem-i insaniyet, insanlık âlemi.

Deyranî
Manastır adamı.

Deyrhane
f. Kilise, manastır.

Deysak
(C.: Deyâsik) Uzun yol. * Beyaz olan şey.

Deysan
Cömertlik.

Deysem
Köpekten olmuş kurt eniği. * Sultan böreği denilen kırmızı çiçekli bir ot.

Deyseme
İnci.

Deyyan
herkesin hakkını en iyi bilen ve veren Allah.

Deyyar
Bir kimse. Ehad. * Yurt sahibi birisi. * Manastır sahibi.

Deyyas
Kaba, galiz olan kimse.

Deyyus
Derare. Karısının kötü hâllerine göz yuman ve ses çıkarmayan adam.

Deşişe
Bulgur.

Deşne
f. Hançer.

Deşne-i subh
Tan yeri. (Bu tabir, tan yerinin ilkönce hançer şeklinde göründüğünden kinaye olarak denmiştir.)

Deşt
f. Bozkır, çöl, sahra. Kumluk ve nebatsız geniş arazi.

Deşt-i hayat
Hayat çölü.

Deşt-i kıpçak
Dinyester ile İrtiş arasında bulunan geniş step.

Di
f. Dün, dünkü gün, bugünden bir evvelki gün.

Di'dan
Devenin çok yelmesi. * Bir şeyi örtmek.

Di-şeb
Dün gece.

Diabe
Davet.

Diae
Şehadet parmağı.

Diam(et)
Binaya vurulan destek, direk, payanda. * İleri gelen, makamca yüksek olan baş başkan, reis, şef.

Dibac
(C.: Debâbic) Atlas dedikleri kıymetli ipek bez.

Dibace
f. Mukaddeme, başlangıç, önsöz.

Dibagat
Tabaklama. Deriyi kullanılır ve temiz hale koyma işi.

Dibare
(C.: Dibâr) Bir evlek yer.

Dibbîc
Bir, ehad.

Dibbîh
Bir, ehad.

Dibg
Dibâgat etmek. Arınıp pâk olmak.

Dibl
Belâ ve zahmet.

Dibr
Çokluk.

Dibre
Çokluk.

Dibs (dibis)
Pekmez. Hurma pekmezi. Bal. * Çok cemaat.

Dibsa' (debsâ)
Dişi çekirge.

Dicac
Ummanda yetişen büyük bir dikenli ağacın suyudur ve sabun gibi kiri izâle eder.

Dida'
Devenin şiddetle yelmesi ve sıçraması. * Ay sonu.

Didaktik
yun. Mevzuu, hikmet ve nasihattan ibaret olan söz. Öğretici.

Didar
f. Mülâkat, görüş. * Görünme. * Yüz. Çehre. * Görüş kuvveti, göz. * Açık, meydanda.

Didar-ı hürriyet
Hürriyetin güzel yüzü.

Didar-ı pâk
Temiz yüz.

Dide
f. Göz, ayn, çeşm. * Görmek. * Gözcü. * Göz bebeği. * Göz ucu.

Dide-bân
Gözcü, bekçi, nöbetçi.

Dide-giryan
Teessürle ağlayan göz. Ağlayarak.

Dif
(C.: Edfâ) Çok hararet. * Derin duvar. * Deveden gelen fayda, menfaat.

Difaf
Hazırlandırmak.

Difl
Zakkum ağacı. * Katran. Zift.

Difla
Ağu ağacı denen ve çok acı olan nesne.

Difnas
Akılsız, ahmak kimse. (Müe: Difnes) DİG : f. Topraktan yapılmış tencere, çömlek.

Diger
f. Başka, diğer, öteki.

Diger-bin
f. Başka kişilerin faydaları için fedakârlıkta bulunan kişi.

Diger-bâr
f. Başka zaman, başka defa.

Diger-gun
f. Değişmiş, başkalaşmış, bozuk.

Diger-kâm
f. Başkalarını düşünen.

Diger-ruz
f. Diğer gün, başka gün.

Dih
"f. ""Veren, verici"" mânalarına gelir ve kelimelerle birleşir. Meselâ: Ârâm-dih $ : Rahatlık veren."

Dih-dar
f. Köy ağası.

Dih-gan
f. Ekinci, çiftçi, köylü.

Dih-hüda
f. Köy kâhyâsı, köy ağası.

Dihak
Dolu bardak.

Dihan
Kırmızı deri, sahtiyan. * (Dühn. C.) Vücuda sürünülecek yağlar.

Dihat
(Dih. C.) f. Köyler, karyeler.

Dihda
Yuvarlamak. Döndürmek.

Dihim
f. Taç.

Dihiş
f. Verme, veriş, bağışlama, ihsan, atiyye.

Dihkan (dühkan)
(C: Dehâkin) Sipâhi. * Köy kethüdâsı. * Emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * Bezirgân. * Acem fellahlarının maslahatgüzarı.

Dihlas
Arslan. * Yavuz, bahâdır, kahraman, çeri kimse.

Dihliz
(C.: Dehâliz) Ev ile kapı arası.

Dihçe
f. Küçük köy. * Çiftçi, köylü.

Dihı
Köyle ilgili, köylü, köye mensub.

Dik
Horoz.

Dik-ül efraf
Çatal ibikli horoz.

Dikkat
İncelik, dakik oluş. Ehemmiyet ve kıymet verme.

Dikkat-i nazar
İnceden inceye düşünme ve bakma. Bakış inceliği.

Dikta
Lât. Diktatörlerin davranışları. * Hiç ses çıkarmadan yerine getirilecek emir.

Diktatör
Fr. Mevcut kanunları çiğneyerek, örf ve adalet esaslarına aykırı olarak, devleti keyfine göre idare eden devlet adamı. Müstebid.

Dikte
Fr. Başkası tarafından yazılmak üzere söyleyip yazdırma. * Karşı koymayacak olan birisine, aşırı arzu ve isteklerini bildirip kabul ettirme.

Dil
"t. Lisan, zeban. * Ağızdaki tat alma duygusu ve konuşma uzvu. * İnsanların konuştukları lehçelerin her birisi. Lügat. * Muhtelif âlât ve edevâtın uzunca ve yassı, ekseriya oynak kısımları. * Coğ: Denizin içine uzanmış üstü düz mumluk, uzunca kara parçası. * Mc: Gıybet, mezemmet, dedi-kodu, çekiştirme.(İnsanın yüz cihazatından birtek cihazı olan lisanı; bir et parçası iken, iki büyük vazifesiyle yüzer hikmetlere, neticelere, meyvelere, fâidelere âlet oluyor.. Taamların zevkindeki vazifesi, ayrı ayrı bütün tatları bilerek cesede, mideye haber vermek ve rahmet-i İlâhiyyenin matbahlarına dikkatli bir müfettiş olmak ve kelimeler vazifesinde kalbe ve ruha ve dimağa tam bir tercüman ve santral olmak; elbette gayet parlak ve kat'i bir surette ihatalı ilme delâlet ve şehadet eder. Birtek dil, hikmetleri ve meyveleriyle böyle delâlet etse; hadsiz lisanlar ve hadsiz zihayatlar, nihayetsiz masnuat, güneş zuhurunda ve gündüz kat'iyetinde nihayetsiz bir ilme delâlet ve şehadet ve Allâm-ül Guyub'un daire-i ilminden ve hikmetinden ve meşietinden hariç hiçbirşey yoktur diye ilân ederler. ş.)"

Dil-asude
f. Kalbi rahat.

Dil-aviz
f. Câzib, çekici, gönle asılan. Gönlü asılı tutan, dilber.

Dil-azad
f. Gönlü rahat, gönlü bir şeyle ilgili olmıyan.

Dil-azurde
f. İncinmiş. Gönlü, kalbi kırılmış.

Dil-aşub
f. Kalbi sıkan, yüreğe sıkıntı veren, gönle eza veren. * Kalbi meftun eden güzel.

Dil-baz
f. Güzel konuşan. Sözü ve işi hoş olan. Gönül eğlendiren.

Dil-bend
f. Gönül bağlıyan, seven.

Dil-ber
f. Gönül alan, kalbi çeken. Güzel, dilber.

Dil-beste
f. Kalbi bağlı, âşık.

Dil-cu(y)
f. Gönül çeken, gönül arıyan.

Dil-dade
f. Gönül vermiş, âşık.

Dil-dar
f. Kalbi hükmü altında tutan. Sevgili, mâşuk.

Dil-duz
f. Kalbe batan, gönül delen.

Dil-düzd
f. Gönül çalan.

Dil-efruz
(Dilfiruz) f. Kalbi yakan, gönül parlatıcı.

Dil-ferah
f. Sevinçli, gönlü rahat.

Dil-figar
f. Gönlü yaralı, âşık.

Dil-firib
f. Gönlü aldatan, câzibeli.

Dil-germ
f. Öfkelenmiş hiddetlenmiş, gönlü kızmış.

Dil-gir
f. Kalbe sıkıntı veren gönül tutan. * Gücenmiş olan, kırgın.

Dil-güşa
f. İç açan, gönül açan, kalbe ferah veren. * Türk musikisinde bir mürekkeb makam.

Dil-hah
f. Gönül talebi, gönül arzusu.

Dil-harab
f. Gönlü yıkılmış, gönlü kırılmış.

Dil-hun
f. Kalbi yaralı, yüreği kanlı. Mükedder, mağmum.

Dil-hurrem
f. Neş'eli, gönlü sevinçli.

Dil-huş
f. Yüreği rahat, gönlü hoş.

Dil-hıraş
f. Yürek parçalıyan, tırmalıyan.

Dil-i derya
Denizin ortası.

Dil-i divane
Divâne gönül, deli gönül.

Dil-i pür-âteş
Ateşli gönül.

Dil-i suzan
Yanık, ateşli gönül.

Dil-i viran
Harap gönül, yıkık gönül.

Dil-i zâr
Zavallı gönül.

Dil-i âvâre
Serseri gönül.

Dil-i şeb
Gecenin ortası, gece yarısı.

Dil-keş
f. Gönlü çeken, kalbi cezbedici.

Dil-kub
f. Gönül zedeliyen, vuran.

Dil-mürde
f. Duygusuz, kalbi ölmüş.

Dil-nişin
f.Gönlüde yer tutan. Lâtif, hoş.

Dil-nüvaz
Gönül okşayan.

Dil-riş
f. Dertli, kalbi yaralı, gönlü yaralı.

Dil-rüba
f. Gönül alan, gönül kapan.

Dil-saz
f. Gönül yapan.

Dil-sir
f. Gözü gönlü tok.

Dil-sitan
f. Gönül alan.

Dil-suz
Gönül yakan.

Dil-teng
f. Sıkıntılı, kederli, gönlü darda olan.

Dil-tengî
f. Gönlü darlığı, iç sıkıntısı.

Dil-teşne
f. Kalbi susamış. Gönlü çok istekli, çok özlemiş.

Dil-âgâh
f. Kalbi uyanık. Akıllı, bilgili, görgülü. Gönül anlar.

Dil-ârâ
Gönül avutan, gönül süsleyen.

Dil-ârâ(y)
f. Kalbi süsleyen, gönlü zinetlendiren.

Dil-ârâm
f. Gönül eğlendirici, kalbe rahatlık veren. Gönül okşayan.

Dil-âsâ
f. Gönlü rahatlandıran, avutan.

Dil-âver
Gönül alıcı.

Dil-âverân
(Dil-aver. C.) Dilaverler, yürekliler, yiğitler.

Dil-şad
f. Sevinmiş. Kalbi hoş olmuş.

Dil-şikaf
f. Yürekleri delen, çok acıklı, dokunaklı.

Dil-şiken
f. Can sıkıcı, kalb kırıcı.

Dil-şikeste
f. Kalbi kırık, gönlü kırılmış olan.

Dil-şüde
f. Gönlü gitmiş. Âşık.

Dil-şüküfte
f. Gönlü açılmış, ferahlamış.

Dilahis
Leşker, asker. Çeri başı.

Dilalet
Kılavuzluk etmek. * Nazlanma. İşve. * Üstünlük, galebe.

Dilas
(C.: Düles) Hızlı, seri.

Dilas (delis)
Yumuşak ve berrak olan nesne.

Dildil
f. Iztırab, acı, elem, sıkıntı, azab. İnilti.

Dildil-künân
İnleyenler, acı çekenler, ıztırab çekenler.

Dile
f. Dil, gönül, kalb yürek. * Gönül sahibi.

Dilekçe
(Bak: İstida)

Dilhas (dülâhis)
Arslan. Çeri kimse.

Dilir
(C.: Dilirân ) Bahadır, cesur, cesaretli, yiğit, yürekli.

Dilirân
(Dilir. C.) Bahadırlar, cesurlar, cesaretliler, yiğitler, yürekliler.

Dilirâne
f. Mertçesine, yiğitçesine, bahadırcasına.

Dilirî
f. Mertlik, yiğitlik, yüreklilik.

Dilüviyum
Jeo: Nehirlerin en eski alüvyonlarına verilen isim.

Dim
f. Yüz, yanak, çehre, surat.

Dima
f. (Bak: Demâ)

Dima'
(Dem. C.) Kanlar.

Dimam
Çocukların yüzlerine sürülen ilâç. * Sevap.

Dimar
Helâk, mahv.

Dimase
Yumuşak. * Asanlık, kolaylık.

Dimağ
"Beyin. Kafanın içi. (Bak: Kalb)(Dimağda merâtib var birbiriyle mültebis ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur sonra tasavvur gelir.Sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor, sonra gelir iltizam sonra itikad gelir.İtikadın başkadır, iltizamın başkadır. Herbirinden çıkar bir hâlet; salâbet itikaddan.Taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda.Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek, her demde, sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli...S.)"

Dime
(C.: Diyem) Gündüz veya gecenin üçte biri miktarı ile tam gün kadar sürebilen, gürleme ve yıldırımı, olmayan yağmur.

Dimen
Süprüntülükler. Mezbele. Gübre. Fışkı.

Dimişk
Şam şehri. Suriye'nin başkenti.

Dimişkî
Şam şehriyle alâkalı. Şam'a ait ve müteallik. * Şam'da yapılan ve güzel san'atlarda kullanılan bir nevi kâğıt.

Dimkis
İbrişim.

Dimmet
Deve ve koyun tersi.

Dimn
Deve ve koyun tersi.* Selin getirdiği çörçöp.

Dimne
(C.: Dimen) Ters. * Duvar temeli. * Kin, düşmanlık. * Süprüntülük.

Din
(Dyne) Fr. Fiz: Bir gramlık bir kütlenin hızını, saniyede bir santimetre artıran kuvvet ölçüsü.

Din-i ferid
"Tek ve benzersiz olan hak din. İslâm dini.(Bernard Shaw demiş: ""Din-i Muhammedî'nin (A.S.M.) en yüksek makam-ı takdire çıkmasının sebebi: Gayet acib ve sağlam bir hayatı te'min etmesidir. Bana açılan budur ki: O din; tek, yektâ, emsalsiz bir din-i ferid olup, bütün muhtelif ayrı ayrı hayatın etvarlarını ve çeşitlerini hazmettiriyor. Yâni: Islah ve istihale tarzında tasfiye ve terakki ettiriyor. Hem Muhammed'in (A.S.M.) dini öyle bir dindir ki, insanın ayrı ayrı bütün milletlerini kendine celbedebilir. Ben görüyorum ve itikad ediyorum ki: Beşere vâcibdir ki desin: ""Muhammed (A.S.M.) insaniyetin halâskârıdır. Ve halâskârlık namı, O'na verilmek lâzımdır."" M.)"

Dinak
İri gövdeli, şişman kadın.

Dinamik
yun. Cisimlerin hareketleriyle bunları meydana getiren sebebler arasındaki alâkayı araştıran mekanik ilminin bir kolu. * Hareket eden, durup dinlenmek bilmeyen, hareketli. * Fls: Sâbitin zıddı olarak bir kuvvet tesiriyle dâim hareket halinde bulunan ve bulunduran, bir değişmesi, bir oluşu olan. Hareketle birlikte te'sirli kuvveti de olan.

Dinamo
yun. Hareketi elektrik akımına çevirmeye mahsus âlet.

Dinan
Küpler.

Dinar
Lât. Eskiden kullanılan altın ve sikkeli para.

Dindar
f. Dinî kaidelere hakkıyla riayet eden, dininin emirlerini yerine getiren, mütedeyyin.

Dindarane
Dindar bir kimseye yakışacak tarzda.

Dinen
Din bakımından, diyanet noktasından, dince.

Dinkas
İfsad etmek, bozmak.

Dinnabe
Kısa boylu kimse.

Dinname
Kısa boylu.

Dinneme
Kısa boylu.

Dinperver
f. Sağlam dindar, dine hizmet eden. Salabet-i diniye sâhibi.

Dinya
Emmi oğlu, amca oğlu.

Diplomat
yun. Memleket hakkında siyasi söz sâhibi. Dış meseleler hakkında milletlerarası işlerle uğraşan siyaset adamı. * Becerikli, söz söyliyebilen.

Dir'
Zırh, demirden gömlek. * Kadın gömleği.

Dir-baz
f. Uzun zaman, uzun müddet, uzun.

Diraht
f. Ağaç. Şecer.

Diraht-ı meyvedâr
Meyve veren, yemişli ağaç.

Dirahş
f. Nur, ziya, parıltı, parlama, ışık.

Dirahşan
f. Parlıyan, parlak.

Dirahşende
f. Işıklı, nurlu, ışıldayan, parıldayan.

Dirak
Tâbi olmaklık, itaat etmeklik.

Diran
(Dâr. C.) Evler, hâneler.

Dirase
Kitab okumak. * Elbiseyi eskitmek. * Gizli yol. * Harmanda buğday döğmek. * Uyuz olan deveyi katranlamak.

Dirayet
Zekâ, bilgi. Kuvvetli tecrübe sahibi olmak. * Fetanet. Temkin ve tecrübeye dayanan akıl.

Dirayetkâr
f. Bilgili, dirâyetli, kavrayışlı.

Dirayetli
Kavrayışlı, zeki, bilgili, anlayışlı.

Dirdih
Yaşlı, pir, ihtiyar kişi.

Dirdim
Ağzında dişleri kırılmış ve kütelmiş yaşlı deve.

Direfş
f. Alem, bayrak, sancak.

Direktif
Fr. Üst makamlardan, tutulacak yol üzerine verilen emirlerin tümü, hepsi. Talimat, emir. Nasıl, ne şekil olacağına çalışacağına dair emir.

Direktuvar
Fr. Fransız ihtilâlinin üçüncü yılında Konvansiyon'un yerine geçen idare şekli.

Direm
(Dirhem) f. Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Şimdiki üç gram ağırlık. Okka denen eski ağırlık ölçüsünün (1/400) kadarıdır. Şer'an, orta büyüklükte yetmiş tane arpa ağırlığı. * Eskiden kullanılan ve beş kuruş değerindeki gümüş para. Akça.

Direm-sera
f. Darbhâne, para basılan yer.

Direng
f. Gecikme, yavaşlık, teenni, teahhur. * Dinlenme, karar, istirahat, aram.

Direv
f. Ekin biçme, hasat.

Direv-ger
f. Ekin biçen, orakçı.

Dirha
Süngü ile oynadıkları halka.

Dirham
(C.: Derâhim) Kuruş.

Dirhem
(Bak: Direm)

Dirhevs
Katı, şiddetli nesne, şedid.

Diriga
f. Yazık, eyvahlar olsun!

Dirin(e)
f. Eski, kadim.

Diritnot
(Diritnavt) ing. Büyük harp gemisi.

Diriğ
f. Men'etmek, korumak, esirgemek. * Eyvâh, yazık.

Dirkite
Acem diyarında bir oyun adıdır. (Bir yere gelip raks ederler.)

Dirvas
Büyük deve. * Boynu kalın olan adam. * Arslan. * Köpek ve devenin sütü.

Diryak
Tiryâk, ilâç.

Dirz
(C.: Duruz) Dünya nimetleri. * Lezzet.

Disam
Şişe ağzına konulan tıpa. * Yaraya bağlanan bez. * Kulak içine sokulan şey. * Yarık ve delik tıkamada kullanılan tıkaç.

Disar
(C.: Düsür) Kenet, urgan, halat, perçin, mismar.

Dise
f. Kişi, şahıs, zât, fert.

Disiplin
Fr. Uyulması lâzım gelen kaide ve yasaklar. * Nizam ve intizam te'mini için zihnî, ahlâkî, ruhî, cismanî tâlim ve terbiye.

Diskalifiye
Fr. Müsabaka dışı bırakılmış.

Div
f. Dev. * İblis, şeytan. * Cinn, ifrit.

Div-bad
f. Şiddetli rüzgâr, kasırga, fırtına. * Divanelik, delilik, cinnet.

Div-beçe
f. Deve yavrusu.

Div-came
f. Eskiden savaşlarda giyilen kaplan veya arslan postekisi.

Div-çe
f. Sülük. * Kadın tuzluğu adı verilen bir bitki çeşiti. * Ağaç kurdu, güve. * Arka kaşağısı.

Divan
Eskiden yaşamış şâirlerin şiirlerinin toplandığı kitap. * Büyük meclis. Büyük ve idâre işlerine bakan bilgili, nüfuzlu kimselerin toplandıkları yer.

Divan durmak
Huzurda hazır olarak beklemek.

Divan-ı ahkâm-ı adliye
Huk: Kanunlara göre, bakılacak dâvalarla ilgilenmek üzere 1284 yılında kurulan ilk nizâmiye mahkemesi.

Divan-ı deâvî nezareti
Çavuşbaşılığın kaldırıldığı 1836 (Hi: 1252) tarihinde bunun yerine kurulan daire. Fakat 1870 (Hi: 1287) tarihinde Adliye Nezareti'nin teşekkülü üzerine kaldırılmıştır.

Divan-ı eş'âr
Şiirler divanı, şiirler kitabı.

Divan-ı harp
Harp divanı. Yüksek rütbeli askerlerin harp mes'eleleri veya harp suçluları hakkında işler için toplandıkları meclis.

Divan-ı hümâyun
"f. Halkın dâva ve şikâyetlerinin dinlenip halledildiği, devlet meselelerinin görüldüğü padişah huzuru. Bu mecliste; sadrazam, şeyh-ül İslâm, kazaskerler, defterdarlar ve sair büyük devlet ricali bulunurdu."

Divan-ı ilâhî
Âhiretteki hesap günü. Haşirde muhasebe günü.

Divan-ı nübüvvet
Peygamberler cemaati, peygamberler meclisi.

Divan-ı âlî
Yüce divân.

Divane
f. Deli. Aklı başında olmayan.

Divane-gî
f. Delilik, divânelik.

Divane-rev
f. Çılgın, delicesine davranan.

Divanhane
f. Odalar arasındaki büyük salon. Büyük ev. Divan kurulacak büyük oda. Saraylarda odalar hâricinde olan büyük salon.

Divançe
f. Kafiye itibariyle harf sırası tertibiyle yapılan küçük şiir mecmuası.

Divar
f. Duvar.

Dive
f. İpek böceği.

Divek
f. Ağaç kurdu, güve.

Diver
f. Ev sahibi.

Divit
Yazı yazmak için kullanılan hokka ve kalemi bir arada ihtiva eden mahfaza.

Divâr-ger
f. Duvarcı.

Diyaf
Bir mevzi.

Diyanet
Dindarlık. Dinin hükümlerine riâyet ve muktezasınca amel etmek. Din emirlerinin hüsn-ü ihtiyar ile tatbiki. Din işleri.

Diyar
(Dâr. C.) Memleket.

Diyar-ı gurbet
f. Gurbet diyarı. Yabancı memleket.

Diyar-ı küfr
İslâm ülkelerinden hariç olan memleketler.

Diyar-ı rum
f. Eskiden Osmanlı ülkesindeki Anadolu.

Diyar-ı âhar
Başka, diğer memleket.

Diyas(e)
Ekini davar ayağı ile bastırıp çiğnetmek. * Kılıcı ruşen etmek, kılıcı parlatmak.

Diyat
(Diyet. C.) Diyetler. (Bak: Diyet)

Diyeke
(Dîk. C.) Dîkler, horozlar.

Diyer
(Dâr. C.) Dârlar, hâneler, evler.

Diyet
Kan bedeli. Yaralanan veya öldürülen bir kimse için en yakın vârisine ödenmesi şer'an hükmolunan para veya mal. Can pahası. * Para, değer. Kıymet.

Diyet-i kâmile
Huk: Öldürülen şahsın nefsine bedel olarak, câniden veya ailesinden alınan tam diyet olup, miktarı öldürülen kişiye göre değişir.

Diz
f. Kal'a, sur.

Diz(e)
f. Levn, renk.

Diza
Noksanlaştırmak. * Eziyet vermek. * Ezâ etmek. * Hor ve hakir etmek.

Dizdar
f. Kale muhafızı, kale ağası.

Dizçek
Dizleri muhafaza etmek için muharebelerde kullanılan bir nevi zırh.

Dok
ing. Gemi tamir veya inşasında kullanılan üstü örtülü havuz. * Ticari eşya için rıhtımlarda yapılan büyük depo.

Doktrin
yun. Hatt-ı hareket. Hareket tarzı. Düstur, tarik. Re'y. * Fls: Bir sistem meydana getiren fikir ve kanaatlerin hepsi. Bir felsefe veya edebiyat okulunun fikirlerinin tümü.

Dolap
(C.: Devâlib) Kuyudan su çıkarıp bahçeleri sulamaya mahsus döner makine. * Her çeşit döner çark, çıkrık. * İçine eşya vesaire konulan raflı veya rafsız göz. * Eskiden selâmlık ile harem arasında eşya alıp vermeye mahsus döner dolap ki, veren ile alan birbirlerini görmezlerdi. * İşlerin idaresi. * Mc: Hile, hile ile iş görme.

Dolunay
t. Ayın yuvarlağına karşı gelen yarım küre yüzeyinin tamamıyla aydınlık görünmesi hâli. Ayın 14 veya 15 nci günleri. * Bedir.

Domaniç
Kambur. Tümsekli, fırlak.

Dominyon
ing. Büyük Britanya İmparatorluğu'nun, anavatanla aynı hakları olan deniz aşırı parçalarından beherine verilen isim.

Dost
(C.: Dostân) f. Sevilen insan, muhib, yâr. * Erkek veya kadın sevgili, mâşuk, mahbub, mâşuka, mahbube. * Hakiki dost ve âşıkların ve âriflerin âşık oldukları Allah.

Dostan
(Dost. C.) Dostlar.

Dostane
f. Dostça, dostlukla.

Dostî
f. Dostluk.

Doz
Kim: Bir maddenin bir karışıma girmesi gereken muayyen miktarı. * Tıb: Bir hastaya bir defada veya bir günde verilecek ilâç miktarı. * Ölçü, miktar.

Doğa
(Bak: Tabiat)

Doğa ötesi
(Bak: Metafizik)

Doğma
yun. Fikir, rey. * Fls: Kat'i olarak ileri sürülen fikir.

Doğmatizm
(Bak: Nassiye)

Dram
yun. Korkunç ve kanlı tiyatro piyesi. * Müthiş bir vakıa. Musibet, felâket. Heyecan uyandıran hâdise veya hareket.

Dramatik
yun. Drama benzer. Heyecan verici, acıklı. * Temsil yapılmak üzere yazılan heyecan verici veya acıklı tiyatro eseri. Acıklı olanına Trajedi, gülünç olanına da Komedi denir.

Du'
(C.: Ezvâ-Zayân) Erkek baykuş.

Du'ce
Gözün büyük ve siyah olması.

Du'k
Zayıf adam.

Du'ma
Ulu yol.

Du'mus
(C.: Deâmis) Rengi siyaha benzer bir küçük su canavarı.

Du'şuka
Bir böcek cinsidir ve sahrâlarda olur.

Dua
"Allah'a (C.C.) karşı rağbet, niyaz, yalvarış, tazarru. * Salât, namaz. * Cenab-ı Hak'tan hayır ve rahmet dilemek. Allah'ın rızâsını, hidayet ve istikamete muvaffakiyyeti dilemek, yalvarmak. * Peygamber'e (A.S.M.) salavat getirmek. * Birisini çağırmak. * Birisini bir şeye sevketmek. * Bir kimseyi bir isimle tesmiye etmek. * Söz, kelâm. * Okumak.(... Duâ ubudiyyetin ruhudur ve hâlis bir imanın neticesidir. Çünkü, duâ eden adam duâsı ile gösteriyor ki: Bütün kâinata hükmeden birisi var ki, en küçük işlerime ıttılaı var ve bilir; en uzak maksadlarımı yapabilir; benim her halimi görür, sesimi işitir. Öyle ise, bütün mevcudatın bütün seslerini işitiyor ki benim sesimi de işitiyor, bütün o şeyleri O yapıyor ki en küçük işlerimi de Ondan bekliyorum, Ondan istiyorum...Duânın en güzel, en lâtif, en leziz, en hazır meyvesi, neticesi şudur ki: ""Duâ eden adam bilir ki; birisi var ki, onun sesini dinler; derdine derman yetiştirir, ona merhamet eder; Onun kudret eli her şeye yetişir. Bu büyük dünya hanında o yalnız değil, bir Kerim Zât var; ona bakar, ünsiyet verir... M.)(Duâ-yı kavli-i ihtiyarînin makbuliyeti, iki cihetledir. Ya aynı matlubu ile makbul olur veyahud daha evlâsı verilir.Meselâ: Birisi kendine bir erkek evlâd ister. Cenâb-ı Hak, Hazret-i Meryem gibi bir kız evlâdını veriyor. ""Duâsı kabul olunmadı"" denilmez. ""Daha evlâ bir surette kabul edildi"" denilir. Hem bâzan kendi dünyasının saâdeti için duâ eder. Duâsı âhiret için kabul olunur. ""Duâsı reddedildi."" denilmez. Belki, ""Daha enfa bir sûrette kabul edildi."" denilir. Ve hâkezâ... Mâdem Cenâb-ı Hak Hakim'dir, biz ondan isteriz, o da bize cevap verir. Fakat hikmetine göre bizimle muamele der. Hasta tabibin hikmetini ittiham etmemeli. Hasta bal ister; tabib-i hâzık, sıtması için sulfato verir. ""Tabib beni dinlemedi."" denilmez. Belki âh ü fizârını dinledi, işitti, cevap da verdi; maksudun iyisini yerine getirdi. M.) (Mü'minin mü'mine en iyi duâsı nasıl olmalıdır?Elcevap : Esbâb-ı kabul dairesinde olmalı. Çünkü, bâzı şerait dahilinde duâ makbul olur, şerait-i kabulün içtimaı nisbetinde makbuliyeti ziyadeleşir. Ezcümle: Duâ edileceği vakit, istiğfar ile mânevi temizlenmeli: sonra makbul bir duâ olan Salâvat-ı Şerifeyi şefaatçı gibi zikretmeli ve âhirde yine Salâvat getirmeli. Çünkü, iki makbul duânın ortasında bir duâ makbul olur. Hem $ yâni ""Gıyaben ona duâ etmek""; hem hadiste ve Kur'an'da gelen me'sur duâlarla duâ etmek. Meselâ: $ $ gibi câmi duâlarla duâ etmek, hem hulus ve huşu ve huzur-u kalb ile duâ etmek; hem namazın sonunda, bilhassa sabah namazından sonra; hem mevâki-i mübârekede, hususan mescidlerde, hem cum'ada, hususan saat-i icabede, hem şuhur-u selâsede, hususan leyali-i meşhurede; hem Ramazan'da, hususan leyle-i Kadir'de duâ etmek kabule karin olması rahmet-i İlâhiye'den kaviyyen me'muldür. O makbul duânın ya aynen dünyada eseri görünür; veyahut duâ olunanın âhiretine ve hayat-ı ebediyesi cihetinde makbul olur. Demek aynı maksad yerine gelmezse, duâ kabul olmadı denilmez; belki daha iyi bir surette kabul edilmiş denilir. M.)(Dördüncü nevi ki; en meşhurudur...Bizim duamızdır. Bu da iki kısımdır: Biri, fiilî ve hâlî; diğeri, kalbî ve kalîdir. Meselâ: Esbaba teşebbüs, bir dua-yı fiilîdir. Esbabın içtimaı, müsebbebi icad etmek için değil, belki lisan-ı hâl ile müsebbebi Cenab-ı Hak'tan istemek için bir vaziyet-i marziye almaktır. Hattâ çift sürmek hazine-i rahmet kapısını çalmaktır. Bu nevi dua-yı fiilî, Cevad-ı Mutlak'ın isim ve ünvanına müteveccih olduğundan, kabule mazhariyeti ekseriyet-i mutlakadır. İkinci kısım: lisan ile, kalb ile dua etmektir. Eli yetişmediği bir kısım metalibi istemektir. Bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatlı meyvesi, şudur ki: ""Dua eden adam anlar ki: Birisi var; onun hatırât-ı kalbini işitir, herşey'e eli yetişir, herbir arzusunu yerine getirebilir.. Aczine merhamet eder, fakrına medet eder.""İşte ey âciz insan ve ey fakir beşer! Duâ gibi hazine-i rahmetin anahtarı ve tükenmez bir kuvvetin medarı olan bir vesileyi elden bırakma. Ona yapış âlâ-yı illiyyin-i insaniyete çık, bir sultan gibi bütün kâinatın dualarını, kendi duan içine al. Bir abd-i küllî ve bir vekil-i umumî gibi $ de. Kâinatın güzel bir takvimi ol!... S.)"

Duat
(Dâî. C.) Duâ edenler. Allah'a yalvaranlar. * Dâvet edenler.

Duban
Duman.

Dubu'
Yapışmak.

Ducret
Sıkıntı, gönül darlığı, zahmet. Zaruret.

Ducret-ver
f. Sıkıntılı.

Dud
Kurt, böcek.

Dud-alud
f. Dumanlı.

Dud-i harir
İpek böceği.

Dude
Kurtcağız, küçük solucan, böcek.

Dudhar
f. Kelebek. * Aşçı, yemek pişiren kimse. * Külhancı.

Dudman
f. Hanedân, sülâle, akarib, aile, kabile, kavim, aşiret.

Dudu
Hanım, kadın, hatun.

Dug
f. Ayran.

Duga
Akılsız kadın.

Duga'
Kedi miyavlaması. * Tilki sesi. * Zelil, hakaret görmüş kimsenin sesi.

Dugab
Tavşan sesi.

Dugaga
Ahmak, akılsız kişi.

Dugata
Eğri bir ağaç cinsi.

Dugd
f. Gelin, yeni evlenmiş kız.

Dugmeran
Kara, esved.

Dugmus
(C.: Degâmis) Rengi siyaha yakın küçük bir su canavarı.

Dugn
Karanlık, zulmet.

Dugta
şiddet. * Meşakkat, zorluk.

Duh
f. Kız, kerime, duhter. * Havai fişek. * Hasır otu, hasır sazı.

Duha
Kuşluk vakti. * Güneş. * Vuzuh ve beyan. * Kur'ân-ı Kerim'in 93. Suresinin adı. Vedduhâ da denir.

Duhala
(Dahil. C.) Yabancılar. Muhacirler. Sığınanlar. Dahilde olanlar.

Duhan
Duman. Tütün. * Kur'an-ı Kerim'in 44. suresinin adı. * Mc: Gaflet ve dalâlet dumanı ki, hakikatların görünmesine mâni olur. Arap lisanında galib olan şerre, duhan tesmiye ederler. * Kıtlık ve kuraklık.

Duhan-ı ateş
Ateşin dumanı.

Duhan-ı mübin
"Aşikâre duman. (Bu duhan hakkında iki tefsir rivayet olunmaktadır. Birisi: İbn-i Mesud Hazretlerinden mervi olduğuna göre; şiddetli açlık ve kaht seneleridir. Çünkü çok aç olan kimseye, gerek gözlerinin za'fından ve gerek çok kuraklık ve kahtlık senelerinde havanın fenalığından, semâ dumanlı görünür. Bir de Arab, galib olan şerre, duhan tesmiye eder. Nitekim dumanlı hava tâbirini biz de kullanırız.) (E.T.)"

Duhas
"Denizlerde çok olan büyük bir canavar. (Arkasıyla, boğulan kimselere yardım edip kurtarır, ""dülfin"" de derler.)"

Duhh
Tütün.

Duhl
(C.: Dehâhil) Ufak kuşlar.

Duhmesan
Kara yağız, iri yapılı adam. * Akılsız adam.

Duhn
Darı.

Duhne
Tohum tânesi, tek tâne. * Darı.

Duhruce
(C.: Dehâric) Yellengen böceğinin yuvarladığı ters. * Deve kuşunun yavrusu.

Duhseman
Kara yağız, iri vücutlu adam.

Duht
f. Kız, kerime.

Duht-ender
f. Üvey kız. * Eskiden kadın esirlerinin bir cinsi.

Duhte
f. Sağılmış. * İğne ile dikilmiş.

Duhter
f. Kız.

Duhter-i hindî
Hindistanlı kız.

Duhtere
f. Bekârlık, kızlık.

Duhterî
f. Kızlık, bekârlık.

Duhuk
Doğurduktan sonra rahmi çıkan dişi deve.

Duhul
İçeri girme. İçeri dahil oluş.

Duhul ü huruc
İçeri girip çıkma.

Duhul-i muzafferâne
Muzafferce giriş.

Duhuliye
Eskiden, satılmak üzere şehir ve kasabalara getirilen her cins ticaret malından alınan vergi. * Bir yere girmek için verilen para.

Duhur
Zillet, zelillik, hakirlik, aşağılık. Adilik.

Duhus
Bâtıl olmak.

Duhye
Kuşluk vakti kesilen kurban.

Duka
Eskiden Avrupa'ca pek yüksek bir asalet ünvanı idi.

Dukak
(C.: Dekâyık) İnce nesne. * Un. * Zor, güç.

Dull
Helak.DUM $ (Devâm) : Sâbit ve sâkin olmak.

Dumr
Zayıflık. * Hafiflik.

Dumu'
(Dem'. C.) Göz yaşları.

Dumur
Bir uzvun maddi veya mânevi kabiliyetinin körelmesi. Gıdasızlıktan dolayı bir uzvun kuruyup kalması. Helâk. Körelmek. * Bir yere izinsiz gitmek.

Dumuz
Susma, sükut.

Dun-himmet
Gayretsizlik, himmetsizlik. (Bak: Himmet.)

Dunak
Nezle.

Dune
Hastalık.

Dunehu hart-ül katat
"""Elini dikenli ağaç üzerine çekmek, ondan daha kolay."" meâlinde bir tabirdir."

Dur ü diraz
Uzun uzadıya.

Dur-baş
"f. ""Uzak ol!"" anlamına gelen bir emir. * Değnek, sopa, âsa."

Dur-bin
f. Uzak gören. Uzağı gösteren âlet.

Dur-binî
f. İlerisini görürlük, uzağı görmeklik.

Dur-dest
f. Ulaşılması zor şey, erişilmesi güç şey. Uzak, uzun.

Dur-endiş
f. Önceden görüp düşünen. Tedbirli. Her şeyin ilerisini evvelden mülâhaza eden. İlerisini düşünen.

Dur-nüma(y)
f. Uzağı gösteren.

Dur-nüvis
f. Uzağı yazan. Telgraf.

Dura-dur
f. Uzaktan uzağa. Uzak uzak. Uzun uzadıya.

Durah
Gökte melâike kâbesi olan beyt-il mâmur.

Durat
Yellenme.

Durbe
Âdet, haslet. * Cür'et. * Tecrübe.

Durc
İçine inci ve altın konulan küçük hokka.

Dure
Hakir ve şânı küçük olan adam.

Durit
Kovmak, def etmek.

Durr
Zayıflık. Hâli yaramaz olmak.

Durre
(C.: Dür-Dürrât-Dürer) İnci.

Duru'
(Dır. C.) Savaşda giyilen zırhlar, cevşenler, çelik elbiseler.

Durub
(Darb. C.) Döğmeler, vurmalar, darblar.

Durub-u emsal
Meşhur sözler. Darb-ı meseller. Ata sözleri.

Durus
Kuyu örülen taş.

Durî
f. Uzaklık.

Duud(e)
Nezle olmak.

Duva
Baykuş sesi.

Duz
f. Dikici, diken, dikmiş.

Duzah
f. Cehennem. Tamu. * Mc: Keder. Külfet.

Duzah-mekân
f. Makamı Cehennem olan kâfir, münâfık.

Duzahî
f. Cehennem'e mahsus, cehennemî, zebani.

Duzene
f. Sivrisinek, arı gibi haşeratın iğnesi.

Duâ-yı fiilî
Fiil ile yapılan dua. Yâni: İstenilen şeyin sebeplerini yerine getirmeye çalışmak.

Duâ-yı hayr
Hâyırlı dua, hayır isteyen dua.

Duâ-yı kavlî
Sözle yapılan dua ki bildiğimiz meşhur duâlardır.

Duâ-yı müstecab
Kabul olunan dua.

Duâgû
(Duâhân) f. Duâ okuyan. Duâ eden.

Duşab
f. Hurma ve üzüm pekmezi. Pekmez.

Duşize
(C.: Duşizegân) f. Kız, bâkire. El değmemiş.

Dâ'
(C: Edvâ) Maraz, hastalık. * Meşakkat, zahmet.

Dâ-ül-efrenc
Frengi hastalığı.

Dâ-ül-kalb
Tıb: Kalb hastalığı, yürek çarpması.

Dâ-üs-sılâ
Sıla hasreti. Vatan hasreti. Kavuşma hasreti.

Dâbbe
Yürüyen mahluk. Debelenen.

Dâbbe-süvâr
f. Hayvana binen, binici.

Dâbbet-ül arz
"Hadis-i şerifle âhir zamanda olacağı haber verilen ve âhir zaman alâmetlerinden olan bir nevi mahluk. (Cenâb-ı Hakk'a itâat etmeyenleri içlerinden kemireceği ve yiyeceği bildirilen dehşetli bir mahluk tâifesi.)(Kur'ânda, gayet mücmel bir işaret ve lisân-ı hâlinden kısacık bir ifâde, bir tekellüm var. Tafsili ise; ben şimdilik, başka mes'eleler gibi kat'i bir kanaatla bilemiyorum. Yalnız bu kadar diyebilirim: $ Nasıl ki Kavm-i Fir'avne ""Çekirge âfâtı ve bit belâsı"" ve Kâbe tahribine çalışan Kavm-i Ebrehe'ye ""Ebâbil kuşları"" musallat olmuşlar. Öyle de: Süfyan'ın ve deccalların fitneleriyle bilerek, severek isyan ve tuğyana ve ""Ye'cüc ve Me'cüc""ün anarşistliği ile fesada ve canavarlığa giden ve dinsizliğe, küfür ve küfrana düşen insanların akıllarını başlarına getirmek hikmetiyle arzdan bir hayvan çıkıp musallat olacak, zir ü zeber edecek. Allahu a'lem, o dâbbe bir nev'dir. Çünki gayet büyük birtek şahıs olsa, her yerde herkese yetişmez. Demek dehşetli bir tâife-i hayvaniye olacak. Belki $ âyetinin işaretiyle, o hayvan, dâbbet-ül arz denilen ağaç kurtlarıdır ki; insanların kemiklerini ağaç gibi kemirecek, insanın cisminde dişinden tırnağına kadar yerleşecek. Mü'minler iman bereketiyle ve sefâhet ve su-i istimâlâttan tecennübleriyle kurtulmasına işâreten, âyet, iman hususunda o hayvanı konuşturmuş. Ş.)"

Dâbiret-ül insan
İnsanın ökçe siniri.

Dâbiret-üt tuyur
Kuşların, ayakları arasındaki parmak.

Dâd
"f. Adâlet. Hak, doğruluk. * İnsaf. * Vergi, ihsan, atiyye. * Ömür. * Sızlanma. (Adâletle dâd arasında fark vardır; adâlet, binefsihi adâlet edip zulmetmemektir. Dâd ise, başkasının zulmünü def ve izâle eylemektir. L.R.)"

Dâd u sited
Alış veriş.

Dâd-bahş
f. Hakkı yerine getiren, adaletli.

Dâd-ger
f. Doğru, insaflı.

Dâd-res
f. Yardımcı, yardıma yetişen.

Dâd-âver
f. Doğru, adaletli.

Dâd-ı hak
Hak vergisi, Cenab-ı Hakk'ın lütf u ihsanı.

Dâd-ı hak râ kabiliyyet şart nist
Cenab-ı Hakk'ın lütf u ihsanında kabiliyyet şart değildir.

Dâde
f. Verilmiş, vergi.

Dâden
f. Vermek.

Dâdender
f. Erkek üvey kardeş.

Dâder
f. Karındaş, kardeş, birâder.

Dâder-ender
f. Üvey kardeş.

Dâdgâh
Adliye. Hak yeri, adâlet yeri.

Dâdhah
f. Adalet isteyen.

Dâdistan
f. Bir işte ortak olma. * Bir işe razı olma.

Dâdrad
f. Allah (C.C.), Cenab-ı Hak.

Dâg
f. Yanık yarası. * İnsan veya hayvan vücuduna kızgın demirle vurulan damga.

Dâg-ı dil
Gönül yarası.

Dâhil
İçeri. İç. İçinde. İçeri girmiş.

Dâhiye
Hârikulâde zekâ ve fetanet sahibi. * Âfet, belâ, musibet. Kazâ. Emr-i azîm. Büyük iş ve hâdise.

Dâhiye-i dehyâ
Çok büyük belâ, musibet.

Dâhiye-i edeb
Edebiyatta dâhi olan, eşine az rastlanan büyük edib.

Dâhiye-i harb
Çok becerikli büyük kumandan.

Dâhiye-i hilkat
Yaradılıştan dâhi olan. Hârika.

Dâib
Âdet ve usulünde devam eden. (Bak: De'b)

Dâibeyn
Âdet ve usulünde devam eden iki şey.

Dâiye
İnsanı bir şeye candan bağlamağa sürükleyen iç duygusu. * Mücib ve sebep. * Bâis olan husus, vakit ve zamanın bir hâleti. * Arzu, hırs. * Dava. * Bahane.

Dâiye-i tefevvuk
Üstünlük iddiası.

Dâll-i bi-l fehvâ
(Dâllibilfehvâ) Fık: Söylenen sözün veya ifâdelerin hülâsasından çıkan mânaya göre delil ve işaret olmak.

Dâll-i bi-l ibare
"(Dâllibilibâre) Fık: Bir ifade veya sözden muayyen bir mânanın ve hükmün anlaşılması. Meselâ: ""Zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiçbir zengine verilmez"" ibaresi zekâtın yalnız müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıyye ile delâletidir. Zengin olan belli şahıslara da verilemeyeceğine delâlet-i tazammuniye ile delâlet eder. Zekât hususunda, zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder. (Ist. Fık. K.)"

Dâll-i bi-l iktiza
"(Dâllibiliktiza) İktizası ile delâlet eden. * Ist: Şer'an muhtacun ileyh olan bir lâzime delâlet eden lâfızdır. Başka bir tâbir ile; vaz'olunduğu mânadan mukaddem isbatına şer'an lüzum ve ihtiyaç mevcud olan bir medlule delâlet eden ibaredir. Meselâ: Bir kimse bir şahsa hitaben: ""Evini şu kadar liraya benim nâmıma medrese yap"" deyip o şahıs da evini medrese yapsa, o ev o kadar lira mukabilinde o kimse nâmına medrese yapılmış olur. Çünkü bu söz ile: ""Evini şu kadar liraya bana sat"" sonra ""onu benim nâmıma medrese yap"" denilmiş olur. ""Evini medrese yap"" emri bir muktezîdir. Evin satılması da muktezâdır. Bu muktezâ olmadıkça öyle bir mânanın emri hükümsüz kalır. Artık öyle bir emrin sıhhatı için evvelce bu muktezânın vücuduna lüzum ve ihtiyaç vardır. Binâenaleyh, o emir bu muktezaya bi-l iktiza delâlet etmektedir."

Dâm
f. Tuzak. ağ, hile.

Dâm-ı ankebut
f. Örümcek ağı. Örümcek tuzağı.

Dâm-ı belâ
Bela tuzağı.

Dâmen
f. Etek. Kenar. Taraf. Zeyl. Elbise veya dağ eteği.

Dâmen-i muallâ
Yüksek şerefli dâmen, muallâ etek. * Mc: Yüksek namus sâhibi.

Dâniş
f. Bilgi, ilim. Biliş.

Dâniş-gede
Üniversite.

Dâniş-ger
f. Alim, bilgin.

Dânâ
f. Bilgili, bilen, malûmatlı, âlim.

Dânâ-i bî-müdanî
Eşsiz âlim. Zamanında emsali olmayan âlim.

Dânâ-i yunan
Eflatun.

Dânâyî
f. Âlimlik, bilicilik.

Dâr
f. Sâhib, mâlik, tutan (mânasındadır.) Meselâ: Bayrakdâr $ : Bayrak tutan.

Dâr ü gir
Kavga, savaş, muharebe, harp, ceng.

Dâr-ul belvâ
Dünya, imtihan yeri. Belâ ve musibet âlemi.

Dâr-ül amân
Sığınılacak, korunulacak yer.

Dâr-ül cihad
İslâm sınırlarının haricindeki ülkeler.

Dâr-ül harb
(Bak: Dârülharb)

Dâr-ül hicre
Hicret edilen yer. Medine şehri.

Dâr-ül hikmet
Hikmet yeri. Hikmetlerin hükmettiği, hikmet beşiği dünya. * Osmanlı devrinde Şeyh-ül İslâmlık makamının bir ismi.

Dâr-ül hilâfe
Hilâfet Merkezi. Halifenin bulunduğu yer. (Osmanlılar devrinde İstanbul idi ve bir ismi de Dersaâdet idi)

Dâr-ül huld
Baki olan yer. Cennetin bir bahçesi. Cennet.

Dâr-ül ikab
Cehennem. Çok azab çekilen yer.

Dâr-ül islâm
(Bak: Dârülislâm)

Dâr-ül karar
Kararlı surette kalınan, kıyametten sonraki yer. Cennet. Dâr-ül Beka.

Dâr-ül maarif
Sultan Mecid zamanında Valide Sultan'ın İstanbul'da Sultan Mahmud türbesi civarında yaptırmış olduğu mekteb.

Dâr-ül mesai
Çalışma yeri. Mesai yeri. Atölye.

Dâr-ül mülk
Başkent, baş şehir.

Dâr-ül ulûm
İlimler yurdu. Medrese. Ders görülen yer.

Dâr-ün nedve
Müslümanlıktan evvel, Kureyş kabilesinin münakaşalar için toplandığı bir yerin adı olup, Kusey ibn-i Kilâb tarafından kurulmuştur. (Sonradan Hz. Muhammed'e (A.S.M.) karşı bulunanların toplanmalarından dolayı fesat ve münafıkların toplandıkları yer mânâsına kullanılmaya başlanmıştır.)

Dâr-üs saltana(t)
Saltanat yeri. İstanbul.

Dâr-üs saâde
Saâdet yeri, saray.

Dâr-üs selâm
Cennet. Selâmet ve eminlik yeri. * Bağdatın eski ismi.

Dâr-üs sıhha
Hastahâne.

Dâr-üş şifâ
Şifa yurdu, sağlık yurdu. * Tımarhâne.

Dâr-ı beka
f. Âhiret. Bâki olan yer. (Mâdem dünyada hayat var, elbette insanlardan hayatın sırrını anlayanlar ve hayatını su-i istimâl etmeyenler, Dâr-ı Beka'da ve Cennet-i Bâkiye'de hayat-ı bâkiyeye mazhar olacaklardır. L.)

Dâr-ı cinan
f. Cennet yurtları. Cennetler.

Dâr-ı dünya
f. Bu dünya memleketi. Dünya. (Dâr-ı fenâ da denir.)

Dâr-ı emân
Müslümanların zimmetini kabul eden veya müslümanlarla sulh halinde olan, gayr-i müslim bir ahalinin memleketi.

Dâr-ı fenâ
Dünya. Bu dünya.

Dâr-ı imtihan
"İmtihan yeri. * Dünya. * Dar-ı mihnet, meydân-ı ibtilâ gibi tâbirler de aynı mânada kullanılır. (Bak: İmtihan)(Din bir imtihandır. Teklif-i İlâhi bir tecrübedir. Tâ, ervâh-ı âliye ile ervâh-ı sâfile, müsabaka meydanında, birbirinden ayrılsın. Nasılki: Bir mâdene ateş veriliyor tâ, elmasla kömür, altınla toprak birbirinden ayrılsın. Öyle de, bu dâr-ı imtihanda olan teklifat-ı İlâhiyye bir ibtilâdır ve bir müsabakaya sevktir ki; istidad-ı beşer madeninde olan cevâhir-i âliye ile mevadd-ı süfliyye, birbirinden tefrik edilsin. Mâdem Kur'an, bu dâr-ı imtihanda; bir tecrübe suretinde, bir müsabaka meydanında, beşerin tekemmülü için nazil olmuştur. Elbette şu dünyevi ve herkese görünecek umur-u gaybiye-i istikbâliyeye yalnız işaret edecek ve hüccetini isbat edecek derecede akla kapı açacak. Eğer sarahaten zikretse; sırr-ı teklif bozulur. S.)"

Dâr-ı ridde
Aslında Müslim iken sonradan irtidâd eden veya bir zaman İslâmiyeti kabul etmiş iken sonradan mürted olan şahısların hâkim bulundukları yer.(Darürridde, yani: Mürtedlerden müteşekkil bir taifenin istilâ ederek hakimiyetleri altına aldıkları yerler, bazı ahkâm itibariyle dar-ı harbden ayrılır. Meselâ: Dar-ı harb ahalisiyle musalâha akdi caiz olduğu hâlde, darürridde ahalisiyle caiz olmaz. Çünkü riddetin devamına cevaz verilemez. Şu kadar var ki, bunlar bir müddet düşünmek için mütareke talebinde bulundukları takdirde bakılır. Eğer müslümanların hakkında hayırlı görülürse bu mütarekeye muvafakat edilir. Ve eğer harb edilmesi daha muvafık görülürse bu mütarekeye muvafakat edilmez.Mütâreke kabul edildiği takdirde mukabilinde bir bedel, bir haraç alınamaz. Zirâ bu hâlde mütareke, bir akd-ı zimmete müşabih olur. Halbuki mürtedler, zimmete kabul edilemezler. Bu mütarekenin öyle iki-üç günlük, geçici bir zaman için olması icab etmez. Buna lüzumuna göre bir mühlet tayin edilir. (Ist. Fık. K.)

Dâr-ı teklif
Dünya. Allah'ın teklif ve emirleri ile vazifeli olduğumuz yer olan dünya. (Şu dâr-ı dünyâ meydân-ı imtihandır. Ve dâr-ı tekliftir. Hizmet yeridir. Lezzet ve ücret ve mükâfat yeri değildir. S.)

Dâr-ı zimmet
"Müslümanların, ahid ve emânını ve himayesini kabul etmiş oldukları; gayr-i müslimlere mahsus yerler."

Dâr-ı şura-yı askerî
1296 yılında lağvolunan bu yüksek askeri meclis 1253 yılının muharrem ayında kurulmuştu. 1259 tarihinde çıkarılan kanun ile vazifesi tesbit edildi. Askeri ve mülki ricâlden onbir daimi, altı tane ise geçici azası bulunan bu mecliste bir reis ve bir de müftü yer alıyordu.

Dârülhikmet
Osmanlılar zamanında fetva ile vazifeli ilmi bir kuruluş.

Dârüsselâm
kurtuluş ve güven yeri, cennet.

Dâs
f. Orak. * Tuzak. * Sedef otu.

Dâs-ı zerrin
Altın orak. * Mc: Yeni ay.

Dâsitân
(Dâstân) f. Destan, sergüzeşt. Geçmiş hâdiseleri anlatan nesir veya nazım halinde yazı. * Şöhret.

Dâsitâne-i aşk
Aşk hikâyesi ve destanı.

Dâver
Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) bir ismidir. * Âdil, insaflı ve doğru olan hükümdar, vezir veya hâkim.

Dâverâne
f. Doğruluk ve adaleti seven bir büyüğe yakışacak tarzda. * Hâkim ve vezirle alâkalı olan.

Dâverî
f. Hâkimlik, hükümdarlık. * Mahkeme ve dâvâ. * Kötü ile iyiyi birbirinden ayırt etme. * Kavga, mücadele.

Dâvud (a.s.)
"Kur'an-ı Kerim'de ismi geçer ve Benî İsrail Peygamberlerindendir. Hz. Süleyman'ın (A.S.) babasıdır. Hem Peygamber, hem Sultandı. İbranice Zebur kitabı kendisine nâzil olmuştur. Sesi çok güzeldi. M.Ö. 1010 da vefat ettiği nakledilir. (Bak: Yuşa)(Telyin-i hadid, en büyük bir ni'met-i İlâhiyyedir ki; büyük bir peygamberinin fazlını, onunla gösteriyor. Evet, telyin-i hadid, yâni demiri hamur gibi yumuşatmak ve nühâsı eritmek ve mâdenleri bulmak, çıkarmak; bütün maddi sanâyi-i beşeriyyenin aslı ve anasıdır ve esası ve mâdenidir. İşte şu âyet işaret ediyor ki: ""Büyük bir Resule, büyük bir Halife-i Zemine, büyük bir mucize suretinde, büyük bir ni'met olarak; telyin-i hadiddir ve demiri hamur gibi yumuşatmak ve tel gibi inceltmek ve bakırı eritmekle ekser sanâyi-i umumiyeye medar olmaktır."" Mâdem bir Resule; hem halife, yâni hem mânevi hem maddi bir hâkime, lisanına hikmet ve eline san'at vermiş. Lisanındaki hikmete sarihan teşvik eder. Elbette elindeki san'ata dahi tergib işareti var. Cenâb-ı Hak, şu âyetin lisan-ı işaretiyle mânen diyor:""Ey beni-Âdem! Evâmir-i teklifiyeme itâat eden bir abdimin lisanına ve kalbine öyle bir hikmet verdim ki; herşey'i kemâl-i vuzuh ile fasledip hakikatını gösteriyor ve eline de öyle bir san'at verdim ki; elinde balmumu gibi demiri her şekle çevirir. Halifelik ve pâdişahlığına mühim kuvvet elde eder. Mâdem bu mümkündür, veriliyor. Hem ehemmiyetlidir. Hem hayat-ı içtimâiyenizde ona çok muhtaçsınız. Siz de evâmir-i tekviniyeme itâat etseniz o hikmet ve o san'at, size de verilebilir. Mürur-u zamanla yetişir ve yanaşabilirsiniz."" İşte beşerin san'at cihetinde en ileri gitmesi ve maddi kuvvet cihetinde en mühim iktidar elde etmesi; telyin-i hadid iledir ve izâbe-i nühas iledir. Âyette nühas ""kıtr"" ile tâbir edilmiş. Şu âyetler, umum nev-i beşerin nazarını şu hakikate çeviriyor ve şu hakikatın ne kadar ehemmiyetli olduğunu takdir etmeyen eski zaman insanlarına ve şimdiki tenbellerine şiddetle ihtar ediyor... S.)"

Dâvûd
büyük bir peygamber.

Dâvûdvârî
Davut alehisselâm gibi.

Dîk
Darlık, sıkıntı. Gam. Kalbe sıkıntı veren.

Dîk-ul elfaz
İfade zorluğu. Gayet ince ve derin ve ruhen hissedilen bazı mânaların ifade edilemeyişi.

Dîk-un nefes
Nefes darlığı.

Dönüm
919 m2 lik eski bir arazi ölçüsü.

Döviz
Fr. Yabancı devlet parası. * Yabancı ülkelerde ecnebi paralarla ödenecek olan poliçe, çek gibi senetler.

Dûd-hâne
f. Kabile, silsile, hânedan, soysop.

Dûn
Gayrı, diğer, maadâ.

Dûn-perver
f. Kötü kimseleri koruyan, alçak kişileri muhafaza edip onların ilerlemelerine yardımcı olan.

Dûçar
f. Yakalanmış. Çatmış. Mübtelâ. * Ulaşmış.

Dûş
f. Omuz. Ketif. * Dün gece. * Âlem-i menâm, rüya âlemi. * Mütesadif ve mütelâki olan.

Dûş azmak
Rüyâda iken kirlenmek, ihtilâm olmak.

Dü'bub
Zayıf nesne. * Çirkin huylu, kısa boylu kimse. * Kolay yol. * Uzun at. * Karınca nevinden bir nev. * Hububattan bir cins.

Dü'bus
Ahmak.

Dü'lul
(C.: Dâlil) Belâ, zahmet, dâhiye.

Dü'sur
(C.: Deâsir) Yıkılmış havuz.

Dü-bâlâ
f. İki kat.

Dü-cihan
İki cihan. Dünya ve âhiret.

Dü-dide
f. İki göz.

Dü-dilî
f. Tereddüt, kararsızlık, neticeye varamamak.

Dü-gane
f. İki adet, iki tane, ikiz. Çift.

Dü-giti
f. İki âlem. Dünya ve âhiret.

Dü-muy
f. Saçına sakalına kır düşmüş adam.

Dü-nim(e)
f. İki parça, ikiye yarılmış, bölünmüş ikiye ayrılmış.

Dü-pa
İki ayaklı.

Dü-ru
İki yüzlü.

Dü-ta
İki kat.

Dü-vazdeh
f. Oniki.

Dü-vist
f. İki yüz.

Dü-vüm(in)
f. İkinci, saniyen.

Dü-zeban
f. İki dilli.

Dü-âlem
İki dünya. Dünya ve âhiret.

Dü-şah(i)
f. Çatal ağaç. * Tomruk. * Eskiden suçlunun boynuna takılan çatal ağaç.

Düabe
Lâtife etme, şaka yapmak. * Oyun.

Dübar
Çarşamba günü.

Dübar(e)
f. İki kat, çift kat, kat kat, katmerleşme.

Dübb
Ayı.

Dübb-ü asgar
Küçük ayı denen ve Kutup yıldızı etrafında devreden yedi tanelik yıldız kümesi.

Dübb-ü ekber
Büyük ayı tâbir edilen, kutup yıldızı ile beraber etrafındaki yedi yıldız.

Dübba'
Kabak.

Dübbe
Yol, tarik.

Dübeyt
f. İki beyitten müteşekkil rübainin diğer ismi.

Düble
Beyaz helva parçası. * Büyük lokma.

Dübr
(Dübür) Kıç, mak'ad, süfre. * Bir işin nihayeti, sonu. * Bir şeyin arkası, gerisi.

Dübse
Siyaha benzeyen kırmızılık.

Dübsiyy
Kumruya benzer bir kuş.

Dübul
Su arkı.

Düca
Zulmet, karanlık.

Dücac
Galebe ile çağrışmak. * İnlemek. * Aldatmak, kandırmak.

Dücace
(Bak: Decace)

Dücale
Katran.

Dücce
Fazla karanlık, ziyade zulmet.

Dücce-i lücce
Denizin engin karanlığı.

Düci
(Dücye. C.) Karanlıklar, zulümat.

Dücme
Karanlık, zulmet.

Dücne
(C.: Dücen-Dücenât) Kapalı hava, karanlık.

Dücun
Bulutun göğü bürüyüp örtmesi.

Dücye
(C.: Dücâ) Bal arısının kovanı. * Avcılar kümesi. * Zulmet, karanlık.

Dücüc
(Decâc. C.) Tavuklar. Tavuk, horoz ve piliç cinsleri.

Dücünne
(C.: Dücünnât) Bulut kat kat olma. * Karanlık, zulmet. * Yağmur yağma.

Düden
Coğ: Yerin altında akan suların oyup meydana getirdiği derin kuyu.

Düello
İtl. Hakareti tamir için iki kişi arasında hususan Avrupa'da ve şâhitler önünde yapılan silâhlı çarpışma.

Düf
(C.: Düfuf) Def.

Düf'a
(C.: Difâ) Çok çabuk akan su.

Düfak
Bir şeyin dolu olması.

Düffa'
Büyük sel.

Düfn
Gömülmüş kuyu.

Düfuk
Atılmak. * Dökülmek.

Dühat
Akıllılar. Akılda çok ileri olanlar. Dehâ sâhibi. Son derece anlayışlı ve zekâ sahibi olanlar.

Dühdün
Bâtıl nesne.

Dühdür
Bâtıl nesne.

Dühme
Siyahlık, karalık.

Dühn
Ot, yemiş veya çiçekten çıkarılan yağ.

Dühriyy
Yaşlı, ihtiyar, müsinn.

Dühûr
Devirler, zamanlar. Dünyalar.

Dühül
f. Davul.

Düka'
Deve öksürüğü.

Dükas
Uyuklamak.

Dükne
Siyâha benzer bir renk.

Dülake
Davar emziğinde kalan süt bakiyesi.

Dülbe
(C.: Düleb) Çınar ağacı.

Dülbent
f. Tülbent.

Dülce
(Delce) Gece vakti bir yere gitmek.

Düldül
Peygamberimizin Hazreti Aliye hediye ettiği binek hayvanı.

Dülfin
Denize düşenlere yardım edip, onları kurtaran bir balık.

Dülke
Küçük bir canavar.

Dülu'
Huruç etmek, çıkmak.

Düluk
Batma, güneş batması.

Düluk-uş şems
Güneşin batışı.

Düm
f. Kuyruk.

Düm-büride
f. Kuyruğu kesik.

Düm-çe
f. Kısa kuyruk, kuyrukçuk.

Düma
(Dümye. C.) Suretler. Küçük putçuklar.

Düma'
Hastalık veya ihtiyarlık sebebiyle gözden akan yaş. * Bahar günlerinde üzüm çubuğundan akan su.

Dümac
Çok sağlam nesne. * Gizli örtülü olan şey.

Düman
Yemişin çürüklü olması. * Ekine su düşüp, kesilmek.

Dümasir
(Demser) İnişi yumuşak olan yer. * Etli, büyük deve.

Dümdar
f. Askerlikte arttaki emniyeti te'minle vazifeli, geriden gelen ve askeri tâkib eden birlik. Ordunun geriden emniyet kuvveti. * Mc: Son zamanlarda gelen büyük evliyâullah.

Dümel (dümmel)
Tıb: Büyük kan çıbanı.

Dümluk
Yassı, yuvarlak taş.

Dümlus
Berrak, yumuşak nesne.

Dümlüc
Doğan kuşu. * Kan alacak yer.

Dümme
Arap oyunlarından bir oyun ismi. * Yol, tarik.

Dümu'
(Dem'. C.) Gözyaşları.

Dümuk
Ansızın duhul etmek, birdenbire girmek.

Dümur
Destursuz olarak eve girmek.

Dümus
Geceleyin çok karanlık olmak.

Dümye
(C.: Dümâ) Oyun. * Ağaçtan yapılmış nakışlı suret. Sanem.

Dünb(e)
f. Kuyruk.

Dünbal(e)
f. Kuyruk.

Dünbek
f. Bekçi davulu. * Dümbelek.

Dünu'
Horluk, hakirlik.

Dünya
"(Müz: Ednâ) (Denâet veya dünüvv. den) En yakın, en aşağı. * Şimdiki âlemimiz. (Ahirete veya ölüme en yakın olmasından bu isim verilmiştir.) (Dünyâ, âhiretin tarlasıdır. Bir kitab-ı Samedanîdir. Hem bir mezraadır. Hem birbiri arkasında dâim gelen geçen âyineler mecmuasıdır. Hem seyyar bir ticaretgâhtır. Hem muvakkat bir seyrangâhtır. Hem bir misafirhânedir.)(Ehl-i dalâletin vekili der ki, ehadisinizde dünya tel'in edilmiş. ""Cife"" ismiyle yâdedilmiş. Hem bütün ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat, dünyayı tahkir ediyorlar. ""Fenadır, pistir"" diyorlar. Halbuki: Sen bütün kemalât-ı İlâhiyyeye medar ve hüccet, onu gösteriyorsun ve âşıkane ondan bahsediyorsun?Elcevap : Dünyanın üç yüzü var: Birinci Yüzü : Cenab-ı Hakk'ın esmâsına bakar. Onların nukuşunu gösterir. Mâna-yı harfiyle, onlara ayinedarlık eder. Dünyanın şu yüzü, hadsiz mektubât-ı Samedaniyyedir. Bu yüzü gayet güzeldir. Nefrete değil, aşka lâyıktır.İkinci yüzü : Âhirete bakar. Âhiretin tarlasıdır. Cennet'in mezraasıdır. Rahmetin mezheresidir. Şu yüzü dahi, evvelki yüzü gibi güzeldir. Tahkire değil, muhabbete lâyıktır.Üçüncü yüzü: İnsanın hevesatına bakan ve gaflet perdesi olan ve ehl-i dünyanın mel'abe-i hevesâtı olan yüzdür. Şu yüz çirkindir. Çünkü: Fânidir; zâildir, elemlidir, aldatır. İşte hadiste varid olan tahkir ve ehl-i hakikatın ettiği nefret bu yüzdedir.Kur'ân-ı Hakim'in kâinattan ve mevcudattan ehemmiyetkârane, istihsankârane bahsi ise; evvelki iki yüze bakar. Sahabelerin ve sair ehlullahın mergub dünyaları, evvelki iki yüzdedir. Şimdi dünyayı tahkir edenler dört sınıftır:Birincisi : Ehl-i mârifettir ki, Cenab-ı Hakk'ın mârifetine ve muhabbet ve ibadetine sed çektiği için tahkir eder.İkincisi : Ehl-i âhirettir ki ya dünyanın zaruri işleri onları amel-i uhreviden men'ettiği için veyahut şuhud derecesinde imân ile Cennetin kemalât ve mehâsinine nisbeten dünyayı çirkin görür. Evet Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm'a güzel bir adam nisbet edilse yine çirkin göründüğü gibi; dünyanın ne kadar kıymetdar mehâsini varsa, Cennetin mehâsinine nisbet edilse, hiç hükmündedir.Üçüncüsü : Dünyayı tahkir eder. Çünkü; eline geçmez. Şu tahkir, dünyanın nefretinden gelmiyor; muhabbetinden ileri geliyor.Dördüncüsü : Dünyayı tahkir eder. Zira dünya, eline geçiyor. Fakat durmuyor gidiyor. O da kızıyor. Teselli bulmak için tahkir eder. ""Pistir"" der. Şu tahkir ise; o da, dünyanın muhabbetinden ileri geliyor. Halbuki, makbul tahkir odur ki; hubb-u âhiretten ve mârifetullah'ın muhabbetinden ileri gelir.Demek makbul tahkir, evvelki iki kısımdır. Cenab-ı Hak, bizi onlardan yapsın. Âmin. S.) (Bak: Alessevri velhut)"

Dünyadâr
f. Dünya işleriyle uğraşan, mal ve mülk sahibi olan. Dünya hayatına fazla meyilli olan.

Dünyalık
t. Zenginlik, para ve mal.

Dünyaperest
f. Dünyaya tapacak derecede ehemmiyet verip âhiretini düşünmeyen. Maddiyatı çok seven.

Dünyevî
(Dünyeviye) Bu âleme mensub ve müteallik. Dünyaya âit ve dünya ile alâkalı.

Dünüvv
Ulaşmak, yakın olmak.

Dür
(Bak: Dürr)

Dür-dane
f. İnci tanesi. * Mc: Çok güzel ve sevimli çocuk.

Dürahis
Katı nesne. * Gövdesi etli olan insan veya hayvan.

Düramih
Yürürken sallanan kişi.

Dürb
(Bak: Derb)

Dürbe
Âdet. Haslet. * Cür'et ve mümareset. Tecrübe.

Dürbîn
Uzaktan gören, dürbün.

Dürc(e)
Kutu, kutucuk, küçük kutu. * Mücevherat kutusu. * Hokka gibi olan ağız, biçimli ağız.

Dürc-i zer
Altın kutusu.

Dürd(e)
f. Tortu, çöküntü, posa, işe yaramayan kısım.

Dürdakıs
Başla boyun arasında olan kemik.

Dürdî
f. Çöküntü, tortu.

Dürdür
Dişin kök yeri. * Çocukların dişlerinin çıkıp bittiği yer.

Dürece
Süllem, merdiven. * Bağırtlak kuşu. (Kanatlarının içi siyah ve dışı boz olan bir kuş.)

Dürer
(Dürr. C.) f. Büyük inciler.

Dürer-bâr
İnciler yağdıran. * Mc: Çok kıymetli ve güzel sözler söyleyen.

Dürer-i semavî
Aslı vahiy ile gelen, parlak hakikatlı mânalar. Semâvi inciler.

Dürhamin
Belâ. Zahmet, meşakkat.

Dürnuk
(C.: Derânik) Bir cins döşek.

Dürr
(Dürdâne, dürre) f. İnci. İnci tanesi.

Dürr-dane
(Bak: Dürdâne)

Dürr-efşan
f. İnci serpen. Söylediği sözler inci olan ağız.

Dürr-i cân
f. Canın incisi. Çok sevgili.

Dürr-i dırahşân
Parlak inci.

Dürr-i meknun
Mahfazalı parlak inci.

Dürr-i misâl
f. Misâlin incisi. İnci misâlinde, misâlin parlağı.

Dürr-i nâb
Beyaz, parlak inci.

Dürr-i yegâne
Eşi ve benzeri bulunmayan tek inci.

Dürr-i yekta
f. Benzeri olmayan, tek inci. * Mc: Hz. Peygamber (A.S.M.)

Dürr-i yetim
f. Sadef içinde tek olan inci. * Mc: Hz. Peygamber Muhammed (A.S.M.)

Dürr-i şirab
İri, büyükçe inci.

Dürrace
(C.: Derrâc) Türac denilen kuş.

Dürrae
(C.: Derâri) Ferâce, kaftan, elbise.

Dürrat
(Dürre. C.) Büyük, iri inci taneleri.

Dürre-i beyzâ
f. Parlak, büyük inci.

Dürriyetim
Peygamberimiz aleyhissalâtü vesselâm.

Dürrî
Dürr'e mensub, inci ile ilgili.

Düru'
(Dır'. C.) Zırh gömlekler.

Düruc
Dürmek. * Geçmek. * Koymak.

Dürud
f. Dua, medih, tahiyye, selâm. * Ekin biçme. * Yontmuş ağaç, kereste.

Dürug
f. Yalan, Doğru olmayan söz.

Dürug-zen
f. Yalancı.

Dürur
İnmek. * Akmak, seyelân.

Dürus
(Ders. C.) Dersler. * Müfret olarak: Bir şeyin eseri mahv ve müzmahil olmak.

Dürus-i nâfia
Faydalı olan dersler.

Dürye
Bilmek.

Dürzi
(C.: Düruz) Suriye'nin güneyi ile Ürdün ve İsrâil'de yaşayan ve sonradan Araplaşmış olan bir kavimdir. Arapça konuşurlar. Dalâlet fırkalarından en bâtıl yolda olan bir fırkadır.

Dürüst
f. Sıhhati yerinde, sağ, sahih, salim. * Doğru, hatasız. * Bütün, tam.

Dürüstî
f. Doğruluk, düzgünlük, sağlamlık.

Dürüşt
f. Katı, kalın, yağun. * Kaba, sert.

Dürüştî
f. Kabalık, sertlik, katılık, kalınlık, yoğunluk.

Dürşe
Hâcet, ihtiyaç.

Düsme
Toz bulaşmış olan nesne. * Adi, alçak kimse.

Düsse
Arap çocukları arasında meşhur olan bir oyun.

Düstur
f. Umumi kaide. Kanun, nizam. * Örnek, nümune * Üslub. İzin, müsaade. * Mu'teber ve mu'temed kimse. * Destur.

Düsum
(Desem. C.) Yağlar.

Düsur
Mahvolma. Eseri kalmama. Ortadan kalkma. Nişanı belirsiz olma. * Kaftan eskime. * Ev köhne olma.

Düsür
(Disar. C.) Perçinler, halatlar, kenetler. Geminin tahtalarını birbirine bağlayan rabıtalar.

Düvab
İşi birbirine ulaştırmak.

Düval
f. Tasma, kayış.

Düvam
Sabit ve sakin olmak.

Düvar
Baş çevrilme.

Düvel
(Devlet. C.) Devletler.

Düvel-i muazzama
f. Büyük devletler. Düvel-i muazzama-i İslâmiyye gibi.

Düvel-i mü'telife
Anlaşmış devletler. Birinci Cihan Harbinde: İngiltere, Fransa, Rusya ve İtalya.

Düvel-i müttefika
f. İttifak etmiş, birlik olmuş, birleşmiş devletler.

Düvelî
(Düveliyye) Devletlerle alâkalı.

Düvuk
Ahmaklık, hamâkat.

Düvvac
Hâkimlerin giydiği bol kaftan. * Yorgan. * Tac.

Düvvame
Çocukların çevirerek oynadığı bir fırıldak.

Düyun
(Deyn. C.) Borçlar.

Düyunat
(Düyun. C.) Borçlar.

Düzd
(C.: Düzdân) f. Sârık, hırsız.

Düzdan
(Düzd. C.) f. Hırsızlar, sürrak.

Düzdâne
f. Hırsız gibi, hırsıza yakışır şekilde, hırsızca.

Düzdî
f. Hırsızlık, sirkat.

Düzenbaz
Hile yapan, aldatıcı.

Düzeç
(Uydurma bir kelimedir.) (Bak: Tesviye âleti)

Düzine
On iki parçadan ibaret takım.

Düzlem
(Uydurma bir kelimedir.) (Bak: Müstevi)

Düztaban
t. Tıb: Ayak tabanı düz olan kimse. Böyle kişiler çabuk yorulurlar ve hızlı yürüyemezler.

Düş
f. (Bak: Dûş)

Düşab
f. Pekmez.

Düşenbih
f. Haftanın ikinci günü, pazartesi.

Düşeş
f. İki altılık. Tavla zarında iki defa altı gelmesi.

Düşin(e)
f. Dün gece.

Düşnam
f. Sövme, sövüp sayma, ta'n.

Düşvar
f. Müşkil. Güç. Zor.

Düşvar-ger
f. Dağ.

Düşvarî
f. Zorluk, güçlük, suubet.

Dı'bil
Belâ. * Meşakkat, güçlük.

Dı'f
(C.: Ez'âf) Her nesnenin bir misli miktarı.

Dı'liye
Deve kuşunun dişisi.

Dı's
Kum. * Kumdan yığılmaş yumuşak tepe.

Dı've
Nesep dâvâsı etmek. * Yalan dâvâ etmek.

Dı'zabe
Kısa boylu ve eti çok olan kimse.

Dı'îl
Ölüme yakın olan hasta deve. * Kurbağa yumurtası.

Dı'îs
Süngü ile çok vuran kimse.

Dıa
Rahat.

Dıame
(C.: Diam-Deâyim) Evin direği. * Ulu, şerif kişi, seyyid.

Dıayet
Dâvet.

Dıb'an
(C.: Dabâin-Dıbâ) Erkek sırtlan.

Dıbabe
Yumuşak nesne.

Dıbatr
Katı nesne.

Dıbk
"Bürc dedikleri nesne ki ağaçta biter; yazda ve kışta bitmez. * Ağaç posası."

Dıbne
Gülmek. * Maymun sesi.

Dıdd
(C.: Ezdad) Mugâyir, aykırı. * Düşman. * Nazir, misil, benzer.

Dıfda'
(C.: Defâdı') Kurbağa.

Dıfdı' (dıfda')
(C.: Dafâdi) Kurbağa.

Dıffe
Irmak ve kuyu kenarı.

Dıgs
(C.: Edgas) Yaş ve kuru karışık bir tutam ot. * Te'vili sahih olmayan karışık rüya.

Dıham
(Dahm. C.) Kalın ve iri olan şeyler.

Dıhas
Çok, kesir. * Eskimeye yakın olan.

Dıhh
Güneş, şems.

Dıhk
Gülme.

Dıhk-âver
f. Güldüren, güldürücü.

Dıhl
Kısa boylu, tıknaz kimse.

Dıhle
Bir kişinin her işine karışan has adamı.

Dıhrac
(Dahrece) Yuvarlama.

Dıhrıs
(C.: Dehâris) Terzilerin kullandığı tiriz denen cisim.

Dıhvenne
Habis kimse. * Semiz kısa boylu, tıknaz kişi.

Dıhye
Sahabeden bir zâtın adı. (R.A.)

Dıkak
Herşeyin ufalmışı, incesi, kırıntısı. * Şirden adı verilen bağırsak.

Dıkk
Yufka gibi ince olan şey. * Bir nevi sıtma.

Dıkka
(C.: Dükuk) Rüzgârın savurduğu toprak. * Uzaklaşmış olan şey.

Dıkrar
(C.: Dekârir) Koğucu, dedikoducu. * Belâ. Zahmet. * Yalan söz. * Fuhşiyât.

Dıkîs
Akılsız kadın.

Dıl'
Karpuz veya kavun dilimi. * Tıb: Kaburga kemiği. * Geo: Dik kenar. Kenar.

Dıl'-i kâzib
Tıb: Göğüs kemiğine dayalı beş adet küçük kaburga kemiği.

Dıl-azar
f. Gönlü inciten, hatır kıran.

Dılamis
Yumuşak ve berrak olan şey.

Dımad
Yara üstüne yapılan yakı ve bağlanan bez.

Dımar
Cehalet devrinde Arabistanda bir sanem (put) ismi. * Bir daha sâhibinin eline geçmesi ümid edilmeyen zâil olmuş mal. * Sonraya bırakılan vâde. Müddeti hudutsuz borç. * Gizli.

Dımn
Her nesnenin arası. * Koltuk.

Dıms
Duvar temeli.

Dımışk
(Bak: Dimişk)

Dına
İzdihamlık, kalabalık, çokluk.

Dınn(e)
Bahillik.

Dıntar
Çok yaşamış kertenkele.

Dır'
(C.: Dırâ'- Duru') Cevşen. Cenkte, muharebede giyilen zırh.

Dırab
Erkek dişiye aşmak. * Küçük dağlar.

Dıraht
f. Ağaç. Şecer.

Dırahşan
f. Parlak. Parıldayan. Parlaklık. Münevver, ziyâdar.

Dırak
(Daraka. C.) Deriden mâmul kalkanlar.

Dıram
Ateşin alevlenmesi. * Ateşin alevi. * Odun parçası, tahta parçası (tezcek ateş tutuşup alevlenir.)

Dırar
Ziyân yetiştirmek.

Dıraz
f. Uzun.

Dıraz-dest
f. El uzatan. El uzunluğu.

Dırazî
f. Uzunluk.

Dırefs
İpek. * Katı, sağlam nesne. * Büyük iri yapılı adam. * Büyük deve.

Dırga
Sıvı, balçık.

Dırgam
(C.: Darâgım) Arslan, esed, gazanfer, şir, leys, haydar.

Dırhami
Bir dirhem.

Dırr
Avret üzerine avret almak, evli iken bir daha evlenmek.

Dırre
(C.: Direr) Sütün çokluğu. * Sütün akanı. * Turra. * Kırbaç.

Dırriz
Bahil kimse. * Kısa boylu, âdi kadın.

Dırs
(C.: Derâsa-Edrâs) Kertenkele, fare ve kedi gibi hayvanların eniği.

Dırv(e)
Av öğrenmiş olan köpek yavrusu. * Dağ ağaçlarından pelit ağacına benzer bir ağaç.

Dıya
Helak olmak, telef olmak.

Dıyk
(Bak: Dîk)

Dıîn
Asıl. * Maden.

E
"Gr: İstifham, sorgu edatı. (Ezehebe Nuri: Nuri gitti mi? derken Ezehebe'nin başındaki ""E"" harfi gibi) * Arapça kelimelerin sonuna ""e"" gelerek onları müennes yapmaya yarar. Âdil, Âdile... Emin, Emine... Kâmil, Kâmile... Nuri, Nuriye... gibi. (Bak: Müennes)"

E'ba
Yükler, hamuleler, çuvallar.

E'cam
(Acem. C.) Arab olmayanlar. Güzel arabi bilmeyenler. Güzel ve fasih konuşamıyanlar. * Acemiler.

E'cube
(Bak: U'cube)

E'rac
Anadan doğma topal, aksak.

E'vam
(Bak: A'vam)

E'zar
Özürler. Kusurlar. Bahaneler.

Eacim
(Acem. C.) Yabancılar, Arap olmayanlar. İranlılar.

Eadi
(Adüv. C.) Düşmanlar. Hasımlar.

Eali
(A'lâ. C.) İtibarı ve şerefi yüksek zâtlar. İyiler. Günahtan sakınan temiz ve sâlih amel sâhibi kimseler.

Eamm
Pek şumullü, daha umumi ve geniş.

Earib
(A'rabî. C.) Çölde yaşayan, göçebe Arablar.

Eariz
(Aruz. C.) Aruzlar, şiir vezinlerinden bahseden ses kalıpları. Şiirde beytin birinci mısraının son kısımları.

Earr
Hörgücü küçük deve.

Easir
(İ'sâr. C.) Şiddetli fırtınalar, kasırgalar.

Eazz
Galip. * Daha aziz, daha şerefli, en şerefli, azizler.

Eazz-i ahibbâ
Dostların en azizi.

Eb
(Ebâ, Ebu, Ebi) Baba, peder. Ced.

Eb'ad
Çok uzak, en uzak, daha uzak.

Eb'âd
(Bu'd. C.) Mesafeler, uzaklıklar.

Eb'âd-ı bînihaye
Sonsuz uzaklıklar.

Eb'âd-ı nâmahdud
Hudutsuz uzaklıklar ve mekânlar.

Eb'âd-ı selâse
Üç uzaklık ki bunlar : En, boy, yükseklik (derinlik).

Eb-i müşfik
şefkatli baba, merhametli peder.

Ebab
Bir yere gitmek için hazır olmak.

Ebabil
"Dağ kırlangıcı. Kuş sürüsü. Sürüler, bölükler.(Hz. Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) doğumundan evvel, Hristiyan Habeşliler dinlerini yaymak için San'ada bir mâbed yaparak, Kâbe yerine Arabları bu mâbede çekmeğe çalıştılar. Kâbe-i Muazzama durdukça buna muvaffak olamıyacaklarını anladıkları için Kudsi Kâbe'yi tahribe karar verdiler. Ebrehe kumandasındaki Habeş Hristiyan Ordusu Mekke'ye kadar geldiği sırada Ebâbil kuşlarının gökten taş yağdırmaları üzerine mahvoldular. Habeş ordusunun önünde bir fil yürütüldüğü için bu meşhur irhâsatdan olan tarihi hâdiseye ""fil vak'ası"" denir.) (B.O.L.) (Çendan velâdet gecesinde değil, fakat velâdete pek yakın olduğu cihetle, o hâdiseler de İrhâsât-ı Ahmediye'dir ki (A.S.M.) Sure-i Elemtera Keyfe'de nass-ı kat'i ile beyan edilen ""Vaka-i Fil""dir ki; Kâbe'yi tahrib etmek için, Ebrehe nâmında Habeş Meliki gelip, Fil-i Mahmudi namında cesim bir fili öne sürüp gelmiş. Mekke'ye yakın olduğu vakit fil yürümemiş. Çare bulamamış, dönmüşler. Ebâbil kuşları onları mağlub etmiş ve perişan etmiş; kaçmışlar. Bu kıssa-i acibe, tarih kitablarında tafsilen meşhurdur. İşte şu hâdise, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın delâil-i nübüvvetindendir. Çünki velâdete pek yakın bir zamanda, kıblesi ve mevlidi ve sevgili vatanı olan Kâbe-i Mükerreme, gaybi ve hârika bir surette Ebrehe'nin tahribinden kurtulmuştur. M.) (Bak: Ebrehe)"

Ebadid
Müteferrik, dağınık.

Ebaet
(C.: Abâ) Kamışlık yer. * Kamış.

Ebahh
Sesi kısık olan kimse. Avazı tutkun kişi. (Müe: Buhhâ)

Ebahir
Kuş kanadının üçüncü mertebede olan yelekleri.

Ebaid
(Eb'ad. C.) Yakın olmayan (hısım ve akraba.) * En uzak yerler.

Ebalis
(Ebâlise) (İblis. C.) İblisler, şeytanlar.

Ebarik
Balçıklı, kumlu yer. * (Ebrak. C.) Alaca atlar.

Ebatih
(Ebtah. C.) Kumlu dereler ve ırmaklar.

Ebatil
(Ubtule. C.) Beyhude, bâtıl, hurâfe, mantıksız, hakikatsız şeyler.

Ebatıl
Böğürler, yanlar.

Ebazer
(Bak: Ebu Zerr-i Gıffarî)

Ebazir
(Ebzâr. C.) Yemeklere katılan baharatlar, kurumuş kekikler.

Ebb
(C.: Abâb) Kuru ot. Taze ot. * Mer'a, otlak, çayır. * Kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak.

Ebbal
Deve çobanı.

Ebbale
Bir yüklük odun. * Bir kısım halk. Cemaat. Cemiyet.

Ebbar
İğneci. İğne yapan veya satan kimse.

Ebbaz
Kaçma, ürkme. * Sıçrayıp atlayan karınca.

Ebbed-allah
(Allah ebedî, dâim eylesin!) mânasına bir dua.

Ebced
Arabça Eski Sâmi alfabesindeki harf sırasının sayı değerine göre tertiplenmesinden meydana gelen birinci kelime. Bu tertip İbrâni ve Süryâni Alfabesindeki harfleri içine alır. İbâredeki kelimelerin sırası ve harflerin rakam değerleri şu suretle gösterilmektedir. $(Ebced) $(Hevvez) $(Hutti) $(Kelemen) $(Sa'fes) $(Kareşet) $(Sehaz) $(Dazig)Bu sekiz kelime bütün huruf-u hecâ denen yirmi sekiz harfi içine almış ve sıra ile eliften gayn harfine kadar, birden bine kadar her harfte aşağıdaki sıra ile gösterildiği gibi değerler verilmiştir. Elif: 1, Bâ: 2, Cim: 3, Dal: 4, He: 5, Vav: 6, Ze: 7, Ha: 8, Tı: 9, Yâ: 10, Kef: 20, Lâm: 30, Mim: 40, Nun: 50, Sin: 60, Ayn: 70, Fe: 80, Sad: 90, Kaf: 100 Rı: 200, Şın: 300, Te: 400, Se: 500 Hı: 600, Zel: 700, Dad: 800, Zı: 900, Gayn: 1000 Şimdiki Arabcada alfabe bu sırayı tutmuyorsa da harflerin rakam gibi kullanıldığı zaman, yine eski sıraya uymak için Ebced sırasını da devam ettirmişlerdir. Hem birbirine benzeyen harfler bu sırada dizilmiştir. Eskiden İslâmlarda matematik ve fizikte bu harflerin rakam yerine kullanıldıklarını biliyoruz.

Ebced hesabı
"Ebced harf tertibinde görüldüğü gibi, Kur'ân-ı Kerim daha nâzil olmadan harflere rakam değeri verilerek tarih yazılır ve hâdiseler kaydedilirdi. Bundan böyle Arab, Fars ve Türk Ebediyatında hâdiselerin tarihleri Ebced hesâbı ile yazılırdı. Birçok muharebe, zafer, büyüklerin doğum ve ölümü, yüksek mevkilere geçiş, câmi, köprü, çeşme yapılış ve açılış tarihleri bu hesaba uyularak mısralarla ifade edilirdi. İşte bu ebcede göre harflere sayı değerleri verilerek kuvve-i kudsiye sâhibi ve büyük evliya ve allâmelerden ve ehl-i sünnet ve cemaat eshabı birçok müellifler, Kur'ân-ı Kerim'den, âyet ve hadis-i şeriflerden de mânalar çıkarmışlardır. Ebced hesabının Kur'ân'a tatbikinden çıkan şudur ki: Kur'ân'ın her kelimesi ve kelimelerdeki her harf bile Allah'ın ilim ve iradesiyle bilhassa belli maksatlarla seçilmiştir. Her harfin bile yerine göre hususi bir vazifesi vardır.Meselâ: Elmalı Tefsiri sh: 3956'da Molla Câmi Merhumdan şu tarihî nakil vardır: Kur'ân-ı Kerim'in 34'üncü sure, 15'inci âyetinde (Beldetün Tayyibetün: $ ""İyi bir beldedir"" ifâdesi ile İstanbul kasdedilmiştir ve İstanbul'un fetih tarihi bu cümlenin ebcedi ile haber verilmiştir.) diye gösteriliyor: Bu cümledeki harfleri sıra ile hesab ederek şu neticeyi görmekteyiz: 2 + 30 + 4 + 400 + 9 +10 + 2 + 400 = 857 hicri senesi oluyor. Bu tarih İstanbul'un Sultan Fatih Mehmed Hazretleri zamanında milâdi 1453 tarihinde fethine tevâfuk etmektedir. (29. Mektub Rumuzât-ı Semaniyede : Kur'ân-ı Kerim'in 108. Suresinde: $ ebcedî makamı 857 olarak, aynen ""Beldetün Tayyibetün"" gibi İstanbul'un İslâm eline geçmesi olan 857 tarihine tevafuk etmekle işaret ediyor... Evet mâdem Sure-i Kevser, Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) ihsan edilen fütuhat-ı azîmeye delâlet ediyor. Elbette İstanbul'a dahi bakıyor.)Bundan başka, Fetih Suresinde $ âyetinin, Sultan Mehmed Fâtih'in Uzun Hasan'a galib geldiği tarih 878 olarak görülmektedir.Bundan başka Timurleng'in Şâm-ı Şerif'i harab ettiği tarihi hesab edecek olursak, Kur'ân-ı Kerim'in 2'nci suresinin 114'üncü âyetindeki ""Harab"" $ kelimesinden aynı hesabla: 600 + 200 + 1 + 2 = 803 hicrî tarihi çıkıyor.Risale-i Nur Külliyatından Şuâlar Mecmuasında ve İmâm-ı Buhâri Tarihinde Ebi Aliye İbn-i Cerir ve İbn-i Hâtem'den nakledilen ve Kadı Beyzâvi Tefsirinde de mezkur bulunan aşağıdaki rivâyet dahi Ebced Hesabının Kur'ân-ı Kerim ile olan şeksiz alâkasını isbat etmektedir: (Bir zaman Benî İsrâil âlimlerinden bir kısmı huzur-u Peygamberîde surelerin başlarındaki $ gibi mukattaât-ı hurufiyyeyi işittikleri vakit, hesâb-ı cifir ile dediler: ""Yâ Muhammed! Senin ümmetinin müddeti azdır."" Hz. Resul-ü Ekrem onlara mukabil dedi: ""Az değil!"" Sâir surelerin başlarındaki mukattaâtı okudu ve ferman etti. ""Daha var."" Onlar sustular. Ş.)"

Ebcedhan
f. Ebced okuyan. Mektebe yeni başlayan, acemi.

Ebcel
"Cüssesi büyük olan iri yapılı adam. * Atta ve devede bulunan bir damar. (İnsanda o damara, ""ırk-ı ekhal"" derler.)"

Ebda'
(Bedi'. den) En bedi. Ziyade bedi' ve güzel. Daha çok dikkati çeken.

Ebdal
(Bedil veya Bedel. C.) Evliyâdan, ziyâde nuraniyyet kazanmış olanlar. Evliyâ zümresinden bir cemaat. Arapçada halkın lüzumlu işlerinin tasarrufuna memur bir cemaata denir. (Mâsivâ alâkasından mücerret ve Cenab-ı Hakk'ın muhabbetinde fâni ve müstağrak olan zâtlar. O.S.)

Ebdan
(Beden. C.) Bedenler. Tenler.

Ebecc
Patlak gözlü adam.

Ebed
"Ebedîlik. Zevalsizlik. Sonu olmamak. (Bak: Beka)Aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan ""kuvve-i hayâliye""ye denilse ki: Sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünya verilecek, fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın. Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla ""Oh"" yerine ""Ah"" diyecek ve teessüf edecek. Demek, en büyük fâni, en küçük bir âlet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor. İşte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki: Bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir. Bu dünya ona bir misâfirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur. S.)(İnsanın fıtrat-ı zişuuru olan vicdanı saadet-i ebediyeye bakar, gösterir. Evet, kim, kendi uyanık vicdanını dinlerse, ""Ebed!... Ebed!"" sesini işitecektir. Bütün kâinat o vicdana verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz. Demek o vicdan, o ebed için mahluktur. Demek bu vicdanî olan incizab ve cezbe, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat-ı câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir. S.)"

Ebed-ül âbidîn
Ebediyyen, sonsuz olarak.

Ebed-ül-âbâd
Tükenmez, ebedî hayat. Sonsuzluk. * Cennet.

Ebedd
Gövdeli, iri cüsseli kimse. İki uyluğunun arası geniş ve etli olan kimse.

Ebeden
(Ebedâ) Devamlı olarak. Kat'â ve aslâ. Hiçbir vakit.

Ebedgâh
f. Kabir, mezar.

Ebedhane
f. Kabir, mezar.

Ebediyyen
Ebedî olarak, ilel-ebed. * Hiç bir vakit, hiç bir zaman.

Ebedî
Sonsuza ve ebediyete âit. Ebediyete dâir ve müteallik.(Kur'ân bize bu âlemin fâni, geçici olduğunu, herşeyin devamlı değiştiğini ve takdir edilen bir zaman sonunda sona erdiğini ve ereceğini belirtiyor. Madde âleminin bir başlangıcı ve sonu olduğunu bundan da anlıyoruz. Kur'ân, bize ebedî âlemin varlığını da haber veriyor, bu dünya hayatının ebediyet âlemine geçiş için bir hazırlık, tekâmül ve geçiş dönemi olduğunu, ebediyet âlemindeki hayata uygun bir varlık olmak için bu dünyada Allah'ın emir ve kanunlarına uygun yaşamak gereğini hatırlatıyor ve emrediyor.)

Ebelet
Çok yemekten gelen ağırlık, hazımsızlık.

Eben
Töhmetli, kabahatli kişi. * Adâvet, düşmanlık.

Eben an-cedd
Babadan, dededen.

Eber
Hurmanın budaklanması ve ıslah edilmesi. * Akrep sokması.

Eberr
Çok faziletli, şerefli. Çok sâdık ve dindar. Çok iyilik sever. * Şenlikten uzak, bedevi.

Ebes
Çok süt içmekten dolayı midede ve karında meydana gelen şiş. $

Ebeveyn
Ana ile baba. (Eb ile ümm.)

Ebgaz
Çok fazla buğzedilen, hiç sevilmeyen, nefret edilen.

Ebh
Unutulan şeyi hatırlatmak.

Ebhak
Bir gözlü.

Ebhal
(Buhl. den) En hasis, çok cimri, daha tamahkâr. * Büyük gözlü.

Ebhar
Nefesi ve ağzı fena kokan adam.

Ebhas
Gözlerinin üstünde veya altında bir miktar yumruca et parçası olan kişi.

Ebhekan
Kuzu kulağı adı verilen ot.

Ebhel
Ardıç ağacının yemişi. * Ardıç ağacının bir nevi

Ebhem
Söz söylemeye muktedir olmayan. Konuşmaya iktidarı bulunmayan adam.

Ebher
En bâhir, en âşikâr. En parlak, daha çok zâhir. * Temiz kanı yürekten bedene dağıtan büyük bir damar.

Ebhire
(Buhâr. C.) Dumanlar, buğular.

Ebhur
(Bahur. C.) Buharlar. Buğular.

Ebhâr
(Bahr. C.) Bahirler, deryalar, denizler.

Ebhâr-ı vâsia
Geniş denizler.

Ebi
(Bak: Ebu)

Ebi-l benât
Kızların babası.

Ebib
İri taneli yağmur.

Ebih
Yüzünden örtüyü kaldırmayan tesettürlü kadın.

Ebil
Nasârâ rahibi ve ekâbiri.

Ebil-ül ebilîn
İsa Peygamber (Aleyhisselâm)

Ebiye
İmtinâ edici, çekinen kadın.

Ebka
Ağlattı (mânasında mâzi fiili. Bak: İbkâ)

Ebka'
Alaca karga.

Ebkem
(Bükm. den) Dilsiz. Konuşamıyan.

Ebkem ü lâl
Cevapsız bırakmak. Susmak. Dilsiz gibi sükût etmek.

Ebkemiyet
Dilsizlik. Konuşamamazlık.

Ebkemî
f. Dilsizlik, dili olmamak.

Ebkâr
(Bikr. C.) Bekârlar. * Mc: Evvelce kimsenin söylemediği sözler.

Ebkâr-ı efkâr
Evvelce söylenmemiş olan fikirler.

Eblad
Eser.

Eblak
Rengârenk. * Alaca bulaca. * Alacalı at.

Eblak-süvar
f. Alaca ata binmiş kişi. * Mc: Savaşçı, cenkçi yiğit.

Eblağ
En beliğ. Daha beliğ. Daha fasih. Çok beliğ.

Eblec
Açık kaşlı. * Mc: Nurlu, parlak, vuzuhlu.

Ebled
Ebleh, ahmak, bön. Söylenilen şeylere aklı hemen taalluk etmeyen kimse. * Açık kaşlı. * Şişman gövdeli kişi.

Ebleh
Ahmak. Bön. Budala.

Eblehiyyet
Ahmaklık, eblehlik, bönlük, salaklık, saflık, kalın kafalılık.

Eblehâne
f. Ahmakçasına. Eblehçesine.

Eblehî
f. Ahmaklık, saflık, bönlük.

Eblek
f. Alacalı renk.

Eblem
Kalın dudaklı adam.

Eblim
Bal, asel.

Ebluk
f. Münafık, iki yüzlü adam. * Şarlatan.

Ebluç
f. Ezilmiş tozşekeri. Nebat şekeri.

Ebniye
(Bina. C.) Binalar. Yapılar.

Ebniye-i atika
Eski binâlar.

Ebniye-i mürtefia
Yüksek binalar.

Ebnâ
(İbn. C.) Oğullar. Çocuklar. Veledler. Ferzendeler.

Ebnâ-i beşer
İnsan oğulları.

Ebnâ-i cins
Kendi sülâlesinden gelenler. Aynı cinsten olanlar.

Ebnâ-i âdem
Adem oğulları. İnsanlar.

Ebnâ-yı mazi
Mâzinin insanları.

Ebnâ-yı sebil
Yolcular, seyahat edenler, seyyahlar.

Ebnâ-yı vatan
Vatan evlâtları.

Ebnâ-üd dehaliz
Anası babası belli olmayıp etrafa atılmış, sokağa bırakılmış çocuklar.

Ebr
Ürkmek. Kaçmak.

Ebr-i bahar
Bahar bulutu.

Ebr-i bârân
Yağmur bulutu.

Ebr-i ihsan
İhsan, lütuf bulutu.

Ebrac
Burçlar, kaleler.

Ebrah
Zor olmak, güç olmak.

Ebrak
Fazlaca parıltılı. * Taşlı, kumlu, balçıklı yer. * Alaca renkli at. * İki renkli lekeli bir şey.

Ebras
İnsanın rengini degiştiren alaca ve miskin eden çok fena bir maddi hastalık ismi.

Ebrec
Gözünün akı çok olan güzel gözlü kimse.

Ebred
(Berd. den) Çok soğuk.

Ebrehe
Kâbeyi yıkmak isteyen kumandan.

Ebrek
En bereketli.

Ebrencen
f. Bilezik. Kadınların kollarına taktıkları altından mâmul zinet eşyası.

Ebresim
İbrişim.

Ebresimî
İbrişimci.

Ebreş
Alaca benekli at. * Kırmızı ve beyazdan meydana gelen alaca renk.

Ebric
Yayık adı verilen ve yoğurttan yağ çıkarılan nesne.

Ebrkâr
"f. Şaşkın, sersem, ne yapacağını bilmeyen adam. (Ebr'in ""bulutun"" yerinde durmayıp gezici olmasından kinâye olarak, bu mânayı aldığı sanılmaktadır.)"

Ebru
f. Kaş. * Bir nevi dalgalı kumaş ve kâgıt ismi.

Ebruferah
f. Güler yüzlü.

Ebruvân
f. Kaşlar.

Ebrâr
(Berr. C.) Özü sözü doğru olanlar, hamiyetliler. Sâdıklar. İyiler.

Ebrâr-ı ümmet
Ümmetin iyileri. Hayırlıları.

Ebs
Sütü çok içmekten dolayı karnı şişmek.

Ebsar
(Basar. C.) Gözler. Dikkat sahipleri. Görücüler.

Ebtah
(C.: Ebâtih) Kumlu ırmak ve dere.

Ebtal
(C.: Ebâtil) İnsanın böğrü. * En boş. Boşuboşuna. Çok bâtıl.

Ebter
Kuyruğu kesik hayvan. * Sonunda oğlu ve kızı kalmayan insan. * Ölümünden sonra adı hatırlanıp anılacak hayrı ve ihsanı kalmayan kişi. * Eksik, tamamlanmamış.

Ebtine
(Bâtın. C.) Çukur yer, kuytu yer.

Ebu
Peder, baba, ata, eb.

Ebu bekir-i sıddık (r.a.)
"Asıl adı Abdullah, künyesi Ebu Bekir, lâkabı Sıddık ve Atik. Erkekler içerisinde Resul-i Ekreme (A.S.M.) ilk iman eden; bütün muharebelerde ona refakat eden; seferde, hazarda, bütün tehlikeli anlarda Peygamber Efendimizle (A.S.M.) beraber çalışmış ve onun en yakın Sahâbesi. Onun sohbetinden feyz almış, nübüvvet sırlarının en samimi mahremi. Her şeyini, bütün malını İslâmiyet uğruna, Peygamberimize (A.S.M.) sadakati ile feda etmiş, sırf lillâh için çalışmış, hiç bir maaş kabul etmeden hilâfet makamında bulunmuş, İslâmın ilk Reis-i Cumhuru olmuştu. Seçimle başa geçmiş, zekât vermeği kabul etmemek ve irtidad etmek gibi hareketlere karşı mücadele etmişti. Kur'ân-ı Kerimin Sure ve Ayetlerini ilk def'a cem' edip bir cilt halinde toplamıştı. Hilâfeti zamanında Hz. Halid kumandasında İslâm Ordusu Suriye ve Şamı fethetmişti."

Ebu ca'de
Kurt, zi'b.EBU CAFER $ Bin Abdullah Bin Cafer bin Ebî Tâlib (R.A.) : Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselâm'dan 25 Hadis rivayet etmiştir. Kureyş'in Haşimî kolundandır. 80 senesinde 80 yaşında iken vefat etti. (R.A.)

Ebu ca'fer
Sinek.

Ebu cabir
Ekmek.

Ebu cehl
"""Cehalet babası"" demek olan bu kelime, Hazret-i Resul-i Ekrem (A.S.M.) zamanında, mu'cizeleri ve çok delilleri ve Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ı gördüğü halde iman etmeyen din düşmanı puta tapan gururlu bir müşrikin lâkabıdır. Bedir Gazasında öldürüldü."

Ebu cemil
Tere otu.

Ebu davud
(Bak: Kütüb-ü Sitte)

Ebu eyyub
Deve, cemel.

Ebu eyyub-il ensarî
Sahabe-yi Kiramdan olup Halid bin Zeyd-i Hazrecî diye de anılır. Hicretten sonra Peygamberimize (A.S.M.) ilk mihmandârlığı yapmış idi. Hicretin 50. yılında pir-i fâni olduğu halde teberrüken Kostantiniyye'nin fethine azimet eden İslâm ordusu ile harbe iştirak etmiş, İstanbul surları dışında şehid olmuştur. Sonradan ancak Sultan Mehmed Fatih'in Hocası Akşemseddin Hazretleri tarafından mezarı keşf edilmiştir. 150 hadis-i şerif nakletmiştir. (R.A.)

Ebu halid
Köpek, kelb. * Canavar.

Ebu hanife
(Bak: İmam-ı A'zam)

Ebu hasan-ı şazelî
(Bak: şazelî)

Ebu humeyd
Ayı denilen canavar.

Ebu hüreyre (r.a.)
Peygamberimize (A.S.M.) bütün gücüyle hizmette bulunmuş ve İ'lâ-yı kelimetullâh yolunda Peygamber (A.S.M.) ile bütün muharebelere iştirak etmiş, 5374 aded Hadis-i Şerif nakletmiştir. Hicri 75 yılında, Medine-i Münevvere'de, 78 yaşında iken dâr-ı bekaya irtihâl etmiştir. (R.A.) (Bak: Ashab-ı Suffa)

Ebu ikrime
Güvercin kuşu.

Ebu iyaz seleme bin amr bin el ekvâ (r.a.)
Biat-ı Rıdvanda hazır bulunan, gayet cesur, nişancı, hamiyetperver bir sahabedir. 77 hadis-i şerif rivayet etmiştir. Hicrî 74 tarihinde, 80 yaşında iken Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. (R.A.)

Ebu kalemun
"Bir nevi kumaş ki, göze türlü türlü görünür. Bâzıları ""gülistân-ı kemhâ"" derler."

Ebu katade haris bin rib'iy (r.a.)
Ensardan ve Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın süvarilerindendir. 170 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Uhud Gazvesinden itibaren bütün muharebelere iştirak etmiş bir kahraman olup 74 tarihinde 80 yaşında iken Medine'ye avdetinde vefat etmiştir. (R.A.)

Ebu kays
Çakal.

Ebu leheb
"(Ebi Leheb) Asıl adı: Abduluzza'dır. Güneş gibi, âlemleri aydınlatan Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselâm'ın nurundan gözünü kapadı ve küfre hizmete çalıştı, iman etmedi. Peygamberimizin amcası idi. Karısı ve oğulları sırf düşmanlık için çalıştılar. Adı ""Alev babası"" mânasında olan ""Ebu Leheb"" kaldı."

Ebu mansur-u matüridî
(Bak: Matüridî)

Ebu nafi'
Sirke.

Ebu sabir
Tuz, milh.

Ebu said-il hudrî
Ashab-ı Kirâmın en mümtazlarından ve Ensardandır. 1170 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Uzun müddet fetva vazifesinde bulunmuş, Hicri 72'de 86 yaşında iken Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. (R.A.)

Ebu süfyan
(Mi: 597 - 653) Kureyş kabilesinin bir kolu olan Beni Ümeyyenin Reisi ve Hz. Muâviyenin (R.A.) babası.

Ebu süleyman
Horoz.

Ebu talha zeyd bin sehl (r.a.)
Ashab-ı Kiram arasında, sayılı kahramanlardan ve atıcılardandır. Resul-ü Ekreme (A.S.M.) atılan oklara göğsünü germiştir. 20 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Hicri 34 tarihinde vefat etmiştir. Bütün muharebelere katılmış bir kahraman-ı İslâmdır. (R.A.)

Ebu talib
"(...-619) Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) amcasıdır. (Diyorsunuz ki: Amcası Ebu Tâlib'in imanı hakkında esahh nedir?Elcevap: Ehl-i Teşeyyu, imanına kail; Ehl-i Sünnet'in ekserisi, imanına kail değiller. Fakat benim kalbime gelen budur ki: Ebu Tâlib, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın risaletini değil; şahsını, zâtını gayet ciddi severdi. O'nun -o gayet ciddi- o şahsî şefkati ve muhabbeti, elbette zâyie gitmeyecektir. Evet, ciddi bir surette Cenab-ı Hakk'ın Habib-i Ekremini sevmiş ve himaye etmiş ve taraftarlık göstermiş olan Ebu Tâlib'in inkâra ve inada değil, belki hicab ve asabiyet-i kavmiye gibi hissiyata binaen, makbul bir iman getirmemesi üzerine Cehennem'e gitse de; yine Cehennem içinde bir nevi hususi Cennet'i onun hasenatına mükâfaten halkedebilir. Kışta bazı yerde baharı halkettiği ve zindanda -uyku vasıtasıyla- bazı adamlara zindanı saraya çevirdiği gibi, hususi Cehennem'i, hususi bir nevi Cennet'e çevirebilir... M.)"

Ebu tayyib el-mütenebbi
(Hi: 915 - 965) Kûfe'de doğdu. Bağdat'ta öldü. Büyük şairlerden olup, divanı vardır.

Ebu za'fel
Fil.

Ebu zene
"Maymun.EBU ZERR-İ GIFFARÎ $ Cündüb bin Cünâde (R.A.) : İlk İslâm olanların beşincisi olup ilimde İbn-i Mes'ud hazretlerine müsavi sayılırdı. Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtu Vesselâmdan 281 Hadis-i Şerif nakletmiştir. Hazreti Ali Kerremallahu Vechehu kendisine ""İlim dağarcığı"" lâkabını vermiştir. Hi: 31'de Hakkın rahmetine kavuşmuştur. (R.A.)"

Ebu ziyad
Eşek, hımar.

Ebu zübab
Fâre.

Ebu zür'a
Domuz, hınzır.

Ebu-d derda
"Uveymir adı ile de meşhurdur. Ashab-ı kirâmın âlim ve hakîmlerindendi. Peygamberimiz: ""Uveymir, Ümmetimin hakimlerindendir"" buyurmuştur. Uhud'dan itibaren bütün muharebelerde bulunmuştur. 179 hadis rivâyet etmiştir. Hikmetli sözlerinden birisi şudur: ""Âlim olmayınca insan müttaki olamaz, bir âlim âmil olmadığı halde ilim sâhibi sayılamaz."""

Ebu-l ala-i maarrî
(Mi: 973 - 1057) Kör olmasına rağmen hafızasının fevkalâdeliği ile tanınmış büyük Arap şairlerinden biridir ki, kasideleriyle meşhurdur.

Ebu-l avn
Hurma.

Ebu-l emin
Tokluk, şiba'.

Ebu-l fadl
Altun.

Ebu-l haris
Arslan.

Ebu-l husayn
Tilki.

Ebu-l iber
Utanmaz, edepsiz, hayasız adam.

Ebu-l ka'ka'
Kuzgun.

Ebu-l meymun
Bal, asel.

Ebu-l mireh
Şeytan.

Ebu-l muhtal
Katır, bağal.

Ebu-l vakt
Vakit ve hâlin te'siri altında kalmıyanlar.

Ebu-la-şey
Hiçbir şeyin babası. Hiç bir şeyi olmayan.

Ebu-n naci'
Helva.

Ebu-n necm
Tilki.

Ebu-t-turab
Hz. Alinin (R.A.) bir lâkabı.(Bu isim Hz. Ali Radiyallahu anh, toprak üzerine oturduğu veya yattığından dolayı tevâzuuna işareten Peygamber Efendimiz (A.S.M.) tarafından verilmiştir.)

Ebu-z zeheb
Çok zengin olan adam, altın babası.

Ebuk
Kaçmış köle.

Ebva'
Medine-i Münevvere'ye bağlı olup, Mekke-i Mükerreme yolunda bir köyün adıdır. Medine'ye yirmiüç mil uzaklıktadır. Köyün üstünde dik ve kuru bir dağın adı da Ebvâ'dır. Bu köy iki şey ile meşhurdur. Biri: Peygamberimizin annesi Hz. Amine'nin kabri orada bulunmaktadır. İkincisi ise: Hicretin birinci senesinde birinci defa olarak yapılan gazanın orada olmasıdır.

Ebvâb
(Bab. C.) Kapılar. * Kısımlar. Bahisler. Parçalar.

Ebvâb-ı müzehheb
Yaldızlı kapılar.

Ebvâb-ı rahmet
Rahmet kapıları.

Ebvâb-ı semâ
"Semâ kapıları, gök kapıları.(78. surenin 18. ve 19. âyetlerinin tefsirinden bir kısmıdır:""O fasl günü o gündür ki, sura üfürülür. Yani sur üfürülünce siz ölüler uykudan uyanır gibi uyanır kalkarsınız da, (sure: 17, âyet: 71 mantukunca) her ümmet imamıyla çağırılarak derhal alay alay, ümmet ümmet, cemaat cemaat mahşere gelirsiniz ve o sırada, semâ açılmıştır. Nizâm-ı âlem değişmiş; bugün kapalı, sağlam bir bina olan semâ fethedilmiş; (sure : 69, âyet: 16 mazmununca inşikak edip yer yer açılmıştır da hep kapılar olmuştur. Her tarafı kapılardan ibaret gibi küşâd edilmiştir."" E.T.)(7. surenin 40. âyetinin meâlinden bir parça: ""Şüphe yok o kimselere ki, küfre düştüler ve bizim vâzıh âyetlerimizi tekzib ettiler, onların birer âyet-i İlâhiye olduğunu kabul etmediler ve onlara karşı tekebbürde bulundular, onlara imandan ve muktezasıyla amel etmekten kaçındılar. Onlar için gök kapıları açılmaz, onların duaları, amelleri kabul edilmez veya onların ruhları oralara yükselemez. Ve deve, iğnenin deliğine girinceye kadar; öyle büyük bir cisim, o kadar dar bir yere girinceye kadar; öyle mümkün olmayan bir hâdisenin vukuuna değin, yani hiçbir zaman cennete giremiyeceklerdir. Onların Cennet'e girmeleri, böyle vukuu muhâl birşeye muallaktır, onlar ebediyyen Cehennem'de muazzeb olup duracaklardır."" Ömer Nasuhi Bilmen)"

Ebyan
Cömert, eli açık, muhtaçlara ve yoksullara yardım eden kimse. * Yemekten tiksinen kişi.

Ebyat
(Beyt. C.) Beyitler. İki mısradan müteşekkil kısımlar.

Ebyaz
Beyaz. Akça. Parlak. Daha parlak. Sefid olan.

Ebz
Ürkme, korkma. Kaçma, kaçış. * Aniden, birdenbire ölmek.

Ebza
Göğsü çıkık.

Ebzah
Göğsü çıkık.

Ebzar
(Bezr. C.) Yemeklere konulan baharat.

Ebzer
Üst dudağında sarkık derisi olan.

Ebzün
Küvet, banyo. * İçinde yıkanılabilinen küçük havuz.

Ebûü
"""İkrar ederim, sığınırım, itiraf ederim, tövbe ederim"" mânasına fiildir."

Ecahil
(Echel. C.) En cahil, daha bilgisiz olanlar.

Ecamire
Taifeler, kabileler, kavimler.

Ecanib
(Ecnebi. C.) Ecnebiler. Yabancılar.

Ecbe
Alnı geniş olan adam.

Ecc
(C.: İcâc) Devekuşu seğirtmek.

Ecce
(C.: İcâc) Sıcak fazla olmak. * Karışmak.

Ecda'
Burnu kesik olan kimse. * Kulağı, eli ve dudağı kesik kimse.

Ecdad
(Cedd. C.) Dedeler. Babalar. Büyük babalar.

Ecdas
(Cedes. C.) Kabirler. Mezarlar.

Ecdel
(C.: Ecâdil) Çakır doğan kuşu.

Ecder
(Cedir. den) Daha büyük. Pek münasib.

Ecebe
Büyük alınlı. Alnı geniş olan kimse.

Ecel
Her mahlukun ve canlının Allah tarafından takdir edilen ölüm vakti. Âhirete göç etmek. * İleride olacağı şüphesiz olan. * Allah'ın takdir ettiği ömür.

Ecel-i fıtrî
Her mahlukun yaradılışı itibariyle Cenab-ı Allah (C.C.) tarafından tayin olunan vasati ömrü. * Biyolojik ömür.

Ecel-i kazâ
(Bak: Ecel-i mübrem.)

Ecel-i mev'ud
Mukadder olan ölüm. şüphesiz gelecek olan ölüm.

Ecel-i muallak
Levh-i Mahv İsbat'ta mukadder olarak yazılı, bâzı şartlarla mukayyed olan ecel. Ecel-i müsemma.

Ecel-i mübrem
Elinden kurtulunması mümkün olmayan, kaçınılmaz olan ecel.

Ecel-i müsemma
f. Muayyen bir zamana kadar, Allah'ın takdir ettiği ölüm.

Ecel-i nâ-gehan
Ansızın gelen ecel. Birdenbire âni ölüm, vefat.

Eceliyyet
Sonradan vukuu şüphesiz olan hâdise.

Ecell
(Celil. den.) Çok güzel. çok büyük. En üstün. Çok celil.

Ecell-i mahlukât
Mahlukların en üstünü. İnsan.

Ecem
(C.: Acâm) Çok fazla sıcak.

Eceme
(C.: Acâm-Ecemât - Ecem-Ücüm) Meşelik. * Kamışlık.

Ecemm
Mızraksız adam. * Boynuzsuz koyun. * Etli kemik. * Bacasız ev.

Ecen
Suyun tadı ve rengi değişik olmak.

Ecerran
İns ve cinn.

Eceşş
Gür sesli.

Ecfan
(Cefn. C.) Göz kapakları. * Asma çubukları. * Kirpikler.

Echam
Gözü büyük ve kırmızı olan. * (Müe: Cahmâ)

Echel
Çok câhil. Çok bilgisiz. En câhil.

Echeliyyet
Çok bilgisizlik. Çok câhil oluş.

Ecic
Ateş parlaması.

Ecil
İşini geriye bırakan, geciktiren. * Geciktirilen, geriye bırakılan şey. * Bir yerde birikip toplanmış su.

Ecille
(Celil. C.) Fazilet, ilim ve rütbe itibariyle daha yüksek olanlar. Büyükler.

Ecim
Bir şeye çok devam etmekten usanç gelme. * Suyun necis olup bozulması. * Birini istemediği hâle koymak.

Ecinne
(Cenin C.) Ceninler. Ana karnındaki çocuklar.

Ecinnî
Cin taifesinden bir fert. (Bak: Cinn)

Ecir
Ücretle çalışan, nefsini kiraya veren. Gündelikçi.(Devletler, milletler muharebesi tabakat-ı nev-i beşer muharebesine terk-i mevki ediyor. Zirâ, beşer esir olmak istemediği gibi, ecir olmak da istemez. S.)

Ecirlik
t. Ücretle çalışma, hizmetkârlık.

Ecirni
(İcâret. den) Beni hıfzeyle, beni koru (meâlinde).

Ecirnâ
(İcâret. den) Bizi hıfzeyle, muhafaza eyle (meâlinde.)

Ecl
"İllet, sebeb, cihet. İçin, dolayı... den. Arabçada ""Li"" ilâve ederek kullanılır. Meselâ: Li-eclillâh $ : Allah için, Allah rızası için."

Ecla
Pek âşikâr, pek belli. Pek parlak, ziyade güzel. * Başında kıl bitmeyen kel.

Ecla'
Dudakları kısa olup dişlerini tamamen örtmeyen.

Eclad
(Cild. C.) Hayvan derileri.

Eclah
Devenin veya üstü düz olan arabaların üzerlerine yapılan ufak kulübe. * Başı kel olan adam.

Eclec
Yumru ve geniş alınlı.

Eclef
(Cilf. den) Çok edepsiz, pek hayasız.

Eclel
Ulu ve büyük kimse. * Azam.

Ecliyet
Cihetiyet, sebebiyet. Sebeb oluş.

Ecma
Üstü açık ev.

Ecma'
En toplu. Birikmiş. Ziyade birleşmiş.

Ecmain
Hepsi, cümlesi.

Ecmal
(Cemel. C.) Develer. * Cümleler. * Yekünler.

Ecmat
(Ecme. C.) Ormanlar, sık ağaçlı yerler.

Ecme
(C.: Ücem-Ecmât) Orman, sık ağaçlı yer.

Ecmel
(Cemil. den) Çok güzel, en yakışıklı. Daha güzel.

Ecnab
(Cenb. C.) Yanlar. Yan taraflar.

Ecnad
(Cünd. C.) Cündler, askerler, erler, neferler, taburlar.

Ecneb
Muti ve münkad olmayan. İtaatkâr olmayan. * Garib, yabancı, ecnebi. *Sert başlı at.

Ecnebi
Yabancı. Garip. Alışmamış. Başka milletten olan.

Ecnebiyyet
Ecnebilik, yabancılık, gariblik.

Ecnef
Haktan, doğruluktan, adaletten uzaklaşan, ayrılan adam. * Beli eğri, kambur olan adam.

Ecniha
(Cenah. C.) Kanatlar. Cenahlar. Taraflar.

Ecnâs
(Cins. C.) Çeşitler, neviler, türler.

Ecnâs-ı muhtelife
Çeşitli, türlü cinsler.

Ecr
(C.: Ücur) Bir iş, bir hizmet mukabilinde verilen şey. * Ahirete aid mükâfat, hayır ceza. * Ücret, mukabil, karşılık. Sevab. * Tıb: Kırılan bir uzvun sarılması.

Ecr-i müsemmâ
Mukavele ve pazarlıkla kararlaştırılan ücret.

Ecra'
(C.: Ecâri) Bir şey yetişmeyen kumlu yer.

Ecram
(Cirm. C.) Ruhsuz büyük varlıklar. Cirmler. Yıldızlar.

Ecram-ı semaviye
Gök cisimleri, yıldızlar.

Ecram-ı ulviye
Ulvi yıldızlar. Büyük cirimler.

Ecras
(Ceres. C.) Büyük çıngıraklar, çanlar.

Ecreb
Uyuz hayvan veya insan.

Ecred
Tüysüz adam, köse. Genç. * Çorak, otsuz yer. Bir şey yetişmeyen arazi. * Tüyü yumuşak ve kısa olan at.

Ecribe
(Cirâb. C.) Dağarcıklar, meşin veya bezden yapılmış olan çantalar.

Ecsad
(Cesed. C.) Cesedler. Cisimler. Tenler. Vücudlar.

Ecsam
(Cisim. C.) Cisimler.

Ecsam-ı nâmiye
Büyüyüp yetişen cisimler. Nebat gibi büyüyenler.

Ecsam-ı ulviye
Ulvi cisimler.

Ecsel
Karnı büyük olan kişi.

Ecsem
Cesim, pek iri, gövdesi büyük olan. İri yarı kişi.

Ecuc
Işık veren, parlayan. Parlak nesne. * Suyun tuzlu ve acı olması.

Ecvad
(Cevad. C.) Sahiler. Cömertler. Eli açıklar.

Ecvaf
(Cevf. C.) İçler. Kovuklar.

Ecved
En cömert. En sahi. Daha iyi.

Ecved-i mensucat
Dokumaların en iyisi.

Ecved-ün nâs
İnsanların en iyisi olan Hz. Peygamber (A.S.M.)

Ecvef
Ortası boş. Kof. * Mc: Boş kafalı. Çok cahil. * Gr: Ortasında harf-i illet sayılan elif, vav, yâ harfleri bulunan fiil kökü.

Ecvibe
(Cevab. C.) Cevaplar.

Ecvibe-i müskite
Susturucu cevaplar.

Ecyad
(Cîd. C.) Uzun boyunlar.

Ecyaf
(Cife. C.) Kokmuş etler. Cifeler.

Ecyal
(Cîl. C.) Soylar. Tâifeler. Kavimler. Nesiller.

Ecyed
Uzun boyunlu (adam.)

Ecyem
Gözü büyük ve kırmızı olan. (Müe: Ceymâ)

Eczahane
f. Eczacı dükkanı. Ecza dolabı. İlaç satılan mağaza.

Eczal
(Cizl. C.) Ağaç kökleri, tomrukları.

Eczeb
Suyu geçirmeyen sağlam zemin.

Eczem
(Cüzâm. dan) Cüzamlı, miskinlik illetine uğramış olan. * Parmakları veya eli kesik olan adam.

Eczâ
(Cüz. C.) Eczacılıkta kullanılan çeşitli maddeler. * Ciltlenmemiş kitab ve saire. * Cüz'ler, parçalar, kısımlar. * Bir kimyevi terkible vücuda gelip yanma hassası gibi böyle bir kuvvet ve te'siri haiz bulunan şey.

Eczâ-i asliye
Vücudda temel teşkil eden parçalar ve kısımlar, unsurlar.

Eczâ-i unsuriyye
Esas teşkil eden parçalar.

Eczâ-i zâide
Fazladan olan kısımlar, parçalar.

Eczâ-yı şerife
Kur'ân-ı Kerim'i meydana getiren otuz cüz.

Ecüme
Havuz.

Ed'ac
Gözleri kara renkte ve büyükçe olan. * Pek siyah şey.

Ed'iye
(Duâ. C.) Duâlar.

Ed'iye-i hayriye
Hayırlı dualar.

Ed'iye-i me'sure
Peygamberimiz (A.S.M.) ile, sahabelerden naklolunan te'sirli ve makbul duâlar.

Eda-i ferâiz
Allah'ın (C.C.) farz olarak emrettiklerini yerine getirmek. Farz vazifelerini ifa etmek.

Eda-yı deyn
Borç ödeme.

Eda-yı salât
Namazı vaktinde kılma.

Edakk
En dakik, pek ince, çok mühim.

Edakk-ı umur
İşlerin en mühimmi.

Edall
(Bak: Adall)

Edani
(Ednâ. C.) Ednâlar, en deniler, en alçaklar. Alçak, pek bayağı ve aşağılık kimseler.

Edat
Sebep. Âlet. Avadanlık. * Gr: Kendi başına mâna ifade etmeyip, kelime veya fiillerle birlikte mâna ifade eden kelime veya harf. İsim ile fiilden gayri kelime.

Edb
Ziyafet verip, halka yemek yedirmek.

Edbar
(Dübür ve Dübr. C.) Ard ve arka taraflar. Herhangi bir şeyin sonları ve akibetleri.

Edbar-ün nücum
Fecirden evvel kılınan iki rek'at nafile namaz.

Edbar-üs sücud
Akşam namazından sonra kılınan iki rek'at nafile namaz.

Edbes
Rengi ne kızıl, ne siyah olan hayvan.

Edd
(C.: Üdüd) Kuvvet. * Yetişmek. * Ric'at etmek.

Eddai
"""Mâlum bir duâcı. Duâcınız. Hayrınızı isteyen"" meâlinde imza yerine yazılan bir tâbir."

Edeb
"Terbiye. Kavlen, fiilen insanlara lütuf ile muamele etmek. Güzel ahlâk. Usluluk. Hayâ. * Ist: Sünnet-i Resul'e (A.S.M.) uygun hareket etmek. * Utanılacak şeylerden insanı koruyan meleke; kuvve-i râsiha-i nefsiye. * Edebiyat ve ondan bahseden ilim.(Kur'anın edebi ise: Öyle bir hüznü verir ki, âşıkane hüzündür. Yetimâne değildir. Firak-ul ahbabdan gelir. Fakd-ül ahbabdan gelmez. Lemeat)"

Edeb-amuz
Edeb öğreten.

Edeb-i kelâm
Söz güzelliği, söz zarifliği. * Edb: İfade arasında bayağı ve çirkin tabirlerin bulunmaması. İfadenin güzel oluşu.

Edeb-i muâşeret
(Bak: Âdâb-ı muaşeret)

Edebiyat
"Düşünce, duygu veya herhangi bir hakikatı veya herhangi bir fikri yazı veya sözle, manzum veya nesir halinde güzel şekilde ifâde san'atı. Bu san'atla uğraşan ilim kolu. * Edebiyata âit yazıları toplayan kitap.Edebiyatın sözlük anlamından biri de edebe, yani terbiyeye uygun söz söylemektir. Demek ki edebiyatçı edepli olmalı, edepsizce söz ve yazılar edebiyat olamaz.(Edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelân; onlar içinde gezer, haricine çıkamaz: Ya aşkla hüsündür, ya hamâset ve şehâmet, ya tasvir-i hakikat. İşte yabani edebse hamâset noktasında hakperestliği etmez.Belki zâlim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla kuvvet-perestlik hissini telkin eder. Hüsün ve aşk noktasında, aşk-ı hakiki bilmez.Şehvet-engiz bir zevki nefislere de zerkeder. Tasvir-i hakikat maddesinde, kâinata san'at-i İlâhî suretinde bakmaz;Bir sıbga-i Rahmanî suretinde göremez. Belki tabiat noktasında tutar, tasvir ediyor; hem ondan da çıkamaz.Onun için telkini aşk-ı tabiat olur. Maddeperestlik hissi, kalbe de yerleştirir; ondan ucuzca kendini kurtaramaz.Yine ondan gelen, dalâletten neş'et eden ruhun ıztırabatına, o edepsizleşmiş edeb (müsekkin, hem münevvim); hakiki fayda vermez. S.)"

Edebiyat yapmak
Mc: Güzel ve uzun uzun sözlerle mevzu dışına çıkarak konuşmak.

Edebiyat-ı cedide
1896 - 1901 tarihleri arasında Avrupa te'siri ile meydana gelen edebiyat cereyanına verilen isim. Yeni edebiyat. Servet-i Fünun Edebiyatına verilen ad.

Edebiyyun
Edebiyatçılar. Edebiyatla uğraşanlar.

Edebî
Edebe dâir. Güzel söylenmiş yazı. Edebiyata âit. Ehl-i edebe, terbiyeli, ahlâklı ve edebli olanlara dâir ve edebe mensup ve müteallik.

Edeme
"Derinin iç yüzü. (Dış yüzüne ""beşere"" derler.)"

Edevat
(Edat. C.) Aletler. Takımlar, parçalar. * Gr. Fiil veya isimlere eklenen küçük kelime veya harfler. Edatlar.

Edevat-ı kitabet
Yazı vasıtaları.

Edeyan
f. Çok koşan hayvan.

Edfa
(Edfâk) Beli kamburlaşıp bükülmüş kimse. * Uzun boynuzlu keçi. * Kanadı uzun kuş.

Edfer
İğrenilen, tiksinilen, nefret edilen şey.

Edgam
Yüzü ve dudaklarının etrafı siyah olup, sâir bedeni başka renk olan at.

Edhak
Daha uzak, daha ırak.

Edhan
(Dühn. C.) Sürülecek güzel kokulu yağlar.

Edhar
Eb'ad ve erzel kimse.

Edhem
(C.: Dühem-Edâhim) Karayağız at.

Edhine
(Duhân. C.) Duhanlar, dumanlar, sisler. * Tütünler.

Edi
Küçük ve şerir (adam). * Küçük kap.

Edib
Edebiyatçı. Güzel ve san'atlı söz söyleyen veya yazan. * Edebli, terbiyeli.(Edibler edebli olmalı, hem de edeb-i İslâmiye ile müteeddib olmalı. Ve onların sözleri, kalb-i umumi-i müşterek-i milletten bitarafane çıkmalı. Ve matbuat nizamnamesini, vicdanınızdaki hiss-i diyânet ve niyet-i hâlisa tanzim etmeli. İk. M.)

Edib-i bî-müdanî
Eşsiz edebiyatçı.

Edibâne
f. Edibe yakışır, terbiyeli bir surette. Edebiyatçı gibi.

Edille
(Delil. C.) Deliller, işaretler. Alâmetler. Rehberler. İsbat vasıtaları.

Edille-i akliye
Akıl ile bulunan isbat vâsıtaları, akli deliler.

Edille-i asliye
(Bak: Edille-i erbaa)

Edille-i erbaa
(Edille-i şer'iye) Fık: Fıkıh ilminin istinad ettiği deliller: Kitab (yani Kur'an-ı Kerim'deki deliller), sünnet, icma-ı ümmet ve kıyas-ı fukaha. (Usul-ü erbaa ve edille-i asliye tabirleri de aynı mânada kullanılır.)

Edille-i katı'a
İtiraz edilmeyecek derecede kat'î ve sağlam deliller.

Edille-i kaviyye
Sağlam deliller.

Edille-i tâliye
Huk: Örf, âdet, teâmül, istishab, asıl ve amel, maslahat-ı mürsele, kaide-i külliye, âsâr-ı sahabe ve âsâr-ı kibar-ı tabiîn gibi deliller.

Edille-i şer'iye
(Bak: Edille-i erbaa)

Edim
Sahtiyan, tabaklanmış deri. * Satıh, yüz, zemin.

Edim-i arz
Yer yüzü.

Edimme
Derinin ikinci tabakası.

Ediyye
Az, kalil.

Edken
Bulanık, * Rengi siyaha yakın olan.

Edlem
Karayağız, siyah adam. * Kara eşek. * Uzun yanaklı. * Uzun boylu.

Edm
Üns tutmak. * İttifak etmek, birleşmek. * Islâh etmek.

Edmas
"Kaşlarının üç kısmı ince ve dipleri kalın; başının kılları ise az olan kimse."

Edmen
f. Hâlis ve katıksız misk.

Edmiga
(Dimağ. C.) Beyinler, dimağlar.

Edmu'
Göz yaşları. Aberat.

Edna
Pek aşağı, en alçak. Pek az, pek cüz'i. * Çok yakın.

Ednanî
(Denâvet. den) Beni yaklaştırdı (meâlindedir.)

Ednas
(Denes. C.) Pislikler, necisler, kirler. * En aşağılar, âdi ve bayağı kişiler.

Ednef
Burnu kısa olan adam.

Ednik
Çengel.

Edra'
Vücudu beyaz, başı siyah olan at. * Hecin.

Edred
Dişsiz, dişi çıkmamış veya dökülmüş kimse.

Edrem
f. Eğerin altına konulan keçe.

Edreng
f. Sıkıntı, içdarlığı. Musibet, belâ, felâket, âfet.

Edsak
Ağzı büyük olan adam.

Edsem
Çok yağlı (şey.)

Edser
Gaflette bulunan, gafil adam.

Edv
Aldatmak, hud'a.

Edva
(Da'. C.) İlletler, hastalıklar.

Edvar
(Devr. C.) Devirler, zamanlar.

Edvar-perdaz
Devirleri dile getiren. Devirleri terennüm eden.

Edvar-ı hamse
"Beş devir, beş vakit.(Beşer esirliği parçaladığı gibi ecirliği de parçalayacaktır: Bir rü'yada demiştim: Devletler milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedid olan harbine terk-i mevki ediyor. Zira beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. Şimdi ecir olmuştur; onun yükünü çeker, onu da parçalıyor. Beşerin başı ihtiyar; edvar-ı hamsesi var. Vahşet ve bedeviyet, memlukiyet, esaret, şimdi dahi ecirdir, başlamıştır geçiyor. S.)"

Edvar-ı seb'a
Yedi devreler. Dünyanın yaradılışından beri geçirdiği devreler ki, nazariye olarak söylenir.

Edvar-ı sâbıka
Geçen zamanlar.

Edvek
Devenin, misvak ağacını yemesi. * Bir yerde sâkin olmak. * Yaranın veremi sakin olmak.

Edveş
Gözü dumanlı adam.

Edviye
(Devâ. C.) İlâçlar, devâlar.

Edviye-i müessire
Te'sirli ilaçlar.

Edyak
(Dîk. C.) Dîkler, horozlar.

Edyan
(Din. C.) Dinler.

Edyan-ı bâtıla
Bâtıl dinler. Bozuk, hükmü hakikatten ayrılmış olan dinler.

Edyan-ı mefsuha
Hükmü kaldırılmış eski dinler. Hıristiyanlık, Yahudilik gibi. (Bak: Mensuh.)

Edyan-ı semaviye
Allah tarafından gönderilmiş hak dinler.

Edyar
(Deyr. C.) Manastırlar, kilisler. Hıristiyanların ibadethâneleri.

Edâ'
"Yerine getirmek. Ödemek. Borcunu vermek. Vazifesini yapmak. * Tarz. Üslub. * Şive. * Tekebbür. * Fık: Namazı vaktinde kılmağa ""Eda"" ve vakit geçtikten sonra kılınan namaza da ""Kaza"" denir. (Bak: Kaza)"

Edâmallah
Allah (C.C.) dâimî eylesin (mealinde duâ.)

Ef'a
Engerek yılanı. * Mc: Fena huylu, tabiatı kötü olan adam.

Ef'ide
(Fuâd. C.) Kalbler. Gönüller.

Ef'ide-i hâlise
Temiz ve saf kalbler. Bozulmamış, tahrib edilmemiş kalbler, gönüller.

Ef'âl
(Fiil. C.) Fiiller, işler, ameller.

Ef'âl-i hasene
İyi ve güzel ameller, fiiller, işler.

Ef'âl-i ihtiyariyye
Kişinin kendi isteğiyle yaptığı işler, Kişinin kendi ihtiyârî fiilleri.

Ef'âl-i mükellefîn
"Mükellef olanların (yani; Cenâb-ı Hakk'ın teklif ve emirlerini kabul ve vazifeli kimselerin) yaptıkları amel ve işler. Bunlar şu isim altında sıralanır: Farz, vâcip, sünnet, müstehab, mübah, mekruh, haram, sahih bâtıl, fâsid, helâl."

Ef'âl-i seyyie
Kötü ve çirkin ameller, fiiller ve işler.

Efadıl
(Efâzıl) Faziletliler, iyiliksever ve temiz kimseler.

Efahim
(Efhâm. C.) Büyük zatlar. Pek büyük, muhterem kimseler.

Efahis
(Ufhus. C.) Taşların aralarında veya kayalıkta bulunan kuş yuvaları.

Efai
(Ef'a. C.) Engerek yılanları.

Efaik
(Efike. C.) Yalanlar, dolanlar, düzme sözler. İftiralar.

Efaim
Vâsi olmak, geniş olmak, bol olmak.

Efakil
(Efkel. C.) Titrekler, titreyenler.

Efanin
(Üfnûn. C.) Değişiklikler. * İşler, şartlar, hâller. * Sarmaşık gibi birbirine sarılmış sık ağaç dalları.

Efarit
(İfrit. C.) İfrit gibi, ifrite benzer adamlar. Hilekârlar, kurnazlar, cüretliler. * Pek hain cinler. * Şeytanlar, iblisler.

Efatih
Mantar ve ona benzer bitkiler.

Efavic
(Efvâc. C.) Bölükler, takımlar, kısımlar.

Efavik
(Fuvâk. C.) Hıçkırıklar.

Efaviye
Yemeklere konulan kokulu baharat.

Efayik
(Efike. C.) Uydurma, düzme, asılsız, yalan sözler. İftiralar.

Efda'
Eli ve ayağı eğrilmiş.

Efdah
(Fadih. den) Çok rezil, daha rezil.

Efdal
Daha faziletli, daha lâyık, daha iyi.

Efdalan
Emn ile adâlet.

Efdaliyet
Faziletçe üstünlük. Fazileti, iyiliği ziyâde olmak.

Efder
(Evder) f. Amca. Babanın erkek kardeşleri. * Yeğen. Amca, hala, teyze çocukları.

Efek
Sarfetmek, harcamak.

Efekk
Zayıflıktan dolayı omuzu mafsaldan ayrılmış olan kimse.

Efektif
Fr. Nakit para, elde bulunan para.

Efell
Güdük kılıç.

Efendi
(Rumcadan) Sahib, mâlik, mevlâ. Ağa. Şer'î hâkim, kadı, molla. (Saygı ve nezâket mübalağası olarak kullanılır. Eskiden büyüklere ve şâyân-ı hürmet zâtlara Efendimiz denildiği gibi, her zaman için Hz. Peygamber Aleyhissalâtu Vesselâm'a da, mü'minler Efendimiz diyerek hürmet ve sevgilerini ifade ederler.)

Eferr
Çok koşan, pek çok kaçan.

Effaf
Çok of! çeken. Sıkıntılı, muztarib ve kederli kimse. Elemli, gamlı, tasalı adam.

Effak
Ticaret için bütün dünyayı dolaşıp gezen tüccar adam.

Efgan
f. Acı ile bağırıp çağırmalar. Feryatlar ve istimdat.

Efgar
(Figâr) f. Yaralı, kötürüm, sakat, cerih.

Efgen
(Figen) f. Düşüren, yere atan, yıkan, yere atıcı, düşürücü, yıkıcı.

Efgende
f. Yere atılmış, düşürülmüş. Yıkılmış, yıkık. Bozulmuş, tahrib edilmiş. * Biçare, zavallı, düşkün.

Efham
Anlayışlar, zihinler, anlamalar.

Efhas
(Fahs. C.) Her şeyin içleri, boşlukları.

Efhaz
(Fahz. C.) Akrabalar, yakın hısımlar.

Efhem
Anlayışlı, kolay anlayan.

Efid
(Eftid) : f. Medhedici, öven, sena eden. * Hayret edilecek, şaşılacak, taaccüb edilecek şey.

Efih
Bir adamın beynine vurmak.

Efik
Dibâgatı tamam olmamış deri.

Efika
Fenâ, hoş olmayan, çirkin ve kötü şey.

Efike
(C.: Efâik) Yalan, dolan, iftira.

Efil(e)
(C. Afâl-Efâil) Genç küçük deve.

Efin
Çürük ceviz. * Zayıf fikirli ahmak kimse.

Efjûl
f. Kandırma. * Kışkırtma, tahrik etme. * Dağınık, perâkende.

Efk
(Ufuk) Yalan söyleme. * Kaçmak. Bir işten sapmak.

Efkam
Eğri.

Efkar
Pek fakir, çok fakir.

Efkar-ı fukara
Fakirlerin en fakiri, çok fakir.

Efkel
(C.: Efâkil) Titremek.

Efkâr
(Fikir. C.) Fikirler. Düşünceler.

Efkâr-ı sâibe
Maksada uygun fikirler, doğru sözler.

Efkâr-ı umumiye
(Bak: Efkâr-ı âmme)

Efkâr-ı âliye
Yüksek düşünceler, fikirler.

Efkâr-ı âmme
Halkın düşüncesi ve fikirleri.

Efl
Gurub etmek, batmak.

Eflah
Çok felah bulan, kurtulan, selâmete çıkan. Taleb ettiği şeye, arzusuna vasıl olan.

Eflak
Osmanlı İmparatorluğu zamanında, Romanya'yı meydana getiren asıl ülke (Merkezi Bükreş'tir.)

Eflatun
Plâton. (M.Ö. 429 - 347) Aristo'nun üstadı, Sokrat'ın talebesi, eski Yunan filozofudur.

Eflatuniye
Eflâtuna göre olan felsefe, düşünüş (Plâtonizm). Çok ileri veya parlak devir.

Eflatunî
Leylakî ile ergüvanî arasında, hafif mor karışık renk.

Eflec
(Felc. den) Seyrek, sık olmayan diş. Bazıları dökülmüş olan diş. * Geniş omuzlu, kollarının arası açık olan adam. * Nüzul hastalığına tutulmuş olan kimse.

Eflec-ül esnân
Seyrek dişli.

Efles
Çok müflis, iflâs etmiş, züğürt.

Eflud
Yetişkin, gürbüz (çocuk).

Eflâk
(Felek. C.) Felekler, gökler. Dünyalar, âlemler. Asumanlar.

Eflâtun
eski bir filozof

Efn
Noksan etmek. İçmek. * Sağmak. * Davarın sütü az olmak.

Efnad
(Fened. C.) Bunaklar, yaşlarının ilerlemesinden bunamış olanlar.

Efnan
(Fen. C.) Neviler, çeşitler. * (Fenen. den) İnce dallar. * Üslublar, şubeler.

Efnan-ı elvan
Renk çeşitleri.

Efniye
(Finâ. C.) Avlular.

Efra'
İşi gücü olmayan adam. Boş dolaşan kişi. * Kuruntulu, vesveseli adam. * Başının saçı tamam olan kimse. (Müe: Für'â)

Efrad
(Ferd. C.) Fertler. Askerler.

Efrad-ı adîde
Çok kalabalık fertler.

Efrah
Ferahlamalar. İç açılmaları. Sevinmeler.

Efrahte
f. Yukarı kaldırılmış, yükseltilmiş, yükselmiş.

Efrak
Ayrılmış. * Çatal ibikli horoz.

Efran
Neş'eli, keyifli, sevinçli olan kimse. Mesrur.

Efras
(Fers. C.) Atlar. Beygirler.

Efraz
f. Kaldırma. Yükseltme. Yüksek. Yukarı. Bülend.

Efraşte
f. Yükseltilmiş, yukarı kaldırılmış.

Efrenc
(Fr: Franc. dan) Bu kelime, Ortaçağda teşekkül ederek, o sıralarda Frankların ve bilhassa Charlemagne'in hükmü altında bulunanlara ve zamanla genişleyerek bütün Avrupalılara denmiştir. Frenk. Avrupalı ve hasseten Fransız.

Efrencî (efrenciyye)
Frenklere yani Avrupalılara mahsus ve aid. * Frengi hastalığıyla alâkalı ve münasebetdar.

Efrend
f. Debdebe, gösteriş, süs, bezek.

Efrez
Arkası kambur gibi olan (adam.)

Efrug
f. şu'le, nur, ziya, ışık.

Efruhte
f. Şu'lelenmiş, parlamış, ziyalanmış, nurlanmış, ışıklanmış, aydınlanmış. * Yanmış, tutuşmuş.

Efruz
f. (Efruhten: Tutuşturmak, ziyalandırmak mastarının emir kökü) Şule. Aydınlatıcı. Parıltı.

Efruşe
f. Un helvası.

Efsa
f. Sihirbaz. Efsuncu. İnsanı teshir edici.

Efsah
Daha fasih. En fasih. Pek çok güzel ifade.

Efsah-ı füsehâ
Fasih ve güzel konuşanların en fasihi ve güzeli.

Efsak
En fâsık, çok edepsiz.

Efsal
(Fesl. C.) Alçak, âdi ve aşağılık kişiler.

Efsane
Masal. Uydurulmuş yalan hikâye.

Efsane-cuyî
f. Masal, efsane arayıcılık.

Efsane-gu(y)
Masal söyleyen, efsane anlatan.

Efsane-perdaz
f. Hikâye yazan, masal uyduran, meddah, romancı.

Efsar
f. Yular.

Efsed
Pek fena, çok bozuk, fazlaca kötü.

Efser
f. Tâc. Padişah tâcı.

Efsun
f. Sihir, büyü, üfürük. Sihirbazların tuzağı. Hile ile yapılan kötü işler. (Efsun İslâmiyetçe men'edilmiş ve büyük günâhlardan sayılmıştır.)

Efsunger
f. Büyücü, sihir yapan. Efsun yapan kimse.

Efsus
f. Yazık! Hay! Eyvah! gibi bir teessür edatı.

Efsürde
f. Soluk, donmuş, hissizleşmiş.

Efsürde-dil
f. Kalbi hissizleşmiş. Donuk gibi olmuş kalb.

Efsürde-dimag
f. Beyni donmuş. * Mc: Kabiliyetsiz.

Efsürde-gân
(Efsürde. C.) Duygusuz, gayretsiz adamlar.

Efsürde-mizac
f. Kanı soğuk, soğuk kanlı, mizâcı soğuk adam.

Eftah
Parmaklarının boğumu yassı ve yumuşak olan. * Tırnaklarının boğumları yumuşak olan kuş.

Eftan
f. Düşerek. Düşen.

Eftar
(Fitr. C.) Baş ile şehâdet parmaklarının araları.

Eftel
(C. Fütul) Ön ayaklarının arası geniş olan at.

Efuk
Gezi ufanmış ok.

Efur
Sıçrayıp seğirtme.

Efvac
(Fevc. C.) Cemaatler, takımlar, kısımlar, bölükler, grublar.

Efvaf
Nâzik, ince kumaşlar.

Efvag
Ağzı büyük olan adam.

Efvah
Menfezler, ağızlar, delikler. * Mc: Yemeğe lezzet için konan baharat.

Efvah-ı nâriyye
Ateşli silâhlar. (Top, tüfek gibi.)

Efvahî
f. Avam sözü, halk kelâmı, ehemmiyetsiz.

Efveh
Ağzı büyük ve ön dişleri uzun olan adam.

Efvek
Yalancı, yalan söyleyen.

Efyal
(Fil. C.) Filler.

Efyun
f. Haşhaştan çıkarılan uyutucu madde. Afyon.

Efyun-keş
f. Afyon kullanmaya alışmış olan. Afyon tiryakisi.

Efza
f. (Sonlarına eklenen kelimelere) Artıran, çoğaltan mânasını verir. Meselâ: Hayret-efzâ $ : Hayret verici, hayret artıran.

Efza'
(Fezâ. C.) Korku ile bağırıp çağırmalar.

Efzar
f. Ayakkabı, kundura. * Gemi yelkeni. * Yemeklere koku ve tad vermesi için konulan baharat. * San'atkârların kullandıkları san'at âletleri.

Efzayiş
f. Artma, çoğalma, tezayüd, tekessür.

Efzun
f. Fazla, çok ziyade.

Efzunter
f. Daha fazla, daha çok.

Efzunî
f. Kesret, çokluk, fazlalık, ziyadelik.

Efzunî-yi ömr
Ömrün çokluğu, ömrün uzun olması.

Efzûd
f. Çoğalan, artan, tekessür eden, tezayüd eden.

Efâzıl
(Efdal. C.) Fâzıllar, faziletliler. Mümtaz ve çok bilgili kimseler.

Efâzıl-ı ukalâ
Akıllıların en ileri gelenleri.

Efâzıl-ı vükelâ-yı fihâm
Büyük vekillerin bilgilileri.

Efşal
(Feşil. C.) Korkaklar, cesaretsizler.

Efşan
f. Dağıtan, saçan, serpen.

Efşar
f. Çimdikleme. * Sıkılmış, sıkma (meyve suyu gibi.)

Efşe
f. Bulgur.

Efşürde
f. Sıkılmış, posası çıkartılmış (şey.)

Efşüre
f. Lübb, hülasa, öz, usâre.

Efşüre-i engür
Üzüm suyu.

Egalit
(Uglute. C.) İnsanı yanıltacak hatalı sözler, yanlış kelâmlar.

Egamm
Saçları yüzüne ve ensesine sarkan ve çok olan kimse.

Egani
(Ugniyye. C.) Nağmeler, şarkılar, türküler, âhenkler.

Egann
Sözü burnu içinden söyleyen, burnundan konuşan. * Otlu dere.

Egare
f. Kandırma, kışkırtma, teşvik etme.

Egarib
Firak anı, ayrılış zamanı. Savaş ânı.

Egarr
Çok parlak ve kıymetli. Beyaz şey. * İşi güzel ve hatırlı olan kimse, aziz ve şerefli. (Müennesi daha çok müsta'meldir: Şeriat-ı Garrâ gibi.)

Egbiya
(Gabi. den) Gabiler. Akılsızlar. Anlayışı kıt olanlar.

Egdiye
(Gıdâ. C.) Gıdalar.

Eglak
(Galak. C.) Kilitler, kilitli şeyler. Mc: Anlaşılması zor olan ifadeler.

Eglal
(Gull. C.) Halkalar. Kelepçeler. Mahkemenin cezaya müstehak kılıp mahkum ettiği kimselerin boyun ve ayaklarına vurulan zincirler. * (Galel. C.) Ağaçlar arasında korulukta akan sular.

Egleb
(Bak: Ağleb)

Egmak
(Bak: A'mak)

Egmis
(Gams. dan) Batır, daldır (meâlinde).

Egnam
Koyunlar.

Egniya
(Gani. C.) Zenginler.

Egniş
f. İnşa etme, bina yapma. Yapı meydana getirme.

Ego
Lât. Ben. Ene.

Egoist
Bencil, hodpesent, hodbin, kendini beğenmiş, menfaatperest.

Egoizm
Fr. Bencillik. Kendi menfaatını ön plâna alma. Her işi ve davranışta kendini düşünme. Bencillik, hem ahlâk, hem de dinde reddedilen kötü bir huydur. Bencillikten kurtulmanın çaresi, İslâm terbiyesidir.

Egosantrizm
Fr. Psk: Benmerkezcilik. Zihnî gelişmenin ilk çocukluk safhası. Bebek büyüyüp kendi varlığı ile başka varlıkları ayırmaya başladığı zamanlarda kendine has bir düşünce tarzı ile düşünür. Sanki dünyada en önemli varlık kendisi, herşey onun emrine ve isteğine hazır olmalı. Annesi, babası, diğer insanlar ve eşya, isteği gibi kendisine davranmasa ağlamaya başlar. Herşeyin merkezi olduğu hissini taşır.İnançsız insanlar, bu çocuktan farklı mı düşünüyor? Her varlık kendi nefsine maliktir. Kendisi için çalışır, kendi zevki için çabalar, gayesi yaşamak ve varlağını devam ettirmektir diyen ve benliklerini dünyanın merkezi yapan, kendilerini firavun gibi tanrı sanan bu insanlar, egosantrik düşünüşten daha aşağı seviyede değiller mi?

Egraz
(Garaz. C.) Garazlar.

Egsan
(Bak: Ağsân)

Egtaşa
Karartı.

Egtiye
(Bak: Ağtiye)

Egul
f. Hiddet ve öfke ile yan yan bakma.

Egval
(Gul. C.) Büyük felâketler, âfetler, musibetler, belâlar. * şeytanlar. * Gulyabaniler.

Egvar
(Gavr. C.) Dipler, çukurlar, kuyular. Sonlar, uçlar.

Egzost
ing. İçten yanmalı motorlarda yanmış akaryakıt gazı. Bu gazın boşaltılması tertibatı.

Egşiye
(Bak: Ağşiye)

Ehabb
Çok sevgili. En sevgili.

Ehabb-ı ehibba $
Dostların, ahbabların en sevgilisi.

Ehabb-ı emval
Malların çok sevileni.

Ehacc
Pek katı, çok sert şey.

Ehacî
(Uhcüvve. C.) Bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

Ehad
Bir. Tek. İnfiradla muttasıf sıfât-ı kâmileyi cami' olan. (Bak: Ehadiyyet)

Ehad-ül-âhâd
Eşsiz, tek, emsalsiz. Teklerin teki, bir tek.

Ehadd
(Hadd. den) Çok keskin.

Ehadd-i süyuf
Kılıçların en keskini.

Ehadid
(Bak: Ahadid)

Ehadis
Hadisler. Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) sözleri, hareketleri ve emirlerini bildiren hakikatler. (Bak: Hadis)

Ehadis-i kudsiye
(Bak: Hadis-i Kudsî)

Ehadis-i merfua
(Bak: Hadis-i Mürsel)

Ehadis-i mevzua
(Bak: Hadis-i Mevzu')

Ehadis-i mürsele
(Bak: Hadis-i Mürsel)

Ehadis-i sahiha
(Bak: Hadis-i Sahih)

Ehadiyyet
(Ahadiyet) Allah'ın (C.C.) her bir şeyde kendine âit birlik tecellisi. (Ehadiyyet, her bir şeyde Halik-ı Külli Şey'in ekser esmâsı tecelli ediyor demektir. Meselâ: Güneşin ziyası, bütün zemin yüzünü ihata ettiği haysiyeti ile vahidiyyet misâlini gösterir ve her bir şeffaf cüz'de ve su katrelerinde, güneşin ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misâlini gösterir. Ve her bir şeyde, hususan zi-hayatta ve bilhassa her bir insanda o Sani'in ekser esması onda tecelli ettiği cihetle ehadiyeti gösterir. M.) (Bak: Rahmaniyyet)

Ehadü hüma
Onlardan biri. Her ikisinden biri.

Ehaff
Çok hafif.

Ehaff-i mücâzât
Cezâların en hafif olanı.

Ehakk
Daha haklı, pek haklı. Daha doğrusu. En hakiki.(Ey talib-i hakikat, madem hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. Bazan hak, ehaktan ehaktır. Hem de olur hasen, ahsenden ahsen. S.)

Ehali
(Ehl. C.) Bir memleket, şehir, kasaba köy veya semt veyahut da mahallede yerleşip oturanlar. * Avam, halk umum.

Ehamm
Yakın. * Kara, esved.

Ehann
Genzinden konuşan kimse, hımhım.

Ehasin
Pek güzel, en güzel olan şeyler.

Ehasin-i ahlâk
Ahlâkın en iyisi, en güzeli. Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) ahlâkı gibi olan ahlâk.

Ehass
Saçı dökülmüş kişi.

Ehass-ül havâs
En hâlisin hâlisi. Şuhudi imân sahibleri olan evliyalar. Cenab-ı Hakk'a yakınlık kazananların en hâlisi olan enbiyâ ve evliya. Efdallerin efdali, sâlihlerin sâlihi.

Ehass-ı âmâl
Emellerin en hası.

Ehatt
En ucuz, daha ucuz. * Daha cilâlı.

Ehaveyn
İki kardeş.

Ehbar
(Habr. C.) Âlimler. Yahudi âlimleri. * Sürurlu anlar.

Ehdaf
(Hedef. C.) Hedefler, nişan alınan yerler. * Yüksek yerler. * Meramlar, talebler, arzular, istekler, gayeler, maksadlar, kasıtlar.

Ehdak
(Bak: Ahdâk)

Ehdam
İnce belli.

Ehdeb
Kirpikleri sık ve uzun olan adam.

Ehder
Sarkık dudaklı.

Ehdâb
(Hüdb. C.) Kirpikler.

Ehdâb-ı mühtezze
Titrek kirpikler.

Ehemm
Çok mühim olma, daha mühim. Çok kıymetli, çok lüzumlu.

Ehemmiyet
Mühim olma, ağırlık, değerlilik, dikkate değer olma, dikkat ve ihtimam, kıymet, nazar-ı dikkati çekme.

Ehevat
(Uht. C.) Kız kardeşler. * Kadın arkadaşlar. * Benzer şeyler.

Ehevatının ma-fi'z-zamirleri
Kardeşlerinin içinde gizli olan şeyler.

Ehibba
(Habib. C.) Habibler, dostlar, sevgililer.

Ehil
(Bak: Ehl)

Ehilla
Dostlar, kardeşler. (Bak: Ahillâ)

Ehille
(Hilâl. C.) Hilâller. Yeni hilâl şeklinde olanlar.

Ehir
(Bak: Ahîr)

Ehl
(Ehil) Yabancı olmayan, alışık olduğumuz. * Dost, sahip, mensup. Evlâd, iyal. Kavm, müteallikat. Usta, muktedir ve becerikli anlamıyla ehil ve ehliyet İslâmiyette önemli bir husustur. Dinimiz, bize işleri ehline vermemizi emreder. Cemiyette işler, mevkiler, makamlar, görevler, ehline verilirse işler düzgün gider, sonuçtan herkes memnun olur. Eğer İslâma aykırı olarak ehliyet yerine eş, dost, adam kayırma, parti menfaati vs. bayağı, hasis düşüncelere yer verilirse ve işler ehliyetsizlere terkedilirse bundan herkes zarar görür.

Ehl-i arz
Dünyadakiler. Yerdekiler.

Ehl-i beyt
Ev ehli, evdeki çoluk çocuk. Daha ziyade Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) evine mensub olanlar bu isimle anılırlar. (Bak: Âl-i Abâ)

Ehl-i bid'a
"(Bak: Bid'at)(Ehl-i bid'a, ecnebi inkılâbcılarından böyle meş'um bir fikir aldılar ki: Avrupa, Katolik Mezhebini beğenmeyerek başta ihtilâlciler, inkılâbcılar ve feylesoflar olarak, Katolik Mezhebine göre ehl-i bid'a ve Mu'tezile telâkki edilen Protestanlık Mezhebini iltizam edip, Fransızların İhtilâl-i Kebirinden istifade ederek, Katolik Mezhebini kısmen tahrip edip, Protestanlığı ilân ettiler.İşte, körü körüne taklidciliğe alışan buradaki hamiyet-füruşlar diyorlar ki: ""Mâdem Hristiyan dininde böyle bir inkılâb oldu, bidâyette inkılâpçılara mürted denildi, sonra Hristiyan olarak yine kabul edildi. Öyle ise İslâmiyette de böyle dinî bir inkılâb olabilir?..""Elcevap : Din-i İsevîde, yalnız esasat-ı diniye Hazret-i İsâ Aleyhisselâm'dan alındı. Hayat-ı içtimaiyeye ve füruât-ı şer'iyeye dair ekser ahkâmlar, Havariyyun ve sâir rüesâ-yı ruhaniye tarafından teşkil edildi. Kısm-ı a'zamı, kütüb-ü sâbıka-i mukaddeseden alındı. Hazret-i İsâ Aleyhisselâm, dünyaca hâkim ve sultan olmadığından ve kavânin-i umumiye-i içtimaiyeye merci' olmadığından; esâsât-ı diniyesi, hariçten bir libas giydirilmiş gibi, Şeriat-ı Hıristiyaniye nâmına örfi kanunlar, medeni düsturlar alınmış, başka bir suret verilmiş. Bu suret tebdil edilse, o libas değiştirilse, yine Hazret-i İsâ Aleyhisselâm'ın esas dini bâki kalabilir, Hazret-i İsâ Aleyhisselâmı inkâr ve tekzib çıkmaz. Halbuki : Din ve Şeriat-ı İslâmiyenin sahibi olan Fahr-i Âlem Aleyhissalâtü Vesselâm iki cihanın sultanı, şark ve garb ve Endülüs ve Hind, birer taht-ı saltanatı olduğundan, Din-i İslâmın esasatını bizzat kendisi gösterdiği gibi, o dinin teferruatını ve sâir ahkâmını, hattâ en cüz'i âdâbını dahi bizzat o getiriyor. O haber veriyor, O emir veriyor. Demek, füruat-ı İslâmiye değişmeye kabil bir libas hükmünde değil ki; onlar tebdil edilse, esas din bâki kalabilsin. Belki; esâs-ı dine bir ceseddir, lâakal bir cilddir. Onunla imtizaç ve iltiham etmiş; kabil-i tefrik değildir. Onları tebdil etmek, doğrudan doğruya sâhib-i şeriatı inkâr ve tekzib etmek çıkar.Mezâhibin ihtilâfı ise: Sâhib-i şeriatın gösterdiği nazari düsturların tarz-ı tefehhümünden ileri gelmiştir. ""Zaruriyat-ı diniye"" denilen ve kabil-i te'vil olmıyan ve ""muhkemat"" denilen düsturları ise, hiçbir cihette kabil-i tebdil değildir ve medâr-ı içtihad olamaz. Onları tebdil eden, başını dinden çıkarıyor. M.)"

Ehl-i cebr
Cebriyye, cebriyye fırkasından olan. (Bak: Ceberiye)

Ehl-i cehl
Bilgisizler, câhiller.

Ehl-i dalâlet
Dalâlette olanlar.

Ehl-i dikkat
Dikkatliler, dikkat sahipleri.

Ehl-i dil
(Ehl-i kalb) Kalbi uyanık, basireti ziyade olan. Gönül ehli. Mâneviyata çok kıymet veren, kalben Cenab-ı Hakk'a çok yakınlık hissedip çok hikmetlerden anlayan zât.

Ehl-i diyânet
Din işlerinden anlayanlar. Dindarlar.

Ehl-i dünyâ
Dünyaya haddinden ziyade kıymet veren, maddeci kimse.

Ehl-i ebed
Ebedî olanlar, ebedîler.

Ehl-i emsar
Şehir halkı, kasaba halkı.

Ehl-i gaflet
Gafletde olanlar. Gafiller.

Ehl-i garet
Yağmacı, çapulcu.

Ehl-i hadaret
şehirlerde yaşayan. Medeni.

Ehl-i hak
f. İmân, İslâmiyet ve Hak yolunda olan. Hak mezhebde olan. Hakka, hakikata vâsıl olmuş olan.

Ehl-i hibre
f. Ehl-i vukuf. Bilirkişi. Meselenin künhüne vâkıf mütehassıs zât.

Ehl-i hidayet
Hidâyette ve doğru yolda olanlar. Hidâyete erişmiş kimseler.

Ehl-i hikmet
Hikmet ehli, hikmet bilen.

Ehl-i hâl
f. Hâlden anlayıp, duruma göre idâre eden kimse. İlâhi tecellilere ve mânevi feyze mazhar olan.

Ehl-i hükümet
Hükümete mensup kimseler, milleti idare edenler.

Ehl-i i'tizal
Mu'tezile'den olan. (Bak: Mu'tezile)

Ehl-i ihtisas
İhtisas sahibi olan kimseler. Bu kişiler yalnız kendi meslekleriyle uğraşırlar, çeşitli meslek ve meselelerle fikirlerini dağıtmazlar. (Bak: İhtisas)

Ehl-i ilhad
f. Doğru meslek ve dinden, Hak yolundan çıkıp bâtıl yola sapan, imansızlar, dinsizler.

Ehl-i islâm
İslâm topluluğu. Müslümanlar.

Ehl-i istiğrak
Manevi bir coşkunlukla kendinden geçmiş hâle giren zatlar.

Ehl-i kalb
(Bak: Ehl-i dil)

Ehl-i kelâm
(Bak: Mütekellimîn)

Ehl-i keşf
f. Perdeli olan ve zâhir hislerle bilinmeyen hakikatları, Cenab-ı Hak'kın lütf u ihsanı ile bilen veliler.

Ehl-i keşf-il kubur
"Kabir âleminde olanları bilen, kabirdeki ölünün ahvâlini keşfedip doğru olarak haber veren veli, evliya.(Ehl-i keşf-il kuburun müşahedesiyle müteaddid vâkıatla, tahsil-i ulum ânında vefat eden bazı müştak ve ciddi bir talebe-i ulum, şehidler gibi kendini hayatta ve kendi dersiyle meşgul görüyor. Hattâ meşhur bir ehl-i keşf-il kubur, vefat eden ve İlm-i Sarf ve Nahv okuyan bir talebenin kabrinde Münker, Nekir'e nasıl cevap verecek diye murakabe etmiş ve müşahede edip işitmiş ki; melek-i sual, ondan sordu: $ ""Senin Rabbin kimdir?"" dediği zaman, o Nahv dersiyle iştigal ederken vefat eden talebe, o meleğin cevabında demiş:""Â mübtedâdır, onun haberidir."" Nahiv ilmince cevab vermiş, kendini medresede zannetmiş. Ş.)"

Ehl-i kitab
"f. Allah'ın gönderdiği kitaplara inanan. * Müslüman, Hristiyan veya Yahudi olan. (Hakiki Hristiyanlık veya Yahudilikten çıkmamış bulunan.)(Kur'an-ı Kerim, o cümlede ehl-i kitabı imana teşvik etmekle, onlara bir ünsiyet, bir sühulet gösteriyor. Şöyle ki:Ey ehl-i kitab! İslâmiyeti kabul etmekte size bir meşakkat yoktur. Size ağır gelmesin! Zira, size bütün bütün dininizi terketmenizi emretmiyor. Ancak, itikadatınızı ikmal ve yanınızda bulunan esasat-ı diniye üzerine bina ediniz; diye teklifte bulunuyor. Zira Kur'ân, bütün kütüb-ü sâlifenin güzelliklerini ve eski şeriatlarının kavaid-i esasiyelerini cem'etmiş olduğundan, usulde muaddil ve mükemmildir. Yâni ta'dil ve tekmil edicidir. Yalnız, zaman ve mekânın tegayyür etmesi tesiriyle tahavvül ve tebeddüle maruz olan füruat kısmında müessistir. Bunda aklî ve mantıkî olmayan bir cihet yoktur. Evet, mevasim-i erbaada giyecek, yiyecek ve sair ilâçların tebeddülüne lüzum ve ihtiyaç hasıl olduğu gibi, bir şahsın yaşayış devrelerinde, talim ve terbiye keyfiyeti tebeddül eder. Kezalik, hikmet ve maslahatın iktizası üzerine, ömr-ü beşerin mertebelerine göre ahkâm-ı fer'iyede tebeddül vardır. Çünkü, fer'î hükümlerden biri, bir zamanda maslahat iken, diğer bir zamana göre mazarrat olur. Veya bir ilâç, bir şahsa deva iken, şahs-ı âhere dâ' olur. Bu sırdandır ki, Kur'ân, fer'î hükümlerden bir kısmını nesh etmiştir. Yâni vakitleri bitti, nöbet başka hükümlere geldi, diye hükmetmiştir. İ.İ.)"

Ehl-i kubur
Kabir ehli. Ölüler.

Ehl-i kura
Köylerde, kasabalarda yaşayan.

Ehl-i kıble
Müslüman, kıble ehli.

Ehl-i meder
Evde oturan. Medeni.

Ehl-i namus
Namuslu kimse, namus ehli.

Ehl-i nefiy
Nefyedenler, aksini veya olmadığını iddia edenler.

Ehl-i nâr
Cehennemlik olan. Cehennem ehli.

Ehl-i nübüvvet
Peygamberler.

Ehl-i rum
f. Osmanlı. Eskiden Anadolu'da yaşayanların bir ismi. Çünkü: Osmanlılar Romalıların (Rumların) çok bulunduğu memleketlerini fethedip yerleştiler.

Ehl-i salib
f. Bayrağında salib (haç) bulunanlar. Hristiyanlar. * Osmanlılardan 209 sene evvelki tarihte Haçlı Seferlerine katılan Hristiyan Ordusu.

Ehl-i salâh
Huk: Hâli mestur, nâmuslu, doğru, adaletli olan kimse. Sâlih kimseler.

Ehl-i sekr
f. Aklı ile hareket edemeyip hissi ve zevki ile hareket eden, sarhoş. * Tas: İlâhî bir tecelli ile istiğrak halinde olanın kendinden geçmesi hali.

Ehl-i sevahil
f. Sahilde, deniz veya göl kenarında yaşayanlar.

Ehl-i suffa
(Bak: Ashab-ı Suffa)

Ehl-i sûk
f. Çarşı halkı, esnaf.

Ehl-i sünnet
"f. Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) söz ve hareketlerine şüphesiz, kat'i ve sağlam delillerle uyan. Sahabe ve onlara tâbi' olanların mezhebi ve o mezhepte olan. Bunların muhaliflerine ""ehl-i bid'a"" veya ""fırak-ı dâlle"" denir."

Ehl-i tahkik
Hakikatleri delilleri ile bilen âlimler. * Tahkik ehli.

Ehl-i takib
Takip edenler, peşinden gidenler.

Ehl-i tevhid
Cenab-ı Hakk'ın birliğini bilip inanan ve sadece bir Allah'a bağlanıp ibadet eden kimse. (Bak: Tevhid)

Ehl-i teşeyyu'
şiilik iddia edenler. (Bak: şia)

Ehl-i ukul
Akıllılar, akıl sâhibleri.

Ehl-i veber ve bâdiye
Çadırda oturan bedevi Arab, çöl ahalisi.

Ehl-i vifak
Beğenilen işlerde birbirine muvafakat edip uyanlar, anlaşanlar.

Ehl-i vukuf
Bir mes'ele hakkında bilgi sahibi olan salâhiyetli kimseler. Vukuf ehli. Bilirkişi.

Ehl-i zevk
Zevklenenler, lezzet alanlar. * Tas: Cenab-ı Hakk'a yakınlıkla, kurbiyetle veya uyanık kalble iman ve Kur'an hakikatlarından zevk alanlar.

Ehl-i zimmet
İslâm Devletinin tâbiiyetinden olan Hıristiyanlar. İslâm Devleti tarafından korunan müslümandan başka kimse. Zimmi.

Ehl-i âlem
Âlemin ehli olan insanlar.

Ehl-i ırz
Yüz aklığı ve şan, itibar sahibi olan, namuslu kimse. Şerefli ve temiz olan. Namuslu, iffetli ve ismetli. Irz ehli.

Ehl-i şekavet
İslâmiyetin müsâade etmediği çeşitli rezâlet işleyen bedbaht.

Ehl-i şia
şia ehli. (Bak: şia)

Ehl-i şuhud
f. Kâinatta tevhid delillerini aynen seyreden, İlâhi ve gizli sırlarını Hakkın izni ile gören şuhud ehli. Veli. * Görecek derecede kat'i kanaat sâhibi olan enbiyâ ve evliyalar.

Ehleb
Kuyruğu kıllı olan at.

Ehlen ve sehlen
Hoş geldiniz, safâ geldiniz (meâlinde söylenir.)

Ehlibeyt
Peygamberimizin neslinden olan.

Ehliyyet
Yeterlik. Bir işin ehli olduğuna dâir vesika. İktidar. Liyâkat. İstihkak. Meharet ve mensubiyet.

Ehlullah
Allah'a itaat edip, O'nun sevgisi ile O'na yaklaşmış olan Veli. Allah'ın sevgisine mazhar olan Evliya.

Ehlî
Munis, alışık. Yabancı olmayan. Kendisi ile ünsiyet edilen.

Ehme
f. Eksik, nâkıs noksan. * Bulunuş.

Ehname
f. Aşk, muhabbet, sevda. * Kendine çekidüzen verme.

Ehram
Mısır'da Firavunların piramit şeklindeki mezarları.

Ehram-ı mürebbaî
Dörtgen piramit. Dört köşeli ehram.

Ehram-ı müsellesî
Üçgen piramit.

Ehramen
f. şeytan, iblis. * Dev.

Ehras
Dilsiz. (Bak: Ahras)

Ehre
Büyük ağızlı.

Ehred
Yırtık şey. (Üstbaş hakkında kullanılır.)

Ehriman
(Ehrimen, Ehremen) f. Ateşperestlerin şer ilâhının ismi. Bâtıl bir ilâh ismi.

Ehsa
Şaşmış, şaşa kalmış, hayret etmiş ve taaccübüne gitmiş olan kimse.

Ehsâs
(Hiss. C.) Hisler, duygular.

Ehsâs-ı rakika
İnce hisler, ince duygular.

Ehtat
Bir bölük cemaat.

Ehtem
Ön dişi gedik olan.

Ehun
f. Toprakta meydana gelen delik, yarık.

Ehva
(Havvâ. dan) Siyah. Kararmış olan.

Ehval
(Hevl. C.) Korkular. Korkulacak hâller. Fenalıklar.

Ehval-i muhavvifane
Dehşetli korkular.

Ehvar
f. Şaşkın, şaşırmış kimse. Alık, sersem adam.

Ehvec
Uzun boylu ahmak adam.

Ehvek
Ahmak kimse.

Ehvel
Korkunç nesne.

Ehven
Daha aşağı. Daha ucuz. Bayağı. Adi. * Zararı az olan. En zararsız.

Ehven-üş şer
Ehven-i şerreyn de denir. İki şerli işin veya şeyin daha az zararlısı. (Bak: Adalet-i izafiye)

Ehveniyet
Ucuzluk, ehvenlik, daha hafif, daha zararsızlık.

Ehver
f. Sevgili, mâşuk.

Ehya
(Bak: Ahyâ)

Ehyan
(Hîn. C.) Zamanlar. (Bak: Ahyân)

Ehyeb
Daha heybetli, daha büyük.

Ehyef
İnce belli ve yakışıklı genç. * Çelimli at.

Ehyemin
(Heyeman. C.) Âşık olmalar, şaşkınlıklar.

Ehyun
Örümcek, ankebut.

Ehza'
Ok mahfazası içinde sona kalan ok.

Ehzab
(Bak: Ahzab)

Ehşa
Karındaki iç uzuvlar. Karında olan.

Eimme
(İmam. C.) İmamlar. (Bak: İmam)

Eimme-i din
Din imamları, müçtehidler, müceddidler.

Eimme-i ehl-i beyt
Ehl-i Beyt'ten yetişen, saltanata bilfiil girmeyen ve karışmayan en salâhiyetli, mânevi nüfuz ve ilim ve riyaset sahibi imamlar.

Eimme-i erbaa
Dört imâm. Müslümanların en büyük ve yüksek âlimleri ve müctehidlerinden hak mezheb müessisleri olan ve ehl-i imâna rehberlik eden büyük imâmlar. İsimleri şöyle sıralanabilir: İmâm A'zam Ebu Hanife, İmâm-ı Şâfii, İmâm-ı Mâlik, İmâm-ı Ahmed ibn-i Hanbel. (R.A.)

Eimme-i isnâ aşer
On iki imâm. Silsile-i sâdâttan olup müceddit olan imâmlar hakkındaki bir tâbirdir. Bu zâtlar esasât-ı İslâmiye ve hakaik-i Kur'âniye ve imâniyenin, dini esasların ve şeriatın muhafazasına çalışan, saltanat işlerine karışmayan mânevi riyâset ve ilim sahibi şahsiyetlerdir.

Eimme-i selâse
"Üç imâm. Fıkıh kitablarında ekseriyetle İmâm-ı A'zam, İmâm-ı Şâfi'i, İmâm-ı Malik için söylenir. Hanefi Mezhebine dâir mes'elelerin bahsolduğu kitablarda ""Eimme-i Selâse""den maksad; İmâm-ı A'zam ile iki talebesi olan İmâm-ı Muhammed ve İmâm-ı Ebu Yusuf'dur."

Eimme-i verese
Vâris olan imamlar. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın mânevi vârisi olan büyük zâtlar, mürşidler, imamlar.

Eimme-i âlîşan $
Çok yüksek mertebesi ve büyük kıymeti olan imamlar. İmam-ı A'zam, İmam-ı Şâfiî gibi.

Einne
(İnân. C.) Yularlar. Dizginler.

Eizze
(Aziz. C.) Azizler.

Ejah
f. Vücutta ve bilhassa ellerde çıkan ufak urlar, siğil, sivilce.

Ejder
(Ejderha) f. Büyük canavar. Büyük yılan.

Ejgan
(Ejgehân) : f. Tenbel, miskin, iş yapmaktan hoşlanmayan.

Ejhan
f. Tenbel.

Ejir
f. Akıllı, uyanık, açık göz.

Ekabb
İnce belli.

Ekadih
(Kıdh. C.) Kıdhlar, oklar.

Ekahi
(Ukhuvan. C.) Papatyalar, papatya çiçekleri.

Ekalim
(İklim. C.) İklimler, memleketler, mıntıkalar.

Ekalim-i bâride
Soğuk iklimler, soğuk memleketler.

Ekalim-i hârre
Sıcak iklimler, ülkeler.

Ekalim-i seb'a
Yedi iklim. * Yedi kıt'a.

Ekall
Daha az, en az, pek az. En küçük. (Bak: Akall)

Ekall-i kalil
Azın azı, pek az, en az.

Ekalliyet
(Akalliyet) Bir hükümetin tebaiyyeti altında yaşayan, yabancı din ve milliyete mensub olup, ekseriyeti teşkil etmeyen halk. Azlık. Azınlık.

Ekam
(Ekme. C.) Tepeler, bayırlar.

Ekanim
(Uknum. C.) Asıllar, rükünler, zatlar.

Ekanim-i selâse
Üç unsur. (Bak: Teslis)

Ekarib
Akrabalar. Yakın hısımlar.

Ekarim
(Kerim. C.) Kerem sâhibi olanlar.

Ekasi
(Aksâ. C.) En uzaklar, pek uzaklar.

Ekasi-i bilâd
Uzak beldeler, en uzak şehirler.

Ekasim
(Aksam. C.) Aksamlar, paylar, kısmetler.

Ekasire
(Kisrâ. C.) Kisralar, şahlar. Eski Acem padişahları.

Ekasis
(Kıssa. C.) Kıssalar, ibretli hikâye ve dersler.

Ekasır
(Akser. C.) En kısalar, pek kısalar.

Ekati
(Kati. C.) Sürüler, koyun sürüleri.

Ekavil
(Akvâl. C.) Kaviller, sözler.

Ekavil-i bâtıla
Bâtıl sözler, doğru olmayan sözler.

Ekavil-i kâzibe
Uydurma ve yalan sözler.

Ekazib
Yalanlar, kizbler, yalan ve uydurma sözler, asılsız kelâmlar.

Ekazz
Yeleksiz ok.

Ekba'
(Kibâ. C.) Süprüntüler.

Ekbad
(Kebed ve Kebid. C.) Kebedler, ciğerler.

Ekber
Daha büyük, en büyük.

Ekber-ül kebâir
Kebâirin kebâiri. Büyüklerin en büyüğü. Büyük günahların en büyüğü. (Bak: Mubikat-ı seb'a)

Ekbes
Alnı yumru ve başı büyük kimse.

Ekdas
(Küds. C.) Küdsler. Hurmalar.

Ekder
Bulanık. * Bozrenkli.

Ekdâr
(Keder. C.) Kederler, acılar, üzüntüler.

Ekdâr ü âlâm
Kederler, acılar.

Ekele
(Âkil. C.) Çok yiyenler, oburlar, pisboğazlar.

Ekeme
Bayır, yüksekte olan taşlık tepe.

Ekerat
Ziraat ve imar için, sahiblerinin rençberlere verdikleri arazi.

Ekess
Ufak dişli, küt dişli.

Ekfa'
(Küfv. C.) Eşler, benzerler, denkler, eşitler, uygunlar, müsaviler, muadiller.

Ekfal
(Bak: Akfâl)

Ekfan
(Kefen. C.) Kefenler, ölülerin sarıldıkları bezler.

Ekhal
(Kühl. C.) Göze çekilen sürmeler.

Ekheb
Gök renkli, mavi renkli.

Ekhel
Gözü sürmeli.* Baş ve gövde damarı.

Ekid(e)
Sağlam, metin, muhkem. * Sarih, kesin, açık, kat'i, muhakkak. Kuvvetli, te'kidli.

Ekiden
Metin, muhkem ve sağlam şekilde. * Açık ve kesin olarak. Sarahaten ve kat'iyyen. * Mükerreren, tekrar olarak.

Ekile
Yenmiş, yenilmiş yemek.

Ekinoks
Fr. Altı aylık fasılalarla gece ve gündüzün eşit oluşu.

Ekir
(C.: Ekere) Ekinci.

Ekkaf
Eğerci, semerci.

Ekkal
Çok yeyici, obur.

Ekke
Pek sıcak gün.

Ekl
Yemek yeme.

Ekl ü şürb
Yeyip içme.

Ekle
Bir kere doyana kadar yemek.

Eklef
Yüzü çilli olan adam. * Koyu renkli arslan.

Eklektizm
yun. Fls: Birbirinden farklı görüşlerin bazı ortak taraflarını bulup uzlaştırıcı bir görüş ileri sürme.

Ekliptik
Güneşin dünya etrafında yapmış olduğu zahirî hareketinde çiziyor gibi göründüğü yol.

Ekmam
(Kimm. C.) Tomurcuklar. Ağaç çiçeklerinin kapçıkları.

Ekme
(C.: Ekemât-Üküm) Yüksek yer.

Ekmeh
Anadan doğma kör. * Tepe,bayır, yüksek yer.

Ekmehiyyet
Ekmehlik, anadan doğma körlük.

Ekmel
Mükemmel, en kâmil, eksiği olmayan, en mükemmel.

Ekmel-i enbiya
Nebilerin en mükemmeli, Peygamberimiz Hz. Muhammed (A.S.M.)

Ekmel-i mahlukat
Yaradılmışların en mükemmeli, Hz. Muhammed (A.S.M.) (Bak: Mefhar-i Kâinat)

Ekmeliyyet
Pek mükemmel ve kusursuz olanın hâli. Kusursuzluk, mükemmellik, noksansızlık, eksiksizlik.

Ekmelâne
Ekmel olana yakışacak şekilde.

Eknan
(Kinân. C.) Mahfazalar, perdeler. * Evler, odalar, hücreler. Çadırlar.

Eknun
f. şimdi, el'an, hâlâ.

Ekol
(Fr. Ecole) Fikir üzerinde işleyen bir nevi mekteb. * Bir üstadın talebeleri. Bir üstadın mesleği, tarzı.

Ekolali
yun. Psk: Sesleri taklit etme, yansıtma. Çocuk dünyaya geldiği zaman çevresinde konuşulan dilin seslerini çıkaramaz. Kendine mahsus sesleri çıkarır. Çevrede konuşulan dilleri dinleye dinleye çevredeki sesleri taklid etmeye başlar, bu taklid edebildiği sesleri sık sık tekrar eder. Meselâ: ba, ba, ba gibi. Bu dilin gelişmesinde psikolojik bir safhadır. İslâm terbiyesinde dünyada çocuğun duyacağı ilk ses olarak ezan okunur. Çocuk bununla bırakılmamalı, Kur'an sesine küçükten itibaren alıştırmalı, anadili gibi kendine yakın bulmalıdır.

Ekoloji
yun. Canlı varlıklarla çevreleri arasındaki münasebetleri araştıran biyoloji kolu.

Ekonomi
"yun. İktisad. Tutum. Geliri gideri hesaplıyarak lüzumsuz masrafı bırakıp artırmağa çalışmak. Ölçülü ve idâreli harcamak. İnsanların sınırsız olan ihtiyaçlarıyla bunları sağlamaya yarayacak sınırlı imkân ve vasıtalar arasında mümkün olan azami uygunluğu temin için (sağlamak için) yapılan çalışma ve faaliyetler. Bu faaliyetlere hâkim olan kaideleri inceleyen ilim.İktisadî hâdiseler istihsal (üretim), istihlâk (tüketim), mübadele (değişim) ve tevzi (bölüşüm, dağıtım) olmak üzere dört çeşite ayrılır. İktisat ilmi bu hâdiselerin birbirleriyle olan ilişkileri, müvazeneleri (dengeleşimleri), teşkilâtlanma ve idaresi bakımlarından şekillerini inceletmekte ve hâdiselerin matematikî olarak mümkün modellerini bulmaya çalışmaktadır. Günümüzde iktisat politikaları büyük bir ehemmiyet kazanmıştır. İktisadî politikalar, bugünkü dünyamızda iki ana sisteme ayrılmıştır. 1- Kapitalizm; 2- Sosyalizm. Bunlar arasında zikredilen ""karma ekonomi"" şekli esas itibariyle bunlardan birine dâhil edilmektedir. İslâm iktisat sistemi bunlardan esastan ayrılmaktadır. Bu iki sistem, dünya hayatını esas alan maddeci sistemlerdir.Kapitalist sistem, emeği ferdî sermayeye sosyalist sistem, emeği devlet tahakkümüne bağlar. Kapitalist sistemde sermaye sahipleri, sosyalist sistemde devlet ve toplum adına bir grup hakim olur. Her iki sistem istismar ""sömürme"" ve tahakküme dayandığı için cemiyet hayatında anarşiyi ve ihtilâlleri doğurmakta, insanlık, barış, huzur ve saadete ulaşamamaktadır.İslâmiyet ise kapitalizmin ferdin istismarını; sosyalizmin kollektif tahakküm ve istismarını ortadan kaldırır. Herkesin kazancı, emeğine göre olur."

Ekpek-ül küpeka
Köpeklerin en köpeği. * Çok âdilik ve alçaklık.

Ekra'
(Bak: Ker')

Ekrad
Kürtler.

Ekram
Küçük burunlu. * Küçük boylu.

Ekran
Üzerine bir cismin hayalinin aksettirildiği saydam olmayan düz satıh.

Ekreh
Çok iğrenç, en kerih.

Ekreh-i mahlukat
Mahlukların en kerihi, en iğrenci.

Ekrem
Çok cömert, daha kerim, en kerim.(Arkadaş! Şu Zat-ı Nurâni (A.S.M.) mürşid-i imâni, Resul-i Ekrem (A.S.M.) bak nasıl neşrettiği hakikatın nuriyle, Hakkın ziyasıyla, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek, âlemde yaptığı inkılâb ile âlemin şeklini değiştirerek nurâni bir şekle sokmuştur. M.N.)

Ekrem-ül ekremîn
Ekremlerin en ekremi. Cenab-ı Hak (C.C.)

Ekremane
Ekremce, ekrem olana yakışacak şekilde. Çok elaçıklığıyle, cömertlikle.

Ekremiyyet
Ekremlik, ekrem olma hâli.

Eksa
Üstüste pek çok giyinen (adam.)

Eksantrik
Lât. Merkezden uzakta kurulmuş. * Mat: İç içe olduğu hâlde merkezleri ayrı olan daireler. * Müstesna, taaccüb edilip şaşılacak, hayret verici.

Ekseh
Aksak kimse.

Ekselans
Fr. Eskiden bakanlar, elçiler ve cumhurbaşkanları için kullanılan bir ünvan.

Eksem
Büyük karınlı, şişman adam.

Ekser
Pek fazla. Daha çok. Kesrette olan. En çok.

Ekseri
f. Çoğu zaman, çok defa, ekseriyetle.

Ekseriya
(Ekseriyya) Pek çok zaman, en ziyade, sık sık, ekseriyet üzere, alel-ekser.

Ekseriyet
(Ekseriyyet) En büyük kısım, çokluk.* Bir topluluk ve hey'etin yarısından fazlası. * Bir mecliste üyelerin verdikleri rey'lerin büyük kısmı ve bunların üstünlüğü.

Ekseriyet-i mutlaka
f. Yarımın bir fazlasıyla elde edilen ekseriyet, mutlak ekseriyet.

Ekseriyet-i sülüsan
Ekseriyet kazanacak tarafın en az mevcudun sülüsânı (üçte ikisi) miktarında olması şartıyla olan ekseriyet.

Ekseriyetle
Daha ziydesiyle. Çoklukla.

Eksibe
(Kesib. C.) Büyük çöllerde ve sahralarda, rüzgârın biriktirdikleri kum yığınları.

Eksiyye
f. Boza.

Eksper
Fr. Uzun tecrübe neticesi bir sahada ihtisas kazanan, meleke sahibi olan kimse.

Ekspres
ing. Seyahatı esnasında ancak büyük duraklarda duran ve çok hızlı giden vasıta.

Ektad
Cemaatler, topluluklar, kalabalıklar, bölükler, takımlar. * Misaller, temsiller, örnekler.

Ektaf
(Ketif. C.) Omuzlar. Omuz kemikleri, kürek kemikleri.

Ektar
(Keter. C.) Haysiyetler, onurlar, şerefler, şanlar, ünvanlar, soylar. Nesebler, dereceler, mertebeler.

Ektem
Çok sır saklayan, esrar gizleyen kimse. * Büyük karınlı ve şişman olan adam.

Ekul
(Ekl. den) Çok fazla yiyen, obur, pisboğaz.

Ekulâne
f. Oburcasına.

Ekulî
Oburluk.

Ekulü
Ben derim, ben söylüyorum (meâlinde.)

Ekulü kemâ kâle
Onun söylediği gibi söylerim (meâlinde.)

Ekva
Daha kuvvetli, en kuvvetli.

Ekva'
Eli eğri olan.

Ekvab
Küpler, kadehler. Sırçalar.

Ekvah
(Kûh. C.) Kamıştan yapılan penceresiz ufak kulübeler.

Ekvan
(Kevn. C.) Alemler. Mahluklar. Varlıklar. Oluşlar.

Ekvar
(Küvâre. C.) Petek. Arı kovanları.

Ekvas
(Kevs. C.) Yaşmaklar.

Ekvator
Fr. Hatt-ı istivâ. Dünyayı kuzey ve güney diye müsavi iki yarım küreye ayırarak, ikisinin arasından geçtiği farzedilen çember şeklindeki büyük çizgi. * Yer yuvarlağının tam ortasında farzedilen ve dünyayı iki müsavi kısma ayıran (ve kırk bin kilometre olan) çember.

Ekvaz
(Kûz. C.) Kâseler, bardaklar, kadehller.

Ekyal
(Keyl. C.) Keyller, kileler, hububat ölçüleri, ölçekler.

Ekyas
(Kis. C.) Kisler, para keseleri. Torbalar. * (Keys. C.) Akıllı kimseler.

Ekyes
Pek kiyâsetli, zeki, zekâvetli kişi. Mâhir, maharetli, becerikli adam.

Ekzeb
Büyük iftira, büyük yalan, uydurma.

Ekzef
(Kazf. den) Çok iftira eden. Başkası hakkında çok aleyhde yalan söyleyen.

Ekâbir
(Ekber. C.) En büyükler. Pek büyükler. Devlet ricali. Rütbece büyük olanlar.

Ekâbir-i ulemâ
En büyük âlimler, en büyük İslâm âlimleri. Âlimlerin en ileri derecede olanları.

Ekşef
Açık nesne. * Savaşta kalkanı olmayan kimse.

Ekşem
Doğuştan kusurlu olan. Burnu, kulağı kesik veya noksan doğan (adam). * Pars denilen vahşi hayvan.

El'as
Gök dudaklı.

El-aceb
Acayip, Şaşılacak şey. Tuhaf şey.

El-aks-ül müstevî
"Man: Mevzuu mahmul ve mahmulü de mevzu kılmak. ""İnsan hayvandır"" kaziyesinde her iki kelimenin yerlerini değiştirerek ""Bazı hayvan insandır"" dediğimiz şeklindeki kaziyenin adıdır."

El-aman
Meded, aman, imdâd (mânasına olup yardım ve şikâyet edâtı olarak kullanılır).

El-an
Şimdi. Hâlâ. Hâl-i hazırda.

El-bab-ül evvel
Birinci kısım. İlk cüz. Birinci kapı.

El-buğzu fillah
"Allah için buğzetmek. Bütün şiddet, adavet ve düşmanlık Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) rızası dairesindedir. İhlâsı kıracak, hissî hareketten sakınmaktır.(Cay-ı ibret bir hâdise: Bir vakit İmam-ı Ali (R.A.) bir kâfiri yere atmış. Kılıcını çekip keseceği zaman, o kâfir ona tükürmüş. O kâfiri bırakmış, kesmemiş. O kâfir ona demiş ki: - Neden beni kesmedin? Dedi:- Seni Allah için kesecektim. Fakat bana tükürdün, hiddete geldim, nefsimin hissesi karıştığı için ihlâsım zedelendi, onun için seni kesmedim. O kâfir ona dedi: ""Beni çabuk kesmen için seni hiddete getirmekti. Madem dininiz bu derece safi ve hâlistir, o din haktır."" dedi. M.)"

El-cüz'î
Man: Mânası, mefhumu başkalarına şâmil olmayan, yani tek mâlum ferde âid olan kelime.

El-esirre
Taht. Bilinen bir makam sandalyesi. Kürsü.

El-evvel
İbtidası olmayıp, herşey üzerine sâbık olan.

El-eys
Vücud. Varlık. Büyük cisim. (Bak: Leys, Eys)

El-fatiha
Kur'ân-ı Kerim'in birinci suresinin adı olup bu sureyi okumaya işâret için söylenir. (Bak: Fâtiha)

El-hak
Hakkın ta kendisi. Tam doğrusu. Tam gerçekten. * Hakkı, hakkı ile izhar ve beyan eden. * Varlığı hiç değişmeyen, ibadete lâyık ve her hakkın sahibi, Allah (C.C.) Âdil-i Mutlak ve Vacib-i lizâtihi.

El-hakku ya'lû
Hak gâlib ve yüksektir, meâlindedir. Bu mâna, bir Hadis-i Şerife işaret eder.

El-halim
Suçluların cezalarını derhal vermek iktidarında olduğu halde sonraya bırakan ve yumuşak muamele eden, çok halim. (Allah (C.C.)

El-hayy
Diri ve devamlı hayat sâhibi. Zâtî hayat ile münferid, her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Allah (C.C.)

El-hazer
Sakın! Sakınınız! (manasınadır)

El-ihsan ale-l ihsan $
İhsan üzerine ihsan, lütuf üzerine lütuf.

El-insaf
İnsaf edilsin, insaf edilmeli, insaf edelim.

El-iyazü-billah
Allah'a sığınır, Allah'a iltica ederiz. Allah korusun, Allah saklasın (meâlinde duâ).

El-karia
Kıyâmet.

El-kâsibü habibullah
Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) ma'rifetini ve rızâsını kazanan onun habibidir, sevgili kuludur. (Hadis meâli)

El-macid
Allah (C.C.)

El-mecid
Esmâ-i İlâhiyedendir.

El-minnetü lillah
"Minnet ancak Allah'ındır. ""Ancak Allah'a minnet edilir."""

El-müheymin
Her şeye dikkat edip koruyan ve emin eden (Allah C.C.)

El-vali
Her şeye mâlik ve sâhib olan Allah (C.C.)

El-vehhab
Allah (C.C.)

El-âlâ
Cenâb-ı Hakkın lütuf ve ihsanları. Ni'metler.

Ela'
Görünüşü güzel, tadı acı olan bir ağaç.

Elass
Sık dişli. * Çenesi kulaklarına yakın olup boynu kısa olan.

Elastik
Fr. Esnek, toplanıp çekilir, uzayıp kısalan.

Elastikiyyet
Fr. Esneklik. Elâstiklik.

Elb
Sürmek. Reddetmek. * Cem'etmek, toplamak.

Elbab
(Lübb. C.) Akıllar.

Elbette
"(Te'kid edâtı) Kat'i veya kat'iye yakın hükümlerde kullanılır. Yazılı sözlerde daha çok ""elbet"" şeklinde geçer."

Elbürz
f. Kafkas sıradağlarının en yükseği. * Hakkında türlü türlü hurafeler ve masallar anlatılan Kaf Dağı. * Uzun boylu ve yakışıklı kimse.

Elcezire
Mezopotamya. Dicle ve Fırat nehirleri arasında bulunan yerin adı. Bugün Irak'ın toprakları arasındadır.

Elcime
(Licâm. C.) Hayvanların ağızlarına takılan gemler.

Eledd
Sert çarpışan kimse. Metin. * Hakkı kabul etmeyen, inatçı adam.

Elektrik-i mudi
(Elektrik-i muzi) Parlak ışık veren, parlayan lâmba.

Elektroliz
Fiz: Birleşik bir cismi elektrik vasıtasıyla elemanlarına ayırma işi.

Elektron
yun. Atomda negatif yüklü zerrecik. (Bak: Delil-i inayet)

Elem
"Ağrı. Acı. Keder. Sancı. Dert. Gam. Kaygı.(Ey arkadaş! Bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. Bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar gibi hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeye başlarlar. Bir meded bir yardım için müsterhimane tabiata ve anâsıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. Ecram-ı semaviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. O ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli halleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeye başlar. Bakar ki, hayatî hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki: vicdanı binler âmâl (emeller) ve emanî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hale gelir. Acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, Sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden Cehennem daha serin olmaz mı?.. İ.İ.)"

Elem-i dembedem
Vakit vakit gelen elem. Ara sıra gelen acı.

Elem-i ye's
Ümidsizlik elemi, yeisten gelen sıkıntı.

Elem-nak
Elem verici.

Elem-nümud
Elem gösteren, elemli.

Elem-zede
f. Acılı. Kederli. Dertli.

Eleman
(Lât: Element) Unsur. Bileşik bir şeyi meydana getiren basit şeylerden biri. Bir bütünün parçaları.

Elemzede-gân
(Elemzede. C.) f. Elemliler, kederliler, dertliler.

Elendes
şiddetli savaş eden kimse.

Eleng
f. Sur, duvar, siper. * Kale ve istihkâm askeri.

Eles
Hâinlik yapmak. Hıyanet etmek. * Mecnun olmak.

Elest
$ Rabbiniz değil miyim? (meâlinde olan âyet-i kerimenin kısaltılmış işaretidir.) (Bak: Bezm-i elest, Kalubelâ)

Elet
Noksanlaştırmak. Eksiltmek. * Hapsetmek. * Yemin vermek.

Elett
Dişi kökünden çıkıp düşmüş olan kişi.

Elezz
(Leziz. den) Çok lezzetli, en leziz.

Elezz-i et'ime
Yemeklerin en lezzetli olanı.

Elf
1000 Bin sayısının ismi. Bin adet şey vermek ve ünsiyet eylemek (mânâlarına gelir).

Elf-i evvel
Peygamberimizin hicretinden sonra geçen bin yıl.

Elf-i sâni
İkinci bin.

Elfaf
Lifler. Lif lif. Sarmaş dolaş. * Cemaatler, taifeler.

Elfaz
(Lafz. C.) Lafızlar. Sözler. Lügatlar.

Elfaz-ı cemile
Güzel sözler.

Elfirak
Ayrılma, ayrılık sözü.

Elfiye (elfiyye)
Edb: Bin beyitli kaside.

Elfü-elfi
Bin kere bin.

Elga
Dolaşık. * Boynuzluluk.

Elgaf
Sık otlar ve ağaçlar.

Elgaz
(Lügaz. C.) Lügazlar. Bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.

Elgıbta
Gıpta olunur, gıpta ederim.

Elh
İbadet.

Elha
Malâyâni ve boş konuşan. * Dizlerinden biri diğerinden büyük olan deve. * Karnı sarkık olan. (Müennesi: Lahva)

Elhaf
Kirli, pis.

Elhal
şimdi, hâlâ, henüz, şimdiki hâlde.

Elhamdü-lillah
"Kısaca meali: Her ne kadar hamd ve şükür varsa, ezelden ebede ve kimden kime olursa olsun hepsi Allah'a mahsustur. İman, şükür, hamd, memnuniyet ifâde eden bir deyimdir. (Bak: Hamd, Sübhanallah)(Leziz taamlara, hoş meyvelere şâkirane muhabbet-i meşruanın uhrevi neticesi, Kur'anın nassiyle, Cennet'e lâyık bir tarzda leziz taamları, güzel meyveleridir. Ve o taamlara ve o meyvelere müştehiyane bir muhabbettir. Hattâ dünyada yediğin meyve üstünde söylediğin ""Elhamdülillah"" kelimesi, Cennet meyvesi olarak tecessüm ettirilip sana takdim edilir. Burada meyve yersin. Orada ""Elhamdülillah"" yersin. Ve ni'mette ve taam içinde in'âm-ı İlâhiyi ve iltifat-ı Rahmâni'yi gördüğünden o lezzetli şükr-ü mânevi, Cennet'te gayet leziz bir taam suretinde sana verileceği, hadisin nassiyle, Kur'an'ın işârâtiyle ve hikmet ve rahmetin iktizasiyle sabittir. S.)"

Elhan
(Lahn. C.) Lâhnlar, nağmeler, besteler, ezgiler.

Elhan-ı şita
Cenab Şahâbeddin'in şöhret bulmuş olan bir kış şiiri. Kış nağmeleri.

Elhasıl
Hasılı, sözün özü, kelâmın lübbü, neticesi, kısası, kısacası. Hülasa-i kelâm, netice-i kelâm, filcümle.

Elhaz
(Lahz. C.) Göz ucu ile bakışlar.

Elhubbu-lillah
Allah için sevmek. Muhabbet, dostluk, sevgi sırf Allah içindir. Hoş geçim, insanlara olan muhabbet Cenab-ı Hakk'ın rızası içindir. (Bak: Mana-yı harfî)

Elhükmü-li-l ekser
Çokluğa, ekseriyete göre karar verilir. Hüküm ekseriyete göredir.

Elhükmü-lillah
Hüküm Allah'ındır.

Elibab
Durdurmak. Lâzım olmak.

Elibba'
(Lebib. C.) Akıllılar, kâmiller, kemalât sahipleri, olgun kimseler.

Elif
Munis, sahip, dost.

Elil
İnlemek, enin.

Elim
(Elime) Acı veren, acıtan, ağrıtan. Çok şiddetli ağrı veren.

Elips
Fr. Odaklar adı verilen sabit iki noktasından uzaklıkları toplamı sabit olan noktaların gösterdiği kapalı eğridir. Eğri ve kapalı bir geometrik şekildir. Karşılıklı iki tarafından genişlemiş bir çemberi andırır.

Eliyy
Çok yemin eden adam.

Eliz
f. Sıçrama. * Çifte, tekme.

Elkab
(Lakab. C.) Lakablar, namlar. Rütbe ve makam sahiblerinin derecelerine göre söylenen ve çok zaman hürmet ifâde eden isimler.

Elken
Dilinde tutukluk olan, kekeme, peltek.

Elkıssa
Sözün kısası, sözden anlaşıldığına göre, hülâsa.

Ell
Hastanın inlemesi. * Harbe ile vurmak. * Sürmek. Sâfi. * Sür'at etmek, hız yapmak.

Elleys
Mutlak hiçlik. Adem-i sırf.

Ellezi
Mânası kendinden sonra gelen cümle ile tamamlanan bir kelimedir. (Bak: Mevsule)

Elma
Karamtıl dudaklı. * Çok koyu gölge.

Elma'
(Elmaî) Çok zeki, zekâveti kuvvetli, idrak derecesi üstün olan kimse.

Elmah(i)
Her gördüğü şeyi araştırmağa ve tedkik etmeğe meraklı olan kişi.

Elmas
Çok kıymetli, beyaz, şeffaf mâden. Cevher. Kıymetli taş. (En saf karbondur.)

Elmas-pare
Elmas parçası. * Mc: Çok güzel.

Elmas-rize
Elmas kırıntısı, döküntüsü.

Elmas-tıraş
Elmas gibi yontulmuş olan makbul bir cam, kristal.

Elmaz
Yalnız üst dudağı beyaz olup, burnu bile ak olmayan at.

Elsa'
"Sık dişli. * Sin telâffuz edecek yerde sâ telâffuz eden. Râ yerine yâ telâffuz eden (meselâ ""er"" diyecek yerde ""ey"" demek gibi.)"

Elsen
Fasih ve düzgün konuşan.

Elsine
(Lisan. C.) Diller. Lisanlar.

Elsine-i enam
Mahlukatın dilleri. Halkın dilleri.

Elsine-i garbiyye
Batı dilleri, garb lisanları.

Elsine-i muhtelife
Çeşitli ve birbirinden farklı diller.

Elsine-i selâse
Üç lisan. Türkçe, Arapça ve Farsça.

Elsine-i terkibiye
"Birbirine eklenen kelimelerle konuşulan diller. Terkibli ifâdesi çok olan, Arabçaya uymayan lisanların hususiyeti. (Arabî Lisanına ""Tasrifî"" denilir. Çünkü aynı kökten kelimeler rahatlıkla yapılmaktadır. Arabçaya bu hususta yetişen başka bir lisan yoktur.)"

Elsine-i şarkiye
Doğu dilleri.

Elt
Noksanlaştırmak. Hapsetmek. * Yemin vermek.

Elta'
Boz dudaklı. Dişlerinin rengi değişmiş olan.

Eltaf
(Lutf. C.) Lütuflar, iyi muameleler, iyilikler, iyilikseverlikler. Nezaketler, nazik davranmalar. Okşamalar.

Elti
t. İki kardeş zevcelerinin her birine nisbetle diğeri. Bir kadının kaynının zevcesi.

Eluf
Ülfeti fazla, herkesle konuşup görüşmeye alışık olan kimse.

Eluh
Kasem, and, yemin.

Eluk
Sefir, büyük elçi.

Eluke
Risalet.

Elule
Semiz, besili koyun.

Elvah
(Levha. C.) Levhalar. Tablolar.

Elvah-ı mahfuza
(Bak: Hafiziyyet, Levh-i Mahfuz)

Elvah-ı âlem
Âlemin görünüşü, manzara ve levhaları.

Elvan
(Levn. C.) Renkler. Muhtelif görünüşler.

Elvan-ı ibadet
İbadet renkleri. * Mc: İbadet çeşitleri.(Nasılki insan, şu âlem-i kebirin bir misal-i musaggarıdır ve Fâtiha-i Şerife, şu Kur'an-ı Azîmüşşan'ın bir timsal-i münevveridir. Namaz dahi bütün ibadatın envâını şâmil bir fihriste-i nuraniyedir ve bütün esnaf-ı mahlukatın elvan-ı ibadetlerine işaret eden bir harita-i kudsiyedir. S.)

Elvan-ı seb'a
Yedi renk.

Elve
Yemin etmek, kasem.

Elveda
Allah'a emânet olun. Allah'a ısmarladık (yerine söylenen bir ta'birdir).

Elves
Zayıf kimse. * Ahmak kimse.

Elviye
(Livâ. C.) Livâlar, sancaklar, bayraklar.

Elviye-i mütemevvice
Dalgalanan bayraklar.

Elyaf
(Lif. C.) Lifler.

Elyak
Daha münâsib. Daha lâyık.

Elyasa (a.s.)
"Benî İsrail Peygamberlerindendir. Benî İsrail ise; günden güne Kitabullah'ı dinlemez olmuştu. Cenab-ı Hak Asuriye Devleti'ni onlara musallat eyledi. Sonra Yunus (A.S.) Asuriye içinde Ninova şehrinde Peygamber oldu."

Elye
(C.: Eleyât) Koyun kuyruğu. * Başparmağın ve dizin aşağı yanlarında olan kabaca etler.

Elyel
Çok karanlık gece.

Elyes
Bahadır, yiğit.

Elyevm
Bugün. Hâlâ. (Bak: Yevm)

Elzem
Daha lâzım. Çok lâzım. Ziyade mucib. * Küçük parmaklı.

Elzemiyyet
Pek lüzumlu ve gerekli olan bir şeyin hâli. Son derecede lüzum, gereklilik.

Elâ
Arabçada söze başlarken kullanılır. İstiftah harfi tâbir edilir. Beş vecih üzere bulunur: 1 - Tevbih ve tenbih, 2 - İnkâr, 3 - İstifham-ı anin-nefiy, 4 - Arz, 5 - Teşvik ve rağbet ettirme, makamlarında.

Em
"Soru sorma mânasında atıf edatıdır. İstifham elifi mânasına da gelir. ""Yahut, belki, yoksa"" kelimeleriyle tercüme edilebilir."

Em'ak
(Meak. C.) Göz pınarları.

Em'at
"Gövdesinde kılı olmayan kimse. * Tüyü dökülen kurda ""zi'b-i em'at"" derler."

Em'az
(C.: Emâız) Sert, sağlam, taşlı yer.

Em'â
(Miâ. C.) Bağırsaklar.

Em'â-i galiza
Kalın bağırsaklar.

Em'â-i rakika
İnce bağırsaklar.

Emacid
(Emced. C.) Emcedler, en şanlılar, en şerefliler, eşrefler, en fazla haysiyet ve onur sahibi olan kimseler.

Emak
Uzun, tavil.

Emale
(Bak: İmâle)

Emalic
(Ümluc. C.) Fidanlar, yapraklar, uzun yapraklı otlar.

Emalis
"(İmlis""e"". C.) Otsuz ve susuz sahralar, çöller."

Emam
Bir şeyin ön tarafı.

Eman
Korkusuzluk. * Af ve yardım dileme. Eminlik. (Bak: Aman)

Eman-hah
f. Eman isteyen, eman diliyen, aman diyen.

Emanat
(Emanet. C.) Emanetler.

Emanet
"Eminlik. İstikamet üzere bulunmak. * Birisine koruması için teslim edilen şey. Birisine bir şeyi koruması için teslim edilen şey. Birisine bir şeyi koruması için bırakma. Emniyet edilip inanılan şey. * Başkasının hukuku emniyet edilip, inanılabilen. * Osmanlılar Devrinde bazı devlet dairelerine verilen isim. Şehr emâneti, Rusumat emâneti gibi...(Dinimiz, emaneti ehline bırakmamızı emreder. İdare makamları da birer emanettir. Hz. Ömer (R.A.) halifelik makamına getirilince şöyle demiştir: ""Ey insanlar! Ben Allah ve Peygamberimize itaat ettiğim sürece, siz de bana uyun ve itaat edin. Doğru yoldan saparsam, kılıçlarınızla beni doğrultun."" Demek ki müslüman hata ve haksızlık karşısında pasif kalamaz.)"

Emanetdar
f. Kendisine birşey emanet edilen kimse, emanetçi.

Emanetdarî
f. Emanetçilik.

Emaneten
Emanet yoluyla, emanet olarak. * Bir resmî daire tarafından bizzat, ihale şeklinde ve iltizam suretiyle olmayarak.

Emani
Emniyetler. Niyetler, gayeler, istekler. Arzular, dilekler. * f. Eminlik, korkusuzluk.

Emani-i mahsusa
Hususi arzular, özel maksatlar.

Emarat
Emareler, nişanlar, işaretler, ip uçları.

Emarat-ı hasene
İyi alâmetler.

Emare
Alâmet, işaret, nişan, iz, ip ucu, belirti.(Gizli olan umura Şeriat emarelere göre hükmeder. İ.İ.)

Emaret
Emirlik. Bir emir veya bey veya prensin idaresinde olan memleket.

Emarid
(Emred. C.) Bıyıkları terlememiş gençler.

Emasil
(Emsel. C.) Benzerler, eşler, akranlar, müsaviler. * İtibarlı kimseler.

Emazir
(Mezir. C.) Kuvvetli ve azamet sahibi olanlar.

Embel
Kılıcı ve silahı olmayan. * Eyer üstünde doğru oturamayan. * Boynu eğri olan.

Embriyoloji
"yun. Biy: Canlıların başlangıçtan itibaren gelişmesini inceliyen biyoloji ilminin bir bölümü. İkiye ayrılır: 1- Ontogonez: Yumurtadan yavruların meydana gelişini inceler. 2 - Flogenez: Canlıların ilk yaratılışı ile bugünkü şekli arasında meydana gelen değişmeleri inceler. Dünyada başlangıçtan bugüne kadar iklim, fizik ve kimyevi şartlar, beslenme şartlarında değişmeler olmuştur. Allah, yarattıklarına karşı çok merhametli ve lütufkâr olduğu için zor şartlarda canlıların yok olmaması için vücutlarında gerekli değişikliklerle donatmıştır. Meselâ: Kutup tilkisinin kışın karlı ortama uyması için tüyleri beyaz, baharda ve yazın ise boz olur. D.D.T. gibi kimyevi ilaçlarla böceklerin tamamen imhâ olmaması için bir müddet sonra böcekler bir muâfiyet ""bağışıklık"" kazanıyorlar. Bunun gibi, canlılar âleminde rahmet eseri sayısız hikmetli hâdiseler var. Bu, hâdiselere ""İçgüdü"" ""Mütasyon"", ""evrim"" gibi bir takım isimler takıp tesadüfle izah etmek imkânı yoktur."

Emcad
(Mecid. C.) şeref, onur ve haysiyet sahibleri.

Emced
(Mecid. den) Pek büyük, daha büyük, şerefi şânı çok olan.

Emced-i emâcid
şereflilerin şereflisi, en şerefli.

Emcer
Karnı büyük kimse.

Emdeş
Elinin sinirlerinde rahâvet olup eti az olan kimse.

Eme
(C.: İmâ-İmât) Câriye, kadın köle.

Emed
Son, nihayet. Gayet. Encam, intihâ.

Emedd
(Medd. den) Daha uzun, pek uzun, daha tavil.

Emedd-i a'mâr
Ömürlerin en uzun olanı.

Emek-dar
f. Emeği geçmiş, kıdem ve mükafâta hak kazanmış memur, hizmetçi. Eski ve sadık hizmetçi.

Emel
Ricâ, ümid, şiddetli istek. Ummak. * Gaye. (İnsanları canlandıran emeldir, öldüren ye'istir. M.)

Emene
Emn, emniyet, eminlik.

Emere
(C.: İmer) Çöllerde taştan belirlemek için yapılan alâmetler.

Emerr
Pek acı.

Emess
Çok fazla temâs eden, dokunan. En çok messeden.

Emevi devleti
"Dört halife devrinden sonra devlet idaresi Beni Ümeyye hanedanına geçmiştir. Buna nisbetle bu devlete ""Emevi Devleti"" adı verilmiştir. (Mi: 661-750) seneleri arası Emevi Devletinin saltanat devresidir. Muâviye bin Ebi Süfyan'dan başlamak üzere 14 halife gelip geçmiştir. Son halife Muhammed bin Mervan (2. Mervan) dır. Bu devirde kavmiyetçilik İslâmiyete çok zararlar vermiştir. Yine bu devirde Din-i Mübinin aktar-ı İslâmda yayıldığını unutmamak icab eder. Doğuda Türkistan ve Endonezya, kuzeyde Kafkasya, batıda Anadolunun yarısı, İspanya ve Kuzey Afrika Emevi topraklarına katıldı. Emevi hükümdarlarının Ehl-i Beyt'e ettikleri zulüm ve akıttıkları kan sebebiyle çıkan isyanlar devleti zayıflattı. Abbâsi taraftarları ile kavi bir ekseriyet Abbasi tarafına geçti. Horasan'lı Ebu Müslim, Emevi Devletini bir muharebede Abbasilere devretti. Böylece Emeviler tarihe karışmış oldu. (Bak: Endülüs, Muaviye)"

Emevîler
bir islâm devleti.

Emgaz
"Kırmızı, kızıl nesne, ahmer. * Aşkar at. * Koyunu sağdıklarında süt ile birlikte kan çıksa ""emgazeti'ş şât"" derler."

Emhak
Donuk beyaz.

Emhal
(Mehl. C.) Mehiller, mühletler, vâdeler, zamanlar, bir iş veya vazifenin yapılması için verilen fazla zamanlar.

Emhar
(Mehr. C.) Mehrler, nikâh bedelleri. Zevceynin ayrılmaları halinde kadına verilecek olan ve nikâhta kararlaştırılan para ve sair eşyalar. * (Mühür. C.) Taylar, at yavruları.

Emihe
Koyunlarda meydana gelen uyuzluk.

Emime
Bir cins ot. * Demirci çekici.

Emin
Kalbinde korku ve endişesi olmayıp rahatta olan. Korkusuz. * Kendisinden korkulmayan. * Kendine inanılan. İtimat edilen. * İnanan, güvenen. * Çok iyi bilen, şüphe etmeyen.

Emir
(Bak: Emr)

Emir-ül ceyş
Serasker, serdar, başkumandan.

Emir-ül ma'
Amiral. Deniz kuvvetlerinde albaydan büyük rütbede bulunan subaylar.

Emir-ül mü'minîn
Müminlerin, İslâmların işlerinde emir ve tedbir eden reis. Halife. İslâm Devlet Reisi.

Emirane
f. Emredene yakışır bir surette. Emir gibi.

Emirber
f. Subayların kıt'a ve daire dışında emirlerinde bulunan erler.

Emirkulu
Aldığı emri yapmağa mecbur olan, verilen emri yerine getirmekle görevli kimse.

Emirname
f. Âmirin emri yazılı olan kağıt. Üst makamdan verilen emir kağıdı.

Emkine
(Mekân. C.) Mekânlar, hâneler, evler, mahaller, mevkiler, yerler.

Emkine-i cedide
Yeni evler.

Emla'
(Mele'. C.) Topluluklar, mele'ler, cemaatler, cemiyetler, bölükler, kalabalıklar.

Emlah
(Melih. den) Pek melih, en melâhatli, çok güzel.

Emlak
(Mülk. C.) Mülkler. İnsanın tasarrufunda bulunan yerler. * Melekler.

Emled
En genç, çok körpe ve nazik vücut veya dal (Müennesi: Meldâ)

Emles
Avuç içi gibi düz ve yumuşak olan.

Emlet
Mülk etmek. Çiftlendirmek, tezvic.

Emm
Kasdetmek.

Emmare
Emreden. Zorlayan. Cebreden.

Emmâ
"(Şart edâtıdır) ""Lâkin, ancak şu kadar var ki"" meâlinde."

Emmâ-ba'dü
"""Bundan sonra"" manasına olup bir başlangıç hitabından sonra söylenir. Buna fasl-ı hitab denir."

Emn
Eminlik. Korkusuzluk. Emniyet. Bir şeye itimad etmek. İnsanda doğruluk ve imandan ileri gelen yüksek bir meleke ve kabiliyet. Rahatlık.

Emn ü emân
Korkusuzluk ve emniyet hâli.

Emn ü emânet
Emniyet ve eminlik.

Emn ü âsâyiş
Eminlik ve rahatlık, korkusuzluk, tehlikesizlik, güvenlik.

Emniyet
(Emniyyet) : Eminlik, emin olma hâli, korkusuzluk, tehlikesizlik. * İtimad, güvenme, inanma. * Polis ve zabıta teşkilâtı.

Emniyet-i tâmme
Tam bir emniyet ve korkusuzluk.

Emperyalizm
Fr. Bir devletin, sınırlarını genişletme politikası. Sınırları genişletmekteki gaye, başka memleketlerin zenginlik kaynaklarını ele geçirme ve insanlarını kendi hesaplarına çalıştırmaktır. Bu maksat için çok defa silâhlı harp, hem masraflı, hem de hürriyet fikriyle bağdaşmadığından zamanımızda daha sinsi ve maskeli bir emperyalizm şekline başvurulmaktadır. Modern emperyalizm denilen bu şekil iktisadi ve kültür hayatı bakımından bir ülkeyi kendine bağlamak suretiyle menfaat (yarar) sağlamaktadır. Gelişmiş ülkeler, az gelişmiş ülkeleri bu yolla kendilerine bağımlı hâle getirmektedir. İnsanlarını kendi kültür ve ideolojileriyle yetiştirdikleri için felsefe, siyasi görüş ve yaşayış bakımından kendilerinden ayrılamaz hâle getirmek isterler.

Emr
İş buyurma. * Buyurulan şey. * Madde, husus, hâdise.

Emr-i ademî
Olması mümkün olan birşeyin sebeblerinden bir veya birkaçını yapmamakla o şeyin olmamasına sebep olmak.

Emr-i bi-l-maruf, nehy-i anil-münker
Dinin emirlerini, Kur'âni ve İslâmi hakikatleri neşretmek ve bildirmek, men'edilen şeyleri de yaptırmamak. İyiliği, İslâmi hususları emretmek ve teşvik etmek, kötülüğü men'edip yaptırmamağa sevketmek. (Fakat bu kudsi vazifeyi âdabına itaat ve riâyet ederek ifâ etmek lâzımdır, zirâ bu itaat da dinimizin emirlerindendir.)

Emr-i hak
Hakk'ın emri, Allah'ın emri. Ölüm.

Emr-i hâs
Hususi emir. Belli bir şahsa verilen emir. Özel ve belli bir iş.

Emr-i i'tâ
Verme emri. Verilme emri.

Emr-i ilahî
"Allah'ın emri. Mc: Ölüm.(Ubudiyet, emr-i İlahîye ve rıza-yı İlahîye bakar. Ubudiyetin dâisi, emr-i İlahî ve neticesi rıza-yı Hak'tır. Semeratı ve fevaidi, uhreviyedir. Fakat ille-i gaiyye olmamak, hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faideler ve kendi kendine terettüp eden ve istenilmiyerek verilen semereler, ubudiyete münafi olmaz. Belki zaifler için müşevvik ve müreccih hükmüne geçerler. Eğer o dünyaya âit fâideler ve menfaatlar, o ubudiyete, o virde veya o zikre illet veya illetin bir cüz'ü olsa, o ubudiyeti kısmen ibtal eder. Belki o hâsiyetli virdi akim bırakır, netice vermez. İşte bu sırrı anlamıyanlar, meselâ yüz hâsiyeti ve fâidesi bulunan Evrâd-ı Kudsiye-i Şâh-ı Nakşibendî'yi veya bin hâsiyeti bulunan Cevşen-ül Kebir'i, o fâidelerin bazılarını maksud-u bizzat niyet ederek okuyorlar. O fâideleri göremiyorlar ve göremiyecekler ve görmeye de hakları yoktur. Çünki, o fâideler o evrâdların illeti olamaz; ve ondan, onlar kasden ve bizzat istenilmeyecek. Çünki onlar fazlî bir surette o hâlis virde talebsiz terettüb eder. Onları niyet etse, ihlâsı bir derece bozulur. Belki ubudiyetten çıkar ve kıymetten düşer. Yalnız bu kadar var ki; böyle hâsiyetli evradı okumak için, zaif insanlar bir müşevvik ve müreccihe muhtaçtırlar. O fâideleri düşünüp, şevke gelip, evrâdı sırf rıza-yı İlahî için, âhiret için okusa zarar vermez. Hem de makbuldür. Bu hikmet anlaşılmadığından, çoklar, aktabdan ve selef-i salihînden mervî olan faideleri görmediklerinden şüpheye düşer, hatta inkâr da eder. M.N.)"

Emr-i istihbabî
Müstehab veya sünnet olan vazife.* Sevdirmek için verilen emir. * Muhabbetin gereği olarak yapılması gereken iş.

Emr-i itibârî
Hakikatta, hariçte vücudu olmayıp, var kabul edilen emir, iş. (İnsanın fiilleri, kesbi gibi.) (Bak: İtibâri)

Emr-i küfrî
İmansızlığa ait bir iş ve bir husus.

Emr-i kün
"""Kün"" emri. Cenâb-ı Hakk'ın verdiği ""Ol"" mânasına gelen ""Kün"" emri. Allah (C.C.) bir şeye ""Ol"" diye emretse, (Yani, ""Kün"" dese) o şey derhal olur. (Yâni, ""Fe Yekun"")"

Emr-i maaş
Geçinme işi ve hususu. Hayat ihtiyaçları.

Emr-i müşkil
Zor iş, müşkil emir.

Emr-i nisbî
Kıyas ile olan emir. Öncekilerine veya diğerlerine göre olan iş veya emir veya hâdise. İllet-i tâmme istemiyen ve vücud-u haricisi bulunmayan emir.

Emr-i tekvinî
Yaradılışa ait İlâhi kanun ve nizam. Tekvine dair işler, hâdiseler, maddeler. Fıtri kanunlar ve Âdetullahın tazammun ettiği emirler. (Meselâ ilmin i'tâsı, mânen ameli emrediyor. Zekânın i'tası ilmi emrediyor. İstidadın bulunması zekâyı, aklın verilmesi ma'rifetullahı, kudretin verilmesi çalışmayı, cesaretin verilmesi cihadı mânen ve tekvinen emrediyor. İ.İ.)

Emr-i vâki'
Beklenilmeyen iş, sürpriz. Zorlayıcı bir baskı ile bir işi yapmaya mecbur etmek.

Emran
(Mern. C.) Kürkler, mernler, hayvan derileri, postları.

Emraz
(Maraz. C.) Hastalıklar. Marazlar.

Emraz-ı akliye
Akıl hastalıkları.

Emraz-ı asabiye
Sinir hastalıkları.

Emraz-ı ayniyye
Göz hastalıkları.

Emraz-ı dahiliye
Dahilî hastalıklar, iç hastalıkları.

Emraz-ı efrenciye
Frengi hastalıkları, efrenci marazları.

Emraz-ı intaniyye
Mikroplu ve ateşli hastalıklar.

Emraz-ı kalbiye
Kalb hastalıkları.(Arkadaş! Kalb ile ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve muhabbet ziyade olur. O hastalık marazı da ulum-u akliyeye tevaggul etmek nisbetindedir. Demek mânevi olan hastalıklar, insanları aklî ilimlere teşvik ve sevkeder. Ve akliyat ile iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye mübtelâ olur!.. M.N.)

Emraz-ı nisaiye
Kadın hastalıkları.

Emraz-ı sâriye
Geçici, bulaşıcı, sâri hastalıklar.

Emre
Ak gözlü, beyaz gözlü.

Emred
Henüz tüyü bitmemiş, sakalı gelmemiş olan genç.

Emret
Kaşının kılı dökülmüş kimse. * Yeleksiz ok.

Emreş
şerli, kötü kimse.

Emrî
(Emriye) Emirle ilgili, emre ait.

Ems
Dünkü gün.

Emsah
Yürürken uylukların birbirine sürtmesi.

Emsal
(Misâl. C.) Denk. Benzer. Yaşları birbiriyle aynı olanlar. * Mat: Kat sayı. * (Mesel. C.) Kıssalar, hikâyeler, romanlar, masallar, destanlar.

Emsar
(Mısr. C.) Büyük şehirler, beldeler, memleketler, kasabalar.

Emsel
(Misil. C.) İmtisale şayan olan. Tam benzer. Efdal, ekrem ve eşref olan.

Emsen
Bevlin akması.

Emsile
(Misâl. C.) Misaller. Örnekler. * Arapçada fiil tasrifini gösteren kitap.

Emsiye
(Mesâ. C.) Akşamlar, akşam vakitleri. Günün son zamanları.

Emt
Yüksek yer. Küçücük tepecikler. * Doldurma.

Emtar
(Matar. C.) Yağmurlar.

Emten
Pek metin, çok dayanıklı, en sağlam, fazlaca muhkem.

Emtia
(Meta'. C.) Ticaret malları.

Emtia-i ecnebiye
Yabancı memleket malları.

Emtia-i ticariyye
Tüccar malları.

Emumiyye
Analık.

Emun
Kuvvetli, dayanıklı deve.

Emvah
(Ma'. C.) Sular.

Emval
(Mal. C.) Mallar.

Emval-i bâtına
Nakit paralarla, evlerde, mağazalarda bulunan ticaret malları.

Emval-i gayr-i menkule
Bir yerden başka yere taşınamıyan, sabit olan mallar. (Dükkan, ev, tarla...gibi.)

Emval-i menkule
Bir yerden başka yere taşınabilir, götürülebilir eşya ve mallar. (Masa, karyola, perde, çakı... gibi.)

Emval-i metruke
Sahipleri olmayan, sahipleri kaybolmuş, sahipsiz mallar. Terkedilmiş mallar.

Emval-i zâhire
Sâime denilen hayvanlar ile bir kısım arazi mahsulâtı ve madenleri ile yer altındaki hazineler ve gümrüklere uğrayan ticaret mallarıyla, nakitler.

Emvat
(Meyyit. C.) Meyyitler. Ölüler.

Emvâc
(Mevc. C..) Dalgalar.

Emvâc-ül bihâr
Denizlerin dalgaları.

Emya(n)
f. Para kesesi, içine para konulan torba, çanta.

Emyal
(Mil. C.) Miller. (Bak: Mil)

Emyal-i bahriyye
Deniz milleri. 6080 kadem, yani 1852 metreden ibaret olan deniz mesafesi.

Emyus
"Anason dedikleri ot. * Kendisinden tuz meydana getirilen taş ki, Türkçe ona ""tuz taşı"" derler."

Emza
Çok te'sirli olan, çok müessir. * Hükmü çok geçen. * Kat'i, şüphesiz.

Emzah
Yürürken uylukları birbirine sürüyüş.

Emzer
Katı gönüllü, katı kalbli kimse.

Emzice
(Mezc. den) Mizaclar, tabiatlar, huylar, meşrebler.

Emâkin
(Mekân. C.) Yerler. Mekânlar.

Emâkin-i mukaddese
Mukaddes yerler, kutsal mekânlar.

Emşac
(Meşc. C.) Nutfenin vasfı. Karışık. Dağınık.

Emşak
Yürürken uylukların birbirine sürtmesi

En'am
Deve, sığır, koyun gibi hayvanlar. * Kur'ân-ı Kerimin altıncı Suresinin adı ve bir kısım Kur'ân âyetlerinden ve Surelerinden müteşekkil dua kitabı.

En'amte
Sen nimet verdin, in'âm ettin (meâlinde).

En'üm
(Ni'met. C.) Nimetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar. * Medine-i Münevverede bir mevki ismi.

En-nur
Cenab-ı Hakk'ın her çeşit nurun Halik'ı olması ve onlara nur vermesi dolayısıyla bir ismi.

Ena
Ermek, idrak. * Saat.

Ena'
Eğlenmek.

Enabib
(Ünbube. C.) Kamış gibi boğum, boğum olan şeyler. İçi boş olan fen âletleri, borular.

Enabik
(İnbik. C.) İnbikler.

Enacil
(İncil. C.) İnciller.

Enadid
Perişan, saçılmış, dağılmış, pejmürde şeyler. Perakende.

Enaet
Acele etmeyip teenni üzere olmak. Yavaş hareket.

Enafis
(Enfes. C.) En nefis olan şeyler.

Enahid
f. Venüs gezegeni. Zühre seyyaresi.

Enak
Ferahlı, sürurlu, neş'eli, sevinçli.

Enam
Halk. Bütün mahlukat.

Enamil
(Enmele. den) Parmak uçları.

Enaniyet
"(Enâniyyet) Benlik. Kendine güvenmek, gurur. Hodbinlik. Sadece kendine taraftarlık. Her yaptığı işi kendinden bilmek.(Gök, zemin, dağ, tahammülünden çekindiği ve korktuğu emanetin müteaddit vücuhundan bir ferdi, bir vechi, ""Ene"" dir. Evet ""Ene"" , zaman-ı Âdem'den şimdiye kadar âlem-i insaniyetin etrafına dal budak salan nurani bir şecere-i tuba ile, müthiş bir şecere-i zakkumun çekirdeğidir. Şu azîm hakikata girişmeden evvel, o hakikatın fehmini teshil edecek bir mukaddime beyan ederiz. Şöyle ki:Ene, künuz-u mahfiye olan esmâ-i İlâhiyyenin anahtarı olduğu gibi, kâinatın tılsım-ı muğlakının dahi anahtarı olarak bir muamma-yı müşkilküşadır, bir tılsım-ı hayretfezadır. O ene, mahiyetinin bilinmesiyle, o garib muamma, o acib tılsım olan ene açılır ve kâinat tılsımını ve âlem-i vücubun künuzunu dahi açar. Şu mes'eleye dair ""Şemme"" isminde bir risale-i Arabiyemde şöyle bahsetmişiz ki:Âlemin miftahı insanın elindedir ve nefsine takılmıştır. Kâinat kapıları zâhiren açık görünürken, hakikaten kapalıdır. Cenab-ı Hak, emanet cihetiyle, insana ene namında öyle bir miftah vermiş ki; âlemin bütün kapılarını açar ve öyle tılsımlı bir enaniyet vermiş ki; Hallâk-ı Kâinat'ın künuz-u mahfiyesini onun ile keşfeder. Fakat ene, kendisi de gayet muğlak bir muamma ve açılması müşkil bir tılsımdır. Eğer onun hakiki mahiyeti ve sırr-ı hilkati bilinse; kendisi açıldığı gibi kâinat dahi açılır. Şöyle ki:Sâni-i Hakîm, insanın eline emanet olarak Rububiyyetinin sıfât ve şuunatının hakikatlarını gösterecek işaret ve nümuneleri câmi' bir ene vermiştir. Tâ ki; o ene, bir vâhid-i kıyâsi olup, evsaf-ı rububiyyet ve şuunat-ı Uluhiyyet bilinsin. Fakat vâhid-i kıyâsi, bir mevcud-u hakiki olmak lâzım değil. Belki, hendesedeki farazi hatlar gibi, farz ve tevehhümle bir vâhid-i kıyasî teşkil edilebilir. İlim ve tahakkukla hakiki vücudu lâzım değildir.Sual : Niçin Cenab-ı Hakk'ın sıfât ve esmâsının mârifeti, enaniyete bağlıdır?Elcevab: Çünki mutlak ve muhit bir şey'in hududu ve nihayeti olmadığı için, ona bir şekil verilmez ve üstüne bir suret ve bir taayyün vermek için hükmedilmez, mahiyeti ne olduğu anlaşılmaz. Meselâ: Zulmetsiz daimî bir ziya, bilinmez ve hissedilmez. Ne vakit hakiki veya vehmî bir karanlık ile bir hat çekilse, o vakit bilinir. İşte Cenab-ı Hakk'ın, ilim ve kudret, Hakîm ve Rahim gibi sıfât ve esmâsı; muhit, hudutsuz, şeriksiz olduğu için onlara hükmedilmez ve ne oldukları bilinmez ve hissolunmaz. Öyle ise, hakiki nihayet ve hadleri olmadığından farazî ve vehmî bir haddi çizmek lâzım geliyor. Onu da enaniyet yapar. Kendinde bir rububiyyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir kudret, bir ilim tasavvur eder; bir had çizer. Onun ile muhit sıfatlara bir hadd-i mevhum vaz'eder. ""Buraya kadar benim, ondan sonra O'nundur"" diye bir taksimat yapar. Kendindeki ölçücükler ile, onların mahiyetini yavaş yavaş anlar. Meselâ: Daire-i mülkünde mevhum rububiyetiyle, daire-i mümkinatta Hâlikının rububiyyetini anlar ve zâhirî mâlikiyyetiyle, Hâlıkının hakiki mâlikiyyetini fehmeder ve ""Bu haneye mâlik olduğum gibi, Hâlık da şu kâinatın malikidir."" der ve cüz'i ilmiyle O'nun ilmini fehmeder ve kesbî san'atçığıyla O Sâni-i Zülcelâl'in ibdâ-i san'atını anlar. Meselâ: ""Ben şu evi nasıl yaptım ve tanzim ettim. Öyle de şu dünya hanesini birisi yapmış ve tanzim etmiş"" der. Ve hâkezâ... Bütün sıfât ve şuunat-ı İlâhiyyeyi bir derece bildirecek, gösterecek binler esrarlı ahval ve sıfât ve hissiyat, enede münderiçtir. Demek ene, âyine-misâl ve vâhid-i kıyasî ve alet-i inkişaf ve mâna-yı harfî gibi; mânası kendinde olmayan ve başkasının mânasını gösteren, vücud-u insâniyetin kalın ipinden şuurlu bir tel ve mâhiyet-i beşeriyenin hullesinden ince bir ip ve şahsiyet-i âdemiyyetin kitabından bir eliftir ki, o elifin ""İki yüzü"" var. Biri, hayra ve vücuda bakar. O yüz ile yalnız feyze kabildir. Vereni kabul eder: Kendi icad edemez. O yüzde fâil değil; İcattan eli kısadır. Bir yüzü de şerre bakar ve ademe gider. Şu yüzde o fâildir, fiil sahibidir. Hem, onun mahiyeti, harfiyedir; başkasının mânasını gösterir. Rububiyeti hayâliyedir. Vücudu o kadar zaif ve incedir ki; bizzat kendinde hiçbir şey'e tahammül edemez ve yüklenemez. Belki, eşyanın derecat ve miktarlarını bildiren mizân-ül-hararet ve mizân-ül-hava gibi mizanlar nev'inden bir mizandır ki, Vâcib-ül Vücud'un mutlak ve muhit ve hudutsuz sıfâtını bildiren bir mizandır.İşte, mahiyetini şu tarzda bilen ve iz'an eden ve ona göre hareket eden $ beşaretinde dâhil olur. Emaneti bihakkın edâ eder ve o ene'nin dürbüniyle, kâinat ne olduğunu ve ne vazife gördüğünü görür ve âfâki malûmat nefse geldiği vakit, ene'de bir musaddık görür. O ulum, nur ve hikmet olarak kalır. Zulmet ve abesiyete inkılâb etmez. Vaktâki ene, vazifesini şu suretle ifa etti; vâhid-i kıyâsi olan mevhum rububiyetini ve farazi mâlikiyetini terkeder. Hakiki ubudiyetini takınır. Makam-ı ""ahsen-i takvim""e çıkar.Eğer o ene, hikmet-i hilkatini unutup, vazife-i fıtriyesini terkederek kendine mâna-yı ismiyle baksa kendini mâlik itikad etse; o vakit emanete hiyânet eder. $ altında dâhil olur. İşte bütün şirkleri ve şerleri ve dalâletleri tevlid eden enaniyetin şu cihetindendir ki, semâvat ve arz ve cibal, tedehhüş etmişler; farazi bir şirkten korkmuşlar. Evet ene ince bir elif, bir tel, farazî bir hat iken, mahiyeti bilinmezse, tesettür toprağı altında neşvünema bulur; gittikçe kalınlaşır. Vücud-u insanın her tarafına yayılır. Koca bir ejderha gibi, vücud-u insanı bel'eder. Bütün o insan, bütün letâifiyle âdeta ene olur. Sonra nev'in enaniyeti de bir asabiyet-i nev'iye ve milliye cihetiyle o enaniyete kuvvet verip, o ene, o enaniyet-i nev'iyeye istinad ederek, şeytan gibi, Sâni-i Zülcelâl'in evamirine karşı mübareze eder. Sonra kıyas-ı binnefs suretiyle herkesi, hattâ herşeyi kendine kıyas edip, Cenab-ı Hakk'ın mülkünü onlara ve esbaba taksim eder. Gayet azîm bir şirke düşer...Evet, nasıl mirî malından kırk parayı çalan bir adam, bütün hâzır arkadaşlarına birer dirhem almasını kabul ile hazmedebilir. Öyle de: ""Kendime mâlikim"" diyen adam, ""Herşey kendine mâliktir"" demeye ve itikad etmiye mecburdur.İşte, ene, şu hâinâne vaziyetinde iken; cehl-i mutlaktadır. Binler fünunu bilse de, cehl-i mürekkeble bir echeldir. Çünki duyguları, efkârları; kâinatın envâr-ı mârifetini getirdiği vakit, nefsinde onu tasdik edecek, ışıklandıracak ve idame edecek bir madde bulmadığı için, sönerler. Gelen herşey, nefsindeki renkler ile boyalanır. Mahz-ı hikmet gelse; nefsinde, abesiyet-i mutlaka suretini alır. Çünki şu haldeki ene'nin rengi, şirk ve ta'tildir, Allah'ı inkârdır. Bütün kâinat parlak âyetlerle dolsa; o ene'deki karanlıklı bir nokta, onları nazarda söndürür; göstermez. S.)"

Enar
f. Nar meyvesi.

Enase
Demirin yumuşak olması.

Enasi
(Enâsiye) (İnsan. C.) İnsanlar. * Basar, göz.

Enasiya
Bir mürekkeb ilâç.

Enb
Horlamak, tahkir etmek. Ayıplamak.

Enbahun
f. Sağlam, metin, muhkem, tahkim edilmiş yer. * Hisar, kale.

Enban(e)
f. Yiyecek çantası, heybe. Dağarcık adı verilen deri çanta.

Enbar
(Nibr. C.) Anbarlar, nibrler. İçinde çeşitli mallar saklanan kapalı mahfaza, oda.

Enbaz
f. Ortak, şerik, eş.

Enbazî
f. Şeriklik, ortaklık.

Enbaşte
f. Yıkılmış, dağılmış. * Tıkanmış.

Enbel
En şerefli.

Enber
Kadın tuzluğu adı verilen ufacık kara yemiş.

Enberut
f. Armut.

Enbeste
f. Koyulaşmış, katılaşmış, sıvılığını kaybetmiş. * Uyuşmuş, miskinleşmiş insan.

Enbeste-dem
f. Miskin, uyuşuk kişi. Tenbel, gayretsiz kimse.

Enbir
f. Yaş ve kuru çamur.

Enbire
f. Üzeri toprakla sıvalı olan damlarda sıvanın altına konulan çalı, saz, talaş gibi şeyler.

Enbiya
"(Nebi. C.) Nebiler. Peygamberler (Aleyhimüsselâm.)(Eğer suâl etseniz ki: Bi'set-i enbiya ile beraber şeytanların vücudundan ekser insanlar kâfir oluyor, küfre gidiyor, zarar görüyor. ""El hükmü lil-ekser"" kaidesince, ekser ondan şer görse, o vakit halk-ı şer, şerdir; hattâ bi'set-i enbiya dahi rahmet değil denilebilir?Elcevab: Kemiyetin, keyfiyete nisbeten ehemmiyeti yok. Asıl ekseriyet, keyfiyete bakar. Meselâ: Yüz hurma çekirdeği bulunsa... toprak altına konup su verilmezse ve muamele-i kimyeviye görmezse ve bir mücahede-i hayatiyeye mazhar olmazsa, yüz para kıymetinde yüz çekirdek olur. Fakat su verildiği ve mücâhede-i hayatiyeye mâruz kaldığı vakit, su-i mizâcından sekseni bozulsa; yirmisi, meyvedar yirmi hurma ağacı olsa, diyebilir misin ki: ""Suyu vermek şer oldu, ekserisini bozdu?"" Elbette diyemezsin. Çünki o yirmi, yirmi bin hükmüne geçti. Sekseni kaybeden, yirmi bini kazanan, zarar etmez; şer olmaz. Hem meselâ : Tavus kuşunun yüz yumurtası bulunsa, yumurta itibariyle beşyüz kuruş eder. Fakat o yüz yumurta üstünde tavus oturtulsa, sekseni bozulsa; yirmisi, yirmi tavus kuşu olsa, denilebilir mi ki: ""Çok zarar oldu, bu muamele şer oldu, bu kuluçkaya kapanmak çirkin oldu, şer oldu?"" Hayır öyle değil, belki hayırdır. Çünkü o tavus milleti ve o yumurta taifesi, dörtyüz kuruş fiatında bulunan seksen yumurtayı kaybedip, seksen lira kıymetinde yirmi tavus kuşu kazandı.İşte nev'-i beşer bi'set-i enbiya ile, sırr-ı teklif ile, mücâhede ile, şeytanlarla muharebe ile kazandıkları yüzbinlerle enbiya... ve milyonlarla evliya... ve milyarlarla asfiyâ gibi âlem-i insaniyetin güneşleri, ayları ve yıldızları mukabilinde, kemiyetçe kesretli, keyfiyetçe ehemmiyetsiz hayvanat-ı muzırra nev'inden olan küffarı ve münafıkları kaybetti. M.)"

Enbiya suresi
Kur'ân-ı Kerim'in 21.suresi olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Enbub
f. Minder, döşek, yatak. Döşeme.

Enbude
f. İstif edilmiş, katlanmış, nizamlanmış, nizama konmuş, devşirilmiş.

Enbuh
f. Ziyade, çok, kalabalık. * Çokluk, ziyadelik, cemaat, izdiham. * Meclis, kurultay. * Kalın, yoğun. * Duvarın yıkılıp dökülmesi.

Enbuzen
f. Asıl, esas, madde.

Enbuşe
Patates gibi yerden çıkarılan şeyler. * Ağaç kökleri.

Enbûy
f. Koklama, koku alma.

Enbür
f. Ateş veya ocağı karıştırmağa mahsus âlet.

Enbüre
f. Dere, çay. * Tüyü dökülmüş olan hayvan. * Dolap beygiri. * İşkembe.

Encad
(Necd. C.) Yüksek yerler, yüce mekânlar.

Encas
(Necis. C.) Pisler. Necis şeyler.

Encere
Gemi lengeri.

Encin
f. Tane tane, ufak ufak, parça parça. * Sıvacı.

Encir(e)
f. İncir meyvesi.

Encuh
(Encug) f. Kıvrım. * Buruşmuş, solmuş meyve.

Encâm
Son, nihayet, netice.

Encâm-ı kâr
İşin neticesi, amelin sonu.

Encüm
(Necm. C.) Yıldızlar. Necmler.

Encümen
f. Cemiyet. şura. Meclis. Komisyon.

Encümen-gâh
f. Cemiyet, meclis.

Encümen-i dâniş
Akademi. İlim encümeni.

End-bend
f. Utanmış, mahcub. * Boğum boğum, kısım kısım, parça parça.

Enda'
Yüksek, yüce, âlâ. * (Nedâ. C.) Nedâlar, çiğler, şebnemler.

Endad
"(Nidd. C.) Benzerler. Emsâller. * Misiller. şerikler, eşler.(Vahdaniyet ve kudret-i İlâhiye bu kadar âyât-ı fiiliye ve kavliyesiyle zâhir ve bâhir iken, buna karşı insanlardan bazıları vardır ki, Allah'a karşı denkler, nazirler tutarlar ki onları Allah gibi severler. Emirlerine, yasaklarına, arzularına itaat ederler de Allah'a isyan ederler. Şübhe yok ki böyle yapmak gerek Allah'ı inkâr ederek olsun ve gerek olmasın, mâna-yı uluhiyette onları Allaha ortak yapmaktır. Bunların bir kısmı bu şirki açığa vururlar. Firavunlara, nemrutlara yapıldığı gibi onlara açıktan açığa ilâh, mâbud nâmını vermekten çekinmezler, Rabbimiz, tanrımız derler. Ve hatta İlâhlarının tevellüd ve tevâlüdüne kail olarak onlara aynı cinsten, mâbud payesinde oğullar, kızlar tasavvur ve isnad ederler. Diğer bir kısmı da tasrih etmeden aynı muameleyi yaparlar, onları Allah sever gibi severler, veliyy-i nimet tanırlar, onların muhabbetini mebde-i hareket ittihaz ederler. Allah'a yapılacak şeyleri onlara yaparlar. Allah rızasını düşünmeden onların rızalarını kazanmağa çalışırlar. Allah'a isyan olan şeylerde bile onlara itaat ederler.İnsanlar tarafından böyle muhabbet ile mâbud pâyesi verilen endâd o kadar çeşitlidir ki; bir taş, bir mâden parçasından, bir ot, bir ağaçtan tut, tâ, yıldızlara, ruhlara, meleklere kadar çıkar.Filvaki servet, haşmet, kuvvet, câh u ikbâl, güzellik, hüsün gibi herhangi bir ümide sebep sayılan dilberler, kahramanlar, hükümdarlar gibi insanları, Allah gibi seven ve onun uğrunda herşeyi göze alan nice kimseler vardır ki bu nokta-i şirkin putperestlik esasını, beşeriyetin en büyük yarasını teşkil eder.Hasılı, reislerini ve büyüklerini Allah sever gibi sevenler ve onları, Allahın emirlerine muhalif olan emirlerini dinliyerek Allah'a isyan edenler; bunları Allah'a nazir ve emsâl kabul etmiş olurlar ki, bütün putperestlik esası, bu muhabbet tarzındadır. E.T.) (Bak: Put, Sanemperest)"

Endad ü ezdad
Benzerler ve zıtlar.

Endaht
(Endâhten. den) f. Atmak. İlka etmek. * Silâh boşaltmak.

Endahte
f. Terkedilmiş, bir tarafa atılmış. Bırakılmış.

Endam
f. Beden. Vücud. * Vücudun tenasübü. Vücudun görünüşü. * Letafet. İntizam ve üslub.

Endam-ı mevzun
Düzgün endam, düzgün beden.

Endamî
f. Vücuda uygun, bedene münasib, biçimli.

Endar
f. Baştan geçen bir olay, vakıa, sergüzeşt, hikâye, kıssa.

Endave
f. Sıvacı malası. * Şikâyet.

Endayiş
f. Yaldızlama, sıvama.

Endayişger
f. Yaldızcı, sıvacı.

Endaz
f. Atan, atmış, atıcı mânasında birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dehşet-endaz $ : Dehşet verici, korkutucu.

Endaze
f. Ölçü, mikyas. * Arşının bez, basma vesâire ölçmeğe mahsus küçük cinsi. (60 cm.dir) * Tahmin, takdir. * Derece, mertebe. * Mc: Hesap.

Endek
f. Az, kalil. * Yaşı küçük, küçük yaşlı.

Endeme
f. Mazideki sıkıntıları hatırlama, geçmişdeki ıztırabları tahattur etme.

Ender
(Zarfiyet edatıdır) f. İçinde. Derununda. Dahilinde.

Enderez
f. Nasihat, öğüt, vasiyet. * Mektub.

Enderun
İç, dâhil. * Kalb, içyüz, gönül. * Vaktiyle Osmanlı Sarayının iç teşkilâtı.

Enderî
Kalın ip, halat. * Şam yakınında bir köyün adı. * Bir dağ adı.

Endiye
(Neda. C.) Çiyler, şebnemler.

Endiş
Düşünen, mülâhaza eden, ölçülü davranan mânasında sıfat terkiblerinde kullanılır. Meselâ: Akibet-endiş $ : Her işin sonunu düşünen.

Endişe
f. Korku. Düşünce. Merak, keder, kuruntu.

Endişe-i istikbal
Gelecek zamanı düşünmekten gelen merak, üzüntü, keder. Geleceği düşünmek.

Endişe-i mevt
Ölüm endişesi. Ölüm korkusu.

Endişnak
f. Endişeli, kederli, meyus, sıkıntılı, düşünceli.

Enduh
(Endüh) : f. Keder, elem, gam, gussa, kaygı, sıkıntı, ıztırab, üzüntü.

Enduh-güsar
f. Kederi yok eden. Gamı, sıkıntıyı gideren.

Enduh-nâk
f. Kederli, sıkıntılı, gamlı, üzüntülü.

Enduhte
f. Biriktirmiş, biriktirilmiş. Kazanmış, kazanılmış, Hazırlanmış. * Ödenmiş.

Enduz
f. Kazanan, elde eden, biriktiren, toplıyan mânalarına gelir ve kelimeleri sıfat yapar.

Endülüs
bir islâm devleti.

Endüstri
Fr. Sanayi, imalât, sanatlar. Hammaddeyi mâmul eşya hâline getirme. Bu da ikiye ayrılır. 1- Küçük sanayi: Ev ve atölyelerde basit âlet ve makinelerle eşya imalâtıdır. 2- Büyük sanayi: Su buharı, akaryakıt, elektrik, atom enerjisi gibi büyük çapta enerji kaynaklarından faydalanılarak fabrikalarda seri hâlde ve çok miktarda yapılan imalâttır.

Ene
Ben. * Gr: Birinci şahıs zamiri. (Bak: Enaniyet)

Enerji
Fr. Kuvvet. Güç. Fiziki kuvvet. * Gücünü harcama isteği ve iktidarı.

Enes
Üns mânasına kullanılır ve vahşetin zıddıdır.

Enes ibn-i malik
Ensardan ve Ashâb-ı Kiram'ın fakihlerindendir. Hicretin ibtidasından itibaren on sene Resul-i Ekrem Efendimizin (A.S.M.) hizmetinde bulunmakla şeref kazanmıştır.Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) 2630 Hadis-i Şerif rivâyet etmiştir. 100 yaşına kadar yaşamış, hicri 92 veya 94 senelerinde Basra'da ebedî hayata kavuşmuştur. En son vefat eden sahabe, Hazret-i Enes'tir. (R.A.)

Enf
Burun. Koku ve teneffüse mahsus âzâ. * Bir şeyin ucu veya evveli veya en şiddetlisi. * Bir şeyin sivri yeri. * Bir şeyin en şerefli olan yeri.

Enfa'
Daha nâfi. Daha menfaatli. Pek faydalı.

Enfal
Ganimetler. Düşmandan alınan mallar.

Enfal suresi
Kur'ân-ı Kerim'in 8. suresidir.

Enfar
(Nefir. C.) Cemaatler, topluluklar, cemiyetler. Halk, ahali, kalabalıklar, izdihamlar.

Enfas
(Nefes. C.) Nefesler. Soluklar. * Ruhlar. Canlar. * Cevherler. * Duâlar.

Enfas-ı hayriyye
Hayırlı nefesler.

Enfas-ı ma'dude
Sayılı nefesler. İnsan hayatı. Miktarı muayyen olan ömür dakikaları.

Enfes
Daha hoş. Çok hoş. Daha iyi. Pek nefis.

Enfes-i âsâr
Eserlerin en nefisi, eserler içinde en değerli olanı.

Enfez
En nüfuzlu, daha tesirli.

Enfiye
Buruna çekilen çürütülmüş tütün tozu.

Enflasyon
Fr. Piyasaya gerektiğinden fazla kâğıt para çıkartmaktan dolayı paranın değeri düşüp fiyatların yükselmesi.

Enfî
Burunla ilgili.

Enfüs
(Nefs. C.) Nefsler, ruhlar, canlar. Yaşayanlar.

Enfüsî
"Bir kimseye mahsus görüş ve düşünüş. Nefse, kendi hayatına aid, dâhile aid. (Subjektif) (Objektifin zıddı)(İ'lem eyyüh-el-aziz! Afaki mâlumat, yâni; hâriçten, uzaklardan alınan mâlumat, evham ve vesveselerden hâli olamıyor. Amma bizzat vicdâni bir şuura mahal olan enfüsi ve dâhili mâlümat ise evham ve ihtimallerden temizdir. Binaenaleyh merkezden muhite, dâhilden hârice bakmak lâzımdır. M.N.)"

Engam
f. Vakit, zaman, an. Mevsim. (Aslı: Encam'dır.)

Engame
f. Topluluk, cemaat, kalabalık, izdiham. Toplanma yeri, meclis. * Muharebe yeri, ceng meydanı. * Oyuncular derneği.

Engar
f. Sanma, zan, tasavvur. şüphelenme. * Tamamlanmayan, eksik kalan iş.

Engare
f. Tamamlanmayan, eksik kalan iş, nakış veya taslak. * Hikâye, efsâne, roman, kıssa. * Başdan geçen bir olayı tekrarlama. * Hesap defteri. * Utanarak geri geri çekilme.

Engaz
f. San'atkârların kullandıkları san'at âletleri.

Engel
t. (Bak: Mâni')

Engihte
f. Yükseltilmiş, karıştırılmış, oynatılmış, koparılmış.

Engiz
f. Koparan, karıştıran, tahrib eden.

Engizisyon
Fr. XVI. ve XVII. asırlarda Hristiyan Katolik Mezhebine âit kiliselerden alâkayı kesen veya Papa'ya karşı gelenlere yapılan -insanları arslanlara parçalatmak, fırında yakmak gibi- dehşetli işkenceler veya onları bu azaba mahkûm eden mahkemelere verilen isim. * Çok ağır ve çok zâlimce cezâya hükmeden mahkeme. * Çok ağır işkence.

Engişt
f. Kömür.

Engiştal
f. Hasta ve zayıf kimse. Dermansız, bî-derman kişi.

Engûr
f. Üzüm.

Engûrek
f. Gözbebeği.

Engübin
f. Bal.

Engüj
f. Filcilerin fili idare etmekte kullandıkları ucu eğriltilmiş demir karga burnu.

Engürus
Macar. * Macaristan.

Engüşt
f. Parmak.

Engüşt haiden
f. Yok farzetmek, bir an için olmadığını kabul etmek. * Mahvetmek. * Parmakla göstermek.

Engüşt-i kihin
Serçe parmak.

Engüşt-i muhannâ
Kınalı parmak.

Engüşt-i nil
Fakirlik, fukaralık.

Engüşt-i sütürg
Baş parmak.

Engüştane
f. Dikiş yüksüğü.

Engüşte
f. Ekincilerin harman savurdukları âlet, yaba.

Enha
(Nahv. C.) Nahvlar, taraflar, canibler, cihetler, yanlar. * Yollar, tarikler.

Enhar
(Nehr. C.) Nehirler, çaylar, ırmaklar. (Bak: Enhür)

Enhar-ı amîka
Derin olan nehirler.

Enhas
En uğursuz, pek uğursuz. Eş'em.

Enhür
(Nehr. C.) Nehirler, ırmaklar, çaylar, akarsular. (Bak: Enhar)

Enid
Ham. * Henüz olmamış çığ nesne. * Değişik olmak.

Enik(a)
Güzel, ince. Latif şey. Ahsen.

Enin
Acı ve sızıdan inleyiş.

Enindâr
f. İnleyen, enin eden.

Enir
Çirkin huy, fena tabiat, kötü mizac.

Enis(e)
"(Üns. den) Dost, arkadaş, ünsiyet edilmiş olan. Alışılmış, kendisi ile ülfet edilmiş olan. Sevgili. * Sulu ve ağaçlı yerlerde bulunan ve sesi gayet hoş bir kuş. Çeşitli nağmelerde öter, kâh deve gibi kükrer ve at gibi kişner; insana alışır. * Yaban horozu."

Enis-i dil
Gönül dostu.

Enisan
f. Boş ve mânasız yalan söz.

Enise
Ateş, nar, od.

Enisun
"Türkçede hafifleterek ""anason"" derler."

Enit
Hased etmek.

Enişe
f. Hafiye, gizli polis. * Casus. Gizli haberler öğrenerek veya sırları çözerek düşmanlara haber veren kimse. * Dalkavuk, yaltakçı.

Enka
Daha temiz, en pâk.

Enkad
Bir alaca kuşun adı.

Enkal
İşkence âletleri. Bukağılar, kayıt ve kelepçeler. * Nefsin cismani alâkalara ve bedeni lezzetlere bağlanıp kalması.

Enkas
En noksan, çok noksan, pek eksik.

Enkaz
Yıkıntı, yıkılmış şeyin artıkları. Harabenin parçaları.

Enkaz-ı remime
Kazaya uğramış ve esaslı tarafları tahrib olmuş gemi veya tekne enkazı.

Enkaz-ı ümmid
Ümit yıkıntısı, ye'se düşme.

Enkeb
Omuzunda yük olduğu için eğilip yürüyen. * Yanında oku ve yayı olmayan kişi.

Enker
(Neker. den) Çok kötü, çok nefret edilen. Menfur. Müstekreh.

Enlem
(Arz dairesi) t. Yer yüzünde herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değeri. Dünyanın büyüklüğü X. yy. başlarında Sincar sahrasında ve Kûfe civarında bir meridyenin uzunluğunu ölçmek suretiyle bulan Musa Oğulları nâmıyla tanınan Muhammed, Ahmed ve Hasan isimlerindeki üç kardeş İslâm âlimidir. Avrupa'da bu ölçme, 800 yıl sonra 1736 yılında yapılmıştır.

Enma
(Nümuv. den) En çok, en ziyade bereketli ve büyümüş olmak.

Enmar
(Nimr. C.) Nimrler, kaplanlar.

Enmas
Kaşının kılları az olan kişi.

Enmele
(C.: Enâmil) Parmak ucu.

Enmuzec
Nümune, misâl, örnek.

Ennane
Çok inleyen ve çok şikâyetçi olan kadın.

Enne
Çok inleyen.

Ensa
(Nesy. C.) Unutmalar, nesyler.

Ensab
(Nasb. C.) Dikili taşlar. Müşriklerin, yanında kurban kestikleri putlar.

Ensac
(Nesc. C.) Nesicler. (Bak: Nesc)

Ensaf
(Nısf. C.) Nısıflar, yarımlar.

Ensal
(Nesl. C.) Nesiller. Soylar. Zürriyetler. Sülâleler.

Ensar
"(Nâsır. C.) Yardımcılar. Müdâfiler. * Peygamberimiz Resul-ü Ekrem (A.S.M.) Mekke'den Medine'ye hicretinde Onun mücadelesine iştirak edip ona yardımcı, müdâfi, muhafız vaziyetini alan ve Cenâb-ı Hak'tan ve Hz. Peygamber'den (A.S.M.) yardım ve nusret dileyen Sahabe-i Kiram hazeratı. Bu Zevat-ı Kirâm Medine'deki ""Evs ve Hazreç"" kabilesindendirler. (R.Anhüm) Ensârullah da denir. (Bak: Ashab)"

Enseb
En lâyık, çok münasib, tam yerinde.

Entak
(Nutk. dan) Çok güzel söz söyliyen, çok iyi nutuk veren.

Ente
Sen. (Bak: Şahıs zamiri)

Entellektüel
Fr. (Bak: Münevver) Aydın. Akıl ve zihinle ilgili.

Enteresan
Fr. Alâka çekici, dikkate lâyık, nazarı celbedici. Câlib-i dikkat.

Enterne
Fr. Belirli bir yerde oturmağa mecbur edilen yahut gözaltına alınan kimse.

Entimem
yun. Man: Mantıkta kısaltılmış kıyas şekli. Öncül veya had denilen ve bilinen kaziyelerden biri söylenmeden sonuca varmak. Örnek: (Orucu bozdu, o halde 61 gün keffareten oruç tutması gerekir.) Burada hadlerden biri (Orucu bozan, 61 gün keffareten oruç tutar), kaziyesi biliniyor kabul edilerek söylenmiştir ve yalnız (Orucu bozdu) kaziyesinden hareket edilerek sonuç çıkarılmıştır.

Entrika
İtl. Hile, gizli tedbir ve dolap.

Enuk
Kartal kuşu.

Enuşa
f. Mecusi mezhebi. * Sevinç, sürur, neş'e. * Adalet, âdillik, doğruluk, hakdan ayrılmamaklık.

Enuşe
f. Hoş, mes'ut, saadetli. * Genç padişah. * şarab, içki.

Enva'
(Nev'. C.) Neviler, çeşitler, türler.

Enva'-ı kesire
Çok çeşitler, çok neviler.

Envah
(Nevh. C.) Nevhler, ölmüş olan bir kişinin arkasından ağlayan kadınlar, matem tutan hanımlar, ağıt yakanlar.

Envar
(Nur. C.) Nurlar, ışıklar, aydınlıklar. Maddi veya mânevi karanlıktan kurtarmaya vâsıta olanlar.

Envek
(C.: Nevkâ) Ahmak.

Enver
En nurlu, daha nurlu, çok parlak.

Enyab
Çenenin yan tarafındaki kesici veya azı dişleri.

Enza'
Kılsız, tüysüz kimse.

Enzad
(Nazad. C.) Şanlı, şerefli, namlı ve tertibli kimseler. * Toprak tabakaları.

Enzal
(Nezl ve Nizil. C.) Soysuzlar, alçaklar, âdi ve aşağılık adamlar.

Enzam
Balıkların karınlarında peydâ olan yumurta dizileri.

Enzar
(Nazar. C.) Bakışlar, görüşler. Seyr.

Enzar-ı dikkat
Dikkatli bakışlar, dikkatli görüşler.

Enük
Kurşun.

Enşat
Kovası, bir defa çekmekte çıkan, dibi yakın kuyu.

Epik
Fr. Mevzuu kahramanca olan yazıların frenkçe ismi.

Epsan
f. Bileği taşı.

Epürnak
f. Delikanlı, genç yiğit, bahadır.

Er
Erken, geç değil.

Er'an
Ahmak, bön, salak, ebleh. * Deli, çılgın. * Şaşkın, şaşırmış, taaccüb etmiş. * Uzun boylu, akılsız kişi. * Leşker. * Dağ. (Müe: Ra'nâ)

Er'as
Zayıflığından veya yorulduğundan dolayı yab yab yürüyen kişi.

Er'ef
Daha rauf, çok şefkatli.

Er'es
Başı büyük, kocakafa.

Erabet
Akıllı, zeyrek ve uslu olma.

Eracif
Uydurma, yalan sözler. (Bak: Recefe)

Eracif ve ekâzib
Yalan ve uydurma sözler.

Eracih
(Urcuha. C.) Salıncaklar.

Eraciz
(Ürcuze. C.) Mısraları kafiyeli, kısa vezinli şiirler, kasideler.

Eradîn
(Arz. C.) Yerler. Arzlar, dünyalar.

Erahh
Tırnağı yassı ve geniş olan hayvan.

Eraik
(Erike. C.) Tahtlar. Koltuklar.

Erak
Uykusuzluk.

Erakk
Çok ince, ziyade rakik, ince ve yumuşak.

Erakk-ı hissiyat
Duyguların en inceleri. Gizli hisler, ince duygular.

Eramil(e)
(Ermele. C.) Bekârlar. Dul kadınlar. Kocaları ölmüş veya boşanmış kadınlar.

Eranib
(Erneb. C.) Tavşanlar.

Eras
Başı büyük olan kimse.

Erass
Sık dişli.

Eravend
f. şevk, arzu, istek, taleb. * şan, nam, şöhret, meşhur olma.

Erayis
(Eris. C.) Çiftçiler, ekinciler.

Erazil
(Erzel. C.) Reziller, namussuzlar, yüzsüzler.

Erbaa
Dört.

Erbab
f. Ulu, ulvi, âlâ. * Reis, başkan, şef.

Erbab-ı denâet
Alçak ve rezil kimseler.

Erbab-ı garaz
f. Garaz sahibleri, kötü niyetliler.

Erbab-ı siyer
Tarihçiler. Peygamberimiz Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) hayatını bilenler.

Erbah
(Ribh. C.) Ribhler, faydalar, kazançlar, kârlar, gelirler. * Faizler.

Erbain
Kırk. Kırk gün devam eden kara kış.

Erbaiyyet
Dört olmak.

Erbaun
Kırk sayısı.

Erbaş
Ask: Subay ve assubayların dışında kalan rütbeli asker.

Erbed
Boz renkli.

Erc
Uzunluğuna yapılan ev.

Erca
Çok rica edilen, pek fazla taleb edilen, çok istenilen.

Ercaf
(C.: Eracif) Yalan haber.

Ercah
Daha üstün, daha râcih.

Ercal
(Ricl. C.) Ayaklar.

Ercan
Fars diyarında bir yerin adı.

Ercel
Büyük ayaklı kişi. * Ayakları siğilli olan at.

Ercen
Dübüründe zahmeti olan deve.

Ercil
bot.: Ceviz-i hindi. Hindistan cevizi.

Erciye
Arkaya, sonraya bırakılan şey.

Ercmendî
f. Haysiyetli, şerefli, itibarlı, muhterem.

Ercuze
(Bak: Kaside-i Ercuze)

Ercûze
Hazreti Alinin meşhur bir kasidesi.

Ercül
(Ricl. C.) Ricller, ayaklar.

Ercümend
f. Muhterem, şerefli. Muazzez.

Ercüvan
Erguvan çiçeği. * Kırmızı kadife. * Kırmızı şey.

Erd
f. Öfke, kahır, kızgınlık, hiddet. * Un.

Erd-şir
f. Eski İran hükümdarlarından bazılarının adıdır.

Erda
Ağaç kurdu.

Erde
Çürük nesne.

Erdeb
f. Muharebe, ceng, cidâl, kavga.

Erdem
Usta gemici.

Erden
Bir nevi kumaş.

Erdiye
(Rıdâ. C.) Baş örtüleri.

Ereb
Hâcet, ihtiyaç. San'at.

Erec
Güzel ve hoş koku. Misk ü anber ve ıtır gibi şeylerin güzel kokusu.

Ereda
(C.: Erad-Erâdât) Ağaç kurdu. Güve.

Erek
Misvak ağacını çok yediğinden dolayı devenin karnı incinmek.

Eren
Sevinmek, sürur.

Erendan
"f. ""Hâşâ"" mânasına inkâr ifade eden bir kelimedir."

Erendiz
Müşteri gezegeni. Jüpiter yıldızı.

Eres
Çiftçilik, çiftçi olma.

Erett
Peltek adam, kekeme kimse.

Erfa'
Daha yüksek, çok ulvi, en yüce.

Erfa'-ı derecât
Derecelerin en yükseği.

Erfak
En ziyade yumuşak. * Arkadaş, refik olmaya en çok lâyık, elyak.

Erfeş
Nefsî isteklerine düşkün olan. * Kulakları uzun ve kaba (adam).

Erga(b)
(Ergav) : f. Irmak, dere, çay, nehir, akarsu. * Su akıtmak için açılan yol, ark.

Ergad
Maişetçe daha ferahlık. Geniş maişet.

Ergal
Sünnet olmamış kişi.

Ergan
Söz dinlemek.

Ergande
f. Hırslı, öfkeli. * İçkiye düşkün olan sarhoş.

Ergavan
Bir kırmızı çiçek. Ercüvân denilen kırmızı çiçekli ağaç.

Ergen
(Bâliğ) Çocukluk çağından gençlik çağına geçmiş olan, aklı ermeğe başlamış, bâliğ.Erginlik çağına gelen müslüman genç, namaz kılmak, oruç tutmak, zekat vermek gibi Allah'ın farz kıldığı emirlerini yerine getirmeğe mükellef (yükümlü) olur. Küçük yaştan itibaren derece derece gerekli dini bilgiyi öğrenir. Ve iyi alışkanlıklar edinirse ergenlik çağında bunlara daha kolay uyar.

Ergide
f. Hiddetlenmiş, kızmış, öfkelenmiş, asabileşmiş.

Ergide-nigâh
f. Öfkeli, hiddetli bakış.

Ergimek
(Bak: Zeveban etmek)

Ergun
f. Sert başlı at. Hızlı ve oynak olarak giden at.

Ergüvan
Güzel ve parlak kızıl renkli bir çiçek. (Garbda ercuvan denilir.)

Erha
(Rehâ. C.) El değirmenleri.

Erhab
Vâsi, geniş, açık.

Erham
Başı beyaz olan at.

Erham-ür râhimîn
Merhametlilerin en merhametlisi. * Allah'ın (C.C.) sıfatlarındandır.

Erhamürrahimîn
merhamet edenlerin en merhametlisi olan Allah.

Erhas
(Rahis. den) Pek ucuz.

Eric
Güzel koku. Misk, anber ve ıtır gibi hoş ve lâtif olan şeylerin kokusu.

Erid
Besili, semiz.

Erih
Râyiha-i tayyibe. Temiz ve güzel koku.

Erike
Taht. Padişahın tahtı. * Oturulacak yer. Koltuk.

Erike-nişin
f. Tahtta oturan.

Erike-pirâ
f. Tahtı süsleyen, pâdişah.

Erike-ârâ
f. Tahtı güzelleştiren, süsleyen (Padişah.)

Eris
f. Zeki, akıllı, uyanık, zeyrek, uslu.

Eris(î)
Çiftçi, çift süren, ekinci.

Eriş
f. Bilek. * Arşın, endaze.

Erk
Kuvvet, kudret, güç, iktidar, nüfuz.

Erka
Ziyade yükselen. Çok yükselen.

Erkab
Boynu kalın olan adam veya arslan.

Erkaban
Uzun boyunlu.

Erkah
(Rükh. C.) Rükhler, sığınılacak yerler, sığınaklar, siperler.

Erkam
Rakamlar. Sayı işaretleri. * Yazılar.

Erkam-ı aşere
Sıfır da dahil olduğu birden dokuza kadar olan sayılar.

Erkam-ı cümel
Ebced hesabı.

Erkan
Sarılık denilen bir hastalık çeşidi. * Ekini ifsâd eden âfet.

Erkat(a)
(C.: Erâkıt) Aklı karalı alaca yılan. * Yer yer beyazlığı olan her kara nesne.

Erkaş
(C.: Erakiş) Siyahlı-beyazlı alaca yılan.

Erke
Misvak ağacı. Bu ağaç sıcak memleketlerde ve bilhassa Yemende yetişir.

Erkeb
Büyük dizli. Dizleri büyük olan kimse. * Bir dizi diğerinden büyük olan deve.

Erkân
(Rükn. C.) Rükünler. Esaslar. Temeller. İleri gelen kimseler.

Erkân-ı askeriye
Yüksek rütbeli askerler. Zabitler, subaylar.

Erkân-ı devlet
Devletin ileri gelenleri, dünyevi makamca ileri olanları.

Erkân-ı harb
Harb için yetişmiş zâbit. Kurmay subay. * Harb işlerini idare eden kumandanlar. Harb erkânı.

Erkân-ı islâmiye
İslâmiyetin esasları, temelleri, rükünleri. (Şehâdet getirmek, Namaz kılmak, Oruç tutmak, Zekât vermek ve Hacca gitmek.)

Erkân-ı salât
Namazın rükünleri.

Erkân-ı seb'a
Yedi rükün.

Erm
Bükmek.

Ermagan
f. Armağan, hediye. Bir kimseye bir işteki muvaffakiyetinden dolayı verilen hediye.

Ermah
(Remh. C.) Remhler, darbeler, vuruşlar. * (Rumh. C.) Rumhlar, süngüler, mızraklar.

Ermam
(Rimme. C.) Çürük kemikler.

Erman
f. Arzu, istek, taleb. * Pişmanlık, pişman olmak, nedamet.

Erman-hâr
f. Pişman olan, nedamet eden.

Ermas
Gözü çapaklı kişi.

Ermed
Kül rengi, gri. Boz renkli nesne. * Gözü ağrıyan adam.

Ermeda
Ateş külü.

Ermel
(C.: Erâmil) Ayakları siyah olan koyun. * Kadını olmayan erkek.

Ermele
(C.: Erâmil) Erkeği olmayan kadın.

Ermeni
Eskiden batı Asya'nın kuzey kısmında ve Avrupa'nın Asya'ya komşu olan bazı yerlerinde dağınık şekilde yaşayan bir milletti ki, İranlılar ve Romalılar tarafından birçok defa mağlub edilmeleri üzerine çeşitli yerlere dağılmışlardır. Ve bu dağılma sonucunda büyük şehirlere de yerleşerek san'at, kuyumculuk ve ticaret gibi işleri elde etmişlerdir. Ermeniler nerede varsa, bugün kendi dillerini konuşmaktadırlar. Anadolu'da yaşayanların bir kısmı Türkçe ve Kürtçeyi de iyi bilirler.

Ermida'
Kül.

Ermiye
(Remi. C.) Remiler, kasırga bulutları ki, bu bulutlardan dolu yağar.

Ermun
f. Gündelikçiye verilen peşin ücret.

Erneb
Tavşan. * Kadın ziynetlerinden biri. * İri fare.

Ernebe
(C.: Eranib) Burun ucu.

Errac
Fesatçı, müzevir, yalancı adam, sahtekâr.

Errahim
En merhametli, büyük nimetler veren, verdiği nimetleri iyi kullananları daha büyük ve ebedi nimetler vermek suretiyle mükâfatlandıran Allah (C.C.)

Erre
f. Tahta kesecek dişli âlet, bıçkı. (Küçüğüne verilen testere ismi bundan gelir.)

Erre-hâne
f. Bıçkı yeri, hızar.

Erre-keş
f. Bıçkıcı.

Errezzak
Bütün rızıkları ve faydalanacak şeyleri yaratan ve ihsan eden Allah (C.C.)

Ers
f. Gözyaşı.

Ersad
(Rasad. C.) Rasadlar, gözlemler, gözetlemeler, gözlemeler.

Ersah
Uylukları etsiz, zayıf (adam). * Kurt.

Ersem
Üst dudağı beyaz olan at.

Ersen
f. Meclis, kongre, cemiyet.

Ersusa
Şeair-i İslâmiyeden olan ve Osmanlı İmparatorluğu zamanında kullanılan kavuk, büyük sarık.

Erta
Bir ağaç cinsidir ve yaprağıyla debbağlar sahtiyan boyarlar.

Ertel
Peltek adam.

Erume
(C.: Erum) Kök, anakök. Asıl, menba. * Ağacın ve boynuzun kökleri.

Erva'
Çok güzel olan genç. * Son derece yiğit, cesur ve bahadır adam. * Korkmak.

Ervah
Halk içinde yürürken at üzerindeymiş gibi görünen uzun boylu kimse. * Adımları birbirine yakın olan.

Ervah-ı habise
Habis, kötü ruhlar. Allah'a isyan eden, itaati sevmeyen anarşist ruhlar.

Ervah-ı tayyibe
İyi ruhlar, iyi kimselerin ruhları.

Ervak
(Revk. C.) Revkler, perdeler, örtüler. * Çadırlar, muvakkat olarak bezden yapılan odalar.

Ervam
(Rumi. C.) Romalılar, Roma imparatorluğu halkından olanlar, rumlar. * Rumiler, Arap diyarının haricinde bulunanlar.

Erveb
Yoğurt.

Ervec
Halk içinde çok geçen şey.

Ervenan
Dik ses, sadâ. * Iztırablı, sıkıntılı, üzüntülü gün.

Ervend
f. Tecrübe, deneme, sınama. * şeref, şan, şöhret, nam ve itibar, haysiyet.

Eryaf
(Rif. C.) Verimli, mamur, düz ve ekini bol olan yerler.

Erz
f. Kıymet, baha, değer. Kadir ve itibar.

Erzak
(Rızık. C) Rızıklar. Azıklar. Yiyecek içecek maddeler. İhtiyaçlar. Maddi, mânevi muhtaç olduğumuz şeyler.

Erzak-ı askeriyye
Askere verilen erzak.

Erzal
(Rezil. C.) Reziller. Kepâzeler. Herkesten hakaret ve nefret görenler.

Erzan
f. Ucuz, değeri düşük, pahalı olmayan. * Lâyık, münâsib, muvafık, elyâk, şâyân, müstehak, uygun, yerinde.

Erzaniş
f. Hayır ve iyilikler.

Erzanî
f. Ucuzluk. * Lâyıklık, liyakat, münasiblik, muvafakat, uygunluk.

Erze
f. Samanlı sıva çamuru. * Çamdan çıkarılan zift.

Erze-ger
f. Sıvacı.

Erzel
Daha rezil. Çok fena. Pek kötü. En rezil.

Erzel-i nâs
İnsanların en rezili, en fenası.

Erzel-i ömr
İhtiyarlığın sonları, bunaklık günleri.

Erzen
Kendisinden sopa ve baston yapılan bir cins sağlam ağaç. * Şam darısı denen beyaz ve iri cins darı.

Erzenîn
f. Darı ekmeği.

Erzide
f. Pahası kesilmiş, kıymeti kararlaştırılmış, değeri belli edilmiş olan şey.

Erziz
f. Kalay.

Erş
Fesat, niza, ihtilaf, rüşvet. * Fışkırmak. * Tırmalamak. * Fık: Yaralanan veya kesilen bir uzuvdan dolayı verilmesi lâzım gelen diyet.

Erşah
Cin fikirli adam.

Erşed
Her hali daha iyi olan. * Doğru yola diğerlerinden daha yakın olan.

Erşem
Yemeğin kokusundan iştahı gelep karnı acıkan (adam). * Vücuduna iğne batırıp çivit ile şekil veya resim yapan adam.

Es
Koyuna iys iys demek.

Es'ab
(Sa'b. dan) Pek zor, çok zor.

Es'ab-ı umur
İşlerin en zor olanı.

Es'abî
Gayet güzel ve beyaz göz.

Es'ad
Daha mes'ud, en bahtiyar. Daha said olan. En mes'ud.

Es'al
Dişinin yanında zâid bir diş daha biten kimse.

Es'ar
(Sı'r. C.) Narhlar. Satılan şeylerin bilinen ve değişmeyen fiatları.

Es'elüke
Senden isterim (meâlinde).

Es'ile
(Sual. C.) Sualler. Bir şey istemeler. Sorular.

Es'ile-i sitte
Altı suâl. * Risale-i Nur Külliyatından Mektubat Mecmuasında bir küçük risâlenin adı.

Esa
Merhem, tiryak, ilâç.

Esa'
Atmak.

Esabe
(C.: Esâib) Bir nevi ağaç.

Esabi'
(İsbi'. C.) Parmaklar.

Esabi-ül kadem
Ayak parmakları.

Esabî'
(Üsbu'. C.) Haftalar, yedi günlük zamanlar.

Esadd
Menedici.

Esafil
(Esfel. C.) Esfeller. Sefâlet çekenler. Pek adi ve bayağı kimseler. Çok alçak olanlar.

Esahh
En sahih. Çok doğru. İllet ve kusurdan çok uzak ve beri olan $

Esakif
(Eskef. C.) Eskiciler, kunduracılar.

Esakk
Yürürken dizlerini birbirine vuran.

Esakıf
(Üskuf. C.) Piskoposlar, başpapazlar, metropolitler.

Esal
Tâzim etmek, övüp medhetmek.

Esale
Uzun yüzlü olmak. Sarkık olmak.

Esalib
(Üslub. C.) Üslublar. Tarzlar. Cihetler.

Esam
Günah. * Günah için olan cezâ.

Esame
Askerlerin. ve bilhassa Yeniçerilerin kaydı, ulüfe defteri.

Esami
İsimler, adlar.

Esamm
(C.: Summun) Kulağı sağır olan. * Katı taş.

Esanid
İsnadlar. Senedler.

Esans
Çeşitli yollarla bitkilerden elde edilen veya suni olarak yapılan, kokulu ve uçucu sıvı.

Esar
Esirlerin ellerini bağladıkları ince kayış.

Esaret
Esirlik. Kölelik. Kullara kendini teslim etmiş olmak. Başka milletten olanlara boyun eğmek.

Esaret-i hayvanî
Hayvanlara yakışır bir esirlik. Zulüm, işkence ve haksızlık içinde hayat geçirmek.

Esarir
Gizli sırlar. * Yüz ve avuçtaki çizgiler.

Esas
Ev eşyası. Eve âit lüzumlu şeyler. * Mal. Rızık.

Esasat
(Esas. C.) Esaslar. Temeller, kökler.

Esase
f. Gözucu ile bakma.

Esasen
Kendiliğinden, aslından, temelinden.

Esasiyye
Asılla temelle alâkalı. Esasa ait ve müteallik.

Esatir
İlk zamanlara ait uydurma hikâyeler. Masallar. Mitoloji. * Saflar. Sıralar.

Esatir-ül evvelîn
İlk zamanlara ait efsâneler.

Esatt
(C.: Sitât) Köse.

Esatîn
Sütunlar. Üstüvaneler. Direkler. * Mc: İleri gelen kimseler.

Esatîz
(Esâtîze) : (Üstaz. C.) Usta başıları. Bir işin tedbirinde, öğretilmesinde önderlik edenler.

Esavid
(Sevâd. C.) Sevadlar, karanlıklar, siyahlıklar.

Esb
At, beygir, feres.

Esb-i sabâ-refter
f. Rüzgâr gibi giden at.

Esb-i tâzi
Arap atı.

Esbab
"(Sebeb. C.) Sebebler. Bir şeye vâsıta olanlar. Sebeb olanlar. (Evet, izzet ve azamet ister ki; esbab, perdedar-ı dest-i kudret ola aklın nazarında. Tevhid ve Celâl ister ki; esbab, ellerini çeksinler te'sir-i hakikiden. M. N.)(Cenab-ı Hak, müsebbebatı esbaba bağlamakla, intizamı, temin eden bir nizamı kâinatta vaz'etmiş. Ve her şeyi, o nizama müraat etmeğe ve o nizamla kalmaya tevcih etmiştir. Ve bilhasa insanı da, o daire-i esbaba mürâat ve merbutiyet etmeğe mükellef kılmıştır. Her ne kadar dünyada, daire-i esbab, daire-i itikada galip ise de; Ahirette hakaik-i itikadiye tamamen tecelli etmekle, daire-i esbaba galebe edecektir. Buna binaen, bu dairelerin herbirisi için ayrı ayrı makamlar, ayrı ayrı hükümler vardır. Ve her makamın iktiza ettiği hükme göre hareket lâzımdır. Aksi takdirde daire-i esbabda iken; tabiatiyle, vehmiyle, hayaliyle daire-i itikada bakan; Mu'tezile olur ki, te'siri esbaba verir. Ve keza, daire-i itikadda iken, ruhuyle, imaniyle daire-i esbaba bakan da, esbaba kıymet vermeyerek Cebriye mezhebi gibi tenbelcesine bir tevekkül ile nizâm-ı âleme muhalefet eder. İ.İ.)"

Esbab-ı feshiyye
Huk: Bir i'lâmın istinaf suretiyle bozulmasını icabettiren sebepler.

Esbab-ı hakikiye
Gerçek sebepler, hakiki sebepler.

Esbab-ı muhaffife
(Esbâb-ı mazeret) Yapılan bir cürmün ve kabahatın cezasını hafifletici sebebler.

Esbab-ı mûcibe
Gerektiren sebebler. İcab eden sebepler.

Esbab-ı mücbire
İcbar eden, cebreden, zorlayan sebepler.

Esbab-ı müşeddide
"Kuvvetlendiren, artıran sebepler. Cezâ hukukunda; cezâyı ağırlaştıran kanuni veya takdiri sebepler. (Esbâb-ı muhaffifenin zıddıdır.)"

Esbab-ı nakziyye
Bir hükmün daha yüksek bir merci tarafından bozulmasını icâb ettiren sebepler. Bozma sebepleri.

Esbab-ı nüzul
İnmesinin sebebleri. * Kur'an-ı Kerim âyetlerinin gelmesine (Cebrail Aleyhisselâm vasıtası ile indirilmesine) sebeb olan hâdiseler.

Esbab-ı sahiha
Doğru ve sahih sebepler.

Esbab-ı sübutiye
İsbata yarıyan sebepler. Sübut delilleri.

Esbab-ı tabîiye
Tabiattaki sebepler. (Bak: Delil-i İnâyet)

Esbabperest
"Allah'ı unutarak sebeblere haddinden ziyade değer veren. Her şeyi bir sebebe bağlayıp, Allah'ın fâil ve her şeyin hâkimi olduğunu inkâr eden veya ona kıymet vermek istemeyen.(Arkadaş! Esbab ve vesaiti, insan, kucağına alıp yapışırsa, zillet ve hakarete sebep olur. Meselâ kelb, bütün hayvanlar içerisinde birkaç sıfat-ı hasene ile muttasıftır ve o sıfatlar ile iştihar etmiştir. Hatta sadâkat ve vefâdarlığı darb-ı mesel olmuştur. Bu güzel ahlâkına binâen, insanlar arasında kendisine, mübarek bir hayvan nazarıyla bakılmağa lâyık iken, maalesef insanlar arasında mübarekiyet değil necis-ül-ayn addedilmiştir.Tavuk, inek, kedi gibi sair hayvanlarda, insanların onlara yaptıkları ihsanlara karşı şükran hissi olmadığı halde, insanlarca aziz ve mübarek addedilmektedirler. Bunun esbabı ise, kelpte hırs marazı fazla olduğundan esbab-ı zâhiriyeye öyle bir derece ihtimam ile yapışır ki; Mün'im-i Hakiki'den bütün bütün gafletine sebep olur. Binaenaleyh, vasıtayı müessir bilerek Müessir-i Hakiki'den yaptığı gaflete ceza olarak necis hükmünü almıştır ki tâhir olsun. Çünki hükümler, hadler, günahları afveder; ve beyn-en-nas tahkir darbesini, gaflete keffâret olarak yemiştir.Öteki hayvanlar ise vesaiti bilmiyorlar ve esbaba o kadar kıymet vermiyorlar. Meselâ, kedi seni sever, tazarru' eder (senden ihsanı alıncaya kadar). İhsanı aldıktan sonra öyle bir tavır alır ki; sanki aranızda muârefe yokmuş ve kendilerinde, sana karşı şükran hissi de yoktur. Ancak Mün'im-i Hakiki'ye şükran hisleri vardır. Çünki, fıtratları Sânii bilir ve lisan-ı halleriyle ibadetini yaparlar. Şuur olsun olmasın...Evet kedinin ""mır! mır! ları ""Yâ Rahim! Yâ Rahim! Yâ Rahim!"" dir. M.N.)"

Esbak
Geçenki, geçen, evvelki, önceki. Daha önce geçmiş olan. Evvel gelen.

Esban
Kadınların başlarını örttükleri güzel ve ince bir örtü. * Kadınların, yüzlerini örtükleri peçe, tül.

Esbat
(Sıbt. C.) Torunlar. Çocuğunun çocukları. Oğlunun oğulları. * Beni İsrâil kabileleri.

Esbel
Bıyıkları uzun olan adam.

Esbil
f. At hırsızı, at çalan.

Esbran
f. At süren, süvâri, at koşturan.

Esbriz
(Esb-riz) f. At koşusu. * Savaş meydanı.

Esbsüvar
(Esb-süvâr) f. Ata binmiş.

Esbtaz
f. At koşturucu, at koşturan. * At koşturacak meydan, saha. * Her şemsî ayın onsekizinci günü.

Esca'
(Sec'. C.) Edb: Nesirde fıkra sonlarının kafiye tarzında olan uygunlukları, vezinli nesirler.

Escal
(Secel. C.) İçi su dolu kovalar.

Escer
Kırmızı gözlü kimse. * Su biriken yer.

Esdaf
Sadefler, inci kabukları. * Midye ve isridye gibi deniz mahluklarının şeffaf, parlak kabukları.

Esdak
(Sıdk. dan) Çok sadık, doğru ve emniyetli kimse.

Esdika
Sâdıklar, sâdık olanlar.

Esed
Arslan, şir.

Esedd
Sağlam, kavi, muhkem.

Esedullah
Allah'ın arslanı. * Hz. Ali'nin (R.A.) bir nâmı, lâkabı.

Esedî
Arslana aid. * Üzerinde arslan resmi bulunan mâdeni para.

Esef
Hüzün, gam, nedamet, pişmanlık. Daralmak. Elden çıkan bir şey için hâsıl olan üzüntü.

Esef-han
f. Acıyan, merhamet eden, şefkat eden, esef eden.

Esef-nak
f. Hüzünlü, acıklı, esefli.

Esefa
Vâ esefâ! Eyvah, yazık!

Esekk
Tavşan. * Kulağı kesik olan. * Küçük kulaklı. * Kulağı işitmeyen. Sağır.

Esele
(C. Eselât) Dil ucu. * Urgan ucu. Uzun süngü.

Esenn
Daha yaşlı, en yaşlı. İhtiyar.

Eser
Serçe kuşu. Usfur. * Göbeğinde illeti olan.

Eser-i cedid
Eskiden imâl edilen kâğıt cinslerinden birinin adı idi.

Eser-i dest
El eseri, kendi kuvvet ve kudretinin eseri.

Eser-i hayat
Hayat alâmeti, hayat eseri, hayat belirtisi.

Eser-i san'at
San'at eseri. San'at değeri olan eser.

Esfa
Alnı dar at. * Tez yürüyüşlü katır.

Esfad
(Safd. C.) Atiyye ve ihsanlar.

Esfar
(Sefer. C.) Seferler, yolculuklar, yola gidişler. * Düşmana karşı gidişler, akınlar. * (Sifr. C.) Büyük kitaplar, ciltler.

Esfar-ı bahriyye
Deniz yolculukları. Deniz seferleri.

Esfar-ı baîde
Yolculuklar, uzak seferler.

Esfat
(Sefet. C.) Sepetler.

Esfel
En sefil, çok sefil, en alçak, en aşağı, çok fenâ.

Esfel-i sâfilîn
Sefillerin en sefili. Cehennem'in en aşağı tabakasındakiler.

Esfel-i sâfilîn-i hısset
Alçaklığın en aşağı derecesi.

Esfeliyyet
Aşağılık, âdilik, alçaklık.

Esha
(Sahi. den) Çok cömert, fazla eli açık, pek sahi kimse.

Esha'
Türlü türlü, günâ gûn, rengârenk.

Eshab
(Bak: Ashâb)

Eshal
Misvak ağacı.

Esham
(Sehm. C.) Oklar. * Nasibler, hisseler.

Esham-ı umumiye
Tanzimat devrinde devletin, halka borç karşılığı olarak verdiği hisse bedelleri.

Eshar
Seher vakitleri, seherler. Gece yarısından sonra ve tan yeri açılmazdan evvelki vakitler.

Eshar-ı bahar
Bahar sabahları.

Eshed
Becerikli, maharetli, mahir, açıkgöz, uyanık olan kişi.

Eshel
Çok kolay, daha kolay, asan.

Eshel-i tarik
En çıkar yol. En kolay ve kestirme olan yol.

Eshel-i umur
İşlerin en kolayı.

Esher
Uyanık kimse.

Eshiya
(Sahi. C.) Cömertler, sahiler.

Esi
(C: Esât) İlaç yapmak.

Esid
Ev önü. * Bağlanmış kapı.

Esif
Kederli, esefli, tasalı, gamlı.

Esihha'
(Sahih. C.) Özürsüz olanlar, sıhhati yerinde ve vücudu sıhhatte olan kimseler.

Esil
(C.: Asal-Esail-Usul) İkindi sonrasından akşama kadar olan vakit. * Kavi, muhkem, sağlam.

Esim
(İsm. den) Günahkâr, günah işlemiş, kabahatlı, cürümlü, suçlu, yalancı kişi.

Esinne
(Sinân. C.) Kılıçlar, seyfler. * Süngüler. * Bileği taşları.

Esir
Kul, köle. Harpte teslim alınan düşman. Teslim olan.

Esir-i harb
Harp esiri, harpte esir edilmiş olan.

Esire
Seçkin, güzide. * İlim bakiyyesi.

Esirre
Tahtlar, oturulacak yerler. * Milletin belli başlı ileri gelenleri.

Esirâne
f. Esirce, kölece.

Esirî
Esir ile alâkalı. Uçacak gibi hafif.

Esis
Çok olan şey, kesir.

Eskab
Delmek. * Ateş yakmak.

Eskaf
Uzun boylu, iri kimse.

Eskal
(Sekal. C.) Ağır yükler, ağır şeyler. Kalabalık, ağırlık.

Eskam
(Sakam. C.) İlletler, hastalıklar, dertler.

Eskef
(C: Esâkif) Kunduracı, eskici.

Eskefe
Kapı basamağı, eşik.

Eski Said
Bediüzaman Hazretlerinin hayatında birinci dönem ismi.

Eskimo
Grönland, Alaska ve Kuzey Kanada'da yaşayan bir kavmin adı.

Esl
Karaılgın ağacı.

Eslah
En sâlih, en iyi. (Bak: Aslah)

Eslahakallah
Allah seni ıslâh etsin.

Eslak
Ağaç, şecer.

Eslas
(Sülüs. C.) Sülüsler, üçde birler, üçde bir parçalar.

Esleb
İnsanın vücudunda veya yüzünde bulunan ben, nokta. * Süprüntü, moloz.

Eslem
Daha sağlam, en selâmetli, en sâlim.

Eslem-i tarik
Yolun en selâmetlisi. En selâmetli yol.

Esliha
(Silâh. C.) Silâhlar. Muharebe ve cenk âlet ve edevâtı.

Esliha-i atika
Eski silâhlar, eski tip silâhlar.

Esliha-i cedide
Yeni silâhlar.

Esliha-i câriha
Yaralayıcı, cerh edici silâhlar. (Kılıç, kama, hançer, bıçak... gibi silahlardır).

Esliha-i nâriyye
Ateşli silâhlar.

Esliha-i sakile
Top gibi ağır silâhlar.

Eslâf
(Selef. C.) Selefler, evvelkiler, geçmişler.

Eslâf-ı izâm
Evvelce gelmiş olan büyük zâtlar. (İmâm-ı A'zam, İmâm-ı Şâfii gibi)

Esma'
Adlar. Nâmlar. İsimler.

Esma-i ilâhiye
"Allah'ın isimleri.(Herşeyden Cenab-ı Hakk'a karşı pencereler hükmünde çok vecihler var. Bütün mevcudatın hakaikı, bütün kâinatın hakikatı, esma-i İlâhiyeye istinad eder. Her bir şeyin hakikatı, bir isme veyahut çok esmâya istinad eder. Eşyadaki san'atlar dahi, herbiri birer isme dayanıyor. Hattâ hakiki fenn-i hikmet, ""Hakîm"" ismine ve hakikatlı fenn-i tıb ""Şafi"" ismine ve fenn-i hendese, ""Mukaddir' ismine ve hâkezâ.. Herbir fen, bir isme dayandığı ve onda nihayet bulduğu gibi, bütün fünun ve kemalât-ı beşeriye ve tabakat-ı kümmelîn-i insaniyenin hakikatları, esma-i İlâhiyeye istinad der. Hattâ muhakkıkin-i evliyanın bir kısmı demişler: ""Hakiki hakaik-i eşyâ, esma-i İlâhiyedir. Mâhiyet-i eşya ise, o hakaikın gölgeleridir. Hattâ birtek zihayat şeyde, yalnız zâhir olarak yirmi kadar esma-i İlâhiyenin cilve-i nakşı görünebilir. S.)"

Esma-i mevsule
Vasleden isimler. (Bak: İsm-i mevsule)

Esma-i mübheme
Tek başına bir mâna ifade etmeyen isimler. Arabcada: (Ellezine) gibi kelimeler esma-i mübhemeden olduğundan onu tayin ve temyiz eden yalnız sılasıdır. Demek bütün kıymet sılasına aittir.

Esma-i zâtiye
"Zâta ait isimler. * Allah'ın zâtına ait isimleri.(Zât-ı Vâcib-ül-Vücud'un bin bir esmasından bir kısmına ""Esma-i Zâtiye"" denilir ki, her cihetle Zât-ı Akdes'i gösterir. Onun adı ve onun ünvanıdır. ""Allah, Ehad, Samed, Vâcib-ül-Vücud"" gibi çok esmâ var. Bir kısmına da ""Esmâ-i Fiiliye"" tâbir edilir ki, çok nevileri var. Meselâ: ""Gaffâr, Rezzak, Muhyi, Mümit, Mün'im, Muhsin"" R.N.)"

Esma-i züruf
Gr: Zarf olan isimler. Bir şeyin bir zamanda veya mekânda veya diğer bir şey ile beraber veya ondan evvel veya sonra vuku' bulduğunu ifade eden kelimelerdir. Bunlar Arapçada (maa, kabl, ba'd, ind) gibi kelimelerdir.

Esma-ül hüsna
"Allah'ın isimleri. Cenab-ı Hakk'ın güzel isim ve sıfatları. Aşağıdaki fıkrada Esma-i Hüsna'dan bazıları zikrediliyor:(... Hem alâkadar olduğun ve perişaniyetlerinden müteessir olduğun; senin bir nevi hânen ve içindeki mevcudat, senin o hânenin ünsiyetli levazımatı ve sevimli müzeyyenatı hükmünde olan dünyayı ve içindeki mahlukatı kemâl-i hikmet ile tanzim ve tedbir ve terbiye eden Zâtın, Hakîm ismine ve Mürebbi ünvanına senin ruhun ne kadar muhtaç, ne kadar müştak olduğunu dikkat etsen anlarsın. Hem bütün alâkadar olduğun ve zevalleriyle müteellim olduğun insanları, mevtleri hengâmında adem zulümatından kurtarıp şu dünyadan daha güzel bir yerde yerleştiren bir Zâtın Vâris, Bâis isimlerine, ""Bâki, Kerim, Muhyi ve Muhsin"" ünvanlarına ne kadar ruhun muhtaç olduğunu dikkat etsen anlarsın.Cenab-ı Hakk'ın adl ve hikmet içindeki ism-i Hak ve Rahmânirrahim'in cilvesini görmek istersen, bahar mevsiminde zeminin yüzünde çadırları kurulmuş, muhteşem dört yüzbin milletten mürekkeb nebatat ve hayvanat ordusuna bak ki; bütün o milletler, o taifeler, birbiri içinde oldukları halde, herbirinin libâsı ayrı, erzakı ayrı, silâhı ayrı, tarz-ı hayatı ayrı, talimatı ayrı, terhisatı ayrı oldukları halde ve o hâcâtlarını tedarik edecek iktidarları ve o metâlibi isteyecek dilleri olmadığı halde, daire-i hikmet ve adl içinde, mizan ve intizam ile Hak ve Rahman, Rezzak ve Rahim, Kerim ünvanlarını seyret, gör. Nasıl hiçbirini şaşırmıyarak unutmıyarak, iltibas etmiyerek terbiye ve tedbir ve idare eder...İşte böyle hayret verici muhit bir intizam ve mizan ile yapılan bir işe, başkalarının parmakları karışabilir mi? Vâhid-i Ehad, Hâkim-i Mutlak, Kâdir-i Külli Şey'den başka bu san'ata, bu tedbire, bu rububiyete, bu tedvire hangi şey elini uzatabilir? Hangi sebeb müdahale edebilir? S.)"

Esmah
Çok cömert, pek eli açık, en semahatli.

Esmak
(Semek. C.) Semekler, balıklar.

Esman
(Sümn-Semen. C.) Her şeyin pahası, tutarları, semenleri. * Sekizde birler.

Esmar
(Semer. C.) Meyveler, Yemişler.

Esmat
(C.: Sümut) Saçının ve sakalının karası beyazıyla karışıp ikisi beraber olmak.

Esmaülhüsnâ
Allahın güzel isimleri.

Esmer
Siyaha, karaya çalan kumral renk.

Esna
Daha parlak. En parlak.

Esna'
Bülent, yüksek, yüce, ulvi.

Esna-i harb
Ask: Savaş anı, harb sırası, ceng zamanı, muharebe esnâsı.

Esna-i tesadüm
Ask: Çarpışma anı, müsademe zamanı, vuruşma esnası.

Esnaf
Sınıflar. Sıralar. Türlüler, menbalar, menşe'ler, asıllar, esaslar.

Esnah
(Sinh. C.) Kökler, menbalar, menşe'ler, asıllar, esaslar.

Esnam
(Sanem. C.) Putlar. Tapılan heykeller. Suretler. Sanemler.

Esnamperest
Puta tapan, putperest.

Esnan
(Sinn. C.) Dişler. * Yaşlar. İnsanın doğduğu andan ölümüne kadar uzvî sîretinde birbirini takibeden muhtelif zamanlar. (Yâni: Tufuliyet, Sabavet, Şebabet, Kühûlet ve Şeyhuhet denilen zamanlar.)

Esniye
(Senâ. C.) Övmeler. Senâlar. Medhetmeler.

Esr
Esir etmek. * Muhkem bağlamak. * Takviye etmek. (Bak: Esir) * Göbeğinde illeti olan.

Esra'
Daha çabuk. Pek çabuk. Çok sür'atli. Çok seri. * (C.: Esâri) Asma filizi. * Başı kırmızı, gövdesi beyaz olup, kum içinde bulunan bir böcek.

Esrar
(Sır. C.) Sırlar. Gizli hikmetler ve mânalar. Bilinmeyen şeyler. * Keyif veren zehir. Uyuşturucu madde. * Elinde ve el ayasında olan hatlar.

Esrar-engiz
f. Esrarlı, gizli, ürperti verici.

Esrar-keş
f. Esrar denen zehiri kullanan kimse. Esrar içen.

Esrar-ı hafiyye
Gizli ve saklı sırlar.

Esrar-ı hüsn ü ân
Güzelliğin sırları.

Esrem
Kırık dişli, dişleri kırılmış veya dökülmüş olan kişi.

Esrik
Sarhoş, mest. * Azgın, kızgın. * Zayıf, hasta, hâlsiz, dermansız, tâkatsiz.

Esrüm
Dişi dökük olan kimse.

Ess
Otun vaya saçın çok ve sık olup birbirine dolaşması.

Essalavat
Peygamberimiz Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm Efendimize veya Cenab-ı Hakk'a (C.C.) karşı hamd, şükür ve teşekkür ifade eden dua, selâm ve salâvâtlar. (Bak: Salâvat)

Essebebü kelfail
(Essebebü ke-l fâil) Bir işe sebeb olan, o şeyi yapan fâil gibidir (mealinde). (Hizmet-i Kur'âniye ve imâniyenin yapılmasına sebeb olanlar, bu mukaddes hizmeti yapmış gibi mes'ud ve me'cur olurlar, hayırlara, ecir ve sevablara nâil olmak nimet-i uzmasına erişirler.)

Est
Ayakları uzun olan.

Esta'
(Satı. dan) Uzun boyunlu. Boynu uzun olan insan veya hayvan.

Estan(e)
f. İstirahat edilecek ve uyunacak rahat yer.

Estar
(Satr. C.) Yazı dizileri, satırlar.

Estağfirullah
Cenâb-ı Hak'tan kusurumun örtülmesini dilerim. Allah (C.C.) kusurumu efvetsin (mealinde, kusurunu anlayan bir müslümanın duâsı. Hürmet veya ikramlara karşı tevâzu maksadı ile de söylenmektedir.) (Bak: İstiğfar)

Esteh
f. Çekirdek. * Kemik. Vücud iskeletini meydana getiren nesne.

Ester
Katır.

Esterven
f. Çocuk doğurmayan, kısır kadın.

Esteîn
Yardım isterim, istiâne ederim (meâlinde fiil olup, müfred birinci şahıstır.)

Estine
f. Yumurta.

Esuk
Deli koyun.

Esum
Çok yalancı, iftiracı, kabahatli ve günahkâr olan adam.

Esus
Katı, sağlam, muhkem nesne.

Esva'
(Sâ'. C.) Kuyular, çukur yerler. * Ölçekler.

Esvab
(Sevb. C.) Sevbler, giyecekler, giyimler.

Esvaf
(Suf. C.) Suflar, koyun yünleri.

Esvak
Uzun incikli.

Esvar
(Sur. C.) Surlar, hisarlar, kaleler, kal'alar. * Ziyafetler, şölenler.

Esvat
(Savt. C.) Sesler. Savtlar.

Esve'
Yaramaz nesne.

Esved
Çok siyah. kara renkli olan.

Esved-ül-kalb
(Bak: Süveydâ)

Esvedeyn
İki siyah mânâsına gelen bu kelime, yılanla akreb için kullanılır.

Esvel
Karnı sarkık olan erkek. (Müe: Sevlâ)

Esvide
(Sevâd. C.) Sevâdlar, karanlıklar, siyahlıklar. Karaltılar. * Çok mallar, fazla mülkler.

Esy
Tasa, keder, hüzün.

Esyaf
(Seyf. C.) Seyfler, kılıçlar.

Esyah
(Seyh. C.) Nehirler, akarsular. * Çizgili elbiseler.

Esyan
Kederli, gamlı, tasalı, kaygılı, hüzünlü, üzüntülü.

Esûf
Fazlaca eseflenen, pek üzülen, çok kederlenen, çok fazla acıyan, yufka yürekli.

Et'ime
(Taam. dan) Yemekler, taamlar, yenecek şeyler.

Et'ime-i lezize
Lezzetli yemekler.

Et-tahiyyatü
Bütün mahlukatın hayatları, kal ve hâl dilleri ile Hâlıkları olan Allah'a (C.C.) karşı yaptıkları hamdler, şükürler, mânevi hayat hediyeleri. (Bak: Tahiyye)

Et-tevvab
Tevbeleri kabul edici olan Allah. Kendine tevbe ve rücu' eden kulları çok. Tevbeyi kabulde çok beliğdir. Tevbe edeni hiç günah yapmamış gibi afv u rahmeti ile bahtiyar eder.

Eta
Kavak ağacı.

Etajer
Fr. Kapaksız ve rafları olan taşınabilir dolap.

Etan
"f. Dişi eşek. * Bir kısmı havada, bir kısmı suyun içinde kalan kaya; yosunlu taş. * Kuyu kenarında üstüne oturup su içmeye mahsus taş."

Etave
Gelmiş, geçmiş, gelen, misafir, garib, gariban, kimsesiz, biçare.

Etba'
Tâbi olanlar, bağlı olanlar, emri altında bulunanlar. (Cenâb-ı Hakka ve Resul-ü Ekreme (A.S.M.) tâbi ve muti olan veli bir üstâdın ve bir mürşid-i ekmelin gösterdiği Hak ve hakikat, iman ve Kur'ân yolunda gidenler, ona tâbi' olanlar.)

Etbak
(Tabak ve Tabaka. C.) Yemek tepsileri, sofraları. Büyük sahanlar. * Tabakalar, dereceler, mertebeler, katlar. * Kabileler, kavimler, aşiretler.

Etelan
Adım birbirine yakın olmak.

Etemm
Tam, en mükemmel, hiç noksansız.

Etenan
Adım birbirine yakın olmak.

Etene
Hayvanlarda ana ile cenin arasındaki kan alış-verişini temin eden organ. * Bitkilerde yumurtacıkların yumurtalığa yapışık bulundukları doku.

Eteyemmenü
(Teyemmün. den) Ben kendimi teyemmün ediyorum (meâlindedir). (Bak: Teyemmün)

Etfal
(Tıfl. C.) Çocuklar, tıfıllar.

Etfal-i bağ
Yeni yetişen körpe hâlindeki fidanlar.

Etfal-i mekâtib
Mekteb çocukları, okul talebeleri.

Etfaliyet
Çocukluklar. Çocukluk halleri.

Ethal
Kâbe-i Şerif yakınında bir dağın adı. * Bulanık su veya şerbet.

Eti
Bir kişinin bir yere su iletmek için yaptığı ark. * Sel.

Etibba
Tabibler, tıb ilmini bilenler, doktorlar.

Etibba-i hassa
Saray hekimleri, saray doktorları.

Etiket
Fr. Bir şeyin cinsini, miktarını veya fiyatını belli etmek için üzerine konan küçük yafta. * Teşrifat, görgü.

Etime
(C.: Etâyim) Ateş yakacak yer.

Etir
Günah.

Etka
(Taki. den) Allah korkusu ile günahtan çok fazla çekinen. Haram veya helâl olduğunu iyice bilmediği şüpheli şeyleri yapmayan. Günah işlemeyen. Her şeyde Cenab-ı Hakk'ın rızasını gaye ve maksad edinen.

Etkıya
(Taki. C.) Çok takvâ sâhibi olanlar. Takiler. Takvâda çok ileri giden mes'ud kimseler.

Etla'
Uzun boylu.

Etlad
Evde doğan câriyeler. * Eski mal. * Damızlık denilen doğurucu hayvan.

Etmeseh
Karanlık, sessiz gece.

Etnab
(Tınb. C.) Çadır ipleri. * Ağacın kök damarları. * Vücudun sinirleri.

Etnik
yun. Bir kavim, bir ırkla ilgili olan. İslâmiyet, kavmiyeti ve ırkçılığı reddeder. Etnik bölücülüğe karşı en kuvvetli siper, İslâm şuuru ve kardeşliğidir.

Etnografya
(Etnografi) yun. Kavmiyyat. Kavimlerin, milletlerin gelişmesini, terakkisini ve has vasıflarını inceleyen, onların kültürlerinden bahseden ilim kolu.

Etnoloji
yun. Kavimleri, ayrı dil ve ırktan toplumların hayat ve özelliklerini inceleyen ilim. Önce hristiyan misyonerleri dinlerini yaymak için kavimlerin özelliklerini öğrenme ihtiyacını duymuşlar ve onların zayıf damarlarından faydalanmayı düşünmüşlerdir. 19.yy.dan itibaren ilmî gaye ile araştırmalar yapılmıştır. Bugün siyasî ideolojiler yayılmak amacı ile, etnik, kavmî hususiyetler ve zaaflardan istifade ederler.

Etra
Dere gibi akan su.

Etrab
(Tırb. C.) Hep bir yaşıt olanlar, akranlar.

Etrad
Kaşları kılsız olan kimse.

Etraf
(Taraf. C.) Taraflar, yanlar, canibler, yönler, uçlar, kıyılar.

Etraf-ı erbaa
Dört taraf. (Sağ, sol, ön, arka.)

Etrah
(Terah. C.) Tasalar, kederler, elemler, gamlar, üzüntüler, sıkıntılar, ıztırablar.

Etrak
(Türk. C.) Türkler.

Etras
(Türs. C.) Türsler, harpde kullanılan kalkanlar.

Etribe
(Turab. C.) Topraklar.

Etrika
(Tarik. C.) Tarikler, yollar, caddeler. * Sebepler, vesileler, vasıtalar. * Maişeti te'min etmek için tutulan meslekler, geçinmek için yapılan işler.

Etrâk
Türkler.

Ett
Galip olmak.

Ettar
Kasnakçı.

Ettun
(C.: Etâtin) Hamam külhanı.

Etum
Su kaplumbağası.

Etvak
(Tavk. C.) Kadın gerdanlıkları. * Hindistan cevizinin sütü.

Etvar
(Tavır. C.) Tavırlar, haller, davranışlar.

Etvar-ı nâ-lâyıka
Uygunsuz ve münasebetsiz hareketler.

Etvas
(Tâus. C.) Tavus kuşları.

Etyab
(Bak: Atyeb)

Etüd
Fr. İnceleme, tetkik etmek. * Musikide didaktik maksatla bestelenmiş eser.

Ev
"Şek, tahayyür, ibham, istisnâ, şart, teb'iz için kullanılan harf-i atıf. ""yahut, veya, meğer ki, bel, belki ister"" gibi kelimelerle türkçeye terceme edilebilir."

Ev'ac
Geniş, vâsi.

Ev'iye
(Viâ. C.) Mahfazalar, kaplar, gizlemeye veya saklamaya yarayan şeyler. * Damarlar.

Ev'iye-i veridiyye
Tıb: Siyah kan damarları.

Ev'iye-i şa'riyye
Tıb: Siyah ve kırmızı kan damarları arasındaki gayetle ince olan damarlar.

Ev-kema kal
"Söylediği gibi. Söylendiği gibi. * Hadis-i Şerifi lâfzı ile aynen nakletmekte bir hata olmuşsa, mes'uliyetten kurtulmak için bu kelâm söylenir. ""Bu naklettiğim hadisin metninde yanlışım varsa Peygamber (A.S.M.) aslında nasıl söylemiş ise aynen onu kastediyorum"" demektir."

Evabid
(Abide. C.) Abideler. (Bak: Abide)

Evagi
(Agıye. C.) Bahçe, tarla ve bostanları sulamak için açılan arklar, su akıtılacak yerler.

Evahir
Ahirler, ayın son günleri, sonlar.

Evahir-i ramazan
Ramazan ayının sonları, son günleri.

Evail
Başlangıçlar, önler, evveller, eskiler.

Evali
Çok iyi ve münâsib olanlar. Evlâlar.

Evam
f. Ödünç, borç. * Renk, levn.

Evamir
Emirler, emredilenler, vazifeler. (Bak: Emr)

Evamir-i tekviniye
"Tekvine âit emirler.(Fıtrat yalan söylemez. Bir çekirdekteki meyelân-ı nümuv der: ""Ben sünbülleneceğim, meyve vereceğim"", doğru söyler. Yumurtada bir meyelân-ı hayat var. Der: ""Piliç olacağım"", Biiznillâh olur, doğru söyler. Bir avuç su, meyelân-ı incimad ile der: ""Fazla yer tutacağım"", metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. Şu meyelânlar iradeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. M.) (Bak: Emr-i tekvinî)"

Evan
(Bak: Avân)

Evani
Kapkacaklar, kaplar.

Evar(e)
f. Hükümet dairelerine ait defterler, resmî defterler. * İmaret.

Evarin
f. Güzel olmayan, çirkin.

Evasıt
(Evsât. C.) Vasatlar, orta hal ve vaziyetler.

Evavin
(İyvan. C.) Büyük salonlar, sofalar, holler. Kasırlar, köşkler.

Evb
Dönülmesi lâzım gelen yere dönmek. * Kasd. İstikamet.

Evbar
f. Yutma, yutuş.

Evbaş
Mahalle çapkını. Şahısların rezilleri. * Muhtelif yerlerden gelmiş, toplanmış bir cemaat, bir bölük.

Evbaşan
(Evbaş. C.) Aşağılık kimseler, âdi kişiler, alçak ve rezil insanlar. Ayak takımları.

Evbe
Rucu etmek. Geri çekilmek, dönmek.

Evc
Bir şeyin en yüksek derecesi, en yüksek noktası. Zirve. * Koz: Seyyare mahreklerinin merkezden en uzak noktaları.

Evc-gir
f. Yükselen, yükseğe çıkan.

Evc-i bâlâ
En yüksek nokta.

Evc-i rif'at
Yüksekliğin son noktası, zirvesi, tepesi.

Evc-pervaz
f. Yüksekte uçan.

Evca'
(Veca. C.) Ağrılar. Acılar. Sızılar.

Evca-i batn
Karın ağrıları.

Evca-i şedide
Şiddetli ağrılar.

Evcar
İçinde gizlenmek için avcılar tarafından yapılan siperler, çukurlar.

Evceb
Çok vacib. Çok gerekli. Çok lüzumlu.

Evceb-i vecâib
Lüzumluların en lüzumlusu, en çok lüzumlu olan şey.

Evcedethu-l esbab
"(İcad. dan) ""Onu sebepler icadediyor. Sebepler bu şeyi icadediyor."" mânasında dinsizliği ima eden bir söz."

Evceh
En vecihli, çok uygun, en münâsebetli.

Evceh-i akvâl
Sözlerin en uygunu, kavillerin en münasebetlisi.

Evcel
Çok korkak adam. Cesaretsiz kişi.

Evcer
Çok çekingen, utangaç kimse.

Evcümend
f. Top, küme, yığın, toplanma. * Toplu, idareli, evini muntazam tutan. Hanesini iyi ve tertipli bir hâlde bulunduran.

Evda
Ednâ.

Evdad
(Vedid. C.) Sevgililer, sevilenler.

Evdiye
(Vâdi. C.) Vâdiler. Dereler.

Eved
Kuvvet. Ağır yük götürmek. * Eğrilik.

Evend
f. Kap. Kabkacak.

Evfa
Çok vefalı. Çok sadakatli. Ahdine vefası kuvvetli. * En çok. Pek tamam. * Tam yetişmek.

Evfad
Çeşitli fırkalar.

Evfak
Daha muvafık. En uygun. En muvafık.

Evfer
(Vâfir. den) Çok. Bol.

Evgad
(Vagd. C.) Ahmaklar, eblehler, salaklar, bönler, akılsızlar.

Evgenc
f. Nedâmet, pişmanlık, pişman olma hâli.

Evhad
Vahid. Tek.

Evhal
(Vahal. C.) Sıvalar, balçıklar, çamurlar. * Mekânlar, hâneler, evler, durulacak veya oturulacak yerler.

Evham
Olmayan bir şeyi olur zannı ile meraklanma. Üzüntü. Vehimler. Kuruntular. Zarar ihtimâli çok az olan bir şeyden meraklanma ve üzülme.

Evham-sâz
f. Evham veren.

Evhamın müdafaası
Vehimlerin def'edilmesi, kuruntuların kovulması.

Evhaş
Daha vahşi. En vahşi.

Evhen
En gevşek, çok zayıf, pek dayanıksız, kuvvetsiz tâkatı kalmamış.

Evidda
Ahbablar. Hâlis ve sâdık dostlar.

Evil
Siyaset.

Evind
f. Hud'a, hile, aldatma, oyun.

Eviy
Yerleşme. Yerine gelme. Koruma.

Evk
(C: Evâk) Ağırlık, yük. * İçinde su biriken çukur yer.

Evkaf
(Vakıf. C.) Allah yoluna hizmet için verilip devamlı bırakılan şeyler. Sahibi tarafından şeriata uygun olarak bir hayır iş ve hasenata tahsis olunmuş mülk veya mallar. (Bak: Vakıf)Osmanlı devletini asırlar boyu kuvvetli bir devlet olarak ayakta tutan kuruluşlardan biri de vakıftır. Osmanlı tarihini inceleyen batı tarihçileri vakıf kuruluşlarına hayran kalmışlar ve kendi ülkelerinde bunun örneklerini kurmaya başlamışlardır. Amerika'da kurulmuş önemli vakıflar hâlen vardır. Vakıf müessesesini komünizme karşı çok mühim bir set olarak görmektedirler. Atalarımızın bu hayır kuruluşlarının bugün memleketimizde takdir edilmesi ve ihmâl edilmemesi gereklidir.

Evkaf-ı hümayun
Tar: Padişahların ve onlara mensub olan kişilerin bıraktıkları vakıflar.

Evkaf-ı mazbute
İdaresi Evkaf Nezareti'ne ait olan vakıflar.

Evkar
(Vekr. ve Vekre. C.) Kuş yuvaları.

Evkas
Boynu kısa olan.

Evkat
(Vakit. C.) Vakitler.

Evkat-ı hamse
Beş vakit. Sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarının kılındığı vakitler.

Evkat-ı muayyene
Belli vakitler, belli zamanlar.

Evkat-ı salât
Namaz vakitleri.

Evkaş
Ayak takımı. Terbiyesiz, ahlaksız, adi ve alçak kimse.

Evked
Pek te'kitli, çok kuvvetli, en kavi.

Evkes
Pinti ve soysuz kişi.

Evl
(Bak: Te'vil)

Evla
Daha iyi, birincisi, başta gelmesi lâzım geleni.

Evlad ü ıyal
Çoluk çocuk. Evlâdlar ve karısı.

Evladiyet
Evlâda mahsus, evladlık, bünüvvet.

Evladiyye
Evlatlık, evlada mahsus. * Mc: Çok sağlam ve dayanıklı ev veya eşya.

Evlak
Delilik, cünun.

Evleviyet
Daha öncelik. Başta gelir olmak. Daha beğenilir. Daha münâsip olmak.

Evliya
(Veli. C.) Veliler. Nefsine değil, dâimâ Cenab-ı Hakk'ın rızâsına tâbi olmağa çalışan, ibâdet ve taatta, takvâ ve riyâzatda çok yüksek mertebelere ulaşıp Allahın (C.C.) mahbubu ve karibi olan büyük ve ender zâtlar. (Bak: Veli)

Evliya çelebi
"Kütahya'lı olup, Mi: 25 Mart 1611'de doğmuştur. Meşhur eseri; Seyahatnâme'sidir."

Evliya-i izâm
Büyük evliya.

Evliya-i umur
"İş başında bulunanlar, işleri idâreye vazifeli olanlar.(Ey evliya-i umur! Tevfik isterseniz, kavânin-i Âdetullaha tevfik-i hareket ediniz. Yoksa tevfiksizlik ile cevab-ı red alacaksınız. Zira, mâruf umum Enbiyanın memâlik-i İslâmiye ve Osmaniyeden zuhuru, Kader-i İlâhinin bir işaret ve remzidir ki; bu memleket insanlarının makine-i tekemmülâtının buharı diyanettir. Ve bu Asya ve Afrika tarlasının ve Rumeli bostanının çiçekleri, ziya-yı İslâmiyet ile neşv ü nema bulacaktır. H.)"

Evlâd
(Veled. C.) Veledler. Çocuklar.

Evlâd-ı vatan
Vatan çocukları.

Evlâd-ı zükur
Erkek çocuklar.

Evn
Yab yab yürümek. * Vakarlı, sessiz ve ciddi olmak. * Heybenin bir gözü. * Denk.

Evra
f. Hisar, kal'a, kale.

Evrad
Virdler. (Bak: Vird)

Evrak
(Vakar C.) Sahifeler. Yapraklar.

Evrak-ı havâdis
Cerideler, gazeteler.

Evrak-ı nakdiyye
Kağıt paralar.

Evram
(Verem. C.) Veremler, vücudda hasıl olan yumrular, şişler.

Evran
Biçme, ölçü, mikyas, tahmin, keşif, biçim, endam, tenasüb.

Evre
Ahmak kimse.

Evrek
f. Çocukların ağaca ip takmak suretiyle yaptıkları salıncak.

Evrencen
f. Kadın bileziği.

Evrend
f. Hile, aldatma, hud'a, oyun. * Nam, şan, şeref. * Serir, erike, taht.

Evreng
f. Taht, evrend. * Şan, şeref, nâm. * Zinet, süs. * Akıl, irfan. * Ağaç kurdu. * Hoş hâllilik, hâlin hoşluğu. * Hile, desise, hud'a, aldatma, oyun. * Yakışıklılık.

Evreng-nişin
f. Tahtta oturan, hükümdar.

Evreng-zib
f. Tahtı süsleyen. Hükümdar, padişah.

Evride
"(Verid. C.) Vücudun her tarafından kalbe kanın gitmesini temin eden damarlar. Siyah kan damarları.(Sâni-i Hakîm, beden-i insanı, gayet muntazam bir şehir hükmünde halketmiştir. Damarların bir kısmı telgraf ve telefon vazifesini görür. Bir kısmı da, çeşmelerin boruları hükmünde, âb-ı hayat olan kanın cevelânına medardırlar. Kan ise; içinde iki kısım küreyvât halkedilmiş. Bir kısmı küreyvât-ı hamrâ tâbir edilir ki, bedenin hüceyrelerine erzak dağıtıyor. Ve bir kanun-i İlahî ile hüceyrelere erzak yetiştiriyor. (Tüccar ve erzak memurları gibi). Diğer kısmı küreyvât-ı beyzâdırlar ki; ötekilere nisbeten ekalliyettedirler. Vazifeleri, hastalık gibi düşmanlara karşı asker gibi müdafaadır ki, ne vakit müdafaaya girseler Mevlevi gibi iki hareket-i devriyye ile, sür'atli bir vaziyet-i acibe alırlar. Kanın hey'et-i mecmuası ise: İki vazife-i umumiyyesi var. Biri: Bedendeki hüceyratın tahribatını tâmir etmek. Diğeri; hüceyratın enkazlarını toplayıp, bedeni temizlemektir. Evride ve şerayin namında iki kısım damarlar var ki: Biri sâfi kanı getirir; dağıtır, sâfi kanın mecralarıdır. Diğer kısmı enkazı toplayan bulanık kanın mecrasıdır ki, şu ikinci ise kanı, ""Ree"" denilen nefesin geldiği yere getirirler.Sâni-i Hakîm, havada iki unsur halketmiştir. Biri azot, biri müvellid-ül-humuza. Müvellid-ül-humuza ise: Nefes içinde kana temas ettiği vakit, kanı telvis eden karbon unsur-u kesifini kehribar gibi kendine çeker, ikisi imtizaç eder. Buhari hâmız-ı karbon denilen (Semli havaî) bir maddeye inkılâb ettirir. Hem hararet-i gariziyyeyi te'min eder, hem kanı tasfiye eder. Çünki: Sâni-i Hakîm fenn-i kimyada aşk-ı kimyevi tâbir edilen bir münasebet-i şedideyi, müvellid-ül-humuza ile karbona vermiş ki: O iki unsur birbirine yakın olduğu vakit, o kanun-u İlâhî ile, o iki unsur imtizaç ederler. Fennen sabittir ki: İmtizaçtan hararet hâsıl olur. Çünki imtizaç, bir nevi ihtiraktır. Şu sırrın hikmeti şudur ki: O iki unsurun, herbirisinin zerrelerinin ayrı ayrı hareketleri var. İmtizaç vaktinde her iki zerre, yâni onun zerresi, bunun zerresiyle imtizaç eder, birtek hareketle hareket eder. Bir hareket muallâk kalır. Çünki imtizaçtan evvel iki hareket idi. Şimdi iki zerre, bir oldu. Her iki zerre, bir zerre hükmünde bir hareket aldı. Diğer hareket, Sâni-i Hakîm'in bir kanunu ile hararete inkılâb eder. Zaten ""hareket, harareti tevlid eder"" bir kanun-u mukarreredir. İşte bu sırra binaen beden-i insanîdeki hararet-i gariziyye, bu imtizac-ı kimyeviyye ile temin edildiği gibi, kandaki karbon alındığı için kan dahi sâfi olur. İşte nefes dahile girdiği vakit, vücudun hem âb-ı hayatını temizliyor. Hem nâr-ı hayatı işal ediyor. Çıktığı vakit, ağızda, mucizat-ı kudret-i İlâhiyye olan kelime meyvelerini veriyor. $ S.)"

Evs
Bahşiş vermek. * Kurt.

Evsa'
Daha geniş. Çok vasi'.

Evsah
(Vesah. C.) Pislikler, murdarlıklar, kirler.

Evsak
En çok inanılan, ziyade sağlam. Daha çok vüsuk sahibi.

Evsal
(Vasl. C.) Vücuttaki mafsallar, oynaklar.

Evsam
(Vasm. C.) Arlar, hayâlar, utanmalar.

Evsan
(Vesen. C.) Putlar. Sanemler.

Evsat
Ortada olmak. * Vasatta olan. Orta. Orta hâlli.

Evsâf
(Vasf. C.) Vasıflar, sıfatlar.

Evsâf-ı cemile
Güzel vasıflar. İyi hasletler.

Evsâf-ı nisbiye
f. Ölçü ve kıyasa göre olan vasıflar. (Sıcaklık, soğuklukla bilindiği, karanlık derecesi aydınlıkla görüldüğü gibi.)

Evsât
(Vasat. C.) Ortalar. Vasatlar.

Evsât-ı mufassal
Kur'ân-ı Kerimin 86. suresi olan Tarık Suresinden 98. sure olan Beyyine Suresinin sonuna kadar olan surelerdir.

Evtad
(Veted. C.) Direkler. Kazıklar. * Ricâlullahtan birine verilen isim.

Evtad-ül arz
Tepeler. Dağlar. Arzın direkleri.

Evtaf
Kirpikleri uzun ve kaşı kıllı olan kimse.

Evtan
(Vatan. C.) Vatanlar, insanın doğup büyüdüğü ve sevdiği memleketler, hatta uğrunda can verilen topraklar.

Evtar
(Vatar. C.) İhtiyaçlar.

Evtar-ı âcile
Acil ihtiyaçlar.

Evtas
Arap Yarımadasında, Hevâzın ilinde bir derenin ismi olup, Peygamberimizin (A.S.M.) Huneyn Vak'ası bu vâdide vuku bulmuştur.

Evvab
(Evb. den) Rücu' eden. Geri dönen. * Günahlardan tevbe edip hakkı kabul eden.

Evvabîn
Tevbe edip günahlardan dönenler.

Evvah
Kusurunu bilerek, ah, vâh ederek yalvarmak. * Çok âh edip duâ eden. * Merhametli. Sağlam imanlı. Yakin ilim sahibi. Dinde çok âlim olan. Hz. İbrahim Aleyhisselâmın bir vasfı.

Evvel
herşeyden önce var olan ve yaratıkların önceki hâllerine de hükmeden Allah.

Evvel-bahar
Nevbahar. İlkbahar.

Evvel-be-evvel
Herşeyden önce, ilk, evvelâ.

Evvel-emirde
İşin başlangıcında, herşeyden önce.

Evvel-ül-evâil
Evvellerin evveli. * Hâdiselerin başlangıcı.

Evvela
İlkönce, birinci olarak, herşeyden önce.

Evvelen
Evvelâ, birinci, ilk olarak.

Evveliyat
Başlangıçlar. Mukaddemat. İlk öndekiler. İbtidaki cihetler. * Her akıllının tereddütsüz tasdik ve kabul edeceği hususlar. * Man: Mücerred mevzu ve mahmulleri arasındaki nisbet tasavvur edilince aklın kat'iyyetle teslim ve tasdik ettiği kaziyeler.

Evveliyet
Evvel oluş. (Bak: Mecaz)

Evvelîn
Evvelkiler, ilkler.

Evvelîn ü âhirîn
İlkler ve sonlar. Evvelkiler ve sonrakiler.

Evy
Bir nesne yerine gelmek.

Evza'
(Vaz'. C.) Haller. Durumlar.

Evza-ı garibe
Garip haller.

Evzah
Daha açık. Pek âşikâr. En vâzıh.

Evzak
İçinde su veya başka birşey biriken çukur yer.

Evzan
(Vezin. C.) Vezinler. Tartılar.

Evzan-ı aruziyye
Edb: Aruz vezinleri.

Evzar
(Vizr. C.) Ağırlıklar. Yükler. * Mc: Günahlar. * (Vezer. C.) Kal'alar, kaleler, hisarlar, sığınılacak yerler. * Üstünlükler, galebeler. * Dağlar.

Evzayiş
f. Çoğalış, artış.

Evşab
Aşağılık kimse, âdi ve rezil kişi. Ayak takımı.

Evşal
(Veşl. C.) Damla damla akan su. * Birbiri ardınca katar gibi peşpeşe gelen kimseler.

Evşaz
Yardımcılar, tarafdarlar. Aşağılık ve ayak takımı olan kişiler. * Vücuttaki mafsallar, oynak yerler.

Evşen
Yaltakçı, dalkavuk.

Evşeng
f. Sicim. İnce ip.

Ey
"(Arabçada) ""Bak, dinle, dikkat et, yahut, demektir ki"" mânalarına gelir. Bir ibareyi tefsir için kulanılır. Türkçede: Yakın nidâ içindir."

Eya
"f. Acaba mânasına nidâdır. ""Hey, ey"" gibi çağırma, nidâ, seslenme edatı olarak da kullanılır."

Eyadi
(Eydi) (Yed. C.) Eller. * Mc: Sebepler. Nimetler.

Eyadi-i kesire
Çok eller. Çok sebebler.

Eyalat
(Eyâlet. C.) Valilerin idareleri altında olan memleketler, vilâyetler.

Eyalet
(C: Eyâlât) Vilâyet. Bir vâlinin idaresinde olan memleket, şehir.

Eyama
(Eyyim. C.) Bekârlar, evli olmayanlar.

Eyamin
(Eymen. C.) Pek hayırlı, uğurlu olanlar. En yümünlü.

Eyazi
f. Kadınların yüzlerine örttükleri peçe, örtü.

Eybe
Rücu' etmek. * Gurub etmek, batmak.

Eyd
Kuvvet.

Eyda'
Za'feran.

Eydi
(Yed. C.) Eller. * Mc: Kuvvetler. (Daha çok Eyâdi şeklinde kullanılır.)

Eydiye
(Yed. C.) Nimet. * Eller.

Eyhem
Sağır. * Bahadır.

Eyheman
Ateş ve sel.

Eyhukan
Maydanoz otu.

Eyid
Kuvvetli, şiddetli kimse.

Eyir
Sıcak yel.

Eyke
Sık ve birbirine karışmış ağaç. * Yumuşak. * Ağaç bitiren bataklık. (Bak: Ashab-ı Eyke)

Eyker
İlâç yapılan bir ot.

Eym
(C: Üyum) Yılan.

Eyman
(Eymün) (Yemin. C.) Andlar. Yeminler. Kasemler. * Fık: Zevcesi ölmüş er. * Sağ taraflar. Sağlar.

Eyman-ı sâdıka
Doğru yeminler.

Eymen
En meymenetli. En uğurlu. Sağ taraf.

Eymen vâdisi
Musa'nın (A.S.) tecelliye mazhar olduğu Tûr Dağı'ndaki vadi.

Eyne
Nere? Nerede? Nereye? (mânasına sual için söylenir ve zarf-ı mekândır). * Zaman. An. * Yorgunluk (mânâsında da kullanılmıştır.)

Eynel mefer
(Eyn-el mefer) Nereye gidilebilir? Nereye kaçılabilir? Kaçacak yer var mı?

Eynessera-min-es-süreyya
(İmkânsızlık bildiren bir tâbirdir ki) Yer nerede, Süreyyâ nerede?.. Süreyyâ ile yer bir olur mu? (meâlindedir ve birbirlerine zıt ve uzak olan şeyler için söylenir.)

Eyniyet
Mekânda bulunması sebebiyle birşeye ârız olan hâlet.

Eys
Varlık. Vücud. Mevcud. * Kahir. Zulüm. * Zarar, ziyan. * Ümidsiz olmak. Ye'se düşmek. (Bak: Leys)

Eysar
Çadır eteğini kazığa bağlamakta kullanılan kısa ipler. * Ot.

Eyser
Sol taraf. Soldaki. * Pek kolay.

Eytal
(C: Eyatil) Boş böğürlü.

Eytam
(Yetim. C.) Yetimler. Babaları ölmüş çocuklar.

Eytam ve erâmil
Yetimler ve dullar.

Eyum
Erkeksiz kadın (ki, önce ere varmış olsun-olmasın).

Eyvah
f. Heyhât, yazık.

Eyvallah
"Bir kısım müslümanlar arasında tasdik işareti veya yemin ifade eden bir tâbirdir. Bazan Allaha ısmarladık yerine söyliyenler de vardır. Fakat makbul olanı; ayrılırken de buluşurken de selâmlaşmaktır ve bu sünnet-i seniyyedir."

Eyvan
f. Köşk. Büyük salon. Büyük sofa. Divanhâne.

Eyvan-ı kisra
Dicle Nehri kenarında sol tarafta Medâyin şehrinde yıkıntıları bulunan eski İran (Acem) Padişahına mahsus bir saray. Bu saray, Peygamberimizin (A.S.M.) doğduğu gece çatlamıştır.

Eyyam
(Yevm. C.) Devirler. Günler. * Güç, iktidar, nüfuz.

Eyyam-ı bahur
Ağustos ayının ilk yedi günü.

Eyyam-ı bîz
(Eyyâm-ül bîz) Her arabî ayın 12, 13, 14, 15'inci günleri.

Eyyam-ı cem'
Hac mevsiminde Arafat ve Mina'da geçen dört gün.

Eyyam-ı kur'aniye
"Kur'an-ı Kerim'e göre olan günler (...Semavatta herhangi bir kürenin kendi etrafında bir defa dönmesi ile gün; mensub olduğu seyyarenin etrafında bir defa dönmesi ile de senesi meydana gelir. Her yıldızın kendine göre bir günü ve senesi vardır. Meselâ: Şems-üş-şumusun bir günü ellibin sene ve Şi'ra yıldızının bir günü bin senedir.)"

Eyyam-ı maziyye
Geçmiş günler.

Eyyam-ı resmiyye
Resmi günler.

Eyyam-ı teşrik
"Kurban bayramının birinci gününden sonraki diğer üç güne verilen isimdir. Zilhiccenin 11, 12 ve 13 üncü günleridir. Birinci gününe ""yevm-i nahr"" (kurban günü) denir."

Eyyam-ı âdiyye
Tâtil günlerinin haricindeki günler.

Eyyamün ma'dudat
Kurban bayramının son üç günü. * Sayılan günler. * Ramazan-ı Mübârekin sayılı günleri.

Eyyan
Vakit, zaman.

Eyyid
Kuvvetlendir, teyid et, devam ettir (meâlinde).

Eyyid-allahu mülkehu
Allah'ım onun mülkünü devamlı kıl, kuvvet ver (meâlinde duâ.)

Eyyim
"Bekâr, dul. Eyyim; gerek bikir, gerek seyyib olsun zevci olmayan kadına ve zevcesi olmıyan erkeğe denir ki, buna bekâr denir. Bundan başka eyyim; hür kadına ve bir kimsenin kızı, hemşiresi, teyzesi gibi yakın hısmına da ıtlak edilir. (E.T.)"

Eyyûb
hastalığına sabretmesiyle meşhur bir peygamber.

Eyyûb-ül ensarî
(Bak: Ebu Eyyub-ül Ensarî)

Eyyü
"Sual sormak için ""Hangi? Ne? Ne vakit?"" mânalarına kullanılır."

Eyyühel-ihvan
Ey kardeşler, ey ihvân (meâlinde hitab).

Eyzan
Böylece, kezâ, bunun gibi, yine böyle, bu da böyle.

Ez
f. ...den, ...den.

Ez kaza
f. Kazâ olarak, tevâfuk olarak. Beklenmedik ânda.

Ez ser-i nev
Yeni baştan.

Ez ân cümle
O cümleden olarak.

Ez'af
(Zı'f. C.) Bir şeyi iki katı yapan fazlalıklar. Katlar.

Ez'af-ül ibad
Kulların en zayıf olanı.

Ez'af-ı muzâafa
Pek çok, kat kat.

Ez'af-ı nâs
İnsanların en zayıf olanı.

Ez'akî
Kısa boylu ve kötü olan adam. Kötülük yapan kimse.

Ez'ar
Saçı az olan kimse. * Otu az olan yer. * Zâlim ve kötü huylu kimse.

Ez-cümle
f. Bu cümleden, meselâ, bunun gibi.

Ez-dil
Gönülden.

Ez-kadim
f. Eskiden, önceleri.

Ez-men
f. Benden.

Ez-nev
f. Yeni baştan, yeniden.

Ez-on sebeb
O sebepten.

Ez-ost
Ondan.

Ez-tu
Senden.

Ez-yah
"f. ""Buzdan soğuk"" mânasına gelir."

Eza
Ticarette kaybetme, zarar etme. * Kibir ve gururunu bıraktırma. * Sıkıntı, eziyet, zulüm, cevr, sitem, renc, incinmek. İnsanın kerih görüp mahzun olduğu şey. * Hayır ve sadaka yoluyla mal vermede gururlanmak. Tetavül etmek.

Ezahir
Çiçekler, şükufeler.

Ezahir-i efkâr
Fikir çiçekleri.

Ezame
(C.: Ezamât) Hışım ve gadap etmek. Kızmak, hiddetlenmek.

Ezamim
(İzmâme. C.) Cemâatler, topluluklar.

Ezan
Namaza dâvet ve vahdaniyet-i İlâhiyyeyi ve hakaik-ı İslâmiyyeyi âleme, kâinata ilân etmek için minare ve emsali mahallerde edilen nidâ. Kamet getirmek. * Bildirmek.(Ezan, Müslümanlığın mühim bir şiârıdır. Ezan esnasında konuşmamak, hattâ Kur'an okumayı bırakıp dinlemek efdaldir. B.İ.İ.) (Bak: Taabbüdî)

Ezanî
Ezan ile alâkalı.

Ezanî saat
Ezanın kendine göre ayarlandığı saat. Her hangi bir yerde güneşin tam gurub ettiği andan, sonraki gün aynı vakte kadar, 24 saat olmak üzere ayarlanmış saat.

Ezat
(C.: Üzâ-Ezy) İçinde su birikmiş çukur yer.

Ezb
Anasından yeni doğmuş hayvan.

Ezbad
(Zebed. C.) Paslar. * Dörtte birler, çeyrekler. * Köpükler.

Ezdad
"Zıdlar. Mukabil ve muhalif olan şeyler. Birbirinin tersi veya zıddı olanlar.(Şu kâinata dikkat edilse görünüyor ki: İçinde iki unsur var ki, her tarafa uzanmış, kök atmış: Hayır şer, güzel çirkin, nef zarar, kemâl noksan, ziya zulmet, hidayet dalâlet, nur nâr, imân küfür, tâat isyan, havf muhabbet gibi âsârlariyle, meyveleriyle şu kâinatta ezdad, birbiriyle çarpışıyor. Daima tagayyür ve tebeddülâta mazhar oluyor. Başka bir âlemin mahsulâtının tezgâhı hükmünde çarkları dönüyor. Elbette o iki unsurun birbirine zıd olan dalları ve neticeleri, ebede gidecek; temerküz edip birbirinden ayrılacak. O vakit, Cennet - Cehennem suretinde tezahür edecektir. Madem âlem-i beka, şu âlem-i fenâdan yapılacaktır. Elbette anasır-ı esasiyesi, bekaya ve ebede gidecektir. Evet, Cennet - Cehennem; şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden dalının iki meyvesidir ve şu silsile-i kâinatın iki neticesidir ve şu seyl-i şuunatın iki mahzenidir, ve ebede karşı cereyan eden ve dalgalanan mevcudatın iki havzıdır ve lütuf ve kahrın iki tecelligâhıdır ki; dest-i kudret bir hareket-i şedide ile kâinatı çalkaladığı vakit, o iki havuz, münasip maddelerle dolacaktır.Şu remizli nüktenin sırrı şudur ki:Hakîm-i Ezeli, inayet-i sermediyye ve hikmet-i ezeliyyenin iktizası ile, şu dünyayı, tecrübeye mahal ve imtihana meydan ve esmâ-i hüsnâsına âyine ve kalem-i kader ve kudretine sahife olmak için yaratmış. Ve tecrübe ve imtihan ise neşvünemaya sebeptir. O neşvünema ise, istidatların inkişafına sebeptir. O inkişaf ise, kabiliyetlerin tezahürüne sebeptir. O kabiliyetlerin tezahürü ise, hakaik-ı nisbiyenin zuhuruna sebeptir. Hakaik-ı nisbiyyenin zuhuru ise, Sâni-i Zülcelâl'in esmâ-i hüsnâsının nukuş-u tecelliyatını göstermesine ve kâinatı mektubat-ı Samedaniyye suretine çevirmesine sebeptir. İşte şu sırr-ı imtihan ve sırr-ı teklif iledir ki: Ervâh-ı âliyenin elmas gibi cevherleri, ervâh-ı sâfilenin kömür gibi maddelerinden tasaffi eder, ayrılır.İşte, bu mezkur sırlar gibi daha bilmediğimiz çok ince, âli hikmetler için, âlemi bu surette irade ettiğinden şu âlemin tegayyür ve tahavvülünü dahi o hikmetler için irade etti. Tahavvül ve tegayyür için zıtları birbirine hikmetle karıştırdı ve karşı karşıya getirdi. Zararları menfaatlara mezcederek, şerleri hayırlara idhal ederek, çirkinlikleri güzelliklerle cem ederek, hamur gibi yoğurarak şu kâinatı tebeddül ve tagayyür kanununa ve tehavvül ve tekâmül düsturuna tâbi kıldı. Vaktaki meclis-i imtihan kapandı. Tecrübe vakti bitti, esmâ-i hüsnâ hükmünü icra etti. Kalem-i kader, mektubatını tamamiyle yazdı. Kudret, nukuş-u san'atını tekmil etti. Mevcudat, vezaifini ifa etti. Mahlukat, hizmetlerini bitirdi. Herşey, mânasını ifade etti. Dünya âhiret fidanlarını yetiştirdi. Zemin, Sâni-i Kadirin bütün mu'cizat-ı kudretini, umum havarik-ı san'atını teşhir edip gösterdi. Şu âlem-i fena, sermedi manzaraları teşkil eden levhaları zaman şeridine taktı. O Sâni-i Zülcelâl'in hikmet-i sermediyyesi ve inayet-i ezeliyyesi; o imtihan neticelerini, o tecrübenin neticelerini, o esmâ-i hüsnânın tecellilerinin hakaikını, o kalem-i kader mektubâtının hakaikını, o nümûne-misâl nukuş-u san'atının asıllarını, o vezaif-i mevcudatın faidelerini, gayelerini, o hidemat-ı mahlukatın ücretlerini ve o kelimat-ı kitab-ı kâinatın ifade ettikleri mânaların hakikatlarını ve istidat çekirdeklerinin sünbüllenmesini ve bir mahkeme-i kübra açmasını ve dünyadan alınmış misali manzaraların göstermesini ve esbab-ı zâhiriyenin perdesinin yırtmasını ve herşey doğrudan doğruya Hâlık-ı Zülcelâline teslim etmesi gibi hakikatları iktiza etti ve o mezkur hakikatları iktiza ettiği için, kâinatı dağdağa-i tagayyür ve fenadan tahavvül ve zevalden kurtarmak ve ebedileştirmek için o zıtların tasfiyesini istedi ve tegayyürün esbabını ve ihtilâfatın maddelerini tefrik etmek istedi. Elbette kıyâmeti koparacak ve o neticeler için tasfiye edecek. İşte şu tasfiyenin neticesinde cehennem, ebedî ve dehşetli bir suret alıp, taifeleri $ tehdidine mazhar olacak. Cennet ebedî, haşmetli bir suret giyerek ehil ve ashabı $ hitabına mazhar olacak. Hakîm-i Ezelî, şu iki hanenin sekenelerine, kudret-i kâmilesiyle ebedi ve sabit bir vücut verir ki; hiç inhilâl ve tagayyüre ve ihtiyarlığa ve inkıraza mâruz kalmazlar. Çünki inkıraza sebebiyet veren tagayyürün esbabı bulunmaz. S.)"

Ezder
f. Münâsib, muvâfık, yaraşır, lâyık.

Ezdili can
(Ez-dil-i cân) Candan ve gönülden.

Ezeb
Leim kimse. * Kısa boylu.

Ezebb
f. Saçları uzun ve kaşlarının kılları çok olan adam.

Ezec
(C.: Azec) Süleyman Aleyhisselâm'ın yaptığı bir bina adı.

Ezecc
Uzun ve ince kaşlı.

Ezel
İbtidası ve başlangıcı olmayan, her zaman var olan.

Ezeliyye
"Ezele mensub, ezel ile ilgili, ezelîlik.(S - Bütün silsilelerin Hâlik'ın vücub-u vücuduna kat'i şehadetleri göz önünde olduğu halde, bazı insanların madde ile maddenin hareketinin ezeliyeti cihetine zâhib olmakla dalâlete düştüklerinin esbabı nedendir?C - Kasd ve dikkatle değil, sathi ve dikkatsiz bir nazarla, muhal ve bâtıla, mümkin nazarıyla bakılabilir. Meselâ:Bir bayram akşamı, gökte ay ve hilâli arayanlar içinde ihtiyar bir zat da bulunur. Bu zat, gökteki hilâli görmek için bütün kasıd ve dikkatiyle nazarını göğe tevcih edip hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadekası üzerine eğilen beyaz bir kıl nasılsa gözüne ilişir. O zat derhal ""Hilâli gördüm."" der. ""İşte bu gördüğüm Ay'dır."" diye hükmeder.İşte sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara düştükleri gibi, yüksek bir cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı ve dikkati ile daima hak ve hakikatı ararken, bazan sathî ve dikkatsiz bir nazarla batıla bakar. O batıl da; ihtiyarsız, talebsiz, dâvetsiz fikrine gelir. Fikri de, çar-naçar alır saklar, yavaş yavaş kabul ve tasdikine de mazhar olur. Fakat onun o batılı kabul ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizâm-ı âlemden gaflet etmesinden ve madde ile hareketinin ezeliyete zıt olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmiştir ki, şu garip nakışları ve acib san'at eserlerini esbab-ı câmideye isnad etmek mecburiyetiyle o dalâletlere düşmüşlerdir. İ.İ.)"

Ezell
Kurtla sırtlandan doğan hayvan. * Oturak yerinin iki yanları arık ve yeyni olan.

Ezell-i nâs
İnsanlar içinde en rezil ve aşağılık olan adam.

Ezelî
Ezele mensub ve müteallik. Devamlı var olup varlığının başlangıcı olmayan.

Ezem
Ağzını yumup oturmak. * Sabretmek. * Yemekten ve içmekten men'etmek. * Isırmak. * Gayret etmek. * Bükmek.

Ezfar
Tırnaklar. * Tırnakbahuru denilen tıbbi bir koku. * Şimal kutbunda bulunan küçük yıldızlar.

Ezfelî
Cemaat-ı kalile. Az cemaat. Ufak topluluk.

Ezfer
Uzun tırnaklı.

Ezfile
Cemaat, topluluk, güruh, bölük.

Ezfir
Çok iyi kokulu nesne.

Ezgehan
f. Tembel adam. İşi gücü olmayan kimse.

Ezhab
(Zeheb. C.) Yumurta sarıları. * Altunlar.

Ezhan
Zihinler. Müdrikler. Anlamayı meydana getiren duygular.

Ezhar
(Zehre. C.) Çiçekler. Zehreler. şukufeler.

Ezhar (azhâr)
(Zahr. C.) Satıhlar, yüzler. * Sırtlar, arkalar. Binek hayvanının sırtları.

Ezhar-ı nev-bahâr
Bahar çiçekleri.

Ezhar-ı rebiî
Bahar çiçekleri.

Ezhel
Gafil kimse. Gaflette bulunan kişi. * Pek dalgın.

Ezher
Mısırda bulunan büyük bir üniversite.

Ezher-ül vech
Yüzü nurlu olan.

Ezheran
(Ezhereyn) Ay ile güneş.

Ezib
Rezil, âdi ve aşağılık kimse. * Kıble rüzgarı. * Riyh-u cenub ile Sâbâ arasında esen yel. * Sevinmek, ferah ve neşat.

Ezikka
(Zukak. C.) Yollar, sokaklar.

Ezille
Zeliller, alçaklar.

Ezimme
(Zimam. C.) Yularlar. Bağlar.

Ezimme-i umur
İşlerin idâresi.

Ezin
Kefil.

Ezir
f. Haykırma, bağırma.

Eziyet
İncinme. Sıkıntı çekme.

Ezka
En anlayışlı. En zeki.

Ezkan
(Zakn. C.) Çeneler.

Ezkar
(Zikr. C.) Zikirler.

Ezkat
f. Kötü düşünceli kişi.

Ezker
Maharetli duvar ustası.

Ezkiya
(Zeki. C.) Çabuk ve güzel anlayışlı kimseler. Keskin zekâlılar.

Ezl
Güçlük. * Darlık. * Hapsetmek.

Ezlak
Aleyhte söz söyleyen adam. * Keskin olan şey.

Ezlam
(Zelm. C.) Oklar. Kumar okları.

Ezlaî
Uzunca ve iri olan şey.

Ezlef
(C: Zelef) Burnunun ucu uzun ve ince olan.

Ezlem
(Bak: Azlem)

Ezm
Yemek, ekl.

Ezman
Zamanlar. Vakitler. Müddetler.

Ezmayiş
Tahtadan yapılmış demir temrenli bir cins ok.

Ezme
Kıtlık, kaht. * Şiddet. * Darlık. * Bir kere yemek.

Ezmel
Hareket etmek. * Muzdarib olmak, acı çekmek. * Savt, sadâ, ses. * Gül.

Ezmine
(Zaman. C.) Zamanlar.

Ezmine-i kadime
Eski zamanlar.

Ezmine-i mâziyye
Geçmiş zamanlar.

Ezmine-i müstakbele
Gelecek zamanlar, müstakbel zamanlar.

Ezmâr
(Zimr. C.) Kahramanlar, yiğitler, bahadırlar.

Ezmâr-ı etrâk
Türk kahramanları.

Eznab
(Zenb. C.) Suçlar, günahlar. * Kuyruklar.

Eznem
Kulakları ucunda sarkık uzun kılları olan keçi.

Ezr
(C.: Uzur) Arka ve sırt. * Kuvvet.

Ezra
Kulağı beyaz, gövdesi siyah olan davar.

Ezrab
Diş kökü.

Ezrak
Saf ve temiz su. * Gök renkli, mâvi.

Ezrar
(Zirr. C.) Elbise düğmeleri.

Ezrebî
Azerbeycan'ın Arapça adı.

Ezum
Isırıcı, ısıran.

Ezuz
Pek keskin olan kılınç veya hançer.

Ezvac
Çiftler. Zevceler. Nikâhlı karılar. * Kocalar.

Ezvac-ı tâhirat
"Hz. Peygamber Efendimizin (A.S.M.) ismetli ve iffetli, pâk zevce-i muhteremeleri (R.A.) ""Mü'minlerin anneleri"" diye bilinen ve Peygamberimize (A.S.M.) âilelik etmek şerefine ermiş mübârek hanımlar.(Zât-ı Risaletin akvâli gibi, ef'al ve ahvâli ve etvâr ve harekâtı dahi menabi-i din ve şeriattır ve ahkâmın mehazleridir. Şıkk-ı zâhirîsine Sahabeler hamele oldukları gibi, hususi dairesindeki mahfî ahvalâtından tezâhür eden esrar-ı din ve ahkâm-ı şeriatın hameleleri ve râvileri de Ezvac-ı Tâhirat'tır ve bilfiil o vazifeyi ifa etmişlerdir. Esrar ve ahkâm-ı dinin hemen yarısı, belki onlardan geliyor. Demek bu azîm vazifeye, bir çok ve meşrebce muhtelif Ezvac-ı Tâhirat lâzımdır. M.)"

Ezvah
Münkabız olmak. * Yakınlık.

Ezvak
Zevkler. Keyfler. Eğlenceler.

Ezver
Boynu eğri olan kimse.

Ezvet
Küçük yanaklı.

Ezyaf
(Zıyf. C.) Misafirler. Mihmanlar.

Ezyak
(Zîk. dan) Pek dar ve sıkıntılı. Çok zor.

Ezyal
(Zeyl. C.) Ekler. İlâveler. Zeyiller.

Ezyed
Çok ziyade. Daha fazla. En ziyade.

Ezz
Depretmek ve koparmak. * Kandırmak, aldatmak.

Ezûc
Hayâsız ve edebsiz adam. * Sert başlı at.

Eâcib
(U'cube. C.) Çok tuhaf ve acaib, şaşılacak şeyler.

Eâcib-i dehr
Dünyanın ve zamanın çok şaşılacak yerleri, şeyleri.

Eâzım
(A'zam. C.) İleri gelen büyükler. Büyük adamlar.

Eâzım-ı esmâ
İçinde çok isimlerin mânası bulunan, isimlerin en büyükleri. Cenab-ı Hakk'a mahsus isimlerin en mühim ve büyükleri.

Eâzım-ı millet
Millet büyükleri.

Eâzım-ı üdebâ
Ediplerin, edebiyatçıların en büyükleri.

Eğe
Maden vesaire yontmaya mahsus ince dişli âlet. Törpü.

Eğerçi
(Eğerçend) f. ...ise de, her ne kadar, ...olsa da.

Eş'al
Kuyruğu beyaz olan at.

Eş'ar
(Şa'r. C.) Kıllar. Tüyler. Tüycükler. * (Şiir. C.) Şiirler, manzum ve güzel yazılar.

Eş'arî
Eş'arî mezhebi veya o mezhepte olan. Asıl adı Eb-ul Hasan-ül-Eş'arî olan İmam-ı Eş'arî, Ehl-i Sünnet itikadını âyetlere, hadislere göre izah ve şerh ederek tesbit etmiştir. Ehl-i Sünnet Mezhebi itikadına tercümanlık ederek İslâmiyet'e büyük hizmet etmiştir. (Hi. 260-324) İtikada dâir meydana koyduğu hakikatları kabul edenlere Eş'arî ve Mezhebine de Eş'ariye denir.

Eş'as
Saçı dağınık olan. * Saçı dökülmüş kişi.

Eş'em
(C: Eşâim) En uğursuz, pek şom.

Eş'iya
(A.S.) Beni-İsrail peygamberlerindendir. (M.Ö. 759-700) tarihlerine kadar Beni-İsrail arasında peygamberlik yapmış, birçok mucizeler göstermiştir. Zamanının padişahı tarafından takib ettirilerek bir ağaç oyuğunda gizli olduğu halde, ağaçla beraber biçki ile kesilerek şehid edilmiştir. 66 babdan ibaret kitabında İsa'nın (A.S.) geleceğini müjdelediğinden hıristiyanlar arasında Eş'iyanın İncili diye şöhret bulmuştur. (K. A'lâm)

Eşa
(C.: Âşâ) Hurma ağacının küçüğü.

Eşaim
(Eş'em. C.) En şomlar, en uğursuzlar.

Eşaire
(Eş'ari. C.) Dinde meşhur imam Eb-ul-Hasan-ül-Eş'arî'ye bağlı olan sünnet ehlinin bir kısmı.

Eşakk
Meşakkatli, zahmetli.

Eşam
f. Ölmiyecek kadar az olan yiyecek ve içecek şeyler, kut-i lâyemut.

Eşaviz
Halk. Millet. Nâs.

Eşbah
(Şebâh. C.) Şahıslar, cisimler, vücudlar. * Büyük kapılar. * Uzaktan görünen karaltılar, hayâller. * Renk, levn.

Eşbal
(Şibl. C.) Arslan yavruları.

Eşbeh
Daha çok benzeyen. Pek benzeyen.

Eşbû
f. Odunluk, kömürlük. Kömür ve odun konulacak yer.

Eşca'
Daha yiğit, pek kahraman. En şecaatli. * Parmak ardlarının sinirleri.

Eşcan
(Şecen. C.) Şecenler, elemler, gamlar, kederler, tasalar, sıkıntılar, ıztırablar.

Eşcar
(Şecer. C.) Ağaçlar.

Eşcar-ı bağ
Bahçenin, bağın ağaçları.

Eşcar-ı müsmire
Meyve ağaçları.

Eşdak
Doğru konuşan. Yalan söylemeyen. Sâdık. * Büyük ağızlı.

Eşebb
Arasından geçmek mümkün olmayan ağacın sıklığı.

Eşedd
Daha şiddetli. Çok fazla şiddetli. Pek fazla şiddetli.

Eşedd-i ihtiyâç
En şiddetli ihtiyaç.

Eşedd-i mücâzât
En şiddetli ceza.

Eşedd-i zulüm
Zulmün en şiddetlisi.

Eşeff
Çok parlak. Daha şeffaf. Işığı daha iyi geçiren. * Suyu kendine çok fazla çeken.

Eşekk
Çok şek ve şüphe sahibi. Tereddütte ileri giden.

Eşell
Çolak. Kolu sakat olan. * Eli dâima hareketli olan kimse.

Eşemm
Burnu kuvvetli koku duyan.

Eşen
f. Karpuz ve kavun hamı, kelek. * Ters giyilmiş elbise.

Eşerr
Çok fazla sevinmek. * Tekebbürlük etmek, gururlanmak. * Çok şerli. En kötü ve şerli.

Eşerr-i nâs
İnsanların en şerlisi, nasın en kötüsü.

Eşfa
Hastalığı def'e çok faydalı, şifa-bahş olan.

Eşfa'
En çok şefaat eden. En şafi.

Eşfak
Daha fazla şefkatli. Çok şefkatli.

Eşfar
(Şüfr. C.) Göz kapağının kenarları, kirpik yerleri.

Eşgal
(Şugl. C.) İşler. Meşguliyetler.

Eşgal-i mühimme
Ehemmiyetli ve mühim işler.

Eşha
şefkat.

Eşhad
Şevâhidler. Şâhitler. (Bak: Alâ-ruûs-il eşhâd)

Eşhar
f. Kalye taşı denilen radyom hamızı. * Nişadır.

Eşhas
(Şehs. C.) Şahıslar. Kişiler.

Eşhas-ı ma'rufe
Tanınmış kişiler, bilinen şahıslar.

Eşheb
Kır (at). Kır, çil renkte olan aslan. * Güç iş. * Soğuk gün. * Bir nesnenin kenarı.

Eşhel
Kırmızı ile karışık koyu mavi, elâ. * Elâ gözlü adam.

Eşher
(Şehir. den) Çok meşhur, pek fazla tanınmış, en şöhretli olan.

Eşhür
(şehr. C.) Aylar.

Eşhür-ül hurum
İslâmiyetten evvel Arab kabileleri arasında vuruşmanın ve muharebenin haram kılındığı Zilka'de, Zilhicce, Muharrem ve Receb ayları.

Eşhür-ül-hacc
"Hac ayları mânâsına gelen bu kelime; İslâmiyetten evvel Kâbenin tavaf edildiği; Şevval ve Zilka'de ile Zilhicce ayından da alınan 10 günle cem'an 70 günlük zamana verilen addır."

Eşi'a
(Şuâ. C.) Şualar. Aydınlıklar.

Eşidda
Çok şiddetli sert olanlar. Pek şiddetli davrananlar.

Eşiha
f. At kişnemesi.

Eşir
Pek sevinçli, çok mesrur. * Kibirli, mütekebbir kimse.

Eşirra
Çok şerliler. Çok kötü insanlar. Çok şerli mahluklar.

Eşk
f. Gözyaşı. Dem.

Eşk-alud
f. Gözü yaşlı.

Eşk-bar
f. Çok ağlayan. Çok gözyaşı döken.

Eşk-efşan
f. Çok ağlayan, gözyaşı döken.

Eşk-i tarab
Sevinçten dolayı akan gözyaşı.

Eşk-i teessür
Teessürden dolayı akan gözyaşı.

Eşk-i şâdi
Sevinçle ağlayış. Sevinçten dökülen gözyaşı.

Eşk-rîz
f. Gözyaşı döken, ağlayan.

Eşk-ver
f. Ağlayan, gözyaşı döken.

Eşka
En şaki, haydut, eşkiya, katı-üt tarik.

Eşkah
Kırmızı yüzlü (adam). al renkli (at).

Eşkar
Mavi gözlü ve sarı tenli kimse. * Yelesi ve kuyruğu kırmızı olan sarı at.

Eşkel
Gözlerinin akı kırmızılı olan adam. * Beyaz koyun.

Eşkele
Hâcet.

Eşkil
Yaban soğanı.

Eşkiya
Şakiler. Yol kesenler. Asiler. Allah'a veya kanunlara isyan edip kötülük yapanlar. Haydutlar, anarşistler, âsiler. Hak ve kanunlara baş kaldıranlar, Allahın emirlerine karşı gelenler.

Eşku
(şekâ. dan) şikâyet ediyorum (mealindedir).

Eşku(b)
f. Tavan. * Tabaka, kat, derece, mertebe.

Eşkâl
(Şekil. C.) Şekiller, kılık.

Eşkâl-i hayat
Hayatın şekilleri.

Eşkâl-i zeman
Zamanın şekilleri. * Ahmet Rasim'in bir romanı.

Eşmat
Saç ve sakallarına kır düşmüş olan.

Eşme
Kumsal yerde kaynayan pınar.

Eşmel
Daha şâmil. Çok şeyleri içine alan. Daha çok kaplamış.

Eşna
f. Yüzücü, yüzgeç. * Kıymeti büyük olan mücevher.

Eşna'
Daha şeni. Çok çirkin ve fena.

Eşne
Ağaç yosunu.

Eşneb
Dişleri inci gibi beyaz olan adam.

Eşraf
(şerif. C.) Şerefliler. İleri gelen büyükler.

Eşraf-ı belde
Memleketin ileri gelenleri.

Eşrak
Ortaklar. şerikler.

Eşrar
Tahribçiler. Kötülük edenler. * Kötü şeyler. şerliler.

Eşrat
Nişanlar. Alâmetler. şartlar.

Eşrat-ı saat
Kıyâmet alâmetleri. (Bak: Kıyâmet).

Eşref
En şerefli. Daha şerefli. En iyi, en güzel.

Eşref-i mahlukat
Mahlukatın en eşrefi, yaradılmışların en şereflisi. İnsan.

Eşref-i saat
Saatlerin şereflisi. Uğurlu ve işlerin rast gittiği, dua ve dileklerin kabul edildiği an.

Eşrem
Burnu yirik. * Üst dudağı yarık olan.

Eşreş
Muhalefet eden, karşı gelen.

Eşria
(Şirâ. C.) Yelkenler.

Eşribe
(Şerâb. dan) İçilecek şeyler, şerablar.

Eştat
(Şetit. C.) Takımlar, fırkalar, bölümler. Esnaf, sınıflar. Çeşitler, cinsler, neviler.

Eştat-ı ulum
İlimlerin nevi'leri, çeşitleri.

Eşter
Yırtlak gözlü.

Eşvak
(şevk. C.) şiddetli arzular, istekler, neşveler.

Eşvat
(Şavt. C.) Sıçrayışlar, zıplamalar, koşmalar, koşuşmalar. * Kâbe-i Muazzama'yı yedi defa tavaf etme, etrafını dolaşma.

Eşve
Gözü değen kişi.

Eşveş
Göz ucuyla bakan kişi. * Yüksek bina.

Eşya
(Şey. C.) (Bu kelime, Türkçede müfret gibi kullanılır.) Ev döşemeye mahsus halı, dolap v.s. * Elbise, yatak, çamaşır gibi malzemeler. * Yük, yük eşyası.

Eşyah
(Şeyh. C.) Şeyhler, ihtiyarlar, yaşlılar, pir-i fâniler.

Eşyeb
(Şeyb. den) Saçı sakalı ağarmış, yaşlanmış olan kişi. İhtiyar.

Eşyem
Yüzünde ve vücudunda çok beni olan adam.

Eşyâ'
(Şia. C.) Bölükler, bölümler, kısımlar, neviler, fırkalar, tabakalar, cinsler, çeşitler. Cemaatler, cemiyetler, topluluklar. * Yardımcılar.

Eşârî
itikadî bir hak mezhep kuran âlimin namı.

Eşîya
bir peygamber.

Eşüdd
Büluğa gelmek mertebesi.

Fa
Osmanlıca alfabenin 23'üncü harfi olup ebcedî değeri 80'dir.

Fa'al
(Mübalâgalı ism-i fâil) Çok işleyen ve çalışan. Durmayıp işleyen. Çalışkan. Devamlı iş yapan.

Fa'aliyet
İş görmek, çalışmak. Boş durmayış.

Fa'alâne
f. Hiç durmazcasına çalışarak. Daima çalışır surette.

Fa'alün lima-yürid
"""Kayyumiyet sırrıyla ve faaliyet-i daimesiyle her an istediğini istediği gibi yapar."" meâlinde bir âyettir."

Fa'fa'
Kasap. * Çoban. Hafif kimse.

Fa'faa
"Çobanın koyunu çağırması. Çağırıp ""fâfâ"" demek."

Fa'faî
Koyun çobanı.

Fa'l
İşlemek mânâsına mastar.

Fa'm
Dolu.

Fa-ül fiil
Gr: Bir fiilin aslî harflerinden birinci harfi.

Faal
Balta sapı. * Kerem.

Faale(t)
(Fâil. C.) Fâiller, özneler, iş yapanlar.

Faaliyet-i rububiyet
"Allah'ın rububiyet faaliyeti ve icraatı.(Hâlik-ı Zülcelâl hayret-nümâ, dehşet-engiz bir surette bir faaliyet-i Rububiyetiyle, mevcudatı mütemadiyen tebdil ve tecdit ettiğinin bir hikmeti budur: Nasılki mahlukatta faaliyet ve hareket; bir iştiha, bir iştiyak, bir lezzetten, bir muhabbetten ileri geliyor. Hattâ denilebilir ki: Herbir faaliyette, bir lezzet nev'i vardır; belki herbir faaliyet, bir çeşit lezzettir. Ve lezzet dahi, bir kemâle müteveccihtir; belki bir nevi kemâldir. Mâdem faaliyet; bir kemâl, bir lezzet, bir cemâle işaret eder. Ve mâdem kemâl-i mutlak ve Kâmil-i Zülcelâl olan Vâcib-ül-Vücud, zât ve sıfât ve ef'âlinde, bütün enva-ı kemâlâta câmi'dir; elbette o Zât-ı Vâcib-ül Vücud'un vücub-u vücuduna ve kudsiyetine lâyık bir tarzda ve istiğnâ-i zâtisine ve gına-i mutlakına muvafık bir surette ve kemâl-i mutlakına ve tenezzüh-ü zâtisine münasip bir şekilde; hadsiz bir şefkat-i mukaddese ve nihayetsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır. Elbette o şefkat-i mukaddesen ve o muhabbet-i münezzeheden gelen hadsiz bir şevk-i mukaddes vardır. Ve o şevk-i mukaddesten gelen hadsiz bir sürur-u mukaddes vardır. Ve o sürur-u mukaddesten gelen, tâbiri câiz ise, hadsiz bir lezzet-i mukaddese vardır. Ve elbette o lezzet-i mukaddese ile beraber; hadsiz onun merhameti cihetiyle faaliyet-i kudreti içinde, mahlukatının istidatları kuvveden fiile çıkmasından ve tekemmül etmesinden neş'et eden, o mahlukatın memnuniyetlerinden ve kemallerinden gelen Zât-ı Rahman ve Rahim'e ait, tâbiri câiz ise, hadsiz memnuniyet-i mukaddese ve hadsiz iftihar-ı mukaddes vardır ki; hadsiz bir surette, hadsiz bir faaliyeti iktiza ediyor. Ve o hadsiz faaliyet dahi, hadsiz bir tebdil ve tağyir ve tahvil ve tahribi dahi iktiza ediyor ve o hadsiz tağyir ve tebdil dahi; mevt ve ademi, zeval ve firakı iktiza ediyor.Bir zaman, hikmet-i beşeriyenin masnuâtın gayelerine dâir gösterdiği faideler nazarımda çok ehemmiyetsiz göründü. Ve ondan bildim ki, o hikmet abesiyete gider. Onun için feylesofların ileri gidenleri, ya tabiat dalâletine düşer veya Sofestai olur veya ihtiyar ve ilm-i Sâni'i inkâr eder veya Halika ""mûcib-i bizzat"" der. M.)"

Faalünlimâyürîd
her istediğini yapabilen Allah.

Fabrika
Sanayi mâmüllerinin büyük ölçüde imal edildiği yer.

Faci'
(Fâcia) Büyük belâ. Musibet. Acıklı. Elem verici hâdise. (Dram)

Faciat
Fâcialar, belâlar, musibetler.

Facir
Haktan sapan. Haram ve günaha dalmış kötü insan. Günah işleyen. (Bak: Fecir)

Facire
Kötü hayata alışmış, ahlâksız kadın. Günahkâr.

Fadıl
(Bak: Fâzıl)

Fadır
(C: Füdr) Zayıf. * Âciz, güçsüz. * Yaşlı dağ keçisi.

Fagosit
yun. Organik yahut inorganik maddeleri alıp sindirebilen hücre.

Fagr
Açmak.

Fagıre
Hind nilüferi denilen bitkinin kökü.

Fahamet
(Fehâmet) Büyüklük. Kadr ü şânı yüksek. (Eskiden büyük zatlara veya sadrazamlara karşı kullanılan hitab şekli idi. Fehametli Sultânım... gibi)

Fahamet-lû
Osmanlı İmparatorluğu devrinde sadrazama, prenslere ve Mısır Hidivi'ne verilen bir ünvan.

Fahamet-penah
f. Yegâne müracaat edilecek en büyük makam.

Faheka
Vurulduğu yerden kan çıkartan kılıç ve neşter parçası.

Fahh
Ağ, kapan, tuzak.

Fahh-ul fâr
Fare kapanı.

Fahham
Kömürcü.

Fahhar
Çok öğünen. Çok iftihar eden. Fahur. * Çanak, Çömlek. Toprak testi.

Fahhare
Ağaç kap.

Fahharî
Çanak, çömlek, testi ve bardak yapan kimse.

Fahhaş
Her cins fenalık ve kötülükleri şahsında toplamış olan kimse.

Fahim
(Fahm. dan) İtibâr ve nüfuz sâhibi olan, büyük zât.

Fahimâne
f. İtibar ve nüfuz sahibi kimseye yakışır şekilde, fahim olana yakışacak surette.

Fahir
(Fâhire) İftihar eden. Kendi amelini ve kendini beğenen. Övünen. * Şa'şaalı. Ağır. Parlak. Şanlı. * Büyük ve iyi nesne. * Koruğu büyük çekirdeksiz hurma. * Memeleri büyük deve.

Fahite
(C: Fevâhit) Yabani güvercin.

Fahiş
Ahlâka uymaz ve terbiyesiz olan. * Haddi tecavüz eden. Mübalâğalı. * Çok bahil. Nekir ve yaramaz şey.

Fahişe
Ahlâksız ve hayâsız kadın. Namusunu korumayan kadın. * Allah'ın menettiği şey. * Zâniye. Kahbe.

Fahl
Yavaşlık, hilm.

Fahm
Büyük, kebir, ulu.

Fahm-i hayvanî
Hayvan kemikleri yakılarak elde edilen hayvan kömürü.

Fahm-i ma'denî
Mâden kömürü.

Fahm-i nebatî
Bitkisel kömür.

Fahmiyyet
Karbonat. Kömürleşmiş olan şey.

Fahmî
(Fahmiyye) Kömürümsü, kömürle alâkalı.

Fahr
Övünme. Yaptığını sayarak övünme. Övülmeye sebeb olacak kimse. Fazilet. Büyüklük. Şeref.

Fahr-i kâinat
(Fahr-i Âlem, Zübde-i Kâinat, Seyyid-i Kâinat) Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) nâmları. Bütün âlemin kendisi ile şeref bulduğu, iftihar ettiği Hz. Muhammed (A.S.M.). (Bak: Mefhar)

Fahreddin-i razî
(Milâdi 1149-1209) Büyük bir müfessir-i Kur'andır. Fizik, matematik ve tıb hakkında eserleri de vardır.

Fahrikâinat
kâinatın övüncü olan Peygamberimiz.

Fahriye
Bir kimsenin kendini medih için söylediği söz veya şiir. Fahre mensub ve müteallik olan.

Fahriyyen
Gönülden isteyerek. Karşılıksız olarak.FAHRUL İSLAM $ (Pezdevî): Mavera-ün Nehir'deki Hanefî fukahasının meşhurlarındandır. Hicri 482 tarihinde Semerkant'ta vefat etmiştir.

Fahriâlem
âlemin kendisiyle övündüğü Peygamberimiz.

Fahrî
Karşılıksız olarak. Parasız olarak. * İftiharla. Övünerek.

Fahs
Bir şeyin içyüzünü araştırma, aslını tetkik etme. * Ayırtmak. * Bahsetmek. * Seyirtmek. * Sıçramak.

Fahur
Bir fesliğen cinsi.

Fahurane
f. Kendini beğenerek. Kendini medhederek. Çok övünerek.

Fahz
Uyluk. Kalça. Bacağın kalçadan dize kadar olan kısmı. * Bir kimsenin en yakın aşiretinden olan cemaat.

Fahşa
Büyük günahlar. Çirkinlikler. Zina gibi şehevâta tâbi olmakta ifrat ile alâkadar olan günahlardır ki, lisanımızda fuhşiyat tâbir olunur. Ve bunlar, insanların en çirkin hâlleridir.

Faih
(C.: Fevâih) Meyve ve çiçek kokusu.

Faikiyyet
Üstünlük. Kıymetlilik.

Faite
Geçen. Fevt olan. * Vaktinde kılınmamış olan namaz.

Faiz
"Ödünç verilen para için alınan ve şer'an haram olan kâr. Faizin iş hayatındaki mânası, ""sen çalış, ben yiyeyim""dir. Küçük tasarruf sahiplerinin paraları bankalarda toplanıp, büyük yekûnlere ulaşır. Banka bu parayı aldığından daha büyük faizle iş sahiplerine kredi olarak verir. İstihsâl edilen (üretilen) malların fiatına masraf olarak bu faiz eklenir. Böylece malların fiatı faiz yüzünden %50 civarında veya daha fazla artar. Bu malı satın alanlar, ödedikleri fiatla birlikte vaktiyle yatırımcının ödediği faizi kendileri ödemiş olurlar. Böylece tasarruf sahipleri bankadan aldıkları faizden çok daha fazlasını bu malı satın almakla geri ödemiş olurlar. Ayrıca fiatların yükselmesiyle dar gelirlilerin haklarına tecavüz etmiş olurlar. Çalışmadan para alıp vermekle zenginleşen bir zümrenin türemesine de sebep olurlar. İslâm, faizi haram kılmakla bu haksızlıkları önler. (Bak: Riba) * Taşan, dolan."

Faj (fâje)
f. Esneme.

Fak
Yaşlanmış, ihtiyar kimse.

Fak' (fık')
(C: Fıkıa) Bir cins beyaz yumuşak mantar.

Fak'e
Uyumak.

Fakad
Beş parmak dedikleri otun tohumu.

Fakahat
El ayası.

Fakahet
Şeriat bilgisinde âlimlik. Fıkıh bilgisinde mütehassıslık. Anlayışlı olmak. (Bak: Fıkıh)

Fakahetlû
Evvelce müftüler hakkında kullanılmış olan resmî bir lâkab.

Fakaka
Ahmak adam.

Fakakı'
Su üstünde olan kabarcıklar.

Fakam
Bir kimsenin ağzını yumduğunda alt dişlerinin öne çıkıp, üst dişleriyle üstüste gelmesi. * Dolmak, imtilâ olmak.

Fakare
(C: Fikar) Omurga kemiği.

Fakat
"(""Fa"" ile ""kat"" dan müteşekkil) Hemen, yalnız, ancak, yeter, bes, gerçi, her ne kadar, lâkin, ammâ."

Fakd
Bulunmamak, bir şeyi kaybetmek. Belirsiz olmak. * Talebetmek, istemek.

Fakd-ül ahbab
Ahbabsızlık, dostsuzluk. Ahbabın bulunmayışı.

Fakd-ı nakd
Para yokluğu.

Fake
Fakirlik.

Fakfaka
Köpeğin korkudan ürümesi.

Fakfon
Kim: Çinko, nikel ve bakırdan yapılan gümüş görünüşünde bir halita.

Fakha
Her nebatın yeni açmış çiçeği. * Bir yıldız adı. * Dübür halkası.

Fakid
Az rastlanan şey. Nâdir bulunabilen nesne.

Fakih
(Fâkihe) Yaş meyve, yemiş, yaş hurma ağacı. * Şenlendiren, sevindiren.

Fakihe
(C: Fevâkih) Yemiş, yaş meyve.

Fakihet-ül cennet
Cennet meyvesi.

Fakihet-üş şita
Kış meyvesi. * Mc: Ateş.

Fakihiyy (fâkihanî)
Yemiş satan kimse.

Fakir
Biçâre, muhtaç, yoksul. İslâm dini, ev kirası, yiyecek, içecek, giyecek, ilaç, yakacak gibi zorunlu ihtiyaçları karşılandıktan sonra yılda 96 gram altın alabilecek kadar geliri olmayanları fakir sayar. Fakirlerden vergi alınmaz, İslâm devleti zorunlu ihtiyaçlarını karşılamada, tedavi, tahsil (öğrenim), yolculuk gibi durumlarda fakirlere yardım eder. Çağımızda insanların çoğunun yoksun olduğu sosyal güvenliğe kavuşturur. Bu sebeple de fakir-zengin arasında düşmanlık, zıddiyet, gerginlik, çatışma olmaz. Toplumda denge, huzur, mutluluk, sükun ve sosyal adalet sağlanır. (İnsanlardan istiğna ederek kendini ibadet ve tâata, Kur'an ve iman ve İslâmiyet hizmetine vakfeden zâtlara da mânen zengin mânasına fakir denildiği de görülmüştür.)

Fakirhâne
Mütevazilikle söz söyleyen kişinin evi.

Fakirâne
f. Fakir bir kimseye yakışacak surette. Fakircesine.

Fakkah
Ezhar otunun çiçeği.

Fakleyun
Semizotuna benzer bir ot.

Fakr
"İhtiyaç, yoksulluk. * Azlık, muhtaçlık. * Cenab-ı Hakk'a karşı fakrını, ihtiyacını hissetmek. * Tas: Kendisindeki bütün her şeyin Allah'a âit olduğunu bilmek.(Gecede zulümat, nasıl nuru gösterir. Öyle de: İnsan, zaaf ve acziyle, fakr ve hâcâtiyle, naks ve kusuru ile, bir Kadir-i Zülcelâl'in kudretini, kuvvetini, gınâsını, rahmetini bildiriyor ve hâkezâ.. Pekçok evsâf-ı İlâhiyyeye bu suretle âyinedarlık ediyor. Hattâ hadsiz aczinde ve nihayetsiz za'fında, hadsiz a'dasına karşı bir nokta-i istinad aramakla, vicdan daima Vâcib-ül Vücud'a bakar. Hem nihayetsiz fakrında, nihayetsiz hâcâtı içinde, nihayetsiz maksadlara karşı bir nokta-i istimdat aramağa mecbur olduğundan vicdan daima o noktadan bir Ganiyy-i Rahim'in dergâhına dayanır; dua ile el açar. Demek her vicdanda şu nokta-i istinat ve nokta-i istimdat cihetinde iki küçük pencere, Kadir-i Rahim'in bârigâh-i rahmetine açılır, her vakit onunla bakabilir. S.)"

Fakr-pişe
f. Fakirliğe alışmış, fakirlik içinde, muhtaçlık içinde.

Fakr-üd dem
Kansızlık.

Fakr-ı hâl
Fakirlik hâli.

Fakr-ı mutlak
Mutlak fakirlik. Mü'min bir kulun Cenâb-ı Hakka karşı mutlak muhtaç halde olduğunu bilişi. Nihayetsiz muhtaç olduğu Allaha (C.C.) ve emirlerine tam teslimiyyetle sığınması hâleti.

Faks
Kırmak, kesr.

Faks (fekus)
Ölmek. * İfsat etmek.

Faktör
Fr. Bir neticeyi meydana getiren unsurlardan her birisi. Amil.

Fakus
Hıyar. * Kavun.

Fakîs
Çiftçilerin kullandığı âletlerden halka gibi bir demir.

Fakülte
(Fr. Faculty) Üniversitelerin, ihtisas mevzuu bakımından ayrılmış kollarından her biri. * Hassa, meleke, iktidar. Kabiliyet, kuvvet.

Fakıa
Zahmet, meşakkat.

Fakıd
Oğlunu veya eşini kaybetmiş kadın.

Fakıra
Büyük musibet, zahmet, meşakkat. Dâhiye. Belleri kırıp parçalayan şiddet.

Fal
Uğur. Baht. Tali'. (Bak: Tefe'ül)

Fal-i hayr
İyi alâmet ve işaret. Uğur.

Falak
Tomruk. * Falaka. * Sabah aydınlığı.

Falaka
İki ucunda bir ipin iki uçları bağlı, bir sırıktan ibaret olan ceza âleti.

Falic
Felce uğramış. * Vücudun bir kısmını veya her tarafını tutmaz hale koyan hastalık. * İsabeti çok olan ok.

Falih
İsteğine kavuşan. Kurtulan. Felâh bulan. * Toprak süren. Çiftçi.

Fals
Halâs etmek, kurtarmak.

Falt (felât)
Ansızlık.

Falî
Falcı kimse.

Falîz
(C: Fevâliz) Bostan.

Familya
Fr. Aile. Soy. Zevce. Kadın. Eş. * Aynı cinsten olan nebat grubu. Aynı soydan veya cinsten olan. Aralarında benzerlik bulunan grup.

Famiyy
Yemiş satıcı, meyve satan kimse.

Fanatik
Fr. Bir dinin veya mezhebin çok aşırı taraftarı olan.

Fani
"Muvakkat, kaybolan, gelip geçici, devamlı olmayan, misâfir. (İnsan hangi bir şeye teveccüh ederse, onunla bağlanır ve onda fâni olur. İ.İ.)(Ey insanlar! Fâni, kısa, fâidesiz ömrünüzü; bâki, uzun, fâideli, meyvedâr yapmak ister misiniz? Madem istemek, insaniyetin iktizasıdır. Bâki-i Hakiki'nin yoluna sarfediniz. Çünkü: Bâkiye müteveccih olan şey, bekanın cilvesine mazhar olur. Madem, her insan gayet şiddetli bir surette uzun bir ömür ister, bekaya âşıktır ve mâdem bu fâni ömrü baki ömre tebdil eden bir çare var ve mânen çok uzun bir ömür hükmüne geçirmek mümkündür. Elbette insaniyeti sukut etmemiş bir insan o çareyi arayacak ve o imkânı bilfiile çevirmeğe çalışacak ve tevfik-i hareket edecek. İşte o çâre budur: ""Allah için işleyiniz. Allah için görüşünüz. Allah için çalışınız. Lillâh, Livechillâh Lieclillâh rızâsı dâiresinde hareket ediniz. O vakit sizin ömrünüzün dakikaları seneler hükmüne geçer. L.)"

Fanid
Bayat şeker.

Faniyyet
Fânilik, ölümlülük.

Fantaziye
"yun. Yalandan gösteriş, boş debdebe. Zâhirî süs ve zinet. Lüzumlu ihtiyaçtan olmayan ve zevk için kullanılan pahalı eşya.(Sefahet ve dalâlette bozulmuş ve İsevi dininden uzaklaşmış Avrupa! Deccal gibi birtek gözü taşıyan kör dehan ile ruh-u beşere Cehennemî hâleti hediye ettin! Sonra anladın ki, bu öyle ilâçsız bir illettir ki, insanı âlâ-yı illiyyînden, esfel-i sâfilîne atar. Hayvanatın en bedbaht derecesine indirir. Bu illete karşı bulduğun ilâç, muvakkaten ibtal-i his hizmeti gören cazibedar oyuncakların ve uyutucu hevesat ve fantaziyelerindir. Senin bu ilâcın, senin başını yesin ve yiyecek!......Bedbahttır o kadın ki; zevcinin fıskına bakar, onu başka bir surette taklid eder. Veyl o zevc ve zevceye ki; birbirini ateşe atmakta yardım eder. Yâni; medeniyet fantaziyelerine birbirini teşvik eder. L.)"

Fantezi
yun. Çeşitli ve süslü. Müsrifane süs isteğinden doğan hayal hareketi ile yapılmış süslü eşya veya süslenmek. Ağırbaşlı olmayan.

Fanus
yun. Fener. Sâbit ve süslü fener. * Kim: Bazı şeylerin üstüne kapatmak için camdan yapılmış kapak.

Far
Fr. Otomobil, kamyon gibi nakil vasıtalarının önündeki kuvvetli lâmbalar.

Far'
Budak ve ağaç başı. * Her şeyin alâsı. İyisi. * Her kavmin şereflisi.

Farabî
"(Mi: 870-950) Aristo felsefesinin İslâm âleminde yayılmasına yol açmış bir filozoftur. Aristo'dan sonra gelen mânasına, kendisine Muallim-i Sâni nâmı verilmiştir. Eserlerinin İbn-i Sina üzerinde büyük te'siri vardır. ""Kanun"" denilen bir çalgı âletinin mucididir. Asıl adı Ebu Nâsır Muhammed'dir."

Faraklit
Peygamberimizin incildeki ismi.

Faran
İncil'de Mekke dağlarına verilen isim. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) Faran dağlarında zuhur edeceği İncil'de haber verilmiştir.

Farat
Öne çıkan, geçen. * Issız yerlerde konan nişan ve işaret. * Kervan halkından önce su yerine varıp sakalık eden kimse.

Faraza
(Esası: Farzâ) Meselâ, öyle sayalım ki, farzedelim ki, ola ki, tutalım ki.

Faraziye
(Fr: Hipotez) Var sayma, kabul. Bir hâdiseyi, bir olayı açıklamak, bir düşünceyi isbat etmek için isbatı yapılmamış başka düşünceleri dayanak olarak alma. Müsbet ilimlerde araştırmanın bir merhalesini meydana getirir. İncelenen hâdiseyi açıklaması muhtemel olan faraziyeler düşünülür. Faraziyenin doğruluğu hakkında bundan çıkarılacak mantıkî düşünceler belirlenir, bu sonuçların hakikatta var olup olmadığı görme ve deneme yoluyla kontrol edilir. Buna da tahkik (doğrulama) denir. Netice doğrulanırsa faraziyenin doğruluğu isbatlanmış olur ve faraziye kanunlaşır.Bazı cahiller, ilimde tahkik edilmemiş faraziyeleri doğru hüküm zanneder. Faraziyenin doğruluğu hakkında ileri sürülen fikirleri de isbat zanneder. Oysa bu isbat değil, iddiadır. Doğruluğun müşahede ve deneme ile isbatlanması gerekir. Müsbet ilimlerde durum budur.

Farazî
(Bak: Farzî)

Faraş
(Feraşe. den galat) Süprüntüleri toplamağa ait kulplu kutu, kürekçik. Süpürge. (Bak: Ferraş)

Farfara
Hafif meşreblik. Gürültülü. Gürültüye boğmak. * Akılsızlık.

Fari'
Yüce nesne.

Faric
(Ferec. den) Keder ve tasadan kurtaran.

Farig
İşini bitirmiş, boş kalmış, alâkasını kesmiş, rahat, vazgeçmiş, çekilmiş. * Fık: Tasarrufu altında olan mülkün kullanma ve tasarruf hakkını başkasına devreden.

Farig-ül hal
Hali rahat, hali vakti iyi olan.

Farih
(C: Fevârih-Füreh) Gayretli davar. * Akıllı kişi.

Faris
İran. İranlı. * Binici, süvâri. * Ferasetli, anlayışlı. * İrandaki Şiraz vilâyeti.

Farisan
(Fâris. C.) Osmanlı İmparatorluğunun kuruluş devrelerinde eyâletlerde hudutlardaki muhafız askerler.

Farisiyyat
Fars edebiyatı, İranlıların edebiyatı.

Farisî
Acemce, Farsça. İran'la alâkalı ve ona müteallik. İran dili veya halkı ile alâkalı olan.

Fariz
Yaşlı.

Farizıyy (ferazıyy)
Feraiz bilen kişi.

Fark
Ayrılık, başkalık. Ayırma, ayrılma, seçilme, * Başın tepesi, baştaki saçın ikiye ayrıldığı yer.

Fark-ı fâhiş
Çok fazla, haddini çok aşan fark.

Fark-ı tâmm
Tas: Dünya ile olan alâkaları tamamen terkederek, ehadiyyet dergâhına tam bir teveccühle istiğrak haleti.

Farkadan
(Bak: Ferkadan)

Farmason
Fr. Mason. Dinsiz, imansız. (Bak: Mason)

Fars
iranlı.

Fart
İfrat, çok aşırı olmak. Aşırılık. * Acele etmek ve ansızın gelmek. * Yollara alamet olarak konulan işâret.

Fart-ı gayret
Gayrette aşırılık.

Fart-ı muhabbet
Muhabbet ve sevgide aşırılık.

Fart-ı zekâ
Âdetin üstünde, çok ileri zeki olmak. Emsâli bulunmayan zekâvette oluş.

Faruk
Hak ile bâtılı birbirinden ayıran. Haklıyı haksızı ayırmakta çok mâhir olan. (Hak ile bâtılı birbirinden tam ayırarak İslâmiyeti kabul ettiği ve islâm nurunu izhar ettiği ve imân ve küfrün arasını fark ve faslettiği için Hz. Peygamber (A.S.M.) tarafından Hz. Ömer'e (R.A.) bu isim verilmiştir.)

Farukî
Hz. Ömer (R.A.) soyuna veya adâletine mensub olan. Hz. Ömer'e mensub ve müteallik. İmam-ı Rabbanî'nin bir lakabı.

Faryab
f. Dere ve ırmak suyu ile sulanan yer. * Eski Horasan'da Belh'e yakın bir şehrin adı.

Farz
"Bir kimseyi bir vazifeye tayin etmek veya maaş bağlamak. Bir kimsenin kendi nefsine âid iken başkasına hibe ettiği muayyen bir şey. (Bunun zıddı ""karz""dır.) * Takdir veya beyan eylemek. * Bir şeyi delmek, gedik açmak. * Bir dâvaya mevzu ve rükün kılınan husus. * Addetmek, saymak, tutmak. * Fık: Din hususunda icrası vâcib, terki mâsiyet olan Hükm-ü İlâhî. Kur'an-ı Kerim veya Hadis-i Şerifle sâbit olan Cenab-ı Hakk'ın kat'i emri: Şirk koşmamak, iman etmek, namaz kılmak, yalan söylememek gibi..."

Farz-ı ayn
Herkesin yapmaya mecbur olduğu farz. Namaz kılmak, yalan söylememek, imân etmek, oruç tutmak gibi.

Farz-ı kifaye
Bir kısım müslümanların yapması ile diğerlerinin günahtan kurtuldukları farz. Cenâze namazı kılmak gibi.

Farz-ı muhal
Olması imkânsız olup, var gibi kabul edilen. Olmayacak şeyi, olmuş gibi düşünmek.

Farz-ı nebevî
(Bak: Sünnet)

Farz-ı zannî
Müçtehidlerce kat'i bir delile yakın derecede kuvvetli görülen, zanni bir delil ile sâbit olan vazifedir ki, amel hususunda farz-ı kat'î kuvvetinde bulunur. Buna farz-ı amelî de denir. Meselâ: Abdestte mutlaka başı meshetmek bir farz-ı kat'îdir. Başın dörtte birini meshetmek bir farz-ı amelîdir.

Farza
Diyelim ki, farzedelim ki, öyle kabul edelim ki, ola ki.

Farzen (farzan)
Farzedelim ki, kabul edelim ki, diyelim ki. * Farz olarak. Farziyyeti kabul edilerek.

Farziye
(C.: Farziyyât) Bazılarına göre kabul edilir sayılan. Mevhum ve itibarî olan. Aslı isbat edilmemiş hüküm.

Farzî
Farzedilene, tahmin olunana dair. Takdir ve tahmin usulüne dayanan ve ona müteallik.

Farâbî
Aristonun tesirinde kalan bir filozof.

Farîza
Borç, vazife. Allah'ın açık emri olup, yapılması şart olan vazife. * Fık: Ölen bir kimsenin mirasından mirasçılara düşen hisse, pay.

Farîza-i zimmet
Yapılması mutlaka boynumuza borç olan vazife.

Farıt
Geçmiş, önceki, önde bulunan. Sâbık, mukaddem.

Fas'
Hurmanın kabuğunu soymak.

Fasafıs
Beyaz söğüt dedikleri ağaç.

Fasaha
Ruşen olmak, parlamak. * Hâlis olmak.

Fasahat
"Doğru ve düzgün söyleyiş. Açık ve güzel ifadeli konuşma.Fasâhat: Sözün; lâfız, mâna ve âhenk itibariyle kusursuz olmasıdır. Diğer tâbirle, lâfızların söylenişinin tatlı, mânasının da söylenirken hemen zihne girmesidir. Bu keyfiyetlerin birincisi, kelime ve cümle âhengi ile, ikincisi de kullanan kimsenin kelime hazinesi ve seçme kudreti ile alâkalıdır. Fasâhatin daha yüksek derecesine belâgat denir ki; fasih bir sözün, yerine ve adamına göre söylenmesidir. Her beliğ söz, yerine göre denmemişse, beliğ olamaz. (Edb. S.)Kelimenin aslı: ""Sütün köpüğü gidip hâlis kalması"" mânasına idi. Sonra bir şeyin sâfi ve şaibelerden, şüphelerden hâlis olmasında kullanılmıştır. Bir şeyin belli ve âşikâr olması. (L.R.)(Lâfzındaki fesahat-ı harikasıdır. Evet Kur'an mânen üslub-u beyan cihetiyle fevkalâde beliğ olduğu gibi lâfzında gayet selis bir fesahati vardır. Fesahatin kat'i vücuduna, usandırmaması delildir ve fesahatin hikmetine, fenn-i beyan ve maaninin dâhi ulemasının şehadetleri bir bürhân-ı bâhirdir. Evet, binler defa tekrar edilse usandırmıyor. Belki lezzet veriyor. Küçük basit bir çocuğun hâfızasına ağır gelmiyor; hıfzedebilir. En hastalıklı, az bir sözden müteezzi olan bir kulağa nâhoş gelmiyor, hoş geliyor. Sekeratta olanın damağına şerbet gibi oluyor. Zemzeme-i Kur'an onun kulağında ve dimağında aynen ağzında ve damağında mâ-i zemzem gibi leziz geliyor. Usandırmamasının sırr-ı hikmeti şudur ki: Kur'an, kulube kut ve gıda ve ukule kuvvet ve gınâdır ve ruha mâ ve ziyâ ve nüfusa devâ ve şifâ olduğundan usandırmaz. Hergün ekmek yeriz, usanmayız. Fakat en güzel bir meyveyi hergün yesek, usandıracak. Demek Kur'an hak ve hakikat ve sıdk ve hidayet ve hârika bir fesahat olduğundandır ki, usandırmıyor, daima gençliğini muhafaza ettiği gibi tarâvetini, halâvetini de muhafaza ediyor. Hattâ Kureyşin rüesâsından müdakkik bir beliğ, müşrikler tarafından, Kur'anı dinlemek için gitmiş. Dinlemiş, dönmüş, demiş ki: ""Şu kelâmın öyle bir halâveti ve tarâveti var ki kelâm-ı beşere benzemez. Ben şairleri, kâhinleri biliyorum. Bu onların hiç sözlerine benzemez. Olsa olsa etbâımızı kandırmak için sihir demeliyiz."" İşte Kur'an-ı Hakîm'in en muannid düşmanları bile fesahatinden hayran oluyorlar. S.)"

Fasahat-perdâz
f. Güzel ve açık konuşan. Fasih konuşan.

Fasal
Ek. Bilek.

Fasd
Kan alma, hacamet. * Damar kesmek.

Fasda'
"""Fe"" takip edatından sonra fiilinin emr-i hâzırı."

Fasete
Fr. Tıraş olunmuş elmasın yüzlerinden her biri.

Fasika
Fâre.

Fasikül
Fr. Bir kitabın ayrı bir kapak içinde satılan bölümlerinden her biri.

Fasit daire
(Bak: Fâsid daire)

Fasl
"(Fasıl) İki şey arasındaki ek yeri. Mafsal. * Hak söz. Hak ile bâtılın arasını fark ve temyiz ile olan hüküm ve kaza. (Buna ""Faysal"" da denir) Halletmek. Ayrılma. Çözme. * Bölüm. * Mevsim. * Aynı makamda çalınan şarkı. * Çocuğu memeden kesmek. * Birini zemmetmek. Gıybet."

Fasl-ı bahar
İlkbahar.

Fasl-ı gül
Gül mevsimi, ilkbahar.

Fasl-ı harif
Güz mevsimi.

Fasl-ı hazân
Sonbahar, güz.

Fasl-ı hitâb
İki söz arasını ayıran kelime veya isimlerden biri. Önsözden sonra asıl maksada giriş. * Fık: Şahitlerin gösterdiği delil veya yeminlerinden sonra hâkimin hükmetmesi. * Hakkı bâtıldan ayırarak, nizaı ayırt edip kesmek ve halletmek. Herşeyi kemal-i vüzuh ile fasledip hakikatını göstermek.

Fasl-ı zamanın sahife-i selâsesi
Geçmiş, şimdiki ve gelecek zaman. * Asr-ı saadetten evvelki devir, Asr-ı saadet ve ondan sonraki zamanlar.

Fasl-ı şitâ
Kış mevsimi.

Fasm
Bir şeyi tam kesmeyip ilişik bırakmak.

Fass
Yüzük taşı. * Kemiğin oynak yeri. * Meyve içi. Lüb. * Kitabın bend ve mebhası. * Mektup ve emsâlinin mühürünü açmak. * Mc: Gözbebeği.

Fassad
(Fasd. dan) Kan alıcı, kan alan. * Cerrah.

Fassal
Dedikoducu. Herkesin kusurunu sayıp döken. * İnsanları medh ü sena eden kimse.

Fassas
Yüzük taşı yapan kimse.

Fasur
Gümüş tabak.

Fasye
Darlıktan ve belâdan kurtulmak.

Fasîh
Fasahat sâhibi. Hatasız olarak söyleyen. Açık ve güzel konuşan.

Fasîhane
f. Fasahatli, fasih olana yakışır tarzda. Açıklıkla.

Fasîl
(C: Fisâl-Fuslân) * Hâkim. * Kale duvarından kısa duvar. * Deve yavrusu.

Fasîle
(C.: Fesâil) Anababa, ebeveyn, âile. * Familya, bir cinsten olan bitkilerin hepsi.

Fasîs
Seyelan etmek, akmak.

Fat'e
Vurmak. * Yarmak. * Cimâ etmek. * Yere vurmak.

Fatanet
(Fetânet) Zihin açıklığı. Çabuk kavrayış ve anlayış. Sağlam anlayış. Fıtnetlik. * Müteyakkız oluş. * Peygamberlerin sıfatlarından biridir.

Fath
Yassı ve enli olmak.

Fatik
(C: Fitâk) Çeri ve öncü olan kimse.

Fatik(e)
(C.: Futtâk-Fevatik) Eline fırsat geçtikçe adam öldüren kimse.

Fatim
Sütten kesilmiş çocuk.

Fatin
(Fitne. den) Fitne çıkaran. Dinden çıkarıp azdıran. İğfâl eden.

Fatin(e)
(Fıtnat. dan) Anlayışlı, akıllı, zeki, uyanık.

Fatin-ül asr
Asrın en zeki, anlayışlı ve akıllısı.

Fatir
Durgun, füturlu, gevşek. * Ilık, az sıcak.

Fatk
"Kırma, ayırma, yarma, çatlatma. * ""Kasık yarığı"" denilen bir hastalık. * Elbisenin dikişlerini sökmek."

Fatm
Kesmek.

Fatr
Bir şeye başlamak. * İcab eylemek. * Yarık, çatlak. * Yarmak. * Yaratmak. * Oruç tutanın orucunu açması.

Fatur
Oruç bozacak şey.

Fatv
Bir şeye el ile vurmak. * Cimâ etmek.

Fatîr
Tâze şey. * Mayalanmış hamur.

Fatımat-üz zehra
Hz. Resul-i Ekremin (A.S.M.), Hz. Hatice'den doğma kızı. Hicretten 18 yıl önce doğmuş, Hz. Ali ile evlenmiş ve Hz. Hasan ve Hüseyin'in vâlideleri olmuştur. Peygamberimizden (A.S.M.) 6 ay sonra dâr-ı bekaya göçmüştür. (Radıyallahü anha)

Fatımî
(Fâtımiyye) Hz. Fatıma Sülâlesinden olmak iddiasında bulunan, önce kuzey Afrika, sonra Mısırda hükümet süren sülâleye mensub meliklerin takındıkları isimdir. (Mi: 910-1171) İsmâiliye nâmında bâtıl fırkadandırlar. Salâhaddin-i Eyyubî, ordusu ile, Fâtımîlerin hâkimiyetine son verdi.

Fatın
(Fıtnat. dan) Fıtnat sahibi, zihni açık, uyanık. İleri derecede akıllılık.

Favori
Fr. Sakalın kulak hizasından yanağa doğru inen kısmı. * Bir müsabakayı kazanacağı tahmin edilen şahıs, takım veya hayvan.

Favîna
"Ud-us salib dedikleri nesne ki iki sınıftır; biri erkek olup uzundur, biri dişidir ki ondan kısa olur ve ikisi de kafasızdır."

Fay
Fr. Arazide meydana gelen ve bir tarafı yüksek, bir tarafı alçak olan büyük yarık.

Fayih
Kendiliğinden dağılan güzel koku.

Fayiha
(C.: Fevâyıh) Meyve ve çiçek kokusu. * Güzel kokulu nesne.

Faysal
Karar. Hüküm. Fasıl. Hall. (Bak: Fasl)

Fayık
Yüce, âli.

Faz
Fr. Ardı ardına gelen değişikliklerin her biri. Safha.

Faz' (fezâa)
Şiddet. * Miktarından tecâvüz etmek, ölçüsünü aşmak. Rezillik etmek.

Faza
Karışık.

Faza'
Sıkmak. * Çıkarmak. * Almak.

Fazah
Boz renkli olmak.

Fazahat
(C.: Fazâyih) Alçaklık, edepsizlik, hayâsızlık.

Fazail
Faziletler. (Bak: Fazl - Fazilet)

Fazail-i ahlâk
Ahlâk faziletleri.

Fazail-i âliye
Yüksek faziletler.

Fazail-simat
Alâmet ve işaretleri faziletten ibaret olan.

Fazalat
Necasetler, kazuratlar, murdarlıklar, pislikler.

Fazayih
(Fazih. C.) Ayıplar, rezaletler. Sır kabilinden olan kötü hasletlerin açılıp fâş edilmesi.

Fazazet
Sertlik, kabalık, kötü sözlülük.

Fazc
Yarmak. * Saç dibinin terlemesi.

Faze
Küçük çadır.

Fazfaz
Geniş ve bol nesne.

Fazfaza (fazfâza)
Elbisenin çok geniş ve bol olması.

Fazh
(Faziha-Fazâha) Rüsvaylık, rezillik. * Yarmak.

Fazilet
"Değer. Meziyet, iyilik, ilim ve iman, irfan itibarı ile olan yüksek derece. Dinî ve ahlâkî vazifelere riayet derecesi. Fazl ve hüner cihetiyle olan yüksek derece. Bir şeyin başka şeylerden cemal ve kemal ve fayda cihetiyle üstünlüğü, müreccah olmasına sebep olan keyfiyet. (Zâta mahsus hasletin cem'i ""fazâil"" dir. Şecaat, in'am ve ihsan gibi, müteaddid meziyete dair faziletlerin cem'i ""fevâzıl""dır.)"

Faziletfüruş
f. Kendini faziletli göstermeğe çalışan. Fazilet satan.

Faziletmend
f. Faziletli, iyi huylu.

Faziletmeâb
f. Faziletin sığınağı olan kimse, yâni çok faziletli.

Faziletperver
f. Fazilet sahibi, faziletsever.

Fazir
Kırmızı, büyük karınca. * Geniş, bol nesne.

Faziz
Tatlı su.

Fazl
"Âlimlere yakışır olgunluk. * İmân, cömertlik, ihsan, kerem, ilim, ma'rifet, üstünlük, hüner, tefâvüt, inayet. * Artmak. * Artık, (bunun zıddı naks'tır). Bir şeyden bakiye kalmak. (İman ile hikmet, adâlet, şecâat ve iffet sıfatlarına ""fezâil-i asliye"" tabir edilmiştir. Çünkü bu sıfatlar ile birçok faziletler doğar. Onun için bunlara, temel ve esas olan faziletler denilmiştir).(İ'lem Eyyühel - Aziz! Cenab-ı Hakk'ın günahkârları afvetmesi fazldır, tâzib etmesi adldır. Evet zehiri için adam, âdetullaha nazaran hastalığa, ölüme kesb-i istihkak eder. Sonra hasta olursa, adldir. Çünki cezasını çeker. Hasta olmadığı takdirde, Allah'ın fazlına mazhar olur. Mâsiyet ile azab arasında kavi bir münasebet vardır. Hattâ Ehl-i İ'tizal, mâsiyet hakkında, doğru yoldan udûl ile mâsiyeti, şerri Allah'a isnad etmedikleri gibi, mâsiyet üzerine tâzibin de vâcib olduğuna zehab etmişlerdir. Şerrin azabı istilzam ettiği, rahmet-i İlâhiyeye münâfi değildir. Çünki şer, nizam-ı âlemin kanununa muhaliftir. M.N.)"

Fazla
Çok ziyâde, artık, artan. * İleri. *Gereksiz, lüzumsuz. * (C: Fazalât) Kazurat, pislik.

Fazu'
Çocukları korkutmak için yapılan çok korkunç suret.

Fazz
Kırmak. Dağıtmak. * Fethetmek, açmak.

Fazî'
Korkulu nesne.

Fazîh
Hurma koruğundan yapılan şarap.

Fazîh(a)
Çirkin, fena. * Utanmaz, rezil.

Fazîha
(C: Fazayıh) Alçaklığı, edebsizliği gerektiren iş veya şey.

Fazîz
Meni denilen sıvı.

Fazıl
(Fâdıl) Fazilet sâhibi. Üstün kimse.

Fazıle
(C: Fevâzıl) İnsandan başkalarına da geçebilen huy, haslet.

Fağfur
Yarı şeffaf Çin porseleni. Çok kıymetli porselenden yapılan yemek kabı. Çin yapısı. * Eskiden Çin İmparatoruna verilen isim.

Faş
Meydana çıkmış. Yayılmış. * Anlaşılmış olan.

Faşist
Fr. Faşizm taraftarı.

Faşiye
(C: Fevâşi) Koyun, deve ve benzeri hayvanat gibi doğurup çoğalan mal cinsi.

Faşizm
Fr. Irkçılığa dayanan diktatörlük rejimi.

Fe (fa)
"(Buna ta'kib edâtı denir) ""Sonra, hemen"" mânalarını ifâde için fiillerin başına getirilen edât harfi. (Bak: Harf-i atıf) Bazan mecaz olarak vav yerinde de kullanılır."

Fe'd
Kebap yapmak. * Kül içinde ekmek pişirmek.

Fe'fe'
"Bir söz söylerken, dile ""fe"" harfi gelip, her kelimenin başına ""fe"" getirerek söylemek."

Fe'fee
"Dilini ""fe"" lâfzına döndürmek."

Fe's
İki yüzlü balta. * Balta ile vurmak.

Fe'v (fe'y)
Yarmak. * Koparmak. * İki dağ aralığı.

Fe-bihâ
Daha iyi, bu halde, pek a'lâ, ne a'lâ.

Fe-emma
Buna gelince, kaldı ki. Ammâ... (mânasına asıl söze başlama edâtıdır.)

Fe-illa
Eğer olmazsa. Olmadığı takdirde (gibi mânalara gelir.)

Fe-keyfe
"""Nasıl?"" anlamına kullanılan eski bir tabir."

Fe-sübhanallah
"Allah (C.C.) ne güzel yaratmış; Allah Sübhândır, bütün noksanlıklardan münezzehtir; Her şey kendine tesbih eder (anlamında olup hayret ve taaccübü ifâde için söylenir.) (Bak: Sübhân)"

Feame (feume)
Dolu olmak.

Fec'
Bir kimsenin, musibetten dolayı elemli olması. * İncinmek. * Tasalı olmak, kederli ve hüzünlü oluş.

Fec'et
Birdenbire.

Feca
Kirişi çıkmış yay.

Fecaat
(Fecâet) Merak edilecek hâl, kederlenecek kötü durum. Felâket.

Fecace (ficâce)
Çiğlik, hamlık.

Fecayi'
(Fecîa. C.) Belâlar, musibetler, felaketler.

Fecc
(C.: Ficâc) Açık yer. İki dağ arasındaki geniş yol. Tarik-i vâsi'.

Feccac
Döşek döşeten. * Erkek, zevc.

Fecere
(Facir. C.) Günah işleyenler, günahkârlar, zinakârlar, fâcirler.

Fecfac (fecâfic)
Çok söyleyen.

Fecir
(Bak: Fecr)

Fecm
Geniş. * Bevletmek, işemek.

Fecr
Tan yerinin ağarması. Şafak. Sabah vakti, güneş doğmadan evvel şarkta hâsıl olan kızıllık. * Bir şeyi genişçe ikiye ayırmak. * Günah işlemek. Fücur ve fısk işlemek. Yalan söylemek. * Tekzib eylemek. * İsyan ve muhalefet eylemek. * Haktan sapmak. Meyletmek. * Söğmek. * Bühtan eylemek. * Su akıp gitmek. * Karışmak. (L.R.)

Fecr suresi
Kur'an-ı Kerim'in 89. suresi.

Fecr-i kâzib
(Bak: Fecr-i sâdık)

Fecr-i sâdık
Sabaha karşı şark ufkunda yayılmaya başlayan beyaz bir aydınlık. Bunun mukabili birinci fecirdir ki, bir aydınlıktan sonra tekrar aydınlık gider. Bu birinci aydınlığa fecr-i kâzib denir. Sabah namazının vakti, fecr-i sâdıkta başlar.

Fecr-i âtî
Gelecekteki fecr. 1908 meşrutiyet inkılâbından sonra Servet-i Fünun mecmuası etrafından toplanan bir kısım gençlerin kurmak istedikleri ekolün (cemiyetin) adıdır.

Fecs
Büyüklenmek, ululanmak, kibirlenmek.

Fecva
Kirişi çıkmış ve ayrılmış olan yay.

Fecve
Avlu. * Genişlik.

Fecî'
Çok acı veren, acıklı.

Fecîa
(C.: Fecâyi') Belâ, felâket, âfet, musibet, fâcia.

Fed'a
El ve ayağı eğri olan kadın. (Müz: Efdâ)

Feda'
El ve ayağın eğilmesi.

Fedakil
Emirlerin büyükleri.

Fedakâr
f. Her türlü zahmetlere göğüs gererek dâvası uğruna sebat eden.

Fedakârane
f. Canını ve herşeyini feda eder derecesinde. Her türlü eziyet ve zahmetlere göğüs gererek, dâvası uğruna sebat edene yakışacak surette.

Fedame (fedume)
Yorgunluk. * Tembellik.

Fedaviyye
Fedailer. Fedai takımı, serdengeçtiler.

Fedaî
Dâvası ve gayesi uğruna herşeyini çekinmeden feda edebilen.

Feddad
şiddetli ses. Ekinci. * Çoban.

Feddan
(C: Fedâdin) Bir çift öküz. * Bir günde bir çift öküzle sürülebilen arazi. * Daha çok mısırda yer ölçülerinde kullanılan bir kelime.

Fedek
Irak diyarında bir beldenin adı.

Federal
Fr. Bir devletler federasyonu ile alâkalı, yahut ona ait.

Federasyon
Fr. Bir kaç devletin bir devlet meydana getirecek şekilde birleşmesi. * Aynı çeşitten bir çok kurulların meydana getirdiği birlik.

Fedevkes
Arslan, esed.

Fedfed
(C: Fedâfid) Düz yer. * Büyük sahrâ. * Yaban. * Yüksek mekân. * Sığır buzağısı.

Fedg
Baş yarmak.

Fedgam
(C: Fedâgım) Güzel, gökçek kişi.

Fedh
Bir kimseyi borca sokmak. * Ağır işe giriftar etmek.

Fedir
Akılsız, ahmak kimse. * Zayıf ve âciz kimse.

Fedk
Atmak. * Tezyin etmek, süslemek.

Fedm
Ahmak, bön, kalın kafalı, budala. * Yaşamak. * Yaşlanmak, ihtiyarlamak. * Yorulmuş, sakil kimse.

Fedn
Kısaltmak.

Fedâ-yı cân
Canını verme, canını fedâ etme, kendini kurban etme.

Fedîd
Ses, savt, sada.

Feel
(C: Fuul) Fal tutmak.

Fega
Buğdayın çürümesi. * Hurma koruğunun çürümesi ve çürüğü.

Fegak
Haremini yabancılardan sakınmayan, kaltaban.

Fegam
Haris olmak.

Fegane
f. Düşük (çocuk).

Fegv
Kına çiçeği.

Feha
(C: Efhâ) Çorbaya katılan veya dövüp yemek üzerine ekilen bir ot. * Soğan.

Fehahe
Yorulmak. * Aciz olmak, güçsüzleşmek.

Fehale
Erkeklik, aygırlık.

Fehame
Ululuk, büyüklük.

Fehava
(Fehavi) (Fehvâ. C.) Mefhumlar, kavramlar, anlamlar, mânâlar.

Fehc
(C: Efhac-Fahcâ) İnsanın veya hayvanın iki baldırının arası birbirine yakın olması.

Fehca'
Râzı olmak.

Fehd
(C: Fühud) Pars denilen canavar. * Semer ortasındaki mıh. * Gafil olmak.

Fehek
Dolu olmak.

Feheka
(C: Fihâk) Buzağı başı.

Fehem
(Fehim - Fehm) Anlayış. Zihnen kavrayış.

Fehh
Yorulmuş âciz kişi.

Fehha
Uyku içinde horlamak. * Çağırmak.

Fehhad
Parsa av öğreten.

Fehham
Çok anlayışlı, pek zeki, en çok anlayan.

Fehhe
Zillet, horluk. * Yaramaz söz.

Fehim
(Bak: Fehem)

Fehlel
Bâtıl.

Fehm
Ulu kişi.

Fehme
(C: Fuhem-Fuhum) Kömür. * Karanlık.

Fehs
Diliyle elini yalamak.

Feht
Ay aydınlığı, ay ışığı.

Fehur
Fahirlenen, övünen. * Nazlanan. * Büyük nesne. * Büyük deve.

Fehva
(C.: Fehâvi) Mefhum, kavram, anlam, mânâ.

Fehz
(C: Efhâz) Kişinin gayet yakın olan kabilesi. * Uyluk.

Fehîc
Yılan sesi.

Fehîl
Kerim, cömert adam. Ulu ve kuvvetli kimse.

Fehîm
Kömür.

Fehîre
İçine kızmış taşlar bırakarak kaynatılan ve üzerine un konulan ayran.

Fek' (füku)
Üzüntü veya kızgınlıktan dolayı başını aşağı eğip, nereye gittiğini bilmeden gitmek.

Fekahe
Latife etmek, şaka yapmak. * Gururlanmak, tekebbürlenmek.

Fekahet
Lâtifecilik, şakacılık.

Fekih
Mütekebbir, gururlu ve şerli kimse.

Fekk
Açmak. Ayırmak. * Kırmak. * Kaldırmak. * Kesmek. * El ve bilek, yerinden burkulup çıkmak. * Rehin verilen şeyi kurtarıp çıkarmak. * Köle azadetmek. * Pir-i fâni olmak.

Fekk-i izafet
(Bak: İzafet-i maktu')

Fekk-i mühür
Mühürü bozma.

Fekk-i rehn
Rehini kurtarma.

Fekk-i râbıta
Alâkayı kesme. Bağı koparma.

Fekkeyn
İki çene. Alt ve üst çene.

Fekn
Nâdim olmak, pişmanlık duymak.

Fekr
Etraflıca düşünme.

Fel'
Yarmak.

Fela (felat)
(C: Felevât) Sahra, çöl.

Felah
f. Başlangıç, mebde'. İbtida.

Felah-yab
f. Kurtulan, kurtuluşa eren, felah bulan.

Felahan
f. Sapan. Taş atmaya mahsus âlet.

Felahat
Çiftçilik, ekincilik, ziraat, haraset. (Bak: Filahet)

Felak
Tan zamanı, subh, fecir. * İki tepe arasındaki düzlük. * Bütün mahlukat. * Suçlunun ayağına vurulan tomruk, falaka. * Cehennem.

Felak suresi
"Kur'an-ı Kerim'de 113. suredir. Nâs Suresiyle beraber ikisine Muavvezeyn; İhlâs suresi ile beraber olursa üçüne Muavvezât adı verilir. (Bak: Muavvezetan)"

Felaket
Belâ, musibet, âfet, dâhiye. Bedbahtlık.

Felaketdide
Felakete düşmüş. Felâket görmüş olan.

Felaketzede
f. Belâya uğramış, bir musibete düşmüş, acınacak hale gelmiş olan.

Felan
İnsanlar içinde alem isimlerden kinâye bir isim.

Felasife
Felsefeciler. Filozoflar, felsefe ile uğraşanlar. * Düşüncesiz, kaygısız, rahat yaşayanlar. * Dinsizler.

Felasife-i yunan
Yunan feylesofları.

Felat
Sahrâ, çöl. şenliksiz yer.

Felc
Nüzul, inme. Vücudda bir kısmın veya çok kısımların hareket etmekten âciz kalışı. * İki kısma yarılmak. * Küçük nehir. * Fevz, zafer.

Felces
Haris kimse. * Baldırı ve mak'adı zayıf olan kadın.

Felec
Küçük nehir. * Dişlerin seyrek olması. * El eğriliği.

Felehdem
Büyük deniz. * Hafif nesne.

Felek
Gök, gök katı, devir. * Tâli', baht. * Büyük ve dâirevi olan şey. * Her gök seyyaresinin gezdiği âlem. * Dünyâ, âlem, * Bir zilli âlet. * Yuvarlak kütük, kızak.(Felek her türlü esbab-ı cefasın toplasın gelsin Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azimetten. N. Kemal)

Felek-i eflâk
Göğün en son katı. (Bak: Arş)

Felek-ül a'zam
(Bak: Felek-i eflâk)

Felekiyyat
Göklerin ilmi. (Kozmoğrafya, Astronomi)

Felekiyyun
Gök ilmi ile uğraşanlar. (Astronomlar, Kozmoğrafyacılar)

Felekmeşreb
Mc: Sözünde durmaz, verdiği sözü tutmaz. * Kimine yâr olur, kimine olmaz.

Felekseyr
f. Hareketleri ve gidişi süratli olan.

Felekzede
f. Feleğin kahrına uğramış, tâlihsiz.

Felekî
(Felekiyye) Feleğe mensub. Felekle ilgili. * Astronomik.

Felence
Hoş kokulu sarı renkli bir tohumdur. Yemen'den gelir. * Besbâse yaprağı.

Feletat
Lisanın döküntüleri, iradesiz ağızdan çıkan söz veya kelime. * Ansızlık. * Her ayın son geceleri. (Bak: Hey'atin feletâtı)

Felevat
(Felât. C.) Susuz çöller, sahralar.

Felfak
Ağaç dibinden çıkan budağın yaprağı.

Felfel
İri gövdeli, semiz adam.

Felfele
Yemeğe biber katmak.

Felh
(C: Füluh) Yarmak, şakk. * Kesmek.

Felha
(C: Eflâh-Felhâ) Alt dudakta yarık olması.

Felhem
Çulha mekiği.

Felihaza
(Fe-li-zâlik) Bunun için, şunun için, imdi (mânasında.)

Felizalik
(Bak: Felihâzâ)

Felk
Yarmak, şakk.

Felkam
Geniş, vâsi'.

Felke
Ayın dolunay şekli.

Fell
(C: Fülül - Eflâl) Gedik, rahne. * Yaralamak. * Cenkte askeri bozmak. Harbdeki askerin bozulması. * Kılınç yüzündeki açılan gedik. * Susuz kır yer. * Güruh, cemaat. * Muvakkat delilik.

Fellah
Ekinci, çiftçi, ziraatle uğraşan arab. * Zenci, siyah arab.

Fellaz
Bostancı.

Felluce
(C: Felâlic) Ziraate müsait yer.

Fels
(Füls) (C: Fülüs) Pul, Bakır para. * Balık pulu.

Felsefe
"Yunanca (Philosophos)dan Arapçalaşmış. Feylesofların mesleği. * İlm-i hikmet. * Maddeyi, hayatı ve bunların çeşitli tezâhürlerini, sebeblerini, ilk unsurları ve gaye cihetinden inceleyen fikri çalışma ve bu çalışmaların neticelerini toplayan ilim. * Herkesin hususi fikri. Mantık. * Bir ilmin prensipleri. * Marifet ve hikmet sevgisi. * Meşhur bir feylesofa göre olan hususi prensipler, nazariyeler. * Tabiat, huy ve mizaç sakinliği; rahatlık. (Bak: Hikmet, Nokta-i nazar)(Hikmet-i felsefe ile hikmet-i Kur'aniyenin hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye verdiği terbiyeler: Amma hikmet-i felsefe ise hayat-ı içtimaiyede nokta-i istinadı, ""kuvvet"" kabul eder. Hedefi, ""menfaat"" bilir. Düstur-u hayatı, cidal tanır. Cemaatlerin râbıtasını ""Unsuriyet, menfi milliyeti"" tutar, Semerâtı ise, ""Hevesât-ı nefsaniyeyi tatmin ve hâcât-ı beşeriyeyi tezyid""dir. Halbuki: Kuvvetin şe'ni, ""Tecavüz"" dür. Menfaatın şe'ni, her arzuya kâfi gelmediğinden üstünde ""Boğuşmaktır."" Düstur-u cidâlin şe'ni, ""Çarpışmaktır."" Unsuriyetin şe'ni, başkasını yutmakla beslenmek olduğundan; ""Tecavüz""dür. İşte bu hikmettendir ki; beşerin saadeti selb olmuştur.Amma hikmet-i Kur'aniye ise, nokta-i istinadı, kuvvete bedel ""hakk""ı kabul eder. Gayede menfaate bedel, ""fazilet ve rızâ-yı İlâhî""yi kabul eder. Hayatta düstur-u cidal yerine, ""düstur-u teavün"" ü esas tutar. Cemaatlerin rabıtalarında: unsuriyet, milliyet yerine ""râbıta-i dinî ve sınıfî ve vatanî"" kabul eder. Gayâtı, hevesât-ı nefsaniyenin tecavüzâtına sed çekip, ruhu maaliyâta teşvik ve hissiyât-ı ulviyesini tatmin eder ve insanı kemâlât-ı insaniyeye sevkedip insan eder... Hakkın şe'ni, ""ittifak""tır. Faziletin şe'ni, ""tesanüt""tür. Düstur-u teavünün şe'ni, ""birbirinin imdadına yetişmek""tir. Dinin şe'ni, ""uhuvvet"" tir, ""incizab"" dır. Nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni, ""saadet-i dâreyn"" dir... S.)(Dinsiz felsefe, hakikatsız bir safsatadır ve kâinata bir tahkirdir. S.)"

Felsefe-i beyan
Beyan İlmindeki kaidelerin vaz'ediliş sebeb ve gayelerinin açıklanması.

Felsefe-i tarihiyye
Târih felsefesi.

Felsefiyyat
Felsefe ile ilgili bilgi ve düşünceler, hikmet bilgileri.

Felsefî
Felsefeye mensub ve felsefe ile alâkalı.

Felte
Ansızlık. * Darlık. * Her ayın son gecesi.

Feltut
Küçüklüğünden dolayı iki tarafı gelip birleşmiyen elbise.

Fely
Bit toplamak. * Şiirin ince mânâlarını çıkarmak. * Kesmek. * Kılıç ile vurmak.

Felyun
Ermeni kili.

Felâ
Öyleyse. O zaman. O halde... (gibi mânalara gelir.)

Felâ cerem
Şüphesiz. Muhakkak. * Düşündürücü değil.

Felâh
Selâmet. Saadet. Kurtuluş. Hayır ve ni'metlerde refah, rahatta dâim olmak. Fevz ve zafer. Necat ve beka. * Sahur yemeği. * Şakketmek.

Felâh-ı vatan
Vatanın kurtuluşu. Vatanın selâmeti. * Tar: 10 Şubat 1920'de İstanbul Mebuslar Meclisi'nde teşekkül etmiş olan bir grup.

Felîce
Kaftan ve bez parçası.

Felîl
Bir yere toplanmış kıl. * Devenin azısı.

Felîmun
şebrem denilen ot.

Felüvv(e)
(C: Eflâ-Felâvâ) Atın yavrusu. Tay.

Fem
"Ağız. Dihen. (Kelimenin aslı: ""Feveh"" veya ""Fâh"" dır.)"

Fem-i nehr
Nehir ağzı.

Femî
Ağızla alâkalı. Ağıza âit.

Fen
(Bak: Fenn)

Fen'
Malın çok olması. * Misk kokusunun etrafa yayılması. * Bir kimsenin iyiliğini ve ihsanını söyleyip methetmek.

Fena
(Beka'nın zıddı) Yokluk. Yok olma. * Geçici dünya. * Geçip gitme. * Tas: Kendi varlığından geçmek. * Kötü. * Devamlı olmayan. * Çok kocamış olmak.

Fenafilihvan
"(Fenâ fi-l-ihvân) Tefâni. Yani; kardeşlerin birbirinde fâni olması; kendi hissiyat-ı nefsaniyesini unutup, kardeşlerinin meziyyât ve hissiyâtı ile fikren yaşaması. Samimi ihlâs üzerine müesses en yakın dostluk, en fedakâr ve en civanmert kardeşlik."

Fenafillah
(Fenâ fillâh) Tas: Abdin zât ve sıfâtının, Hakk'ın zât ve sıfâtında fâni olması. Başka bir ifade ile: Dünya alâkalarını külliyen kat' ve ehadiyet dergâhına tam bir teveccühle istiğrak haletidir. Sofi, bu maksada erebilmek için her şeyi terk eder.

Fenafirresul
(Fenâ fir-resul) Tas: Bütün varlığını Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) manevî şahsiyetinde yok etmek mânasına gelir. Hassaten, sünnî olan tarikat mensubuna göre Hz. Peygamber'in (A.S.M.) rivayet yolu ile nakledilen hadisleri ile beraber hareketlerini benimsemek ve O'na en küçük mes'elede aykırı harekette bulunmamak asıldır.

Fenafişşeyh
(Fenâ fiş-şeyh) Tas: Bütün maneviyatını şeyhin manevî şahsiyetinden, feyzinden almak manasına gelen bir tabirdir.

Fenagâh
f. Fânilik yeri olan bu dünya.

Fenapezîr
f. Fena bulan, yok olan. Fenayâb da aynı mânada kullanılır.

Fenat
(C: Fenevât) Tilki üzümü. * Vahşi sığır.

Fence
Bir nevi toprak çanak.

Fend
Büyük dağ.

Fened
Yalan söz. * İhtiyarlıktan dolayı aklın zayıflaması.

Fenek
Kursak. * Körük yapılan şey.

Fenen
(C: Efnân-Efânın) Budak. * Üslup.

Feng
f. Acı hıyar, ebucehil karpuzu.

Fenh
Kahretmek. Zelil kepaze etmek.

Fenh (fünuh)
Su içerken tamamen kanmadan vaz geçmek.

Fenhar
Büyük taş.

Fenik
(C. Finak-Efnâk) Gayet kerim ve necip olan.

Fenk
İnat.

Fenn
"Hüner. Mârifet. * San'at. * Tecrübe. * İlim. * Nevi, sınıf, çeşit, tabaka. * Türlü. * Fizik, kimya, biyoloji, matematik ilimlerinin umumi adı. * Tatbikat ve isbat ile meydana gelen ilim. * Birisini muamelede aldatmak. * Fend. * Borçlunun ödeme zamanını uzatma. (Şuur-u insanî vasıtasıyla keşfolunan yüzer fenlerden herbir fen, Hakem isminin, bir nevide bir cilvesini târif ediyor. Meselâ Tıb Fenninden sual olsa: ""Bu kâinat nedir?"" Elbette diyecek ki: ""Gayet muntazam ve mükemmel bir eczahâne-i kübradır. İçinde herbir ilaç güzelce ihzar ve istif edilmiştir."" Fenn-i Kimya'dan sorulsa: ""Bu Küre-i Arz nedir?"" Diyecek: ""Gayet muntazam ve mükemmel bir kimyahanedir."" Fenn-i Makine diyecek: ""Hiçbir kusuru olmıyan gayet mükemmel bir fabrikadır. ""Fenn-i Ziraat"" diyecek: "" Nihayet derecede mahsuldar, her nevi hububu vaktinde yetiştiren muntazam bir tarladır ve mükemmel bir bahçedir."" Fenn-i Ticaret diyecek: ""Gayet muntazam bir sergi ve çok intizamlı bir pazar ve malları çok san'atlı bir dükkândır."" Fenn-i İâşe diyecek: ""Gayet muntazam, bütün erzakın envâını câmi bir ambardır."" Fenn-i Rızık diyecek: ""Yüzbinler leziz taamlar beraber, kemal-i intizam ile içinde pişirilen bir matbah-ı Rabbâni ve kazan-ı Rahmânidir."" Fenn-i Askeriye diyecek ki: ""Arz bir ordugâhtır. Her bahar mevsiminde yeni taht-ı silâha alınmış ve zemin yüzünde çadırları kurulmuş dörtyüz bin muhtelif milletler o orduda bulunduğu halde, ayrı ayrı erzakları.. ayrı ayrı libasları, silâhları...ayrı ayrı tâlimatları, terhisatları; kemal-i intizamla hiçbirini unutmıyarak ve şaşırmıyarak, birtek Kumandan-ı Azamın emriyle, kuvvetiyle, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yapılıp, idare ediliyor."" Ve Fenn-i Elektrik'ten sorulsa, elbette diyecek: ""Bu muhteşem saray-ı kâinatın damı, gayet intizamlı, mizanlı hadsiz elektrik lambalariyle tezyin edilmiştir. Fakat o kadar harika bir intizam ve mizan iledir ki: Başta Güneş olarak, Küre-i Arz'dan bin defa büyük o semavî lambalar, mütemadiyen yandıkları halde müvazenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, yangın çıkarmıyorlar. Sarfiyatları hadsiz olduğu halde, vâridatları ve gazyağları ve madde-i iştialleri nereden geliyor? Neden tükenmiyor?. Neden yanmak müvazenesi bozulmuyor? Küçük bir lâmba dahi muntazam bakılmazsa, söner. Kozmoğrafyaca Küre-i Arz'dan bir milyondan ziyade büyük ve bir milyon seneden ziyade yaşıyan Güneşi... kömürsüz, yağsız yandıran; söndürmiyen Hakim-i Zülcelâlin hikmetine, kudretine bak. ""Sübhanallah"" de. Güneşin müddet-i ömründe geçen dakikalarının âşirâtı adedince ""Mâşâallah, Bârekallah, Lâ ilahe illa Hu"" söyle. Demek bu semavi lâmbalarda gayet harika bir intizam var. Ve onlara çok dikkatle bakılıyor. Güya o pek büyük ve pek çok kitle-i nâriyelerin ve gayet çok kanâdil-i nuriyelerin buhar kazanı ise, harareti tükenmez bir Cehennem'dir ki, onlara nursuz hararet veriyor. Ve o elektrik lâmbalarının makinesi ve merkezi fabrikası, daimî bir Cennet'tir ki, onlara nur ve ışık veriyor. İsm-i Hakem ve Hakimin cilve-i âzamiyle, intizamla yanmaları devam ediyor. Ve hâkezâ... Bunlara kıyasen yüzer fennin herbirisinin kat'i şehadetiyle, noksansız bir intizam-ı ekmel içinde hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinat tezyin edilmiştir. Ve o harika ve ihâtalı hikmetle, mecmu-u kâinata verdiği intizam ve hikmetleri, en küçük bir zihayat ve bir çekirdekte küçük bir mikyasta dercetmiştir. Ve mâlum ve bedihidir ki; intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faideleri takip etmek; ihtiyar ile, irade ile, kasd ile, meşiet ile olabilir; başka olamaz. İhtiyarsız, iradesiz, kasıdsız, şuursuz esbab ve tabiatın işi olmadığı gibi, müdahaleleri dahi olamaz. Demek bu kâinatın bütün mevcudatındaki hadsiz intizamat ve hikmetleriyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir Fâil-i Muhtar'ı, bir Sâni-i Hakim'i bilmemek veya inkâr etmek, ne kadar acib bir cehâlet ve divânelik olduğu târif edilmez. Evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu inkârdır. Çünki kâinatın mevcudâtındaki hadsiz intizâmât ve hikmetleriyle vücud ve vahdetine şahidler bulunduğu halde, Onu görmemek, bilmemek, ne derece körlük ve cehalet olduğunu, en kör cahil de anlar. Hattâ diyebilirim ki; ehl-i küfrün içinde, kâinatın vücudunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen Sofestâiler, en akıllılarıdır. Çünki; kâinatın vücudunu kabul etmekle Allah'a ve Hâlikına inanmamak, kabil ve mümkün olmadığından, kâinatı inkâra başladılar..."

Fenn-i bedi'
(Bak: İlm-i bedi')

Fenn-i beyan
(Bak: İlm-i beyan)

Fenn-i hikmet
Felsefe bilgisi. (Bak: Hikmet)

Fenn-i hikmet-ül eşya
Tabiat bilgisi. Eşyadaki intizam, mükemmellik ve insanlara olan faydaları ve onlardan faydalanmak hakkında bilgi veren ilim kolu.

Fenn-i inşa
Yazı yazma san'atı. (Bak: İnşa)

Fenn-i iâşe
İnsanlar ve hayvanların besleniş ve yaşayışları hakkında bilgi veren ilim dalı.

Fenn-i kimya
Kimya ilmi.

Fenn-i kitabet
Çeşitli yazı usûl ve şekillerini öğreten ilim.

Fenn-i kıraat
Okuma bilgisi. Okumanın çeşitli usûllerini öğreten ilim dalı. (Bak: Kıraat)

Fenn-i makina
Çeşitli makineler ve onların kısımlarının işleyişleri hakkında bilgi veren ilimler. Mihanikiyet.

Fenn-i menafi-ül a'za
Bedendeki âzâların, uzuvların faydalarını anlatan ilim. (Bak: Anatomi)

Fenn-i meânî
Güzel söz söylemeyi ve güzel yazmayı öğreten, edebiyatın bir şubesi.

Fenn-i münazara
İleri sürülen delilleri ve fikirleri tetkik ederek fikirlerin münasebet ve adem-i münasebetini göstererek cevap vermek san'atı.

Fenn-i sarf
Gramer. Sarf bilgisi. (Bak: Sarf)

Fenn-i tabakat-ül arz
Jeoloji ilmi.

Fenn-i teşrih
tıb: Bir cesedin, canlı vücudunun iç yapısını öğrenme bilgisi. (Anatomi)

Fenn-i tıb
Tabiblik, doktorluk. Maddi hastalıklara ilâç ve şifa bulmağa çalışan ilim.

Fenn-i zirâat
Ekin ekme ve içme hususunda olan bilgi ve tecrübeye dayanan bu husustaki ilim kolu.

Fennen
Fence, fenne uygun olarak, fen vâsıtası ile.

Fenniyat
Teknik bilgiler. (Teknoloji)

Fenîh
Kahrolmuş.

Fenîk
İki çenenin bitiştiği yer. * İki uyluğun bitiştiği yer.

Fenîn
Erkek deve.

Fer
(Ferr) Geri çekilme, kaçma, firar.

Fer'
Şube, kol. İkinci derecede olan. Dal budak. * Bir aslın neticesi. * Bir cemaatın şerefli ve daha meşhuru. * Kazancı olan mukayyed mal. Hâzır ve muhâfaza altında olan. * Yükseğe çıkmak ve iki nizalı olanın arasına girip ıslah etmek. * Asıl mes'eleden kollara ayrılmış olan mesele. (L.R.) * İki okçu tarafından atılan oklardan, bir fazla ok isabet ettirilmesi yerinde kullanılır bir tabirdir. Ok atanlar, bazı defa iki kişi değil, herbiri birkaçar kişiden terekküb etmek üzere iki taraf olduğu surette, taraflardan birinin fazla isabet ettirmesine de fer' denilirdi. (O.T.D.S.)

Fer'a
(C: Furu') Bit. * Yüksek yer.

Fer'î
(Fer'iyye) Esasa âit olmayan. Kollara ve şu'belere âit ve müteallik.

Fer-i devlet
Devletin kuvveti, devletin nüfuzu.

Fera'
"Devenin ilk doğurduğu yavru. (Cahiliyet zamanında kefere putlarına kurban ederlerdi ve ""anasının sütü bereketlenir; çoğalır"" derlerdi.)"

Ferace
Örtünecek gibi olan ve giyilen bol elbise, cübbe. * Kadınların üzerlerine örttükleri örtü. Bütün vücudu kaplayan geniş örtü. (Bak: Cilbâb)

Feradîs
(Firdevs. C.) Cennetler, firdevsler. * Bahçeler.

Ferag
Vaz geçmek. Hiç bir şeyle meşgul olmayıp dinlenmek. * Boşaltma.

Ferag ü intikal
Alım satımda tapu muâmeleleri.

Ferag-ı bâl
Gönül rahatı.

Ferag-ı kat'î
Kayıtsız şartsız yapılan ferag.

Feraga(t)
Tok gözlülük. Hakkından vaz geçmek, bir şey istememek. Şahsî dâvasından vaz geçmek. * Boşalmak, hâlî olmak.

Ferah
f. Bol, geniş, vâsi'. Fazla, ziyade. Açık.

Ferah-aver
f. Sevinç getiren, sevindiren, ferah getiren.

Ferah-bahş
f. Sevinç veren, sevindiren. Ferah bağışlayan.

Ferah-dehen
f. Geveze, boşboğaz. * Geniş ağızlı, ağzı büyük.

Ferah-dest
f. Eli açık, cömert.

Ferah-ebru
f. Sevimli, güler yüzlü.

Ferah-efza
(Ferah-fezâ) f. Sevinç artıran, ferah artıran, safalı, iç açıcı.

Ferah-efşan
(Ferah-feşân) f. Sevinç veren, ferah saçan.

Ferah-engiz
f. Meşhur bir cins lâle.

Ferah-gâm
f. Bahtiyar, mes'ut, mutlu, saadetli.

Ferah-na
f. Geniş yer. Büyük saha. * Bolluk, bereket. Genişlik.

Ferah-nak
f. Neş'eli, sevinçli.

Ferah-rev
f. Acele acele ve geniş adımlarla yürüyen.

Ferahe
Zeyreklik. Çok akıllılık. Davarın gayretli olması.

Ferahem
f. Toplu, devşirli. * Birikme, yığılma, toplanma.

Ferahet
f. şan ve şeref.

Ferahur
f. Uygun, lâyık, münasib.

Ferahî
f. Genişlik, bolluk. Ucuzluk.

Feraine
(Fir'avn. C.) Fir'avunlar. Mütekebbirler. İmansızlar.

Ferak
(C: Efrâk) Korku. * Büyük ölçek.

Feramuş
f. Unutma, hatırdan çıkarma.

Feramîn
(Fermân. C.) Buyruklar, fermanlar.

Ferancemşek
Reyhan karanfili.

Feraset
(Bak: Firâset) Anlayışlılık, çabuk seziş. (Aslı firâsettir)

Feratık
Şiradan ve pekmezden yapılan pestil.

Feravvuc
Küçük oğlan gömleği.

Feraşe
Pervane denilen kelebek. * Kilit damağı. * Su gittikten sonra yer üstünde kalıp kuruyan balçık. * Az su. * Hafif kimse.

Feraşet
Süpürücülük ve döşeyicilik. Kâbe-i şerifeyi süpürenin hizmeti.

Ferbal(e)
f. Çardak. Etrafı pencerelerle kaplı yazlık köşk.

Ferbih
f. Etli, besili, semiz.

Ferbihî
f. Semizlik, topluluk, etlilik.

Ferc
f. Kadir, kıymet, mertebe.

Fercam
f. Son, uç.

Fercam-gâh
f. Son mekân, âkibet yeri. * Mc: Kabir, mezar.

Fercar
Pergel.

Ferce
Gamdan ve tasadan kurtulmak. * Kurtuluş. * Şiddetten kurtulmak. * Yarık, şak. * Girecek yer, medhal. * Açıklık, ferahlık.

Ferd
"Tek, bir, yekta. Eşi, benzeri olmayan. Bîhemta olan.(Kâinatın âlemleri, envâları ve unsurları öyle birbiri içine girift olarak girmiştir ki, kâinatın hey'et-i mecmuasına mâlik olmayan bir sebeb hiçbir nev'ine, hiçbir unsuruna hakiki tasarruf edemez. Adeta İsm-i Ferd'in cilve-i vahdeti, bütün kâinatı bir vahdet içine almış; herşey o vahdeti ilân ediyor. Meselâ: Bu kâinatın lâmbası olan Güneşin bir olması, umum kâinat, birinin olmasına işaret ettiği gibi; zihayatların çevik ve çalak hizmetçileri olan hava unsuru bir olması.. ve aşçıları olan ateş bir olması.. ve zemin bahçesini sulayan bulut süngeri bir olması.. ve umum zihayatın imdadına yetişen yağmur bir olması ve her yere yetişmesi.. ve ekser hayvanat ve nebatat taifelerinin herbiri umum zemin yüzünde serbest yayılmaları, vahdet-i nev'iyeleri ve meskenleri bir bulunması; gayet kat'i bir surette işaretler, şehadetlerdir ki; meskenleri ile beraber umum o mevcudat, bir tek Zatın malı olduğuna delâlet ederler. İşte buna kıyasen, bütün kâinatın böyle birbirine girift olan envâları mecmu kâinatı öyle bir küll hükmüne getirmiştir ki, icad cihetiyle tecezzi kabul etmez. Umum kâinata hükmü geçmiyen bir sebeb, Rububiyet cihetiyle ve icad keyfiyetiyle hiçbir şeye hükmedemez ve bir tek zerreye Rububiyetini dinlettiremez. L.)"

Ferd-a-ferd
f. Tek tek, ferd ferd.

Ferd-i ferîd
Benzeri daha hiç gelmemiş. * Hz. Muhammed (A.S.M.) * Asrın en yüksek ve en değerli Zâtı. Asırda bir gelen büyük veli.

Ferd-i âferîde
Hiç kimse.

Ferd-ül ferd
İkiye bölünemiyen sayı.

Ferda
f. Yarın. Bugünden sonraki gün. * Arabçada: Bir olarak. Tek olarak.

Ferdaniyet
Yalnızlık, teklik. Ferdlik. Yektâlık.

Ferden-ferda
Tek tek, fert fert.

Ferdiyet
Cenâb-ı Hakk'ın birliği. Vahdetle bütün kâinata birden tasarruf eden Allah'ın (C.C.) sıfatı. (Bak: Tevhid.)Ferdiyet mânası insanlara isnad edilirse: Sadece bir olup, benzeri dünyada bulunmayan kimsenin sıfatı olur. Sadece Kur'andan ders alarak irşadda bulunabilen büyük velilik. Hiçbir şahsı merci yapmadan doğrudan doğruya Kur'andan ders alan ve ders veren büyük zâtın makamıdır.

Ferdâ-yı kıyâmet
Kıyâmetten sonra.

Ferdî
(Ferdiye) Tek şey, bir tek. * Fertle ilgisi olan.

Ferec
Sıkıntıdan kurtulmak, zafer, inşirah, kederden kurtulmak. Genişlik, ferahlık, fütuhat. * Girecek yerler.

Ferek
Kulağın sarkık ve sülpük olması.

Ferengîs
f. Zühre yıldızı, Venüs gezegeni, çoban yıldızı.

Feres
At, kısrak.

Ferfah
Semizotu.

Ferfar
Geveze, farfara, çalçene.

Ferfere
Farfara, akılsızlık, hafif meşreplik. * Patırtıcı, gürültücü, ağzı kalabalık.

Ferg
Gönden yapılan kovanın dikişi arasında su sızan yer.

Fergand(e)
f. Fena koku, kokmuş. * Sarıldığı ağacı kurutan bir cins sarmaşık.

Ferh
Civciv. Tavuk veya kuş yavrusu. * Nebatların diplerinde çıkan filiz.

Ferhal
f. Karışık ve kıvırcık olmayan uzun saç.

Ferhan
(C.: Ferâhî) Ferahlı. Sevinçli. Şâdan. Mesrur.

Ferhat
Rahatlık. Sevinç. Meserret. Sürur.

Ferhaş
f. Kavga, savaş, muharebe, dövüş.

Ferhenk
f. Edeb. İyi terbiye. * Hüner. Hikmet. Azamet. Mârifet. Bilgi. * Lügat kitabı.

Ferhest
f. Büyü, sihir, sihirbazlık.

Ferhud
Dağ keçisinin dişisi.

Ferhunde
f. Mes'ut, saadetli, mutlu, mübarek. Uğurlu.

Ferhunde-pâ(y)
f. Ayağı uğurlu olan.

Ferhunde-tâli'
f. Şanslı talihi yaver. Mes'ut, mutlu, saadetli.

Ferhundegî
f. Mes'utluk, mutluluk, mübareklik, kutluluk. Uğurluluk.

Feribot
ing. Araba vapuru.

Ferid(e)
Benzeri pek nâdir bulunan. Benzeri bulunmayan, yektâ. * Doğrudan doğruya Kur'andan ders alıp ders veren ve kuvve-i kudsiye sahibi olan Evliyaullah. Yalnız ve münferid. * Zamanında eşine rastlanmıyan. Akran ve emsali yok. * Dizilmiş inci. * Bir tane, nefis ve müntehab kıymetli cevher. * Kendi reyi ile hareket eden mağrur kimse.

Ferid-i te'lif
Edb: Bir cümledeki tertibin mâna çıkmayacak derecede karışık oluşu.

Ferid-ül-asr
Asrın bir tanesi, zamanın eşsizi.

Feride
f. Kendi ihtiyariyle hareket eden, gururlu, kibirli kimse.

Ferig
Yorga at.

Ferih
Sevinçli, ferahlı. Fahur. Ferhan.

Ferih fahur
Sevinçli olarak, iftihar ederek.

Ferihan
(Fârihan) Sevinçli olarak, iftihar ederek.

Ferişte
(Ferişteh) f. Melek. Günahsız. Masum. Yumuşak huylu.

Ferk
El ile bir şeyi ovmak. * Buğz ve adâvet etmek, düşmanlık yapmak.

Ferkaa
Parmak çıtlatmak.

Ferkadan
Şimâl kutbuna yakın parlak ve küçük ayı kümesine tâbi ve gece istikamet bulmağa yarayan, sık sık karşı karşıya gelen iki yıldız (İkizler mânasına).

Ferkade
Sergerde kimse.

Ferla
(C: Ferala) Kırba ağzı.

Ferma
f. Buyurucu. Emredici. Âmir.

Ferman
f. Emir. Tebliğ.

Ferman-ber
İtaatli ve muti olan. Hakkında emir çıkarılan. Fermanlı.

Ferman-berdar
f. Fermana uyan, emre uyan.

Ferman-dih
f. Hükmü geçen, verdiği emri dinlenen.

Ferman-ferma
Hüküm süren, emir veren, emir buyuran, hüküm fermâ.

Ferman-reva
f. Pâdişah, hükümdar. * Emri kabul edilen.

Ferman-ı ilâhî
Allah'ın fermanı.

Fermayiş
f. Emretmek. Buyurmak.

Fermend
f. şan ü şeref ve mevki sahibi olan kişi.

Fermene
İşlemeli dar ve yuvarlak yanlı yelek. * Eskiden esnaf tabakasına mahsus elbise.

Fermude
f. Buyruk. Emir. Kumanda.

Fernas
f. Şaşkın, dalgın, gafil. * Şaşkınlık, gaflet, dalgınlık.

Ferneb
Fâre.

Fernud
f. Hüccet, delil, bürhan.

Fernun
Kanbel otu.

Ferr
Kaçmak. Firar etmek. * Davarın yaşını anlamak için dişini görmek.

Ferra
Kürkçü kimse.

Ferraş
"Cami, mescid, imaret gibi müesseselerin temizliğini sağlamak; ve kilim, halı ve hasır gibi mefruşatını yayma hizmetleriyle vazifeli olan kişiler hakkında kullanılır bir tâbirdir. Ferraş; arapçada, yayıcı, hizmetçi, döşeyici anlamlarına gelir. Yeniçeri teşkilâtında bu işi görenlerle, Kâbe'yi süpürenler hakkında ıstılah olarak da kullanılır. (O.T.D.S.)""Her ruham-ı fersi bir âyine-i âlemnüma Her gezen ferraşı bir İskender-i kitisitan."" (Nef'î)"

Ferraşin
Doğuda büyük bir ova.

Ferruc
(C: Ferâric) Tavuk pilici.

Ferruh
f. Mübarek, kutlu, uğurlu.

Ferruh-fâl
f. Bahtı açık, şanslı, talihli, uğurlu.Ferruhî : f. Mübareklik, uğurluluk, meymenet.

Ferruh-zâd
f. Mübarek evlât, uğurlu çocuk. * Hayırlı, kutlu, mübarek.

Fers
Dağıtmak. Saçmak. * Ciğer parçalamak. * Hurma çekirdeğinin kabuğunu soymak. * Atın pisliği. Fışkı.

Fersa
f. Mahveden, yoran, aşındıran manasına kelimelere bitişir. Meselâ: Tahammül-fersa $ : Tahammül bırakmayan. Tâkat-fersa $ : Tâkatsız düşüren, tâkat bırakmayan.

Fersah
Uzunluk ölçüsü birimidir, iki çeşittir: Deniz fersahı: 5555 m. Kara fersahı: 4444 m. * İki şey arasındaki açıklık. * Sükun ve hareket arasındaki vakit. * Zaman. Saat. * Dâimî ve çok olup aslâ kesilmeyen şey.

Fersah fersah
(Uzaklık için) Çok çok. Çok fazlaca uzak.

Fersan
f. Derisi kürk yapımında kullanılan bir sansar cinsi.

Ferse
İnsanın boynunda ve arkasında olan ve gittikçe zaaf verip boynunu ve belini eğip, helâk eden yel.

Fersendac
f. Ümmet.

Ferseng
(Bak: Fersah)

Fersud(e)
f. Eskimiş, yıpranmış. * Eski, yırtık.

Fersude-gî
f. Eskilik, yıpranış, fersudelik.

Fertut(e)
f. Pir, çok ihtiyar. * Bunak, kocamış.

Fertute
Kadın esirler hakkında kullanılan tâbirlerdendir. Esir edilen kadınlar hakkındaki diğer tâbirler şunlardır: Mâriye, ümmülveled, acuze, duhter, yekdest, yekçeşm, mâyube. (O.T.D.S.)

Fertutî
f. İhtiyarlık, pirlik, bunamışlık, bunaklık.

Feruka
Böğürün yağı. * Korkak kişi.

Ferve
f. Bazı hayvanların makbul olan derileri. Kürk.

Fery
İyi iş işlemek. * Meşin dikmek. * Yaramaz iş. Bir nesneyi ıslah için kesmek.

Feryad
f. Bağırıp çağırma. Yüksek sesle medet istemek. Figan.

Feryad-bahşa
f. Feryâd ettiren, bağırttıran.

Feryad-han
f. Yardım isteyen.

Feryad-res
f. Feryâd edenin imdâdına koşan, yardımına gelen.

Feryad-ı andelib
Bülbülün feryâdı, ötmesi. * Yirmiiki martta olan bir fırtına.

Ferz
Çukur yer. * Düz yer. * Ayırmak.

Ferza'
Pamuk çekirdeği.

Ferzah
Akrep isimlerinden bir isim.

Ferzan
İlim ve hikmet.

Ferzane
f. Bilgili kimse. Hakîm, feylesof. * Tas: Nefsanî alâkalardan sıyrılmış kimse.

Ferzane-gî
f. Üstünlük, rüçhaniyet. * Bilgi.

Ferzend
(C.: Ferzendân) f. Yavru. Çocuk. Veled.

Ferzendâne
Evlâd gibi. Evlâda yakışır surette.

Ferâiz
(Farîze. C.) Allah'ın farz kıldığı ibadetler, yapılması mecburi olan din emirleri. * Şeriatın hükümleriyle mirasçılar arasında mal taksimi bilgisi. İslâmın miras hukuku.

Ferâiz-i diniyye
Dinin farzları.

Ferîd
f. Katılaşmış şey, donmuş nesne. * Avcı kuş.

Ferîk
Tümen (Fırka) kumandanı. Korgeneral. * İnsan kalabalığı. Büyük insan bölüğü.

Ferîka
Koyun sürüsü. * Böy dedikleri ot.

Ferîkayn
İki mukabil taraf, iki askeri fırka.

Ferîs
(C: Fersâ) Ağaç halka, çenber. * Yaralı. Maktul.

Ferîsa
(C: Feris-Ferâyis) Boş böğür ile kürek arasındaki et.

Ferîz
Takdir edici. * Hükmedici. * Yaşlı, ihtiyar.

Ferîş
Yakında doğurmuş hayvan.

Ferş
Yer. Yeryüzü. * Döşeme. Döşeyiş. Yaymak. Yayılmak. Döşenmiş şey. * Küçük develer.

Ferşeha
İki ayak arasını açmak.

Fes'e
Sâkin olmak, sâkin etmek.

Fesa
Bıçak.

Fesad
"Bozuk ve fenalık. Karışıklık. Haddi tecavüz edip zulmetmek. (Zıddı: Salâh'tır.)( $ Evet fıskla bozulan bir adam, bataklığa düşüp çıkamayan bir şahıs gibi çokların da o bataklığa düşmelerini istiyor ki, maruz kaldığı o dehşetli hâlet, bir parça hafif olsun. Çünkü musibet umumi olursa, hafif olur. Ve keza, bir şahsın kalbinde bir ihtilal, bir fenalık hissi uyanırsa; yüksek hissiyatı, kemalâtı sukut etmeye başlar; kalbinde tahribata, fenalığa bir meyil, bir zevk peyda olur. Yavaş yavaş o meyil kalbinde büyür; sonra o şahıs; bütün lezzetini, zevkini tahribatta, fenalıkta bulur. İşte o vakit, o şahıs, tam mânasiyle arzda yırtıcı bir hayvan, ihtilali çıkarıp büyüten bir belâ, fesadı durmayıp karıştıran bir âfet kesilir. İ.İ.)"

Fesad-amiz
f. Oyunbozanlık eden, fesat karıştıran.

Fesad-engiz
Fesad koparan. Fesad çıkaran. Karışıklık çıkaran.

Fesad-ı ahlâk
Ahlâk bozukluğu.

Fesad-ı dimağ
Akıl bozukluğu, delilik.

Fesad-ı mi'de
Mide fesadı, mide bozukluğu.

Fesad-ı te'lif
Edb: Bir cümlede yapılan tertibin mâna çıkmayacak derecede bozuk ve karışık oluşu.

Fesadat
(Fesad. C.) Bozukluklar. Kötülükler. Karışıklıklar.

Fesafis
Kesmez kılıç.

Fesahat
(Bak: Fasahat)

Fesakî
(Fıskıyye. C.) Fıskiyeler. * Çocukların oynadıkları su püskürten oyuncaklar.

Fesale
(Füsule) Alçak ve asılsız olmak.

Fesane
f. Asılsız hikâye. Masal. (Bak: Efsane)

Fesar
f. Yular.

Fesc
Her nesnenin boşu.

Fesda'
(Bak: Sada')

Feseka
(Fâsık. C.) Fâsıklar. (Bak: Fâsık)

Fesh
Bozmak. Hükümsüz bırakmak. Kaldırmak. * Zayıf olmak. * Bilmemek. Cehil. * Re'y ve tedbiri ifsad eylemek. * Zaif-ül akıl. Zaif-ül beden. * Tembellik yüzünden gayesine erişemeyen. * Unutmak. * Tıb: Beden âzalarının mafsallarını yerinden çıkarıp ayırmak.

Fesh-i mukavele
Mukavelenin bozulması, anlaşmanın feshedilmesi.

Fesil
(C: Efsâl-Fisâl) Adi, yaramaz kimse. * Bağ çubukları dikmek.

Fesk
Yola gitmek. * Kan döküp adam öldürmek.

Fesr
Beyan etmek, açıklamak. * Tabibin suya bakması.

Fess
Kıtlık günlerinde tohumundan ekmek yapılan bir ot.

Festat
(Bak: Fustât)

Festemi'
(Fe-istemi') Dinle, işit (anlamında bir kelimedir.) (Fe) ile (İstemi') emr-i hazırından ibarettir.

Festival
Fr. Çeşitli sebeplerle yapılan ve birkaç gün süren şenlik.

Fesv
(Fesüvv) Yellenmek.

Fesîh
(Füshat. den) Açık, geniş.

Fesîl
(C: Füslân) Hurma ağaçlarının küçüğü. * Her nesnenin kemi ve yaramazı.

Fesît
Tırnak kesintisi, tırnak parçası.

Fet'e
Zikretmek.

Feta
(C.: Fitye, Fityan veya feteyân) Genç. Delikanlı. * Cömert.

Fetah
Yumuşak.

Fetak
Fıtık. Kasığı şişmiş olan kimse.

Fetake
Gadretmek, öldürmek.

Fetanet
(Bak: Fatânet)

Fetase
Yassı çökük burunlu olmak. * Büyük boncuk.

Fetat
Kuvvetli, genç kadın.

Fetehat
(Fetha. C.) Fethalar, arapçadaki üstün işaretinin adı.

Fetel
Devenin iki kollarının, yanlarından uzak olması.

Feteva
(Fetva. C.) Fetvalar. Ehliyet sâhibi bir din âliminin bir mes'ele hakkında müsbet veya menfî haber ve malûmatları. (Bak: Fetva)

Feth
"Açma, başlama. * Zaptetme. Ele geçirme. Zafer. Nusret. * Faydalı şeyleri elde etmek için yolları açmak. Muğlak şeyleri açmak. Bu iki suretle olur. Biri, basâr ile idrâk olunur. Gam ve kederi gidermek gibi. İkinci de: İki nevi olup birincisi; dünya işlerinde olur. Sürur vermekle gamı izâle etmek, bir değerli şey vermekle fakirliği kaldırmak gibi. İkincisi; kapalı, muğlak bilgilerin keşif ve izharında kullanılır. Bu da iki türlüdür; Birisi; zâhirî ve müsbet ilimleri çoğaltmak ve mânalarını tahkik etmekle olur. Diğeri; ilm-i ledün âlemine dalmakla olur. (L.R.)"

Feth-i bab
Kapı açmak.

Feth-i bilad
Beldelerin istilâsı, şehirlerin zabtı.

Feth-i islâm
Tuna nehri üzerinde Kladova kasabası yakınlarındaki bir kalenin adı. * İslâmların fethetmesi.

Feth-i kelâm
Söze başlama.

Feth-i kostantiniyye
İstanbul'un Fatih Sultan Mehmed Han tarafından fethi.

Feth-i meyyit
Ölüm sebebini anlamak için cesedin açılarak muâyene edilmesi, otopsi.

Feth-i mübin
"Açık ve parlak zafer. Hakkı, bâtılın tahakkümünden kurtaran veya birbirine zıd olan hak ile batılın karışıklığını ayırarak hakkı galip kılan feth ve zafer Bu zafer, harp ile olabileceği gibi harpsiz de olur. (Hakikatın ve ilmin galebesi gibi.)Fetih suresinin birinci âyetinde geçen ""Feth-i mübin""in ifade ettiği manâlardan biri: Sahih-i Buharî muhtasarının beyanına göre çok İslâmî fetihlerin mebdei olan Hudeybiye sulhudur. Ulemanın ekserisine göre ise; Biat-ı Rıdvan'dır.Kur'anın hitabı umum asırlara baktığı için, bu gibi fetih ve zafer manâlarından her asırdaki Âlem-i İslâm hissedardır."

Feth-i suver
Suretlerin meydana çıkışı. Her mahlûkun Allah'ın ilim, irade ve kudretiyle en münasib şekilde suretlerinin açılışı.

Fetha
Gr. Arabçada harfleri (E, A) diye okutan işâret, üstün.

Fetha (fetaha)
(C.: Füteh-Fütuh-Fethât) Kaşı olmayan halka yüzük. * Büyük yüzük. * Tavşancıl kuşu.

Fethî
Fetih ile alâkalı. Fethe âit. * Ferahlık verici.

Fetih
(Bak: Feth)

Fetih suresi
Kur'an-ı Kerim'in 48. suresi.

Fetik
Dülger. * Sabah. * Parlayıcı nesne, parlak olan şey.

Fetiyle
Yanmış fitil ucu. * Bükülmüş ince sicim. * İki parmak arasındaki kir.

Fetişizm
Fr. Küçük putlara ve heykellere tapma âdeti. Putçuluk. Kadın resimlerine veya heykellere fazlaca sevgi beslemek hastalığı.

Fetk
Şak etme. Ayırma. Yarma. Yarılma. * Tıb: Dikilmiş bir şeyi söküp ayırmak. * Kasık yarığı, kasık zarının yarılması ile barsakların torba içine dolmasından ibaret sakatlık. Fıtık hastalığı. * Şafak sökmesi. Fecir ağarması. * Parçalanıp birbirine düşmüş cemaat.

Fetkelîn
Belâ. Zahmet.

Fetl
Bükmek. * Yüz döndürmek.

Fetn
Yakmak, ihrak etmek.

Fetret
"Uyuşukluk, zayıflık. * Vahy ve semavî hükümlerin sükûn zamanı olduğu için, iki peygamber-i zişan devirleri arasındaki zaman. * Vukuu âdet halinde olan şeyin kesilme zamanı veya kesilmesi. * İki vakıa arasındaki geçen zaman. Terakki ve teâli devirleri arasındaki hareketsiz, sükûnetli geçen devir. * Tıb: İki ateşli hastalık arasındaki geçen zaman.(Suâl ediyorsunuz ki: Zaman-ı fetrette, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ecdadı bir din ile mütedeyyin mi idiler?Elcevab: Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm'ın, bilâhare gaflet ve mânevi zulümat perdeleri altında kalan ve hususi bâzı insanlarda cereyan eden bakıye-i dini ile mütedeyyin olduğuna rivâyât vardır. Elbette Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm'dan gelen ve Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ı netice veren bir silsile-i nuraniyeyi teşkil eden efrad, elbette, din-i hak nurundan lâkayd kalmamışlar ve zulümat-ı küfre mağlub olmamışlar. Bil'ittifak, teferruattaki hâtiatlarından muâhezeleri yoktur. İmam-ı Şâfiî ve İmam-ı Eş'arîce, küfre de girse, usul-i imanîde bulunmazsa, yine ehl-i necattır. Çünki teklif-i İlahî irsal ile olur ve irsal dahi, ıttıla' ile teklif takarrur eder. Mâdem gaflet ve mürur-u zaman, enbiya-i sâlifenin dinlerini setretmiş; o ehl-i fetret zamanına hüccet olamaz. İtaat etse sevab görür, etmezse azab görmez. Çünki mahfî kaldığı için hüccet olamaz. M.)"

Fett
Kırmak, kesr.

Fettah
(Fetih. den) En iyi, en çok fetheden. Darlıktan kurtaran. Her şeyi en iyi cihetten açan. Her şeyi açan. Zabteden Allah (C.C.)

Fettahiyyet
Fethedicilik. Her şeye lâyık bir şekil açmak ve suret vermek sıfatı. (Yâni, Fettah isminin tecellisi ile basit bir maddeden ayrı ayrı çeşit çeşit, hadsiz muntazam suretlerin, beraber, her tarafta bir ânda, bir fiil ile açılmasıdır. Ş.)

Fettak
(Fetk. den) Kanlı katil, çok sayıda insan öldürmüş kimse.

Fettan
Fitneci. Kurnaz. Fitne çıkaran. Karıştıran. * Hırsız. * Şeytan. * Altın eriten kuyumcu.

Fettane
Mehenk taşı. Altun ve gümüşü muâyeneye yarıyan taş.

Fette
Açmak. * Yardım. * Hüküm.

Fettâh
her şeyi görülmedik biçimlerde açan Allah.

Fettâhiyet
herşeyi uygun şekilde açma fiili.

Fetur
Oruç açacak nesne. * Yaratmak. * Yarmak. * İki parmağıyla kaşımak.

Fetut
Ekmek parçaları.

Fetva
Bir hâdise, bir muâmele hakkındaki hükm-ü şer'îyi ehli olanın haber vermesi ve o hükme dair verilen mâlumat, bilgi.

Fetva emini
Şeyhülislâm kapısındaki Fetvahane'nin başında bulunan zata verilen ünvandır. Şeyhülislâma sorulan şer'i meselelerin fetvalarını hazırlamak, istida ile vukubulan suallere cevap vermek ve şer'iyye mahkemelerinden verilen ilâmları tetkik etmek vazifeleriyle mükellefti. Maiyyetinde Fetvaemini muavini, İlâmat müdür ve mümeyyizi, başmüsevvit, müsevvit gibi ulema ve fukahadan müteaddit memurlar vardı.Fetva eminleri, en yüksek ilim sahipleriyle beraber memuriyetlerinin unvanlarına münasib olarak emin, fakih ve müteşerri' kimseler arasından seçilirlerdi. Fetva eminlerinden, şeyhülislâm olanlar da vardır.Fetva eminliği Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatından sonra ihdas edilmiştir. İstanbul'un fethinden evvel, Bursa Kadıları bu işi gördükleri gibi, İstanbulun fethinden sonra İstanbul Kadısı olan Hızır Bey, fetva eminliği vazifesini görürdü. Bu müessese Osmanlı saltanatının sonuna kadar devam etmiştir. (O.T.D.S.)

Fetva-penah
"""Fetvaya sığınan"" Şeyhülislâm."

Fetîl(e)
Yaralara konulan tiftik. * Lâmba fitili. * Deriden çıkan kir. * Örgü.

Fetîr
Taze nesne. * Cıvık hamur. * Acele anlaşılan.

Fetîs
Büyük çekiç.

Fetît
Terit altına konulan ekmek parçaları.

Fetş
Sorup aratmak.

Fevahiş
(Fâhiş. C.) Fâhiş işler. Bozuk işler. Kötü ve haram olan işler, ameller.

Fevaih
(Fâih. C.) Meyve ve çiçek kokuları.

Fevait
(Fevt. C.) Fevt olmuş şeyler. * Vaktinde kılınmamış namazlar.

Fevak (füvâk)
İki sağım arasında devenin memesinde sütün birikmesi. * Rahat. * Rücu. * Uzun boyunlu bir nevi su kuşu.

Fevakih
(Fâkihe. C.) Meyveler, yemişler, fâkiheler.

Fevaris
(Fâris. C.) Atlılar, biniciler.

Fevasıl
(Fâsıla. C.) Fâsılalar. (Bak: Fâsıla)

Fevatih
(Fâtiha. C.) Fâtihalar. Başlangıçlar. * Son vermeler. * Bir kitabın mukaddemeleri.

Fevazıl
(Fâzıla. C.) (Bak: Fâzıl)

Fevc
Dalga. Bölük. İnsan kalabalığı. Cemaat. Takım. * Koşmak. Sür'at etmek. * İyi kokunun dağılıp yayılması.

Fevc fevc
Dalga dalga, kısım kısım, takım takım, akın akın, cemaat cemaat.

Fevc-â-fevc
Akın akın, takım takım.

Fevd
Tavşancıl kuşunun kanadı. * Ölmek. * Canip, taraf, yön.

Fevdec
(C: Fevâdic) Mahfe.

Fevehan
(Fevh. C.) Güzel kokular.

Fevehat
(Fevha. C.) Güzel kokular.

Feverân
Maddi ve manevi kaynayıp fışkırmak. * Köpürmek. * Coşmak. * Kokunun etrafa yayılması. * Depreşmek. * Şiddet.

Feverân-ı dem
Kan fışkırması.

Feverân-ı âb
Suyun fışkırması.

Fevg
şişman olmak.

Fevga'
İri vücutlu, şişman kadın.

Fevh
Yaradan kan fışkırması. * Bolluk, genişlik. * Güzel kokunun yayılması. * Kaynamak.

Fevha
(C.: Fevehât) Güzel koku.

Fevhed
Semiz oğlan, şişman çocuk.

Fevk
Üst. Üst taraf. Yüksek derece. Yukarı.

Fevkalbeşer
(Fevk-al beşer) İnsan gücünün üstünde, insanüstü.

Fevkalgaye
Son derecede.

Fevkalhad
(Fevk-al had) Huduttan ileride. Sınırsız. Hudutsuz.

Fevkalkanun
Kanun üstü. Kanunun kabul etmediği. Kanunun karışmadığı.

Fevkalküll
(Fevk-al kül) Hepsinin fevkinde. Bütününün üstünde.

Fevkalme'mul
(Fevk-al me'mul) Ümidin fevkinde, Umulandan ziyade. Ümid edilmedik şekilde. Beklenmedik bir anda.

Fevkalmu'tâd
(Fevk-al mu'tâd) Her zamankinden üstün. Âdetin fevkinde.

Fevkalâde
Âdetin fevkinde. Ayrıca, hususi surette. Bilinenlerin üstünde. Müstesna ve yüksek bir surette.

Fevkanî
Üst, üst tarafta, üstteki.

Fevkattahammül
(Fevk-at tahammül) Tahammülün üstünde, tahammül edilmez, dayanılmaz, dayanılması imkânsız.

Fevr
Hemen. Birdenbire. Acele. Sür'at. * Bir adamın geldiği semt ve cihet. * Suyun kaynayıp fışkırması.

Fevren
Birdenbire, sür'atle, çarçabuk.

Fevres
Buğday, hınta.

Fevrî (fevriyye)
Düşünmeden ve âni olarak yapılan hareket.

Fevt
Ölüm, mevt. * Kaybetme. Elden çıkarma. Kaçırma. Bir şeyin bir daha ele geçmiyecek şekilde elden çıkması.

Fevt-i fursat
Fırsat kaçırma. Fırsatı değerlendirememe. Ele geçen bir imkânı kullanamama.

Fevvare
Fıskıye, su fışkırtan şey.

Fevz
Kurtuluş. Zafer. Necat. Muvaffakiyet. Selâmet.

Fevzaiye
Fls: Anarşik. Kanun ve nizam tanımayan hal ve hareket.

Fevzaî
Anarşist. Hiç bir din ve nizam tanımayan. * Kargaşalık ve anarşi ile alâkalı.

Fevziye
Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması üzerine II.Sultan Mahmud tarafından eski odalar mevkiine verilen isimdir. Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması esnasında, yeni odalar Kara Cehennem'in attığı yağlı paçavralarla yanmış, eski odalar da ocağın ilgasından birkaç gün sonra yıktırılmıştır. Gerek yanan ve gerekse yıkılan yerlerin vaziyetlerinin tâyini hakkında Sadrazam Selim Mehmed Paşa'nın, Padişaha arzettiği telhis üzerine, Sultan Mahmud, yeni odaların bulunduğu yere Ahmediye, eski odalar mevkiine de Fevziye adının verilmesini emretti (O.T.D.S.)

Fevzâ
Kargaşalık. Anarşi. * Karışmış, muhtelit.

Fevzâ-yı ârâ
Fikirlerin karmakarışık olması. Fikre ait anarşi. Fikrî anarşi.

Fevzî
Kurtuluşa, fevze âit ve müteallik.

Fevâid
(Fayda. C.) Faydalar. Faydalı şeyler.

Fevâid-i me'mule
Umulan faydalar.

Fey'
Ganimet. Harbde elde edilen mal. * Rücu'. * Haraç. * Zeval vaktinden sonraki gölge. (Bak: Fey-i zeval)

Fey' (fey'a)
Her nesnenin evveli.

Fey-i zeval
Güneşin garba doğru dönmesinin başlaması, Güneş tam ortada gibiyken yerde dikili olan şeylerin gölgeleri batıdan doğuya dönüp kısalmakta son bulduğu zamandır. Bundan sonra öğle namazı vakti başlar.

Feya
Yahu... gibi mânaya gelir, hayret ifade eder.

Feyac
Söz, kelam.

Feyafî
(Feyfâ. C.) Çöller, sahralar.

Feyalilaceb
(Fe-yâ lil'aceb) Hayret ve taaccüb ifâdesi için söylenir.

Feyayih
(Feyhâ. C.) Genişlikler, enginlikler, boşluklar.

Feyc
(C: Füyuc-Feycân) Haber getiren peyk.

Feycen
Sedef dedikleri ot.

Feyd
Sallanmak.

Feydum
Bir nevi mâcun.

Feyezan
f. Suyun çok olup taşması, çoşması. * Bolluk, fazlalık, feyiz.

Feyfa'
(C.: Feyâfi) Büyük çöl, sahra.

Feyfa-neverd
f. Çöl yolcusu. Çöllerde yol alıp ilerliyen.

Feyh
Sıcağın şiddetlenmesi. * Koku yayılmak. * Kazan kaynamak. * Yara kanamak.

Feyha
Geniş ve büyük olan. Engin.

Feyhak
Geniş nesne.

Feyhec
İçki ölçülen bardak. Şarab. Hamr. Bâde.

Feyk
Tavuğun gıdaklaması. * Uzun boylu erkek. * İyi olmak.

Feyl
Hamile kadının sütü.

Feylak
Büyük adam. * Çok asker. Kolordu. * (C: Feyâlik) İpek böceği ve kozası.

Feylekun
Kandıra dedikleri hasır otu.

Feylekus
Fil kulağı dedikleri büyük yassı yapraklı ot.

Feylem
Geniş, büyük nesne.

Feylemanî
Cüssesi büyük olan.

Feylesof
"Felsefe ile uğraşan, felsefeci. (İlm-i hikmetle meşgul olan mütefennin. Dinle münasebeti olmayan gayr-ı müslim. L.R.) (Bak: Hükemâ)(İ'lem Eyyühel-Aziz! Bir şeyden uzak olan bir kimse, yakın olan adam kadar o şeyi göremez. Ne kadar zeki olursa olsun o şeyin ahvâli hakkında ihtilâfları olduğu zaman yakın olanın sözü muteberdir. Binaenaleyh, avrupa feylesofları, maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı iman, İslâm ve Kur'anın hakaikından pek uzak mesafelerde kalmışlardır. Onların en büyüğü, yakından hakaik-ı İslâmiyeye vukufu olan âmi bir adam gibi de değildir. Ben öyle gördüm; nefs-ül emir de benim gördüğümü tasdik eder. Binaenaleyh şimşek, buhar gibi fenni meseleleri keşfeden feylesoflar, hakkın esrârını, Kur'an nurlarını da keşfedebilir diyemezsin. Zira onun aklı gözündedir. Göz, kalb ve ruhun gördüklerini göremez. Çünki kalblerinde can kalmamıştır. Gaflet, o kalbleri tabiat bataklığında çürütmüştür. M.N.)"

Feylule
İkindiden akşama kadar olan ve mekruh addedilen uyku. (Bak: Kaylule)

Feynan
Güzel uzun saçlı kişi.

Feyne
Zaman. Saat.

Feyruzec
Piruze dedikleri kıymetli taş.

Feytek
Dülger.

Feyyad
Erkek baykuş. * Çok yiyen adam.

Feyyal
Fil çobanı. File bakan kimse.

Feyyaz
Çok feyz veren. Çok bereket ve bolluk veren. (Bak: Feyz)

Feyyaz-ı mutlak
Mutlak ve sonsuz feyiz ve bolluk sahibi. Allah.(Kader herşeye bir miktar ve o miktara göre bir kalıp vermiştir. Feyyaz-ı Mutlak'tan aldığı feyze olan kabiliyeti, o kalıba göredir. M.N.)

Feyyaz-ı müteâl
Çok feyz ve bereket veren. Müteâl olan Allah (C.C.)

Feyyih
Şiddetli adam.

Feyyil
Zayıf hüküm.

Feyz
Ölmek.

Feyz ü rif'at
İlerleme, bolluk ve yükseklik.

Feyz-aver
f. Feyz getiren. Feyiz veren. * Bolluk veren.

Feyz-bahş
f. Feyiz ve bereket veren, feyiz bağışlayan.

Feyz-dar
f. Feyizli, bol, bereketli, gür.

Feyz-efza
f. Feyiz artıran, bollaştıran.

Feyz-i safâ
Neşenin feyzi, safânın bolluğu.

Feyz-nak
f. Feyizli, bereketli, bol.

Feyz-resan
f. Bolluk ve bereket getiren, feyiz bahşeden.

Feyz-yab
f. Bollaşan, feyiz bulan. Feyze nâil olan.

Feyza feyz
Feyiz ile dolu, bol.

Feyzî
Bolluk ve berekete ait ve müteallik. Feyze mensub.

Feyşe (feyşele)
(C: Feyâşil-Fiyeş-Fiyâş) Zeker başı.

Feza
Yıldızlar arasındaki geniş boşluk. Gökyüzü. * Yer geniş olmak. * Açık sahra. * Saha. * Yerde akan su.

Feza'
Korku. Havf. * Sığınma, dehalet. * Uykuda şiddetli korku ile uyanmak.

Feza-neverd
f. Fezâda dolaşan, boşlukta giden.

Fezaa
Yolda ve tarlada yapılan ve höyük denilen suret.

Fezail
(Bak: Fazâil)

Fezaze
Ahlâkı kaba ve kerih olmak.

Fezaî
Gökle alâkalı. Göğe âit. Geniş sahaya âit. Fezaya âit ve müteallik.

Fezd
Kan aldırmak.

Fezleke
"Hülâsa. Netice. Öz. İcmâl. * Hesap listesinde netice.(S - Gerek Kur'an-ı Kerim olsun, gerek tefsiri olan Hadis-i Şerif olsun; her fenden, her ilimden birer fezleke almışlardır. Bir kitab veya bir şahsın yalnız fezlekeleri ihata etmekle harika olması lâzım gelmez. Bir şahıs, pek çok fezlekeleri ihata edebilir?C - Bahsettiğimiz fezleke, sellemehüsselâm fezlekeler değildir. Ancak, hüsn-ü isabetle münasib bir mevkide ve münbit bir yerde, işitilmemiş çok işaretleri tazammun etmekle istimal ve zer' edilen fezlekelerdir. Kur'an veya Hadisin aldıkları fezlekeler, bu kabil fezlekelerdir. Bu kabil fezlekeler tam bir meleke ve ıttıladan sonra hâsıl olabilir ki, herbir fezleke, me'hazı olan fen veya ilmin hükmünde olur. Bu ise, bir şahısda olamaz. İ.İ.)"

Fezr
Yarmak. * Ayırmak. * Bozup feshetmek.FEZZ : Yalnız şey. Bir kimsenin yalnız kendi başına olması. * Udûl. * Geri dönmek. * Buzağı. * Hafif.

Fezâ-yı feyz
Feyiz sahası, feyzin fezası.

Fezâ-yı ıtlâk
Hudutsuz gökyüzü. Nihayetsiz feza.

Fezîz
Seyelân etmek, akmak.

Feş'
Böğürtlen ağacına benzer bir ağaç.

Feşafeş
f. Hışıltı. * Atılan okun, havada giderken çıkardığı ses.

Feşak
Sürur, neşe, sevinç, neşat.

Feşan
f. Saçma. Neşretme. * Yayıcı. Serpici olan.

Feşar
f. Sıkıcı. Sıkan. Sıkıp suyunu çıkaran.

Feşc
Ayağını ayırıp apışmak.

Feşel
(C: Efşâl) Korkak olmak.

Feşfaş
Yassı kılıç.

Feşfeşe
Uykudan uyandırmak.

Feşg
Dağıtmak. * Vurmak.

Feşga
Pamuk parçası.

Feşh
Başına el ile vurmak.

Feşil
(C.: Efşâl) Korkak, cesaretsiz, yüreksiz.

Feşk
Kırmak.

Feşş
Eritmek. * Süt sağmak. * Çıkarmak. * Yabani olan keçiboynuzu ağacının yemişi.

Fi aman-illah
Allahın muhafaza, siyânet ve hıfzında.

Fi'l-i basit
Gr: Basit fiil, tek kökten yapılan fiil. Meselâ: Gitmek, gelmek, olmak gibi.

Fi'l-i hikâye
Gr: Geçmiş zamanda olmuş fakat konuşan kimsenin görmüş olduğu bir işi anlatan fiil. Meselâ: Okumuş idi, yazmış idi, vurdu gibi.

Fi'l-i kıyasî
"Gr: Kurallı ve kaideli fiil. (İş'ten: işlemek; ateşten: Ateşlemek gibi)"

Fi'l-i ma'lum
Etken fiil. Öznesi yani, faili belli olan fiil.

Fi'l-i mechul
Gr: Faili yani öznesi bilinmeyen fiil. Edilgen fiil. Mesela: Yazılmak, içilmek, vurulmak gibi.

Fi'l-i mezid
Fiilin aslına harf ilâve edilen fiil.

Fi'l-i mezmum
Kötü, fenâ iş. Livâta ve zina.

Fi'l-i mutâvaat
Mâlum sigasında olduğu halde müteaddi bir fiilin mechulü gibi mânası olan fiildir. (Sevinmek, dövünmek gibi)

Fi'l-i mün'akis
Organizmanın bir uyarmaya karşı birdenbire aldığı vaziyet, refleks.

Fi'l-i mürekkeb
Gr: Yardımcı bir fiille birleşerek tek kelime hükmüne geçen fiil. Birleşik fiil. (Vurabilmek, yazabilmek, okuyabilmek gibi.)

Fi'l-i müsbet
Gr: Müsbet fiil. Kendinde nefiy edatı bulunmayan fiil.

Fi'l-i vücubî
Yapılması gereken, lâzım olan fiil.

Fi'l-i şart
şart fiili. (Bak: şart)

Fi'l-i şeni'
Irza vuku bulan tasallut hakkında kullanılan bir tabirdir. Bununla birlikte, mutlaka cima' manâsına değildir.

Fi'liyat
İş olarak yapılan şeyler, işler, fiiller.

Fi-maba'd
Bundan böyle, bundan sonra, bundan itibaren, bir daha.

Fial
"Çocuk oyunudur. (Bir şeyi toprak içinde gizleyip sonra taksim edip ""hangimizin hissesinde çıkar"" diye ararlar.)"

Fiam
Çok kalabalık olan erkekler topluluğu.

Fiat
(Fî. C.) Kıymetler, değerler, bahalar.

Fica
Birdenbire, ansızın.

Ficac
İki dağ arasında geniş yol. (Bak: Fecc)

Ficacen sübülâ
Turuk-u vâsia, geniş yollar.

Ficc
Şam karpuzu. * Tam olmamış olan meyve.

Fida
Dağıtmak. * Atâ etmek. Hediye veya bahşiş olarak vermek. * Bedel vermek.

Fidam
(Feddâm) : Su kabının üzerine koydukları süzgeç. * Mecusilerin ağızlarını bağlamakta kullandıkları bez.

Fidre
Et parçası.

Fidye
Herhangi bir farzından birini yerine getirmeye gücü olmayan bir kimsenin Cenâb-ı Hak'tan özür dilemek kasdı ile, verdiği para veya sadaka. * Esir veya kölelikten kurtulmak için verilen para. * Fık: Fakirin sabahlı akşamlı bir günlük yiyeceği.

Fidye-i necat
Bir kimsenin esirlikten veya başına gelen bir belâdan kurtulmak için, kendisi veya kendi namına başkası tarafından mecburen verilen para vesaire hakkında kullanılan bir tabirdir. Tabirin karşılığı, can kurtarma akçası demektir.

Fie
Kalabalık, topluluk, cemaat.

Figen
f. Yıkıcı, düşürücü, atıcı.

Figende
f. Yıkık, yıkılmış, düşkün.

Figân
f. Ağlayıp sızlama, bağırıp çağırma.

Figân-perver
f. Feryad ettiren, bağırtan.

Figân-tiz
Yüksek feryad.

Figâr
f. Ceriha, yara. * İncinmiş, yaralı, müteessir manalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dil-figâr $ : Yüreği yaralı.

Figür
Fr. Oyuncunun hareketi. * Resim, şekil, canlı resim. * Mecaz.

Fihal
(Fahl. C.) İtibarlı, seçkin ve üstün kimseler.

Fiham
(Fahîm ve fahm. C.) İtibar ve nüfuz sahibi kişiler, ulu kimseler.

Fihhîr
Çok gururlanıp fahirlenen kimse.

Fihr
(C: Efhâr) Destesenk dedikleri taş. * Taş.

Fihris
(Fihrist) Bir dükkânda veya bir kitabın içerisinde ne bulunduğunu sıra ile gösteren liste. (Kataloğ) * (C: Fehâris) Her nesnenin aslı. * Kanun.

Fiil
"(Fi'l) Müessirin te'siri. Amel, iş. *Gr: Hâdiseye veya zamana delâlet eden kelime. (Sarf bilgisinde geniş izahı vardır.) Türkçede; gelme, gitme, yazma, okuma, gezme gibi kelimelere de fiil denir. (Fi'l diye de yazılır.)"

Fiilen
Gerçekten, işleyerek, hakikatte.

Fikak (fekâk)
Halas, kurtulma. * Bir şeyin karşılığında verilen şey.

Fikr
(Fikir) Akıl. * Re'y, istek, düşünce.

Fikr-i fâsid
Bozuk fikir, fâsid fikir.

Fikr-i infiradî
Tek başına olmak fikri, istişâresiz iş yapmak. Bir şeyi sâde kendine mal etmek fikri, hodgâmlık. (Bak: Himmet)

Fikr-i muzmer
Gizli kalmış ve dışarı vurulmamış fikir.

Fikr-i ta'kib
Sona erdirme, peşini bırakmama.

Fikr-i vatan
Vatan düşüncesi, vatan fikri.

Fikr-i âmiyane
Bayağı fikir, alelâde düşünce.

Fikren
Zihnen, fikir ile, düşünerek.

Fikret
Düşünme, tefekkür, teemmül, fikir, Düşünülen şey.

Fikret-i beyza
Münevver fikir. Parlak fikir.

Fikriyyat
Fikir ve düşünce ile olan işler.

Fikrî
(Fikriye) Fikir cinsinden, fikirle alâkalı. Fikre âit ve müteallik.

Fil
(C.: Efyal-Füyul) Daha ziyade Hindistan ve Asya gibi yerlerde bulunan iri vücudlu, hortumlu bir hayvan.

Fil suresi
Kur'an-ı Kerim'de 105. sure olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Fil vak'ası
(Bak: Ebrehe)

Filahet
Çiftçilik, tarla işleri, rençberlik, çift sürmek.

Filasl
(Fi-l-asl) Aslında olduğu gibi.

Filcümle
(Fi-l-cümle) Ezcümle, minelcümle. Bir hayli. Emsalinden beri.

Filhakika
(Fi-l-hakika) Hakikatte, esasında, hakikaten, doğrusu.

Filhal
(Fi-l-hâl) Şimdi, hemen. * Bu halde. * Hadd-i zâtında.

Filiz
Ağaç ve çiçek fidanı, taze sürgün. * Eritilip temizlenmemiş olan altun, gümüş,demir, bakır gibi külçe, ham maden. * Erimiş bakır.

Filk
Zahmet, meşakkat. * Acib emir. * Parça.

Fill
Yağmur yağmayıp ot bitmeyen yer, otsuz yer.

Filmedine(ti)
(Fi-l-Medine(ti)) : Medine şehrinde.

Filmesel
Misaldeki gibi, meselâ.

Filo
Birkaç savaş gemisinden mürekkep donanma parçası. Donanmanın bir kısım ve bölüğü.

Filozof
(Bak: Feylesof)

Fils
Put, sanem.

Filus
(Bak: Fülus)

Filvaki'
Vâki hâle göre. Vakide olduğu gibi.

Filze
(C: Fülüz-Eflâz) Parça, kıt'a.

Find
Dağ burnu.

Finhan
Leğen dedikleri kap.

Fintîse
Kurt ve kuş ağzı.

Finâ
Evin önü. Civar.

Finâ-i belde
Beldenin civarı.

Fir'avn
Mısır'da, hususan Hazret-i Musa (A.S.) zamanında Allah'a isyan edip ilâhlık dâvasında bulunan, Musa Peygamber'e inanmayan hükümdar. * İlâhlık iddia eden dinsiz, azgın ve şaşkın insan. (Bak: Enaniyet, Mumya)

Fir'avniyyet
Firavun gibi oluş, isyankârlık ile Allah'ı tanımayış. İnat ile Allah'a isyan edip halkı sapık yollara, dalâlete ve dinsizliğe sevke çalışmak.

Fir'avnî
f. Firavunluk. Firavun ile ilgili.

Firad
(Ferd. C.) Fertler, kişiler.

Firak
Ayrılık. Ayrılmak. Hicran.

Firar
Kaçmak. Kaçış.

Firarî
Kaçkın, kaçak.

Firas
Çok fazla kırmızı nesne.

Firaset
Zihin uyanıklığı. Bir şeyi çabukça anlayış kabiliyeti. Bir kimsenin ahlâk ve istidadını yüzünden anlamak. Firasetin bir nev'i, sebebini anlamadan ve ilham eseri olarak vücuda gelen seziştir. Diğer nev'i ise kesbîdir. Muhtelif huy ve tabiatları bilmek neticesinde hâsıl olur. (L.R.) * Yiğitlik. * Binicilik.

Firavan
f. Bol, çok, ziyade, aşırı, fazla.

Firaz
Geniş, vâsi. * Irmak ağzı. * Sokak ağzı. * Elbise.

Firazî
f. Yukarılık, yükseklik.

Firaş
Döşek. Yatak. Yere serilen şey. Minder. şilte.

Firaş-ı istirahat
Rahat döşeği.

Firaş-ı kavî
Fık: Evli kadının firaşı mânâsına gelir bir tabirdir. (Bununla bilâdavet neseb sabit olup, nefy ile neseb nefy olunmayıp, lâkin laan ile nefy olunur.) (O.T.D.S.)

Firaş-ı mütevassıt
Fık: Ümmü veledin firaşı mânâsına gelen bir tabirdir. Firaş-ı mütevassıtta bilâ davet neseb sahih olmaz.

Firaş-ı sahih
Fık: Nikâh ve mülk-i yemine müstenid bulunan istifraş. Mülk-i yemin, bir kimsenin temellükünde bulunan cariye demektir. Binaenaleyh bu iki şarta dayanan istifraştan, meydana gelecek çocuk, varis addolunur. Ancak, cariyeyi istifraşta husule gelen çocuğun kendisinden olduğunu müstefrişin söylemesi lâzım gelirdi. (O.T.D.S.)

Firaş-ı zaif
Fık: Cariyenin firaşı. (Bununla neseb sâbit olur) (O.T.D.S.)

Firaşiyet
Karılık. * Fık: Birisinin karısı oluş. Zevciyet.

Firbar
Ululuk, azamet. * Ardınca gelicilik, peşinden gelmek.

Firc
Sır saklamayan kişi.

Firdevs
cennette bir tabaka.

Firdevsî
cennet gibi.

Fireunî
Hat, minyatür, tezhib gibi güzel san'atlarda kullanılan bir kâğıt cinsi.

Firezdek
(C: Ferâzık) Hamur yuvarlağı, hamur parçası.

Firfis
Yaban sineği.

Firfîr
Menekşe.

Firib
f. Aldatıcı, aldatan, kandıran manasında birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dil-firib $ : Gönül aldatan. Nazar-firib $ : Göz aldatan.

Firibende
f. Kapılmış, aldanmış.

Firifte
f. Kandırılmış, aldanmış, aldatılmış.

Firifte-dil
f. Gönlü aldanmış.

Firistade
(C.: Firistâdegân) f. Elçi, gönderilmiş. * Peygamber.

Firişte
(C.: Firiştegân) f. Mâsum, suçsuz, günahsız. * Melek. * Mc: İyi huylu kimse.

Firişte-sıfat
f. İyi huylu kimse, huy ve tabiatça melek gibi olan.

Firk
Koyun sürüsü. * Parça.

Firkat
(Fürkat) İftirak. Dostlardan ve sâir sevdiği şeylerden ayrılış. Firak. Müfarakat.

Firkateyn
Buharın icadından evvel kullanılan harp gemilerindendir. Bu gemiler, güvertelerinin altında bir batarya topu hâvi olup hızlı giderlerdi. Bu gemilerin üç direkleri vardı ve içlerinde mürettebatının binbeşyüzü bulanları da vardı.

Firma
ing. Tescil edilmiş ticarî müessese.

Firnas (fürânis)
(C: Ferânis) Boynu kalın arslan. * Köylü reisi.

Firs
Bir nevi ot.

Firsa
(C: Firâs) hayız bezi.

Firsad
Kırmızı dut. * Böğürtlen.

Firsek
(C: Ferâsik) Çekirdeğinden ayrılmayan şeftali.

Firudest
f. Birkaç hânendenin hep bir ağızdan usûlüne uygun olarak söyledikleri nağme.

Firuz
Said, hurrem, saadetli, uğurlu, muzaffer, mansur.

Firuz abadî
(Mecdüddin Muhammed) (Hi: 729 - 817) İran'ın Şiraz Eyâletinde Firuzâbad isimli beldenin Kâzrun kasabasında doğmuştur. Büyük âlimlerdendir. Yedi yaşında Kur'anı hıfzetmişlerdi. Çok seyahat etmiştir. Bursa'ya geldiğinde Yıldırım Bayezid Han tarafından kendisine fevkalâde ikrâm olundu. En meşhur eseri olan altmış ciltten müteşekkil El-Lâmi lügat kitabından hülâsa ettiği Kamus'tur. Yemen'de kadı iken vefat etmiştir. (R. Aleyh)

Firuz-baht
f. Şanslı, uğurlu.

Firuz-mendî
f. Galebe, zafer.

Firuze
Nişabur'da çıkan açık mavi renkli ve kıymetli bir taş.

Firuze-fam
Açık mavi renkli, gök renkli.

Firuze-rivak
Gökyüzü, sema.

Firuzende
f. Meşhur bir cins lâle.

Firye
Yalan, kizb.

Firzah
Göğsü geniş, etli kimse.

Firzan
(C: Ferâzine) Arif. * Fen sahibi kimse.

Firze
Parça.

Firzel
Demircilerin demir kestikleri alet. Kayıt.

Firâvn
Firavun.

Firâvun
ilâhlık davası güden ünlü bir ulu önder.

Firâvuncuk
küçük bir Firavun.

Firâvuniyet
Firavunluk.

Firâvunmeşreb
Firavunun yolunda olan.

Firâvunâne
Firavun gibi.

Firşat(a)
Genişlik, vüs'at. * İki ayağının arasını ayırıp genişletmek.

Fisal
(Fasıl. C.) Ayrılmış olanlar. * Yavrunun sütten kesilmesi. * Kısa duvar. * İnsanların lehinde veya aleyhinde söz söyleyerek para toplıyan. * Ana sütünden kesilmiş hayvan yavrusu (Füslan, fislan şeklinde de olur.)

Fisfise
Yonca otu.

Fisk
(Bak: Fısk)

Fiskil
Yarış atlarından cemeleden sonra geleni.

Fisl
Ahmak.

Fissîk
Fıskı dâim olan.

Fistan
Kadınların bellerinden aşağı giydikleri geniş ve uzun elbise. Ayrıca Arnavutlarla Rumların, dizlerine kadar giydikleri kırmalı elbiseye de bu ad verilir. * Direklerin güverte ıskaçalarını sudan muhafaza için üzerine kalın bırandadan çevrilen kılıf. (O.T.D.S.)

Fitam
Çocuğu sütten kesmek.

Fitan
Eyer örtüsü.

Fiten
(Fitne. C.) Fitneler.

Fitil
"Eskiden ağırlık ölçüsü olarak kullanılan dirhemin kesirlerinden biri. Dirhemin dörtte birine: denk; dengin dörtte birine: Kırat; Kıratın dörtte birine: Fitil denilir. * Eski Fitilli tüfeklerin namlusundaki baruta ateş vermek için kullanılan kükürtlü ip veya kaytan parçası. * Topa veya lâğıma ateş vermek için baruta ıslak batırılıp güneşte kurutulmuş bükme. (O.T.D.S.)"

Fitne
"İnsanın akıl ve kalbini doğrudan doğruya, hak ve hakikatten saptıracak şey. * Muhârebe. * Azdırma. * Karışıklık. Ara bozmak. Dedikodu. * Küfr. Fikir ihtilâfı. * Şikak. Kavga. * Delilik. * Mihnet ve beliye. * Mal ve evlâd. * Potada altın ve gümüşü eritmek. * İmtihan ve tecrübe etmek.(Mübarek İslâmiyet ve nurani Asr-ı Saadetin başına gelen o dehşetli kanlı fitnenin hikmeti ve vech-i rahmeti nedir? Çünki onlar, kahra lâyık değil idiler?Elcevab: Nasılki baharda dehşetli yağmurlu bir fırtına, her tâife-i nebatatın, tohumların, ağaçların istidatlarını tahrik eder, inkişaf ettirir; herbiri kendine mahsus çiçek açar; fıtri birer vazife başına geçer... Öyle de: Sahabe ve Tâbiînin başına gelen fitne dahi, çekirdekler hükmündeki muhtelif ayrı ayrı istidatları tahrik edip kamçıladı; ""İslâmiyet tehlikededir, yangın var!"" diye her tâifeyi korkuttu. İslâmiyetin hıfzına koşturdu. Her biri, kendi istidadına göre, câmia-ı İslâmiyetin kesretli ve muhtelif vazifelerinden bir vazifeyi omuzuna aldı, kemâl-i ciddiyetle çalıştı. Bir kısmı hadislerin muhafazasına, bir kısmı, Şeriatın muhafazasına, bir kısmı hakaik-ı imâniyenin muhafazasına, bir kısmı Kur'anın muhafazasına çalıştı ve hâkeza... herbir tâife bir hizmete girdi. Vezaif-i İslâmiyette hummalı bir surette sa'yettiler. Muhtelif renklerde çok çiçekler açıldı. Pek geniş olan Âlem-i İslâmiyetin aktârına, o fırtına ile tohumlar atıldı; yarı yeri gülistana çevirdi. Fakat, maatteessüf o güller ve gülistan içinde ehl-i bid'a fırkalarının dikenleri dahi çıktı.Güya dest-i kudret, celâl ile o asrı çalkaladı, şiddetle tahrik edip çevirdi, ehl-i himmeti gayrete getirip elektriklendirdi. O hareketten gelen bir kuvve-i anil-merkeziye ile pek çok münevver müçtehidleri ve nurani muhaddisleri, kudsi hâfızları, asfiyâları, aktabları âlem-i İslâmın aktarına uçurdu, hicret ettirdi. Şarktan garba kadar ehl-i İslâmı heyecana getirip, Kur'an'ın hazinelerinden istifade için gözlerini açtırdı... M.)"

Fitne-cihan
f. Fitne koparan, fesat karıştıran, bozgunculuk yapan.

Fitne-cu
f. Fesat arayan.

Fitne-engiz
f. Fitne çıkaran.

Fitne-i âhirzaman
"Âhirzamandaki fitne. Deccal fitnesi.(Rivayette var ki: ""Fitne-i âhirzaman o kadar dehşetlidir ki, kimse nefsine hâkim olmaz. "" Bunun için binüçyüz sene zarfında emr-i Peygamberîyle bütün ümmet o fitneden istiaze etmiş, azâb-ı kabirden sonra $ vird-i ümmet olmuş. Allahu a'lem bissavab, bunun bir te'vili şudur ki: O fitneler nefisleri kendilerine çeker, meftun eder. İnsanlar ihtiyarlarıyla, belki zevkle irtikâb ederler. Meselâ: Rusya'da hamamlarda, kadın erkek beraber çıplak girerler ve kadın kendi güzelliklerini göstermeğe fıtraten çok meyyal olmasından seve seve o fitneye atılır, baştan çıkar ve fıtraten cemalperest erkekler dahi, nefsine mağlup olup o ateşe sarhoşane bir sürur ile düşer, yanar. İşte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebâirleri ve bid'aları, birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafına toplar, sersem eder. Yoksa cebr-i mutlak ile olsa ihtiyar kalmaz, günah dahi olmaz. ş.)"

Fitne-kâr
f. Ortalığı bozmağa çalışan. Fitneci. Fesâd verici. Fitne çıkarmak isteyen.

Fitne-âmiz
f. Fitne çıkaran, fesat karıştıran.

Fitnet-üd dehma
(Fitnetüddehmâ) Küfürde olmak, kara fitne. Rezil olmak.

Fitrak
f. Atın terkisi, terki kayışı, eyerin ardındaki tasma.

Fitre
İmtihan. * Belâ, musibet.

Fitret
(Bak: Fetret)

Fityan
(Fetâ. C.) Delikanlılar, yiğitler, bahadırlar, gençler, mertler.

Fitye
(Fetâ. C.) Gençler. Genç yiğitler.

Fizar
f. Ağlayıp inlemek. Sesli ağlamak.

Fizr
Koyun sürüsü. * Yaşlı, ihtiyar kimse.

Fizyoloji
Doku ve organların vazifelerini ve bu görevlerin nasıl yapıldığını inceleyen ilim kolu.

Flama
Mızrak ve süngü ucuna takılan, gemi direğine çekilen ince bayrak.

Flandra
Harp gemilerinin ve bilumum beylik gemilerin grandi direklerine çekilen ensiz ve uzun şerit sancaklar.

Fobi
(Fobya) Fr. Bâzı hal veya şeylere karşı duyulan hastalık halindeki korku.

Fonoğraf
Fr. Gramofonun ilk şekli. Ses cihâzı. Sesi alıp tekrar veren âlet.

Forma
Fr. Cüz. Kısım. Parça. * Şekil. Biçim. Askeri nişan. Rütbe işareti. * Bükülünce 8, 16, 32 sayfa olan kitap dizgisi.

Formalite
Fr. Resmi işlerin gerektirdiği muameleler.

Forsa
Buharlı gemilerin icadından evvel yelkenli gemilerde kürek çekmeğe mahkum harp esirleri. Bunlar, kaçmamaları için birer ayakları güvertelere çakılı bulunurlardı. Ayaklarından bağlı olmaları münasebetiyle bunlara payzen namı da verilirdi. Bununla birlikte payzen tabiri, daha çok cürüm ve cinayet erbabından küreğe mahkum olanlar hakkında kullanılırdı. Harp esirlerinin gençleri ve çocukları, saraylara ve acemi olanları kışlalarına verilir, yirmi yaşından yukarı olanları da küreğe konulmak üzere tersaneye gönderilirdi. Gemilerde harp esirlerine kürek çektirmek âdeti 15 ve 16. yüzyıllarda çok revaç bulmuştu. Venedik, Ceneviz, Barselona, Cezayir, Malta ve Osmanlı kaptanları, harp esirlerine, hatta mensub oldukları milletlere karşı vuku bulan muharebelerde bile zorla kürek çektirerek, bu tarik ile harbi kazanmağa çalışırlardı. (O.T.D.S.)

Fosil
"Fr. Eski jeolojik devirlerde toprağa gömülerek kalmış bitki, hayvan; bunların parçaları veya izleri."

Foya
İtl. Gizli oyun, hile. Göz boyacılığı, sahtekârlık. * Elmasların yuvalarında yatağına konulan ince madeni yaprak.

Foştına
Eskiden Tuna nehrinden istifade edenlerden alınan su resmi.

Frengistan
f. Avrupa, garb âlemi, batı memleketleri.

Frengistân
Batı ülkeleri.

Frengî
Batı dili, Batı ile ilgili.

Frenk
Avrupalı. Fransız. (Ey bu vatan gençleri! Frenkleri taklide çalışmayınız!... Ayâ Avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetden sonra, hangi akıl ile onların sefahet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! Sefihane taklid edenler, ittiba değil, belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşlerinizi idam ediyorsunuz. Âgâh olunuz ki!... siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz!... Çünki şu surette ittibaınız, milliyetinize karşı bir istihfaftır ve millete bir istihzâdır! L.)

Frenk sakalı
Eskiden frenkleri taklid suretiyle bırakılan sakal hakkında kullanılan bir tabirdi. Çeneye gelen kısım uzunca bırakılıp, yukarı tarafları kısa kesilen veya traş edilen sakal demektir.

Frenkmeşreb
Batılıların izinde giden.

Frenkvâri
f. Frenk gibi.

Fua
Keler, kertenkele. * Her nesnenin evveli. * şiddetli koku. Güzel koku.

Fuad
Kalb, gönül, yürek.

Fuadî
Gönül ve kalble alâkalı.

Fuak
Can çekişme. * Midenin çekilip toplanması. * Hıçkırık.

Fuala
(Fâil. C.) Fâiller, özneler, işi yapmış olanlar.

Fudala
(Fazıl. C.) Faziletliler. Fâzıllar.

Fuhul
(Fahl. C.) Büyük âlimlerin ileri gelenleri. Emsalinden üstün olanlar. (Bak: Fahl)

Fuhul-i müfessirîn
Tefsircilerin en ileri gelenleri, müfessirlerin en önde olanları.

Fuhul-i ulema
İlim ve faziletçe emsallerinden üstün olan âlimler.

Fuhul-i şuara
şâirlerin en üstünleri.

Fuhş
Edeb ve terbiyeye uymayan hareket. * Haddini aşmak. Çirkin, kötü. İş ve sözde taşkınlık. Haram. * Çok günah ve çok fena bir fiil olan zina.

Fuhşiyyat
(Fuhş. C.) Çok çirkin işler, günahlar.

Fukaha
(Fakih. C.) Fakihler. Fıkıh âlimleri. (Bak: Fıkıh)

Fukara
(Fakir. C.) Yoksullar, fakirler.

Fukara-perver
f. Fakire bakan. Fukarayı koruyan.

Fukara-yı sâbirîn
Sabreden ve avuç açmayan fakirler.

Fukka'
Ekseriya şerbet içilen kap. * Yağmur suyunun üstünde olan kabarcık ve köpük.

Fukm
(Fukum) Çene.

Fuku'
(C: Faki) Çok sarı olmak. * Safi olmak.

Fukve
(C: Fukâ) Ok gezi.

Ful
Bakla. Fasulye.

Fulad
Çelik.

Fum
Buğday.

Funduk
Fındık. * Misafirhane, han. Otel.

Furag
f. Işık, ziya, parıltı.

Furkan
"Hak ile bâtılı birbirinden ayıran. İyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı farkedip ayıran. * Kur'an-ı Kerim. * Kur'an-ı Kerim'in 25. suresinin ismi.(Furkan; ayırmak, ayırd etmek mânalarından masdardır. Ekseriyetle fark ma'kulâtta, tefrik mahsusatta kullanılır. Sonra furkan, fârık veya mefruk mânasına da gelir. Bu suretle mühim davaları hall ü fasleden kat'i bürhanlara, mu'cizelere furkan ıtlak olunur. Bu mâna ile Kur'an-ı Kerim'in bir ismi de ""El-Furkan'dır. E.T.)"

Furkân
hak ile batılı ayıran Kurân.

Fursa
(C: Furus) İçmek, şirb. * Nöbet.

Fursat
Müsait an, elverişli durum, uygun zaman, elden kaçırılmayacak faydalı hâl veya vakit. Nöbet.

Fursat-cû
f. Fırsat bekleyen, fırsat arıyan.

Fursat-yâb
f. Eline fırsat geçen, fırsat bulan.

Furude
f. Alçaklık, âdilik, hasislik. * Kavrulmuş, yanmış. * Alçak, âdi, deni, hasis.

Fus'ul
Akrep. Yaramaz, kötü kimse.

Fusaha
(Fasih. C.) Fasih kimseler. Güzel ve usule uygun konuşabilenler. Güzel söz söyleme kabiliyetinde olanlar.

Fussilet
(Fasıl. dan) Ayırd edilmiş, izâh ve tafsil edilmiş.

Fussilet suresi
Kur'an-ı Kerim'in 41. suresidir. Mekkî'dir. Secde, Sure-i Akvat ve Mesabih Suresi de denir.

Fustat
(Fistat) Göçebelerin kıldan yapılan çadırı. Büyük çadır. * Kapıya asılan perde. * Cemaat.

Fusul
(Fasıl. C.) Fasıllar. Mevsimler. Bölükler. Kısımlar.

Fusul-ü erbaa
Dört fasıl olan, ilkbahar, yaz, sonbahar, kış mevsimleri.

Fusus
(Fass. C.) Yüzük taşları. (Bak: Fass)

Futa
f. Hamamlarda kullanılan bir kumaş cinsi. * Peştemal. Havlu.

Futr
(Fitre) Yaratmak, halk.

Futunc
Yarpuz denilen ot.

Futur
(Fatır. C.) Yarıklar. Çatlaklar.

Fuzala
(Bak: Fudala)

Fuzaz
Ayrılmış ve dağılmış nesne.

Fuzla
(Müe.) Daha, en faziletli. Çok faziletli.

Fuzuh
Gizli işlerin zahir olup açığa çıkması.

Fuzul
(Fazl. C.) Fazla şey. Lüzumsuz söz.

Fuzulat
Ziyade olup işe yaramayan şeyler. Fazlalıklar.

Fuzulen
Yersiz, usulsüz, haksız olarak.

Fuzulî
Fazladan olup boşu boşuna söylenen söz. İşe yaramayan. Boşu boşuna. * Boşboğaz. Ahmak. Vazifesinden hariç lüzumsuz şeye teşebbüs eden. * Haksız olarak fiile çıkarılan iş. * Fık: Şer'î izin olmadığı halde diğer bir kimsenin hakkında tasarruf eden kimse. * Büyük bir şâir ismidir. Türk Divan Edebiyatı'nın birçok sahalarında kuvvetli te'sir ve nüfuz sâhibi olan bu büyük şâir, Azeri-Osmanlı edebiyatı kurucularındandır. Türkçe, Arabça, Farsça manzum ve mensur birçok eserler yazmıştır. Leylâ ile Mecnun mesnevisi meşhurdur. Milâdi 16. asırda yaşımış ve tâundan 1555'de vefat etmiştir. Asıl adı Mehmed'dir.

Fuzûlî
büyük bir divan şairi.

Fâcia-engiz
Fâcialı. Çok acıklı.

Fâcia-nüvis
f. Acıklı ve hazin tiyatro romanı yazan kimse.

Fâide
(C.: Fevaid) Kazanç, kâr, nef', menfaat. İstifadeye sebeb. Yararlılık, işe yarama.

Fâide-mend
f. Kârlı, faydalanan, menfaat elde eden.

Fâik
Üstün, üstünde. Diğerinden daha değerli ve üstün. Her şeyin güzide ve a'lâsı. Âli. * Başın boyun ile bitiştiği yer.

Fâik-ül akrân
Akranlarından daha üstün.

Fâil
İşi yapan. Fiili işleyen. * Gr: Masdarın mânasını meydana getirene denir.

Fâil-i hakikî
Bir işte hakiki te'sir sahibi. Onu hakkı ile yapan (Allah C.C.)

Fâil-i hayr
Hayır işleyen, hayır sahibi.

Fâil-i muhtar
Re'yinde müstakil olan. İstediğini yapmakta serbest olan (Cenab-ı Hak).

Fâil-i mübaşir
Huk: Bir şeyi bizzat yapan kimse.

Fâil-i müşterek
Huk: İşlenmiş olan bir suçta parmağı olan. Suç ortağı.

Fâiliyyet
İşleyicilik. Müessir olmak. Fâile mensub ve müteallik oluş.

Fâka(t)
Zaruret, ihtiyaç. Yoksulluk, fakirlik.

Fâka-i şedide
şiddetli ihtiyaç.

Fâlık
büyümesi için tohumu çatlatan Allah.

Fâlık-ül habbi vennevâ
Tohum ve çekirdekleri açarak büyüten (Allah C.C.)

Fâm
f. Renk, levn.

Fâr
Fâre, sıçan.

Fâris
iranlı.

Fârisî
iran dili, iranla ilgili.

Fârân
Mekke dağlarının incildeki adı.

Fârûk
" ""hak ile batılı ayıran"" mânâsında Hazreti Ömerin lâkabı."

Fârık
(Fârıka) Tefrik eden, farkeden, ayıran. Ayrılmasına, farkolunmasına sebeb olan alâmet.

Fârıkat
Farkedenler, ayıranlar, farkediciler.

Fâsic
Kısır, semiz davar.

Fâsid daire
Man: A yı B ile, B yi A ile ispat etmek. Bir düşünceyi isbat etmek için isbat edilmemiş başka bir düşünceyi delil olarak kullanmak ve bunu da isbat için isbatı istenen ilk düşünceyi doğru sayıp buna delil diye kullanmak. Yani isbat edilen ile isbat edeni birbirine delil saymak olup isabetsizdir.

Fâsid(e)
Bozguncu. * Doğru olmayan. Bozuk. Müfsid. * Yanlış olan. * Fık: Aslen sahih olup, vasfen sahih olmayan. Yani, kendi nefsinde meşru' iken gayr-i meşru' bir şeye yakınlığı sebebiyle meşru'iyyetten çıkan şeydir. İbadet hususunda fâsid ile bâtıl aynı şeydir. Meçhul bir şeyi satmak gibi. (Bak: Bâtıl)

Fâsid-ül mizac
Ahlâkı ve iyi huyları ifsad eden.

Fâsih
(Fesh. den) Vazgeçen. Dağıtıcı. Bozguncu. Fesheden. * Çürüten.

Fâsih-i şirket
şirketi fesheden.

Fâsık
"(Fısk. dan) Günahkâr. Hak yolundan hâriç olan. Allah'ın emirlerine karşı zıt hareket eden. Büyük günahı işleyen veya küçük günahta ısrar eden kimse.(Ey bedbaht fâsık adam! Fâsıkların kesretine bakıp aldanma ve ""ekseriyetin efkârı benimle beraberdir"" deme! Çünki fâsık adam, fıskı istiyerek ve bizzat taleb edip girmemiş; belki içine düşmüş çıkamıyor... Hiç bir fâsık yoktur ki, sâlih olmasını temenni etmesin ve âmirini ve reisini mütedeyyin görmek istemesin. İllâ ki, El-iyâzübillâh! irtidat ile vicdanı tefessüh edip, yılan gibi zehirlemekten lezzet alsın.) (R.N.)"

Fâsık-ı mahrum
Günah işlemeye hazır olduğu halde fırsat bulamayan.

Fâsık-ı mütecâhir
Açıktan açığa kimseden sıkılmadan günah işleyen. İşlediği günah ile övünen günahkâr kimse. (Böylelerin aleyhinde konuşmak gıybet sayılmaz.)

Fâsıl
Fasıllara ayıran. Kısım kısım eden.

Fâsıla
Bend. Kısım. Bölük. Durak. * Mevsim. * Mebhas.

Fâsıla-i saltanat
Yıldırım Bayezid'in Ankara savaşında Timur'a esir düşmesinden, Çelebi Mehmed'in pâdişah olmasına kadar geçen zaman.

Fâtih
Açan, fetheden. Teshir eden, zapteden. * Kapıları selâmet üzere açan, Cenab-ı Hak.

Fâtih sultan mehmed han
"(1432 - 1481) En meşhur Osmanlı Padişahlarındandır. ll. Murat Han'ın oğlu ve ll. Bayezid Han'ın babası ve 7. pâdişahtır. Edirne'de doğmuş ve Gebze'de vefat etmiştir. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) medhine mazhar olmuştur. Peygamberimiz ""İstanbul mutlak fetholunacaktır."" müjdesini vermişti ve onu feth eden kumandan ve askerlerini medh ü senâ etmişti. Dört-beş lisan bilen Sultan Fâtih, saltanatı boyunca büyüklü küçüklü 17 devleti aldığı gibi 29 Mayıs 1453 Salı günü İstanbul'u fethederek İslâma kazandırdı ve orta çağa son verdi. En eski ve büyük Bizans Kilisesi olan Ayasofya'yı putlardan temizledi ve orasını sâdece Cenab-ı Hakk'a ibadet edilen camiye çevirdi ve kıyamete kadar câmi' kalmasını yazılı vasiyet ile vakfeyledi, Müslüman Türk milletine bıraktı. (R. Aleyh)(Meşhur İslâm seyyahı ve tarihçisi Evliya Çelebi, Seyahatnâme'sinde diyor ki: ""İlk İstanbul kadısı (hâkimi) olan Hızır Bey Çelebi'nin huzurunda, haşmetli padişah Fâtih ile bir Rum mimarı arasında şöyle bir muhakeme cereyan eder:Büyük bir âbidenin inşasında kullanılacak iki mermer sütunu Fâtih, bir Rum mimarına teslim eder. Mimar da, Fâtih'in arzusunun hilâfına olarak, bu sütunları üçer arşın kesip kısaltır. Fâtih, cezaen Rum mimarının elini kestirir. Rum mimarı da, Fâtih aleyhine dâva açar. Bunun üzerine mahkemeye celb edilen Büyük Padişah, baş köşeye geçmek istemiş. Birden bire, hâkimin şu ihtariyle karşılaşmış: - Oturma Beyim! Hasmınla mürafaa-i şer'i olacaksın; ayakta beraber dur!Hızır Bey Çelebi; bu koca şanlı padişah-ı maznuna, haksız el kestirdiği için, kendisinin de kısasa tâbi olduğunu ve elinin kesileceğni bildirir.Fakat mimar kısası istemediği için, Büyük Fâtih günde on altun tazminata mahkûm olur; ve hatta kısastan kurtulduğu için bu tazminatı kendiliğinden yirmi altuna çıkarır."" İslâm mahkemesinin adâletinin şanlı misallerinden biri olan şu misal, bize en haşmetli hükümdarlarla en âciz ferdlerin huzur-u mahakimde müsavi olduğunu gösteriyor. İ.İ.)"

Fâtiha
Bir şeyin başlangıcı, ibtidası. * Mübaşeret. Başlamak. * Karar vermek. * Bir duânın sonunda veya duâya başlarken Fâtiha Suresini okumayı hatırlatan ifade. * Kur'an-ı Kerim'in birinci suresi. (Bak: Seb'ul mesâni)

Fâtiha-i kelâm
Sözün başlangıcı.

Fâtır
benzeri bulunmayan eserleri yaratan Allah.

Fâtır suresi
Kur'an-ı Kerim'in 35. suresi. Melâike Suresi de denir. Mekkîdir.

Fâtır-üs semâvât
Gökleri yaratan, Allah.

Fî
"Arabçada harf-i cerrdir. Mekâna ve zamana âidiyyeti bildirir. Ta'lil için, isti'lâ için ve yine harf-i cerr olan ""bâ, ilâ, min, maa"" harflerinin yerine kullanılır. Geçen mef'ul ile gelecek fasıl arasında geçer. Te'kid mânası da vardı. (L.R.)Başka bir ifade ile kısaca (fî) : ""İçinde, içine, hakkında, hususunda, üzere, dâir, mütedair, beherine ve herbirine"" mânalarına gelir. Kelimenin başına yazılır ve o kelimeyi ""i"" diye okuttuğu için ona harf-i cerr denir. Farsçada ""Der"", ""Fî"" yerinde kullanılır."

Fî-i cârî
Geçer değer, muteber fiat.

Fî-i maktu'
Biçilmiş kıymet, kararlaştırılmış değer.

Fî-zamanina
Devrimizde. Zamanımızda.

Fîf
(C: Efyâf- Füyuf) Düz yer.

Fîh
(Fî-h) Onda, onun hakkında.

Fîhi nazar(un)
"Şüphe edilen bir mes'ele hakkında söylenir. ""Ona bir bakmak, tetkik etmek lâzımdır"" demektir."

Fîka
(C Efavık-Efvak) İki defa sütü sağmak arasında biriken süt.

Fîsebilillah
Allah yolunda. Allah için.

Füc'e
Ansızın, birdenbire.

Füc'eten
Apansızın. Birdenbire. Ansızın. Hiç beklenmedik anda.

Füccar
(Fâcir. C.) Günahkârlar. Açıktan günah işleyenler.

Fücle
Turp.

Fücre
Suyun çıkıp aktığı yer.

Fücur
Günah. Zina. Namusları pây-mâl etmek gibi şeytanî iştiha. Dinsiz ve ahlâksızların durumu.(Fücur, haktan udul etmek, hak yolunu yarıp nizamından çıkarak fısk u isyana düşmektir. Bilhassa zina etmek, yalan söylemek, edebsizlik etmek mânasına isimlendirilir. E.T.)

Füds
(C.: Fedese) Örümcek.

Füfs
Kırman dağlarında bulunan bir taife.

Fügen
f. Yıkıcı, atıcı, düşürücü.

Fükahet
(C.: Fükâhât) Hoşa giden söz, lâtife, şaka, mizah.

Fükuk
Yaşamak. * Kocalmak, ihtiyarlamak. * Ayrılmak.

Fülc
(C: Füluc) Fevz ve zafer. * Yarık.

Fülfül
(C: Felâfil) Karabiber.

Fülfül-i tavil
Uzun biber.

Fülgur
Kuzukulağı dedikleri ot.

Fülk
Gemi, sandal, kayık.

Fülleyk
Bir şeftali cinsi.

Füls
(Fels) Mangır, akça, pul.

Füls-i ahmer
Bakır sikke, kızıl mangır.

Fülus
(Fels. C.) Bakır paralar. * Balık pulu.

Fülû'
Yarıklar.

Fündak
Hesap defteri.

Fünuk
İnat etmek.

Fünun
(Fen. C.) Fenler, ilimler. (Bak: Fenn)

Fünun-u ekvân
Kâinata dair fenler. Âlemlere, vücudlara, keyfiyetlere dair olan fenler.

Fünun-u kevniye
Kevne (kâinattaki fizikî, kimyevî ve hayatî hâdiselere) dair fenler.

Für'al
Sırtlan eniği.

Fürade
Yalnızlık.

Fürafür
Kulağı yırtık kişi.

Füraga
Nutfe, meni.

Fürakıs
Galiz ve şiddetli nesne.

Fürat
Tatlı su. * Fırat Nehri.

Fürayık
(C: Ferâyık) Yumuşak bedenli güzel yiğit.

Fürce
Medhal, girecek yer, boşluk, açıklık, çatlaklık.

Fürfur
Semiz, besili koç. * Bir kuşun adı.

Fürhüd
Arslan eniği. * Yüzü güzel oğlan. * Kaba şiş.

Fürkan
(Bak: Furkan)

Fürkat
(Firâk) Ayrılık.

Fürraa
Kalem silmekte kullanılan bez.

Fürre
Katılık, şiddet. * Evvel.

Fürs
doğu kavimleri.

Fürsiyyat
Fars dili ve edebiyatı bilgisi.

Fürtum
Pabuç burnu.

Fürtuse
Hınzır burnu.

Füru
f. Aşağıda. Âciz. Beceriksiz. Geride kalmış... mânaları ifade eder, kelimenin önüne veya sonuna getirilerek ek olarak kullanılır.

Füru'
(Feri'. C.) Bir kökten ayrılmış kısımlar. Dallar. Budaklar. * Bir sülâleden gelmiş torunlar. Çocuklar. * Fık: Cüz'î hüküm ve kaideler. Ahkâm-ı cüz'iyye.

Füru-berde
f. Öne eğilmiş, aşağı eğilmiş.

Füru-mande
f. Yorgun. bitkin. * Şaşkın, şaşırmış. * Âciz, beceriksiz. * Aşağıda, geride kalmış olan.

Füru-mandegî
f. Yorgunluk, bitkinlik. Beceriksizlik.

Füru-maye
Soyu alçak. Kötü soylu. Sütü bozuk.

Füru-nihade
f. İndirilmiş, tenzil edilmiş.

Füruat
Kökten ayrılan kısımlar. Füru'lar. Esastan olmayıp geniş bilgide ortaya çıkan mes'eleler.

Füruc
Çatlaklık, yarık. * Geçit, kapı. * Boşluk. * Ayıp, kusur.

Fürug
Işık. Ziya. Aydınlık. Nur.

Fürug-efşan
f. Işık saçan.

Füruht
f. Satım. Satış.

Füruhtar
f. Satıcı.

Füruk
(Fark. C.) Farklar. Ayırma vasıfları. Alâmetler.

Fürun
Ekmekçi fırını.

Fürusî
f. İyi binici, ata iyi binen.

Fürut
(C: Efrât) Haddini tecavüz eden. * İsraf. * Zayi. * Yüksek mevzi.

Füruz
f. Parlatan. Nurlandıran.

Füruzan
f. Parlak, parlayıcı, parlayan.

Füruş
f. Satan. Satıcı.

Fürza
Irmak kenarından başka yere su gitmesi için açılan gedik. Deniz kenarında gemilerin durmasına mahsus yer. Liman.

Fürzel
Sırtlan eniği.

Fürzum
Yuvarlak ağaçtan yapılıp, üstünde bir şey yontmağa mahsus dülgerler örsü.

Füsa
Yellenmek.

Füsafis
Keneye benzer murdar kokulu bir böcek. * Tahta kurusu.

Füsat
(Füstât) Kıl. Büyük çadır. * Kapıya asılan perde. * Cemaat. * Mısır'da bir mahallin adı.

Füseha
(Bak: Fusaha)

Füseyfisa
Küçük boncuk taneleriyle veya taş ve cam parçalarıyla süslenmiş satıh.

Füsham
Göğsü geniş olan.

Füshat
Vüs'at, genişlik, açıklık.

Füshat-kede
f. Geniş yer.

Füshat-serây
f. Geniş yer, geniş saray.

Füshat-zâr
f. Geniş yer.

Füsuk
(Fısk. dan) Yalancılık. Doğruluk ve itatten ayrılmak. Sıdk u taatten huruc.

Füsul
(Bak: Fusul)

Füsun
f. Şaşırtıcı, hayret verici ve kendine cezbedici bir güzellik. * Büyü.

Füsunger
f. Sihirbaz.

Füsunkâr
f. Büyüleyici. Cezb ve celbedici. Hayranlık verici.

Füsunperver
f. Büyüleyici, hayranlık verici, cezbedici, celbedici.

Füsunsâz
f. Büyüleyici, câzibedâr.

Füsus
Nükte, maskaralık.

Füsürde
f. Donmuş, sertleşmiş. Müncemid.

Füsürde dil (efsürde dil)
Kalbi donmuş. Hissiz. Kalbi katılaşmış.

Fütade
(C.: Fütâdegân) f. Mübtelâ, tutkun. * Biçare, zavallı. * Düşkün, düşmüş.

Fütaha
Hükmetmek.

Fütan
f. Düşen, düşerek.

Fütar
Kesmez kılıç.

Fütat
Parçalanmış ve dağılmış olan şey. * Her nesnenin ufağı, parçası.

Fütl
(Eftel. C.) Kolları göğsünden uzak olan kimseler.

Füttak
(Fâtik. C.) Fırsat buldukça adam öldürenler.

Fütuh
(Feth. C.) Fetihler. * (C: Fütuhât) Açılmak. * Yardım. * Lütf-u İlâhîye ulaşmak. * Zafer. Galibiyet. * Açıklık. Gönül ferahlıkları.

Fütuhat
(Fütuh. C.) Fetihler, zaferler, galibiyetler.

Fütun
İmtihan ve tecrübe etmek. * Birbiri ardınca mihnete ve şiddete düşmek.

Fütur
Yeis. Ümidsizlik. Usanç. * Zaaf. * Keder, gam. * Gevşeklik.

Fütüvvet
Dostlara afv ve safh ile muamele. * Yiğitlik. Cömertlik. Lütuf ve ihsankârlık. * Kerem ve seha. * Soy temizliği.

Fütüvvet-mend
f. Elaçıklık, cömertlik.

Füus
(Fe's. C.) İki yüzlü baltalar.

Füvak
(C: Efâvık) Hıçkırık.

Füveysika
Fare.

Füvfe
(C: Füvek) Pamuk. * Tırnakta olan beyazlık. * Hurma çekirdeği içinde olan beyaz tane. (Hurma ağacı ondan biter). * Çekirdek içinde olan yufka kabuk. * Şey.

Füvh
(C: Efvâh) Hoş koku.

Füvk
(C: Efvâk) Ok gezi. * Rum meliklerinden birinin adı.

Füvle
(C: Füvel) Bakla. * Sırtlan eniği.

Füvm
Buğday. Hınta.

Füvr
Geyik.

Füvve
Kızıl boya dedikleri damarlar.

Füvvehe
Irmak ağzı. * Sokak ağzı.

Füyak
Su kuşlarından uzun boyunlu bir kuş.

Füyul
(Fil. C.) Filler.

Füyuz
(Feyz. C.) Feyizler. İnâyetler. Keremler. * Suyun çoğalıp taşması. * İnsanın içindeki gizli şeyleri saklamayıp izhar etmesi. * Bir haberin fâş ve şayi' olması.

Füyuzat
Feyizler. İnayetler. Füyuzlar. Mânevi tecelliler.

Füzud
f. Çoğaltan, ziyadeleştiren, artıran. Muhabbet-füzud $ : Muhabbet artıran, sevgi artıran.

Füzul
(Fazl. C.) Ganimetten artıp taksimi mümkün olmayan şey.

Füzulat
(Bak: Fuzulât)

Füzun
(Efzun. dan) f. Çok. Fazla.

Füzun-ter
f. Pek fazla, pek çok.

Füzunî
f. Fazlalık, aşırılık, ziyadelik, çokluk.

Füşag
Sarmaşık otu.

Füşv
Aşikâre ve zâhir olmak. Görünmek.

Füşürde
f. Direnen, inad eden, ısrar eden.

Füşürde-kadem
f. Ayak direyen, inad eden, ısrar eden.

Fıdda
Gümüş.

Fıdda-i hâlise
Hâlis ve saf gümüş.

Fıkarât
(Fıkra. C.) Kıssalar, fıkralar, küçük hikâyeler. * Fasıllar, bölümler, kısımlar. * Cümleler, parağraflar. * Omurga kemiklerindeki boğumlar.

Fıkarât-ı anife
Mezkur cümleler, yukarıda geçmiş olan cümleler.

Fıkarât-ı kataniye
Tıb: Bel omurları.

Fıkarât-ı latife
Hoş ve lâtif hikâyeler.

Fıkarât-ı müntehabe
Seçkin hikâyeler.

Fıkarât-ı rakabiye
Tıb: Boyun omurları.

Fıkdan
Yokluk. * Bir şeyin belirsiz olması. Yitirmek.

Fıkdan-ül ahbab
Ahbab yokluğu. Ahbabsızlık.

Fıkdan-ı akl
Akıl azlığı, salaklık, ahmaklık.

Fıkdan-ı imkân
İmkân azlığı, imkânsızlık.

Fıkdan-ı nukud
Para darlığı, parasızlık.

Fıkh-ı ekber
Yüksek fıkıh. Dinî bilgilerin en mühim olanı. İmana dair ilim. * İmam-ı Azam hazretlerinin meşhur eserinin ismi.

Fıkra
Yazıda bir bahis. * Parağraf. * Kanun maddelerinden her bir kısım. * Kısa haber. * Küçük hikâye. * Omurga kemiklerinin her biri. * Bend. * Kıssa. * Gazetelerde gündelik hâdiselerin kısaca yazılmış şekli.

Fıkra-hân
f. Hikâye söyliyen, fıkra anlatan.

Fıkıh
"(Fıkh) Derin ve ince anlayış. Bir şeyi, hakkı ile, künhü ile bilmek. İnsanlar arasındaki ilişkilerle ilgili olarak dinî hükümleri ayrıntılı delilleriyle bilmek. Müslümanlar, müslüman olmaları itibariyle Allah'ın emirlerine tâbidirler, uyarlar. Fıkıh ilmi, hangi şartlarda Allah'ın hangi emrinin nasıl uygulanacağını inceler. * Bilmek, anlamak. * Kapalı bir şeyin hakikatına nazarı infaz edebilmek. * Kendisine hüküm taalluk eden hafi bir mânaya muttali' olmak. * Ist: İslâm Hukuku. * İnsanın amel ciheti ile lehine ve aleyhine olan şer'i hükümleri bir meleke halinde bilmesi. Diğer bir ta'rif ile: Ameliyata; yâni, ibadet, ukubat ve muamelâta âit şer'î hükümleri mufassal delilleri ile bilmek. Bu ahkâmı bilmeğe ""Fakahet"" ve bu ahkâmı böylece bilen zata da ""Fakih"" denir. Cem'i ""fukahâ""dır. Fıkıh ilmini tahsil etmeğe de ""tefekkuh"" denir... (Ist. Fık. K. Cilt:1, sh: 20)"

Fırak
(Fırka. C.) Fırkalar, partiler. * Alaylar, bölükler. * Cennetler. * Ehl-i Sünnet cemaatından ayrılan mezhebler.

Fırak-ı dâlle
Dalâlete gitmiş fırkalar. Dalâlette kalmış cemaatler.

Fırak-ı siyasiye
Siyasî fırkalar, siyasî partiler.

Fırat
Ön Asya'nın en büyük nehridir. Diyadin civarında çıkar, Anadolu'nun doğu taraflarına kadar gelip Mezopotamya'yı dolaştıktan sonra Irak'ta Dicle ile birleşerek Basra Körfezi'ne dökülür.

Fırfıra
Topaç.

Fırka
Parti. İnsan grubu. Kısım olmak ve ayrılmak. Bölük. * Tümen.

Fırka-i askeriye
Askerî fırka, tümen.

Fırka-i nâciye
Kur'an-ı Kerim'e ve Sünnet-i Seniyeye sıkı sıkıya bağlı olup Ehl-i Sünnet ve Cemaat yolundan ayrılmayan müslümanlar. Bunlar kıyamete kadar lütf-u İlahî ile devam eder.

Fırka-i siyasiye
Siyasî parti.

Fırsat
(Bak: Fursat)

Fırtına
Şiddetli rüzgârla denizin dalgalanıp karışması. * Rüzgârın çok şiddetli esmesi.

Fırışka
Bütün yelkenleri camadana vurmaksızın kullanabilmeğe münasib olan rüzgâr hakkında söylenilen bir tabirdir. Bu rüzgârın, saniyedeki sür'ati 5-12 metredir.

Fısad
Kan alma, hacamet.

Fısal
(Bak: Fisâl)

Fısfısa
(C: Fısfıs-Fesâfıs) Yaş yonca.

Fısh
Nasârâ bayramı.

Fısk
"Haddini tecavüz. Günah. Haktan ayrılmak. * Fık: Allah'ın emirlerini terk ve O'na isyan etmek ve doğru yoldan sapıp çıkmak. Böyle olanlara şeriat dilinde ""fâsık"" denir.(Fısk; haktan udul, ayrılmak; hadden tecavüz, hayat-ı ebediyeden çıkıp terketmektir. Fıskın menşei; kuvve-i akliye, kuvve-i gazabiye, kuvve-i şeheviye denilen üç kuvvetin ifrat ve tefritinden neş'et eder. Evet ifrat veya tefrit, delillere karşı bir isyandır. Yani sahife-i âlemde yaratılan delâil, uhud-u ilâhiyye hükmündedir. O delâile muhalefet eden, Cenab-ı Hak'la fıtraten yapmış olduğu ahdini bozmuş olur. Ve keza ifrat ve tefrit, hayat-ı nefsiye ve ruhiyenin maraz ve hastalığını intac eden esbabdandır. Buna, fıskın birinci sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. Ve keza, ifrat ve tefrit, hayat-ı içtimaiyeye karşı isyan ateşini yakan iki âmildir. Evet, bu âmiller Hayat-ı içtimaiyeyi nizam ve intizam altına alan râbıtaları, kanunları keser atar. Evet şehvet veya gazab, haddini aşarsa, ırz ve namuslar pay-mal olur, masumlar mahvolur. Buna da, fıskın ikinci sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. Ve keza, dünya nizamının bozulmasını intac edip fesad ve ihtilâle sebebiyet veren iki ihtilâlcidirler. Buna dahi fıskın üçüncü sıfatı olan $ cümlesiyle işaret edilmiştir. Evet fâsık olan kimsenin kuvve-i akliye ve fikriyesi i'tidali kaybedip safsatalara düşerse, itikadâta ait râbıtaları kesmekle, hayat-ı ebediyesini yırtar atar. Ve keza, kuvve-i gazabiyesi hadd-i vasatı tecavüz ederse, hayat-ı içtimaiyenin hem yüzünü, hem astarını yırtar, altüst eder. Ve keza, kuvve-i şeheviyesi haddi aşarsa, heva-i nefse tâbi olur, kalbinden şefkat-i cinsiye zâil olur, kendisi berbad olacağı gibi başkalarını da berbad edecektir. Bu itibarla, fâsıklar hem nev'inin zararına, hem arzın fesadına çalışmış olur. İ.İ.)(Şer'an fıskın üç mertebesi vardır: Birincisi, günahı çirkin addetmekle beraber ara sıra irtikâb etmek; İkincisi, üzerine düşerek inhimak ile yapmak; üçüncüsü, çirkinliğini inkâr ederek yapmaktır. Bu üçüncü tabaka küfür mertebesidir. Fâsık bu hâle gelmedikçe ehl-i sünnet mezhebinde mü'min namı kendisinden selbolunmaz. Binaenaleyh fâsık vasfı içinde kâfirler bulunabileceği gibi, imanını zayi etmemiş olanlar da bulunabilir. E.T.)"

Fısk u fücur
Allah'a isyan içinde olmak, günah işlemek.

Fıskıye
Suyu muhtelif şekillerde yukarıya doğru fışkırtan ve ekseriya havuzların ortasında yapılan borunun üzerindeki aletin adıdır. Buna, Arapçası olan fevvare denildiği gibi, Türkçe olan fışkırak da denilir.

Fıssa
Yonca dedikleri ot.

Fıtam
Çocuğu veya yavruyu sütten kesme.

Fıthıl
Âdem Aleyhisselâm'ın yaratılışından evvel olan zaman.

Fıtnat
Cibillî ve fıtrî ve âni anlamak ve idrak etmek. * Hikmet. * Zekâvet, basiret, tedbir, fatânet, zeyreklik. Fıtnet diye de okunur. (Zıddı: Gabâvet'tir.)

Fıtne
Akıllılık. İdrak ve anlayışı kuvvetli olmak. (Bak: Fıtnat)

Fıtr
Oruç açmak, iftar etmek.

Fıtra
(Fitre) Fıtrat sadakası, yaradılış atiyyesi.

Fıtrat
Yaradılış, tıynet, hilkat. (Bak: Evamir-i tekviniye)

Fıtrat-ı ilâhiye
"San'at-ı Rabbaniye ve kudret-i İlâhiyenin dâima değişen bir defteri olan ve yanlış olarak ""Tabiat"" namı verilen Cenab-ı Hak'ın fıtrat kanunları ve mahlukatın yaradılışı."

Fıtrat-ı selime
Selim fıtrat. Kusursuz sağlam huy. * Ahlâk, din. Haram ve çirkin işlerden uzak ahlâk. * Noksansız yaradılış.

Fıtraten
Yaradılıştan, fıtrî olarak.

Fıtrî
"Doğuştan, yaradılıştan, fıtrata âit ve müteallik. Hayat kanunlarına uygun.(Evet Hz. Muhammed'in (A.S.M.) getirdiği şeriatın hakaikı, fıtratın kanunlarındaki müvazeneyi muhafaza etmiştir. İçtimaiyatın râbıtalarına lâzım gelen münasebetleri ihlâl etmemiştir. Zaman uzadıkça aralarında ittisal peyda olmuştur. Bundan anlaşılır ki; İslâmiyet nev'-i beşer için fıtrî bir dindir. Ve içtimaiyatı tezelzülden vikaye eden yegâne bir âmildir. S.)"

Fıtık
(Bak: Fetk)

Fızza
Gümüş.

Fışkı
Pislik. Çör çöp. Fazladan olan. Hayvan gübresi.

Gabane
Kişinin fikir ve tedbirinin zayıf ve eksik olması.

Gabari
Fr. Kara nakil vasıtalarındaki yükün yükseklik ölçüsü.

Gabavet
Ahmaklık, anlayışsızlık, bönlük, kalın kafalılık. (Fıtnetin zıddı)

Gabavet-i mücesseme
Büyük ahmaklık.

Gabb
Sıtmanın gün aşırı tutması.

Gabe
Sık ormanlar, balta girmemiş koru ormanı.

Gaben
Rey ve tedbirin zayıf ve eksik olması.

Gaber
Büyük meşakkat.

Gabere
Ağaçlık yer. * Bir şey üzerine çökmüş toz.

Gabes
Karanlık gece. * Biraz bulanık renkte olan beyazlık.

Gabeş
(C.: Agbâş) Gecenin sonu.

Gabgab
(C.: Gebâgıb) Çifte gerdan çene altı. Şakak.

Gabin
Aldatıcı, hilekâr, alışverişte hile eden.

Gabir
İstikbal. * Gr: Gelecek zaman. * Kalan.

Gabiyy
Zekâsı az olan. Geri zekâlı.

Gabn
Alışverişte hile ile çok kazanmak. Haram olan alışveriş.

Gabn-ı fâhiş
Bir alışverişde veyahut ticari anlaşmada taraflardan birisinin nisbetsiz şekilde fazla aldanması.

Gabr
Bâki olmak, ebedi olmak. * Memede kalan süt bakiyyesi.

Gabra
Yeryüzü, toprak, arz. * Nebat envâından bir nev'i. * Kuraklık, kıtlık. * Çok tuzlu. * Toprak rengi.

Gabs
Karıştırmak.

Gabt
"""Koyun semiz mi"" diye el ile yoklamak."

Gabta
(Bak: Gıbta)

Gabye
Büyük taneli olan şiddetli yağan yağmur.

Gabî
Anlayışsız, ahmak, bön.

Gabîbe
Sabah sağılan koyun sütünün üzerine akşam yine sağıp, ertesi güne bekletilip ekşiyen süt.

Gabîse
Keş ile karıştırılmış yağ.

Gabît
(C: Gubut) Çukur yer. * Bir dere ismi. * Üstüne mıhfe bağlanan çok kuvvetli hayvan.

Gad
Gelen, gelici.

Gada
Öğle yemeği. (Bak: Gıda)

Gadab
(Bak: Gazab)

Gadair
(Gadire. C.) Saç örgüleri.

Gadak
Çok fazla, bol, kesir.

Gadarîf
(Gudruf. C.) Kıkırdak kemikleri, kıkırdaklar.

Gadat
Sabahın erken zamanı. Sabah vakti.

Gaddar
Kahredici, öldürücü. Ahdine vefâ etmeyip hıyânet eden. Hâin, zâlim, çok zulmeden.

Gaddarane
f. Acımadan, merhametsizcesine, zulmedercesine.

Gaddare
Arapların cenbiyesine benzer pala nev'inden bir silâh.

Gade
Bedeni yumuşak olan kadın.

Gaden
Yarın, yarınki gün.

Gadir
(A, uzun okunur) Gadreden, fenalık eden, zulmeden, hıyanet eden.

Gadir-i nefs
Nefse fenalık eden.

Gadirî
(Gadiriyye) Gölde yaşayan hayvan veya bitki.

Gadiyye
(C.: Gadiyyât) Tan ağarmasıyla güneş doğması arası, sabahın erken saatleri.

Gadn
Sarkık ve sülpük olmak.

Gadr
Hâinlik, vefâsızlık, merhametsizlik. Muâmelede aldatmak.

Gadr-ı mutlak
Mutlak gadr, zulüm.

Gadrdîde
f. Gadir görmüş, kendisine haksızlık edilmiş olan.

Gadve
Sabahtan öğle vaktine kadar yürümek.

Gadîr
Durgun su, gölcük, sel suyu birikintisi.

Gadîre
(C: Gadâir) Saç örgüsü. * Çulha çukuru.

Gaf
Ağaç cinslerinden bir nevi.

Gafa
Her şeyin kemi ve yaramazı. * Toza benzer bir âfet. (Hurma koruğunun üstüne gelip olgunluktan men'eder ve lezzetini bozar.)

Gafak
Yağmurun yavaş yavaş yağması.GAFER (Gufâr)Ğ : Kadının baldırında, alnında veya başka yerinde olan kıl.

Gaffar
(Gufran. dan) Günahları örten, günahları bağışlayıcı. Mağfireti çok. * Kullarının günahlarını afveden Cenâb-ı Hak (C.C.)

Gaffar-üz-zünub
Günahları örten, affeden Allah (C.C.)

Gaffâr
günahları affeden ve bağışlayan Allah.

Gafil
Dikkatsiz, iyi düşünmeyen, uyanık olmayan. Haberi olmayan, ihtiyatsız, başına geleceği önceden düşünmeyen. Allah'ı unutan. Kendi gayr-ı meşru zevkine dalan. (Günde bir taşı binâ-yı ömrümün düştü yere,Can yatar gafil, binası oldu viran bîhaber. (Niyazi-i Mısrî)

Gafilen
Habersizce, gafil olarak.

Gafilâne
f. Körü körüne, ihtiyatsızca, dalgınlıkla. Gafilcesine.

Gafir
Mağfiret eden, kusurları örten, afveden Allah (C.C.)

Gafir-üz zenb
f. Günahları örtüp afveden, suçları bağışlayan Cenab-ı Hak (C.C.)

Gafis
Kara ağaç.

Gafk
Hücum etmek, vurmak. * Birbiri ardınca cima etmek.

Gaflet
Dikkatsizlik, endişesizlik, vurdumduymazlık. En mühim vazifeyi düşünmeyip, Cenab-ı Hakk'a itaat gibi işleri bilmeyip, başka kıymetsiz şeylerle uğraşmak. Nefsine ve hevesâtına tâbi olarak Allahı ve emirlerini unutmak.

Gafleten
Dalgınlıkla, gaflet eseri olarak.

Gafr
Örtmek, setr etmek. * Menazil-i kamerden üç küçük yıldız.

Gaful (gafle)
Aldanmak. * Terk etmek. * Belirsiz ve idraksiz olmak.

Gafur
(Gaffar ile aynı mânadadır.) Çok mağfiret ve merhamet eden, suçları en çok afveden. Cenab-ı Hak (C.C.)

Gafur-ur rahim
Kusurları örten, adâletle en ziyade merhamet eden Cenab-ı Hak (C.C.). Mü'minlerin kusurlarını affederek muhafaza eden.

Gafve
Azıcık uyumak.

Gafî
Her şeyin kemi, yaramazı, kötüsü.

Gafîr
Çok fazla, sayısız, kalabalık. * Örten, etrafını çeviren. * Umumi. * Boyun, boğaz ve kafada olan tüyler.

Gafûr
günahları daima ve pek çok affeden, Allah.

Gaheb
Gaflet.

Gahvare
f. Beşik.

Gaib
Göz önünde bulunmayan, hazırda olmayan. Kaybolmuş olan. Görünmeyen âlem. * Gr: Üçüncü şahıs, hazırda olmayan kimse.

Gaibâne
f. Hazırda görünmeksizin, yüzyüze olmadan. Gizliden.

Gaile
Dert, sıkıntı, baş belâsı. Tasa, zor iş. * Düşünce.

Gaile-i zâile
Sona eren sıkıntı, ardı kesilen elem.

Gair
Gayret. * İnsan topluluğu.

Gait
Necaset, neces, insan pisliği. * Çukur yer. Düz ve geniş yer.

Gaiyye
Bir şeyin sebeb ve neticesini ileri süren felsefe mesleği. * Maksad ve gayeye âit. Son ile alâkalı. Gaye, maksad ve neticeye mensup ve müteallik. (Fr.: Finalizm)

Gaiz
Kızgın, öfkeli, gayzlı.

Gaiza
Yere batan sular, eksilen su. * Bir malın değerinin eksilmesi, azalması.

Gak
Karga sesi.

Gakfeka
Doğan sesi.

Gal
(Gâle) f. Uzak, baid, ırak.

Gala
Yüksek kıymet, pahalılık. * Bir şeyin haddini aşması.

Gala (galeyân)
Kaynamak.

Galak
(C: Ağlak) Kapı kilidi.

Galaka
Deri dibâgat ağacı.

Galal
(Gılâl) (Galle. C.) Zahireler. Mahsuller. * Akarât kiraları.

Galan
Çok susayan, çok susamış olan.

Galat
Hata. Yanlış. * Kaideye uymaz söz.

Galat-gû
f. Yalan yanlış söyleyen.

Galat-nüvis
f. Yalan yanlış yazan, yanlış tesbit eden.

Galat-ı basar
Görme duyusunun yanılması. (Meselâ: Su içine batırılmış olan bir çubuğun, kırılmış gibi görünmesi.)

Galat-ı meşhur
Yanlış olduğu hâlde herkes tarafından kullanılan kelime veya terkib.

Galat-ı rü'yet
Renk körlüğü. Bir rengi, aslından başka renkte görme. *Görme bozukluğu.

Galat-ı tahakkümî
"Bir kelimenin gerek lâfzı ve gerekse mânası itibariyle herkesin kullandığı gibi kullanılmaması.Bu, başlıca üş şeyden olur:1- Nazımda vezne uydurmak için bir kelimenin telâffuzunu değiştirmek, hecesini uzatmak ve kısaltmak yahut harfini gizlemek.2- Çeşitli mânâları olan bir kelimeyi meşhur olmayan bir mânâda kullanmak.3- Gramere ait kaide hatası yapmak. Meselâ: Zen merde, civân pîre, keman tîrine muhtaçEczâ-yı cihân cümle biri bîrine muhtaçbeytindeki ""bîr"" kelimesinin hecesi uzatılarak galat-ı tahakkümî yapılmıştır."

Galatat
Galatlar, hatalar, yanlışlar.

Galba
Ağaçları gür ve sık olan koruluk, bahçe. * Pek yüksek ve büyük tepe.

Galc
Azgınlık. * Su içtikten sonra dil ile yalanmak. * Atın yelmeyip bir tarzda yürümesi.

Galeb
(Galb) Üstünlük. Yeğinlik.

Galebe
Üstün gelmek. Yenmek. Bozmak. Çokluk. * Bastırmak. * Yeğin olmak.

Galebe çalmak
Galib olmak, üstün gelmek.

Galel
(C.: Eğlâl) Koruluktan akan su. * Susuzluk.

Galeri
Fr. San'at eserinin sergilendiği salon veya koridor. * Tiyatroda seyircilere ait balkon. * Üstü örtülü uzun yer. * Yer altında açılmış uzun, dar yol.

Gales
Gecenin sonunda olan karanlık.

Galet
Hesapta yanılmak.

Galeyan
Kaynayış. Çoşup taşmak. Yerinde duramamak. * Tuğyan ve azgınlık.

Galeyan-ı efkâr
Fikirlerin galeyanı. Fikirlerin coşması.

Galeyan-ı mâ'
Suyun kaynaması.

Galfak
Geniş, vâsi. * Yumuşak. * Su içinde yetişen yassı yapraklı bir ot. * Kurbağa yosunu.

Galgale
Sür'atle gitmek. * Gecenin gitmesi. * Haber vermek.

Galib
Üstün. Yenen. Mağlub eden. Ekser.

Galib-i mutlak
Tam olarak galip. Kayıtsız şartsız hâkimiyet sahibi.

Galiba
Tahminen. Çok zaman. Her halde. Galiben, ekseriyetle.

Galibane
f. Muzaffer ve galib olana yakışacak şekil ve surette.

Galiben
Ekseriya. Çok zaman. Üstün olarak. Tahmin olduğu üzere.

Galibiyyet
Üstünlük. Yenmek. Mağlub etmek.

Galif
Gön ve deri dibâgat etmekte kullanılan bir ot.

Galil
(C: Gılâl) Güneşin harareti. * Susuzluk harareti. * Kin, hased. * Devenin yulafına karıştırıp yedirdikleri hurma çekirdeği.

Galis
Arpa ve buğday karışımından yapılan ekmek.

Galiye
Galeyan eden. * Değerinden çok pahalı. * Misk ve amberden yapılmış meşhur koku. * Hoş kokulu kıymetli madde.

Galiye-bâr
f. Güzel kokulu şey saçan.

Galiye-dân
f. Güzel kokulu şeylerin muhafaza edildiği kap, mahfaza.

Galiye-gun
f. Güzel siyah renkli.

Galiyun
Çoban mayası.

Galk
Kapıyı kapamak, kapıyı kilitlemek.

Gall
Girmek, sokmak, akmak. * Boynunu, elini zincir ile bağlamak. * Hâinlik yapmak. Hıyanet etmek. * Ganimet malından hırsızlık etmek.

Gallat
(Galle. C.) Mahsuller, zahireler. * El emekleri, çalışmanın semereleri. * Ev kirası gelirleri.

Galle
Mahsul geliri. Ekin, irat, gelir. * Akarât kirası. * Hammaliye kirası. * Susamak.

Galle-dan
f. Tahıl anbarı, zahire deposu.

Galle-füruş
f. Zahireci, zahire ve hububat satan.

Galle-i vakf
Vakfın faide ve mahsulü. Bununla vakfın tabiî ve hukukî semereleri anlaşılır. Vakıf paraların ticareti ve vakıf akarların kirası, vakıf bahçelerin sebze ve meyveleri bu kabildendir.

Gals
Karıştırmak. * Lâzım olmak. * Cür'et etmek.

Galsame
Solungaç. Suda yaşıyan hayvanların nefes alma organları. * Gırtlak ağzı, hançere. * Boğaz deliğinin başlangıcı.

Galtan
f. Yuvarlanan, tekerlenen.

Galtîde
f. Tekerlenmiş, yuvarlanmış.

Galuta
(C: Gulutât) Kişiyi zora düşüren meseleler.

Galva'
Yiğitliğin başlangıcı. * Gençlik sür'ati.

Galve
(C: Galevât) Bir okatımı miktarı yer.

Galyot
Baş ve arka tarafları birbirinin aynı olan eski cins bir gemi.

Galî
Pahalı. Kıymetli. Ağır. * Haddini tecâvüz eden, haddini aşan.

Galîs (gals)
Kenger otu.

Galîz(e)
Çirkin. * Terbiye dışı. * Yoğun. Kaba. * Kokmuş madde.

Gam
f. Köy, karye. * Hatve, adım. * Ayak, kadem.

Gam-gîn
Gamlı, kederli.

Gama
Örtmek, setretmek.

Gama' (gımâ)
Ev örtüsü, çatı.

Gamaim
(Gımâme. C.) Hayvanların, yem yemelerini veya ısırmalarını önlemek gayesiyle ağızlarına takılan torba gibi şeyler.

Gamak
Rutubet, ıslaklık. Rutubetli hava.

Gamam(e)
Bulut. Beyaz bulut. * Örtmek.

Gamare
Bönlük, ahmaklık, bilmezlik.

Gamas
Göz pınarından akan irin ve çapak.

Gamaza (gumuza)
Çukur, çukurluk. * Sözün anlaşılmasını zorlaştırmak.

Gamc
Suyu sora sora içmek. * Deve yavrusunun anasının karnı ve ayaklarının altına gelmesi.

Gamce (gumce)
Kabın dibinde kalan su.

Gamd
Zarf, mahfaza. Kın.

Gamem
Saçın, alnı ve başı örtmesi.

Gamet
Cinsiyet hücresi.

Gamez
Malın ve davarın kemi ve küçüğü.

Gamgama
Haykırma. Muharebe edenlerin bağırtısı. * Kalb dinlendiğinde işitilen ses. * Sözü, belirsiz söylemek. * Kalbin bulunduğu yer.

Gamic
Huy ve tabiatı doğru ve istikametli olmayan.

Gamide
Yemen'de bir kabilenin adı.

Gamir
Kurumamış yeşil ot.

Gaml
Tüyünü yolmak için deriyi dürüp gömmek.

Gamm
Keder, tasa, dert, elem, kaygı.

Gamm-abad
f. Keder ve hüznü bol. Gamlı.

Gamm-alud
f. Kederli, gamlı, hüzünlü, kaygı veren.

Gamm-dîde
Kederli, tasalı, gamlı, hüzünlü.

Gamm-feza
f. Kederi artıran, hüznü çoğaltan.

Gamm-gîn
f. Kederli, hüzünlü, gamlı.

Gamm-güsar
f. Teselli veren, gam ve kederi defeden dert ortağı. Arkadaş.

Gamm-güsâr
f. Teselli veren, hüzün ve kederi defeden.

Gamm-hane
f. Hüzün ve tasa yeri. * Mc: Dünya.

Gamm-har
f. Kederlenen, hüzünlenen, tasalanan.

Gamm-nak
Gamlı, kederli.

Gamm-nisar
f. Hüzün veren, kederli eden.

Gamm-penah
f. Tasalı yer, kederli yer. Kederin, tasanın sığındığı yer.

Gamm-perver
f. Keder veren, hüzünlendiren, gam artıran.

Gamm-zede
f. Kederli, hüzünlü, gamlı, tasalı.

Gamm-ı firkat
Uzaklık gamı, ayrılık derdi.

Gammaz
Birisine iftira ederek zarar veren. Münafık, fitneci. * Adamın ayıplarını arayıp gizli şikâyet eden. * Tersane kethüdalarına mahsus altı çifte kayık.

Gammazane
f. Fitnecilikle, gammazlıkla, koğuculukla.

Gammaziyyet
Koğuculuk, fitnecilik, gammazlık.

Gamn
Yumuşaklık.

Gamr
Derinlik, suyun derinliği. Çok su, büyük deniz. * Uzun, geniş libas. * Cehalet, gaflet. * Şiddet.

Gamre
(C.: Gamerât) Tecrübesizlik, görgüsüzlük, anlayışsızlık. * İzdiham, kalabalık. * Fenalığa dalmak. * Şiddet. * Zahmet.

Gams
Yıldız kayması. * Suya dalmak.

Gamt
Minnetsiz ve şükürsüz olmak. * Horlamak, hakir görmek.

Gamtaş
Gözü zayıf gören.

Gamus
Şiddetli emir. * Süngü ile vurup, ucunu diğer taraftan çıkarmak. * Karnındaki yavrusu belli olmayan deve.

Gamuz
İtham olunan, töhmet altında bırakılan. * İçinden kan giden dişi deve.

Gamz
(C.: Gamuz) Göz yummak, gizli olmak, yumuşak muamele etmek. * Kolay görerek ihmal etmek. * Çukur yer.

Gamze
Süzgün bakış.

Gamze-figen
f. Gamze saçan, süzgün süzgün bakan.

Gamze-i cellâd
Cana kıyan yan bakış.

Gamze-i câdu
Büyüleyen gamze. Süzgün bakış.

Gamze-i dil-duz
Gönül delen süzgün bakış.

Gamze-i fettân
Câzibedar ve süzgün bakış.

Gamze-i hunhar
Kan içen yan bakış.

Gamîl
Tüyü gitmiş yumuşak deri.

Gamîm
Yoğurt yapmak için kaynatılan süt. * Yoğurt.

Gamîn
Yumuşak.

Gamîs
Üstü kuru, altı yaş olan ot. * Ağaç ve otların arasında olan küçük su arkları.

Gamîze
Akıl zayıflığı, ahmaklık, geri zekâlılık.

Gamız
Anlaşılmaz, anlaşılması güç. * Kapalı ve karışık söz. * Çukur yer. * Zayıf kişi.

Gamıza
Kolay anlaşılmayan ince mes'ele. Derin. * Mâruf ve mütebeyyin olmayan hesab.

Gana
Kifayet, kâfi gelme. * Menfaat, fayda.

Ganaim
(Ganimet. C.) Harpte ele geçen mallar. Ganimetler.

Ganaim-i bahriye
Harbte ele geçirilen düşman gemileriyle, bunlara ait her türlü levâzım ve eşyâlar.

Ganaim-i harbiye
Harbde düşmandan alınan top, tüfek, gemi, vasıta, yiyecek, içecek vs. gibi ganimetler.

Ganbot
Yapısı küçük olmakla beraber, nisbeten ağır toplarla mücehhez harp gemisi.

Ganec
Koca. * şeyh.

Ganem
Koyun.

Ganes
Su içtikten sonra teneffüs etmek.

Gang
ing. Haydut çetesi.

Gani-yi mutlak
(Gani-yi ale-l ıtlak) Cenab-ı Hak. Her şeye sahip ve hiç kimseye hiçbir cihetle ihtiyacı olmayan gani.

Ganim
Ganimet alan.

Ganimen
Ganimet almış olarak.

Ganimet
Harpte düşmandan alınan mal. * Çalışmaksızın ele geçen nimet.

Ganimîn
Harbe bizzat iştirak edip, ganimet almağa hak kazanan muzaffer mücahidler.

Ganiye
Çok hoş, çok lâtif. * Kadın şarkıcı. * Zengin kadın veya kız.

Ganm
Kabile ismi.

Gannac
(Gunc. dan) Çok işveli, çok nâzik.

Ganyan
Fr. At yarışında birinci gelen.

Ganî
sonsuz zengin olan Allah.

Gar
Mağara. İn. Kehf. * Defne ağacı. * Gayret. * Fesad. * Tren istasyonu. * Tıb: Beden âzalarında olan cep gibi çukur yer.

Garabet
Yabancılık. Gariblik. * Tuhaflık. * Âcizlik, beceriksizlik. * Gizli olmak. Hilaf-ı âdet olmak. * Iraklık. * Edb: Ne demek olduğu herkesçe anlaşılmayacak kelime ve tabirlerin söz arasında kullanılması.

Garabet-cu
f. Tuhaf şeylere meraklı olan, garip şeyler arayan.

Garabet-nüma
f. Yabancılık çeken. Garip, tuhaf.

Garabil
(Gırbâl. C.) Delikleri iri olan elekler, kalburlar.

Garabin
(Gırbân. C.) Kargalar.

Garabîb
Katı, siyah şey. * Koyu renkli.

Garaib
(Garib. C.) Acaib şeyler. Hayret edilecek şeyler. Tuhaflıklar.

Garaibat
(Garâib. C.) Garib ve şaşılacak şeyler. Alışılmadık, tuhaf ve acaib nesneler.

Garaibperest
f. Garib, tuhaf şeylere çok düşkün olan ve çok seven.

Garak
Suya batmak.

Garam
Helâk. Mahv. * Aşk. Sevdâ. şiddetli arzu. * Hedef.

Garamet
(C.: Garâmât) Diyet ve borç gibi şeyleri ödeme. Resim, vergi.

Garameten
Herkese eşit olarak, taksim ederek, paylaştırarak, hakkına göre.

Garan
Tavşancıl kuşunun erkeği. * Açlık. * Zayıflık.

Garare
(C: Garâyir) Büyük kıl çuval, harar. * Gafil olmak.

Garat
(Gâret. C.) Yağmalar. Çapulculuklar.

Garayir
(Garâre. C.) Büyük kıl çuvallar, hararlar.

Garaz
(C: Ağraz) Maksat, niyet, gaye, kasıt. Kötü niyet. Kin. * Ok atılan nişan. * Izdırab. Acı. * Zelillik.

Garaz-alud
f. Garezi, hususi bir maksadı olan.

Garaz-kâr
f. Düşmanlıkla, eden, hased eden, kin güden.

Garaz-ı aslî
Asıl gaye, esas maksad.

Garazen
Düşmanlıkla, garez ederek.

Garazkârane
f. Hased ve düşmanlıkla.

Garb
(C: Gurub) Güneşin battığı taraf. Batı. * Sığır derisinden yapılan büyük kova. * Sakaların su koydukları büyük tulum. * Atıldıktan sonra bulunmayan ok. * Yürügen at. * Nasır acısı (gözde olur). * Göz yaşı. * Göz yaşının geldiği damar. * Kenar.

Garb-ı cenubî
Güney batı.

Garb-ı şimalî
Kuzey batı.

Garben
Batıdan, garb cihetinden, batı tarafından.

Garbiyyun
Garplılar, Avrupalılar. Batı memleketleri ahalisi.

Garbî (garbiyye)
Batı ile alâkadar, Avrupa'ya mensub. * Aşağı Mısır'ın batı kısımları.

Garde
(C: Megârid) Mantar.

Gardiyan
Fr. Kolcu, nöbetçi, muhafız.

Gare
(C: Gârât) Bükmek.

Gareb
Gümüş kadeh. * Kavak ağacı. * Havuzla kuyu arasına dökülen su. * Bir nevi koyun hastalığı.

Gared
Güzel ses.

Gareng
f. Çığlık, feryat.

Garer
Sonu mâlum olmayan, neticesi bilinmeyen.

Gares
Açlık.

Garet
(A, uzun okunur) Yağmacılık. Düşmanın malını yağma etmek. * Göbek.

Garet-ger
Yağmacı. Çapulcu.

Garetger
(A, uzun okunur) f. Yağmacı. Çapulcu.

Garetgerân
f. Yağmacılar, çapulcular.

Gareyn
(A, uzun okunur) Alt ve üst çene, yâni ağız. * İki gar.

Garez
Kayıştan yapılan üzengi. * Ağaç üzengi.

Garf
(C: Guref-Agrâf) Kurtarmak. * El ile su almak. * Bir şeyi kesmek.

Gargara
Suyu, içilen ilâcı veya başka bir sıvıyı, boğazda oynatıp çalkalama. * Tavuk ve güvercinin ötmesi. * Can boğaza gelip tereddüt etmek. * Çömleğin kaynayıp fıkırdaması. * Çoban koyuna haykırıp çağırması.

Garib
(A, uzun okunur) Batan. Gurub eden. * İki omuz arası. * Devenin hörgücüyle boynu arası.

Garib(e)
Hayret verici. Tuhaf. * Kimsesiz. Zavallı. * Gurbette olan.

Garib-nüvaz
f. Kimsesizlere ve gariplere yardım eden. Biçareleri ve zavallıları koruyan.

Garib-üd diyâr
Memleketin yabancısı.

Garibane
f. Garip gibi, garip kimselere yakışır şekilde, garipçesine.

Garik
Suda boğulmuş.

Garikun
Katran köpüğü.

Gariyy
Cemil, güzel, hüsün.

Gariz
Taze nesne.

Gark
Batmak, suda boğulmak.

Gark-ab
f. Suya batmış olan, boğulmuş.

Garka
Bir içim miktarı süt. * Suya batmış.

Garkad
"Bir dikenli ağaç. * Medine-i Münevvere'de olan kabristana ""Baki-ul Garkad"" denir."

Garkan
Batarak, boğularak.

Garm
Çekmek.

Garnizon
Fr. Bir şehir veya müstahkem mevkideki birliklerin tamamı. * Askeri birliklerin bulunduğu şehir.

Garr
Beyhude ve bâtıl şey. * Gafil adam. * Aldatan. * Kuyu kazan.

Garra
Parlak. Beyaz. Güzel. Şa'şaalı. * Kur'an'ın kudsi nurlarının parladığı Medine-i Münevvere'nin bir ismidir.

Garran
f. Kükreyen, haykıran. Homurdanan.

Garre
Gafil kişi, gaflette bulunan kimse.

Garrende
f. Kükreyerek vahşileşen arslan ve benzeri yırtıcı hayvan.

Gars
Ağaç fidanı dikmek. * Dikilmiş fidan.

Gars-ı eşcar
Ağaç dikimi.

Gars-ı yemin
Sağ el ile dikilen fidan. * Bir kimsenin yanından, fidan gibi ayrılmayan kişi.

Garsan
Karnı aç kimse.

Garur
Dünyada insana gurur veren herhangi bir şey. * Aldatıcı. * Allahı unutturan.

Garv
Acip.

Garz
Doldurmak. * Noksan etmek, noksanlaştırmak.

Garî
f. Kararsız, sebatsız.

Garîf
(C: Guruf) Birbirine girmiş sık ve çok ağaç.

Garîm
Alacaklı. * Hasım. Rakib. Borçlu veya üzerinde borçtan başka hakları olan kimse.

Garîn
Havuz dibinde olan balçıklı su. * Her nesnenin kap dibinde kalan çöküğü, tortusu.

Garîr
Kefil. * Güzel ahlâk. * Durumdan veya işten anlamıyan.

Garîse
Yeni dikilmiş fidan.

Garîze
Asıl. Yaratılıştan olan. Sevk-i İlâhi. Huy.

Garîziye
Tıb: Yaratılışa âit. Yaşamaya âit. Doğuştan. Normal.

Gasa
Uzunluk.

Gasagıs
Arslan, esed.

Gasak
(Gusuk-Gasekan) İlk koyu karanlık. * Küfrün karanlığı. * Gözün dumanlanıp, seçemez olması. * Göz kararması. * Herhangi bir şeyin akması, dökülmesi. * Çok soğuk ve fena kokan içki veya su. * Kuvve-i şeheviyye. * Seyelân.

Gasak-ul leyl
Gecenin ilk karanlığı.

Gasas
Dolu olma. * Yediği ve içtiği şeyin boğazda durması.

Gasase
(Gasis-Gususe) Davarın zayıf olması. * Sözün boş ve faydasız olması. * Yaradan irinin akması.

Gasb
Başkasına âit bir şeyi zorla, rızası olmadan almak. Zorla almak. * Zorla alınan şey.

Gasb-ı emval
Malların gasbedilmesi, zorla alınması.

Gasb-ı nukud
Paraların cebren alınması.

Gasben
(Gasb. dan) Cebren alarak, zorla gasbederek.

Gasben anh
Ona rağmen.

Gasben ank
Sana rağmen.

Gasem
Gecenin sonunda olan karanlık.

Gaser
Rüzgârın çukur yere getirip yığdığı.

Gaseyan
Mide bulantısı. Kusmak.

Gasgase
Silahsız savaşmak.

Gasl
Yıkama. Gusül. Şartlarına uygun şeklide boy abdesti almak. (Bak: Gusül) * Birisini döğüp vücudunu acıtmak.

Gasl-i meyyit
Ölünün yıkanması.

Gaslak
Pişmemiş ve tuzlanmamış olan şey.

Gasm
Karanlık, zulmet.

Gasn
Kesmek.

Gasr (gasrâ)
Asılsız, alçak kimseler.

Gass
İncelik, zavallılık. * Biçare, zavallı. * Tatsız, yavan.

Gass ü semin
Fakir ve zengin. Zayıf ve semiz.

Gassak
Ehl-i cehennemin vücudundan akan irin. * Çok soğuk ve fenâ kokulu içilmez şey.

Gassal
(Gasl. den) Ölü yıkayıcı.

Gassan
Dolu, mümteli.

Gasuk
Karanlık olmak.

Gasul
Su. Bir şey yıkamakta kullanılan su.

Gasîl
Yıkanmış.

Gasîme
Çekirgeli yemek.

Gasîre
Cemaat, topluluk.

Gasıb
Gasbeden, zorla alan.

Gasıb-ül gasıb
Gasbedilmiş malı gasıbdan gasbeden.

Gasık
Gecenin ilk karanlığı. Gece. Karanlık. * Ay doğmak.

Gata
(Gıtâ) (C: Agtıye) Perde, örtü.

Gatamtam
Çok su.

Gatarif(e)
(Gıtrîf. C.) Başkanlar, başlar, reisler, önderler. * Soylu ve asaletli kimseler, itibarlı ve seçkin kişiler.

Gatata
(C: Gıtât) Bağırtlak cinsinden bir kuş.

Gataye
Kertenkeleden büyük bir hayvan.

Gataş
(C: Agtaş) Karanlık. * Devamlı su akan gözdeki zayıflık.

Gatfan
Ev içinde su dökmek için yapılan yer. * Erkek ismi.

Gatgata
Çömleğin kuruyup kaynaması.

Gatit
Horlamak.

Gatrafe
Büyüklenmek, ululanmak, kibirlenmek.

Gats
Batırılma, daldırılma. * Batırma, daldırma.

Gatt
Birbirine tâbi olmak. * Gizlemek. * Mükedder etmek, üzmek. * Suya dalmak.

Gava
Yoldan çıkmış. Yolunu şaşırmış. Azgın.

Gavadî
Sabah bulutu.

Gavafil
(Gafile. C.) Gafiller, gaflette bulunanlar.

Gavail
(Gaile. C.) Musibetler, belâlar. * Dertler, sıkıntılar, kederler, hüzünler. * Felâketler, âfetler.GAVALÎ $ (Galiye. C.) Güzel kokular.

Gavamız
(Gamız. C.) Anlaşılması zor hakikatler. İnce ve derin mes'eleler.

Gavanî
(Ganiye. C) Zenginler. * Kadın şarkıcılar.

Gavaya
(Gaviyye. C.) Sapmışlar, sapıtmışlar.

Gavayet
Dalâlete düşme, hak yoldan sapma. * Azgınlık.

Gavayet-i nefs
Nefsin azgınlığı.

Gavaş
(Gaşiye. C.) Örtücü, örten.

Gavaşî
(Gaşiye. C.) Kıyametler. * Örtü. At takımından sayılan bir nevi örtü.

Gavc
Enli ve yassı olmak. * Muzdarip olmak, acı çekmek.

Gavelan
Acı bir ot.

Gavga
Çekirge. * İnsanların rezilleri. Adi, aşağılık olan kimseler.

Gaviyy
Azgın. Zâlim. * Tek başına kalan.

Gavl
(C: Gavâyil) Helâk etmek. * Kin tutmak. * Çok miktar toprak. * Feyizden uzaklık.

Gavr
Bir şeyin dibi. Çukur. * Batmak. * Derinlik, nihayet. Kök, esas, temel. * Tefekkür, teemmül. * Dolanmak. * Hakikat.

Gavr-ı amîk
Derin dip.

Gavr-ı in'idam
Yokluk çukurunun dibi.

Gavr-ı mes'ele
Mes'elenin esası, mevzuun künhü.

Gavs
Çağırma. Nida. Medet istemek. * Yardım edici. Medet verici. * Kurtuluş. (Bak: Aktâb)

Gavs-ül a'zam
"Abdülkadir-i Geylanî (K.S.) Hazretlerinin nâmı. En büyük Gavs. Evliyâullahın büyüğü. Gavs-i Ekber de denir. (Bak: Geylanî)(Bir zaman Hazret-i Gavs-ı Azam Şeyh Geylâni'nin (K.S.) terbiyesinde, nazdar ve ihtiyâre bir hanımın bir tek evlâdı bulunuyormuş. O muhterem ihtiyare gitmiş oğlunun hücresine, bakıyor ki, oğlu bir parça kuru ve siyah ekmek yiyor. O riyazattan za'fiyetiyle vâlidesinin şefkatini celbetmiş... Ona acımış. Sonra Hazret-i Gavs'ın yanına şekva için gitmiş. Bakmış ki, Hazret-i Gavs kızartılmış bir tavuk yiyor. Nazdarlığından demiş: ""Ya Üstad! Benim oğlum açlıktan ölüyor. Sen tavuk yersin!"" Hazret-i Gavs tavuğa demiş: ""Kum Biiznillâh"" O pişmiş tavuğun kemikleri toplanıp, tavuk olarak yemek kabından dışarı atıldığını mutemed ve mevsuk çok zatlardan Hazret-i Gavs gibi kerâmât-ı hârikaya mazhariyeti dünyaca meşhur bir zatın bir kerâmeti olarak mânevi tevatürle nakledilmiş. Hazret-i Gavs demiş: ""Ne vakit senin oğlun da bu dereceye gelirse, o zaman, o da tavuk yesin."" İşte Hazret-i Gavs'ın bu emrinin mânâsı şudur ki: Ne vakit senin oğlun da, ruhu cesedine, kalbi nefsine, aklı midesine hâkim olsa ve lezzeti şükür için istese, o vakit leziz şeyleri yiyebilir... L.)"

Gavsiyyet
Evliyaullahın başı olmak. Velâyet mertebelerinden yüksek bir makam sahibi olmak. (Bak: Aktab)

Gavt
Derin çukur. * Bir şeyin içine girme, batma, garkolma.

Gavta
Ağaçlık, sulak yer. * Toprakta çukurluk.

Gavta-baz
f. Dalgıç.

Gavta-bazî
f. Dalgıçlık.

Gavta-gâh
f. Dalma yeri.

Gavta-har
f. Dalan, batan.

Gavun
(Gavi. C.) Azgınlar, azmışlar, doğru yoldan çıkıp dalâlete düşmüş olanlar.

Gavvas
Çok gayretli. Çalışkan. * Suya dalan. * İnci arayan dalgıç.

Gavî
(A, uzun okunur) Çok azgın. Çok sapkın. Yoldan şaşıp azıtan zâlim.

Gayahib
(Gayheb. C.) Gece karanlıkları.

Gayat
Çalgı.

Gayb
Gizli olan. Görünmeyen. Belirsiz. * Güman. Hislerle veya akıl ile bilinmeyen şey. (Bak: Ahbar-ı gayb)(Demek Cenab-ı Hakk'ın gayet büyük ve mükemmel bir rahmeti, re'feti ve şefkati, gaybı bildirmemektedir. Bilhassa masum hayvanlar hakkında daha tamdır. Demek sefihane lezzette sen hayvanlara yetişemezsin. Binler derece aşağı düşersin! Çünki, hayvana nisbeten gaybi olan şeyleri senin aklın görüyor. Elemini alıyor. Setr-i gaybda bulunan istirahat-ı tammeden bilkülliye mahrumsun. S.)

Gayb-aşina
f. Gaybı bilen. Gaybdan haberi olan. Gelecekten veya âhiretten haberi olan.

Gayb-bîn
f. Gaybı gören. Herkesin bilemediği geleceği feraseti ile hissedip bilen. İstikbalden haber veren.

Gayb-dan
f. Gaybı bilen.

Gayb-ül gayb
Kalbde olmayan şey. Hiç ortada eseri, varlığının, geleceğinin izi ve nişanı olmayan. Gaybın gaybı olan.

Gaybet
Başka yerde bulunmak. Hazırda olmamak. Gıybet. Bir şeyin diğer bir şey içinde gaib olması. (Bak: Gıybet)

Gaybubet
Gayıplık, hazırda olmayıp başka yerde olma.

Gaybî
Hazırda olmayan. Görünmeyenlere âit. Hazır olmayanlara âit. Başka âlemdekilere âit. Âhirete âit. Gayba âit ve müteallik.

Gayda
(C: Guyed) Nazik ve yumuşak tenli genç kadın. (Müz.: Agyed)

Gaydak
Geniş. * Yumuşak. * Kerim kişi. İyi huylu kimse. * Keler yavrusu. * Büluğ çağına varmamış çocuk.

Gaye
"Maksad, kasdedilen, netice, sonuç.(Her şeyin vücudunun müteaddit gayeleri ve hayatının müteaddit neticeleri vardır. Ehl-i dalâletin tevehhüm ettikleri gibi dünyaya, nefislerine bakan gayelere münhasır değildir. Tâ, abesiyyet ve hikmetsizlik içine girebilsin. Belki her şeyin gayât-ı vücudu ve netaic-i hayatı üç kısımdır. Birincisi ve en ulvisi Sani'ine bakar ki; o şeye taktığı hârika-i san'at murassaatını, Şâhid-i Ezelî'nin nazarına resm-i geçit tarzında arzetmektir ki, o nazara bir ân-ı seyyale yaşamak kâfi gelir. Belki, vücuda gelmeden, bilkuvve niyyet hükmünde olan istidadı yine kâfidir. İşte, seriüz-zeval lâtif masnuât ve vücuda gelmeyen, yâni sünbül vermeyen birer hârika-i san'at olan çekirdekler, tohumlar şu gayeyi bitemamiha verir. Faidesizlik ve abesiyyet onlara gelmez. Demek her şey; hayatiyle, vücudiyle Saniinin mu'cizat-ı kudretini ve âsâr-ı san'atını teşhir edip, Sultan-ı Zülcelâl'in nazarına arzetmek birinci gayesidir...İkinci kısım: Gaye-i vücut ve netice-i hayat: Zişuura bakar. Yâni, herşey Sâni-i Zülcelâlin birer mektub-u hakaik-nüma, birer kaside-i letafetnüma, birer kelime-i hikmet-edâ hükmündedir ki; melâike ve cin ve hayvanın ve insanın enzârına arzeder.. mütalâaya dâvet eder. Demek, ona bakan her zişuura ibretnüma bir mütalâagâhdır.Üçüncü kısım: Gaye-i vücut ve netice-i hayat: O şeyin nefsine bakar ki; telezzüz ve tenezzüh ve beka ve rahatlıkla yaşamak gibi cüz'î neticelerdir. Meselâ: Azîm bir sefine-i Sultaniyyede bir hizmetkârın dümencilik ettiğinin gayesi: Sefine itibariyle yüzde birisi kendisine, ücret-i cüz'iyyesine ait.. doksandokuzu Sultana ait olduğu gibi; herşeyin nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, Sâni'ine ait doksandokuzdur. İşte bu teaddüd-ü gayattandır ki; birbirine zıt ve münâfi görünen hikmet ve iktisad, cud ve sehâ ve bilhassa nihayetsiz seha ile sırr-ı tevfiki şudur ki: Birer gaye nokta-i nazarında cud ve seha hükmeder. İsm-i Cevvad tecelli eder. Meyveler, hubublar; O tek gaye nokta-i nazarında bigayr-i hisâbdır. Nihayetsiz cûdu gösteriyor. Fakat, umum gayeler nokta-i nazarında; hikmet hükmeder. İsm-i Hakîm tecelli eder.. Bir ağacın ne kadar meyveleri var, belki her meyvenin o kadar gayeleri vardır ki; beyan ettiğimiz üç kısma tefrik edilir. Şu umum gayeler, nihayetsiz bir hikmeti ve iktisadı gösteriyor. Zıt gibi görünen nihayetsiz hikmet, nihayetsiz cud ile seha ile içtima ediyor. Meselâ: Asker ordusunun bir gayesi, te'min-i âsâyiştir. Bu gayeye göre ne kadar asker istersen var ve hem pek fazladır. Fakat, hıfz-ı hudut ve mücahede-i a'dâ gibi sair vazifeler için, bu mevcut ancak kâfi gelir. Kemâl-i hikmetle muvazenededir. İşte hükümetin hikmeti, haşmet ile içtima ediyor. O halde, o askerlikte fazlalık yoktur denilebilir... S.)"

Gaye-i hayal
Hayalde tasavvur edilen ve ona varılması istenen gaye ve maksat. İdeal.

Gayed
Nazik ve yumuşak tenli olmak.

Gayet
Çok, pek çok. * Nihayet. Gaye. Encam.

Gayet-ül-gaye
Gayenin esası, en son derece. (Bak: Vicdan)

Gayeten
Son derece, çok fazla olarak.

Gayetsiz
Nihayetsiz, sonsuz.

Gayf
Eğilmek, meyl.

Gayheb
(C.: Gayâhib) Gece karanlığı.

Gayir
Irak, baid, uzak.

Gayk
(Gayuk) Fikri karışık olmak.

Gayl
Irmak, nehir. * Ağaç, şecer. * Cima etmek. * Kadının hâmile iken çocuğuna süt emzirmesi.

Gayle
Şişman kadın.

Gaylem
Kul, cariye. * Kablumbağanın erkeği. * Mevzi ismi. * Mugaylân ağacı.

Gaym
Bulut. * Sisli bulut tabakası. * Pek susayıp hararetlenmek.

Gayme
Çok fazla susama, susuzluk.

Gayn
"Susuzluk. * Arapçada ""ayn"" harfinden sonra gelen harfin adı."

Gayna
Yaprakları çok olan yaş ağaç.

Gayne
Aralarından su akamayan birbirine girmiş ve dolaşmış ağaçlar.

Gayr
Diğer, başkası, mâadâ, âher, yabancı. (İstisnâ edâtıdır. Başlarına getirildiği kelimeyi nefy yapar.)

Gayr-endîş
f. Başkalarını düşünen, şefkatli ve cömert kimse.

Gayr-ı kabil
Mümkün ve kabil değil, imkânsız. Mümkün olmayan, olamaz.

Gayr-ı ma'kul
Akıl işi olmayan, aklın kabul etmediği.

Gayr-ı mahdud
Hudutsuz, uçsuz bucaksız, sonsuz.

Gayr-ı mahsur
Hasrolunmamış. Sınırsız.

Gayr-ı me'luf
Alışılmamış, ülfet edilmemiş.

Gayr-ı me'mul
Umulmadık. Beklenmedik. Birdenbire.

Gayr-ı mebzul
Çok kullanılmayan. Az bulunan şey.

Gayr-ı meczuz
Devamlı, kesilmeden.

Gayr-ı memnun
Devamlı. Kesiksiz. * Minnetsiz, sürekli.

Gayr-ı men hüve leh
Sâhibinden gayrısı.

Gayr-ı menkul
Naklolunamayan, taşınamayan (tarla,bağ, ev gibi) mallar.

Gayr-ı mer'î
Görünür olmayan, görünmeyen.

Gayr-ı meskun
İçinde oturulmayan yer. Kimsesiz yer.

Gayr-ı meş'ur
Duyulmayan, hissedilmeyen. (Bak: Taht-eş şuur)

Gayr-ı meşru'
Allah'ın rızâsına uymayan, şeriat hârici, kanunsuz iş.(Tarık-ı gayr-ı meşru' ile bir maksadı tâkibeden galiben maksudunun zıddı ile ceza görür. -Avrupa muhabbeti gibi.- Gayr-ı meşru' muhabbetin âkıbetinin mükâfatı, mahbubun gaddarane adavetidir. M.)

Gayr-ı mutabık
Uygun gelmeyen, uymayan.

Gayr-ı mutemed
Kendine itimad edilmeyen.

Gayr-ı müekkede
Tekrarlanmamış ve takviye edilmemiş. * Zannî ve kat'î delil ile sâbit olmayıp, Peygamberimizin (A.S.M.) bazan devam buyurdukları iş veya amel.

Gayr-ı mümkin
Mümkün olmayan, imkânsız.

Gayr-ı münbit
İyi ve bol yetiştirmeyen. Münbit olmayan.

Gayr-ı münfekk
Bitişik, ayrılmaz.

Gayr-ı münif
Münif olmayan. (Bak: Münif)

Gayr-ı münkatı'
Devamlı, fasılasız, kesiksiz.

Gayr-ı müslim
Müslüman olmayanlar. İslâmiyete girmeyenler.

Gayr-ı müsmir
Verimsiz, faydasız, meyvesiz. (Bak: Desâtir)

Gayr-ı mütecezzî
Ayrılamayan, bölünemeyen.

Gayr-ı mütenahî
Sonsuz, nihayet bulmaz, bitmez.(Bir noktayı tam yerinde icad etmek için, bütün kâinatı icad edecek bir kudret-i gayr-ı mütenahî lâzımdır. Zira, şu kitab-ı kebir-i kâinatın her bir harfinin, bâhusus zihayat her bir harfinin, her bir cümlesine müteveccih birer yüzü, nâzır birer gözü vardır. M.)

Gayr-ı uzvî
Cansız. Uzvî olmayan. (İnorganik)

Gayr-ı zarurî
Zarurî ve mecburî olmayan.

Gayr-ı şuurî
Şuursuz, şuurun dışında.

Gayret
Dikkatle ve sebatla çalışmak. * Kıskanmak, çekememek. * Hareketli ve temiz hislerle çalışmak. * Dine, imana, namus gibi kıymetlere tecavüz edenlere karşı müdafaa için harekete gelmek.

Gayret-i bâtıla
Faydasız ve boşu boşuna uğraşma.

Gayret-i câhiliye
Körü körüne uğraşmak. Allah'ın razı olmadığı lüzumsuz şeylere kıymet vererek didinmek.

Gayret-i diniyye
Din için gayret etme.

Gayret-i merdane
Mertçesine gayret.

Gayret-mend
f. Gayretli, çalışkan.

Gayret-şiar
f. Gayretli. çalışkan.

Gayretkeş
Çalışkan, çabalayıcı. * Bir tarafı tutan, taraftar. * Kıskanç.

Gayriyet
Ayrılık. Gayrılık.

Gayrı
Başkası, diğeri. Artık. (Bak: Gayr)

Gays
İmdad. Yardım. * Yağmur. * Yağmurla meydana çıkan çayır.

Gays-ı nâfi'
Faydalı yağmur.

Gaysan
Gençlik şiddeti.

Gaytale
(C: Gıytal) Sık bitmiş olan ağaç. * Seslerin karışması.

Gayub
(Gayâb-Gaybe) Kaybolmak.

Gayur
"Hamiyetli. Çok çalışkan. Dayanıklı. Çok gayretli. * Kıskanç. (""Gayyur"" diye yazılması yanlıştır.)"

Gayuran
(Gayur. C.) Çalışkanlar, gayretkeşler, gayretliler.

Gayurane
f. Gayretli olan kimseye yakışır şekilde, çalışkan kimseler gibi.

Gayy
Aklın istikametini, yolun doğrusunu kaybetmek. Rüşdün zıddı.

Gayya
Cehennemin beşinci tabakasındaki çok korkunç bir kuyunun adı. İçine düşenin kolay kolay kurtulamıyacağı korkunç yer.

Gayyir
(Gayyür) Gayretli kimse.

Gayz
Bir şeyin pahası eksilmek. Hilkati noksan olma. Kıymetten düşük şey. * Suyun eksilip azalması, yere çekilmesi.

Gayz ü gazab
Kızgınlık ve hiddet.

Gayz-efşan
f. Hiddetli, öfkeli, kızgın.

Gayza
Meşelik.

Gayzeran
İtburnu.

Gayıt
(C: Gaytân-Agvât) Çukur yer. * Kenef.

Gaz
f. Isırma, dişle tutma. * Diş.

Gaza
(C.: Gazevât) Din uğrunda kâfirlerle yapılan mücadele, muhârebe, düşmana kasdetmek. Cenketmek.

Gaza-yı ekber
Din uğrunda kâfirlerle yapılan büyük muhârebe.

Gazab
Hiddet, öfke, dargınlık, kızgınlık.

Gazab-nak
f. Öfkeli, hiddetli, kızgın. Dargın.

Gazab-ı ilahî
Allah'ın gazabı. Belâ, musibet.

Gazaben
Gazabla, hiddetle, öfkeyle.

Gazal
(C: Gazale-Gazelân) Ceylân. Geyik, âhu. Geyik yavrusu. * Şarkıcı, mızıkacı. *Güzel göz.

Gazale
Dişi geyik. * Güneşin yükselmesi.

Gazalî
Onyedinci asırda şiirleri ile tanınan Bursa'lı bir şâirin adıdır.

Gazamir
Malı çok olan, zengin.

Gazanfer
Kahraman. * İri arslan.

Gazanfer-i gazub
Kükremiş arslan.

Gazanferâne
f. Arslancasına, arslan gibi.

Gazar
Bir cins güvercin. * Çok, fazla.

Gazat
(C: Guzâ) Dağ armudunun ağacı. * Dikenli ağaç. * Seksek ağacı.

Gazaza
Eksiklik.

Gazb
Kızıl boya, kırmızı renkli boya.

Gazban
(Gadbân) Dargın, kızgın.

Gazbe
Sağlam, sert taş.

Gaze
f. Kadınların yüzlerine sürdükleri düzgün allık.

Gazefe
Bağırtlak kuşu.

Gazel
Tek kişinin özel bir ahenkle okuduğu manzume. (Aşk ve nefis gibi hislere ait olup, anlamı dine aykırı olursa ve kadın sesi ile câiz değildir.) * Edb: Klâsik şark şiirlerinin en çok kullanılan ve (5-15) beyitlik şekil. * Sonbaharda ağaç üzerinde kuruyan yapraklar. * Ceylân. * Lâtif şey. * Güzel kadınların bahsi ve medhi. * Kadınlar sohbetini sevmek. * Köpeğin, geyiğin sesinden ürkmesi.

Gazel-han
f. Gazel okuyan.

Gazel-hanî
f. Gazel okuyuculuk.

Gazel-nüvis
f. Gazel yazan.

Gazel-sera
f. Nazım şekilleri arasında gazel meydana getiren.

Gazeliyyat
Gazel tarzında yazılmış şiirler.

Gazem
Bir ot cinsi.

Gazete
Fr. Genellikle günlük çıkan ve büyük boy olan neşriyat organı. (Bak: Mürcif)

Gazevan
Hızlı giden iyi at.

Gazevat
(Gazve. C.) Din uğrunda yapılan harbler.

Gazf
Kulağın sarkık olması. * Kırmak. * Geceleyin karanlık olmak.

Gazgaza
Zillet, aşağılık. * Eksik, noksan.

Gazi
Din uğrunda harbeden. Cihadda yaralanmış veya harbetmiş olan kimse. Harpte ordunun başına geçen kumandan. Muzaffer olan ve harpten sağ dönen.

Gazid
Katı sesli. * Yumuşak ot.

Gazir(e)
Mülâyim, yumuşak. Nâzik, uysal.

Gaziyy
(C: Gazâ) Yeni doğmuş kuzu.

Gazl
İplik eğirmek, bükmek.

Gazm
Güçle ve şiddetle yemek. * Defetmek, kovmak.

Gazn
Hapsetmek. * Kırmak.

Gazr
(Gazâre) (C: Gazâyir) Men etmek, engel olmak. * Hapsetmek. * Geçim kolaylığı, maişet genişliği. * Büyük çanak.

Gazra
Ucuzluk. * Hayır. * Özlü balçık.

Gazreme
(C. Gazarim) Ölçüsüz, tartısız bir şeyi satmak.

Gazruf
(C.: Gazârif) Kıkırdak.

Gazub
(Gazab. dan) Öfkeli, kızgın, hiddetli. Kükremiş. * Büyük yılan. * Abus deve.

Gazv
Seyelân etmek, akmak. * Münkatı' olmak, kesilmek.

Gazva
Malın ve davarın kötüsü.

Gazve
Din düşmanı olan cephenin üzerine taarruz. Muharebe. Cenk. Sefer. Din muharebesi. Gazve, gazivden alınmış olup cenk ve kıtal manasınadır. Düşmanla vuruşmak demektir. Siyer ıstılahında Gaza ve gazve tâbirleri Peygamber Efendimizin bizzat hazır bulunduğu muharebeye denir. Peygamber Efendimizin bizzat bulunmadığı müfrezelere Seriye denilir.

Gazve-i bedir
Bedir Gazvesi. Bedir Muharebesi.(Melâikelerin, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'a hizmeti ve görünmesi ve cinnîlerin O'na imân ve itâati, mütevatirdir. Nass-ı Kur'an ve çok âyatla musarrahtır. Gazve-i Bedir'de beşbin melâike, - nass-ı Kur'an ile - önde, sahâbeler gibi ona hizmet edip, asker olmuşlar. Hattâ o melekler, melâikeler içinde, ashâb-ı Bedir gibi şeref kazanmışlar. M.)

Gazver
Bir ot cinsi.

Gazz
(Gadd) Utancından dolayı önüne bakmak. * Bir şeyin miktarını eksiltmek. * Hurmanın tomurcuğu. * Zerafet sâhibi. * Yeni buzağı.

Gazzal
Eğrilen iplik.

Gazze
Şam'ın doğusunda bir yerin adı. (Resullulah Efendimizin ceddi Hâşim'in kabri ordadır.)

Gazâlî
büyük bir islâm âlimi.

Gazât
Gazlar.

Gazât-ı muzırra
Zararlı gazlar. Zehirli gazlar.

Gazîme
Gazem denilen otun yetiştiği yer.

Gazîr
Bol, çok, kesretli, ziyade, fazla.

Gazîz
Gılâfından yeni çıkan çiçek. * Taze.

Gazıf
Yumuşak, geniş.

Gazır
İyi dibâgat olunmamış deri.

Gazıye
Çok karanlık olan yer. * Büyük nurlu şey.

Gaşam
(C: Guşâm) Mübâlağa ile zulmeden.

Gaşan
(Gaşayân) Gönül dönmek. * Akıl gidip, bihoş olmak.

Gaşemşem
Şecaatinden kimseye baş eğmeyen. * Başını döndürüp yabana iltifat etmeyen. * Zulmedici. * Methi istediği gibi yapamamak.

Gaşeyan
Kendinden geçmek. Kendini kaybetmek. Bayılmak. Gaşyolmak.

Gaşiye
Perde. Örtü. * Kıyamet. * Dilenci ve cerrar. * Ziyârete gelen dostlar gurubu.

Gaşiye suresi
Kur'an-ı Kerim'de 88. suredir. Mekkîdir.

Gaşiye-dâr
f. At uşağı, seyis.

Gaşm
Zulüm etmek, zulüm yapmak.

Gaşmere
Yönelmek.

Gaşum
Zâlim, gaddar. * Muannid, inatçı.

Gaşve
(Gışâve-Guşve) Perde, hicap, örtü. * Göz kararmak.

Gaşy
Bayılma, kendinden geçme.

Gaşy-âver
f. Baygınlık veren, bayıltan.

Gaşyet
Kendinden geçme, bayılma. * Örtmek. * Hayret.

Gaşyet-i mevt
Koma hali.

Gaşyolma
Kendinden geçme. Kendini bilemez hale gelmek.

Gaşş
Örtmek, setretmek.

Gebe
(Bak: Hâmile)

Gebeş
Koyunun erkeği. Koç. * Mc: Akılsız, ahmak adam.

Gebr
f. Ateşe tapan, mecusi.

Gec
f. Kireç, alçı, harç.

Gecbaz
Oyunda hile yapan, hileci.

Geckâr
(Gecger) f. Kireçle badana yapan. Kireç sıvacısı.

Ged
(Gedbe) f. Yoksul, dilenci, fakir, dilenen. * Dilencilik.

Geda
f. Fakir. Kimsesiz. Dilenci.

Geda-çeşm
f. Dilenci gözlü, yoksul gözlü. * Mc: Aç gözlü, gözü doymaz.

Geda-çeşmane
f. Açgözlülükle, açgözlücesine.

Gedayan
f. Fakirler. Kimsesizler. Gedâlar.

Gedayane
f. Dilencilikle.

Gedayî
f. Dilencilik.

Gedikli
t. Tar: Yeniçeri efradı arasında eskilikleri dolayısıyla imtiyazlı olanlar. Bunlar diğer yeniçerilerden ayrılmak için bellerine seraser denilen kumaştan kuşak sararlardı. * Yıkık, çentikli ve düşük yeri olan. * Mülk olduğu halde vakfa ait bir tarafı olan. * Deniz assubayı ki, eskiden yükselerek subay olabilirdi.

Geh (gâh)
f. Kelimenin sonuna eklenerek yer veya zaman ifade eder.

Geh(î)
f. Ara sıra. Bazan.

Gehan
f. Zaman, an, vakit.

Gehvare
f. Beşik.

Gehvare-ger
f. Beşikçi.

Gehvare-nişin
f. Beşikteki çocuk.

Gele
f. Sığır, koyun ve keçi sürüsü. * Sürü.

Geleban
f. Sığırtmaç, çoban.

Gelu
f. Boğaz.

Gelu-gir
f. Dağ armudu. Ahlat. * Boğazdan geçmesi zor olan şey.

Gem vurmak
Mecaz yoluyla mâni olmak, zabtetmek, bağlamak yerinde kullanılan bir tabirdir.

Genc (gencine)
f. Define, hazine. Gömülü hazine. Kenz.

Genc-i nihan
Gizli hazine.

Gencur
f. Hazine muhafızı, hazinedar.

Gend
f. Pis koku, fenâ koku.

Genda(y)
f. Kokmuş, fenâ kokulu.

Gendeme
f. Siğil.

Gendide
Kokmuş.

Gendüm
f. Buğday.

Gendüm-gun
f. Buğday renkli.

Gendümnüma
f. Yüze gülüp aldatan. Hilekâr.

Gensoru
(Bak: İstizah)

Ger
"f. Türkçedeki ""eğer"" kelimesinin kısaltılmış şekli. Eğer, şayet mânasındadır."

Gerd
f. Baht, talih. Fayda. * Toz, toprak. * Hüzün, keder, gam, tasa.

Gerd-âlûd
f. Toz toprak içinde.

Gerd-âlûde
f. Toza toprağa bulaşmış, tozlu topraklı. * Mc: Maddiyatı olan kimse, paralı, zengin.

Gerde
"f. İsimlere eklenerek; etmiş, yapmış, eylemiş gibi mef'uller yapılır."

Gerden
f. Dönen. Dönücü. * Boyun. * Şeci'. Bahadır. Pehlivan.

Gerden-bend
f. Boyuna bağlanan nesne, boyun bağı. * Gerdanlık.

Gerden-beste
f. Boynu bağlı. İtâatli. Boyun eğmiş.

Gerden-dâde
(Bak: Gerdenbeste)

Gerden-efraz
(Gerden-firâz) f. Kibirli, gururlu. Boyun kaldıran, başı yukarda.

Gerden-keş
f. Âsi, serkeş, isyankâr. * Mağrur, kibirli. * İnatçı, muannid.

Gerdena
f. Kuş veya kuzu çevirmesi. * Yürümeye yeni başlayan çocukları, yürümeye alıştırmak için yapılmış bir cins araba. * Kebap şişi. * Fırıldak, topaç.

Gerdiş
f. Dönme, dönüş. Çevrilme, dolaşma.

Gerdiş-i zemân
Zamânın dönüşü.

Gerdun
f. Dünyâ, felek. * Dönen, dönücü, devreden, çevrilen.

Gerdun-mîna
f. Gök, sema, asuman.

Gerdun-sirişt
f. Mağrur, gururlu, kibirli kimse. * Zâlim, gaddar, kan dökücü. * Tenbel, uyuşuk.

Gerdune
f. Araba, otomobil.

Gerdune-i iclal
Saltanat arabası.

Gerdâ-gird
f. Fırdolayı.

Gerdân
f. Dönen, dönücü. Çeviren. (Bak: Gerden)

Gerdîde
f. Tavır ve hâlleri değişmiş.

Gergedan
Burnu üzerinde boynuzu bulunan ve file benzeyen vahşi bir hayvan.

Gerilla
(İspanyolca) Büyük bir kuvvete karşı, dağınık küçük kuvvetler tarafından yapılan çete harbi.

Gerk
f. Uyuz hayvan.

Germ
f. Sıcak. Kızgın. * Çabuk öfkelenen. * Gayretli, hamiyetli. Tez meşreb.

Germ ü serd
Sıcak ve soğuk. * Darlık genişlik, iyilik kötülük, acı tatlı.

Germ-mend
f. Acele eden, aceleci.

Germ-ran
f. Atı çok süren, hızlı at süren.

Germ-ülfet
f. Görüşmesi hararetli olan, hararetli ve sıkı-fıkı görüşen.

Germa
f. Sıcak.

Germa-germ
f. Pek kızışmış, kızışıp ısınmış. * Sıcağı sıcağına.

Germa-peyma
f. Sıcaklık ölçeği. Termometre.

Germabe
f. Sıcak su hamamı. Kaynarca, kaplıca, ılıca.

Germiyyet
Sıcaklık, hararet. Ateşli ve hızlı çalışma.

Germî
f. Hararet, sıcaklık, kızgınlık.

Gerziş
f. Zulümden şikâyet etme.

Gerçi
f. Öyle ise de, her ne kadar.

Gestî
f. Çirkinlik.

Gev
(C.: Gevân) f. Yiğit, bahadır, kahraman.

Gev-çah
f. Dibi görünebilen pek derin olmayan alçak kuyu.

Gevah
(Bak: Güvah)

Gevahî
(Bak: Güvahî)

Gevan
(Gev. C.) Kahramanlar, yiğitler.

Gevar
t. Ark. Bahçeleri sulamak için çayırdan ufak bir arkla alının kol.

Gevare
(Gehvâre) Beşik.

Gevden
f. Sersem, ahmak, şaşkın, anlayışsız.

Geven
t. Çalı. Dikenli ve bir karış kadar boyunda bir nebat. Aslı Gevân'dır.

Gevher
f. Akıl ve edeb. * Asıl ve neseb. * Elmas, cevher, mücevher. İnci. * Bir şeyin künhü ve esası. Hakikat. * Noktalı olan harf.

Gevher-bar
f. Cevher yağdıran.

Gevher-efşan
f. Cevher saçan.

Gevher-füruş
f. Cevherci, kuyumcu, sarraf.

Gevher-i pend
Nasihat küpesi.

Gevher-nisar
f. Cevher serpen. * Mc: Düzgün konuşan, güzel söz söyleyen.

Gevher-nişin
f. Cevherlerle süslenmiş.

Gevher-paş
f. Mücevher saçan. * Mc: Çok güzel ve düzgün konuşan.

Gevher-tab
f. Altun ve mücevherlerle işlenmiş kadın eşarbı.

Gevher-şinas
f. Cevherden anlıyan, cevherci, kuyumcu.

Gevherî
f. Kuyumcu, cevherci.

Gevherîn
f. Mücevher gibi. * Mücevherli.

Gevsale
f. Bir yaşına girmiş sığır yavrusu.

Gevz
f. Ceviz.

Gevç
f. Ağaç zamkı.

Geylanî
Seyyid Abdulkadir-i Geylanî, Gavs-ül A'zam, Gavs, Kutub gibi mecâzi nâm ile bilinen bu zât (Hi: 470-561) yılları arasında yaşamış ve Kadirî Tarikatının müessisidir. Müteaddid müridlerinden bir çoğu sonradan veli olarak meşhurdurlar. Derslerinin te'siriyle birçok Hristiyan ve Museviler Müslüman olmuşlar, ruhâni feyze ermişlerdir. Aktab-ı Erbaa'dan sayılır. (R.A.)

Geylânî
kerametleriyle ünlü büyük bir velî.

Gez
f. Arşın, endaze. * İlgın ağacı. * Okun çentiği. * Tâlim için yapılmış kısa ok.

Geza
f. Isırıcı, ısıran.

Gezend
f. Musibet, belâ, felâket, âfet. * Elem, keder, hüzün. * Zarar, ziyan.

Gezide
f. Isırılmış, dişlenmiş.

Geçer akça
t. Rayiç para yerine kullanılır bir tabirdir. Bu tabir, eskiden halk arasında yapılan senetlerde, hükümet tarafından akdolunan mukavelelerde kullanılırdı.

Geş
Edâ ve naz yaparak yürüme. * Lâtif, hoş, güzel.

Geşt
Seyretme, dolaşma, gezme, tenezzüh. * Geçme.

Geşt ü güzâr
Gezip tozma, gezme.

Geşte
"f. ""Gezmiş, dolaşmış, dönmüş"" anlamlarına gelerek birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Ber-geşte $ : Altüst olmuş. Ser-geşte $ : Başı dönmüş."

Gil
f. Su ile ıslanmış toprak, balçık. Lüleci çamuru, kil.

Gil-zar
f. Çamurlu yer.

Giliger
f. Duvarcı, sıvacı. * Çamurcu.

Gille-mend
f. Şikâyet eden, halinden memnun olmayan.

Gin
"f. Türkçedeki ""li, lu, lı"" eklerinin karşılığıdır."

Giramî
f. Muhterem, aziz, hürmete değer. * Ulu, büyük.

Giran
f. Pahalı. Tartısı ağır olan. Ağır. Dolu. * Sert. Katı. * Bıktırıcı. Usandırıcı.

Giran-baha
f. Kıymet ve pahası çok olan.

Giran-bar
f. Meyvesi çok olan ağaç. * Ağır yüklü. * Gebe insan veya hayvan. * Zengin, gani.

Giran-can
f. Ağır kanlı, ağır hareketli, can sıkıcı (adam).

Giran-canî
f. Can sıkıcılık.

Giran-dest
(C.: Girandestân) f. İşini ağır yapan kimse. Eli ağır kişi.

Giran-destmaye
f. Zengin, gani. Sermayesi ve malı mülkü çok olan. * Mârifetli, mahâretli, hünerli.

Giran-dud
f. Duman, sis. * Kara bulut.

Giran-guş
(C.: Giranguşân) f. Sağır, kulağı ağır işiten.

Giran-guşâne
f. Sağırcasına.

Giran-hab
f. Uykusu ağır olan adam.

Giran-har
f. Obur, çok yiyen.

Giran-hatır
f. Canı sıkılmış, gücenmiş.

Giran-huy
f. Fena mizaçlı. Kötü huylu.

Giran-kadr
f. Kadr u itibar sahibi. Hürmet edilen kimse.

Giran-kîse
f. Cimri, hasis, pinti.

Giran-maye
f. Kıymetli ve değerli olan şey.

Giran-rikab
f. Ciddi ve vakur kimse. * Harpte düşmana saldıran, azimli kişi.

Giran-saye
f. Yüksek makam ve mevki sahibi. * Ordu kumandanı.

Giran-seng
f. Ağır başlı kişi. Ciddi ve vakar sahibi kimse. * Sabırlı, kanaatkâr.

Giran-ser
(C.: Giranserân) f. Mağrur, kibirli, gururlu, kendini beğenmiş.

Giran-serî
f. Kibirlilik, mağrurluk, enaniyetli oluş, kendini beğenmişlik.

Giran-seyr
(C.: Giranseyrân) f. Hareketleri ve yürüyüşü ağır olan.

Giran-sirişt
(C: Giransiriştân) f. Tembel, ağır tabiatlı, ağır kanlı.

Giranî
f. Ağırlık, sıklet.

Gird
f. Yuvarlak.

Gird-alud
f. Toz toprak içinde kalmış, toza bulanmış.

Gird-gâr
f. Allah.Yaratıcı. Kudret sahibi. (Bak: Kird-gâr) GİRDİBAD $ : (Gird-bâd) f. Kasırga. Yel çevrintisi. Tehlike. Girdap.

Girda-gird
f. Fırdolayı, çepeçevre.

Girdab
f. Suların dönerek çukurlaştığı yer. * Tehlikeli yer. Mühlike. Tehlikeli yer ve zaman.

Girdar
f. Meşgale, meşguliyet. * Tarz, âdet, yürüyüş.

Girde
f. Yuvarlak, değirmi. * Evvelce yahudilerin, müslümanlardan ayırd edilebilmeleri için, omuzlarına diktikleri sarı renkte bir parça. * Açılmış yufka. * Yuvarlak yastık. * Gr: Bütün, hepsi, tamamı.

Girdeban
f. Gözcü, gözetici.

Girdu
f. Ceviz.

Gire
(C: Guyer) Diyet.

Girgin
Her yere sokulan, herkesle görüşen, sokulgan. * Mensub, alâkalı, müteallik.

Girift
"f. Yakalama, tutma. * Dolaşık. Birbiri içine girik. Girintili çıkıntılı, karışık. * Motifleri birbirine girik ve içiçe geçme olan tezyinat tarzı. Buna aynı zamanda arabesk de denilir. * Türk musikisinin nefesli sazlarından olup, bugün unutulmak üzeredir. Ney'e benzer. Girift çalana ""Giriftzen"" denilir."

Giriftar
f. Tutulmuş. Yakalanmış.

Girifte
f. Yakalanmış, tutulmuş. * Bir hastalığa mâruz kalmış, hastalığa yakalanmış. * Esir.

Girifte-dem
f. Nefesi tutulmuş.

Girifte-gî
f. Tutkunluk. * Hastalık hali. * Esirlik.

Girifte-hâtır
f. Gücenik, kırgın.

Girifte-leb
(C: Giriftelebân) f. Dudağı tutulmuş. * Mc: Sessiz, sakin (kimse).

Girifte-ser
f. Aklı fikri dağılmış kimse. Dalgın kişi.

Girifte-zeban
Kekeme, dili tutuk.

Girih
f. Bağ, düğüm.

Girih-bend
f. Bağcı, düğümcü. * Uçkur.

Girih-bür
"f. ""Düğüm kesen"". Yankesici."

Girih-gîr
f. Düğümlü, dolaşık.

Girih-küşa
f. Düğüm açan, bağı çözen. * Mc: Müşkülâtları yenen, zorlukları halleden.

Girihçe
f. Küçük düğüm, düğümcük.

Giris(e)
f. Oyun, hile, dalavere.

Girit madalyası
Tar: Biri Sultan Aziz diğeri Sultan II.Abdülhamid devrinde olmak üzere ihdas olunan madalyalar. Her ikisinin de altun ve gümüş olmak üzere iki türlüsü vardı. Girit işinde hizmeti görünen devlet ricaline altun, ikinci derecedeki memurlarla halka, gümüş olanı verilirdi. (O.T.D.S.)

Girive
(Girve) f. Çıkmaz yol. Çıkmaz sokak. * İçinden çıkılması müşkül olan durum.

Girizgâh
(Bak: Gürizgâh)

Giriziye
(Bak: Gariziye)

Girişme
f. İşve, naz, cilve. Gözle kaşla işaret.

Giryan
f. Gözyaşı döken. Ağlayan.

Girye
f. Gözyaşı.

Girye-bar
f. Gözyaşı döken, ağlayan.

Girye-dar
f. Ağlamış, göz yaşı dökmüş.

Girye-engîz
f. Ağlatacak sebep, ağlamaya sebep olan.

Girye-feza
f. Çok ağlatan, ağlamayı artıran.

Girye-feşan
f. Acıklı acıklı ağlayan, gözyaşı saçan.

Girye-i şâdî
Sevinçten dolayı olan ağlama. Sevinç gözyaşı.

Girye-künan
f. Gözyaşı dökerek, ağlayarak.

Girye-meşhun
f. Gözyaşı ile dolu.

Girye-nak
f. Ağlayan, gözyaşı döken. Ağlayıcı.

Girye-nümud
f. Ağlar gibi görünen, ağlamışa benziyen.

Girye-paş
f. Ağlayan, gözyaşı döken.

Girye-perverd
f. Ağlatıcı, gözyaşı döktüren, ağlamayı getiren.

Girye-rîz
f. Gözyaşı döken, ağlayan.

Girye-zar
f. Oturup ağlanılan, gözyaşı dökülen yer.

Giryende
f. Ağlayan, gözyaşı döken.

Girîban
f. Elbise yakası.

Girîban-gir
f. Yaka tutan.

Girîban-çâk
f. Yakası yırtık. * Mc: Kederli, hüzünlü, üzüntülü.

Girîbanî
f. Bir çeşit gömlek.

Giya(h)
f. Nebat, bitki.

Giya-zar
f. Çayır, çimenlik, otluk.

Giyotin
Fr. Eskiden Fransa'da idam cezalarının infazı için kullanılan, kafa kesmeye yarar âlet.

Gizlik
f. Uzun saplı kalemtraş. * Bıçak, çakı, kılıç gibi şeylerin keskin olan tarafı.

Giş
f. Kalb, yürek.

Gişe
Fr. Tren istasyonu, vapur iskelesi ve mağaza gibi yerlerde bilet veya paranın alınıp verildiği yer.

Gladyatör
Eskiden Roma sirklerinde vahşi hayvanlarla veya birbirleriyle boğuşan kimse.

Goethe
Almanların ünlü şairi.

Golfstrim
ing. Atlas Okyanusunda, Meksika Körfezinden başlayarak Norveç kıyılarından Avrupa Rusyası'nın kuzey kıyılarına kadar gelen ılık bir deniz akıntısı.

Gonce
f. Gonca. Tomurcuk. Çiçeğin açılmamış durumu.

Gonce-i âb
Yağmur yağarken suyun yüzünde meydana gelen kabarcık.

Grafik
yun. Bir hâdisenin gidişatını göstermek, birkaç şey arasında karşılaştırma yapmak için çizgi ve şekillerle yapılan rakamlı cetvel.

Gramer
Fr. Cümlelerin, kelimelerin, hecelerin ve harflerin hallerinden bahseden ilim. Dil bilgisi.

Granit
Fr. Jeo: Muhtelif renklerde çok sert bir çeşit taş.

Grev
"Fr. İşçilerin isteklerini işverene kabul ettirmek için, işlerini hep birlikte bırakmaları.İslâmiyette işçi hakları çok ciddi korunmakla beraber, grev ve benzeri hareketlere başvurulması istenmez. Çünki grev, millî gelire zarar verdiği gibi, sosyal grupları doğurmakla boğuşmalarına ve dolayısıyla da millî huzura zarar getirir. Grev, daha çok kapitalist sistemlerin ""Hak, kuvvettedir"" şeklinde ifade edilen Avrupa'nın medeniyetindeki olumsuz düsturlarının bir sonucudur. Ve bir işçinin işverenle iktisadî müsabaka edemediğinden, işçiler birliği kurulmasıyla işverene karşı güçlü olmasına kapitalist sistem itiyor. Halbuki İslâmda kişi, kendi küçük gücüyle başbaşa bırakılmamıştır. Çünki ""hak kuvvettedir"" kaidesinin yerine; İslâm, ""kuvvet haktadır"" der. İşçi haklı ise, devletin gücü işçinin yanında olur. Bununla beraber İslâm, müsbet müsabaka prensibini de kaldırmaz. Ancak taraflar arasında hukuk ve adaletle nezaret eder."

Gu(y)
"""Diyen, söyleyen"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Rast-gu $ : Doğru söyleyen. Suhan-gu $ : Söz söyleyen, konuşan."

Gubar
Toz.

Gubar-âlud
f. Tozlanmış, toza bulanmış. tozlu.

Gubare
f. Sığır ağılı, mandıra. * Sığır sürüsü.

Gubarî
Eski harflerle yazılan bir çeşit ince yazı. Bu isim Arapça toz demek olan gubardan alınmıştır. Yazı, toz gibi ince yazıldığı için bu adı almıştır. Eski Türk devletlerinde güvercin postalarıyla gönderilen mektuplar bu yazı ile yazılırdı. (O.T.D.S.)

Gubbe
Tavşancıl kuşunun yavrusu.

Gubeyra
Yaban iğdesi. * Habeş vilâyetinde darıdan yapılan bir cins şarap.

Gubre
Toprak renkli olmak.

Gubşe
Toprak renkli omak.

Gucme
Kabın dibinde kalan su.

Gudaf
(C.: Gudfân) Kuzgun.

Gudat
Ayıp, zillet, noksanlık. * Ter u taze olmak.

Gudde
Tıb: Bez. Vücudun muhtelif yerlerinde, hususan boyunda bir nevi vücuda lazım su çıkaran depocuk. Şiş.

Gudde-i arakıyye
Ter bezi.

Gudde-i luâbiye
Tükrük bezi.

Gudde-i mideviye
Mide bezi.

Gudde-i nekfiyye
Tıb: Kulak memesinden çeneye kadar olan kısımda bazan ufak ufak meydana gelen bezler.

Gudde-i taht-el lisan
Dilaltı bezi.

Gudek
f. Çocuk, tıfl.

Gudekâne
Çocukçasına.

Gudruf
(C.: Gadârıf) Kıkırdak, kıkırdak kemiği.

Gudruf-u halkavî
Tıb: Kıkırdak halka.

Gudve
(C: Gudevât) Sabah namazı vakti ile güneşin doğuşu arası.

Gudüvv
Sabah vakti. * Sabahleyin bir şeye başlamak.

Gufl
Belirsiz, işaretsiz.

Gufr
(C: Egfâr) Dağ keçisinin oğlağı. * Hastanın iyi olduktan sonra yine üzülüp hasta olması.

Gufran
Cenab-ı Hakk'ın günahları affedip örtmesi, rahmeti.

Guful
Dikkatsizlikten veya şaşırmaktan dolayı bir işte hata yapma.

Gugird
f. Kükürt.

Guh
f. Pislik, necâset.

Guk
f. Kurbağa.

Gul
Boş ve virane yerlerde bulunan ve helâk edici olan bir cin tâifesi. İfrit, hortlak. * Ölüm. * Belâ.

Gulam
Genç, delikanlı. Bıyığı henüz bitmemiş genç. * Esir, hizmetçi, köle.

Gulame (gulme)
Cima arzusu.

Gulamiye
Tar: Cizye ve diğer vergileri tahsil edenlerin topladıkları paraların hazine veznesine teslim edilişi esnasında cizye veya vergi harç pusulalarının her biri için kendilerine verilen tahsil âidatı.

Gulampare
Dost, sevgili, mahbup. (Halk ağzında kulampara şeklinde kullanılır.)

Gulan
Tadı ekşi olan ilâçlar.

Gulane
f. Üstün bir gayretle. Yüksek bir himmetle.

Gulat
(Gali. C.) Dinde, mezhebte çok ileri salâbet gösterenler. * Galeyân edenler.

Gulaz
Kalın, kaba.

Gulet
Fr. İki direkli ve yan yelkenli gemi.

Gulf
(C.: Eglaf) Kılıf. Kışır, kabuk.

Gulfe
Zekerin sünnet edilecek derisi.

Gulgul(e)
Bağrışıp çağrışma. Şamata, gürültü. Velvele. * Ağız tarafı dar olan bir kabdan akan suyun çıkardığı ses.

Gulgule-i etfal
Çocukların gürültüsü, çocukların bağrışıp çağrışmaları.

Gull
Kelepçe. Suçlunun boynuna veya ayaklarına takılan zincir, pranga.

Gullet
Sıcaklık. * Susuzluk harareti.

Gulul
Ganimet malında hıyanet etmek.(Gull, mâlî ganimetten gizli birşey aşırmak, emanete hıyanet etmektir ki, ekseriyetle devlet mallarında su-i istimâl de bu türdendir. Resulullah, gululü kebairden saymıştır. E.T.)

Gulumiyye
Cimaa şehveti olan kimse.

Gulv
Haddini tecavüz etmek, haddini aşmak. * Yiğitlik zamanının evveli ve sür'ati.

Gulyabani
İnsanı felâkete attığına itikad edilen vahşi bir mahluk ismi.

Gulüf
(Gılâf. C.) Kınlar, mahfazalar, kılıflar.

Gulüvv
Ayaklanma. Taşkınlık. * Üşüşme. Hücum. Saldırış. * Edb: Mübalağanın son derecesi. Üçe ayrılan mübalağanın diğer iki derecesinden biri tebliğ, öteki iğraktır. Aşağıdaki parçada mübalağa gulüv derecesindedir: Gökler gürüldese, şimşekler çaksa Volkanlar fışkırsa, lâvları aksa,Kıyısız denizler kabarsa, coşsa,Coşkun dalgaları birden tutuşsa, Yerden gökyüzüne alevler ağsa,Gökten yeryüzüne yıldızlar yağsa,Arzın içindeki ateş patlasa,Küreler yarılsa, feza çatlasa,Bir yürek bulunur, korkudan beri,Anladın mı kimdir o? Türk Askeri.

Gulüvv-i âmm
Genel ayaklanma, umumi isyan.

Guma
Hava bulutlu olduğundan ayın görünmemesi.

Gumgume
Nâra. * Avaz, ses.

Gumme
Tasa, keder. * Kırba, tuluk gibi şeylerin derinliği. * Belirsiz mühim nesne.

Gumr
(C: Agmâr) Bön, ahmak kişi. Gafil kimse.

Gumre
Kadınların yüzlerine örttükleri kırmızı bez. * Küçük kadeh.

Gumum
(Gamm. C.) Tasalar, kederler, dertler, kaygılar, hüzünler.

Gumuz
Sözün kapalı ve karışık oluşu.

Gun
f. Tarz, gidiş, sıfat. * Renk.

Guna-gun
f. Türlü türlü, renk renk. Alaca.

Gunc
Eda, naz, kırıtma, cilve.

Gune
f. Tarz, gidiş, yol, tarz. Sıfat.

Gune gune
f. Türlü türlü, çeşit çeşit, renk renk.

Gunm
Bir şeye meşakkatsiz nâil olmak veya düşmandan doyumluk almak mânalarına gelir ve alınan doyumluğa da isim olarak ıtlak olunur ki ganimet de, her iki mânada böyledir. Şeriatta ise ganimet, küffardan anveten, yani harben alınan maldır. Binaenaleyh, velevse harbin neticesi olsun bir sulh ve ahd ile alınan mallara ganimet denilmez. (E.T.)

Gunne
Genizden söylemek, sesi burnundan çıkarır gibi okumak. Burundan gelen ses.(Tecvidde harfin vasıflarındandır) (Bak: İdgam)

Gunya
f. Geometride kullanılan bir âlet. Gönye.

Gunyan
Kimseye ihtiyacı olmayıp müstağni olmak.

Gunyat
Kudret, zenginlik.

Gunyet
Zenginlik.

Gunz
Tasa, keder. * Zahmet, meşakkat.

Gur
Kabir, mezar. * Meşhur pehlivan Rüstem-i İraninin lâkabı. * Yaban eşeği.

Gur-hane
f. Türbe.

Gur-ken
f. Mezarcı, mezar kazan.

Gurab
(C: Garbân-Egribe) Karga.

Gurab-ül beyn
Alaca karga.

Gurabe
f. Kubbeli türbe.

Guraf
Büyük ölçek.

Gurbet
Gariblik, yabancılık. Yabancı bir memleket. Yabancı yer. Yâd el.

Gurbet-zede
f. Memleketinden başka yerde bulunan, gurbete düşmüş olan.

Gureba
(Garib. C.) Garibler.

Gureba-i yemin
"İbrahim paşa, Galata ve Edirne saraylarından çıkanlarla, harpte fevkalâde yararlık gösteren yabancılar ve yeni Müslüman olmuşlardan teşkil olunan iki süvari bölüğünden birinin ismidir. Bu iki bölüğe birden ""Gureba-i Yemin ve Yesar Bölükleri"" denildiği gibi ""Garip ve Yiğitler Bölükleri"" veya ""Aşağı Bölükler"" de denilirdi. Gureba-i Yemin'in bayrakları sarı ile beyaz idi. (O.T.D.S.)"

Guref
(Gurfe. C.) Köşkler, kasırlar, çardaklar.

Gurema
(Gerim C.) Düşmanlar, adüvler, hasımlar, rakibler. * Alacaklılar.

Gurer
Her ayın ilk üç gecesi.

Gurfe
Yüksek, âli bina. * Yüksek derece. * Cennet köşkleri.

Gurfe-i âliye
Yüksek çardak. Yüksek köşk. * Balkon, cumba.

Gurgure
Atın alnında olan beyazlık. * Ulu, şerif kimse.

Guristan
f. Mezarlık, türbe. Kabristan.

Gurl
Sünnet olmamış kimse.

Gurle
Sünnet olunacak deri.

Gurm
Bir kimse üzerine eda edilmesi, yerine getirilmesi lâzımgelen şey. Borç ve diyet gibi. (Garâmet de olur)

Gurmul
(C: Garâmil) Erkek eşek. * At zekeri.

Gurr
Beyaz leke.

Gurran
f. Haykıran, gürleyen, homurdayan.

Gurre
"Parlaklık. Her şeyin başlangıcı. Bu cihetle, kameri ayların ilk günlerine gurre-i şehr denilmiştir. Köleye, cariyeye ve malların en güzidelerine, gurret-ül emval denir. Güzel parlak yüze, vech-i agarr; açık ve nurani alına, cebhe-i garra denir ki, aynı asıldan müştaktırlar. * Fık: İskat edilen (düşürülen) bir ceninden dolayı verilmesi icab eden malî bir tazminattır. Hanefîlerce 500, Şafiîlerce 600 dirhem gümüştür."

Gurre-i garra
Bir günlük hilâl.

Gurre-i muharrem
Arabi aylardan olan Muharrem ayının birinci günü ve gecesi.

Gurrende
f. Hiddetle bağıran, şiddetle gürliyen.

Gurub
Batma, batış. Batıda görünmez olma. Gözden kaybolmak. * Uzaklaşmak. Irak olmak.

Gurub-u şems
Güneşin batması.

Gurur
Kibir. Boş yere güvenmek. * Kıymetsiz şeylere güvenip mağrur olmak.(Evet, gurur ile insan maddi ve mânevi kemalât ve mehâsinden mahrum kalır. Eğer gurur saikasıyla başkaların kemalâtına tenezzül etmeyip, kendi kemâlâtını kâfi ve yüksek görürse, o insan nâkıstır. Böyle insanlar, malumat ve keşfiyatlarını daha yüksek görmekle, eslâf-ı izamın irşâdat ve keşfiyatlarından mahrum kalırlar. Ve evhama mâruz kalarak bütün bütün çizgiden çıkarlar. Halbuki eslâf-ı izâmın kırk günde yaptıkları bir keşfiyatı, bunlar kırk senede bulamazlar. M.N.)

Gurve
Burnun ucundaki kıkırdaktan yapılmış yumuşak kısım.

Gurz (gurza)
(C: Guruz-Ağraz-Guraz) Su taksim olunan yer. * Eyer kolanı.

Gurze
(C.: Guruz) Pamuklu elbisede kullanılan kaba dikiş.

Gurzuf
Kıkırdak. * Yumuşak olan kemik.

Gusa'
Sel köpüklerine karışmış çürük ağaç yaprakları tortusu, köpüğü.

Gusale
f. Dana, buzağı. Sığır yavrusu. * Kösele.

Gusas
(Gussa. C.) Kederler, hüzünler, kaygılar, tasalar.

Gusfend
f. Koyun. (Bak: Guspend)

Gusl
(Bak: Gusül)

Gusn
Ağaç dalı. Budak. * Tıb: Damar ve sinir gibi ayrılan bedenin cüzleri.

Gusn-i meksur
Kırılmış dal.

Gusn-i şecer
Ağaç dalı.

Gusne
Tek dal.

Guspend
f. Koyun, ganem.

Guspend-güşân
f. Kurban bayramı.

Gusre
Yeşile benzer bozrak renk.

Guss
Leîm, zayıf adam. * Bir şeyi beğenmeyip ayıplamak.

Gussa
Keder. Tasa. *Gam. * Boğaza takılan yemek. * Ağaç, diken.

Gussadâr
f. Kederli, tasalı. Kaygılı. Gussalı.

Gussanâk
f. Kederli, hüzünlü, tasalı, kaygılı.

Gusun
(Gusn. C.) Filizler, ağaç dalları.

Gusv
Zulmet, karanlık.

Gusül
Boy abdesti. Temizlenmek. Maddi, manevi temizlik için şartları dahilinde yıkanmak. Taharet-i Kübrâ da denir.

Gutat
Sabahın erken saatleri.

Gute
f. Su içine bir defa dalıp çıkma, suya dalma.

Gute-hâr
(Gute-hor) f. Suya dalan.

Gutguta
(C: Gatâgıt) Yeni doğmuş kuzu.

Gutme
Pelteklik, kekemelik.

Guvas
"Feryâd edip, ""imdat!"" diye bağırmak."

Guvat
(Gavi. C.) Azgınlar, sapkınlar.

Guvl
(C: Agvâl-Gaylân) Cinden bir tâife.

Guvr
Bir ölçek. (12 senc miktarıdır: Senc: 24 batmandır.)

Guvta
Şam diyarında suyu çok olan ağaçlık bir yer.GUY : f. Söyleyen, konuşan, söyleyici. * Kelâm, söz. Acemlere mahsus bir cins oyun topu. * Baykuş.

Guyub
(Gayb. C.) Hazırda olmayanlar. Kayıplar.

Guyum
(Gaym. C.) Bulutlar.

Guyus
(Gays. C.) Yağmurlar.

Guyî
f. Söyleyiş, söyleme.

Guzame
Bir miktar süt.

Guzat
(Bak: Gudat)

Guzbe
Tez gadaplanan, çabuk kızan.

Guze
f. Koza.

Guzn
(C.: Guzun) Derinin büklümü.

Guzr
Çokluk, kesret. * Devenin sütünün çok olması.

Guzruf
(C.: Gazârif) Kulak kemiği. * Kıkırdak.

Guzuza
Taze olmak.

Guzz
Oğuz Türkleri.

Guş
f. Kulak. * Mc: İşitmek.

Guş-asb
f. Rüya. * İhtilam. Uyurken cenabet olmak.

Guş-dar
"f. ""Kulak tutan."" Sözü tam mânasıyla dinleyen, kulak veren."

Guş-hurde
f. Kulağı bükülmüş, terbiye edilmiş.

Guş-i can
Can kulağı.

Guş-i huş
Akıl kulağı. Can kulağı.

Guş-i kabul-i can
Candan kabul ile dinlemek.

Guş-var
f. Küpe, kadınların kulaklarına taktıkları mücevher.

Guş-zed
f. Kulağa çarpan, işitilen.

Guşab
f. Pekmez.

Guşane
Düşürülmüş hurma. * Hurma ağacı altına düşüp toplanan hurma.

Guşe
f. Köşe, kenar, bucak.

Guşe-bend
f. Köşebent. * Ciltli kitaplarda kapağın dört köşesine yapılan süsleme.

Guşe-gîr
f. Bir köşeye çekilen.

Guşe-i dehan
Ağzın iki tarafı.

Guşe-i uzlet
Tenha ve ıssız köşe.

Guşe-nişin
f. Köşeye çekilen, münzevi, insanlardan uzaklaşan.

Guşetmek
İşitmek. Dinlemek, kulak vermek, mesmu' olmak.

Guşiş
f. Çabalama, uğraşma, çalışma.

Guşmal
f. Yola getirme, te'dib etme, kulak bükme, ihtar etme.

Guşt
f. Et, lahm.

Guştin
f. Etten, etten ibâret, etten meydana gelmiş.

Gâh
"(Geh) f. Yer. (Yer ve zaman bildiren ""ek"" dir.)"

Gâh bâ-gâh
f. Zaman zaman.

Gâh bâşed gâh nebâşed
Bazı olur, bazı da olmaz.

Gâh ü bî-gâh
Sıralı sırasız, vakitli vakitsiz.

Gâh ü na-gâh
Vakitli vakitsiz, zamanlı zamansız.

Gâhî
(Gehî) Arasıra, zaman zaman.

Gân
"f. Cemi' yapmak için, sonu ""e"" sesi ile biten kelimenin sonuna gelir bir ""ek"" tir. Meselâ: Bendegân $ : f. Hizmetçiler, bendeler."

Gâne
"f. Bazı sayıların sonlarına eklenerek ""lik"" halinde sıfatlar yapılır. (Meselâ: Cihâr-gâne: f. Dörtlük.)"

Gâv
f. Öküz, sığır, bakara.

Gâv-ban
f. Sığır çobanı, sığırtmaç.

Gâv-ı deştî
Yaban sığırı.

Gâvur
Kâfir. Merhametsiz, inatçı.

Gîl
(C: Guyul) Meşelik ve çalılık yer. * Arslan yatağı. Arslanların bulunduğu yer.

Gîle
Bir kimseyi aldatıp bir yere götürüp öldürmek.

Gîne
Leşten akan murdar sarı su.

Gîr
"f. (Giriften) ""Tutmak, yakalamak"" mastarının emir köküdür. Türkçedeki: yapan, tutan, tutucu, dağılan, yayılan gibi mânalara gelir. Kelimenin sonuna eklenir."

Gîra
f. Müessir, te'sir eden, tutucu.

Gîra-gir
f. Tutan tutana.

Gîrudar
f. Savaş, muharebe, cenk, cidâl, kavga.

Gîsu
f. Uzun saç, omuza dökülen saç.

Gîsu-bend
f. Saç örgüsü, saç bağı. * Altundan yapılmış kadın tarağı.

Gîtî
f. Âlem, dünya.

Gîtî-ban
f. Hükümdar, padişah.

Gîtî-fürûz
Dünyayı aydınlatan.

Gîtî-neverd
f. Dünyayı gezen, dünyayı dolaşan.

Gîtî-nüma
f. Dünyayı gösteren, cihanı gösteren.

Gîtî-sitan
f. Dünyayı zapteden, cihangir.

Göden
Kalın barsağın son kısmı.

Gökdelen
t. Yirmi veya daha çok katlı bina.

Gön
Tabaklanmış deri, her çeşit meşin, sahtiyan vesaire.

Gönder
Tar: Seferde ordunun ve ileri gelen vezir ve diğer devlet ricalinin atlarına bakmak ve sair zamanlarda ise has ahır ve çayır hizmetlerinde kullanılmak üzere gayr-ı müslimlerden ve hasseten Bulgarlardan tertip edilmiş bir sınıf olan voynukların her mıntıkada iki, üçü ve dördü hakkında kullanılır bir tâbirdir. * Ucuna birşey takılan uzun sopa veya sırık. Kullanış şekline göre isim alır: Bayrak, sancak gönderi. * Çift sürerken öküzleri dürtmekte kullanılan ucu iğneli uzun sopa. * Sancak çekmek için geminin kıç tarafındaki direğe gönder denildiği gibi, mavnayı yürütmek için kıyıya veya suyun dibine dayatılan sırığa da gönder adı verilir.

Götürü
Tartı veya ölçü ile olmayarak, toptan ve kesin olan.

Göynük
Arpa torbası. * Ufak süt kabı. * Kıldan yapılmış yoğurt torbası.

Göz boyamak
t. Mc: Aldatmak, hileye düşürmek.

Gözdağı
t. Mc: Birini istenilen yola getirmek için samimi olmayan şiddet gösterişleriyle korkutmak ve tehdit etmek.

Gücük
Kuvvetsiz, zayıf, gevşek.

Güdahte
f. Erimiş.

Güdaz
f. Mahveden, yakan, eriten mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Takat-güdaz $ : Takati mahveden.

Güdazende
f. Eriten, eritici.

Güdaziş
f. Yakılma, yanma.

Güft
f. Dedi, söyledi. * Söz, kelâm.

Güft ü gu
Dedi kodu. Kîl ü kal.

Güft ü şenîd
İşitilen şeyler, duyulan şeyler.

Güftar
f. Sözler, lâkırdılar.

Güfte
"Her hangi bir makama göre bestelenen manzume. * Farsça ""söylemek"" demek olan ""güften"" mastarından gelen bu tabirin mânası, söylenmiş söz demektir."

Güher-füruş
f. Mücevher satan.

Güher-pare
f. Mücevher parçası.

Güher-rîz
f. Cevher döken, cevher saçan.

Güherçile
Barut yapmaya yarıyan bir madde.

Gül
f. Küçük ve dikenli bir ağaçta olup şeklinin ve kokusunun güzelliği ile meşhurdur. Şairlere göre bülbülün sevgilisidir. Pek çok cinsi vardır.

Gül-bağ
f. Gül bahçesi, gülistan.

Gül-fâm
Gül renkli.

Gül-i hamrâ
Kırmızı gül.

Gül-i ruhsar
f. Gül yanaklı. * Mc: Mânevi çok güzellik sahibi. Çok sevilen.

Gül-i zemin
Meşveret meclisi.

Gül-nikab
f. Yüzü gülle örtülü, pembe yüzlü.

Gül-vend
f. En çok ceviz, incir, fıstık gibi şeylerden yapılan hediye, armağan.

Gül-ü muhammedî (a.s.m.)
"Kırmızı renkte bir gül çeşitidir. (""Keşfül Hafa"" isimli hadîs kitabının 1, cilt, 302. Sahifesinde, mezkur gül hakkındaki rivayetlerin sıhhatleri üzerinde durulmaktadır.)"

Gülab
Gülsuyu.

Gülabdan
İçine gülsuyu konularak mevlüt gibi toplantılarda serpmeye mahsus kap. Bu, çiniden, gümüşten veya altundan yapılırdı. Buhurdanlar ile birlikte bir takım teşkil ederdi.

Gülbank
(Gülbang) f. Bir cemaat tarafından birlikte söylenen duâ, ilâhi, tekbir.

Gülbank-i muhammedî (a.s.m.)
Ezan.

Gülbeden
f. Vücudu gül gibi nâzik ve lâtif olan.

Gülbiz
Gül serpen.

Gülbün
f. Gül yetişen yer, gül köşkü.

Güldan
f. Vazo, içine çiçek konan kap, gül mahfazası.

Güldehan
(Güldehen) f. Ağzı gül gibi güzel ve lâtif olan.

Güldeste
Çok güzel şeylerden bir tutam. * Gül demeti. * Müzikte makam adı.

Güle
f. Zülüf. Bükülmüş ve kıvrılmış saç.

Gülefşan
(Gül-efşân) f. Gül saçan.

Gülendam
f. Güzel endâmlı, boyu gül gibi nâzik ve lâtif olan.

Gülfam
f. Rengi gül gibi kırmızı olan, gül renkli.

Gülfeşan
f. Gül saçan, gül dağıtan.

Gülgeşt
(Gül-geşt) f. Gül gezintisi, gül seyri.

Gülgonce
f. Henüz açılmamış gül.

Gülgun
f. Pembe, açık kırmızı. Gül renkli.

Gülgune
f. Gül renkli. * Gül yanaklı. * Kadınların kullandıkları gül rengindeki düzgün.

Gülhane
İstanbulda Sarayburnu'ndan Topkapı Sarayı'nın duvarlarına ve bir taraftan Çizme Kapısı hizasına kadar devam eden saha. Bunun deniz tarafında, şimdiki hat boyunun batısında vaktiyle sıra ile gül bahçeleri bulunduğundan bu isim verilmiştir.

Gülhane hatt-ı hümayunu
Tar: Gülhanede okunan hatt-ı hümayun münasebetiyle meydana gelmiş bir tabirdir. Osmanlı İmparatorluğu'nun bir zamanlar dünyayı titreten kuvvet ve kudreti, çeşitli sebep ve te'sirlerle büyük bir zaafa uğramış ve en nihâyet devlet, bir vilâyet hükmünde olan Mısır'ın idaresini ele geçiren Mehmed Ali Paşa'nın elinde zebun olacak bir dereceye düşmüştü. Memleketin bu halini gören ve Avrupa'da elçiliklerde bulunması itibariyle Avrupa devletlerinin memleket hakkındaki fikirleriyle zamanın cereyanlarını yakından müşahede eden Sadrazam Mustafa Reşit Paşa, memleketin selâmeti ancak idare usulünün ıslahında ve tebaaya salâhiyet ve hukuk verilip mes'uliyet esasının te'sisinde olduğunu iddia ederek yeni padişah olan Abdülmecid'e 3 Kasım 1839 Pazar gününde bir hatt-ı hümayun sudur ettirdi. Reşit Paşa'nın bu hat'la açtığı devir, tarihte Tanzimat namıyla anılmaktadır. Bu fermana göre memlekette bundan sonra herkes mal, can ve ırz emniyetine sahib olacak, vergiler ve asker toplanması belirli nizamlara bağlanacak, memuriyetlere lâyık olanlar getirilecek ve memurlara muayyen bir maaş tâyin olunacak, rüşvet alınmayacak, bir mahkeme kararı olmadan kimse mahkum edilmeyecek, bütün Osmanlı tebaası aynı kanunî ve hukukî haklara sahip olacaklardı. Bu ferman, bilhassa Hristiyan tebaa için te'min ettiği eşit haklar yüzünden Avrupa'da çok iyi karşılanmıştır. (O.T.D.S.)

Gülhîz
f. Gül yetiştiren.

Gülistan
(Gülsitân) Gülyeri, gül bahçesi.

Gülizar
f. Gül yanaklı, alyanaklı.

Güllabici
Tar: Akıl hastahanelerindeki gardiyanlar. Bunlar ellerinde kamçı olduğu halde deliler arasında dolaşıp azgın delileri döverek uslandırmak vazifesiyle mükellef olduklarından, dışarda bu türlü tavır takınanlara da mecaz yoliyle güllâbici denilirdi.

Gülle
Top mermisi. (Vaktiyle demirden veya taştan yuvarlak olarak yapılırdı. Şimdi çelikten, silindir biçiminde ve ucu sivri olarak yapılmaktadır.)

Gülnahl
f. Gül fidanı.

Gülnak
f. Hisar ve kale.

Gülnar
f. Narçiçeği.

Gülnefesî
f. Lâtif ve hoş sözlülük. * Güzel kokulu olmak.

Gülnihal
f. Gül fidanı.

Gülpuş
f. Gül örtülü, pembe yüzlü.

Gülreng
(Gül-reng) f. Gül renkli, pembe renkli.

Gülru(y)
f. Yüzü gül gibi güzel ve kızıl renkli olan. Al yanaklı.

Gülruh
(Gül-ruhsar) f. Güzel yanaklı güzel, yanakları pembe olan güzel.

Gülrîz
f. Gül serpen, gül saçan. * Meşhur bir cins lâle.

Gülsitan
(Bak: Gülistan)

Gülten
f. Gül gibi lâtif ve nâzik vücutlu.

Gülu
f. İnsan veya hayvan boğazı.

Gülubend
f. Boyna sarılan sargı, boğaz sargısı.

Gülugîr
f. Boğazda kalan, boğazdan zor geçen (şey). * Ahlat armudu.

Gülve
f. Fırın bacası.

Gülzar
f. Gül bahçesi. Gül tarlası.

Gülçe
(Gül-çe) f. Küçük gül, gülcük, çiçekçik.

Gülçehre
Çehresi gül gibi lâtif olan, çehresi gül gibi olan.

Gülçin
f. Gül devşiren, gül toplayan.

Gülî
f. Gül renkli. Gül gibi.

Gülşen
f. Gül bahçesi. Güllük.

Gülşen-gâh
f. Gül bahçesi.

Gülşen-ârâ
f. Gül bahçesini süsleyen.

Güm
f. Yitik, kayıp, zâyi.

Güman
f. Zan. Tahmin. Sanmak. şüphe.

Gümaşte
(C.: Gümaştegân) f. Vekil, vezir.

Gümgeşt
f. Kaybolmuş, yitirilmiş.

Gümkerde
(Gümkerdepey) f. İzi kalmamış, adı sanı kaybolmuş, unutulmuş. * Yaptığı işi kimseye sezdirmeyen.

Gümnam
f. Eseri kalmamış, adı sanı kaybolmuş, unutulmuş.

Gümrah
f. Yolunu şaşırmış. Doğru yoldan sapmış. * Bol, gür.

Gümrahî
f. Sapıtma, doğru yoldan çıkmış olma.

Gümüş kozak
Tar: Eskiden hükümdarlara gönderilen nâme-i hümayunların konulduğu mahfaza. Nameler atlas keseye konur, sonra da kozaya geçirilirdi. Kozakların gümüşten yapılmış olanları olduğu gibi altundan, şimşirden de yapılanları vardı. Altundan olanlar imparatorlara, gümüşten olanlar da küçük devlet reislerine gönderilen nâme-i hümayunlara mahsustu. (O.T.D.S.)

Gümşüde
f. Telef olmuş, zâyi olmuş, kaybolmuş.

Güna gûn
f. Türlü. Çeşitli nevilerde olan. Çeşit çeşit. Renk renk.

Günah
f. Cezayı gerektiren amel. Dine aykırı iş. Allah'ın emirlerine uymayan hareket. (Bak: Kebâir-Cünha)(Evet günah kalbe işleyip siyahlandıra siyahlandıra tâ nur-u imanı çıkarıncaya kadar katılaştırıyor. Her bir günah içinde küfre gidecek bir yol var. O günah istiğfar ile çabuk imha edilmezse kurt değil belki küçük bir manevi yılan olarak kalbi ısırıyor. Meselâ: Utandıracak bir günahı gizli işliyen bir adam, başkasının ıttılaından çok hicab ettiği zaman melâike ve ruhaniyatın vücudu ona çok ağır geliyor. Küçük bir emare ile onları inkâr etmek arzu ediyor. L.)

Günahkâr
f. Günah işleyen, günahlı.

Günahkârî
f. Günahkârlık.

Günahpişe
(C: Günahpişegân) Günah işlemeyi âdet haline getiren.

Günahpişegân
f. Günah işlemeyi âdet haline getirenler.

Günaşırı
t. İki günde bir. Bir gün olup ertesi gün olmayarak ve böylece sürüp giderek.

Günbed
f. Kümbet, kubbe, üst tarafı yuvarlak şekilde olan bina veya çıkıntı.

Günbed-i azrak
Gökyüzü.

Günbed-i ekvar
Gökyüzü.

Günbed-i hadra
Yeşil kubbe. * Mc: Gökyüzü, sema.

Günbed-i âb
Su kabarcığı.

Günc
f. Hazine. Köşe. Zâviye.

Güncayiş
f. Sığışma, sığma.

Güncişk
f. Serçe kuşu, usfur.

Güncîde
f. Bir şey veya zarf içine sığmış olan. Sıkıştırılmış.

Güncîden
f. Sığmak, girmek.

Güng
Dilsiz.

Güngörmek
Mc: İkbal, refah, saadet, mutlu olarak yaşamak.

Güngörmüş
Tecrübeli, iyi günler yaşamış.

Güraz
f. Azgın erkek domuz.

Gürbe
f. Kedi.

Gürbe-i deştî
Yaban kedisi.

Gürbüz
f. Yaşından fazla gösterişli, serpilmiş, vücutlu, genç irisi. * Cerbezeli. * Anlayışlı. İdrakli. * Kahraman, yiğit.

Gürcü (gürcî)
Güney Kafkasya'nın Gürcistan ahalisinden olan ve Gürcüce konuşan kimse.

Gürd
f. Cesur, kahraman, yiğit, bahadır.

Gürdas
f. Gaddar, zalim.

Gürde
f. Böbrek.

Gürg
(C.: Gürgân) f. Canavar, kurt, zi'b.

Gürgzade
f. Kurt yavrusu.

Gürihte
f. Kaçkın, kaçmış, kaçak.

Gürisne
(C.: Gürisnegân) f. Aç, fukara, fakir.

Gürisne-gân
(Gürisne. C.) f. Açlar, fakirler, yoksullar.

Gürisnegî
f. Açlık, sefalet.

Gürisneçeşm
f. Pinti, cimri, hasis. Aç gözlü.

Güriz
f. Kaçma. * Kaçan. * Edb: Kasidelerde mevzuya girmeden evvel söylenen beyit.

Gürizan
f. Kaçan, kaçıcı.

Gürizende
(C: Gürizendegân) f. Kaçan, kaçıcı.

Gürizgâh
(Girizgâh) f. Kaçacak yer. * Edb: Bir bahisten diğer bahse, mukaddimeden maksada intikal için bir münasebet te'sis eden söz. Nedim'in:Bu şehr-i stanbul ki, bîmisl ü behadırBir sengine yekpâre Acem mülkü fedadırmatla'lı kasidesindeki:İstanbul'un evsafını mümkün mü beyan hiç Maksad hemen sadr-ı keremkâre duadır.Beyti gibi. * Kast olunan şeye münasebet peyda eden söz.

Gürmih
f. Çivi. * Hayvan bağlanan büyük kazık.

Gürs
f. Kir, leke, pas. Açlık, sefâlet. * Zülf, kâhkül.

Güruh
f. Bölük. Cemaat. Takım. Kısım. * Fevc.

Güruh-i eşkiya
Eşkiya takımı, haydut güruhu.

Gürz
"Silâhın icadından evvel kullanılan bir harp âleti. Gürz, yekpare veya yalnız baş tarafı demir ve bakırdan, sapı ise ağaç ve demirden olan bir nevi topuzdur. Gürzün Türkçesi ""bozdoğan"" dır. Bozdoğan bir cins yırtıcı kuştur. Gürz, bozdoğanın kafasına benzediği için bu adla anılmıştır. Gürzün baş kısmı çivili veya düz olurdu. Altı yüzlü olanlara ""şeşper"" denilirdi."

Güsar
f. Yiyen, yiyici. İçen, içici manalarına birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Gam-güsar $ : Dert ortağı, arkadaş.

Güsiste
f. Kopmuş, kırılmış. * Sökülmüş, çözülmüş, gevşemiş.

Güsiste-mehar
(Güsisteinan) Yuları kopmuş. * Mc: Kayıtsız, mes'uliyetsiz, başıboş.

Güsn(e)
f. Açlık, sefalet.

Güstah
f. Arsız, edepsiz, küstah, saygısız.

Güsterde
f. Döşenmiş, yayılmış.

Güva
f. şahit, delil.

Güvah
f. Şahit. Gören. Bilen. Tanıyan.

Güvahî
f. şahitlik. şahitlik etmek.

Güvar (güvara)
Hazmı kolay olan ve zaikaya hoş gelen, nefsin meylettiği şey.

Güvaraî
Tatlılık, hoşa gitme.

Güvarende
f. Hazmedilmesi kolay.

Güvariş
f. Sindirime yarıyan şeyler, hazme yardımı olan şeyler.

Güvaş(e)
f. Boya, renk.

Güverte
Geminin anbar veya kamaralarının üstü, gezilecek kısmı.

Güveç
Yemek pişirmeye mahsus toprak kap.

Güya
f. Sanki. Ke-ennehu. Söyle. Tut. Farzet. * Söyleyen.

Güyan
f. Söyleyen.

Güyem
f. Söylerim (mânâsına fiil).

Güyende
f. Söyleyici. Söyleyen. Kail olan.

Güz
Sonbahar.

Güzaf
f. Boş, bîhude. Lüzumsuz.

Güzar
f. Geçiş, geçme. * Beceren, halleden, yapan. * Geçiren, geçirici mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dem-güzar $ : Zaman geçiren, vakit öldüren.

Güzar-ı bâ-şitab
Hızla geçiş.

Güzare
f. Rüyâ tâbir etme, düş yorma.

Güzarende
f. Geçen, geçici. Geçiren, geçirici.

Güzariş
f. Geçiş, geçme.

Güzaşte
f. Geçmiş, geçmiş olan.

Güzer
Geçiş, geçme. * Geçici, geçen.

Güzeran
f. Geçen, geçici. * Geçme. Geçiş.

Güzergâh
f. Geçit yeri. Geçilecek yer.

Güzername
f. Geçiş tezkeresi.

Güzeşt
f. Geçme, geçiş. Geçen.

Güzeşte
f. Geçen. Geçmiş. Geçmiş olan.

Güzeşte-gân
(Güzeşte. C.) Önden gelmiş olanlar, geçmişler.

Güzîde
(Güzin) f. Seçilmiş. İntihab edilmiş. Beğenilmiş.

Güzîde-gân
(Güzide. C.) f. Seçkinler, beğenilmişler, seçilmiş olanlar.

Güzîde-suhen
f. Beğenilmiş söz söyleyen, seçkin sözler konuşan.

Güzîden
f. Seçmek. İntihab etmek.

Güzîn
(Bak: Güzîde)

Güzîniş
f. Seçiş, seçme.

Güzîr
f. Derman, çare, deva.

Güşa
f. Açıcı, açan mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dil-güşa $ : Gönüle ferahlık veren. Gönül açan.

Güşad
f. Açılış, açılma, açma. * Bir cins ok atma şekli.

Güşad-ı dil
Gönül açılması. Gönlün refaha kavuşması.

Güşade
f. Ferah, şen, Açılmış, açık.

Güşade-dest
(C: Güşadedestân) f. Civanmert, cömert, eli açık.

Güşade-destân
(Güşadedest. C.) f. Cömertler, civanmertler, eli açıklar.

Güşade-dil
f. Gönlü şen.

Güşade-ebru
f. Güler yüzlü. Mütebessim. şen.

Güşade-hatır
f. Gönlü rahat.

Güşadname
f. Padişah fermanı. * Boşanma vesikası.

Güşayende
f. Açan, açıcı.

Güşayiş
f. Açıklık, açılış, açılma.

Güşayiş-i hevâ
Havanın açıklığı.

Güşayiş-i hâtır
Gönül ferahlığı, iç açıklığı.

Güşta
f. Cennet, firdevs.

Güşude
f. Açılmış.

Gıbb
Nihayet, son, netice. * İki günde bir. Gün aşırı. * -den, -dan, sonra mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

Gıbb-ed duâ
Duâdan sonra.

Gıbb-et tahkik
Tahkik ettikten sonra.

Gıbb-eş şehâde
Şâhitlikten sonra.

Gıbben
Nâdiren, seyrek, arasıra.

Gıbta
İmrenme. Aynı iyi hâli isteme. Şiddetle başkasının güzel bir halinin kendisinde de olmasını arzu etme.

Gıbta-fermâ
f. Gıpta verici, imrendirici.

Gıbta-keş
f. İmrenen, gıpta eden.

Gıbta-resâ
f. İmrendirici, gıpta ettirici.

Gıbta-âver
f. Gıbta ettiren, imrendiren.

Gıda
Besleyici madde. Vücuda lâzım olan yenecek ve içilecek şeyler. * Kuşluk vakti yenen yemek. * Zihni ve kalbi olgunlaştıracak Kur'an ve iman ilmi ve Allah'a ibadet ve taat.

Gıda-yı ruh
Ruhun gıdası.

Gıdaî
Gıda olabilen. Gıda cinsinden.

Gıfare
Kat kat bulut. * Başa örtülen bez parçası. * Yama.

Gılab
Birbirine galip olmasını dilemek.

Gılaf
Kın. Kılıcın kılıfı. Bir şeyin üzerinin örtüsü.

Gılaf-ı latif
Lâtif örtü.

Gılaf-ı seyf
Kılıç kını.

Gılal
(Bak: Galâl)

Gılale
(C: Galâyil) Zırh altına giyilen kısa gömlek. * Küçük kaftan zıbını.

Gılaz
(Galiz. C.) Şedid. Sert. Kalın ve kaba şeyler.

Gılbıt
Taşsız yer.

Gıldırgıç
Mücellit ıstılahlarındandır. Kitapların kenarlarını kesmeğe mahsus, rende biçiminde bir âlettir.

Gılk
Acip ve garip. * Zahmet, meşakkat, güçlük.

Gıll
Düşmanlık, garaz ve adavet, gizli kin ve haset.

Gıll u gış
Aklın muhtelif fikirler üzerinde kararsızlığı. * Gönül darlığı. * Kin ve hile. Hıyanet ve adavet.

Gıllim
Cimâı şiddetle arzu eden.

Gılman
(Gulâm. C.) Bıyığı yeni bitmiş gençler. * Cennet'te hizmet gören delikanlılar. * Köleler, esirler.

Gılman ü cevarî
Köleler ve cariyeler.

Gılman-ı enderun
Tar: Topkapı Sarayı (Yenisaray) iç oğlanları hakkında kullanılan bir tabirdir. Bunlar derece ve hizmet itibariyle başka başka odalara ayrılmışlardı.

Gılman-ı hassa
"Tar: Padişahların hususi köleleri. Bunlara ilk zamanlarda ""İç oğlanları"", daha sonları da ""İç ağaları"" da denilirdi. Bunlar, ""Enderun-u Hümayun"" denilen ve sarayın Babussaade'den içeride bulunan kısmında hizmet ederler; derece ve hizmet itibariyle başka başka odalarda otururlardı. Bu odalar; Büyük ve Küçük Odalar, Doğancı Koğuşu, Seferli Odası, Kiler Odası, Hazine Odası adlarını taşırlardı."

Gılme
(Gulâm. C.) Delikanlılar, gençler. * Esirler, köleler.

Gılt
Akdolunan pazarlığı bozmak.

Gılzet
Kabalık, sertlik. * Kalınlık, galizlik.

Gılzet-i mizac
Huy ve mizac sertliği.

Gımar
(Gamr. C.) Gaflet. Cehalet. Şiddetler. Çok su. Büyük denizler. * (Gımr. C.) Çok susuzluk. * Kin tutma.

Gımd
(C.: Agmâd) Kılıf, kın, mahfaza. * Bakla, bezelye, fasulya ve benzerleri gibi şeylerin kabuğu.

Gına
Zenginlik. Yeterlik. * Tok gözlülük. * Mülâki olmak. Bir kimseye dostluğunda devamlı olmak. * Bıkma, usanç. * Şarkı söylemek. Teganni etmek.

Gıra
(Garrâ) Tutkal.

Gırajova ateşi
Tar: Eskiden kale müdafaalarında hücum edenlere karşı ve deniz savaşlarında düşman gemilerini tutuşturmak için kullanılan ve su ile sönmeyen bir cins ateş. Balmumu, kükürt, ispirto, kâfuru karmasından ibarettir. Bu ya doğrudan doğruya tutuşturulur veya buna batırılmış yuvarlak yün parçaları ateşlenerek atılırdı.

Gırandi direği
Geminin ortasındaki en büyük direk. Bu yekpâre olmayıp üst üste dört direkten mürekkepti.

Gırar
Devenin sütünün azalması. * Az uyku. * Miktar. * Cihet, Misâl. * Yol. * Birbiri ardınca olmak. * Her nesnenin kenarı. * Büyük kıl çuval.

Gıras
Ağaç budağı. * Ağaç dikecek vakit.

Gırbal
(C.: Garâbil) İri delikleri olan elek, kalbur.

Gırban
(Gurâb. C.) Kargalar.

Gırbil
Havuzun dibinde kalan balçıklı su. * Bardak ve şişenin dibinde olan tortu.

Gırbın
Selin getirdiği çamur.

Gırgıra
(C.: Garâgır) Yaban tavuğu.

Gırk
Çok, kesir.

Gırkî
Yumurta kabuğu.

Gırnevk
(C: Garânik-Garânika) Su kuşlarından boynu uzun bir kuş. Telli turna. Kuğu kuşu.

Gırr
İşten anlamayan ahmak kişi.

Gırre
Gaflet. Boş bir şeye aldanan. * Tevbeyi sonraya bırakıp, aldanan. Övünen, gururlu. Gâfil. İşe yaramaz.

Gırs
(C: Egrâs) Dikilmiş ağaç. * Çocukla birlikte anadan çıkan ince deri.

Gırîv
f. Bağırma, feryat etme, çığlık atma, bağrışma.

Gırızî
(Bak: Gariziye)

Gıslîn
Yara yıkandığında içinden çıkan irinli ve kanlı su. * Cehennem ehlinin etleri ve kanlarının yıkandığı nesne.

Gıta
Örtü. Örtünecek şey. Perde.

Gıta-yı basar
Göz perdesi.

Gıta-yı rakik
İnce örtü.

Gıtarres
(C: Gatâris) Zâlim, mütekebbir, kibirli kimse.

Gıtrif
(C.: Gatârif) Başkan, reis. * Asil ve itibarlı kimse. Soylu kişi.

Gıyab
Görünmemek. Göz önünde olmamak. * Hazırda bulunmamak. * Bilinmeyen şeyler. * Arka. Arkasından.

Gıyabe
Derinlik, dip.

Gıyaben
Bulunmadığı halde. Mevcut ve hazır olmaksızın. * Mahkeme veya duruşmada olmadan.

Gıyabî
Arkasından olarak. Kendi hazır olmadığı halde arkasından. Gayba âit. Gayba mensup ve müteallik.

Gıyar
Keçe. * Ehl-i zimmetin nişanı.

Gıyas
Medetkâr. Yardımcı. Nusrete yetişen. * Meded. Yardım.

Gıyas-üd din
Dinin intişar etmesine yardımı dokunan kimse.

Gıyasa
Suya dalmak.

Gıybet
"Arkadan çekiştirmek. Hazır olmayan birisinin aleyhine konuşmak. Birisinin gıyabında hoşuna gitmeyen bir şeyi söylemek. (Gıybet odur ki: Gıybet edilen adam hazır olsa idi ve işitse idi, kerâhet edip darılacaktı. Eğer doğru dese; zâten gıybettir. Eğer yalan dese; hem gıybet, hem iftiradır. İki katlı çirkin bir günahtır. M.)(Gıybet, mahsus birkaç maddede câiz olabilir:Birisi: Şekva suretinde bir vazifedar adama der, tâ yardım edip o münkeri, o kabahati ondan izale etsin ve hakkını ondan alsın.Birisi de: Bir adam onunla teşrik-i mesâi etmek ister. Senin ile meşveret eder. Sen de sırf maslahat için garazsız olarak, meşveretin hakkını edâ etmek için desen: ""Onun ile teşrik-i mesâi etme. Çünki zarar göreceksin.""Birisi de: Maksadı, tahkir ve teşhir değil, belki maksadı, târif ve tanıttırmak için dese"" ""O topal ve serseri adam filân yere gitti.""Birisi de: O gıybet edilen adam fâsık-ı mütecahirdir. Yâni fenalıktan sıkılmıyor, belki işlediği seyyiatla iftihar ediyor; zulmü ile telezzüz ediyor; sıkılmıyarak âşikâre bir surette işliyor.İşte bu mahsus maddelerde garazsız ve sırf hak ve maslahat için gıybet câiz olabilir. Yoksa gıybet, nasıl ateş odunu yer bitirir; gıybet dahi a'mâl-i sâlihayı yer bitirir.Eğer gıybet etti veyahut istiyerek dinledi; o vakit $ demeli, sonra gıybet edilen adam ne vakit rast gelse: ""Beni helâl et."" demeli... M.)"

Gıyer
Halden hale dönmek.

Gıza
Gıda, besin. (Bak: Gıda)

Gışa
Örtü, perde. * Zar. Deri. Kabuk. * Üst tabaka. * Zarf. Mahfaza.

Gışa-yı tablî
Tıb: Kulak zarı.

Gışavet
Göz kararmak. * Körlük yapan perde. Kabuk. * Baş örtüsü.

Gışaş
Az, kalil. * Evmek, acele.

Gışyan
Bürünmek, örtünmek. * Cimâdan kinâye olur.

Gışş
Hıyânet etmek, hâinlik yapmak. * Yaramaz olmak. * Saf olmayıp karışık olmak.

Ha
"harfinin ismidir. Ebcede göre beş sayısına delâlet eden ( ) harfi, mehmusedendir. Bazan başka harfe yâni ""yâ"" veya ""hemze"" veya ""elif""e kalbolur. Bir kelimenin evveline ve âhirine ilâve edilebilir. Arabçada beş vecih üzere müstameldir:1- Zamir olarak, nasb ve cerr yerlerinde kullanılır.2- Gaib harfi olur. Mücerret gaib mânasına gelir: ( Ebûhu: Onun babası) kelimesinde olduğu gibi.3- Sekte ""Hâ""sıdır. Kelimenin sonunda olan harekeyi veya harfi beyan için diğerine eklenir. ( Mâ-hiye) ve ( Hâ-hünâ) da olduğu gibi.4- Soru hemzesinden değişmiş olan ""hâ"" dır.5- Müennes işareti olan ""hâ"" dır."

Ha(y)
f. Çiğneyen mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Şeker-hâ : Şeker çiğneyen. * Mc: Tatlı sözlü, güzel ve dokunmaz sözler söyleyen.

Hab
f. Uyku. Rü'yâ.

Hab (hâbe)
Günah. Suç.

Hab'
Gizli, saklı, hafi. * Gizlemek, örtmek, setretmek.

Hab-alud
Uykulu. Uyku karışık.

Hab-dide
"f. ""Rüya görmüş."" Büluğa ermiş genç."

Hab-güzar
f. Uyuyan, uyuyucu.

Hab-nak
f. Uykusu gelmiş kimse, uykulu kişi.

Habab
(Habâbe) Son derece muhabbet. * Su üzerindeki hava kabarcığı.

Habaib
(Habibe. C.) Habibeler, sevgili kadınlar.

Habaik
(Habike. C.) Kehkeşanlar, samanyolları. * Çizgiler.

Habail
(Hibale. C.) Ağ, tuzak, bağ, kement.

Habail-i mevt
Ölümün sebepleri.

Habail-üş şeytan
Şeytanın tuzakları. * Kadınlar.

Habais
(Habise. C.) Kötülükler. Murdar ve pis şeyler.

Habak
f. Mandıra, ağıl. * Dört yanı bir duvar veya set ile çevrilmiş yer, avlu.

Habal
Bozulma, düzensizlik. Karma karışıklık. * Sıkıntı, hüzün, keder, üzüntü.

Habala
(Hublâ. C.) Gebeler.

Habaleyat
(Habâlâ. C.) Hâmileler, gebeler.

Habar
(C.: Habârât) İmzâ. Mühür, damga.

Habarat
(Habâr. C.) İmzâlar. * Damgalar.

Habarîr
(Hıbrîr. C.) Dağçiçekleri. Dağda yetişen çiçekler.

Habaset
(Hubs) Murdarlık, pislik, kötülük.

Habat
Vücuttaki bir yara iyileştikten veya vücuda bir sopa ile vurulduktan sonra bedende kalan iz. * Davarın çok yemekten dolayı karnının şişmesi.

Habaya
Gizli işler, gizli şeyler. * Defineler.

Habaz
Hareket. * Bâtıl olmak. * Eksilmek.

Habb
Aldatıcı, kurnaz, hileci, hilekâr. * Denizin kabarması, denizde dalga olması.

Habbal
(Habl. dan) Urgan ve ip satan kimse.

Habbar
Terzi. * Mürekkepçi.

Habbas
Zindancı, gardiyan, hapseden.

Habbat
(Habbe. C.) Habbeler, tohumlar, tâneler. * Haplar.

Habbaz
(Hubz. dan) Ekmekçi. Ekmek yapan veya satan kimse.

Habbazî
Ekmekçilikle ilgili.

Habbe
Gammazlık yapan kadın. (Müz: Habb)

Habbe (hubbe)
Yol, tarik.

Habbet-ül kalb
(Bak: Süveydâ)

Habbet-üs sevda
Çörek otu.

Habbeyi kubbe yapmak
Değeri olmayan bir şeye çok fazla ehemmiyet vermek. Zihinde büyütmek.

Habbeza
"""Ne güzel, ne sevimli, ne hoş"" mânâsında bir takdir edatıdır."

Habbül büluğ
(Habb-ül büluğ) Erginlik çağındaki erkek ve kız çocukların yüzlerinde ve alınlarında çıkan sivilceler.

Habc
Devenin ot yemekten dolayı karnının şişmesi. * Vurmak.

Habcame
f. Gecelik ve pijama gibi gece uyurken giyilen elbise.

Habe
Zarara ziyana uğradı (mânâsına fiil).

Habeb
Aldatma, kandırma. Hile, kurnazlık.

Habek
f. Üzülme, sıkıntı yapma. * Sıkılma, bunalma.

Habel
Ana rahmindeki çocuk, cenin. * Gebelik, gebe olma zamanı. * Fls: Musallat fikir.

Habele
Üzüm çubuğu.

Habellak
Küçük olup büyümeyen koyun.

Haben
"Kısaltma, azaltma, kasma. * Edb: Aruzda ""fâilâtün"" den ""ât"" hecesini atarak, nazmı ""fâilün"" veznine sokma."

Habendat
Şişman kadın.

Habenneka
(Bak: Hebenneka)

Habenta'
Kısa boylu, tıknaz kişi.

Haber
Berelenme, yaralanma. Çürüme.

Haber-i kâzib
Yalan haber.

Haber-i meşhur
Bidayette râvisi mahdut iken sonraki devirlerde, yalan üzere ittifakları muhal olan bir cemaat tarafından nakledilegelen makbul hadistir. (Ist. Fık.K.)

Haber-i mütevatir
Birçok kimselerin çokları vasıtası ile rivâyet ettikleri hadis.

Haber-i sâdık
Doğru haber. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) sözü. Hadis.

Haber-i vâhid
Bir sahabeden, bir kişiden veya bir koldan gelen sahih hadis. (Bak: Mütevatir)

Haberdar
Haberli, vâkıf, bir mes'eleden haberi olan.

Haberkas
Küçük deve. * Küçük adam.

Haberpijuh
f. Haber almaya çalışan. Haber araştıran, haber toplayan.

Haberî
(Haberiyye) Haberle ilgili. Haberden ibaret olan. * Gr: Yüklemle ilgili.

Habes(e)
(Habis. C.) Kötüler. Alçaklar. Pisler. * Necaset denilen ve maddeten pis şeyler (Necis veya necaset-i hakikiye de denir.)

Habetıktık
Atın tırnağı taşa dokunduğunda çıkan ses.

Habevkera
Belâ, mihnet.

Habeş
Afrika'nın Kızıldeniz sâhili güneyinde müstakil bir memleket. Bu memleket ahalisinden olan. * Beyaz ve siyah arasında koyu esmer adam.

Habeşî
Habeş memleketi ahalisinden olan. Habeş'e mensub ve müteallik olan. * Koyu esmer renkli adam. * Hat, tezhib, minyatür gibi güzel san'atlarda kullanılan bir cins kâğıt.

Habgah
f. Yatak odası. * Uyunacak yer.

Habhab
(C: Habâhıb) Kısa boylu adam.

Habhabe
Yumuşaklık, rahavet. * Muzdarip olmak, acı çekmek.

Habhabî
İşsiz güçsüz boş olarak dolaşan adamlar.

Habi
Sürünüp emekleyen ufak çocuk.

Habib
(Hubb. dan) Sevilen. Sevgili. Seven. Dost.

Habib-ullah
"(Habib-i Hudâ) Allah'ın sevgilisi. Hz. Muhammed (A.S.M.) (Eğer Allah'a muhabbetiniz varsa Habibullah'a ittiba edilecek. İttiba edilmezse netice veriyor ki; Allah'a muhabbetiniz yoktur. Muhabbetullah varsa netice verir ki; Habibullah'ın sünnet-i seniyesine ittibaı intac eder. L.)(Sâni-i Âlem'in; âsârın şehadetiyle nihayetsiz cemâl ve kemâli vardır. Cemâl, hem kemâl, ikisi de mahbub-u lizâtihidirler. Yâni bizzat sevilirler. Öyle ise, o cemâl ve kemâl sahibinin cemâl ve kemâline nihayetsiz bir muhabbeti vardır. O nihayetsiz muhabbeti, masnuatında çok tarzlarda tezahür ediyor. Masnuatını sever, çünki, masnuatının içinde cemâlini, kemâlini görür. Masnuat içinde en sevimli ve en âlî, zihayattır. Zihayatlar içinde en sevimli ve âli, zişuurdur. Ve zişuurun içinde câmiiyet itibariyle en sevimli, insanlar içinde bulunur. İnsanlar içinde istidadı tamamiyle inkişaf eden, bütün masnuatta münteşir ve mütecelli, kemâlâtın nümunelerini gösteren fert, en sevimlidir... İşte: Sâni-i Mevcudat, bütün mevcudatta intişar eden tecelli-i muhabbetin bütün envaını; bir noktada, bir âyinede görmek ve bütün enva-ı cemâlini, Ehadiyyet sırriyle göstermek için şecere-i hilkatten bir meyve-i münevver derecesinde ve kalbi, o şecerenin hakaik-ı esasiyyesini istiab edecek bir çekirdek hükmünde olan bir zâtı, o mebde'-i evvel olan çekirdekten tâ münteha olan meyveye kadar bir hayt-ı ittisal hükmünde olan bir Mi'rac ile, o ferdin, kâinat nâmına mahbubiyyetini göstermek ve huzuruna celbetmek ve rü'yet-i cemâline müşerref etmek ve ondaki hâlet-i kudsiyyeyi başkasına sirayet ettirmek için kelâmiyle taltif edip, fermaniyle tavzif etmektir... S.)"

Habib-ül bekkâîn
Ağlayanların sevgilisi. Ağlayanların habibi.

Habih
Ağaçla vurmak. * Bölmek.

Habil
İlk insan Hz. Adem'in (A.S.) oğullarından birinin ismi.

Habile
Gebe, hâmile, yüklü.

Habir
Haberli. Haberdar. Agâh. Âlim. Arif-i billâh. * Herşeyi bilen Allah (C.C.)

Habirâne
f. Bilgili ve haberdar olana yakışır şekilde.

Habis
Hapseden. Tutan. Hapishâneye atan.

Habis(a)
Un helvası.

Habistan
f. Yatakhane, yatak odası.

Habiye
(C: Havâbi) Küp. * Küçük havuz. * Kuyu.

Habk
Bükmek. * Sağlam yapmak. * İyi dokumak.

Habl
İp. Urgan. Halat. * Tıb: Vücudda ip gibi olan âzalar.

Habl-i mevhum
Mc: Daima olacak gibi görünüp de gittikçe uzaklaşan istek, gaye. Mevhum ip.

Habl-ül mesakîn
Sarmaşık bitkisi.

Habl-ül metin
Sağlam ip. * Mc: İslamiyet. Kur'an-ı Kerim.

Habl-ül verid
Şah damarı. Atar damar.

Hablullah
Allah'ın ipi. Kur'an-ı Kerim. Allah'a kavuşma vasıtası. İhlâs. İtaat. Cemaat.

Habn
Eteğini kaldırmak. * Bir şeyi kabzetmek, almak.

Habna'
Çıbanları olan kadın.

Habnadide
(Hâb-nâdide) f. Büluğa ermemiş çocuk. Erginlik çağına gelmemiş erkek veya kız.

Habname
f. Rüya kitabı.

Habr
(C.: Ehbâr) Alim ve sâlih kimse. Bilgili. Ehl-i ilim. * Ferahlık. * Nimet, vüs'at. * Refah, sürur. (Bak: Hibr) * Tıb: Dişlerin beyazına ârız olan sarılık.

Habr-ül ümmet
Ümmetin âlimi, meşhur âlim.

Habra'
(C: Habâri-Haberât) Sedir ağacı biten düz yer. Yumuşak yer.

Habrekî
Kene böceği.

Habrence
Güzel yemek. * Yumuşak.

Habrîr
Şey mânâsına gelir bir isim.

Habs
Bir kaç şeyi birden karıştırmak.

Habs-i bevl
İdrarını tutma.

Habs-i dümû'
Metanet gösterip gözyaşlarını zaptetme.

Habs-i münferid
Tek başına olan hapis. Hapishanede bir kişilik hücre. * Ehl-i dalâlet için olan ölüm ve kabir.

Habt
Şiddetli vurmak. Önünü görmeyerek körcesine basıp yürümek. * Yanılmak, unutmak, hatâ etmek. * Fesada vermek. * Hiç umulmayan birisinden yardım istemek. * Cin çarpmak.

Habt u hata
Düzensizlik, yanlış, hata.

Habt-i a'mâl
İrtidad eden, yâni dinden çıkan bir kimsenin, dindar iken yapmış olduğu ibadetlerinin ibtâl olup sevapsız kalması.HABTER : Kısa boylu.

Habul
Hurma ağacına çıkarken kullanılan urgan.

Habus
Galip kimse.

Haby
(C.: Hıbâyâ) Örtmek. * Gizli olan.

Habz
Ekmek pişirmek. * Ekmek vermek. * Sözü birbiri ardınca söyleyip yürümek. * Devenin ayağını yere vurması.

Habîbullah
Allahın sevgili kulu.

Habîde
(C.: Hâbidegân) f. Uyuya kalmış, uykuya dalmış, uyumuş.

Habîe
Görülmemiş, daha henüz keşfedilmemiş. * Göze görülmeyen şey. * Kesilmiş, parça parça olmuş.

Habîke
(C.: Habâik) Kehkeşan, samanyolu. * Çizgi. * (C.: Hubük) Dikkat ve itina ile, sağlam ve san'atlı dokunmuş, yol yol hâreli güzel kumaş.

Habîl
Yiğit, bahadır, genç, delikanlı. * Tuzak, ağ.

Habîn
Zakkum ağacı.

Habîr
her şeyden haberi olan Allah.

Habîs
(Hubs. dan) Fesadcı. Hilekâr. Alçak tabiatlı. Kötü. Pis.

Habît
Fâsid, yaramaz, bozuk.

Habıt
Susturucu. * Batıl kılan. İptal ettiren. * Değersizleşen.

Habş
Cemetmek, toplamak.

Hac
f. Put, haç.

Haca
Haris olmak. * Akıllı.

Haca'
(C.: Ahcâ) Akıl. * Nahiye.

Hacac (hicâc)
Kaş kemiği.

Hacace
(C.: Hıcc) Su üstünde olan yağmur kabarcığı.

Hacalet
Utanma. Utanç.

Hacalet-âver
f. Utandırıcı. Utanç veren.

Hacamet
(Hacamat) Tıb: Vücudun bir tarafından kan aldırmak.

Hacat
(Hacet. C.) Hâcetler. İhtiyaçlar.

Hacb
Men'etme. Mahrum etme.

Hacb-i hirmân
Huk: Bir vârisi mirastan tamamen mahrum etme.

Hacb-i noksan
Bir vârisi mirastan kısmen mahrum etme.

Hacc
Kasdetmek. Muârazada delil ve bürhan ile galip olmak. * Bir yere çok tereddütle varıp gelme. * Şâyan-ı tâzim bir şeye teveccüh. * Bir şeyden feragat etmek. * Fık: İslâmın şartlarından ve hâli vakti müsait olan her müslümana farz olan, Mekke-i Mükerreme'deki Kâbe-i Şerif'i usulüne uygun olarak Arabi Zilhicce ayı, Kurban Bayramı günlerinde bir defa ziyaret etmek.Farz olan hacca, Hacc-ı Ekber denildiği gibi, umreye de Hacc-ı Asgar denilir. Maamafih arefe günü cumaya tesadüf eden bir hacca da Hacc-ı Ekber denilir.

Hacc suresi
Kur'an-ı Kerim'in 22. suresidir.

Hacc-ı ifrad
"Umreye niyet etmeksizin yalnız başına yapılan farz, vâcib veya nâfile hacdır ki, ihrama girerken yalnız hacca niyet edilmiş olur. Bunu yapana ""müfrid"" denir."

Hacc-ı kıran
"Hac aylarından önce veya hac aylarında hac ile umrenin ikisi için birden ihrama girilip umre yapıldıktan sonra usulü dairesinde ifa edilen hacca denir. Bunu yapan kimseye ""karin"" denir."

Hacc-ı temettu'
"Hac mevsiminde evvelâ umre için ihrama girilip umre yapıldıktan sonra; aynı mevsimde daha yurda, aile ocağına dönülmeden tekrar ihrama girilerek usulü dairesinde yapılan hacdır. Bunu yapan kimseye ""mütemetti"" denir."

Haccac
Çok eskiden Irakta vâlilik yapan fakat, Hz. Resul-ü Ekremin (A.S.M.) soyundan gelenlere ve onlara taraftar olanlara çok zulmeden, haddini aşmış bir zâlimin ünvânı. Asıl ismi Yusuf bin Sakafi'dir. Haccac-ı Zâlim diye de anılır.

Haccal
Şatafatlı, debdebeli, gösterişli.

Haccam
Hacamat eden, kan alan.

Haccar
Taş işçisi, taş işinde çalışan, taşçı.

Hacce
Cadde.

Haceb
Gırtlak.

Hacebe
"(Hâcib. C.) Perdeciler, kapıcılar. * İnsanın oturak yeri olan uzvu, kalça. (İkisine ""hacebetan"" derler)"

Hacegî
f. Tüccar, ticaretle meşgul olan kimse. * Efendilik, hocalık.

Hacel
(Hacl) Utanma, sıkılma, hayâlılık.

Hacelan
Ayağında köstek olan kişinin yürümesi. * Bir ayak üstüne yürümek.

Hacele
(C.: Hacel-Hacelân-Haclâ) Dişi keklik. * Çeşitli elbiselerle süslü gelin evi.

Hacen
Eğrilik.

Hacer
Taş, kaya. * İsmail Peygamber'in anasının ismi.

Hacer-i semavî
Gökten düşen taş. * Gök taşı.

Hacer-ül esved
"(El-Hacer-ül Esved) Kâbe'de bulunan meşhur siyah taş. Rengi siyah olduğundan ""Esved"" denmektedir. (İslâm Ansiklopedisi'ne göre: Kâbe'nin şark köşesinde olup, yerden bir buçuk metre yükseklikte kapıya yakın bir yerde yerleştirilmiş, üç büyük ve bir kaç tane de küçük parçadan müteşekkil ve gümüş bir halka ile çevrili ve bir adı da El-Ruh-ul Esved denilen taştır.)Rivayetlere göre; bu semavi bir taş olup Hz.İbrahim Aleyhisselâm'a Cebrail Aleyhisselâm tarafından getirildi. Daha evvel Ebu Kubeys Dağı'nda muhafaza ediliyordu.Hz. Ömer Radiyallahu anhu, Hacer-i Esved'e yaklaşıp öpmüş ve demiştir ki; ""Çok iyi bilirim ki, sen zararı ve menfaatı olmayan bir taş parçasısın. Eğer Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm seni takbil ettiğini görmese idim, aslâ seni takbil etmezdim."" (Sahih-i Buhari Tecrid-i Sarih Tercemesi) Kâbe'nin şark köşesinde ve yine yerden bir buçuk metre yüksekte diğer bir taş, El-Hacer-ül Es'ad (Mes'ud) da vardır ki; tavaf esnasında buna yalnız el ile temas edilir."

Hacerat
(Hacer. C.) Taşlar, kayalar.

Hacereyn
İki taş. * Mc: Altun ile gümüş.

Hacerülesved
Kâbede bulunan ünlü kara taş.

Hacevca'
Uzun ayaklı adam. * Uzun adam.

Haceze
Zâlimler.

Hacfe
(C.: Hucuf) Sade demirden olan kalkan.

Hachace
Korkudan melul olmak. * Sırrını demek isteyip yine dememek.

Hacid
Uyuyucu, uyuyan.

Hacif
Karın gurultusu.

Hacil
Utanmış. Utanan. Utanmaktan yüzü kızaran.

Hacim
(Bak: Hacm)

Hacin
Küçük hayvan. * Büluğdan önce evlenmiş olan kız.

Hacir
Hicret eden. Bir yerden bire yere göçen. * Sayıklıyan.

Hacire
(C.: Hâcirât) Terbiye sınırlarına sığmayan kötü söz ve hezeyan. * (C.: Hevâcir) Günün en sıcak anları.

Hacirî
Yapıcı, kurucu.

Hacis
Tasa, keder, hüzün, gam. * Hâtıra. Kalb ve hissin en derin ve gizli sesleri.

Hacise
(C.: Hevâcis) Merak, kalbe gelen endişe.

Haciyan
(Hâcı. C.) Hacılar, hacc farizasını yerine getirmiş olan müslümanlar.

Haciz
Ayıran. Bölen. * Vücudun içindeki bazı uzuvları ayıran karın zarı gibi zarların adı. * Haczeden. Borcunu ödeyemeyenin diğer mallarına el koyan. * Tıb: Bâdemin içindeki bazı oyukları ayıran bölme zarlarına denir. (Bak: Hicab)

Hacl (hicl)
(C.: Ahcâl-Hucul) Köstek. * Bukağı. * Küçük deve yavruları.

Hacla'
Ayakları beyaz olan koyun.

Hacle
(Haclegâh) f. Gelin odası. Gerdek odası.

Haclet
Şaşırma, acaibine gitme, taaccüb. * Utanma, arlanma.

Haclet-dih
f. Utanç verici, utandırıcı.

Haclet-engiz
f. Utandırıcı, sıkıltıcı.

Haclet-âver
f. Utanç verici, utandırıcı.

Hacm
(Hacim) Bir cismin kapladığı yer. Cirm. Cüsse. * Emmek. Massetmek.

Hacm-i istiabî
Bir şeyin içine alabildiği miktar.

Hacmen
Büyüklükçe. Hacim bakımından.

Hacr
(Hicr) Men'etmek. Birisine bir şeyi yasak etmek. Malını kullanmaktan men'etmek. * Kucak. Ağuş.

Hacra'
Taş gibi katı ve sert olan şey.

Hacren
Malını kullanmaktan menetmek suretiyle.

Hacuc
şiddetli esen rüzgâr.

Hacun
Eğrilik. * Uzak. * Mekke'de bir dağ.

Hacur
(C.: Hucerât) Dere kenarı.

Hacz
Men'etmek. Mâni olmak. * İki şeyin arasını ayırmak. * Alacaklı, borçludan alacağını alabilmesi için borçlunun malına el konulmak.

Hacî
(Hicv. den) Hiciv yazan, hicveden, yeren.

Hacîc
(Hâcc. C.) Hacılar.

Hacı
(C.: Hüccâc) Hacc farizasını yerine getirmiş olan müslüman.

Hacıyatmaz
Dibindeki ağırlıktan dolayı yere ne şekilde bırakılırsa bırakılsın, dik bir durum alan oyuncak. * Mc: Zor durumlarda kendisini çabucak toparlamayı beceren kişi.

Had
f. Çaylak kuşu.HAD' (Hıd') : Aldatmak. * Dühul etmek, girmek. * Kurumak.

Had'
Baş aşağı eğmek. * Tevâzu etmek.

Had'a
Kamçıdan çıkan ses.

Hadaa
(Hâdı'. C.) Hileciler, hilekârlar, aldatıcılar, dalavereciler.

Hadacir
Sırtlan.

Hadad
Küçük, beyaz boncuk.

Hadade
Hamâkat, ahmaklık.

Hadae
İki yüzlü balta.

Hadafil
Eski kaftanlar, eski elbiseler.

Hadai'
(Hadîa. C.) Hileler, dalavereler, aldatmalar, yalanlar.

Hadaic
(Hidâce. C.) Deveye yüklenen yükler.

Hadaid
(Hadîd. C.) Demirden yapılmış şeyler. Sert şeyler.

Hadaik
(Hadîka. C.) Bahçeler.

Hadaik-ı hâssa
"Saray bahçeleri. Bunlar biri saray içinde, diğeri saray dışında olmak üzere iki kısımdı. Saray içindeki bahçe ve bostan işleriyle meşgul olanlara ""Has Bahçe Bostancıları""; saray dışındakilere ise ""Hassa Bostancıları"" denilirdi. Saray dışı bahçe ve bostanların bazıları şunlardı: Kadıköy bağı, Davut Paşa bahçesi, Beşiktaş bahçesi, Dolmabahçe, Paşa bahçeşi, Florya, Fenerbahçe, Alibeyköyü, Hasköy bahçeleri ve daha birçok bahçe ve bostanlar. (O.T.D.S.)"

Hadak
Patlıcan.

Hadaka
Elmas. * Her görüp beğendiğini aldırmak için kocasına teklif eden kadın.

Hadalet
Baldırı ve kolu etli olma.

Hadan
Necid'de bir dağ.

Hadane
Çocuk beslemek.

Hadar
Çabuk yetişen ot.

Hadaret
Bir şeyin yanında bulunmak. * Huzur. Yakında olmak. * Hazır etmek. Hazır olmak. * Medeniyet.

Hadaset
Gençlik. Yenilik. Tazelik. Yeniden oluş. Bir şeyin evveli, ibtidası.

Hadb
Vurmak, darb etmek. * Deriyi etiyle ayırmak. * Isırmak. * Yalan söylemek. * Uzunluk.

Hadba'
Uzun boylu akılsız kadın. * Yumuşak gönüllülük.

Hadbe
Arka yumruluğu, kamburluk.

Hadc
Deve palanı.

Hadd
Gürültülü bir sesle çağıran. * Denizden gelen gürültülü dalga sesi. * Gürültü ile yıkılan.

Hadd-i asgar
Man: Bir hükmün veya neticenin mevzuu. Küçük kaziye.

Hadd-i büluğ
Büluğa erme yaşı. Teklif-i İlâhînin başladığı, namaz ve oruç gibi dinî emirleri ifaya başlanılan yaş.

Hadd-i ekber
Man: Bir hükmün veya neticenin mahmulü, yani sıfatı veya hali, oluşu. Büyük kaziye.

Hadd-i evsat
"Man: Hadd-i asgar ile hadd-i ekberden çıkartılan diğer bir hüküm veya netice. Meselâ: Âlem hâdistir. Bunu, bu dâvayı isbat için: ""Çünkü: Âlem mütegayyerdir ve her mütegayyer hâdistir"" dediğimizde: Âlem, ""hadd-i asgar""; hâdis, ""hadd-i ekber"", mütegayyer, ""hadd-i evsat"" olur."

Hadd-i i'caz
Edb: Fasahatın mu'cize şeklinde olanı. (Bak: İ'caz)

Hadd-i imkân
Mümkünün son haddi. Olabilirlilik. İmkân nisbetinde olan.

Hadd-i ittisal
Bitişme noktası.

Hadd-i kat'-i tarîk
Huk: Yolkesenlere verilecek ceza.

Hadd-i kazif
Nâmuslu bir kadına zina isnad edene karşı verilen şer'î ceza.

Hadd-i kemal
Olgunluk hâli. Kemalât haddi.

Hadd-i kifaye
Kifâyet derecesi, yeterlik derecesi.

Hadd-i kusva
Son derece. Son had.

Hadd-i ma'ruf
şeriatça bilinen, makbul olan had. Emredilen, müsaade edilen hudud.

Hadd-i münteha
Son nokta.

Hadd-i müşterek
Ortak derece.

Hadd-i sekr
Fık: Şarap haricindeki diğer içkilerin bil'ihtiyar içilmesinden hâsıl olan sarhoşluğun icab ettirdiği ceza.

Hadd-i te'dib
Bir suç işleyeni başkalarına örnek olacak şekilde cezalandırmak. Darp ve ta'zir gibi.

Hadd-i zina
Zinâ suçu işleyene verilen ceza.

Hadd-i zâtında
Aslında. Yaradılışında.

Hadd-i şer'î
Şeriat kanunlarıyla verilen ceza.

Hadd-i şürb
Fık: Az veya çok miktarda şarap (alkollü içki) içilmesinden dolayı uygulanacak ceza.

Hadd-na-şinas
f. Haddini bilmez.

Hadda
Deve çobanı.

Hadda'
(Hud'a. dan) Aldatıcı, hilekâr, dalavereci.

Haddad
Demir işleri yapan usta, demirci, çilingir. * Muhâfız, bekçi, gardiyan. * Kapıcı.

Haddadî
Demircilik.

Haddam
Muvaffakiyetli kişi. * İşlerinde başarılı ve becerikli kimse. * Çalışkan ve gayretli olan. * Hademe, hizmetçi.

Haddan
İki yanak.

Haddas
(Hads. den) Anlayışlı, zeki, çabuk kavrayan.

Hadde
Erimiş madeni döküp tel yapmağa mahsus delikli maden levha.

Hadde-i tedkik
İnceden inceye araştırmak.

Hadeb
Kambur olma, kamburluk.

Hadebe
Kambur, yumru. * Vücuttaki kamburluk.

Hadebiyyet
Yumruluk, kamburluk.

Haded
Engel, mâni, set.

Hadeka
Gözün siyahlığı, gözbebeği.

Hadeka-i ayn
Göz güllesi, göz hadakası.

Hademat
Hademeler. Hizmetçiler.

Hademe
Hizmetçiler, hâdimler. * (C.: Hıdâm) Halhal. * Devenin ayağını bağladıkları kayış.

Hadeng
(Hadenk) f. Kayın ağacı. * Kayın ağacından yapılmış ok.

Hader
Uyuşma.

Hader-i umumî
Bütün vücudu kaplayan uyuşukluk.

Hadernak
Örümcek.

Hades
(Hads) Sür'atle idrak etmek. Zan ve tahmin eylemek. Fikrini, re'yini bildirmek. Bir sözün mâna ve mefhumunda, bir hususun vaz' ve üslubunda başka tarz tasavvur eylemek. (Bak: Hads)

Hades-i asgar
Fık: Taharet-i suğra ile, yani yalnız abdest ile giden taharetsizlik hali. Bevletmek, kan gelmek sebebi ile hasıl olan hades gibi.

Hades-i ekber
Fık: Taharet-i kübra ile, yani gusül abdesti ile giderilen taharetsizlik halidir.

Hadesan
Şanssızlık, kısmetsizlik, talihsizlik. * Kaza.

Hadesat
(Hades. C.) Hadesler. Pislikler. (Bak: Hades)

Hadeyan
Yelmek.

Hadf
Yürüme hızı.

Hadi'
Hileci, aldatıcı. * Bozuk, fena.

Hadic(e)
Vaktinden evvel doğan erkek veya kız çocuğu.

Hadid
Demir, çelik. Sert, kavi olan. * Çabuk kavrayışlı, keskin, öfkeli, hiddetli, titiz. * Hudut ve sınır komşusu.

Hadid suresi
Kur'an-ı Kerim'in 57. suresi.

Hadid-ül basar
Gözü keskin.

Hadid-ül mizâc
Öfkeli, çabuk kızan.

Hadid-ün nazar
Görüşü keskin olan.

Hadim ağası
"Erkekliği yok edilmiş olan. Böyle kimselere ""Tavaşi"" de denilirdi. Bu gibiler, yabancı erkekler için mahrem sayılan harem dairesine girip çıktıkları ve muhafaza ile beraber harem hizmetini de gördükleri için kendilerine ""Hâdim Ağası"" adı verilirdi. (O.T.D.S.)"

Hadime
(Hâdim. den) Kadın hizmetçi.

Hadin
Bir kuş cinsidir. (Hiç doymak bilmez, yediğini hemen hazmedip yine yemek ister, yüksek yerleri sever, değme yer üstüne konmaz, ağaç başlarına konup bütün yemişini yer, yemişleri kalmazsa başka yerlere gider.)

Hadir
Gevşek, tembel, uyuşuk.

Hadiâne
f. Hile ile, hile yaparak.

Hadl
Meyletmek, yönelmek.

Hadleka
şiddetle bakmak.

Hadm
Birşeyi ağzına koyup, bir lokmada çiğneyip yemek.

Hadma'
Beyaz koyun.

Hadme
Ateş gürültüsü.

Hadr
Evmek, acele etmek. * Vücutta bir organın şişip yumrulaşması. * Men etmek, engel olmak. * Saçak bükmek.

Hadra
(Müennestir) Yeşillik. * Sebze. En yeşil. Pek yeşil.

Hadravat
(Hadrevât) (Hadrâ. C.) Yeşillikler, yeşillik.

Hadre
Yüz yüze olmak.

Hadreban
Feryadı şiddetli olan, çok fazla bağıran.

Hadrece
Bükmek. * Sağlam yapmak, sağlamlaştırmak.

Hads
Uzun düşünce ve delile ihtiyaç kalmadan hâsıl olan ilim. Sür'at-i intikal. Ani ve doğru idrâk. Delilden neticeye çabuk varmak.(Akıl tâtil-i eşgal etse de, nazarını ihmal etse, vicdan Sânii unutamaz. Kendi nefsini inkâr etse de onu görür. Onu düşünür. Ona müteveccihtir. Hads ki, şimşek gibi sür'at-i intikaldir, dâima onu tahrik eder. Hadsin muzâafı olan ilham, onu dâima tenvir eder. Meyelânın muzâafı olan arzu ve onun muzâafı olan iştiyak ve onun muzâafı olan aşk-ı İlâhi, onu dâima mârifet-i Zülcelâle sevkeder. Şu fıtrattaki incizab ve cezbe, bir hakikat-ı câzibedarın cezbiyledir. M.N.)(.... Hem hiç mümkün müdür ki: O hads-i kat'î, o yakîn-i şuhudî hadsiz emarelerden ve o emareler, hadsiz müşahedat vak'ıalarından ve o müşahedat vakı'aları, şeksiz ve şüphesiz mebâdi-i zaruriyeye istinad etmesin. Öyle ise, şu ehl-i edyandaki bu itikadât-ı umumiyenin sebebi ve senedi, tevatür-ü mânevi kuvvetini ifade eden pek çok kerrat ile melâike müşahedelerinden ve ruhanilerin rü'yetlerinden hâsıl olan mebâdi-i zaruriyedir, esasat-ı kat'iyyedir. S.)

Hads-i sâdık
Tam, doğru ve şüphesiz idrâk etme ve bilme.

Hadsen
Sezmekle. Sür'atle intikal ve idrâk etmekle.

Hadsiyyat
Mümkün olan şeyler. Olması ihtimali olan nesneler. Mümkinat.

Hadsiz
Hesapsız, sayısız. Belirli olmayan, çok.

Hadsî
Hadsle. Hadse dâir ve müteallik.

Hadun
Memesinden biri diğerinden uzun olan koyun.

Hadur
İniş. * Alçak yer.

Haduş
Pire. Sinek.

Hadv
Sürmek.

Hady
Evmek, acele etmek. * Rüzgârın esmesi.

Hadî
Birinci. * Mazluma yardım eden. * Deveyi şarkı söyleyerek süren.

Hadî aşer
Onbirinci.

Hadîa
Davarın karnından gelen ses.

Hadîb
Kınalı, kına yapılmış. * Boyalı, boyanmış.

Hadîd
Dağ eteği. * İçinde yağmur suyu biriken alçak çukur. * Arz, yer, dünya.

Hadîka
Etrafı duvarla çevrilmiş bahçe. Sulu, ağaçlı bahçe.

Hadîka-yı ferahfeza
İç açan bahçe. Gönüle ferahlık veren bahçe.

Hadîle
Çayır, çimen.

Hadîme
Su içinde eriyince pişmiş olan buğday.

Hadîn
(C.: Hudenâ) Sâdık dost, vefadar arkadaş.

Hadîn-i kadîm
Eski dost.

Hadîre
Kalabalık olmayan topluluk. * Yaranın içinde toplanan kan ve irin.

Hadîs
Her söylenişinde yeni haber gibi dinlenmeğe lâyık. Peygamberimizin (A.S.M.) sözü, emri ve hareketi. Sünnet-i Nebeviyye. Hadisten bahseden ilim. (Bak: Tevâtür)

Hadîs-i bi-l ma'na
Kelâm itibarı ile değil de mânaca doğru olan hadis.

Hadîs-i kudsî
Mânası Peygamberimiz'e (A.S.M.) vahy veya ilham edilen, kelimesi kendisinden sudur eden kudsî kelâm.

Hadîs-i mevzu'
Başkası tarafından söylendiği hâlde Peygamberimize (A.S.M.) isnad edilen hadis. Muan'an veya senedlerle tesbit edilmemiş hadistir. Manası yanlış demek değildir.

Hadîs-i meşhur
(Bak: Meşhur)

Hadîs-i muallak
Senedinin yalnız ibtidasından bir veya birkaç ravisi hazf edilmiş olan hadistir. Meselâ: Bir zat kendi şeyhini ve şeyhinin şeyhini zikr etmeksizin onların fevkindeki râvilerden itibaren senedi zikr etse ta'likte bulunmuş olur. (Ist. Fık.K.)

Hadîs-i mürsel
Peygamberimiz'den (A.S.M.) işitildiği bildirilen hadis-i şerif.

Hadîs-i mütevatir
"Kizb üzerine ittifakları aklen tecviz olunmayan cemaatlerin birbirinden ve ilk cemaatin de bizzat Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâmdan rivâyet ettiği Hadis-i şeriftir. (İlm-i yakîni ifade eder. ""Bu hadis-i şerif Peygamber'den (A.S.M.) sâdır olmuş mu?"" demeğe imkân kalmaz)."

Hadîs-i sahîh
Hakkında şüphe edilemiyen ve doğru senetlere ve râvilere isnad edilerek müsbet olarak kat'i bilinen hadis-i nebevidir.

Hadîs-i şeyheyn
En muteber ve büyük hadis âlimlerinden İmam-ı Buharî ve İmam-ı Müslim'den rivayet edilen hadis-i şerif.

Hadı'
Alçaltıcı. * Gönül alçaklığı ve huzu ile muttasıf.

Hadıl
Yumuşak taze ot. * Islanmış, nemlenmiş.

Hadım ağası
(Bak: Hâdim ağası)

Hadıne
Süt nine.

Hadır
Tembel, uyuşuk, uyumuş.

Hadıyd
(Hazîz) Oturaklı, mütemekkin, yer. * Dağ eteği. Zir. Alçak yer. * Koz: Ayın veya başka bir seyyarenin mahreki üzerinde dünyaya en yakın bir mesafede bulunan nokta. Dünya ile diğer seyyarelerin güneşin merkezinden en uzak oldukları bir nokta.

Hadş
Kaşımak. * Tırmalamak.

Hadşe
(C.: Hadeşât) Vesvese, kuruntu, merak, ye's, üzüntü, hüzün.

Hadşe-aver
f. Rahatsızlık veren, insanı sıkıntıya koyan.

Hadşe-i derun
İç sıkıntısı, gönül üzüntüsü.

Hadşe-nisar
f. Merak veren, vesvese.

Hafa
Berdi denilen otun beyaz ve yaş olan kökü.

Hafa (hafâye)
Çok yürümekten adamın ayağının ve davarın tırnağının aşınması.

Hafa'
Yalın ayak yürümek.

Hafafîş
(Huffâş. C.) Yarasa kuşları.

Hafagâh
f. Gizlenilecek yer, gizlenme yeri, siper.

Hafair
(Hafîr. C.) Oyuklar, delikler, çukurlar.

Hafak (hafakan)
Muzdarib olmak, acı çekmek. * Deprenmek.

Hafakan
Sıkıntı. Kalb çarpıntısı. Iztırab.

Hafat
(Hâfe. C.) Sahiller, deniz kenarları, kıyılar.

Hafave
Bir kimseyi mübâlâga ile sormak. * Şefaat etmek. * İkramda ve iltifatta mübâlağa etmek.

Hafaya
(Hafi. C.) Gizli şeyler. Sırlar.

Hafaya-yı umûr
İşlerin gizli tarafı.

Hafaza
(Hâfız. C.) Muhafızlar. Muhafız melekler.

Hafc
Titremek. * Ayağını eğri basan.

Hafcag
Tatar beyi. (Aslı: Kıpçak)

Hafd
Evmek, sür'at.

Hafe
İçine bal konulan sahtiyan tuluk.

Hafede
(Hafid. C.) Yardımcılar, hâdimler.

Hafef
Fakirlik. Darlık. * Şiddet.

Hafelleh
Ayaklarının uç kısmı birbirine yakın olup, ökçeleri uzak olan.

Hafender
Malını güzel tedbirlerle çoğaltan mal sahibi.

Hafer
Çukurdan çıkartılan toprak. * Dişin çürümüş kısmı veya kiri.

Hafet
Islıklı yılan.

Hafeş
(C.: Ahfâş) İğne ve iplik koyacak kap. * Sel.

Haff
Alaca renkli at.

Haffaf
Ayakkabı, terlik vb. gibi şeyler yapan ve satan. Kavaf.

Haffane
(C.: Haffân) Deve kuşu yavrusu. * Hizmet. * Maiyyet.

Haffar
Çukur kazan, kuyu kazan.

Haffe
(C.: Hıff) Çulhaların bez sardıkları ağaç.

Hafhafa
(C.: Hafâhıf) Köpeğin, yemek yerken ses çıkarması. * Sırtlan sesi.

Hafi
Yalın ayak yürüyen veya koşan. * Çok ikram eden insan. İnsanı güler yüzle karşılayan.

Hafif
Ağır olmayan. Hafif. Yeğni.

Hafif-i kebuter
Güvercinin uçarken çıkardığı ses.

Hafif-ül mizac
Kararsız, hoppa, temkinsiz.

Hafif-ür ruh
Ruhu hafif olan, hoşsohbet.

Hafir
(C.: Havâfir) Davar tırnağı.

Hafire
Evvelki hâline ve evvelki yerine dönmek.

Hafiy
Her şeyi arayıp bilmiş olan âlim. * Bir şeyi mübâlağa ile arayıp bilen kimse.

Hafiye
Saklı ve gizli şeyleri araştıran. * Casus. * Polis.

Hafiye (hâfiyye)
(C.: Havâfi) İnsan bedeninde gizli olan can. * Kuş kanadında ebâhirden sonra olan dört kısacık yeleklerin her birisi. * Gizli, mestur.

Hafiyen
İkram ederek. * Yalınayak olarak.

Hafiyy ü celî
Gizli ve âşikâr.

Hafiyyat
Gizli şeyler. Gizlilikler.

Hafiyyat-ı umûr
İşlerin saklı tarafları, gizli kısımları.

Hafiyyen
Gizlice, saklı olarak, gizliden. Aşikâr olmıyarak.

Hafiyyeten
Gizlice, gizli ve saklı olarak.

Hafizallah
Allah korusun. Allah muhafaza etsin, Allah saklasın (anlamındadır).

Hafişe
Sel yolu.

Hafk
Naldan çıkan ses.

Hafl
Kederlenme, hüzünlenme, tasalanma. * Toplantı, toplanma.

Hafne
(C.: Hafenât) İki avuç dolusu olan şey.

Hafr
Kazmak ve çukur etmek.

Hafriyat
Yeri kazıp derinleştirmeler. Kazılar.

Hafs
Her nesnenin boşu.

Hafsa
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) zevcelerinden biri ve Hz. Ömer'in (R.A.) kızı.

Haft
Sâkin olmak. * Sözü gizli söylemek.

Hafta
f. Yedi günden ibaret müddet. Yedi günlük müddet.

Haftan
Eskiden savaşlarda zırh üzerine giyilen bir cins pamuklu elbise. * Kaftan.

Hafud
Karnındaki yavrusunu âzası belirmeden düşüren deve.

Hafur
Bir ot cinsi.

Hafv
Men etmek, mâni olmak, engel olmak.

Hafy
Gizlemek. * Setretmek, örtmek. * İzhar etmek, görünmek. * Parlamak, yıldıramak.

Hafz
"Aşırı olmama hali. * Refah ve ferahlık. Huzur ve rahat. * Yavaş yavaş mülayim yürüyüş, itidal. Alçak. * Kelimenin son harfini esre, yâni ""i"" diye okumak. * Sözü boğaz içinden söylemek."

Hafî
Gizli. Açıkta olmayan. Saklı. * Fık: Sigasından dolayı değil, bir ârızadan dolayı mânası kapalı kalan lafız.

Hafîd
Evlâd. Oğul. Torun.

Hafîde
Kız torun.

Hafîf
Kuş uçarken, at koşarken veya rüzgâr eserken meydana gelen hışırtı, hışlama.

Hafîr
Kazılmış yer. Çukur. Mezar.

Hafîz
her şeyi koruyan ve saklayan Allah.

Hafîziyyet
"Muhafaza edicilik, koruyup esirgeyicilik. * Cenâb-ı Hakk'ın, bütün tohum ve çekideklerde olduğu gibi, bir mahlûkun başına gelecek vaziyetleri ve başından geçenleri muhafaza edici sıfatı. Cenab-ı Hakk'ın muhafaza ediciliği.(İsm-i Hafız'in tecelli-i etemmine işaret eden: âyetidir. Kur'an-ı Hakîm'in bu hakikatına delil istersen: Kitab-ı Mübin'in mistarı üstünde yazılan şu kâinat kitabının sahifelerine baksan, ism-i Hafîz'in cilve-i azamını ve bu âyet-i kerimenin bir hakikat-ı kübrasının naziresini çok cihetlerle görebilirsin. Ezcümle: Ağaç, çiçek ve otların muhtelif tohumlarından bir kabza al. O muhtelif ve birbirine muhalif tohumların cinsleri birbirinden ayrı, nevileri birbirinden başka olan çiçek ve ağaç ve otların sandukçaları hükmünde olan o kabzayı karanlıkta ve karanlık ve basit ve câmid bir toprak içinde defnet, serp. Sonra mizansız ve eşyayı farketmeyen ve nereye yüzünü çevirsen oraya giden basit su ile sula. Sonra senevî haşrin meydanı olan bahar mevsiminde gel, bak! İsrâfil-vâri melek-i ra'd; baharda, nefh-i Sur nev'inden yağmura bağırması, yer altında defnedilen çekirdeklere nefh-i ruhla müjdelemesi zamanına dikkat et ki, o nihayet derece karışık ve karışmış ve birbirine benziyen o tohumcuklar, ism-i Hafîz'in tecellisi altında kemal-i imtisal ile hatasız olarak Fâtır-ı Hakîm'den gelen evamir-i tekviniyeyi imtisal ediyorlar. Ve öyle tevfik-i hareket ediyorlar ki: Onların o hareketlerinde bir şuur, bir basiret, bir kasd, bir irade, bir ilim, bir kemal, bir hikmet parladığı görünüyor. Çünki görüyorsun ki: O birbirine benzeyen tohumcuklar, birbirinden temayüz ediyor, ayrılıyor. Meselâ bu tohumcuk, bir incir ağacı oldu. Fâtır-ı Hakimin nimetlerini başlarımız üstünde neşre başladı. Serpiyor, dallarının elleri ile bizlere uzatıyor. İşte bu, ona sureten benziyen bu iki tohumcuk ise, gün âşıkı namındaki çiçek ile, hercâi menekşe gibi çiçekleri verdi. Bizler için süslendi. Yüzümüze gülüyorlar; kendilerini bizlere sevdiriyorlar. Daha buradaki bir kısım tohumcuklar, bu güzel meyveleri verdi. Ve sünbül ve ağaç oldular. Güzel tad ve koku ve şekilleri ile iştihamızı açıp, kendi nefislerine bizim nefislerimizi davet ediyorlar. Ve kendilerini müşterilerine feda ediyorlar. Tâ nebatî hayat mertebesinden, hayvanî hayat mertebesine terakki etsinler. Ve hâkeza... kıyas et. Öyle bir surette o tohumcuklar inkişaf ettiler ki, o tek kabza, muhtelif ağaçlarla ve mütenevvi çiçeklerle dolu bir bahçe hükmüne geçti. İçinde hiçbir galat, kusur yok. sırrını gösterir. Herbir tohum, ismi-i Hafîz'in cilvesiyle ve ihsaniyle ona pederinin ve aslının malından verdiği irsiyeti; iltibassız, noksansız muhafaza edip gösteriyor. İşte bu hadsiz harika muhafazayı yapan Zât-ı Hafîz, kıyamet ve haşirde, hafîziyyetin tecelli-i ekberini göstereceğine kat'i bir işarettir. Evet bu ehemmiyetsiz, zâil, fâni tavırlarda bu derece kusursuz, galatsız hafîziyyet cilvesi bir hüccet-i katıadır ki; ebedi te'siri ve azim ehemmiyeti bulunan emanet-i kübra hamelesi ve arzın halifesi olan insanların ef'al ve âsâr ve akvâlleri ve hasenat ve seyyiatları, kemal-i dikkatle muhafaza edilir ve muhasebesi görülecek. Âyâ bu insan zanneder mi ki, başıboş kalacak. Hâşâ!... Belki insan, ebede meb'ustur ve saadet-i ebediyeye ve şekavet-i daimeye namzeddir. Küçük-büyük, az-çok her amelinden muhasebe görecek. Ya taltif veya tokat yiyecek. İşte hafîziyyetin cilve-i kübrasına ve mezkûr âyetin hakikatına şâhidler had ve hesaba gelmez. Bu mes'eledeki gösterdiğimiz şahid; denizden bir katre, dağdan bir zerredir. L.)"

Hafık
Ufkun nihayeti. Şark veya garb tarafı. * Vuran, çarpan, çırpınan.

Hafıkan
(Hâfıkeyn) Mağrib ile maşrık. Şark ile garb. Doğu ile batı.

Hafş
"Tıb: ""Tavuk karası"" adı verilen bir göz hastalığı."

Hah
"f. (Hasten : ""İstemek"" mastarından yapılmıştır.) Kelimenin sonuna getirilerek isteyen, ister mânasında terkib yapılır. Meselâ: Bed-hah : Kötülük isteyen."

Hah na-hah
f. İster istemez.

Haham
Mûsevilerin dinî reisi, râhibi, âlimi.

Hahan
f. İstekli, arzulu, tâlib.

Hahem
"(Hâsten) mastarından, ""İsterim"" mânasına fiildir."

Haher
f. Kızkardeş. Hemşire.

Haher-zade
f. Hemşirezade, kızkardeş çocuğu. Yeğen.

Haherî
f. Hemşirelik, kızkardeşlik.

Haib
(Heybet. den) Kokan, Utanan. Utangaç.

Haiben
Muvaffakiyetsiz olarak. Mahrum olarak.

Haibîn
(Hâib. C.) Zarar ve ziyâna uğrayanlar. * Mahrum olanlar. * Me'yus olanlar, üzülenler.

Haic
(Hâyic) Coşkun, heyecanlı.

Haid
Pişman, nedamet eden, tövbekâr, nâdim.

Haif
(Havf. dan) Korkan. Korkmuş olan.

Haifane
Korkakcasına, ödlekçesine.

Haifen
Korkarak, korkakçasına.

Haik
(C.: Hayyak) Çulha.

Hail
Perde. Mânia. İki şey arasını ayıran.

Haile
Neticesi fâcialı tiyatro piyesi. Trajedi. (Bak: Dram)

Haim
(Hâyim) Hayrette kalan. Mütehayyir. Sersem.

Hain
Emanete hıyanet eden. İyiliğe karşı kötülük eden.

Hainane
Hâincesine, hâin bir kişiye yakışır şekil ve surette.

Hair
Hayrette kalmış, mütehayyir. Şaşırmış, taaccüb etmiş.

Hair-i bair
Şaşkın, sapıtmış. * Aklını kaybederek ne yapacağını bilemiyen.

Hait
Bir yeri çevreleyen duvar. Tahta perde. Çit.

Haiz
(Bak: Hayz)

Haiz-i ehemmiyet
Ehemmiyetli, mühim, önemli.

Hak
(Bak: Hakk)

Hak-bîn
f. Hakkı gören. Hak veren. Hakka imân eden. Hakka inanan.

Hak-endiş
f. Hakkı düşünen. Hakkı arayan, doğruluk için endişe eden.

Hak-gû
f. Doğru ve hak söyleyen.

Hak-perest
"f. Doğruluktan ayrılmayan, doğruluğu ciddi ve samimi seven. Hakka iman eden ve hak üzere âmil olan.(Fenn-i âdâb ve ilm-i münazaranın üleması mabeynindeki hakperestlik ve insaf düsturu olan şu: ""Eğer bir mes'elenin münazarasında kendi sözünün haklı çıktığına taraftar olup ve kendi haklı çıktığına sevinse; ve hasmının haksız ve yanlış olduğuna memnun olsa, insafsızdır."" Hem zarar eder. Çünki: Haklı çıktığı vakit o münazarada bilmediği bir şeyi öğrenmiyor; belki gurur ihtimali ile zarar edebilir. Eğer hak hasmının elinde çıksa; zararsız, bilmediği bir mes'eleyi öğrenip, menfaattar olur; nefsin gururundan kurtulur. Demek insaflı hakperest, hakkın hatırı için nefsin hatırını kırıyor. Hasmının elinde hakkı görse, yine rıza ile kabul edip, taraftar çıkar; memnun olur. L.)"

Hak-sever
Adaletle hareket eden, doğru bildiği şeyden ayrılmayan, dürüst.

Hakaid
(Hakd. C.) Kinler, garezler, hasedler.

Hakaik
(Hakayık) (Hakikat. C.) Hakikatler.

Hakaik-ı nisbiye
Nisbete, ölçüye göre olan hakikatlar.(Hakaik-ı nisbiye denilen şeyler, kâinatın eczası arasında bulunan rabıtalardır. Ve kâinattaki nizam, ancak hakaik-ı nisbiyeden doğmuştur. Ve hakaik-ı nisbiyeden kâinatın envaına bir vücud-u vahid in'ikas etmiştir. Hakaik-ı nisbiye, büyük bir ölçüde hakaik-i hakikiyeden çoktur. Hattâ bir zatın hakaik-ı hakikiyesi yedi ise, hakaik-ı nisbiyesi yediyüzdür. Binaenaleyh kubuh ve şerde, şer varsa da, kalildir. İ.İ.)

Hakalled
Dar gönüllü, bahil kimse.

Hakan
Eski Türklerde hükümdar mânasınadır.

Hakan-ı mağfur
Ölmüş hükümdar.

Hakanî
Hâkan ile ilgili, hâkana mensub.

Hakaret
Küçüklük. İtibarsızlık. Hor ve hakir görmek. Küçümseme. Küçük görme. Tâzimsizlik.

Hakaret-âmiz
f. Hakaretle karışık. Hakaretle beraber.

Hakayık
(Bak: Hakaik)

Hakayık-ül vekayi'
Hâdiselerin hakikatları.

Hakayık-ı nisbiye
(Bak: Hakaik-ı nisbiye)

Hakayık-ı seb'a
Yedi hakikat. Fatiha suresinin yedi âyeti. İmanın altı şartı ve İslâmiyet ile yedi olan mühim hakikatlar. Kur'an-ı Kerim'in yedi vechile hârika olması gibi hakikatlar.

Hakb
Devenin semerini karnına bağlamakta kullanılan ip. * Tutulmak.

Hakba'
Yaban eşeğinin dişisi.

Hakbîz
f. Toprak kalburu.

Hakd
Kin tutmak. Adâvetini gizlemek. (Bak: İhnet)

Hakdan
f. Dünya, arz, yer.

Hakek
Yumuşak beyaz taş.

Hakem
haklı ile haksızı ayıran Allah.

Hakeme
(C.: Hakemât) Damak geminin halkası.

Hakemeyn
İki hakem. * Tar: Sıffîn Vak'asında Hz. Ali (R.A.) ile Hz. Muaviye (R.A.) arasında hakem seçilen Amr İbn-ül As ile Ebu Muse-l Eş'arî.

Hakesarî
f. Perişanlık, düşkünlük.

Hakeza
Öylece. Bunun gibi. Böyle.

Hakhah
Gecenin ilk saatlerinde gitmek.

Hakhaka
Zahmetli ve meşakkatli yolculuk yapmak.

Hakikat
"(C.: Hakaik) Bir şeyin aslı ve esâsı. Mahiyeti. Gerçek. Doğru. Sahih. Künh. Sâbit ve vâki. * Kadirbilirlik. Sadâkat, doğruluk. Kâinat ve tabiat ve uluhiyet hakkında bütün teşbih ve mecazlardan âri ve zâhir olan gerçek. * ""Mecâz"" karşılığı, esas olarak kullanılan kelime. * Edb: Bir kelime neyi anlatmak için konulmuş ise, bu kelimenin o mânada kullanılması; göz kelimesinin, aynı o bilinen uzuv mânasında kullanılması gibi. (Bak: Mahiyet, Mecaz)"

Hakikat-bîn
f. Hakikatı gören, hakikatı anlayan. Hakikatşinas. Hakikata inanan.

Hakikat-gu
f. Doğru sözlü. Doğru konuşan.

Hakikat-perest
f. Hakkı ve hakikatı seven, hakikata inanan. Dürüst, hakikat âşığı.

Hakikat-ı hâriciye
Hayat gibi âlem-i şehadete gelmiş varlık.

Hakikat-ı sâbite
f. Sâbit, değişmez hakikat.

Hakikat-şinas
f. Hakikatı doğru tanıyan, bilen. Hakikata imân eden.

Hakikat-şinasâne
f. Gerçeği, hakikatı tanıyana yakışacak surette.

Hakikaten
Doğrusu, gerçekten, hakikat olarak.

Hakikî
Gerçek. Hakikate mensub. Sâhici, doğru.

Hakim ebu abdullah
Muhammed bin Abdullah ibn-i Beyyi' (Hi: 321-405) Sâmâniye Devleti Nişabur Kadılığında bulunmuş büyük muhaddislerden, Şafiî fakihlerinden, asrının en büyük din âlimi diye bilinen bir zattır. Bir çok eser te'lif etmiştir. Başlıcaları: El Müstedrek Ale-s Sahihayn, Kitab-ül İlel, El-İklil, El-Emali, Teracüm-üş Şüyuh, El Medhal ilâ İlm-is Sahih, Fazâil-ül İmam-üş Şafiî, Tarih-i Ulemâ-i Nişabur, Marifet-ül Hadis ünvanlarındadır.

Hakir
Küçük. Ehemmiyetsiz. Kıymetsiz. İtibarsız. Kudretsiz.

Hakirâne
f. Hakircesine. Hakir bir kimseye yakışacak tarz ve şekilde.

Hakister
f. Kül, ateş külü.

Hakiyan
(Hâki. C.) İnsanlar, nev'-i beşer, dünya halkı.

Hakk
Kazıma. Oyma. Maden üzerine yazı işlemek.

Hakk-bînane
f. Hakkı tanıyana göre.

Hakk-bînî
f. Hakkı görme, hakkı tanıma.

Hakk-cu
f. Hak arıyan.

Hakk-güzar
f. Haktan ayrılmayan, hakkı tanıyan.

Hakk-i mühür
Mühür kazıma.

Hakk-i sehv
Yanlışı kazıma.

Hakk-ul yakîn
(Hakk-al yakîn) Mârifet mertebesinin en yükseği. En yakînî bir surette hakikatı müşahede edip yaşamak hali. Ateşin yakıcı olduğunu bütün hislerimizle yakından duyup yaşadığımız gibi. (Bak: Yakîn)

Hakk-ı ihtitab
Ormana yakın olan kimselerin ormandan odun kesmek hakkı.

Hakk-ı âmiriyyet
Âmirlik hakkı.

Hakk-şinas
f. Hakka riayet eden. Hakkı tanıyan. Hak ile amel eden.

Hakka
(Hakkan) Doğru olarak. Gerçek. Hakikat olarak. Lâzım ve sâbit kılmak.

Hakkak
Hokkacı, kutucu.

Hakkan
Hakikaten, doğrusu.

Hakkaniyet
Haktan ve doğruluktan ayrılmamak. Adalet üzere bulunmak. Adalet ve insaf ile lâzım olanı icra etmek.

Hakkanî
Hak ve adalete uygun. Haklılığa uyar ve yakışır.

Hakke
Arka yükü. * Diş.

Hakketmek
Oyarak veya kazıyarak işlemek, yazmak.

Hakkâk
Hakkeden. Mühür vesair kazıyan.

Hakkâkî
Mühür ve saire kazıma, hakkâklık.

Hakkıyet
Haklılık.

Hakl
Ziraate uygun yer.

Hakle
(C.: Hıkâl) İçinde binâ ve ağacı olmayan mezrea.

Hakm
Atın ağzına gem vurmak.

Hakn
Sütü tuluma koyup toplamak ve sağıldıkça üzerine koymak. * Men etmek, engel olmak.

Hakr
Hor görmek.

Hakud
Çok kin güden, hasetçi.

Hakv
(C.: Ahkâ-Hukka) Fota. Don. * Böğür.

Hakve
Yürek ağrısı.

Hakî
f. Toprak rengi. Toprakla alâkalı.

Hakî'
Kırağı.

Hakî-nihad
f. Mütevazi, kibirsiz, alçak gönüllü.

Hakîbe
Heybe.

Hakîk
Haklı, hak sahibi olan. * Müstehak, lâyık, münasib.

Hakîle
Uzun buğday. * Bağırsak içinde olan su.

Hakîm
Hikmetle muttasıf olan ve mevcudatın hakikatına vâkıf olan. Hikmet mütehasssı. İlm-i hikmette mütebahhir ve mütehassıs olan. İş ve emirleri hikmetli ve yanlışsız olan. * Tabib, doktor.

Hakîm-i lokman
(Bak: Lokman)

Hakîm-i mutlak
Tam hikmet sahibi olan. Cenab-ı Hak (C.C.)

Hakîmane
f. Hikmetli olarak. Hakîm olana yakışır surette.

Hakıb
Karnı guruldayan kişi. * Necaseti şedit kişi.

Hakıl
Erkek fâre.

Hakın
Sidik zorluğu olan kimse.

Hakıne
Boğaz altındaki çukurcuk.

Hal
Küçük Hindistan cevizi.

Hal'
Kaldırma. Kal' etme. * Hükümdarı tahttan indirmek. Azletmek. * Mansıb ve mesnetten ihraç etmek. * Elbise gibi şeyleri soymak. * Bir şeyi izâle edip ayırmak ve terketmek. * Karısını boşamak. Evlâdını evlâdlıktan reddetmek.

Hal' (hulâe)
Debbâğların dibâgat ettikleri derinin kazıntısı. * Vurmak. * Men etmek, engel olmak. * Hediye vermek, atâ etmek. * Cima etmek.

Hal' edilme
Hükümdarın tahttan indirilmesi. * Boşanmış olmak. * Kovulmuş olmak.

Hal-aşina
f. Hâl ve durumdan anlayan.

Hal-dar
f. Benli, benekli.

Hala
(C.: Hâlât) Babanın kız kardeşi, hala. Arapçada: Ananın kızkardeşi. Teyze.

Hala'
Koparmak. * Pişmiş et.

Hala'la'
Erkek sırtlan.

Halab
f. Çamur, bataklık. Bataklık arâzi.

Halaca
f. Ayak yolu, abdesthane.

Halafet
Ahmaklık, hamâkat, budalalık.

Halahil
(Halhal. C.) Arap kadınlarının süs olarak ayak bileklerine taktıkları halkalar. Bunlar altun veya gümüşten yapılır.

Halaif
Halifeler.

Halaik
(Halayık) (Halk. C.) Mahlukat. Yaratılmışlar. * Huylar. Tabiatlar.

Halail
(Halile. C.) Nikâhlı kadınlar, zevceler, karılar.

Halak
Nasib, hisse.

Halaka
(Hâlik. C.) Berberler.

Halakat
Halukluk, güzel ahlâklılık, iyi huyluluk. * Düzlük, dümdüzlük.

Halakim
(Hulkum. C.) İnsan ve hayvanlarda boğazlar.

Halakî
Paçavracı.

Halal
Dostluk, ahbaplık. * İki şey arasında açıklık olma.

Halal(et)
İki şeyin arası açık olmak. * Dostluk. Samimi dostluk.

Halale
Kadın eş. Halile, zevce.

Halaluş
f. Kavga, döğüş, şamata, gürültü.

Halas
Kurtulma, kurtuluş. Selâmete ermek.

Halat
(Hâle. C.) Halalar. Babanın kız kardeşleri. Arabçada: Ananın kız kardeşleri. Teyzeler.

Halavet
Tatlılık. Şirin olmak.

Halavet-i kelâm
Sözün güzelliği ve akıcılığı.

Halavetbahş
f. Zevk veren, hâlâvet veren.

Halavetyab
f. Zevk bulan, halâvet bulan.

Halayık
Cariye, hizmetçi.

Halaşe
f. Gemi dümeni. * Çörçöp.

Halb
Süt sağmak.

Halba
Ahmak. Şaşkın. * Aldatıcı, hilekâr, sahtekâr.

Halbe
(C.: Halâbib) Bir yarış yapmak veya bir şeye yardım etmek için toplanan atlılar grubu.

Halbes
(C.: Halâbis) Bahadır, kahraman. Bir şeye sımsıkı bağlanıp ayrılmayan kişi.

Halbuki
(Hâl bu ki) Hakikat ve doğrusu şudur ki, öyle iken.

Halbus
Serçeden küçük bir kuş.

Halc
Çekmek. * Hareket etmek.

Halce
Uzak, ırak yer, baid.

Halcem
Uzun, tavil.

Hald
Devamlılık. Süreklilik. Dâimi. Bâki.

Hale
"Annenin kız kardeşi. Teyze. Türkçede babanın kız kardeşine hala denir. Arabçada dayıya ""Hâl"" denir."

Haleb
Süt sağma. Sağılmış süt.

Halebe
(Hâlib. C.) Kandıranlar, aldatanlar, hile yapanlar.

Halebî
Halepli, Halep ahalisinden olan.

Halec
Çalışmaktan, yürümekten veya ibadetten kemiklerin ağrıması.

Halecan
Titreme. Kalb çarpıntısı. Heyecan.

Halecan-ı kalb
Kalb çarpıntısı.

Haled
Kalb.

Haledar
Haleli, halelenmiş. Parlak daireli.

Halede
Küpe.

Halef
Birinin yerine sonradan geçen kimse. Babadan sonra kalan oğul.

Halef an-selef
Seleften halefe geçme. Geçen ve gidenden, gelene kalma. Babadan evlâda geçme.

Halefen
Arkadan gelerek.

Halefiyyet
Haleflik, birinin yerine geçmiş olma.

Halek
Kara, siyah.

Halel
Bozukluk. Eksiklik. * Başkası tarafından verilen zarar. * İki şeyin aralığı. Boşluk. Açıklık.

Haleldâr
f. Bozma. Bozulma. Bozulmuş.

Halelpezîr
f. Bozulan, Halel bulan. Eksik. Fesad kabul eden. Bozuk.

Halem
Helâk olmak. * Dibâgat yaparken derinin kurtlanması.

Halemat
(Halme. C.) Meme uçları, meme başları.

Haleme
(C.: Halem-Halemât) Meme başı. * Büyük kene. * Bir ot cinsi.

Halen
şu anda, henüz, şimdiki hâlde.

Halenbus
Serçe renginde, ondan küçük bir kuş.

Halenc
(C.: Halânic) Ağaç, şecer.

Halesa
(Hâlis. C.) Hâlis, sâfi.

Halevar
f. Ay şeklinde olan, hilâl gibi olan.

Halevat
(Halâ. C.) Halvetler, boşluklar. * Yalnız bulunulacak yerler.

Halezon
Sümüklü böcek kabuğu. Kabuklu sümüklü böcek.

Half
Ardı. Arka. Kendinden sonra gelen. Arka taraf.

Half(e)
Yemin etmek. Andiçmek. Kasem etmek.

Half-ı imâm
İmâmın ardı, arkası.

Halfe
Andiçme, yemin etme.

Halfî
Arka, ard ile alâkalı olan.

Halhal
Eskiden kadınların süs için ayaklarının topuklariyle baldırları arasına yani ayak bileklerine taktıkları altundan veya gümüşten yapılmış halka. Ayak bileziği.

Halhale
Esneklik, elâstikiyet.

Hali
Tenhâ. Boş. Sahipsiz. Issız. İçinde bir şey olmama.

Hali'
Boşanmış erkek, zevcesini şer'an terketmiş adam. (Müennesi: Hâlia'dır.) * İtaatsız, isyan eden, utanmaz, kayıtsız, hayasız. * Kovulmuş. * Soyulmuş.

Halib
Sütçü, süt satan kimse. * Sidik borusu.

Halic(e)
Hareket ettirme. Sarsma, oynatma.

Halice
Pamuk eğiren.

Halid
(Hulud. dan) Sonsuz, ebedi. Daimi.

Halid bin sinan
"Benî Abes kabilesinin Bin-Bagis'ten ehl-i tevhid bir zat olup; Hz. Peygamber Efendimiz, bu zat hakkında: ""O bir nebi idi, fakat onun kavmi onu zâyi etti"" buyurmuşlardır. Kendisi Peygamberimizin zamanına yetişememiş ise de kızı Nezd, Hz. Peygamberimize geldiğinde, o sırada Peygamberimizin âyetini okuduğunu işitince: ""Bunu, babam da okurdu"" demiş olduğu rivâyet edilir."

Halid bin velid
"Câhiliye devrinde Kureyş eşrafındandı. Hudeybiye muahedesinden sonra Müslüman oldu. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, kendisine Seyfullah namını vermiştir. Çok kahraman bir gazi idi. Suriye, Filistin, Şam gibi yerler onun himmeti ile feth olunmuştur. 18 Hadis-i şerif nakletmiştir.Hicri 21 senesinde Suriye'de dar-ı bekaya göçerken: ""Bunca muharebelerde bulunup bu kadar yaralar almış olduğum halde, hiç birinde vefat etmeyip akıbet yatakta öldüğüme kederleniyorum."" meâlinde konuşmuş, atını ve silâhlarını fisebilillah vakfetmiştir. (R.A.)"

Halidat
(Hâlide. C.) Sürüp gidenler, devam edenler.

Halide
Hâlid'in müennesidir. (Bak: Hâlid)

Halif
Yemin ederek sözleşenlerden herbirisi.

Halife
"(C.: Halefâ) Su içinde biten bir ot. (Türkçede ""kandıra"" derler.)"

Halife-i evvel
"Devlet dairelerinde yazı işlerinde çalışanlar. Tanzimattan evvel kalem teşkilâtı; halife, halife-i sâni, halife-i evvel olmak üzere üç derece idi. Ondan sonra bir kısım dairelerde bunun yerine baş kâtib, bazılarında da mümeyyiz-i evvel denilmiştir."

Halife-i müslimîn
Yavuz Sultan Selim Han'dan sonraki Osmanlı Padişahları hakkında kullanılmış bir tabirdir. Müslümanların halifesi demektir.

Halife-i ruy-i zemin
Yeryüzünün halifesi mânâsına gelen bu tabir, Yavuz Sultan Selim Han'dan sonra Osmanlı Padişahları hakkında kullanılmıştır.

Halik
Helâk olan. Mahv olan. Fenaya giden. Fâni. Zâil.

Halika
(C.: Halayık) Tabiat, mahlukât.

Halike
Çok hırslı, haris olan nefis.

Halikî
Demirci.

Halil
Samimi dost. Sâdık dost. * Nahif ve fakir kimse. (L.R.)

Halil (halile)
Zevc, koca. Nikâhlı karı. Zevce.

Halil-ür rahman
Allah'tan başkasından hiçbir zaman yardım dilemeyip, O'nun dostluğunu ihtiyar eden Hz. İbrahim'in (A.S.) lâkabıdır.

Haliliyye
Samimi dostluk ve kardeşlik.

Halilullah
Allah'ın dostu, Hz. İbrahim (A.S.).

Halin
Ahmak.

Halis
Bahadır ve haris kimse.

Halita
Karışık halde olan. Karma. İki veya muhtelif maddelerden yapılmış. * Madenlerin birbirleriyle birleşmelerinden hâsıl olan mürekkep madde.

Halita-i dimağî
f. Akıldaki muhtelif mes'ele ve fikirler. Dimağdaki karışık, muhtelif bilgiler.

Haliye
(C.: Havâlî) Kendini süsleyen kadın.

Haliyen
(Hâli. den) Boş olarak, boş olduğu hâlde.

Haliyyat
(Haliye C.) Bekâr kadınlar, evlenmemiş kızlar.

Haliyye
Bağından boşanmış deve. * Yabancı bir yavru emziren deve. * Büyük gemi. * Arı kovanı. * Ahlâktan kinâyedir. * (C.: Haliyyât) Bekâr kadın, evlenmemiş kız.

Haliç
(Bak: Halîc)

Haliçe
Küçük halı. Kilim. Seccâde. (Kaliçe de yazılır.)

Halk
İnsan topluluğu. İnsanlar. * Yaratmak. İcad. Örneği ve benzeri olmayan bir şeyi yaratmak, ibdâ' eylemek. * Bir şeyi yumuşatıp düzleştirmek. (Bak: İnşa, İbda')(Sivrisineğin gözünü halkeden, güneşi dahi O halketmiştir. M.)(Kâinatı elinde tutamayan, zerreyi halkedemez. M.)(Hem semâvat ve arzı halkeden, semâvat ve arzın meyvesi olan insanın hayat ve memâtından âciz kalır mı? S.)

Halk-ı cedid
Ba'sü bade-l mevt, yeniden yaratılış. Yeniden yeniye tekrâren yaratılma. Ana karnındaki çocuğun, insan suretine inkılâb ettiği devre.

Halk-ı dü cihan
İki cihanın halkı. * Ölülerle diriler.

Halk-ı ef'âl
"Mu'tezile fırkasının bir tabiridir. Hayvan ve insanların, kendi fiillerinin hakiki müessiri olduğunu iddia etmelerine verilen isimdir. (Bu iddiâlarını Ehl-i Sünnet ulemâsı müsbet delillerle reddetmiştir.)(Ehl-i dalâlet ve bid'at fırkalarından bir kısım zatlar, ümmet nazarında makbul oluyorlar. Aynen onlar gibi zatlar var; zâhiri hiçbir fark yokken, ümmet reddediyor. Bunda hayret ediyordum. Meselâ: Mu'tezile mezhebinde Zemahşerî gibi, İ'tizalde en müteassıb bir ferd olduğu halde, muhakkıkîn-i Ehl-i Sünnet, onun o şedit itirâzâtına karşı; onu tekfir ve tadlil etmiyorlar, belki bir rah-ı necat onun için arıyorlar. Zemahşerî'nin derece-i şiddetinden çok aşağı Ebu Ali Cübbaî gibi Mu'tezile imamlarını, merdut ve matrud sayıyorlar. Çok zaman bu sır benim merakıma dokunuyordu. Sonra lütf-u İlâhî ile anladım ki: Zemahşeri'nin Ehl-i Sünnet'e itirâzâtı, hak zannettiği mesleğindeki muhabbet-i haktan ileri geliyordu. Yâni, meselâ: Tenzih-i hakiki; onun nazarında, hayvanlar kendi ef'âline hâlik olmasiyle oluyor. Onun için, Cenab-ı Hakk'ı tenzih muhabbetinden, Ehl-i Sünnet'in halk-ı ef'âl mes'elesinde düsturunu kabul etmiyor. Merdut olan sâir Mu'tezile imamları muhabbet-i haktan ziyade, Ehl-i Sünnet'in yüksek düsturlarına kısa akılları yetişemediğinden ve geniş kavânin-i Ehl-i Sünnet, onların dar fikirlerine yerleşemediğinden, inkâr ettiklerinden merdutturlar. M.)"

Halk-ı ezdad
Birbirine zıd halleri bir şeyde yaratmak. Meselâ: Bir zerrede hem def edici hem de cezb edici (çekici) kuvvetin bulunmasını yaratmak.

Halk-ı şer
"Şerrin yaradılışı.(İşte Mu'tezile bu sırrı anlamadıkları için ""Halk-ı şer şerdir ve çirkinin icadı çirkindir."" diye Cenab-ı Hakk'ı takdis için şerrin icadını ona vermemişler, dalâlete düşmüşler. M.)"

Halka
Ortası boş yuvarlak şekil. * Dâire şeklinde olan şey.

Halka-i dürr
İnci dizisi.

Halka-i zikir
Tasavvufta, zikir esnasında daire şeklinde oturmak.

Halka-i âb-gûn
Gökyüzü, semâ.

Halkabeguş
f. Kulağı küpeli, kulağı halkalı. * Mc: Köle, esir.

Halkabend
f. Toplanıp yuvarlak meydana gelecek şekilde oturma.

Halkan
Yaradılışça, hilkatça.

Halkavî
Halka şeklinde.

Halkazen
f. Kapı çalan, kapı halkasını vuran.

Hall
Sağlamlaştırmak. * Dostluk, sadâkat. * Fakir, hastalıklı, nahif insan. * Sirke.

Hall ü akd
Çözme ve düğümleme. İdame etme. Müşkül mes'eleleri ve işleri halledip neticeye bağlama.

Hall ü fasl
Çözme ve ayırma. Açıklayarak bitirme. Bir mes'eleyi müsbet bir neticeye bağlama.

Hall-i mes'ele
Mes'elenin halledilmesi.

Hall-i müşkilât
Müşkilâtın yenilmesi, zorlukların çözülmesi.

Hallac
Pamuk atan. Pamuğu didik didik eden.

Hallac-ı mansur
Asıl adı Hüseyin olan bu zat, tasavvuf mesleğinde meşhurdur. Manevi istiğrak hallerinde hissettiklerini, şeriata zâhiren zıd düşen ifadelerle söylediği için, Hicri 306 senesinde idam edilmiştir.

Hallaf
Çok fazla yemin eden kimse.

Hallak
Yaratan, her şeyi halkeden, Kadir-i Zülcelal, Allah Teala Hazretleri (C.C.)

Hallal
Sirkeci, sirke yapan kimse.

Hallas
Yakalıyan, tutan kimse.

Hallat
Yersiz ve münâsebetsiz sözler konuşan. * Ortalığı karıştıran.

Halle
Fakirlik. * Hâcet, ihtiyaç.* Kum içindeki yol ve gedik.

Halledallah
Allah dâim ve bâki eylesin (meâlinde duâ).

Haller
Bakla.

Halli
(Halliye) Sirke ile ilgili.

Hallisnâ
Bizi halâs eyle, bizi kurtar (meâlinde duâ.)

Hallâk
yaratan.

Hallâl
Halleden, çare bulan, çözen.

Hallâl-ül ukad
Düğümleri çözen. * Mc: Zorlukları yenen.

Hallâl-ı müşkilât
Zorlukları yenen, müşkülâtı halleden kimse.

Hallüsinasyon
Lât. Tıb: Hakikatte olmayan bir şeyi varmış gibi görme ve işitme.

Halme
Meme başı, meme tepesi.

Hals
Bir şeyi soymak. Çalmak. Kapmak. * Dibinden taze yetişen çayırla karışık olan kuru çimen.

Halsan
Kişinin dostu, sevgilisi ve yâri.

Halt
Karıştırmak. Münasebetsiz söz söylemek. Bir şeyi bir şeye karıştırmak. Hatâ etmek.

Halta
Köpeklere takılan boyun halkası. Tasma.

Haltıyyat
Yersiz ve münasebetsiz sözler.

Halub(e)
Sağılan şey.

Haluf
Sütün veya yemeğin bozulması.

Haluk
İyi huylu. Güzel ahlâklı. İslâma yakışır ahlâkta olan. İnsâniyyetli.

Halum
Yaş peynir gibi olan koyu yoğurt.

Halvet
Yalnızlık. Tek başına kalmak. Tenhaya çekilme. * Gizlilik.

Halvet-i fâside
Karı-kocanın aralarında şer'î mâni olmasına rağmen birleşmeleri.

Halvet-i sahiha
Karı-kocanın aralarında şer'î mâni bulunmaması halinde birleşmeleri.

Halvetgâh
f. Tek başına oturup ibadetle vakit geçirilen yer. * Halvet yeri. Gizli olarak görüşülecek yer.

Halvetgüzide
(Halvetgüzin) f. Halveti, tenha bir yeri seçmiş olan kimse.

Halvethane
f. Gizli ibadet yeri. * Gizli konuşup görüşmeye mahsus yer.

Halvetnişin
Yalnız başına bir yere çekilip ibadetle meşgul olanlar.

Halvetî
gizliliğe önem veren bir tarikatın mensubu.

Haly
(C.: Huliy) Altından ve gümüşten olan süs eşyâları.

Halz
Kabuğunu çıkarmak, derisini soymak.

Halâ
(Harf-i cerrdir) İstisnaya delâlet eder.

Halâ'
Boş, hâli. * Ayak yolu, abdesthane. * Devenin çökmesi.

Halâa(t)
Yüzsüzlük, utanmazlık, hayâsızlık. * Kötülüğünden dolayı ailesi ve cemaatı kendisinden ayrılan kimse.

Halî
Gamsız, kedersiz, gailesiz, dertsiz. * Evlenmemiş erkek, bekâr adam.

Halî'
Ailesinden ayrılan kimse. * Kurt.

Halî-ül-izar
Yüzü yırtık. * Mc: Edepsiz, ahlâksız, utanmaz.

Halîb
Taze süt.

Halîc
Liman. Boğaz. Kanal. Körfez. Koy. Denizin kara içine nehir gibi uzanmış kısmı. * Irmak. * Büyük çanak. * İp. * Deve ağzı.

Halîc-i fâris
Basra körfezi.

Halîce
İçinde hurma ıslanmış süt. * Üzüm sıkıntısı.

Halîlullah
" ""Allahın dostu"" mânâsında ibrahim aleyhisselâmın namı."

Halîm
Yumuşak huylu. Hoş muamele yapan. (Bak: Elhalîm)

Halîme
Yumuşak huylu kadın. * Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın süt anasının ismi. Beni Sa'd bin Bekr kabilesindendir. Halime-i Sa'diye diye de anılır. (R.A.)

Halîmâne
f. Yumuşak surette. Yumuşak huylulara yakışır bir tarzda.

Halîs
Karışmış, muhtelif. * Siyah ile beyazı karışmış saç. * Tel.

Halît
Buz. Kırağı. Dolu.

Halık
(C.: Huluk-Havâlık) Büyük dağ. * Ağaca dolaşmış olan üzüm çubuğu. * Süt ile dolu olan koyun memesi. * Tıraş eden. Berber.

Halıkıyyet
Yaratıcılık. Halk edicilik. İcad ve takdir.

Ham
f. Olmamış, pişmemiş, çiğ. * Nâfile, beyhude, boşuboşuna. * İşlenmemiş, üzerinde çalışılmamış. * Acemi kimse, tecrübesiz. Terbiye görmemiş kişi.

Ham madde
Bir şeyin meydana getirilmesi için işlenilen ana maddelerden her biri.

Ham' (humu')
Eğrilik, aksaklık.

Ham' (hım')
(C.: Ahmâ') : Kaynata. Zevc tarafından olan kimseler.

Ham-be-ham
f. Kıvrım kıvrım. Büklüm büklüm.

Ham-ender-ham
f. Kıvrım kıvrım, büklüm büklüm.

Ham-ı zülf
Saç lülesinin kıvrımı.

Hama
Hıfzetmek, korumak. * Kovmak, defetmek.

Hama'
Kara balçık.

Hamaid
(Hamîde. C.) Bir kimsenin medhedilmeğe lâyık olan işleri.

Hamail
(Himâle. C.) Tılsım, muska. * Kılıç kayışı, kılıcı bele bağlamaya yarayan kayış.

Hamaim
(Hamâme. C.) Güvercinler.

Hamak
İki ağaç veya direk arasına asılarak içine yatılan ağyatak.

Hamakat
Ahmaklık. Budalalık. Bönlük. Anlayışsızlık.

Hamale
Bir mala kefil olma.

Hamam(e)
(C.: Hamâim) Güvercin kuşu.

Haman
Peygamber Hz. Musa (A.S.) zamanındaki Mısır Fir'avununun vezirinin ismi.

Hamarat
Becerikli, elinden iş gelir, cerbezeli.

Hamas
Verem. * Yumuşaklıkla ve kolaylıkla bir şeyi çıkarmak.

Hamaset
Yaradılıştan olan cesâret. Bahadırlık. Cesurluk. Kahramanlık. Yiğitlik.

Hamasiyyat
Kahramanlık destanları.

Hamasî
Hamâsetle alâkalı. Fıtrî cesarete âit ve müteallik.

Hamat
Kaynana.

Hamata
Katılık. * Yanmak. * Boğaz ağrısı. * Darı samanı. * Kalbin ortası.

Hamd
"Medih, övmek.Cenab-ı Hakk'a karşı kulların memnuniyet ve sevinçlerini ve O'na hamd ve şükür ile medihlerini bildirmeleri, senâ etmeleri. (Bak: Elhamdülillah) (Hamd'in en meşhur mânası; sıfat-ı kemaliyeyi izhar etmektir. Şöyle ki: Cenab-ı Hak insanı, kâinata câmi' bir nüsha ve onsekizbin âlemi hâvi şu büyük alemin kitabına bir fihriste olarak yaratmıştır. Ve Esmâ-i Hüsnâ'dan her birisinin tecelligahı olan her bir âlemden bir örnek, bir nümune insanın cevherinde vedia bırakmıştır. Eğer insan, maddi ve manevi her bir uzvunu Allah'ın emrettiği yere sarfetmekle hamdin şubelerinden olan ""şükr-ü örfi""yi ifâ ve şeriata imtisal ederse, insanın cevherinde vedi'a bırakılan o örneklerin her birisi kendi âlemine bir pencere olur. İnsan o pencereden o âleme bakar. Ve o âleme tecelli eden sıfatla, o âlemden tezahür eden isme bir mir'at ve bir âyine olur. O vakit insan; ruhu ile, cismi ile, âlem-i şehadet ve âlem-i gayba bir hülâsa olur. Ve her iki âleme tecelli eden, insana da tecelli eder. İşte bu cihetle insan, sıfat-ı kemaliye-i İlâhiyyeye hem mazhar olur, hem müzhir olur. İ.İ.)(Hamd ü senâ, medih ve minnet O'na mahsustur, O'na lâyıktır. Demek nimetler O'nundur ve O'nun hazinesinden çıkar. Hazine ise dâimîdir. M.)"

Hamd ü sena
Cenab-ı Hakk'a hamd ve O'nu isimleriyle medhetmek.

Hamde
Ateş gürültüsü.

Hamdele
"""Elhamdülillah"" demenin kısaca ismi. Bu sözün masdar haline getirilip kısaltılması."

Hame
Yaş ot demeti, taze ekin destesi, bir sap üzere bitmiş taze ekin. * Havası bozuk hastalıklı yer.

Hame'
Uzun müddet su ile yumuşayıp değişmiş cıvık ve kokar çamur. Balçık.

Hame-zen
f. Üzerinde kalem kesilecek âlet.

Hamec
Zayıflık.

Hamek
Her şeyin küçükleri. * Siyah bulut.

Hamel
Kuzu. * Ast: Burçlardan birinin adıdır. Bu burcu teşkil eden yıldızlar kuzuya benzediği için arapça kuzu demek olan hamel denilmiştir. Güneş bu burca 21 Mart'ta girer ve gece ile gündüz bir olur.

Hamelat
(Hamle. C.) Saldırışlar, saldırmalar. * Atılmalar, atılışlar.

Hamele
Taşıyanlar, yüklenenler, kaldıranlar.

Hamele-i arş
İsrâfil, Cebrâil, Mikâil, Azrâil (A.S.)lar.

Hamele-i hüccet
Günah ve sevabları yazan melekler.

Hamele-i kur'an
Hâfızlar. Kur'anı ezbere okuyup ilmi ile amel eden mes'ud kimseler.

Hamele-i mümtesil
Aldığı emri imtisal edip yüklenen, mes'uliyeti üzerine alan.

Hamer
Davarın arpa yemekten dolayı içinin ve ağzının kokması.

Hamh
Fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.

Hamhama
Atın yulaf ve su gördüğünde çıkardığı ses.

Hamid
Alevi sönen ateş. * Ölü, ölmüş. Sönmüş. idrâksiz. Sâkit ve sessiz. Ölü gibi halsiz olan.

Hamide
f. Kambur, eğrilmiş, kemerli.

Hamidegî
f. Kamburluk, eğri büğrü olmaklık.

Hamie
Hararetli, çamurlu, volkanlı, alevli, dumanlı.

Hamil
Kötü tanınmış olan kimse.

Hamilen
Hâmil olarak. Taşıyarak, götürerek. * Hâmil olduğu halde.

Hamim
Sıcak ve kızgın su. * Yakın hısım, soy sop. * Samimi arkadaş.

Haminne
Hanım nine sözünün bozulmuş şekli, büyük anne.

Hamit
Şiddetli, sağlam. * Üzerinde kıl olmıyan yağ tulumu.

Hamit (hâmit)
Yanmış ve pörsümüş süt.

Hamiye
Tırnak kenarı. * Kızmış, kızgın.

Hamiyet
Gayret. * Nâmustan gelen gayretle utanma veya kızma. * İstinkâf etmek. * Mukaddesatı ve milletin haklarını, mâmus ve haysiyeti korumak hususlarında gösterilen gayret ve ihtimam hasleti. İman ve İslâmiyeti ve Hz. Peygamber'in (A.S.M.) Sünnet-i Seniyyesini ve din ve mücahede kardeşlerini muhafaza ve müdafaa etmek gayreti.

Hamiyet-füruş
f. Kendini beğenip hamiyetli olduğunu iddia eden. Hamiyetli olduğunu göstermeğe çalışan.

Hamiyet-i câhiliye
f. Câhillikten gelen ırkçılık gibi bâtıl inanışları koruma gayreti. * Cenab-ı Hakk'ın ve Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) nehyettiği ve hak dine uymayan eski ve kötü inançları muhafaza gayreti.

Hamiyet-kâr
f. Hamiyetli. Haysiyet ve şeref sahibi.

Hamiyet-mend
(C.: Hamiyyet-mendân) f. Hamiyetli.

Hamiyet-mendâne
f. Hamiyetlicesine. Hamiyetli olan bir kimseye yakışacak şekil ve surette.

Hamiyet-mendî
f. Hamiyetlilik, hamiyetli oluş.

Hamiş
Mektubun altına sonradan yazılan sözler. Hâşiye.

Hamka
Ahmak ve budala kadın.

Hamke
(C.: Humuk) Bit.

Haml
Yük. * Sırtına yük alıp getirmek. * Kadının karnındaki çocuk. * İsnad. Yüklenme.

Hamle
Hücum etme. Atılış, saldırış. Savlet.

Hamlec
Bükmek.

Hamletmek
Yüklemek, zannetmek.

Hamm
Kuyuyu temizlemek. * Evi süpürmek. * Etin kokması.

Hammadun
Çok hamdedenler. Çok çok şükür ve duâ edenler.

Hammal
(Haml. den) Bir ücret karşılığında eliyle veya sırtıyla yük taşıyan adam. * Mc: Kaba, görgüsüz, terbiyesiz.

Hammaliyye
Hamal ücreti.

Hammam
Banyo, hamam.

Hammamiyye
Edb: Divan Edebiyatında giriş kısmı hamam eğlencesi tasvirine tahsis olunan kaside.

Hammamî
Hamam idare eden adam veya kadın. Hamamcı.

Hammar
(Hamr. den) Şarap yapan veya satan kimse. Meyhaneci, şarapcı. * Tas: Mc: Mürşid, şeyh, kılavuz.

Hamme
(C.: Humm) Kaplıcanın sıcak suyu. * Kuyruk yağının kıkırdağı. * Kızdırmak mânasına mastar da olur.

Hammurabi
(Bak: Nemrud)

Hamnane
Kene.

Hamr
Yüzmek.

Hamra
(Müennes) Çok kırmızı, kızıl renk. * Şiddet ve meşakkatli geçen yıl. * Şiddetle olan ölüm. * Arap olmayan cinsten. * Yüzü kızarmış kadın.

Hams(e)
Açlık. * Yaradaki şişin inmesi.

Hamse
Beş (sayısı).

Hamse-i âl-i abâ
(Bak: Âl-i Abâ)

Hamsenüvıs
f. Hamseci, hamse yazan. Mesnevi tarzıyla beş kitabdan ibâret bir takım yazan kimse.

Hamsun
Elli sayısı.

Hamsîn
Elli. * Erbaîn denen kırk günlük kara kıştan sonra gelen elli günlük kış.

Hamt
Şiddetli ve zahmetli olmak. * Çürümek. * Mütegayyer olmak, değişmek.

Hamta
Üzüm çiçeğinin kokusu.

Hamtar
Dolu kırba. * Yay kirişi.

Hamul
(Haml. den) Sabırlı, metanetli, tahammüllü, dayanıklı kimse.

Hamulane
f. Tahammüllü kimseye yakışır şekilde.

Hamule
f. Yük. Yük taşıyan nakil vasıtalarının yükü.

Hamulî
Tahammüllülük, sabırlılık, dayanıklılık.

Hamum
İç yağı.

Hamun
f. Bozkır. Büyük sahra, düz ova.

Hamus
Sâkin olmak, susmak.

Hamuş
Sivrisinek.

Hamuşan
Mevlevi tâbirlerindendir. Konya'da Mevlâna'nın türbesi haricinde ve kıble cihetindeki büyük kabristana verilen isimdir. * Sessizler, susmuş olanlar, uykuda olanlar.

Hamuşane
f. Sessizce, ses çıkarmadan. Sessizliği andırır bir şekilde.

Hamuşî
f. Susma, sükut etme. Sessizlik, sükunet.

Hamvî
Sıcaklık.

Hamyaze
f. Esnek, elâstik, esneme. * Kötü hareket, fenâ iş.

Hamye
İçine yağ ve zeytin konulan kap.

Hamz
Ekşilik. Kekrelik.

Hamza
İstemek. Arzu etmek. * Ekşi olan her ota derler.

Hamza (r.a.)
Abdulmuttalib'in oğlu olup, Resulüllah'ın (A.S.M.) amcasıdır. Önceleri, İslâm dinine karşı olanlarla beraberdi. Ebucehil'in İslâm düşmanlığını çok ileri götürmesi karşısında, imana girip Ebucehil ve din düşmanlarına karşı çıktı ve İslâm'a büyük hizmetleri oldu. Uhud Gazası'nda 57 yaşında iken şehid edildi.

Hamze
Baklaya benzer bir bitki.

Hamî
f. Gevşeklik, hamlık.

Hamîd
Sena edilmeğe, medhedilmeğe elyak olan. Dünya ve âhirette hamd kendisine mahsus olan Allah (C.C.) * Isparta Vilâyetinin Osmanlılar devrindeki adı.

Hamîl
Kefil. * Başka yerden getirilen oğlan.

Hamîle
Sıklığından dolayı birbirine girmiş olan ağaçlar. * Ağaç ve ot bitmiş kumlu yer. * Döşek çarşafı.

Hamîme
(C.: Hamâyim) Her nesnenin iyisi.

Hamîr
(Hımâr. C.) Eşekler. Hımarlar.

Hamîr(e)
Eyer yapmada kullanılan tüysüz beyaz deri.

Hamîr-gâr
f. Hamurcu, hamur yoğurucu.

Hamîr-i mâye
Mayanın hamuru.

Hamîre
Hamur içine katılan maya.

Hamîs
Beşinci. Hamis günü. Perşembe günü.

Hamş
Kaşımak. * Tırmalamak.

Hamşek
Mestin üstüne vurulan parça.

Hamşüde
f. Bükülmüş, eğrilmiş.

Han
f. Okuyan, okuyucu, çağıran manasına gelir. Meselâ: Duâ-hân : (Niyaz ve tazarrukârane bir tezellül ile) duâ okuyan.

Han u man
(Hanmân) Ev. Bark. Ocak. Ehil ve iyal.

Han-salar
f. Kilerci, sofracıbaşı.

Hana
Yaramaz ve boş sözler konuşmak.

Hanacır
(Hancere. C.) Gırtlaklar, hançereler.

Hanadis
(Hındıs. C.) Musibetler. * Karanlık geceler. * Şiddetli hâller.

Hanadık
(Handek. C.) Hendekler. Bir mekânın etrafına kazılan geniş ve derin çukurlar.

Hanadır
Görme kabiliyeti kuvvetli olan.

Hanak
(C.: Hınâk) Hiddetlenme, kızma.

Hanan
Merhamet, şefkat, acıma.

Hanasire
Hıyânet ehli, hâinler.

Hanasîr
Helâk olmak.

Hanat
(Hân. C.) Dükkânlar, meyhaneler.

Hanazîr
(Hınzır. C.) Hınzırlar, domuzlar.

Hanbelî
bir mezhep, bu mezhepten olan kimse.

Hancer
Ucu sivri, iki tarafı keskin büyük bıçak. Halk dilinde hançer şeklinde kullanılır. Divan edebiyatında şâirler, güzellerin kaşlarını hancere benzetirlerdi.

Hancer-i bürran
Keskin hançer.

Handa hand
f. Devamlı gülme, sürekli olarak gülme. * Devamlı gülen, sürekli gülen.

Handan
f. Gülen, gülücü, mesrur.

Handan-ru(y)
f. Güler yüzlü, güleç, mütebessim.

Hande
f. Gülme, gülüş.

Hande-i gül
Gülün açması.

Hande-i âftâb
Güneşin gülmesi. Güneşin doğması.

Handebahşa
f. Güldürücü, tebessüm ettirici.

Handebar
f. Güldüren, güldürücü.

Handeferma
f. Güldürücü, güldüren.

Handefeşan
f. Gülümsemeler dağıtan, gülmeler saçan.

Handehariş
f. Bir kimseye alay tarzında gülme.

Handek
Kale ve tarla gibi yerlerin etrafına kazılan geniş ve derin çukur. Hendek.

Handek gazvesi
Peygamberimizin (A.S.M.) büyük muharebelerinden birisi olup, hicretin beşinci senesinde Şevval ayında vuku bulmuştur. Asıl muharebeyi uyandıranlar Beni Nadir kabilesi olup bunlar Kureyş ve Gatfan kabilelerini de davet etmekle hepsi birden Medine-i Münevvere'ye hücuma geçtikleri vakit, Hz. Resullulah Efendimiz Selman-ı Fârisî'nin (R.A.) reyiyle Medine'nin etrafına hendek kazılmasını emretti. Bu münasebetle Gazve-i Handek denmekle meşhur oldu. Muharebe bir ay kadar devam edip, nihayet Yahudilerle Kureyş arasına nifak düşmüş ve kâfirler şiddetli bir fırtınaya tutulup perişan bir halde dönmüşlerdir.

Handekâr
f. Gülen, tebessüm eden, gülücü.

Handekünan
f. Gülerek, güle güle.

Handemeşhun
f. Devamlı gülen. Çok gülen.

Handemu'tad
f. Devamlı gülmeye alışmış olan, her zaman gülme alışkanlığı olan.

Handen
f. Okumak.

Handenüma
f. Gülen.

Handeris
Eski şarap.

Handeriz
f. Gülüp duran, devamlı gülen.

Handeruy
f. Mütebessim, güler yüzlü.

Handezen
f. Gülen.

Handistan
f. Şaka, lâtife.

Hane
"f. Ev, mesken, beyt. * Mat: Basamak, bölüm, göz. * Bazı kelimelerle birleştirilip mürekkep isim yapılan bir ""ek"" tir. ""Hasta-hane, ecza-hane, yazı-hane, kıraat-hane"" gibi."

Hane ber-duş
Evi omuzunda. Avare. Serseri.

Hane-füruş
f. Ev komisyoncusu, ev tellâlı.

Hane-gir
f. Bir yeri mekân sayan kimse.

Hane-gî
f. Evcil, evde beslenen. Evde bulunanlardan, evdekilerden.

Hane-harab
f. Câhil, bilgisiz. * Evi yıkılmış, evsiz barksız kalmış. * Hâli perişan olmuş kimse. * Mc: Müflis, züğürt, sefil.

Hane-huda
f. Ev sahibi, sahib-ül beyt.

Hane-i avarız
Avarız ve bedel-i nüzul ve buna benzer vergiler ve tekâlifin toplanmasında tutulan ölçü. Buradaki hanenin, lügat mânası olan evle münasebeti yoktur. Kasabalar, köyler nüfuslarına ve emlâk ve arazilerinin miktar ve hâsılatlarına göre hane itibar edilir ve mahallî masraflarla sair vergiler ona göre tanzim edilirdi. Bu usul Tanzimat-ı Hayriyeye kadar devam etmiştir. (O.T.D.S.)

Hane-i devvar
Dâim dönen, devreden hane. * Mc: Yıldız.

Hane-i ferda
Ahiret.

Hane-i huda
Beytullah, Kâbe.

Hane-i âyine
Her yanı birbirinin aynı olan oda, salon veya köşk.

Hane-küş
f. Mirasyedi, sefih.

Hane-suz
f. Ev yakıcı. * Mc: Gözü dışarda olan, kendi âilesini düşünmeyen kimse.

Hane-zad
f. Efendisinin evinde dünyaya gelmiş olan köle veya cariye çocuğu.

Haneberendaz
(Hâne ber-endaz) f. Ev yıkıcı.

Hanedan
f. Soyca dindar ve asil âile. * Peygamber (A.S.M.) sülâlesi.

Hanef
İstikamet, doğruluk. * Ayak eğriliği. * Eğrilik, udûl.

Hanefî
bir mezhep, bu mezhepten olan kimse.

Hanek
Ağzın tavanı, damak.

Hanen
şevk. * Nefsin cima arzusu.

Hanes
Burnun uç tarafının biraz yüksek olup geri kısmının basık olması. * Sığır burnu.

Hanev
Eğmek. * Davar kösnemesi.

Hanez
Mütegayyer olmak, değişmek. * Kokmak.

Haneş
(C.: Ahnâş) Avlanan haşere veya kuş. * Yılan.

Hanfec
şişman, etli kişi.

Hanfes
(C.: Hanâfis) Yellengen böceği. * Pislik yuvarlayan böcek.

Hangah
f. Allah rızası için ve misafirleri minnet altında bırakmamak ihlâsı ile fakir ve dervişlere ve talebe-i uluma yemek verilen ve misafir edilen yer.

Hangar
Fr. Eşyayı muhafaza etmek için yapılan üstü örtülü, yanları açık yer. * Uçakları barındırmaya mahsus garaj.

Hanhana
Sözü burun içinden söylemek. Hımhımlık.

Hani'
Karısını boşamış koca veya kocasından boşanmış kadın.

Hanif
Gururlu, mağrur, kibirli. * Dargın, küskün.

Hanife
Bir kabile ismi.

Hanifen müslimen
Müslim ve hanif olarak.

Hanin
Fazla istekten dolayı inleyiş, şiddetli ağlayış. Sızlanmak. * Şevk ve arzu.

Hanin-i hazin
Acıklı sızlanma.

Hanin-ül ciz'
"Kuru direğin inleyip ağlayışı. Hurma kütüğünün inlemesi.(Mescid-i Şerifte hurma ağacından olan kuru direk (Resul-ü Ekrem (A.S.M.) hutbe okurken, ona dayanıyordu) sonra minber-i şerif yapıldığı vakit Resul-ü Ekrem (A.S.M.) minbere çıkıp hutbeye başladı. Okurken, direk deve gibi enin edip ağladı; bütün cemaat işitti. Tâ Resul-ü Ekrem (A.S.M.) yanına geldi, elini üstüne koydu, onunla konuştu, teselli verdi, sonra durdu. Şu mu'cize-i Ahmediye (A.S.M.) pek çok tariklerle tevatür derecesinde nakledilmiştir. M.)"

Hanis
İki kat olmuş kimse.HANÎS : Zayıflık, gevşeklik.

Haniye
Şarap. * Erkeği öldükten sonra evlenmeyip, çocuğuna bakan kadın.

Hank
(Hınk) Boğmak. Boğazını sıkıp öldürmek. Boğazı sıkılıp boğulmak.

Hankah
(Bak: Hangâh)

Hankan
Boğmak suretiyle, boğarak.

Hann
Yalvarmak. * İnlemek. * Esirgemek.

Hannak
Boğan, boğucu.

Hannan
Rahmetlerin en lâtif cilvesini gösteren, Rahman ve Rahîm olan ve çok merhametli olan Allah (C.C.)

Hannas
(El-Hannâs) (Hunus. dan) Geri çekilerek veya büzülerek, sinerek fırsat bulunca vesvese vermek için dönüp gelen. Sinsi şeytan. Besmeleyi işitince kaçan, gaflete dalınca musallat olan şeytan. (Bak: Hunnes)

Hannasî
Şeytanla alâkalı.

Hannân
" ""çok acıyan, pek acıyıcı"" mânâsında ilâhî isim."

Hansa
Sırtlan.

Hansir
(C.: Hanâsir) Yaramaz, boş, faydasız. * Bir yerden taşınan veya göçen kimseler, eşya ve elbiselerini yükletip gittiklerinde yerde kalan kıymetsiz şeyler.

Hantal
Kaba, büyük ve ağır.

Hantem
(C.: Hanâtim) Kara bulut. * Desti. * İbrik. * Topraktan yapılan kap.

Hanun
Gümleyerek esen rüzgâr.

Hanut
(C.: Havânit) Meyhane, içki içilen yer. * Dükkân.

Hanve
Güzel kokulu bir ot.

Hanya'
Beli bükülmüş kadın.

Hanz
Kebap yapmak.

Hanzal(e)
Zakkum. Zakkum ağacı. Ebu Cehil karpuzu denilen portakal büyüklüğünde mevyesi çok acı bir nebat. Karga kabağı diye de adlandırılır.

Hançer-i halide
Saplanmış hançer.

Hançere
Gırtlak, boğaz.

Hanîn
Burun içinden ağlamak. * Burun içinden gülmek.

Hanîre
(C.: Hanâyir) Parmak başlarındaki boğum. * Kadınların yün ve pamuk attıkları yay. * Kirişi olmayan yay.

Hanîs
Kebap olmuş nesne.

Hanık
Boğmak.

Hanım sultan
"Tar: Osmanlı hanedanında ""sultan"" nâmı verilen İmparatorluk prenseslerinin kızlarına verilen resmi ünvan."

Hanşefir
Bela, zahmet.

Hanşuş
Bakiyye, artan.

Hapis
(Bak: Habs)

Har
Yıkılmış, hedmolmuş.

Har'
Yarmak.

Har'abe
İnce kemikli, genç ve güzel kadın. * Uzun. * Yeşil üzüm çubuğu.

Har'et
Terslemek.

Har-ban
f. Eşekçi.

Har-bende
f. Seyis. Eşek ve katır gibi yük hayvanlarına bakan kimse. * Tar: Saray katırcıları.

Har-i deştî
Yaban eşeği.

Har-meniş
f. Eşek huylu, eşek tabiatlı.

Har-püşt
f. Diken sırtlı. * Mc: Kirpi.

Har-var
f. Eşek yükü.

Har-zar
f. Çalılık, dikenlik.

Hara
Deve kuşu yumurtasının yeri. * Ev ortası.

Hara'
Süstlük, zayıflık.

Harab
Viran. Issız. Yıkık. Perişan.

Harab-abad
f. Harabiyetle dolu olan yer. Tam harabe.

Harabat
Harabeler. Viraneler. Meyhâneler.

Harabe
Harab yer. Şehir veya ev yıkıntısı. Perişan yerler.

Harabenişin
f. Viranelerde, harabelerde oturan.

Harabezar
f. Viranelik. Yıkıntı yeri.

Harabiyet
(Harabî) Yıkılma. Yıkılış. Parçalanıp dağılış. Zillet ve sefalet içinde

Harac
Vaktiyle müslüman olmayan vatandaşlardan alınan vergiye denirdi. Arazi hasılatından veya çalışanların emeğinden elde edilirdi. Reşit ve vücudu sağlam olan gayr-ı müslim erkek verirdi. Buna harac-ı rüus veya cizye denirdi. Topraktan alınan vergiye de harac-ı araziye denilirdi.

Harac-güzar
f. Haraç verici.

Harac-ı mukasseme
Arazinin hâsılatından yerin tahammülüne göre alınacak bir vergidir. bu harac, hâsılata taallûk eder. Bir sene içinde hâsılat tekerrür ederse bu harac da tekerrür der. Fakat mahsulât mevcud olmayınca bu vergi de alınmazdı.

Harac-ı muvazzaf
"Tar: Arazi üzerine her dönüm başına senevi maktuan muayyen bir miktar meblağ olarak alınacak bir vergidir. Buna ""harac-ı vazife"" adı da verilir. Bu vergi, zimmete taalluk eder ve araziden yalnız bilfi'l intifa edilmekle değil, intifaa temekkün ile de tahakkuk eder. Binaenaleyh, böyle bir araziyi sahibi kasden muattal bırakacak olsa, vergisini yine vermek mecburiyetindedir. (O.T. D.S.)"

Harafe
Aklın bozulması. Delilik.

Harafet
Hararetiyle dili yakan tad.

Harahir
(Harhara. C.) Tıb: Akciğerden gelen hırıltılar. * Uykuda iken horlamalar.

Haraib
(Harîbe. C.) Bir kimsenin geçineceği şeyler.

Haraid
(Harîde. C.) Kızlar, bâkireler. * Delinmemiş inciler.

Haraif
(Harife. C.) Ev için yapılan güz hazırlıkları.

Harait
Haritalar.

Harak
Korkudan veya utanmaktan dolayı dehşet içinde kalmak.

Haram
Helâl olmayan, İslâmiyetçe ve dince nehyedilen şeyler ve ameller. Allah'ın izin vermediği, men'ettiği şeyler. Helâlin zıddı olan şey.

Haram-zade
Gayr-ı meşru münasebetten doğmuş çocuk. Piç.

Harami
Katı-üt tarik, yol kesen. Haydut.

Haramilik
"Tar: Akıncı kumandanının iştirak etmediği ufak kuvvetler tarafından düşman memleketlerine yapılan akınlar. Bu akınlara yüz ve daha fazla akıncı iştirak ederdi. Akıncı kuvvetleri yüzden az olduğu takdirde ""çete"" ismini alırlardı. Büyük akınlarda olduğu gibi haramilik suretiyle yapılan akınlarda da alınan esirlerden ""pencik"" denilen beştebir vergi alındığı halde, çeteden bu vergi alınmazdı."

Hararet
Sıcaklık.

Hararet-bin
f. Termometre. Sıcaklık derecesini gösteren âlet.

Hararet-i gariziyyenin iltihabı zamanı
İnsanda şehvanî ve nefsanî hislerin galeyanda olduğu devresi.

Hararet-i garîziye
Vücudun normal harareti.

Hararet-i hevâ
Havanın harareti. Havanın sıcaklığı.

Haras
f. Dilsizlik, dilsiz olma.

Haraset
Çift sürme. * Sürülen yer. Tarla. * Ekincilik, çiftçilik.

Harat
Davarın memesinde olan bir hastalık. (Sütün parça parça, ufanmış gibi çıkmasına sebep olur)

Haratîn-i hassa
Osmanlılar zamanında Topkapı Sarayı'ndaki bir sınıf san'atkârın adı idi. Bunlar demir ve ağaç eşyayı tesviye ederlerdi. Bugünkü tâbirle tornacı demekti. Bileziklerden çarklara ve silâh yivlerine kadar her çeşit şey yaparlardı. (O.T.D.S.)

Haraz
Tasadan veya aşktan dolayı zayıflayan.

Harazet
Hastalığın uzaması, derdin müzminleşmesi.

Haraş
f. Hayvan ile döndürülen değirmen.

Haraşif
(Harşef. C.) Balık pulları. Pul pul olan şeyler. * Yaprakları balık puluna benzeyen bitkiler.

Harb
İki veya daha çok devletin birbirleriyle siyasi alâkaları keserek silahlı kuvvetlerle çarpışmaları, vuruşmaları.

Harb-gir
f. Harp yapan. Harpçi.

Harb-gâh
f. Harp meydanı, savaş alanı, muharebe yeri.

Harb-i umumî
Genel harp, umumî savaş. 1914 senesinde başlayan Birinci Cihan Harbi.

Harba'
Kulağı delik koyun.

Harbak
Yarmak. * Kat'etmek, kesmek. * İfsad etmek, bozmak. * Deva, ilâç.

Harbat
f. Ahmak, bön, ebleh. * İri yapılı kaz. * Kalıp ve kıyafeti yerinde olduğu halde ahmak olan kimse.

Harbcu
Kavga çıkarmaya istekli olan, savaş arzu eden.

Harbe
"Tar: Kısa mızrak tarzında bir nevi silâhın adıdır. Eskiden ""Köylü"" adı verilen yangın habercisinin taşıdığı ucu demirli değneğe de harbe denilirdi. Eski tüfekleri doldurmağa mahsus demirden yapılmış âlete de ""tüfek harbisi"" adı verilirdi. (O.T.D.S.)"

Harbele
f. Kuyulardan su çekmeğe mahsus dolap. Bostan dolabı.

Harben
Savaşarak, harbederek, döğüşerek. Muharebe etmek suretiyle.

Harbes
Bir ot cinsi.

Harbesisa
"""Şey"" mânasına kullanılan bir isimdir."

Harbeş
Fesâd vermek, ifsad etmek, bozmak.

Harbiye
Harb işlerine ait. Harb okulunun adı. Harbiye mektebi.

Harbiye nazırı
"Askerlik işleriyle alâkalı dairenin başında bulunan memura verilen ünvandır. Kuva-yı Milliyenin Anadolu'da kurduğu hükümette ""Milli Müdafaa Vekili"" adını taşıyan bu ünvan, Osmanlı Hükümetine 1908 Temmuz inkılâbı arifesinde kurulan Said Paşa kabinesiyle girmiştir. Ondan evvel ""Serasker"" adını taşıyordu. Harbiye Nazırı'nın başında bulunduğu daireye ""Harbiye Nezareti"" denilirdi. (O.T.D.S.)"

Harbî
Dâr-ül harbde bulunan ve müslim olmayan kimse. Arada anlaşma yapılmamış düşman. * Harbe mensub ve müteallik. * Tüfek temizliği için kullanılan demir çubuk.

Harbüz(e)
f. Karpuz, kavun.

Harbüze-füruş
f. Karpuz kavun satan adam.

Harbüze-i rubah
Ebucehil karpuzu.

Harbüze-zar
Karpuz kavun bostanı.

Harbüş
Yırtıcı bir kuş. * Alaca yılan.

Harc
Gider, sarfiyat, bir iş için kullanılan madde. * Vergi. * Çıkmak. * Yeni çıkan bulut. * Yemâme vilayetinde bir yer. * Ecir. * Buğday. (Dinimizde lüzumsuz harcamak, israf haramdır. Zillet ve fakirliğe sebeptir.)

Harc-ı rah
Yol harcı, yol parası. Yol masrafı, yol için verilen para.

Harc-ı âlem
Herkese elverişli, her keseye münasib.

Harca'
Ayakları beline varana kadar beyaz olan koyun.

Harce
(C.: Hurc-Haracât) Deve sürüsü. * Sık bitmiş ağaç.

Harcef
Soğuk rüzgâr.

Hardal
Çok küçük tohumları olan ve yaprakları yenen bir nebat ismi. Döğülerek macun haline getirilir ve sofrada iştah açmak için kullanılır.

Hardale
Hardal tanesi. * Nesneyi ufak edip kesmek.

Hardan
Kızgın, hiddetli, gadaplı. * Kast ve men'edici, engel olan.

Hare
f. Kaya, sert taş. * Bir cins dalgalı kumaş.

Harec
Darlık, zorluk, sıkıntı. * Dar yer, sık ağaçlı yer. * Günâh.

Hared
Hışım etmek. * Menetmek, engel olmak.

Hareke
"Arapça harflerin u, e, i şeklinde okunacağını gösteren işaretler. (Zamme ""ötre"" fetha ""üstün"" kesre ""esre"" (gibi) * Hareket lafzının Arapça terkibde aldığı şekil."

Hareket
Kımıldanma. Davranış. Yola çıkmak. Bir cismin sabit bir noktaya göre yerinin veya durumunun değişmesi. Sarsıntı.

Hareket-i arz
Zelzele, deprem, yer sarsıntısı.

Hareket-i dâhil
Tar: Kanuni Sultan Süleyman zamanında Süleymaniye medreselerinin binasından sonra onikiye çıkarılan tarik-i tedris (okutma yolu) silsilesinin dördüncü mertebesindeki müderrislerine verilen bir ünvandır.

Hareket-i mer'iyye
Gerçekte olmadığı halde, var imiş gibi görünen hareket.

Hareket-i mihveriye
Mihver, eksen etrafındaki muntazam hareket.(Şems, hareket-i mihveriyesi ile silkinse, meyveleri düşmez, silkinmezse yemişleri olan seyyarat düşüp dağılacaktır. M.)

Hareket-i müstakime
Fiz: Doğru bir çizgi üzerinde olan hareket.

Harekât
(Hareket. C.) Hareketler.

Harekât-ı harbiye
Harp harekâtı.

Harekât-ı müştereke
Müşterek hareketler, beraber davranışlar.

Harem
"Herkesin girmesine müsaade edilmeyen yer. Kadınlara mahsus oda. (Misafirlere ve erkeklerin girmesine müsaade edilen yere de""selâmlık"" denir.)(Tesettür kadınlar için fıtrîdir ve fıtratları iktiza ediyor. Çünkü, kadınlar hilkaten zaife ve nâzik olduklarından kendilerini ve hayatından ziyade sevdiği yavrularını himaye edecek bir erkeğin himaye ve yardımına muhtaç bulunduğundan; kendini sevdirmek ve nefret ettirmemek ve istiskale mâruz kalmamak için fıtrî bir meyli var. L.)"

Harem-i şerif
Kâfir ve müşriklerin girmesi yasak olan ve canlı mahlukun öldürülmesi men'edilen Mukaddes Kâbe ve civârı.

Harem-seray
"Sarayların kadınlara mahsus olan kısımları. Buna ""Harem-i Hümayun"" da denilir. * Câmi içi."

Haremeyn
İki mukaddes harem. Müşrik ve kâfirlere yasak olan mukaddes Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere.

Haremeyn-i şerifeyn
Mekke'deki Kâbe ile Medine'deki Ravza-i Mutahhara.

Haremişerîf
kâfirlerin giremeyeceği Kâbe ve civarı.

Hares
Dilsizlik, ebkemiyyet.

Harez
(C.: Ehrâz) Çocukların oynadıkları ceviz.

Hareze
(C.: Harez-Harezât) Boncuk.

Hareşe
Sinek.

Harf
Yemiş toplama.

Harf be harf
Aynen, aslı gibi, olduğu gibi.

Harf-aşina
Harfleri birbirinden ayırdedebilen. * Mc: Sözden anlayan.

Harf-endaz
"Söz atan; dokunaklı, haysiyete ilişen söz söyleyen."

Harf-gir
f. Her işte ayıp ve noksan arayan.

Harf-i aslî
Gr: Arabça bir kelimenin kökünü teşkil eden harften olan. (Ekserisi üç harften ibaret olur.)

Harf-i atıf
Gr: İki kelime veya cümleyi birbirine bağlayan harf. Vav ve fe gibi. Arabçada on şekilde harf-i atıf şunlardır: Bunlar bir kelimeyi veya cümleyi diğer bir kelime veya cümle üzerine atıf ve rabtederler. Bu harflerden evvelkine: ma'tufun aleyh, sonrakine ise, ma'tuf denir. (Bak: Atf)

Harf-i cerr
Gr: Kelimenin sonunu esre ile (i diye) okutan harf. Bunlar arabçada şu şekil altında toplanmıştır. (Vav-ı kasem), (Ta-yı kasem)

Harf-i illet
Gr: Elif, vav, ya harfleri.

Harf-i masdarî
Fiil mânasında olan bir kelimeyi, masdar mânâsına çeviren harf.

Harf-i medd
"Kendinden evvel gelen harflerin uzun sesli okunmasına vesile olan ""elif, vav, yâ"" harfleri."

Harf-i mezid
"Arabçada masdar olan kelimeye harf ilâvesi ile başka masdar yapılır. Bu ilâve edilen harflere ""Harf-i mezid"" denir. Meselâ: kelimesinde harf-i aslî üçtür. (mükâtebe) dendiği zaman, ""Müfâale masdarı şekline göre, mim ve elif harfleri, harf-i meziddendir"" denir."

Harf-i nidâ'
Ya, ey, â gibi harflerle çağırılanın ismine eklenen harf. Ünlem.

Harf-i nâsıb
Muzari fiilinin sonunu üstün (e, a diye) okutan harf. (Bak: Huruf-i nâsibe)

Harf-i târif
Arabçada, elif lâm harflerinin ismin başına gelmesi hali. (Bak: Lâm-ı ta'rif)

Harf-i zâid
Gr: Kelimenin bazı tasrifinde düşen harf. Fazla, zâid harf. Te'kid için yazılan harf. Sonradan ilâve olan harf.

Harf-i âb-dâr
Güzel ve mânidar söz.

Harfece
Güzel gıda.

Harfiye
Kendi başına müstakilen bir mânası ve te'siri olmadığı halde, kendi cinsinden bir topluluğun içinde olduğu zaman ancak bir vazife gören şeylere denir.

Harfiyen (harfiyyen)
Harfi harfine. Hiçbir değişiklik yapmadan.

Harfî
Harfe âit. * Sahibi tanıtmak için olan. * Başkasının mânası için yazılan. (Bak: Mâna-yı harfî)

Hargar(e)
f. Hakaret eden, hakaret edici.

Hargele
f. Eşek sürüsü. * Terbiyesiz, görgüsüz ve azılı kimseler.

Harguş
Tavşan.

Hargâh
f. Otağ. Büyük çadır.

Harhar
f. Devamlı arzu, sürekli istek. * Gönül üzüntüsü, iç sıkıntısı. * Devamlı kaşıntı.

Harhara
Uykuda horlamak. * Kedinin mırıldayışı. * İki dere arasındaki düzlük.

Harhişe
f. Kavga, gürültü, patırtı.

Harib
Yıkan, harab eden. * Haydut.

Haric
Günahkâr, günah işlemiş. Allahın emrini dinlememiş olan.

Harice temessül
Zihnî olan kelâmın hâricî âlemdeki kanunlara uygun şekilde tanzim edilişi.

Haricen
Dışardan, dıştan. Hariçten.

Hariciyye
Hariçle alâkalı. Dış işleri. * Ameliyatla tedavi edilebilen hastalıklar. * Haricilik. (Bak: Havâric vak'ası)

Haricî
Dışarıya âit olan. İçeriye âit olmayan. Dış ile alâkalı. Ecnebiye âit. * Zorba ve âsi olan. * Seyyid olmadığı halde seyyidlik iddia eden. * Vaktiyle Hazret-i Ali Kerremallâhü veche'ye âsi olan fırka-i dâlle ashabından herbiri. (Bak: Havaric Vak'ası)

Haricîler
islâm tarihindeki asi ve sapık topluluklardan biri.

Harid
Satın alma.

Harid(e)
(C.: Harâid) Kız, evlenmemiş kız. * Delinmemiş inci.

Haridar
Satın alıcı, satın alan.

Haride
Satın alınmış.

Harif
(Hırfet. den) Meslekdaş, san'at arkadaşı. Teklifsiz dost. * Herif, âdi insan.

Harifane
f. Esnafça. Herkes kendi masrafını, hissesine düşeni vermek suretiyle, ortaklıkla yapılan.

Harife
(C.: Harâif) Ev için sonbahar hazırlığı.

Harifî
Sonbaharla alâkalı.

Harik
Omuz küreklerinin arası.

Harir
İpek. İpekten yapılmış. * Harâretli. Sıcak.

Haririye
Un ve süt ile yapılan bulamaç.

Harirî
"(Kasım bin Ali) (Mi: 1054-1122) Irak'ta doğdu. İnhitat (çöküş) devrinin ediblerindendir. ""Makamat"" adlı eseriyle şöhret bulmuştur. Bediüzzaman-ı Hemedanî'nin Makamları misal alınarak yazılmış elli makameyi (nutukları) ihtiva eder."

Haris
Süngü demiri. * Soğuk olan şey.

Haristan
f. Çalılık, dikenlik.

Harita
yun. Yeryüzünün veya bir parçasının belli bir ölçüye göre küçültülerek muvafık bir yere çizilen taslağı. * Dağarcık, kulplu kese.

Hariye
Yavuz bir yılan.

Harizme
Azgın hayvanların ağzına ve ayının dudağının üstüne geçirilen demir halka.

Hariş
f. Kaşınma, kaşıma.

Hark
Yarma. Yırtma. * Su akacak yarık yer.

Hark ve iltiyam
Yarmak ve yapıştırmak. Yırtılmak ve iyileşmek.

Hark-ı kebir
Büyük yangın. * Cihan Harbi. (daha ziyade ihrak olarak kullanılır)

Harka'
Kulağı delik koyun. * Çeşitli yönlerden esen rüzgâr.

Harkafa
(C.: Harâkıf) Kalça kemiği. Uyluk kemiğinin baş tarafı.

Harkahe
Koyuncuların kara evi.

Harkeket
(C.: Harâkîk) Uyluk başı.

Harkürre
f. Eşek yavrusu, sıpa.

Harm
Muhkem etmek, sağlamlaştırmak. * Davara yük vurmak. * İşinde çabuk çabuk olmak. * Udul etmek. * Kat'etmek.

Harmed
Kokusu ve rengi değişen. * Kara balçık.

Harmel
Üzerlik otu.

Harmeş
İfsad etmek, bozmak.

Harnub
Keçiboynuzu adı verilen bir cins yemiş.

Harp
(Bak: Harb)

Harpüşte
f. Balıksırtı şeklinde olan, harpuşta.

Harr
Hararet, sıcaklık. Sıcak.

Harr(e)
Hararetli. Kızgın. Çok sıcak. Yakıcı.

Harr-ı şedid
Şiddetli hararet, fazla sıcaklık.

Harra
(Hurur) Yüksekten aşağı düşmek.

Harraka
Eskiden düşman gemilerini veya düşman şehirlerini ateşlemek için, yakıcı âletlerle donatılmış olan harp gemisi.

Harran
Susuz.

Harrare
Gürleyerek, çağlayarak akan su.

Harras
Yalancı.

Harrat
Doğramacı, çıkrıkçı. Tornacı.

Harraz
Terzi.

Harre
(C.: Hırâr-Hırârât-Harrun) Kara taşlı yer.

Harrub
"""Keçiboynuzu"" adı verilen bir yemiş cinsi."

Hars
Yarmak, yırtmak.

Hars-ı ırkî
Milli maarif, ırkî hars.

Harsa'
Dilsiz kadın. * Gürlemeyen bulut. * Belâ. (Müz: Ahrâs)

Harsek
Küçük cisim.

Harsinî
Tunç.

Hart
Katı katı ovmak. * Davarın yulaf yerken çıkardığı ses.

Hartavî
Tar: Sipahilerin yeniçeri keçesine mümasil olarak giydikleri toparlak keçe külâh.

Hartuc
f. Topa merminin ardından sürülen barut kesesi.

Haruf
Küçük kuzu, hamel. * Tâze et.

Harun
İlerleyeceği yerde duran veya geri giden hayvan.

Harunî
Hayvanın ilerlemeyip durması veya gerilemesi. Hayvanın huysuzluğu.

Harur
Yüksekten düşmek. * Akla gelmedik cihetten hücum etmek.

Harus
Sütü az olan kadın. * Evlenip hâmile olan kız.

Harut
Mukaddes kimse. * İpini sahibi elinden çekip kaçan davar.

Harut ve marut
Kur'an-ı Kerim'de ismi geçen iki meleğin ismidir.

Harva
Büyük kumlu tepe. * Yüce, yüksek. * Bir dağın adı.

Hary
Noksan etmek, noksanlaştırmak, eksiltmek.

Harz
Dikmek.

Harze
Yaban şalgamı.

Harzem (harezm)
Türkistan'da Aral gölünün güneyindeki delta ve çevresindeki ülke.

Harâs
f. Hayvanla döndürülen değirmen.

Harâs-ı harâb
Harap olmuş değirmen. * Mc: Dünya.

Harî
f. Hakirlik, horluk.

Harî'
Kimseden çekinmeyen, fâcire kadın. * Çok gülen, gülegen.

Harîb
Yağma olunmuş, soyulmuş, talan edilmiş.

Harîbe
(C.: Harâib) Bir kimsenin geçineceği şey.

Harîc
Dar, ensiz. * Kuşatılmış.

Harîd
Tek, ayrı.

Harîk
Yangın, ateş.

Harîk-zede
(C.: Harikzedegân) f. Yangından zarar görmüş kişi. Evi ve eşyaları yanmış kimse.

Harîk-ı kebir
Büyük yangın. * Büyük Cihan Harbi.

Harîka
Acı, sızı. * Bulâmaç. Yulaf lâpası.

Harîm
Herkesin giremiyeceği, dokunmıyacağı şey. Haram dairesi. * Şerik. * Bir kişinin olup, başkasının duhul ve taarruzundan masun yer. * Hacıların Mekke-i Mükerreme'de giydikleri libas.

Harîm-i hâss
Büyük bir kimsenin kendi dairesi.

Harîm-i ismet
Namus ocağı, mukaddes ocak. Kudsi âile yuvası.

Harîme
Bir kimsenin, istediği gibi kulanabilecek hakka sahib olduğu malı.

Harîr
Su akarken çağlamak. * Yel eserken fışıldamak. * Horuldamak.

Harîrî
Makamât adlı eseri yazan ünlü edibin ünvanı.

Harîs
Bir şeye fazlası ile düşkün. Hırslı.

Harîs-i câh
Mevki, makam ve rütbe düşkünü.

Harîs-i şöhret
şöhret ve nam düşkünü.

Harîsa (hârisa)
Yağmuruyla yer yüzünü süpürüp gideren bulut. * Kan çıkmayan azıcık baş yarığı.

Harîsane
f. Hırslıcasına. Çok haris olarak. Hırslılara mahsus bir tavırla.

Harîset
(C.: Harâyis) Zayıf deve.

Harîsun aleyküm
Tevbe Suresi'nin bir âyetinde geçen bu ifade, birinci derecede Peygamberimiz (A.S.M.) hakkında olup ümmetini ve bütün insanları doğru yola irşadda yılmadan, büyük bir sebat ve azim ve gayretle devam etmesine işaret edilerek böylece tavsif edilmiştir.

Harîz
Mahfuz, hıfzolunmuş, saklanılmış.

Harîş
Bir cins yılan.

Harık
Yakan, yakıcı. Yanan, tutuşmuş. Ateş, od.

Harıs
Hırslı olan, haris.

Harısa
İnsanın başında veya yüzünde kan çıkmaksızın yalnız deri yırtılmış olarak peyda olan yara.

Harş
Avlamak. * Kaşımak.

Harşa
Bir cins ot.

Harşef
(C.: Harâşif) Kalkan balığı. * Balık pulu. * Enginar bitkisi.

Harşuf
Enginar bitkisi.

Has ahur
Tar: Hükümdarın hayvanlarına mahsus ahır.

Has lafızlar
Bir mânaya mahsus olan lafızdır. Hasan, Mehmed, insan, erkek lafızları gibi.

Has'
Reddetme. * Uzak olmak. Uzaklaştırmak.

Has'am
Yemen diyarında bir kabilenin adı.

Hasa
Toprak saçmak.

Hasa'
Saman parçası. * Hurma kabı.

Hasab
Odun.

Hasad
Ekin biçmek. Ekin biçme mevsimi.

Hasadet
Hasedcilik, kıskançlık. Çekememezlik.

Hasafe
(C.: Hasif) Hurma yaprağından örülen kap. * Hurma yaprağı.

Hasafet
Rey sağlamlığı. Hükümde kuvvet ve olgunluk.

Hasail
(Haslet. C.) Hasletler. (Bak: Haslet)

Hasais
(Hasîse. C.) Kötü huylar, fena tabiatlar.

Hasak
Büyük bir kuşun adı. (Çin'de, Babil'de ve Türk vilâyetlerinde olur.)

Hasal
Ağacın, zeminde yanlara sarkmış uçları. * Bir işte ortaya konulan ödül.

Hasan
Peygamber Efendimizin büyük torunu.

Hasan-ı basri
(Hi: 21-110) En ileri Tâbiînden olup hadis ve fıkıhta büyük âlimlerdendir. Basra'da medfundur. Mezheb sahibi bir müçtehiddir. Sahabe-i Kiram'dan 130 zat ile görüşmüş, Buharî, Müslim, Ebu Davud, Tirmizî, Neseî, İbn-i Mace kendisinden hadis nakletmişlerdir.

Hasanet
Bir yerin çok sağlam ve korunulacak tarzda olması. * Kadının kendisini haramdan koruması.

Hasar
(C.: Hasâret) Ziyan, zarar.

Hasar-dide
f. Zarara uğramış, hasar görmüş.

Hasarat
(Hasâret. C.) Ziyan ve zararlar. Hasaretler.

Hasaret
Cıvık ve sulu şeyin koyulaşıp katılaşması. * Dahâmet peyda etme, irileşme.

Hasas
Başta saçın az olması.

Hasasa
(C.: Hasâs) Fakirlik. * Hali yaramaz olmak. * Küçük delik. * İki kişinin arasındaki açıklık.

Hasase(t)
Tamahkârlık. Cimrilik. Alçaklık. Hasislik.

Hasaset
İhtiyaç. Yoksulluk. Züğürtlük. * Rahne. * Kalbur ve elek gibi şeylerdeki küçük delik, gedik.

Hasb
(Haseb) Birisinin sülâlesi cihetinden iftihar yolu ile saydığı iyilik. Mal, din, millet. Kerem, fiil ve amelde yüksek şeref, iyi iş, sâlih amel. Şeref, asalet, şan, kadr ve haysiyet. * Dolayı, cihetiyle, gereğince.

Hasb-el beşeriyye
İnsanlık hali olarak, insanlık dolayısıyla.

Hasb-el kader
(Bak: HASBEL KADER)

Hasb-el lüzum
İcabettiği için.

Hasb-i hal
Halleşme. Görüşüp konuşma.

Hasba
"Hafif tahkir yerinde kullanılan bir tabirdir. Halk dilinde ""haspa"" şeklinde kullanılır."

Hasba'
(C.: Hasubâ) Ufak taş.

Hasbe
"Re'y. Tedbir. (Aslı: Ecir ve sevab mânasına gelen ""hisbe"" dir)"

Hasbel hamiyye
(Hasb-el hamiyye) Hamiyet icabı, hamiyet için.

Hasbel icab
(Hasb-el icâb) Durum icabı olarak, hâl ve durum iktiza ettiği için, durum dolayısıyla.

Hasbel iktiza
(Hasb-el iktizâ) İktiza ettiği için, gerektiğinden dolayı.

Hasbel kader
(Hasb-el kader) Kader cihetiyle.

Hasbel mevsim
(Hasb-el mevsim) Mevsime göre.

Hasbeten lillah
Allah rızası için. Allah yoluna. Karşılık istemeksizin.

Hasbiye
âyetinin kısaca ismidir.

Hasbî
"Karşılıksız. Allah rızası için. (Hakiki mürşid âlim, koyun olur; kuş olmaz. Hasbî verir ilmini. Koyun verir kuzusuna hazmolmuş musaffâ sütünü. Kuş veriyor ferhine lüâb-âlud kayyını. S.)"

Hasbüna
Bize yeter. Bize kâfidir (meâlinde).

Hasda'
Yaprağı çok olan ağaç.

Haseb
(Bak: Hasb)

Hasebe
Hurması çok olan hurma ağacı.

Hased
"Başkasının iyi hallerini veya zenginliğini istemeyip, kendisinin o hallere veya zenginliğe kavuşmasını istemek. Çekememezlik. Kıskançlık. Kıskanmak.(Hasedin çaresi: Hâsid adam, hased ettiği şeylerin âkıbetini düşünsün. Tâ anlasın ki, rakibinde olan dünyevi hüsün ve kuvvet ve mertebe ve servet; fânidir, muvakkattır. Faidesi az; zahmeti çoktur. Eğer, uhrevi meziyetler ise; zâten onlarda hased olamaz. Eğer onlarda dahi hased yapsa, ya kendisi riyakârdır; âhiret malını dünyada mahvetmek ister. Veyahut mahsudu riyakâr zanneder, haksızlık eder zulmeder.Hem ona gelen musibetlerden memnun ve ni'metlerden mahzun olup kader ve rahmet-i İlâhiyeye onun hakkında ettiği iyiliklerden küsüyor. Adeta kaderi tenkid ve rahmete itiraz ediyor. Kaderi tenkid eden başını örse vurur kırar. Rahmete itiraz eden rahmetten mahrum kalır. M.)"

Hasede
(Hâsid. C.) Kıskananlar, hased edenler, çekememezlik edenler.

Hasek
Kin, adavet, hased. * Savaş âletlerinden, üç köşeli diken şeklinde bir silâh.

Haseke
"(C.: Husek) Kin tutmak, adavet etmek. * Demir dikeni denilen üç köşeli diken. * Demirden yapılan üç köşeli ""bıtırak"" denilen harp âletleri."

Haseki
Tar: Vaktiyle sarayda görevli bazı subaylara verilen isim.

Hasele
Tıb: Karnın göbek ile kasık arasındaki kısmı.

Hasem
Burnun yassı ve geniş olması.

Hasen
Güzel. Hüsünlü. Güzellik. * Güzel olmak.

Hasen-ül hulk
Huyu ve tabiatı güzel.

Hasen-üs savt
Güzel sesli.

Hasenat
"Güzellikler. İyi ameller. İyilikler. (Hasenât da ya kalb ile olur veya kalb ve beden ile olur; veyahut mal ile olur. A'mâl-i kalbinin şemsi imândır. A'mal-i bedeniyenin fihristesi namazdır. A'mâl-i mâliyenin kutbu zekâttır. İ.İ.)"

Hasene
İyilik. Güzellik. Hayırlı amel. Allah rızasına çok uygun iş. * Eski altun paralardan biri.

Haser
Gözün tam görmemesi, göz nurunun zayıf olması.

Hasf
Ay tutulması. * Işığı sönmek.

Hasfolmak
Parlaklığı gitmek.

Hashas
Zâhir olma, açık ve âşikâr olma, görünme.

Hashasa
"Açık ve âşikâr olma. * Bir şeyi diğer bir şey içinde ""iyice birleşmesi için"" karıştırıp sallama."

Hashase
Anlaşılmayan ses. * Hınzır avazı.

Hasib
Hesab eden, hesab edici.

Hasis
Gizli ses. Ateş gürültüsü. * Fitil.

Hasis(e)
(Hisset. den) Kötü huy, fena tabiat. * Ufak, değersiz. * Tamahkâr, cimri.

Hasisa
Bir şeye mahsus hal. Kendine mahsus olup başkasında bulunmayan keyfiyet, karakter.

Hasiyy
Hayası çıkarılmış, hadım edilmiş, burulmuş (insan veya hayvan).

Hasiyyet
(Hassiyet) Hususi fayda, kuvvet ve menfaat, tesir, keyfiyet.

Hasl
Zayıflık.

Hasle
Göbekle kasık arası.

Haslet
Huy. Ahlâk. Yaradılıştan olan tabiat.

Haslet-i cemile
Güzel ve iyi huy.

Haslet-i hamide
Medih ve senâ edilmeğe, övülmeğe lâyık olan güzel ahlâk ve haslet.

Haslet-i hamrâ
Hamiyet, gayret veya mahcubiyetten gelen ve yüz kızarması suretinde görünen güzel haslet.

Hasm
(Hasım) Muhâlif. Karşı taraf. Düşman.(Eğer hasmını mağlub etmek istersen, fenalığına karşı iyilikle mukabele et. Çünkü, eğer fenalıkla mukabele edersen, husumet tezayüd eder, zâhiren mağlub bile olsa, kalben kin bağlar, adaveti idame eder. Eğer iyilikle mukabele etsen nedâmet eder, sana dost olur. M.)

Hasm-ı bîaman
Amansız düşman. Merhamet bilmeyen düşman.

Hasm-ı ca'lî
Huk: Hakikatta hasım olmadığı halde, hasım imiş gibi hâkim önünde husumeti kabul eden kimse.

Hasm-ı da'vâ
Dâvânın halledilmesi.

Hasm-ı ekber
En büyük düşman olan şeytan.

Hasm-ı eledd
İnatçı düşman, muannid hasım.

Hasm-ı mütevarî
Huk: Mahkemeye gelmekten ve vekil göndermekten çekinen kimse.

Hasmane
f. Düşmancasına. Düşman gibi. Hasma mahsus halde.

Hasme
Kırmızı meşe.

Hasmen
Bir mes'eleyi kesin bir karar ile halledip bitirmek suretiyle.

Hasmî
Düşmanlık, husumet, adavet.

Hasna
Güzel kadın. Hüsün ve cemal sâhibesi.

Hasnâ
Çok fazlasıyla kendini haramdan saklayan kadın. Çok iffetli, çok nâmuslu kadın.

Hasnâ-yı hüsnâ
Hem güzel ve hem de namuslu olan kadın.

Haspuş
f. Hilekâr, hileci, iki yüzlü, mürai.

Haspuşî
Hile, riyâ.

Hasr
Göz kapağında sivilce çıkmak.

Hasr-ı fikir
Bir şeye bütün fikrini vermek ve başka şeyle meşgul olmamak tarzı ve düsturu ile o şeyde veya meslekte mütehassıs ve muvaffak olmaya çalışmak. Bütün fikri çalışmayı bir şey üzerinde toplamak.

Hasr-ı iştigal
Bütün çalışmaları bir şeye hasretme.

Hasr-ı nazar
Sadece bir şeye bakıp dikkat etmek. * Yalnız bir mevzu veya meslek üzerinde çalışıp onda mütehassıs ve muvaffak olmaya çalışmak.

Hasr-ı örfî
Herkesçe bilinen belli bir şey. Böyle meşhur bir şeye mahsus olmak.

Hasreme
Üst dudağın alt dudak üzerine taşması.

Hasret
Özleyiş. İç çekme. Bir şeyi çok isteyip, arzulayıp ona kavuşamamaktan gelen üzüntü. (Bak: Husr)

Hasret-fiken
f. Hasret düşüren, hasret döken.

Hasret-keş
f. Özlemiş, özleyen, hasret çeken.

Hasret-keşane
f. Hasret çekene yakışır surette. Özleyenler gibi.

Hasret-name
Edb: Ayrılık münasebetiyle yazılan mektub. Hasreti belirten yazı, hasret mektubu.

Hasret-zede
(C.: Hasret-zedegân) f. Hasrete düşmüş, hasrete uğramış.

Hasretmek
Kısaltmak. Sadece bir şeye mahsus kılmak. Bir şey için vakfetmek.

Hass
Alçak, bayağı, âdi. * Marul.

Hassa
Fil gözü.

Hassa'
Hayırsız kadın.

Hassa-i farika
Ayırıcı özellik. Vasf-ı fârık. Bir şeyi diğerinden ayıran hususiyet.

Hassad
Orakçı, ekin biçen.

Hassas
Duygulu, içli. * Alıngan. Çok ve çabuk hisseden. Hissi galib olan kimse.

Hassas bölgeler
t. Sivil savunmada düşmanın hedef tutacağı bölgeler. Her hassas bölgenin ehemmiyeti aynı değildir. Hava savunması bakımından eldeki imkanlar ve hassas bölgeler arasında öncelik tesbitine ihtiyaç vardır. Hassas bölgeler, sırasıyla:1) Atomik vurucu üslerin bulunduğu bölgeler.2) Yüzeyden yüzeye füze üsleri.3) Darbe karargahları.4) Özel cephane depoları.5) Uçaksavar birlikleri.6) Radar mevzileri'dir.

Hassasane
f. Hassas ve duygulu olana yakışacak şekil ve surette.

Hassase
Hissedici kuvve. Hisseden, duyan.

Hassasiyet
Hassaslık. Duygulu olmak. İhtimamlılık. Dikkatlilik.

Hasseten
Hususi olarak, özellikle. Yalnız, ayrıca.

Hassiyet
(Bak: Hâsiyyet)

Haste
f. Uzanmış. * Ayağa kalkmış.

Haste-gân
(Haste. C.) f. Hastalar, rahatsızlar, marizlar.

Haste-gî
f. Rahatsızlık, hastalık, maraz, illet.

Hasub
Kirişini atan yay.

Hasud
Çok hased eden.

Hasudane
f. Kıskançlıkla, hasetçilikle, hasud olan kimseye benzer surette.

Hasudî
Kıskançlık, çekememezlik, hasetçilik.

Hasun
Serçe gibi küçük ve alaca renkli bir kuş.

Hasur
Mânevi mücahededen dolayı kadınlara yaklaşmaya rağbet etmeyen. * Sır saklayan. Keder ve üzüntüden gönlü daralan, tasadan içi sıkılan. * Çok bahil kimse. (Halkla yer ve içer, birşey vermez) * Oğlu ve kızı olmayan. * Avrete cimâ edemeyen. * İhlili dar olan deve.

Hasus
Katı, şedid, şiddetli.

Hasv
Men etmek, engel olmak.

Hasva'
Toprak parçası.

Hasve
(C.: Husvât) Yudum yudum, azar azar içme.

Hasâis
Bir şeye, birine has olan keyfiyetler.

Hasâis-i insâniyye
İnsanlık hassaları.

Hasât
Küçük taş parçası. Çakıl. * Tıb: Sidik yolunda taş peyda olmak.

Hasât-ı bevliyye
Tıb: Sidik yollarında ve böbreklerde meydana gelen taş.

Hasât-ı mesane
Tıb: Sidik kesesinde meydana gelen taş.

Hasî
(Has'. den) Herkes tarafından kovulan. Sürülüp tardedilen.

Hasîb
Cömert kimse. Hayır sahibi ve eli açık adam. * Bolluk yer, ucuzluk.

Hasîd
(C.: Hasâyıd) Tarlada kalan ekin.

Hasîf
Aklı başında, kâmil ve olgun adam.

Hasîfane
Aklı başında ve olgun olan bir adama yakışacak suretde.

Hasîfe
Gizlenen kin, hased ve düşmanlık.

Hasîl
Ot.

Hasîl(e)
Sığır buzağısı.

Hasîle
İyeği arasında olan et.

Hasîm
Hasım olan, husumet eden, düşmanlık eden.

Hasîn
Sağlam. Metin. Mustahkem. * Sağlam muhafaza eden.

Hasîr
Hüsranda olan. Sapıtan, dalâlete giden. Azgın. * Eli boş. Müdafaasız. Çaresiz.

Hasıb
Tipi. Ortalığı toza toprağa boğan şiddetli rüzgâr.

Hasıd
Ekin biçen.

Hasıf
Zayıf.

Hasık
Süngü demiri.

Hasım
(Bak: Hasm)

Hasın(e)
(C.: Hâsınât) İffetli, namuslu ve şerefli kadın.

Hasır
(Hasr. dan) Muhâsara eden, etrafını çeviren, hasreden.

Hasıraltı etmek
Ist: Unutmak, saklamak, gizlemek, terviç etmemek manasında kulanılan bir tâbirdir. Hasır, eskiden halı ve kilim yerinde kullanıldığı ve onun altında kalan şeyler unutulup gittiği için bu tâbir meydana gelmiştir.

Hat
f. Çaylak kuşu.

Hat'are
Bir hâl üzerine karar etmeyip devamlı değişmek.

Hat'et
Vurmak, darb. * Düşürmek. * Cima etmek.

Hata
Yanlışlık. Yanılma. * Suç. Günah.

Hata ender hata
Kusur içinde kusur. Hatâ içinde hata.

Hata savab cetveli
"Basılmış bir kitabın mürettib yanlışlarını göstermek için sonuna ilâve edilen cetvel. (Hatâ: Yanlış; savab: Doğru demektir.)"

Hata'
Saçak bükmek.

Hata-puş
f. Kabahatleri örtbas eden, suçları örten, hataları göstermeyen.

Hata-yı adlî
f. Adalet dairesine âit hata, yanlışlık.

Hatab
"(Hatb) Odun. * Kinaye olarak ""Dedikodu, nemime"" ye de odun denilir."

Hatabahş
f. Kabahatleri affeden, kusurları bağışlayan.

Hataen
Hatâ olarak, yanlışlıkla.

Hatai
Tezhib ıstılahlarındandır. Resim gibi tabiatı taklid ederek yapılmayıp, san'atkârlar arasında kabul edilen çeşitli gül şekli gibi irili ufaklı yapılan şekiller. * Türkistan'da Hatay şehrinde imal edilen bir cins dayanıklı kâğıt.

Hatair
(Hatire. C.) Mühim işler, ehemmiyetli ve önemli ameller.

Hataiyyat
Yanlışlıklar, yanlışlar.

Hatakâr
f. Yanlışlık yapan, hatâ eden, yanılan.

Hatal
Boş ve yaramaz söz.

Hatar
Bir şeyin etrafını çevreleyen çember nev'inden şeyler. * Çadırın eteklerine bağlanan parça.

Hatarat
Tehlikeler. Akla gelen fikirler.

Hatare
Hürmetli ve izzetli olmak.

Hatargâh
f. Tehlikeli yer, tehlikeli saha, tehlike yeri.

Hatariş
Deprenmek.

Hatarkâr
f. Hatarlı, korkulu.

Hatarnâk
f. Korkunç, korkulu, tehlikeli.

Hatat
Bağırma, çağırma, feryâd etme.

Hatatif
(Huttâf. C.) Kırlangıçlar.

Hatavat
(Hatvât - Hatuvât - Hutuvât olarak da yazılır) (Hatve. C.) Adımlar, hatveler. (Bak: Hutuvât)

Hataya
(Hatâ. C.) Hatâlar. Yanılmalar.

Hatayi
(Bak: Hatâi)

Hatb
Odun toplamak.

Hatba'
Arkasında siyah çizgiler olan dişi eşek. (Müz: Ahtab)

Hatd
Durdurmak. İkâmet.

Hateb
(C.: Ahtâb) Odun. * Koğuculuk.

Hatel
Kahretmek. * Ahdini bozmak. * Aldatmak.

Hatem
Kırılmış olan şey.* Hayvanın çok yaşamaktan dolayı zayıf olması.

Hatem-i taî
(Ebu Adi bin Abdullah bin Said) Arab kabile reislerinin büyüklerinden ve şairlerinden olup, cömertliği ile meşhurdur. Adı, cömertlik ve keremde darb-ı mesel halini almıştır. Bazı şiirleri toplanarak bir divan yapılmış ve Londra'da bastırılmıştır. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) zamanına yetişmiş ise, de, bi'setten evvel vefat etmiştir.

Hatemane
f. Hâtem'e yakışacak şekil ve surette. Cömertçesine.

Hatemat
(Hatme. C.) Hatim etmeler. Sona erdirmeler.

Hateme
"""Allah, sona erdirsin."" meâlinde bir dua."

Hatemi
Mühür kazıyan, mühür yapan. Mühürle alâkalı.

Hatemkârî
"Bir sathın ""yüzeyin"" üzerine süs şekilleri oyarak meydana getirilen boşlukları, o satha benzeyen başka bir madde veya mâdenle doldurmak suretiyle yapılan tezyinât."

Haten
(C.: Ahtân) Kadın tarafından olan kimseler. (Baba, kardeş ve emmi gibi) * Araplar, damat mânasına kullanırlar.

Hatenat
(Hatene. C.) Kaynanalar.

Hatene
(C.: Hatenât) Kaynana.

Hatf
Kapmak. * Şimşek gibi göz kamaştırmak. * Sür'atli olmak.

Hatib
Hitâbeden. Söz söyleyen. Cemaate, topluluğa karşı güzel söz söyleyen kimse. * Câmi'de müslümanlara dini nasihatlar ve güzel sözlerle hitâbeden vazifeli zat.

Hatibane
f. Hatibcesine. Güzel ve akıcı söz söyleyenlere yakışırcasına. Nutuk atarcasına.

Hatif
Gayıptan haber veren cinnî. * Sesi işitilen ve kendisi görülmeyen, seslenici. Ses verici, çağırıcı.

Hatil
Yorgun. * Devamlı yağan yağmur.

Hatim
Hitâma erdiren. Bitiren. * Mühür basan.

Hatime
Son. Nihayet. Son söz.

Hatime-keş
f. Son veren, hâtime çeken, bitiren, sona erdiren.

Hatin
Sünnet eden.

Hatir
Muhâtaralı, tehlikeli, korkulacak durum. Büyük ve şerefli kimse.

Hatita
Bir malın değerinden indirilen tenzilât, iskonto.

Hatk (hatkân)
Yürürken adımların birbirine yakın olması. * Yönelmek, teveccüh etmek.

Hatla'
Kulakları sarkık olan kadın. (Müz: Ahtal)

Hatm
Hitâma erdirmek, bitirmek. Kur'an-ı Kerim'i veya herhangi bir şeyi sonuna kadar okuyup bitirmek. * Mühürleme. Mühürlenme.

Hatme
Baştan aşağı (bütün Kur'ân-ı Kerimi) okuyup bitirmek. * Bir arada muayyen bir şeyi okuyup bitirmek.

Hatme-i enfâs
Nefesleri tükenmek. Ölmek.

Hatme-i hâcegân
f. Nakşi tarikatı mensublarının fikri ve nazarı mâsivadan tecerrüd ederek, topluca muayyen dua ve zikirlerini sonuna kadar okumaları.

Hatme-i mahsusa
Hususi hatme. Kur'andan veya hadisten alınan muayyen duaları okuyup bitirmek.

Hatn
Damat. * Sünnet etme.

Hatn (hıtn)
Beraberlik, misil, denk olma, eşitlik.

Hatne
Kaynana.

Hatr
Atâ etmek, hediye vermek. * Sağlamlaştırmak.

Hatra
Nehirlerde işleyen vapurların iskandil direği.

Hatre
Bir kere emmek.

Hatrebe
(Hatribe) Dar gelirli olmak. * Maaş sıkıntısı. * Gevezelik etmek.

Hatreme
Sütlü bulamaç.

Hatreşe
Çekirgenin bir şeyi yerken çıkardığı ses.

Hatrib
Daima beyhude ve mânasız konuşan.

Hatt
Sınır. Çizgi. Hudud. * Yazı. El yazısı. * Nâme. Mektup. * Gençlerde yeni çıkan bıyık veya sakal. * Çizgi gibi uzanan belirsiz hafif yol. * Deniz yalısı. * Gemilerin hareketteki istikameti. * Parmağın onikide biri olan bir ölçü. * Ferman, buyruk. Padişah emri. * Geo: Sadece uzunluğu olan.

Hatt-aver
Sakalları yeni çıkmaya başlayan genç.

Hatt-ı butlan
İptal etmek gayesiyle bir kaydın veya künyenin üzerine çekilen çizgi.

Hatt-ı bâlâ
f. Tepelerin en yüksek noktalarından geçtiği itibar edilen çizgi. Zirvelerden geçen hat.

Hatt-ı dest
f. El yazısı.

Hatt-ı fâsıl
Ayırıcı çizgi, fasledici çizgi.

Hatt-ı hareket
Davranış. Davranma tarzı. Hareket tarzı.

Hatt-ı hümayun
f. Padişanın el yazısı. Padişahın emri.

Hatt-ı ictima-i miyâh
Suların toplandığı hat. Dere, çay, nehir.

Hatt-ı istivâ
f. Dünyanın kuzey ve güney kutuplarına aynı uzaklıkta olduğu ve dünyayı iki müsavi parçaya böldüğü farzedilen dâire çizgisi. * Ekvator. * Mevlevi semahânesinde, şeyhin oturduğu post ile meydan kapısı ortasında farzolunan çizgi.

Hatt-ı mevhum
Hayalî çizgi.

Hatt-ı mismarî
Çivi yazısı.

Hatt-ı muvâsala
f. Erişme ve vâsıl olma yolu. Birbirine kavuşup buluşma ve birleşme yeri. Birbirine münasebet kurabilme yolu.

Hatt-ı müdâfaa
Savunma hattı, müdafaa hattı.

Hatt-ı münhanî
f. Eğri çizgi. Eğilen hat.

Hatt-ı münkesir
Geo: Kırık çizgi.

Hatt-ı müstakim
f. Doğru çizgi. * Doğru yol. Doğruluk üzere olan şey.

Hatt-ı nısf-ün nehar
Meridyen. Ekvatora dik olarak geçtiği farzedilen dairelerin her biri.

Hatt-ı ufkî
f. Düz hat. Ufki hat.

Hatt-ı vâsıt
Geo: Kenarortay. Üçgenin köşelerinin her birini karşı kenarın orta noktasına birleştiren doğru parçaları.

Hatt-ı zerendud
Altunla yazılmış celi yazılar.

Hatt-ı şakul
Çekül doğrultusu. Yer çekimi istikametinde, dünyanın merkezine doğru.

Hatt-ı şehriyarî
"Tar: Padişahın yazısı manâsına gelen bir kelimedir. Eskiden padişahlar ""hatt-ı hümayun"" ""hatt-ı şerif"" adı verilen emirleri kendi el yazılarıyla yazdıkları gibi, başkalarına yazdırdıklarının başına da imzalarını koyarlardı. İşte bu türlü vesikalardaki padişahların el yazılarına ""hatt-ı şehriyarî"" denilirdi."

Hatt-şinas
f. Yazı uzmanı, yazıdan anlayan.

Hatta
Harf-i atıftır, gaye bildirir. Ve (fazla olarak, kadar, bile, dahi, hem de...) mânalarına gelir.

Hattab
Oduncu. Odun satan.

Hattaf
Kırlangıç kuşu. * Kapıp kaçıran, kapıp aşıran.

Hattan
Sünnetçi.

Hattar
Süngü vuran.

Hattat
Çok güzel yazı yazan san'atkâr.

Hattiyye
(C.: Hatyât) Canı, kıymeti yüce olmak. * Küçük ok.

Hatun
(C.: Havâtın) Kadın. Hanım. * Tar: Yüksek şahsiyetli kadınlara veya hakan eşlerine verilen ünvan.

Hatut
Tez yürüyüşlü yedek atı.

Hatv
Adım adım yürümek, adım atmak.

Hatve
(Hutve) Adım. Bir adım atışta iki ayak arasındaki mesafe. Bir adım atmak.

Hatve-endaz
f. Adım atan.

Hatve-endazî
f. Adım atıcılık.

Hatve-i tekarrüb
Yaklaşma adımı.

Hatve-şümar
f. Adım sayan. * Çekinerek ve ihtiyatla yürüyen.

Hatî
Fakir kavutu.

Hatî'
Yaramaz kimse.

Hatîa
Ok atan kimselerin, baş parmaklarına geçirdikleri deri.

Hatîb
Odunu çok olan kimse.

Hatîbe
Ormanlık, ağaçlık yer. * Odunluk.

Hatîce
(Hadîce) Vakitsiz ve erken doğan kız çocuğu. * Fetva metinlerinde kadını temsil eden umumi isimlerden birisi. (Ötekiler: Hind, Fâtıma ve Zeyneb'dir.)

Hatîce-i kübra
Peygamberimizin (A.S.M.) ilk zevcesi ve mü'minlerin annesi. Yirmidört sene bütün varlığıyla ve mülküyle Peygamber Efendimize hizmet etmiş ve Ona ilk olarak iman etmiştir. (Radıyallahu Anha)

Hatîe
Hatâ. Günah. Kabahat. Suç.

Hatîfe
Unu süt ile yoğurup pişirerek yapılan yemek.

Hatîm
Kâbe-i Muazzama'nın şimal tarafındaki taş. Duvar gibi olan sur.

Hatît
Hasis kimse.

Hatıb
(Hatab. dan) Oduncu, odun toplayan. * İyiyi kötüyü ayırd edemeyen kimse.

Hatıb-ı leyl
Geceleyin odun toplayan kimse. * Mc: Mânâsız ve saçmasapan sözler konuşan adam.

Hatıf
Süratli kapıp götürücü. * Göz kamaştırıcı şimşek.

Hatıl
Taş duvarı takviye etmek için her bir-iki metrede çekilen tuğla veya kereste tabakası.

Hatım
(C.: Havâtim) Yüzük.

Hatır
Zihin. Fikir. Gönül. Kalb. Hal. Tedbir. Vesvese.

Hatır-azar
f. Hatır kıran.

Hatır-azürde
f. Hatırı kırılmış.

Hatır-aşüfte
f. Gönlü perişan olan.

Hatır-güşa
f. Gönle ferahlık veren. İç açan.

Hatır-mande
f. Gücenmiş, kalbi incinmiş, hatırı kırılmış.

Hatır-nevaz
f. Gönüle okşayan, hatırnaz.

Hatır-nişan
f. Hatırda kalan, akılda duran.

Hatır-nişin
f. Akılda kalan, hatırda kalan.

Hatır-saz
Hatır yapan, gönül alan.

Hatır-zad
f. Akla gelen, hatıra doğan.

Hatır-ı nefsanî
Tas: Dünya ve nefis muhabbetinin cismanî kuvvete galebesi.

Hatır-ı nâ-şâd
Tasalı ve kederli gönül.

Hatır-ı rahmanî
Tasavvuf ehlinin kalbinde, Allah'ın cemal-i vahdetinin tecellisiyle tam bir sükûnet olması. Buna muhabbetullah da denir.

Hatır-ı şeytanî
Tas: Nefsin zevklerine muhabbet yüzünden, ma'siyet ve günahlara düşmek.

Hatır-şiken
f. Gönül inciten, kalb kıran, hatır kıran.

Hatır-şinas
f. Gönül alıcı, hatır alıcı.

Hatıra
Hatıra gelen. Hatırda kalan şey. * Bir kimseyi veya bir hâdiseyi hatırlatması için yazılan veya saklanan veya birisine verilen şey.

Hatırat
"(Hâtıra. C.) Hâtıralar. Hatırda kalan şeyler. * Edb: Bir adamın yaşadığı zamana, bulunduğu işlere, görüştüğü kimselere dair düşüncelerini ve duygularını hâvi olmak üzere yazdığı eser.(... Acaba Hâlık-ı Semavat ve Arz'dan başka hangi sebeb var ki; en ince ve en gizli hâtırat-ı kalbimizi bilecek ve bizim için istikbali, âhiretin icadıyla ışıklandıracak ve dünyanın yüzbin boğucu emvacından kurtaracak, hâşâ; Zat-ı Vacib-ül Vücud'dan başka hiçbir şey, hiçbir cihette Onun izni ve iradesi olmadan imdat edemez ve halaskâr olamaz. L.)"

Hatırat-ı kalb
Kalbe gelen hatıralar ve mânâlar.

Hav
Çuha ve buna benzer kumaşların ters yüzlerinde bulunan tüy. * Şeftâli gibi bazı meyvelerin üzerlerinde bulunan ince tüy.

Hav'eb
Basra yakınında bir mevkinin adı. * Çeşme. * Geniş dere. * Pek büyük kova.

Hava
(Hevâ) Hava. Dünyayı çeviren atmosfer. Cevv. Yer ile gök arası. * Hafif yel. * Bir binanın üzerine kat çıkma hakkı. * Bir yerin hâli ve sıhhat bakımından durumu. * Müzikte ezgili ses, sadâ.

Hava'
Hâli olmak, boş olmak. * Düşmek, sâkıt olmak.

Hava-i nesimî
Sabahki hava. Temiz hava.

Havabat
(Bak: Havbâvât)

Havacib
Hicablar, perdeler, örtüler.

Havadis
(Hâdise. C.) Yeni hâdiseler, yeni sözler. * Alâka ile karşılanan haberler.

Havafi
Kuş kanadında ebâhir yeleklerinden sonra olan dört kısacık yelekler.

Havafir
(Hâfir. C.) Kazanlar, yeri kazıcılar. * Hayvan, dâbbe tırnakları.

Havagazı
t. Isı veya ışık temin etmek maksadıyla yakılarak kullanılan bir gaz.

Havaic
(Havâyic) İhtiyaçlar. Hâcetler. Gerekli ve lüzumlu şeyler.

Havaic-i asliye
"Fık: Mesken ile, eve lüzumlu eşyadan ve kışlık, yazlık elbise ile lüzumlu silâhtan, âletten, kitaptan ve binek (hayvan) ile hizmetçi ve bir aylık - sahih görülen diğer bir kavle göre; bir senelik - nafakaya mahsus erzaktan ibârettir."

Havaic-i zaruriyye
Zaruri ihtiyaçlar. Giderilmesi lüzumlu olan ihtiyaçlar.

Havaiyyat
Havâi şeyler ve sözler.

Havak (havka')
Geniş yer, vâsi.

Havakîn
(Hâkan. C.) Hükümdarlar, hakanlar, padişahlar, başbuğlar.

Havale
Bir işi veya bir şeyi başka birine bırakma. Ismarlama. * Görmeyi önleyen duvar gibi perde. * Tıb: Küçük çocuklarda veya gebe kadınlarda bazan meydana gelen, baygınlık veren bir hastalık. * Postadan gelen emanet kâğıdı.

Havale-i muaccele
Huk: Havale konusunun, behemehal ödenmesi lâzım geldiği şekilde yapılan havale.

Havale-i mübheme
Huk: Havale konusunun, ta'cil veya te'cili beyan olunmadan yapılan havale.

Havale-i müeccele
Huk: Havale edilen şeyin vadesi geldiğinde ödenmesi şeklinde yapılan havale.

Havalename
f. Posta gibi vasıtalarla para göndermek üzere yazılan havale mektubu.

Havaleten
Havale suretiyle, havale olarak.

Havali
Çevre, civar, etraf, yöre.

Havamis-i süleymaniye
"Tar: Süleymaniye Medresesini teşkil eden medreselerden beşinin müderrisine verilen ünvan. İlk zamanlarda havamis namı altında beş medrese ve beş aded de müderris bulunurken daha sonraları müderrislerin sayıları arttırılmış ve bundan dolayı ""havamis"" kelimesi de ""hamise""ye kalbolunmuştur. Havamis medreseleri sonraları ""Hâmise-i Süleymaniye"" ismini almıştır."

Havan
İçinde çeşitli şeylerin dövülüp ufalandığı ağaç, mâden veya taştan yapılmış çukurca kap. * Tütün kesmekte kullanılan makine. * Başkalarına destek olacak gücü bulunmadığı halde, yardakçılık eden kimse. * Elektrikî bir boşalmanın ısı değerini gösteren âlet. * İçine çukur delikler oyulmuş büyük ağaç kütüğü. (XlX. yy.dan önce bu deliklerin içinde, kara barutun bileşimine giren maddeler tokmak vasıtasıyla dövülerek ufalanırdı.) * Ask: Namlusu çapına oranla kısa olan ve aşırma atış yapmak için kullanılan top cinsinden bir ateşli silâh.

Havanit
(Hânut. C.) Dükkânlar. * Meyhaneler, işrethâneler.

Havanık
(Hânkah. C.) Tekkeler.

Havare
f. Yiyecek, azık.

Havari
Yardımcı. * Hz. İsa'nın (A.S.) yardımcı ve sahabeleri olan 12 zâttan her biri.

Havaric
(Hâric ve Hârice. C.) Asiler, zorbalar, isyankârlar. * Hâricîler. Hâriçte kalanlar. (Bak: Hâricî)

Havariyyun
Hz. İsa'nın (A.S.) yardımcı ve sahabeleri olan 12 kişinin hepsine birden verilen isim. Bunlar: İsa'nın (A.S.) Petrus adını verdiği Yunus'un oğlu Simun, kardeşi Andreas, Yakub, Zebedi'nin oğlu Yuhanna, Filipus ve Bartholomaeus, Matta ve Tomas, Alte'nin oğlu Küçük Yakub, Gayur Simdeu, Yakub'un oğlu Yahuda, hain Yahuda İskariyot'tur.

Havarık
(Hârika. C.) Acib ve garip olan hâdise. İnsanda hayret ve hayranlık uyandıran şeyler. * Okun nişanı delerek öbür tarafından çıkıp gitmesi.

Havarık-ı âde
Fevkalâde olaylar, hârika hâdiseler.

Havas
(C.: Ahvâs) Çukur ve kısık gözlü olmak.

Havass
(Hasse. C.) Hasseler. Duygular.

Havass-ı (hamse-i) bâtına
Kalbe bağlı beş duyğu: Hiss-i müşterek (hayâl kuvveti), müdrike (akıl), vehim (vâhime), hâfıza, mutasarrıfa (meydana getirici hayal kuvveti).

Havass-ı (hamse-i) zâhire
Zâhirî beş duygu: Tatmak, görmek, işitmek, koklamak, dokunup duymak.

Havasıb
(Hâsıb. C.) Şiddetli rüzgârlar, fırtınalar.

Havasın
(Hâsına. C.) Namuslu kadınlar.

Havat
Tavşancıl kanadının fısıltısı. * Ses, sadâ.

Havatim
(Hâtem. C.) Mühürler, hâtemler.

Havatin
(Hâtun. C.) Şerefli kadınlar, hâtunlar.

Havatîm
(Hatime. C.) Sonlar, nihayetler.

Havatıf
Göz kamaştırıcı şeyler. (Bak: Hâtıf)

Havatır
Hâtıralar. Fikirler. Düşünceler.

Havatır-ı rabbaniye
Rabbanî telkinler. İlâhî ilhamlar.

Havatır-ı şeytaniye
Şeytanî vesvese ve düşünceler.

Havayic
(Bak: Havâic)

Havaz
Kalbde olan gam ve tasa.

Havaze
(C.: Havâzât) Ziyafet.

Havaî
(C.: Havâiyât) Havaya âit ve müteallik. Hava ile alâkalı. * Heves ve nefis hesabına olan, boşuna veya çirkin. Günahlı iş. Nefsâni hâl ve hareketler.

Havaşi
(Hâşiye. C.) Bir yazının kenarına eklenen not veya açıklamalar. Hâşiyeler, derkenarlar. * Maiyet adamları.

Havb
Fakir ve muhtaç olmak.

Havba'
Zât, nefs.

Havbavat
Nefsler. Zâtlar.

Havbet
(Havb) Açlık, hâcet, meskenet. * Çayırı, otlağı olmayan kır yer.

Havc
(Havcâ') Hâcet, ihtiyaç.

Havceb
(C.: Havâcib) Kırmızı gül.

Havcele
Ağzı büyük, kendisi küçük şişe.

Havceme
(C.: Havâcim) Kırmızı gül.

Havd
Güzel ahlâk. * Güzel ve yumuşak vücutlu câriye.

Havebe
Zayıf adam.

Havel
Mülk. * Haşmet.

Havelan-ül havl
Senenin geçmesi. Senenin değişmesi.

Havelân
Dönme, dolaşma. * Değişme.

Haveme
Büyük, ulu, yüce.

Havene
(Hâin. C.) Hâinler, hıyânet edenler.

Haver
Zayıf olmak. * Yumuşak, çukur yer. * Denize suyun akıp döküldüğü yer.

Haveran
f. Doğu ile batı. Şark ile garp.

Havernak
Irak'ta bulunan Numân-ı Ekber denen biri tarafından binâ edilmiş olan bir köşk.

Haverver
Şey mânasına gelir bir isim.

Havf
Kavim, kabile.

Havf ve reca
Korku ve ümid. (Hem yaşama ümidi, hem de ölüm korkusu. Yahut, affedilmesi ümidi veya cehenneme gitmek korkusu.) (Bak: Celâl)

Havf-ı bâri
Allah korkusu.

Havf-ı âr
Utanma korkusu.

Havfen
Çekinerek, korkarak, havf ederek, korku ile.

Havfezan
Tarhun otu.

Havfnak
f. Korkulu, korkutan, korkunç.

Havi
İçine alan, ihtiva eden, kaplayan. Câmi'. * Biriktirici. * Kuşatan.

Havil
(C.: Huvel) Hizmetkâr.

Haviye
Şenliksiz olan yer. Harabe. Issız, boş yer. * Sâkıt. Göçük, çökük.

Haviyye
(C.: Havâyâ) Yağlı bağırsak. * Bağırsak. * Deve palanı.

Havk
"""Halka"" denilen yuvarlak."

Havkale
(C.: Havâkıl) İhtiyar, zayıf, kuvvetsiz ve çelimsiz adam. * Hızlı yürüme.

Havl
Güç. Kuvvet. * Muhit, etraf. * Yıl, sene. * Tahavvül, inkılâb. * Geçmek. * Bir hâlden bir hâle dönmek. * Rücu etmek. * Sıçramak. * Hile.

Havl-i havelân
"Zekâtın lüzumu için; bir mal üzerinden, bir sene geçmiş olması."

Havla'
Gözü şaşı olan kadın. (Müz: Ahvel)

Havle (havâl)
Çok fazla döndürmek veya dönmek.

Havleka
"""La havle velâ kuvvete illâ billah"" demek."

Havlî
Bir yıllık.

Havm
Deve sürüsü. * Devretmek.

Havmane
(C.: Havâmin) Çok sağlam yer.

Havme
Tasarruf dâiresi.

Havn
Hıyanet etmek, hâinlik yapmak.

Havr
Rücu etmek, dönmek. * Eksiltmek, noksan etmek.

Havra
Yahudi mâbedi, sinagog. * Mc: Pek gürültülü yer.

Havran
Şam diyarından bir yerin adı. * Balıkesir'in bir ilçesi.

Havrem
Ayak ovup kir gidermekte kullanılan, kırmızı renkli delikli taş.

Havreme
Burun ucu.

Havs
Geceleyin istemek.

Havsa
Bağır. * Bağırın yanındakiler.

Havsa'
Karnı sarkık olan kadın. (Müz: Ahves)

Havsal
Havuzun kenarında suyun durulduğu yer.

Havsala
Zihnin bir şeyi kavrama derecesi. Anlayış. Akıl. * Tıb: Kuş kursağı. Karın boşluğu. Cevf. * Mide.

Havsala-suz
f. Takati kaldıran, tahammülü mahveden.

Havsere
Araptan bir kabile.

Havta'
Tavşan yavrusu. * Bir nevi sinek. * Delil.

Havtek(î)
(C.: Havâtik) Kısa boylu.

Havtel
Büluğa eren oğlan. * Bağırtlak yavrusu.

Havv (huvv)
Bal, asel.

Havva
Hz. Adem'in (A.S.) muhterem zevcesi, eşi. * Rengi esmere mâil kadın. * Yalancı, kezzab.

Havvas
Hurma yaprağı satan kişi. * Hurma yaprağından zenbil yapıp satan kişi.

Havvat
Bahadır, çeri, kahraman, öncü.

Havya
Madenlerle yapılan kaynak işlerinde, lehimin eritilmesinde kullanılan âlet. Lehimi eritebilmesi için sıcak olarak kullanılması gereken bu havyaların çoğu elektrikle ısıtılır.

Havyar
Balık yumurtası. Mersin balığı yumurtasından yapılan siyah, mugaddi ve leziz bir madde.

Havye
Tıb: Yaranın etrafındaki kabarık etler.

Havz
(C.: Hıyâz) Hususi suretle yapılan su havuzu.

Havz-ı hayal
Hayal havuzu.

Havz-ı kebir
Fık: Büyüklüğü 45 - 50 metre kare genişliğinde olan akmayan, durgun su bulunan havuzdur. Genişliği bu ölçüden küçük olursa ona havz-ı sagir denilir.

Havz-ı kevser
Kevser havuzu. (Bak: Kevser)

Havza
Coğ: Açık ve düz deniz kıyısı. Kenar. * Memleket. * Taraf. * Sınır için: Bir şeyin çevresi içinde olan.

Havzaa
Kumluktan alınmış bir miktar kum.

Havzan
Sarı çiçekli, güzel kokulu bir çiçek. Nilüfer çiçeği. * Tarhun otu.

Havze
Nâhiye. * Cemaat, topluluk.

Havzerî
Birbirinden ayrılmayı istemek.

Havâric
sapık bir anlayışın sahibi olan Haricîler.

Havâss
(Hâss - Hâssa. C.) Hâslar. Hâssalar. Keyfiyetler. Hususlar. * Dindarlık ve doğruluğu ile, ilmiyle âmil olup mâneviyat mertebelerinde yükselmekle makbul ve muteber olan zatlar. * Zenginler sınıfı. * Kur'anî ve manevî sırlara ve hususlara vâkıf bulunan, ilim, ibadet, tâat ve takva yolunda yükselerek mümtaz olan Evliyâullah. Herkesin hürmet ettiği büyük zevât. * Manevî te'sir için okunan duâlar.

Havâss u avâm
İleri gelen kimseler ve halk.

Havâss-ı hümayun
"Tar: Osmanlı İmparatorluğunun fütuhat devirlerinde (yükselme devri) fethedilen araziden devlet hazinesine ayrılan kısım. Her yer zaptedildikçe, arazi: timar, zeamet ve has namıyla üç sınıfa ayrılırdı. Meselâ 250 köyden müteşekkil bir sancağın 100-150 köyü ikişer üçer köy olarak 40-50 tımara ayrılır, harpte başarı gösteren askerlere dağıtılırdı. Kalanı zeamet ve has itibar edilerek bundan vezirlere, sancak beylerine, beylerbeyilere ve sâir devlet büyüklerine hisse ifraz edildikten sonra geri kalan kısım, ""Hass-ı Hümâyun"" namıyle devlete bırakılırdı. (O.T.D.S.)"

Havâss-ı refia
Tar: Eyüp Kadılığı eskiden Çatalca'ya kadar uzanır ve Çatalca'da kadının bir vekili bulunurdu. İkinci meşrutiyete kadar bütün mahkeme işleri, kadının tayin ettiği bir naib tarafından idare edilirdi. Meşrutiyet devrinde diğer kadılara yapıldığı gibi, Eyüp Kadılığına da maaş bağlandı. Şer'î ve nizamî mahkemeler birleştirilince havâss-ı refia ortadan kaldırıldı.

Havâtim-i resmiyye
Resmî mühürler.

Havî
Çekirge.

Havıt
Deve semeri. Devenin hörgücüne takılan küçük semer.

Havşeb
Köstek yeri.

Hay
f. Eyvah! Vay!

Hay'al
Yakasız gömlek.

Hay'ame
Yaramaz huylu, kötü mizaçlı.

Haya
Yağmur. * Ucuzluk.

Haya-huy
f. Çığlık, vâveyla. * Çalıp eğlenmeden çıkan gürültü, ses.

Hayadar
f. Utangaç, çekingen, mahcub.

Hayadid
(Haydud. C.) Haydutlar, eşkiyalar.

Hayal
(C.: Hayâlât) Zihnen tasarlanan şey. Hakikatı bilinmeyip akılla tasarlanan veya gölgeli görünen şey. * Asıl olmayan ve akıldan geçen fikir.

Hayal-i beşer
İnsan hayali.

Hayal-i fener
Sihirbaz feneri denilen ve resimli camları olan ve bu resimleri duvara aksettiren fenere benzer bir âlet. * Mc: Son derece vücutça zayıf olan kimseler için kullanılır.

Hayal-i hâil
Korku ve dehşet veren hayal.

Hayal-i sefid
f. Beyaz hayal.

Hayal-perest
f. Hayalî şeylerle çok uğraşan. Çok hayal kuran. Dalgın. Olmayacak şeylerle avunan.

Hayal-perestlik
Kelâmda hakikatı rencide edecek şekilde lüzumsuz hayallere yer vermek.

Hayal-perver
f. Hayale düşkün.

Hayalen
Hayal olarak. Zihinde tasarlayıp canlandırarak.

Hayalet
Göze görünen hayal, karaltı.

Hayaliyyun
(Hayalî. C.) Romantik şâirler, hayalî yazarlar.

Hayaliyyun mezhebi
Aslı olmayan ve hayalde tasavvur edilen şeyleri, gerçek olduğunu vehm edenlerin mesleği.

Hayalât
(Hayal. C.) Hayaller, hülyalar.

Hayalât-ı âliyye
Yüksek ve âli hayaller.

Hayalî
"Hayale âit. Hayale mensub ve müteallik. * Hayal, yahut halk dili ile ""Karagöz"" oynatanlar."

Hayat
Kasaba ve köy evlerinde üstü kapalı, bir, iki veya üç tarafı açık sofa. * Avlu.

Hayat-bahş
f. Hayat bağışlayan, hayat veren, zindelik veren.

Hayat-engiz
f. Yaşamaya zorlayan, yaşatan.

Hayat-feza (efza)
f. Hayat artırıcı, hayat bahşedici. (Bak: Fezâ)

Hayat-ı alil
Hasta ömür, hastalıklı hayat.

Hayat-ı askeriyye
Askerlik hayatı.

Hayat-ı hususiyye
Hususi hayat, özel hayat. Şahsa ait hayat.

Hayat-ı insanî
İnsana ait hayat.

Hayat-ı takdiriyye
Huk: Ana rahminde bulunan çocuğun hayatı.

Hayatiyet
Canlılık. Hayat işaretinin, alâmetinin görünür olması.

Hayatiyyun
Biyoloji âlimleri.

Hayatî
Hayata ve yaşamağa ait. Hayatla alâkalı. Hayat için mecburi olan. * Mc: Çok önemli bir şeyin bağlı bulunduğu başka bir şey. Temel.

Hayaviye
Hayatla alâkalı âza. (Hayeviye diye de okunur)

Hayber
"Arap Yarımadasında Hicaz bölgesinin doğu sınırında ve Medine-i Münevvere'nin 170 km. kuzeyinde bir kasabadır. Evleri, yüksek bir kayanın üzerinde kurulmuş olan bir kalenin etrafında bulunur. Hicretin yedinci senesinde vuku bulan Hayber Gazası ile meşhur olmuştur. Aynı sene içinde Hz. Resulullah Efendimiz, Hudeybiyeden döndükten sonra binikiyüz piyâde ve ikiyüz süvari ile Hayberin fethine gitmiştir.Hayberin eski ahalisi yahudi olup, fetihten sonra haraca bağlanarak vatanlarında bırakılmışlar ise de, Hz. Ömer (R.A.) Peygamberimizin son hastalıklarında ""Arap Yarımadasında iki din birleşemez."" dediğini işittiğinden, daha sonra halifeliği zamanında bu hadise istinaden bütün yahudileri çıkarıp Şam'a naklettirmiştir."

Haybet
Mahrumiyyet. İsteğine erememek. Me'yus ve mahrum olmak.

Haybet-zede
f. Sıkıntıya uğrayan, kedere düşen, kederli olan.

Hayd
(C.: Hayud-Ahyâd) Uzanmış büyük dağ burnu.

Hayda'
Sıcak günlerde uzaktan görenin su sandığı serap.

Haydar
Yiğit, cesur, kahraman. * Hz. Ali'nin (R.A.) bir nâmı, * Arslan, gazanfer.

Haydar-ı kerrâr
Hz. Ali. * Kahramanca döne döne düşmana saldıran.

Haydarane
f. Hz. Ali gibi. Kahramanca, yiğitçe, cesurca.

Haydariyye
Hırkanın altına giyilen kısa ve kolsuz elbise.

Haydarî
Kahramanlık, cesurluk, yiğitlik. Arslanlık. * Eskiden bazı esnaf ve köylülerin giydikleri kolsuz aba, hırka.

Hayde
Meyletmek, yönelmek, eğilmek. * Hakdan ve doğru yoldan ayrılmak.

Haydeb
Ulu ve yüce yol.

Haydo
(Kürdçede ism-i tasgirdir) Haydar demektir. (Ali'ye Alo denmesi gibi)

Haydud
(Haydut) Yol kesici. Dağ hırsızı. Eşkiya.

Haye
f. Yumurta. * Haya, husye.

Hayed
Gölgesinden ürken eşek.

Hayende
f. Ağızda çiğneyen.

Hayesan
Doğru yoldan dönmek, udul etmek. * Nefret etmek.

Hayevan
(Bak: Hayvan)

Hayevî
Canlı. (Bak: Hayaviye)

Hayf
Gözün birisi birine muhalif olmak.

Hayfane
(C: Hayfân) Alacalı çekirge. * Ayakları uzun olan at.

Hayfes
Kısa adam.

Hayhay
t. Baş üstüne, seve seve yaparım, öyle ya!, şüphesiz, elbette (gibi mânâlara gelir.)

Hayia
Şiddetli ses.

Hayic
Âşık, hayran. * Mest olmuş deve.

Hayide
f. Çiğnenmiş. * Ağızdan ağıza dolaşmış, bayat söz.

Hayide-gû
f. Değersiz sözler söyleyen kimse. * Değersiz şiirler yazan kimse.

Hayih
Lâzım olduğu halde mevcud olmayan nesne.

Hayil
Kısır olan hayvan. * Engel, mâni. * Hicâb.

Hayim
Suyu, tahmin ettiği yerlerde arayıp bulamamak. * Susuz, atşân.

Hayir
Mütehayyir kimse. * Toplanmış su.

Hayize
Aybaşısı olan kadın. (Bak: Hayz)

Hayiş
Sık bitmiş olan hurma ağaçları.

Hayk
Sallanmak. * Dokumak. * Tesir etmek, etkilemek.

Haykan
Büyük ve kalın olan. * Kısa boylu bir kimsenin yürümesi. * Omuzunu oynatmak.

Haykatan
Türraç kuşunun erkeği.

Hayl
At. At sürüsü. * Atlı sürüsü. * Zümre, güruh. * Düşünmek, hıfzetmek.

Hayl-i adüv
Düşman sürüsü, düşman güruhu.

Hayla'
Cin taifesinden bir nesne. * Sırtlan. * Korku.

Hayle
Zannetmek, sanmak.

Hayli
f. Oldukça. Epeyce. Çok. Bir takım. Kesir. Bol.

Haylulet
Yolu kapamak. * Araya girme. İki şey arasına girip hicab olmak.

Haylulet-i arz
Ay tutulması. Dünyanın güneşle ay arasına girerek güneş ışığına perde olması.

Haym
Yaramazlık yapmak.

Haymana
Başıboş hayvanları haylayıp salıverdikleri çayırlık yer. * Ankara'nın bir kazası.

Hayme
Çadır.

Hayme-gâh
(Haymegeh) f. Çadır kurulan yer.

Hayme-i kebud
Mavi çadır. * Mc: Sema, gök.

Hayme-nişin
Çadırda oturan. Göçebe.

Haymume
Korkaklık, cübün.

Haymî
Çadır biçiminde olan.

Hayn
Helâk olmak.

Haynunet
Yakın olmak, yaklaşmak.

Hayr
Sakınmak. * Büyük avlu.

Hayr-endiş
f. İyilik düşünen, hayırlı iş düşünen.

Hayr-hah
f. Hayır sâhibi. Herkesin manevî ve maddî iyiliğini isteyen. Allah rızası için ilm-i Kur'an ve imanla, manen ve maddeten hayırlı hizmetler etmeyi ve hayırlı işler işlemeyi seven.

Hayr-hahî
f. İyilikseverlik, hayırhahlık.

Hayr-i mukayyed
Bir kimseye hayırlı olduğu halde, diğer bir kimseye göre zararlı ve şer olan şey.

Hayr-ul beriyye
Halkın hayırlısı. Hz. Muhammed (A.S.M.)

Hayr-ul beşer
İnsanların en hayırlısı olan Hz. Muhammed (A.S.M.)

Hayr-ul enam
(Bak: Hayr-ül Vera)

Hayr-ul fâsilîn
Âdil olanların, hâkimlerin en hayırlısı.

Hayr-ul halef
Hayırlı evlâd. Babasını hayırla andıracak evlâd.

Hayr-ul umur
İşlerin en hayırlısı.

Hayr-ul vera
(Hayr-ül Enam) Halkın hayırlısı. Mahlukatın en hayırlısı olan Hz. Muhammed (A.S.M.)

Hayran
Takdirkârlığından dolayı şaşa kalmış. Çok takdir etmiş. Çok beğenmiş.

Hayrat
"(Hayr. C.) Sevap için Allah rızâsı yolunda yapılan iyilikler. Haseneler.Hayır iki çeşittir. Birincisi: Mutlak hayırdır; her halde, herkes için rağbet edilir ve sevilir, herkes için iyidir. İkincisi: Mukayyed olan hayırdır; birisinin yanında hayır olan, başkası için şer olabilir. İsraf ve sefâhette kullanılan çok mal gibi.İlmî, imanî, dinî, manevî ve maddî çok hayır ve menfaat verenlere de ehl-i hayır denir."

Hayre
(C.: Hayrât) İyilik, kerem. * Her nesnenin iyisi.

Hayret
Hiçbir cihete teveccüh edemeyip kalmak. Şaşkınlık. Ne yapacağını bilememek.

Hayret-bahş
f. Hayret veren, şaşırtan.

Hayret-bahşâ
f. Hayret veren, şaşkınlık veren, hayrete düşüren.

Hayret-engiz
f. Hayret veren. Hayret içinde bırakan.

Hayret-fezâ
f. Hayret veren, hayreti artıran.

Hayret-i sırfe
Tam bir şaşkınlık.

Hayret-nümâ
f. Hayret gösteren, hayret veren.

Hayret-zede
f. Hayrete düşmüş ve şaşırmış olan.

Hayri
(Hayriye) Hayra âit. Hayırla alâkadar.

Hayriyet
Hayırlılık. Hayırlı olmak.

Hays
Darlık. * Udûl etmek, doğru yoldan çıkmak.

Haysal
Patlıcan.

Hayse
Hurmayı yağla ve keşle karıştırmak.

Hayse-beyse
İleri gidip geri gelmek, bir halde durmak. * Karışıklık. * Şiddet ve darlık.

Haysefuce
Gemi dümeni.

Haysiyet
İtibar. Şeref. Değer. Kıymet. Derece. Câh. Mesned. Mertebe.

Haysiyet-şiken
f. Haysiyet kıran.

Haysü
İtibariyle, bakımından. * Hangi yerde? Hangi?

Haysü lâyeş'ur
Hissedilmeksizin. Bilinmedik, duyulmadık cihetten.

Hayt
İp. Kalın ip. * İplik. Bağ. * İki şeyi birbirine bağlayan. * Dikiş dikmek. * Tanyeri ağarması.

Hayt-ul ebyaz
Fecir zuhurunda ufukta ip şeklinde görülen beyazlık.

Hayt-ul esved
Güneş battıktan sonra ufakta görülen siyahlık.

Hayt-ı nuranî
Nurlu bağlantı. Nurâni râbıta.

Hayta
"Serseri, serkeş kimse. * Ask: Osmanlılarda görevli bir sınıf askere verilen ad. Hayta birlikleri, üstün savaş kabiliyeti olan askerlerden kurulur, lüzumunda düşman topraklarına akın yapmak için de kullanılırdı. Sonraları düzenleri bozulduğunda eşkiyalığa başladılar; bundan dolayı ""hayta"" kelimesi haydut ve haylaz anlamında kullanıldı."

Hayta'
Deve kuşlarının uzun boyunlu olanı.

Haytel
Kedi.

Hayteur
Bir vaziyette durmayan. * Arslan. * Kurt. * Belâ. * Cin tâifesinden bir nesne. * Bir su böceği.

Haytî
Tel şeklinde olan.

Hayu
f. Salya, tükrük.

Hayunet
Vakit yaklaşma.

Hayvan
"Canlı şey, insanla beraber her canlı. * İnsan olmayan idraksiz canlı yaratık. * Yük kaldıran, araba çeken ve binilen hayvan, beygir, katır v.s. * Mc: Akılsız ve idraksız insan, ahmak. (Aslı ""Hayevan""dır)"

Hayvan-ı berrî
Karada yaşayan hayvan.

Hayvan-ı nâtık
Konuşan hayvan. (İnsan)

Hayvanat
(Hayvan. C.) Hayvanlar.

Hayvanat-ı bahriyye
Deniz hayvanları, denizde yaşayan hayvanlar.

Hayvanat-ı berriyye
Kara hayvanları, karada yaşıyan hayvanlar.

Hayvanat-ı ehliyye
İnsanlara alışık olan hayvanlar, evcil hayvanlar.

Hayvanat-ı vahşiyye
Vahşi hayvanlar, yabani hayvanlar.

Hayvaniyyet
Hayvanlık, canlılık, zihayat olmak. Akıl ve idrakten mahrumiyet.

Hayvanî
Hayvana, diriye âit ve ona müteallik.

Hayy
ezelden beri hayat sahibi olan Allah.

Hayy-ül kayyum
Varlığı, diriliği her an için olup, gökleri, yerleri her an için tutan, daimî her şeye her hususta iktidarı yeten Allah (C.C.) (Bak: İsm-i A'zam)

Hayy-ı meyyit
Ölü halinde canlı. * Mc: Hiçbir işe yaramayan, hakiki vazifelerini yapmayan insan.

Hayyal
Dalavereci, hileci, hilekâr.

Hayyale
Fikir sahipleri.

Hayyam
Çadırcı.

Hayyat
Terzi. Dikiş diken sanatkâr.

Hayyat-ı mâhir
Usta terzi. Terzi ustası.

Hayyatîn
(Hayyat. C.) Terziler, dikiciler.

Hayye
(C.: Hayyât) Yılan.

Hayye-alel-felah
Felaha gelin. Toplanın hayır ve ni'metlere, ebedi selâmete... Allah huzuruna gel. Refah ve itmi'nana mucib olacak namaza yetiş. (Bak: Felah)

Hayyehele
Acele et (mânasınadır).

Hayyen
Diri olarak. Diri, canlı olarak canlı olduğu halde.

Hayyen meyyiten
Ölü ve diri olarak.

Hayyir
(C.: Ahyâr) Çok hayırlı. * Her zaman iyilik yapan kimse. Hayırsever, iyiliksever.

Hayyiz
Yer. * Cihet, yön. * Mekân. Vüs'at. (Cismin kapladığı hacim)

Hayyut
Erkek yılan.

Hayyâkallah
Allah seni yaşatsın. Allah ömrünü uzun etsin, meâlinde ve dua makamında söylenen bir tâbirdir.

Hayz
"(C.: Hiyaz) Kadınlara mahsus aybaşı. Kadının âdet hâli. Böyle bir kadına hayize denir. (Kadını döl yatağı denen rahminden, bir hastalık veya çocuk doğurma sebebi olmaksızın, muayyen müddetlerde kan gelmesine o kadının ""aybaşısı"" denir. Buna ve kan geldiği müddete de hayız müddeti denir. İslâmiyetçe, bu halde bulunan bir kadın, namaz kılamaz, oruç tutamaz ve cinsî münasebette bulunamaz, haramdır.)"

Hayza
Tıb: Kolera denilen hastalık.

Hayzeran
Halk dilinde hezâren denilen bir cins sıcak iklim kamışı ki, sandalye vs. yapımında kullanılır.

Hayzerane
Gemi durak yeri, iskele, liman.

Hayzerî (hayzelî)
Dura dura yürümek.

Hayzeyun
Yaşlı, acûz, ihtiyar.

Hayzum
(C.: Hayazim) Göğüs tahtası.

Hayıflanmak
Acınmak, üzülmek. Esef etmek.

Hayır
Hayrette kalan, mütehayyir. Şaşıran. * Birikmiş su.

Hayırsever
İyilik ve yardım etmesini seven.

Hayş
Nefret etmek.

Hayşe
(C.: Huyuş) Yaramaz keten ipliğinden dokunmuş bez.

Hayşum
Geniz (burun) kovuğu. Nunlu sesler, gunne buradan çıkar. (Tecvidde bahsedilmiştir.)

Hayşumî
Genizden gelen.

Haz'
Muhalefet etmek. * Taksim etmek, bölmek, paylaştırmak.

Haza
Bu. Şu. O. * Gr: İşaret zamiri.

Haza'
Kesme, yarma, ameliyat.

Hazab
Odun. * Yakacak nesne.

Hazabî
(Hizbâ. C.) Arızalı topraklar, engebeli yerler.

Hazad
Yaş ağaçtan kesilmiş budak ve diken.

Hazafir
(Hizfâr - Hazfur. C.) Cânibler. * Bir kavmin meşhurları, ileri gelenleri, şereflileri. * Hepsi. Tümü. Mecmu'u.

Hazain
(Hazine. C.) Hazineler.

Hazain-i medfune
Gömülü hazineler.

Hazair
(Hazire. C.) Duvar veya çitle çevrilmiş ağıl. * Etrafı duvarla çevrili olan mezarlıklar.

Hazakat
İhtisas. Meharet peyda etmek. Üstad olmak. Bir san'atta, hususan tıbda gereği gibi öğrenip mâhir ve mütehassısı olmak.

Hazal
Selem ağacının kökünden çıkan bir nesne ki, suda ıslatıp yerler.

Hazalan
(Bak: Hizlân)

Hazam
Sür'atle yürümek, hızla yürümek.

Hazama'
Kulağı enine yarılmış keçi.

Hazami
Güzel kokulu bir ot.

Hazan
Güz. Sonbahar. * Solgun.

Hazandide
f. Güz mevsimini görmüş, yaprakları sararmış solmuş.

Hazane
Mc: Gönül, kalb, yürek.

Hazangâh
f. Hazan yeri. * Dünya. Göçecek âlem.

Hazanistan
f. Sonbahar görmüş, sararıp solmuş yer.

Hazanlika
f. Soluk yüzlü, sararmış, solmuş. Hazân yüzlü.

Hazannüma
f. Sonbahar görünüşlü. * Mc: Hüzün ve keder verici.

Hazanreside
f. Sonbahara erişmiş, solup sararmış.

Hazanî
f. Sonbahar ile alâkalı, güz mevsimine ait.

Hazar
Sulh zamanı. Barış zamanı. * Bir kimsenin huzuru, yakını. * Mukim olmak. Yolcu olmamak.

Hazar ve sefer
Barış ve muharebe zamanı. * Evde mukim olma ve yolculuk.

Hazaret
(Bak: Hadâret)

Hazarî
Köyde ve kasabalarda yaşayanların yaşayış şekli ve tarzlarına ait. Şehirli. * Sulh ve asâyiş, sükun ve istirahat zamanlarına mensub ve müteallik. Barış ve güvenle alâkalı.

Hazaz
Yosun.

Hazaze
Tıb: Bulaşıcı, müzmin bir cilt hastalığı olup sonradan bağırsaklara geçerse öldürücü olur.

Hazb
Boyamak.

Hazbaz
Sinek. * Bir ot adı.

Hazd
Ağaçtan diken koparmak. * Ağacın kabuğunu soymak. * Çok hızlı ve şiddetle yemek yemek.

Hazef
Eski yazıda hepsi noktasız harflerden müteşekkil olarak yazılan şiirler ve nesirler. Hüner göstermek için bu şekilde yüz beyitlik kasideler yazan şairler vardı.

Hazef-pare
f. Çanak çömlek parçası, kırığı.

Hazef-rîze
f. Çanak çömlek parçası.

Hazefe
(C.: Huzef) Hicaz vilayetinde olan siyah renkli bir cins küçük koyun.

Hazefiyye
Çanak çömlek gibi topraktan yapılan şeyler ve bunları yapma san'atı.

Hazefî
Çanak çömlek ile alâkalı.

Hazel
Gayret. * Men etmek, engel olmak.

Hazelan
Kızgın kimsenin yürümesi.

Hazelat
(Hazele. C.) Alçaklar, âdiler, kalleşler.

Hazele
(Hâzil. C.) Alçaklar, kalleşler, yüzsüzler.

Hazem
Göğüs kemiği. * Davarın karnının ve böğrünün dolu olması.

Hazeme
(C.: Huzem) Kabuğundan ip ve urgan yapılan bir ağaç cinsi.

Hazen
(C: Hızân) Etin kokması. * Toplamak, cem'edip yığmak. * Gizlemek, saklamak.

Hazer
Vahşi hayvanların yediği et.

Hazerat
(Hazret. C.) (Bak: Hazret)

Hazevan
Eti birbiri üstüne yığılıp cem'olmuş olan etli nesne.

Hazevver
Kısa boylu kimse.

Hazf
Aradan çıkarma, çıkarılma. Yok etme, silme, ortadan kaldırma, giderme, düşürme. * Selâm ve tahiyyatı uzatmayıp kısa kesmek. * Mahvetmek. * Vurmak. * Atmak.

Hazhaz
Kavi, sağlam.

Hazhaza
Sallama, el ile harekete getirme.

Hazil
Yüzsüz, alçak, âdi, dönek, kalleş.

Hazile
Kenarlarında kirpik bulunmayan kırmızımsı gözkapağı.

Hazim
Sür'atle kesen. * Çok çabuk yeyip bitiren. * Düşmanı hezimete uğratan.

Hazimane
f. Tedbirli ve basiretli hareket eden.

Hazin
(Hızane. den) Hazine nâzırı. Bekçi.

Hazine
Define. * Kıymetli şeyleri saklayacak sağlam yer.

Hazine kethudası
Tar: Yavuz Sultan Selim Han zamanında kurulan hazine kethudâlığı, saraya girip çıkan demirbaş eşyanın korunup saklanmasıyla mes'ul idi. Bu müessesenin başında bulunan memura da hazine kethudâsı denilirdi.

Hazine-i devlet
Devlet hazinesi. Maliye idaresi.

Hazine-i emiriye
Maliye dairesi.

Hazine-i evrak
Evrak hazinesi. Arşiv.

Hazine-i hâssa
Osmanlı İmparatorluğu zamanında devlet bütçesinden padişaha maaş sağlayan ve saraya ait gelirlerin toplandığı malî bir müessese.

Hazine-i hümayun
Hazine-i Hümayun'da bulunan savaş eşyasından bir kısmının manevî değeri büyüktü. Diğer kısmının ise maddî değeri fazla idi. (Savaşlarda ele geçirilen kıymetli ganimet, padişahlardan kalmış olan değerli eşyalar gibi.) (O.T.D.S.)

Hazine-i millet
Millet hazinesi. * Maliye idaresi.

Hazine-i teceddüd
Yenilik hazinesi. Çok yeniliklere sebeb olan.

Hazine-i âmire
"Tar: Para işlerini yönetmek üzere kurulmuş olan müesseselerden birinin adı. Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrelerinde para işleri ""Beytülmal"" denilen ve ""Defterdar"" adı verilen bir memurun idaresinde iken, sonraları teşkil olunan yeni idarelere göre çeşitli adlar verilmiştir. Hazine-i âmire, devlet kasası yerinde de kullanılırdı."

Hazine-mânde
f. Şahıs üzerinden kaydı silinerek devlet hazinesine kalan mal veya para.

Hazinedar
f. Malı muhafazaya me'mur olan.

Hazinedarî
f. Hazinedarlık.

Hazir
Takdir eden. * Ekşimiş süt.

Hazirîn
(Hâzır. C.) Meydanda, gözönünde olanlar, huzurda bulunanlar.

Haziyy
Mertebeli, değerli kişi. * Yarış atlarının sekizincisi.

Haziz
(Bak: Hadıyd)

Hazk
Bağlamak.

Hazka
Mahâret, ustalık, mâhirlik.

Hazl
Kat'etmek, kesmek.

Hazm
Kat etmek, kesmek. * Yab yab yürümek. * Hızlandırmak.

Hazm-ı nefs
f. Tahammül etmek. Nefsini kırmak. Meydana gelen kendi ile alâkalı gördüğü bir kusuru kendi üzerine almak. Sabreylemek. Sindirmek.

Hazn
Sağlam yer. * Kabile ismi. * Arap beldeleri.

Hazne
Hazine. * Depo.

Hazr
Bir şeyi takdir ve tahmin etmek, nazar ile tahmin etmek. * Çehresini ekşitip çirkin olmak.

Hazra'
Küçük ve dar gözlü kadın. (Müz: Ahzer)

Hazrec
Sert rüzgâr. * Güney rüzgârı.

Hazreka
Darlık.

Hazret
"(Huzur. dan) Ön. Kurb. Pişgâh. * Hürmet maksadı ile büyüklere verilen ünvan; ""Hazret-i Kur'an, Hazret-i Peygamber, Hazret-i Üstad, Paşa Hazretleri"" gibi."

Hazret-i risalet
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi.

Hazrevat
(Hadravat, Hadrâ) Yeşillik. * Gökyüzü, felek. Asuman.

Hazuf
Sür'atle yürüdüğünden ayağı altından taşlar atılan eşek.

Hazul
Kimsesiz. Yardımsız olarak her şeyden mahrum sürünmek.

Hazume
Sığır, bakar.

Hazun
Yaramaz huylu kimse.

Hazur
(Hazer. den) Çok dikkatli, çok çekingen.

Hazv
Sarkık olmak.

Hazva'
Sarkık kulaklı eşek.

Hazve
(C: Hazavât-Hızâ) Küçük ok.

Hazy
Kat'etmek, kesmek.

Hazz
Kesme. Kısaltma. * Kazmak. * Yırtmak. * Silmek.

Hazza'
Nâlin yapıcı, nalcı.

Hazzaf
Çanak çömlek yapan veya satan.

Hazzal
Ehline ve ailesine sarfedecek birşey bulamayan fakir.

Hazzetmek
Hoşlanmak, zevk ve lezzet almak.

Hazî
Ateş yakmak.

Hazîk
Kesilmiş olan.

Hazîm
Sarhoş. İçki içip akli müvazenesini kaybetmiş olan.

Hazîn
Hüzünlü. Keder meydana getiren. Acı uyandıran.

Hazîr
Su sesi, su şırıltısı.

Hazîre
"Eti ufak ufak doğrayıp, çok su ile çömlek içinde pişirip erimeye yakın olduğu anda üzerine un koyup karıştırarak yapılan yemek. (İçinde et olmayınca ""aside"" derler.)"

Hazîret-ül kuds
Cennet bahçesi. Peygamber ve evliyanın ruhlarının toplandığı yer.

Hazîz
Bahtiyar. Mes'ud. Saâdetli. Nasibi olan.

Hazık
(C: Havâzik) Mesti dar olan. * Cânip, taraf.

Hazıkane
Mâhirâne, mâhir ve usta olan bir kimseye yakışacak şekil ve surette.

Hazıkıyyet
Mâhirlik, ehillik, ustalık, hâzıklık.

Hazım
Kesici, kesen.

Hazımlı
Mc: Tahammüllü, müsamahalı, tolerans sahibi.

Hazına
Emzirici, emziren. Dadı.

Hazır
Huzurda olan, göz önünde olan. Amade ve müheyya olan. Gaib olmayan. * Müstaid olan.

Hazır bi-l-meclis
Mecliste hazır olan adam.

Hazır u nazır
Her yerde hazır olup, bilen ve gören, yardım eden veya herkese lâyık cezasını veren Allah (C.C.)

Hazıra
şehirli, medeni. * Bir yerde mukim olmuş, bir yere yerleşmiş.

Hazırbahş
f. Hazırlanmış, hazır olmuş. * Hazır ol! emri.

Hazırcevap
Her söze derhal ve düşünmeden münasib cevap veren kimse.

Hazırlöp
Kabuğu içinde suda pişip katılaşmış yumurta. * Mc: Emek sarfetmeden elde edilen kazanç.

Hazırûn
Meydanda olanlar, gözönünde olanlar. Mevcut ve hazır olanlar.

Haç
(Ermeniceden) Put. Haç. İstavroz.

Haço
Ermeni isimlerinden biri.

Haş
f. Süprüntü, kırıntı, döküntü. * Kızgınlık, hiddet.

Haşafet
Kin ve düşmanlık, haset ve adavet.

Haşahiş
(Haşhâş. C.) Haşhaşlar.

Haşaiş
(Haşiş. C.) Kuru otlar.

Haşak
f. Süprüntü, çöp. Yonga.

Haşan
Kokmuş tuluk.

Haşarı
Yaramaz, rahat durmaz, hırçın.

Haşas
Arz haşereleri.

Haşb
Hayırsızlık. * Haşinlik.

Haşba'
Kuru, yâbis.

Haşeb
Kereste imâlinde kullanılan kalın ve kuru ağaç.

Haşeb-pare
f. Tahta parçası. Yonga.

Haşebe
(C.: Haşebât) Odun, ağaç. Yonga.

Haşebiyet
Odunluk, odun niteliği.

Haşed
İnsan topluluğu, cemaat.

Haşef
Hurmanın yaramazı. * Eski elbise diken. * Devenin sütünün çok olması.

Haşefe
(C.: Haşef-Haşefât) Sünnet mevziine varana kadar olan zeker başı. * Yaşlanmış kuru kadın. * Kuru hamur. * Yumuşak taş.

Haşel
Bayağılaşma, rezil olma. Bayağılık, rezillik, âdilik. * Her nesnenin kötüsü.

Haşem
Burun içinde olan bir illettir ve kokuyu değiştirir. * Genzin tıkanıp burnun koku almaması.* Etin kokması.

Haşem-nişin
f. Göçebe.

Haşeme
(C.: Haşem) Kol. Kollukçu. Hizmetkâr.

Haşene
(Haşin. C.) Sert, katı ve kalb kırıcı olanlar.

Haşerat
(Haşere. C.) Küçük zararlı böcek, akrep ve yılan gibi hayvanlar. * Mc: Zararlı ve kıymetsiz kimseler.

Haşere
Yabani arı, böcek, akrep ve yılan gibi zararlı mahluk.

Haşhaş
"Kapsüllerinden uyuşturucu bir madde olan afyon; tohumlarından da yağı çıkarılan bir bitki. * Hazırlıklı. * Silâhlı ve zırhlı topluluk."

Haşhaşa
Silah sesi, yüksek ses. * Silâh. * Kuru ot. * Yeni kaftan.

Haşi
Kuru, yâbis.

Haşi'
Huşu içinde olan, alçak gönüllülük eden. * Kusurlarını düşünerek, ürpererek Cenâb-ı Hakka niyâz edip yalvaran.

Haşib
Yoğun, kalın. * Tam düzelmemiş olan kılıç. * Süslü, zinetli.

Haşibe
Tabiat, mizaç, huy.

Haşif
Keskin kılıç. * Damdan aşağı asılmış olan karpuz.

Haşife
Adâvet, düşmanlık, kin.

Haşim
Haşmetli, gösterişli, muhteşem.

Haşime
Kemiği kırılmış olan baş yarığı.

Haşimî
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) kabilesinden, O'nun sülâlesinden gelen. * Bir tarikat şubesinde olan.

Haşin
Kırıcı, kalb kırıcı. Sert, katı.

Haşiv
(Bak: Haşv)

Haşiye
Sahife kenarına veya altına yazılan izah. Bir kitabın izah ve şerhini yapan yazı. Kenar, pervaz.

Haşiyy
Kuru, yâbis.

Haşiyye
(C.: Haşâyâ) İçi dolmuş döşek. * Nihalî adı verilen sofra altı.

Haşiîn
Huşu' içinde olanlar.

Haşiş
"Esrar adı verilen ""Hint keneviri""nin yaprağı. * Kuru ot."

Haşişe
Ot.

Haşl
Herşeyin âdisi, bayağısı.

Haşm
İncitmek. * Gadaplandırmak, hiddetlendirmek.

Haşmet
"(Hışmet) Kendisine tabi olanlardan dolayı, ""haşem"" den olan, büyüklük ve heybet. Tantana-i azamet. Hürmetten gelen çekinme. * Hiddet, kızgınlık. * Alçak gönüllülük."

Haşmetli
(Haşmetlü) Tar: Haşmet sâhibi mânâsına gelir ve ecnebi hükümdarlarına verilen bir ünvandır.

Haşmetmeab
Haşmetli, haşmet sahibi mânâlarına gelir ve eskiden padişahlara karşı hürmet bildirmek için kullanılırdı.

Haşna'
Saliha kadın.

Haşr
"(Haşir) Toplanmak, bir yere birikmek. * Toplama, cem'etmek. * Kıyametten sonra bütün insanların bir yere toplanmaları. Allahın, ölüleri diriltip mahşere çıkarması. Kıyamet. * Bir tohumun içinden büyük ağaçlar çıktığı gibi, her bir insanın acb-üz zeneb denilen bir nevi çekirdeğinden diriltilerek bütün insanların Haşir Meydanında toplanmaları. (Bak: Acb-üz Zeneb)(Surenin başında, küffar, Haşri inkâr ettiklerinden Kur'ân onları Haşrin kabulüne mecbur etmek için şöylece bast-ı mukaddemât eder; der: ""Ayâ, üstünüzdeki semâya bakmıyor musunuz ki: Biz ne keyfiyyette, ne kadar muntazam, muhteşem bir surette bina etmişiz. Hem görmüyor musunuz ki; nasıl yıldızlarla, Ay ve Güneş ile tezyin etmişiz, hiç bir kusur ve noksaniyet bırakmamışız. Hem görmüyor musunuz ki; zemini size ne keyfiyyette sermişiz, ne kadar hikmetle tefriş etmişiz. O yerde dağları tesbit etmişiz, denizin istilâsından muhafaza etmişiz. Hem görmüyor musunuz o yerde ne kadar güzel, rengâ-renk her bir cinsten çift hadrevâtı, nebâtâtı halkettik. Yerin her tarafını o güzellerle güzelleştirdik. Hem görmüyor musunuz, ne keyfiyyette sema cânibinden bereketli bir suyu gönderiyoruz. O su ile bağ ve bostanları, hububatı, yüksek leziz meyveli hurma gibi ağaçları halkedip ibâdıma rızkı onunla gönderiyorum, yetiştiriyorum. Hem görmüyor musunuz, o su ile, ölmüş memleketi ihya ediyorum. Binler dünyevî haşirleri icad ediyorum. Nasıl bu nebâtatı, kudretimle bu ölmüş memleketten çıkarıyorum; sizin haşirdeki hurucunuz da böyledir. Kıyamette arz ölüp, siz sağ olarak çıkacaksınız."" İşte şu âyetin isbat-ı haşirde gösterdiği cezalet-i beyaniye-ki, binden birisine ancak işaret edebildik - nerede, insanların bir dâva için serdettikleri kelimat nerede? S.) (Bak: Hudus)"

Haşr suresi
Kur'an-ı Kerim'in 59. suresi olup Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Haşr u neşr
Toplanıp dağılmak, yayılmak.

Haşr-i a'zam
Kıyamet koptuktan sonraki en büyük haşir, içtimâ.

Haşr-i cismanî
"Cisimle, cesedle dirilme. Bedenlerin ve vücudların haşri. (Sual: Kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, kararsız, elemli cismaniyetin ebediyetle ve cennetle ne alâkası var? Madem, ruhun âli lezaizi vardır; ona kâfidir. Lezaiz-i cismaniyye için bir haşr-ı cismanî neden icabediyor?Elcevab: Çünki: Nasıl, toprak; suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, karanlıklıdır... fakat, masnuat-ı İlâhiyyenin bütün envaına menşe' ve medar olduğundan bütün anâsır-ı sairenin mânen fevkine çıktığı gibi.. hem kesafetli olan nefs-i insaniyye: sırr-ı câmiiyyet itibariyle, tezekki etmek şartiyle bütün letâif-i insaniyyenin fevkine çıktığı gibi.. öyle de, cismaniyyet en câmi', en muhit, en zengin bir âyine-i tecelliyat-ı Esmâ-i İlâhiyyedir. Bütün hazâin-i rahmetin müddeharatını tartacak ve mizana çekecek âletler, cismaniyettedir. Meselâ: Dildeki kuvve-i zâika, rızk zevkinde envâ-i mat'umat adedince mizanlara menşe' olmasaydı; herbirini ayrı ayrı hissedip tanımazdı, tadıp tartamazdı. Hem, ekser Esmâ-i İlâhiyyenin tecelliyatını hissedip bilmek, zevkedip tanımak cihazatı, yine cismaniyettedir. Hem, gayet mütenevvi ve nihayet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedecek istidatlar, yine cismaniyettedir. Madem şu kainatın Sânii, şu kâinatta bütün hazâin-i rahmetini tanıttırmak ve bütün tecelliyat-ı esmâsını bildirmek ve bütün enva-ı ihsânatını tattırmak istediğini; kâinatın gidişatından ve insanın câmiiyyetinden, Onbirinci Söz'de isbat edildiği gibi kat'i anlaşılıyor. Elbette şu seyl-i kâinatın bir havz-ı ekberi ve bu kâinat tezgâhının işlediği mahsulâtın bir meşher-ı a'zamı ve şu mezraa-i dünyanın bir mahzen-i ebedisi olan dar-ı saadet, şu kâinata bir derece benziyecektir. Hem cismanî, hem ruhanî bütün esasatını muhafaza edecektir. Ve O Sâni-i Hakîm ve o Âdil-i Rahim; elbette cismanî âletlerin vezaifine ücret olarak ve hidematına mükâfat olarak ve ibadat-ı mahsusalarına sevab olarak, onlara lâyık lezaizi verecektir. Yoksa hikmet ve adalet ve rahmetine zıt bir hâlet olur ki, hiç bir cihetle Onun cemal-i rahmetine ve kemal-i adaletine uygun değildir; kabil-i tevfik olamaz. S.)"

Haşr-i emvât
Ölenlerin dirilerek bir araya toplanmaları.

Haşrece
Ölüm anında can çekişmekte olan bir kimsenin çıkardığı hırıltı.

Haşrem
Kireç taşı. * Alçak dağ. * Arı.

Haşrî
Haşre âit. Öldükten sonraki dirilişe ve toplanmaya dair.

Haşur
Her malın değerini bilip aldanmayan tâcir.

Haşuş
Abdesthane, helâ, tuvalet.

Haşv
Hurmanın kötüsü.

Haşv-i kabih
Edb: Söze çirkinlik veren kelime fazlalığı.

Haşv-i melih
Söz arasında ikinci bir kelime veya cümle ile ikinci derecede bir mâna ifade etmek.

Haşv-i müfsid
Edb: İbarede yalnız kalabalık etmekle kalmayıp mânâyı da anlaşılmaz hale getiren söz.

Haşviyyat
Söz arasında, lüzumsuz, fazladan olan sözler.

Haşvî
Mânâsız sözler söyleyen, saçma sapan konuşan. * Haşve benziyen.

Haşyet
Korku ve dehşet.

Haşyeten
Ürkerek, korku ile.

Haşyeten lillah
Allah için korku.

Haşyetullah
Allah korkusu.

Haşâ'
(C.: Ehşâ) Nefes tutukluğu. * Nefesin tutulması. * Nâhiye. * Kalb.

Haşâ-i batın
Bağırsaklar.

Haşır
Toplayan, cem'eden, haşreden.

Haşş
Kat'etmek, kesmek. * Toplamak, cem'etmek. * Davara ot vermek. * Ateş yakmak.

Haşşab
Ağaçtan anlayan. * Ağaç satan.

Haşşak
Bir nehir ismi.

Haşşaş
Esrar, eroin gibi uyuşturucu maddeler kullanan. Esrarcı, esrar içen.

He'he'
Deveyi yulafa çağırmak. * Gülegen adam.

He'hee
Deveyi yulafına çağırıp hey hey demek.

He'le (hâle)
(C.: Hâlât) Ay ağılı, dâire-i kamer.

Heb
(Vehb. den) Bağışla, lutfet (mânasına emir, duâ)

Heb-lenâ
Bize lutfet. Bize ihsan et, bağışla.

Heba
İnce toz. * Boş. Beyhude. Nâfile. Faydasız. İsraf. Ziyan. * Aklı az olan.

Hebaen mensura
Boşuna olarak. Faydasız yere dağılmış.

Hebal
Avcı, sayyad.

Hebb
Uykudan uyanmak. * Gâib olmak.

Hebbar
Çok fazla kılı olan sırtlan veya maymun.

Hebbe
Vak'a. * Zamandan bir asır.

Hebbihî
Sallana sallana yürüyen kişi.

Hebbur
Ufak inci.

Hebc
Vurmak. * Ağırlık.

Hebec
Devenin memesinde olan verem.

Hebenka
Ayak parmaklarını dikip ökçesi üzerine oturmak.

Hebenneka
ahmaklığı ile tanınmış bir adam.

Hebeta
Çukur yer.

Hebh
Sallanmak.

Hebhab
Serap.

Hebhebe
Dâvet.

Hebhebî
Çoban. * Hizmete koşan yiğit.

Hebid
Hanzal otu tohumu.

Hebiha
Yürürken sallanan kadın.

Hebir
Çukur yer.

Hebit
Zayıf, ince deve.

Hebl
Ölüm, mevt. * Taaccüb makamında kullanılır.

Hebr
(C.: Hübur) Çukur yer. * Kesmek. * İki dağ arasında olan düz yer. * Etli, semiz olmak.

Hebra
Şişman kadın.

Hebrakî
Demirci. * Yabani öküz.

Hebre
(C.: Heberât) Et parçası.

Hebreme
Obur. Yemeğe düşkün. * Geveze.

Hebs
Hareket.

Hebt
Birbiri ardınca vurmak.

Hebul
Yavrusu kalmayan deve.

Hebut
İniş yer.

Hebv
Ateşin sönmesi.

Hebve
Toz. * Tozlu yol.

Heby (hebye)
Küçük câriye.

Hebz
Sür'at yapmak, hız yapmak.

Hebîb
Rüzgâr, yel.

Hebş
Cem'etmek, toplamak. * Kazanmak, kesbetmek.

Heca
(Hece) Dilin ve ağzın bir hareketi ile çıkan bir veya birkaç harf. Harflerin sesi. Harflerin seslendirilmesi. * Elif-bâ sırasına göre dizili harfler. Bir sözü harfleri ile söylemek. * Şekil. Kıyâfet. * Yemek. * Sükut etmek, susmak.

Hecace
(C.: Hecâcât) Kurbağa.

Hecagû
f. Nazım veya nesir yoluyla birinin aleyhinde bulunan. Birini zemmeden, bir kimseyi hicveden.

Heccav
Çok hicveden. Hiciv söyleyen. (Bak: Hicv)

Hece
(Hecâ) Bir defada söylenebilen, bir veya birkaç harfden meydana gelen sözcük. * Harfleri birer birer söyleyerek okuma.

Hece vezni
"Türklerin eskiden kullandıkları nazım âhengi ölçüsüdür ki, buna ""parmak hesabı"" da denir. Parmak hesabı, Türk edebiyatının başlangıcından XI. yy. a, yani Türklerin aruz veznini öğrenmelerine kadar Türk nazmının yegâne âhengi idi. Aruz vezni kabul edilmekle beraber, hece vezni terkedilmeyerek yine halk edebiyatında kullanılagelmiştir. Hece vezninin 3 den 16 ya kadar muhtelif heceli ölçüleri vardır. En çok kullanılanları 7, 8, 11 ve 14 lü hecelerdir."

Hecef
Yaşlı devekuşu. * Ağır ve boş kimse.

Hecemat
Hamleler, taarruzlar, hücumlar.

Hecenna'
Uzun ve şişman gövdeli kimse. * Başı dazlak, yaşlı kimse. * Başı dazlak olan devekuşu.

Heces
Gönüle düşen hatıralar.

Hechece
Çağırmak.

Heci'
Yer yarığı. * Derin dere.

Hecil
İki dağ arasındaki çukurca kısım. Vâdi.

Hecime
Tulukta biriktirilip ekşitildikten sonra içilen ve köremez denilen süt. * Yoğurt.

Hecin
Pek hızlı yürüyen bir cins deve. * Arap atı ile diğer cins attan doğmuş melez at.

Hecir
Yaz mevsiminde öğle vaktindeki sıcaklık. * Otun kuruması. * Büyük havuz.

Hecl
İki dağ arasındaki çukur ve düz yer. * Atmak.

Hecm
Hamle etmek. Saldırmak. * Büyük kadeh.

Hecme
şiddet, sertlik.

Hecmec
Koç.

Hecmet-üş-şitâ
Kışın şiddeti. Soğuğun sertliği.

Hecr
Ayrılık, firak. * Tıb: Sayıklamak. Hezeyan. (Bak: Hicr) * Çok sıcak günlerde öğle vakti.

Hecr-i cemil
Kalben ve fikren onlardan uzak durup fiillerinde onlara uymamakla beraber, kötülüklerine karşılık vermeğe kalkışmayıp müsamaha, idare ve güzel ahlâk ile hüsn-i muhalefet etmek. (E.T.)

Hecs
Gönüle düşen hâtıralar.

Hecv
(Hicv) Medh ü senânın zıddı. Kötüleme. Birisi hakkında kötülemek için söylenen söz veya manzume. (Bak: Heccâv)

Heda
Sakin olmak.

Hedad
Yemen'de bir kabile.

Hedahîd
(Hüdhüd. C.) Hüdhüdler, çavuş kuşları, ibibikler.

Hedaya
(Hediye. C.) Hediyeler. Lütuf ve ihsanlar. Bağışlar.

Hedb
Meyve toplamak. * Davar sağmak.

Hedbe
Ufak tesbih böceği.

Hedcan
Yavaş yürüyüş.

Hedd
Binayı gürültüyle yıkıp göçürmek. Çok ihtiyarlayıp düşkün hâle gelmek. * Zayıf ve korkak.

Heddam
Çok keskin kılıç.

Hedde
Duvarın yıkılmasından çıkan gürültü.

Hedeb
Ensiz, uzun ve ince yaprak. * Servi yaprağı.

Hedef
Nişan noktası. * Emel. Varılmak istenen gaye. * Yüksek, bülend. * İri vücudlu adam. * Bir işe yaramayan, tembel ve uykucu olan. (L.R.)

Hedef-i âmâl
Gaye-i hayâl. Ulaşmak istenilen hedef.

Hedel
Devenin dudağının sarkık olması. * Bir şeyi aşağı indirmek.

Hedem
Binadan yıkılan taş ve kerpiç.

Heder
Boşa gitme. Yok yere faydasız giden. * Ölüme giden.

Hedhed
Suâl etmek, sormak. * Ötmek. * Çocuk sallamak.

Hedhede
Bağırma, ötme. * Devenin bağırması, kuşun ötmesi.

Hediye
Parasız verilen, bağışlanan şey. Armağan.

Hediye-i dendân
Diş kirası.

Hediyeten
Armağan olarak, hediye olarak.

Hediyy
(Hediye. C.) Atiyyeler, hediyeler.

Hedk
Kırmak.

Hedlak
Dudakları sarkık olan.

Hedm
Yıkmak, harab etmek. Parçalamak, mahvetmek. * Birisine vurup belini kırmak. (Râgibâ, düşmanın aldanma tevazularına.Seyl, divârın ayağın öperek hedmeyler.)(Râgıp Paşa)

Hedm (hidm)
(C.: Ehdâm) Eski elbiseler.

Hedmele
(C.: Hedmelât) Ağacı çok olan kumlu yer.

Hedn
Vakar, ciddiyet.

Hedne
Sükun, sessizlik, durgunluk.

Hedr
Galeyan etmek. * Ot büyümek. * Güvercin ötmek.

Heds
Sürmek. * Reddetmek. * Haykırıp bağırmak.

Heduc
Eserken gümleyen rüzgâr.

Hedy
Cenab-ı Hakk'ın rızası için veya ihramda iken yapılması yasak olan herhangi bir fiili işlemekten dolayı kusurunu affettirmek ricasiyle, keffaret olarak Harem-i Şerif'e götürülen veya kendisi veya parası gönderilen kurban.

Hedî
(C.: Hevâdî) Mürşid. * Boyun.

Hedîl
Erkek güvercin. Güvercin sesi.

Hedîr
Güvercin kuşlarının ötmesi. * Aygırın kişnemesi.

Hefaf
Hafif berrak nesne.

Hefafe
Parlamak.

Hefevat
(Hefve. C) Yanlışlıklar, yanılmalar. * Ayak kayması. Sürçmeler, kaymalar.

Heffat
Ahmak.

Hefhaf
Yeynicek, hafif mizaçlı kimse.

Hefhefe
İnce belli olmak.

Heft
f. Yedi sayısı.

Heft-ahter
f. Yedi gezegen. Yedi seyyâre.

Heft-asman
Yedi kat gök.

Heft-dane
Aşure adı verilen bir cins tatlıyı yapmakta kullanılan yedi çeşit tahıl.

Heft-derya
Yedi deniz. Pasifik okyanusu, Atlas okyanusu, Karadeniz, Akdeniz, Taberiye, Aral ve Hazer.

Heft-elvan
Yedi renk. * Türlü yemeği.

Heft-endam
Vücudumuzda yedi organ.

Heft-gâne
f. Yedi türlü olan. Yedi tane.

Heft-hun
f. Cehennemin yedi tabakası.

Heft-kalem
Yedi çeşit yazı. Tâlik, sülüs, tevki, muhfak, reyhanî, rik'a ve nesih.

Heft-kâr
f. Yedi türlü iplikle dokunmuş kumaş.

Heft-merd
f. Yedi büyükler. (Kutub, gavs, ebdâl, ahyâr, evtâd, nücebâ, nukabâ)

Heft-reng
f. Yedi renk.

Heftan
Zırhın altına giyilen pamuklu elbise. * Üstten giyilen kürk biçiminde süslü elbise. Kaftan. (Eskiden ekseriyetle taltif için, büyük kimseler tarafından liyâkat sahiplerine giydirilir veya üstlerine atılırdı.)

Hefte
Yedi günlük müddet olan hafta.

Heftâd
f. Yetmiş. 70

Heftüm
f. Yedinci.

Hefv
Açlık.

Hefvan
Yanılma, yanlışlık. * Süratle gitme, hızla gitme. * Ayak kayıp sürçme.

Hefve
(C.: Hefevât) Sürçme, ayak kayması. * Mc: Hata, yanılma. Zelle.

Hefîf
Sür'atli seyir.

Hegemonya
yun. Kuvvetle ve kıymetli vasıflarla olan üstünlük. * Bir devletin başka bir devlet üzerindeki siyasi üstünlüğü ve baskısı.

Hehca'
Kerim, cömert kimse.

Hejdeh
f. Onsekiz sayısı.

Hek'a
Menazil-i Kamer'den bir yıldız. * Atın göğsü üstündeki dâire.

Hekheka
Az birşey verme. * şiddetli seyir.

Hekim
(Bak: Hakîm)

Hekir
Taaccüp eden, şaşıran.

Hekk
şiddetli yağmur. * Kılıçla vurmak.

Hekm
Halka şerle taarruz etmek.

Hekr
Taaccüp etmek, şaşırmak.

Hektar
Fr. Yüz ar değerinde ölçü birimi.

Hektometre
Fr. Yüz metrelik uzunluk ölçü birimi.

Hekur
Uzun, tavil.

Hel
"Arapçada soru cümlesinin başına gelen bir harf olup; em bel kad edatları yerinde ve ceza mânasına emri ve bazan isbat, bazan da nehiy için kullanılır."

Hel min mezid
Daha yok mu? Daha olmayacak mı? mânâlarında kullanılır.

Hel' (hil')
Oğlak. (Müe: Hel'a)

Hela'
Korku. * Feryad. * Hırs.

Helahil
(Hülhül. C.) Tesiri pek kuvvetli ve öldürücü zehir. Panzehiri olmayan ağu.

Helahil-riz
f. Öldürücü zehir saçan.

Helak
Yıkılma, bitme, mahvolma. * Harislik ve pek düşkünlük. * Azab. Korku, havf. * Fakr.

Helaket
Yıkılma. mahvolma. Felâket.

Helal
Allah'ın müsaade ettiği şey. Haram olmayan. Dinî bakımdan kullanılmasında, yenilip içilmesinde, dinlenmesi veya bakılmasında yahut dokunulmasında nehiy olmayan. * İhramdan çıkan hacı.

Helal-zade
Helâl doğmuş, meşru ve nikâhlı ana-babadan dünyaya gelmiş çocuk. * İyi adam, fenalık yapmaktan çekinen. Sâlih, afif, nâmuskâr.

Helallı
Zevce, karı, menkuha. Nikâhlı kadın.

Helalî
Bürüncük ve pamuk karışımından yapılan bir cins yeli bez. * Yaldızlı bakırdan vaya tahtadan mahfazası olan eski sistem saat. * Helâl ile alâkalı olan.

Helc
İtimat etmeyecek söz söylemek.

Helecan
(Bak: Halecan)

Helek
İki dağın arası.

Heleke
Helâk. * Düşen.

Helel
Örümcek ağı. * Korku. * Yağmur evveli.

Helesaya çıkmak
Eskiden ramazanlarda iftardan sonra para toplamak için çocuklar tarafından teşkil edilen çalgılı heyetlere katılanlar tarafından nakarat makamında söylenen bir tabirdir. Dilenciliğin kibarcalarından sayılır.

Helezon
Saat zenbereği gibi gittikçe daralan daire şekli. Sümüklü böcek kabuğu şeklinde olan.

Helezonî
Helezon şeklinde olan. Sümüklü böcek kabuğu şeklinde olan, gittikçe darlaşır daire biçiminde olan.

Helhel
Seyrek, ince, dakik şey. * Öldürücü zehir.

Helhele
Okuyucunun tesirli nağmeyi tekrar etmesi. * Unu seyrek elekten elemek. * Teenni ile encamını beklemek. * Bir şeye pek yaklaşıp çatmak.

Helikopter
Fr. Pervanesi tepesinde bulunan ve olduğu yerde durabilen, dikine kalkış ve iniş yapabilen bir uçak.

Helkam
Yaşlı kadın, acuze.

Helkes
Alçak adam.

Hellab (hellâbe)
Yağmurlu soğuk rüzgâr.

Helle
(C.: Hilâl) Azıcık sesi yükseltmek.

Hellüm
Beri gel (mânasına gelir.)

Hels
Çok hayır. * Gizlemek, saklamak.

Helsas
Cemaat, topluluk.

Heltat
Cemaat, topluluk.

Heltî
Bir ot cinsi.

Helu'
Sabrı az, hırsı çok olan. Sabırsız olup her halini halka şikâyet eden insan.

Heluk
Helâk olucu, helâk olan. * Fâcire kadın. Kötü hayata alışmış kadın.

Helva sohbetleri
Eskiden kış mevsiminin başlıca eğlencelerinden biriydi. Bu eğlenceler, her sınıf halk arasında rağbetteydi. Devlet erkânı, vükelâ, zengin konak sahibleri ve orta halli halk kendi imkânları ölçüsünde helva sohbetleri düzenler, eş ve ahbabına ziyafetler verirdi. Vükelânın düzenlediği sohbetler tantanalı ve hayli masraflı olurdu. Bu sohbetlere zamanın şairleri, edebiyatçıları, nükte ve sohbetleriyle meşhur olmuş kişiler, sazende ve hanendeler davet edilirdi. Kışın en soğuk kırk günü olan erbain'i sağ ve sağlıklı olarak geçirenler kurbanlar keser ve helva sohbetleri bundan sonra düzenlenirdi. Sohbetin en renkli eğlencesi keten helvası yapımıydı. (O.T.D.S.)

Helva'
Hızlı yürüyüşlü davar.

Helva-ger
f. Helvacı.

Helva-hane
f. İçinde helva pişirilen genişçe ve derinliği az tencere. * Tar: Saray için her türlü tatlı yiyeceklerin yapılmasına yarayan saray mutfağının bir bölümü.

Helvayî
Helva satan. Helvacı.

Helyostat
Yansıyan güneş ışınlarını, belli bir doğrultuya yöneltmeğe ve bu doğrultuda tutmaya yarayan bir ayna ile bir ayar sisteminden meydana gelen tertibat.

Helyoterapi
Fr. Güneşle tedavi.

Helîce
Saçaklı seccade.

Helîle
Tıb: Tohumları tıbda müshil olarak kullanılan bir bitki.

Helîme
Buğday ve pirinç gibi bazı hububatın kaynamasıyla hâsıl olan koyu ve yapışkanlı su.

Helümm
"""Tez getir"" mânasına gelir."

Helümme cerra
"(Helümme cerren) ""Var kıyas eyle... Çek beri getir."" gibi kinâye için söylenen bir tabirdir."

Hem
f. Birlikte, beraber olmak mânasını ifade eder.

Hem (hemm)
Gaile, müşkül iş. * Tasa, gam, keder, hüzün.

Hem suçlu hem güçlü
Suçlu olduğu hâlde suçunu bilmez ve suçsuz olduğunu iddia eder kimse hakkında kullanılan bir tâbirdir.

Hem-aheng
f. Uygun, münasib, denk.

Hem-an-dem
f. Hemen, derakab, derhal, o anda, çarçabuk.

Hem-an-gâh
f. Hemen, o anda.

Hem-aramiş
f. Birlikte dinlenen, beraber istirahat eden.

Hem-asıl
f. Aynı asıldan.

Hem-asır
Aynı asırda olan. Bir asırda beraber olanlar.

Hem-aver
f. Efendileri aynı olan köleler. * Arkadaş, refik.

Hem-averd
f. Savaşan iki kişiden herbiri.

Hem-aviz
f. Harpte karşılaşan iki kişiden biri.

Hem-ayar
f. Eşit, denk, müsavi.

Hem-aşiyan
f. Bir yerde beraber bulunan, bir yuvada birlikte olan.

Hem-bar
f. Aynı yükü yüklenmiş olan, aynı yükü taşıyan.

Hem-ber
f. Beraber olan, birlikte oturan.

Hem-bu
f. Kokusu bir, aynı kokuda. * Mc: Âdet ve tarzları aynı.

Hem-ca(y)
f. Aynı yerde oturan. Hemşehri.

Hem-cenah
f. Denk, eşit, müsâvi.

Hem-cenb
f. Akran.

Hem-cins
Aynı cinsten olan.

Hem-civar
Aynı yerde oturan, komşu.

Hem-daman
f. Bacanak.

Hem-dem
f. Canciğer arkadaş.

Hem-derd
f. Dert yoldaşı, dert arkadaşı. Aynı dert ve kedere düçar olanların beheri.

Hem-dest
(C.: Hemdestân) f. Birlikte çalışan, müttefik, arkadaş. * Ortak, şerik.

Hem-dest-i vifak
Bir fikir ve mes'elede anlaşarak elele vermek, hep birden aynı sözü söylemek.

Hem-destî
f. Berâberlik, birlik. * Ortaklık, şeriklik.

Hem-dih
f. Köyleri aynı olan. Aynı köyden olan.

Hem-dil
f. Fikirleri, düşünceleri aynı olanların her biri. Bir maksad ve istekte bulunanları beheri.

Hem-duş
f. Omuz omuza gelen, eşit olan, müsavi olan.

Hem-fikr
f. Aynı düşüncede ve aynı fikirde olan. Kafadar.

Hem-firaş
f. Zevce. Karı.

Hem-ginan
f. Bütün insanlar, bütün nev'-i beşer.

Hem-guşe
f. Komşu.

Hem-hah
f. Arzu ve talebleri aynı olan, aynı istekleri olan.

Hem-hal
f. Aynı halde olan. İkisi beraber.

Hem-hane
f. Bir evde oturanların beheri. Arkadaş, refik.

Hem-hudud
f. Hudutları bir olan, sınırları birbirine bitişik olan memleket veya arazi.

Hem-huy
f. Bir ahlâk ve tabiatda bulunan. Huyları bir olan.

Hem-kadd
f. Boyları birbirine eşit olan, uzunlukları aynı olan.

Hem-kitab
f. Aynı dersi gören, talebe, öğrenci. * Aynı dinde olan, din kardeşi.

Hem-kâr
f. Aynı işi yapan, aynı işte olan.

Hem-kün
f. Aynı cins işte çalışan, işleri ve meslekleri aynı olan. Meslekdâş.

Hem-kıran
f. Aynı yaşta olan, yaşıt. * Kuvvette müsavi olan.

Hem-kıymet
f. Aynı kıymette olan, kıymetleri eşit olan.

Hem-matla'
Güneş ve ay gibi gök cisimlerinin ufakta doğdukları yerin veya zamanların aynı oluşu. Aynı meridyen üzerinde olup ay ve güneşi aynı saatlerde gören ülkeler.

Hem-nam
f. İsimleri aynı olan, adaş.

Hem-neberd
f. Savaş arkadaşı, muharebe arkadaşı. * Rakib.

Hem-nefes
f. Arkadaş, musâhib.

Hem-nesl
f. Aynı sülâle ve soydan, aynı nesilden, soydaş.

Hem-pa
f. Ayakdaş. Arkadaş. Yoldaş.

Hem-paye
(C.: Hempâyegân) f. Bir pâye ve rütbede olanların beheri.

Hem-rad
f. Kahramanlık ve cömertlikte müsavi olan kimseler.

Hem-rah
(C.: Hem-râhân) f. Yol arkadaşı, yoldaş.

Hem-raz
f. Sırdaş. En yakın arkadaş.

Hem-reng
f. Rengi bir olan, aynı renkte olan. * Mc: Huyları bir olan.

Hem-rev
f. Yol arkadaşı, beraber giden, yoldaş.

Hem-riş
f. Bacanak. İki kızkardeşle evlenen erkekler.

Hem-sabak
f. Ders arkadaşı. Aynı dersi okuyanların beheri.

Hem-saz
f. Uyan, uygun, muvafık, münâsib. * Arkadaş, refik, arkadaşlık.

Hem-seng
Aynı ölçüde, aynı mizanda, bir tartıda.

Hem-ser
f. Arkadaş, Karı kocadan her biri.

Hem-sohbet
f. Birbiriyle konuşan, sohbet eden, arkadaş.

Hem-sufre
f. Aynı sofraya oturan, sofra arkadaşı.

Hem-sıfat
Aynı vasıf ve nitelikte olan.

Hem-vare
f. Her zaman, dâima.

Hem-varî
f. Düzlük, düzolma.

Hem-zanu
f. Diz dize oturup konuşan, yan yana oturan.

Hem-zeban
Aynı dili konuşan, lisanları aynı olan.

Hem-zeman
f. Aynı zamanda işleyen. * Çağdaş, muâsır. Aynı çağda yaşayan insan veya geçen hâdiselerin her biri.

Hem-zen
f. Beraber vuran. Birlikte olan.

Hem-çü
f. Onun gibi.

Hem-çünan
f. Böylece.

Hem-şerr
f. Kötülükte beraber olan, kötülüğü birlikte yapan.

Hem-şikem
f. İkiz çocuk.

Hemahim
(Hemheme. C.) Üzüntüler, kederler, dertler, tasalar.

Hemal
f. şerik, ortak, eş, benzer, nazir.

Hemaluş
Kara balçık.

Heman
f. Derhâl, hemen, acele olarak, çarçabuk, o anda.

Heman (humân)
İnce zayıf süngü. * Huysuz ve kötü insan.

Hemana
f. Sanki, güya. * Aynen, tıpkı, tamamen.

Hemanend
f. Benzer, gibi.

Hemare
Her zaman, her an, dâima.

Hemazî
Sür'at, hız.

Hemde
Ölümle haşir arası.

Heme
f. Cümle. Hep. Bütün.

Heme ez ost
Herşey ondandır.

Heme ost
Hepsi odur.

Hemec
Kıymetsiz, değersiz. * Şaşkın. * Övez (denen at sineği).

Hemece
Zayıf koyun.

Hemegan
f. Cümlesi, tamamı, bütünü, hepsi.

Hemel
Çobanı olmayan deve.

Hemercel
Yorga at.

Hemeyan
Akmak, seyelân etmek.

Hemezat
(Hemeze. C.) Kuruntular, vesveseler, şüpheler, tereddütler.

Hemeze
Vesvese. Şeytanın desisesi. Kuruntu.

Hemger
f. Çulha dokuyucu.

Hemgâme-i azab
Azab zamanı.

Hemheme
Rüzgârın esmesi ile ağaç yapraklarından çıkan sesler. * Aslan bağırması. * Deve sesi.

Hemicek
Şehre köyden yeni gelip bir şey bilmez şaşkın ve kaba adam.

Hemk
Bir kimseyi bir işle meşgul etme. Birini bir işe daldırma. * İnat etmek. * Sa'y etmek, çalışmak. * Cür'et etmek.

Heml (hemelân)
Gözden yaş akmak.

Hemla'
Seri. * Kurt (canavar.)

Hemlece (himlâc)
Atın yorga olması.

Hemm
Gam, keder, tasa, hüzün.

Hemmame
Zehirli hayvan. Akrep.

Hemmas
Yavuz arslan.

Hemmaz
Koğucu.

Hemr
Su dökmek. * Göz yaşı akıtmak. * Süt sağmak. * Atâ etmek, hediye vermek.

Hemrace
Karıştırmak.

Hems
Gizli ses. Çok gizli. Sesi gizlemek. * Ağzı açmadan lokma çiğnemek. * Fütursuz olarak geceleyin yola gitmek. * Peçe. * Sıkmak. * Kırmak.

Hemsen
Gizli sesle. Gizli ses. Savt-ı hafi.

Hemt
Karıştırmak. Değerini anlamadan almak.

Hemta
f. Eş denk. Benzer.

Hemu'
Göz yaşı akmak.

Hemyan
f. Kese, torba, çanta, dağarcık.

Hemz
Dürtme, kakma. * Parmaklarla sıkma. * Yere çalma, vurma. * Isırma, dişleme.

Hemze
"( ) Elif veya elif yerine kullanılan işaret. Elif, vav, ya, he üzerine konulan ve ""e"" diye okutan işaret. * Parmakla sıkma, dürtme, sıkıştırma."

Hemzend
f. Beraber olanlar. Beraber çalışanlar.

Hemî
f. Tıpkı bu, bu bile.

Hemî'
Ölüm, mevt.

Hemîm
Ağır ağır gitmek. * Otun tazeliğinden dolayı parlaması.

Hemîme
Yumuşak rüzgâr. * Ufak taneli yağmur.

Hemîsa'
Kuvvetli adam.

Hemîşe
f. Dâima. Her zaman.

Hemş
Ameli seri olan, hızlı, hareketleri çabuk olan.

Hemşehri
f. Aynı şehirden. Aynı memleketli olan.

Hemşime
Kuru odun. Kurumağa yüz tutmuş ağaç. Ağaçları kurumuş yer.

Hemşire
f. Aynı sütü emen kızkardeş. Abla, bacı. * Hastabakıcı kadın veya kız.

Hemşire-zâde
f. Kızkardeş çocuğu.

Hen'a
Devenin boynunun altına konan işaret. * Menazil-i Kamer'den bir menzil.

Henabik
Halka nasihat edip, dediğini kendi yapmayan kimse.

Henae
Yemeğin sindirilip hazmolması.

Henazîr
Hınzırlar, domuzlar.

Henb
Vehamet. * Ağırlık.

Henbele
Topal sırtlanın yürümesi.

Henber
Kısa boylu kimse.

Henberît
Sırf yalan.

Hencam
f. Elinden iş gelmeyen, beceriksiz kimse.

Hencar
f. Kaide, kural, yol, usul.

Hend
İmsak etmek.

Hendek
(Bak: Handek)

Hendelîn
Sözü çok olan kimse.

Hendeme
Bir şeyi yerli yerince yapmak.

Hendese
Geo: şekil bilgisi. * Mat: Çizgi, yüzey ve hacim olarak bu üç şeklin özelliklerini ve ölçülerini inceleyen matematik kolu.

Hendese-i mülkiye mektebi
Osmanlı İmparatorluğu devrinde mühendis yetiştirmek gayesiyle açılan mekteb. XIX. yy. sonlarına kadar memlekette belediye ve mimarî işlerde vazife alacak mühendis bulunmuyordu. Nafia Nezareti bu ihtiyacı nazar-ı itibara alarak bir mühendis mektebi kurulmasının lüzumlu olduğunu ileri sürünce, padişahın emriyle 1884 yılında mekteb açıldı. Ve ilk mezunlarını1888 yılında verdi. 1909 tarihinde ise okulun adı, Mühendislik Mektebi olarak değiştirildi.

Hendesehane
f. Eskiden mühendis mektebi, teknik üniversitesi. * Bayındırlık ve belediye gibi dairelerin mühendislere mahsus şubesi.

Hendesehane-i bahrî
"Bahriye Mektebinin ilk adıdır. Abdülhamid zamanında miladi 1773 yılında Cezayirli Hasan Paşa'nın teşebbüsüyle Tersane içinde açılmıştır. Okulun ilk baş muallimi, Türk riyaziyecisi Gelenbevi İsmail Efendi'dir.Şimdiki ismiyle ""Gemi İnşa Mühendisliği"" olan Bahriye Mektebi, 1795 senesinde daha muntazam ve mükemmel halde yeniden açılmıştır."

Hendesî
Muntazam şekli ile alâkalı ve hendeseye dâir. Geometrik şekle dâir. * Geometri ile alâkalı ve müteallik.

Henene
Bir cins kirpi.

Henf
Sür'at yapmak, hız yapmak.

Hengâm
f. Zaman, devir, çağ,sıra, vakit, mevsim.

Hengâm-ı bahar
Bahar mevsimi.

Hengâm-ı sabavet
Çocukluk zamanı.

Hengâm-ı şebab
Gençlik zamanı, delikanlılık çağı.

Hengâm-ı şita
Kış mevsimi.

Hengâme
f. Seslerin birbirine karışmasından çıkan gürültü. Kavga, gürültü. Şamata.

Hengâme-gir
f. Meddah, oyuncu. Hikâye söyleyici, hokkabaz. * Diş macunu, leke tozu gibi şeyler satan çığırtkanlar. * Kavgacı, gürültücü.

Heniyye
Kolaylık, sühulet.

Henk
Darlık. Güçlük zorluk.

Henme
Gizli ses.

Henn
Ağlamak. * Ayıptan kinayedir.

Henne
Kişinin kendi karısı.

Hent
Bir nevi kirpi. * Göz içinde olan yağ.

Henî
Hazmı kolay olan, faydalı ve sıhhate uygun.

Henîe
şiddetli emir.

Henîen
Sıhhat ve afiyet olsun.

Henîen leküm
Size âfiyet olsun, şifa olsun. Helâl olsun. * Tebrik ederiz.

Henîn
Ağlamak.

Henüz
f. Daha, yeni, şimdiye kadar, ancak.

Hepten
Bütünüyle, tamamıyla.

Her
f. Bütün, hep, tamamen.

Her dem
f. Her zaman, her dakika. Dâimâ.

Her dem taze
Parlaklık ve tazeliğini dâima muhafaza eden. * Mc: Daima genç görülen, gençliğe heveskâr.

Her'
şiddet. * Etin iyi pişmesi.

Her'a
Küçük bir canavar. * Erkeğiyle muhalata ettiğinde şevkinin şiddetinden hemen inzal eden kadın.

Her-ayine
f. Mutlaka, elbette. Behemehal, zaruri, herhalde.

Her-bar
f. Her defa, her kere.

Her-ca
f. Her yer.

Her-çend
f. Her ne kadar. Her ne zaman.

Herab
Kaçmak, firar etmek.

Heras
Dikenli ağaç.

Herave (hirave)
Ağır, yoğun asâ (baston).

Herc
f. Karışıklık.

Herc ü merc
f. Darmadağınık. Karmakarışık. Allak bullak.

Hercan
Uzun ve kalın olan şey. * Hayvanın yab yab yürümesi.

Hercaî
(Hercâyî) Her yerde bulunur, kendine mahsus belirli bir yeri bulunmayan. Serseri, derbeder. * Kararsız, sebatsız, vefasız, dönek, mütelevvin.

Hercele
Karışık yürümek.

Hercâyî menekşe
Bir cins menekşe.

Herd
Deve kuşunun dişisi. * Yarmak. * Kat'etmek, kesmek.

Hereb
Kaçma, firar. * şiddetli üzüntü, keder.

Herec
Sıcaklığın fazlalığından devenin gözünün kararması.

Herek
Asmaları, fidanları, fasulye gibi tırmanıcı nebatları bağlamak için yanlarına dikilen sırık, değnek.

Herem
Kocamak, yaşlanmak, ihtiyar olmak. * Mısır'da firavunlar zamanından kalmış piramit şeklindeki mezarların beheri. * Geo: Mahrutî şekil, piramit.

Heremdîde
f. Yaşlanmış, kocamış, ihtiyarlamış.

Herf
Acele. Sür'at, hız Hezeyan.

Hergele
Binilmek ve yük taşımak için alıştırılmamış at, kısrak, beygir veya merkep sürüsü. * Böyle bir sürüye dahil olan hayvan. * Mc: Terbiye ve görgüden büsbütün mahrum adam. * Bir işe yaramaz işçi kalabalığı.

Hergiz
f. Aslâ, kat'iyyen. Hiçbir suretle.

Hergâh
f. Her vakit, her an, her zaman.

Herhere
Su çağıltısı. * Koyunu çağırmak. * Aktığında sesi ve çağıltısı işitilecek kadar çok olan su.

Herhîr
Bir nevi yılan.

Heri'
Acele, sür'at. * Akıcı kan. * Korkak kimse. * Zayıf kimse.

Herif
(Bak: Harif)

Herifçioğlu
Kızılan kimse hakkında zamir gibi kullanılan argo bir tabirdir.

Herim
Çok ihtiyarlamış ve kocamış kimse.

Herime
Dişi arslan.

Herise
Keşkek yemeği.

Herkele
İncelik, nezafet, hoşluk, letâfet. * İnce, zarif, lâtif, hoş.

Herkül
yun. Cesaretiyle meşhur olup, efsaneleşmiş bir Yunanlının adı. (Onlarda kuvvet sembolüdür)

Herkül burcu
Gök küresi kuzey cihetinde isim verilen bir takım yıldız kümesi. (Bak: Büruc)(...Hem şemse kendi mihveri üstünde cazibe denilen manevî ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir Kadir-i Zülcelal'in emriyle döndürüp, o seyyaratı o manevî iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratıyla saniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre Herkül Burcu tarafına veya Şems-üş Şümus cânibine sevk etmek, elbette ezel ve ebed sultanı olan Zât-ı Zülcelal'in kudretiyle ve emriyledir. S.)

Herm
Bir ot cinsi.

Hermele
Yolmak.

Herna'
Ufak bit.

Herr
Köpek uluması, köpek hırlaması.

Herru
"""Ne olursa olsun. Ya batar ya çıkar."" mânâsındaki ""ya herrû ya merrû tâbirinde geçer."

Hers
Ufak kurt.

Herseme
Arslan, gazanfer, esed, haydar. * Burun.

Hert
Dokunaklı söyleme, iğneleyici bir şekilde konuşma. * Yırtma. * Dürtme.

Herus
Eski elbise.

Herv
Dövme, sopalama. * Pişirme. * Afganistan'da bir şehrin adı.

Hervele
Yürüyüş. * Koşma.

Herya'
Ağaç hışırtısı.

Herz
Yırtmak.

Herze
f. Boş söz. Saçmasapan söz. Boş lâkırdı.

Herze-lay
Herze söyleyen, saçmalayan.

Herzederay
f. Mânâsız ve saçmasapan sözler konuşan.

Herzegû
f. Saçma sapan konuşan. Lüzumsuz ve mânasız söz söyleyen.

Herzehayî
f. Mânâsız konuşma, saçmasapan söyleme.

Herzeka
Çirkin gülmek.

Herzekâr
f. Saçma sapan konuşan, mânasız sözler söyleyen.

Herzekârane
f. Saçma sapan konuşarak. Boş ve lüzumsuzca uydurmalarla, abuk sabukça.

Herzevat
(Herze. C.) Herzeler, mânâsız ve boş sözler.

Herzevekil
f. Kendine vazife olmayan şeylere karışan. Fodul, boşboğaz. Her şeye burnunu sokan.

Herç
Karışıklık, gürültü. Nizamsızlık.

Herçi bad abad
f. Her ne olursa olsun. İster istemez.

Herîr
Köpek uluması. * Köpek hırlaması.

Herît
Ağzı büyük kişi. * Ferciyle dübürü bir olan kadın.

Herş (herâş)
Yırtmak. * Çekişmek.

Herşebe
Yaşlı kuru kadın.

Herşefe
Bez veya aba parçası. (Su az olduğu zamanda yerden onunla yağmur suyunu alıp bir kabın içine sıkarlar.) * Çok yaşamış, ihtiyar, kuru kadın. * Çok eski olan kova.

Hesar (hesur)
Arslan.

Hesb
şeref. * Kifayet.

Heshese
Karışıp görüşme.

Hesis
Gizli ses, gizli kelâm. * Ezilmiş, ufalanmış nesne.

Hesm
Kaba yemek. Bütün bütün yutmak. * Kesmek. * Toplamak, cem'etmek.

Hesmele
Gizli söz.

Hesr
İki kat edip eğmek. * Kırmak.

Hess
Sıkmak.

Hestî
f. Varlık. Var olma. Mevcudiyet.

Het'
Dikkatle bakmak. Acele etmek.

Hetalan
Akmak. * Göz yaşı ve yağmur pespeşe gelmek.

Hetalla'
Uzun ve iri vücutlu erkek.

Hetepete
Kekeleme. Konuşurken şaşırıp tereddüd etme.

Heterojen
yun. Kim: Cinsi ayrı olan. Türlü özellikteki taneciklerden yapılan maddelerdir.

Hetf
Bir şeyi gizlice hatırlatmak. Seslenmek. Fısıldamak.

Hetk
Yırtma Yarma. Perdeyi yırtmak. Rezil olmak. Rezil etmek.

Hetk-i hicab-ı ismet
Namus perdesini yırtma.

Hetl
Ulaştırmak. * (Yağmur) çok yağmak.

Hetlan
Sürekli yağan hafif yağmur.

Hetm
Ön dişleri kökünden kırmak.

Hetma'
Dişsiz olup kurban edilemeyen hayvan.

Hetme
Çok kelâm, çok söz.

Hetmele
Gizli kelâm, gizli söz.

Hetn (hütun)
Yağmur yağmak.

Hetr
Ağaçla vurmak.

Hett
Yırtmak. * İkiye büküp kırmak. * Dökmek.

Hettak
Yırtıp parçalayan, paramparça eden.

Hettal
Dağ ismi.

Hettan
Hafif kimse.

Hetul
Çok miktar akmak.

Hetît
Birbiri ardınca tez tez gitmek.

Hetıl
Akıcı, akan.

Hev'
Kötü hırs.

Heva
(Bak: Hava)

Heva vü heves
Zevk ve şehvetler. Boş ve geçici şeyler.

Heva-i nesim
f. Güzel, lâtif, hoş hava. Lâtif mânevi gıda. * Hava (Atmosfer.)

Hevaci'
Geyik.

Hevacir
(Hâcire. C.) Günlerin en sıcak olan anları. * Göçenler, göç yapanlar, hicret edenler. * (Hücr. C.) Hezeler, hezeyanlar, boş ve mânasız sözler.

Hevacis
(Hâcise. C.) Vesveseler, kuruntular. Akla gelen kötü düşünceler.

Hevadar
f. Hevalı. Nefsine uymuş. Küstah. * Etrafı açık, havalı yer.

Hevade
Yavaşlık. * Yumuşaklık. * Kavmin içinde salah ve muvâfakata sebep olması mümkün olan kimse.

Hevadic
(Hevdec. C.) Kadınların binip oturmaları için devenin üzerine konulan küçük mahfeler.

Hevadî
(Hâdî. C.) Rehberler, deliller, kılavuzlar. * Hidayet edenler, istikametli ve selâmetli yolu gösterenler.

Hevahah
f. Sevilen, muhib, dost.

Hevahat
Ahmak adam.

Hevahî
Bâtıl nesne.

Hevaiye
Hava gibi hafif ve lâtif karakterde olan şeyler.

Hevakâr
f. Günahlı işlere hevesli. Hevâ ve hevesine bağlı.

Hevamm
Böcekler, haşereler. Pire, tahta kurusu, bit, örümcek, yılan gibi, kışın gizlenip yazın meydana çıkan, insan ve hayvanın vücudundan beslenerek yaşayan, insana zararı dokunan (parazit yaşayan) küçük canlılır.

Hevan
Hakaret, zillet, alçaklık, zelillik, aşağılık, horluk.

Hevaperest
f. Sadece gayr-ı meşru lezzet ve hevesinin peşinde. Cenab-ı Hakk'ı, dinin emirlerini unutmuş, nefsine şiddetle muhabbet eden. Nefsine tapınır derecede Haktan gafil.

Hevas
Çok yiyen kişi.

Hevatif
(Hâtif. C.) Hâtifler. Gayıptan işitilen sesler. * Nidâ eden melekler.

Hevaya
Zayıflık.

Hevaî
f. Ciddi şeylerle alâkasız. Nefsine düşkün. Nefsine ve şehvetine mağlub. Hevâ ve hevese âit ve müteallik.

Hevb
Yol, tarik. * Ateş alevi. * Karışık sözlü kimse.

Hevber
Kırmızı gül.

Hevc
(C.: Hüvüc) Uzun boylu ve akılsız olmak. * Rüzgârın sert esmesi.

Hevcele
Hiçbir işaret ve alâmet olmayan ev veya sahrâ. * Yürügen deve. * Uzun boylu, ahmak erkek.

Hevd
Tevbe etmek.

Hevda'
Deve kuşunun erkeği.

Hevde
Bağırtlak kuşu.

Hevdec
(C.: Hevâdic) Kadınların binmesi için devenin sırtına konulan ufak mahfel.

Hevek
Ahmaklık.

Heves
Gelip geçici istek. Nefsin hoşuna gitmek. Devran edip gezmek. Akıl ile olmayıp nefis ile olan istek.

Hevesat
f. Arzu ve nefsâni emeller. Boş, bâtıl ve günahlı şeylere dâir olan istekler. Hevesler.

Hevesdar
f. Hevesli.

Heveskâr
f. Hevesli istekli, arzulu. Meyli ve arzusu olan, heves eden.

Heveskârân
(Heveskâr. C.) İstekliler, hevesliler.

Heveskârî
f. Heveskârlık, heveslilik.

Hevesnâk
f. Hevesli, heves edici, istekli.

Hevesnâkân
(Hevesnâk. C.) Hevesliler, heves edenler.

Hevesperver
f. Hevesli, heveskâr.

Hevesât-ı nefsâniye
Nefsin hevesleri, arzuları ve kötü istekleri.

Heveş
(Karın) Göçük olmak.

Hevheve
f. Ağacın yapraklarının rüzgâr esmesi ile çıkardığı sesler.

Hevl
Korku. Korku verici. * Ürkmek. Dehşet. Yılgınlık. İhtilâl-ı dimağ (beyindeki bozukluk) sebebi ile bâzı hayâli suretler tevehhüm ederek ondan korkmak.

Hevl-engiz
f. Korkunç korkulu.

Hevl-nâk
f. Korkulu, korkunç.

Hevl-âver
f. Korkunç, korku getiren, korku veren.

Hevlul
Hafif adam.

Hevm
Uyuklayıp başını her tarafa eğmek.

Hevn
Kolaylık, sühulet. * Vakar. Teenni. * Sükunet. Sekine. Rıfk. * Ufak şey. Hor ve zelil olmak.

Hevr
Birisini itham etmek, töhmet. Zan. Takdir ve tahmin etmek. * Binayı yıkmak, yıkılmak. * Sulu, ağaçlı yer. * Koyun sürüsü.

Hevre
Dövmek. * Çok fazla yemek.

Hevs
Bir şeyi vurarak kırmak. * İfsad etmek. * Dolaşmak. * Davarı yavaşça ileri sürmek.

Hevte
Suya gidecek yol.

Hevzeb
Yaşlı deve.

Hevzele
Depretmek, hareket.

Hevş
Çok miktar.

Hey'
Gönül dönmek. * Yaramaz gönüllü olmak. * Korkak olmak.

Hey'a
Yere dökülen birşeyin akması. * Korkutucu ses.

Hey'are
Bir yerde karar etmeyen kadın.

Hey'at
Hey'etler. Ayrı ayrı mânalar. Kısımlar.

Hey'atın feletâtı
Birini taklit eden kimsenin taklitçiliğini gösterip ilân eden sürçmeleri, falsoları. Kemalât-ı ruhiye veya mükemmelliğin iktizası olan umum ahvaldeki fıtrîlik ve müvazeneyi o seviyede olmayanın sun'î taklitteki gayr-ı fıtrîliği.

Hey'et
Şekil. Suret. Görünüş. * Birlik teşkil eden şahısların mecmuu. * Gök ve yıldız ilmi. Astronomi. * Duruş, vaziyet, keyfiyet. Tabiat ve cibilliyet. Bir şeyin cibilli vaziyeti.

Hey'et-i a'yân
Senato. * Mertebesi yüksek ve itibar edilenlerin heyeti.

Hey'et-i asliye
Aslındaki şekil ve suret.

Hey'et-i hâkime
Hâkimler hey'eti.

Hey'et-i içtimaiye
İçtimaî heyet. Topluluğa âit heyet. Toplantı heyeti.

Hey'et-i mecmua
Bir şeyin teferruatına ve cüz'lerine bakılmaksızın bütününün gösterdiği hal ve manzara.

Hey'et-i temsiliye
Temsil hey'eti. * Tar: Erzurum Kongresinde Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ismini alan cemiyetin nizamnamesi iktizasınca seçilen şahıslardan teşekkül etmiş olan hey'et. (6 Ağustos 1919)

Hey'et-i umumiye
Umumi hey'et. Bir şeyin teferruatları nazara alınmadan olan umumi durumu.

Hey'et-i vekile
Vekiller hey'eti, icra vekileri hey'eti. Bakanlar Kurulu. Başbakanın riyaset ettiği heyet.

Hey'etşinas
f. Astronomi bilgini. Sema ve ecramın ahvâline vâkıf olan.

Hey'ua
Kusmak, kay. * Yavaşlık.

Hey'urur
Meşakkat, zahmet.

Heyakil
Heykeller.

Heyam
Hayranlık hâli. * Çok yumuşak kum.

Heyamola
"Eskiden ramazanlarda para toplamak gayesiyle mahalle çocukları tarafından teşkil edilen bir nevi dilenci alaylarında söylenen bir tâbirdir. * Eskiden gemiciler gemi demirini çekerken veyahut bir amele inşaatta ağır bir şey kaldırırken yahut da şahmerdanı yukarı çekerken kuvvetbirliğini sağlamak için hep bir ağızdan ""hayemola, yelesa, heyamo heyamo"" diye bağırırlardı."

Heyatile
Hind taifesinden bir kavim.

Heyban
Korkunç, korku getiren. * Çok utangaç çekingen. * Korkak. * Çoban.

Heybe
Eşya koymaya mahsus iki taraflı küçük torba.

Heybet
Hürmetle beraber koruk hissini veren hal. Sakınıp korkulacak hal. Azamet.

Heybub
Korkak.

Heyc
Heyecan, telaş. * Galeyan, tahrik. * Kavga, harp, savaş, cenk.

Heyca
Cenk, cidal, vuruşma, birbirini öldürme, kıtal.

Heycagâh
f. Muharebe meydanı, savaş yeri.

Heycemane
Büyük inci.

Heyd
Depretmek. * Zahmetli olmak.

Heydeb
Yere yakın olan bulut.

Heydebî
Atın bir çeşit yürümesi.

Heyecan
Birden bire şiddetle hislenme. Ürperme. * Coşkunluk. Coşmak.

Heyef
İnce belli olmak.

Heyelan
Toprak kayması.

Heyeman
(Heym) Şaşkınlık. Tutkun olmak, âşıklık.

Heyf
Sıcak rüzgâr.

Heyg
Çoğaltmak.

Heyha
Deveyi yulafa çağırmak.

Heyhat
"Teneffür ve tehassür ifâde eder; ""sakın, savul, yazıklar olsun, uzak ol"" mânalarına geldiği gibi, daha ziyade; Eyvah, yazık, ne yazık, ne kadar uzak... gibi mânalar için söylenir."

Heykel
Taş, tunç, kil ve alçı gibi maddelerden yontularak, kalıba dökülerek veya yoğurulup, pişirilerek yapılan insan, hayvan vs. şekli. * Büyük bina, anıt, büyük ve yüksek yapı, âbide. * Mc: Soğuk ve duygusuz kimse. * Güzel ve yakışıklı kişi.

Heykeltraş
Heykel yapan kimse.

Heyl
Dökmek. * Bir şeyi ölçüsüz def'etmek.

Heylele
"""Lâ ilâhe illâllah"" demek."

Heyleman
Çok, kesir.

Heylulet
(Bak: Haylulet)

Heym
(Heyemân) Şaşkınlık. * Âşık olma, tutkun olma. * Yüzü yere koymak.

Heymere
Koca avret. İhtiyar kadın.

Heyn
(Heyyin) Kolay. Rahat. * Vakar. Sükunet.

Heyne
Tıb: Kolera hastalığı.

Heyneme
(C.: Heynem) Gizli ses.

Heyr
Rüzgâr adı. * Sağlam ve sert taş.

Heyra'
Korkak, ahmak kimse.

Heyrea
Çoban düdüğü. * Meyyitin kabrine toprak dökmek.

Heyrun
Bir nevi hurma.

Heys
Yürümek.

Heysam
Arslan. * Kısa boylu kişi.

Heysar
Arslan.

Heysem
Toy kuşunun yavrusu. * Tavşancıl yavrusu. * Akbaba yavrusu. * Kurt eniği.

Heytal
Tilki.

Heytale
(C.: Heyâtıl) Helva kazanı.

Heytelek
"""Gel"" mânasınadır."

Heyub
Azametli, heybetli, gösterişli.

Heyula
Zihinde tasarlanan korkunç hayal. * Gösteriş ve iriliği olduğu halde hiçbir te'siri ve değeri olmayan şey. * Eski felsefede: Eşyanın aslı ve gerçek olan kısmı. Madde. (Bak: Esir)

Heyulâniyyun
Maddeciler.

Heyyin
Kolay, sühuletli.

Heyz
Kırık kemik sarılıp ovulduktan sonra tekrar kırmak.

Heyza
Fazlaca kusma, istifra etme. * Tıb: Kolera hastalığı.

Heyzale
İnsan sesleri. * Cemaat, topluluk. * Çok asker. * Büyük deve. * Belinden aşağısı şişman olan kadın.

Heyzam
Bahâdır, kahraman.

Heyzüm
f. Kuru odun.

Heyzüm-pâre
f. Odun parçası.

Heyâkil-i kadîme
Eski heykeller.

Heyî
f. Varlık, madde.

Heyş
Hareket. * Davar sağmak. * Fitne. * Iztırab, acı.

Heyşe
(C.: Heyşât) Husumet, hasımlık. * Çekişmek, nizâ etmek.

Heyşer
Ot. * Ağaç.

Heyşur
Ot. * Ağaç.

Hez
Eğlence. Ciddi olmayan söz.

Hez'
Kırmak.

Hezabir
(Hizebr. C.) Arslanlar, esedler. * Yiğitler, kahramanlar.

Hezar
f. Bin. (1000) * Pek çok. * Bülbül.

Hezaran
f. Binler. Binlerce. Pek çok. * Bülbüller.

Hezardasten
(Hezârdestân) f. Bülbül.

Hezaren
"Sıcak memleketlerde yetişen; ve baston, sandalye gibi şeyler yapmakta kullanılan bir cins kamış."

Hezarfenn
f. Çok bilen, bir çok san'atı birden çok yüksek derecede yapabilen. * Minâre ustası.

Hezarmîh
f. Bin yerinden yamalı derviş hırkası. * Çok süslü. * Gök yüzlü.

Hezarpa
f. Çok ayaklı, bin ayaklı. * Kırkayak.

Hezarpare
f. Bin parça, çok ufak.

Hezartabe
f. Güneş, şems.

Hezaryar
f. Bin defa. Bin kerre.

Hezazîk
Süratle kat'etmek, çok çabuk kesmek.

Hezb
(C.: Hizâb-Ehazıb) Yağmur damlası birbiri ardınca damlamak.

Hezbe
(C.: Hüzub-Hizâb Hizabât) İri katreli yağmur. * Otu az olan yüksek tepe.

Hezec
Gök gürültüsü. * Güzel sesle şarkı söylemek.

Hezecat
(Hezec. C.) Yağmur çisiltisi. Yağmur sesi.

Hezeliyat
(Hezl. C.) Ciddi olmayan sözler. Saçma sapan konuşmalar. Deli saçması.

Hezeyan
Kötü sözler. Soğuk şakalar. * Sayıklama. Saçma sapan konuşma.

Hezeyanat
(Hezeyan. C.) Sayıklamalar. * Saçma sapan ve mânâsız konuşmalar.

Hezf
Yaşlı devekuşu.

Hezhaz
Keskin kılıç.

Hezheze
Cisimlerin, hava yahut başka bir şey dokunmasiyle titremesi.

Hezk
şiddetli gök gürültüsü. * Uçurmak. * Yuvarlamak.

Hezl
Ciddi olmayan söz. Saçma, uydurma, yalan konuşmak. * Edb: Meşhur bir manzumeye lâtife tarzından nazım yapmak. Bu tarzda yapılan nazım.

Hezl-gû
Şakacı. Lâtifeci, mizahlı söz söyleyen.

Hezliyât
(Hezl. C.) Mizah ve şakayla ilgili söz veya şiirler.

Hezlâmiz
Şaka ile karışık söz. Mizahlı kelâm.

Hezm
Çok çabuk kesmek. * Sür'atle yemek.

Hezme
Elle basıldığında veya sıkıldığında oluşan çukur.

Hezmele
Bir cins yürüyüş.

Hezr
Saçmasapan, boş ve mânâsız söz.

Hezra
(C.: Hezrât) Vurmak.

Hezreme
Sür'atle okumak. Sür'atli kelâm.

Hezz
Vurmak, dövmek. * Isırmak.

Hezza
İnsan topluluğu, hayvan sürüsü.

Hezzam
Keskin.

Hezzar
Devamlı saçmalayan adam.

Hezzuz
Keskin.

Hezî
Ahmak. * Vakit, saat.

Hezîc
Ahmak kimse. * Süratle yürüyen kimse.

Hezîl
Zayıf, arık. Bitkin.

Hezîm
Sağanaklı yağmur. * Gök gürültüsü. * Koşarken kişneyen at.

Hezîmet
Bozgunluk, mağlubiyet.

Hezîz
Deprenmek.

Heşaş (heşuş)
Açık yüzlü şen yeynicek kişi. * Sağan kimseye sevip sütünü veren koyun.

Heşaşe(t)
Şâdlık, hafiflik, irtiyah. * Gevreklik.

Heşeme
(C.: Heşemât) Dağ keçisinin oğlağı.

Heşheşe
Şâdlık etmek, neşeli olmak.

Heşm
Kırmak veya kesmek.

Heşt
f. Sekiz.

Heştad
f. Seksen.

Heştüm
f. Sekizinci.

Heşîle
Sahibinin izni olmayarak bir adamın bindiği deve.

Heşîm
Ufalanmak. Kırılmış, ufalanmış olmak. * Kırılmış, ufalanmış kuru ot.

Heşş
Gevrek, kolayca kırılabilir olan. * Keyifli, şen.

Hi'ha'
Bir sapı kara ot.

Hiba
Bahşiş. * Kadına kocasından kalan hisse. * Vergi.

Hibab
Neşat, sevinç, sürur.

Hibak
Yarpuz otu. * Yelmek.

Hibal
(Habl. C.) Urganlar. İpler, halatlar.

Hibale
(C.: Habâil) Maddi ve manevi şeylerde tuzak, ağ. * Kement, bağ.

Hibale-i izdivac
Evlilik bağı.

Hibale-i telbisat
Gizli, kamufleli tuzak.

Hibas
Su bendi.

Hibat
(Hibe. C.) Bağışlar, hibeler.

Hibb
Kurnaz, aldatıcı, hileci kimse.

Hibban
(Hibb. C.) Mahbublar, sevgililer.

Hibbe
(C.: Hibeb) Yırtık ve eski kumaş parçası. Paçavra.

Hibe
(C.: Hıbeb-Hıbâb) Yaban otlarının tohumu.

Hibe-name
f. Bir kimseye birşey hibe edip bağışlamak üzere yazılan kâğıt.

Hibeb
(Hibbe. C.) Paçavralar. Kesilmiş bez veya kumaş parçaları.

Hibek
"(C.: Hubük) Rüzgârın lâtif estiği zaman denizde veya kumda meydana getirdiği yol yol kırıntılar ve dalgacıklar. Saçların kıvırcıklığından hâsıl olan dalgalanmalar. Kelimenin aslı olan ""habk"" sıkı bağlayıp muhkem kılmak; ve kumaşı sıkı, sağlam ve üzerinde san'at eseri zahir olacak vecihle güzel bir zemin üzere dokumak mânasına gelir. (E.T.)"

Hibl
Yaşlı, ihtiyar. * Uzun boylu kimse. * Büyük deve.

Hibla'
Yeyici, yiyen. * İt, köpek, kelb.

Hibr
(C.: Ahbâr - Hubur) Yahudi âlimi. * Salih âlim. * Sürur. * Ni'met. * Mürekkeb. * Eser, nişâne.

Hibre
(Hibret) Bir şeyin iç yüzünü hakkı ile bilmek.

Hibrir
(C.: Habârîr) Dağ çiçeği.

Hibriyye
Kepek.

Hibriziyy
Acem askerlerinden şanlı bir süvârinin adı.

Hibs
Suyun aktığı yöne konan ve içinde su biriken ağaç veya taş.

Hibt
(Bak: Hebt)

Hica
Akıllı. * Münasib, lâyık.

Hica'
Hicvetme, yerme. Birisi hakkında alay eder tarzda yazılar yazma.

Hicab
Perde. Örtü. Hâil. * Utanma. Kendini kusurlu bilip insanlar arasından çekilmek. * Men'etmek. * Allah ile kul arasındaki perde. * Setretmek. Gizlemek.

Hicab-aver
f. Hicab verici, utandırıcı.

Hicab-ı ebr
Bulut perdesi.

Hicab-ı hâciz
(Hicab-ı sadr) Tıb: Göğüs ile karın uzuvlarını birbirinden ayıran perde, zar. Diyafram.

Hicab-ı kalb
Kalbin boşlukları arasındaki zarların her biri.

Hicab-ı meşimî
Rahim zarı. Ana rahminde cenini saran zar.

Hicab-ı müstabtın
Tıb: Plevra.

Hicab-ı çihre
Yüz örtüsü.

Hicabat
(Hicab. C.) Perdeler. * Tılsımlar.

Hicabet
Kapıcılık. Perdecilik. * Teşrifatçılık, mabeyncilerin mesleği. Saray memurluğu. * Ortaçağ islâm devletlerinde vezirlik. * Kâbe perdeciliği.

Hicabî
Zar ve perde ile alâkalı ve ona müteallik. Perde ve örtüye âit. * Mahcub. Utangaç.

Hicac
Hüccet, delil, senet göstererek muaraza ve mübahase eylemek. * Tıb: Göz çukuru ve kaş kemiği.

Hical
(Hecl. C.) Uçurumlar, derinlikler, yarlar, çukurlar.

Hicam
Hayvanlara takılan ağızlık.

Hicame
Deve ağzına ısırmasın diye takılan ağızlık.

Hican
İyi, kerim kimse. * Güzel ve beyaz deve.

Hicar
Aygır atın ön ayağını arka ayağının birisine sağlamak. * Devenin ayağını bileğinden semer ağacına bağladıkları ip.

Hicare
(C.: Hıcer) Su üstünde olan kabarcık. * Taş.

Hicaz
Arabistan'da Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere'nin bulunduğu mıntıka.

Hicaz demiryolu
Şam'dan Hayfa'ya kadar uzanan demiryolu. Yapımına 1900'de başlanan bu demiryolunun uzunluğu 1465 km, genişliği ise 1050 m. idi. Başlıca özelliği tamamıyla İslâm dünyasının yardımı ile yapılmış olmasıdır. II.Abdülhamid zamanında yapılan bu demiryolu 1908 yılında tamamlanmıştır.

Hicaz demiryolu madalyası
"Şam-Hicaz demiryolunun yapımı için para yardımı bulunanlarla, demiryoluna ait işlerde hizmetleri görülenlere verilmek üzere II.Abdülhamid tarafından çıkartılan üç ayrı madalya. 16.9.1902 tarihli nizamname ile çıkarılan bu madalyanın bir tarafında ""Hamidiye Hicaz demiryoluna hizmet eden hamiyyetmendâna mahsus madalyadır."" ibaresi; diğer yüzünde defne dalında bir çelenk içinde Abdülhamid II'in ""El-gazi"" tuğrası, altta ise lokomotif şekli vardı. Bu madalyalar: Altun, gümüş ve nikel olmak üzere üç çeşitti."

Hicazî
(Hicaziyye) Hicaza mensub. Hicazla alâkalı. * Hicazlı Arap.

Hicce
Bir defa hacca gitmek.

Hiccet-ül vedâ'
Hz. Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın dâr-ı âhirete teşrifinden bir sene evvelki son vedâlaşma haccı.

Hiccira'
Şân. * Zât. * Âdet.

Hiccire
Âdet. * Halk.

Hiccîra
Âdet, usul, kaide.

Hicer
Her nesnenin kenarı.

Hichic
Tatlı su. * Erkek koyun.

Hicir
Başkalarından üstün ve faziletli olan. Bir kimsenin sireti ve mesleği. Huy, âdet, tabiat.

Hiciv
(Bak: Hicv)

Hicr
Ayrılık. * Başkalarından ayrı fâzıl ve üstün kimse. * Sayıklama.

Hicr suresi
Kur'an-ı Kerim'in 15. suresidir.

Hicran
Uzaklaşma. Ayrılık. Ayrılıktan gelen keder, sızı, acı. Dostluğu ve ülfeti kesmek.

Hicran-meal
Hicran bildiren, hicran anlatan.

Hicran-zede
Ayrılmış, üzüntülü, hicrâna uğramış.

Hicran-ı lâ yezalî
Sonsuz ayrılık. Ayrılıktan gelen sonu gelmez üzüntü.

Hicret
"Bir yerden bir yere göç etmek. Kendi memleketini bırakıp başka memlekete taşınmak. * Hz. Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın Mekke'den Medine'ye hicret etmesi. İslâmiyetin ilk zuhurunda, şeref ve izzetleri zedelenen Mekke'deki putperest müşrikler daima Hz. Peygamber'e su-i kastlar tertipliyorlardı. Bu yüzden Peygamber Efendimiz (A.S.M.) Mekke'yi bırakıp Medinelilerin dâvetini kabul ederek Hz. Ebu Bekir (R.A.) ile birlikte 622 senesinde hicrete mecbur oldu. Bu seneye Hicret senesi denildi. İslâm takvimlerinde ""tarih"", bu seneden başlar ve buna hicret yılı veya hicrî yıl denir. (Bak: Takvim-i Arabî)"

Hicret-i nebeviye
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Mekke'den 622 yılında Medine'ye hicret etmesi.

Hicri'
Uzun boylu ahmak erkek. * Tazı, köpek, kelp.

Hicris
Tilki eniği.

Hicrî
Hicretle başlayan takvime göre.

Hicrî tarih
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Mekkeden Medine'ye hicret ettiği günü başlangıç olarak alan tarih. Milâdi ve Rumi tarihler gibi oniki ay esasına dayanan hicri sene, Muharrem adı verilen ayla başlar, zilhicce ile sona erer. Oniki ayın adları şunlardır: Muharrem, safer, rebiül-evvel, rebiül-âhir, cemaziyel-evvel, cemaziyel-âhir, receb, şaban, ramazan, şevval, zilkade, zilhicce.Kamerî aylar yirmidokuzla otuz günleri arasında değiştiği için hicri tarih ile milâdi tarih arasında on günden biraz fazla fark vardır. Hicri yahut kameri yılı milâdi yıla çevirmek için şöyle bir formül kullanılır. Eldeki hicri yıl sayısının % 3'ü çıkarılır. Bulunan sayıya 622 sayısı ilâve edilir. Böylece meselâ hicri 1000 yılının yüzde üçü 30 eder. Geriye 970 kalır. Bu sayıya 622 daha ilâve edilince karşılığı olarak milâdi 1592 yılı bulunmaktadır.

Hicv
(Hiciv) Birini şiir ile zemmetmek, onu gülünç hale koymak. Bu şekilde yazılan şiir veya manzume. * Alay etmek. (Bak: Hecv)

Hicviyye
(C.: Hicviyyât) Hiciv tarzında yazılmış manzume.

Hicviyyât
(Hicviyye. C.) Edb: Hicivle ilgili manzume ve şiirler.

Hicvî
Hicivle alâkalı. Hiciv denilen tarz-ı zemme ait ve müteallik olan şeyler.

Hid'
Koyunlar ürküp dağıldıklarında, onları durdurmak için söylenen bir kelimedir.

Hida'
Hile. Düzen kurmak. Aldatmak için yapılan oyun.

Hidab
(Hadeb. c.) Kamburluklar, tümsekler, yumruluklar.

Hidac
Yapılan ibadette kusur, noksan, eksiklik.

Hidace
(C.: Hadâic) Devenin sırtına yüklenen yük.

Hidad
Dul olan bir kadının mâtem tutup süsten vazgeçmesi.

Hidadet
Demircilik.

Hidae
(C.: Hıdâ') Dölengeç kuşu. * Sarfetmek, harcamak.

Hidafe
Etlilik, şişmanlık.

Hidak
(Hadeka. C.) Göz bebekleri, hadekalar.

Hidam
(Hizmet. C.) Hizmetler. Vazifeler. * (Hademe. C.) Devenin ayaklarına bağlanan halkalar, kayışlar. Ayak bilezikleri, ayak köstekleri.

Hidan
Ahmak, salak.

Hidas
Nihayet, son, netice, bitim.

Hidase
Pâk etmek, temizlemek. * Kahramanlık, yiğitlik. * Abdest bozmak.

Hidat
(Hâdî. C.) Hidayeti ve doğru yolu gösterenler.

Hidaye
Çaylak kuşu.

Hidayet
Doğruluk. İslâmlık. Hakkı hak, bâtılı da bâtıl olarak görüp doğru yola girmek. Dalâletten ve bâtıl yoldan uzaklaşmak.

Hidayet-edâ
f. Hidayete sebeb olan. Hidayet verici.

Hidaş
Tırmalama.

Hidb
Arkası yumru kimse, kambur.

Hidbar (hidbîr)
(C.: Hadâbir) Zayıflığından arkasında eti kurumuş deve.

Hidc
(C.: Ahdac-Huduc) Yük. * Deveye konulan mahfel.

Hiddet
Öfke. Kızgınlık. Gadab. Dargınlık. Hışım. * Keskinlik.

Hiddet-i basar
Görüş keskinliği.

Hiddet-i havâs
Duyguların keskinliği.

Hiddet-i seyf
Kılıç keskinliği.

Hiddet-i zekâ
Akıl üstünlüğü, zekâ keskinliği.

Hiddîs
Çok sözlü, çok konuşan.

Hidemat
(Hizmet. C.) Hizmetler. Vazifeler. Hizmetliler.

Hidemat-ı imaniye
"İmâni hizmetler. (Kur'an-ı Kerim'i ve mânâsını öğrenmeğe vesile olmak; imâni şüphelerin giderilmesine çalışmak; İslâmiyetin, hak din olduğunu isbat etmek veya isbâta vesile olmak gibi.) Görülen hizmetler. Eşyanın ve mahlukatın lisan-ı hâl ile esmâ-i İlâhiyeye ait yaptıkları tesbih ve ibadetleri."

Hidemat-ı âmme
Umuma ait vazifeler. Kamu görevleri. Millete fayda veren hizmetler.

Hidemat-ı şakka
Taş taşımak, toprak kazmak gibi, mahkûmlara yaptırılan ağır hizmetler.

Hidfe
İnsan cemaati, insan topluluğu.

Hidmel
Eski kaftan, eski elbise.

Hidmet
(Bak: Hizmet)

Hidroelektrik
Fr. Su gücünü kullanarak elde edilen elektrik.

Hidroelektrik santralı
Su gücünü kullanarak elektrik üreten fabrika veya merkez.

Hidrofil
Fr. Suyu kolayca emen madde.

Hidrojen
Fr. (Bak: Müvellid-ül ma')

Hidsan
Sonradan olmuş nesne.

Hifaf
Tavaf etmek. * Ziynet vermek. * Yan, taraf.

Hiff
Yağmurunu döküp hafiflemiş bulut. * Biçilmediğinden tanesi dağılmış ekin. * Bir nevi balık.

Hiffet
Hafiflik. * Mc: Onurlu ve vakarlı olmamak. Temkinsizlik. Akılsızlık. Hoppalık.

Hiffet-i mizac
Hafifmeşreblik. Hoppalık.

Hikal
Zayıflık, süstlük.

Hikayat
Hikâyeler.

Hikem
(Hikmet. C.) Hikmetler.

Hikemiyyat
Hikmet ve felsefeye âit söz ve düşünceler. Yeni yeni bilgiler veren kıssalar, ibret verici hâdiseler bildiren yazılar, sözler.

Hikemî
Hikmet ve düşünceye ait.

Hikka
Dört yaşına basan dişi deve.

Hikkab
Uzun boylu, büyük karınlı kişi.

Hikke
(C.: Hikek) Kaşıntı.

Hikmet
İnsanın, mevcudatın hakikatlerini bilip hayırlı işleri yapmak sıfatı. Hakîmlik. Eşyanın ahvâlinden, hârici ve bâtini keyfiyetlerinden bahseden ilim. (Buna İlm-i Hikmet deniyor) * Herkesin bilmediği gizli sebeb. Kâinattaki ve yaradılıştaki İlâhî gaye. * Ahlâka ve hakikata faydalı kısa söz. * Sır. * Bilinmeyen nokta. İlim, adâlet ve hilimin birleşmesinden doğan değerli sıfat. * Kuvve-i akliyenin vasat mertebesidir. Hakkı hak bilip imtisal etmek, batılı batıl bilip içtinab etmektir. * Allah'a itaat, fıkıh ve sâlih amel. * Akıl, söz ve hareketteki uygunluk. * Hak emre uymak. * Allah'ın yarattıklarında tefekkür. (Bak: Felsefe)

Hikmet-amiz
f. Hikmetli, hikmetle karışık, hikmeti içine alan.

Hikmet-amuz
f. Hikmetli. * Hikmet öğreten.

Hikmet-eda
f. Hikmetli.

Hikmet-enduz
Hikmet kazanan.

Hikmet-feşan
f. Hikmet neşreden, hikmet yayan.

Hikmet-füruş
f. Hikmet bildiğini iddia eden, hikmet satan.

Hikmet-i ameliye
Pratik bilgi.

Hikmet-i atika
Eski hikmet.

Hikmet-i bedayi'
f. Güzel sanat bilgisi. Güzel san'at sevme (estetik).

Hikmet-i efgan
f. Ağlayıp sızlamanın hikmeti. Feryadın, inleyişin gizli sebebi.

Hikmet-i ilâhiye
Allah'ın hikmeti. Mahlûkatın yaratılışında Allah'ın gayeleri.

Hikmet-i kur'aniye
"Kur'an'a mahsus hikmet. (Amma Hikmet-i Kur'âniye ise; nokta-i istinadı, kuvvete bedel hakkı kabul eder. Gâyede menfaate bedel fazilet ve rızâ-yı İlâhîyi kabul eder. Hayatta düstur-u cidal yerine düstur-u teâvünü esas tutar. Cemaatlerin râbıtalarında; unsuriyet, milliyet yerine râbıta-i dinî ve sınıfî, ve vatanî kabul eder. Gayâtı, hevesât-ı nefsâniyenin tecavüzatına sed çekip ruhu maâliyata teşvik ve hissiyat-ı ulviyyesini tatmin eder ve insanı kemâlât-ı insaniyeye sevk edip insan eder... Hakkın şe'ni, ittifaktır. Faziletin şe'ni, tesanüddür. Düstur-u teâvünün şe'ni, birbirinin imdadına yetişmektir. Dinin şe'ni, uhuvvettir, incizabdır. Nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni saadet-i dâreyndir. S.)"

Hikmet-i madde
İşin hikmeti.

Hikmet-i samedâniye
Samed olan Allah'ın hikmeti.

Hikmet-i tabiiye
Fizik bilgisi.

Hikmet-i tecrübiye
Tecrübeye dayanan hikmet ve ilim.

Hikmet-i teşri'
(Hikmet-i teşriiye) Şeriata dayanan kanun yapma ilmi. Şer'î ve Rabbanî kanunların hikmeti.

Hikmet-i âmme
Her şeyin alakâlı olduğu İlâhî gaye. Her şeyi kanun ve nizamına itaat ettiren umumi faydalar. Yaratılıştaki, kâinattaki umumi ve ilâhi gaye.

Hikmet-nüma
f. Hikmet gösteren.

Hikmet-ül eşya
Eşyanın hikmetleri. Fizik, kimya, botanik gibi ilimler.

Hikmet-şinas
f. Hikmet bilen.

Hikâye
(Hikâyet) Bir hâdiseyi anlatmak. Anlatma. * Olmuş bir hâdise.

Hikâye-nüvis
f. Hikâye ve roman yazarı. Hikâyeci, romancı.

Hikâye-perdâz
f. Hikâye anlatan, hikâye ve roman söyleyen.

Hil'at
Yüksek makamdaki zatların beğendiği kimseye ve takdir edilen zevata giydirdiği kıymetli, süslü elbise. Kaftan.

Hil'at-duz
f. Kaftan diken, terzi.

Hil'at-i fâhire
Çok kıymetli ve değerli olan kaftan.

Hil'at-i hass-ül has
Tar: En değerli kumaştan yapılan hil'atler için kullanılan bir tâbirdir. Bu türlü kaftanlar şeyh-ül İslâm, sadrazam ve Mekke şerifi gibi en yüksek derecedeki devlet memurlarına giydirilirdi.

Hil'at-ı vedâ
Tar: Osmanlılar zamanında saraya misafir edilen kimselere ayrıldıkları zaman giydirilen hil'at.

Hil'at-ı vücud
Vücud elbisesi. Ruhun,içinde bulunduğu ten elbisesi. Cesed.

Hila'
(Hil'at. C.) Hükümdar veya vezirler tarafından bir kimseye mükâfat olarak giydirilen kaftanlar, hil'atlar.

Hilab
İçine süt sağılan kab.

Hilaf
Ters, karşı, zıd. Karşı koymak. Muhalefet etmek.

Hilaf-girî
f. Muhalif taraftan olma, karşı tarafı tutma. Hilafgirlik.

Hilaf-ül-âde
Kaide ve usule karşı.

Hilaf-ı hakikat
Hakikata muhalif. Gerçeğe ve hakikata zıt.

Hilaf-ı âde
Âdet ve kaidenin aksine. Kaide ve nizama aykırı.

Hilafen
Zıd olarak. Hilaf olarak.

Hilafet
"Bir kimseye halef olmak ve onun yerine geçmek. * Din ve dünya işlerinde umumi reislik. İmam-ül Mü'minîn olan zât, şer'î hükümlerin icrasında Peygamberimiz Hz. Muhammed'e (A.S.M.) halef olduğu için hilafet vazifesini alana Halife denmiştir. Buna İmamet-i Kübra da denir.Hilafet, 1517 (Hi: 923) tarihinde Abbasilerden Osmanlılara intikal etmekle, hilafet ve saltanat birleşmiş oldu. Hilafeti Sultan Selim Han'a terkeden Mısır'da son Abbasi Halifesi El-Mütevekkil idi.(İslâmiyetin himayesi ve i'lâsı, şer'î hükümlerin ve cezaların icra ve ikamesi, askerin techizi, öşür ve zekâtın toplanması ve emsâli muâmelât için ümmet üzerine imâm tâyini farzdır. Halife şer'î hükümlerle idare ve hareket etmekle mukayyettir. Bizzat kendi arzusuna göre hareket edemez ve şeriata muhalif bulunamaz. Bu itibarla da halife, hukuk nizamı ile kayıtlıdır ve seçimle başa geldiği için bir ""İslâm Cumhuriyetinin Reisi"" olmuştur. İslâm âlimleri, ilim, adâlet, kifâyet ve rey' ve ilmin sıhhati için a'za ve havassa âit selâmet olmak üzere dört şartın bulunmasını icmâen şart kılmışlardır. İslâm diyaneti ve siyasetinde Hâkim, ancak Cenab-ı Hak'tır. Hilafet makamı İlâhî ahkâmı tatbik ve halkı iyi idare ile muvazzaftır.) (Bak: Halife)(Eğer desen: Hilafet-i İslâmiye noktasında İmam-ı Ali'nin fevkalâde iktidarı, hârikulâde zekâsı ve yüksek liyakatiyle beraber seleflerine nisbeten muvaffakiyetsizliği nedendir?Elcevab : O mübârek zât, siyaset ve saltanattan ziyade, daha çok mühim başka vazifelere lâyık idi. Eğer tam muvaffakiyet-i siyasiye ve tamam saltanat olsaydı, ""Şâh-ı Velâyet"" ünvan-ı mânidarını bihakkın kazanamıyacaktı. Halbuki zâhirî ve siyasî hilafetin pek çok fevkinde manevî bir saltanat kazandı ve Üstad-ı Küll hükmüne geçti; hattâ kıyamete kadar saltanat-ı manevîsi bâki kaldı. M.)"

Hilafet-i seniyye
Büyük, yüce hilafet. Osmanlı Devleti hilafeti.

Hilafetname
Tarikata intisab ile usulü dairesinde belirli mevkilere çıkarak irşad mertebesine yükselenlerden isteklilerin irşad ve terbiyesine ruhsat ve izni mutazammın şeyhi tarafından verilen mühürlü vesika.

Hilafetpenah
f. Hilafetin dayanak yeri. Halifeliği haiz bulunan, hilafeti koruyan kimse. Halife, padişah.

Hilafgir
(C: Hilâfgirân) f. Zıt düşüncede olan, karşı fikirde bulunan, aleyhinde olan.

Hilafî
Hilafa, ihtilafa sebeb olana dair.

Hilafına
Zıddına, tersine, aksine.

Hilal
Sâfi ve halis. * Sıdk ile dostluk etmek. * Ara. Aralık. * Zaman ve vakit. * İki şey arasına sokulmuş olan. * Buluttan yağmurun çıktığı yer. * Gr: Bir kelimenin aslını ve ondan türeyenleri gösteren tertip. * Kulak ve diş karıştırmak gibi şeylerde kullanılan ucu sivri nesne.

Hilal-i sütur
Satırların aralığı. Satırlar ortası.

Hilalet
Samimi dostluk.

Hilalî
Yeni ay şeklinde olan. * Bir yazı stili.

Hilalî saat
Kalıbı gümüş olmayıp bakır veya tombak olan eski saatlere verilen addır.

Hilasî
(Hilâsiyye) Zenci ile beyaz melezi.

Hilaş
f. Gürültü, kavga, patırtı, şamata.

Hilb
Asma yaprağı. * Ciğer. * Tırnak. * Tarp bitkisi * Zampara genç.

Hilbace
Ahmak.

Hilbilab
Sarmaşık.

Hilbise
Şey.

Hilbus
Ahmak.

Hilcab
Büyük çömlek.

Hile
Sed. Hâil. * Çare. * Maslahat ve hayırlı işlerde tedbirli ve tecrübeli olmak. * Aldatacak tarz ve tedbir. Fend. Mekir. Dabara. * Zeval ve intikal. * Sahtekârlık, yalancılık, düzenbazlık.

Hile-i şer'iye
Müşkül bir mes'eleyi, şer'i esaslar üzeri, hazakatla hall ve izah etmek ve şer'an muahaze ve mes'uliyeti mucib olmayacak surette te'vilini bulmaktır. Bu tabir kanuna, yani şeriata karşı irtikâb edilen, hile, oyun, aldatma veya şer'î bir hükmü bertaraf etmek mânasına olmayıp, ancak karışık bir durumun ve mes'elenin kanuni ve şer'i hal çaresini bulmak demektir. Buna, mahlâs-ı şer'i (Şer'i kurtuluş) da denir. (O.S.)

Hilebaz
f. Hileci, yalancı, düzenbaz, oyuncu.

Hilekâr
f. Hileci, hilebâz.

Hilekârane
f. Hilekârcasına, hile yapanlar gibi.

Hilekârî
f. Hilekârlık.

Hileperdaz
f. Hile yapan, hileci.

Hilesaz
f. Oyuncu, düzenbaz, hileci.

Hilf
(C.: Ahlâf) Sözleşme, söz verme. * Yardımlaşma, dayanışma. Birlik maksadıyla ittifak.

Hilhal
(C.: Helâhil) Hallacın bezi iyi dokuması. * Seyrek kalbur.

Hilkam
Arslan, esed. *İri yapılı, cüsseli, şişman.

Hilkat
Doğuştan gelen vasıf. Yaratma. Yaratılış.

Hilkaten
Yaratılıştan. Doğuştan.

Hilkî
Hilkate âit, yaratılıştan. Yaratılışa dâir. Yaratılışta. * Zâti.

Hilkıyyat
Yaratılışla alâkalı, hilkatte olan evsaf.

Hilkıyyet
Yaratılışta olma, hilkî olma.

Hill
Helâl. Yapılması günah olmayan. * Harem-i Kâbe ile mikat arası, hac zamanında Mekke-i Mükerreme dışında ihrama girilen yerin haricinde bulunan saha.

Hille
İstasyon, durak.

Hillet
(C.: Hillel - Hilâl) Samimi ve cân-ı gönülden olan dostluk. En güzel takdir edici ve samimi arkadaşlık. * Kılınç gediği. * Nakışlı deri. * Ağızda bâki kalan dişler. * Dişler arasında kalan yemek artığı.

Hillevf
Kocamış, ihtiyarlamış. * Yalancı, hilekâr.

Hilm
Doğuştan olan huy yumuşaklığı. Şiddete tahammül. Nefsini heyecandan korumak. * Vakar. Sükûn.

Hilm-i himarî
İfrat derecede yavaşlık, yumuşak huyluluk.

Hilman
Çok, kesir.

Hilmiyyet
Yumuşaklık, yavaşlık, yumuşak huyluluk.

Hilmî
Hilm'e ait ve hilm'e bağlı.

Hilv
Boş oluş. Boşluk. (Bak: Hulüv)

Hilya'
Yırtıcı hayvanların küçüğü.

Hilye
Güzel sıfatlar. Süs. Zinet. Cevher. Güzel yüz. * Kılıcın sapındaki veya kınındaki zinet. * Suret. Hey'et. Görünüş.

Hilye-i şerif
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) mübarek vasıflarını anlatan manzum veya nesir halindeki yazı.

Hilyun
Marçopa denilen ot.

Hilâl
Yeni ay şekli. Yeni ay. * Fık: Yay şeklinde görülen her yeni aya ve her ayın üçüncü gecesine kadar aya hilâl denir. 26 ve 27 nci gecelerdeki aya da hilâl, onda sonrakileri kamer denir. * Cami kubbeleri ve minâre külâhları tepesine konulan alemlerin hilâl şeklinde olan uç kısmı.

Hilâl-ebru
f. Kaşı ay gibi olan. Hilâl kaşlı. Yeni ay gibi kaşı olan.

Hilâl-i ahdar
Yeşilay.

Hilâl-i ahmer
Kırmızı ay. Kızılay'ın önceki ismi.

Hilâl-i savm
Oruç hilâli. Ramazanın geldiği kendisi görünmekle bilinen hilâl.

Hilâl-i îd
Bayram hilali. Bayram edileceğinin anlaşılmasına sebeb olan hilâl.

Hilâle
Ay ağılı, hâle.

Hilîtec
Hindistan eriği.

Him
Huy, mizac, tabiat.

Himal
Yük getirmek, yük taşımak.

Himale
(C.: Hamayil). Kılıç kayışı.

Himan
Susuz, susamış.

Himar
Merkep. Eşek.

Himarî
Himarla alâkalı. * Eşek gibi.

Himaye
Koruma. Korunma. Muzır şeylerden muhafaza etme.

Himaye-i etfal cemiyeti
Çocuk Esirgeme Kurumu.

Himaze
Katılık, şiddet.

Himem
(Himmet. C.) Himmetler.

Himl
Yük. Taşınan ağırlık.

Himl-i cesim
Ağır yük.

Himlac
Kuyumcular körüğü.

Himm
Suyu çok olan kuyu.

Himmet
Kalbin bütün kuvveti ile Cenab-ı Hakk'a ve sâir mukaddesata yönelmesi. Kalb isteği ile gösterilen ciddi gayret. * Allah indinde makbul ve mübârek bir kimsenin mânevi yardımı ile birisini koruması, yardım etmesi. * Tabiî şevk ve meyil ve heves. * Lütuf, yardım. (Bak: Mahiyet)Himmet kelimesinin çok geçtiği bir ders:(S - Zindan-ı atalete düştüğümüzün sebebi nedir?C - Hayat bir faaliyet ve harekettir. Şevk ise matiyyesidir. İşte himmetiniz şevke binip mübareze-i hayat meydanına çıktığı vakit, en evvel düşman-ı şedid olan ye's rast gelir. Kuvve-i maneviyesini kırar. Siz o düşmana karşı kılıcını istimal ediniz. Sonra müzahametsiz olan hakkın hizmetinin yerini zapt eden meylüttefevvuk istibdadı hücuma başlar. Himmetin başına vurur, atından düşürttürür. Siz hakikatını o düşmana gönderiniz. Sonra da ilel-i müteselsiledeki terettübü atlamakla müşevveş eden aculiyet çıkar, himmetin ayağını kaydırır. Siz yu siper ediniz. Sonra da, medeni-i bittab' olduğundan ebnâ-yı cinsinin hukukunu muhafazaya ve hakkını onlar içinde aramağa mükellef olan insanın âmâlini dağıtan fikr-i infiradî ve tasavvur-u şahsî karşı çıkar. Siz de: olan mücahid-i âli-himmeti mübarezesine çıkarınız. Sonra başkasının tekâsülünden görenek fırsat bulup, hücum edip belini kırar. Siz de: olan hısn-ı hasîni himmete melce' ediniz. Sonra da acz ve nefsin itimadsızlığından neş'et eden ve işi birbirine bırakmak olan düşman-ı gaddar geliyor. Himmetin elini tutup oturtturur. Size de: olan hakikat-ı şâhikayı üzerine çıkarınız. Tâ o düşmanın eli o himmetin dâmenine yetişmesin. Sonra Allah'ın vazifesine müdahale eden dinsiz düşman gelir. Himmetin yüzünü tokatlar, gözünü kör eder. Siz de: olan kâr-âşinâ ve vazife-şinas olan hakikatı gönderiniz. Tâ onun haddini bildirsin. Sonra umum meşakkatin anası ve umum rezaletin yuvası olan meylürrahat geliyor. Himmeti kaydeder, zindan-ı sefalete atar. Siz de: olan mücahid-i âli-cenabı, o cellâd-ı sehhara gönderiniz. Evet size meşakkatta büyük rahat var. Zira fıtratı müteheyyiç olan insanın rahatı yalnız sa'y ve cidaldedir.)(Münazarat) (Velilerin himmetleri, imdatları, manevî fiilleriyle feyiz vermeleri, hâlî veya fiilî bir duadır. Hâdî, Mugîs, Muîn ancak Allah'dır. Fakat insanda öyle bir lâtife, öyle bir hâlet vardır ki, o lâtife lisaniyle her ne sual edilirse velev ki fâsık da olsun Cenab-ı Hak o lâtifeye hürmeten o matlubu yerine getirir. O lâtife pek uzaktan bana göründü ise de teşhis edemedim. M.N.)

Himyan
Dirhem koydukları kap ve kemer.

Himyata
(Süryanicedir ve Tevrat'ta geçer.) Resul-ü Ekrem Hz. Muhammed'in (A.S.M.) İbranice bir ismidir.

Himye
Perhiz. Yiyecek ve içecekte sıhhat için gösterilen ihtimam ve dikkat.

Himyevî
Perhiz ile alâkalı.

Hina
Hurma salkımı. * Bir çeşit katran.

Hina'
Hayvanın kösneyip erkek istemesi.

Hinas
(Hünsâ. C.) Kendilerinde hem erkeklik, hem de kadınlık alâmetleri bulunan kimseler.

Hinber
(C.: Henâbir) Eşek sıpası.

Hind
Hindistan'ın kısa adı. * Bir kadın adı. (Asr-ı saadette Hazret-i Hamza'nın ciğerlerini yiyen kadın, Ebu Süfyan'ın karısı.) * Fetva metinlerinde kadını temsil etmek üzere kullanılan umumi isimlerden birisi. Diğerleri: Fatıma, Hatice, Zeyneb.

Hindeb
(Hindebâ-Hindebâe) Hindibâ, gündöndü çiçeği.

Hindu
f. Satürn (Zühal) gezegeni. * Benek, ben. * Hind'in Brahman ahalisinden olan. * Hindliler gibi pek esmer adam.

Hindubar
f. Yazı hokkası.

Hinduvane
f. Kavun, karpuz.

Hinduvanî
Hindî kılıç.

Hindî
Hind'e ait. * Hind ahalisinden olan, Hindli. * Bugün konuşulan Hind dillerinin en yaygın ve tanınmış olanı. * Güzel sanatlarda kullanılan ve Hind'de yapıldığı için de bu ismi alan bir kağıt cinsi.

Hine
Onurlu olma hâli, gururluluk.

Hink
Kır at.

Hinme
Boncuk adı.

Hinna'
Kanat.

Hinne
Cinnet, cünun, delilik.

Hinoğlu
Zamanın adamı, açıkgöz, hilekâr kimse. İblis, şeytan, zamane, cin fikirli.

Hins
(C: Ahnâs) Günah. * Yemin. * Ahdi bozmak. * Ağır yük.

Hinsare
Küçük ve kısa.

Hinv
Eyer ağacı. * İyeği kemiğinin eğrice ucu.

Hinâ-ger
f. Şarkıcı, şarkı söyleyen.

Hipnotizma
(Bak: İpnotizma)

Hipodrom
Fr. At yarışlarının yapıldığı alan.

Hipotenüs
Fr. Mat: Bir dik üçgende dik açının karşısında bulunan kenar. (Diğer kenarların her birerlerinden büyük, toplamlarından küçüktür.)

Hipotez
(Bak: Faraziye)

Hir
Bir çeşit çiçek.

Hirabe
Şehir dışındaki yerlerde yapılan eşkiyalıklara katılma. Dağlarda yapılan haydutluklarda bulunma.

Hiraka
Su dökmek.

Hirakl
Bir Rum padişahı.

Hiram
(Herem. C.) Piramitler, ehramlar.

Hiramis (hirmis)
İnsanın üstüne sıçrayıp hamle eden arslan ve kaplan eniği.

Hiran
Yavuzluk etmek. * Muti olmamak, itaat etmemek.

Hiras
f. Korku. Şaşırıp bozulmak, ürküp çekinmek.

Hirasan
f. Korkak, ürkek, korkan, çekinen.

Hirase
f. Bostan korkuluğu. Korkutacak şey.

Hiraset
(Bak: Harâset)

Hirave
Değnek, asâ.

Hirba
Bukalemun denen bir hayvan. * Mc: Devamlı fikir değiştiren kimse.

Hirbiz
(C.: Harâbize) Mecusilerin ateşinin hizmetkârı.

Hirc
(C.: Ahrâc) Yılan başı dedikleri ufak beyaz boncuk. * Günah. * Göz kamaşmak.

Hircab
Uzun. * Büyük çömlek.

Hircas
Gövdeli, iri vücutlu, cesim.

Hirdebe
Korkak, ihtiyar, yaşlı kimse.

Hired-amuz
f. Öğretmen, muallim.

Hiref
(Hirfet. C.) Meslekler, san'atlar.

Hirek
Karaman koyunundan daha küçük yapıda, yassı ve geniş kuyruklu bir koyun cinsi.

Hirfet
(C.: Hiref) Meslek, san'at.

Hirman
Mahrum olmak, mahrum kalmak. (Aslı, mahrum etmektir)

Hirmas
Arslan, esed.

Hirmen
f. Harman.

Hirmet
Cima şehveti.

Hirr
Kedi.

Hirre
Dişi kedi.

Hirsa
Azıcık derisi yarılan baş yarığı.

Hirsıyan
Karın derisinin içi. * Fil derisinin içi.

Hirta
(C.: Hırâ) Zayıf dişi koyun.

Hirtal
Uzun, tavil.

Hirval
(Hervele) Yürümek ile koşmak arasında bir nevi yürüyüştür.

Hirzun
Bir küçük canavar.

Hirâ
Peygamberimize ilk vahyin geldiği mağara.

Hirşemm
Yumuşak taş.

Hisa
(C.: Ahsâ) Kumlu yerde olan dibi yakın kuyu.

Hisab
(C.: Hisâbât) Hesap, aritmetik.

Hisab-ı amelî
Mat: Pratik hesap, aritmetik.

Hisab-ı nazarî
Mat: Teorik hesap.

Hisaba çekmek
Hesap sormak, hesap aramak.

Hisabî
Hesabını iyi bilen. * Mc: Tamahkâr, cimri, hasis, eli sıkı.

Hisal
(Bak: Hısal)

Hisan
Aygır, damızlık erkek at.

Hisar
(Hasr. dan) Etrafını alma, kuşatma. * Kale. Etrafı istihkâmlı yer.

Hisar eri
Kale muhafızı.

Hisarlı
"Hisarla çevrili yer. * Hisarda oturan, kalede mukim. * Ask: Sınırlarda bulunan şehir ve kalelerde topçuya ait hizmetlerde kullanılan bir sınıf asker. Bunlara İstanbul'dan gönderilen ""topçuağası"" kumanda ederdi. Hisarlılar, bölük ve ortalara ayrılmamıştı. Sayıları sınırlı ve sabit değildi."

Hisban
Zan. * İtikat.

Hisbe
Ecir, sevap. * İslâm hukukunda, devlet muhasebesi. Muhasebe dairesi. * Huk: Hisbe, daha sonraki çağlarda zabıta, çarşı zabıtası, ahlâk zabıtası gibi değişik müesseselerin adı oldu.

Hiskil
(C.: Hasâkil) Her canavarın yavruları içinde küçük olanı.

Hisl
(C.: Husul) Yumurtasından yeni çıkmış olan kertenkele yavrusu.

Hisreme
Üst dudağın ortasında olan daire.

Hiss
Duymak. Farkına varmak. Duygu. * Bir kimsenin haline acıyıp rikkat ve şefkat eylemek. * Bir şeyi idrak edip şuur hâsıl eylemek. Bedendeki his uzuvlarından birisini müteessir eden bir şeyin mevcudiyetini idrak eylemek.

Hiss-i kabl-el vuku'
Bir şeyi vukuundan önce hissetmek.

Hiss-i selim
Selim his. Her çeşit zarar verebilecek olan, müsbet olmayan ve şerre giden şeylerden kendini koruma hissi. * Sağlam ve insanı yanıltmayan his.

Hiss-i sâdis
Altıncı hiss, altıncı duygu.(Kalb ile vicdan, mahall-i iman. Hads ile ilham, delil-i iman. Bir hiss-i sâdis, tarik-ı iman. Fikr ile dimağ, bekçi-i iman) (Lemaat. dan)

Hisse
Pay. Nasip. Kısmete düşen kısım. Vârise intikal eden kısım.

Hisse senedi
Sermayesi paylara bölünebilen ticaret şirketlerinde, ortalıkdan doğan hakları ve sermaye payını temsil eden değerli evrak.

Hisse-i müfreze
Fık: Bir toprağın taksiminde vârislerden her birisinin hissesine isabet eden yer.

Hisse-i şâyia
"Fık: Müşterek bir malın her bir cüz'üne sirayet eden hisse, pay. * Ortaklar arasında taksim edilmemiş olan müşterek mal. Meselâ: Bir kitaba, bir kaç kişi ortak ve taksim de mümkün değil ise; her hissedarın kitabın umumuna sahip olması."

Hissedar
Hisse sâhibi, hissesi olan.

Hissemend
f. Hisseli olan. Pay alan, nasipli. * Ders alan.

Hissen
His itibariyle, duygulanarak, hislenerek.

Hisset
Cimrilik. Bahillik. Tamahkârlık. * Alçaklık.

Hisseyab
f. Hisselenen. Faydalanan. Hisse alan.

Hisseçin
f. Hisse alma, pay alma.

Hissiyat
"Duygular. Hisler.(İnsanda binlerle hissiyat var. Herbirisinin aşk gibi iki mertebesi var. Biri mecâzi, biri hakiki. Meselâ: Endişe-i istikbal hissi herkeste var; şiddetli bir surette endişe ettiği vakit bakar ki, o endişe ettiği istikbale yetişmek için elinde senet yok. Hem rızk cihetinde bir taahhüd altında ve kısa olan bir istikbal, o şiddetli endişeye değmiyor. Ondan yüzünü çevirip, kabirden sonra hakiki ve uzun ve gafiller hakkında taahhüd altına alınmamış bir istikbale teveccüh eder. Hem mala ve câha karşı şiddetli bir hırs gösterir, bakar ki: Muvakkaten onun nezaretine verilmiş o fâni mal ve âfetli şöhret ve tehlikeli ve riyâya medâr olan câh, o şiddetli hırsa değmiyor. Ondan, hakiki câh olan meratib-i maneviyeye ve derecat-ı kurbiyeye ve zâd-ı âhirete ve hakiki mal olan a'mâl-i sâlihaya teveccüh eder. Fena haslet olan hırs-ı mecazî ise, âlî bir haslet olan hırs-ı hakikiye inkılâb eder.Hem meselâ: Şiddetli bir inad ile; ehemmiyetsiz, zâil, fâni umurlara karşı hissiyatını sarfeder. Bakar ki, bir dakika inada değmiyen bir şey'e, bir sene inad ediyor. Hem zararlı, zehirli bir şey'e inad namına sebat eder. Bakar ki, bu kuvvetli his, böyle şeyler için verilmemiş. Onu onlara sarfetmek, hikmet ve hakikata münâfidir. O şiddetli inadı, o lüzumsuz umur-u zâileye vermeyip, âli ve bâki olan hakaik-i imaniyeye ve esasat-ı İslâmiyeye ve hidemat-ı uhreviyeye sarfeder. O haslet-i rezile olan inad-ı mecazî, güzel ve âlî bir haslet olan hakiki inada, yâni hakta şiddetli sebata inkılâb eder.İşte şu üç misal gibi, insanlar, insana verilen cihazat-ı maneviyeyi, eğer nefsin ve dünyanın hesabiyle istimal etse ve dünyada ebedî kalacak gibi gafilane davransa, ahlâk-ı rezileye ve israfat ve abesiyete medar olur. Eğer hafiflerini dünya umuruna ve şiddetlilerini vezaif-i uhreviyeye ve maneviyeye sarfetse, ahlâk-ı hamîdeye menşe,' hikmet ve hakikata muvafık olarak saadet-i dâreyne medar olur.İşte tahmin ederim ki, nâsihlerin nasihatları şu zamanda te'sirsiz kaldığının bir sebebi şudur ki: Ahlâksız insanlara derler: ""Hased etme! Hırs gösterme! Adavet etme! İnad etme! Dünyayı sevme!"" Yâni, fıtratını değiştir gibi zahiren onlarca mâlâyutak bir teklifte bulunurlar. Eğer deseler ki : ""Bunların yüzlerini hayırlı şeylere çeviriniz, mecralarını değiştiriniz. ""Hem nasihat te'sir eder, hem daire-i ihtiyarlarında bir emr-i teklif olur.M.)"

Hissiyat-ı hafiyye
Gizli hisler, duygular.(Ehl-i imana hücum eden ehl-i dalâlet, bu asır cemaat zamanı olduğu cihetle, cemiyet ve komitecilik mâyesiyle bir şahs-ı manevî ve bir ruh-u habis olmuş. Müslüman âlemindeki vicdan-ı umumî ve kalb-i küllîyi bozuyor ve avamın taklidî olan itikadlarını himaye eden İslâmî perde-i ulviyeyi yırtıyor ve hayat-ı imaniyeyi yaşatan an'ane ile gelen hissiyat-ı mütevariseyi yandırıyor. R.N.)

Hissiyat-ı mütevarise
Geçmiş ecdaddan yeni nesle intikal edip gelen hisler. (Hürmet ve hayâ hisleri gibi)

Hissiyat-ı ulviye
Yüksek hisler, ulvi duygular.

Hissiyet
Duygululuk, hissîlik.

Hissî
Duyguya ait, hisse müteallik. Ruhen ve kalben anlaşılan. Aklı muhakeme ile olmayıp his ile olan.

Hisîl
Dağ ağaçlarından bir cins. * Kısa boylu adam.

Hitab
Söz söyleme. Topluluğa veya birisine karşı konuşma. (Bak: Fasl-ı hitab)

Hitabe(t)
Cemaate, topluluğa veya birisine karşı söz söylemek. Güzel ve faideli söz konuşmakla halka dinletmek. Güzel söz söyleme san'atı. Hutbe okuma. Nutuk irâdetmek. * Man: Makbul ve zannî mukaddemelerden terekküb eden kıyas.

Hitaben
Birinin yüzüne söyleyerek, ona hitab ederek. Tevcih-i kelâm eyleyerek. Birine doğru hitab ederek.

Hitabet beratı
Eskiden vazifeli cami hatiblerine, hatibliğe tayin olduklarına dair verilen vesika. (Osmanlı İmparatorluğu zamanında yan zamanda halife olan padişahı temsil eden, cuma ve bayram hutbelerine çıkan bu hatiblere pek fazla ehemmiyet verilirdi. Hitabet beratı olmayan hatibler, cuma ve bayramlarda hutbe okuyamazlardı.)

Hitabiyyat
Hitabolunarak söylenen sözler.

Hitafe
Çağırmak.

Hitam
Son, nihayet. * Bir şeye mühür basmak. Yazının veya istidanın sonunu mühürlemek.

Hitampezir
f. Biten, hitâm bulun, sona eren, nihayet eren.

Hitamuhu miskün
Onun mühürü (sonu) misktir, meâlinde Mutaffifîn Suresi'nin 26. âyetinden bir kısımdır. Onda Cennet nimetlerinden bahsedildiği gibi, bu kelâm tatbikatta sözün, sohbetin sonunu hoş ve güzel sözle bitirmeğe denilir. dersin veya sohbetin sonunda okunması ile söze nihayet verilmesi gibi.

Hitan
Erkek çocuğun sünnet edilmesi. * Tenasül uzvunun sünnet yeri.

Hitanet
Sünnetçilik.

Hitar
Saçma söz, mânâsız kelâm.

Hitl (hetl)
Yorgun deve. * Yağmurun aralıksız olarak yağması. * Sürekli olarak gözyaşı akmak.

Hitr
Faydasız ve mânâsız söz, boş lâf, yalan.

Hitrafî
Demirci. * Kuyumcu.

Hiyab
(Hiyâbet) Kabahat, suç, günah. * Kötü bir durumun başlangıcı. * Yokluk.

Hiyac
Vuruşma, kıtal. * Müteheyyiç olmak. Muztarib olmak. * Otun kuruması.

Hiyade
Evmek. * Tevbe etmek.

Hiyaket
Dokumacılık.

Hiyal
Taraf, yan, cânib. Hizâ. * Bir hayvanın kısır olma hâli.

Hiyam
(Himân. C.) Susayanlar, suya ihtiyacı olanlar.

Hiyamiyye nezareti
Tar: 1826 senesinde Yeniçeri Ocağı'nın ilgası üzerine kaldırılan Çadır Mehterleri yerine kurulan daire.

Hiyan
Zaman, devre.

Hiyanet
(Bak: Hıyânet)

Hiyaset
Dikmek.

Hiyat
Çağırmak.

Hiyata
(Hiyatet) Terzilik. Dikiş yapmak.

Hiyaz
(Hayz. C.) Kadınlarda meydana gelen aybaşı halleri.

Hiyazet
Toplama, bir araya getirme. * Bir şeyi kendine mal etme.

Hiyel
(Hile. C.) Aldatmacalar, hileler, sahtekârlıklar.

Hiyela
Kibir, gurur, enaniyet, kendini beğenmişlik.

Hiyem
(Hayme. C.) Çadırlar.

Hiyerarşi
Fr. Mevkilerin, salâhiyeterin ve rütbelerin önem sırası. * Sıra gözetilerek yapılan herhangi bir tasnif. * Huk: Aynı teşkilâta bağlı kişiler arasında yukarıdan aşağıya bir kontrol imkânı veren ve bu suretle astı üste bağlayan alâka.

Hiyeroglif
Fr. Eski Mısırlılar'ın yazısı.

Hiyman
Susuz.

Hiyne
Vakar, ciddiyet.

Hiza
Bir şeyin karşısı, mukabili. Bir doğru çizginin devamı ile hâsıl olan cihet, düzlük, sıra. * Devenin ve atın ayakları altında yere bastığı yerler. * Nalin. * Taraf.

Hizab
f. Rüzgârın etkisiyle deniz suyunda meydana gelen hareket, dalga.

Hizab(î)
Kısa boylu bodur kimse.

Hizam
Kolan ve bağırdak denilen nesne. (Beşikte çocuklara bağlarlar.)

Hizame
(C.: Hazâyim) Yular burunluğu.

Hizane
(Hizânet) Hazine, kıymetli mücevheratın saklandığı yer. * Hazinedarlık. * Mc: Kalb, gönül, hatır.

Hizaya gelmek
Yola gelmek, düzelmek.

Hizb
Cemaat. * Takın, kısım, fırka. Parti. * Âlim ve sâlih bir zâtın re'yine tâbi olup onunla bir gaye uğrunda beraber çalışanlar.

Hizb-ül kur'an
Kur'an Cemaatı. Kur'an'a ciddi ve samimi olarak bağlanıp, ona hizmet için mücahidane bir surette çalışan ve fenâlıklardan korunan müslümanların topluluğu ve cereyanı. * Kur'an'ın bir cüz'ünün dörtte biri. * Zikir ve dua için Kur'an'dan alınmış bir kısım âyetler.

Hizb-üş şeytan
Şeytana ve nefislerine tâbi olanların grubu. Allah'ın kanun ve nizamına tâbi olmadan kafalarına güvenerek ve nefsanî arzularına uyarak gitmek isteyenler. Milleti, memleketi ve mukaddesatı yıkmağa çalışan ve ahlâksızlığa alıştıranların ve dinsizlerin topluluğu ve cereyanı.

Hizba
(C.: Hazâbî) Engebeli arazi, ârızalı toprak.

Hizber
(Hizebr) (C.: Hezâbir) f. Aslan, gazanfer. * Mc: Cesur, yiğit, kahraman, yürekli adam.

Hizbullah
"Allah için din uğrunda ciddi gayret sâhibi olan ve din düşmanlarıyla aslâ hakiki dost olmayan mücahid cemaat. ""Hizb-ül Kur'an"" tabiri de aynı mânada kullanılır. (Kur'an-ı Kerim'de 5:56 ve 58:22 âyetlerinde zikredilir.)"

Hizebr
(Bak: Hizber)

Hizebran
(Hizebr. C.) f. Aslanlar.

Hizfer (hizfâr)
(C.: Hazâfır) Taraf. Nâhiye.

Hizip gülü
Tezhib ıstılahlarındandır. Yazma mushaflarda hizblerin başına konulan işaretlere verilen addır.

Hizlan
(Hezlan) Yalnız başına kalıp zelil olmak, yardımcısız kalmak. * Muhafaza ve rahmet-i İlâhiyeden mahrumiyet.

Hizmet
Birinin işini görme. Bir kimsenin hesabına veya menfaatına iş görme, bu suretle yapılan iş, vazife. Memuriyet. * Bir insan, hayvan veya nebatın muhtaç olduğu işler ve takayyüdat.

Hizmet-i askeriye
Askerlik hizmeti. Askerlik vazifesi.

Hizmet-i imaniye
"İmana ait hizmet. İman ve Kur'an hakikatlarının mukni ve ilmi delillerle anlaşılmasına hizmet etmek; neşrinde, tebliğinde çalışmak."

Hizmetgüzar
f. Komisyoncu. * Şunun bunun işini görüveren.

Hizmetkâr
Hizmet yapan kimse. Hizmetçi.

Hizriyye
(C.: Hızari) Sağlam, sert yer.

Hizve
Ganimet malını vermek. * Yan.

Hizy
Horluk, hakirlik. Züll. Sırrı fâş olmuş, rüsvay olmuş kimse.

Hizye
Uzun kesilmiş et parçası.

Hizze
Sürur, sevinç, neşe, neşat.

Hizzeb
Soylu at.

Hiç
f.Değersiz, kıymetsiz. Yok olan, yok denecek kadar az olan.

Hiçahiç
f. Hiç. Yok. Bomboş.

Hiçkes
f. Hiç kimse.

Hiçkâre
f. İşi rast gitmeyen.

Hiçî
f. Hiçlik. Yokluk.

Hişam
Kırmak. * Kesmek.

Hişaş
İçinde ot olan çuval.

Hişdar
f. Temizlik kurallarına çok sadık olan ve riayet eden adam.

Hişin
Kokmuş tuluk.

Hişmet
Hürmet. Heybet ve utanmak, istihyâ. Bozulup kalmak. * Gadap ve şiddet. Hiddet.

Hişne
Kin tutmak. * Çirkin ve pis kokmak.

Hişt
Eskiden kullanılan, kısa el mızrağına benzer bir savaş âleti. Daha ziyade Osmanlı ordularında bulunan bu silâh, özellikle hassa birliklerine verilirdi.

Hişve
Yaramaz kimse. * Çok rezil kimse.

Hobi
ing. Her zamanki çalışmaların haricinde yer alan dinlendirici bir merak veya işlem. Severek yapılan iş, vakit geçirme yolu.

Hoca
f. Muallim. Efendi. Muteber ve büyük zât.

Hoca tahsin efendi (filâtî)
(Vefatı: Mi. 1880) Yanya civarından (Filâtlı) olup Osmanlı Alimlerinin sonuncularındandır. Tarih-i Tekvin ve Esas-ı İlm-i Hayat gibi eserleri vardır.

Hoca-i dânâ
Âlimlerin hocası, çok büyük âlim kimse.

Hoca-i kâinat
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir nâmı.

Hoca-vâri
Hocaya benzer surette.

Hod
f. Kendi. * Miğfer, baş zırhı.

Hod-be-hod
f. Kendi başına, kendi kendine.

Hodara
(Hod-ârâ) f. Kendini süsleyen, kendini medheden, öven.

Hodbin
f. Başkasına hak tanımayıp, kendi lezzet ve menfaatını tâkib eden. Bencil. Enaniyetli. Kibirli.

Hodbinî
f. Hodbinlik. Kendi menfaat ve lezzetini düşünmek.

Hodendiş
(Hod-endiş) f. Kendini düşünen. Kendi için endişe eden. Başkasının işine yaramayan.

Hodfuruş
f. Kendini beğendirmeğe çalışan. Övünen.

Hodgeşte
f. Kendine dikkat etmeyen.

Hodgâm
(Hodkâm) f. Kendi keyfini düşünen. Kendini beğenmiş.

Hodküş
f. Kendini öldüren, intihar eden.

Hodnüma
f. Gösteriş meraklısı. Gösterişe meraklı olan kimse.

Hodperest
f. Mağrur. Kendini çok beğenen. Kibirli.

Hodpesend
f. Kendini beğenen. Mağrur.

Hodrey
f. Kendi bildiğine giden. Kendi rey ve fikriyle iş gören.

Hodri meydan
"""Kendine güvenen meydana çıksın!"" mânâsında meydan okuma, kafa tutma."

Hodru
f. Kendiliğinden.

Hodser
f. Dikbaşlı, âsi, serkeş. * Kendi kendine giden, müstakil.

Hodserâne
f. Dik başlılıkla, serkeşcesine. Kimseyi dinlemeden.

Hodsita(y)
f. Kendini öven, medheden.

Hokeç
Burulmuş erkek kuzu.

Hokka
Cam, seramik veya metalden yapılmış küçük kutu biçimindeki kap. (Bilhassa içine mürekkep konulur.)

Hokka-i bîmağz
Akılsız ahmak kimse.

Hokka-i mina
Sema, gök yüzü.

Hokkabaz
Elçabukluğu ile birtakım şaşırtıcı oyunlar göstermeyi kendine meslek edinmiş kişi. * Mc: Başkalarını aldatarak yalan ve hile ile iş çeviren kimse.

Hol
ing. Sofa.

Holding
ing. Bir şirketin diğer bir şirkete, onun idaresine hâkim olacak oranda iştirak etmesini ifade eden hukuki alâka.

Homogen
Fr. Bütün elemanları aynı yapıda veya aynı keyfiyette olan. * Kim: Aynı cinsten olan. Çeşitli elementlerin birleşmesiyle meydana gelmelerine rağmen, bütün kütlelerinde aynı özellikleri gösteren maddelerdir.

Hona
Erkek geyik.

Hoppa
Herşeye girişen hafif mizaçlı çocuk tabiatında olan kimse. Yersiz davranışlarda bulunan, dilediğince davranan kişi. Delişmen, şımarık.

Hor
f. Kıymetsiz, ehemmiyetsiz. Adi. * Güneş, ışık, aydınlık. * Yiyen, yiyici anlamında olup, birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Miras-hor : Miras yiyen.

Horanta
f. Aynı çatı altında yaşayan kişiler, ev halkı.

Horasan
f. İran'ın doğusunda bir memleket adı. * Erzurum vilâyetine bağlı bir kasaba adı. * Tuğla tozu ile kireçten yapılan bir nevi sağlam harç ismi. * Kelime mânası: Doğan güneş.

Horasanî
f. Horasana ait. Horasanlı. * Sarıktan daha büyük görünen hoca kavuğu.

Horata
(Rumca) Şaka, eğlence, lâtife, mizah.

Horda
Fr. Göçebe ve ilkel olarak yaşayan, yağmacılık eden insan topluluğu.

Horhor
Bediüzzaman Hazretlerinin medreselerinden biri.

Horluk
Hakaret, zillet.

Hormon
yun. Salgı bezlerinden çıkıp kana katılan maddelerin genel adı.

Hornito
İsp. Küçük fırın. * Jeo: Genellikle patlamalar neticesinde meydana gelen, lâv fışkırmalarının volkan selleri yüzeyinde meydana getirdiği kabarcık.

Horos
Tar: Eskiden İstanbul'da ekmekçi, francalacı ve uncu değirmenlerinde mevcut üst ve alt taşlarının bulunduğu ve etrafından hayvanın döndüğü yere, esnaf arasında verilen addır.

Horst
Alm. Jeo: Bir çukur veya hendeğin, tersine, faylar arasında yükselmiş kesimi.

Hortlak
Bazıların hakikatsız ve batıl inanışına göre mezarda dirilip geceleri çıkarak dolaştığı tevehhüm edilen ölü. Cadı, vampir.

Hospodar
Osmanlı İmparatorluğunca XV. yy.dan 1866-1881'e kadar Boğdan ve Eflak'ı yönetmekle vazifelendirilen Romen prenslerinin ünvanı.

Hostes
ing. Umumi taşıtlarda, daha ziyade uçaklarda yolcuları ağırlayan kız veya kadın.

Hotoz
Eski zamanda kadınların başlarına giydikleri süslü serpuş. * Hayvan, kuş ve tavuk tepesi. * Yapıların ve eşyaların üzerine konulan tepelik.

Hov
Av kuşuyla yapılan av. * Av kuşunu, yanına celbetmeye mahsus bir kelime-i beynelmileldir.

Hovarda
Sefih, çapkın. Malını mülkünü zevk u safa yolunda harcayan, sefâhette sarfeden.

Hoş
f. İyi, güzel. * Tatlı. * Tuhaf, garip.

Hoş-alef
f. Çok fazla yiyen hayvan. * Mc: Helâl haram demeden her şeyi yiyen kimse.

Hoşa
f. Ne güzel, ne iyi, ne hoş.

Hoşab
f. Suyu, havası iyi olan yer. Parlak, berrak. Elmas, inci gibi şeylerin parlaklığı. * Hoşaf.

Hoşafın yağı kesilmek
Ist: Bozulmak, bir cevap bulamamak, mahcup olmak.

Hoşane
f. Güzel, iyi, lâtif.

Hoşavaz
f. Sesi güzel olan. Güzel sesli.

Hoşayende
(C.: Hoşâyendegân) f. Hoşa giden, hoşlanılan, beğenilen.

Hoşbeş
Selâmsabah, hatır sorma, birbirine rastlayan iki ahbab arasında söylenilen ilk sözler.

Hoşbu
f. Güzel kokulu, hoş kokan.

Hoşbude
f. İyi oldu, iyi olurdu.

Hoşbuyî
f. İyi kokulu olmak, güzel kokmak.

Hoşdil
f. Memnun, neşeli. Gönlü hoş.

Hoşe-çin
(Bak: Huşeçin)

Hoşeda
f. Hareket ve davranışı hoş ve güzel olan.

Hoşelhan
f. Güzel ve hoş makale okuyan.

Hoşendam
f. Boyu bosu güzel ve düzgün olan.

Hoşgû
f. Hoş konuşan, tatlı dilli. Konuşmaları kırıcı olmayan.

Hoşgüvar
f. Hazmı kolay, tatlı, hoş, sindirici.

Hoşgüzeşte
f. Hoş geçmiş tatlı zaman.

Hoşhal
f. Hali vakti iyi, bahtiyar, mes'ud.

Hoşhan
f. Okuyuşu güzel

Hoşhıram
f. Güzel yürüyüşlü, güzel gidişli.

Hoşkadem
f. Uğurlu ayağı olan, ayağı uğurlu.

Hoşkalem
f. Kâtip. İyi yazı yazan. * Hilekâr, hileci.

Hoşkâm
f. Memnun, rahat, arzu ve isteklerine ulaşmış.

Hoşmanzar
f. Manzarası güzel. Güzel görünen. * Mc: Güzel yüzlü. Siması güzel olan.

Hoşmeniş
f. Huyu, tabiatı iyi. Güzel huyları olan.

Hoşmeşreb
f. Sevimli, güzel huylu.

Hoşneva
f. Sesi güzel olan. Güzel sesli.

Hoşnigâh
f. Güzel bakışlı.

Hoşnihad
f. İyi yaradılışlı, güzel huylu.

Hoşnişin
(C.: Hoş-nişinân) f. Göçebe. * Rahat yerleşmiş.

Hoşnud
f. Memnun, râzı, gönlü hoş edilmiş.

Hoşnudluk
Memnuniyet, râzılık.

Hoşnüma
f. Güzel görünen.

Hoşreftar
f. Gidişi, yürüyüşü güzel. Güzel gidişli.

Hoşru(y)
f. Tatlı yüzlü, sevimli.

Hoşsohbet
f. Konuşması tatlı, sohbeti güzel.

Hoşter
f. Daha lâtif, daha hoş.

Hoşâmed
f. Hoş geldi.

Hoşâmed gû
f. Hoş geldin, diye söyleyen.

Hoşâmedî
Hoş geldin demek, hoş geldine gitmek.

Hu
"""O"" mânasına zamir olup, Kur'an-ı Kerim'de, bir Allah'tan başka ilâh olmadığını ifade eden ve kelime-i tevhid olan bu lâfzında şeklinde 26 defa zikredilmiştir. Müstakil olarak ""hüve"" diye okunur. (Bak: Hüve)"

Hub
f. Hoş, güzel, iyi.

Hub-avaz
f. Güzel sesli, sesi güzel olan.

Huba'sen
(C.: Huba'senât) Yoğun ve katı nesne.

Hubab
Muhabbet. * Mahbub, sevgili olan. * Su üzerinde olan kabarcık ki, habab-ül mâ' derler.

Hubahib
Yıldız böceği. * Bahil bir kimsenin adı.

Hubak
(C.: Hubek) Suya ve kuma rüzgârın etkisiyle yol yol görünen yerler.

Huban
f. Güzeller, iyiler.

Hubanname
"Edb: Güzel ve yakışıklı gençler hakkında yazılan kitap. (Güzel kadınlar hakkında yazılanlara ise ""zenanname"" denilir.)"

Hubar
Taşlı, yumuşak yer.

Hubara
(C.: Hubârât) Toy kuşu.

Hubas
Değirmen unluğu.

Hubase
Selin derede kazıp yıktığı yerler.

Hubat
Cinnete benzer bir sefahet.

Hubb
(Hibâb - Hibb - Mehabbet) Sevgi, muhabbet, bağlılık, dostluk. Bir şeyi birisine sevdirmek. * Hulus, lüzum ve sübut. * Muhafaza ve imsâk.

Hubb-u cah
Makam ve mansıb sevgisi.

Hubb-u ehl-i beyt
f. Ehl-i Beyt'e olan sevgi ve bağlılık. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) neslinden gelenleri, onun izinden gidenleri ve onun yolunda sâdık olup sebat edenleri sevmek.

Hubb-ul vatan
Vatan sevgisi.

Hubban
Habbeler, tâneler, tohumlar. (Hibeb de aynı meâldedir).

Hubbazî
Ebegümeci.

Hubbe
Dostluk.

Hubeb
(Habbe. C.) Buğday, mısır, arpa gibi ufak ve yuvarlak nebatatın taneleri.

Hubesa
(Habis. C.) Habisler, pis şeyler. * Abdestsiz, gusülsüz gezen pis kâfirler.

Hubeyb
(Hubeybe) (C.: Hubeybât) Küçük tane, ufak tane, tanecik.

Hubeybat
(Hubeybe. C.) Küçük tanecikler.

Hubla
Gebe, hâmile.

Huble
Boyuna takılan süs eşyası.

Hubne
Koltuk altına koyup getirilen şey. * Kaftan eteği. * Don.

Hubr
Bilme, ilim. * Sınamak, tecrübe.

Hubre
Etten ve balıktan aldıkları hisse.

Hubru(y)
(C.: Hubruyân) Yüzü güzel olan. Güzel yüz.

Hubs
Kötülük, fenalık, yaramazlık.

Hubse
Tutuk mânâsına bir isim.

Hubter
(Hub-terin) f. En güzel, pek güzel.

Hubu'
Çocuğun ağlamaktan dolayı sesinin kesilmesi.

Hubub
(Hubüb) (Habâb. C.) Su üzerinde kabarcıklar.

Hububât
Habbeler, tâneli nebatlar, taneler.

Hubul
(Habl. C.) Urganlar, ipler, halatlar.

Hubur
Sevinç, sürur, gönül ferahlığı. Şadüman olmak. * Âlimler.

Hubut
Aşağıya inme, düşme.

Hubz
Ekmek.

Hubz-i hınta
Buğday ekmeği.

Hubz-ı şaîr
Arpa ekmeği.

Hubze
Ekmek parçası. Bir parça ekmek. * Kül pidesi.

Hubî
f. Güzellik.

Hubük
(Habîke ve Hibak. C.) Habîkeler ve hibaklar. (Bak: Habîke)

Hubüs
Necaset, çirkinlik.

Hubş
Sesi güzel olan bir kuş.

Huc
f. Horoz ibiği. * Kuş tacı, ibik. * Koç. * Horoz ibiği adlı bir çiçek.

Huc-i hurus
Horoz ibiği.

Huc-i hüdhüd
İbibik ibiği, hüdhüd kuşunun ibiği.

Hucee
Çok nikâh ve çok cima eden erkek. * Şişman ve ağır kimse.

Huceste
f. Saâdetli, mutlu. Hayırlı, uğurlu, meymenetli.

Huceste-hisal
f. Güzel huylu, tabiatı uğurlu.

Huceste-re'y
Reyi, fikri ve düşüncesi isabetli ve uğurlu.

Hucne
Kuşak.

Hucre
(Bak: Hücre)

Hucub
(Hicab. C.) Perdeler, hicablar, hâiller.

Hucurat
(Hücre. C.) Hücreler, odacıklar.

Hucurat suresi
Kur'an-ı Kerim'de 49. suredir. Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Hucze
(C.: Hucez) Kuşak yeri. * Ateşli odun parçası.

Hud
f. Miğfer, baş zırhı.

Hud suresi
Kur'an-ı Kerim'de 11. sure olup Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Hud'a
Hile, oyun. Aldatma. Düzen. Mekir. * Bir kere aldanmak. * Herkese aldanan. Safdil.

Hud'akâr
f. Oyuncu, düzenbaz, hilekâr.

Hud'akârî
f. Düzenbazlık, hilekârlık, oyunculuk.

Huda
f. Rabb. Sâhib. Cenab-ı Hak. Hâlık.

Hudabin
Hakkı ve hakikatı gören. Cenâb-ı Hakk'ı tanıyan.

Hudadad
f. Allah vergisi. Mevhibe-i İlâhî.

Hudahan
f. Şehâdet parmağı.

Hudanegerde
f. Allah göstermesin.

Hudaperest
Allah'a ibadet eden. Dindar.

Hudapesend
f. Allah'ın beğeneceği şey.

Hudara
f. Allah için, Allah aşkına.

Hudare
Deniz.

Hudaret
Yeşillik. Sebze.

Hudari'
Bahil kimse.

Hudariyye
Tavşancıl kuşu. * Karanlık gece.

Hudarî
Arı kuşu.

Hudavend
f. Allah, Hâlık, Rabb. * Sâhib, malik, efendi. * Hükümdar, hâkim.

Hudavendigâr
f. Hükümdar, âmir, efendi, sahib. * Osmanlı padişahlarından 1. Murad Han Gazi'nin (1362 - 1389) lâkabıdır ve bu sebeple, şehzadeliğinde valilik yaptığı Bursa vilâyetine de Cumhuriyete kadar bu nam verilmişti.

Hudavendî
f. Hudavendilik, sâhiplik, hükümdarlık.

Hudaver
Sahip, mâlik. * Bey, hâkim, efendi.

Huday
f. Allah, Rabb.

Hudaygân
f. Büyük hükümdar, yüce sultan, ulu pâdişah.

Hudayinabit
Ekilmeden biten ot veya ağaç. * Hiç bir talim ve terbiye görmemiş adam.

Hudayî
f. Hudâlık, uluhiyyet. Allah'lık. * Allah'a mensub.

Hudaşinas
f. Allah'ı tanıyan, Allah'a iman eden.

Huddam
Hizmette bulunanlar. Hizmetçiler. * Cin taifesinden olan hizmetçi.

Hudde
Çukur.

Hudena
(Hadîn. C.) Sâdık dostlar, vefakâr arkadaşlar.

Huder
Kökü derin olan ot.

Hudeybiye
"Mekke-i Mükerreme'den Medine-i Münevvere'ye giden yolun üzerinde ve Mekke'den bir merhale uzaklıkta küçük bir köy olup, yakınında bir kuyu ve bir ağaç vardır ki, bu ağacın altında Hz. Fahr-i Kâinat Efendimize (A.S.M.) beşinci hicri senede eshabı tarafından biat olunmuştur. Hicretten beş sene on ay geçtiğinde Hz. Peygamber, maiyetindeki Muhacirîn ve Ensar'dan 1400 kişi bulunduğu halde umre niyetiyle Kâbe-i Şerife'yi ziyaret maksadıyla gidip bu yere vardıklarında Kureyş'in harp için karşı çıktıklarını haber alması üzerine, harp niyetiyle gelmeyip ancak sıla-i rahm ve Beytullah'ı ziyaret niyetiyle geldiklerini beyan buyurmuşlarsa da, Kureyş o sene Hz. Peygamber'le müslümanların Mekke'ye girmelerine razı olmayıp ertesi sene kabul edecekleri şartıyla ve diğer bazı şartlarla muahede akd etmişlerdir. Bunun üzerine mezkur sahabeler Hudeybiye'nin yakınında bulunan ağacın altında Hz. Peygamber Efendimize biat ettikten sonra Medine-i Münevvere'ye dönmüşlerdir.( ifade ediyor ki: Sulh-u Hudeybiye, çendan zahiri İslâm aleyhinde görülmüş ve Kureyşliler bir derece galip görünmüş olduğu halde mânen Sulh-u Hudeybiye, manevî büyük bir fetih hükmünde olacak ve sair fütuhatın da anahtarı olacak diye ihbar ediyor. Filhakika, Sulh-u Hudeybiye ile çendan maddi kılınç, kılıfına muvakkaten konuldu. Fakat Kur'an-ı Hakîm'in bârika-âsa elmas kılıncı çıktı, kalbleri akılları fethetti. Musâlaha münasebetiyle birbiriyle ihtilât etiler. Mehâsin-i İslâmiyet, envâr-ı Kur'aniye, inad ve taassubat-ı kavmiye perdelerini yırtarak, hükmünü icra ettiler. Meselâ: Bir dâhiye-i harp olan Halid Bin Velid ve bir dâhiye-i siyaset olan Amr İbn-ül As gibi, mağlubiyeti kabul etmiyen zatlar, Sulh-u Hudeybiyye ile cilvesini gösteren seyf-i Kur'anî, onları mağlup edip, Medine-i Münevvere'ye kemal-i inkıyad ile İslâmiyete gerdendade-i teslim olduktan sonra, Hazret-i Halid bir ""Seyfulah"" şekline girdi ve fütuhat-ı İslâmiyenin bir kılıncı oldu.Mühim bir sual: Fahr-ül Âlemîn ve Habib-i Rabb-ül Âlemîn Hazret-i Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın sahabelerinin, müşrikîne karşı Uhud'un nihayetinde ve Huneyn'in bidayetinde mağlubiyetinin hikmeti nedir?Elcevab: Müşrikler içinde o zamanda saff-ı sahabede bulunan ekâbir-i sahabeye istikbalde mukabil gelecek Hazret-i Halid gibi çok zatlar bulunduğundan şanlı ve şerefli olan istikballeri nokta-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak için, hikmet-i İlahiyye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olarak mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış. Demek mazideki sahabeler, müstakbeldeki sahabelere karşı mağlup olmuşlar. Tâ o müstakbel sahabeler, berk-i süyuf korkusuyla değil, belki bârika-i hakikat sevkiyle İslâmiyet'e girsin ve o şehamet-i fıtriyeleri çok zillet çekmesin. L.)"

Hudir
Yumuşak taze ot.

Hudm
Her nesnenin kökü.

Hudme
Çabuk kaynayan çömlek.

Hudr
Sıçramak. Seğirtmek.

Hudra
(Bak: Hadrâ)

Hudre
Göz kapağının içinde çıkan çıban.

Hudret
Yeşillik. * Yeşil renklilik.

Hudrî
Kara eşek.

Hudu'
Alçaklık etmek.

Hudud
(Hadd. C.) Sınırlar, hudutlar. * Uçlar. Bucaklar. * Şeriatın cezâ hükümlerinin tatbiki.

Hudud-u memalik
Memleket hudutları. Ülkenin sınırları.

Hudud-u şer'iyye
Şer'i hadler. Muayyen suçlara karşılık tatbik edilen şer'i cezâlar.

Hududname
f. Memleket sınırını belirleyen vesika. Harp veya diğer bir ihtilaf sonunda iki taraf murahhaslarınca yerinde tetkik edilerek tanzim olunan harita ve rapor. * Memleket dahilindeki bir çiftlik veya arazinin sınırlarını göstermek üzere yapılmış olan vesika.

Hudumme
Kolları kalın olan. * Büyük emir.

Hudur
Aşağı indirmek. * Bir yeri şişmek.

Hudus
Yeniden meydana gelme. Sonradan peyda olma. Yok iken vücuda gelme.

Hudus ve imkân
"Usul-üd din ve İlm-i kelâmın dâhi ulemâsının ve Hükemâ-i İslâmiyyenin gördükleri ve hadsiz bürhanlar ile isbat ettikleri hudus ve imkân hakikatları.(Onlar demişler ki: Mâdem âlemde ve her şeyde tegayyür ve tebeddül var, elbette fânidir, hâdistir, kadim olmaz. Mâdem hâdistir elbette onu ihdâs eden bir Sâni' var. Ve mâdem her şeyin zâtında vücudu ve ademi, bir sebep bulunmazsa müsâvidir. Elbette vâcib ve ezeli olamaz. Ve mâdem muhal ve bâtıl olan devir ve teselsül ile birbirini icâdetmek mümkün olmadığı kat'i bürhanlarla isbat edilmiş. Elbette öyle bir Vâcib-ül Vücudun mevcudiyeti lâzımdır ki, naziri mümteni, misli muhal ve bütün mâadâsı mümkin ve mâsivâsı mahluku olacak. Evet hudus hakikatı, kâinatı istilâ etmiş. Çoğunu göz görüyor. Diğer kısmını akıl görüyor. Çünkü; gözümüzün önünde her sene güz mevsiminde öyle bir âlem vefât eder ki, her birisinin hadsiz efradı bulunan ve her biri zihayat bir kâinat hükmünde olan yüzbin nevi nebatât ve küçücük hayvanat o âlem ile beraber vefât ederler. Fakat o kadar intizamla bir vefattır ki; haşir ve neşirlerine medar olan ve rahmet ve hikmetin mu'cizeleri, kudret ve ilmin harikaları bulunan çekirdekleri ve tohumları ve yumurtacıkları baharda yerlerinde bırakıp, defter-i a'mâllerini ve gördükleri vazifelerin programlarını onların ellerine vererek, Hafiz-i Zülcelâlin himayesi altında hikmetine emânet eder. Sonra vefat ederler. Ve bahar mevsiminde haşr-i a'zamın yüzbin misâli ve nümune ve delilleri hükmünde olarak o vefat eden ağaçlar ve kökler ve bir kısım hayvancıklar, aynen ihya ve diriliyorlar. Ve bir kısmının dahi kendi yerlerinde emsalleri ve aynen onlara benzeyenleri icad ve ihya olunuyor ve geçen baharın mevcudatı, işledikleri amellerin ve vazifelerin sahifelerini ilânat gibi neşredip âyetinin bir misalini gösteriyorlar. Hem hey'et-i mecmua cihetinde her güzde ve her baharda büyük bir âlem vefat eder ve tâze bir âlem vücuda gelir. Ve o vefat ve hudus o kadar muntazam cereyan ediyor ve o vefat ve hudusda gayet intizam ve mizanla o kadar nevilerin vefiyatları ve hudusları oluyor ki; güya dünya öyle bir misafirhânedir ki, zihayat kâinatlar ona misâfir olurlar ve seyyah âlemler ve seyyar dünyâlar ona gelirler, vazifelerini görürler, giderler. İşte bu dünyada böyle hayatdar dünyâları ve vazifedar kâinatları kemâl-i ilim ve hikmet ve mizanla ve müvâzene ve intizam ve nizamla ihdâs ve icad edip, Rabbanî maksadlarda ve İlâhî gayelerde ve Rahmanî hizmetlerde kadirâne istimal ve rahimane istihdam eden bir Zât-ı Zülcelâl'in vücub-u vücudu ve hadsiz kudreti ve nihayetsiz hikmeti bilbedahe, güneş gibi akıllara görünüyor. Ş.)(Gelelim imkân bahsine: Mütekellimîn demişler ki:İmkân mütesâviyy-üt-tarafeyn'dir. Yâni, adem ve vücud ikisi de müsâvi olsa, bir tahsis edici, bir tercih edici, bir mucid lâzımdır. Çünkü, mümkinat birbirini icâd edip teselsül edemez. Yâhut, o onu, o da onu icad edip devir suretinde dahi olamaz. Öyle ise, bir Vâcib-ül Vücud vardır ki, bunları icad ediyor. S.)(İmkân ciheti ise; o da kâinatı istilâ ve ihâta etmiş. Çünkü görüyoruz ki, herşey, külli ve cüz'i bulunsun, büyük ve küçük olsun, arştan ferşe, zerratdan seyyârâta kadar her mevcud, mahsus bir zat ve muayyen bir suret ve mümtaz bir şahsiyet ve has sıfatlar ve hikmetli keyfiyetler ve maslahatlı cihazlar ile dünyaya gönderiliyor. Halbuki, o mahsus zâta ve o mâhiyete, hadsiz imkânat içinde o hususiyeti vermek, hem suretler adedince imkânlar ve ihtimâller içinde o nakışlı ve fârikalı ve münâsib o muayyen sureti giydirmek; hem hemcinsinden olan eşhâsın mikdarınca imkânlar içinde çalkanan o mevcuda o lâyık şahsiyeti imtiyazla tahsis etmek; hem sıfatların nev'leri ve mertebeleri sayısınca imkânlar ve ihtimaller içinde şekilsiz ve mütereddid bulunan o masnua, o has ve muvafık maslahatlı sıfatları yerleştirmek, hem hadsiz yollar ve tarzlarda bulunması mümkün olması noktasından, hadsiz imkânat ve ihtimalât içinde mütehayyir, sergerdan, hedefsiz o mahluka, o hikmetli keyfiyetleri ve inâyetli cihazları takmak ve techiz etmek, elbette külli ve cüz'i bütün mümkinat adedince ve her mümkinin mezkur mâhiyet ve hüviyet, hey'et ve suret, sıfât ve vaziyetinin imkânatı adedince, tahsis edici, tercih edici, tâyin edici, ihdas edici bir Vacib-ül Vücud'un vücub-u vücuduna ve hadsiz kudretine ve nihâyetsiz hikmetine ve hiçbir şey ve hiçbir şe'n O'ndan gizlenmediğine ve hiçbir şey O'na ağır gelmediğine ve en büyük bir şey en küçük bir şey gibi O'na kolay geldiğine; ve bir baharı bir ağaç kadar ve bir ağacı bir çekirdek kadar sühuletle icad edebildiğine işaretler ve delâletler ve şehadetler, imkân hakikatinden çıkıp, kâinatın bu büyük şehadetinin bir kanadını teşkil ederler. Ş.)"

Huduş
Kaşımaktan ve tırmalamaktan dolayı olan yara.

Hudâ
Rab, Allah.

Hudâbîn
hakkı gören, Allahı tanıyan.

Hudâperest
Allaha tapan.

Hudıy
Dağ eteğinde olan taş.

Hufal
Çok.

Hufale
Arpa, buğday ve pirinç kabuğundan saçılan. * Her kabuklunun arınıp pâk olanı. * Her nesnenin kemi ve yaramazı. * Yağ tortusu. * Şıra sıkıntısı ve kepeği.

Hufare
Ahd. * Ücret. * Hayâ şiddeti.

Hufas
Isırdığı yer acımayıp zarar vermeyen yılan.

Hufdud
Bir kuş ismi.

Huff
Abdest alınırken üzerine meshedilebilen mest vs. gibi ayakkabı. * Deve tabanı isimli bir nebat.

Huffaz
(Hâfız. C.) Hâfızlar.

Huffaş
Yarasa. Gece kuşu.

Hufne
(C.: Hufün) Çukur.

Hufre
Kazılmış çukur. Oyuk.

Hufreteyn
İki çukur. İki delik.

Hufreteyn-i enf
Burun delikleri.

Hufte
(C.: Huftegân) Yatmış, uyumuş.

Hufte-gân
(Hufte. C.) f. Yatmış olanlar, yatıp uyumuş olan kişiler.

Hufte-gî
f. Yatıp uyuma.

Hufuf
Maişet şiddeti, geçim zorluğu. * Darlık.

Hufuk
Dolanmak.

Hufut
Sâkin olmak. Ateşin sönmesi. * Sesin kesilmesi.

Hufve
Yalın ayak olmak.

Hufye
Saklanma, gizlenme. * Etrafı herhangi bir şeyle ihata edilen şey.

Huh
(C.: Huvhât) Şeftali. * Duvardaki ışık girecek delik.

Huk
f. Domuz, hınzır.

Huk-ban
f. Domuz çobanı.

Hukb
(C.: Ahkâb) Seksen yıl.

Hukerde
f. Terlemiş.

Hukeşan
"f. Tar: Hacı Bektaş şeyhinin Yeniçeri Ocağı nezdindeki vekiline mahsus doksandokuzuncu ortaya 1591 senesinde tâyin olunan Bektaşi müritleri hakkında kullanılır bir tâbirdi. Yeniçeri ocağından yiyip içen ve yeniçeri odalarında yatıp kalkan bu duacıların vazifeleri sabah akşam ordunun selâmet ve muvaffakiyetine dua etmekti. Bunun haricinde merasim esnasında bunlardan sekiz tanesi, yeniçeri ağasının atının önünde yeşil çuha üst elbiseleriyle iki yumruğunu mideleri üstüne bastırarak yürürlerdi. Bu sekiz bektaşiden en kıdemlisi yüksek sesle ""Kerim Allah"" der, diğerleri de ""Hu"" diye mukabele ederlerdi. Bundan dolayı bunlara Hukeşan denilmiştir. (O.T.D.S.)"

Hukk
(C.: Hukuk-Hıkâk) Hokka.

Hukka
(C.: Hukuk) Küçük kutu. Hokka.

Hukne
Tıb: Şırınga. * Şırınga edilen ilâç.

Hukuk
"(Hakk. C.) Haklar. * İnsanın cemiyet hayatında riâyet etmesi lâzım gelen kaideler, esaslar, yâni; şer'i ve adli hükümler. Haklıyı haksızdan ayıran kaideler. * Şeriat kitablarında yazılı olan haklar, kanunlar ve kaideler. * Üniversitenin hukuk tahsili yaptıran kısmı. * Hukuk Fakültesi."

Hukuk-u cezaiyye
Ceza hukuku.

Hukuk-u gayr-i mektube
Kanunlarda mevcud olmayan örf ü âdet ve teâmül kabilinden olan haklar.

Hukuk-u ibad
Fık: Akidler ve muamelelerle alâkalı hukuk. İnsanlarla olan muamelelerimizdeki haklar. Ferde ait olan hususi haklar. (Bak: Musibet-i amme)

Hukuk-u islâmiye
"İslâm hukuku.(1937 senesinde ""Lâhey""de ikinci defa olarak toplanan bir hukuk konferansına vaki olan dâvete mebni Mısır Cami-ül Ezher'i heyet-i ilmiyesi nâmına, iki İslâm âlimi de iştirak etmiş idi. Ezher mümessilleri, bu konferansta iki esaslı mevzu hakkında mütalaada bulunmuştur. Bu mevzulardan biri: ""Şeriat-ı İslâmiye: İslâm hukuku nazarında medenî ve cinaî mes'uliyetler""; diğeri de ""İslâm hukukuyla Roma kanunları arasında bir alâka olup olmaması ve İslâm hukukunun Roma kanunlarından müteessir olduğuna dair bazı müsteşriklerin zuumlarını red mes'elesi"" idi.Ezher mümessillerinin mütalaaları, İslâm hukukunun yüksekliği ve içtimaî hayatı en mükemmel bir surette mütekeffil bulunması hususunda konferanstaki Avrupa'lı âzanın takdirlerini celb etmiş, bunun neticesinde konferansın bütün âzası, rey birliğiyle aşağıdaki maddeleri karar altına almışlardır:1- Şeriat-ı İslâmiye (İslâm Hukuku), umumi hukukun (mukayeseli hukukun) kaynaklarından biridir.2- İslâm hukuku canlıdır, tekâmüle salihtir.3- İslâm hukuku, bizatihâ kaimdir, başkalarından alınmış değildir.4- Birinci mevzu (Yani: İslâm hukukundaki mes'uliyet bahsi) Konferansın siciline Arapça ile tescil edilecektir. Bu, kendisine müracaat edilmek için hazırlanan mecmua-i ilmiyede de nazara alınacaktır.5- Arapça, konferansta istimâl edilecek ve müstakbel devrelerde de buna devam edilmesi tavsiye olunacaktır.Velhasıl: İslâm hukukunun bu müstakil, yüksek mahiyeti; onu güzelce tetkik eden zatlar tarafından her zaman itiraf edilmektedir. Ancak şunu da ilâve edelim ki: İslâm hukuku, kudsi ve istisnai bir mahiyeti haizdir; bunun başka hukuk müesseselerinden istifade etmiş olması düşünülemez. Fakat Avrupa hukuku, ale-l-ıtlak İslâm fıkhından ve bilhassa Endülüsde ve Afrikada ziyade intişarı cihetiyle Maliki fıkhından pek çok müstefid olmuştur. (Ist. Fık. K.)"

Hukuk-u medenî
Umumi mânada: Temel hak ve hürriyetler ve medeni haklar. Avrupaî mânada ise: Lâik hukuk sistemi, medeni hukuk.

Hukuk-u mektube
Kanunlarda yazılı olan haklar.

Hukuk-u mevzua
Konulmuş kanunların meydana getirdiği hukuk.

Hukuk-u milel
Beynelmilel hukuk. Milletlerarası hukuk.

Hukuk-u siyâsiyye
Siyasi haklar. Memleket idâresini ve halkın hakkını tanıyan hükümlerin tamamı.

Hukuk-u tabiiyye
İnsanın fıtratında bilkuvve mevcut olup, hak ile bâtılı, iyi ve fenayı bildiren ve insanların toplu bir şeklide yaşamalarını mümkün kılan hükümler.

Hukuk-u teamüliyye
Memleketin ahlâkını ve âdatını bildiren örf mânasında kullanılır.

Hukuk-u umumiyye
Cemiyetin bütün fertlerine şâmil olan haklar. (Mülkiyet hakkı, iştirak hakkı vs. gibi.)

Hukuk-u zevciye
Karı ile kocanın birbirlerine karşı hâiz olduğu haklar. Aile hukuku.

Hukukiyyat
Hukuk bilgisi.

Hukukperver
f. Geçmişi unutmayan, haklara hürmetkâr kimse. Vefalı ve sâdık dost.

Hukukullah
"Fık: İbadetler ve İlâhî cezalar, ukubetlerle alâkalı haklar. * Hukukullah umuma taalluk edip, yalnız bir şahsa âid olmayan ahkâm demektir. Bunlar hukuk-u umumiyeden ibarettir. Cenab-ı Hakk'a izafesi, tazim ve ehemmiyetine işaret içindir (T.H.L.)(Nasıl ""Hukuk-u Şahsiye"" ve bir nevi ""Hukukullah"" sayılan ""Hukuk-u Umumiye"" namiyle iki nevi hukuk var. Öyle de: Mesail-i şer'iyede bir kısım mesâil, eşhasa taalluk eder; bir kısım, umuma, umumiyet itibariyle taalluk eder ki; onlara ""Şeâir-i İslâmiye"" tabir edilir. Bu şeâirin umuma taalluku cihetiyle umum onda, hissedardır. Umumun rızası olmazsa; onlara ilişmek, umumun hukukuna tecavüzdür. O şeâirin en cüz'isi (sünnet kabilinden bir mes'elesi) en büyük bir mes'ele hükmünde nazar-ı ehemmiyettedir. Doğrudan doğruya umum âlem-i İslâma taalluk ettiği gibi, Asr-ı Saâdetten şimdiye kadar bütün eâzım-ı İslâm'ın bağlandığı o nurani zincirleri koparmağa, tahrib ve tahrif etmeye çalışanlar ve yardım edenler, düşünsünler ki, ne kadar dehşetli bir hatâya düşüyorlar. Ve zerre miktar şuurları varsa, titresinler!... M.)"

Hukukçu
"Hukuk mütehassısı. Hukuku meslek edinen kimse. Avukat, müdde-i umumi ""savcı"" ve hâkim."

Hukukî
(Hukukiyye) Hukuka ait, hukuk işleriyle alâkalı.

Hukukşinas
Hukukçu, hukuk ilmini bilen. * Vefâlı kimse. Sâdık dost.

Hul
(Hâyil. C.) Bela. Zahmet. * Mukabele etmek, karşılık vermek.

Hula'
Büyük emir (iş).

Hulabis
İnce ses.

Hulak
Boğaz ağrısı.

Hulalet
Samimi dostluk arkadaşlık.

Hulam (hullân)
Kurban olmayan küçük oğlak.

Hulasa
Bir şeyin, bir bahsin özü. Kısaca esası.

Hulasa-i kelâm
Sözün hülâsası. Sözün özü.

Hulasat-ül hulasa
Hulâsanın hulâsası. Özünün özü. * Ayet-ül Kübrâ Risâlesinin hülâsası.

Hulasaten
Kısaca, özet olarak, hülâsa olarak, muhtasaran.

Hulave
(C.: Halâvi) Kafanın ortası.

Hulb
Domuz kılı. Kalın kıl. Yele kılı. * Kıldan yapılmış kalem, kıl fırça.

Hulbe
Hububattan olan böy.

Hulc
Küçük gemi.

Huld
Ebedilik. Sonu olmayan. Sonu olmamak.

Hulde
Köstebek.

Huldzar
f. Cennet.

Huleb
"Bozrak bir ot ki, yer üzerine yayılır, sapı olmaz; yaprağını koparsalar sütü akar ve ekseriyâ geyik yer."

Hulefâ
(Halife. C.) Halifeler. (Bak: Halife)

Hulefâ-i aklâm
Kalem memurları.

Hulefâ-i erbaa
(Hulefa-i Râşidîn) (Bak: Çâr-yâr)

Hulefâ-i mehdiyyîn
Mehdi olan halifeler. Yani âhir zamanda gelen büyük mehdinin bazı vâsıflarına sahib olan halifeler. (Bak: Mehdi)(Hz. Mehdi'ye dair muhtelif rivayetler var. Tafsilat ve tasvirat başka başkadır... Resul-i Ekrem (A.S.M.) vahye istinaden herbir asırda kuvve-i mâneviye-i ehl-i imanı muhafaza etmek için, hem dehşetli hadiselerde ye'se düşmemek için, hem âlem-i islâmiyetin bir silsile-i nuraniyesi olan Al-i Beytine ehl-i imanı manevi rabt etmek için Mehdi'yi haber vermiş. Ahirzamanda gelen Mehdi gibi her bir asır, Âl-i Beyt'ten bir nevi mehdi belki mehdiler bulmuş. Hattâ Âl-i Beyt'ten ma'dud olan Abbasiye hulefasından Büyük Mehdi'nin çok evsafına cami' bir Mehdi bulmuş. İşte Büyük Mehdi'den evvel gelen emsalleri nümuneleri olan hulefa-i mehdiyyîn ve aktâb-ı mehdiyyîn evsafları, asıl mehdinin evsafına karışmış ve ondan rivayetler ihtilafa düşmüş. M.)

Hulefâ-i selâse
Üç halife: Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman (R.Anhüm)

Huleke
Kum içinde olan küçük bir hayvan.

Hulel
(Hulle. C.) Elbiseler.

Hulel-i fâhire
Kıymetli, şaşaalı, parlak elbiseler.

Huleyfe
Medine ehlinin ihramlandığı yer.

Huleyka'
At burnu.

Huleyme
(C.: Huleymât) Memecik. * Ciltte, bilhassa dil üzerinde bulunan küçük kabarcıkların beheri.

Hulf
Ahdinde durmamak. Ahdini bozmak. Sözde durmamak. * Nakz.

Hulf-ül va'd
Ahdinden dönmek. Verdiği sözü yerine getirmemek.

Hulf-ül vaîd
Va'dedilmiş azabı yapmamak, cezâyı yerine getirmemek. (Cenâb-ı Hak kendine isyan edenlerin, günahta devam edenlerin cehenneme gideceklerini beyan ediyor, tehdid ediyor, vaid ile beyanda bulunuyor. Affetmediği takdirde bu vaidinden dönmesi, aslâ adâletine yakışmaz, muhâldir.)

Hulfetmek
Sözünde durmamak.HULİYY : (C.: Huliyyât) Altun, gümüş, elmas, zümrüt, vs. gibi süs eşyası. Mücevher.

Hulk
Huy. Ahlâk. Tabiat. Yaratılıştan olan haslet. Seciyye. Cibilliyet. * İnsanın doğuştan veya sonradan kazandığı ruhî ve zihnî hâller.

Hulkan
Huy ve tabiatça. Ahlâk cihetiyle.

Hulkum
İnsan veya hayvan boğazı. Ağızdan mideye giden yol.

Hulkî
Huy ile, hulk ile alâkalı ve hulka müteallik.

Hull (hill)
Dost.

Hullan
(Halil. C.) Sâdık dostlar, arkadaşlar.

Hulle
(C.: Hılâl) Dostluk.

Hulleb
Yağmursuz bulut.

Hullebaf
f. Terzi.

Hulledallah
Allah dâim ve bâki etsin.

Hullet
(C.: Hulel) İçten, samimi sevgi. Dostluk. Muhabbet. Haslet.

Hulliyyat
(Hulliyy. C.) Pırlanta, altun, gümüş gibi süs eşyaları.

Hulm
Rüya, hülya. * İhtilâm olmak. Açık saçık rüya. * Akıl.

Hulse
Kapmak. * Karışmak. * Fırsat.

Hulta
Ortaklık, şirket.

Hulu
Hali olmak.

Huluc
Ayrılmak. * Çekilmek. * Yavrusu ayrıldığında sütü az olan deve.

Hulud
Ebedilik. Devam üzere olmak. Bir şey aslî hâleti üzere dâim olmak.

Huluk
Huy. Tabiat. Ahlâk.

Huluk-i azîm
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) mübarek huyları.

Huluka
(C.: Ahlâk-Halkân) Eski olmak.

Hulul
Girme. Dâhil olma. İçine gizlice giriş. * Birinin veya birkaç kimsenin sevgi veya itimadını kazanmak, içlerine onlardan görünüp girmek. * Halletmek. * Vuku' bulmak. Zuhur etmek. * Gelip çatmak. * Bir menzile inmek. * Kim: Bazı akıcı cisimlerin vücud mesâmâtından kolaylıkla geçebilmesi ve bu esâsa dayanan kimya tahlil usulü. * Fiz: Mesamatı olan bir perde ile ayrılan iki akıcı cisimde mevcut bazı maddelerin birinden diğerine geçmesi hâdisesi ki, barsaklarda olan imtisas bu tarzdadır.

Hulul-i ramazan
Ramazan ayının gelmesi.

Hulul-i şita
Kış mevsiminin gelmesi.

Hulule
Dostluk.

Hulus
Hâlislik. Saflık. * Samimiyet. Hâlis dostluk. İçden davranmak. Her hayırlı işi ve ameli Allah rızâsını niyet ederek yapmak.

Hulus-i kalb
Kalbden, gönülden, içten samimiyet.

Hulus-i niyet
Niyetin hâlis olması.

Hulusi
Samimi, candan. Hâlis ve içi temiz olan.

Hulusiyyet
Hâlislik. Samimi dostluk.

Huluskâr
f. Bir insana karşı samimi muhabbeti olan. * Dalkavuk. Menfaati için sevgi ve iyi muamele gösteren.

Huluskârâne
f. Samimi muhabbet ve sevgi ile. * İkiyüzlülükle, dalkavuklukla.

Hulusname
f. Yalnız muhabbet, alâka ve bağlılığı göstermek üzere sunulan mektub.

Huluvv
Boş olmak, hâlî oluş. Boşluk. Boşta olmak. * Huk: Tarafların anlaşarak evlilik hayatlarına son vermeleri. * Huk: Bir gayr-i menkulün, muayyen bir bedel ile kiralanmış olmasından doğan kiracılık hakkı ve menfaati. * Hava parası adıyla verilen meblağ.

Hulv
Tatlı. * Hoş ve güzel. İyi.

Hulvan
Bir kimsenin hizmeti karşılığında, ücretinin haricinde verilen şey. * Kızın mihrinden, kişinin kendisi için aldığı miktar. * Vermek, bahşetmek. * Bir belde ismi.

Hulviyyat
Tatlı yemekler. Şekerlemeler. Tatlı şeyler.

Hulya
f. Kuruntu. Hayal. Vehim. Olmıyan bir şeyi düşünerek yaşamak. Akıldan geçen ve matmah-ı nazar olan husus.

Hulya-yi hazin
Hazin hülya.

Hulüc
Çok yeyici, fazla yiyen.

Hulüm
"(C.: Ahlâm) Düş, rüyâ. (Rüyâ tâbiri iyilerinde; hülm tâbiri kötülerinde kullanılır.) * İhtilam olmak. * Akıl."

Hum
f. Küp. * Şarap küpü. İçine şarap doldurulan küp.

Humahin
Yüzük yapılan bir cins siyah taş.

Humak
Kabarcık gibi bir şeydir ve insana ârız olur.

Humaka
Akıl azlığı, ahmaklık.

Humakî
(Ahmak. C.) Ahmaklar, salaklar.

Humal
Aksaklık.

Humame
Süprüntü.

Humanizm
(Bak: Hümanizm)

Humar
Sarhoşluk veren ve haram olan içkiden sonra gelen baş ağrısı. * Sersemlik. * Bir şeyin acısı burnundan gelmesi.

Humar-âlud
f. Süzgün ve baygın göz. * Kendinden geçmiş, şaşkın.

Humaris
Sağlam, şiddetli, katı.

Humasî
Arabçada: Aslî harfleri, yani kök harfleri beş adet olan kelime. * Beşe mensub. * Beşli.

Humat
(Hâmî. C.) Himaye edenler, koruyanlar.

Humayun
(Bak: Hümâyun)

Humaz
Kırmızı çiçeği olan bir bitki çeşidi. * Kuzu kulağı.

Humaşe
Diyeti bilinmeyen cinayet.

Humbara
f. Küçük küp. * Ask: Demir veya tunçtan dökülmüş, içi boş ve yuvarlak olarak yapılan ve içine patlayıcı maddeler doldurularak havan topu veya elle atılan harp aleti. Havan topu ile atılana havan humbarası, elle atılana da el humbarası denirdi. * Para biriktirmek için kullanılan toprak veya madenden yapılan, bir tarafında para sığacak kadar yarığı bulunan kap. Kumbara.

Humbaracı
Ask: Yeniçeri teşkilâtı zamanındaki topçu eri. Bu teşkilâtın mensubları havan toplarıyla humbara attıkları için bu adı almışlardı.

Humbarahane
Humbara yapılan beylik fabrika. * Tar: Humbaracılar kışlası.

Humeka
(Hamik. C.) Ahmak, sersem.

Humeme
(C.: Humem) Kömür. * Kara kül. * Her ateşte yanan nesne.

Humevî
Tıb : Sıtmaya ait.

Humeyya
şiddet.

Humhane
f. Meyhane. * Şarap küplerinin konulduğu yer. * Tas: Âşığın kalbi.

Humk
Ahmaklık. Bön olmak. Aklı az olmak.

Huml
Kaçmak. * Korkmak.

Humma
Ateşli hastalık. Sıtma.

Hummalı
Ateşli, kızgın. * Çok faaliyetli. Hararetli.

Hummaz
Kuzu kulağı.

Humme
Tamam oldu (meâlinde fiil).

Hummere
(C.: Hummer) Kaya kuşu denilen başı kızılca serçe gibi bir kuş.

Hummisa
(C.: Hummis) Nohut.

Hummus
Nohut.

Humran
(Ahmer. C.) Kırmızılar.

Humre
(C.: Humur) Küçük seccade. * Namaz kılacak yer. * Küçük hasır parçası. * Güzelleşmek için kadınların yüzlerine sürdükleri şey.

Humret
Kırmızılık. Kızıllık. Masumane şefkat.

Humret-i hicâb
Hayâdan, utanmaktan hâsıl olan kırmızılık.

Humret-i şafak
Şafak kırmızılığı, şafak kızıllığı.

Hums
Beş bölükten birisi. Beşte bir.

Hums-i öşr
Onda birin beşte biri. Yani, bir şeyin ellide biri.

Humsa
Boş böğürlü ve ince karınlı olmak.

Humse
Hürmet.

Humtane
Kadının kaynanası.

Humud
Düşme. Zayıflama. * Sâkin olmak. Soğumak. Ateş sönmiyerek alevi azalmak. * Bayılmak ve kendini kaybetmek. * Ne helâle, ne de harama iştihası olmamak.

Humul
Bir kimsenin adı sanı batma, ünü ünvanı kaybolma.

Humuza
Ekşilik.

Humuzat
Ekşi şeyler.

Humuzet
Ekşilik. Kekrelik.

Humuziyet
Ekşilik. Kekrelik.

Humve
şiddet. * Suret.

Humçe
f. Küçük küp.

Hun
f. Kan, dem. * Öç, intikam, öldürme.

Hun'a
şekk, şüphe, zan. * Töhmet.

Hun-ab(e)
f. Sulu kan, kanlı su, su ile karışık kan. * Mc: Kanlı gözyaşı.

Hun-alud(e)
f. Kana bulanmış.

Hun-aşam
f. Kan içici, kan içen.

Hun-i cân
şarap.

Hunabis(e)
Arslan. * Zâlim ve kötü kimse.

Hunak
(C.: Havânik) Boğazda olan şiş.

Hunan
Kuşların boğazında olan bir hastalık.

Hunat'e
Kalın, yassı nesne.

Hunayis
Çirkin.

Hunbaha
f. Kan bahası, diyet.

Hunbar
f. Kan yağdıran, kan yağdırıcı.

Huncur
(C.: Hanâcir) Sütlü deve.

Hundure
Göz bebeği.

Hunefa
(Hanîf. C.) Allahın birliğine inananlar. (Bak: Hanîf.)

Hunefşan
f. Kan saçan, kan serpen.

Huneyn
Mekke-i Mükerremeye üç mil mesafede ve Mekke ile Taif arasında bir vâdinin adı.

Huneyn vak'ası
"Hicretin sekizinci senesinde şirkten kurtulmamış bazı Arap kabileleri Mekkeyi geri almak maksadıyla hücum ettikleri zaman burada müslüman askerlere karşı gelerek başlangıçta galip gibi görünmüşlerse de daha sonra galebe ve zafer, İslâm askerlerine nasib olmuştur. Bu muhârebede Sahabe-i kiramdan birçok zatlar şehid olmuşlardır. (Bak: Uhud)(Eğer denilirse: Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, madem Habib-ü Rabb-il-Âlemin'dir. Hem elindeki hak ve lisanındaki hakikattır. Ve ordusundaki askerlerin bir kısmı melâikedir. Ve bir avuç su ile bir orduyu sular. Ve dört avuç buğday ve bir oğlağın etiyle bin adamı doyuracak bir ziyafet verir. Ve küffar ordusunun gözlerine bir avuç toprak atmakla o bir avuç topraktan her küffârın gözüne bir avuç toprak girmesiyle onları kaçırır. Ve daha bunun gibi bin mu'cizat sahibi olan bir Kumandan-ı Rabbâni, nasıl oluyor Uhud'un nihayetinde ve Huneyn'in bidayetinde mağlup oluyor?Elcevab: Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, nev-i beşere mukteda ve imam ve rehber olarak gönderilmiştir. Tâ ki, o nev-i insanî, hayat-ı içtimaiye ve şahsiyedeki düsturları ondan öğrensin ve Hakim-i Zülkemâlin kavânin-i meşietine itaate alışsınlar ve desâtir-i hikmetine tevfik-i hareket etsinler. Eğer Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, hayat-ı içtimaiye ve şahsiyesinde daima harikulâdelere ve mu'cizelere istinad etseydi, o vakit İmam-ı Mutlak ve Rehber-i Ekber olamazdı.İşte bu sır içindir ki, yalnız davasını tasdik ettirmek için arasıra indel-hâce, münkirlerin inkârını kırmak için mu'cizeler gösterirdi. Sair vakitlerde nasılki herkesten ziyade evâmir-i İlâhiyyeye itaat etmiştir. Öyle de: Hikmet-i Rabbaniye ile ve meşiet-i Sübhaniye ile te'sis edilen Âdetullah kavaninine herkesten ziyade müraat ve itaat ederdi. Düşmana karşı zırh giyerdi, ""Sipere giriniz!"" emrederdi. Yara alırdı, zahmet çekerdi. Tâ tamamiyle hikmet-i İlâhiyye kanununa ve kâinattaki şeriat-ı fıtriye-i kübrâya müraat ve itaati göstersin. L.)"

Hunfeşan
f. Kan saçan, kan serpen.

Hunhah
f. İntikam alıcı, öç alıcı, kan isteyen.

Hunhar
f. Kan içici. Zâlim. Kan akıtan. Öldüren, öldürücü.

Hunharane
f. Kan içercesine. Çok zâlimce. Öldürerek.

Huni
"yun. Dar ağızlı kaplara sıvı dökmeye yarayan; ve yukarı kısmı genişçe, aşağı kısmı dar olan âlet."

Hunke
Tecrübe etmek, denemek, sınamak.

Hunkâr
f. (Bak: Hünkâr)

Hunnak
Tıb: Boğaz hastalıkları.

Hunne
Sözü burun içinden söylemek.

Hunnes-künnes
"Hunnes, Hânis'in; Künnes de Kânis'in çoğuludur. Kânis, süpüren mânasınadır. Umumiyetle, akıp akıp yuvalarına giden veya aynı yollarında gidip gelen yıldızlar demektir. Bazılarınca gündüz gaib, gece zâhir olan yıldızlara denir. Ekseriyetle yedi seyyar yıldızlara denmiştir. (Zuhal, Müşteri, Merih, Zühre, Utarid, Uranüs, Neptün)"

Hunpaş
f. Kan döken, kan saçan.

Hunrîz
f. Kan dökücü, kan döken, kan akıtan.

Hunsa
Hem erkek, hem de dişi olan. * Erkeklik ve dişilik alâmetlerini birlikte taşıyan bitki.

Huntuf
Sakalını yolan.

Hunu'
Horluk, zelillik, alçaklık.

Hunus
Rücu etmek, vazgeçmek, geri dönmek. * Örtülü olmak. * Tehir etmek, sonraya bırakmak.

Hunut
Mumyalama. * Bir ölünün uzun zaman çürüyüp kokmaması için kullanılan eczalar.

Hunuz
Kokup fenâ olmak.

Hunyâ
f. Şarkı söyleme.

Hunyâger
f. Şarkı söyleyen, şarkıcı.

Hunzub
Şişman gövdeli, boş konuşan kadın.

Hunzul
Uzun boynuz. * Uzun zeker.

Hunzuvane
Kin tutmak. * Büyüklenmek, kibirlenmek.

Hunzüb
(C.: Hanâzıb) Erkek çekirge.

Hunzüba'
Kuru. * Yellengen böceği.

Hunçegân
f. Kendisinden kan akan.

Hunî
f. Kanlı, kan dökmeye meyilli.

Hunîn
f. Kana bulanmış, kanlı.

Hunük
f. Ne güzel! Ne hoş! Ne mutlu!

Hur
f. Güneş, şems.

Hur'
(C.: Hurü') Kuş tersi, necis.

Hur-i în
Cennet'te âhu gözlü çok güzel kızlar. (Bak: Huri)

Hura'
Devenin delirmesi.

Hurac
Tıb: Bedenin çeşitli yerlerinde çıkan çıbanlar.

Hurace
Çıban. * İrinlenme.

Hurafat
(Hurafe. C.) Aslı esası olmayan, bâtıl rivayetler. Bâtıl inanışlar. Hurafeler.

Hurafe
Uydurma, bâtıl inanış. Masal. Efsane. Yalan hikâye.

Hurafe-varî
f. Hurafeye benzer. Hurafe gibi uydurulmuş.

Hurak(a)
Kav dedikleri nesne. * Tuzluk.

Huran
(Hur. C.) f. İri gözlü. * Cennet kızları.

Huraşe
Ufak parça, küçük şey.

Hurbe
(C.: Hureb) Kalça kemiğinin deliği. * Her yuvarlak delik.

Hurc
Meşinden veya çadır bezi gibi şeylerden yapılmış büyük heybe ve sandık. Meşinden yapılan bu heybe ve sandıklar arka taraflarındaki meşin kollarla hayvanların semerine bağlanır ve iki hurc bir hayvana yüklenirdi. Eski zamanın uzun yolculuklarında kullanılırdı. Eskiden İstanbulun meşhur yangınlarında en lüzumlu eşyayı içlerine doldurup pencereden atmak suretiyle kurtarma işlerinde kullanılmak üzere konaklarda da bulundurulurdu. (O.T.D.S.)

Hurcül
Uzun.

Hurd
f. Küçük. Ufak. İnce. * Kırık. * Ehemmiyetsiz, önemsiz.

Hurd u hâb
Yiyecek ve uyku.

Hurd ü mürd
f. Parça parça. Ufak tefek kimse.

Hurda
(Bak: Hurde)

Hurde
f. Yenilmiş.

Hurde tezyinat
Tezhibde küçük süsleme motiflerine verilen genel isim.

Hurde-bînane
İnceden inceye. Kılı kırk yararak.

Hurde-bînî
"Gözle görülmeyecek derecede küçük. Mikroskopik.(Gözle görülmeyen hurdebinî bir hayvanın ne kadar keskin duyguları var ki, arkadaşının sesini işitir, rızkını görür, gayet hassas ve keskin hisleri vardır. Şu hâl gösteriyor ki; maddenin küçülüp inceleşmesi nisbetinde âsar-ı hayat tezayüd ediyor, nur-u ruh teşeddüd ediyor. Güya madde inceleştikçe, bizim maddiyatımızdan uzaklaştıkça ruh âlemine, hayat âlemine, şuur âlemine yaklaşıyor gibi hararet-i ruh, nur-u hayat daha şiddetli tecelli ediyor. İşte hiç mümkün müdür ki; bu madde perdesinde bu kadar hayat ve şuur ve ruhun tereşşuhatı bulunsun; o perde altında olan âlem-i bâtın ziruh ve zişuurlarla dolu olmasın...S.)"

Hurde-hâş
f. Param parça, kırık dökük.

Hurdebîn
(Hurde-bîn) Mikroskop. Çok küçük, ufak şeyleri, mikropları gösteren âlet.

Hurdedan
f. Nükteleri ve incelikleri anlayan, bilen.

Hurdedanî
f. Nükte ve inceliği anlıyan, dikkatli kimse.

Hurdefuruş
f. Ufak tefek şeyler satan kimse.

Hurdegir
f. Sözün içinde tenkid edilecek noksan arayan.

Hurdengâh
f. Yemek odası.

Hurdenî
f. Yiyecek şey.

Hurdevat
f. Kırık dökük, eski püskü şeyler, öteberi. Hırdavat.

Hurdeşinas
f. Dikkatli. İncelikleri ve nükteleri anlayan.

Hurdsal
f. Genç. Yaşı küçük.

Hurf
Üzerlik tohumu.

Hurfe
Bir yere toplanmış yemiş. * Baklet-ül hamkâ otu.

Hurfet-ül cennet
Cennet bahçesi.

Huri
"(Ahver ve Havrâ kelimelerinin C.) Ahu gözlüler. Gözlerinin akı karasından çok olan, pek güzel ve güzellikleri tarif ve tavsif edilemiyecek derecede güzel olan Cennet kızları. (Bak: Hur - Hur-i în) (Sual: Ehadiste denilmiş: ""Huriler yetmiş hulleyi giydikleri halde, bacaklarının kemiklerindeki ilikleri görünüyor."" Bu ne demektir? Ne mânası var? Nasıl güzelliktir?Elcevab: Mânası pek güzeldir ve güzelliği pek şirindir. Şöyle ki: Şu çirkin, ölü, câmid ve çoğu kışır olan dünyada; hüsün ve cemal, yalnız göze güzel görünüp, ülfete mâni olmazsa, yeter. Halbuki: Güzel, hayatdar, revnakdar, bütün kışırsız lüb ve kabuksuz iç olan cennette; göz gibi bütün insanın duyguları, lâtifeleri cins-i lâtif olan hurilerden ve huriler gibi ve daha güzel, dünyadan gelme, Cennet'teki nisâ-i dünyeviyeden ayrı ayrı hisse-i zevklerini, çeşit çeşit lezzetlerini almak isterler. Demek, en yukarı hullenin güzelliğinden tut, tâ kemik içindeki iliklere kadar, birer hissin birer lâtifenin medar-ı zevki olduğunu hadis işaret ediyor. Evet, ""Hurilerin yetmiş hulleyi giymeleri ve bacaklarındaki kemiklerin ilikleri görünmesi"" tâbiriyle hadis-i şerif işaret ediyor ki: İnsanın her ne kadar hüsün perver ve zevk-perest ve zinete meftun ve cemale müştak duyguları ve hassaları ve kuvaları ve lâtifeleri varsa, umumunu memnun edip doyuracak ve herbirisini ayrı ayrı okşayıp mes'ud edecek, maddi ve mânevi her nevi zinet ve hüsn-ü cemale huriler câmidirler. Demek, huriler Cennet'in aksam-ı zinetinden yetmiş tarzını, bir tek cinsten olmadığından birbirini setretmiyecek surette giydikleri gibi; kendi vücudlarından ve nefis ve cisimlerinden, belki yetmiş mertebeden ziyade ayrı ayrı hüsün ve cemalin aksamını gösteriyorlar. S.)"

Huriye
Huri gibi.

Hurk
Akılsız, bilmezlik. * Dehşet, şiddet.

Hurka
Yanmak. * Hararet. * Yanık çıban.

Hurkat
Yangın. Yanma. Yanıklık. * Bir nevi çıban.

Hurkuf
Zayıf davar.

Hurkus
Pire gibi bir böcek (Az olarak kanatlanır uçar).

Hurlika
f. Çok güzel, huri yüzlü.

Hurma
f. Bir sıcak iklim meyvesi. * Hurma şeklinde yapılan hamur tatlısı.

Hurmat
(Huremât - Hurumât) Haramlar. Dinin, yapılmasını menettiği şeyler. İşlenmesi günah olan işler.

Hurmet
(Bak: Hürmet)

Hurnub
Keçiboynuzu dedikleri yemiş.

Hurpeyker
f. Huri yüzlü.

Hurras
(Hâris. C.) Muhafızlar, bekçiler, nöbetçiler.

Hurre
(C.: Harâyir) İyi. * Câriye olmayan kadın.

Hurrem
f. Sevinçli. Mesrur. Şen. Ferahlık veren. Taze ve hoş. Güler yüzlü.

Hurremgâh
f. Kalbi ferahlandıran yer.

Hurremî
f. Mesruriyet, sevinç, sürurlu ve sevinçli olma.

Hurs (hırs)
(C.: Hursân) Altından ve gümüşten olan halka. * Kulağa taktıkları küçük halka.

Hurs(a)
Hurma budağı. * Şey.

Hurs(e)
Çocuk doğuşunda yapılan yemek.

Hursend
f. Kısmetine râzı olan, kanaatkâr, tokgözlü.

Hursendane
f. Kanaatkârâne, tokgözlülükle.

Hursendî
f. Tokgözlülük, kanaat edicilik. Göz tokluğu.

Hursî
Ev eşyası. * Her nesnenin fenâsı.

Hursîs
Metâ, mal. Kumaş.

Hurt
(C.: Hurut-Ahrât) Balta. İğne deliği, balta deliği, kulak deliği.

Hurtum
(C.: Harâtim) Burun. * şarap.

Huru'
Tanelerinden hintyağı çıkartılan ağaç. * Sütleğen otu. * Yumuşak ot.

Hurub
Keçiboynuzu adı verilen yemiş.

Huruc
Çıkma. Dışarı çıkma, çıkış. * Ayaklanma, isyan etmek.

Huruc alessultan
Meşru hükümete karşı kıyam ve isyan etme.

Huruc-i bisun'ihi
Namazdan kendi isteği ile çıkmak.

Huruc-i fâhiş
Haddini aşmak. * Büyük isyan hareketinde bulunmak.

Huruf
(Harf. C.) Harfler. İsim ve fiil olmayan kelimeler. (Bak: Harf)

Huruf-u asliye
(Bak: Harf-i aslî)

Huruf-u cerre
(Bak: Harf-i Cer)

Huruf-u câzime
Cezmeden harfler: lem, lemmâ, lâm-ül-emir, lâ-ün-nâhiye (nehyeden lâ edatı). Şart edatları da câzimdir. (Bak: Câzim)

Huruf-u halk
Sesi boğazdan çıkan harfler. (Hâ, hı, ayn, gayn, he, hemze gibi)

Huruf-u hecâ
Alfabe sırasına göre dizili harfler. * Kelimelerdeki harflere ayrıca ses katan elif, vav, he, yâ harfleri.

Huruf-u imlâ
Gr: Sesli harfler. (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü, harfleri.)

Huruf-u itbak
Gr: İtbak harfleri. (Bak: İtbak)

Huruf-u kameriye
"Gr: Arapçada kelimenin başında harf-i tarif olduğu vakit, harf-i tarifin lâmı okunan harfler. Meselâ: El-Kamer, El-İnsân, El-Bedi' kelimelerinde olduğu gibi. Burada kelime başında ""kaf, elif, bâ"" harfleri kameriyeden olduğu için aynen okunuyor. (Bunlar: Elif, bâ, cim, hı, hâ, ayın, gayn, fe, kaf, kef, mim, vav, he, yâ harfleridir.)"

Huruf-u leyyin
"""Vav, ayn ve elif"" harfleri. (Bak: Lîn)"

Huruf-u mechure
Cehr ile okunan harfler. (Zı, lâm, kaf, vav, ra, bâ, dad, hemze, zel, gayın, ze, elif, cim, nun, dal, mim, tı, yâ, ayın.)

Huruf-u mu'ceme (menkuta)
Gr: Kur'an-ı Kerim harflerindeki noktalı harfler.

Huruf-u munfasıla
Gr: Kendisinden sonra gelen harflere bitişmeyen (vav, rı, dal, hemze, ze, zel) gibi harfler.

Huruf-u muttasıla
Gr: Kendisinden sonra gelen harflerle bitişip yazılan harfler.

Huruf-u müsta'liye
"Tecvidde: Harf ağızdan çıkarken dilin üst damağa yapışması halinde veya üst damağa doğru gitmesiyle çıkan harfler: Kaf, tı, zı, dat, hı, sad, ayın, gayın, Bu harflerin mukabili ""istifâle"" harfleridir."

Huruf-u nâsibe
Gr: Muzari (geniş zaman) fiilinin başına getirildiğinde o fiili nasbeden harfler. (En), (Len), (İzen), (Key) harfleri gibi.

Huruf-u âliyat
Tas: Gayb ve gaybîlikte olan Cenab-ı Hakka mahsus şuunat.

Huruf-u şartiye
(Bak: Şart edatları)

Huruf-u şedide
(Bak: şiddet)

Huruf-u şefe
"Dudaktan çıkan harfler. ""Be, Fe, Mim"" gibi."

Huruf-u şemsiye
"Gr: ""El"" harf-i tarifinin ""lâm"" harfi ile yan yana geldiğinde, kendisi okunmayıp ""Lâm"" harfine kalboluyorsa, o harflere ""huruf-u şemsiye"" harfleri denir. (Te, se, dal, zel, rı, ze, sin, şın, sad, dat, tı, zı, lem, nun harfleri) Meselâ: El-turab yazılıyor, etturab okunuyor. El-şems yazılıyor, eşşems okunuyor. El-Duâ, Edduâ okunuyor."

Huruf-ul mukattaa
Gr: Kur'an-ı Kerim'de sure başlarında bulunan, kesik kesik, ikisi üçü birleşik veya tek başına yazılı hafler. Elif Lâm Mim, Yâ Sin, Elif Lâm Râ... gibi. Bunlar İlahî birer şifre olup, mânalarını anlayanlar Resul-ü Ekrem (A.S.M.) ve O'nun vârisleridir.

Hurufat
(Harf. C.) Harfler. Matbaada kullanılan dökme harfler.

Hurufiye
Fazlullah-ı Hurufi adında birinin kurduğu bâtıl bir meslektir. Harflerden kendilerince manalar çıkarıp, dine aykırı iddiaları olan bir dalâlet fırkasıdır.

Hurum
İhram.

Hurur
Düşmek, sukut.

Hurus
f. Horoz.

Huruş
f. Coşma. Gürültü. şamata. Telâş.

Huruşan
f. Çağlıyarak, coşarak, * Coşan, çağlayan.

Hury
Değirmen deliği.

Hurz
Oranlamak, yâni tahminle bir şeyin miktarını söylemek.

Hurze
(C.: Hurez) Dikiş.

Hurşun
(C.: Harâşın) Ufacık bıtırak. (Davarların tüyüne yapışır.)

Hurşîd
f. Güneş. Afitab. Hur. Mihr. şems.

Hus
Dikmek. * Darlık vermek. * İki şeyi bir araya getirmek.

Husa
Hurma yaprağı.

Husaf
Hasad, hasad mevsimi. * Ekin biçme.

Husafe
Düşmanlık, adavet. Gizli kin, hased.

Husake
Düşmanlık, adavet. Hased, gizli kin.

Husale
Harman yerinde arta kalan tane.

Husam
Keskin kılıç.

Husame
Keskinlik.

Husare
Arpa, buğday ve pirinç gibi hububâtın kabuğundan düşen parçalar. * Her kabuklu nesnenin, kabuğundan ayrılıp temizlenmesi. * Şirâ sıkıntısı. * Her nesnenin fenâsı.

Husas
Sür'atle gitmek, seğirtmek, koşmak.

Husban
Hesab. * Azab. * Sıkıntı. * Şer. * Koltuk yastığı.

Husema'
(Hasım. C.) Muhalifler, karşı taraflar, hasımlar. * Adüvler, düşmanlar.

Husf
Her bir şeyin içi.

Hushus
Mübâlağa ile kandırmak.

Huslet
Kıldan bükülmüş nesne.

Husm
(C.: Ahsam) Çuval ve heybe bucağı.

Husn
Perhizkârlık, iffet.

Husr
Tıb: Peklik, kabızlık, inkıbaz. * İdrar tutulması.

Husran
Mahrumiyet. Kayıp. Çok büyük ziyan.

Husrev
f. Hükümdar, şah.

Huss
Za'feran. * Hurma yaprağı. * Eğrelti otu.

Hussad
Hased edenler. Kıskananlar.

Husser
Cübbesi ve zırhı olmayanlar. Çıplak kimseler.

Husuf
Ay tutulması. Perdelenmek. Dünya gölgesinin ay üzerine gelmesi. * Bir şeyin nuru ve ışığı gitmesi.

Husuf-i cüz'î
Ayın bir kısmının tutulması.

Husuf-i küllî
Ayın tamamen tutulması.

Husul
Peydâ olma. Hasıl olma. Meydana gelmek. Üremek, türemek.

Husul-pezir
Hâsıl olmuş, meydana gelmiş.

Husul-yâfte
f. Husule gelmiş, meydana çıkmış, hâsıl olmuş.

Husum
(Hasim. C.) Uğursuzluk. * İdman. Birbiri ardınca devam üzere olmak. * Bir şeyi kökünden kesip dağlayanlar. * Fırtına.

Husumet
Düşmanlık. Hasımlık. Kincilik. Zıddiyet. Çekişmek. Dâvacı olmak.

Husun
(Hısn. C.) Kaleler. Korunacak sağlam yerler.

Husun-i refîa
Yüksek kaleler.

Husur
Yorulmak. * İncinmek.

Husure
Yoğunluk, kalınlık. Sütün yoğurt olması.

Husus
İş. Mevzu. Yol. Usul. Keyfiyet. Madde. Şey. Bir şeyin sairlerinden ayrıldığını ve temyizini bildiren cihet ve keyfiyet.

Hususa
Ayrıca, hususen, başkaca.

Hususat
(Husus. C.) Hususlar, bakımlar, işler. Tarzlar, şekiller. Mes'eleler. Maddeler.

Hususen
Bilhassa. Ayrıca. Başkaca. Buna mahsus olarak.

Hususiyat
Hususi olan şeyler. Hususiyyetler.

Hususiyet
Ahbaplık, tanışıklık, yakınlık. * Hususilik.

Hususî
Bir şeye aid olan. Herkese âid olmayan.

Husve
Topraklı yer.

Husye
Erkeklik bezi. Haya. Erkeğin yumurtalığı.

Husyet-üs semek
Balık yumurtası.

Husyetan
f. Hayalar, çift haya. Erkeklik bezlerinin her ikisi.

Hut
Balık. Büyük balık. * Şubat ayı içinde güneşin girdiği ve semanın cenub yarısındaki burcun ismi.

Hutab
(Hutbe. C.) Hutbeler.HUTAE : (C.: Hatâit) Kısa boylu kimse.

Hutaf
(C.: Hatâtif) Demir çengel. * Makaranın iki tarafında olan eğri demir.

Hutame
Cehennemin beşinci tabakası. İnatçı münkirlerin yeri olup, Gayya Kuyusunun bulunduğu kısım.

Hutat
Dökülmüş ve saçılmış olan şey.

Hutbe
İlâhi emir ve nehiyleri cemaate beyan ve ihtar etmek. Cuma veya bayram namazlarında müslümanlara hatibin İlâhi ve şer'i emirleri hatırlatan sözleri. (Hatib, bu hutbeyi söylemeye Halife veya İslâm Devlet Reisinden vazife ve salâhiyet almıştır.)

Hutbehan
f. Hutbe okuyan, hatib.

Hutebâ
Hutbe okuyanlar. Hatibler.

Hutebâ-i umumî
f. Herkese hitâbeden, umuma ders verenler.

Hutm
Her kuşun gagasına, her davarın burnunun ucuna ve ağızının önüne derler.

Hutre
Bina için verilen yemek. * Tatmak.

Hutruş
Kısa.

Hutt
Emir. * Kıssa.

Hutta
Darp, vurmak. * Zor iş. * Başın önünde olan saç örgüsü.

Huttaf
(C.: Hatâtîf) Kırlangıç kuşu.

Hutu'
Gitmek.

Hutub
Erkek çekirge.

Hutuf
(Hatf. C.) Ölümler, vefatlar.

Hutun
(Hutunet) Evlenme, tezevvüc, teehhül. * Damatlık, damat olma.

Hutur
Akla gelmek. Hatırlamak.

Hutur etmek
Hatıra gelmek.

Hutut
(Hatt. C.) Yazılar. Çizgiler * Yollar.

Hutut-u şemsiye
Işıklı güneş yolu.

Hutuvat
(Hutvât-Hutevat) (Hutve. C.) Adımlar. İzler. Yollar. Eserler. * Şeytanın aldatmaları.

Hutuvat-ı sitte
"Altı adım. (Kur'an-ı Kerim'deki ""Hutuvat-üş şeytan"" tabirinden istifaze ile, şeytanların ve onların insî mümessilleri olan şerir insanların fitnekâr ve dalâlete sevkedici adımları, izleri ve desiseleri gibi mânalarla alâkalı olarak ""bir mühim eser""e verilen isim) Şeytanın altı desisesi."

Hutve
Adım atıldığı zaman iki ayak arasındaki mesafe. * İz. (Bak: Hatve)

Hutâm
Kuru cisim kırıntısı. * Yumurta kabuğu. * Çerçöp.

Hutâm-ı dünya
Bu fani dünyanın muvakkat ve boş malı mülkü.

Huule
Dayılık.

Huva
Tembel olmak.

Huvaka
Süprüntü.

Huvar
Bağırış, çığlık, sayha, avaz.

Huvase
(C.: Huvâsât) Karışık cemaat.

Huvela'
Çocuk anasından doğduğunda beraber çıkan ince nâzik deri. (Onda yeşil ve kızıl hatlar olur.)

Huveyn
Hayvancık. Çok küçük canlı.

Huveynat
Çok küçük hayvancıklar. Mikroplar.

Huveysal
(C.: Huveysalat) Tıb: Ciltte peyda olan bir takım kabarcık.

Huveyza
İshal, iç sürgünü.

Huvta
Arpa, buğday gibi hububat için yapılan avlu veya anbar.

Huvvan
(Hâin. C.) Hıyanet edenler, hâinler.

Huvvara
Ağartılmış yemek.

Huvve
Karalık. Siyahlık.

Huy
f. Mizac, tabiat, ahlâk, âdet. * Ter.

Huy-i bed
Fenâ huy.

Huyela'
Kibir, ucub.

Huygerde
f. Terlemiş. * Adet edinmiş, huy hâline getirmiş, alışmış.

Huyul
(Hayl. C.) Atlı alaylar. * Atlar. * Kötülerin meydana getirdiği kalabalık.

Huyut
(Hayt. C.) İpler. İplikler. Lifler. Teller.

Huyut-i rakîka
İnce iplikler.

Huz
Al. (Ahz: Almak mastarından) Al emri.

Huz bi-yedî
Elimi al, elimden tut, bana yardım et (mânasında).

Huz mâ safâ, da'mâ keder
"""Safâ olanı al, keder vereni bırak"", ""Allahın müsaadesi olan ve neticesi safâ veren şeyi al, sonu keder vereni bırak"", ""İyisini al, kötüsünü bırak"" meâlindedir."

Huz'
Alçaklık yapmak.

Huza'bîl
(C.: Huz'a) Batıl şeyler. Halkı güldürecek boş şeyler, nesneler.

Huzafe
Sahtiyan kırpıntısı. * Bez kırpıntıları.

Huzahız
Suyu ve ağacı çok olan yer. * Şişman kimse.

Huzaka
Kıymetsiz ve rağbetsiz olan şey.

Huzakiyy
Lisanı fasih, konuşması açık olan kimse. * Eşek sıpası.

Huzale
Saman ufağı.

Huzamî
Lavanta çiçeği.

Huzane
Kendileri sebebinden gam ve tasa çekilen çoluk çocuk.

Huze
Miğfer.

Huzem
(Huzme. C.) Demetler, desteler, huzmeler.

Huzene
Kulak.

Huzme
Demet. Deste. Bir kucak şey. * Fiz: Bir ışık kaynağından çıkan sütun halindeki şua.

Huzne
(C.: Huzen) Sağlam ve sert olan.

Huzre
Arka zahmeti.

Huzret
Yeşillik. Ter ü tazelik.

Huzruf
(C.: Hazârif) Fırıldak. * Değirmen çarkının birisi. * Pervâne.

Huzu'
Mahviyet ve tevazu hali, alçak gönüllü olmak. Allah'ın azametini, celal ve cemalini, büyüklüğünü tahattur ve tefekkürden hâsıl olan, insandaki huzur ve huşu' hâli.

Huzub(e)
Semiz olmak, besili olmak.

Huzuk
Adımları birbirine yakın olan kısa boylu kimse.

Huzuka
Ekşilik.

Huzunet
(C.: Huzen) Sağlamlık. Kabalık, sertlik.

Huzur
Hazır olmak. Mevcud bulunmak. * Hürmet edilmesi lâzım gelen kimsenin yanında olmak. * İbadet neticesi hâsıl olan rahatlık, gönül ferahlığı.

Huzur ü hab
Rahat ve uyku.

Huzur ü sükun
Rahatlık ve eminlik.

Huzur-aver
f. Huzur ve rahatlık verici, sükunet veren.

Huzur-u kalb
Kalb huzuru, gönül rahatlığı.

Huzuz
(C.: Hızzân) Erkek tavşan.

Huzuzât
(Huzuz. C.) İnsanın hoşuna giden şeyler.

Huzuzât-ı nefsâniye
Nefse hoş gelen şeyler.

Huzva
Bir yere toplanıp tepe gibi olan kum yığını.

Huzvane
Büyüklenmek, kibirlenmek.

Huzve
Parça.

Huzya
Ganimet malından vermek.

Huzye
(C.: Huzâyât) Küçük ok.

Huzzâk
(Hâzık. C.) İşinin ehli olanlar, ustalar, mütehassıslar. Hazâkatli kimseler.

Huzzâk-ı etibbâ
Doktorlar içinde en ehil olanları.

Huzzân
(Hâzin. C.) Hazine muhafızları, hazinedarlar.

Huzzâr
(Hâzır. C.) Hazır olanlar, hazır bulunanlar, huzurda ve gözönünde olanlar.

Huzzâr-ı meclis
Mecliste hazır bulunanlar.

Huş
f. Akıl, fikir, zekâ, iyi ile kötüyü ayırma hissi. * Ruh, can. * Ölüm, * Zehir.

Huş'a
Alçak küçük tepe.

Huşam
Kalın burunlu. * Uzun dağ burnu.

Huşar
Avaz, ses.

Huşare
Bir yere giderken bırakılan faydasız şeyler. * Her şeyin kötüsü.

Huşdar
f. Akıllı, uslu.

Huşe
f. Salkım. * Başak, sümbül.

Huşe çîn
f. Başak toplayan. Salkım toplayan.

Huşe-i engur
Üzüm salkımı.

Huşe-i hurma
Hurma salkımı.

Huşe-çin
Başak toplayan.

Huşef
Yeşil sinek.

Huşenk
f. İdrak, akıl, iz'an.

Huşk
f. Kuru, yâbis. * Kaba, soğuk.

Huşk u ter
Kuru ve yaş.

Huşkar
İri öğütülmüş un. O undan olan ekmek.

Huşkcan
f. Kalın kafalı, câhil kimse.

Huşkleb
f. Dudağı kurumuş, susamış.

Huşkmağz
f. Boşkafalı, câhil.

Huşksal
f. Kuraklık ve kıtlık yılı.

Huşkser
f. Ahmak, salak.

Huşkî
f. Kuruluk, yubuset.

Huşmend
(C: Huşmendân) f. Akıllı, aklı başında.

Huşmendân
(Huş-mend. C.) Aklı başında olanlar, akıl sâhipleri.

Huşmendâne
f. Akıllıca, aklı başında olarak.

Huşne
Haşinlik.

Huşrüba
f. Akıl kapan, aklı baştan alan.

Huşrübude
f. Aklı kapılmış, aklı başından gitmiş.

Huşu'
Alçak gönüllülük. Hayâ etmek ve mütevazi olmak. Korku ile karışık sevgiden gelen edebli bir hâl. Yüksek ve heybetli bir huzurda duyulan alçak gönüllülük. Sükun ve tezellül.

Huşuf
(C.: Huşef) Seri, eli çabuk, hızlı. * Geceleyin yola giden deve.

Huşunet
Kabalık, sertlik, inatçılık.

Huşunet-i mizâc
Mizâc sertliği, huy ve tabiat sertliği.

Huşunet-i tab'
Tabiat ve huy kabalığı.

Huşyar
(Bak: Hüşyar)

Huşş
"(C.: Huşuş) Hâcet mevzii; helâ, tuvâlet. * Necâset mahreci."

Huşşa'
Kulak ardındaki yumruca kemik.

Huşşaf
Yarasa kuşu.

Hz. Hasan
"Hz. Ali'nin (R.A.) oğludur. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) sevgili torunudur. Cennet'le tebşir olunmuştur. Hz. Peygamber (A.S.M.) kendisi için cennet gençlerinin seyyidi buyurmuştur. (Hi: 3-49)(Hazret-i Hasan ve Hüseyin'in Emevilere karşı mücadeleleri ise, din ile milliyet muharebesi idi. Yâni, Emeviler, Devlet-i İslâmiyeyi, Arab milliyeti üzerine istinad ettirip râbıta-i İslâmiyeti, râbıta-i milliyetten geri bıraktıklarından, iki cihetle zarar verdiler:Birisi: Milel-i sâireyi rencide ederek tevhiş ettiler. Diğeri : Unsuriyet ve milliyet esasları, adâleti ve hakkı tâkip etmediğinden zulmeder. Adalet üzerine gitmez. Çünki: Unsuriyet-perver bir hâkim, milletdaşını tercih eder, adalet edemez. ferman-ı kat'isiyle: Râbıta-i diniye yerine râbıta-i milliye ikame edilmez; edilse, adalet edilmez; hakkaniyet gider.İşte Hazret-i Hüseyin, râbıta-i diniyeyi esas tutup muhik olarak onlara karşı mücadele etmiş, tâ makam-ı şehadeti ihraz etmiş. M.)"

Hâb-ı adem
Ölüm uykusu.

Hâb-ı câvid
Ebedî uyku, ölüm.

Hâb-ı gaflet
Gaflet uykusu.

Hâb-ı giran
Ağır uyku.

Hâb-ı harguş
Tavşan uykusu. Şüpheli ve hafif uyku. * Yalan, hile.

Hâb-ı nuşin
Tatlı uyku.

Hâb-ı rahat
İstirahat için uyku.

Hâcc
(C.: Hüccac) Hacca gitmiş kimse. Hacı.

Hâcc-ül haremeyn
Usulüne uygun surette, Mekke-i Mükerreme'yi ve Medine-i Münevvere'yi ziyaret eden.

Hâcce
(C.: Havâcc) Hacca giden, usulüne uygun olarak Kâbe'yi ziyaret ederek hac vazifesini yerine getiren kadın veya kız. * (C.: Hâcc) Bir cins diken.

Hâce
f. Hoca, efendi, sâhib, muallim, âile reisi.

Hâce-i evvel
Milletin ilmen ve fikren terakki etmesi için, çeşitli bilgileri, halkın rahatlıkla anlayabileceği bir lisan ile yayan kimse.

Hâce-i âlem
(Hâce-i Kâinat) Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ünvanı.

Hâce-sera
f. Haremağası, hadımağası.

Hâcegân
(Hâce. C.) f. Hocalar. * Eskiden yüzbaşı rütbesi karşılığında sivil rütbe. * Bâb-ı Âli kalemleri efendilerinden hususi bir rütbe taşıyan adam.

Hâcegân-ı divan-ı hümayun
Eskiden devlet dairelerindeki yazı işlerinin başında ve bir takım mühim memuriyetlerde bulunanlar hakkında kullanılan bir tâbirdi. İkinci Mahmud zamanında yenilikler yapılıp memuriyete mahsus rütbeler ihdas olunurken hâcegânlık da rütbe sayılmış ve bunlara ait nişanla, resmi günlerde giyecekleri elbise de tâyin olunmuştu. Bu suretle hâcegân-ı divân-ı hümâyun tâbiri de tarihe karışmıştı. (O.T.D.S.)

Hâcet
(C.: Hâcât) İhtiyaç, lüzum, muhtaçlık.

Hâcet-mendâne
f. Muhtaçcasına, ihtiyaçlı olarak.

Hâcet-mendî
f. Muhtaçlık, ihtiyaçlı olma.

Hâcetaş
f. Eskiden bir efendinin müteaddit kölelerinden her biri.

Hâcetmend
f. İhtiyaç sahibi, muhtaç.

Hâcetreva
İhtiyacı gideren, ihtiyaç olan bir şeyi te'min eden.

Hâcib
Perde. * Perdeci. Kapıcı. * Eskiden Osmanlı İmparatorluğu zamanında Devlet Reisinin en yakın me'muru. Vezirler veya âmirler. * Kaş.

Hâcib-i bâri
Cebrail (A.S.)

Hâcib-i yemin
Sağ kaş.

Hâcib-i yesar
Sol kaş.

Hâcibeyn
İki kaş.

Hâdife
Halktan bir kısım.

Hâdil
(Hadl. den) Aşağıya sarkıtılmış. * Gözlerinde ve ağzında çıban olan deve yavrusu.

Hâdim
Yıkıcı olan, yıkan, tahrib eden.

Hâdim-ül fukara
Fakirlere hizmet eden.

Hâdim-ül haremeyn-iş şerifeyn
"Hilâfeti haiz olmaları hasebiyle Osmanlı Padişahlarına verilen ünvandır. Haremeyn; Mekke ile Medine'ye denilir. İslâm âleminin bu iki şehre hürmet-i mahsusaları sebebiyle ve daha fazla tâzim kasdiyle şerif sıfatını da ilâve ederek ""Haremeyn-iş şerifeyn"" denilmiştir. Haremeyn'in Hâdimi mânasına gelen bu tâbir ise ilk evvel Yavuz Sultan Selim hakkında kullanılmış, daha sonra bütün padişahlar hakkında istimal olunmuştur. Yavuz Sultan Selim Han Halep'i fethettiği haftanın ilk cum'a namazını Melik Zâhir camiinde eda ederken, hatib hutbede ""Malik-ül Haremeyn-iş Şerifeyn"" şeklinde adını anar anmaz, Yavuz Selim derhal yerinden kalkarak: ""Haremeyn'in maliki olmak ne haddimdir. Ben Haremeyn'in hizmetkârı olmakla iftihar ederim."" demek suretiyle tevazu göstermiş ve bu tabir ondan sonra, hutbelerde o suretle söylenmiştir."

Hâdim-ül lezzat
Lezzetleri mahveden, yıkan. (Ölüm)

Hâdis
Yeni. Sonradan olan şey. Değişen. Hudus eden.

Hâdis-üs sinn
Yaşı taze. Genç delikanlı.

Hâdisat
(Hâdise. C.) Yeni olan şeyler. Hâdiseler.

Hâdise
(C.: Hâdisat, Havadis) Vâkıa, olay. Yeni bir şey, ilk defa olan. Haber.

Hâdiy-üt tarik
Hidayet yoluna sevkeden, mürşid. Doğru yolda giden.

Hâdiye
Değnek, asâ, sopa. * Su içinden sivrilerek yükselen kaya.

Hâdişe
Derisi parçalandığı halde kan çıkmayan yara.

Hâdî
Hidayete ermiş. Mürşid. Rehber, delil. Hidayet yolunu gösteren. Hidayete, doğruluğa eriştiren. Önde giden.

Hâfe
(C.: Hâfât) Sâhil, kıyı, deniz kenarı. * İki veya daha fazla sathın, bir açı teşkil ederek birleşmesinden meydana gelen uzunlamasına keskinlik.

Hâfe-i nehr
Nehir kenarı.

Hâfe-i tarîk
Yol kenarı.

Hâfil
Dolu, mümteli.

Hâfir
Kazan, kazıcı, hafriyat yapan. Yerde çukur açan.(Esâsen kazıcı mânasına sıfat olmakla beraber, atın tırnağına isim olmuştur. Ve o münasebetle tırnağının kazdığı çukura, yani izine ve o suretle açılan çığıra dahi merdiyye mânasına râdiye ıtlak olunur. E.T.)

Hâfir-i bi'r
Kuyu kazan.

Hâfir-i kabr
Mezar kazan, mezarcı.

Hâfız
Alçaltıcı. * İnsana haddini bildiren. * Rahatta olan.

Hâfız-ı hakikî
Hakiki ve tam muhafaza eden. (Allah)

Hâfız-ı kütüb
Kitabları hıfzeden, saklayan. Kütüphane me'muru, kütüphaneci.

Hâfız-ı şirazî
(Bak: Sa'd-ı Şirazî)

Hâfıza
Muhafaza eden. Ezberleme kuvvesi. Kuvve-i hâfıza.

Hâfıza-pirâ
f. Hafızayı süsleyen. * Uğur sayılarak ezberlenen şey.

Hâhiş
f. Fazla arzu, isteyiş.

Hâhiş-i vicdanî
Vicdanî isteyiş ve arzu.

Hâhişger (hâhişker)
f. Arzulayan. İsteyen. İstekli.

Hâhişgeran (hâhişkerân)
f. Hâhişgerler, istekliler, tâlibler.

Hâk
Vasat. Vasatî. Orta.

Hâk ile yeksan
Yerle bir.

Hâk-i mezar
Mezar toprağı.

Hâk-i pâk
Temiz toprak.

Hâk-i vatan
Vatan toprağı.

Hâk-nişin
f. Dilenci, sâil, fakir.

Hâk-nişinî
f. Dilencilik, yoksulluk, fakirlik, sefâlet.HÂK-PA(Y) f. Ayağın tozu, ayağın toprağı. Ayağın batığı toprak.

Hâk-rah
f. Yol toprağı.

Hâk-rub
f. Süpürge.

Hâk-sar
f. Toz toprak içinde kalmış. Perişan hâlli.

Hâkim
Galib. Haklı ve haksızı ayırıp hak ve adalet üzere hükmeden. Başkasını müdahale ettirmeden idare eden, Allah (C.C.) * Memleketi idare eden. * Mahkeme reisi. (Hâkim-i Hakikî, Hâkim-i Ezelî, Hâkim-i Mutlak, Hâkim-i Zülcelâl, Hâkim-i Lemyezel... gibi isimlerle, Cenab-ı Hakk'a âit olan Hâkim sıfatı Kur'ân-ı Kerim'de 86 def'a zikredilir.)

Hâkim-üş şer'
Kadılar (hâkimler) için kullanılan bir tâbirdir. Kadılar davaları şer'î hükümler dairesinde hall ü faslettikleri için bu tâbir meydana gelmiştir. Şeriat hâkimi demektir.

Hâkimane
Hükmederek, hâkim olarak. Hâkime yakışır tarzda.

Hâkime
Kadın hâkim.

Hâkimiyyet
"Hâkim oluş. Hükmediş. Âmirlik. Üstünlük. Müdahale ve rakibi kabul etmemek hali.(... Evet, bu kâinata geniş bir dikkat ile bakan; kâinatı gayet haşmetli ve gayet faaliyetli bir memleket, belki idâresi gayet hikmetli ve hâkimiyyeti gayet kuvvetli bir şehir hükmünde görür, her şeyi ve her nev'i birer vazife ile musahharâne meşgul bulur. âyetinin askerlik mânasını ihsas eden temsiline göre; zerrat ordusundan ve nebatat fırkalarından ve hayvanat taburlarından, ta yıldızlar ordusuna kadar olan cünud-u Rabbaniyeden, o küçük me'murlarda ve bu pek büyük askerlerde, hâkimâne tekvinî emirlerin, âmirâne hükümlerin, şâhâne kanunların cereyanları, bedahetle bir hâkimiyyet-i mutlakanın ve bir âmiriyyet-i külliyenin vücuduna delâlet ederler. Ş.)"

Hâkka
Kıyamet günü. * Âfet. Devamlı musibet. (Herkesin ve her kavmin amellerini isbat ve izhar eylediğinden kıyamet gününe bu isim verilmiştir) (L.R.)

Hâkka suresi
Kur'an-ı Kerim'in 69. suresi olup Mekkîdir.

Hâksarî
Perişanlık, düşkünlük, rezillik.

Hâl
Dayı. * Vücudda hususan yüzde görünen siyah benek, ben.

Hâl-i hâzır
Şimdiki zaman, bu anki durum.

Hâl-i ihtizar
Can çekişme, ölüm ânı.

Hâl-i intizar
Bekleme hâli.

Hâl-i sahv
Arızi veya dâimi sebeplerle, şuurunu kaybetmiş bir kimsenin, muvakkaten şuurunun yerine gelmesi hâli.

Hâl-i siyah
Siyah ben.

Hâlet
Suret. Hâl. Keyfiyet.

Hâlet-i cehennem-nümun
Cehennem gibi çok azab verici hal.

Hâlet-i gaşy
Kendini bilmeyecek derecede baygınlık.

Hâlet-i nez'
Ölüm hâleti. Can verme zamanı. Sekerat vakti.

Hâlet-i ruhiye
İnsanın ruh hâleti, manevi ve iç durumu.

Hâlet-i şuhud
şuhud hali, mânen veya misalen seyretme hâleti.(...Fakat ihatasız olan hâlet-i şuhudda ve rü'ya gibi rü'yetlerini tâbirde verdikleri hükümlerinde hakları olmadığı için kısmen yanlıştır. M.)

Hâlis
Hilesiz. Katıksız. Saf. Duru. Saffetli. * Pek beyaz. * Evvelce karışık iken kusuru zâil olan. * Her ameli, yalnız Allah rızası için işleyen. (Bak: İhlâs) (Müennesi: Hâlise'dir)

Hâlis-üd dem
Arı kan, safkan.

Hâlisane
f. Hâlise yakışır bir surette. Hâlis kimselere mahsus bir niyet ve fiil ile.

Hâlisen
Halis ve katıksız olduğu halde. Hilesizce, doğru olarak.

Hâliset
Edb: İbarenin düzgün ve akıcı olması.

Hâlisiyyet
Doğruluk, hâlislik, hilesizlik.

Hâlâ
(Hâlen) şimdi. Henüz. şimdiye kadar. Elân.

Hâlık
yaratıcı.

Hâlıkıyet
yaratıcılık.

Hâme
f. Yontulmuş kalem.

Hâme vü şemşir
Kalem ve kılıç.

Hâme-i edeb
Edebiyat kalemi.

Hâme-i zerrin
Altın kalem, altından yapılmış kalem.

Hâme-i şekvâ
şikâyet kalemi. şikâyet yazan kalem.

Hâme-rân
f. Kalem yürüten, yazan.

Hâmegüzar
f. Kalemle yazılmış.

Hâmid
Cenab-ı Hakk'a hamd ü sena eden. Allah'a şükreden. * Hz. Peygamber'in (A.S.M.) isimlerindendir.

Hâmide
Uzun müddet geçmesi sebebi ile rengine tegayyür ve siyahlık gelip eskimiş olan. * Nebatsız kuru yer. * Yanmış kül olmuş.

Hâmidîn
(Hâmid. C.) Hamdedenler, hâmidler.

Hâmidûn
(Hâmid. C.) Hamdedenler, hâmidler.

Hâmil
(Hâmile) Yüklü yüklenmiş. * Gebe. * Taşıyan, götüren. * Hâiz. * Mâlik, sahib. * Uhdesinde bir poliçe bulunan.

Hâmil-i vahy
Vahyi Peygamberimize (A.S.M.) getiren Cebrail (A.S.)

Hâmisen
Beşinci olarak, beşinci olmak üzere.

Hâmme
(C.: Hevâmm) Haşerât-ı muzırra, zararlı böcekler. * Binek hayvanı.

Hâmân
Firavunun veziri.

Hâmız
Sirke gibi ekşi olan. Ekşiliği fazla olan, asit.

Hâmız-ı fahim
Kim: Karbonik asit.

Hâmız-ı hall
Kim: Sirke asidi.

Hâmız-ı karbon
Kim: Karbonik asit.

Hâmızat
(Hâmız. C.) Asitler. Sirke gibi ekşi olan şeyler.

Hâmızat-ı şahmiye
Yağ asitleri.

Hâmıziyyet
Ekşilik, kekrelik.

Hânende
f. Okuyan, şarkı söyleyen.

Hânende-gân
f. (Hânende. C.) Hânendeler, şarkı söyleyenler, şarkıcılar.

Hânende-gî
f. Şarkıcılık, hânendelik.

Hânmân
f. Ev-bark, ocak.

Hânmân-sûz
f. Ocak yakıcı, ev-bark yakan.

Hânçe
f. Küçük tepsi, ufak sini.

Hânçe-i zer
Küçük altın tepsi. * Mc: Güneş.

Hâr
f. Diken.

Hâr-ı firkat
Ayrılık acısı.

Hâric
Bir şeyin veya mahallin veya memleketin dışında kalan. * Ecnebi.

Hâric-i vatan
Vatanın harici.

Hârika
Ateş, nâr, od.

Hârika-i sevdâ
Aşk ateşi.

Hârika-pişe
f. Hârikalı. Hârika işler yapan.

Hârikat
(Hârika. C.) Şaşılacak şeyler, hârikalar. İnsanda hayret uyandıran şeyler.

Hârikavî
Harika cinsinden, harika gibi.

Hârikulâde
Fevkalâde, âdetin hâricinde bulunan şey, eser. Görülmedik derecede. Son derece kıymet ve ehemmiyeti hâiz olan şey.

Hârim
Fakir.

Hâris
Muhafız. Bekçi. * Gözcü. Himaye eden. Bekleyen.

Hâris-i gayur
Çalışkan ve gayretli çiftçi.

Hâris-i vatan
Vatanın koruyucusu, vatanın bekçisi.

Hârûn
Musa aleyhisselâmın kardeşi olan peygamber.

Hârût
sihir belleten iki melekten birinin ismi.

Hârık-ı âde
Âdeti yırtan, âdetin dışarısında, hârikulâde.

Hâsid
Hased eden, kıskanan.

Hâsidane
f. Kıskanarak, kıskançlıkla. Hased edercesine.

Hâsif
(Husuf. dan) Sararmış. Rengi, parlaklığı kalmamış. Husufa uğramış.

Hâsim
Kat'eden, hasmeden, kesip atan.

Hâsir
Hasarete uğrayan. Zarara, ziyana uğrayan.

Hâsiren
Ziyana uğrayarak, zarar gördüğü halde.

Hâsirun
Zarar ve ziyana uğrayanlar. Eli boş kalanlar.

Hâsirîn
(Hâsir. C.) Zarar görmüş olanlar, ziyana uğramış kimseler.

Hâss
(C.: Havass) Hususi. Hâlis. Kıymetli ve ileri gelen mühim yakınların topluluğu. * Bir şeyde bulunup başkasında bulunmayan. Umumi olmayıp mahsus olan. * Tam ayar olan, yabancı maddelerle karışık olmayan ve içinde bozuk bulunmayan. Tek, münferid. * Saf. * Tar: Osmanlı İmparatorluğunun ilk zamanlarında, devletin büyüklerine ayrılan yıllık geliri yüzbin akçadan fazla olan arazi.

Hâss ü âmm
Herkes, bütün herkes.

Hâss-ül hâss
En güzel, en has.

Hâsse
Duygu uzvu. Bir şeye mahsus kuvvet. Hâl. (Bak: Kuvve)

Hâsse-i lems
Elle dokunma kuvveti. Dokunma duyusu.

Hâsse-i rü'yet
Görme kuvveti.

Hâsse-i sem'
İşitme kuvveti, duyma duygusu.

Hâsse-i şemm
Koklama duygusu.

Hâst-gâr
f. İsteyen, talep eden, isteyici.

Hâst-gârî
f. Tâliplik, isteyicilik.

Hâsıl
Peyda olan. Husule gelen. Çıkan, meydana gelen.

Hâsıl-ı bilmasdar
"Hakiki müessirden hâsıl olan fiildir. Kendi sebeb ve şartlarından meydana gelen şey. Meselâ: Bir şeye vurmak, masdardır; o vurmaktan hâsıl olan ses çıkmak, hâsıl-ı bilmasdır'dır. Tüfek atarak bir adamı öldürmekte tüfek atmak fiili, masdar: adamın ölmesi ve tüfeğin sesi çıkması da hâsıl-ı bilmasdar'dır."

Hâsıl-ı cem'
Mat: Toplam. Bir kaç sayının birlikte toplanmasından meydana gelen yekûn.

Hâsıl-ı darb
Mat: Çarpım. Çarpmak işinin neticesi. 5 sayısı 2 sayısıyla çarpılırsa, çıkan 10 sayısı, hâsıl-ı darbdır.

Hâsılat
Gelirler. Kazançlar. Elde edilenler. Kâr. Mahsul. Îrad.

Hâsılat-ı seneviyye
Senelik kazançlar, yıllık gelirler.

Hâsılat-ı sâfiye
Sâfi kazanç. Net kâr. Bütün masraflar çıktıktan sonra kazanç olarak geri kalan hâsılat.

Hâsılı kelâm
(Hâsıl-ı kelâm) Sözün kısacası, sözün kısası.

Hâtem
Mühür. Üzerinde yazı olan ve mühür yerine kullanılan yüzük. * Son. En son.(...Sath-ı arzda altı ay zarfında beşerin haşrini temsil eden o sayısız haşir ve neşirlerde görünen rububiyetin o tasarruf-u aziminde pek yüksek, büyük ve ince nakışlı bir hâtemi vardır. Mahlukatın icadında görünen şu intizamlar, suhuletler, sür'atler, imtiyazlar hep o hâtemin parıltısından meydana geliyorlar. Evet her bahar mevsiminde pek hakimane, basirane, kerimane faaliyetler başlar ve hârikulâde san'atlar yapılır. M.N.)

Hâtem-i mahsus
Hususi mühür. Bir kimseye âit damga, mühür.

Hâtem-i sadaret
"Padişahın sadrazamlarda bulunan mührü. Buna ""hâtem-i vekâlet"", ""hâtem-i şerif"" veya ""mühr-i hümayun"" da denilirdi. İlk zamanlar yüzük şeklinde idi ve parmağa takılırdı. Sonraları zincire bağlı olarak sadrazamlar, boyunlarına asarlardı. Bundan ayrılmak, vazifeden azledilmek demek olduğu için; mühürü hamamda bile boyunlarında taşıyan sadrazamlar vardı. (O.T.D.S.)"

Hâtem-ül enbiya
Peygamberlerin en sonuncusu Hz. Muhammed (A.S.M.)

Hâtem-ül hâtem
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Tevrat'taki ismi.

Hâtem-ür rüsül
Peygamberlerin sonuncusu, son resul, Hazret-i Muhammed (A.S.M.)

Hâtemülenbiyâ
nebilerin sonuncusu olan Peygamberimiz.

Hâtun-u kıyamet
Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) kızı Hz. Fatıma'ya mecaz yoluyla söylenen bir tabirdir.

Hâzı'
(Huzu. dan) Alçak gönüllü, mütevâzi olan.

Hâzık
Mehâretli, işinin ehli, mütehassıs. (Bak: Hazâkat)

Hâzık-ı mütedeyyin
Dindar ve iyi mütehassıs. (Dindar ve iyi mütehassıs doktor için söylenir).

Hâzım
İhtiyatlı, akıllı, işinde gözü açık olan.

Hâzımâne
İhtiyatlı davranan adama yakışır şekilde.

Hâzıâne
Mütevâzi olarak, alçak gönüllülükle.

Hâşian
Tevazu ve mahviyetle. Alçakgönüllülük göstererek.

Hâşiane
f. Hâşi' olarak.

Hâşimî
Peygamberimizin sülâlesinden.

Hâşir
Haşreden, toplayan. Cem'eden. * Hz. Peygamber'in (A.S.M.) bir ismi. Haşir meydanında bütün insanlar mübarek izlerinde haşr olup toplanacaklarından Delâil-i Hayrat'ta bu isimle mezkurdur. (Bak: Haşr)

Hâşâ
Aslâ. Kat'iyyen. Öyle değil. Allah korusun...(mânasına söylenir.)

Hîc
Deveyi azarlama ve zecir sesi.

Hîca
(Bak: Heycâ)

Hîk
Tulum.HİK (Heykal-Heykam) : Devekuşunun erkeği. * İnce uzun.

Hîkçe
f. Küçük tulum.

Hîme
f. Kütük, odun, kereste.

Hîn
An, zaman, vakit. Sıra. Çağ. * Kıyamet.

Hîn-i hacette
Lüzumlu zamanında, ihtiyaç olduğu vakit.

Hîn-i hâcet
İhtiyaca göre, ihtiyaç vakti.

Hîn-i sefer
Yolculuk. * Ölüm zamanı. Sefer zamanı.

Hîna
f. Şarkı söyleme.

Hîna ki
Vakta ki, ne zaman ki.

Hîne
Bir vakit.

Hîneizin
(Zaman zarfı) o zaman, o sıra.

Hînen
Zamanca, vakta, vakitçe, zaman olarak.

Hîre
(Bak: Hıyre)

Hîs
Ürkmek. * Kaçmak, firar.

Hît
Devekuşu sürüsü.

Hîtan
(Hâit. C.) Duvarlar. Mânialar, hâiller, engeller. * Avlular.

Hîz
f. Atılan, kalkan, sıçrayan.

Hîzab-engiz
f. Dalga kaldıran.

Hîzan
f. Kalkan, sıçrayan. * Bitlis vilâyetine bağlı bir kaza ismi.

Hîzem
f. Yakacak odun. Yakıt olarak kullanılan odun.

Hîzemkeş
f. Odun yaran veya taşıyan köylü.

Hîzende
f. Sıçrayıcı, fırlayıcı.

Hîş
(C.: Hişân) f. Akraba. Aynı soydan olan.

Hîşan
(Hîş. C.) f. Akrabalar. Aynı sülâleden olanlar.

Hîşavend
f. Akraba, soysop.

Hîşavendân
(Hîşâvend. C.) f. Akrabalar, soysoplar.

Hîşten
f. Kendi.

Hîştendar
f. Kendine iyi bakan, sağlığını koruyan.

Hödük
Kaba, nezaketsiz. Gabi, acemi, vurdumduymaz.

Höl
Yaşlık, nem, rutubet.

Hörgüç
Devenin sırtındaki tümsek.

Höyük
Kazıldığında içinden eski eserler çıkan alçakça toprak tepe.

Hûd
Ad kavminin peygamberi.

Hübaşe
(C.: Hübâşât) Kesbetmek, kazanmak, çalışmak.

Hübel
Cahiliyet devrinde Kureyşlilerin en büyük putu.

Hübu'
(C.: Hebât) Doğum vaktinin sonunda doğmuş deve yavrusu. * Devenin boynunu uzatarak yürümesi.

Hübub
Esme. Üfürme. Rüzgârın hafif hafif esmesi.

Hübub-i riyâh
Rüzgârların esmesi.

Hübur
Çukur. * Büyük tas.

Hübut
Aşağı inme. İnmek. (Suudun zıddı) * Uyuşma, anlaşma.

Hübut-u âdem
Hz. Âdem'in (A.S.) Cennet'ten dünyaya inmesi.

Hübük
(Habike. C.) Samanyolları. * Çizgiler.

Hübüvv
Ateşin sönmesi.

Hüccab
(Hâcib. C.) Perdeciler. * Kapıcılar.

Hüccet
Senet. Vesika. Delil. Bir iddiânın doğruluğunu isbat için gösterilen resmi vesika. * Şâhid.

Hüccet-i dâfia
Bir şeyi isbata değil, ancak taleb ve iddiayı defetmeğe yarıyan hüccet.

Hüccet-i kasıra
Şahsa mahsus olup başkasına taâlluk etmeyen hüccet.

Hüccet-i katıa
f. Kat'i delil. Bir şeyin doğruluğunu şeksiz, şüphesiz isbata vesile olan.

Hüccet-i müsbite
Bir şeyin isbatında delil olan hüccet.

Hüccet-i müteaddiye
Taraflara münhasır olmayıp başkalarını da alâkalandıran delil.

Hüccet-i zahriye
Kenarında sebebi yazılı bulunan hükmün tasdikli suretini ihtiva eden hüccet.

Hüccet-ül islâm
İslâmın delili, hücceti. (Bak: İmâm-ı Gazâli)

Hüccetülislam
" ""islâmın delili"" mânâsında Gazalînin namı."

Hücciyet
İhticaca salih olma. Delil sayılabilme, sağlam delil kabul edilir olma.

Hücec
(Hüccet. C.) Deliller, senedler, vesikalar.

Hücec-i hattiye
Huk: Yazılı deliller. Bunlar tezvir ve tasni şüphesinden sâlim olduğundan onunla amel edilebilir, yani hükme medar olur, başka vech ile sübuta ihtiyaç kalmaz. (Beraetler, mahkeme kararları, tescil edilen vakriye gibi.)

Hücerat
(Hücürat-Hücrât) Hücreler. Hüceyreler. Gözler, odacıklar.

Hüceste
f. Uğurlu, mübârek, mes'ud.

Hüceyrat
Hüceyreler. Hücrecikler. Küçük odacıklar.

Hüceyre
Hücrecik. Canlı varlıkların veya nebâtatın vücudunu teşkil eden küçük küçük odacık halinde ve içi vücuda lüzumlu madde ile dolu hücrecik. En küçük canlı parça. * Küçük delik ve oyuk.

Hücnet
Kusur, noksan, ayıp. * Bayağılık, karışıklık, soysuzluk. * Sözdeki ayıp.

Hücr
(C.: Hevacir) Fuhş, hezeyan, kötü sözler.

Hücrat
(Hücre. C.) Hücreler, gözler, odacıklar.

Hücre
Medine-i Münevvere'nin ismi.

Hücre-i saâdet
Saâdetli oda. Fahr-i Kâinat Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) odası.

Hücrevî
Hücre gibi, hücre ile alâkalı, hücreye dâir.

Hücu
Zemmetmek, çekiştirmek, kötülemek.

Hücu'
Az uyku. Gece uykusu.

Hücud
Uykusuz kalma. Geceleyin az uyuma.

Hücul
(Hecl. C.) Uçurumlar, çukurlar, derinlikler, yaralar.

Hücum
Saldırma. Hamle ile ileri atılmak. * Sert sözle birine çatmak, karşı çıkmak.

Hücumât-ı sitte
Altı Hücum. Altı maddelik bir müdafaa (olan bir eser ismi).

Hücüb
(Hicâb. C.) Perdeler, hicablar.

Hücürat
(Hücre. C.) Hücreler, odacıklar, gözler.

Hüd'
Sâkin olmak.

Hüda
Doğru yol göstermek. * Doğruluk. Hidâyet. * Kur'ân-ı Kerimin bir ismi.

Hüdafet
Semizlik, besililik, etlilik.

Hüdam
Deniz tutması.

Hüdat
(Hâdi. C.) Hidâyet edenler.

Hüdb
(C.: Ehdâb) Kirpik. * Mendil. * Testere çevresinde olan saçak.

Hüdbe
(C.: Hüdeb) Hamle yapmak.

Hüdbüd
Sütün koyu ve yoğurt olması.

Hüddab
Ensiz, ince, uzun yaprak.

Hüdhüd
Süleyman aleyhisselâmın haberci kuşu.

Hüdlul
Kurt. (Canavar)

Hüdn
Barış, sulh, musalaha.

Hüdu'
Kamburluk.

Hüdüb
(C.: Ehdâb) Sarık. * Kirpik, müjgân. * Havlu, el silmeye mahsus pamuklu bez. * Minder kenarında olan püskül.

Hüdüd
Çok yaşlı ihtiyar. İhtiyar ve zayıf olmak. * Bir binayı gürültüyle yıkıp göçürmek. (Bak: Tehdid)

Hüfat
Nazar etmek, bakmak.

Hüffel
Memesi süt ile dolu olan koyun.

Hükake
Kazılan şeyin kazıntısı, talaşı veya yongası.

Hükea
Ahmak kimse.

Hükemâ
"(Hakîm. C.) Âlimler. Çok bilgili kimseler. (Bak: Feylesof)(Enbiyanın ekseri şarkta ve hükemanın ağlebi garpta gelmesi kader-i ezelînin bir remzidir ki; şarkı ayağa kaldıracak din ve kalbdir; akıl ve felsefe değil. Şarkı intibaha getirdiniz, fıtratına muvafık bir cereyan veriniz. Yoksa sa'yiniz ya hebâen gider veya muvakkat, sathî kalır. M.N.)"

Hükemâ-i işrakiyyun
İşrakiyye mesleğindeki feylesoflar. (Bak: İşrâkiyyun)

Hükemâ-i kadime
Eski filozoflar.

Hükemâ-i meşaiyyun
Aristo felsefesi yolunda olan ve derslerini gezerek veren meşaiyyun filozofları. (Bak: Meşşâiyyun)

Hükkâm
(Hâkim. C.) Hâkimler.

Hükkâm-ı adliyye
Adliye hâkimleri.

Hükl
Karınca gibi sesi işitilmeyen hayvan.

Hükle
Dil tutukluğu, kekemelik.

Hükm
(Hüküm) Karar. Emir. Kuvvet. Hâkimlik. Amirlik. * İrade. Kumanda. Nüfuz. * Kadılık etmek. * Tesir. Cari olmak. * Makam. * Bir dâvanın veya bir meselenin tedkik edilmesinden sonra varılan karar. * Man: Fikirler ve tasavvurlar arasındaki râbıtayı tasdik veya inkâr etmek.

Hükm-i gıyabî
Huk: Taraflardan biri hazır olmadığı halde verilen hüküm.

Hükm-i karakuşî
Karakuş hükmü. * Mc: Hesaba kitaba gelmiyen, mantığa uymayan hüküm.

Hükm-i kaza
Allah tarafından evvelce verilmiş olan hüküm.

Hükm-i tecrübî
Tecrübe ile elde edilen hüküm. * Tecrübe neticesi hâsıl olan karar.

Hükm-i vicahî
Huk: Tarafların her ikisinin de veya vekillerinin hazır bulundukları hâlde verilen hüküm.

Hükm-i vicdanî
Vicdana ait hüküm. Vicdanî kanaatla verilen hüküm.

Hükm-i yezdanî
Cenab-ı Hakk'ın hükmü. Allah'a mahsus kanun.

Hükm-i zımnî
"Fık: Zımnen vaki olan hüküm. (Bir kimse diğer bir kimse aleyhine; ""Benim filân şahıs zimmetinde sâbit olacak şu kadar lira alacağıma onun emriyle kefil olmuş idin"" diye dâva ve o kimse kefâleti ikrar ve borcu inkâr etmekle müddei, borcu isbat ederek hâkim dahi hükmetse bu hüküm kefil aleyhine sarâheten ve asıl gaib aleyhine zımnen hükmolunur)."

Hükm-i âdil
Huk: Adalet üzere verilmiş olan hüküm.

Hükm-i şer'î
Kur'an-ı Kerim'e ve Din-i İslâm'a uygun kanun ile verilen karar. Şeriatın hükmü.

Hükmberdar
f. Hükme muti olan, itaat eden, boyun eğen.

Hükmen
Hüküm yoluyla, hükmünde ve değerinde olarak.

Hükmkeş
Emre itaat eden, hükme boyun eğen.

Hükmî
Hükme dair. Hükme âit ve müteallik. Bir karara dayanan, itibâri olan.

Hükmî şahıs
Şahıs gibi muamele gören cemiyet, şirket gibi birlik teşkil eden müessese.

Hükre
Cem'olmak, toplanmak, birikmek. * Yiyecek maddelerini, pahalanacak diye saklamak. * Azlığından bir yerde toplanan su.

Hüku'
Sâkin olmak.

Hükâ'
Öksürük.

Hükûmat
(Hükûmet. C.) Hükûmetler.

Hükûmet
Bir memleketi idare edenler. Vekiller hey'eti. Devlet.

Hükûmet konağı
"Devlet memurlarının bulunduğu bina. Bunun yerine: ""Bab-ı hükûmet, daire-i hükûmet"" tabirleri de kullanılırdı."

Hükûmet-i adl
Huk: Miktarı şer'an muayyen olmayıp ehl-i vukufun (bilirkişinin) usulü dairesinde takdir ve tayin edeceği diyettir. Buna hükm-ü adl de denir.

Hükûmet-i cumhuriye
Cumhuriyet hükûmeti.

Hükûmet-i gayr-i müstakille
İstiklâliyet ve hâkimiyet haklarını tamamen haiz olmayıp, diğer bir devletin boyunduruğu altında bulunan hükûmet.

Hükûmet-i meşruta
Meşrutiyetle idare olunan hükûmet.

Hükûmet-i müstakille
İstiklâliyet ve hâkimiyet ve haklarını tamâmen hâiz olan hükümet.

Hükûmet-i müstebidde
İstibdatla idare olunan hükûmet.

Hükûmet-i âdile
Âdil hükümet.

Hükümdar
f. Padişah, hüküm sâhibi. En yüksek reis. İmparator.

Hükümdaran
(Hükümdâr. C.) Hükümdarlar, Padişahlar.

Hükümdarane
Hükümdar gibi, hükümdara yakışır bir surette.

Hükümdarî
f. Hükümdarlık, padişahlık, şahlık.

Hükümferma
f. Hükümrân, hüküm süren. Hâkimiyetle idâre eden.

Hükümlü
Bir hüküm ve emri bildiren. * Mahkemece hüküm giymiş kimse.

Hükümname
f. Bir mahkeme veya hey'etin hüküm ve kararını hâvi vesika. Hükmü ihtiva eden kâğıt.

Hükümran
Hâkim, hükümdar. Hüküm ve saltanat süren. Hükümfermâ.

Hülagû
kan dökücü bir hükümdar.

Hülam
Sirke ile pişen sığır eti.

Hülas
Zayıf davar.

Hülasa
(Bak: Hulâsa)

Hülb
Kıl fırça, kıl kalem. * Kalın kıl kuyruk, yele kılı.

Hülbe
şiddet.

Hülefâ
(Halife. C.) Halifeler.

Hülefâ-yı raşidîn
En ileri sahabeden ilk dört halife. (Bak: Çâryâr)

Hülhal
Saf su.

Hülhül
(C.: Helâhil) Öldürücü zehir.

Hülk (hülke)
Yok olmak. Fâsid olmak. * Düşmek.

Hüllas
İnsana ârız olan gevşeklik.

Hülya
(Bak: Hulya)

Hülâgu
Mi: 1258' de Bağdadı zaptederek halkını kılıçtan geçirmiş, Abbasi Halifesi Musta'sımı ve bütün âile efradını öldürtmüştür. Cengiz Hanın torunu, Tülay Hanın oğludur. Tarihde en çok kan döken hükümdar olarak bilinir. Abbasi Devletini yıkan Moğol Başkumandanıdır.

Hüm
Onlar. (Bak: Şahıs zamiri)

Hüma
(İki kişiye işaret olan zamir) O ikisi.

Hümam
Himmetli. Bir işe sıkı sıkıya sarılıp o işi bitiren. Sahi ve civanmerd. * Aslan. * Büyük ve sağlam.

Hümanizm
Lât. Edb: İslâmiyete mugayir ve aykırı eski Yunan ve Lâtin edebiyatı ve felsefesi taraftarlığı hareketi. * Fls: İnsan menfaatını hayatta değer ölçüsü kabul eden ve dine tâbi olmayan, insana aşırı hâkimiyet tanımak isteyen ve maddeperest, dinsiz, imansız bir cereyan, bir fikir ve bâtıl bir nazariye.

Hümapaye
f. Çok yüksek dereceli.

Hümapervaz
f. Hümâ gibi yükseklerde uçan. * Mc: Yüksek himmetli.

Hümat
(Bak: Humat)

Hümayun
f. Padişaha ait. * Mübarek. Kutlu. Uğurlu. Âlî. * Kuvvetli. (Bak: Hümâ kuşu)

Hümayunname
f. Padişah tarafından bir hükümdara gönderilen mektub.

Hümeyra
Pembecik.

Hümeze
(Hemz. den) Dürtüştürücü, kırıcı, ısırıcı, sıkıcı. * El ve kaş işâretleri ile ayıplama. * Bir kişinin ardından ayıplarını söyleyen. Gammaz.

Hümeze suresi
Kur'an-ı Kerim'in 104. suresi olup Mekkîdir.

Hümluc
Demirciler körüğü.

Hümma
(C.: Hümmeyât) Hastalıktan dolayı vücudda meydana gelen harâret. * Nöbetli hastalık. * Sıtma.

Hümme
Kara. * Diş eti kararmak.

Hümmeyat
(Hümmâ. C.) Hastalıktan dolayı vücutta meydana gelen şiddetli hararetler, ateşler. * Sıtmalar. * Nöbetli hastalıklar.

Hümud
(Bak: Humud)

Hümum
Tasalar, kaygılar, kederler, gamlar, gussalar.

Hümumet
Pek fazla ihtiyarlık, çok yaşlılık.

Hümâ
f. Devlet kuşu. * Saadet. Mutluluk.

Hümâ kuşu
Devlet kuşu. (Hikâyede: Gölgesi kimin başına düşerse o padişah olurmuş, derler. Hümâyun da buradan gelmiştir. Tayr-ı hümâyun, tâlih kuşu, uğur kuşu gibi isimlerle söylenir.)

Hümâ-yi ikbal
Devlet kuşu. * Mc: Yüksek talih, iyi uğur.

Hünane
İç yağı.

Hünba'
Ağır ve çirkin kadın.

Hünbül
Kısa boylu. Kürk.

Hüner
f. Mârifet. Bilgililik. Ustalık, mahâret.

Hünermend
f. Hüner sahibi, hünerli, marifetli.

Hünermendî
f. Hünerlilik, mârifetlilik.

Hünerpişe
f. Mahâretli, mârifetli, hünerli.

Hünerver
f. Çok ustalıklı. Becerikli. Usta. Mahâret sahibi.

Hünerverân
(Hünerver. C.) Mârifetli, hünerli kimseler.

Hüneyhe
Saat. * Kıyâmet.

Hünkâr
f. Hükümdar. Padişah. Sultan.

Hünkâr mahfili
Eskiden camilerde padişahlar için yapılmış olan yerler. Bu mahfiller camilerin zemininden yüksek olarak yapılır ve caminin iç kısmını görmek için kafes konulurdu. Bunun haricinde kafesin birkaç yerinde 20-30 cm. en ve boyunda açılabilir küçük pencereler de bulunurdu.

Hünsa
Erkek veya kadın olduğu belirsiz olan. * Aynı çiçekte dişi veya erkeklik uzvunun bulunması.

Hünsaiyyet
Aynı kimsede ve aynı zamanda hem erkeklik hem dişilik.

Hünu'
Sindirip hazmetmek.

Hünud
Hindliler.

Hür'
Fâsid kelâm, çirkin söz.

Hürar
Devede olan bir zahmet.

Hürer
(Hirre. C.) Dişi kediler.

Hüreyre
Kedi yavrusu.

Hüri'
Bit.

Hürman
Akıl.

Hürmet
"Riâyet. İhtiram. * Haysiyet. Şeref. * Haram olma. Haramlık. * Irz, nâmus gibi başkasına helâl olmayan husus. (İnsanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden bir desise-i şeytaniye şudur ki: Bir mü'minin bir tek seyyiesiyle bütün hasenatını örter. Şeytanın bu desisesini dinleyen insafsızlar, mü'mine adavet ederler. Halbuki: Cenab-ı Hak haşirde adâlet-i mutlaka ile mizan-ı ekberinde a'mâl-i mükellefini tarttığı zaman, hasenatı seyyiata galibiyeti, mağlubiyeti noktasında hükmeyler. Hem seyyiatın esbabı çok ve vücudları kolay olduğundan, bazen bir tek hasene ile çok seyyiatını örter. Demek bu dünyada, o adalet-i İlâhiyye noktasında muamele gerektir. Eğer bir adamın iyilikleri fenâlıklarına kemmiyeten veya keyfiyeten ziyade gelse, o adam muhabbete ve hürmete müstehaktır. Belki, kıymetdar bir tek hasene ile, çok seyyiatına nazar-ı afv ile bakmak lâzımdır. Halbuki: İnsan, fıtratındaki zulüm damariyle, şeytanın telkiniyle, bir zatın yüz hasenatını bir tek seyyie yüzünden unutur, mü'min kardeşine adâvet eder, günahlara girer. Nasıl, bir sinek kanadı göz üstüne bırakılsa; bir dağı setreder, göstermez. Öyle de; insan garaz damariyle, sinek kanadı kadar bir seyyie ile dağ gibi hasenatı örter, unutur, mü'min kardeşine adavet eder. İnsanların hayat-ı içtimaiyesinde bir fesad âleti olur. L.)"

Hürmet-i müsahere
"Sıhriyyet sebebi ile hâsıl olan haramlık. Yâni evlenmek sebebi ile meydana gelen akrabalık dolayısıyle hâsıl olan haramlıktır. Bu sıhriyyetin haramlık meydana getirmesi, ister meşru' nikâhla olsun, ister gayr-ı meşru' olsun ""hürmet-i müsahere"" meydana gelir.Meselâ: Hanefi mezhebinde, bir kimse kendisiyle gayr-i meşru' suretle mukarenette bulunmuş veya bir uzvunu hâilsiz şehvetle tutmuş veya öpmüş veya tenasül cihazına şehvetle bakmış olduğu bir kadının neseb veya süt itibarı ile onun anasını, ninesini, kızını, torunu aslâ nikâhlayamaz ve onlarla hiçbir surette evlilik teessüs edemez. Bunlar arasında ebedî bir haramiyet mevcuttur. Buna hürmet-i müsahere deniyor."

Hürmet-i riba
Ribanın yani faizin haram oluşu. (Bak: Riba)

Hürmeten
"Hürmet olsun diye; hürmet, saygı ve ikram maksadıyla."

Hürmetkâr
f. Hürmet eden, saygılı.

Hürmüz
(Hürmüzd) Eski İran takviminde, güneş yılının ilk günü. * Zerdüştlerin bâtıl bir inanışları olan hayır tanrısı. * Jüpiter (Müşteri) yıldızı.

Hürnu'
Küçük canavar.

Hürr
Kimsenin baskısı, zorlaması olmadan meşru' dairede istediği gibi yaşayabilen. * Esir veya köle olmayan. Serbest.

Hürre
Esir veya câriye olmayan hür kadın.

Hürre-i mükellefe
Fık: Akıl ve bâliğ olan hürre kadın. Sevap ve günahtan mes'ul olan kadın.

Hürriyet
"Serbestlik, hür oluş. * Adalet kanununda ve te'dibte, başka hiç kimse, kimseye taarruz ve tahakküm etmemesi ve herkesin hukukunun meşru' olarak korunması, herkesin meşru' hareketlerinde tam serbest olması.(İnsana karşı hürriyet, Allah'a karşı ubudiyeti intac eder.Rabıta-i iman ile Sultan-ı Kâinat'a hizmetkâr olan adam, başkasına tezellül ile tenezzül etmeye ve başkasının tahakküm ve istibdadı altına girmeye, o adamın izzet ve şehamet-i imaniyesi bırakmadığı gibi; başkasının hürriyet ve hukukuna tecavüz etmesi dahi o adamın şefkat-i imaniyesi bırakmaz. Evet, bir pâdişahın doğru bir hizmetkârı, bir çobanın tahakkümüne tenezzül etmez. Bir biçareye tahakküme dahi, o hizmetkâr tenezzül etmez. Demek, iman ne kadar mükemmel olursa, o derece hürriyet parlar. İşte Asr-ı Saadet!... ) (Münazarat)"

Hürriyet-i diniye
Din hürriyeti. Herhangi bir kimsenin mensub olduğu dinin emirlerini ve icablarını yapmakta asayişe ve başkasının haklarına dokunmamak şartiyle serbest olması.

Hürriyet-i hayvanî
Hayvancasına serbestlik. Hayvanlara yakışan bir serbestiyet.

Hürriyet-i vicdan
"Amme hukuku ile ferdî hukuka tecavüz etmemek şartıyla herhangi bir kimsenin her hangi bir fikir veya dini kabul etmekte veya kabul etmemekte serbest olması. Ancak, İslâmiyeti kabul etmiş olan bir kimse, İslâmın esaslarını kısmen de olsa, inkâr ve reddetmekte serbest değildir; İslâm hukukunda mürted muamelesini görür. (Bak: Mürted)Dinî vazifeleri, dinin emirlerini yapmakta ve neşrinde serbestlik ise, din hürriyetidir.(Mâlumdur ki, her hükümette muhalifler bulunur. Asayişe, emniyete dokunmamak şartıyla, hiç kimse vicdaniyle, kalbiyle kabul ettiği bir fikirden, bir metoddan dolayı mes'ul olmaz. Bu, hukukî bir mütearifedir.Hz. Ömer, hilafeti zamanında, âdi bir hristiyan ile mahkemede birlikte muhakeme olundular. Halbuki o hristiyan, İslâm hükümetinin mukaddes rejimlerine, dinlerine, kanunlara muhalif iken, mahkemede onun o hâli nazara alınmaması açıkça gösterir ki, adalet müessesesi hiçbir cereyana kapılmaz, hiçbir tarafgirliğe kaymaz. Bu, din ve vicdan hürriyetinin bir ana umdesidir ki; komünist olmayan şarkta, garbda, bütün dünya adalet müesseselerinde câri ve hâkimdir. R.N.)"

Hürriyet-şiken
Hürriyeti bozan, hürriyeti kıran.

Hüsam
Keskin kılıç.

Hüsameddin
Dinin keskin kılıcı.

Hüsban
Azap. * Yıldırım. * Çekirge. * Saymak.

Hüsbane
Küçük ok. * Küçük yastık.

Hüseyin
Peygamberimizin torunu.

Hüseyin-i cisrî
"(Hi: 1261- 1327) Suriye ulemasındandır. Baba ve annesi Ehl-i Beyt'tendir. Câmi-ül Ezher'de tahsil görmüş ve zamanının dinî, edebî ve felsefî ilimleriyle iştigal etmiştir. En meşhur eseri ""Risale-i Hamidiye""sidir. Türkçeye ve Orducaya tercüme edilmiştir. 1307 senesinde Tercüman-ı Hakikat gazetesi, kitap olarak neşretmiştir."

Hüseyn
(Bak: Hüseyin)

Hüsn
"(Hüsün) Güzellik. İyilik. Eksiksizlik. Cemal ile kemal. (Bak: Celal, Cemal)(Evet mevcudatta sebeb-i muhabbet olan hüsün ve ihsan ve kemal, Bâki-i Hakiki'nin hüsün ve ihsan ve kemalâtının işaratı ve çok perdelerden geçmiş zaif gölgeleridir; belki cilve-i esmâ-i hüsnânın gölgelerinin gölgeleridir. S.)"

Hüsn ü aşk
Güzellik ve muhabbet: * şeyh Galib'in manzum hikâyesi.

Hüsn ü kubh
Güzellik ve çirkinlik.

Hüsn-aver
f. Güzelliği çoğaltan. Güzellik veren.

Hüsn-i ta'bir
Müstehcen veya soğuk bir şeyin güzel ve edebe uygun bir tarzda ifade edilmesi.

Hüsn-ü ahlâk
Ahlâk güzelliği.

Hüsn-ü beyan
Akıcı ve güzel anlatış.

Hüsn-ü bi-bahane
Kusursuz güzellik. Günahsız mâsum güzellik.

Hüsn-ü bilgayr
Dolayısı ile, neticeleri ciheti ile güzel olan.

Hüsn-ü bizzat
Kendisi bizzat güzel olan.

Hüsn-ü delâlet
Hayırlı. İyi bir başlangıca delâlet.

Hüsn-ü endam
Vücut güzelliği.

Hüsn-ü hal
İyi hal. Güzel ahlâk.

Hüsn-ü hareket
Güzel muamele yapma, iyi muamelede bulunma.

Hüsn-ü hayr
Hayrın güzelliği

Hüsn-ü hulk
(Hüsn-i hulk) Ahlâk güzelliği. Güzel ahlâk.

Hüsn-ü hâtime
Neticeyi iyi bir halde bitirme. * İman ile âhirete gitmek. Kelime-i şehadet söyleyerek ölmek.

Hüsn-ü ibtida
Mevzuya münasib bir ifade ile söze başlama.

Hüsn-ü idare
İyi idare etme.

Hüsn-ü imtizac
İyi geçinme.

Hüsn-ü isti'mal
İyi ve güzel kullanma.

Hüsn-ü kabul
İyi karşılamak. Güzellikle kabul etmek.

Hüsn-ü ma'nevî
(Hüsn-i ma'nevî) Manevî güzellik. İç güzelliği.

Hüsn-ü mahfî
(Hüsn-i mahfî) Gizli güzellik. * Kalbî ve ruhî güzellik.

Hüsn-ü makta'
"Edb: Bir manzumenin, bilhassa gazellerin son beyti demek olan ""makta"" dan evvelki beyit."

Hüsn-ü matla'
Edb: Bir gazelin ikinci beyti.

Hüsn-ü muamele
(Hüsn-i muâmele) İyi muâmele. Güzel hatt-ı hareket.

Hüsn-ü mücerred
Gayr olsun olmasın bizzat güzel olan şey. Bazı âza veya çizgilerin mütenasib terkib ve tertibiyle hâsıl olan hüsün, hüsn-ü mücerred değildir. Şartları zâil olsa, hüsün de zâil olur. Fakat, vücud, hayat, iman gibi varlıklar hüsn-ü mücerreddir ve bizzat güzeldirler. Güzellikleri başka şeylere bağlı değildir. * Hariçte maddi vücudu olmayan, ancak aklen mevsufsuz düşünülebilen hüsün ve zihnen anlaşılan güzellik.

Hüsn-ü niyet
(Hüsn-i niyet) İyi niyet. Temiz kalblilik.

Hüsn-ü ta'lil
Edb: Herhangi bir hâdisenin hakiki sebebini saklayarak, güzel ve hayalî bir sebep göstermeye hüsn-ü ta'lil denir. Bu gösterilen sebep hakiki olmamalı, fakat güzel olmalıdır.Bağ-ı âlemde yüzün menendi bir gül isteyüp.Cüst ü cu idüp gezer gülzarı bülbül şah şah.(Fatih Sultan Mehmed)Bülbülün, gül bahçesini daldan dala gezmesinin sebebi, âlem bağında sevgilinin yüzüne benzer bir gül aramasıdır.

Hüsn-ü tedbir
İyi düşünülerek tutulan yol. Tefekkür ile tasmim etmek, ihtiyar olunacak meslek ve harekete karar vermek. * Bir kimseden bir haberi nakil ve rivâyet eylemek. * Bir şeye iyi muvaffak olmak için o işe muvafık ve hesaplı hareket etmek.

Hüsn-ü telakki
(Hüsn-i telakki) İyi anlayış. İyi kabul ediş. Güzel telâkki etmek. Anlayış gösterip iyi niyetle kabul etmek.

Hüsn-ü teveccüh
Sevgi ile karışık medih ve takdir. İyi karşılanmak ve alâka görmek.

Hüsn-ü zann
(Hüsn-i Zan) Bir kimsenin veya bir hâdisenin iyiliği hakkındaki vicdâni ve iyi kanaat. İyi fikirde bulunup, iyi olacağını düşünmek.

Hüsn-ü âdâb
(Hüsn-i âdâb) Güzel ve iyi edeblilik. Güzel terbiye. İslâmi terbiye.

Hüsn-ü âkibet
İyi netice.

Hüsna
(Ahsen'in müennesidir) İyi zan. En güzel. Amel-i sâlih. Pek güzel. * Cennet. * İyi amel ve haslet. Cenab-ı Hakk'ı görmek ve Ona iman ve ubudiyetle şereflenmek. * Düşman üzerine fevz ve zafer bulmak, şehidlik.

Hüsniyyat
Güzel olan hususlar.

Hüsnî
Güzelliğe dâir. Güzelliğe âit ve müteallik.

Hüsr
Ziyan, kayıp, zarar.

Hüsran
Ümit edilenin elde edilememesinden duyulan elem. Mahrumiyet acısı. * Zarar, ziyan, kayıp.

Hüsrev
(Bak: Husrev)

Hütaf
Çağırma, seslenme.

Hütame
Kesinti, kırpıntı. Parça.

Hütke
Perde yırtılıp rezil olmak.

Hütr
Ahmaklık, hamâkat, budalalık.

Hüttak
(Hâtik. C.) Bozanlar. * Yırtanlar.

Hütu'
Boyun uzatmak. * Çok nazar etmek, çok bakmak.

Hütul
Sürekli yağmur yağma.

Hütun
Sürekli yağmur yağma.

Hüv'
Kusmak.

Hüval
Kundura kalıbının yukarı kısmını genişletmek için kullanılan takoz.

Hüvam
Hayranlık hâli.

Hüve
Arabçada: O (mânasına işâret zamiri)

Hüve ahsen
O daha güzeldir, en güzeldir.

Hüve hakk(un)
O da haktır. O da bir haktır. (Bak: Ehakk)

Hüve hasen(ün)
O bir güzeldir, hasendir.

Hüve hüvesine
(Türkçe bir tabirdir) Noktası noktasına, hiç değişiklik yapmadan, aynen.

Hüve-l ahsen
Sadece ve yalnız en güzel O'dur.

Hüve-l bakî
Bâkî ancak O'dur. Allah (C.C.)

Hüve-l ehad
O Allah birdir. (Bak: Ehad)

Hüve-l hakku
Hak sadece O'dur.

Hüve-l hasen
Sadece, yalnız o güzeldir.

Hüveyda
f. Aşikâr. Zâhir. Belli. Apaçık.

Hüveyna
Kolaylık, sühulet.

Hüvf
Soğuk rüzgâr.

Hüviyyet
Asıl. Mâhiyyet. Birisinin kimliği, kim olduğu, kökü, esası ve ne olduğu. * Cenab-ı Hakkın varlık sıfatı. * Hamiyyet ve istikametten, ulüvv-ü cenâbdan ibâret olan sıfât-ı hamide.

Hüvve
(C.: Hevvât) Derinliği genişliğinden çok olan çukur yer.

Hüyam
Azgınlık.

Hüyu'
Korkaklık.

Hüyyam
(Hâim. C.) Sevgiden dolayı şaşırmış olanlar.

Hüzahiz
Bağırgan deve. * Keskin kılıç. * Çok su. * Fitne.

Hüzal
Zayıflık, bitkinlik.

Hüzeyfe
Ensar-ı Kiramdandır. Hüzeyfe-i Yemanî de denir. Hz. Muhammmed (A.S.M.) ona münafıkları bildirdiğinden dolayı, Hz. Ömer (R.A.) onunla istişare eder ve Onun, namazını kılmadığı kimselerin namazında bulunmazdı. Çok takvalı ve istiğna sâhibi bir zat idi. İran'ın fethinde bulundu. (Hi: 35) de Dâr-ı Beka'ya göç etmiştir (R.A.)

Hüzhüz
Hafif ve zarif kimse.

Hüzlul
(C.: Hezâlil) Küçük dağ veya tepe. * Hafif adam.

Hüzn
(Hüzün) Gamlı olmak. Keder Sıkıntı.

Hüzn-alud
f. Kederli. Hüzünlü. Gamlı.

Hüzn-amiz
f. Gam, keder ve hüzünle karışık.

Hüzn-aver
f. Keder veren. Gam veren. Hüzün verici.

Hüzn-efza
f. Keder ve hüzün arttıran.

Hüzn-engiz
f. Hüzün veren. Keder verici.

Hüzn-gâh
Hüzün ve keder vakti.

Hüzul
Arıklık, bitkinlik, zayıflık.

Hüzzam
Müzikte bir makam ismidir.

Hüzzet
Boyun.

Hüzzü' (hüzâe)
Maskaralığa almak.

Hüzî
Kedi yavrusu.

Hüzüv
Maskaralık.

Hüşad
Suyu emmeyen sert arâzi.

Hüşdar
(Bak: Huşdar)

Hüşyar
Uyanık, akıllı, zeki. Ayık. Uslu.(...İstikbal karanlığı içinde saadet-i ebediyyeye giden nuranî yolu olan sırat-ı müstakime hidayeti istemek.. hem şimdi yatmış nebatat, hayvanat gibi gizlenmiş güneşler, hüşyar yıldızlar, birer nefer misillü emrine müsahhar ve bu misafirhane-i âlemde birer lâmbası ve hizmetkârı olan Zât-ı Zülcelal'in kibriyasını düşünüp Allahü Ekber deyip rükua varmak... S.)

Hüşyarane
f. Akıllıcasına.

Hüşyarî
f. Hüşyarlık, akıllılık.

Hı
Arabça alfabede dokuzuncu harftir. Ebced hesabına göre 600 sayısına işaret eder.

Hıba
Yağmurdan korunmak için kurulan çadır. Tente.

Hıba'
Atâ, bahşiş, hediye.

Hıbab
Sevişmek, muhabbet.

Hıbale
Kement.

Hıbat
Yüzde olan dağ ve nişân. * Davarın ayağında ve uyluğunda yapılan işâret.

Hıbazet
Ekmek yapma mesleği, ekmekçilik.

Hıbb
Bahadırlık, kahramanlık. * Gammazlık.

Hıbbe
Hımhım otunun tohumu.

Hıbher
Galiz, kaba.

Hıbk
Yellenmek.

Hıbne
(C.: Hıben) Büyük çıban.

Hıbrak
Yellenme.

Hıbre
Tecrübe etmek, denemek, sınamak.

Hıbre (habre)
(C.: Hıber-Hıberât) Yemeni, alaca renkli bez.

Hıbse
Yaramaz, habis nesne.

Hıbte
Azıcık süt. * Bir içim su.

Hıbve (hubve)
(C.: Hubâ) Gökyüzüne yayılmış büyük bulut. * Dizlerini büküp, mak'adı üzerine oturup, elleri dizleri altından bağlamak. * Bele takılan şey.

Hıbık
Uzun, tavil. * Hızlı yürüyüşlü at.

Hıcce
(C.: Hıcec) Bir kere haccetmek. * Sünnet.

Hıda'
Hile.

Hıdac
Eksik, noksan.

Hıdane
(Bak: Hızane)

Hıdare
Oturma, ikamet.

Hıdeb
şişman gövdeli kimse.

Hıdemat
(Bak: Hidemat)

Hıdemm
Bahşişi çok olan kimse.

Hıdk
Kesmek. * İhâta etmek, kaplamak, içine almak.

Hıdn
Koltuk altından yan başına varana kadar, kucak. * Nahiye. * Canip, taraf.

Hıdr
Mâni, engel. * Perde, hâil.

Hıdrellez
(Hıdırellez) Rumi Nisan ayının 23. gününe verilen addır. Bu tarih 6 Mayıs'a tekabül eder. Doğrusu Hızır ve İlyas'tır.

Hıdîv
f. Vezir, âsaf. * Kral nâibi. * Osmanlı Padişahı Abdülaziz zamanında (1861 - 1876) Mısır valilerine verilen ünvan. Sultan Abdülaziz, hıdîv ünvanını Büyük Fuad Paşa'nın arzusu üzerine ilk olarak Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın torunu olan İsmail Paşa'ya verdi. (8/6/1867) İsmail Paşadan sonra oğlu Tevfik Paşa, daha sonra da Abbas Hilmi Paşa, Mısır Hıdîvi oldular. Mısır hıdîvleri protokol bakımından şeyhülislâm ve sadrazam ile aynı derecede idiler.

Hıdîvâne
f. Bir vezire veya Mısır hıdîvine yakışır şekil ve surette.

Hıfa'
Her şeyin örtüsü ve perdesi. * Kırba örtüsü.

Hıfaf
Yeyni, hafif.

Hıfaz
Gayret. * Vefalılık.

Hıff
Hafif, zayıf nesne.

Hıffe
Yeynilik.Hafiflik, zayıflık.

Hıfrî
Bir otun adı.

Hıfy(e)
Yalın ayak yürümek.

Hıfz
Saklama. Koruma. Siyanet. Muhafaza. * Ezber etmek. Hatırda tutmak. Kur'an'ı ezberde tutmak.

Hıfz-ül lisan
Dili, günah ve lüzumsuz olan sözlerden korumak. Kötü ve fena sözlerden dilini muhafaza etmek. (İhtiyaçtan fazla söz söylememek mendubdur.)

Hıfz-ı bilad u ibad
Şehirlerin ve şehir ahalisinin korunması.

Hıfz-ı emanet
Canı muhafaza etme. * Bırakılan emaneti koruma.

Hıfz-ı hukuk
Hak ve hukukları muhafaza etme.

Hıfz-ı kur'an
Kur'an-ı Kerim'i tamamıyla ezberleme.

Hıfze
(C.: Hafâyiz) Gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * Gayret etmek.

Hıfzıssıhha
(Hıfz-üs sıhha) Sağlıklı yaşamak için doğrudan doğruya kişi ve içinde bulunan çevrenin sağlıkla alâkalı şartlarını tetkik edip inceleyen, gerekli tedbirleri olan ve bu çeşit çalışmalardan bahseden hekimlik kolu veya sağlık bilgisi. * Sıhhatini korumak. Sağlığını muhafaza etmek.

Hıfş
Küçük ev.

Hıkab
Arap kadınlarına mahsus bir nevi kumaştır, onu bellerine kuşanıp süslerini ve zinetlerini ona takarlar.

Hıkb
(C.: Ahkâb) Uzun zaman, dehr.

Hıkbe
(C.: Hıkeb) Yıl, sene. * Seksen yıl.

Hıkd
Kin, buğz, adâvet. * İntikam almak için fırsat beklemek.

Hıkf
Kumun bir yere toplanıp yığılarak tepe gibi olması.

Hıkk(a)
(C.: Hukuk - Hıkâk) Üç yaşını tamamlayıp dördüne girmiş deve.

Hıkmık etmek
t. Bir işten veyahut bir suale cevap vermekten kaçınmak için esassız bahaneler ileri sürmeye çalışmak. Tereddütlü davranmak.

Hıla'
Göze çekilen sürme.

Hılab
Yırtıcı hayvan veya yırtıcı kuş pençesi.

Hılabe
Aldatmak, hud'a.

Hılace
Hallaçlık.

Hılaf
(C.: Ahlâf) Söğüt ağacı. * Muhalefet etmek, karşı gelmek.

Hılal
(C.: Ahılle) Diş arasını ayıklamakta kullanılan nesne. Dostluk.

Hılas
Her nesnenin dibine çöken ağırlığı.

Hılb
Kalble karın arasında olan perde.

Hılbid
Küçük deve.

Hılf
Meme başı.

Hılfe
Muhalefet etmek, karşı gelmek. * Biri gidip diğeri geriye gelmek. * Biçildikten veya yandıktan sonra biten ot. * Sonra biten yemiş.

Hılk
Hükümdar mührü. * Çok mal.

Hılkî
(Bak: Hilkî)

Hılkıd
Kötü ahlâklı ve ağır ruhlu kimse.

Hıll
Helâl. * Kâbe ile mikat arası.

Hılle
Kılıç gediği.

Hıllîfî
Bir kimseyi yerine bırakmak.

Hılm
Dost.

Hıls
(C.: Ahlâs) Yünden veya kıldan yapılan ve palas denilen döşek. * Büyük ve kuvvetli olan dişi deve.

Hılt
Bir şeye karışık, karışmış bulunan. * Eski tıbda: Ahlât-ı erbaa (Kan, salya, safra, dalak) dan birisi. * Soyu, nesebi karışık kimse.

Hılt-ı mahmud
Vücudun sağlam ve sağlıklı oluşu.

Hılt-ı redî
Vücudun hastalanmasına sebebiyet veren madde. * Bir şeye karışmış olan şey.

Hılta
İşret. * Muaşeret.

Hılye
Güzel sıfatlar, iyi hasletler. * Süs, zinet. * Peygamberimiz Hz.Muhammed'in (A.S.M.) evsafı ve bundan bahseden kitab.

Hım'
Kurt. * Hırsız.

Hıma
Kimsenin giremediği mahfuz otlak. * Sultan için korunup hıfz edilen çayır.

Hımam
Ölüm, mevt.

Hımar
(C.: Humr-Humur) Kadınların başlarına sardıkları bez.

Hımare
(C.: Hamâyir) Ayak üstü. * Havuzun etrafına koydukları taş. * Avcıların av vurmak için çevrelerine ev gibi dizdikleri taşlar.

Hımas
Karnı aç kimseler.

Hımasa
İnce bellilik.

Hımbıl
Budala ve miskin.

Hımdıd
Havuz dibinde olan döşeme.

Hımhım
Burundan konuşan. Sesleri burnundan çıkararak konuşan kimse. * Burnundan çıkan ses gibi boğuk. * Arap diyarında biten bir ot. * Çok siyah.

Hımlak
(C.: Hamâlik) Gözün etrafı.

Hımre
Bir şeyin bozulup şekil değiştirmesi.

Hıms
Üç gün deveyi susuz bırakıp, dördüncü günü su vermek. * Alaca yemeni bez.

Hımtat
Ot arasında olur bir nakışlı böcek.

Hımve
Hastanın yemek yememesi.

Hımye
Tıb: Hastanın, hekim tarafından verilen ilaçlarla kanaat edip ve tavsiyelerine uyup o hududun dışına çıkmaması.

Hımyet
Yemek yememek. Perhiz yapmak.

Hına (hınnâ)
Kına.

Hınaf
Devenin yulardan burnunu çözmesi. * Deve bileğinde olan yumuşaklık.

Hınak
(Hanak. C.) Kızmalar, darılmalar, kin tutmalar, haset etmeler.

Hınas
(Hünsâ. C.) Kendisinde hem erkeklik ve hem de dişilik özelliği taşıyanlar.

Hınat
(Hınta. C.) Buğdaylar.

Hınata
Buğday satmak.

Hınaye
Burun ucu.

Hınaî
Kına satan, kınacı.

Hınc
Her nesnenin aslı. * Meyl ettirmek, eğmek, yöneltmek.

Hıncahınç
Ağzına kadar ve tıka basa dolu. Dopdolu. (Bu tabir bir yer veya taşıt için kullanılır.)

Hıncer
(C.: Hanâcir) Hançer.

Hındelis
Ağır yürüyüşlü deve.

Hındis
(C.: Hanâdis) Katı karanlık.

Hınezkar
Kısa boylu kişi.

Hınn
Cinden bir tâife.

Hınna
Kına. Saça, sakala veya kadınların, parmaklarının uçlarına sürdükleri sarımtırak pembe boya ve bunun esası olan toz.

Hınnab
Uzun boylu.

Hınnus
(C.: Hanânis) Hınzır eniği.

Hıns
Bâtıldan hakka veya haktan bâtıla meyletmek. Yeminini bozmak. Günah.

Hıns-ı yemin
Yemininde durmayıp bozmak. Nakz-ı ahd da denir.

Hınsîr
Alçak, soysuz, âdi.

Hınsır
Küçük parmak. Serçe parmak.

Hınta
Buğday.

Hıntar
Çok acıkmak.

Hınye
Yay.

Hınzab
Kısa boylu. * Yaban havucu.

Hınziman
Cemaat, topluluk. * Taife.

Hınziyan
Faydasız ve mânasız sözler konuşan.

Hınzîre
(C.: Hınzırât) Hileci ve fitnekâr kadın. * Dişi domuz.

Hınzîz
(C.: Hanâzız) Enenmemiş veya enenmiş erkek davar.

Hınzıb (hunzeb)
Kokmuş et parçası. Bir lâkap.

Hınzır
(C.: Hanâzır) Domuz. (Beğenilmeyen birisine hakaret için mecazen söylenir.) * Pis ve katı kalbli kimse.

Hır
Hırıltı. * Kavga, dövüş.

Hıra
Mekke-i Mükerreme'nin civarında bulunan ve Hz. Peygamber'e (A.S.M.) ilk vahyin geldiği mağaranın ismidir. Bu mağaranın bulunduğu dağa Hırâ dağı denildiği gibi, Harrâ veya Cebel-i Nur da denilmektedir.

Hırabe
Deve hırsızlığı yapmak.

Hırafe
Acılık. * Tezlik.

Hırak
Hareket.

Hıram
f. Sallanma, salına salına naz ve edâ ile yürüme.

Hıraman
f. Salınarak naz ve edâ yaparak yürüyen.

Hıraset
Koruma. * Bekleme, bekçilik etme, muhafaza etme.

Hıraş
"f. ""Tırmalayan, kazıyan"" anlamıyla bileşik sıfatlar yapar. Meselâ: Dil-hıraş : Gönlü tırmalayan, inciten. Samia-hırâş : Kulak tırmalayıcı."

Hırba
Bukalemun adı verilen keler cinsi. * Güneşin bulutlara aksetmesinden hasıl olan renkler.

Hırbak
"Sahabeden bir kimsenin adı ki, ona ""Zülyedeyn"" de derlerdi. * Def'etmek, kovmak. * Yellenmek."

Hırbaş
Fesâd vermek. * Acı bir ot.

Hırbüre
Kavun.

Hırdavat
Ehemmiyetsiz şeyler, öteberi. * Demirden mâmul eski âlet. (Bak: Hurdevat)

Hıred
f. Akıl, fikir, zihin. İnsandaki düşünce ve anlayış kuvvesi.

Hıred-fersa
f. Akıl yorucu.

Hıred-mend
(C.: Hıredmendân) f. Akıllı, anlayışlı.

Hıred-mendî
Akıllılık.

Hıred-pesend
Akıllı, zîakıl, düşünen.

Hıred-suz
f. Şaşırtıcı, akıl yakıcı.

Hıred-âmuz
Öğreten, öğretici, muallim.

Hıred-âşub
f. Akıl dağıtan.

Hırfet
Geçinmeğe medar (sebeb) olan iş, san'at. Devamlı meşgul olunan iş.

Hırfu'
Pamuk.

Hıristiyanlık
(Bak: İsevî)

Hırk
Törpülemek. * Kızgınlıktan dolayı dişini gıcırdatmak. * Bir şeyi dürtmek.

Hırk (hırrîk)
Cömert, kerim.

Hırka
Bez parçası. Bezden mâmul elbise. * Tas: Mânen dünya zevk u safâsından çekilip kendini ibadete verenlerin elbisesine hırka-i tecrîd denir.

Hırka-i saadet
Cenab-ı Peygamber'in (A.S.M.) İstanbul'da Topkapı Sarayı'nda gümüş sandık içinde muhafaza edilen hırkasıdır. Mısır'ın fethi üzerine Mekke Şerifi tarafından diğer emanat-ı mübareke ile beraber Yavuz Sultan Selim Han'a hediye edilmiştir. Hırka-i Şerif de denir. (O.T.D.S.)

Hırka-i saadet dairesi
"İstanbul'da Topkapı Sarayı'nda ""mukaddes emanetlerin"" bulunduğu yer. Burada yüzyıllardan beri, başta Peygamberimiz Hz.Muhammed'in (A.S.M.) hırkaları olmak üzere İslâmî nitelikte birçok mukaddes eşya saklanmaktadır. Bu eşya Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim tarafından, Mısır'ın fethinden (1517) sonra İstanbul'a getirilmiştir."

Hırka-i şerif
(Bak: Hırka-i Saadet)

Hırkapuş
f. Hırka giyen, derviş.

Hırkapuşane
f. Fakircesine, dervişçesine.

Hırkapuşî
f. Fakirlik, dervişlik.

Hırkat
Hararet, sıcaklık, yanma.

Hırman
Mahrumluk, mahrumiyet. * Ümitsizlik, ye's.

Hırmele
Akılsız kadın.

Hırnık
(C.: Harânik) Tavşan yavrusu. * Bir şâire kadın.

Hırpadak
Birdenbire, hemencecik. * Uygun bir şekilde, münâsib bir tarzda. Tıpatıp.

Hırpanî
f. Derbeder, perişan kılıklı, pejmürde.

Hırran
Boyun eğen, itaat eden, muti.

Hırre
Susuzluk.

Hırrik
(C.: Ehrak - Hurrak - Huruk) Cömerd, kerim. Zarif.

Hırrit
(C.: Harârit) Delil. * Hâzık. * Mâhir, maharetli.

Hırrîc
Bir kimsenin çıkardığı nesne.

Hırrîf
Acılığından dili acıtan nesne.

Hırs
(Hurs) Takdir, kıyas. * Altın veya gümüşten halka.

Hırs-beçe
Ayı yavrusu.

Hırs-ı cah
Makam ve rütbe hırsı.

Hırsek
f. Ayı yavrusu.

Hırseme
Ayakkabının başı.

Hırsiye
Geceleyin çalınan koyun.

Hırt
Erkek keklik. * Hastalıktan dolayı, kesilmiş gibi parça parça olan bulaşık süt.

Hırtit
Kereviz.

Hırtopoz
(Argo) Anlayışsız, kaba, ahmak kimse.

Hırvanî
Tar: Düz yakalı önü ilikli bir çeşit elbisedir. Şehzade Abdülmecid'in okumağa başlamasından dolayı yapılan törende, yakınlarının bu elbiseyi giymeleri istenmiş ve bu husus, devletin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi'de tebliğ edilmişti.

Hırvat
Hırvatistan halkından veya bu halkın neslinden olan kişi.

Hırvatî
Tar: Sipahilerin başlarına giydikleri külâh tarzındaki başlık.

Hırz
Melce'. Sığınılacak yer. * Tılsım. Cenab-ı Hakk'ın muhafaza etmesine dair yazılı duâ. * Fık: Bir malın âdet üzere muhafazasına mahsus yer. * Muhafaza etmek.

Hırz-ı bigayrihî
Aslında eşya saklamaya mahsus olmayan, izin almadan girilebilen ve konacak malların yanında muhafızı olan yer. (Yol, mescid, meydan gibi)

Hırz-ı binefsihî
İçerisinde mal ve eşya saklamak için yapılmış, hazırlanmış ve içine izinsiz girilemiyen ev, dükkân, çadır, depo vs. gibi mahaller. (Kasa, sandık, dolap, çuval da bu hükümdedir.)

Hırz-ı can
Bağrına basıp canı gibi korumak. Canı koruyan. Canını teslim ederek sığınmak.

Hırâ
Peygamberimize ilk vahyin geldiği mağara, Hira.

Hırçın
Pek inatçı, titiz.

Hırîd
f. Satın alma.

Hırîdar
f. Alıcı, müşteri, tâlib.

Hırîde
f. Satın alınan, satın alınmış.

Hırızma
Azgın hayvanların ağzına veya ayının burnuna takılan demir halka.

Hırşa'
Yılan derisi. * Yumurtanın üst kabuğu.

Hısa
(C.: Ahsâ) Sığır tersi.

Hısa'
Hayvanın hayalarını çıkarma, eneme, burma. * İnsanı hadım etme.

Hısal
(Haslet. C.) Hasletler, huylar, tabiatlar. Ahlâk.

Hısal-i hamîde
"Medhe ve övülmeğe lâyık güzel huylar, güzel hasletler.(...Dost ve düşmanın ittifakı ile ahlâk-ı hasenenin, şahsında en yüksek derecede; ve bütün muamelâtının şehadetiyle secâyâ-yı sâmiye, vazifesinde ve tebligatında en âlî bir derecede ve din-i İslâmdaki mehasin-i ahlâkın şehadetiyle, şeriatında en âlî hısal-i hamîde, en mükemmel derecede bulunduğuna ehl-i insaf ve dikkat tereddüd etmez. S.)"

Hısam
Düşmanlık, çekişmek, kavga, mücâdele.

Hısan
Mümtaz kimseler, seçkin kişiler.

Hısane
Berklik, sağlamlık, sertlik, muhkemlik.

Hısas
Hisseler. Paylar. Nasipler. * Kıssadan alınan dersler.

Hısase (hısse)
Kabahat. * Alçaklık, denâet.

Hısb
Ucuzluk, bolluk.

Hısn
Kale. Hisar. Sığınmağa, korunmağa mahsus sağlam yer.

Hısn-ı hasîn
Çok kuvvetli, en sağlam korunma.

Hısrem
Koruk. * Bahil kimse.

Hısreme
Üst dudağın derisinin sarkık olması.

Hıss
Noksan, eksik.

Hıssa
(Bak: Hisse)

Hıssan
Mümtaz ve belirli kimseler. Tanınmış iyi kimseler. Ekâbirler.

Hısset
(Bak: Hisset)

Hıssîs
Hâslık.

Hıssîsa
Bir kimseye, bir şeye mahsus olan hâl.

Hısve (hısye)
(C.: Haseyât) İki avuç dolusu. * Azeryun otu.

Hısım
Soyca ve evlenme neticesinde aralarında bağ bulunanların beheri. Akraba.

Hıt'
Suç, günah. Günah işlemek.

Hıtab
Sözü âşikâre ve yüzüne söylemek. * Seninle gayrin arasında olan kelâm.

Hıtabet
Hatiplik etmek.

Hıtabiyye
Rafizî taifesinden bir bölük cemaat.

Hıtam
(C.: Hutum) Dizgin, yular.

Hıtan(e)
Sünnet etmek.

Hıtar
(Hatar. C.) Tehlikeler, hatalar.

Hıtat
(Hıtta. C.) Ülkeler, memleketler, diyarlar.

Hıtban
Ebucehil karpuzu.

Hıtbe
"Huk: Bir kadının nikâhına talib olmaktır. Evlenmeyi taleb eden erkeğe: ""hâtıb"", evlenmesi taleb edilen kadına da ""mahtube"" denir."

Hıtr
(C.: Ahtâr) Boya otu. * Çok miktar deve. * Suyu çok olan süt.

Hıtre
Azıcık vergi.

Hıtta
Günahlardan istiğfar etmek. * Başkasının üzerinden suçluluğu kaldırmak. * (C.: Hıtat) Diyar, ülke, memleket.

Hıtta-i cesime
Büyük ülke.

Hıva'
(C.: Ahviye) Suya yakın toplanmış evler. * Kaplayıp, toplayıcı olan.

Hıvan
(C.: Huvn) Sofra.

Hıvar
Cevap vermek.

Hıvel
Zeval. * Bir yerden başka yere intikal, tahavvül etmek.

Hıvkal
Zayıf olmak, zayıflamak.

Hıyaban
f. Cadde. İki tarafı ağaç dikili yol. Bahçe yolu. İki tarafı ağaçlı muntazam yol. * Ortasından su akan ağaçlık yer. * Tahrân'da büyük bir caddenin adı.

Hıyabe
Ümitsiz ve mahrum olmak.

Hıyake
Dokumak.

Hıyal
Hayvanın kısır olması.

Hıyam
(Hayme. C.) Çadırlar.

Hıyanat
(Hıyanet. C.) Hıyanetler, hâinlikler, kahpelikler.

Hıyanet
Hâinlik. Vefasızlık. İtimadı kötüye kullanmak. Sözünde durmayıp oyun etmek.

Hıyanet-i vatan
Vatan hainliği. Vatana hıyanet etme.

Hıyaneten
Kötülükte bulunarak, hıyanet ederek.

Hıyanetkâr
Hıyanet eden. Hâin.

Hıyar
Hayırlılar. * (C.: Hıyârât) Huk: Bir işi yapıp yapmamada serbestlik. Genel olarak bir anlaşmadan vaz geçme. Hususi bir sözleşmenin fesh veya tasdiki. Muhayyerlik. Kendisinde böyle muhayyerlik bulunan kimse, yaptığı bir akdi diğer tarafın rızasına hâcet kalmaksızın bozabilir.

Hıyar-ı ayb
Bir şeyde mevcud olan bir kusurun akitten sonra meydana çıkmasından dolayı âkitlerden biri için sabit olan muhayyerliktir.

Hıyar-ı rü'yet
Bir şey hakkında görülmeden yapılan bir akitten dolayı, âkitlerden biri için görüldüğü zaman sabit olan muhayyerliktir.

Hıyar-ı tağrir
Âkitlerden birinin diğer taraftan aldatılarak bir malı gabn-ı fâhiş ile satmasından veya satın almasından dolayı satış muamelesini fesh hususunda muhayyer olmasıdır.

Hıyar-ı vasf
Bir akitte vücudu şart kılınan veya örfen meşhud bulunan mergub bir vasfın mevcud olmaması sebebiyle âkitlerden biri için sabit olan muhayyerliktir. (Sağılır diye satılan bir ineğin, sütten kesilmiş olması gibi.)

Hıyar-ı şart
Âkitlerden birinin veya herbirinin akdi, muayyen bir müddet içinde fesh veya icazetle infaz edebilmek hususunda muhayyer olmasıdır.

Hıyarat
(Hıyâr. C.) İslâm hukukunda alışveriş meselelerine ait muhayyerlik hususları.

Hıyare
Otsuz, otu olmayan yer.

Hıyasa
Kulak halkası. * Dar etmek, darlaştırmak. * Dikmek.

Hıyat
(Hâit. C.) Perdeler. Mânialar.

Hıyata
Hıfzetmek, korumak, muhafaza etmek.

Hıyata (hıyatet)
Terzilik, dikiş dikme işi. * Tıb: Ameliyat esnasında kesilip yarılan yerin tekrar kaynaması için dikilmesi. * Ameliyatta dikiş için kullanılan bağırsak ve benzeri şeylerden yapılan iplik.

Hıyatet-hane
f. Dikimevi, dikişevi, terzihane.

Hıyaz
(El-hıyaz) Havuzlar. * Kadınlarda aybaşları, hayız kanları.

Hıyaz(a)
Suya dalmak.

Hıyazet
İlâve etmek, toplamak.

Hıyere
Küfe yakınında bir şehrin adı.

Hıyere-i nâs
Seçkin kimseler, mümtaz kişiler.

Hıyfet
Korku. Gizlilik ve havf.

Hıyre
f. Fersiz ve donuk göz.

Hıyre-bahş
f. Göz kamaştıran, aklı durduran.

Hıyre-dest
f. Aldığı işi bozar olan (kimse.). Eli sakar kişi.

Hıyre-gî
f. Kamaşıklık, donukluk (göz hakkında). Şaşkınlık.

Hıyre-küş
f. Sevilen, mahbub, sevgili. * Haksız yere adam öldüren.

Hıyre-re'y
f. Reyi zararlı olan, kötü reyli.

Hıyre-ser
f. Sersem, alık.

Hıyre-serane
f. Alıkçasına, sersemcesine.

Hıyre-serî
f. Alıklık, sersemlik.

Hıyre-çeşm
f. Kamaşık ve donuk gözlü. * Cesur, atılgan. * İnatçı, muannid. * Utanmaz, hayâsız, arsız.

Hız
Sür'at, çabukluk.* Gayret, şevk. * Fiz: Alınan yolun zamana oranı.

Hızab
Birşeyi boyamak için hazırlanmış terkib.

Hızac
Büyük tuluk.

Hızad
Dikensiz ağaç.

Hızak
(Hızka. C.) Yığınlar, kalabalıklar.

Hızane
Bir şeyi bir şeye ilâve etmek. * Fık: Hak ve salâhiyeti haiz olan kimsenin belirli müddet zarfında çocuğunu besleyip büyütmek ve terbiye etmek üzere yanında bulundurması. * Bir şeyi kucağına almak.

Hızar
Bahçe çevresine yapılan duvar veya çit.

Hızb
(C. Ehzâb) Erkek yılan. * Ok atarken yaydan çıkan ses.

Hızc
(C.: Ehzâc) Devenin içtiği havuzun dibinde kalan su. * Ateş yakmak.

Hızecr
(C.: Hazâcir) Karnı büyük kişi.

Hızf
(Bak: Hazf)

Hızk
Kuşun terslemesi.

Hızk (hizak)
Zeyreklik, akıllılık. * Ustalık, mahâret.

Hızka
Yığın, kalabalık.

Hızlan
Müflis olmak. İflas etmek.

Hızve
Kadının, kocası yanında hürmetli, izzetli ve mertebeli olması.

Hızy
Hor ve zelil olmak. * Rüsvay olmak.

Hızzet
Mertebe, menzile, derece.

Hızır
Kurânda adı geçen mübarek bir zatın ismi.

Hızır (a.s.)
İkinci tabaka-i hayat mertebesine mazhar olan ve Kur'an-ı Kerim tefsirlerinde ismi zikredilen bir zât-ı kerim. (Bak: Meratib-i hayat)

Hıçkırık
t. Fazla yemekten ve asabi sebeplerden diyaframın kasılması ve akciğerlerdeki havanın şiddetli ve gürültülü bir şekilde dışarı atılması. * Boğaz tıkanacak surette ve derinden iç çekerek ağlama.

Hış'a
Doğum anında ölen annenin karnı yarılarak çıkarılan çocuk.

Hışaş
Başı küçük adam. * Küçük başlı yılan. * Devenin burnuna geçirdikleri burunduruk. * Kuşlardan, dimağı olmayan. * Çuval. * Cânip, taraf. * Sinir.

Hışf
Geyik yavrusu.

Hışm
f. Öfke, hiddet, gazap, kızgınlık.

Hışm-gîn
f. Dargın, öfkeli, kızgın, darılmış, gücenmiş.

Hışm-nâk
f. Kızgın, öfkeli, hiddetli, hışımlı.

Hışm-âlud
(Hışm-gîn, Hışmîn, Hışm-nâk) Kızgın, öfkeli.

Hışt
Küçük mızrak şeklinde, ortasında ipten örtülü bir halka olan ve orta parmağa geçirilerek atılan eski bir savaş âleti. * Kerpiç. * Tuğla.

Hışt-tabe
f. Tuğla ocağı.

Hışt-zen
f. Kerpiç veya tuğla yapan kimse.

Hışt-ı ham
Ham kerpiç. Tam pişmemiş kerpiç. Güneşte kurutulan kerpiç.

Hışt-ı puhte
Fırında pişirilmiş tuğla.

Hıştek
f. Küçük kerpiç.

Hışv
Geyik buzağısı.

Hışır
Kavun ve karpuzun kabuk kısmı. * Olgunlaşmamış kavun. * Kötü bir tabaklama neticesinde, bazı kısımları sert kalan deri. * Mc: Kaba, görgüsüz ve salak kimse.

I'sar
Ayağını kaydırıp yere yıkmak.

Ibare
Beyan etmek, açıklamak.

Ibb
(C.: E'bâ) Yük dengi, ağır yük.

Iblık
Erkek.

Ibt
(Ibıt) Koltuk. Omuzun alt ve iç tarafı.

Ican
Kubl ile dübür arası. * Ahmak kimse.

Icaz
İnat etmek.

Icre
Başına tülbent sarmak. * Besili ve semiz olmak.

Icrim
Kısa boylu bodur adam.

Id'af
Zayıf etmek, zayıflamak. * Muzaaf etmek, fazlalaştırmak. İki kat yapmak.

Ida'
Bir şeyi birbiri ardınca yapmak.

Idaa
(Bak: İdaa)

Idad
Isırmak. * Geçinmekte darlık, maişet zorluğu.

Idae
Parlamak veya parlatmak. Ruşen etmek veya ruşen olmak.

Idafe
Misafir edinmek. * Ulaştırmak. * Tâbi olmak, uymak.

Idaka
Darlık vermek.

Idat
(Bak: Izat)

Idbab
Yaş olmak, ıslanmak. * Kin tutmak.

Idca'
Yatırmak.

Idcac
Çağırmak, çağırtmak.

Idcar
Gönül kırmak. Iztırab vermek. Darıltmak.

Idd
(C.: Adât) Pınar ve kuyu suları gibi aktıkça kesilmeyen, devamı gelen su. * Çokluk, kesret.

Idfe
Ondan elliye varana kadar olan erkekler. * Kıt'a. * Akşam vakti.

Idgan
Kalbinde bir kimseye kin ve adavet olmak.

Idgas
Karıştırmak. * Otu eliyle tutamlamak.

Idha'
Kuşluk vaktine girmek.

Idhak
Güldürmek. Güldürülmek.

Idhiyan
Nurlu, ruşen, parlak.

Idin
Dağılmış, perâkende olmuş.

Idk
(C.: Adâk-Uduk) Hurma salkımı.

Idl
Yük dengi, misil, eşit.

Idla'
Çok yemekten dolayı midenin dolması ve hasta olmak.

Idlal
(İdlâl) Hak dinden, imân ve islâmiyetten saptırmak. Doğrudan, Hak ve hakikat caddesinden ayırmak. Azdırmak.

Idmame
(C.: Ezâmim) Cemaat, topluluk.

Idna'
Hastalığın hastayı zayıflatması.

Idrar
Zarar vermek. * Avret üstüne avret almak, evli iken bir daha evlenmek.

Idric
İbrişim kilim.

Idtıba'
Hacıların ihramlarını sağ koltukları altından çıkarıp sol omuzlarına örtmeleri.

Idtıca'
Yan yatmak.

Idtıgan
Ayağıyla kendi kendine vurmak.

Idtıhad
Zulmetmek, cefâ vermek.

Idtıla'
Kuvvetlendirmek.

Idtımar
İnce belli, karınsız olmak.

Idtırab
Deprettirmek, hareket ettirmek. Izdırap.

Idtıram
Ateş yakılmak. * Şule vermek, ışıklandırmak.

Idva'
Azık yapmak.

Idve
(C.: Udât) Yüksek yer. * Dere kenarı.

Ifa'
Devekuşunun yeleği. * Devenin yükünün çok olması.

Ifas
Şişe ve divit ağzını kapatmakta kullanılan deri.

Ifdac
(C.: Ufâzic) Semiz, besili hayvan. * Yumuşak nesne.

Iflık
Eski çalgılardan birinin adıdır.

Ifrat
Davarın alın saçı. * İnsanın ense saçı.

Ih
Deveyi çökertmek için kullanılır sestir. * Yorgunluk ve heyecanla hızlı nefes vermeği tasvir eder.

Ihafe
Korkutmak.

Ihaze
(C.: İhâzât-İhâz) Su birikip toplanacak yer. * Bir kimsenin kendisi veya sultanı için hıfzedip gözlediği yer.

Ihbas
İfsad etmek. Bozmak. * Yaramazlık öğretmek.

Ihbat
Huşu ve tevazu' etmek, alçak gönüllülük yapmak.

Ihdac
Doğan çocuğun bir yerinin eksik olması.

Ihdar
Kendini gözlemek. * Bir yerde durmak, ikâmet.

Ihdı
Deve çöktü.

Ihdılal
Yaş olmak, ıslanmak. * Ağacın budak ve yapraklarının çok olması.

Ihdırar
Yeşillik.

Ihfak
Gazâda ganimet malından pay almamak. * Avcıların av yakalayamaması.

Ihfas
Çirkin olmak.

Ihla'
Çıkarmak.

Ihlad
Meyletmek, yönelmek, eğilmek. * Sonsuzlaştırmak, ebedi kılmak. * Geç ihtiyarlamak.

Ihlaf
Su aramak. Yerine halef etmek. * Kılıç çıkarmak için elini uzatmak.

Ihlak
Elbise eskimek veya eskitmek.

Ihlal
Terketmek.

Ihlamak
Ih diyerek deveyi çökertmek. * Ih diyerek yorgunluk ve heyecanla hızlı nefes vermek.

Ihlamur
Kerestesi marangozlukta kullanılan ve çiçeği haşlanıp çay gibi içilen ağaç. * Ihlamur ağacından yapılmış.

Ihlivlak
Eskimek. * Bulutun gökyüzünü kaplaması.

Ihmad
Ateşi söndürmek.

Ihmal
Saçak yapmak.

Ihmar
Gizli etmek, saklamak.

Ihn
Boyalı sof kumaş. * Renkli yün.

Ihn-i menfuş
Didilmiş kumaş. Hallac edilip atılmış renkli yün.

Ihna'
İfsad etmek, bozmak. * Yaramaz söz söylemek.

Ihrab
Viran etmek, harabe haline getirmek.

Ihrinmas
Sükut etmek, susmak.

Ihrit
İsmi işitilmeyen bitki.

Ihrıvvat
Uzamak.

Ihsa'
Haya çıkarmak.

Ihsar
Noksanlaştırmak, eksiltmek.

Ihsas
Yaramaz iş yapmak.

Ihta'
Hatâ etmek, yanılmak.

Ihtiba'
Gizlenmek, örtünmek.

Ihtibar
İmtihan ve tecrübe etmek.

Ihtidab
Boyamak.

Ihtidad
Otu köküyle birlikte biçmek.

Ihtidam
Hizmet etmek.

Ihtila'
Ot biçmek.

Ihtilab
Aldatmak.

Ihtilac
Seğirtmek, koşmak. * Hareket etmek.

Ihtilak
Yalan olmak. * Muhtaç olmak.

Ihtilal
(İhtilal) Halel vermek, zarar vermek. * Muhtaç olmak.

Ihtilas
Hırsızlık için gelip bir şey alıp kaçmak.

Ihtimam
Ev süpürmek.

Ihtimar
Mütegayyer olmak, bozulmak, değişmek.

Ihtinas
Kırılmak. * İkiye bükülmek, iki kat olmak.

Ihtira'
Vücud vermek, icad.

Ihtiraf
Cem'etmek, toplamak.

Ihtirak
Kat'etmek, kesmek.

Ihtiram
Eksilmek, noksanlaşmak. * Kesilmek.

Ihtirat
Kılıç çekme.

Ihtisam
Husumet etmek, düşmanlık yapmak.

Ihtisar
Elini böğrüne koymak. * Muhtasar yapmak.

Ihtitaf
Sür'atle ahzetmek, çok hızlı almak.

Ihtitan
Sünnet olmak.

Ihtitat
Sakal bitmek. Yer tutmak. * Hatla işaret koymak.

Ihtiva'
Kendini aç bırakmak.

Ihtiza'
Parça parça edip taksim etmek. * Kat'etmek, kesmek.

Ihtizal
Kesilmek. * Ayrılmak.

Ihtizan
Sırrı gizlemek.

Ihve-i müteferrikîn
"Ana baba bir veya yalnız ana bir yahut da yalnız baba bir erkek kardeşler. (Müennesi: ""Ahavat-ı müteferrikat'tır)"

Ihşîşan
Kabalığı, inatçılığı ve katılığı fazla olmak.

Ik'ad
Yüksek bir yere çıkarmak. * Oturtmak.

Ik'ar
Derinletmek, derinleştirmek.

Ikab
Azap, mihnet.

Ikak
Tırnaklı hayvanların gebeleri.

Ikal
İkl, bağ, bend. * Daha ziyade Arabların başlarına koyup sardıkları bağ, agel. (Bak: Sâhib-üt tac)

Ikam
şiddetli harpler. * Yaramaz huylu.

Ikd
İnci. Gerdanlık. Mücevher, boyuna takılan dizilmiş kıymetli şey. * İnci dizecek iplik. * Hurma salkımı.

Ikfal
Kilitlemek.

Ikhâr
Kahr etme, kahr edilme, kahr edilmiş olma.

Ikhâr-ı düşmen
Düşmanın kahrolması.

Ikka
Çocukların doğduklarında mevcut olan saçı.

Iklab
Aksine döndürmek. Tersine çevirmek veya çevrilmek.

Iklal
Azaltılma, azaltma.

Iklim
Bir yerin hava şartları. Memleket. Küre-i arzın kıt'a ve her bir memleketi.

Iklîd
(C.: Akalîd) Anahtar, miftah.

Ikma'
Gelen bir kimseyi geri döndürme. * Birisini aşağılama.

Ikmah
Enaniyet ve azametle kafa tutma.

Ikmar
Ayın doğmasını bekleme.

Ikmas
Suya daldırıp çıkarma.

Iknas
Adi ve rezil bir kimse iken asaletlilik iddiasında bulunma.

Iknat
Allah'a dua etme. Aczini ve fakrını anlayarak Allah'a yalvarma. * Namazda kıyamı uzatma. * İnkisar etmek.

Iksam
Kasem etme, and içme, yemin etme.

Iksar
Yapabileceği ve elinden geldiği halde ihmâl etme.

Iksat
Hakkâniyet, doğruluk gösterme.

Iksâ
Uzaklaştırılma. Uzaklaştırma.

Iksâ-yı âmâl
Emel ve isteklerinden uzaklaştırma.

Ikta'
(Kat.'dan) Delil göstererek susturma. * Mülkiyeti devlete ait olan bir arazinin menfaatinin hazinede istihkakı bulunan kimseye padişah tarafından verilmesi. * Maktuan ihâle.

Iktaat
(Iktâ. C.) Sahibi olmayan ve üzerinde imaret eseri olmıyan yerlerden olup, ulülemr tarafından istihkak sahibine imar ve inşa etmesi için tahsis olunan arazi.

Iktar
Damlatma, damlatılma.

Iktifa'
(Kafa. dan) Arkasından gitme, izinden gitme.

Iktifaen
İzinden giderek, örnek tutarak, misal kabul ederek.

Iktıda
Tâbi olma. Uyma.

Iktıdaen
Uyarak, ıktıda ederek, tâbi olarak.

Ikva'
Ev boşalmak. * Azık tamam olmak. Şâirin şiirin kafiyesini çeşitli yapması.

Ikval
Bir kimsenin söylemediği bir sözü, söyledi diye iddia etmek.

Ikvâliyyât
Söylenmediği hâlde söylendi diye iddiâ edilen sözler. Lüzumsuz iddialar.

Iky
Yemek yemezden evvel çocuğun karnından çıkan necisi.

Ikyan
Halis iyi altın. * İnci parçası.

Ilab
Boyunda olan uzun nişan.

Ilac
Bir şeyi yerinden alıp gidermek.

Ilakıye
Aşikârelik, açıklık, meydanda oluş.

Ilat
(C.: Alât) Devenin boynuna takılan ip.

Ilba'
(C.: Alâbâ) Boyun siniri.

Ilc
(C.: Uluc-Aluc-Ilce) Kervan. * Yabani eşek. * Acem küffarından bir erkeğin adı.

Ilgam
Sıcak mevsimlerde çöl veya ovalarda buharın yayılmasıyla uzaktan su gibi göüren yer. Serap, pusarık.

Ilgamak
At başıboş olarak dörtnala koşması.

Ilgar
Düşman topraklarına ansızın yapılan hücum, akın. * Başıboş hayvanın dörtnala koşması.

Ilgarcı
Akıncı.

Ilgıdır
Bir metre kadar uzunluğunda, uçlarına birer karış kadar iki çivi sokulmuş ağaçtan yapılma bir ölçü âletidir.

Ilgımsalgım
Sıcak mevsimlerde çöl veya ovalarda, buharın yayılmasıyla uzaktan su gibi görünen yer. Serap, pusarık.

Ilhiz
Büyük kene.

Ilk
Sakız. * Ağızda çiğnenen şey.

Ilka
Kişinin göbeğine dek olan gömlek.

Ilkid
Şişman, kısa boylu, hakir ve hayrı az olan kadın. * Katı yoğurt.

Ilıca
"Sıcak pınar suyu. Bunların yerden kaynayanına kaynarca; üzerine bina veya kubbe yapılmış olanına ise kaplıca denir."

Ilık
Ne sıcak ne soğuk. Az ısınmış veya sıcaklığı kırılmış.

Imya (ımiyyâ)
Görmeyerek, düşünmeyerek.

Inak
Kucaklaşıp sarılma, muânaka.

Inan
(C.: Aınne) Atın dizgini.

Inas
Kızın büluğ çağına vardıktan sonra evlerinde evlenmeden çok durması.

Iniz
Cimâa kadir olmayan erkek. * Cimâdan safâlı olmayan avret.

Innîn
İktidarsız, güçsüz, âciz.

Intiyan
Yiğitlik evveli.

Intıfa
Sönme. Yanarken sönme. Ortadan kalkma.

Intıfa-yı harik
Yangının sönmesi.

Ir
t. Nağme, ezgi, basit türkü. * Ahenk, terâne.

Ira
Karakter, seciye.

Ira'
Mıknatıs.

Irab
Tazı. * Yükrek at.

Irabet
Yaramaz sözler söylemek, fuhşiyyat.

Irafet
Kethüdâlık, reislik. Ululuk, şereflilik.

Iraka
(Bak: İrâka)

Irakî
(Irâkiyye) Irak halkından, Iraklı. * Irak'a ait.

Iran
Evin uzak olması. * Mıh, çivi. * Mızrak. Süngü.

Iras
Devenin başını ayağına bağladıkları ip.

Irda'
(Bak: Irzâ')

Irdam
Üzüm veya hurma salkımı olan budak.

Irem
"Irmak kenarı. ""* Su bendi. * Dere, vâdi. * Sert yağan ve taneleri iri olan yağmur. * Gözsüz köstebek. * Kemikten etin suyunu almak."

Irgaf
Hızla yürüme, hırsla bakma.

Irgat
(Rumca) Rençber, işçi. * Yapı işçisi. Amele. * Gemilerde demir zincirini toplamak için ve binalarda bazı ağır şeyleri kaldırmak için zincirlerle çevrilmiş, ufki bucurgat.

Irk
Nesil. Zürriyet. Sülâle. * Soy. Kök. Damar.

Irk-üz-zeheb
Altınkökü denilen bir nebat.

Irk-ı ahmer
Kızıl derili.

Irk-ı esved
Siyah derili, zenci.

Irkîl
Belâ. Zahmet, meşakkât. * Çok güç nesne.

Irkıy
(Irkıyye) Irkla ilgili, ırka âit.

Irmak
Büyük akarsu, doğrudan doğruya denize dökülen nehir.

Irmis
Büyük taş. * Kuvvetli ve dayanıklı deve.

Irnîn
Kaş tarafında burun ucu. * Her nesnenin evveli.

Irris
Arslan yatağı.

Irs
Koca ile karıdan her biri. * Nâmus.

Irsî
Gelincik dedikleri hayvanın rengine benzer bir renk.

Irtır
Yerinden ayrılmak.

Irv
(C.: Arâ) Cemaat, topluluk.

Irz
Namus. Temizlik. Cinsî haysiyet. * Ehil ve ıyal. İnsanın korumağa mükellef olduğu nefsi, hasebi, şerefi ve mahremleri, zemmedilecek veya medhedilebilecek durumları.

Irza
Çayırlık, çimenlik. Otu bol olan yer.

Irzal
Bağcıların arslan korkusundan dolayı ağaçların üzerinde yaptıkları yatak. * Avcıların, yatağında topladıkları kuru ot.

Irzim
Sağlam, sert ve dayanıklı. * Şiddetli toplayıcı.

Irzâ'
Emzirmek veya emzirilmek.

Irzâ-i etfal
Çocukların emzirilmesi.

Irzâ-i gayr-i mâderî
Çocuğu hayvan sütüyle besleme.

Irzâ-i mâderî
Çocuğu ana sütüyle besleme.

Irâk
Dicle nehrinden aşağı Basra'ya kadar Şat Suyu'nun iki tarafı olan memleket. * Su kenarı. * Kökler, asıllar, bünyadlar. * Uzak.

Irâk-ı acem
(Acem Irakı) Tar: Irak'ın Dicle nehrinden başlayarak İran sınırındaki yüksek dağlık mıntıkaya kadar uzanan bölgesine Osmanlılarca verilen ad.

Irâk-ı arab
Arap Irak. Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan ve Bağdat'ın kuzeyine kadar uzanan topraklara Osmanlı İmparatorluğu zamanında verilen isim.

Irıp
Balık tutmak için atılan büyük ağ.

Is
(Iss) t. Bayındırlık, mâmuriyet. Şenlik. * Ses. * Sâhib. Mâlik. * Efendi.

Is'ab
Güç. Çetin bulmak. Güçleştirmek. Zorlaştırmak.

Is'ad
Yukarı çıkarmak. Yükseltmek. * Mekke-i Mükerreme'ye gitmek. * İnbikten geçirmek.

Is'ar
Enaniyet ve kibirle surat asma.

Is'as
Gece karanlığı başlamak, karanlık basmak. * Karanlığın açılması. * Bulutun yere yakın olması. * Peşinden gitmek.

Isabe
(C.: Asâib) Cemaat, topluluk. * Tıb: Yaraları sarmakta kullanılan bağ, yara bantı. * Başa sarılan ve şeâir-i İslâmiyeden olan sarık.

Isadet
Avlatmak.

Isaga
Kuyumculuk yapma. * Eritilmiş maddeleri kalıba dökme.

Isaha
Kulak verip dinleme.

Isalet
Hamle yapmak. * Ulaşmak.

Isam
Göze çekilen sürme. * Kırba bağı. * Kırba örtüsü.

Isare
Çadır kazığı. * Çadır ipi.

Isaret
Meylettirmek, eğmek.

Isata
Seslenme, ses çıkarma.

Isba'
Tulu etmek, meyletmek.

Isbah
Seher vakti. Sabah vakti. * Gafil olmamak. Uyanıklık.

Isbar
Sabrettirmek.

Isbı'
(Usbu'-Asba'-Asbi') Parmak.

Isda'
(Sadâ. dan) Yankı. Aks-i sada. Sesin bir yere çarpıp dönmesiyle duyulan ikinci ses.

Isdad
Men'etmek, engel olmak, geri döndürmek.

Isdak
Verilecek parayı kadının nikâhında tesbit edip kararlaştırma.

Isdar
(Sudur. dan) Çıkarma, çıkarılma, sudur ettirme. * Deveyi sudan geri döndürmek. * Rücu ettirmek, geri döndürmek, vazgeçirmek.

Isfa'
Arındırılmak. Hâli olmak.

Isfak
Kapıyı örtmek. * El ile bir nesneye erişmek.

Isfirar
Sararmak. Sarı olmak.

Isfirar-ı ayn
Gözün sararması.

Isfirar-ı evrak
Yaprakların sararması.

Isfirar-ı şems
Güneşin sararmış gibi görünüşü.

Isga'
Söylenilen bir sözü dinleyip kabul etme ve yapma. * Söylenilen bir sözü kulak verip dinleme. * Meyl etmek. * Eksiltmek.

Isgar
(Sagir. den) Hakir ve hor görme. * Küçültme.

Isha'
Gökyüzünün açık ve bulutsuz olması.

Ishab
Yoldaşlık yapmak.

Isham
Biçim vakti yetişmek, hasat zamanının gelmesi.

Ishar
(Sıhriyyet. den) Akrabalık, yakınlık, kurbiyet, sıhriyet. Damat olma. Damat edinme. * Ulaşmak. * Erimek.

Ishîrar
Ot kurumak.

Iska
(Bak: İska)

Iskalara
Gemi arması merdiveni. * Harp gemilerinin sol taraflarındaki merasim merdiveni.

Iskalariya
Geminin üst kısmına çıkabilmek için iskele, yani merdiven teşkil etmek üzere çarmıhlara aykırı ve kazık bağı ile bağlanmış ince halatlar.

Iskaparma
İtl. Bir gemiyi toptan kiralama.

Iskarmoz
Kayık ve sandallarda kürek takılmak üzere yan kenarlara dikine sokulmuş tahta çiviler. * Bir cins küçük balık.

Iskarso
İtl. Yelkenleri doldurur dik rüzgâr. * Geminin götürü olarak kiralanması.

Iskarta
Herhangi bir sebepten dolayı değerini kaybetmiş mal.

Iskarça
İtl. Geminin yükünün pek sıkı olarak istif edilmesi.

Iskat
Düşürmek. Düşürülmek. Aşağı atmak. Hükümsüz bırakmak. * Silmek. * Ölünün azaptan kurtulması ümidi ile ölen kimse nâmına dağıtılan sadaka.

Iskat-ı cenin
Kadının çocuk düşürmesi.

Iskat-ı salât
Ölmüş bir kimsenin kılmadığı namazlar yüzünden hâsıl olan günahını giderir ümidi ile verilen sadaka.

Iskaça
Gemi direğinin ayaklığı.

Iskota
İtl. Büyük yelkenleri kullanmaya yarayan ip.

Iskuna
ing. İki direkli bir nevi yelkenli gemi.

Isla'
Ateşte kızdırmak. Ateşte yakmak.

Islah
İyileştirmek. Düzeltmek. Kusurları gidermek. (Nefsini ıslah etmeyen başkasını ıslah edemez. S.)

Islah-ı hâl
Kendi halini ıslah etme, düzeltme.

Islah-ı zât-ül beyn
Aralarındaki kırgınlığı kaldırarak iki kişiyi barıştırma.

Islahat
Kusurları ve eksiklikleri gidermek için yapılan işler ve düzeltmeler.

Islahat-ı adliye
Adli ıslahat.

Islahat-ı askeriye
Askerlikte yapılan ıslahatlar. Askerî ıslahat.

Islahat-ı mülkiye
İdarede yapılan düzeltmeler, yenilikler.

Islahatperver
Islahat taraftarı, ıslahatı seven.

Islahen
Islah ederek, düzelterek.

Islahhane
Tar: San'at mekteblerine önceleri verilen isim. * Islah evi.

Islahpezir
Islah edilebilir olan. Düzeltme ve tâmir kabul eden, ıslaha kabiliyeti olan.

Islahî
(Islahiyye) Islah etmeye ve düzeltmeğe dair. Düzeltme ile alâkalı.

Islihmam
Ayak üstüne durmak.

Islî'
Boynu ince ve başı fındık gibi yumruca olan yılan.

Islît
Zinetli kılıç, üzeri süslenmiş kılıç.

Ismam
Şişenin ağzını tıkama. * Sağırlaştırma, duymaz hâle getirme.

Ismarlama
Sipariş verme, emanet etme. Hususi siparişle yaptırılmış, hazır alınmayan.

Ismat
Susturma, susturulma, sükut ettirme.

Ismi'lal
Muhkem olmak, sağlam olmak. * Otların birbirine dolaşmaları.

Isna'
Yardım etme, yardımda bulunma.

Isnakat
El darlığı. * Men'etmek, engel olmak.

Isnan
Israr etme, inat etme, ayak direme. * Gücenme, darılma. * Gururlanma, kibirlenme.

Isparmaca
Deniz içinde birkaç zincirin birbirine karışması.

Isparçana
Halatın üzerine sarılmış olan ip. * Halatın yapıldığı bükmelerin herbiri.

Ispavli
Eskiden gemilerde kullanılan bir çeşit kalın sicim.

Ispazmoz
Sinirlerde beliren gerginlik ve titreme.

Isr
Ahd. Sözleşme. Yemin. * Kulakta küpe deliği. * Şiddetli ahkâm ve teklifler. * Altındakini yerinde tutan ağırlık, bağ.

Israh
Medet yetişmek, yardım gelmek.

Isram
Derviş olmak.

Israr
Bir fikir veya meşru dâvadan dönmemek. Direnmek, sebat etmek. Hayırlı bir hâl üzere sadakatla kalmayı istemek.

Istabl
Ahır.

Istabl-ı hâs
Padişahın atlarına mahsus ahır.

Istabl-ı âmire
Saray ahırı.

Istaflîn
Havuç.

Istahar
Havuz, küçük göl. Su birikintisi.

Istam
Kepçe.

Istıad
Yükseğe çıkma, terfi etme.

Istıbab
Dökülme. * Damardan kan fışkırması.

Istıbag
Boyanma.

Istıbar
Sabretmek. * Kısas almak.

Istıdam
İki şeyin birbirine şiddetli çarpması.

Istıfa
Bir şeyin iyisini seçip ayıklamak. * Bir şeyi ıslâh edip sâfileştirmek. * Seçmek. Ayıklamak.

Istıfa-gerde
f. Seçilen. Seçilmiş bulunan.

Istıfaf
Dizilme. Sıralanma. Saf bağlama.

Istıhab
Saklama, gizleme. * Dostluk kurma. * Konuşma, musâhabe etme.

Istıham
Ayak üstüne dikili durmak.

Istıkak
Tokuşmak.

Istıla
Ateşte ısınma.

Istılah
Tabir, deyim. Belirli bir topluluğun, bir lafzı lügat mânasından çıkararak başka bir mânada kullanmaları. * Bir ilim veya mesleğe âid kelime. Terim. Erbab-ı ilim arasındaki ve herkesin anlamadığı kelime. * Muvafakat. Uygunluk. Barışmak. İttifak.

Istılahat
Istılahlar. İlmî tabirler.

Istılahî
Istılaha dair. Istılaha âid ve müteallik.

Istılam
Kesme, koparma.

Istına'
Seçme, intihab, ayırma. * Adam seçme. * İyilik etmek. * İş işletmek.

Istına-i sıddık
Sâdık dost seçme.

Istırah
Yardım isteme, istimdat.

Istıram
Hürmet etme, saygı gösterme.

Istıyad
Avlamak. Vahşi hayvanı ele geçirmek.

Istıyaf
Yaz mevsimini geçirmek, bir yerde yazlamak.

Isva'
Kuruma, yaşlığı ve rutubeti kaybolma.

Isvede
Küçük bir böcek adı. * Kuvvetli.

It'am
(Bak: İt'âm)

Itabe
İyi etmek. * Hoş kokulu etmek.

Itaf
Kaftan.

Itak
Hürriyet. * Kuvvet. * şiddet.

Itak-üt tayr
Yırtıcı kuşlar.

Itaka
Güç etmek, zorlaştırmak.

Itam
İdrar zorluğu, idrar tutukluğu.

Itar
(C.: Utur) Dudak kenarı. * Elin kasnağı. * Diğerlerini ihâta eden nesne.

Itare
Uçurma, uçurulma.

Itaş
(Atşân. C.) Susamış olanlar.

Itbak
Örtünmek. * Yürümek. * Değiştirmek. * (Bak: İtbak)

Iteh
Ahmaklık, bunaklık.

Iter
(Itret. C.) Nesiller, akrabalar, zürriyetler, aynı soydan gelenler.

Itf
Omuzbaşı.

Itfa'
Söndürmek.

Itfak
Maksadına eriştirme, gayesine vardırma.

Itfal
Kadının oğlanını getirmesi.

Itfet
şefkat, merhamet. * Boncuk.

Itga
Azdırma, azdırılma.

Itk
Azad edilmek. Hürlük. Esir veya köle olanın serbest edilmesi. Azad olmak. * Kerem ve hüsn-ü cemâl. Asâlet ve necâbet. Şeref, şan ve kıdem. Kuvvet.

Itk alâ mal
"Bir köle veya cariyenin kitabet suretiyle olmaksızın cins ve miktarı malum bir mal veya muayyen bir hizmet mukabilinde azad edilmesidir. Buna ""Itk alâ cu'l"" da denir. (Ist. Fık. K.)"

Itk-ı muallak
"Bir şarta talik suretiyle vuku bulan ıtkdır. Bir kimsenin kölesine ""şu işi yaparsan hürsün"" demesi gibi ki, köle o işi yapınca azad olur. (Ist. Fık. K.)"

Itk-ı muzaf
"Bir zamana, bir vaktin girmesine veya çıkmasına izafe edilen ıtkdır. ""Sen gelecek ayın başında hürsün."" denilmesi gibi ki, o ayın başında ıtk hadisesi vücuda gelir. (Ist. Fık. K.)"

Itk-ı müneccez
"Bir şarta muallak veya bir zamana muzaf olmaksızın derhal vuku bulan ıtkdır. Bir kimsenin memluküne hitaben ""seni azad ettim."" demesi gibi ki, onunla köle derhal hürriyetine kavuşur. (Ist. Fık. K.)"

Itk-ı müşterek
İki veya daha fazla kimsenin, mâlik oldukları bir köleyi azad etmeleridir.

Itkan
(Bak: İtkan)

Itkname
Azad edilmiş olan köle veya cariyeye azad edildiklerini bildirmek üzere verilen vesika.

Itl
(C.: Atâl) Böğür.

Itla'
Tulu ettirmek, zuhur ettirmek, doğdurmak.

Itlak
Salıvermek. Bırakmak. Koyuvermek. Serbest bırakmak. Serbest olup her tarafta bulunmak. Cezadan kurtarmak. * Boşama. Boşanma. Afvetmek.(...Elbette mutlak ve muhit olan o ef'âlde iştirak muhaldir. İmkânı yoktur. Evet, ıtlakın mahiyeti iştirake zıddır. Çünkü, ıtlakın mânası, hatta mütenahi ve maddi ve mahdut bir şeyde dahi olsa, yine istilâkârane ve istiklâldarane etrafa, her yere yayılır, intişar eder. Meselâ: Hava ve ziya ve nur ve hararet, hatta su, ıtlaka mazhar olsalar, her tarafa yayılırlar. Ş.)

Itlak-ı inan
Dizginini salıverme. Başıboş bırakma.

Itlak-ı lisan
Ağzına geleni söylemek. Çok serbest ve kolay konuşmak.

Itlak-ı yed
Hayır işleme.

Itlal
Havâle olma, birşey üzerine yüklenme. * Boşu boşuna zaman geçirme, vakit öldürme.

Itlıhah
Gözden yaş akma, ağlama.

Itlınsa
Çok fazla terleme.

Itmah
Yukarı bakma, gözü yukarı dikme.

Itmal
Mahvetme, perişan etme.

Itmas
Bir şeye geriden uzaktan bakmak. Helâk etmek.

Itna'
Sâlim olmak, sağlam ve sıhhatli olmak.

Itnab
Edb: Konuşurken, fazla tafsilât vermek. Lüzumundan fazla sözü uzatmak. (Îcazın zıddı)

Itnab-ı makbul
Bahsi iyice anlatmak için lüzumlu olan sözün uzatılması.

Itnab-ı mümille
Lüzumsuz olarak sözü uzatmak, usanç verecek şekilde uzatmak.

Itnabe
Gölgelik, sâyeban. * Keman teli, keman kirişi.

Itnan
Çınlatma. Madeni bir ses çıkartma.

Itr
Hoş ve güzel koku. Güzel kokulu şey. * Yaprakları güzel kokulu bir bitki.

Itra'
Bir kimseyi mübalağa ile medhetmek. En güzel şekilde sena etmek.

Itrab
(Tarab. dan) şevke getirme, keyiflendirme.

Itrad
Bir kimseyle birlikte bahse girişme.

Itrah
(Tarh. dan) Çıkarma, tarhetme, dışarı atma.

Itrak
Sükût etmek, susmak. Gözünü yere dikip bakıp durmak.

Itrar
Kandırmak, igra.

Itret
Zürriyet. Nesil. Ehl-i beyt. * Gerdanlık. * Güzel kokulu şey.

Itrif
Habis, hilekâr, kötü, pis.

Itriyyat
(Itr. C.) Güzel kokulu yağ, esans gibi maddeler.

Itriyye
Erişte aşı.

Itrnak
f. Güzel ve hoş kokulu.

Itrî
Itra mensub, ıtır gibi kokan. * Müzik ilminde bir üstaddır. Asıl adı Mustafa'dır. Bayramlarda okunan tekbirin ilâhi ve kuvvetli bestesi onundur. Bestelere âid Segâh, Ayin-i Şerif gibi 25 eseri olduğu söylenir. Osmanlı padişahı IV. Mehmed'in nedimlik ve esirler kethüdalığında bulunmuştur. Vefatı Mi: 1711'dir. İstanbul'ludur. * Tezhib ıstılahlarındandır. Bir cins yaprak şekli. Bu şekil ıtr yaprağına benzediği için bu ismi almıştır.

Itrîh
Devenin hörgücü.

Itrîs
Hiddetli, cebbar kimse. * Kuvvetli, dayanıklı deve.

Ittıla
Kokulu şeyler sürünme.

Ittıla'
(Tulu. dan) Haberli olmak. Öğrenmek. Haberi, malumatı bulunma. * Yukarıdan aşağı bakmak.

Ittılaat
(Ittılâ'. C.) Bilmeler, ıttılâlar, öğrenmeler, haberli olmalar.

Ittılak
İnşirahlı olma, ferahlı ve sevinçli olma.

Ittırad
İntizamlı, uygun şekilde. Saat gibi intizamlı hareket. Sıra ile birbirini takib eden. Ritmik.

Itval
Uzatmak. Uzatılmak.

Itya'
Avdet etmek, dönmek.

Ivaz
(Bak: İvaz)

Ivec
(Bak: İvec)

Iyadet
Hastayı ziyaret edip hatırını sormak, gidip görmek.

Iyadeten
Hastaya hatır sorarak.

Iyaf
Gönül dönmek. * Mütereddit olmak, kararsızlık, tereddüt etmek. * Tiksinmek, iğrenmek.

Iyal
Fık : Bir adamın üzerine nafakasını vermek vacip olan, kendilerini geçindirdiği kimseler.

Iyalullah
Halk, insanlar.

Iyan
(Bak: Ayân)

Iyaz
Sığınma. İltica.

Iyazen
Sığınarak.

Iyd
(Bak: Îd)

Iyş
(Bak: Îş)

Iz
(C.: Uzuz-A'zâz) Çok zekâlı kötü adam. * Dikenli ağaçların küçüğü.

Iz'af
Bir şeyin üstüne bir misli koyma. * Zayıflama.

Iza
Nasihat, öğüt, vaaz.

Izaa
Bir şeyi zâyi etmek. Zâyi olmak. Kaybetmek. Mahvetmek, mahvedilmek.

Izaet
Parlatmak. Işıtmak. Işıklı olmak. Aydınlık etmek.

Izahet
(C.: Izât) Dikenli büyük ağaç. * Yalan, sihir, bühtan.

Izam
(Bak: İzâm)

Izat
Yalan. Sihir. Bühtan. * Dikenli büyük ağaç.

Izaz
Berk muhkem yer.

Izazat
Noksanlık.

Izbandut
Eskiden Rum korsanlarına verilen addır. * Haydut, yolkesen, şaki, eşkiya. * İri vücutlu, korkunç.

Izca'
Yırtma. * Yatarken vücudun yan tarafı üzerine yatma.

Izfar
Biri tarafından tırnaklanma. Bir kimseyi tırnaklama.

Izk
(C. Azâk) Hurma salkımı.

Izlak
Süçtürüp kaydırma.

Izlak-ı akdâm
Ayakların sürçüp kayması.

Izlal
(Bak: Idlâl)

Izlam
Karanlık, zulmet. * Zulmetme, karanlıkta bırakma.

Izmame
(C.: Ezâmim) Cemaat, topluluk.

Izmar
(İzmâr) Kalbde gizlemek, saklamak. Belli etmemek.

Izmar-ı gayz
Kin saklama.

Izmar-ı kabl-ez zikr
Edb: Bir kelimenin zikrinden önce ona âit zamiri kullanmak.

Iznan
Bir kimseyi kabahatlı çıkarma.

Izra'
Zelil etmek, hor hakir etmek, alçaltmak.

Izraf
Zarflamak. Zarfa koymak.

Izram
Ateşi tutuşturma, ateşi alevlendirme.

Izrar
Zarar vermek. Zarara uğratmak.

Izrat
Yellendirmek.

Iztıca'
Namaz kılarken secdede koltukları sıkarak göğsü yere değdirme. * Yan üstüne yatma.

Iztılam
Koparmak. Kat'etmek, kesmek.

Iztımar
Atı, idman yaptırarak yola dayanabilecek şekilde kuvvetlendirme. * İnce belli olma.

Iztına'
Sıkılma, utanma, kızarma.

Iztırab
Acı, elem, sıkıntı, vesvese, azab.

Iztırab-âver
f. Iztırab veren, elem çektiren.

Iztırabat
(Iztırâb. C.) Elemler, acılar, sıkıntılar, azablar. Vesveseler.

Iztıram
Saç ve sakala kır düşme. * Alevlenme.

Iztırar
Çâresiz olmak. Mecburiyet. İhtiyaç.

Iztırariyat
(Iztırarî. C.) Mecburi olarak yapılan şeyler, mecburiyetler.İA' $ Bir nesneyi kab içine koyup saklamak.

Iztırarî
"Çaresizlik içinde oluş. Mecburiyet.(Lisan-ı ıztırariyle bir duâdır ki; muztar kalan her bir ziruh kat'i bir iltica ile duâ eder, bir hâmi-i mechulüne iltica eder. Belki Rabb-i Rahimine teveccüh eder. S.)"

Izîn
(İze. C.) Her biri bir fırkaya mensub. Parça parça, fırka fırka. Müteferrik hâlde.

Iğlak
(Bak: İğlâk)

Iğraz
(Bak: İğraz)

Iğva
(Bak: İğva)

Işaeyn
Akşam ile yatsı zamanı.

Işar
(Aşerâ. C.) On aylık hamile develer.

Işaya
(Işâ. C.) Akşam ezanından yatsı ezanına kadar geçen zamanlar.

Işir
(C.: Aşâr) Çanak çömlek parçaları.

Işk
(Bak: Aşk)

Işka
Sarmaşık adı verilen bir bitki.

Işkî
İki ucu saplı eğri bıçaktır ve deri ve tahta kazımakta kullanılır.

Iştın
Toprak kandili.

Işâ'
Yatsı zamanı. Akşam ile yatsı namazı arasındaki vakit. * Güneş batmasından ertesi günü fecre kadar olan zaman.

Işâân
Akşam ile yatsı.

J
"Osmanlı alfabesinin ondördüncü harfi olup, ebced hesabında """" harfi gibi, 7 sayısına tekabül eder."

Jaje
f. Bâtıl, edebsizce olan söz.

Jajha
f. Saçma sapan söyliyen. Mânâsız ve boş konuşan.

Jajhayan
f. Saçma sapan söz söyleyenler. Mânâsız ve boş konuşanlar.

Jajhayî
f. Mânâsız söyleyicilik.

Jajhor
f. Mânâsız ve mâlâyani şeyler konuşan.

Jajî
f. Tereyağı ile karışık peynirin tuluma konan şekli.

Jaketatay
Fr. Arkası yırtmaçlı, etekleri uzun ve ön köşeleri yuvarlakça kesilmiş olan resmi ceket.

Jale
f. Çiğ. Kırağı. (Bak: Şebnem)

Jale-i eşk
Gözyaşı jâlesi. Kırağı tânesine benziyen gözyaşı.

Jaledar
f. Üzerine çiğ düşmüş, kırağılanmış.

Jaleriz
f. Çiğ saçan, kırağı saçan.

Jandarma
Fr. Yurt içinde asayişi sağlamak gayesiyle meydana getirilen ve orduya mensup silâhlı kuvvet. Ve bu kuvvette yer alan asker.

Jar
Zaif, takatsiz, bitkin.

Jardiniyer
Fr. Salonlara süs için konulan ve içine çiçek ekilmek üzere bir sandığı bulunan bir mobilya.

Jartiyer
Fr. Çorap bağı.

Jean
Dev. Gayet büyük. Dev cüsseli.

Jegale
f. Çığlık, nâra. * Darı ekmeği.

Jegand
f. Sağlamlık, metanet. * Vahşi ve yırtıcı hayvanların korkunç sesi.

Jegar
f. Küf, kir, pas. * Yüksek ses, nâra.

Jeh
f. Siğil, sivilce.

Jelatin
Fr. Tıbda ve fotoğrafçılıkta kullanılan şeffaf, renksiz ve kokusuz bir cisim. Hayvanların kemik ve kıkırdak gibi kısımlarından elde edilir. * Bir cins kâğıt.

Jende
f. Yamalı, eski. * Eski-püskü. Pejmürde.

Jendepuş
f. Yamalı hırka giyen kimse. Fakir.

Jeng
f. Pas, küf, kir.

Jeng-bar
f. Pas saçan.

Jeng-beste
f. Paslı, kirli, küflü, pas tutmuş.

Jeng-dar
f. Küflü, paslı, kirli.

Jeng-pezir
Paslı, küflü, kirli.

Jeng-yab
f. Paslı, küflü, kirli.

Jeng-âlud
Paslı.

Jengar
f. Kir, küf, pas. * Bakır pası.

Jengarî
f. Bakır yeşili. Bakır pası renginde olan boya.

Jengdan
f. Çan. Çıngırak.

Jengele
f. Çatal tırnaklı hayvan. * Hayvanda bulunan çatal tırnak.

Jenk
Yüzde hâsıl olan buruşukluk.

Jeoloji
yun. Yerin (Arzın) yapı kütlelerini inceleyen ilim kolu.

Jeoloğ
yun. Yer (Arz) ilmi ile uğraşan.

Jerd
f. Çok yiyen, obur.

Jerf (jerfa)
f. Derin. Suyun derin yeri.

Jerfbîn
f. Dikkat sâhibi, dikkatli.

Jerfin
f. Kapı sürmesi. Kapının ardına konulan dayak.

Jerfî
f. Derinlik.

Jest
Fr. Çalım. Mânâlı ve gösterişli hareket.

Jeton
Fr. Para yerine kullanılan marka. * Telefonlarda veya garsonların kasa ile hasaplaşmasında kullanılır.

Jey
f. Göl. * Irmak.

Jik
f. Yağmur damlası. * Kirpi.

Jikase
f. Kirpi.

Jile
Yelek.

Jimnastik
(Bak: Cimnastik)

Jimnaz
Bazı memleketlerde orta tahsil müesseselerine verilen isim. İdadî mektebi.

Jir
f. Göl. Havuz.

Jirnet
Fırıldak. Rüzgârın istikametini gösteren âlet.

Jive
f. Civa.

Jiyan
f. Kızgın, kükremiş, hışımlı. (Bu tabir, ekseriyetle arslanlar hakkında kullanılır.)

Jun
f. Sanem, put.

Jurnal
"Fr. İlk önce gazete ve rapor mânasına kullanılırken sonradan ""hükümete ihbar"" gibi olan hâdiselere denilmeğe başlandı. İhbar, şikâyet, polis raporu. İnsanı kötüleyerek verilen haber veya rapor."

Jön türk
Fr. Genç Türk. 1868'den sonra, Avrupa'daki gibi, güya yenilik ve terakki isteyen Genç Osmanlılara Avrupalılarca takılan isim.

Jöntürk
Osmanlıların son döneminde yaşayan yenilik sevdalısı gençler.

Jügal
f. Kömür. Maden kömürü.

Jülide
f. Dağınık, perişan, karma karışık.

Jüri
ing. Herhangi bir mes'ele için hüküm vermek üzere toplanan hey'et, cemaat.

Jıyan
f. Kükremiş, kızgın. (Ey yâreli şir-i jiyan, bu hâb-ı gafletten uyan.)

K
Osmanlı alfabesinin yirmidördüncü harfi olan kaf ile, yirmibeşinci harfi olan kef harfini karşılar.

Ka'
(C.: Akva') Düz yer.

Ka'b
(Ölm: Hi: 32) Yahudi âlimlerinden olup İsrailiyatı İslâmiyet'e en çok aktaranlardan biridir. Hz. Ebubekir devrinde Müslüman olmuştur. Sa'lebi ve Kisai gibi İslâm tarihçileri ondan çok rivayetlerde bulunmuşlardır.

Ka'berî
Ailesine, arkadaşına, yoldaşına, kabilesine ve halkına katılık eden, kötü ahlâklı kişi.

Ka'd
Çuval.

Ka'de
Bir defa oturuş. Oturma. * Ist: Namazdaki bir defa oturuş. Teşehhüd için, Ettahiyyâtü duâsını okumak maksadı ile olan oturuş. Birinci oturuşa Ka'de-i ulâ, ikinciye de Ka'de-i âhire denir.

Ka'del
Yağhane sepeti.

Ka'f
(C.: Kıâf) Ayağı sert olarak basmak. * Ayak ile toprağı yerinden koparıp küremek. * Kap içindeki suyun tamamını içmek. * Koparmak.

Ka'k
Kuru ekmek. Peksimet.

Ka'ka
Kuru, yâbis. Meşakkatli yol. * Yemame'den Kûfe'ye giden geniş yol.

Ka'ka'
Korkak, zayıf kişi.

Ka'kaa
Silâh çatırtısı. Kılınç veya süngü gibi silâhların birbirine çarpmasından çıkan ses.

Ka'kea
Men'etmek, engel olmak. * Hapsetmek.

Ka'm
(C.: Kiâm) Devenin ağzını bağladıkları şey. * İçinde silah saklanan kap. * Bağlamak. * Öpmek.

Ka'r
Derinlik. Dip. Her şeyin dibi. Nihâyet. * Yemeği dipten yemek. * Çalmak. koparmak.

Ka'r-ı nâ-yâb
Dibi bulunmayacak derecede derin olan.

Ka's
Çirkin kokulu toprak.

Ka'sa
Devamlı olarak yerinde sabit olan kadın. * Arkası içerisine girdiğinden arkasını yere koyamayan kadın.

Ka'seb
Büyük karınlı, kalın.

Ka'sele
Yürürken bir ayağını yere sürüyüp tozutmak.

Ka'sere (ka'serâ)
Yoğun, sağlam, kalın, katı.

Ka't
Kısa boylu kimse.

Ka'va'
İncikleri ince olan kadın.

Ka've
Evin ortası.

Ka'z
Keçi ve sığırın, ağacın başını çekip kendine eğmesi.

Ka'ş
(C.: Kuuş) Ağacın başını çekip eğmek. * Cem etmek, toplamak. * Kadınların bindiği merkep.

Kaa
Ev avlusu.

Kaa'
Acı su.

Kaakı'
Birbiri ardınca meydana gelen gök gürlemesi.

Kaan
Hükümdar, hâkan.

Kaaret
Derinlik.

Kaaret-i deryâ
Denizin derinliği.

Kaas
Boynu göğüse girmek.

Kaat
Gadap, hiddet, öfke. * Darlık. * Yaşlı koyun. * Davar memesi. * Bağırma ve çığlık şiddeti.

Kab
"Çok eski devir silâhlarından olan yayın kabzası (tutacak yeri) ile köşesi arasındaki mesafe, her ""yay"" da ""iki kab"" olan miktar."

Kab'
Seyahat edip gezmek. * Nefesi tutulmak. * Atın burnu içinden çıkan hırıltı.

Kab-ı kavseyn
"İmkân ve vücub ortasında bir makam. * İki yay uzaklığı mesafesi.(... İşte mevcudatın en eşrefi olan zihayat; ve zihayat içinde en eşref olan zişuur; ve zişuur içinde en eşref olan hakiki insan; ve hakiki insan içinde geçmiş vezaifi en azamî bir derecede, en ekmel bir surette ifa eden zât, elbette o mi'rac-ı azîm ile Kab-ı Kavseyn'e çıkacak, Saadet-i Ebediye kapısını çalacak, hazine-i Rahmetini açacak, imanın hakaik-ı gaybiyesini görecek, yine o olacaktır. S.)"

Kaba'
(C.: Akbiye) Üste giyilen elbise. Kaftan, cübbe.

Kaba'ser
(C.: Kabâis) Büyük, kuvvetli, sağlam. Zayıf deve yavrusu. * Deniz canavarlarından bir canavar.

Kaba-yı âhenin
Demirden yapılmış elbise. Zırh.

Kabadayı
Mc: Cesur, kahraman, cengâver. Eskiden kabadayılar ağırbaşlı, fenalıktan kaçınır, iyiliği sever insanlar oldukları için muhitlerinde hürmet görürlerdi. (O.T.D.S.) * Kimseden korkmaz görünerek şuna buna meydan okuyan kimse, yiğit taslağı.

Kabahat
Kusur, çirkin iş, tekdir edilmeğe müstehak hareket.

Kabahât
(Kabahat. C.) Kusurlar, kabahatler. Suçlar, çirkin hareketler.

Kabaih
(Kabayih) (Kabiha. C.) Kabahatlar. Çirkin işler, kabih haller.

Kabail
(Kabile. C.) Kabileler. Bir soydan türemiş cemaatler, silsileler.

Kabail-i arab
Arap kabileleri.

Kabakulak
Tıb: Daha ziyade tükrük bezlerini şişiren bulaşıcı ve ateşli bir hastalık.

Kabale
Kadı'nın (hâkimin) verdiği hüccet. * Toptan, götürü ile yapılan satış. * Yahudilerin kendi cemaatlarına verdikleri vergi.

Kabas
Ciğer hastalığı. * Yüksek ve kalın. * Hafiflik. * Neşat, sevinç.

Kabatî
(Kıbtî. C.) Çingeneler.

Kabaza
Hız. Sür'at.

Kabaçe
f. Entari. Hafif giyecek.

Kabb
İnce belli olmak. * Gönlün eğlendiği gönül eğlencesi. * Makara ortasındaki ağaç.

Kabba
İnce belli, zayıf kadın. (Müz : Akbeb)

Kabban
Büyük terazi, baskül.

Kabbe
Yağmur damlası. * Gök gürlemesi.

Kabce
(C.: Kubec-Kibâc) Keklik kuşu.

Kabe
Usanmak, bıkmak. * Kırılmak.

Kabele
(C.: Kıbel) Göz boncuğu.

Kabes
Ateş parçası. * Ateş şulesi. * Öğretmek. * Öğrenmek.

Kabet
Kederli ve ıztırablı olma.

Kabia
Kılıç kabzasının başında olan gümüş veya demir.

Kabih
(Kabiha) Çirkin, fena, kötü, yakışıksız, ayıp.

Kabih-ül vech
Çirkin yüzlü. Suratı, siması güzel olmayan.

Kabiha
(C.: Kabâih) Çirkin davranış, ayıp iş. Fena muamele.

Kabil
Gibi, türlü, biraz evvel, az önce. Aşikâr. İleri gelen. Kabul eden. * Sınıf, nevi, soy. * Kefil. * Birbirine muhalif kavimden üç beş kişi.

Kabil-i emânet
İnsan.

Kabil-i gayr-i telakkuh
Gebeliği mümkün olmayan.

Kabil-i hitab
Sözden anlar. Kendisi ile konuşulabilir olan kimse.

Kabil-i inkisar
Kolaylıkla kırılabilir şeyler, kırılması kolay olan nesneler.

Kabil-i kıyas
Düşünülebilen, ölçülebilen, kabul edilebilir olan.

Kabil-i nesh
Kaldırılması, iptal edilmesi mümkün olan.

Kabil-i temyiz
Huk: Temyiz mahkemesinde görülebilecek olan dâvalar.

Kabile
Kadın ebe. * Kabul edici. * Ses alıcı.

Kabiliyet
Dıştan gelen te'sirleri alabilme gücü. * İstidat, anlayış, kabul edebilirlilik. Kabul edici yüksek bir kuvvete mâlik olmak, olabilirlilik.

Kabin
f. Güveğinin geline verdiği ağırlık, eşya, para.

Kabine
Fr. Vekiller hey'eti. Bakanlar kurulu. * Küçük oda. * Doktorun muâyene yeri.

Kabir
(Bak: Kabr)

Kabis
Hızlı giden at. Süratli at.

Kabisa
Parmak ucuyla yenen şey.

Kabise
Üveyik kuşu.

Kabkab
Karın, batn.

Kabkaba
Haykırma, kükreme. (Deve ve arslan hakkında kullanılan bir tâbirdir.)

Kabkaba-i ibil
Devenin bağırması.

Kabkaba-i şir
Arslanın kükremesi.

Kabl
Önce. Evvel. İleride. Evvelki.

Kabl-el büluğ
Büluğdan evvel.

Kabl-el milâd
İsa'dan (A.S.) önce, milâddan evvel.

Kabl-el vuku'
Vuku'dan evvel. Olmadan evvel.

Kabl-el vücud
Gelmeden önce.

Kabl-et taam
Yemekten önce.

Kabl-et telaki
Buluşmazdan önce.

Kabl-ez zeval
Öğleden önce.

Kabl-ez zuhr
Öğleden evvel.

Kabl-ez zuhur
Zuhurundan ve meydana çıkmadan evvel.

Kablo
Fr. : Telgraf, telefon hatlarında veya elektrik akımı iletmede kullanılan izole edilmiş tellerin bütünü.

Kablî
İlke ve önceliğe âit. Hiçbir tecrübeye dayanmadan. Yalnız akıl ile.

Kabotaj
Fr. Bir ülkenin kendi limanları arasında gemi işletme işi.

Kabr
(Kabir) Mezar. Merkad. Ölünün toprağa gömüldüğü yer. (Bak: Âlem-i berzah)

Kabr-i hâmuş
Sessiz mezar.

Kabristan
f. Mezarlık.

Kabs
Her şeyin esası, aslı. * Tâlim etmek.

Kabsa
Başı büyük ve sivri olan kadın.

Kabt
El ile bir şey toplamak.

Kabtarî
Yünden dokunan bir elbise.

Kabuk
Bir şeyin dışındaki sert örtü, kışır. * Bazı hayvanların katı mahfazaları.

Kabul
Bir malı satın almak için kabul ettiğini bildiren sözdür. (Bak: İcab)

Kabul-i adem
Kalben ademi kabul etmektir. Hakkı inkâr etmek, hatalı bir hüküm ve itikattır. Hak mesleği kabul etmeyip indi ve şahsi görüşünü ileri sürerek başka bir yolda gitmektir, bir iltizamdır. İmânın zıddına şahsi görüşüne tâbi olmak, bâtılı kabul etmektir.

Kabulgâh
f. Kabul yeri.

Kaburga
Göğüs kemiklerinin beheri. Göğüs kemiklerinin bel kemiğine bağlanmak suretiyle meydana getirdikleri şeklin bütünü. * Gemi, sandal, kayık gibi deniz nakil vasıtalarının hayvan kaburgasına benzeyen ve omurga üzerine kaldırılan eğri ağaçları.

Kabus
Uykuda ağırlık basması. Korkulu ve insanda hareket bırakmayan rüya. Karabasan.

Kabz
Tutmak. Ele almak. Kavramak. Almak. * Tahsil etmek. Teslim almak. * Amelde zorluk çekmek. * Kuşun süratle uçması. * Mülk.

Kabz u bast
Ruhen sıkıntı. Daralma ve genişleme. Sıkıntı ve ferahlık. * Birini diğeri üzerine tercih etme. * Münkabız bir adama ferahlık ve sürurluluk vermek, sevindirmek. * Beyan ve ifâde etmek. * Uzun uzun ve etraflıca anlatmak.

Kabz-ı ruh
Ruhun alınması. Ölmek.

Kabza
Kılınç gibi şeylerin tutacak yeri. Sap. * El, pençe. * Bir tutam, bir avuç şey.

Kabza-i tîg
Kılıncın kabzası, sapı.

Kabzımal
Meyve ve sebze yetiştiricileriyle, satıcı arasındaki aracı.

Kabıkavseyn
Peygamberimizin mîraçta ulaştığı son nokta.

Kabına sığmamak
t. Sabırsızlık, acelecilik. * Şişmanlamak.

Kabız
Kabzeden, tutan.

Kabız-ı ervah
Ruhları kabzeden Hz. Azrail.

Kabız-ı mâl
Tahsildar.

Kad
Gr : İsmiyye veya harfiyye olan bir kelimedir. İsmiyye olduğunda iki vecihle kullanılır. yerine muzari olur. Yetişir, kifayet eder mânasınadır. Yahut kelimesine müradif isim olur. Harfiyye olduğunda dâhil olduğu fiil, tahkik, ümid, rica, intizar, yakınlık, azlık veya çokluk ifade edebilir.

Kad'
Men etmek, engel olmak.

Kadah
Çömlek içinde pişen yemeğin kokusu.

Kadana
Forsaların ayağına vurulan zincir.

Kadastro
Fr. Bir ülkedeki arazi ve mülklerin alanını, sınırlarını ve yerini belirtip plânlama işi.

Kadd
Boy, bos.

Kadd ü kamet
Boy bos.

Kadd-i bâlâ
f. Yüksek, uzun boy.

Kadd-i bülend
f. Uzun, yüksek boy.

Kadd-i mevzun
Mevzun boy, biçimli boy.

Kadd-i müstesna
Müstesna boy. Güzellikte emsalsiz ve benzeri olmayan endam.

Kadda'
şiddetli.

Kaddah
Kadeh yapan. Kadeh yapıcı. * Zemmeden. Gıybet eden. Hicveden, yeren.

Kaddahe
Çakmak taşı.

Kaddesallah
Allah mübarek ve mukaddes eylesin.

Kaddese
Takdis etti, takdis eder, takdis etsin, mutlu olsun (gibi mânada en mübarek bir şeyin kudsiliğini, kusur ve noksanlıktan uzaklığını, müberra olduğunu bildirir fiil.)

Kade
Gr: Yardımcı fiillerdendir. Cümlede ifade edilen hükmün yaklaştığını bildirmek için söylenir. Mübtedâ ile haberin başına gelerek, birincisini isim adı ile merfu' kılar, haberini de mansub eder. Bu gibi fiillerin haberi muzâri olur.

Kadem
Ayak. Adım. Metrenin üçte biri kadar olan uzunluk. Oniki parmak uzunluğu, yarım arşın. * Uğur.

Kadem-bus
f. Ayak öpen.

Kademe
Derece, sıra. * Merdiven basamağı.

Kademe kademe
Basamak basamak, derece derece.

Kademe-i ulâda
İlk basamakta. Başlangıçta.

Kademiyye
Ayak bastı parası. * Eskiden hükûmete ait bir davetiye veya emri tebliğ etmek için gönderilen memura, masrafları karşılığı olarak verilen ücret.

Kademkeş
f. Ayağını çeken. Yanaşmayan, gitmeyen.

Kademnih
f. Ayak basıcı.

Kademnihade
f. Gelmiş, ayak basmış olan.

Kademran
f. Adım atan, ilerliyen.

Kademrence
f. Lütfen kabul, tenezzül.

Kademî
Ayakla alâkalı. Ayağa mensub.

Kader
"Cenâb-ı Hakk'ın kâinatta olmuş ve olacak her şeyin evsafını ve havassını ve sâir geleceğini ve geçmişini ezelden bilip, levh-i mahfuzunda takdiri ve yazması. Takdir-i İlâhî. * Ezelî kısmet. * Tali'. Baht. Şans.(Kader ve cüz-i ihtiyarî, İslâmiyetin ve imanın nihayet hududunu gösteren, halî ve vicdanî bir imanın cüz'lerindendir. Yoksa ilmî ve nazarî değillerdir. Yâni, mü'min her şeyi, hattâ fiilini, nefsini Cenab-ı Hakk'a vere vere, tâ nihayette teklif ve mes'uliyetten kurtulmamak için ""cüz-i ihtiyarî"" önüne çıkıyor. Ona: ""Mes'ul ve mükellefsin"" der. Sonra ondan sudur eden iyilikler ve kemâlât ile mağrur olmamak için ""kader"" karşısına geliyor. Der: ""Haddini bil, yapan sen değilsin."" S.)(... Eğer kader ve cüz-i ihtiyarîden bahseden adam, ehl-i huzur ve kemal-i iman sahibi ise; kâinatı ve nefsini Cenab-ı Hakk'a verir, Onun tasarrufunda bilir. O vakit hakkı var, kaderden ve cüz-i ihtiyarîden bahsetsin. Çünkü, madem nefsini ve her şeyi Cenab-ı Hak'tan bilir, o vakit cüz-i ihtiyarîye istinad ederek mes'uliyeti deruhde eder, seyyiata merciiyyeti kabul edip, Rabbini takdis eder, daire-i ubudiyyette kalıp teklif-i İlâhiyyeyi zimmetine alır. S.)(İrade-i cüz'iye-i insaniye ve cüz'-i ihtiyariyesi; çendan zaiftir, bir emr-i itibarîdir, fakat, Cenab-ı Hak ve Hakîm-i Mutlak, o zaif, cüz'î iradeyi, irade-i külliyesinin taallukuna bir şart-ı âdi yapmıştır. Yâni, mânen der: ""Ey abdim; ihtiyarınla hangi yolu istersen, seni o yolda götürürüm. Öyle ise mes'uliyet sana aittir!"" Teşbihte hatâ olmasın, sen bir iktidarsız çocuğu omuzuna alsan. O'nu muhayyer bırakıp ""Nereyi istersen seni oraya götüreceğim"" desen. O Çocuk, yüksek bir dağı istedi, götürdün. Çocuk üşüdü yahut düştü. Elbette ""Sen istedin"" diyerek itab edip üstünde bir tokat vuracaksın. İşte Cenab-ı Hak, Ahkem-ül-Hâkimîn, nihayet zaafta olan abdin iradesini, bir şart-ı âdi yapıp irade-i külliyesi ona nazar eder. S.)"

Kader-i ilâhî
Allah'ın takdiri.

Kaderiye
" ""kul fiilin yaratıcısıdır"" diyen sapık mezhep."

Kaderî
Kader ile alâkalı. Kader, tali' nev'inden olan.

Kadh
Zemmetme, çekiştirme. Bir kimsenin ayıb ve kusurlarını söyleyerek gıybet etme. * Men'etmek, engel olmak. * Çakmak taşını çakmak. * Bir kimsenin işine halel vermek.

Kadi-l kudat
Kadıların kadısı. En büyük kadı. Kazasker veya şeyhül islâm makamında bulunan kimse.

Kadih(a)
(Kadh. dan) Bir kimse hakkında kötü söz söyleyen. Zemmedici, çekiştirici, kötüleyici.

Kadim
(A, uzun okunur) Ayak basan. Ulaşan. Varan. * Azanın mukaddemesi olan insanın başı.

Kadime
Ordunun ileri karakolu. * Kuşun kanadının ön tarafındaki uzun tüyleri.

Kadir
Bir işi yapmaya gücü yeten. Kudret sâhibi ve herşeye kudreti yeten. (Allah C.C.)

Kadir alayı
Tar: Kadir gecesi padişahların saraydan çıkıp, civardaki camilerden birinde namaz kılmaları münâsebetiyle yapılan merâsim.

Kadir gecesi
(Bak: Leyle-i Kadir)

Kadir-aşina
Değer ve kadir bilen.

Kadir-danlık
Kadirbilirlik. Herkesin mertebesini bilip ona göre muamele yapan. Kadir ve kıymet bilen.

Kadir-endaz
f. İyi ok atan ve attığı her oku hedefe isâbet ettiren kimse.

Kadir-şinas
f. Kıymet ve değerden anlayan. Değerli kimseleri tanıyabilen.

Kadirdan
f. Kadirbilir. Değerbilir.

Kadirî
Abdülkadir-i Geylanî Hazretlerinin yolunda olan, onun tarikatına mensub. olan. (Bak: Geylanî)

Kadiye
Azlık. Az cemaat.

Kadkeşide
f. Boy atmış, uzamış. Boyu uzamış.

Kadr
İtibar. Değer, kıymet. Haysiyet. Derece miktarı. Miktar. Meblağ. Takat. Takdir, rızkı taksim eylemek. Gına.

Kadr suresi
Kur'an-ı Kerim'de 97. sure olup İnna Enzelna diye de söylenir.

Kadr-şinas
(Bak: Kadir-şinas)

Kadro
ing. Bir işin yürütülebilmesi için icab eden bir cinsten şeylerin, bilhassa insanların tamamı veya bütünü.

Kadum
(C.: Kudm) Keser. * Şam yakınında bir köyün adı.

Kadv
Yemeğin kokusu iyi olmak.

Kady
Yemeğin kokusu güzel olmak.

Kadî
Hâkim. Peygamber (A.S.M.) nâmına suçluyu ve suçsuzu ayırıp şeriatla hükmeden hâkim. * Kaza eden.

Kadî iyaz
Lâkabı: Ebu-l Fadl bin Musa el Yahsabî'dir. Muhaddislerin meşhurlarından ve edebiyatçılardan olup, 476 hicrî tarihinde Site kasabasında doğmuş, sonra Endülüse geçerek Kurtuba'da ve diğer ilim merkezlerinde ilim tahsili yapmıştır. Daha sonra Site kasabasında uzun bir zaman durmuş, bir ara Garnata şehrinde kadılık yapıp, son ömrünü geçirdiği Merakiş şehrine gidip hicri 544 tarihinde vefat etmiştir. Te'lifatı pek çoktur. Kitab-ül İkmâl, Envâr-ül Meşârik, Ettenbihat kitapları hadis ilminde meşhurdur.

Kadî naibi
Kadıların (hâkimlerin), gitmedikleri yerlere gönderdikleri vekiller.

Kadî-ül hâcât
Bütün ihtiyaçları yerine getiren Hâkim. Allah (C.C.)

Kadîb
(C.: Kıdbân) İnce ve düz fidan, dal veya çubuk. * Erkeklik âleti.

Kadîd
Kurutulmuş et. * Pek zayıf, kuru ve çelimsiz insan. * Etleri dökülmüş olup yalnız kemikten ibaret olan gövde. İskelet.

Kadîh
Tencere dibinde arta kalan.

Kadîm
Eski zaman. * Başlangıcı olmayan. Uzun zamandan beri var olan. * Evveli bilinmeyen hâl ve keyfiyet.

Kadîmen
Eskiden beri. Kadim olarak.

Kadîmî
Eskiden beri var olan. Eski.

Kadîr
güçlü.

Kadîülhâcât
ihtiyaçları veren, Allah.

Kadım(a)
Kemirici hayvan.

Kadırga
Buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan harp gemilerinden biri. Kürek ve yelkenle kullanılırdı. Kadırgalar 25 oturaklı idi ve her küreği dörder adam tarafından çekilirdi. (O.T.D.S.)

Kadız
Hep olduğu yerde kalan büyük fıçı.

Kaf
hayâlî bir dağ.

Kaf suresi
Kur'an-ı Kerim'in 50. suresidir. Bâsikat ismi de verilir. Mekkîdir.

Kaf'a
Yağcılar tokmağı. * Hurma kabuğundan yapılan, zenbile benzer kulpsuz bir nesne.

Kafa
(C.: Akfâ) Baş. Kafa. * Ense, arka. * Akıl, zekâ, anlayış.

Kafadar
f. Arkası sıra giden, peşinden ayrılmayan. * Kafaları birbirine uyan, kafaca birbirine denk olan arkadaş.

Kafar
Katıksız ekmek.

Kafave
Sütten yapılan azık.

Kafavî
Kafa ile alâkalı.

Kafd
Bileğin eğri olması.

Kafder
Çirkin yüzlü, katı başlı kimse.

Kafedan
Attarların eczâ koydukları kese veya torba.

Kafender
Çirkin yüzlü, katı başlı kimse.

Kafer
Zayıf ve etsiz olmak.

Kafes
Tel, ince demir veya ağaç çubuklarından yapılan ve içine kuş ve saire konulan şey. * Dışardan içerisi görünmesin diye, ince tahta çubuklarından yapılıp harem pencerelerine takılan siper, * Ahşap bir binanın kaplama ve sıvası olmaksızın direklerden ibaret taslağı.

Kaff
Parmak arasına birşey gizlemek. * Ot kurutmak.

Kaffaf
Parmakları arasında birşey gizleyip çalan kimse.

Kaffal
Çilingir. Anahtarcı.

Kaffan
Büyük terazi.

Kafh (kıfâh)
Başa vurmak. * İçi boş olan şeyi vurmak.

Kafile
(A, uzun okunur) Birlikte sefere çıkanların cemaatı. Kervan.

Kafile-sâlâr
f. Kafile reisi. Kafile başı.

Kafiye
Tâbi olan şey. * Herşeyin son tarafı. *Edb: Manzum yazılan satırların ses bakımından sonlarının aynı olması. (Yaman, duman, saman... gibi.)

Kafiyeperdâz
f. Kafiye uyduran. Şair, nâzım.

Kafiyeperestlik
Kafiye için safiyeyi feda edecek derecede kafiyeye ehemmiyet vermek. Birinci derecede kafiyeyi düşünüp, mânayı arka plana atmak.

Kafiyesenc
f. Kafiye dizen. Nâzım, şair.

Kafiz
(C: Kufzân-Akfize) Ölçek.

Kafkaf
şahtere otu.

Kafkafe
Titremek, titretmek.

Kafn
Kafa.

Kafr
Arz. Çöl. Beyâban.

Kafs
Sıçramak. * Hafiflik. * Sevinç, neşat. * Hayvanın ayaklarını bağlamak.

Kafsal
Arslan.

Kafta
Cima etmek.

Kaftan
Ekseriya mükâfat ve taltif olarak giydirilen süslü üstlük elbise. Hil'at, esvab.

Kafur (kufur)
Hurma çiçeğinin kılıfı.

Kafv
Bir kimsenin ardına düşüp ittibâ etmek, ona tâbi olup uyma.KAFY : Uymak. * Kafasına vurmak.

Kafz (kafazân)
Sıçramak.

Kafzea
(C: Kafâzi) Başın çevre yanlarının saçı.

Kafî
Birine uyup peşinden giden.

Kafîl
Kuru ağaç. * Parça parça olmuş ot. * Kamçı. Bir otun adı.

Kafîne
Kafasından kesilen koyun.

Kafîr
Hayvan tersi.

Kafş
Yemekten lezzet alma, fazla yemek yemek. * Pabuç. * Cem'etmek, toplamak.

Kafşelil
Kepçe.

Kagşar
Yıkılmak üzere. Yıkılıp harabolmaya yüz tutmuş.

Kah
Sultan.

Kaha
Ev ortası, saha.

Kahal
Koyunların derisini kurutan bir hastalık.

Kahame
İlerlemiş yaşlılık.

Kahb
Yaşlı, ihtiyar. * Büyük dağ.

Kahba (kahbe-kuhbe)
Kırmızısı çok olan beyaz nesne.

Kahbe
Namussuz kadın. Fâhişe. * Mc: Hilekâr, kalleş ve sözünde durmaz adam.

Kahd
Koyunun beyaz kuzusu. * Açılmamış nergis.

Kahde
(C.: Kıhâd) Devenin hörgücü dibi.

Kahf
Kap içindeki suyun tamamını içme.

Kahhar
Galib-i Mutlak ve her an kahretmeğe muktedir olan Allah (C.C.) Hak Celle ve A'lâ'nın esmâ ve sıfâtındandır.

Kahharane
Kahharcasına. Kahredercesine.

Kahhâr
kahreden.

Kahif
Şiddetli yağmur.

Kahir
(A, uzun okunur) Üstün gelen. Yenen. Galip gelen. * Zorlayan. Mecbur eden.

Kahir-ül eşrâr
Şerleri ve kötülükleri ortadan kaldırıp yok eden. Haydutları kahreden.

Kahir-üs sümum
Panzehir.

Kahit
Şiddetli kıtlık olan sene.

Kahiz
Müşkil, zor nesne.

Kahkaha
Yüksek sesle ve çokça gülme.

Kahkaha'
Öldürücü bir yılan.

Kahkahazen
f. Kahkaha atan, fazlaca yüksek sesle gülen.

Kahkar
Katı, sert, sağlam taş.

Kahkara
Geri geriye gelme, dövüşerek çekilme.

Kahkariye
Geri dönme. Rücu'.

Kahkarî
Birdenbire geri dönme, aniden arkaya dönme. * Geri çekilmekle ilgili, geri dönmekle ilgili.

Kahl
Göze sürme çekmek.

Kahl (kuhul)
Kurumak.

Kahlese
Yuvarlak baş.

Kahm
(Kuhum) : Düşünmeden kendini bir iş içine atmak.

Kahpe
(Bak: Kahbe)

Kahr
Yaşlı, ihtiyar kişi. * Yaşlı at. * Yaşlı deve.

Kahr-ı dehr
Dünyânın ve zamanın kahrı.

Kahr-ı hiddet
Hiddetin ve kızgınlığın yıkıcı galebesi.

Kahraman
(C.: Kahramanan) f. Yiğit, cesur, bahadır. * Fars mitolojisinde Rüstem'in yendiği kişi. * İş buyuran, hüküm sâhibi.

Kahramanan
(Kahraman. C.) f. Kahramanlar. Cesur kimseler, yiğitler.

Kahramanane
f. Kahramanca, yiğitçe, cesurane.

Kahramanî
f. Yiğitlik, kahramanlık, cesurluk.

Kahreban
Kehribar.

Kahrenî
Kahr ile, zorla. Ezerek, cebren.

Kaht
Kıtlık. Kuraklık. Kuraklıktan dolayı mahsulün yetişmemesi.

Kaht ü galâ
Yokluk. Kıtlık. Fakirlik. * Pahalılık.

Kaht-ı recul
(Kaht-ı rical) Adam kıtlığı. Değerli devlet ve siyaset adamlarının yokluğu.

Kahus
Uzun boylu erkek.

Kahvaltı
t. Sabah ve ikindi vakitleri yenilen hafif yemek.

Kahve
şarap. * Hâlis süt. * Kahve. * Güzel koku. * Bolluk, bereket. * Kahvehane.

Kahz
(Ok atmak. * Sıçramak. * Yarmak.

Kahz (kıhz)
İbrişim karışıklı beyaz bez.

Kaib
(C.: Kevâib) Tomurcuk memeli kız.

Kaibe
Hüzün ve gamdan perişan olmak.

Kaid
(Kuud. dan) Oturan, oturucu, oturmuş.

Kaid-ül cebel
Dağın çıkıntısı, burnu.

Kaid-ül ceyş
Orduyu, askeri idare ve sevkeden. Kumandan. Serasker.

Kaidan
(Kaid. C.) Kumandanlar, komutanlar, seraskerler.

Kaide
Esas. Temel. Düstur. Nizam. Yol. Ayaklık. * Dip taraf. * Bir şeyin meydana gelmesine şart ve düstur olan husus. * Bir ilim ve fennin düsturlarından her biri. * Fık: Hayızdan ve çocuktan kesilmiş kadın.

Kaide-i külliye
Açık ve sarih olan kaide ve hüküm. Herşey hakkında tatbik edilebilen, umumi kaide.

Kaide-i rabt
Bağlama kaidesi, bağlama cümlesi.

Kaiden
Oturarak, oturduğu hâlde.

Kaideten
Kaide ve hükümlere göre. Kurala uygun olarak.

Kaidevî
Kaide ve kural ile alâkalı. * Mat: Tabana ait.

Kaideşiken
f. Kaide ve usullere uymayarak. Kuralları çiğniyerek.

Kaideşikenâne
f. Usul ve kaideye riayet etmeyerek, kuralları çiğneyerek, kaideyi bozarak.

Kail
Söyleyen. Anlatan. Nakleden. Söz sahibi. İnanmış. * Boyun eğmiş. Rıza göstermiş, razı olmuş.

Kaim
Ayakta duran. Mevcut. Baki. * Vaktini ibadetle geçiren.

Kaim-makam
Birinin yerine geçen. Kaymakam. Bir kazayı (İlçe) idâre eden memur. Osmanlılarda, binbaşı ile miralay arasındaki askeri rütbe. Yarbay.

Kaime
Uzun bir kâğıda yazılan ferman. * Kitap yaprağı. * Kâğıt para.

Kaimen
Ayakta durarak. Yıkılmamış. * Canlı olarak.

Kak
Uzun, tavil. * Alaca karga.

Kakum
Kürkü makbul bir cins kedi.

Kakunc
Kanbel otu. (İt üzümünün bir nevidir.)

Kakuze
(C.: Kavâkiz) Boş maşrapa.

Kakül
(Kâgül) f. Alnın üzerine sarkıtılan kısa kesilmiş saç.

Kal
(A, uzun okunur) Söz.

Kal u kîl
"""Dedi denildi"" şeklindeki nakiller."

Kal'
Bir şeyi kökünden çekip koparmak. * Kendisinden iyi kalay çıkan maden. * Azletmek. Bir tarafa ayırmak.(... İşte bak: şu cezire-i vasiada vahşi ve âdetlerine mutaassıb ve inadcı muhtelif akvamı ne çabuk âdât ve ahlâk-ı seyyie-yi vahşiyanelerini def'aten kal' u ref' ederek bütün ahlâk-ı hasene ile teçhiz edip bütün âleme muallim ve medeni ümeme üstad eyledi... M.N.)

Kal'-i eşcar
Ağaçların sökülmesi.

Kal'a
Kale. Eskiden yapılan büyük merkezlerin ve şehirlerin bulunduğu etrafı duvarlarla çevrili ve düşmanın hücumundan muhafaza edilen yüksek yerlerde inşa edilmiş yapı. * Çobanın çantası. * Hurma ağacının dibinden kesilen taze fidan.

Kal'a-bend
f. Bir kale içinde yaşamağa mahkûm olmuş olan. Kal'aya bağlanmış.

Kal'a-dâr
f. Kale koruyucusu, kal'a muhafızı. Dizdar.

Kal'a-gir
f. Kale tutan.

Kal'a-küşa
f. Kale zapteden.

Kal'a-nişin
f. Kalede oturan.

Kala
Buğz, adâvet.

Kalafat
Vaktiyle Yeniçeri Ağasının giydiği kırmızı bir başlık.

Kalah
Diş sarılığı. * Sarık uzunluğu.

Kalaid
(Kılâde. C.) Gerdanlıklar. * Akarsular.

Kalail
(Kalil. C.) Az şeyler, kaliller.

Kalak
Can sıkıntısı. Gönül darlığı. Kararsızlık. * Zahmet. Meşakkat.

Kalalib
(Kullâb. C.) Çengeller, kancalar. Uçları eğri olup bir şeyler asmağa yarayan demirler.

Kalansuve (kulensiye)
(C.: Kalânis-Kalânis-Kılâs) Takke, külâh, kavuk. (Bak: Kalensüve)

Kalantor
Zenginliğini göstermeye özenen kellifelli ve şişman adam.

Kalar
f. Büyük sel yarıntısı.

Kalavra
Eskimiş meşin eşya veya yamalı ayakkabı.

Kalaye
Kilise odası.

Kalb
"Vücudun kan dolaşımı merkezi. Yürek. * Gönül. * Herşeyin ortası. * Bir halden diğer bir hale çevirme. Değiştirme. *İmanın mahalli. * Fuâd, sıkt-ül ilim, tâbut-ül ilim, beyt-ül hikmet, via-i ilim de denilir. (Dâima değiştiği ve hareket halinde olduğu için kalb ismi verilmiştir.) Bir şeyi geri döndürmek ve çevirmek. * Yüreğe vurmak veya dokunmak. Gönüle dokunmak. * Bir şeyin içini dışına ve dışını içine çevirmek. * Aks ve tahvil.(Ehl-i tahkik indinde; çam kozalağı şeklindeki cismanî et parçasına taalluk eden letaif-i Rabbaniyedir. Bütün kuvvetin mebdeidir. Dimağ ise; bütün hislerin mebdeidir.)(Kalb, imanın mahalli olduğu gibi, en evvel Sâni'i arayan ve isteyen ve Sâni'in vücudunu delâili ile ilân eden, kalb ile vicdandır. Zira kalb, hayat malzemesini düşünürken, en büyük bir acze mâruz kaldığını hisseder etmez, derhal bir nokta-i istinadı; kezalik, emellerin tenmiyesi (nemâlandırmak) için bir çare ararken, derhal bir nokta-i istimdadı aramağa başlar. Bu noktalar ise, iman ile elde edilebilir. Demek, kalbin sem' ve basara hakk-ı takaddümü vardır.Kalbden maksad; sanevberî (çam kozalağı) gibi bir et parçası değildir. Ancak, bir latife-i Rabbaniyyedir ki, mazhar-ı hissiyatı, vicdan; ma'kes-i efkârı, dimağdır. Binaenaleyh, o latife-i Rabbaniyyeyi tazammun eden o et parçasına kalb tabirinden şöyle bir letafet çıkıyor ki; o latife-i Rabbaniyenin insanın maneviyatına yaptığı hizmet, cism-i sanevberînin cesede yaptığı hizmet gibidir. Evet, nasıl ki bütün aktar-ı bedene mâ-ül hayatı neşreden o cism-i sanevberî bir makine-i hayattır; ve maddî hayat onun işlemesi ile kaimdir. Sekteye uğradığı zaman cesed de sukuta uğrar. Kezalik o latife-i Rabbaniye a'mâl ve ahvâl ve mâneviyatın hey'et-i mecmuasını hakikî bir nur-u hayat ile canlandırır, ışıklandırır; nur-u imanın sönmesi ile mâhiyeti, meyyit-i gayr-i müteharrik gibi bir heykelden ibaret kalır. İ.İ.) (Bak: Hiss-i sâdis)"

Kalb-i habide
Uyumuş kalb.

Kalb-i harâb
Harab olmuş gönül.

Kalb-i mecruh
Yaralı kalb.

Kalb-i metruk
Terkedilmiş kalb, bırakılmış gönül.

Kalb-i muntazam
"Edb: Harfleri ters okunduğu zamanda da bir mâna çıkan kelimedir. Meselâ: ""Reşat, taşer"" gibi."

Kalb-i muztarib
Iztırab çeken kalb.

Kalb-i nâ-şâd
Hüzünlü gönül, kederli kalb.

Kalb-i selim
Temiz gönül.

Kalb-i âhenin
Demir gibi metin ve sağlam olan kalb.

Kalben
İçten, kalbden, yürekten, gönülden. Samimi olarak. Kendi kendine.

Kalbgâh
f. Ordunun sağ ve sol kanadlarının ortası. Merkez bölümü. * Canevi.

Kalbolma
t. Başka hâle gelme. Değişme.

Kalbzen
f. Kalpazan. Sahte para basan. * Yalancı.

Kalbî
İçten. Yürekten. Kalbe ait ve müteâllik. Samimiyetle. Riyâsızca.

Kald
Gümüş bilezik.

Kale
(A, uzun okunur) Dedi. O söyledi.

Kale-kîle
Dedi-denildi şeklindeki nakiller.

Kaleb
Dudak dışarıya sarkmak.

Kalebe
Hastalık. İllet.

Kalehzem
Yeyni, hafif. * Suyu çok olan büyük deniz.

Kalem
(C.: Aklâm) Kamış. Yazı için ucu inceltilen bir nevi ince ve sert kamış. * Yazı yazmak için kullanılan her türlü âlet. * İfâde. Üslub. * Mâden, taş ve tahta üzerinde oymak için ucu sivri çelik âlet. * İnce boya, fırçası. * Yazı enva'ı. * Resim. Nakış. * Resmi dâirelerde kâtiplerin çalıştıkları oda. * Ağacı aşılamak için kullanılan ucu kalem gibi yontulmuş ince çöp. * Çiçek ve sâir hastalıklara karşı kullanılan aşıyı hâvi ufak şişe. * Ok.

Kalem suresi
Kur'an-ı Kerim'in 68. suresinin ismidir. Mekkîdir.

Kalemdan
f. Kalem kutusu, kalemlik.

Kalemen
Yazı ile, kalem ile. * Sayıca, sayı bakımından.

Kalemgir
f. Yazı yazarken kalemin kâğıda takılmadan rahatlıkla kayması.

Kalemiyye
Eskiden kalemlerde yazı karşılığı olarak alınan para.

Kalemkeş
f. Yazan, yazıcı, yazar, müellif. * Çizen. * Yazıda silinti yapan.

Kalemkâr
f. Tülbent veya ince kumaş üzerine fırça ile şekiller yapan yazmacı. * Maden üzerine kazarak şekiller yapan kimse. * Duvar veya tavanlara süs yapan, nakkaş.

Kalemkârî
f. Resimcilik, ince nakkaşlık. * İnce nakkaşın elinden çıkmış.

Kalemrev
f. Bir hükümdar veya hükümetin hükmünün geçtiği yer.

Kalemzede
f. Yazılmış, kaleme alınmış.

Kalemzen
f. Yazan, yazıcı, kâtib.

Kalemî
(Kalemiyye) Kalemle alâkalı. Kalemle münâsebet ve alâkası olan.

Kalen
(A, uzun okunur) Söylemek suretiyle. Söyleyerek.

Kalender
f. Dünyayı terkederek elini çekip Allah yolunda giden kimse. * Dünyâdan elini çekip herşeyi hoş gören kimse. * Dünya alâkalarından uzak, alâyişe aldanmaz hakikat adamı. Filozof.

Kalenderâne
f. Kalenderce. Kalender olan bir kimseye yakışır surette.

Kalenderî
"f. Feylesofluk; kalenderlik; dervişlik; serserilik. * Edb: Halk edebiyatı tâbirlerindendir. Halk şâirleri ""mef'ulü, mefaîlü, mefaîlü, feûlün"" vezninde tanzim ettikleri gazele bu adı verirler."

Kalensüve
Üzerine sarık sarılarak başa giyilen külâh. * Mantarın başlığı, tablası.

Kales
Kusuntu.

Kalet
(C.: Kılât) Helâk olmak. * Dağlarda, içinde su biriken çukur. * Göz çukuru. * Baş parmağın dibinde olan çukur.

Kalfa
"Sarayla konaklardaki cariyeler hakkında kullanılan bir tâbir idi. Konaklarda bu tâbir, daha çok bunların eskileri ve yaşlıları hakında kullanılırdı. Gençlerine ""kız"" denilir ve adlarıyla çağrılırlardı. * Eski tarz mekteblerde öğretmen yardımcısı. * Bir san'atta usta ile çırak arasındaki işçi."

Kalgay
Eskiden Kırım Hanlığı'nın veliahtlerine verilen ünvan.

Kalh
Ferc.

Kalheban
Uzun, tavil.

Kalhebe
Beyaz bulut.

Kali
f. Halı.

Kali'
(Kal. dan) Kökten söküp atan. Kökünden çıkaran.

Kalif
Sünnet olmamış kimse.

Kalifiye
Fr. Yetişmiş usta, işçi vs.

Kalil
Az. * Bodur kimse.

Kalil-ül bidâa
Sermayesi az.

Kalilen
Az olarak.

Kalita
ing. Eskiden kalyon cinsinden yük gemisi.

Kalite
Fr. Vasıf.

Kaliyye
Tava kebabı. * Kavrulmuş.

Kalizem
Kuyu. * Suyu çok olan deniz.

Kaliçe
f. Küçük halı.

Kalkadis
Siyah boya.

Kalkal
Deprenmiş, hareket etmiş.

Kalkale
Bir şeyi titretmek. * Tecvidde: Okurken harflerin üzerinde birden durarak harfi, mahrecinden çıkar çıkmaz kesmek suretiyle bu harfleri tekrar okumak. Kalkale ile okunan harfler şunlardır: Kaf, tı, ba, cim, dal. (Hakk kelimesinde okunduğu gibi)

Kalla'
Beylere koğuculuk yapan yalancı. * Halk içinde tanınmak için kendine bir alâmet yapan kimse.

Kallab
(Kalb. den) Düzenbaz, hilekâr. * Kalpazan. Sahte para basan kimse.

Kallas
Takke dikici, takke diken.

Kallavî
Vaktiyle vezirlerin giydikleri bir cins kavuk.

Kallaş
Kalleş. Hileci, dönek.

Kalle
Az olmak.

Kalleys
San'a şehrinde bir kilise.

Kalli
t. Sözlü. Dil ile.

Kallidnâ
Boynumuza geçir, tak (manâsındadır).

Kalm
Kesmek.

Kalmes
Ulu kişi, seyyid.

Kalori
Lat. Bir kilogram suyu bir derece ısıtmak için lâzım olan ısı miktarı. * Gıdaların vücuda yarayışlı olması ve hararet vermesi bakımından değeri.

Kalp
t. Hileli. Sahte. Taklit. * Yalandan cesaret satan korkak adam. * Yalancı. Kendisine güvenilmez olan.

Kaltaban
f. Namussuz. Pezevenk.

Kalus
(C.: Kulus-Kalâyıs) Ayakları uzun genç deve. * Yüksek. * Murdarlıklar akan çay. Kirli ırmak.

Kaluşe
f. Çömlek. * Tencere.

Kaly
Et ve buğday kavurmak. * Buğz, adavet, düşmanlık.

Kalyan
f. Nargile.

Kalyon
Buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan yelkenli ve kürekli harp gemilerinden biri.

Kalânis
Takkeler, külâhlar.

Kalânisî
Takkeci.

Kalî
Dedikoducu, gıybet eden, çekiştirici. * Söylemekle. Söylenmiş. Söz olarak. Söze dair ve müteallik.

Kalîb
Kuyu, çok eski zamandan kalmış kuyu.

Kalîf
Hurma kabuğu.

Kalû
(A, uzun okunur) Dediler. Onlar söylediler (meâlinde fiil).

Kalû belâ
"Cenab-ı Hak ruhları yaratıp, onlara Rabbiniz değil miyim, meâlinde: ""Elestü Bi-Rabbiküm"" buyurduğunda, ruhlar: ""Evet Rabbimizsin"" meâlindeki Kalu Belâ diye cevap verdiklerini bildiren Kur'andaki bir tâbirdir. (Bak: Bezm-i elest)"

Kalûbelâ
" Allahın ""Ben sizin Rabbiniz değil miyim?"" diye sorması ve ruhların ""evet"" demeleri olayı."

Kalıb
(Ka, uzun okunur) Hususi bir biçim, bir şekil alması istenen bazı şeylerin konmasına mahsus araç. (Buz kalıbı, çizme kalıbı gibi) * Hususi surette dökülmesi istenen şeylere mahsus zarf. * Beden, vücut, gövde. * Şekil ve suret nümunesi, örnek. * Bir kalıba dökülmüş veya kalıptan çıkmış şey.

Kam'
Kahretmek. Zelil etmek. * Zabtetmek. Ezmek. Kırmak. * Hasta etmek. * Başına vurmak. * Bir sese kulak verip dinlemek. * Ağzı dar olan bir şeyin içine huni ile akıcı maddeyi koymak. * Huni.

Kama
İki tarafı keskin, ucu sivri ve enli bıçak. * Duvara veya keresteye çakılan büyük tahta çivi. * Ağaç, kütük ve sâireyi yarmak için kullanılan ucu ince, arka tarafı kalın ağaç veya demir takoz.

Kamakım
(Kumkuma. C.) İçlerine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testiler.

Kamame
Süprüntülük.

Kamara
Vapurlarda mevki sayılan odalar ve salonlar. * Gemide kaptan gibi erkâna mahsus odalar. * Buğday ve arpa gibi mahsul demetlerinden harman yerinde yapılan küme. * Avrupa devletlerinde millet meclisi.

Kamarot
Vapurlarda kamaraların hizmetini gören adam.

Kamarî
(Kumriye. C.) Dişi kumrular.

Kamatır (kamtarir)
Katı, sağlam.

Kamber
(Bak: Kanber)

Kamcere
Islah etmek.

Kame
(C.: Kumme) Başını sudan kaldıran davar.

Kamea
(C.: Kamâ) Büyük gök sinek. * Gözün kirpikleri diplerinde çıkan sivilceler.

Kamed
Binanın temeli.

Kamel
Bitli kişi. * Karnın büyük olması.

Kamen
Lâyık.

Kamencer
Yaycı, kavvas.

Kamer
Gökteki ay. Hilâl. * Ay ışığında uyumayıp uyanık durmak.

Kamer suresi
Kur'an-ı Kerim'in 54. Suresinin ismi olup İktarabet Suresi de denir. Mekkîdir.

Kameriyye
Çardak. Bahçelerde, mehtaplı gecelerde oturmak üzere yapılıp, etrâfı sarmaşık v.s. çiçeklerle örtülü bulunan yer. Küçük köşk.

Kamervari
f. Ay gibi, kamere benzercesine.

Kamerî
Ay ile alâkalı.

Kamerî sene
Arabi aylara göre olan yıl. Senesi 360 gün olan yıl. (Bak: Hicret)

Kames
Suya daldırmak ve batırmak. * Hareket edip acı çekmek.

Kamet
(A, uzun okunur) Namaza başlama işâreti, namaz kılmak için okunan ezan. * Boy. Boy-bos. Endam.

Kamet almak
Namaza başlamak için, hususen farz namazından önce ezan okumak.

Kamet-i bâlâ
Uzun boy.

Kamet-i kıymet
Kıymet ve değerinin mertebesi. Manevî büyüklük.

Kamet-i mevzun
Düzgün ve yakışıklı boy.

Kamet-i nâmiye
Gelişme ve büyüme kabiliyetinde olan endam, boy.

Kamet-i ömr
Ömür boyu. Bütün hayat müddetince.

Kamez
Menfaatsiz, hor hakir nesne.

Kamh
Yemeğe iştihâsı az olmak. * Suya dalmak. * Davarın başını sudan kaldırması.

Kamha
Kasap merhemi adı verilen ilaç.

Kamim
Tere otunun kurusu.

Kamis
Gömlek. * Döl yatağını kaplayan ince deri. * Bâzı nebatlardaki ince zar.

Kamit
Bağlanmış. * Tam olgun, kâmil.

Kamkam
(C.: Kumâkım) Ulu, şerif kimse. *İyi, keskin kılıç. * Büyük deniz. * Çok adet. * Saç dibine düşen yavşak. * Küçük kene.

Kamkame
(C.: Kamkâm) Büyük, derin deniz.

Kaml(e)
Bit, kehle.

Kamlul
Yabâni hıyar.

Kamm
Evi süpürmek.

Kammas
Suya dalan.

Kammaş
Külhancı.

Kamme
Süpürmek.

Kamp
Karargâh. Kırda asker, izci veya talebelerin kurdukları karargâh. * Esirler karargâhı.

Kampanya
Sıkı bir iş ve çalışma devresi. * Maksatlı uğraşma. Bir maksad için faaliyete geçme.

Kamr
Göz kamaşmak.

Kamra
Ay ışığı olan gece.

Kams (kımâs)
Hareket ettirmek. * Davar önüne sıçramak.

Kamt
Kuş, dişisine cima etmek. * Doğan çocuğu beze sarmak.

Kamtarir
Çatık suratlı.

Kamu
(Kamuğ) t. Hep, bütün, tamamen.

Kamuflaj
Fr. Gizlenme, örtme. Aldatma gayesiyle yapılan tertibat. Daha ziyade harp zamanlarında araçlar ile insanların, bulundukları mekâna göre kılığa girmeleri.

Kamus
Deniz. Derya. * Denizin ortası, derin yeri. * Büyük Lügat Kitabı.

Kamus-i arabî
Arapça lügat kitabı, Arapça sözlük.

Kamus-i osmanî
Osmanlıca sözlük.

Kamus-i türkî
Türkçe lügat kitabı, Türkçe sözlük. * Şemseddin Sâmi'nin yayınladığı Türkçe lügat.

Kamıh
Kam' eden, ezip kıran, mahveden, perişan eden. Kahreden, yok eden. Alçaltan, zelil eden.

Kamş
Bir şeyi şundan bundan toplamak.

Kan'ar
Büyük, kaba budaklı ağaç.

Kana
Süngüler.

Kanaat
Aç gözlü olmayıp hırs göstermemek. Kısmetinden fazlasına göz dikmemek. Helâl ile yetinip haramı istememek. Az şeyi de olsa kısmetine razı olmak.(Semere-i sa'yine ve kısmetine rıza kanaattir, meyl-i sa'yi kuvvetlendirir. Mevcuda iktifa dûnhimmetliktir. M.) (Bak: Himmet)

Kanaatbahş
f. Kanaat verici, inandırıcı.

Kanaatkâr
f. Kanaat sâhibi. Kanaat edip az şeyle iktifâ eden.

Kanaatkârane
f. Kanaat sâhibi bir kimseye yakışır tarzda.

Kanadil
(Kandil. C.) Kandiller.

Kanafiz
(Kunfuz. C.) Kirpiler. * Dağ fareleri.

Kanah
(C.: Kanevât-Kınâ-Kınaâ) Yer altında olan su yolu. * Kendir ağacı.

Kanas
Av yeri.

Kanat
(C.: Kanavât) Yeraltına döşenmiş olan künk. Küçük kanal, su borusu. * Sopa, mızrak.

Kanata
ing. Bol ağızlı su testisi. * Sıvı koymaya mahsus kap. * Bazan ölçü gibi de kullanılır.

Kanatir
(Kantara. C.) Taştan yapılan kemerli büyük köprüler. Kantarlar.

Kanavat
(Kanât. C.) Yeraltına döşenmiş olan künkler. Su yolları. * Mızraklar, sopalar.

Kanazı'
(Kunzua. C.) Uzamış saç. * Baş traş edilirken yer yer bırakılan saç.

Kanber
Hz. Ali'nin (R.A.) sâdık, vefakâr ve sevgili kölesinin adı. * Mc: Bir evin gediklisi. * Herşeye burnunu sokan, her düğün ve eğlencede bulunan bir adamdan kinâye olarak kullanılır.

Kand
Şeker, şeker kamışının donmuş suyu.

Kandal
Büyük başlı.

Kandave
Yaramaz huylu. * Gıdası olmayan taam. * Büyük iri.

Kandefir
Yaşlı kimse, acuz.

Kandî
şekerimsi, şekerle ilgili, şekerden.

Kanef
Kulağın küçük ve kalın olması.

Kaneme
Kir. * Yağdan gelen pis koku.

Kaneşvere
Hayız görmez kadın.

Kanfa
Kulakları küçük ve kaba olan kadın. (Müz: Aknef)

Kanfaş
Yaşlı, ihtiyar.

Kanfese
Tesbih böceği.

Kangren
Yun: Canlı vücudun belirli bir kısmında hücrelerin ölmesiyle meydana gelen bir hastalık.

Kanh
Suyu içip kandıktan sonra başını kaldırmak.

Kani'
(A, uzun okunur) Kanaat eden. Kendinde olan helâla razı olup, başkasının hiçbir şeyine göz dikmeyen. * Kanmış. İnanmış. Tatmin olmuş.

Kanib
İnsan topluluğu.

Kanif
İnsan cemaati. * Çok yağmur ve bulut. * Geceden bir parça.

Kanisa
(C.: Kavânıs) Taşlık denilen ve kuşlarda olan bir organ.

Kanit
(A, uzun okunur) (Kunut. dan) Kunut ve duâ eden. * İtaatlı. * Sükût eden.

Kanitîn
Kunut ve duâ edenler. Allah'a itaat ve ibadet edenler.

Kankal
Büyük kile.

Kankane
Yol göstermek.

Kankaris
Börek.

Kannad
şeker yapan, şekerci.

Kannas
Avcı, seyyad.

Kannis
Avcı, av.

Kannur
Başı büyük kişi.

Kans
Av. Av avlama.

Kansa
(Kuşlarda) Kursak.

Kantar
Ağırlık ölçüsü âleti. * Binikiyüz dinar, onikibin okiyye, yüz okiyye gibi hudutsuz bir vezindir. * Kırk okka.

Kantara
Taştan yapılan, kemerli büyük köprü.

Kantariyye
Kantar ücreti. Tartma parası.

Kantin
Fr. Kışla, fabrika, mekteb gibi yerlerde bakkal veya aşcı dükkânı.

Kanu'
Kanaat sâhibi. Kanaatkâr, kanaatli. Hakkına razı olan.

Kanun
(C.: Kavânin) Herkesin uyması için devletin teşri kuvveti tarafından konulan her türlü meşru nizam, kaide, emir, nehiy ve yasaklar. * Kaziye-i külliye. Kâinatta Allah'ın koyduğu değişmez nizam.

Kanun-u askerî
Askerlik kanunu.

Kanun-u esasî
Temel kanun. Temel ve esasa ait kanun. Bir bünyenin aslını ve mahiyetini teşkil eden kanun. (Bak: Teşkilât-ı esasiye)

Kanun-u kadim
Eski âdet.

Kanunen
Kanuna göre. Kanunca. Kanuna uyarak. Kanun yolu ile.

Kanuni
Kanuna dâir. Kanuna ait. * Avrupavâri kanuna vesile olan Osmanlı Padişahı Sultan Süleyman'ın bir nâmı. (Bak: Sultan Süleyman Han)

Kanuniyet
Kanunluluk. Kanun haline gelmek.

Kanunname
f. Kanun kitabı. Anayasa.

Kanunşinas
f. Kanun ve nizam koyan, kanunun inceliklerini bilen.

Kanva'
Büyük burunlu kadın.

Kanzaa
İbik.

Kanıs
Avcı.

Kanıt
Ümidi tamamen sönmüş. Ye'se düşmüş, ümitsiz, kederli, hüzünlü.

Kapasite
Fr. İçine alma, ihtiva etme kabiliyeti. * Kabiliyet, bilgi.

Kaplıca
Üstüne bina yapılmış sıcak maden suyu, üstü örtülü kaynarca, ılıca.

Kapora
(Kaparo) Pey olarak verilen para.

Kapris
Geçici heves. Maymun iştahlılık. İnsanın zayıf tarafı. Evham.

Kaptan-ı derya
Vaktiyle bahriye nâzırı. Deniz kuvvetleri komutanı.

Kaput
Fr. Askerlerin üstlük elbisesi, yağmurluğu. * Otomobillerin motor kısmını örten kapak.

Kapçak
Tar: Eski zaman muharebelerinde muhasara edilen kalelerin duvarlarına tırmanmak için kullanılan büyük çengel.

Kapıkulu
Osmanlı devletinin daimi ordusunu teşkil eden yaya ve atlı askerlerin bütününe verilen addır.

Kar
(C.: Kur-Kirân) Zift, kara boya. * Deve. Dağ keçisi. * Ses çıkmasın diye ayağın kenarıyla yürümek. * Küçük tepe. * Kara taşlı yer. * Kara büyük taş.

Kar'
Vurmak. Çakmak. Kapı çalmak. * Savt. Avâz. Ses. * Kabak. * Gülsuyu kabı. * Eti soyulmuş kemik.

Kar' (kur')
(C.: Ekrâ) Cem'etmek, toplamak. * Okumak, kıraat.

Kar'-ul asâ
Doktorun, hastanın bedenine vurup muâyene etmesi. * Mc: Hatayı hatırlatmak için işaret vermek ve ikaz etmek.

Kar'uş
İki hörgüçlü deve. * Arslan eniği.

Kara
(C.: Ekrây-Karvât) Bahçe ve bostan içindeki su arkı. * Su ile karışmış süt.

Kara'
(Kar'. C.) Su kabakları. * Gülsuyu kapları.

Kara'belane
Karnı büyük, yassı bir böcek.

Karabasan
t. Kâbus. Sıkıntılı ve korkunç rüya. * Bir kimsenin içine düştüğü pek sıkıntılı ruh durumu.

Karabe
Kırba. Büyük testi.

Karabet
Soyca yakınlık. Hısımlık. Akrabalık.

Karabet-i kalb
Kalb yakınlığı, gönül yakınlığı.

Karabet-i nesebiyye
Aynı soydan gelmek suretiyle olan asli hısım ve akrabalık.

Karabet-i sıhriyye
Kız alıp vermekle meydana gelen akrabalık, yakınlık, hısımlık.

Karabin
(Kurban. C.) Kurbanlar. Allah için kesilen koyun, sığır ve deve gibi hayvanlar.

Karaborsa
Piyasadan çekilen eşyanın, yüksek fiatla satıldığı gizli pazar.

Karafi
(Şihâbüddin Ahmed El-Karafi) Maliki Mezhebi'nin büyük âlimlerindendir. Milâdi 1285 de vefat etmiştir.

Karah
(C.: Akriha) Bina ve ağaç olmayan arazi.

Karaib
(Karib. C.) Yakınlar, hısımlar. Akraba.

Karain
(Karine. C.) Karineler, ip uçları.

Karakter
yun. Huy. Mizac. Seciye. Bir şeyi benzerlerinden ayırdetmeğe yarayan temel hususiyet.

Karamil
Örülüp ucu sarkıtılan saç bağı.

Karan
Mekke arzı.

Karanful (karanfül)
Yaprağı, çiçeği ve kokusu güzel ve uzun olan budaklı bir nebat. Karanfil.

Karanitıs
Kişiyi sersem eden dimağ dolgunluğu.

Karantina
İtl. Bulaşıcı bir hastalığın yaygın olduğu bir ülkeden gelen kişileri, gemileri veya malları geçici olarak tecrit etme şeklinde alınan tedbir. * Hastahanede yatması gereken hastaların kayıt ve kabul işlerinin yapıldığı yer. * Bir bulaşıcı hastalığın yayılmasını önlemek üzere hasta olup olmadığı bilinmeyen insan ve hayvanlarla temasın menedilmesi.

Karar
Değişmez hâle gelmek. * Sabit ve sakin olmak. * Ne az ne çok olan tam ölçü. Ölçülülük. * Gitmeyip kalmak. * Oturaklı yer. Sâkin olacak yer. * Anlaşılan ve sabit hâle gelen son karar sözü. * Mahkemece verilen son söz ve neticeye bağlama. * Dolanmak. * Ayakları kısa ve çirkin yüzlü bir cins koyun.

Karar-ı kat'î
Dâvâyı neticelendiren kesin karar.

Karar-ı seri
Acele karar, seri karar.

Karardâde
f. Durgun hâle gelmiş. * İstikrar bulmuş. Kararlaşmış. Karar verilmiş.

Kararet
Kısa ayaklı ve çirkin yüzlü bir cins koyun. * Düz yuvarlak yer.

Karargir
f. Karara bağlanmış. Kararı verilmiş.

Karargâh
f. Karar verilen yer. Karar yeri. * Askerî birlikte kurmay heyetinin toplandığı yer. Merkez.

Kararit
(Kırat. C.) Kuyumcu tartıları. Kıratlar.

Kararname
f. Bakanlar Kurulu'ndan çıkan resmî emirler. * Verilen karârı bildiren yazı.

Kararyab
f. Karar bulan. * Bir yerde oturup dinlenen.

Karatis
(Kırtâs. C.) Kâğıtlar, sahifeler. Kâğıt tabakaları.

Karavana
Bakırdan yayvan yemek kabı. * Kışla, okul, hastahane gibi müesseselerde tevzi edilecek yemeği içine koydukları kap. * İnce ve yassı elmas. * Atışta hedefe vuramama.

Karavol
f. Karakol.

Karaşime
Maymunların gece çıkıp yattığı bir ağaç.

Karbon
Lât. Basit olup kömürleşmiş hâlde bulunan bir temel unsur. Kömür. Billurlaşmış halde kömürleşmiş cisim.

Karbonik
Fr. Bir karbonla, iki oksijenin birleşmesi ile meydana gelen gaz.

Karbus
(C.: Karâbis) Eğerin ön ve arka kaşı. * Saç.

Karded
Kaba mekan. Düz arz.

Kardinal
Fr. Katolik mezhebinde en büyük pâye.

Kare
(C.: Kâr-Kur) Dişi ayı. * Meşe. * Yüksek yer. * Kabile ismi.

Karef
Hastalara yakın olmak.

Kareh
Kişinin gövdesi kirli olmak. Vücut kirliliği.

Karem
Et arzu etmek. * Deniz içinde biten çınar ağacına benzer bir ağaç.

Karen
"(C.: Akrân) Ok mahfazası. * Kılıç. * Ok. * İki deveyi biribirine çattıkları ip. Başka deveye çatılmış deve. * Çatık kaşlı olmak. * ""Yakınlık"" mânâsına mastar. * Necid ahâlisinin mikâtı olan mevzi."

Karenba
Ayakları uzun bir böcek.

Karf
Töhmet etmek, ayıplamak. * Ayıp isnad etmek. * Dibâgat olunmuş deriden yapılan dağarcık gibi bir kap.

Kargüzar
f. Becerikli. İş yapabilen. Elinden iş gelen.

Karh
Yaralama. * Hasta olmak. * Bedende çıkan yara. * Su olmayan yerde kuyu kazmak. * Yanlış ve yalanla hakkı değiştirmek ve battal etmek.

Karha
(C.: Kuruh) Yara, ceriha. Ülser.

Karha-i âkile
Tıb: Etrâfını yiyip, genişleyerek büyüyen yara.

Karheb
Yaşlı, ihtiyar. * Yaşlı öküz. * Çok kıllı keçi. * Ulu ve şerefli kişi.

Kari
(A, uzun okunur) Köyde sâkin olan, köylü.

Kari'
(Kari'e) (A, uzun okunur) Okuyucu. Okuyan. * Âbid ve zâhid olan. * Kur'anı tecvide göre okuyan.

Karia
(A, uzun okunur) Ansızın gelen belâ. Kıyâmet. * Belâ ve musibetten hıfz-ı İlâhiye dâir okunan dua ve âyetler. * Peygamberimiz'in (A.S.M.) düşman üzerine saldığı asker grubu. * Pek şiddetli rüzgâr.

Karia suresi
Kur'an-ı Kerim' in 101. Suresidir ve Mekkîdir.

Kariat
(Karie. C.) Okuyan kadınlar. Kıraat eden kadınlar.

Karib
Çok yakın. Yerce ve mekânca uzak olmayan. * Yakın hısım.

Karib (kareb)
(C.: Kavarib-Ekrub) Gemi sandalı.

Karib-ül ahd
Yakın zamanda.

Kariben
Bir zaman sonra, yakın vakitte. Çok zaman geçmeden. * Sülâlece ve soyca yakın olan.

Karie
(C.: Kariât) Okuyan kadın. Kırâat eden kadın.

Karih
Yaralı, cerihalı. * Çıbanlı.

Kariha
Fikir kabiliyeti. Zihin kudreti. Düşünme istidadı. * Akıldan hâsıl olan fikirler. Her şeyin evveli. * Kuyudan çıkarılan ilk su.

Kariha-zâd
f. Karihadan doğan, karihadan meydana gelen.

Karikatür
Bir insanın veya bir şeyin gülünç bir tarzda yapılan resmi. * Kaba, âdi ve mizahi resim.

Karin
Kılıcı ve oku olan. * Hacla umreyi birlikte yapan.

Karin-i evvel
Baş mâbeynci.

Karine
Bilinmeyen bir şeyin anlaşılmasına yarayan ip ucu. Anlaşılması zor olan hususun hak ve hakikatına dâir cüz'i delil olan şey. İşaret.

Karine-i mecaz
Mecaza ait işaret. Kelimenin mecaz olmasını gerektiren, hakiki mânasında alınmasına mâni olan kayıt. Buna Karine-i mânia da denir.

Karine-i mânia
(Bak: Karine-i mecaz)

Karine-i taayyün
Belli edici ve tâyine yardım eden iz, işâret, delil.

Karir
Mesrur, sevinmiş, memnun. Beşâret ve müjde sebebi ile parlayan göz.

Karir-ül ayn
Memnun, mesrur, gözü aydın.

Karis
Donmuş, câmid. * Pıhtı. Sirke ile pişmiş balık.

Kariye
(C: Kavâri) Uzun burunlu, kısa ayaklı, arkası yeşil bir kuş. * Süngü demirinin keskin yeri. * Kılıcın ve ona benzer şeylerin keskin yeri.

Kariyer
Fr. Bir insanın kendisini hasretmiş olduğu meslek. * Bir meslekte alınan merhalelerin bütünü.

Kark
Tavuk gıdaklaması.

Karkaf
şarap, hamr.

Karkal
(C: Karâkıl) Kadın gömleği. * Yeleksiz elbise.

Karkar
(C: Karâkır) Düz açık yer.

Karkara
Karın gurultusu. * Kumru kuşunun ötmesi. * Kahkaha ile gülmek. * Su içerken bardağın guruldayıp ötmesi.

Karkisyun (karkisya)
Kebâbe dedikleri devâ.

Karlayl
ünlü bir tarihçi.

Karm
(C.: Kurum) Değerli insan. Kıymetli insan.

Karmele
Yapraksız küçük ağaç.

Karmeşe
Cem'etmek, toplamak.

Karn
"Zaman, devre. * Bir insanın ortalama ömrü olan altmış sene. * Yüz yıllık zaman. Asır. * Boynuz. Hayvanda başın boynuz yerleri, boynuz yerinden sarkan saç.(Karn, iki mânaya gelir. Birisi, zamandan bir müddete mukterin olan ümmet, bir zaman ahalisi olan hey'et-i içtimaiye ki, ""hayrul kuruni karni"" hadis-i şerifi bu mânayadır. Bunda sivrilmek veya mukarenet etmek manası vardır. Bu mukarenet veya efradın yekdiğerine mukareneti veya bir peygamber, bir âlim, bir reis gibi büyük bir şahsiyete mukareneti mülâhaza olunur.Diğeri de müddet-i zamanın kendisine denir ki, asır gibi ekseriyetle yüz sene takdir edilmiştir.) (E.T.)"

Karn-ı evvel
Hicretin birinci asrı.

Karn-ı zaby
Geyiğin başındaki çatal boynuz.

Karnabit
Karnıbahar.

Karnesa
Doğan kuşunun, avının ardına düşmesi.

Karneyn
İki boynuz.

Karr
Durma. * Karar verme. * Su dökmek. * Kulağına söylemek. * Mahfe.

Karra
Bir kimsenin kulağına söylemek. * Soğuk su dökmek.

Karra'
(C.: Karrâun) Güzel okuyan.

Karraun
(Karrâ. C.) Güzel okuyanlar.

Karre
Soğukluk, soğuk.

Kars
Küçük ibrik.

Karsa (karisâ)
Bir hurma cinsi.

Karsa'
Deve kuşunun erkeği.

Karsaa
Buruşup büzülmek. * Yazıyı sık yazmak.

Karsel
Kısa boylu adam. (Müe: Karsele)

Kart
Tazeliği geçmiş, katılaşmış. * Gençliği geçmiş, geçkin, yaşça büyük.

Karta'
Gözünün birisine sürme çekip diğerini unutan ve gömleğini ters giyen budala kadın.

Kartaban
Karısı ile nâmahrem kimseyi gördüğü hâlde aldırış etmeyen.

Kartabus
Zahmet, meşakkat.

Kartak
(C: Karâtit) Kadife. * Terlik. * Etekli kaftan.

Kartale
Eşek yükünün dengi.

Karun
(A, uzun okunur) Peygamber Musâ (A.S.) devrinde yaşamış, malı ile mağrur olarak haddini aşmış ve Cenab-ı Hakkın zekât emrini dinlemediğinden Musa'nın (A.S.) duâsından sonra malı ile birlikte yere batmış olan dünya zengini. Cenab-ı Hakkın lütuf ve ihsanını kendine mâlederek nankörlük ve enaniyetinden dolayı bu fena sıfatı ile meşhur olmuştur.

Karur
Duş yapılacak soğuk su.

Karure
(C.: Kavârir) Göz bebeği. Gözün siyah kısmı. * Şişe.

Karv
Ağaç kadeh. * Köpek yalağı. * Hurma ağacının kökü. * Uzun havuz. * Hayanın derisi inip büyümek. * Kast. * Etraflıca araştırmak, tetebbu. * Bir kimsenin mesleğine girmek, onun yoluna süluk etmek.

Karva
Uzun hörgüçlü deve.

Karvah
Uzun ağaç. * Uzun deve.

Karya
Eski çağlarda Bursa ve Balıkesir bölgesinin adı.

Karye
Köy. Nâhiyeden küçük olan, insanlarla meskun yer.

Karyet-ül ensâr
Medine-i Münevvere şehri.

Karyet-ün nahl
Kovan. Arı yuvası.

Karyeteyn
Mekke ile Taif şehirleri.

Karz
Borç, ödünç. Kesmek, kat'etmek. * şiir söylemek.

Karz-ı hasen
Sadece Allah rızâsı için verilen ödünç. Faizsiz verilen borç.

Karzen
Borç, ödünç olarak.

Karûn
azaba uğramış ünlü bir zengin.

Karık
Düz yer.

Karıs
Ekşi yoğurt.

Karısa
(C. Kavâris) İncitici söz.

Karş
Kesbetmek, kazanmak. * Toplamak, cem'etmek.

Karşame
Atmaca kuşu.

Kas'
Bir şeye el ayası ile vurmak. * Gidermek. * Tahkir etmek, küçümsemek.

Kas'a
(C.: Kısâ') Çanak, kâse. * Yemek kabı.

Kas'a-lis
Dalkavuk. Çanak yalayıcı.

Kasa
Kabalık. * Şiddet. * Katılık.

Kasa'nine
Katı olmak. * Büyük olmak.

Kasab
Saz, kamış. * Parmak kemikleri. * Nefes borusu, bronş. * İnce keten bezi.

Kasab-ül enf
Burun kemiği.

Kasab-ül fâris
Kalem kamışı.

Kasab-ül habib
Şeker kamışı.

Kasab-ı mısrî
Mısırda dokunmuş keten bezi.

Kasaba
(C.: Kasabât) Akciğerdeki nefes borularından herbiri. Bronş. * Küçük şehir. Çarşısı olan büyük köy. * Ahalisi beş-on bin raddelerinde olan mâmure.

Kasabat
(Kasaba. C.) Bronşlar. * Kasabalar.

Kasabe
Kötü hurma.

Kasah
Sırtlan.

Kasaid
(Kaside. C.) Kasideler.

Kasal
Buğday içinde olan siyah taneler.

Kasam
Şiddetli sıcaklık. * Güzellik.

Kasame
(Kasem. den) Katili bilinmeyen kimsenin bulunduğu, şüphelenildiği mıntıka halkından elli kişiye yemin ettirme.

Kasar
Üşenme, tembellik etme. * Güç ve kuvvetin son sınırı. * Boğazı tutup nefes aldırmayan bir zahmet.

Kasara
(C: Kasr-Kasarât) Boyun kökü. * Yoğun ağaç. * Gemilerin baş ve arka taraflarında güverteden daha yüksek yapılan güverte.

Kasaret
Kısalık. Kısa olma.

Kasas
Arslan.

Kasas suresi
Kur'an-ı Kerim'in 28. Suresidir. Mekkîdir. (Kısas da denir.)

Kasat
Davarın arka ayaklarının dik ve doğru olması.

Kasatura
Askerlerin, bellerine bağlayıp taşıdıkları ve süngü gibi kullandıkları düz ve kısa kılıç.

Kasavet
Kalb katılığı, gaflet. * Kaygı, tasa, üzüntü, keder. (Bak: Kasvet)

Kasavise
(Kıssis. C.) Papazlar, ruhbânlar, keşişler.

Kasb
Kat'etmek, kesmek.

Kasba
Kamış. Kamışlık.

Kasd
Bir işi bile bile yapmak. * İsteyerek. Niyet ederek. * Niyet. Tasavvur. * İstikamet. Yolu doğru olmak.

Kasden
Bile bile, isteyerek.

Kasdî
İstiyerek, kastederek, niyetle ve bile bile yapılan.

Kased
şahyar dedikleri nesne.

Kasem
Yemin. Ahdetme.

Kasemât
Ahdler, yeminler.

Kasemât-ı kur'aniye
Kur'andaki ahitler, yeminler.

Kases
Hidayet edici delil.

Kasf
Kırmak. * Oyun, eğlence. * Devenin diş gıcırdatması.

Kasfe
(C.: Kasf-Kasefât) Deve sesi. * Merdiven ayağı. * Bir parça kum yığını.

Kash
Kuruluk, katılık.

Kashab
Kalın, yoğun, büyük.

Kasi'
Yaramaz huylu, yaşlı ve boyu kısa olan kimse.

Kasib
(C.: Kasâyib) Kadınların yüzleri üstüne bıraktıkları kıvırcık saç. Kâkül.

Kasid
Kaside.

Kaside
(C.: Kasâid) Onbeş beyitten az olmamak üzere, her beyit kafiyeli olarak, büyük kimseleri veya herhangi bir şeyi medh ü senâ eden, öven manzume şekli. Büyük zatları ve daha çok Cenâb-ı Hakk'ı veya Peygamberi (A.S.M.) medheden manzume.

Kaside-gû
f. Kaside yazan, kaside söyliyen.

Kaside-i bürde
Hazret-i Peygamber (A.S.M.) önünde meşhur Arab Şâiri Ka'b bin Züheyr'in okuduğu kasidenin adı olup, bu kasideyi Peygamber Aleyhissalâtü vesselâm beğenmiş, mükâfat ve iltifat eseri olarak da kendi hırkasını ona giydirdiğinden bu isimle meşhur olmuştur.

Kaside-i ercuze
"(Ürcuze) Hz. İmam-ı Ali (R.A.) tarafından bahr-ı recez vezni üzere yazılan ve istikbalden haber veren meşhur kasidenin adı.(Mecmuat-ül Ahzab'ın 582. sahifesinden 597. sahifesine kadar o Ercuzedir. O Ercuzenin mevzuu ve içindeki maksad-ı aslî; İsmi A'zamı tazammun eden altı ismin ehemmiyetini beyan etmek, hem o münâsebetle istikbaldeki bir kısım umur-u gaybiyeye ve te'sis-i İslâmiyette bir kısım mücâhedâtını işâret etmektir. Evet, Hz. İmâm Üstâdı olan Habibullah'dan (A.S.M.) aldığı dersin bir kısmını işarî bir surette zikrediyor... L.)"

Kaside-perdaz
f. Kaside yazan, kaside düzenliyen.

Kaside-serâ
f. Kaside söyliyen, kaside yazan.

Kasire
Evinde hapsedilip dışarı çıkartılmayan kadın.

Kasis
Fr. Bir yolu, bir tarafından diğer tarafına kadar kesen su arkı.

Kasisa
(C.: Kasis) Devecilerin, azıklarını ve elbiselerini yüklettikleri deve. * Bir ot.

Kasiyy
Uzak, baid. Irak.

Kasiyy (kısiyy)
Soğuk gece. * Kas adı verilen mahâlde yapılan ibrişimli bir elbise.

Kaskas
Açlık. * Sür'at yapan, hızla giden. * Yol gösterici. * Devenin yediği bir ot.

Kaskase
"Yol göstermek. * Köpeği ""kuçu kuçu"" diye çağırmak."

Kasl
Kesmek.

Kasm
Bölmek. * Ayırmak. * Bahsetmek. * Kesmek.

Kasma
Ufak boynuzlu dişi koyun.

Kasme
Yüz, çehre, vech.

Kasmel
Arslan, esed.

Kasr
Kısa olmak. Kısa kesmek. * Birisini bir hususa, bir işe tahsis etmek. * Bir işte tembellik etmek. * Akşamlamak. * Hapseylemek. * Yekpâre taş. * Beyazlatmak. * Gevşetmek. * Noksanlaştırmak.

Kasr-ül kelâm
Sözü az etmek. Kısa konuşmak.

Kasr-ı cennet
Cennet köşkü.

Kasr-ı müşeyyed
Tahkim edilmiş, sağlam yapılmış büyük bina. Büyük apartman.

Kasr-ı salât
Seferde olan bir kimsenin, dört rekâtlı farz namazları ikişer rekât kılması. Namazı kısaltmak.

Kasr-ı yed
El çekmek, ferâgat etme, vazgeçme.

Kasriyyet
Zorlama hâli.

Kasrî
Zorla, cebren.

Kass
Talep etmek, istemek. * Nemime, söz götürmek, lâf taşımak.

Kassa
Kireç.

Kassab
Düdükçü. * Kesici. * Parçalayıcı.

Kassabiyye
Hayvan kesme ücreti, kasaplık ücreti.

Kassam
Huk: Vârisler arasında miras malını taksim eden ve küçüklerin hakkını koruyan şeriat memuru. * Taksim eden.

Kassar
Leke çıkaran. * Çırpıcı, yıkayıcı.

Kassî
Göğüsle alâkalı. Sadrî.

Kast
f. Noksan, eksik, kusur.

Kasta'
Ayaklarının siniri büzülüp kurumuş olan deve.

Kastal
şeker tozu.

Kastalanî
(Hi: 851-923) (İmam-ı Ahmed İbn-i Muhammed) Büyük Şafiî âlimlerindendir. Çok eser yazmıştır. En meşhur eseri Mevahib-ül Ledüniyye'dir. Mısır'da vefat etmiştir.

Kastar
(C.: Kasâtıra) Hâzık, basiretli, mahâretli kimse. * Paranın sahtesini seçip çıkaran kimse.

Kasva
Kulağının dörtte biri kesik olan koyun veya deve.

Kasvere
Yaşça büyük olmak. * şecaatli, kuvvetli. * Aslan. * Bir nebat ismi.

Kasvet
Katılık. * Sıkıntı. İç sıkıntısı. * Kalb katılığı. (Bak: Kasavet)

Kasvet-bahş
f. Kasvet ve sıkıntı veren.

Kasvet-efza
f. Kasvet ve iç sıkıntısı veren.

Kasvet-engiz
f. Kasvet ve iç sıkıntısı veren.

Kasvet-nâk
f. İç sıkan, sıkıntı veren.

Kasî
(Kasiye) Duygusuz. Katı, hissiz, taş gibi katı.

Kasîf
Kuru ince ağaç. * Gök gürültüsü. * Deniz sesi, dalga sesi.

Kasîl
Hayvanlara vermek için vaktinden evvel biçilen yeşil ot. * Kesilmiş nesne.

Kasîm
Güzel kimse. * Taksim eden, bölen.

Kasîme
(C.: Kasim) Dikenden başka ot bitmeyen kumlu yer.

Kasîr
(Kasr. dan) Kısa, boynuz, ufak boylu.

Kasîr-ül akl
Aklı kısa, aklı ermez.

Kasîr-ül basar
Dar görüşlü, basireti kısa. * Miyop.

Kasîr-ül bâ'
Kısa boylu, beceriksiz, zavallı.

Kasîr-ül himme
Himmeti az veya kısa olan.

Kasîr-ül kame
Kısa boylu. Boyu kısa olan.

Kası'a
Yaban fâresinin ini. Yuvası ve bu yuvadaki iki deliğinden âşikâr olanıdır. Diğeri gizlidir. (Bak: Nâfıka)

Kasıb
Düdük çalan.

Kasıd
Kasd eden, niyet eden, isteyen.

Kasıf
Deve avazı. * Ağacın ince ve kuru olması. * Kırılması kolay olan şey.

Kasık
t. Karnın alt tarafı.

Kasım
(A, uzun okunur) Taksim eden, ayıran, bölen.

Kasır
(A, uzun okunur) Zorla işleten, yaptıran.

Kasır-ul akl
Düşüncesi noksan, kısa akıllı.

Kasır-ül basar
Görüşü kısa. * Kısa görüşlü, dar düşünceli.

Kasır-ül fehm
Anlayışı noksan, kısa anlayışlı. Anlayışsız.

Kasır-ül yed
Eli kısa. Âciz, işten anlamaz, beceriksiz.

Kasırane
Âcizane, beceriksizcesine.

Kasırat-üt tarf
Kocasından başkasına aslâ bakmayan. (Cennet kadınlarının bir vasfı) Huriler.

Kasırga
Çevrintili rüzgâr. Tozu ve toprağı birbirine katarak, ağaçları sökerek bir an esip kesilen rüzgâr.

Kasıtîn
(A, uzun okunur) Zulmeden ve haktan sapanlar. * Haklı olanlar. * Kısımlara bölenler.

Kat'
"Kesme, ayırma. * Geçme. Yol almak. Yüzerek geçmek. * Delil ve bürhan ile ilzam etmek. * Edb: Sözün te'sirini arttırmak ve dinleyenin anlayışına bırakmak için söz bitmeden kesivermek.""İmtihan geliyor. Çalışın, yoksa...""Görmüyor gittiği yanlış yolu zannım çoğunuz Size rehberlik eden haydudu artık koğunuz.Bunu benden duyunuz, ben ki, evet Arnavud'um!..Başka bir şey diyemem... İşte perişan yurdum!...Mehmed Akif"

Kat'-ı alâka
Alâkayı kesme.

Kat'-ı da'vâ
Dâvâyı halletme.

Kat'-ı hayât
Hayatın kesilmesi. Ölüm, mevt.

Kat'-ı meratib
Mertebeleri aşıp geçme.

Kat'-ı merâhil
Merhaleleri, durak yerlerini geçme. Yol alma, ilerleme.

Kat'-ı münâsebet
Münasebeti ve ahbaplığı kesme.

Kat'-ı nazar
Bakmamak. İtibar etmemek. * Alâkayı kesmek.

Kat'-ı tarik
Yol kesicilik.

Kat'a
Aslâ, hiçbir zaman.

Kat'an
Hiçbir zaman, aslâ, katiyyen.

Kat'iyy-üd delale
Bir ibârenin ifâde ettiği mânaya veya hükme delâletinin kat'i ve şeksiz olması. Delilin kat'i, şüphesiz oluşu.

Kat'iyy-ül metin
Metnin, ibârenin kat'i ve şüphesiz oluşu. (Ayet gibi)

Kat'iyyen
Kat'i ve kesin olarak. * Aslâ, hiçbir zaman.

Kat'iyyet
Kesinlik, kat'ilik.

Kat'î
Mutlak. şüphesiz. Tereddütsüz.

Kat'î delalet
şüphesiz, kat'i delil.

Katade
(C.: Kutad) Dikenli ot. Mugaylan dikeni.

Kataif
"(Katife. C.) Saçaklı, tüylü havlular; ehramlar. * Kadayıf tatlısı."

Katalog
Fr. Kitaplık halinde, yahut neşriyata tabi bulunan bir şeye ait etraflı geniş liste, eşya listesi.

Katam
Cimâ arzulamak. * Et arzulamak.

Katan
Kuşların kuyruğu dibi. * Dağ ismi.

Katane
Az yemeklik.

Katar
Arabistan yarımadasında müstakil bir devlettir. İstiklâlini 1/1/1971 de ilân etmiştir. Hükümet merkezi Doha şehridir. Üç yanı denizle çevrilidir. Halkı müslümandır. Resmi lisanı Arapçadır.

Katarat
(Katre. C.) Katreler, su damlaları.

Katarat-ı bârân
Yağmur damlaları. Yağmur katreleri.

Katarat-ı semine
Kıymetli damlalar.

Katarat-ı uyun
Göz yaşları.

Katarat-ı şadî
Sevinç damlaları. Sevinçten dolayı akan gözyaşları.

Katare
Kuyudan veya başka bir yerden damlayan su.

Katat
Kısa, kıvırcık saç.

Katb
(Katub) Daim çatık çehreli, ekşi yüz. * Bir kimseyi darıltmak, gücendirmek. * Birikmek, biriktirmek, doldurmak. * Dolu çuval taşımak, götürmek için hazırlamak. * Arslan.

Katea
(C.: Kutâ) Güve. *Ağaç kurdu.

Kateb
(C.: Aktâb) Deve palanı.

Kated
(C.: Aktâd-Kutud) Semer ağacı.

Katedral
Piskoposluk kilisesi. Bir şehrin büyük kilisesi.

Kategori
Aralarında herhangi bir bakımdan alâka veya benzerlik bulunan şeylerin hepsi. * Zümre, grup.

Katel
Nefs. Cismin bakiyyesi.

Katele
(Katil. C.) Katiller. İnsan öldürmüş kimseler.

Kater
(Katre. C.) Katreler, damlalar.

Katere
Bir şey üzerine çökmüş toz. * İs gibi bir karanlık. * Toz. * Kebap yapmak. * Pişmiş şeyin kokması.

Katf
Atın veya diğer davarın adımını geç atması. * Tırmalamak. * Üzüm kesmek. * Ağaçtan meyve devşirme. * Devşirme mevsimi.

Kati'
(C.: Ekâti-Aktâ-Kutân) Kamçı. * Deve ve koyun sürüleri.

Katia
(C.: Katâi') Kesme, kat etme. * Kırılma. * Alâkayı kesme. Ahbaplığı kesme. * Vergi. * Arazi.

Katife
(C.: Katâif) Kadife.

Katil
Öldürülmüş, vurulmuş. Maktul.

Katil-i ma'fuv
Can ve ırzını korumak için, tecavüze kalkanı öldüren kimse.

Katil-i müteammid
Her ne sebeple olursa olsun, birini öldürmeyi evvelce zihninde tasavvur ederek öldüren kimse.

Katile
Su silmede kullanılan bez parçası.

Katim
Toz çokluğundan karanlık olan.

Katin
Kene. * Az yiyen kimse. * Testi.

Katir
İhtiyarlık, saç ağarmak. * Perçin yapılan çivi uçları.

Katl
(C.: Mekâtıl) Kesmek.

Katl-i amd
Huk: Kasden ve bile bile öldürme.

Katl-i nefs
İntihar. Kendi kendini öldürme.

Katl-i nüfus
Adam öldürme.

Katl-i âm
Bir yerde çoklarının öldürülmesi. Herkesi kılıçtan geçirme. Toptan imha.

Katlgâh
f. Öldürme yeri. Cinayet mahalli.

Katlâ
(Katîl. C.) Öldürülmüş kimseler.

Katm
Kesmek. Isırmak. * Tatmak, zevk. * Devenin kükremesi.

Katmer
t. Bir şeyin kat kat olması. * Çok yapraklı oluşu. (Gülün, çiçeğin, böreğin, elbisenin kat kat olduğu gibi.)

Katne
Kırkbayır. * Boş.

Katolik
Hıristiyanlıkta bir mezhep.

Katr
Darlık.

Katran
(Katıran) Siyah, sert kokulu, süretle yanan, hararetli, keskin ve suda erimeyen bir madde.

Katre
Damla. Su damlası. * Bir damla olan şey.

Katre-i bârân
Yağmur damlası.

Katre-i gevher
Cevher damlası. İnci tanesi. * Pek kıymetli şey.

Katrecu
f. Bir damla arıyan.

Katred (katârid)
Koyunu ve kuzusu çok olan kişi.

Katrefeşan
f. Damla saçan.

Katt
Kuru yonca. * Koğuculuk etmek, yalan söylemek, dedikodu yapmak. * Zeytin yağını fesliğen ile kokutmak.

Katta'
Çok kat'eden, adah çok kesen.

Kattal
(Katl. den) Çok öldüren, çok katleden.

Kattan
Pamuk satan.

Kattat
Hokkalar yapan, çıkrıkçı.

Katub
(Bak: Katb)

Katube
Arkasında semeri olan deve.

Katuf
Tenbel. * Yavaş yürüyüşlü davar, yavaş olan hayvan.

Katv
Hizmet.

Katı'
(Kat'. dan) Kesen, Kat' eden. Durduran, mâni olan. * Keskin ve iyi bileylenmiş kılıç.

Katı'a
Kesen, kesici.

Katı-ut tarik
Yol kesen, eşkiya.

Katıbe
(A, uzun okunur) Hepsi, tamamı. Cümleten. * Bütün hâllerde.

Katıbeten
Tamamıyla, bütünüyle, cümleten, hepsi. * Hiçbir zaman, aslâ.

Katın
(C.: Kuttân) Oturan, yerli. Ev halkı.

Kaud
Yavaş giden at.

Kaur
Çok derin. * Çöllerde, rüzgârların esmeleri sebebiyle yığılan kum tepeleri. Kumullar.

Kaus
Yaşlı, koca, ihtiyar.

Kav'
(C.: Akvâ) Erkek dişiye aşmak. * Üstüne hurma ve buğday döktükleri düz yer.

Kava'
Kimse olmalan ıssız yer. * İki tarafına yağmur yağıp ona yağmayan yer.

Kavabil
(Kabile. C.) Ebeler. * (Kabiliyet. C.) Kabiliyetler veya kabiliyetliler.

Kavad
Katili maktul yerine kısas etmek.

Kavadih
(Kadiha. C.) Çekiştirenler, zemmediciler, kötüleyiciler. * Çekiştirilecek ve zemmedilecek şeyler.

Kavadim
(Kadime. C.) Kuyruklar. * Kuşların kanatlarının ön tüyleri.

Kavaf
Kundura ve terlik gibi ayakkabıları hazır olarak satan.

Kavafil
(Kafile. C.) Kafileler. Birlikte yolculuk eden topluluklar. * Sıra sıra ve takım takım gönderilen şeyler.

Kavafî
(Kafiye. C.) Kafiyeler.

Kavaid
(Kaide. C.) Kaideler. Hareket porgaramları. Dil öğreten bir kitaptaki kaideler. Arab lisanındaki kaidelerin dercedildiği gramer kitabı.

Kavaid-i esasiye
Esası teşkil eden temel kaideler.

Kavaim
(Kaime. C.) Kaimeler.

Kavakiz
(Kakuze. C.) Boş maşrapalar.

Kavalib
(Kalıb. C.) Kalıplar.

Kavam
Adâlet. * Güzel ve uzun boy.

Kavanin
(Kanun. C.) Kanunlar. Devlet idare kaideleri. Şeriatın her bir mes'elesi.

Kavanin-i askeriye
Askeri kanunlar.

Kavanin-i cezaiye
Ceza kanunları.

Kavanin-i hadsiye
Hadse âit düstur ve kanunlar. (Bak: Desâtir)

Kavanin-i ilâhiye
İlâhî kanunlar. Şeriat. (Bak: Şeriat)

Kavari'
(Karia. C.) İnsan öleceği zaman, halet-i nezi'de okunan âyet-i kerime. * Şiddetli esen rüzgârlar. * Ansızın Allah tarafından gönderilen belâ ve musibetler.

Kavarir
(Karure. C.) Gözbebekleri. * Şişeler.KAVAS : Eskiden vezirlerin maiyetlerinde kullandıkları silâhlı adamlar.

Kavasıf
(Kasıf. C.) Şiddetli esen rüzgârlar. Fırtınalar.

Kavasım
(Kasım. C.) Ezici, kırıcı ve ufaltıcı şeyler.

Kavayim
Davarın ayakları. * Evin direkleri.

Kavb
Kesmek. * Çukur kazmak.

Kavd
Boy uzunluğu. * At sürüsü.

Kavda
(C.: Kud) Uzun boyunlu kadın.* Alt dişlerin uzun başlısı.

Kaveme
"(Kavme) Namazda, rükudan kıyama kalkıp, bir kere ""Sübhâne Rabbiyel Azim"" diyecek kadar durmak."

Kavf
Bir kimsenin peşinden gitmek. * Ense saçı.

Kavi
Sağlam, metin, zorlu, kuvvetli, güçlü. * Varlıklı, zengin, sâlih, emin, mutemed.

Kavim
(Bak: Kavm)

Kavisname
f. Okçular ve okçuluk hakkında yazılan eser.

Kaviyy-ül bünye
Bünyesi sağlam olan. Sağlam vücutlu.

Kaviyy-ül iktidar
İktidarı kuvvetli.

Kaviyyen
Kuvvetle, kat'i olarak. Şüphesiz olarak.

Kaviyyen me'mul
Çok kuvvetle ümid edilen.

Kavkaa
Salyangoz, midye gibi hayvanların sert kabuğu.

Kavkah
Tavuk gıdaklaması, tavuk sesi.

Kavkal
Bağırtlak kuşunun erkeği. * Keklik. * Turaç kuşu.

Kavl
Anlaşma. Sözleşme. * Konuşulan söz. Söz cümlesi. * İtikad, delâlet. * Tarif. * İlham.

Kavl-i leyyin
Yumuşak söz. Sert olmayan söz. Enâniyetli olmayan söz.

Kavl-i mücerred
Delilsiz söz.

Kavl-i resul
Hadis.

Kavl-i râcih
Daha makbul ve daha önde olan söz, kanaat, fikir.

Kavl-i şârih
Mânasını açıklayan söz. Şerheden söz. Tarif. Şerhedenin sözü.

Kavlen
Söyleyerek. Söz ile. Anlaşarak.

Kavliyyat
Kaviller, kuru lâflar, boş sözler.

Kavlî
Sözle alâkalı. Söz niteliğinde.

Kavm
(Kavim) Bir peygambere tâbi ve bağlı insan topluluğu. Aralarında dil, âdet, örf, kültür birliği olan cemâat, topluluk. Millet. Bir işe başlamak. * Pazar kurmak. * Müşteri ile anlaşmak.

Kavm-i mahsur
Nüfusu yüz kişiden az olan köy halkı.

Kavmiyet
Kavimcilik. Milliyetçilik. Bir kavmin hususiyetleri.

Kavmiyetçilik
İslâmiyetin âyet-i kerime ve hadis-i şerifle men'ettiği, soy sop üstünlüğü ileri sürerek, kendi kavminden olmayanlardan ayrılmak ve onları hakir görmek. (Bak: Asabiyet-i câhiliye)

Kavmî
Kavme âit, kavimle alâkalı.

Kavnes
(C.: Kavânis) Atın iki kulağı arası. * Başa giyilen miğferin tepesi.

Kavra
Geniş yer.

Kavs
Yay. * Eğri, yay biçiminde olan şey. * Dokuzuncu burcun adı.

Kavs-pare
f. Küçük yay, küçük kavs.

Kavs-ı kuzah
(Kavs-i kuzeh) Gök kuşağı. Alâim-i semâ. Ebem kuşağı.

Kavsaf
Kadife.

Kavsarra
Kamıştan yapılan hurma sepeti. * Şeker yükü.

Kavseyn
İki yay.

Kavsî
Yay biçiminde olan, yay gibi olan.

Kavt
İhtiyaç miktarı yemek vermek.

Kavvad
Arsız, pezevenk, deyyus, kaltaban, gayretsiz.

Kavval
(Kavl. den) Geveze, çok konuşan, çok söyliyen. * Sözü yerinde söyliyen. Lâf ebesi.

Kavvam
Nezaret ve muhafaza eden kimse. İşlerin mes'uliyetini üzerine alıp iyi idare eden.

Kavvas
(Kavs. dan) Oklu asker. * Ok imâl eden kimse. Okçu.

Kavz
Bozmak. Yıkmak.

Kay
Yağmurlu hava.

Kay'
Kedi, sinnevr.

Kay'am
(C.: Kayâım) Kedi.

Kayane
Demircilik.

Kayasire
(Kayser. C.) Kayserler. Eski Bizans ve Roma İmparatorlarının lâkapları.

Kayd
Kelepçe, bağ. * Bağlamak. * Bir şeyi bir yere yazmak. * Deftere geçirmek. * Sınırlamak. * Şart.

Kayd-ı hayat
Ömür boyunca, yaşadığı müddetçe.

Kaydahr
Halkın her işine karşı gelen. * İri gövdeli deve.

Kaydehur
Yaramaz huylu.

Kaydetmek
Yazmak. * Bağlamak. * İlgilenmek, alâkalanmak.

Kaydiyye
Deftere kaydetme ücreti.

Kaydum
Her nesnenin önü.

Kayh
(C.: Kuyuh) İrin.

Kayile
(Bak: Kaylule)

Kayka'
Tavuk avazı, tavuk sesi.

Kaykaban
İğde yemişi gibi akça yemişi olan bir ağaç.

Kayl
(C.: Akyâl) Ulu şerif kimse. * Öğle vakti şarap içmek.

Kaylule
"Kerâhet vakti olmayan kuşluk vakti uykusu, öğle uykusu.(Re'fet, $ âyet-i celilesindeki $ kelimesinin mânasını merak edip sorması münasebetiyle ve hapiste sabah namazından sonra sairler gibi yatmasından gelen rehavet dolayısıyla, elmas gibi kalemini atâlete uğratmamak için yazılmıştır. Uyku üç nevidir:Birincisi: Gayluledir ki, ""fecirden sonra tâ vakt-i kerahet bitinceye kadardır."" Bu uyku, rızkın noksaniyetine ve bereketsizliğine Hadisçe sebebiyet verdiği için, hilâf-ı Sünnettir. Çünkü; Rızk için sa'yetmenin mukaddematını ihzar etmenin en münasip zamanı, serinlik vaktidir. Bu vakit geçtikten sonra bir rehavet ârız olur. O günkü sa'ye ve dolayısıyla da rızka zarar verdiği gibi, bereketsizliğe de sebebiyet verdiği, çok tecrübelerle sabit olmuştur.İkincisi : Feyluledir ki, ""İkindi namazından sonra mağribe kadardır."" Bu uyku ömrün noksaniyetine, yâni uykudan gelen sersemlik cihetiyle o günkü ömrü nevm-âlud, yarı uyku, kısacık bir şekil aldığından maddi bir noksaniyet gösterdiği gibi, mânevi cihetiyle de o gün hayatının maddi ve manevî neticesi ekseriya ikindiden sonra tezahür ettiğinden, o vakti uyku ile geçirmek, o neticeyi görmemek hükmüne geçtiğinden, güya o günü yaşamamış gibi oluyor.Üçüncüsü: Kayluledir ki, bu uyku Sünnet-i Seniyyedir. Duha vaktinden, öğleden biraz sonraya kadardır. Bu uyku, gece kıyamına sebebiyet verdiği için Sünnet olmakla beraber, Ceziret-ül-Arabta vakt-üz-zuhr denilen şiddet-i hararet zamanında bir tâtil-i eşgal, âdet-i kavmiye ve muhitiye olduğundan, o Sünnet-i Seniyyeyi daha ziyade kuvvetlendirmiştir. Bu uyku, hem ömrü, hem rızkı tezyide medardır. Çünkü: Yarım saat kaylule, iki saat gece uykusuna muadil gelir. Demek, ömrüne hergün bir buçuk saat ilâve ediyor. Rızk için çalışmak müddetine, yine bir buçuk saati ölümün kardeşi olan uykunun elinden kurtarıp yaşatıyor ve çalışmak zamanına ilâve ediyor. L.)"

Kayn
(C.: Kuyun) Demirci, haddad, * Kul, köle.

Kaynan
At ve deve ayaklarının ip bağlanacak ve bukağı vuracak yeri.

Kaynata
Karı ve kocaya göre birbirlerinin babası. * Kayınpeder.

Kays
Düşmek, sukut.

Kayser
Eski Roma ve Bizans İmparatorlarının lâkabı.

Kayserî
f. Hükümdarlık, imparatorluk, kayserlik.

Kaysum
Marsama denilen ot.

Kaytas
Balina balığı. * Kadırga balığı.

Kaytun
(C.: Kayâtin) Hazine. Kiler. Ziyâfethâne.

Kaytus
Bir yıldız kümesi.

Kayy
Fakirlik.

Kayyime
Müstakim, âdil. Çok değerli.

Kayyum
"Başlangıç, nihayet ve yeniden oluş gibi hallerden münezzeh ve ezelden ebede kaim, dâim ve var olan Allah (C.C.). Bütün eşyanın ancak kendisi ile kaim olduğu Cenab-ı Hak.(... Sırr-ı kayyumiyetin cilvesine bu noktadan bakınız ki; bütün mevcudatı ademden çıkarıp, herbirisini bu nihayetsiz fezada $ sırrıyla durdurup, kıyam ve beka verip, umumunu böyle sırr-ı kayyumiyetin tecellisine mazhar eyliyor. Eğer bu nokta-i istinad olmazsa; hiçbir şey kendi başıyla durmaz. Hadsiz bir boşlukta yuvarlanıp ademe sukut edecek.Hem nasıl ki bütün mevcudat, vücudları ve kıyamları ve bekaları cihetinde Kayyum-u Zülcelâl'e dayanıyorlar; kıyamları onunladır... Öyle de, mevcudatın keyfiyat ve ahvalinde binler silsilelerin; (temsilde hata olmasın) telefon, telgraf silsilelerinin merkezi ve santral direği hükmünde olan sırr-ı kayyumiyette $ sırriyle, uçları bağlıdır. Eğer o nurani nokta-i istinada dayanmazlarsa, ehl-i akılca muhâl ve bâtıl olan binler devirler ve teselsüller lâzım gelecek; belki, mevcudat adedince bâtıl olan devirler ve teselsüller lâzım gelir. Meselâ: Bu şey (hıfz veya nur veya vücud veya rızık gibi) bir cihette buna dayanır; bu da ötekine; o da ona... gitgide herhalde nihayetsiz olamaz, bir nihayeti bulunacak.İşte bütün böyle silsilelerin müntehâları; elbette sırr-ı kayyumiyettir. Sırr-ı kayyumiyet anlaşıldıktan sonra, o mevhum silsilelerde birbirine dayanmak rabıtası ve mânâsı kalmaz, kalkar; herşey doğrudan doğruya sırr-ı kayyumiyete bakar. L.)"

Kayyumiyet
Allah'ın ezelî ve ebedî oluşu, dâimî mevcudiyeti, bâkiliği. (Bak: Kayyum)

Kayyûm
yarattıklarını varlık âleminde tutan Allah.

Kayyûmiyet
Kayyumluk.

Kayyım
"İnsanları birbirine kardeşlikte ve sevgide bir araya toplayıp dünya ve âhirette necat ve iyilikler yolunda cem' edici olduğundan; bütün iyilikleri haseneleri toplayıcı ve muhtaçlara çok ihsan edici mânasında Peygamberimiz Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) verilen bir isim."

Kayz
Yaz mevsiminin en sıcak zamanları.

Kayıd
"(C.: Kıvâd-Kâde-Kavâyid) Çekici, çeken. * Çavuş. * Koyunların önünde yürüyen ""kösem"" dedikleri koyun."

Kayıf
Ferasetle bir kimsenin nesebini bilen kişi.

Kayım
Durucu, duran. * Kılıç kabzası.

Kayın
Kadının veya kocanın erkek kardeşi.

Kayınço
Kayın. Kayınbirader.

Kayısa
(C.: Kavâsi) Derenin son bulduğu yer.

Kaz'
Kesmek. * Kahretmek. * Çiğnemek. * Fuhşiyat söylemek. Sövmek.

Kaza
"Birdenbire olan musibet. Beklenmedik belâ. * Vaktinde kılınmayan namazı sonradan kılmak. * Allah'ın takdirinin ve emrinin yerine gelmesi. * Hâkimlik, hâkimin hükmü. * İstemeden yapılan zarar. * Hükmeylemek, hüküm. * Bir şeyi birbirine lâzım kılmak. * Beyan eylemek. * Ahdini yerine getirmek. * Ödemek, edâ etmek. * İcab. * Ölüm. (L.R.) * Şeriat hâkimi olan Kadı'nın hükümetinin hududu olan memleket. (Yâni, eskiden bir hâkimin şeriat şeriat namına da'valara baktığı memlekete ""kaza merkezi"" denirdi.)Fık: İnsanlar arasında vuku bulan dâva ve muhasamayı şer'î hükümler dairesinde fasletmek, halletmek.(Fetvanın kazadan farkı, mevzuu âmdır; gayr-i muayyendir, hem mülzim değil. Kaza ise; muayyen ve mülzimdir.)"

Kaza'
Çocukların başını traş edip, bazı yerlerinde kısım kısım saç bırakmak.

Kaza-i hâcet
İhtiyacını gidermek. * Büyük abdest bozmak.

Kaza-i şehvet
Şehvet ihtiyacını gidermek. Cinsî münasebet (ki, insanlar arasında nikâh olmadıkça haramdır.)

Kaza-zede
Kazaya uğramış, başına felâket gelmiş.

Kazaa
Bulut parçası.

Kazab
Katılık, şiddet.

Kazabe
Kesinti. Bağ ağacından ve diğer ağaçtan kesilen parçalar.

Kazaen
Kaza olarak, tesadüfen. İstemiyerek. Bilerek değil. Beklenmedik halde.

Kazaet
Ayıp, âr. * Fesad.

Kazaha
(Kazâ. dan) Kazalar. İlçeler. Kaymakamlık idareleri.

Kazak
Her kavmin askerliğe, akın ve çapula ayrılmış efradı. * Çarlık Rusyasında ayrıca bir sınıf teşkil eden sipahiye benzer süvari askeri.

Kazal
(C: Kuzul-Akzile) Başın arka tarafı.

Kazam
şey.

Kazan (kevzân)
Semiz şişman kimse.

Kazan kaldırmak
t. Yeniçerilerin isyanı münasebetiyle kullanılan bir tabirdi. Yeniçeriler isyan ettikleri zaman yemek pişirilen kazanlarını da, toplandıkları At Meydanı'na getirdikleri için bu tabir meydana gelmiştir. Sonradan da devlete karşı koymağa kalkanlar hakkında kullanılırdı. (O.T.D.S.)

Kazanfer
(Bak: Gazanfer)

Kazar
Kirlenme, pislenme.

Kazara
f. Kazâ olarak. Rastlayarak.

Kazaret
Murdarlık, necâset, pislik, pis olma hâli.

Kazasker
"İlmiye mesleğinin en yüksek mertebelerinden biri. Lügat mânası asker kadısı, ordu kadısı demektir. Osmanlılarda Kazaskerliğin ihdası Sultan I.Murat zamanındadır. İlk Kazasker de ""Çandarlı Kara Halil""dir."

Kazaya
(Kaziye. C.) Kaziyeler. Hükümler.

Kazaya-yı makbule
(Bak: Kaziye-i makbule)

Kazaz
Ufak taş. * Döşek üstünde olan toprak. * Toz toprak bulaşmaz nesne.

Kazaî
Kaza ile alâkalı. Hüküm vermeğe ait.

Kazb
Çok nikâh.

Kazbe
(C: Kuzub) Yonca otu.

Kazef
Irak, baid, uzak.

Kazein
Fr. Sütte bulunan albüminli maddeler.

Kazel
Çok fazla aksaklık. (Müe: Kazlân)

Kazem
Bütün bütün yutmak. * Asılsızlık.

Kazer
Nezafetsizlik, temiz olmamak.

Kazez
Pire.

Kazf
"Atmak. İftira atmak. Ehl-i namus bir kadına zina isnad etmek. Buna ""kazf-ı muhsenat"" da denir. (Bak: Kebair)"

Kazf (kazâfe)
(C.: Kızâf) İncelik, zayıflık.

Kazh
Atmak, saçmak.

Kazi
(A, uzun okunur) Dâvalara hüküm ve kaza eden. Şeriat kanunlarına göre dâvalara bakan hâkim. Kadı. * Yapan, yerine getiren.

Kazi-yül hâcât
Bütün ihtiyaçları yerine getiren Allah (C.C.)

Kazib
Karada ve denizde ticarete hırslı olan kimse.

Kazife
Sövdükleri söz. * Attıkları nesne.

Kazim
(C.: Kazmân-Kazam) Gümüş. * Yazı yazmada kullanılan beyaz deri. * Davara verdikleri arpa.

Kazime
(Bak: Kâzıme)

Kaziye (kaziyye)
Man: Hüküm. Bir hükmü ifâde eden kelâm. * Karar. Fikir. İfâde. * Hak veya bâtıl mâna ifade eden söz. * Hükmeylemek. * Hükümet.

Kaziye-i bedihiyye
"Man: Delil ile isbata muhtaç olmaksızın, aklın cezmen hüküm ve tasdik eylediği hüküm. Bu iki kısma ayrılır:1- Kaziye-i bedihiyye-i akliyye: Aklın hârice danışmayarak ve havassın (hislerin) tavassut ve yardımına muhtaç olmayarak tasdik eylediği kaziyeye denilir ki; akıl mücerret mevzu ve mahmulünü tasavvur edince beyinlerindeki nisbet-i hükmiyeyi cezmen tasdik ediverir ve bunlara Ulum-u müteârife denir. Bu da ya evveliye veya fıtriyye olur.2- Kaziye-i bedihiyye-i akliyye-i evveliye: Aklın mücerret tarafeyni tasavvur ile beynindeki nisbet-i hükmiyeyi cezmen tasdik ettiği kaziyyeye denir. (L.R.)"

Kaziye-i bedihiyye-i fıtriyye
Man: Aklın tarafeyni tasavvur ederken zihinde hâzır olan bir hadd-ı vasat vâsıtası ile nisbet-i hükmiyyeyi cezmen tasdik eylemesinden ibaret olan kaziyyeye denir.

Kaziye-i cehliyye
Man: Esası cehl üzere mebni olan bâtıl kaziyyedir. (L.R.)

Kaziye-i cüziyye
"Man: Hükmü, mevzuun bazı efradına şamil olan kaziye. ""Bazı şeyler serttir."" gibi."

Kaziye-i hamliyye
"Man : Mahmulün (yâni, haberin), mevzua (yani mübtedaya) sübut veya nef'i ile hükmü hâvi olan kaziyye. Tabir-i diğerle: Mahmulün mevzua kayıtsız ve şartsız olarak isnad olunduğu kaziyyeye denir. ""Dünya fânidir"" gibi."

Kaziye-i ihtimaliyye
Man: Bir şeyin olması veya olmaması mümkün olmak ihtimâli üzerine bina olunan kaziyye.

Kaziye-i külliye
"Man: Hüküm mevzuunun cemi efradına şâmil olan kaziyye. ""İnsanların cümlesi nâtıktır"" gibi."

Kaziye-i ma'dule
"Man: Selb, ya mevzuundan ya mahmülünden ikisinden cüz' olan, yâni kendinde hem isbat ve hem de nefiy kaziyyelerdir. ""Nefs-i nâtıka gayr-i mürekkebdir"" gibi."

Kaziye-i mahkûmun bihâ
(Bak: Kaziye-i muhkeme)

Kaziye-i mahsusa
"Man: Mevzuu yalnız bir fertten ibaret olup da hüküm onun üzerine olan kaziyyedir. Buna Kaziye-i şahsiyye dahi denir. ""İstanbul en büyük şehirlerin birincisidir"" gibi."

Kaziye-i makbule
Kabule mazhar olmuş hüküm ve iddia. İtimad edilir zâtların söyledikleri ve bu itimada binâen kabul edilen kaziyye.

Kaziye-i mevhume
Man: Mâkul işler üzerine kuvve-i vâhimenin hükmeylediği kâzib kaziyyedir.

Kaziye-i meşhure
Man: Herkesce sâbit olduğu hasebiyle hükmolunan kaziyye.

Kaziye-i muhayyele
Man: Kizb olduğu mâlum iken nefsin ya münbasit ya münkabız olduğu kaziyye. Hayali olan hüküm.

Kaziye-i muhkeme
"Tam, sağlam hüküm. Temyizin tasdikinden geçmiş, değişmez hâle gelmiş mahkeme kararı ki, böyle bir karara mazhar olan herhangi birşey hakkında tekrar dava açılamaz; dâva mevzuu yapılamaz. Aksi takdirde kanun namına kanunsuzluk yapılmış olur. Buna ""Kaziye-i mahkumun bihâ"" da denir. (Bak: Muhkem kaziyye)"

Kaziye-i mutlaka
Man: Hiçbir ihtimâl gösterilmeyip, bir şeyin şöyle olduğuna veya olmadığına açıktan açığa hükmolunan kaziyye'dir.

Kaziye-i mümkine
Mümkün olan hüküm, kaziyye.(Meselâ: Kim iki rekât namazı filan vakitte kılsa, bir hac kadardır. İşte iki rekât namaz bazı vakitte bir hacca mukabil geldiği hakikattır. Herbir iki rekât namazda bu mâna külliyet ile mümkündür. Demek şu nevideki rivayetler vukuu bilfiil dâimi ve külli değil, zira kabulün madem şartları vardır. Külliyet ve daimilikten çıkar. Belki ya bilfiil muvakkattır, mutlaktır, veyahut mümkinedir, külliyedir. Demek şu nevi ehadisteki külliyet ise, imkân itibariyledir... S.)

Kaziye-i nazariyye
Man: Aklın bir delil ile tasdik eylediği kaziyye. Delilinin mukaddematı yakiniyyattan ise, yakiniyye'dir ve illâ zanniye olur.

Kaziye-i sâlibe
"Man: Mevzuun mahmulünden selbiyle hükmolunan, yâni; bir şeye nefi ile hükmeyleyen kaziyye'dir. ""Kamerin ziyası kendinden değildir"" gibi."

Kaziye-i taklidiyye
Man: Mücerred. Başkasından duymakla hükmolunan kaziyye.

Kaziye-i yakîniyye
Man: Yakîni ifade eden kaziyyeye denir. Ya bedihiyye veya nazariyye olur.

Kaziye-i zanniye
"Man: Karineler ve emârelerden alınmış olan kaziyyeye denir ki; akıl galip zan ile hüküm eylerse de, onun nakzını dahi tecviz eder, bu cihetle zanniyatın cümlesi nazaridir."

Kaziye-i zaruriyye
Man: Tasdikat-ı akliyyeden olmakla zıddı mümkün olamıyacak surette kat'i olan bir nevi kaziyyedir.

Kaziye-i şartiyye
"Man: İki cümleden ibâret, fakat bunlardan birinde olan hüküm diğerinde gösterilen şarta mütevakkıf olan, yâni; aralarında mülâzemet ve irtibat bulunan kaziyedir."

Kaziye-i şartiyye-i muttasıla
Man: Mevzu ile mahmulü birer cümle olmakla, birinde bir şeyin üzerine olunan hüküm, diğerinde gösterilen şarta mütevakkıf olan kaziyyedir. (Eğer bir cisim ağır ise, bir yere yerleştirilmedikçe düşer gibi.)

Kaziye-i şartiyye-i münfasıla
Man: Mahmulü birden fazla olmakla bu mahmulllerin biri elbette mevzua isnad olunmak lâzım geldiğine hükmolunan kaziyyedir. (Adet ya tektir, ya çifttir) gibi.

Kaziz
Ufak taşlar, taş parçaları. * Topluluk, cemaat.

Kazkaz
Arslanın, kemiği parça parça etmesi. * Yavuz arslan.

Kazkaza
Kemiği parçalamak.

Kazm
Kuru şeyler yemek. * Dişlerin etrafıyla bir şeyi ısırıp yemek.

Kazr
Bir kimsenin peşinden gitmek.

Kazuf (kazif)
Irak, uzak, baid.

Kazulet
Kocaman.

Kazur
Temiz olmayan şeylerden sakınan kimse.

Kazurat
Pislikler, süprüntüler, insan pisliği.

Kazure
(C.: Kazurât) Pislik. * Mezbele, süprüntülük.

Kazuze
Maşrapa.

Kazz
Büyük taş. * Topraklı olan. * Topluluk, cemaat.

Kazzabe
Çok keskin.

Kazzafe
Sapan.

Kazzan
Pire.

Kazzaz
İpekçi. İpek yapan veya satan kimse.

Kazze
(C.: Kuzâ) Su üstündeki çörçöp. * Göze düşen çöp. * Gözün çapağı.

Kazıb
(C.: Kavâzıb-Kızâb) Kesici, kesen.

Kazım(a)
Kemirici hayvan.

Kazıye
Ölüm.

Kaîd
(C.: Kavayid) Çekirge. * Ulu, yüce kişi.

Kaîr
Daha derin, çok derin.

Kaîs
Çok yağmur.

Kağnı
(Kağlı) İki tekerleri dingille sâbit öküz arabası.

Kağıthane
Kâğıt fabrikası. * İstanbul'da vaktiyle böyle bir fabrikanın bulunduğu yerdeki mesire.

Kaıf
Yeri kazıp götüren, toprağı sürükleyen yağmur.

Kaıle
(C.: Kavâil) Dağ başı.

Kaş'
(Kış') Şaşkın ve ahmak adam. Zayıf adam. * Açmak. * Gidermek. Dağıtmak. * Kuru deri. Deriden olan çadır. * Hamam pisliği. * Deriden yapılmış döşek. * Balgam.

Kaş'arire
Ürpermek, titremek.

Kaşağı
Hayvanları kaşıyıp tozlarını düşürmeğe mahsus âlet. * İhtiyar kimselerin, sırtlarını kaşımak için kullandıkları, ağaçtan uzun saplı ve bir ucundaki levhası dişli bir âlet.

Kaşb
Karıştırmak. * Zehir içirmek. * Yaramazlıkla hatırlamak. * İncitmek.

Kaşbe
Hasis kişi. * Maymunun dişisi.

Kaşe
Mühür, imza. * Bir nevi kumaş.

Kaşem
Yetişmeden yenen beyaz hurma koruğu.

Kaşer
Çok fazla kırmızılık. Ziyâde kızıllık.

Kaşi'
Kararı ve sebâtı olmayan kişi. * Dağılmış, müteferrik.

Kaşib
(C.: Kuşbâ) Yeni veya eski.

Kaşire
Derisi yarılmış olan baş yarığı. * Yerin yüzünü kazıp götürmüş olan yağmur.

Kaşkaşa
Bir şeyin kabuğunu soymak. * Hasta iyi olmak. * Halâs etmek, kurtarmak. * Uyandırmak.

Kaşki
"f. ""Keşke, ne olurdu"" gibi, özleme veya pişmanlık ifade eder."

Kaşm
Yemek. * Açlık. * Cem'etmek, toplamak.

Kaşmeş
Kuş üzümü.

Kaşr
Bir şeyin kabuğunu soyma.

Kaşt
Deri yüzmek. * Açmak. * Koparmak.

Kaşur
(C.: Kaşurât) Yarış atlarının en sonra geleni.

Kaşv
Kabuğu soyulmuş olan.

Kaşvan
Zayıf erkek.

Kaşî
f. İran'ın Kâş şehrinde yapılan bir çeşit çini.

Kaşş
Yaranın iyileşmesi. * Hasta iyi olmak. * Evmek.

Ke
"f. Farsçada küçültme edatıdır. Kelimelerin sonlarına gelir. (Meselâ: ""Merdüm: Adam; merdümek: Adamcağız"" gibi.)"

Ke'kee
Zorla reddetmek, def'etmek.

Ke's
Çanak. * Kadeh. Dolu kadeh.

Ke'sen dihak
(Kulpsuz) dolu kadehler.

Ke-en lem yekün
Güyâ olmadı. Sanki olmadı.

Ke-enne
(Ke-ennehu) (Teşbih edatıdır) Sanki, güyâ, öyle gibi. (Bak: İnne)

Ke-l-adem
Yok. Yokmuş gibi.

Keb'
Men'etmek, mâni olmak, engellemek. * Dinar. Dirhem.

Kebab
Ateşte pişirilen et. * Ateşte kavrularak veya alazlanarak pişirilen her türlü yiyecek.

Kebabe
Bir ot ismi.

Kebad
İri limon.

Kebade
f. Tâlim yayı.

Kebade-keş
f. Ok atma tâlimi yapan veya ok atmaya hevesli olan. Tâlim yayını çeken.

Kebade-keşî
f. Ok atmaya hevesli olma, tâlim yayını çekme.

Kebair
"(Kebire. C.) Büyük şeyler, büyük günahlar. Kebairin sıralanışı:-Allah'ı inkâr etmek.-Allah'a şirk koşmak.-Kat'iyyen sâbit olan dini bir hükme inanmamak.-Allah'ın rahmetinden ümidini kesmek.-Allah'ın cezasından, mekrinden ve azabından emin olmak.-Günah üzerinde ısrar etmek. Yâni, herhangi bir günahı devamlı işleyip durmak.-Namazı, orucu terketmek. Allah yolunda cihaddan kaçmak.-Anaya, babaya âsi olmak. Yalan yere şehadet veya yemin etmek.-Bir kimseyi haksız yere öldürmek. Bir kimsenin bir uzvunu haksız yere kesmek veya muattal bir hale koymak.-İffetli kadınlara fuhuş isnad etmek. Nemmamlık etmek.-Ribâda (fâizde) ve hırsızlıkta bulunmak. Rüşvet almak.-Yetim malı yemek.-Zina ve livata denilen günahları işlemek. Bu sayılan günahlar hülâsa edilse, ""yedi kebair""i ifade eder. Başta üçü el-iyâzü billah küfürdür. Sonrakiler ise, üzerine İlâhî ceza terettüb edip, hadd-i şer'îyi icab ettiren, açıkça ve kat'i olarak nehyedilmiş bulunan büyük günahlardır. (Bak: Mubikat-ı seb'a)"

Kebas (kebes)
Misvak ağacının yemişi. * Bir şeyin kokup bozulması.

Kebb
Hor ve zelil etmek, yüzü üstüne bırakmak, helâk etmek.

Kebbah
Gönden bardak ve matara diken kimse.

Kebban
Büyük terâzi. Kantar.

Kebbe
İzdihamlık, kalabalık. * Cenk ve kıtal içinde sür'at etmek. Savaşta acele hareket etmek.

Kebc
Davarı durdurmak için dizginini çekmek.

Kebe
Çobanların ve köylülerin giydikleri yünden bir nevi aba.

Kebed
Ciğer ağrısı. * Kara ciğer. * Meşakkat. Şiddet. Mihnet. * Karnın şişmesi.

Kebel
Kısa.

Kebg
f. Keklik.

Kebib
Darı.

Kebicek
Kış otu.

Kebir
Büyük, âli, yüce.

Kebire
(Müe.) Büyükler. Büyük günahlar. (Bak: Kebair)

Kebise
Dört senede bir takarrur eden ve bir gün fazlası olan sene. Şubatın 29 gün olduğu sene.

Kebit
Deve avazı. Sığır avazı.

Kebkeb(e)
f. Ayak patırtısı.

Kebkebe
Yüz üstüne düşürme. * Çukur bir yere döne döne düşme.

Kebl
Bağlamak. * Kovanın ağzını iki kat edip dikmek.

Kebn
Kova ağzını iki kat edip dikmek. * Udul etmek, dönmek, vazgeçmek. * Besili ve semiz olmak. * Kaybetmek.

Kebs
Çukur bir yeri doldurup düzeltme. * Bir cins hurma. * Misk hokkası.

Kebse
Beraberlik, eşitlik, müsavat. * Ebucehil karpuzu.

Kebt
Zelil etmek, hor hakir etmek. * Sarfetmek, harcamak.

Kebud
f. Mavi. Gök rengi.

Kebudfâm
f. Gök renginde olan. Mavi renkli.

Kebudî
f. Mâvilik.

Kebuter
f. Güvercin.

Kebuter-bâz
f. Güvercin besleyen, yetiştiren, satan kimse.

Kebuter-i name-ber
Posta güvercini. Mektup götüren güvercin.

Kebuterân
(Kebuter. C.) Güvercinler.

Kebv (kebve)
Davarın, başını vücuduna sürçmesi. * Çakmak çöngelip ateşi çıkmaz olmak. * Görmek. * Kabın içindekini dökmek. * Ateşi kül bürüyüp örtmek.

Kebş
(C.: Kibâş) Erkek koyun. Koç.

Kec
f. Eğri, çarpık.

Kecabe
f. Devenin üstüne konan oturulacak bir çeşit tahtırevan.

Kecave
f. Deve üstüne konulan bir cins tahtlrevan.

Kecbaz
f. Oyunda hile yapan.

Kecbin
f. Şaşı. * Eğri gören. * Yanlış ve ters düşüren.

Kecfehm
f. Yanlış anlıyan.

Kechulk
Kötü huylu kimse. Huyu kötü olan kişi.

Keckülah
f. Eğri külâhlı, külâhı eğri olan. * Mc: Hoppa.

Kecmizac
f. Mizaç ve tabiatı hoş olmıyan. Huysuz.

Kecnazar
f. Kıskanç, hasetci. * Eğri bakışlı.

Kecnigâh
f. Eğri bakışlı. Bakışları eğri olan kimse.

Kecnihad
f. Aksi ve ters huylu olan.

Kecre'y
f. Reyi, sakat, düşüncesi ters olan.

Kecreftar
f. Ters yürüyen. Gidişi eğri.KECREV : f. Eğri giden. * Tuttuğu yol sakat ve yanlış olan.

Kectab'
f. Mizacı, tabiatı ters olan kimse, aksi.

Kecçeşm
f. Şaşı gözlü. Gözü şaşı olan.

Ked
f. Ev, hâne, mesken.

Ked-banu
f. Bir daireyi idare eden kâhya kadın.

Keda
Mekke-i Mükerreme üstünde, Mekâbir yakınında bir yolun adı.

Keda'
Defetmek, kovmak.

Kedad
"Araplar arasında mâruf bir erkek eşeğin adı. (Ona nisbet edip ""benat-ul kedad"" derler.)"

Kedb
Tâze kan.

Kedd
Emek. İş. Çalışma, uğraşma, çabalama.

Kedd-i yemin
El emeği.

Keddere
Bulandırdı (meâlinde fiil).

Kede
"f. ""Mahal, ev, yer"" anlamına gelir ve birleşik isimler şeklinde kullanılır. Meselâ: Ateşkede, bütkede, meykede... gibi."

Kedeme
Hareket.

Keden
Toprak suyu çekip, yerinde bulanıklık kalmak.

Keder
Tasa, kaygı, can sıkıntısı. Bulantı. Gam.

Kederefzâ
f. Keder ve sıkıntı veren. Keder verici.

Kederengiz
f. Üzüntü, keder ve sıkıntı meydana getiren.

Kedernâk
Keder verici, kederli.

Kedeven
Palan atı.

Kedh
Amel, cehd. Sa'y. * Isırma veya yırtma ile hasıl olan iz.

Kedhüda
f. Kâhya.

Kedid
Davar tırnağıyla didilmiş ve yumuşamış olan yumuşak yer.

Kedin
Etli ve yağlı kişi.

Kedir (kedirâ)
İçinde hurma ıslanmış süt.

Kedkede
Ağır ağır seğirtmek. * Katı bir cisme dokunmaktan çıkan ses.

Kedm
Isırma.

Kedme
Yara izi, bere.

Keds
Tez tez yürütmek.

Kedu
f. Kabak. * Mc: Kafatası.

Keduh
Amel ve sa'yedici, çalışan.

Kedum
Adam ısıran eşek.

Keduret
Bulanıklık. * Gam, tasa, keder.

Kedş
şiddetle sürmek. * Yırtmak. * Kazanmak.

Kef
Elin iç tarafı. Avuç. * Ayağın altı, tabanı. * Avuç dolusu.

Kefa
f. Sıkıntı, meşakkat, mihnet.

Kefa'
Kabı başaşağı etmek, ters çevirmek.

Kefaet
Denklik. Denk olmak. Beraberlik. Bir şeye yeterlik. Küfüv oluş. * Fık: Evlenen erkeğin, alacağı kadına neseb, diyanet, hürriyet ve mal hususlarında müsâvi ve daha üstün olması hususu. (Bunun en mühimmi de diyânet noktasındadır.)

Kefaf
Ancak yaşayabilecek kadar olan rızık. * Misil, miktar. * Berâberlik.

Kefaf-ı nefs
Bir kimsenin ölmeyecek kadar olan nafakası.KEFALET : Kefillik. Bir kimse kendine âid bir işi yapamadığı veya borcunu ödeyemediği takdirde, yerine onun işini göreceğini kabul etmek. * Birine kefil olmak. İşini üzerine almak.

Kefalet-bit-teslim
Bir malın teslimine kefil olma.

Kefalet-i bil-mal
Fık: Bir mal için kefil olma.

Kefalet-i binnefs
Birinin şahsına kefil olma.

Kefalet-i mutlaka
Huk: Bir kayıt ile bağlı olmıyan kefalet.

Kefalet-i muvakkata
Geçici bir zaman için kefil olma.

Kefalet-i nakdiye
Bir hususu te'min için depozite yatırmak suretiyle kefil olma.

Kefaleten
Kefil olarak. Kefillik suretiyle.

Kefaletname
f. Kefillik kâğıdı, kefalet senedi.

Kefaret
(Bak: Keffaret)

Kefc
f. Ağızdan gelen köpük.

Kefe
(Keffe) Terazinin bir gözü.

Kefef
(Keffe. C.) Kefeler. Terazinin tablaları.

Kefel
Dip, ard, kıç.

Kefenbeduş
(Kefenberduş) f. Kefeni sırtında. Ölümü göze almış.

Kefenpuş
f. Kefene sarılmış. Kefenlenmiş.

Kefere
(Kâfir. C.) Kâfirler.

Kefeteyn
Terâzinin iki tarafı.

Kefeş
(Bak: Kafş)

Keff
Vaz geçme, el çekme, çekinmek, men'etme, imtinâ etmek, sâkit olmak. * Avuç, el, avuç içi. * Nimet.

Keff-i yed
El çekme. Karışmama.

Keffaret
"(Masdar gibi kullanılıyorsa da ""keffâr"" mübalâğa isminin müennesi olup, asıl mânası: örtücü ve imhâ edici demektir.) Bir mecburiyet altında veya yanlışlıkla işlenmiş günahı affettirmek ümidiyle şeriata uygun olarak verilen sadaka veya tutulan oruç. * Günahtan arınma."

Keffaret-i halk
Hac için ihrama girip de bir özre mebni saçlarını vaktinden evvel traş ettiren kimsenin tutacağı üç günlük oruçtan ibârettir.

Keffaret-i katl
"Bir müslümanı veya bir zımmiyi amden değil de bir hata neticesi olarak öldüren bir müslümana lâzım gelen keffârettir ki; muktedir ise, bir mü'min köle âzad etmekten; buna muktedir değilse, iki ay muttasıl oruç tutmaktan ibârettir."

Keffaret-i savm
"Ramazan-ı Şerifte özürü bulunmaksızın muayyen şartlar dâhilinde orucunu bozan bir mükellefin, müslim veya gayr-i müslim bir köle veya câriye azâd etmesinden; buna muktedir değilse, iki ay muttasıl oruç tutmasından; buna da muktedir değilse, altmış fakire yemek yedirmesinden ibârettir."

Keffaret-i yemin
"Yaptığı bir yemine sadık kalmayıp bozan bir müslümana lâzım gelen keffâret demektir ki: Muktedir ise, müslim veya gayr-i müslim bir köle veya câriye azad etmekten; muktedir değil ise, on fakiri akşamlı sabahlı doyurmaktan veya on fakire birer parça libas giydirmekten; bu üç şeyden birine muktedir olamayana da üç gün muttasıl oruç tutmaktan ibârettir."

Keffaret-i zıhar
"Zıhar keffareti.Keffâret-i zıharın vâcib olmasının şartı kudrettir. Muktedir olan, köle azad eder; değilse iki ay oruç tutar, buna da gücü yetmezse altmış fakire yemek verir. (Bak: Zıhâr)"

Keffaret-üz zünub
Günahların keffareti. Mü'min insanların çeşitli hastalık ve musibetlerine denir. Çünkü günahlarından afvına vesile olabilir. (Huk. İslâmiye ve Ist. Fık. K.)

Keffe
(C.: Kifef) Terazi kefesi. * Her yuvarlak cisim. * (C.: Ükef) El ayası.

Kefgir
f. Köpük tutan. * Kevgir, delikli kap.

Kefh
Karşı karşıya savaşma.

Kefi
Nazir, misil, benzer, denk, eş.

Kefil
(Kefâlet. den) Birisinin bir borcu ifâsı lâzım gelirken, ifâ etmediği takdirde, o borcu ifâyı kendi üzerine alan kimse. Kefâlet eden kimse.

Kefil bi-t-teslim
Bir malın teslimine kefil olan kimse.

Kefit
Seri yürüyüş, hızlı yürüyüş. * Kuvvet.

Kefiye
Başa sarılan ve omuzların üzerine kadar gelen, uçları püsküllü ince ipek örtülü kumaş.

Kefkefe
Men'etmek, engel olmak.

Kefl
Okşamak. * Kefil olmak. * Yaramaz gönüllü olan.

Kefn
Yün eğirmek.

Kefr
(C.: Küfur) Örtme, sarma, * Köy, karye.

Keft
Cem'etmek, toplamak. * Sarfetmek, harcamak. * Evmek. * Katı katı sürmek.

Keftar
f. Sırtlan.

Kefter
f. Güvercin, kebuter.

Kefur
Hakkı gizleyici, doğruyu gizleyen.

Kefçe
f. Kepçe.

Kefş
(Bak: Kafş)

Keh
f. Saman. Saman çöpü.

Keha
f. Mahcub, utangaç.

Kehail
(Kehil. C.) Sürmeli gözler. Sürme çekilmiş gözler.

Keham (kihâm)
"Yaşlı, ihtiyar. (Kesmez kılıca ""seyf-i kihâm""; peltek lisana ""lisan-ı kihâm""; ağır yürüyüşlü ata ""feres-i kihâm"" derler.)"

Kehanet
Gaibden haber vermek. Falcılık. Kâhinlik etmek. (İlâhi ihbârât-ı gaybiyyeye istinad etmeden, gaybdan haber vermek ve falcılık ve kâhinlik etmek dinen kat'iyyetle haramdır.)

Kehat
Büyük, semiz dişi deve.

Kehb
Koruk.

Kehd
Ayağı yere vurmak.

Kehdel
Genç hâtun. * Yaşlı hâtun, acuze. (Ezdattandır)

Kehene
(Kâhin. C.) Kâhinler, falcılar.

Kehf
Mağara, in. Sığınacak yer altı. * Tıb: Verem hastalığında akciğerde açılan oyuk.

Kehf suresi
Kur'an-ı Kerim'in 18. suresidir. Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Kehf-misal
Mağaraya benzer şekilde, mağara gibi sesi aksettiren.

Kehhal
Gözlere sürme süren. * Göz doktoru.

Kehib
Patlıcan.

Kehil
(Kehile) Sürme çekilmiş göz. Sürmeli göz.

Kehila
Gözleri yaradılıştan sürmeli olan kadın.

Kehire
Kısa boylu kadın.

Kehkah
Zayıf erkek.

Kehkeşan
f. Samanyolu. Saman uğrusu. (Gökte sık yıldız ışıklarıyla hasıl olan yol biçimi uzayıp giden ışıklı manzara.)

Kehl
Göze sürme çekme. * Kıtlık yılı. (Bak: Kahl)

Kehl(e)
Otuz yaşını geçmiş, saçına aklık karışmış kimse. (Bak: Kühulet) * Bit.

Kehlâ'
Sürmeli kadın. * Sığırdili dedikleri ot.

Kehm
Men'etmek, engel olmak. * Kaldırmak.

Kehmel
Ağır ve kaba.

Kehmes
Boyu kısa olan.

Kehr (kührüre)
Yüz pörtürmek. * Men'etmek, engel olmak.

Kehreba
Bir şeffaf zamk ismi.

Kehribar
Cevher saçan. * Güzel sözler söyleyen.

Kehrüba
"f. Saman kapan. * Bir yere hızlıca sürüldüğü zaman, hafif şeyleri kendine çeken bergâmi taş. (Türkçede tahrif edilerek ""Kehribâr"" denilir.)"

Kehrübaî
Kehribar gibi, cezbedici, elektrikli olan.

Kehs
Bir şeyi eliyle almak.

Kehulet
(Bak: Kühulet)

Kehvare
f. Beşik.

Keib
Mahzun, hüzünlü, münkesir ve kötü halli olan kişi. (Müe: Keibe)

Kej
f. Çarpık, eğri. Kumral. Tüylü keçi.

Kejdüm
f. Akrep.

Kejdümî
f. Akrep gibi, akreple ilgili.

Kejçeşm
f. Şaşı, eğri bakışlı.

Kekeme
t. Harfleri serbest söyliyemeyip tekrarlayan. Dilinde tutukluk olan.

Kekre
t. Ekşi, acımtırak.

Kela
Yeşil ot.

Kelab
Tıb: Kudurma. Kuduz hastalığı.

Kelacu
f. Kadeh.

Kelaet
(Bak: Kilaet)

Kelah
Kıtlık olan yıl, kıtlık yılı.

Kelan
f. İri, cüsseli, büyük. Heybetli.* Geniş, enli. * Baş.

Kelanter
f. Çok iri. Daha büyük.

Kelaseng
f. Sapan.

Kelave
İpek veya iplik saracak çark.

Kelb
(C.: Ekâlib-Eklüb-Kilâb) Köpek, it. * Meşhur bir yıldız. * İki adım arasına koyarak dikilen kayış. * Yolcuların, yük üstünde azıklarını astıkları demir çengel. * Şiddet. * Hırs.

Kelb-i akur
Azgın, saldırgan köpek.

Kelb-ül mâ'
f. Köpek balığı. * Kunduz.

Kelbetan
f. Kerpeten.

Kelbiyyun
Kalenderane yaşamayı alışkanlık haline getiren meşhur Diyojenin de içinde bulunduğu bir fırka. Bunlara Kelbiye tâifesi veya Melâmiyyun da denir.

Kelbî
Köpeğe ait, köpekle alâkalı. Köpek cinsinden olan ve köpeğe müteallik.

Kelce
Kile, mikyâl.

Kelde
(C.: Külud) Bir parça kaba yer.

Kele
f. Yanak.

Kele'
Ayakta olan yarıklar. * Kir.

Keleb
(C.: Kelâlib) İt sürüsü. * İncitip eza etmek.

Kelebçe
Yakalanan suçluların iki bileğine birden takılan demir halka. Demir bilezik.

Kelef
Yüzdeki benek. * şiddetli sevgi.

Kelendi
Bir para. * Sağlam ve sert yer.

Kelepir
Çok ucuz ele geçen. Zahmetsiz, ücretsiz. * Üvey evlât. Evlâtlık.

Kelepçe
(Bak: Kelebçe)

Kelfa
Yüzünde çiğitli olan kadın. (Müz: Eklef)

Kelh
Katı yüzlülük.

Kelif
Haris kimse.

Kelil(e)
Körleşmiş. * Az gören, donuk gören göz. Uzağı veya yakını iyi göremiyen göz. Miyop veya hipermetrop göz. * Kesmez olan âlet. * Çakal. * Yorulmuş kişi, yorgun kimse.

Kelim
(Kelime. C.) Kelimeler, kelâmlar, lâkırdılar.

Kelim-dest
f. Olgun kimse.

Kelimat
(Kelime. C.) Kelimeler, kelâmlar, sözler.

Kelimat-ı nahviye
Nahv ilmine âit kelimeler. Cümle teşkilinde mânâya tesir eden harfler ve kelimeler.

Kelimat-ı takdiriyye
Takdir edici sözler.

Kelime
"Gr: Mânası olan en küçük söz veya cümlenin yapısını teşkil eden unsurlardan birisidir. Kelime, isim, fiil ve harf olmak üzere dilbilgisinde üç kısma ayrılmıştır. ""Bir tek söze"" kelime denir."

Kelime-i hamka
Ahmakça söz.

Kelime-i menhute
"Aslı iki kelime olan bir tâbirin bir kelime ile söylenişi: ""El Hamdüllilâh"" yerine ""Hamdele"" söylenmesi gibi. ""Bismillâh"" yerine ""Besmele"" denmesi gibi."

Kelime-i tayyibe
Allah ve Resulullah kelâmı. Dua, niyaz ve salâvatlar gibi kelâmlar. Meselâ (Sübhânallah velhamdülillah ve Lâilâhe illâllah vallahü Ekber) kelime-i tayyibedir.

Kelime-i tevhid
"Tevhid-i İlahîyi ifade eden ""Lâilahe illallah Muhammedür Resulullah"" cümle-i kudsiyesidir. (Bak: Tevhid)(Bütün esmâ-i hüsnânın ifâde ettiği mânalar ile bütün sıfât-ı kemaliyeye, Lâfza-i Celâl olan ""Allah"" bil'iltizam delâlet eder. Sair ism-i haslar yalnız müsemmâlarına delâlet eder. Sıfatlara delâletleri yoktur. Çünki sıfatlar müsemmâlarına cüz olmadığı gibi aralarında lüzum-u beyyin de yoktur. Bu itibarla ne tazammunen ve ne iltizamen sıfatlara delâletleri yoktur. Amma Lâfza-i Celâl bil'mutâbakat Zât-ı Akdese delâlet eder. Zât-ı Akdes ile sıfât-ı kemaliyye arasında lüzum-u beyyin olduğundan, sıfatlara da bil'iltizam delâlet eder. Ve keza, Uluhiyet ünvanı sıfât-ı kemaliyeyi istilzam etmesi ism-i has olan ""Allah""ın da o sıfâtı istilzam ettiğini istilzam ediyor. Ve keza, ""Allah"" kelimesi de, nefiyden sonra sıfatlar ile beraber düşünülür. Binaenaleyh ""Lâilâhe illâllah"" kelâmı, esmâ-i hüsnânın adedince kelâmları tazammun ediyor. Bu itibarla, şu kelime-i tevhid kelâmı, delâlet ettiği sıfatlar itibariyle bin kelâm iken bir kelâm oluyor. ""Lâ Hâlika İllallah"", ""Lâ Fâtıra, Lâ Râzıka, Lâ Kayyume İllâllah"" gibi... Binaenaleyh, terakki etmiş olan zâkir bir zât, bu kelâmı söylerken içindeki binlerce kelâmları söylemiş oluyor. M.N.)"

Kelime-i şehâdet
şehâdet ifâdesini hülâsa eden (Eşhedü en Lâ ilâhe illâllah ve eşhedü enne Muhammeden abduhu ve Resuluh) cümlesi.

Kelimullah
"""Cenab-ı Hakk'ın hitab eylediği zat"" (meâlindedir). Hazret-i Musa'nın (A.S.) bir ünvanıdır. Çünkü O, Tur-u Sina'da Cenab-ı Hakk'ın kelâmını, hitabını duymak mazhariyetine erişmiştir. * Resul-i Ekrem (A.S.M.) mi'rac-ı şerifinde Cenab-ı Hak ile tekellüme mazhar olduğundan bir ismi de Kelimullah'tır."

Keling
f. Şaşı.

Kelk
f. Koltuk (insanda).

Kelkel (kelkâl)
(C.: Kelâkil) Göğüs, sadr.

Kelkâhya
Mc: Vazifesi olmayan şeylerle alâkadar olan. Her şeye karışan.

Kell
(C.: Külul) Ağırlık. * Yorgunluk. * Ufak taneli yağmur. * Yetim. * Semizlik, besililik. * Cibinlik dedikleri ince örtü.

Kella
Geminin durup demirlediği yer.

Kellab
İt tutan kimse. Köpeğe av tâlim eden kimse.

Kelle
f. Kafa, baş. * Ekinlerde başak. * Baş gibi yuvarlak olan nesne.

Kellepuş
f. Başa giyilen şey. * Bir cins başörtüsü.

Kellit (killit)
Sırtlanın yataklandığı inin ağzını kapattıkları taş.

Kellub
(C.: Kelâlib) Kerpeten. * Çengel.

Kellâ
Öyle değil. Aslâ.

Kelm
(C.: Külum-Kilâm) Cerâhat.

Kels
Hamle etmek. Cür'et etmek.

Kelseme
Cem'olmak, toplanmak.

Kelt
Ahmaklık. * Toplamak.

Kelul (kelâl-kelâle)
Kütelip kesmez olmak. * Göz nuru zayıf olmak. * Çocuğu ve anası olmayan şahıs.

Kelz
Cem'etmek, toplamak.

Kelâl
Yorgunluk. Bitkinlik. Usanç. * Göz nuru zayıf olmak, yorgun olmak.

Kelâl-bahş
f. Sıkıcı, yorucu. Yorgunluk getiren.

Kelâl-i dil
Gönül yorgunluğu.

Kelâl-âver
f. Yorgunluk ve bıkkınlık veren. Sıkıcı, yorucu.

Kelâlet
Yorgunluk. Bitkinlik. Usançlık. * Bıçak ve kılıç gibi şeylerin kesmez olması. * Akrabalığı uzak olanlar. (Amcazâdeler topluluğu gibi). * Kör ve kesmez olan.

Kelâlib
(Küllâb. C.) Çengeller, kancalar, uçları eğri olan demirler.

Kelâm
Söz. Bir mânayı ifâde eden, bir maksadı anlatan ifâde. * Allah'a mahsus bir sıfat. * Fık: Allah (C.C.) Kelâm sıfatını da hâizdir. Onun kelâmı harften ve savttan (sesden) münezzehtir, ezelidir, ebedidir. * Ist: Hikmet ve mantık esaslarıyla Allah'ın (C.C.) varlığı, birliği, İslâmiyetin doğruluğu ve hakkaniyetinden bahseden ilim. (Bak: İlm-i kelâm ve Kelâmullâh)

Kelâm-ı ahsar
En kısa ve veciz söz.

Kelâm-ı kadim
Kur'an-ı Kerim, Kadim kelâm.

Kelâm-ı kibâr
Büyük, akıllı, veli ve meşhur zâtların güzel, veciz ve çok kıymetdâr olan sözleri ve kelâmı.

Kelâm-ı mahrem
Gizli kelâm. Mahrem söz.

Kelâm-ı mensur
Nesir söz.

Kelâm-ı mudarî
Arab kabilelerinden Mudar Kabilesinin konuştuğu Arapça. Kur'an-ı Kerim bu lehçe üzerine nâzil olmuştur. En fasih Arapça'dır.

Kelâm-ı nefsî
Cenab-ı Hakk'ın lâfz, harf ve ses olmayan zâtî kelâmı. İçten konuşma.

Kelâm-ı resul
Hadis. Peygamberimizin sözü.

Kelâm-ı tünd
f. Sert söz.

Kelâmiyyun
Kelâmcılar. İlm-i kelâm âlimleri. (Bak: Mütekellimîn)

Kelâmullah
"Allah kelâmı, Kur'ân-ı Kerim. (Bak: Kur'ân)(Kur'ân başka kelâmlarla kabil-i kıyas olamaz. Çünkü, kelâmın tabakaları, ulviyet ve kuvvet ve hüsn-ü cemâl cihetinden dört menbaı var. Biri mütekellim, biri muhâtab, biri maksad, biri makamdır. Ediblerin yanlış olarak, yalnız makam gösterdikleri gibi değildir. Öyle ise, sözde ""Kim söylemiş? Kime söylemiş? Ne için söylemiş? Ne makamda söylemiş?"" ise bak. Yalnız söze bakıp durma.Madem kelâm kuvvetini, hüsnünü bu dört menba'dan alır. Kur'ânın menbaına dikkat edilse, Kur'ân'ın derece-i belagatı, ulviyet ve hüsnü anlaşılır. Evet, madem kelâm mütekellime bakıyor; eğer o kelâm emir ve nehiy ise; mütekellimin derecesine göre irâde ve kudreti de tazammun eder. O vakit söz mukavemetsûz olur, maddi elektrik gibi te'sir eder. Kelâmın ulviyet ve kuvveti o nisbette tezâyüd eder. S.)"

Kelâmî
Söz ve kelâma ait. Sözle alâkalı.

Kelâmın kuyudat ve keyfiyatı
Kelâmın küllünü meydana getiren harf, kelime gibi parçalarıyla, bunların sarf ve nahiv yönünden hususiyetleri. Meselâ: Müzekkerlik - müenneslik, mârifelik - nekrelik, mübtedâ - haber, sıfat - mevsuf gibi.

Kelânî
(Kilâet. den) Sakladı ve beni muhafaza etti veya eder, (meâlinde).

Kem
f. Az, noksan, eksik. * Kötü. Fenâ. Ayarı bozuk. * Fakir, hakir.

Kem göz
Kötü niyetle bakan göz.

Kem'e
Yer mantarı.

Kem-asl
f. Aslı ve nesli bozuk.

Kem-ayar
f. Ayârı doğru olmayıp bozuk olan. Hileli, kalp.

Kem-baha
f. Kıymetsiz, değersiz, âdi.

Kem-baht
f. Tâlihsiz, bahtsız, şansız.

Kem-bidaa
f. Sermayesi az. * Bilgisi zayıf, câhil. Az okumuş.

Kem-fehm
Anlayışı kıt. İdrâki az.

Kem-güftar
f. Az konuşan. Az söyliyen.

Kem-harf
f. Az söyliyen kimse, az konuşan kişi.

Kem-havsala
f. Tahammülü az olan kişi, tahammülsüz kimse.

Kem-iyar
f. Ayarı bozuk. Hileli. Kalp altun veya gümüş.

Kema yenbagî
İcabettiği gibi, uygun olduğu üzere, lâyıkı gibi.

Kemain
(Kemin. C.) Pusuya gizlenmiş adamlar.

Kemakl
(Kem-akl) Aklı kıt. Ahmak, ebleh.

Kemal
Kâmillik, olgunluk. Olgunlaşma. Erginlik. Bütün güzel sıfatlarla muttasıf olmak. Fazilet. * Değer, baha. * Fazlalık. * Sıdk ile yapılan güzel iş.

Kemal-i dirayet
Dirayetin son derecesi.

Kemal-i ihtimam
Son derece dikkat ve ihtimâm.

Kemal-i metanet
Tam sağlamlıkla, sarsılmadan.

Kemal-i rahmet
Rahmet ve merhametin nihayet kemalde olması.

Kemal-i vüsuk
Tam bir itimad ve inanç.

Kemalât
"(Kemal. C.) Faziletler, iyilikler, mükemmellikler. Ahlâk ve huy güzellikleri. Terbiyelilik, edeblilik.(Mâdem mevcudat, zeminin yüzünde büyük bir nehir gibi, kemalâtın lem'alariyle parlar geçer; o nehir, güneşin cilveleriyle parladığı gibi, şu seyl-i mevcudât dahi, hüsün ve cemal ve kemalin lem'alarıyla muvakkaten parlar gider. Arkalarından gelenler aynı parlamayı, aynı lem'aları gösterdiklerinden anlaşılıyor ki: Cereyan eden suyun kabarcıklarındaki cilveler, güzellikler, nasıl kendilerinden değil; belki bir güneşin ziyasının güzellikleri, cilveleridir. Öyle de şu seyl-i kâinattaki muvakkat parlayan mehasin ve kemalât, bir Şems-i Sermedî'nin lemaat-ı cemal-i esmasıdır... S.)"

Kemalât-perver
f. Kâmil ve olgun insan. Kemalât sahibi.

Keman
f. Yay. Kavis. * Yayı andırır her şey. * Keman.

Keman-dâr
f. Yay tutan, yay tutucu.

Keman-ebru
Kaşları yay gibi olan. Keman kaşlı.

Keman-ger
f. Yay yapan san'atkâr.

Keman-keş
f. Keman çalan. * Ok atmakta usta olan. Yay çeken.

Kemane
f. Keman veya kemençe yayı. * Güreşte bir çeşit oyun.

Kemanî
f. Kemancı. Keman çalan çalgıcı.

Kemc (kemh)
Atı dizgini ile durdurmak.

Kemed
Gam, tasa.

Kemenan
(Kemin. C.) Pusuya gizlenmiş askerler. * Pusular.

Kemend
f. Eskiden idam için boyna geçirilen yağlı kayış. * Uzakta bulunan herhangi bir nesneyi yakalayıp çekmek için üzerine atılan ucu ilmekli uzunca ip. * Geyik ve benzeri hayvanların yuları. * Güzelin saçı.

Kemençe
f. Çiftçilerin tarlalara kimyevi gübre atmak için kullandıkları bir nevi âlet. * Tırnağı tellerine değdirmekle ses çıkaran kemana benzer küçük bir çalgı âleti.

Kemer
f. Yay gibi eğik olan yapı. * Bele bağlanan kuşak. * İç çamaşırın bele rastlayan kısmı.

Kemerbend
f. Kemer bağı. * Kemeri takılmış. Belinde kemer olan. * Mc: Derviş.

Kemerbeste
f. Kuşak bağlamış, hazır olmuş. Hazır olup emri bekler hâlde olan.

Kemerbeste-i ubudiyet
Cenab-ı Hakkın huzuruna çıkıp, kollarını önden bağlar şekilde, emre hazır vaziyette bekleyip, kulluğunu ifâde ve ilân etmek. (Namazdaki gibi)

Kemerdece
Yab yab yürümek.

Kemergâh
f. Kemer takılan yer. Bel.

Kemgû
f. Az konuşan. Az söyleyen.

Kemh
Gözsüzlük.

Kemha
f. Bir cins ipek kumaş.

Kemi'
Bir yerde ve bir döşekte beraber yatan kişi. * Düz yer.

Kemin
f. Pek küçük, çok ufak. Çok az.

Kemine
Hakir. Aşağı. Dûn. Âciz. Noksan. Eksik.

Kemingâh
f. Pusu yeri. Tuzak kurulan yer.

Kemingüşa
Pusu kuran. Tuzak kuran.

Keminsaz
f. Pusu tutmuş olan. Tuzak kurmuş olan.

Kemiyet
(Bak: Kemmiyet)

Kemiyy
Bahadır kişi. * Kahraman, şucâ.

Kemiş
Tez yürüyüşlü at. * Zekeri küçük at. * Memesi küçük koyun.

Kemişe
Küçük emzikli deve.

Kemkadr
f. İtibar ve kıymeti düşük. Adi, bayağı.

Kemkaim
f. Anlayışsız. İdrakten âciz.

Kemkâm
Katı yüzlü, kaba ve tıknaz kimse. * Pelit ağacına benzer bir ağacın zamkı veya kabuğu.

Kemkıymet
f. Değersiz, kıymetsiz.

Kemlul
Yabâni hıyar.

Kemmen
Sayıca azlık veya çokluk cihetiyle. Sayıca.

Kemmiyat
(Kemmiyet. C.) Kemiyetler.

Kemmiyet
(Kemiyet) Miktar, sayı, nice oluş. Az veya çok oluş.

Kemmun
Kimyon.

Kemmî
Azlık veya çokluğa dair. Kemmiyete âit ve müteallik. Cesur. Yiğit. Silâhlı.

Kemn
Gizlemek, gizlenmek.

Kemnam
f. Adı sanı belirsiz. Namsız, şöhretsiz.

Kemne
Tıb: Karasu adı verilen bir göz hastalığı.

Kempaye
f. Rütbe ve derecesi düşük. Pâyesi düşük olan.

Kemra
f. Mandıra, ağıl.

Kemre
Gübre. * Pul pul kalkmış deri.

Kemsal
f. Genç. Yaşı küçük.

Kemsere
Cem'olmak, toplanmak. * Bazısı bazısına girmek. * Yab yab yürümek.

Kemsuhan
f. Az konuşan. Az söyleyen.

Kemter
f. Aciz. Fakir. İtibarsız. * Başka şeylere göre daha az olan. Pek aşağı. * Noksan, eksik.

Kemterane
f. Fakirce. Acizce. Çok küçük nisbette.

Kemterîn
f. Pek âciz ve güçsüz. Çok hakir. * En küçük, en âşağı. Pek çok noksan veya eksik.

Kemy
Gizlemek, ketmetmek.

Kemyab
Az bulunan. Nâdir. Bulunmayacak kadar az olan.

Kemzeban
f. Az konuşan kimse. Az söyleyen kişi.

Kemzede
f. Tâlihsiz, şanssız, bahtsız.

Kemzen
f. Tâlihsiz, şanssız.

Kemâ
"(Ke ile Mâ edatlarından mürekkebdir) ""Gibi"" mânâsına gelir."

Kemâ biş
f. Aşağı yukarı. Takriben.

Kemâ fi-l-evvel
Evvelki gibi.

Kemâ fi-s-sâbık
Eskisi gibi.

Kemâ hiye
(Kemâ hüve) Onun gibi, nitekim, olduğu gibi.

Kemâ hiye hakkuhâ
Gereği gibi.

Kemâ hüve-l-mutad
Mutad olduğu ve alışıldığı üzere.

Kemâ kâne
Eskiden olduğu gibi, eski tarzda.

Kemâ kâne fi-s-sâbık
Eskisi gibi, eskisindeki gibi.

Kemâ-hüve
(Bak: Kemâ hiye)

Kemî
(C.: Kümât) Yiğit, kahraman, bahadır. Savaşçı, cengâver.

Kemş
Kesmek.

Ken
"f. ""Kazan, kazıcı, koparan, yıkan, söken."" anlamlarına gelir ve kelimelere katılır. Meselâ: (Kuh-ken: Dağ deviren, tünel açan) gibi."

Ken'
(C.: Kün'ân) Tilki eniği. * Cem'etmek, toplamak. * Yakın olmak. * Mülâyemet. * Alçaklık yapmak. * Firar, kaçmak.

Ken'ad
(C.: Kenâıd) Balık kılçığı.

Ken'an
Filistin. Hz. Yâkub'un (A.S.) memleketi.

Ken'at
Bir balık cinsi.

Kena'
Parmakların sinirleri çekilip yumulmak.

Kenain
(Kinâne. C.) Ok kılıfları, okluklar, sadaklar.

Kenais
Keniseler, kiliseler.

Kenak
f. Karın ağrısı. Buruntu.

Kenane (kinâne)
(C.: Kenâyin) İçine ok ve yay konulan ve beylik adı verilen kap.

Kenar
f. Çevre, kıyı, Sâhil, deniz kıyısı. * Köşe, uç. * Son, nihâyet. * Çember. * Etrâfı çevrilen şey. * Kucaklama. Kucağa alma.

Kenar-gir
f. Fıçı çemberi.

Kenar-ı âsmân
Ufuk.

Kenare
f. Kıyı, kenar. * Kucak. * Kasap çengeli. Kayış asılan çengel.

Kenaz
Zahire vakti.

Kenb
İş yapmaktan ellerin iri iri olması.

Kenbur
(Kenbure) f. Yalan, hile.

Kend
Kesmek, kat'etmek. * Bir kimsenin nimetini ve iyiliğini bilmeyip inkâr etmek.

Kende
f. Hendek, çukur. * Biçilmiş, kesilmiş. * Kokmuş, ağır kokulu.

Kende-hâye
"f. ""Hayası kesilmiş: Hadım ağası."

Kendeş
Bir nevi devâ.

Kendide
f. Kokmuş.

Kendu
f. Epey genişçe toprak.

Kenduc
Yer altında giyecek eşya koymak için yapılan oda.

Kendure
f. Peşkir. * Deriden yapılmış büyük sofra.

Kendüm
f. Buğday.

Kene
Hayvanın etine yapışıp kanını emen küçük bir böcek.

Kenef
(C.: Eknâf) Yön, taraf. * Sığınılacak yer. Korunulacak mekân. * Tuvâlet, helâ, ayakyolu.

Kenehbül
Bir cins ağaç.

Kenehver
Büyük beyaz bulut.

Kenet
(Esâsı: Kinet) İki sert cismi birbirine bağlamak için çakılan iki ucu kıvrık madeni parça.

Kenf
Hıfzetmek. * Örtmek, setretmek.

Kenfile (kenfelik)
Kaba ve uzun sakal.

Kenif
(C.: Künüf) Hıfzedici, koruyan. * Örtücü. * Kalkan. * Deve ağılı. * Ayakyolu, tuvalet.

Kenin
Örtülü, gizli, mahfuz.

Kenisa
(Kenise) (C.: Kenâis) Kilise.

Keniz
f. Esir kadın. Hayalık, câriye.

Kenizek
f. Küçük cariye.

Kenker
Enginar.

Kenn
Örtülüp gizlenme.

Kennas
Süpürgeci.

Kenne
(C.: Kınât-Kenâyin-Kenânin) Bir kimsenin gelini, oğlunun hanımı.

Kennî
(C.: Ekniyâ) Lâkabdaş kimse, isimleri aynı olan.

Kens
Süpürge ile süpürme.

Kenta
Bir ot cinsi.

Kental
Fr. Yüz kilogram ağırlığında bir tartı birimi.

Kenud
Çok küfran-ı nimet eden kimse. Çok levm ve küfreden cahud. * Birşey yetiştirilemiyen verimsiz arazi. * Kocasının hukukuna ve iyiliklerine küfran eden nankör kadın. * Yemeğini misafirden sakınarak yalnızca yiyen cimri. * Kölesini, uşağını çok döven kimse. (E.T.)

Kenz
Define, hazine. Yer altında saklı kalmış kıymetli eşya, para veya altın gibi şeyler.

Kenz suresi
Fâtiha Suresi.

Kenz-i mahfî
Gizli hazine.

Kenzülarş
önemli bir bir dua.

Kepade-keş
f. Okçuluğa yeni başlıyan.

Kepan
f. Büyük terazi.

Kepaze
İtibarsız, âdi, mübtezel, kıymetsiz kimse. Haysiyetsiz, şerefsiz, rezil. Hürmet ve saygıya müstahak olmıyan. * Tâlim için kullanılır yay.

Kepenek
f. Çobanların giydiği kolsuz ve dikişsiz, keçeden dövülerek yapılan giyecek.

Ker
f. Sağır, işitmez. * Kudret, kuvvet. * Maksad ve meram.KERA' : Baldırları ince olmak. * Yağmur suyu.

Ker'
(C.: Küru') Suyu yerinden ağız ile içmek. * Yağmur suyu. * (Kız) erkek istemek.

Ker'a
Çocuk seven kadın.

Kera
Uyku, nevm.

Kerabis
(Kirbâs. C.) Kumaşlar. Bezler.

Kerad(e)
f. Yırtık ve eski elbise.

Kerahe
(Kerâhiye) Meşakkat, zahmet, şiddet.

Kerahet
İğrenme, iğrençlik, mekruh oluş. İslâmiyetçe iyi sayılmayan şey. * İstenmiyerek, zorla. *Fık: Şer'an yapılmaması sevablı ve hayırlı olan bir şeyin terk edilmeyip yapılması. (Bak: Mekruh)

Kerahet vakti
Güneşin doğuş, batış ve zeval vakti.

Keraheten
Kerahet olarak, makbul olmayarak, istenmiyerek.

Kerahiyyet
Mekruh oluş. Kerih ve çirkin olan işin hâli.

Keraih
(Kerihe. C.) Nefret edilecek ve iğrenç şeyler.

Keraker
f. Kuzgun. * Karga.

Keramat
(Keramet. C.) Kerametler.

Kerame
İzzet, şeref. Küp ağzına koydukları tabak.

Keramend
f. Münasib, muvafık, lâyık, uygun, şayeste.

Keramet
Allah (C.C.) indinde makbul bir veli abdin (yâni, âdi beşeriyyetten bir derece tecerrüd edebilen zatların) lütf-u İlâhî ile gösterdiği büyük mârifet. Velâyet mertebelerinde yükselen bir abdin hilaf-ı âdet hâli. * Bağış, kerem. * İkram, ağırlama.

Keramet-i aleviye (r.a.)
Hz. Ali Efendimize âid keramet. (Bak: Kaside-i Ercuze)

Keramet-i ilmiye
İktisab suretiyle olmayıp, vehbi yani Cenab-ı Hakk'ın atiyyesi olarak geniş bir ilme mazhariyyetten hâsıl olan ilmi keramet. *İlim tahsili ile çok büyük ilim sâhibi olan bir allâmeden çok daha yüksek vâsi' ve hârikulâde bir ilme mazhar bulunan, hem ilmî dehâsı ve fart-ı zekâsı tecrübelerle ve harika eserleri ile sâbit ve müsellem olarak bir ferd-i ferid-i zaman hâlinde zuhur ve iştihar eden ender evliyâullahtan vücuda gelen ve zuhur eden, nur-efşân, hikmetfeşan ilmi kerâmet, ilmî harika. (Z. Gündüzalp)(Velilerde zuhur eden kerametler de Peygamber'in (A.S.M.) Hak olduğuna bir delildir. Çünkü bu veliler ona tabi' olmakla böyle harika hâllere mazhar olurlar. Ş.)

Keramet-i kevniye
"Kudret-i Rabbaniyenin ihsanı ile letâfet kesbedip havada uçmak, uzun yolu kısa zamanda gitmek, bir mü'minin bir sıkıntısı hâlinde Cenab-ı Hakk'a dua edip ind-i İlâhîde makbul bir zâttan yardım istemekle, o zatın, izn-i İlâhi ile o muztar kimsenin imdadına yetişmesi, kale gibi muhkem bir yerde üzerinden kilitli muhkem bir hücresinde hapis olan bir zatın, orada ibadet ve taatla meşgul olduğu bir zamanda görüldüğü halde, aynı zat aynı zamanda çarşıda halk arasında veya câmide görülmesi ve bir zâta şiddetli ve kesretli zehirlemelerle su-i kasdlar yapıldığı halde, ona zehir tesir etmemesi ve ona düşmanları tarafından kurşun isâbet ettirilememesi ve tayy-ı mekân ve bast-ı zaman gibi hârika hallere mazhar olması gibi hadiselere o zatın ""keramet-i kevniyesi"" denilmektedir. Bu gibi hârika haller Cenab-ı Hak indinde ve Resul-ü Ekrem (A.S.M.) yanında makbul ve mahbub olan ender velilerde zuhur eder. (Z. Gündüzalp)"

Keran
f. Kenar, uç, âhir, son, nihayet.

Keran tâ keran
Bir uçtan bir uca.

Kerar
Arap kadınlarının takındıkları boncuk.

Keraris
(Kürrâse. C.) El yazması kitapların sekiz sahifeden ibâret olan formaları.

Keras
Hilyon ve marulca dedikleri ot.

Keraste
f. Kereste.

Kerb
(C.: Kurub-Küreb) Yeri sürüp aktarmak. * Dar etmek. * Yakın olmak. * Gam, tasa, keder, endişe.

Kerbe (kürbe)
Gam, tasa, endişe.

Kerbela
Irakta Seyyid-üş şühedâ Hz. İmam-ı Hüseyin Efendimizin (R.A.) meşhed-i mübârekleri olan yer.(Cibril var haber ver Sultân-ı Enbiyâya.Düşdü Hüseyin atından sahra-yı Kerbelâya) (Kâzım)

Kerbele
Ayaklarda olan gevşeklik. Yürüdüğünde balçık içinde yürür gibi yürümek. * Buğday ve arpa gibi hububatın kalburlanması.

Kerbelâ
Hazreti Hüseyinin şehit edildiği yer.

Kerd
Sürmek. * Def'etmek, kovmak. * Boyun.

Kerdem
Şişman ve kısa boylu olan adam.

Kerdeme
Kısa düşman.

Kerdese
Bağ, kayd. * Ayağı bağlı olan kimsenin yürüyüşü.

Kereb
Kova bağladıkları ip. * Suyu yatıp ağızla içmek. * Hurma ağacının kökü.

Kerebbe
Yaz günlerinde kumlu yerlerde biten bir ağaç adı.

Kerebe
(C.: Kirâb) Suyun aktığı yer.

Kerefs
Kereviz otu.

Kerem
"Nefaset, izzet, şeref. Al-i-cenâbâne ihsan, inâyet. * Kıymetli şeyleri kemal-i rıza-i nefisle verme. * Mecd ve şeref. *Cenab-ı Hakk'a atfolunursa eltaf ve ihsan-ı İlâhî kasdedilmiş olur. * İnsan hakkında vasıf sureti ile zikrolunursa; mehasin-i ahlâk ve ef'âl kasdolunur."

Kerem etmek
Müsâade etmek, lutfetmek. Razı olmak.

Keremgüster
f. Cömert, mükrim, kerem sâhibi.

Keremkâr
f. Kerem eden, ikram eden. Cömert, eli açık olan, bağışlayan.

Kerempe
Yun. Denize doğru uzanan kayalık çıkıntı. * Dağın en yüksek yeri, tepesi. * Geminin baş tarafı.

Kerempe burnu
Batı Karadeniz kıyısında Cide Kazasının sınırları içinde kalan kara çıkıntısı.

Keremperver
f. Kerem sâhibi. Eli açık, cömert. Mükrim.

Kerev
f. Örümcek, ankebut.

Kerevet
Tahtadan yapılan ve üzerine yatak veya minder konularak yatmağa ve oturmağa yarayan yüksekçe yer.

Kerf
Hımarın, bevlini koklayıp başını yukarı kaldırması.

Kerh
Bağdat şehrinde bir mevziin adı.

Kerhen
İstemiyerek, tiksinerek, zoraki.

Keribe
(C.: Kerâyib) Katı, sert.

Kerih
İğrenç, tiksindirici. * Muharebe ve cenkte olan şiddet. * Pis, çirkin, fena şey. * Nefse kerahetlik vercek kabahat.

Kerih-ül manzar
Görünüşü ve manzarası çirkin ve iğrenç.

Kerih-ün nefes
Nefesi ve ağzı pis kokan.

Kerihe
(C.: Kerâih) Nefret edilecek, iğrenç şey.

Kerihet
Harpte şiddet. * Zahmetli ve meşakkatli olan.

Kerim
"Her şeyin iyisi, faydalısı. Kerem ile muttasıf olan, ihsan ve inayet sâhibi. Şerefli ve izzetli. Muhterem, cömert, müsamahakâr. (Kur'an-ı Kerim tâbirindeki kerim; muazzez, mükerrem mânâsınadır. Kur'an-ı Kerim'de bu kelime 27 defa geçer ve ancak iki defa Cenab-ı Hak hakkında kullanılmıştır.)"

Kerimane
f. Kerim olana mahsus hâlde. Lutfederek. Kerime hâs bir suretde.

Kerime
Kız evlâd. * Kendine ikram edilmiş kimse. Şerefli. * Güzide, seçkin, kıymetli şey. * Vücudun kıymettar yerlerinden her biri.

Kerir
Boğulmuş ses gibi bir ses.

Keriyy
Kiraya veren veya kiraya alan. (ikisine de ıtlak olunur.)

Keriz
Yoğurtan yapılan keş.

Keriş
(C.: Küruş) İşkembe.

Kerker
Karındaş sığır.

Kerkere
Tavuğa çağırmak. * Rüzgârın bulutu toplayıp dağıtması.

Kerkes
f. Akbaba (kuş).

Kerkese
Tereddüt etmek, karar verememek.

Kerkeç
Eskiden muhasara olunan kaleleri tazyik etmek ve top ve tüfekle dövmek için dışarısına yapılan kule ve tabyalar.

Kerküz
f. Delil, işâret, alâmet.

Kerm
(C.: Kürum) Bağ kütüğü. Asma, üzüm çubuğu.

Kermarik
Ilgın ağacının koruğu.

Kerme
Etli ve yuvarlak olan uyluk başı.

Kernaf
(C.: Kerânif) Hurma ağacının budaklarının aslı. (Kesildikten sonra ağacında bâki kalır.)

Kernafe
(C.: Kürnüf) Dibinden kesilmiş olan hurma ağacının budakları.

Kernebe
Zengin kadın.KERR : Çekilerek yeniden hücum etmek. * Birşeyden vazgeçtikten sonra tekrar ona, o işe yönelmek. * Devlet. * Gemi halatı. * Hurma ağacına çıkmakta kullanılan urgan.

Kerr u ferr
Muharebede geri çekilerek tekrar hücum etmek.

Kerram
Bağcı.

Kerrar
Harpte, çekilip tekrar saldırmak. Döne döne saldırmak.

Kerrat
Kerreler. Defalar. Çarpım cetveli.

Kerraz
Çobanın torbasını veya dağarcığını taşıyan kuvvetli boynuzsuz koç.

Kerre
Bir defa. Bir adet. Bir.

Kerremallahu-vechehu
Allah vechini mükerrem kılsın, meâlinde dua olup Hz. Ali (R.A.) hiç putlara secde ve ibadet etmediği ve çocukluktan beri Allah'a secde ettiğinden, onun ismi anıldığında hürmeten söylenir. (Bak: Aliyy-ül Murtaza)

Kerretan
Sabah ve akşam.

Kerrubiyyun
(Mukarrebûn) Sadece ibadetle meşgul olan melekler. Allah'a en yakın olan melekler. Büyük melekler. Kerubiyyun yalnız hamele-i arştır diyenler olduğu gibi, Kerrubiyyun diyenler de olmuştur. Aslı Kerubiyun'dur.

Kerrubî
Meleklerin büyüğü.

Kerrus
Büyük başlı.

Kers
Kadının hayız görmesi. * Cebretmek, zorlamak.

Kerub
Allah'a en yakın olan melekler.

Kerubiyyun
(Bak: Kerrubiyyun)

Kerv
Top oynamak. * Kapı içini taş ile örmek.

Kervan
(C: Kirvân-Kerâvin) Balıkçıl kuşu.

Kervansaray
Büyük yollarda kervanların konaklamalarına mahsus büyük hanlar. (Selçuklular ve Osmanlılar devrinde hayır eseri olarak yaptırılmışlardı.)

Kery
Kazmak.

Keryan
Uyuyan kişi, nâim.

Kerye
Tam olmak, tamam olmak.

Kerî
f. Örümcek ağı. * Sağırlık, duymazlık, işitmezlik.

Kerş
Karın. * İşkembe. * Topluluk, cemaat. * Kişinin çoluk çocuğu veya küçük evlâdı.

Kerşa
Karnı büyük kadın. * Parmakları kısa düz taban.

Kerşeb
Yaşlı, ihtiyar. * Hali kötü olan kimse. * Kalın ve uzun nesne. * Arslan. * Çok yiyen, obur.

Kes
f. İnsan. Kişi.

Kes'
Uzun olmak. * Çok olmak.

Kes'am
Pars (canavar).

Kes'e
Bitmek. * Yüksek olmak.

Kes-i bîkesan
Kimsesizlerin yardımcısı.

Kesad
Alış veriş durgunluğu. Kıtlık. Eksiklik. Verimsizlik.

Kesafet
Bulanıklık. Kir. Açık veya berrak olmamak. * Kalınlık, yoğunluk, kesiflik, koyuluk. Şeffaf olmamak.

Kesafet-i nüfus
Nüfus çokluğu, nüfus yoğunluğu, nüfus kalabalığı.

Kesalet
Tembellik. Üşenmek. Uyuşukluk. Rehâvet.

Kesan
f. Adamlar. İnsanlar. Kişiler.

Kesane
f. İnsan gibi. İnsana yakışır şekil ve surette.

Kesb
Kazanç. Çalışmak. Sa'y ve amel ile kazanmak. Elde etmek. Edinmek. Kazanç yolu. * Fık: Bir insanın kendi kudret ve iktidarını bir işe sarfetmesi.

Kesb-i kudret
Kudret ve kuvvet kazanma.

Kesb-i muârefe
Bir mevzuda çalışarak ihtisas sahibi olmak. Birbinini tanımak ve alışmak.

Kesb-i servet
Para kazanma.

Kesb-i vukuf
Haberi olma. Vukuf sahibi olma. Bilgi edinme.

Kesb-i şer
şerli bir işi işlemek veya o işe âlet olmak yahut da tarafdar olmak.

Kesbî
Çalışmakla kazanılan. Sonradan elde edilen. Doğuştan olmayan. Vehbî olmayan.

Kesd
Davarı üç parmakla sağmak. * Bir şeyi dişiyle kesmek.

Kese
Kısa yol, kestirme yol. * Mc: Mali iktidar, servet. (Para kesesi manasında olan kelime için Bak: Kise)

Keseb
Yakınlık, kurbiyet.

Kesel
Tembellik. Uyuşukluk. * Yorgunluk. * Ağırlık.

Keselan
Tembellik. Yorgunluk. Uyuşukluk.

Keser
Hurma çiçeği.

Keses
Alt dişleri çenesiyle çıkmak. * Dişleri kısa olmak.

Kesf
(Güneş veya Ay) ışığını kesme. * Görünmez olma. * Kesmek. * Yaramaz olmak.

Kesh
Aksaklık.

Kesib
Kum tepesi.

Kesid
Sürümsüz, geçmez, aranmaz. Bayağı, aşağı.

Kesif
Koyu. Çok sık ve sert. Şeffaf olmayan.

Kesil (keslân)
(C.: Küsâlâ) Tenbel kimse.

Kesir
(C: Kesrâ) Parçalanmış, dağıtılmış. Kırılmış.

Kesir-ül ahbâb
Tanıdıkları, bildikleri çok olan.

Kesir-ül evlâd
Çocukları çok olan. Evlâdı kesir olan.

Kesir-ül mâl
Malı mülkü çok olan. Serveti fazla olan. Zengin.

Kesir-ül vuku'
Sık sık olan, çok vuku bulan.

Kesis
Titremek. Deprenmek. * Eğrilik.

Kesisa
Avcıların tuzağı.

Keskese
Söylerken sin'i kef'e tebdil edip sin yerine kef okumak. * Çabuk kesmek.

Keslan
Uyuşuk, tembel, gevşek. Yorgun.

Kesm
(C: Ekâsim) Bir şeyi eliyle parmaklamak. * Çok miktar atlar.

Kesr
Kırmak. Parçalamak. Parçalara ayırmak. * Mat: Bir bütünün parçalarından her biri.

Kesr-i hâtır
Hatır kırma.

Kesr-i âdi
Ondalık olmayan kesir. Bayağı kesir. Meselâ: 3/8, 7/20 gibi.

Kesr-i âşâri
Ondalık kesir. Mahreci (paydası) 10 veya 10'un her hangi bir kuvvetinden ibaret olan kesir. Meselâ: 0,15 - 0,007 gibi.

Kesra
(C: Ekâsire) Acem meliklerinin lâkabı.

Kesre
"Kur'an-ı Kerim yazısında harfin altına konarak, o harfi ""İ"" veya ""I"" diye okutan ve bir adı da ""esre"" olan işâret."

Kesre-i hafife
"""İ"" diye okunan kesre."

Kesre-i sakile
"""I"" diye okunan kesre."

Kesret
"Çokluk, sıklık. * Bir şeyin ekserisi ve muazzamı. Bolluk. (Bunun zıddı kıllettir)(Hayat, kesrette bir çeşit tecelli-i vahdettir. Onun için ittihada sevkeder. Hayat, bir şeyi her şeye mâlik eder. M.)(...Hem bütün âlemlerin Rabbi kesret tabakatında vahdaniyeti ilân etmek istemesine mukabil; en azamî bir derecede bütün merâtib-i tevhidi ilân eden, yine bizzarure O Zâttır. S.) (Bak: Tefekkür)"

Kesret-i etba'
Tâbi olanların çokluğu. Tarafdarların kesretli oluşu.

Kesret-i nukud
Para çokluğu.

Kess
Sakal kıllarının sık ve kıvırcık olması.

Kessare
Çoğaltan. Artıran.

Kestel
itl. Küçük kale. Hisarcık.

Kesub
Çok kazanan ve kesbeden.

Kesî
f. Bir kimse.

Ketaib
(Ketibe. C.) Askerler, neferler, erler. Alaylar, birlikler.

Ketb
Yazma. * Toplama, cem'etme. * Dikme.

Ketd (kitd)
Bir yıldız adı. * Omuzlar ile sırt arası.

Ketebe
"Kâtibler. Yazıcılar. * Bir hattatın yazdığı eserinde imza yerinde ""Ketebehu; Onu yazdı"" mânasında kulllanılır."

Keter
(C: Ektâr) Kadr, mertebe, derece.

Ketf
Omuz. Omuz kemiği. * Parça parça kesmek ve bağlamak.

Keth
Kesbetmek. Çalışmak, kazanmak. Amel ve sa'yetmek.

Ketib
Dikici, diken.

Ketibe
Asker bölüğü. Ordudan ayrılmış toplu alay. Düşmana çapul eden birkaçyüz kişilik süvari kolu.

Ketibeperver
f. Askeri koruyan ve seven. Asker yetiştiren.

Ketif
(Kitf-Ketef) (C.: Ektâf) Omuz. * Kürek kemiği, omuz küreği.

Ketife
Hased. * Kapıya çakılan yassı büyük demir kilit.

Ketit
Deve avazı. * Sığır avazı.

Ketite
Sinir.

Ketiz
Yemeği çok yeyip karnını iyice dolduran kişi.

Ketkat
Kelâmı çok olan, sözü çok olan, fazla konuşan.

Ketkete
Kahkaha derecesinden azca gülmek. * Toy kuşunun sesi.

Ketm
Saklamak. Gizlemek. Sır tutmak. Söylememek.

Ketm-i esrâr
Sırları saklama.

Ketm-i nüfus
Kendini göstermeme. Saklama.

Ketn
Kir, pas.

Kett
Zayıf vücutlu kimse. * Mal kazanıp yığan.

Kettan
Keten.

Ketum
Sır saklayan. Herkese her şeyi konuşmayıp sırrını belli etmiyen. * Her şeyi gizleyen.

Ketumane
f. Ketum olup ağzı sıkı olan, herşeyi söylemiyen kimseye yakışır surette.

Ketumiyyet
Ketumluk. Ağız sıkılığı. Sır vermemeklik.

Keu'
Korkak olmak.

Kev'
Vurmak. * Korkmak.

Kev'a
Eli bileğinden eğri olan kadın. (Müz: Ekvâ)

Keva'
Bileğin çıkması. * Bilek kemiği.

Kevahil
(Kâhil. C.) Sırtlar, arkalar. * Gayretsizler, uyuşuklar, tembeller.

Kevahin
(Kâhin. C.) Kâhinler. Falcılar. Gaibten haber verenler. * Alimler.

Kevaib
(Kâib. C.) Yeni yetişmiş turunç memeli kızlar.

Kevakib
(Kevkeb. C.) Yıldızlar.

Kevakib-şinâs
f. Müneccim.

Kevalik
Kısa boylu.

Kevar(e)
f. Meyve veya üzüm küfesi. * Bal arısı gömeci, petek. * Geceleri havada peyda olan bulut. Sis.

Kevd
Yakın olmak.

Kevden
(C.: Kevâdân) Semerli at. * Akılsız, ahmak, düşüncesiz.

Kevh
Gâlip olmak.

Kevkeb
Yıldız. * Parıldamak.

Kevkeb-i derrî
Parlak yıldız.

Kevkebe
f. Fevkalâde tantana. İhtişam, debdebe, şöhret.

Kevkebî
Yıldıza ait, yıldızla ilgili.

Kevlan
Kandıra adı verilen ot.

Kevlem
Fülfül denilen karabiber cinsi.

Kevma
Büyük ökçeli dişi deve.

Kevmah
Dübürü büyük kimse.

Kevme
Küme.

Kevn
Hudus. Varlık, var olmak. Vücud, âlem, kâinat. Mevcudiyet.

Kevn ü fesâd
Var olup sonra bozulmak.

Kevn ü mekân
Kâinat, âlem, dünya.

Kevneyn
İki âlem. Dünya ve Ahiret.

Kevniyyat
Kâinat ilmi, kozmoloji. * Mevcudat, varlıklar. Vücuda gelmeler.

Kevnî
Oluşa ait ve müteallik. Kâinat ilmine dair. Varlıkla alâkalı.

Kevr
Devretmek, dönmek. * Sarık sarmak. Tülbend sarmak. * Bir yerde toplanmış olan develer. * Çokluk, bolluk, ziyadelik. * Mukül dedikleri darı cinsi.

Kevs
(C.: Ekvâs) Pabuç.

Kevsec
Köse kişi. * Testere gibi hortumu olan bir balık cinsi.

Kevsel
Geminin kıç tarafı.

Kevser
Kıyamete kadar gelecek Âl, Ashâb, Etbâ' ve onların iyilikleri, hayırları. * Bereket. * Kesretten mübâlağa. Çokluğun gayesine varan şey. Gayet çok şey. * Pek çok hayır. Hikmet, ilim. Kur'an, İslâm, tevhid. İlm-i Ledün. Ma'rifetullah. * Cennet ırmaklarının kaynakları. * Cennet'te bir havuz veya nehir.

Kevser suresi
Kur'an-ı Kerim'in 108. Suresi.

Kevter
Fülfül dedikleri karabiber cinsi.

Key
"Arapçada muzari fiilini nasbeden (son harfini üstün okutan) ve ""İçin, tâ ki, hangi, nasıl?"" yerinde kullanılan harf. (Bak: Huruf-i nâsibe)"

Key'
Yaramaz gönüllü olmak.

Keyan
(Key. C.) f. şahlar, hükümdarlar, keyler, hakanlar.

Keyanî
f. Şaha ait. Hükümdarla alâkalı.

Keyd
Tuzak. Kötülük, hile. * Men'etmek. * Kusmak. * Çakmağın tezce ateşi çıkmayıp geçmek. * Cenk etmek, dövüşmek. * Karganın ötmesi.

Keyf
Afiyet, sağlık, sıhhat. * Memnunluk, hoşlanma. * Neş'e, sevinç, sürur. * Mizaç, tabiat. * İstek, taleb, arzu, heves.* Gönül açıklığı.

Keyfe
"Arabçada sual cümlesinin başına gelir. ""Nasıl? Nice?"" mânalarınadır."

Keyfe hâlük
Hâlin nasıl? Nasılsın?

Keyfe mettefak
Hangisi olursa. Nasıl rast gelirse.

Keyfemâ
Her nasıl?

Keyfemâ yeşâ'
Nasıl isterse, istediği gibi.

Keyfer
f. Karşılık, mukabil. * Mükâfat veya ceza.

Keyfiyyet
Bir şeyin esâsı ve iç yüzü. Nasıl olduğu ciheti. * Kalite. Madde. (Kemmiyetin zıddıdır.)

Keyfî (keyfiyye)
Keyfe, arzuya bağlı. İsteğe âid ve müteallik.

Keyhan
f. Dünya, arz.

Keyl
Ölçme. * Kile. Hububat ölçüsü. Ölçek.

Keylekan
Bir pırasa cinsi.

Keylus
Hazmı kolay olan gıda.

Keylî
Kile ile ölçülen şeyler.

Keymus
yun. Yiyecek ve içecek maddelerin midede hazmolunup erimesinden hâsıl olan bir sıvıdır ve kana karışır.

Keynunet
Varlık, var olma.

Keys
Yaramaz huylu kişi.

Keysan
Ayakla bir kimsenin dübürüne vurmak. * Özür, mâzeret.

Keysaniyye
Revâfiz tâifesinden bir sınıf.

Keysum
Çok miktar olan kuru ot.

Keyt
(Keyte) şöyle, şöylece, kezâ.

Keyul
Muharebe gününde dizilen safların son safı.

Keyvan
f. Satürn (Zuhal) gezegeni.

Keyy (keyye)
Adama veya davara yapılan nişan. * Yarayı dağlama.

Keyyal
Kile ile ölçen kimse. Kileci.

Keyyefe
(Tekyif. den mâzi fiili) İnceleyip iç yüzünü bildi, idrak etti manasınadır.

Keyyis
(Keyyise) Akıllı, anlayışlı, kiyasetli, idrakli, zeki. * Zarif.

Keza
Böyle, böylece. Bu dahi öyle.

Kezalik
Bunun gibi. Böylece. Bu da böyle.

Kezame
(C.: Kezâyim) İki kuyu arasındaki yarıklar ve delikler. (Su birinden birene akar). * Terazi iplerinin kendinde toplandığı halka.

Kezan
Küfeki taşı.

Kezaz
(Kezazet) Hadden tecavüz etmek, haddini aşmak. * Tıb: Nefes alamıyacak derecede mide dolgunluğu.

Kezaze
Kuruluk, münkabız olmak, kabızlık.

Kezb
Tırnakta görünen beyazca yer.

Kezbere
Kanbel otu. * Baldırıkara otu.

Kezeb
(Kezub. C.) Yalancılar.

Kezkaz
Tez tez yürümek, hızlı hızlı gitmek.

Kezkez
Kenger otu zamkı.

Kezkeza
Kırbanın dolu olması.

Kezkeze
Çok fazla kırmızılık.

Kezm
Bir şeyi ağzına alıp ön dişiyle kırmak. * Burnun kısa ve yüksek olması. * Parmakları kısacık olmak. * Atın dudaklarının kaba ve kısa olması.

Kezma
Parmakları kısacık olan kadın.

Kezmazic (kezmâzil)
İlgın ağacının koruğu.

Kezub
Çok yalancı, aldatıcı. Daima yalan söyleyen.

Kezum
Sükut etmek. Susmak.

Kezv
Çok olmak.

Kezz
Boğazına çıkana kadar yemek. * Çok yemekten dolayı ağırlaşmak.

Kezzab
Yalancı. Çok yalan söyleyen.

Kezzab-ı bî-hicab
Utanmaz ve hayâ etmez yalancı.

Kezze
Katı sesli. * Kısa.

Kezîm
Öfke ve kızgınlığını yenen.

Keçel
f. Başı kel olan kişi. Başında saç olmayan kimse.

Keçeli
Tar: Yeniçerilerden keçekülâh giyenler.

Keûd
Meşakkatli sarp yokuş.

Keş
f. (Keşiden) Çekmek fiilinin emir kökü. Birleşik kelimeler de yapılır. Meselâ: Cefâ-keş $ : Cefâ çeken. Esrar-keş $ : Esrar çeken, esrar içen serseri.

Keş'
Kalb sıkıntısına uğrayıp huzursuz olmak.

Keşah
Bir hastalık. (İnsanın böğrüne vâki olur da dağlarlar.)

Keşakeş
f. Münâkaşa, çekişme. * Keder, hüzün, tasa, gam.* Sıkıntı, felâket, ıztırab. * Tereddüt, kararsızlık. * Pehlivanların birbirleriyle mücâdeleleri. * İki kişinin, bir şeyi birer uçlarından tutup, her birinin kendine doğru çekmesi.

Keşan
(Keş. C.) f. Çekenler, çekiciler. * Çeken, çekerek. Çeke çeke.

Keşan ber keşan
Çeke çeke, zorla sürükleye sürükleye götürerek.

Keşan keşan
f. Sürükleye sürükleye, zorla çekerek götürerek.

Keşaverz
f. Ekinci, çiftçi. Ekinlik.

Keşe'
Kebap yapmak. * Yemek. * Çok dolu olmak.

Keşef
Alın saçının ve kâkülün dâire şeklinde yukarı doğru devrik olması.

Keşende
"f. ""Çeken, çekici"" mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapmakta kullanılır. Meselâ: (Mihnet-keşende: Mihnet çeken.) * Dayanan, tahammül eden, mütehammil."

Keşf
Açmak. * Olacak bir şeyi evvelden anlamak. Gizli kalmış bir şeyin Cenab-ı Hak tarafından birisine ilham olunması ile o gizli şeyin meydana çıkarılması.

Keşf-i râz
f. Gizli bir şeyi meydana çıkarmak, açıklamak. * Sır toplamak, casusluk etmek.

Keşf-ül kubur
Kabirdeki ölünün hâlinden anlamak. Ölünün azab çekip çekmediği ve sair bazı hususların bâzı veli kimselerce bilinmesi.

Keşfiyat
"(Keşf. C.) Keşifler. Bulup meydana çıkarılan şeyler. * Cenâb-ı Hakkın ihsan ve ilhamı ile evliyâullahın, hususan evliya-ı izâm hazeratının ve hasseten Kur'ân-ı Hakimin irşadı ile ve feyzi ile Rüesâ-i Evliyâ ve Server-i Kâinat olan Peygamberimiz Resul-i Ekrem (A.S.M.) Efendimizin dersi ile ferd-i ferid-i a'zam makamının zirve-i âlisine yükselen büyük hâdinin vâkıf oldukları mâziye, hâle, istikbale müteallik, kevni, mânevi sırlar, keşifler. (Z. Gündüzalp)(S - ""Keşfiyat-ı fenniye ve fünun-u hâzıra eski insanlara meçhul ve gayr-i me'luf olduğundan, onları onlara ders vermek hatadır."" diyorsun. Bilhassa âhirete ait ahval gibi müstakbeldeki nazariyat da böyle değil midir? Onlar da bize meçhul ve gayr-i me'lufdurlar. Onlardan bahsetmek ne için hata olmuyor?C - Müstakbeldeki nazariyat, bilhassa âhirete ait ahvale hiç bir cihetle hiss-i zâhiri taalluk etmemiştir ki, o hissin hilâfını söylemek şaşırtma olsun. Binaenaleyh, o gibi şeyler, dâire-i imkândadırlar. Öyle ise, onlara itikad ve onlar ile itmi'nan peyda etmek mümkündür. Öyle ise, o gibi şeylerin hakk-ı sarihi, onları tasrih etmektir. Lâkin keşfiyat-ı fenniye; eski insanlara göre, imkân ve ihtimal dairesinden çıkıp, muhal ve imtina derecesine girmişlerdir. Çünkü gözleriyle gördükleri şeyler, onlarca bedahet derecesine girmekle, onun hilâfı onlarca muhaldir. Öyle ise, onların hissiyatına hürmeten, o gibi mes'elelerde belâgatın iktizası, ibham ve ıtlaktır ki, onlara bir şaşırtma olmasın. Fakat Kur'ân-ı Kerim, irşadını noksan bırakmamıştır. Bu zamanın fencilerini de istifadeden mahrum etmemek üzere, çok karine ve emareleri vaz'iyle, hakikatlara işaretler yapmıştır.Ey insafsız! Seni insafa davet ediyorum. Bir kere $ olan meşhur düsturu nazara almakla, zamanlariyle muhitlerinin müsaadesizliğini düşünerek, telâhuk eden binlerce efkârın neticelerinden doğan şu keşfiyat-ı fenniyeyi o zamanlardaki insanların kafa mideleri alıp hazmedemediklerine dikkat edersen anlayacaksın ki; Kur'an-ı Kerim'in o gibi meselelerde ihtiyar ettiği ibham ve ıtlak yolu, ayn-ı belâgat olduğu gibi, yüksek i'cazını da isbata âşikâr bir delil olduğunu gözün kör değilse göreceksin. İ.İ.)"

Keşfiyat-ı fenniye
Fen ve ilmin keşifleri. (Telefon, radyo, uçak gibi.)

Keşfî
Keşifle alâkalı.

Keşhan (kişhân)
Deyyus.

Keşide
f. Çekilen, çekilmiş. Çekmek. * Tartılmış. Dizilmiş. Tertibedilmiş. Yazılmış.

Keşide-kamet
f. Uzun boylu.

Keşih
(C: Küşuh) Perâkende olmak, parça parça dağılmak. * Böğür. * Cânip, taraf.

Keşiş
f. Papaz. Manastır rahibi. (Arabçası: Kıssis)

Keşişhâne
f. Kilise, manastır.

Keşişân
(Keşiş. C.) Papazlar, manastır rahibleri.

Keşişâne
f. Keşişe yakışır yolda. Papaza uygun şekil ve surette.

Keşk
Kavi, kuvvetli, sağlam. * Kabuğu çıkmış arpa. * Arpa suyu. * Yoğurt keşi.

Keşkek
Haşlandıktan sonra kurutulmuş buğday.

Keşkeşe
Şin harfini kef gibi okumak. * Yılan ötüşü.

Keşmekeş
f. Kararsızlık. Karışıklık. Tereddüd. Kavga. Çekişme.

Keşni
f. Koruluk, orman.

Keşr
Gülünce dişlerin görünmesi.

Keşt
Seyir ve temâşâ etmek. Gezmek. * Hanzale.

Keştite
Yuvarlak karpuz.

Keştî
f. Gemi, sefine.

Keştî-i gam
Gam gemisi. * Mc: Bu dünya.

Keştîban
f. Gemici, kaptan.

Keştîger
f. Gemi yapan veya tamir eden kimse.

Keştîgâh
f. Liman. Gemilerin barındığı yer.

Keştînişin
f. Gemide oturan. Gemide bulunan kimse.

Keşşaf
Keşfeden. Gizli şeyleri bulup meydana çıkaran. * Meşhur bir tefsir ismi. * İzci.

Kiba
Süprüntü.

Kibar
(Kebir. C.) İnce ve nârin yapılı. Terbiyeli ve nezaket sahibi. Hassas. * Kebirler. Büyük rütbeliler. Büyükler.

Kibarane
f. Büyük adamlara, nâzik ve görgülü kimselere yakışır şekil ve surette.

Kibare
Ululuk, büyüklük.

Kibase
Bütün olan hurma salkımı.

Kibaş
(Kebş. C.) Erkek koyunlar, koçlar.

Kiber
Ululuk. Büyüklük. Yaşlılık.

Kiber-i sinn
Yaşlılık, ihtiyar olmak, yaş büyüklüğü.

Kibir
(Kibr) Kendisini büyük gösteriş. Büyüklük. Kendisini, başkalarından üstün olmadığı hâlde üstün görme ve tutma hastalığı. * Şeref ve şan. * Bir şeyin muazzamı. Büyük.

Kibrit
Kükürt. * Kırmızı, yakut, altun. * Ucu kibritlenmiş yakacak madde.

Kibrit-i ahmer
Kırmızı kibrit. * Cisimleri altun hâline koyacak derecede te'sirli olduğu söylenen şey. İksir. * Tas: Mürşid. Kıymeti çok yüksek olan.

Kibritiyet
Kükürt niteliği.

Kibritî
Kükürtle alâkalı. * Kükürt renginde olan. Açık sarı rengi.

Kibriya
Azamet. Cenab-ı Allah'ın azameti ve kudreti, her cihetle büyüklüğü.

Kibs
Menzil, mekân.

Kibt
f. Bal arısı, nahl.

Kic
Dağın yüksek ve yüce yeri.

Kidne
Et. * Yağ.

Kifa
Bir parça veya iki bez (ki birbirine dikip çadır eteğini yaparlar.) * Eşitlik, beraberlik, müsâvât.

Kifaf
(Aslı: Kefaf) Yetecek kadar olma. İhtiyaca yetecek kadar azık. * Bir şeyin güzide ve hayırlısı. * (Keffe. C.) Terazi kefeleri.

Kifaf-ı nefs
(Aslı: kefaf-ı nefs) Yalnız kendisi için yetecek kadar. * Ölmeyecek kadar olan rızık, gıda.

Kifah
Din için muharebe.

Kifat
Cem'olmuş, toplanmış, biriktirilmiş. * İçinde birşey toplanıp biriktirilen yer. * Hızlı uçmak, gitmek. * (Küfv. C.) Küfüvler, benzerler, eşler, denkler.

Kifayet
Lüzumlu kadar olmak. Yetişmek. Bir işe yetecek kadar olmak. İktidar. Liyâkat. Yararlık.

Kiffe
(C.: Kifef) Ağ. Tuzak. * Terazi kefesi. * Her yuvarlak nesne.

Kifl
Nazir, benzer. * Nasib, ecir. * Oturma yeri.

Kifr
Büyük dağ.

Kift
(C.: Kifât) Küçük çömlek. * Çuval ve buna benzer kap.

Kig
f. Göz çapağı.

Kih
İrin, cerahat.

Kihal
(Kehl. C.) Kemâlini bulmuş kimseler. Kâmil insanlar. Olgunluk çağında bulunanlar.

Kihalet
Göz için sürme yapma. Sürmecilik. * Göz doktorluğu. Göz hastalıkları bilgisi.

Kihan
(Kih. C.) Küçükler.

Kihan ü mihan
Küçükler ve büyükler.

Kihanet
(Bak: Kehânet)

Kihin
f. Küçük, sagir.

Kihter
f. Yaşça en küçük olan.

Kihterî
f. Yaşça küçüklük.

Kik
Uzun ve dar sandal.

Kilaet
Korumak. Gözlemek. Muhafaza.

Kilar
f. Kiler.

Kilaz
Bodur, tıknaz kimse.

Kile
(C.: Kilel) İnce tülbendden yapılan cibinlik.

Kilece
(C.: Kilecât-Keyalic) Arpa. * Kile, mikyal.

Kilem
(Kelime. C.) Kelimeler, kelâmlar, sözler.

Kiler
Erzak koymağa mahsus dolap. Yiyecek, içecek şeyler koyulan mahzen, anbar veya oda. (Bak: Kilar)

Kilisa
f. Kilise.

Kilise
Hıristiyanların mâbedi. Hıristiyan mezhebi.

Kilk
f. Kalem. Kamış kalem. * Kamıştan ok.

Kille
Kesmez olmak. * Yorulmak. Müsterâh.

Kils
Kireç, kireçtaşı.

Kilsî
Kireçtaşı yapısında olan.

Kilte
Deste, demet.

Kilvaz
Tevrat'ın mukaddes sandığı.

Kilye
Böbrek.

Kilyeteyn
İki böbrek.

Kilyevî
Böbrek şeklinde olan. Böbrekle ilgili.

Kilâ
Her ikisi, her iki (mânalarında olup dâima izâfet olur).

Kilâ'
Saklamak, korumak.

Kilâb
(Kelb. C.) Köpekler.

Kilâb-ı ehliye
Ehlî köpekler. Ev, çoban ve av köpekleri.

Kimad
Sıcak bez ile âzâyı kızdırmak.

Kimam
(Kimm. C.) Tomurcuklar. * Hayvan ağızlığı. Boyunduruk.

Kimn
Saman.

Kimya
Basit cisimlerin hususiyetlerini, bu cisimlerin birbirlerine olan tesirlerini ve bundan ileri gelen birleşmeyi inceleyen ilim. Basit maddelerdeki değişikliği anlamağa çalışan ilim kolu. * Edb: Aşk. * İlâç. * Tas: Mevcud olana kanaat ve elde edilmesi mümkün olmayana ait arzuyu terk etmek.

Kimya-yı avam
Dünyanın kıymetsiz ve fâni olan şeylerini âhiret metalarına feda etmek.

Kimya-yı havas
Kendinden geçip Allaha tam teslim olmak ve dönmek.

Kimya-yı saadet
Rezaletlerden sakınıp nefsi tehzib ve tezkiye ve faziletleri kazanmak sureti ile nefsi tahliye etmek, süslemek, tezyin etmek. * İmâm-ı Gazalinin bir eserinin ismi.

Kimyager
Kimyacı.

Kimyevî
Kimyâ ile alâkalı

Kin
f. Gizli düşmanlık. Garaz. Buğz. Adâvet.

Kin-i muzmer
Gizli kin.

Kinaiyyat
"(Kinâye. C.) Temsillerle anlatılan imalı ve dokunaklı sözler.(Mâlumdur ki, fenn-i belagatta bir lâfzın, bir kelâmın mânâ-yı hakikisi, başka bir maksud mânaya sırf bir âlet-i mülahaza olsa, ona ""lâfz-ı kinâi"" denilir. Ve ""kinâi"" tabir edilen bir kelâmın mânâ-yı aslisi, medar-ı sıdk ve kizb değildir. belki kinâi mânasıdır ki, medar-ı sıdk ve kizb olur. Eğer o kinâi mâna doğru ise; o kelâm, sadıktır. Mâna-yı asli kâzib dahi olsa sıdkını bozmaz. Eğer mâna-yı kinâi, doğru değilse, mâna-yı aslisi doğru olsa, o kelâm kâzibdir. Meselâ: Kinâi misâllerinden: (filânun tavil-ün-necad) denilir. Yâni: ""Kılıcının kayışı, bendi uzundur."" Şu kelâm, o adamın kametinin uzunluğuna kinayedir. Eğer o adam uzun ise, kılıncı ve kayışı ve bendi olmasa da,yine bu kelâm sâdıktır, doğrudur. Eğer o adamın boyu uzun olmazsa; çendan, uzun bir kılıncı ve uzun bir kayışı ve uzun bir bendi bulunsa, yine bu kelâm kâzibdir. Çünki, mâna-yı aslisi maksud değil. S.)"

Kinan
(C.: Eknan-Ekinne) Perde, örtü.

Kinane
(C.: Kenâin) Okluk, sadak, ok kuburu.

Kinas
(C.: Künüs) Geyik yatağı.

Kinaye
Dolayısı ile dokunaklı söz. Maksadı dolayısı ile anlatan söz. Üstü örtülü dokunaklı söz. Açıktan olmayıp hakiki mânâyı başka ifâde ile dokunaklı konuşmak.

Kincer
f. Büyük fil.

Kindar
f. Kin tutan. İçinde kin ve garez besliyen. Öc ve intikam almağa düşkün.

Kindarane
f. Kinci olarak, kindarcasına.

Kindare
Arkasında deve hörgücü gibi, hörgücü olan bir cins balık.

Kindir
Kaba eşek.

Kine
f. Kin, garaz. Kalbde beslenen düşmanlık.

Kine-i peleng
"""Kaplan kini"" : Kolay kolay sükunet bulmayan kin."

Kinecu
f. Öc almağa uğraşan, intikam almak için çalışan.

Kinedâr
f. Kindâr, kin güden, düşmanlık besliyen.

Kinegâh
f. Savaş meydanı, muharebe alanı, harp sahası.

Kinehâh
f. İntikam ve öc almak istiyen. Müntakim, kinci.

Kinekeş
f. Düşmandan öc ve intikam alan.

Kinemeşhun
f. Kinle, intikamla dolu.

Kinetik
Fr. Hareketle alâkalı. Hareket dolayısıyla meydana gelen, hareketli.

Kinever
f. Kin besleyen, hased eden, kinci.

Kinf
Zenbil. * Çoban dağarcığı.

Kinfire
Burun ucu.

Kinn
(C.: Eknân) Perde, örtü.

Kinnar
Bez ve keten parçası.

Kinnarat
Bir nevi elbise. * Çalgılar, defler.

Kinne
Erkek görmüş kadın.

Kira'
Kirâ. Bir eşya veya yerin, geçici bir zaman kullanılmak üzere para ile bir kimseye verilmesi. * Böyle bir şey karşılığı alınan para.

Kirab
(Kerübe. C.) Yeri sürüp aktarmak. * Yeri süpürmek. * Suyun aktığı yerler.

Kirabe
Yeri sürüp aktarmak.

Kiram
Benzetmeli, kinâyeli. * (Kerim. C.) Kerimler, şerefliler. * Eli açık cömert kimseler.

Kiramen kâtibîn
İnsanların iki tarafında bulunup, sevablarını ve günahlarını yazan meleklerin adı.

Kirar
Bir daha, tekrar. Tekerrür.

Kiraren
Tekrar tekrar, çok sefer, tekrar suretiyle.

Kiraz
Rahmin, kabul ettikten sonra yine dışarı döktüğü meni.

Kirbal
(C.: Kerâbil) Hallaç yayı. * Kalbur.

Kirban
Dolu kap.

Kirbas
(C.: Kerâbis) Bez. Kumaş, keten veya pamuk bez.

Kirbasî
Bez satıcı kimse.

Kirdar
Bir kimse, tasarruf ettiği yerin bir zirâ veya iki zirâ toprağını almak için başkasına satmak. * Bina. * Ağaç.

Kirdide
(C.: Kerâdid) Bir miktar toplanmış hurma. * Sepet dibinde geri kalan hurma.

Kirdikâr
f. Sâni. Yapan Allah (C.C.).

Kirfî
Bazısı bazısının üstüne yağılmış olan yüksek bulutlar. * Yumurtanın dış kabuğu.

Kiris
f. Yaltaklanma. * Aldatma, kandırma, hile yapma.

Kirişek
f. Savaşçı, cengâver, muharib.

Kirişte
f. Çerçöp.

Kirkire
(C.: Kerâkir) Şecaat. * Deve göğsü.

Kirm
f. Böcek kurdu.

Kirm-i ebrişim
İpekböceği.

Kirpas
f. Padişah veya vezir konaklarındaki divanhâne.

Kirpik
Göz kapağının kenarındaki kıllar. * Bir nevi taş. * Hayvan ve nebatların beden yapısında bâzı küçük ve ince uzantılar.

Kirpik-i akıl
"Mc: Akıl gözünün kirpiği. Aklın, hakikatleri anlamasına engel olan şey.(Meşhurdur ki: Îdin hilâline bakardı cemaat-i kesire. Kimse bir şey görmedi.Zevâli bir ihtiyar yemin etti ki; ""Gördüm"". Hâlbuki gördüğü kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi.O kıl oldu onun hilâli. O mukavves kıl nerede? Hilâl olmuş kamer nerede? Ger anladın şu remzi:Zerrattaki harekât, kirpik-i aklın olmuş birer kıl-ı zulmettar, kör etmiş maddi gözü.Teşkil-i cümle envâ fâilini göremez, düşer başına dalâl.O hareket nerede? Nazzam-ı kevn nerede? Onu ona vehm etmek muhal-ender muhal. S.)"

Kirs
(C.: Ekrâs-Ekâris) Her nesnenin aslı. * Bir araya getirilmiş beytler. * Biri biri üstüne yığılmış kalmış davar tersi.

Kirzim
(C.: Kerâzim) Yüksek burunlu kimse. * Büyük balta.

Kirâmenkâtibîn
günahları ve sevapları yazan melekler.

Kirş
İşkembe. Geviş getiren hayvanların midesi. * Karın, mide.

Kis
(C.: Ekyâs) Cepte taşınır küçük para kesesi. * Rahimde döl yatağı. * Bedendeki bâzı sıvıların toplandığı kese biçimindeki oyuklar.

Kisa
Halı, seccâde. Yünden yapılan elbise.

Kisal
Bir yerde oturup kalan ve gideceği yere geç giden.

Kisb
(Bak: Kesb)

Kisb ü kâr
Kazanç, iş güç.

Kisbî
Kazanılmış, kesbedilmiş. Kesb ile alâkalı.

Kise
(Kis-Kese) f. Küçük-büyük torba kab. * Para kesesi. Kumaştan çanta biçiminde torba kab. * Yoğurt kesesi. * Para. Para hesabı. Öz para. * Kestirme yol.

Kisebür
f.Yankesici, hırsız.

Kisedar
f. Parayı toplıyan, para hesabını tutan kimse. Vekilharç.

Kisef
(Kisf. C.) Kıt'alar, parçalar, kısımlar.

Kisfe
(C.: Kisef) Kısım, cüz, parça, bölüm.

Kiskis
Taşın ve toprağın ufağı.

Kisr
Üstünde eti çok olmayan kemik. * Çadır eteği.

Kisra
Husrevden muarreb veya galat olan bu isim Sa'sâniler sülâlesinden olan Eski İran padişahlarına ve bilhassa Nevşirvan'den sonrakilere verilmiş olup, Rum imparatorlarına Kayser, Çin hükümdarlarına Fağfur ve Hakan denildiği gibi, bunlara da Kisra denilirdi.

Kisre
(C: Kiser) Ekmek parçası. * Parçalanmış olan şeyin bir parçası.

Kist
f. Kimdir? (mânâsına soru edâtı)

Kisve
Elbise. Kılık. Hususi kıyafet. Küsve. Kisbet.

Kisve-i ilmiye
İlim adamlarına, hocalara âit elbise.

Kisvet
Elbise. * Özel kıyâfet. * Yağlı güreş yapan pehlivanların giydikleri, meşinden ve dar paçalı olan pantolon. Kisbet.

Kitab
Kitab. * Levh-i mahfuz. * Kur'ân.

Kitab-hane
f. Kitabevi, kütüphane. Kitap okunan veya satılan yer.

Kitab-ı mübin
(Bak: İmam-ı Mübin)

Kitabe
Kabartılarak veya oyularak sert levhalar üzerine yazılan yazı. Levha olarak yazılan manzum olmayan nesir halinde levha yazma ilmi. * Mezartaşı yazısı.

Kitabe-i seng-i mezar
Mezar taşı yazısı.

Kitabet
Yazmak. Kâtiblik. Usulüne göre bir şeyi yazmak.

Kitabet-i fıtriye
Fıtri olan yazılmış şeyler. * Kâinat sahifelerinin kitab gibi oluşu.

Kitabî
Kitaba dair ve müteallik. Kitaba tabi olan. Kitaba uygun. Kur'an, İncil, Tevrat kitablarından birine inanan. Semavî kitaplardan birine inanan.

Kitaf
İp.

Kitbe
Kitabe yazmak. Zam ve cem'etmek. Artırmak ve biriktirmek.

Kitfeyn
İki omuz küreği.

Kiti
(Giti) f. Dünya. Yer. Cihan. Âlem.

Kitle
Kütle. Yığın. Küme. * Mâden, taş gibi şeylerden toplu şey.

Kitman
Sır saklama. Kimseye sır açmama hâli.

Kitr
Nişan oku. * İblisin ismi.

Kitâbımübîn
apaçık kitap, kaderin bir türü, Kurân.

Kivare
Petek.

Kiyae
Zayıflık. * Korkaklık.

Kiyah
f. Ot.

Kiyahbeste
f. Ot bitmiş, ot yetişmiş.

Kiyan
f. Merkez. * Yıldız, seyyâre.

Kiyane
Kefâlet, kefil olma.

Kiyaset
Zeki. * Uyanıklık. Zekâ. Ferâset. Zeyreklik.

Kiyfe (kife)
Bez parçası.

Kiyr
Demirciler körüğü. * Dağ, cebel.

Kiyya
Sakız.

Kiyye
Sakız.

Kiza
Yemeği çok yemekten dolayı basan ağırlık.

Kizb
"Yalan. Yalan söyleme. (Sıdkın zıddı)(Kizb, küfrün esasıdır. Kizb, nifâkın birinci alâmetidir. Kizb, Kudret-i İlâhiyyeye bir iftiradır. Kizb, Hikmet-i Rabbaniyyeye zıddır. Ahlâk-ı âliyeyi tahrib eden kizbtir. Âlem-i İslâmı zehirlendiren, ancak kizbtir. Âlem-i beşerin ahvalini fesada veren, kizbtir. Nev-i beşeri kemalâttan geri bırakan, kizbtir. Müseylime-i kezzab ile emsalini âlemde rezil ve rüsva eden, kizbdir. İşte bu sebeblerden dolayıdır ki; bütün cinayetler içinde tel'ine, tehdide tahsis edilen, kizbdir...Sual: Bir maslahata binaen kizbin câiz olduğu söylenilmektedir...Öyle midir?Cevab : Evet, kat'i ve zaruri bir maslahat için bir mesağ-ı şer'i vardır. Fakat hakikate bakılırsa, maslahat dedikleri şey bâtıl bir özürdür. Zira usul-ü şeriatta tekarrur ettiği vechile, mazbut ve miktarı muayyen olmıyan bir şey hükümlere illet ve medar olamaz; çünki, mikdarı bir had altına alınmadığından su-i istimale uğrar. Maahâza, bir şeyin zararı menfaatına galebe ederse, o şey mensuh ve gayr-i muteber olur. Maslahat, o şeyi terk etmekte olur. Evet, âlemde görünen bu kadar inkılâblar ve karışıklıklar, zararın özür telâkki edilen maslahata galebe etmesine bir şâhiddir. Fakat kinaye veya ta'riz suretiyle yani gayr-i sarih bir kelime ile söylenilen yalan, kizbden sayılmaz. İ.İ.)"

Kizbere
Baldırıkara adı verilen ot.

Kizir
Köy muhtarının yamağı hükmünde olan adam. Köy kâhyası.

Kizyun
Toprak parçası.

Kiş
f. Din, mezheb. * Keten kumaş. * Ok kuburu, sadak. * şimşir.

Kişaf (küşâf)
Bir kaç yıl üstüne yük vurulmayan deve yavrusu. * Dişi deve hâmile iken erkek devenin ona cimâ etmesi.

Kişah
Davarın böğrüne yapılan işaret.

Kişmiş
f. Çekirdeksiz çok küçük tâneli üzüm.

Kişniş
Güzel kokulu bir tohum olan karakimyon.

Kişre
Yüzüne gülmek.

Kişt
f. Ekin. * Tarla.

Kiştkâr
f. Çiftçi, ekinci.

Kiştzar
f. Ekinlik, ekin tarlası, tarla.

Kişver
f. Memleket, ülke. * İklim.

Kişvergir
f. Ülke tutan. Pâdişah, hükümdar.

Kişvergüşa
f. Ülke açan, cihangir.

Kişverhüda
f. Hükümdar, pâdişah.

Kişverküşa
Memleket fetheden.

Klasik
Fr. Çok eskiden yazıldığı hâlde değerini kaybetmeyen eser veya san'at eseri. * Âdet hâline gelmiş usul.

Klasör
Fr. Tasnif işlerinde kullanılan, gözlere ayrılmış dolap veya çekmece. * Geniş mukavva dosya.

Klinik
yun. Hastaya bakılan yer. * Ders gösterilen hastahane koğuşu.

Klişe
Fr. Matbaada tipografik baskıda kullanılan kabartma resim veya yazılar çıkarılmış madeni levha.

Klüp
ing. Eğlenerek boş olarak vakit geçirmek yahut okumak, konuşmak üzere üyelere mahsus toplantı veya eğlence yeri.

Koalisyon
ing. Bir maksad için birleşen kuvvetler yahut partiler topluluğu.

Kodaman
İleri gelen. Servet veya mevki sahibi kimseler hakkında alay yollu söylenir.

Kodes
Tavuk yeri, kümes. * Hapishane.

Kof
İçi boş. Kovuk. * Aklı ve ilmi olmayan. Câhil.

Kokona
Yaşlı rum kadını.

Kolağası
t. Eskiden mevcud olan yüzbaşı ile binbaşı arasındaki rütbe.

Kolon
Fr. Sütun. * Matbaacılıkta, dizilen yazı sütunu.

Koloni
Fr. Bir ülkenin, sınırları dışında işgal ettiği ve yönettiği ülkeye sıkı bağlarla bağlı arazi. * Başka bir memlekete yerleşmeğe giden göçmen topluluğu veya bir topluluğun yerleştiği yer. * Bir memlekette bulunan yabancılar topluluğu.

Kolordu
t. Ekseriyetle üç tümen ve diğer tamamlayıcı birliklerden kurulan askeri birlik.

Komando
(Portekizce) Ask: Müstakil olarak çalışan ve baskın, sabotaj v.b. gibi özel vazifeler yapan, az sayıda askerlerden kurulu birlik, çete.

Kombinezon
Fr. Tertib, düzenlemek. * Çare. * Kadın iç gömleği.

Komedi
yun. Cemiyetin gülünç ve kusurlu hâllerini ortaya koyan tiyatro eseri. * Uydurma, yapmacık hareket veya söz. * Gülünecek hareketler.

Komediyen
İki yüzlü, riyakârlık gösteren. * Komedi oynayan tiyatro oyuncusu. Maskara.

Komiser
Fr. Emniyet teşkilâtının meslek dereceleri içinde yer alan ve en az lise tahsilini yapmış, polis enstitüsünün orta ve yüksek kısmını tamamlamış üniformalı veya sivil memur.

Komisyon
Fr. Meclis şubesi. Hususi surette teşkil olunan meclis. * Ticarette vasıtalık etme, dellâllık ücreti.

Komita
(Slavca) Maksadına ulaşmak için ekserî silah kullanan, siyasî, gizli ihtilaki cemiyet. Eşkiya.

Komitacı
Siyasi bir gayeye ulaşmak için, silâhlı mücadele yapan gizli bir topluluk veya teşkilâtın mensubu olan kimse.

Komite
Fr. Bir komisyon arasından seçilmiş âzası bulunan, bir iş için toplanan hey'et. Meclis şubesi. Hey'et.

Kompartıman
Fr. Yolcu trenlerinde vagonların bölümlerle ayrılmış kısımlarından her biri.

Kompetan
Fr. Bir işi iyi bilen. Bir şey hakkında yerinde kararlar alabilen kimse.

Kompleks
Fr. Bir anda kavranamıyacak şekilde çeşitli sebeblerden, unsurlardan meydana gelmiş. * Basit olmayan. Mürekkep. * İnsanların davranışlarına, ruh hâllerine yön veren birbirine bağlı şuuraltı hayallerinin bütünü.

Komplo
Fr. Bir kişiye karşı toplu olarak alınan karar. Tuzak. Suikast.

Komprime
Fr. Toz halinde iken sıkıştırılıp ufak hap haline getirilmiş ilaç.

Komünizm
Fr. Cemiyet içinde fertlerin her türlü mülkiyet haklarını ve aile hayatını ve dini kaldırıp materyalizmi esas alan ve bütün mülkiyeti devlete mal eden bâtıl bir nazariye.(Şimalde koca bir devlet, gençlik hevesatını elde ederek, bu asrı fırtınalarıyla sarsıyor. Çünki: Akibeti görmiyen kör hissiyatla hareket eden gençlere, ehl-i namusun güzel kızlarını ibahe eder. Belki hamamlarında erkek kadın beraber çıplak olarak girmeleri ve izin vermeleri cihetinde bu fuhşiyatı teşvik eder. Hem serseri ve fakir olanlara zenginlerin mallarını helâl eder ki: Bütün beşer, bu musibete karşı titriyor. S.)(Evet hariçte iki cereyana karşı bu kahraman millet, Kur'an kuvvetiyle dayanabilir. Yoksa küfr-ü mutlakı, istibdad-ı mutlakı, sefahet-i mutlakı ve ehl-i namusun servetini serserilere ibahe etmesini âlet ederek, dehşetli bir kuvvetle gelen bir cereyanı durduracak, ancak, İslâmiyet hakikatıyla mezcolmuş, ittihad etmiş ve bütün mâzideki şerefini İslâmiyette bulmuş olan bu milletteki din kuvveti ve iman bütünlüğüdür...Şimâldeki dehşetli anarşilik tohumunu saçan ve nesil ve milleti mahveden ve herkesin çocuklarını kendine alıp karabet ve milliyeti izale eden ve medeniyet-i beşeriyeyi ve hayat-ı içtimaiyeyi bütün bütün bozmağa yol açan kızıl tehlike... R.N.) (Bak: Anarşizm)

Konak
Menzil, yolculukta gece vakti inilen yer. * Yolculukta bir yerde durma, dinlenme. İki menzil arasındaki yol. * Büyük ev, zengin ve mükellef ikâmetgâh. * Resmi dâire.

Kondüktör
Fr. Kılavuz, memur, müdür. * Trenlerde vagon ve bilet işlerine bakan vazifeli kimse.

Konferans
Fr. Dinleyicilere herhangi bir mevzu hakkında bilgi vermek gayesiyle yapılan konuşma.

Kongre
Fr. Çeşitli memleketlerden yöneticilerin, elçilerin ve delegelerin katılmasıyla yapılan toplantı.

Konsey
Fr. İdare vazifesi yüklenmiş kişilerin topluluğu. * Müzakere hâlinde bulunan kimselerin meydana getirdiği kurul. * Bu tarz bir toplantının yapıldığı yer.

Konsolit
(Konsolide) Fr. Ana sermayenin ödeme tarihi belli olmayan ve yalnız faizi ödenen devlet tahvili.

Konsolos
İtl. Yabancı ülkelerde yurttaşlarının haklarını korumak ve bağlı bulunduğu hükümete siyasî ve ticarî bilgileri vermekle vazifeli hariciye memuru.

Konstantiniyye
istanbul.

Kontenjan
Fr. Alâkalıların her birine düşen miktar veya yer. Pay miktarı.

Konvoy
ing. Aynı yere giden nakil vasıtaları topluluğu. * Aynı yere nakledilen insan grubu. * Harb gemilerinin himayesinde sefer yapan yük gemileri katarı.

Kopil
Küçük Rum çocuğu. * Çapkın, külhani.

Kor
t. Her tarafı iyice yanıp içine kadar ateş hâline gelmiş kömür veya odun parçası. * Askeriyede kolordu.

Korsan
itl. Deniz haydutu. Deniz eşkiyası. * Başkaların haklarını zor kullanarak yiyen kimse. * Bir hakkı izinsiz olarak kullanan.

Korsan gemisi
Deniz hırsızlığı ve korsanlık yapan gemiler. Düşman gemilerini basarak mallarını alan bir devletin donanma gemilerine de aynı ad verilirdi.

Kostantıniyye
İslâm dünyasında İstanbul için kullanılmış isimlerden biri.

Kotra
ing. Tek direkli, yelkenli, narin küçük gemi.

Koy
Küçük körfez. Karanın içine girmiş, rüzgârdan saklı deniz parçası. Deniz koyuna benzer, çevresi mahfuz yer. Köşe, bucak.

Kozmopolit
Fr. Her yabancı şeye karşı alâka gösteren, milliyet duygularından mahrum kimse. * Çeşitli milletlerden insanları içine alan.

Kozmoz
(Kozmos) yun. Kâinat. Bütün gökler.

Kozmoğrafya
yun. Yıldızların yerlerinden ve hareketlerinden bahseden ilim. Felekiyyat. İlm-i hey'et.

Koç yiğit
Güçlü kuvvetli, bahadır, gözünü budaktan sakınmaz, cengâver.

Koçkar
Dövüş için terbiye olunmuş iri koç.

Kramp
Fr. Adalenin kasılması.

Krater
(Bak: Atmiye)

Kritik
yun. Tenkid. Sıkışık durum, sıkıntılı. * Tıb: Hastalığın en kötü zamanı.KRUVAZÖR : Fr. Daha ziyade toplarla mücehhez açık denizlerde emniyeti te'min etmek ve konvoyları korumakla vazifeli süratli harp gemisi.

Ku'bere
Bileği meydana getiren iki kemiğin küçüğü.

Ku'ku'
Alaca renkli, uzun gagalı bir büyük kuş.

Kual
Üzüm çiçeği.

Kuas
Bir hastalık (ki göğüsü tutar.)

Kub
"f. ""Vuran, vurucu, döven"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: (Leked-kub: Tekme vuran)"

Kuba'
Hınzır avazı. * Büyük ölçek.

Kubaa
Serçe gibi küçük bir alaca kuşun adı. * Avcıların giydiği hırka.

Kubakıb
Acele eden kimse, aceleci.* Bir yıldan sonra olan yıl.

Kubale
Mukabele. * Kapı önü.

Kuban
(Kub. C.) f. Vurucular, dövücüler. * Vurarak, döverek mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

Kubb
Kürk.

Kubbe
Yarım küre şeklinde yapılan bina damı.

Kubbe altı
Tar: Topkapı Sarayı'nda başta sadrazam olmak üzere devlet adamlarının ve vezirlerin toplanıp devlet işlerini görüştükleri yer.

Kubbe-i hadrâ
Yeşil kubbe.

Kubbe-i kanek
Ağzın tavanı. Damak.

Kubbe-i mina
Gökyüzü. Gök kubbesi.

Kubbe-i ulyâ
Sema, gökyüzü.

Kubbe-i zerrin
Güneş, şems.

Kubbe-i âliye
Yüksek kubbe.

Kubbe-nişin
f. İstanbulda Topkapı Sarayı'nda Kubbealtı denen yerde toplanan kabine üyeleri denebilecek toplantıya katılan vezirlerin herbiri.

Kubbere
(C: Kubber-Kabbere) Turgay dedikleri küçük kuş. * Bacaksız, kısa boylu kimse.

Kubbet-ül islâm
İslâmın kubbesi. * Belh şehrinin başka bir adı.

Kubbitî
Beyaz helva satan kimse.

Kubeb
(Kubbe. C.) Kubbeler, kemerler. Tepesi yuvarlak, yarım küre şeklinde yapılan binâ damları.

Kubh
Günah ve çirkin hareket. Kabahat. Suç. * Fık: Aklen ve şer'an müstehcen olup dünyada zemme, âhirette azaba ve itaba mahal olan şey.

Kubhiyyat
(Kubh. C.) Çirkin hareketler ve işler. Günah ve çirkin şeyler.

Kubkuba
Acele etmek.

Kuble
Öpme.

Kubtiyye (kıbtıyye)
(C: Kubâti) Mısırda yapılır parlak ince keten bezi.

Kubu'
Kirpinin büzülüp başını derisine çekmesi. * Bir kimsenin başını yakasına çekmesi.

Kubub
Kuruluk.

Kubul
Erlerin ve kadınların önü. * Evvel, önce, ilk.

Kubun
Gitmek.

Kubur
(Kabr. C.) Kabirler, mezarlar, türbeler.

Kubus
Sür'atle yürüdüğünden yere tırnağının ucundan başka yeri değmeyen at.

Kubza (kabza)
(C: Kubzât) Bir tutam nesne.

Kudahis
Bahâdır, kahraman, şucâ.

Kudam
f. Hangisi? Hangileri? (mânasına sorudur)

Kudar
Büyük yılan. * Aşçı, tabbah. Deve boğazlayıcı, deve kasabı.

Kudas
Gümüş boncuk.

Kudat
(Kadı. C.) Kadılar. Şeriat kanunlarıyla hâkimlik edenler.

Kuddam
Ön taraf. İleri taraf.

Kuddamî
Ön.

Kuddise
"""Mübarek, kudsi ve mukaddes olsun."" anlamına gelen bir kelimedir."

Kuddise sırruhu
"""Sırrı ve hakikatı muazzez ve müşerref olsun"" meâlinde bir hürmet ifadesidir.(S- Sahabe-i Kiram Hazeratına Radıyallahu Anh denildiğine binaen, başkalara da bu mânada söylemek muvafık mıdır?Elcevap: Evet, denilir. Çünkü Resul-i Ekrem'in bir şiarı olan Aleyhissalâtü Vesselâm kelâmı gibi Radıyallahu Anh terkibi, sahabeye mahsus bir şiar değil, belki sahabe gibi Veraset-i Nübüvvet denilen Velâyet-i Kübrada bulunan ve makam-ı rızaya yetişen Eimme-i Erbaa, Şâh-ı Geylâni, İmam-ı Rabbani, İmam-ı Gazali gibi zatlara denilmeli. Fakat örf-ü ulemada Sahabeye, Radıyallahu Anh; Tâbiin ve Tebe-i Tâbiine, Rahimehullah; onlardan sonrakilere, Gaferehullah; ve Evliyaya, Kuddise Sırruhu denilir. M.)"

Kuddus
"Kusur ve noksanlıklardan müberrâ olan, en mukaddes. Hiç eksiği olmayan, pâk, temiz. Cenab-ı Hakk'ın sıfatlarındandır. * Mübarekliğin hadsiz derecesini ifâde eder. ""En mukaddes"" gibi."

Kuddusî
Cenab-ı Hakk'ın Kuddus sıfatına dair ve müteallik. Kusursuz olan Cenab-ı Hakk'a ait. * Kudsi ve temiz olana ait ve ona müteallik.

Kuddûs
" ""temiz olan ve temizlikleri yaratan"" mânâsında ilâhî isim."

Kudegî
f. Çocukluk.

Kudek
(C.: Kudegân) f. Çocuk, sabi.

Kudek-meniş
f. Çocuk tabiatlı. Çocuk mizaclı.

Kudema
(Kadim. C.) Kadimler. Eski büyükler. Eski adamlar. İleri gelen büyükler. Eski zamanda gelmiş olanlar.

Kudeyh
Küçük kadeh, kadehcik.

Kudmus
Kadim nesne, eski.

Kudret
"Güç. Takat. * Her yeri kaplayan kudretullah. * Varlık. Ehliyet. Becerebilme. * Zenginlik. * Kabiliyet. * İlm-i kelâmda: Allah Teâlâ'ya mahsus ezelî ve ebedî ve bütün kâinatta tasarruf eden sıfattır.(Arkadaş bir kelime-i vâhidenin işitilmesinde; bir adam, bin adam birdir. Yaratılış hususunda da Kudret-i Ezeliyeye nisbeten bir şey, bin şey birdir. Nev ile fert arasında fark yoktur. M.N.)"

Kudret-i ilâhiye
"Allah'ın kudreti.(Cenab-ı Hakk'ın kudret, ilim, iradesi; şemsin ziyâsı gibi bütün mevcudata âmm ve şâmil olup, hiçbir şeyle müvazene edilemez; Arş-ı Azama taalluk ettikleri gibi, zerrelere de taalluk ederler. Cenab-ı Hak, şems ve kameri halkettiği gibi, sineğin gözünü de O halketmiştir. Cenab-ı Hak; kâinatta vaz'ettiği yüksek mizan gibi, hurdebinî hayvanların bağırsaklarında da pek ince ve lâtif bir nizam vaz'etmiştir. Semadaki ecramı birbiriyle rabteden câzibe-i umumî kanunu gibi, cevahir-i ferdi de, yani zerratı da o kanunun bir misliyle nazmetmiştir. Sanki bu zerrat âlemi, o semavî âleme küçük bir misaldir. Hülâsa, aczin müdahalesi ile, kudret mertebeleri ayrılır. Aczi mümteni' olan kudretçe; büyük, küçük birdir.Kudret-i Ezeliye, en evvel eşyanın melekût, yani içyüzüne taalluk eder. bu yüz ise, alelumum güzel ve şeffaftır. Evet, şems ve kamerin yüzleri parlak olduğu gibi, gecenin ve bulutların da iç yüzleri ziyadardır. İ.İ.)"

Kudret-i külliye
Cenab-ı Hakk'ın küllî ve mutlak olan kudreti.

Kudretyâb
f. Gücü yetebilen, yapabilen, kuvvet ve kudreti olan.

Kuds
Mübareklik. Kudsilik. Nezafet. Pâk olmak. Noksanlardan uzak olmak.

Kudsiyan
Kudsiler. * Melekler. Melâike taifesi.

Kudsiyet
Kudsilik, mukaddeslik, azizlik. * Temizlik, paklık.

Kudsî
(Kuds. dan) Mukaddes, kutsal, muazzez.

Kudsüman
Erkek örümcek.

Kudum
Uzak ve uzun bir yoldan gelmek. * Ayak basmak. * İleri geçmek. İlerilik.

Kudumiyye
Uzak yoldan gelen bir büyük zâta, oranın halkı tarafından takdim edilen hediye. * Edb: Böyle bir vaziyetten dolayı yazılan kaside.

Kudur
(Kıdr. C.) Çömlekler, tencereler. Yemek pişirilen kaplar.

Kudurî
(Hi: 362 - 428) Bağdadlıdır. Ahmed İbn-i Muhammed Bağdâdi diye de anılır. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. Bu zatın, fıkha dâir meşhur kitabının ismi de Kudurî'dir.

Kudve
Halkın uyup tâbi oldukları kimse.

Kuf
f. Baykuş denen bir kuş cinsi.

Kufahir (kufâhirî)
Büyük ve iri cüsseli kimse.

Kufan
Zahmet, meşakkat. * Kufe dedikleri beldenin adı.

Kufar
(Kafr. C.) Issız ve susuz yerler. Çöller, sahralar.

Kufaî
Burnu sıcaktan kavlar kızıl kimse.

Kuff
Yüksek yer.

Kuffaz
Kadınların ellerine ve ayaklarına taktıkları bir süs eşyası. * Eldiven.

Kuffe
(C: Kıfâf) Pamuk sepeti. * İçine kumaş konan nesne. * Yüksek yer. * Kurumuş. * Çürük ağaç.

Kufl
(C.: Akfâl) Kilit, sürgü.

Kuftehar
f. Köfte yiyen. * Geveze, çenesi düşük. * Şarlatan. Kendini beğenmiş. * Çapkın.

Kufuf
Kişinin korkudan tüyü ürperip kalkmak.

Kuful
(Kufl. C.) Kilitler. * Seferden veya yolculuktan dönme.

Kufî
Kûfe şehrine mensub. Bu şehirle alâkalı.

Kuhab
At ve deve öksürüğü.

Kuhamun
f. Tepesi düz olan dağ.

Kuhan
f. Kambur. * Eyer, at eyeri. * Sığır veya deve hörgücü.

Kuhariye
Yaşlı kadın. * Yaşlı hayvan.

Kuhaz
Koyunlara ârız olan bir hastalık.

Kuhbeden
f. Dağ gibi iri vücutlu kimse. İri yarı kişi.

Kuhciğer
f. Dağ yürekli, kahraman, bahâdır, yiğit.

Kuhe
f. Dağ. * Hücum, saldırma. * Dağ tepesi gibi kubbeli ve sivri olan şey. * Deve hörgücü. * At eyeri.

Kuhh
Halis, saf, katıksız.

Kuhistan
f. Dağlık bölge, dağlık yer.

Kuhken
f. Dağ kazan, dağ deviren.

Kuhkub
f. Dağ vurucu. Dağı yerinden oynatan. * Kuvvetli at veya katır. * Kale veya sur döven top.

Kuhl
Göz ilâcı. * Göze çekilen sürme.

Kuhlî
Sürme gibi siyah olan.

Kuhme
Düşünmeden bir işe girişme. * Şiddet. * Kıtlık senesi. * Zor iş.

Kuhnümun
f. Heybetli, azametli. Dağ gibi görünen.

Kuhpare
f. Kuvvetli at. * Dağ parçası.

Kuhpaye
f. Dağlık arazi.

Kuhpüşt
f. Kanbur.

Kuhsar
f. Dağ tepesi. * Dağlık yer.

Kuhut
Kıtlıktan sıkıntı ve eziyet çekme.

Kuhî
f. Dağa mensub. * Dağla alâkalı. * Dağlı.

Kuknas
Hindistan'da olan bir cins beyaz kuş.

Kul
"De, söyle, bildir (meâlinde emirdir)(""Kul"" kelimesi Kur'anın çok yerlerinde mezkûr veya mukadderdir. ""Kul"" emri risalet ve nübüvvete işarettir. İ.İ.)Türkçede ""Kul"", emir dinleyen hizmetkâr, Allah'ın mahlûku, Allah'a itaat ve ibadet eden veya köle mânasındadır."

Kul'a(t)
(C: Kulu') Ödünç mal. Yurt edinmeye müsait olmayan yer.

Kula'
Ağız ağrısı.

Kulaa
Suyu emip yarılmış ve yerden koparılmış balçık. * Büyük taş.

Kulab
f. Büyük dalga. * Göl, büyük havuz.

Kulafe
Kılıf, kın, kabuk. Zarf.

Kulakıl
İhlâs ve Muavvezeteyn sureleri.

Kulal
Az, kalil.

Kulame
Tırnak kesintisi. Kesinti.

Kulameteyn
İki tırnak kesintisi. Parantez. ( )

Kulb
Bilezik. * Bir yılan cinsi.

Kule
(C: Kulul-Kılâl) Çocukların oynadıkları bir oyun.

Kulel
(Kulle. C.) Kuleler. * Dağ tepeleri.

Kulel-i seb'a
İstanbul'daki yedi tepe.

Kulfe
Zeker ucundaki sünnet edilecek deri.

Kulis faaliyeti
Toplantı yapılan yerlerde, toplantı haricinde çeşitli grupların yaptığı gizli çalışma.

Kulkalan
Bir nevi ot.

Kulkul
Şen, çevik, atik. * Bir şeyin deprenmesiyle çıkan ses. * Büyük, derin deniz. * Hızlı giden at.

Kulkulani
Üveyik kuşuna benzer bir kuş.

Kullab
(C.: Kalalib) Çengel, kanca. Ucu eğri nesne.

Kullam
Çöğene benzer bir otun adı.

Kulle
(C.: Kulel) Doruk, dağ tepesi, zirve. * Kule. * Bazı harp gemilerinin güvertelerinde bulunan ve makine ile hareket eden ağır top.

Kulmuh
Bir ot.

Kulub
(Kalb. C.) Kalbler, gönüller.

Kuluce
Ekin ekmek için yeri ıslah etmek.

Kulunç
Tıb: Şiddetli bağırsak ağrısı. Omuzlarda ve vücutta bir ağrı.

Kulzüm
Deniz, bahr. * Kızıldeniz.

Kum (kumi)
(Kavm. den) Kalk (mânasına emir).

Kumame
(C: Kumâm) Cemaat, topluluk. * Süprüntü.

Kumanya
ing. Bir gemi içinde bulunan kimselerin beslenmeleri için gemiye doldurulan erzak. Gemi zahiresi. * Eskiden piyade kayığının arka kısmındaki dolapçık. * Gemi kileri. Geminin erzak koymağa mahsus yeri.

Kumar
"Para vs. karşılığında oynanılan oyun. Meşru bir ihtiyacın karşılanması için bir çalışma sonucu olmadan piyango ve şans oyunları gibi haram yollarla kazanç elde etmektir. Dinimizde böyle oyunların her türlüsü haramdır. Bir müslüman kendi menfaatini isteyip zararını istemediği gibi; diğer bir müslümanın da çıkarını gözetip kötülüğünü isteyemez. Halbuki kumara katılan herkes, karşı tarafın zarariyle kendi çıkarlarını düşünmektedir.Eğer böyle bir menfaat ve zarar oyunda konulmamışsa ve dince yasaklanan maksadlar da yoksa, yine de her insan için en kıymetli mal olan zamanını boş yere harcamak olur ki bu da zarardır.Maksatsız, fikirsiz ve dünyaya ne için geldiğini bilmeyen basit bir insan böyle yollara düşer ve gittikçe perişan olur. Halbuki insan, sonsuz ve yüksek gâye sahibi, yüksek şahsiyetli ve nizamlı bir hayat yaşamalıdır. (Bak: Meysir)"

Kumar-hane
f. Devamlı olarak kumar oynanan yer.

Kumarbaz
Kumar oynayan. Kumarcı.

Kume
Bir yere toplanmış olan şeyler. * Yüksek, yüce yer.

Kumistan
f. Kumluk çöl veya arâzi.

Kumkuma
(C: Kamâkım) İçine mürekkep, zemzem gibi şeyler konulan yuvarlak testi. * Bakır şişe, bakır ibrik.

Kumme
Arslanın, ağzı ile aldığı şey.

Kummehan
Za'ferân. * Şarap köpüğü.

Kummele
(C: Kummel) Kene cinsinden bir böcek.

Kumpanya
Fr. şirket. * Mc: Cemaat, zümre.

Kumrî
"(C: Kamâri) Kumru. Dişisine ""kumriye"", erkeğine ""sakhar"" derler."

Kumudd
Sağlamak, sert, katı. * Uzun, tavil.

Kumus
Suya batıp kaybolmak.

Kumze
Toplanmış hurma.

Kunabe
Toplu yapraklar (Buğdayın başı onun içinde olur.)

Kunah
Çomak.

Kunais
(C: Kanâıs) Büyük cüsseli, iri vücutlu kişi.

Kunan
Koltuk kokusu. * Gömlek yeni.

Kunbua
(C: Kanâbi) Kestikten sonra yine içinde kalan nesne (Ot kökü gibi)

Kunbul(e)
(C.: Kanâbil) Kalın vücudlu kimse. Sinirli ve hiddetli olan. * 30 ilâ 40 yaş arasındaki kimse. * At. * Bomba.

Kunbura
(C: Kanâbir) Çökük kuşu.

Kunbuza
(C: Kunbuzât) Kısa boylu kadın. (Müz: Kunbuz)

Kundak
Küçük çocukları sıkı bağlamaya yarıyan bezler takımı. * Yangın çıkarmak için bir yere sokulan, tutuşturulmuş yağlı bez çıkısı.

Kundak sokmak
Mc: Ara bozacak bir söz söylemek veya böyle bir harekette bulunmak. * Yangın çıkarmak.

Kunefhar
Büyük cüsseli, iri vücutlu.

Kunfuz(e)
(C: Kanâfiz) Kirpi. * Fare. * Devenin, kulakları ardında terleyen ve teri akan yerleri. * Otları dolaşık yer.

Kunn
Gömlek yeni.

Kunne(t)
(C.: Kanan-Kunen-Kınan) Dağ başı.

Kunneb
Kendir. Kenevir.

Kunnebit
(C.: Kannâbit) Lahana cinsinden bir bitki.

Kunta
Karalık.

Kunu'
Kanaat etme, kâfi bulma. * Suâl ve tezellül.

Kunut
Ümidsizlik. Ye'se kapılma.

Kunv
(C: Kınân-Kınyân-Aknâ) Üzerinde hurması olan hurma salkımının çöpü.

Kunyan (kınyân)
Kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

Kunye (kınye)
Kişinin nefsi için saklayıp elden çıkarmadığı mal.

Kunzua
(C: Kanâzı') Çakıl taşı. * Tıraş edilmiş başın üstünde bırakılan bir tutam saç.

Kur'a
Talih denemek maksadı ile çekilen kapalı pusla veya fal açma.

Kur'an
Allah (C.C.) tarafından Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâma Cebrâil Aleyhisselâm vâsıtası ile (yâni vahiyle) gönderilen ve beşeriyetin bütün saadet düsturlarını hâvi en mukaddes ve en son kitâb-ı semâvidir. Din ve dünyanın nizâmını en iyi şekilde bildirir, kâinatın neden ve niçin yaratıldığını ve hikmetlerini beyan eder. Başıboşluk ve serserilikten kurtarıp ibâdet ve taata, emniyet ve nizâma ve saadete sevkeder ve insanın ebedi selametine vesile olur. * Lugat mânasına göre Kur'ân: Tilâvet, okumak, cem' ve zammolunmuş, okunmuş mânâlarına gelir. Fürkan, Zikir, Hüdâ, Hitab, Kitab, Mushaf, Nur, Necm, Hüdâ, Mev'iza, Aziz, Besâir, Bürhan...gibi elli beş kadar isimle de anılır. (Bak: Kelâmullah)

Kur'an-ı hakîm
Hakim olan Kur'an-ı Kerim. Hakim: Hikmetli, hikmet sâhibi, yahut çok hâkim ve muhkem mânalarına gelir.

Kur'an-ı mu'ciz-ül beyan
"Beyan ve ifadesi mu'cize olan Kur'an.(Kur'an: Şu kitâb-ı kebir-i kâinatın bir tercüme-i ezeliyesi.. ve âyât-ı tekviniyeyi okuyan mütenevvi dillerinin tercüman-ı ebedisi.. ve şu âlem-i gayb ve şehadet kitabının müfessiri... ve zeminde ve gökde gizli Esmâ-i İlâhiyenin mânevi hazinelerinin keşşâfı.. ve sutur-u hâdisatın altında muzmer hakaikın miftahı.. ve âlem-i şehâdette âlem-i gaybın lisanı... S.)(-Kur'an-ı Kerim-, bütün mebâhis-i esasiyeyi ve mühimmeyi öyle bir tarzda beyan eder ki, o beyan, bütün kâinatı bir saray gibi idare eden ve dünyâyı ve âhireti iki oda gibi açıp kapayan; ve zemin bir bahçe; ve semâ, misbahlariyle süslendirilmiş bir dam gibi tasarruf eden; ve mâzi ve müstakbel, bir gece ve gündüz gibi nazarına karşı hazır iki sahife hükmünde temaşa eden; ve ezel ve ebed, dün ve bugün gibi silsile-i şuunatın iki tarafı birleşmiş, ittisal peyda etmiş bir surette, bir zaman-ı hâzır gibi onlara bakan bir Zât-ı Zülcelâle yakışır bir tarz-ı beyandır.Nasıl bir usta, bina ettiği ve idare ettiği iki haneden bahseder, proğramını ve işlerinin liste ve fihristesini yapar; Kur'an dahi, şu kâinatı yapan ve idâre eden ve işlerinin listesini ve fihristesini tabir câiz ise, proğramını yazan, gösteren bir Zâtın beyanına yakışır bir tarzdadır. Hiç bir cihetle eser-i tasannu ve tekellüf görünmüyor. Hiç bir şâibe-i taklid veyâ başkasının hesâbına ve onun yerinde kendini farzedip konuşmuş gibi bir hud'anın emaresi olmadığı gibi, bütün ciddiyetiyle, bütün safvetiyle, bütün hulusiyle sâfi, berrak, parlak beyânı, nasıl gündüzün ziyâsı, ""Güneşten geldim"" der. Kur'ân dahi,"" Ben Hâlık-ı Âlem'in beyanıyım ve kelâmıyım"" der. Evet şu dünyâyı antika san'atlarla süslendiren ve lezzetli nimetlerle dolduran ve san'atperverâne ve nimetperverane şu derece san'atının acibeleriyle şu derece kıymettar nimetlerini dünyanın yüzüne serpen, sıravâri tanzim eden ve zeminin yüzünde seren, güzelce dizen bir Sâni', bir Mün'imden başka şu velvele-i takdir ve istihsanla ve zemzeme-i hamd ve şükranla dünyâyı dolduran ve zemini bir zikirhâne, bir mescid, bir temaşagâh-ı san'at-ı İlâhiyeye çeviren Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan kime yakışır ve kimin kelâmı olabilir? Ondan başka kim ona sâhib çıkabilir? Ondan başka kimin sözü olabilir? Dünyayı ışıklandıran ziya, güneşten başka hangi şeye yakışır? Tılsım-ı kâinatı keşfedip âlemi ışıklandıran beyan-ı Kur'an, Şems-i Ezelî'den başka kimin nuru olabilir? Kimin haddine düşmüş ki ona nazire getirsin? Onun taklidini yapsın?Elhak, bu dünyayı san'atlarıyla zinetlendiren bir san'atkârın, san'atını istihsan eden insanla konuşmaması muhaldır. Mâdem ki, yapar ve bilir, elbette konuşur. Mâdem konuşur, elbette konuşmasına yakışan Kur'andır. Bir çiçeğin tanziminden lâkayd kalmayan bir Mâlik-ül Mülk, bütün mülkünü velveleye veren bir kelâma karşı nasıl lâkayd kalır? Hiç başkasına mal edip hiçe indirir mi? S.)(Kur'an-ı Hakim yirmi üç sene mütemadiyen damarlara dokunduracak ve inadı tahrik edecek bir tarzda meydan okudu ve der idi ki: ""Şu Kur'anın Muhammed-ül Emin gibi bir ümmiden nazirini yapınız ve gösteriniz. Haydi bunu yapamıyorsunuz, o zât ümmi olmasın, gayet âlim ve kâtip olsun. Haydi bunu da getiremiyorsunuz; bir tek zât olmasın, bütün âlimleriniz, beliğleriniz toplansın, birbirine yardım etsin, hattâ güvendiğiniz âliheleriniz size yardım etsin. Haydi bununla da yapamıyacaksınız, eskiden yazılmış beliğ eserlerden de istifade edip, hattâ gelecekleri de yardıma çağırıp, Kur'anın nazirini gösteriniz, yapınız. Haydi bunu da yapamıyorsunuz; Kur'anın mecmuuna olmasın da, yalnız on Suresinin nazirini getiriniz. Haydi on Suresine mukabil hakiki doğru olarak bir nazire getiremiyorsunuz; haydi hikâyelerden asılsız kıssalardan terkib ediniz. Yalnız nazmına ve belâgatına nazire olsun getiriniz. Haydi bunu da yapamıyorsunuz, bir tek suresinin nazirini getiriniz. Haydi Sure uzun olmasın, kısa bir Sure olsun, nazirini getiriniz. Yoksa, din, can, mal, iyalleriniz; dünyada da âhirette de tehlikeye düşecektir..."" M.)(Amerikalı Filozof Karlayl (Carlyle) şöyle diyor: Kur'anı bir kerre dikkatle okursanız, O'nun hususiyetlerini izhara başladığını görürsünüz. Kur'anın güzelliği diğer bütün edebî eserlerin güzelliklerinden kabil-i temyizdir. Kur'anın başlıca hususiyyetlerinden biri, (O'nun asliyyetidir. Benim fikir ve kanaatıma göre Kur'an serâpa samimiyet ve hakkaniyetle doludur. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) cihana tebliğ ettiği dâvet, hak ve hakikattır. İ.İ.)"

Kura
(Karye. C.) Karyeler, köyler, kasabalar.

Kura'
İbâdet eden.

Kuraa
Kalem kesintisi. Kalem yongası.

Kurab
(Kurbet. C.) Yakınlar, akrabalar.

Kurad
(C: Kırdân-Ekride) Kene adı verilen böcek.

Kurakır
Güzel sesli kimse.

Kurare
Çömlek içindeki yemek piştikten sonra yanmasın diye içine konulan su.

Kurat
Fitil ucundan yanmış yer.

Kuraz (kariza)
Isırgan otu.

Kuraze
Altun ve gümüş kırıntısı. * Kumaş parçaları.

Kurb
Yakınlık. Yakında oluş. Yakın olmak. Yakınlık kazanmak. (Zamanda, mekânda, nisbette, hatvede ve kuvvette kullanılır.) * Tıb: Böğür. Karnın yumuşaklığına kadar olan yer.

Kurb-i derece
Ölen bir kimseye yakınlık derecesi.

Kurb-i hüdâ
Allah'a manevî yakınlık.

Kurb-i mesâfe
Yer, mekân yakınlığı.

Kurban
Allah'ın rızasını kazanmağa sebep olan şey. * Etleri, fakirlere parasız olarak dağıtılmak niyetiyle farz, vâcib veya sünnet olarak kesilen koyun, keçi, deve, sığır.. gibi hayvan. * Bir maksad uğrunda feda olma. * Beylerin ve meliklerin yakınlarından olan kimse.

Kurbet
Yakınlık. * Fık: Allah'a manevî yakınlığa sebeb olan amel-i sâlih.

Kurbiyyet
"Yakınlık kazanmak. Yakınlık. Bir şeye kendi gayretiyle yakınlaşmak. (Bak: Akrebiyyet)(Sahabelerin kurbiyet-i İlâhiyye noktasındaki makamlarına velâyet ayağıyla yetişilmez. Çünki: Cenâb-ı Hak bize akrebdir ve herşeyden daha ziyade yakındır. Biz ise, ondan nihayetsiz uzağız. O'nun kurbiyetini kazanmak iki surette olur.Birisi: Akrebiyetin inkişafiyledir ki, nübüvvetteki kurbiyet ona bakar ve nübüvvet veraseti ve sohbeti cihetiyle sahabeler o sırra mazhardırlar.İkinci Suret: Bu'diyetimiz noktasında kat-ı meratib edip bir derece kurbiyete müşerref olmaktır ki, ekser seyr-i sülûk-u velâyet ona göre ve seyr-i enfüsî ve seyr-i âfâkî bu suretle cereyan ediyor. İşte, birinci suret sırf vehbîdir, kesbî değil, incizabdır, cezb-i Rahmânidir ve mahbubiyettir. Yol kısadır, fakat çok metin ve çok yüksektir ve çok hâlistir ve gölgesizdir. Diğeri kesbîdir, uzundur, gölgelidir. Acaib hârikaları çok ise de, kıymetçe, kurbiyyetçe evvelkisine yetişemez. Meselâ: Nasıl ki dünkü güne bugün yetişmek için iki yol var. Birincisi: Zamanın cereyanına tâbi olmıyarak, bir kuvvet-i kudsiye ile, fevkaz-zaman çıkıp, dünü bugün gibi hazır görmektir. İkincisi: Bir sene kat'-ı mesafe edip, dönüp dolaşıp, düne gelmektir; fakat, yine dünü elde tutamıyor; onu bırakıp gidiyor. Öyle de, zâhirden hakikata geçmek iki suretledir. Biri: Doğrudan doğruya hakikatın incizabına kapılıp, tarikat berzahına girmeden, hakikatı, ayn-ı zâhir içinde bulmaktır. İkincisi: Çok merâtibden seyr-i süluk suretiyle geçmektir. Ehl-i velâyet, çendan fena-i nefse muvaffak olurlar, nefs-i emmareyi öldürürler. Yine sahabeye yetişemiyorlar. Çünki, sahabelerin nefisleri tezkiye ve tathir edildiğinden; nefsin mahiyetindeki cihazat-ı kesire ile, ubudiyetin envâına ve şükür ve hamdin aksamına daha ziyade mazhardırlar. Fena-i nefisten sonra, ubudiyet-i evliya besatet peyda eder. S.)"

Kurbuk
Mevzi ismi. * Yardım. * Dükkân.

Kurdah
Maymun.

Kurduh
Maymun. * Küçük karınca.

Kurena
Bir padişâhın yakınında bulunan ve onun sohbetine iştirak edenler. Yakınlar. Arkadaşlar.

Kureng
f. Al at.

Kurevî
(Kurâ. dan) Köylü. Köye âit, köye dâir.

Kureyza
Medine-i Münevvere yakınında Yahudi taifesinden bir kavim.

Kureyş
Peygamberimizin kabilesi.

Kureyş suresi
Kur'an-ı Kerim'in 106. Suresidir. Liilâfi Suresi de denir. Mekkîdir.

Kureyşî
Kureyş kabilesinden olan. Kureyş'e mensub.

Kurfusa (karfesa)
Mak'adı üstüne oturup dizlerini karnına yapıştırıp iki kolunu baldırları üstüne kavuşturmak.

Kurha
(C: Kuruh) Silâh yarası. * Çıban.

Kurhane
(C: Kurhân) Bir cins mantar.

Kurkube
Et, lahm.

Kurkul
Çekirge.

Kurkur
Büyük gemi.

Kurkus
Geniş, bol, vâsi.

Kurmay
Ordunun muharebeye hazırlanmasında ve savaş sırasındaki sevk ve idaresi için hususi tarzda yetiştirilmiş subay. * Mc: Becerikli.

Kurme
İşaret için devenin burnundan bir miktar deri kesip tam ayrılmadan yine burnu üstüne yapıştırmak.

Kurmud
Dağ keçisinin erkeği.

Kurmus
(C: Karâmıs) Avcıların dağda olan kulübesi veya soğuktan sakındıkları küçük çukur yer.

Kurnas
Dağın burnu.

Kurne
Sivri veya tümsek şey. * Hamam kurnası. Kurna.

Kurneve
Boya otu.

Kurnuk
Yumuşak bedenli delikanlı.

Kurr
Karar. * Soğukluk.

Kurra
(Kari'. C.) Okuyucular. Kur'ân-ı Kerimi usul ve tecvidine göre okuyanlar. Dindar ve sâlih kimse.

Kurrasa
(C: Kırâs) Papatya çiçeği.

Kurre
Parlaklık. Tâzelik. Gözün parlak ve nurlu olması. * Ağlamaktan sonraki serinlik. * Dilşâd olmak. * Bir atımlık şey. * Kurbağa.

Kurret-ül a'yun
Gözlerin nuru. * Çok sevilen ve göz aydınlığına sebeb olanlar.

Kurs (kursa)
Kelepçe. * Çevrik nesne. * Yuvarlak. Tekerlek şeklinde olan.

Kurs-u şems
Güneş yuvarlağı.

Kurt(a)
(C.: Kırta-Kırat) Küpe.

Kurtan
At'ın arkasına vurdukları keçe.

Kurtat
Eyer altına konan bir nesne. * Boyun.

Kurtubî
Kılıç. Halid bin Velid'in kılıcı.

Kurtum
Mestin burnu.

Kuruh
(Kurha. C.) Yaralar.

Kurultay
(Bak: Meclis)

Kurum
(Karm. C.) Değerli insanlar. Kıymetli ve değeri büyük kişiler.

Kurun
(Karn. C.) Asırlar. Devirler. Çağlar.

Kurun-u sâlife
Geçmiş asırlar.

Kurun-u ulâ
Eski Roma Devleti'nin ikiye ayrılması zamanına kadar olan eski devir. İlk çağ.

Kurun-u vustâ
Eski Roma Devleti'nin ikiye ayrılmasından, İstanbul'un Müslümanlar tarafından zabtedildiği tarihe kadar olan zamandır. Orta asırlar.

Kurun-u âhire
Son asırlar. İstanbul'un Fatih Sultan Mehmed tarafından zaptedildiğinden sonraki zaman. Hicri 857, Mi. 1453 yılından sonraki devir.

Kurune
Nefis.

Kurur
Gözün parlak olması.

Kurut
Kuruluk.

Kuruz
(Karz. C.) Borçlar. Ödünç olarak verilen paralar.

Kurzub
Fakir kimse.

Kurzum
Kavafların ve kunduracıların üzerinde gön ve sahtiyan kesip düzelttikleri yuvarlak tahtalar.

Kurzül
Kadınların başına örttükleri nesne. * Kayıt. * Kötü kimse. * At ismi. * Bel, sulb.

Kurâ-yı mütecâvire
Komşu köyler.

Kurân
" ""okunan"" mânâsında ilâhî kitabımızın adı."

Kurânî
Kurânla ilgili, ait.

Kurşum (kırşâm)
Büyük kene.

Kus'ul
Yaramaz, leim, lânet edilen kimse. * Kurt eniği.

Kusa
Zayıflık. * Nâhiye.

Kusakıs
Çok acı olan sarmısak.

Kusale
Buğday ve arpa kesmiği.

Kusame
Kassamlara verilen taksim ücreti.

Kusara
İsteğin ve arzunun son derecesi.

Kusare
Hususi hücre. * Gemilerde güvertelerin en üstündeki yarım güverte.

Kusas
Saçın önünde ve ardında nihayeti.

Kusasa
Tırnak kırpıntısı. * Az miktar, az şey.

Kusb
(C: Aksâb) Göden bağırsak denilen büyük bağırsak.

Kusbe
(C: Kuseb) Göden bağırsak.

Kuse
f. Köse.

Kusec
f. Köse.

Kuseybe
Bronşcuk.

Kuseyra
İyeği kemiklerinin altındaki kemik.

Kusfend
f. Koyun.

Kuskus (kuskusa)
(C: Kusâs) Kaba, kısa boylu erkek.

Kuslub
Kuvvetli, dayanıklı, sağlam.

Kusre
Yakın, karib.

Kuss ibn-i saide
İslâmiyetten önce Arabistan'da yaşamış İyâd Kabilesinin ileri gelenlerinden, mühim hakikatlı bir şâirdir. Cârud gibi hakperesttir. Henüz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm genç iken Suk-ı Ukaz panayırındaki hitabeti ile meşhurdur. Hitabesinde bir Hak Peygamber geleceğini ve onun en güzel bir din üzere olacağını müjdelemiştir. (K. En. Sh. 61)

Kussa
Alın saçı.

Kussabe
(C: Kısâb) Kamış boğumu. * Düdük.

Kussas
Bir demir madeninin adı.

Kust
Topalak dedikleri ot.

Kustar (kıstâr)
Kesedar. Sarraf. * Tüccar, tâcir. * Mizan, ölçü. * Bir şehre veya bir beldeye vâli olan kimse.

Kustas
Büyük terazi.

Kusu
Uzaklık, ırak olmaklık. * Son olmaklık.

Kusur
"Noksanlık. Eksiklik. Noksan ve âcizlik. İhmal. Tedbirsizlik. * Cem' olmalar. * Pahalanmak. *Eksilmek. * Şiddetli olan şeyin yavaşlayıp sâkin olması. * Bereketlenmek. * İmtina', âciz olmak. * Bir hesabın üstü. Artan kısım. * (Kasr. C.) Kasırlar. Saraylar. Köşkler.(Şeytanın mühim bir desisesi : İnsana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki, istiğfar ve istiâze yolunu kapasın. Hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, tâ ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdeta taksiratdan takdis etsin. Evet şeytanı dinliyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de, yüz te'vil ile te'vil ettirir. $ sırriyle, nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm gibi bir Peygamber-i Alişan , $ dediği halde, nasıl nefse itimad edilebilir. Nefsini ittiham eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. İstiğfar eden, istiaze eder. İstiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. Ve kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. Ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar; itiraf etse, afva müstahak olur. L.)"

Kusur-i cinan
Cennet'teki köşkler.

Kusure
Acizlik, güçsüzlük.

Kusut
Haktan sapmakla cevr ve zulmetmek. * Birşeyi kısımlara ayırmak, tefrik etmek.

Kusva
Son derecede bulunan. * Son, nihayet. * Son sınır. Erişilecek olan en son nokta.

Kut
Yaşatacak gıda, rızık. * Kuvvetlendirmek.

Kut'a
Bir hurma cinsi.

Kut-ı lâ-yemut
Ölmeyecek kadar olan rızık, yiyecek.

Kut-ı mesih
Hurma. * Şarap.

Kuta'
(C: Kutâ-Kutevât) Atın arkalaşacak yeri. * Bağırtlak kuşu.

Kuta' (kutu')
Düş yormak, rüya tâbir etme. * Su kesilmek.* Başka yere gitmek.

Kutaa
Bir şeyin kesintisi ve kırıntısı.

Kutafe
Toplarken düşüp dökülen üzüm ve yemiş döküntüsü.

Kutar
Kebap kokusu. Ot kokusu.

Kutb
(Kutub) Dünyanın şimâl veya cenub uçları. (Güney ve kuzey taraflarının son kısımları.) * Elektrik cereyânını meydana getiren veya mıknatısın uçlarından her biri. * Dini bir meslek veya grubun başı. Bir çok müslümanların kendisine bağlandıkları azim ve büyük evliyaullahtan zamanın en büyük mürşidi.

Kutb-u cenubî
Güney kutbu.

Kutb-u devran
Halife ve bu sıfatı alan Osmanlı padişahı.

Kutb-u risalet
Risaletin başı. * Hz. Muhammed (A.S.M.)

Kutb-u şimalî
Kuzey kutbu.

Kutb-ud din
Dinin kutbu.

Kutb-ul aktab
Kutubların başı. Hilafet-i mâneviye-i Muhammediye (A.S.M.). Velâyet-i mâneviye makamlarının en yükseği, nübüvvet-i Muhammediyeye (A.S.M.) veraset makamı olup, bu makama ancak Cenâb-ı Hakkın bir atiyyesi olarak nâil olunur. Bu makamda bulunan zât, Hakikat-ı Muhammediyenin (A.S.M.) mazharı ve Esmâ-i İlâhiyenin câmi'idir. Her asırda bir tane bulunan bu zatların sonuncusu mezkur sıfatların en ekmeline mazhardır. Bu makam hakkında Gavs ve Kutbiyyet-i Kübrâ tâbirleri de kullanılır.

Kutb-ul ârifîn
Ariflerin en ileri geleni, en büyüğü. Maddi, mânevi ve İlâhi ilim sahiblerinin başı. Ariflerin kutbu. (Bak: Aktâb)

Kutb-uz zaman
Zamanın en ileri gelen ve en büyük ârif ve mürşidi. (Bak: Aktâb)

Kutbe
Nişan okunun temreni. * Erkek ismi. * Nişanlara atılan ufak ok.

Kutbeyn
İki kutub. Şimal ve cenub kutbu. Kuzey ve güney kutubları.

Kutbiye
Deve ve koyun sütünün birbirine karışması.

Kutbiyet
(Bak: Kutb-ul aktab)

Kutbî
(Kutbiye) Dünya kutuplarına ait. Onlarla alâkalı.

Kutela'
(Katil. C.) Öldürülmüş kimseler, maktuller.

Kutile
(Katil. den) Katledildi, kahroldu veya kahrolası meâlindedir.

Kutme
"Bozluk ve kızıllık olan renk. (O renkte olana ""aktem"" derler.) (Müe: Katmâ)"

Kutn
(C: Aktân) Pamuk.

Kutne
Geviş getiren hayvanların midelerinin bir bölümü. Şirden.

Kutniye
Aşure tatlısı.

Kutr (kutur)
Taraf. Canib. * Nahiye. Mahal. Arzın veya semânın bir ciheti. * Çap. * Bölük. Bölge. * Geo: Dairenin merkezinden geçip onu iki müsavi kısma bölen doğru parçası, çap.

Kutr-u dâire
Geo: Dairenin kutru. Çap.

Kutre
Avcılar kümesi.

Kutrenî
Kutur itibariyle, çap olarak.

Kutrub
Bir kuş.

Kutrutî
Kısa boylu küçük adam.

Kutta'
(Katı'. C.) Kesiciler, kat' ediciler, kesenler.

Kutta-i tarik
Yol kesenler, eşkiyalar, haydutlar.

Kuttal
(Katil. C.) Katiller, öldürücüler, öldürenler. Katledenler.

Kuttan
(Katın. C.) Yerliler, oturanlar, sâkinler.

Kutu'
Zelil olmak. Hakarete uğramak.

Kutub
(Kutb. C.) Kutublar.

Kutur
Pintiliğinden dolayı ailesini sıkıntı içinde bırakan adam.

Kuud
Cülus. Oturmak. * Namazın oturarak kılınan kısmı. Secdede iken kalkıp oturmak.

Kuule
Ayağının arkasıyla yerden toprak saçmak.

Kuur
(Ka'r. C.) Dipler, derinlikler. Nihâyetler.

Kuva'
Erkek tavşan.

Kuvam
Koyunun ayaklarını tutan bir hastalık.

Kuvare
Yuvarlak parça (ki gömlek yakasından veya kavun, karpuz başından keserler.)

Kuvb
Yavru.

Kuvvad
Kumandanlar, seraskerler, komutanlar.

Kuvve
Kuvvet. Güç. * Salâhiyyet. İktidar. * Fikir. Niyet. * Hasse. His. Duygu. Meleke. * Kabiliyyet. (Za'fiyyetin zıddı)

Kuvve-i an-il-merkeziye
Merkezkaç kuvvet. Cisimlerin kendi mihveri üzerine hareketi zamanında merkezinde hâsıl olan kuvvete denilir. Merkezde dönen bir tekerleğin etrafında yapışık veyahut üstünde taşıdığı cisimlerin etrafa yayılıp dağılmasıyla bu kuvvetin mevcudiyyeti anlaşılır.

Kuvve-i azm
f. Azim kuvveti. Emele muvaffak olmak için gösterilen azim, cehd kuvveti.

Kuvve-i bâsıra
f. Görme duygusu, görme kuvveti.

Kuvve-i câzibe
Kendine çekici kuvvet. Dünyanın câzibe, yani çekme kuvveti.

Kuvve-i dâfia
Zararlı şeyleri men'etme ve onlardan korunma hissi. İtme kuvveti.

Kuvve-i galibe
Üstün ve ezici kuvvet.

Kuvve-i hamse-i bâtına
İçteki beş his, beş duygu. (Bak: Havâs)

Kuvve-i hâfıza
f. Zihinde hıfzetme, belleme kuvveti.

Kuvve-i ile-l merkeziye
Muhitten (etraftan) merkeze doğru gelen çekme kuvveti. (Kuvve-i anil-merkeziyenin zıddıdır.)

Kuvve-i istinad
Dayanma ve istinad etme kuvveti.

Kuvve-i kudsiye
Evliyâ kuvveti. Cenab-ı Hakk'ın yardımına mazhar olan kuvvet. Hakaik-ı imâniye ve Kur'aniyeyi gayet ince ve derin bir firaset ve dirayetle anlayabilme kuvveti.

Kuvve-i lâmise
Dokunma ve hissetme duygusu. Sertliği ve yumuşaklığı anlama duygusu.

Kuvve-i muhassala
Muhtelif kuvvetlerin ağırlık merkezi.

Kuvve-i musavvire
Cenâb-ı Hakkın izni ve kanunu ile maddiyatın şekil ve suretini alma kabiliyeti (Bak: Madde-i musavvire)

Kuvve-i mutasarrıfa
Mütehayyile vasıtasıyla zihinde hazırlanan şeyleri tertib kuvveti.

Kuvve-i müdrike
İdrak kuvveti. Beş duygunun, hissin zihinde duyulması, anlaşılması.

Kuvve-i mümeyyize
İnsanın iç âleminde hissedilenleri birbirinden ayırdetme kudreti. * Hayır ve şerri anlayıp ayıran bir duygu ve kuvvet.

Kuvve-i mütehayyile
Hissolunan şeyin gıyabında resim ve tasvir kuvveti. Hayâl kuvveti.

Kuvve-i müvellide
Tevlid edici kuvve, meydana getirci kuvvet.

Kuvve-i nâtıka
Konuşma, güzel ifade etmek kudreti.

Kuvve-i sebuiye
İnsanda başkalarına hücum ve zararları defetmek kuvvesi.

Kuvve-i sebuiye-i gadabiye
Zararlı şeyleri def'e sevkeden his ve kuvvet.

Kuvve-i teşriiye
Kanun vaz'etme kuvveti. şeriata uyan düsturlar yapma kuvveti. * Büyük Millet Meclisi.

Kuvve-i vâhime
Vehim ve hayâl duygusu. Kuruntu hâssesi.

Kuvve-i zahriye
Yardımcı ve imdatçı kuvvet.

Kuvve-i zâika
"Dildeki tad alma duygusu. (Bak: Dil)(Ağızdaki kuvve-i zâika bir kapıcıdır; mide, cesedin idâresi noktasında bir efendi ve bir hâkimdir. O saraya veyahut o şehre gelen ve sarayın hâkimine verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa, kapıcıya bahşiş nev'inden ancak beş derecesi muvafık olur.. fazla olamaz. Tâ ki; kapıcı gururlanıp, baştan çıkıp, vazifeyi unutup, fazla bahşiş veren ihtilâlcileri saray dahiline sokmasın. İşte bu sırra binâen, şimdi iki lokma farzediyoruz. Bir lokma, peynir ve yumurta gibi mugaddi maddeden kırk para; diğer lokma, en âlâ baklavadan on kuruş olsa.. bu iki lokma ağıza girmeden, beden itibariyle farkları yoktur, müsâvidirler; boğazdan geçtikten sonra, cesed beslemesinde yine müsâvidirler. Belki, bazan kırk paralık peynir, daha iyi besler. Yalnız, ağızdaki kuvve-i zâikayı okşamak noktasında yarım dakika bir fark var. Yarım dakika hatırı için kırk paradan on kuruşa çıkmak, ne kadar mânâsız ve zararlı bir israf olduğu kıyas edilsin. Şimdi, saray hâkimine gelen hediye kırk para olmakla beraber, kapıcıya dokuz defa fazla bahşiş vermek, kapıcıyı baştan çıkarır, ""hâkim benim"" der. Kim fazla bahşiş ve lezzet verse; onu içeriye sokacak. İhtilâl verecek, yangın çıkaracak, ""Aman doktor gelsin, hararetimi teskin etsin, ateşimi söndürsün."" dedirmeye mecbur edecek. İşte, iktisad ve kanaat, hikmet-i İlâhiyyeye tevfik-ı harekettir. Kuvve-i zâikayı kapıcı hükmünde tutup, ona göre bahşiş verir. İsraf ise; o hikmete zıt hareket ettiği için çabuk tokat yer, mideyi karıştırır, iştiha-yı hakikiyi kaybeder. Tenevvü-ü et'imeden gelen sun'i bir iştiha-yı kâzibe ile yedirir, hazımsızlığa sebebiyet verir, hasta eder. L.)"

Kuvve-i zâkire
Hafıza. Ezberleme kuvveti. Ezber edici kuvvet.

Kuvve-i şeheviye
Cinsi istek kudreti. Yemek, içmek, konuşmak, uyumak gibi kabiliyetler.

Kuvve-i şâmme
Koku alma, koklama duygusu. Burun.

Kuvvet
Sükunette bulunan cisimleri harekete, hareket ettikleri sükunete getirmeğe muktedir olan sebeb. (Kuvvet, te'sir ettiği cisimlerin hâricindedir.)

Kuvvet-i devlet
Devletin kuvveti.

Kuvvet-üz zahr
Arka veren kuvvet. Yardımcı, imdadcı kuvvet. Geriden gelen yardımcı. * İcabında arkadan yardımcı olacak asker kuvveti. İmdâda hazır asker.

Kuvâ
(Kuvvet. C.) Güçler. Kuvvetler. * Hisler. Hasseler. Takatler. * Şeriatın birer hükmü.

Kuvâ-i diniye
Dinî kuvvetler.

Kuvâ-i hamse
Beş duygu.

Kuvâ-yı milliye
Milli kuvvetler. Bir milletin sahib olduğu kuvvetleri. * İstiklâl harbinde Anadoluda kurulan hükümet ve bu hükümetin askeri kuvvetleri.

Kuvâ-yı selâse
Üç kuvvet. (Kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye ve kuvve-i akliye.)

Kuvâ-yı umumiye
Umumi kuvvetler.

Kuy
f. Karye, mahalle, sokak. * Yol. Semt.

Kuya
Çok kusmak.

Kuydaş
f. Aynı köyden olanlar. Köyleri aynı olan kimseler.

Kuyud
(Kayd. C.) Kayıtlar. Resmi muâmelelerin veya her hangi bir şeyin kayıtları, deftere geçirilmeleri, yazılmaları.

Kuyud-u ihtiraziyye
Korunmak için ilerisine âid tedbir kayıtları. Bazı hakları kullanabilme şartı.

Kuyudat
Kayıtlar.

Kuyudat-ı atika
Eski kayıtlar.

Kuz
Bardak, kadeh. * Tas, çanak.

Kuza'
Ağız ağrısı.

Kuza'mel
Büyük şişman deve.

Kuza'mele
Kötü huylu, kısa boylu kadın. * Şey.

Kuzah
Mevzi ismi. * şeytan ismi. (Bak: Kuzeh)

Kuzakız
Yırtıcı ve paralayıcı yavuz arslan.

Kuzat
Şeriat nâmına hükmeden hâkimler. Kadılar. (Bak: Kudât)

Kuzazat
Ok yeleği kırpıntısı. * Altın parçaları.

Kuze
f. Su testisi.

Kuze-ger
f. Çömlekçi, bardakçı.

Kuzeh
Renk renk çizgiler. * Bulutları idâreye me'mur bir melek ismi.

Kuzehiye
Gözün renkli olan tabakası. İris.

Kuzfe
(C.: Kuzuf-Kuzefât) Yüksek yer.

Kuzha
(C: Kuzeh) Yol, tarik.

Kuzu'
Evmek, acele.

Kuzz
Yeleksiz oklar.

Kuzze
(C: Kuzze) Ok yeleği. * Pire, bürgus.

Kuçe
f. Dar sokak, küçük sokak. * Pazar, çarşı.

Kuş'am
(C: Kaşâım) Yaşlı ihtiyar, koca kimse. * Belâ. * Arslan. * Sırtlan. * Örümcek. * Karınca yuvası.

Kuş'aman
Büyük erkek akbaba.

Kuş'ar
Hıyar.

Kuşa'rire
Titreme. * Tavuk derisi gibi ürperip kabarmış deri.

Kuşam (kuşâme)
Sofrada artan yemekler.

Kuşe
Köşe.

Kuşe-i ferag
İnsanın, herşeyden feragat edip çekildiği köşe.

Kuşe-i nisyan
Unutma köşesi, nisyan köşesi.

Kuşiş
f. Çalışma, çabalama, gayret sarfetme, uğraşma.

Kuşur
(Kışr. C.) Kabuklar, kışırlar.

Kuşur-i eşcar
Ağaç kabukları.

Kuşuta
Burnun çökük ve yassı olması.

Kâ'be
"(Kâbe) Dünyanın en kudsi ma'bedi. Beytullah, Beyt-ül Ma'mur, Beyt-ül Atik. Bütün mü'minlerin ibâdet esnâsında yöneldikleri merkez. Dört köşe olduğu için Kâbe denir. Bu mukaddes makamın etrafına Mescid-ül Haram ismi verilir. İçinde bir kısım olarak Makam-ı İbrahim mevcuddur. Burası İbrahim Aleyhisselâm'ın Kâbe'yi bina ederken, yahut insanları hacca davet ederken, üzerine çıktığı taşın bulunduğu yerdir. Tavaf namazı burada kılınır. Kâbe'nin ilk inşası Hz. Âdem (A.S.) tarafından olduğuna dair rivayetler vardır. Bedahetle malûm olan ise; Sahih-i Buharî Tercümesine ve çok kıymetli delillere binaen İbrahim ve İsmail Aleyhisselâmlar inşa etmişlerdir. Bu husus âyet-i kerime ile de sâbittir.(Beyt-ül Muazzam'ın âmir-i inşası: Allah-ü Zülcelil; mübelliği ve mühendisi: Cibril; ilk bânisi: İbrahim Halil, muavini de İsmail olduğu en sahih rivayet olarak kabul edilmek icabeder... diye Sahih-i Buharî Tercümesinde Hâfız İbn-u Kesir'den nakledilmiştir.) Kâbe kıblegâhtır. Üzerine farz olan müslümanların, hacc zamanında gidip ziyaret etmeleri icabeden en mühim ve en büyük mabedimiz."

Kâ'be-i kemalât
Kemâlât kâbesi. Yâni herkesin teveccüh etmesi gereken en yüksek kemalât merkezi.

Kâ'bet-ül ulyâ
şerefi ve kudsiyyeti pek yüksek Kâbe.

Kâ'bet-ül âmâl
İsteklerin ve emellerin yönelmiş olduğu yer.

Kâ'beteyn
İki Kâbe. Mekke-i Mükerreme'deki Kâbe-i Muazzama ile, Kudüs'teki Mescid-i Aksâ.

Kâbbe
Hüzünden ve gamdan dolayı, hali kötü ve kalbi kırık olmak.

Kâbe
namaz için yöneldiğimiz mukaddes mabet.

Kâbi'
Dolu kap.

Kâbise
Ucu üstüne eğri ve kıvrık olan burun.

Kâbuk
f. Yuva. Kuş yuvası.

Kâbul
Avcıların kemendi.

Kâc
f. Küçük bir çeşit çam.

Kâd
f. Hırs, tamahkârlık.

Kâdiye
Soğuk. * Afet, belâ.

Kâf-nun tezgâhı
"(Risale-i Nur Külliyatında geçen bir tabirdir) Allah'ın Kün emriyle her işin olması. (Kün ) ""Ol"" emri olan bu kelime ""Kâf"" ve ""Nun"" harfleri ile yazıldığından böyle denilmiştir."

Kâffe
Hep. Bütün. Cümle.

Kâffe-i ef'al
Bütün işler.

Kâffe-i efrâd
Bütün fertler.

Kâffeten
Bütünü. Hepsi birden.

Kâfi
Kifayet eden. Vâfi, başka şeye ihtiyaç bırakmayan. Yeten, yetişen, elveren.

Kâfil
Birinin yerine ödemeyi kabul eden. Kefil olan.

Kâfir
"Hakkı görmeyen ve örten. İyilik bilmeyen. Allah'ı inkâr eden. Dinsiz. İmanın esaslarına veya bunlardan birine inanmayan. Mülhid.(Arkadaş! İman, bütün eşya arasında hakiki bir uhuvveti, irtibatı, ittisali ve ittihad rabıtalarını te'sis eder.Küfür ise, bürudet gibi bütün eşyayı birbirinden ayrı gösterir ve birbirine ecnebi nazarıyla baktırır. Bunun içindir ki, mü'minin ruhunda adavet, kin, vahşet yoktur. En büyük bir düşmaniyle bir nevi kardeşliği vardır. Kâfirin ruhunda hırs, adavet olduğu gibi nefsini iltizam ve nefsine itimadı vardır. Bu sırra binaendir ki, dünya hayatında bazan galebe kâfirlerde olur. Ve keza kâfir, dünyada hasenatının mükâfatını (filcümle) görür. Mü'min ise, seyyiatının cezasını görür.Bunun için dünya kâfire Cennet (yani âhirete nisbeten), mü'mine Cehennemdir. (Yani saadet-i ebediyesine nisbeten). Yoksa dünyada dahi mü'min yüz derece ziyade mes'uttur, denilmiştir.Ve keza iman, insanı ebediyyete, Cennet'e lâyık bir cevhere kalbeder. Küfür ise ruhu, kalbi söndürür. Zulmetler içinde bırakır. Çünkü, iman, kabuğunun içerisindeki ""lübb""ü gösterir. Küfür ise, lübb ile kabuğu tefrik etmez. Kabuğu aynen ""lübb"" bilir ve insanı cevherlik derecesinden kömür derecesine indirir. M.N.)"

Kâfir-i ni'met
Nankör. Nimeti inkâr eden.

Kâfirane
f. Kâfire yakışır şekilde, kâfir gibi.

Kâfirûn
Kâfirler.

Kâfirûn suresi
Kur'an-ı Kerim'de 109. sure olup El-Kâfirûn da denilir.

Kâfur
Beyaz ve yarı şeffaf, kolaylıkla parçalanan bir madde. Sert, güzel kokulu, katı ve yağlı bir madde. * Cennette bir kaynak ismi.

Kâgaz
f. Kâğıt.

Kâh
f. Köşk, kasır. * Tek oda. Bir gözlü oda. * Yüksek binâ.

Kâhban
f. Harman bekçisi.

Kâhdan
f. Samanlık. İçine saman doldurulan oda.

Kâhgil
f. Samanlı sıva çamuru.

Kâhil
Saçına ak düşmüş adam. Yaşlı, ihtiyar. Tembel.

Kâhilane
f. Tembelce, tembelcesine, tembel olana yakışır surette.

Kâhin
"Karışık ve tahmini sözlerle gaibden haber verdiği söylenen kimse. Haberci. Falcı. * Âlim.(Kâhinlere gaybi haberleri getirmek için şeytanlar, tâ semavata çıkıp kulak veriyorlar, yarım yamalak yanlış haberler getiriyorlar diye tefsirlerdeki ifadelerin bir hakikatı şu olmak gerektir ki; semavat memleketinin pâyitahtına kadar gidip o cüz'i haberi almak değildir. Belki cevv-i havaya dahi şumulü bulunan semavat memleketinin (teşbihte hata yok) karakol haneleri hükmünde bazı mevkileri var ki, o mevkilerde Arz memleketi ile münasebetdarlık oluyor, cüz'i hadiseler için, o cüz'i makamlardan kulak hırsızlığı yapıyorlar. Hatta kalb-i insani dahi o makamlardan birisidir ki, melek-i ilham ile şeytân-ı hususi, o mevkide mübareze ediyorlar. Ve hakaik-ı imaniye ve Kur'aniye ve hadisat-ı Muhammediye (A.S.M.) ise, ne kadar cüz'i de olsa, en büyük, en külli bir hadise-i mühimme hükmünde en külli bir daire olan Arş-ı Azamda ve daire-i semavatta (temsilde hata olmasın) mukadderat-ı kâinatın mânevi ceridelerinde neşrolunuyor gibi her köşede medâr-ı bahsoluyor, diye beyan ile beraber, kalb-i Muhammediden (A.S.M.) tâ daire-i Arşa varıncaya kadar ise, hiçbir cihetle müdahale imkânı olmadığından, semavatı dinlemekten başka, şeytanların çaresi kalmadığını ifade ile, Vahy-i Kur'ani ve Nübüvvet-i Ahmediye (A.S.M.) ne derece yüksek bir derece-i hakkaniyette olduğunu ve hiç bir cihetle hilâf ve yanlış vahy ile ona yanaşmak mümkün olmadığını, gayet beliğane, belki mu'cizane ilân etmek ve göstermektir... L.)"

Kâhinane
f. Kâhin gibi ve ona benzer şeklide haberler veren. Bir nevi zan ile gaibden haber verir gibi.

Kâhine
Kadın kâhin.

Kâhya
Büyük konaklarda ev işlerini idare eden kimselerle san'at ve ticaret sahiplerinin işlerine bakmak üzere hükümet tarafından seçilen kimselere eskiden verilen addır.

Kâin
Olan. Var olan. Bulunan. Mevcut.

Kâinat
Var edilen şeylerin hepsi. Yaratılanlar. Mevcudat. Âlemler.

Kâinat-efruz
f. Kâinatı süsleyen, cihanı donatan.

Kâinat-ı nâime
Uyuyan kâinat.

Kâj
f. Eğri, bükülmüş. * Şaşı.

Kâla
f. Kumaş. * Ev eşyası, giyim eşyası. * Sermaye, anamal.

Kâlbüd
f. Kalıp, şekil. * Gövde, beden, insan veya hayvan cesedi.

Kâlib (kelib)
İt tutan kimse. Köpeğe av tâlim ettiren kimse.

Kâlih
Katı, şiddetli, şedid.

Kâluc
f. Küçük parmak. * Güvercin kuşu.

Kâlus
f. Ahmak, ebleh, akılsız.

Kâlusane
f. Akılsızcasına, ahmakçasına.

Kâlî
Veresiye satmak.

Kâm
f. İstek. Arzu. Maksad. Murad. Dilek. Lezzet. * Ağzın üstü. Damak. * Koyun, sığır ağılı. * Ağaç kilit.

Kâm na kâm
f. İster istemez.

Kâm u nâkâm
Elbette, ister istemez.

Kâm-binan
(Kâm-bin. C.) f. Bahtiyarlar, mesutlar, mutlu kimseler.

Kâm-binî
f. Bahtiyarlık, saadet, mutluluk.

Kâm-perver
(C.: Kâmperverân) Emel besleyici.

Kâmbahş
f. Herkesin isteğini yerine getiren. * Bağışçı, ihsan edici.

Kâmbin
f. Merâmına erdiren. İsteğine kavuşturan.

Kâmcu
f. İsteğini ve meramını arıyan. Maksadına ve gayesine ulaşmak isteyen.

Kâme
f. Arzu, istek, meram, gaye, maksad.KAM'E $ (Kumu') : Hakaret.

Kâmgüzar
f. İsteğini elde edebilen. Arzusuna kavuşabilen.

Kâmil
(Kemal. den) Bütün, tam, olgun, eksiksiz, kemalde olan, kusursuz. Kemal ve fazilet sâhibi. * Resul-i Ekrem'in de (A.S.M.) bir vasfıdır. * Yaşını başını almış, terbiyeli ve görgülü kimse. * Âlim, bilgin kişi. * Bir aruz kalıbı ismi.(Büyük görünme küçülürsün...Kâmillerde, büyüklük mikyasıdır küçüklük, Nâkıslarda küçüklük mizanıdır büyüklük. S.)

Kâmil-i ukalâ
Kemalde olan mükemmel akıl sâhibleri. Akılların kâmili.

Kâmilen
Noksansız, eksiksiz olarak. Tam olarak. Kâmil olarak. Bütünü ile. Tamamen.

Kâmin(e)
Saklı. Gizli. Belirsiz. Pusuda duran.

Kâminun
(Kâmin. C.) Saklı ve gizli olanlar.

Kâmkâr
f. İsteğine ulaşmış. Matlubunu elde etmiş. Hedef ve gayesine varmış. * Mutlu, bahtiyar, mes'ud.

Kâmkârane
f. Mutlu olan bir kimseye yakışır şekilde, mutlulukla.

Kâmkârî
f. Mutluluk, saâdet, bahtiyarlık. Murada ermeklik.

Kâmran
f. Arzusuna nâil olan, bahtiyar, mes'ud.

Kâmranî
f. Mutluluk, kâmranlık. İsteğine, arzusuna kavuşmuş olma.

Kâmreva
f. İsteğine erişen. Arsuzuna kavuşan. Gayesine ulaşan.

Kâmuran
(Bak: Kâmran)

Kâmver
f. İsteğine kavuşmuş. Gaye ve maksadına vâsıl olmuş. Mutlu, bahtiyar.

Kâmverân
(Kâmver. C.) f. Mutlular, bahtiyarlar, arzularına kavuşmuş olanlar.

Kâmyab
İsteğine kavuşmuş. Murâdına ermiş olan.

Kân
f. Ahmak, ebleh. Câhil. İdraksiz, düşüncesiz.

Kân-ı kerem
Kerem, lütuf ve ihsan menbaı.

Kân-ı merhamet
Merhamet kaynağı.

Kâne
(Kevn. den) İdi, oldu...mânasında, fiilin geçmiş zamanı.

Kâni
(Kinaye. den) Dokunaklı ve iğneli söz söyleyen. Kinayeli konuşan.

Kânif
Udul eden, dönen, yoldan çıkan.

Kâniz
Defneden, gömen.

Kânken
f. Madenci. Maden kazıcısı.

Kânun
Ocak. Ateş yanan yer. Zaman. * Kış mevsimi. * Sakil, ağır adam. * Kış mevsiminin ilk iki ayı. * Mangal. Soba.

Kânun-u deha
Dehâ kaynağı. Dehâ ocağı, akıl, zekâ kaynağı.

Kânun-u evvel, kânun-u sâni
Aralık, Ocak.

Kâr
f. İş. Güç. Amel. Fiil. Temettü'. * Kazanç.

Kâr-azmude
f. Görgülü, tecrübeli, görmüş geçirmiş.

Kâr-aşina
İş bilir. İşten anlar.

Kâr-danî
f. Uyanıklık, iş bilirlik.

Kâr-daran
(Kârdar. C.) İşi elinde tutanlar, iş tutanlar.

Kâr-nüma
f. Menfaat gösteren. * Usta çıkacak olan çırakların, ustalıklarını göstermek için yaptıkları örneklik iş.

Kâr-zâr
(Kâr ü zâr) f. Kavga, cenk, savaş, harp, muharebe.

Kâr-zârgâh
f. Savaş meydanı. Harp alanı. Muharebe sahası.

Kâr-âgâh
f. İşbilir, uyanık.

Kâr-âgâhî
f. Uyanıklık, iş bilirlik.

Kâr-âzmayî
f. Görgülülük, iş bilirlik, tecrübeli oluş.

Kâr-ı akıl
Aklın kabul edeceği iş. Akıllıca iş.

Kâr-ı kadim
Eski zaman işi.

Kâr-ı revâ
İşe yarar, kullanılabilir.

Kârazma
f. Görgülü, tecrübeli.

Kârban
f. Kervan.

Kârban-saray
f. Kervansaray. Şehirlerde veya yol üzerlerinde kervanların ve yolcuların gecelemelerine mahsus büyük han.

Kârd
f. Bıçak.

Kârdan
f. İşten anlar, iş bilir.

Kârdar
f. İşi elinde tutan.

Kârdide
(C.: Kâr-didegân) f. Uyanık, tecrübeli, iş bilir, görgülü.

Kâre
Arka yükü.

Kârferma
f. Amir, iş buyuran.

Kârger
f. İş yapan, işleyen. * Etki yapan, tesir eden, nüfuzlu.

Kârgil
f. Kerpiçten yapılmış bina.

Kârgir
f. Taş veya harçla yapılmış olan. * İş tutan, iş yapan.

Kârgâh
f. Fabrika, iş yeri. Atölye.

Kârhane
f. İş yeri, iş yapılan yer. * Süt satılan yer. Süt fabrikası.

Kâriban
f. Kervan.

Kârname
f. Usta çıkacak kişilerin ustalıklarını göstermek için yaptıkları iş örneği.

Kârnedaşte
f. İş bilmez, acemi, işten anlamaz.

Kârperdaz
f. İş düzenliyen. * Konsolos, şehbender.

Kârperverd
f. Becerikli, iş yapan, elinden bir iş gelen.

Kârsaz
f. Becerikli, elinden iş gelen.

Kârvan
f. (Bak: Kervan)

Kârşinas
f. İşten anlar, iş bilir.

Kâsat
(Ke's. C.) Kadehler, ke'sler.

Kâse
f. Tas veya çanak. Kâse gibi olan çukurluk. * Başı kaplayan ve başın üstündeki kemik.

Kâse-bend
f. Çatlamış, kırılmış. * Kâse gibi şeyleri tamir eden kimse.

Kâse-ger
f. Kâseci, kâse yapan.

Kâse-i fağfur
f. Çin porseleni. Çin porseleninden yapılan kâse.

Kâse-i ser
Kafatası.

Kâse-i çeşm
Göz çukuru.

Kâse-lis
(Kâselis) f. Çanak yalayıcı. Çok yiyen, obur. Hırslı. * Dalkavukluk. Alçak huylu kimse. * Dilenci.

Kâse-lisan
(Kâselis. C.) Dalkavuklar, çanak yalayıcılar.

Kâseha
(Kâse. C.) Kâseler.

Kâsib
Kazanç sahibi. Kazanmak için çalışan. Kesbeden. Marifet için çalışan.

Kâsid
Kesat olan, eksik olan, verimsiz olan.

Kâsir
Çok olan, kesir, bol olan.

Kâsir-ül esnam
Putları kıran. (Hz. İbrahim'in A.S. lâkabıdır)

Kâstar
f. Yalancı, hilekâr.

Kâste
f. Eksik, noksan, eksilmiş, azalmış.KASUB : Mestler.KASUS : Yalnız otlayan deve.KASV : Deve kulağının kenarı.

Kâtib
Yazan, yazıcı, kitâbet eden. Usta yazıcı.

Kâtib-i adl
Noter.

Kâtib-i ezelî
Her şeyin hayatının mukadderatını ezelden bilip yazan Cenab-ı Hak (C.C.)

Kâtib-i hususî
Büyük bir kimsenin kullandığı özel kâtip, hususi kâtib.

Kâtib-i sırr
Gizli şeyler yazdırılan kâtip, sır kâtibi.

Kâtib-i vahy
Kur'an-ı Kerim âyetlerini yazan. Vahy kâtibi.

Kâtibane
Kitâbet kaidesine göre, kâtipcesine.

Kâtim
(Ketm. den) Ketmeden, saklıyan, tutan. Sır saklayan.

Kâtim-i esrar
Sır saklıyan.

Kâviyyet
Yakıcılık, dağlayıcılık.

Kâviş
f. Eşme, kazma.

Kâvişger
f. Kazıcı, eşici, kazan.

Kâvî
(Key. den) f. Yakan, yakıcı. Dağlayan. Demirci.

Kâz
(Gâz) f. Makas.

Kâze
Uyluk dibi.

Kâzib(e)
Yalancı. Yalan söyleyen.

Kâzım
Öfkesini yenen, meydana vurmayan.

Kâzıme
(C.: Kezâyim) Yanında bir kuyu daha olup bundan ona, ondan buna su geçen kuyu. * Büyük şehir.

Kâzımîn-el gayz
Öfkesini yenenler.

Kâzımûn (kâzımîn)
Öfkesini yenenler. Hırsını yenenler.

Kâş
f. Çok istek, arzu, özleme.

Kâşif
Keşfedici. Keşfeden. Gizli bir şeyi meydana çıkarıp, izah eden. Açıklayan. * Mısır'da nâhiye veya kaza idarecilerine verilen ad.

Kâşiger
f. Çinici, çini yapan san'atkâr.

Kâşih
Düşmanlığını gizleyip izhar etmeyen. * Dağılıp uzaklaşan kimse.

Kâşâne
f. Büyük, süslü ve gösterişli ev. Saray. Kışlık, rahat ve mükemmel ev, oda.

Kâşâne-i mürgân
Kuş yuvası.

Kîl
Söz, kelâm, denilen.

Kîl u kal
Dedikodu.

Kîr
Katran, zift.

Kîrfam
f. Simsiyah, katran renginde.

Kîte
Bir gün veya bir gece yenecek yemek.

Kîz
Küçük kap.

Köftehor
(Bak: Kuftehar)

Köhne
f. Eski, eskimiş. * Zamanı geçmiş. Demode olmuş.

Köhnebahar
Sonbahar.

Köle
t. Bütün tarihî devirlerde başka milletlerden, yabancılardan zorla kaçırılıp hürriyetten mahrum hale getirilerek hizmette kullanılan erkek. (İslâmiyet köleliği en âdil usullerle kaldırmağa çalışmış ve Resul-i Ekrem (A.S.M.), insanları kölelikten kurtarmayı ibadet olarak ilân etmiştir.)

Körük
Ateşi havalandırmak için yapılmış bir âlet. * Hava ile çalışan bazı çalgıların hava vermeğe mahsus kısmı.

Köşe
(Bak: Kuşe)

Köşeli parantez
"t. Cümleden tamamıyla ayrı ""haşiye"" gibi bir sözü içine alır."

Kûfe
"Kızıl kum. * Kızıl kumlu bir yerin adı ki o sebebten ""Kûfe"" diye isim verilmiştir."

Kûfte
f. Kıyılıp ezilmiş veya dövülmüş et, köfte.

Kûh
f. Dağ.

Kûh-u kaf
Efsânelerde geçen Kafdağı.

Kûh-u tur
Tur dağı, Sina dağı.

Kûn
Kuyruk sokumu bölgesi. Arka, mak'ad, kıç.

Kûpal
f. Gürz. Demir topuz.

Kûr
(C.: Kûrân) f. Kör, âmâ.

Kûr-boğaz
f. Obur, körboğaz.

Kûrabe
f. Kubbeli mezar, türbe.

Kûrdil
f. Câhil. Gönlü kör.

Kûre
f. Demirci ocağı. Kuyumcu ocağı. * Küre.

Kûrân
(Kur. C.) f. Körler. âmâlar.

Kûrâne
f. Körcesine.

Kûrî
f. Körlük, âmâlık.

Kûs
f. Kös. Eskiden muharebelerde deve veya araba üstünde taşınarak çalınan büyük davul.

Kûs-i gaza
Savaş davulu. Muharebe kös'ü.

Kûtah
(Kuteh) Kısa, boysuz.

Kûtah-bîn
f. Neticeyi göremiyen, basiretsiz, kısa görüşlü.

Kûtah-terin
f. En çok kısa.

Kûtah-âstin
f. Aslında kötü olduğu hâlde iyi gibi görünen kimse.

Kûtahter
f. Pek kısa, çok ufak.

Kûteh
(Kutâh) f. Kısa, boysuz.

Kûtehbâl
f. Kısa boylu.

Kûtehbîn
f. Kısa görüşlü. İleriyi göremez.

Kûtehdest
f. Kısa elli. Elli kısa olan. * Mc: Hasis, cimri, tamahkâr, keremsiz.

Kûtehendiş
f. Sonunu ve istikbali düşünmeyen. Kısa görüşlü.

Kûtval
f. Kale muhafızı. Dizdar. * Belediye reisi. Şehir ağası.

Kûtî
Kısa boylu adam.

Küayt
(C: Ki'tân) Bülbül.

Kübab
Bir yere toplanmış kum.

Kübad
Tıb: Karaciğer iltihabı.

Kübas
Başı büyük olan erkek.

Kübbe
(C: Kübb) At sürüsü. * İplik yumağı.

Kübbene
Bahil kişi.

Kübera
(Kebir. C.) Büyükler. Ulular.

Kübera-yı ümmet
Ümmetin uluları, büyükleri.

Kübkübe
İnsan topluluğu. * At sürüsü.

Kübr
Yakınlık.

Kübra
(Ekber'in müennesi) Büyük, daha büyük, en büyük. * Man: İkinci kaziye (İkinci önerme). Yâni, hadd-i ekberin bulunduğu cümle (Bak: Hadd-i ekber).

Kübud
(Kebed. C.) Karaciğerler.

Küca
f. Nereye? Nasıl?

Küda
Mekke-i Mükerreme'de Bâb-ı Umre'nin yolu.

Küdade
Çömlek dibinde kalan yemek.

Küdame
Her nesnenin bakiyyesi.

Küdas
Hayvan aksırığı.

Küds
Dövülmemiş harman.

Küdu'
Soğuğun bitkilere zarar vermesi.KÜDUR : (Keder. C.) Kederler, hüzünler, üzüntüler, sıkıntılar, ıztırablar.

Küduret
(Keder. den) Bulanıklık. * Koyuluk, kesiflik. * Kaygı. Tasa. Kederlilik.

Küdye
Kazılması güç olan sert yer.

Küdû
Yerin otu geç bitmek.

Küdürr
Azâsı çok şişmiş olan yiğit.

Küf
Yetiştiği satıhta kimyevî değişikliklere sebep olan küçük boylu mantarlara verilen umumi ad. * Maddelerin oksitlenme neticesinde dış tarafını kaplayan tabaka. Pas.

Küfae
Davarın bir yıllık dölü, sütü, yoğurdu, yünü ve yapağısı.

Küfale
Zammetmek, artırmak. * Boynuna almak.

Küfat
(Küfv. C.) Eşitler. * Denkler, müsaviler.

Küfe
f. Taze dallardan veya kamıştan örülmüş, derin ve çeşitli boyda kaba sepet.

Küffar
(Kâfir. C.) Gâvurlar. Hak din olan İslâmiyeti inkâr edenler. Kâfirler.

Küffe
(C: Küfât) Kaftan nigendesi, kaftan zencifi.

Küfiyyun
Eski arabça âlimlerinin ayrıldığı iki büyük şubeden biri olup diğerine Basriyyun denirdi. (O.L.)

Küfne
Ağaç, şecer.

Küfr
"Örtmek mânâsınadır. Kalbe âit bir sıfattır. Hak dini inkâr edip, hakkı inkâr edene ve gizleyene ""kâfir"" denilir. Kâfirliğin sıfatı küfürdür. * Allaha inanmamak. Hakkı görmemek. İmansızlık. * Allaha (C.C.) yakışmıyan sıfatlar uydurmak. Müslümanlığa uymayan şeylere inanmak. * Nankörlük, dinsizlik, günah, kaba ve ayıp söz. (Bak: Kebâir - Kâfir)"

Küfr ü dalal
Kafirlik ve sapıklık. Dinsizlik.

Küfr-i cuhudî
Kalb ve dil ile ikrar etmemektir. (şeytan gibi)

Küfr-i inadî
İnadî dinsizlik, inadî küfür. Hakikat isbat edildiği halde yine imana gelmemek. Bilip de kabul etmez olmak.

Küfr-i inkârî
"Aslâ Cenab-ı Hakk'ı tanımayıp, İslâmiyet hakikatlarını ikrar ve tasdik etmemektir. (Evet küfr, mevcudatın kıymetini ıskat ve mânasızlıkla ittiham ettiğinden; bütün kâinata karşı bir tahkir ve mevcudat âyinelerinde cilve-i esmayı inkâr olduğundan; bütün esmâ-i İlâhiyeye karşı bir tezyif ve mevcudatın vahdaniyete olan şehadetlerini reddettiğinden; bütün mahlukata karşı bir tekzib olduğundan; istidad-ı insâniyi öyle ifsad eder ki: Salâh ve hayrı kabule liyakati kalmaz. Hem, bir zulm-ü azimdir ki: Umum mahlukatın ve bütün esmâ-i İlâhiyenin hukukuna bir tecavüzdür. İşte şu hukukun muhafazası ve nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği; küfrün adem-i afvını iktiza eder. S.)(Deniliyor : Deve kuşuna demişler : ""Kanatların var, uç!"" O da kanatlarını kısıp, ""Ben deveyim"" demiş, uçmamış. Fakat avcının tuzağına düşmüş. Avcı beni görmesin diye başını kuma sokmuş. Halbuki koca gövdesini dışarıda bırakmış, avcıya hedef etmiş. Sonra ona demişler; ""Mâdem deveyim diyorsun, yük götür!"" O zaman kanatlarını açıvermiş. ""Ben kuşum"" demiş, yükün zahmetinden kurtulmuş... Fakat hâmisiz ve yemsiz olarak avcıların hücumuna hedef olmuş. Aynen onun gibi; kâfir, Kur'anın semâvi ilânatına karşı küfr-ü mutlakı bırakıp meşkuk bir küfre inmiş. Ona denilse: ""Madem mevt ve zevali, bir idam-ı ebedi biliyorsun; kendini asacak olan darağacı göz önünde... Ona her vakit bakan, nasıl yaşar? Nasıl lezzet alır?"" O adam, Kur'anın umumi vech-i rahmet ve şümullü nurundan aldığı bir hisse ile der: ""Mevt idam değil, ihtimal beka var."" Veyahud, deve kuşu gibi başını gaflet kumuna sokar, tâ ki ecel onu görmesin ve kabir ona bakmasın ve zeval-i eşya ona ok atmasın!.Elhasıl : O meşkuk küfür vasıtasiyle deve kuşu gibi mevt ve zevali, idam mânâsında gördüğü vakit, Kur'an ve semâvi kitabların iman-ı bil'âhiret'e dair kat'i ihbaratı ona bir ihtimal verir. O kâfir, o ihtimale yapışır, o dehşetli elemi üzerine almaz. O vakit ona denilse: ""Mâdem bâki bir âleme gidilecek; o âlemde güzel yaşamak için tekâlif-i diniyye meşakkatini çekmek gerektir!"" O adam şekk-i küfri cihetiyle der: ""Belki yoktur; yok için neden çalışayım."" Yâni: Vaktâ ki o hükm-ü Kur'anın verdiği ihtimal-i beka cihetiyle idam-ı ebedi âlâmından kurtulur ve meşkuk küfrün verdiği ihtimâl-i adem cihetiyle tekâlif-i diniyye meşakkati ona müteveccih olur; ona karşı küfür ihtimaline yapışır, o zahmetten kurtulur. Demek bu nokta-i nazarda, mü'minden ziyade bu hayatta lezzet alır, zannediyor. Çünki; tekâlif-i diniyyenin zahmetinden ihtimâl-i küfri ile kurtuluyor ve âlâm-ı ebediyeden, ihtimâl-i imanî cihetiyle kendi üzerine almaz. Halbuki bu mağlâta-i şeytaniyenin hükmü, gayet sathi ve faidesiz ve muvakkattır. L.)"

Küfr-i meşkuk
Küfürde ve itikatsızlıkta şüpheli olma.

Küfr-i mutlak
"Hiç bir imâni hükmü olmamak, dine âit hiç bir hakikatı, Allah'ın varlığına âit hiç bir delili kabul etmemek. İhsan ve inayet-i İlâhiyyeye karşı şükür etmiyerek fiilen ve kavlen inkâr etmek. (""Neuzü billâh"" dine söğmek gibi) Küfr-ü icabettiren bazı çirkin sözlere de ""küfür"" denilmiştir.(Bir müslüman bir hakikat-ı imaniyeyi inkâr etse, küfr-ü mutlaka düşer. Çünkü başka dinlerin icmallerine mukabil İslâmiyette tam izahat verilmiş. Rükünler birbiriyle zincirlenmiş. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmı tanımayan, tasdik etmeyen bir müslüman, Allahı da (sıfatıyla) daha tanımaz ve âhireti bilmez. Bir müslümanın imanı o kadar kuvvetli ve sarsılmaz hadsiz hüccetlere dayanıyor ki, inkârda hiçbir özür kalmıyor. Adeta akıl, kabulde mecbur oluyor. S.)"

Küfr-i nifakî
Dil ile imanı ikrar edip kalb ile itikad etmemektir.

Küfran
Nankörlük etmek. Allah'ın ihsan ve inayetine mukabil teşekkür etmeyip fiilen veya kavlen inkâr etmek.

Küfran-ı ni'met
"Cenâb-ı Hakkın ihsan ettiği ni'metleri bilmemek ve hürmetsizlikte bulunmak. (Bak: Tahdis-i ni'met)(Bazan tevâzu, küfrân-ı ni'meti istilzâm ediyor; belki küfrân-ı ni'met olur. Bazan da tahdis-i ni'met iftihar olur. İkisi de zarardır. Bunun çare-i yegânesi ki, ne küfrân-ı ni'met çıksın ne de iftihar olsun. Meziyyet ve kemalâtları ikrâr edip, fakat temellük etmiyerek, Mün'im-i Hakikinin eser-i in'âmı olarak göstermektir. M.)"

Küfriyyat
Küfre sebep olan işler ve sözler.

Küfuf
(Keff. C.) Avuçlar, el ayaları.

Küfye
Ancak geçinebilecek kadar olan yiyecek.

Küfürbaz
f. Küfür sözü söyleyen. Ahlâksız. Küfrü âdet edinmiş olan.

Küfüv (küfv)
şerik. Nazir, akran, denk, eş, benzer, misil. Hemtâ. (Bak: Kefâet)

Küh
(Bak: Kûh)

Küh-sar
f. Dağ tepesi. Dağlık.

Kühbe
Kırmızılığa yakın olan beyaz renk.

Kühen
f. Eski, zamanı geçmiş. Demode olmuş. Yıpranmış.

Kühenpir
f. Yaşı ilerlemiş. Çok yaşlı, ihtiyar.

Kühensâl
f. Yaşlanmış, ihtiyarlamış, kocamış. Eskimiş.

Küheylan
Cins arab atı. (Gözü sürmelidir.)

Kühhan
(Kâhin. C.) Kâhinler, falcılar.

Kühistan
f. Dağlık yer, dağı çok olan mevki.

Kühküm
Oturak yeri kemiği.

Kühl
Sürme. Göz için sürme boyası.

Kühle
Sığırdili denilen ot.

Kühuf
(Kehf. C.) Mağaralar.

Kühul
(Kehl. C.) Orta yaşlı kişiler. Olgun kimseler.

Kühulet
Orta yaşlılık. (35-40 yaş arası) Olgunluk çağı. Bazılarına göre: Yirmibir ile altmış yaşa kadar olan insanın hayat devresi. Veya otuz ile elli arası.

Kühure
Yüzünü pörtürmek.

Kül'a
Devenin arkasında olur bir hastalık. * Koyun sürüsü.

Küla
Kuş kanadının sonunda olan dört telek.

Külae
Tehir etmek, sonraya bırakmak.

Külah
Takke. Kalpak. Baş örtüsü. * Kazıkların toprağa girmesini kolaylaştırmak için uçlarına geçirilen huni şeklindeki demir gömlek.

Külale
f. Çiçek demeti. * Kıvrım kıvrım olan saç. Kıvırcık saç. Bukle.

Külam
Kaba, muhkem ve sağlam yer.

Külbe
f. Kulübe.

Külbe(t)
Sıkıntı, zorluk, ıztırab. Şiddet. * İki sahtiyan arasına konup dikilen kırmızı kayış.

Külef
(Külfet. C.) Külfetler, zahmetler, sıkıntılar, zorluklar. * Merâsimler.

Küleng
f. Turna kuşu.

Külfet
Zahmet. Sıkıntı. Yorgunluk. Zahmetli iş. Adetten ve lüzumundan çok yorularak çalışmakla iş yapmak. * Merâsim.

Külhan
f. Hamam ocağı. Hamamda su ısıtmak için ateş yakılan yer.

Külhani
f. Serseri, çapkın, âvâre.

Küliçe
f. Külçe.

Küliçe-i nühas
Bakır külçesi.

Külkül (külkâl)
Kısa boylu bodur adam.

Küll
Hep, tüm, bütün. Çok. Cüz'lerden meydana gelen.Bütün cüzlerin şumul ve istiğrak üzere ifadeleri. (L.R.)

Küll-i a'zam
En büyük bütün. En büyük küll.

Küllab
(C.: Kelâlib) Çengel, kanca. Ucu eğri demir.

Külle
f. Topuk. * Kâhkül.

Külle yevm
Her gün.

Külliyat
(Külliyet. C.) Bütün. Hepsi. Hepsi birden. * Bir müellifin bütün eserleri.

Külliye
(Külliyet) Bütünlük, umumilik, genellik. * Bolluk, çokluk, ziyadelik. * Tar: Osmanlı İmparatorluğu zamanında Arap vilâyetlerinde bazı medreselere, üniversite karşılığı verilen ad.

Külliyen
Kâmilen, tamamen. Cüz'î olmamak üzere. Büsbütün. Tamamıyla, toptan, kâffesi.

Küllî
"Külle mensub. Cüz'iyat ve ferdlerden meydana gelmiş olan. Umumi, bütün. * Çok, ziyade, fazla. * Man: İnsan dediğimiz zaman küll'ü ve küllîyi ifade etmiş oluyoruz. İnsanın eli, ayağı, kolu, gözü dersek cüz' ve cüz'îyi ifade etmiş oluruz. Dünya denilirse küll; dünyanın karaları, kıt'aları veyahut denizleri dediğimiz zaman küll'ün eczasını ifade etmiş oluyoruz. Küll, cüz'lerden meydana geliyor."

Küllü amm
Her sene, bütün sene.

Küllü dain
Bütün hastalıklar. Bütün dertler.

Küls
Kireç.

Külse
(C.: Ekles) Kireç renginde olmak.

Külsum
Yuvarlak yüzlü. * Yanağı ve yüzü etli olan.KÜLTÜR : Fr. Her türlü fikir, san'at ve âdet varlıklarının hepsi. * Bir kimsenin umumi bilgi seviyesi. * Terbiye. * Ziraat. * Tıb: Tecrübe veya ilâç yapmak için mikrop besleme ve çoğaltma.

Küluh
Katı yüzlülük.

Külve
(C: Külu-Külliyât) Dağarcık altına çepeçevre diktikleri deri. * Tirşe dedikleri kayış.

Külçe
Eritilip tasfiye olunmamış veya topraktan çıkartıldığı gibi bulunan maden. * Büyük parça şeklinde dökülmüş maden.

Külüng
f. Taşçı kazması.

Küm'
Ev, beyt.

Kümahe
f. Nazarlık.

Küman
f. (Bak: Gümân)

Kümat
(Kemi. C.) Yiğitler, kahramanlar, savaşçılar.

Kümaşe
Sürat, hız.

Kümdet
Renk değiştirme.

Kümeyt
Koyu doru at. * Kırmızı şarap.

Kümm
(C: Ekmâm-Ekmime) Gömlek yeni.

Kümme
Kavuk.

Kümmel
(Kâmil. C.) Kâmiller. Olgunlar. İlmen, dinen ve mânen kâmil olan büyük zatlar. Büyük mâneviyat ve fazilet sahibi insanlar.

Kümmelîn
(Kâmil ve kümmel. C.) Kâmiller.

Kümmî
Konik. Koni biçiminde olan.

Kümserat
(C.: Kümsereyât) Armut.

Kümte
Kızıllık, kırmızılık, humret.

Kümter
(C: Kemâtir) Kısa boylu kaba adam. * Yabani eşek. Vahşi hımar.

Kümun
"Pusulanıp gizlenmek. * Tıb: Gözde ""gümne"" denilen bir dumanlı hastalık görünmesi."

Kümze
Bir yere toplanmış hurma.

Kün
"""Ol"" mânasında emirdir. Allah (C.C.) bir şeye Kün dese; o şey olur."

Kün feyekûn
(Bak: Emr-i kün)

Küna
f. Arâzi. Tarla. Etrafı çevrilerek ekilen yer.

Künam
f. Kuş yuvası. * Hayvan ini. * İnsanın rahat edip dinleneceği yer.

Künan
"f. ""Ederek, yaparak, eden, yapan"" manâlarına gelerek kelimelere eklenir. Meselâ: (Hande-künân: Gülerek)"

Künasat
(Künâse. C.) Künâseler, süprüntüler.

Künase
Süprüntü, zibil, çöp.

Künat
(Kâni. C.) Kinâyeciler. Kinâye söyliyenler.

Künbed
f. Kubbe.

Künbül
Sağlam, dayanıklı, sert, katı.

Künc
(Günc) f. Köşe. Bucak. Bodrum.

Künc-i kanaat
Kanaat köşesi.

Künc-i mihen
Mihnet, sıkıntı ve ıztırab köşesi.

Küncüd
f. Susam.

Künd
Biçimsiz, yakışıksız, kısa. * Kesmez, kör. * Yiğit, cesaretli, cesur. * Anlayışsız. Fehim ve idraki kısa.

Künde
f. Suçlu bir kimsenin ayaklarına geçirilen tomruk. * Kalın ve yüksek ağaç.

Kündekâr
f. Sedefçi. Kıymetli ağaçları işleyen. Marangoz.

Kündgûş
f. Sağır, işitmez.

Kündür
"(C: Kenadir) ""Günlük"" denilen nesne. * Şişman ve kısa boylu kimse. * Vahşi hımar, yabani eşek. * Büyük çuval."

Kündüs
Saksağan kuşu.

Künende
"f. ""Edici, yapıcı"" mânâlarına gelerek kelimelere eklenir."

Küngân
f. Toprak ve çimento gibi şeylerle yapılan su borusu, su yolu.

Küngüre
f. Kubbenin en yüksek yeri, tepesi.

Künh
Bir şeyin aslı, cevheri, mikdarı. Dip. Kök. Özü, nihâyeti, vechi. * Vakit, zaman.

Küniş(t)
f. Mecusi tapınağı. * Yahudi havrası.

Künnaşe
(C.: Künnâşât) Kök.

Künne
Ev kapısı üstüne yapılan sundurma.

Künnes
(Kânis. C.) Yuvasında ve yatağında olan geyikler. * Gündüzün gizlenen, gece görünen seyyar yıldızlar. (Bak: Hunnes künnes)

Küntan
Kısa boylu.

Künu'
Yakın olmak.

Künud
Nankörlük. Nimeti inkâr etmeklik.

Künun
Birşeyi gizleme, saklı tutma.

Künuz
(Kenz. C.) Hazineler. Defineler.

Künuzât
Kenzler. Hazineler.

Künye
Bir kimsenin nereden ve kimden olduğunu bildiren ve hüviyeti yazılı olan kâğıt.

Künübdür
Kaba nesne.

Küpeşte
Geminin kenarlarındaki tahta siper. * Parmaklığın üzerindeki düz ve kalın tahta.

Küra'
"(C: Ekru-Ekâri) İnsanda boyundan aşağısı; hayvanda topuktan aşağısı. * Koyun ve sığır baldırı."

Kürabe
Ağaç dibine düşen hurmaları toplamak.

Küran
f. Al renkli at.

Kürat
(Küre. C.) Küreler. Yuvarlak olan nesneler.

Küraz
Ağzı dar bardak.

Küraıyy
Paça satan.

Kürbak
Dükkân.

Kürbe
f. Dükkân.

Kürbet
(Kerb. den) Sıkıntı. Tasa. Keder. * Belâ. Musibet.

Kürbet-i gurbet
Gurbetten dolayı olan keder.

Kürdabe
Büyük su içinde olan çürüntü.

Kürde
(C: Kürüd) Sürülmüş tarla.

Kürdevs
(C: Kerâdis) Kemik başı. * At sürüsü.

Kürdistan
Kürdlerin oturdukları bölge. * İran'ın Ardelân eyaletinin eski adı.

Kürdî
Kürdistânlı.

Küre
f. Toprak ocak. Mâdenci ocağı.

Küre-i arz
"Dünya. (Yuvarlak olduğundan dolayı bu isim verilmiştir.)(Küre-i arz, küçüklüğüyle beraber semâvata karşı gelebilir. Çünki nasılki ""Dâimi bir çeşme, varidatsız büyük bir gölden daha büyük"" denilebilir. Hem, bir ölçek ile bir şey ölçerek başka yere nakledilen ve onun elinden geçmiş ve ona girmiş çıkmış bir mahsulâtla, zâhiren binler def'a ölçekten büyük ve dağ gibi bir cisimle o ölçek muvâzeneye çıkabilir. Aynen öyle de: Küre-i arz, Cenâb-ı Hak onu san'atına bir meşher ve icadına bir mahşer ve hikmetine medar ve kudretine mazhar ve rahmetine mezher ve Cennetine mezraa ve hadsiz kâinata ve mahlukat âlemlerine ölçek ve mâzi denizlerine ve gayb âlemine akacak bir çeşme hükmünde icad etmiş. Her sene kat kat ve katmerli yüzbin tarzda, masnuattan dokunmuş gömleklerini değiştirdiği ve çok def'a dolup mâziye boşaltarak gayb âlemine döktüğü bütün o müteceddid âlemleri ve arzın müteaddit gömleklerini nazara al; yani bütün mazisini hazır farzet; sonra yeknesak ve bir derece basit semavata karşı muvazene et. Göreceksin ki: Arz, ziyade gelmezse, noksan da kalmaz. İşte $ sırrını anla. S.)"

Küre-i ayn
Tıb: Göz yuvarlağı.

Küre-i hava
Dünyayı kaplayan hava tabakası. Atmosfer.

Küre-i hâk
Yeryüzü. * Zemin yüzü.

Küre-i kamer
Ay.

Küre-i zemin
Dünya, küre-i arz.

Kürek cezası
Tanzimattan önce ve yelkencilik devrinde işledikleri ağır cürümden dolayı harp gemilerinden kürek çekmek üzere gemi hizmetine verilen kimseler. Bu gibiler, gemilerde kürek çektikleri için bu tâbir meydana gelmiştir.

Kürema
(Kerim. C.) Kerimler.

Kürend
(Küreng) f. Al at.

Küreviyat
(Küreviyet. C.) Küre gibi oluşlar. Küreler. Yuvarlaklıklar.

Küreviyet
Yuvarlaklık. Küre gibi oluş.

Kürevî
Yuvarlak. Küre şeklinde.

Küreyc
Dükkân.

Küreyvat
Kandaki küçük yuvarlak cisimler. Küçük küreler.

Küreyvat-ı beyza
Kandaki beyaz renkte ve çok küçük kürecikler. Kan ve lenf gibi vücud mâyilerinde bulunan çekirdekli ve yuvarlak hücreler. Kırmızı küreciklere nisbetle azdırlar. Vazifeleri hastalık gibi düşmanlara karşı asker gibi müdafaadır. Ne zaman müdafaaya girseler Mevlevi gibi iki hareket-i devriye ile sür'atlı bir vaziyet-i acibe alırlar.

Küreyvat-ı hamra
Kırmızı kan kürecikleri. Kana kırmızı rengini veren, çekirdeksiz, yuvarlak, küçük hücrecikler olup kanın her mm.küpünde beş milyon kadar bulunurlar, beden hücrelerine erzak dağıtırlar ve bir kanun-u İlâhî ile hücrelere erzak yetiştirirler. (Tüccar ve erzak memurları gibi)

Küreyve
(C.: Küreyvât) Küçük yuvarlak.

Kürh
Sıkıntı, meşakkat, zahmet.

Küriz
f. Hizmetkâr, hâdim, hademe.

Kürizî
f. Beli bükük ve sefil ihtiyar.

Kürk
Kızıl, kırmızı, ahmer.

Kürkî
(C: Kürâki) Turna kuşu.

Kürmih
f. Çivi, mıh.

Kürnüb
Kelem dedikleri lahana.

Kürr
(C: Ekrâr) Yediyüz bin kırksekiz dirhem. * Ölçek.

Kürras
Pırasa.

Kürrase
(C: Kerâris) Elyazma kitapların sekiz sahifeden meydana gelen forması.

Kürre
(Bak: Küre)

Kürre-i har
Eşek yavrusu. Sıpa.

Kürrec
Top.

Kürrez
İki yaşına girmiş doğan kuşu. * Kötü ve hâzık kimse.

Kürsi
Oturulacak yüksekçe yer. Câmilerde vâizin, medreselerde müderrisin oturduğu yer. * Taht, serir. Erike. Koltuk. * Kaide. * Merkez. * Vazife. * Saltanat, kudret ve mülk. * Başkent, hükümet merkezi. * Mânevi makam. * Arş'ın altına bir semâ tabakası. (Bak: Arş)

Kürsi-nişin
f. Tahtta oturan hükümdar, pâdişah. * Vâli. * Câmide vaaz eden.

Kürsu'
Bilek kemiğinin ucunun serçe parmak tarafında olan yumruca kısmı.

Kürsî
arşı azamın altındaki makam.

Kürsüb
Kesbetmek, kazanmak, çalışmak. * Sert ve sağlam ağaç.

Kürsüf
(C: Kerâsif) Pamuk.

Kürt
Müslüman bir kavim, o kavimden olan kişi.

Kürtaj
Dölyatağı (rahim) veya kemik apsesi boşlukları içinde bulunan yabancı cisim veya hasta organları özel bir âletle çıkarıp almak işlemi. Rahmin temizlenmesi ameliyesi.

Kürub
(Kerb. C.) Kederler, tasalar, kaygılar, gamlar.

Kürum
(Kerm. C.) Üzüm kütükleri. Bağ kütükleri.

Kürur
Bir şeyin tekrarlanması. * Geri çekmek. * Menetmek, engel olmak.

Kürur-u a'vam
Senelerin birbirini takib etmesi. Yılların ard arda geçmesi.

Küruz
Dühul etmek, girmek, dâhil olmak. * Bir kimseye ilticâ etmek, sığınmak.

Küruş
(Keriş. C.) İşkembeler.

Kürz
(C: Karaze) Çan. * Dağarcık, torba.

Kürük
f. Deve yavrusu.

Küs'
Tâbi olmak, ittiba etmek, uymak.

Küsaha
Süprüntü.

Küsbe
Bir parça süt ve hurma. * Taamdan veya başka şeyden az iken çoğalıp toplanan nesne.

Küsbüre
Kanbel otu.

Küseyra
Bir dikenli ağacın zamkı.

Küseyre
Hurma koruğu.

Küsfüre
Kanbel otunun tohumu.

Küsiste
(Güsiste) f. Gevşek, uyuşuk, tembel. * Kopuk, kopmuş.

Küsr
Çok mal.

Küssab
Küçük ok.

Küssar(e)
Kırılan şeyin parçaları.

Küsse
Kaba sakal.

Küsterde
f. Döşenmiş, yayılmış.

Küstic
(C.: Kesticât) Mecusiler kuşağı.

Küsud
Az nesne.

Küsuf
"Güneş tutulması. Ay'ın, dünya ile güneş arasına gelerek dünya üzerinde gölge yapması. * Mc: Birisinin felâketli hâlinde çok teessür göstermesi hâli.(Güneşin ve ayın tutulmaları, küsuf ve husuf namazları denilen iki ibâdet-i mahsusanın vakitleridir. Yâni gece ve gündüzün nurani âyetlerinin nikaplanmasıyla bir azamet-i İlâhiyeyi ilâna medar olduğundan, Cenâb-ı Hak ibâdını o vakitte bir nevi ibâdete davet eder. Yoksa o namaz, (Açılması ve ne kadar devam etmesi, müneccim hesabiyle muayyen olan) ay ve güneşin husuf ve küsuflarının inkişafları için değildir. Aynı onun gibi, yağmursuzluk dahi, yağmur namazının vaktidir. Ve beliyyelerin istilâsı ve muzır şeylerin tasallutu, bazı duaların evkat-ı mahsusalarıdır ki; insan o vakitlerde aczini anlar, dua ile, niyaz ile Kadir-i Mutlakın dergâhına iltica eder... Eğer dua, çok edildiği halde, beliyyeler def olunmazsa; denilmiyecek ki: ""Dua kabul olmadı."" Belki denilecek ki: ""Duanın vakti, kaza olmadı."" Eğer Cenâb-ı Hak, fazl ve keremiyle belâyı ref etse; nurun alâ nur.. o vakit dua vakti biter, kazâ olur. Demek dua, bir sırr-ı ubudiyettir. S.)"

Küsuf-u cüz'î
Güneşin bir kısmının tutulması.

Küsuf-u küllî
Güneşin tamamının tutulması.

Küsul
Tembel, uyuşuk, gevşek.

Küsur
(Kesir. C.) Artan parçalar, geri kalan adetler. Artık.

Küsurât
(Küsur. C.) Artan kısımlar, küsurlar, artıklar.

Küsv
Bir yere yığılmış ve toplanmış nesne. * Az, kalil.

Küsve
Az, kalil.

Küta'
(C.: Küt'ân) Tilki eniği. * Kötü adam. * Tamamlanmak, toplanmak.

Kütale
Ağırlık, sıklet.

Kütar
Kereviz.

Kütbe
Dikiş.

Küteh
(Kutah) f. Kısa.

Kütfane
(C.: Kütfân-Ketâyif) Çekirgenin evvel kanatlanıp uçanı.

Kütle
(Kitle) Bir cismi terkib ve teşkil eden kısımların bütün hey'etine denir. Toplu şey. Deste. Yığın. Külçe.

Kütt
Malı kazanıp yığan kimse.

Küttab
(Kâtib. C.) Kâtipler. * Mektep, okul. * Başı yuvarlak küçük ok. (Oğlancıklar onunla ok atmayı öğrenirler.)

Kütüb
(Kitâb. C.) Kitablar.

Kütüb-ü mensuha-i semaviyye
İslâma ve bütün beşeriyyete gönderilen Kur'an-ı Kerim'den evvel eski peygamberlere gelen -Tevrat, İncil, Zebur- namlarındaki şimdi hükmü kalkmış olan mukaddes kitablar.

Kütüb-ü mukaddese
Mukaddes kitablar.

Kütüb-ü münzele
"Vahiy ile Cenâb-ı Hak tarafından indirilmiş, ihsan edilmiş mukaddes kitaplar.(... Kur'anı nâzil eden Zât-ı Zülcelâl, Mu'cizat-ı Ahmediye (A.S.M.) ile, Kur'an vahiy olduğunu gösterir; isbat eder. Ve nâzil olan Kur'ân dahi üstündeki i'caz ile gösterir ki; Arştan geliyor. Ve münzel-i aleyh olan Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) bidayet-i vahiydeki telaşı ve nüzul-i vahy vaktindeki vaziyet-i bihuşu ve herkesten ziyade Kur'ana karşı ihlâs ve hürmeti gösteriyor ki; vahiy olup ezelden geliyor, O'na misafir oluyor. M.)"

Kütüb-ü semâviyye
Mukaddes kitaplar. Tevrat, Zebur, İncil ve Kur'an.

Kütüb-ü sitte-i hadisiyye
"Hadise dair altı Kitab. Bu eserler en çok tetkik edilmiş, en sahih, en doğru ve mu'teber hadis kitablarıdır.1- Sahih-i Buhâri. Müellifi: Hâfız Ebu Abdullah Muhammed İbn-i Câfii-i Buharî'dir. Sahih hadisleri tesbit için İslâm ilim merkezlerini dolaşmış, hadis âlimlerinden istifade etmiştir. Cumhurun telâkkisine göre Kur'an-ı Kerim'den sonra en sahih kitab ve ilim menbaıdır. Hicri 256'da vefat etmiş olup bu mezkur kitabında 7395 adet hadis nakletmiştir.2- Sahih-i Müslim. Müellifi: İmam-ı Müslim bin El-Haccac. (Hi: 204-261) Kitab-üs-sahihini yüzbin hadisten seçmiş ve onbeş senede vücuda getirmiştir. Mezkûr eserinde 2775 hadis nakletmiştir.3- İbn-u Mâce (Sünen-i İbn-i Mâce). Müellifi: Ebu Abdullah Muhammed Yezidi Kazvinî'dir. Vefatı: Hicri 273 senesidir.4- Ebu Dâvud (Sünen-i Ebu Dâvud 4800 hadisi muhtevidir) Müellifi : Ebu Davud Süleyman Es-Sicistânî'dir. Hicri 275'e kadar yaşamıştır. Câmi-üs-Sünen isimli kitabı meşhurdur. 500 bin hadis hıfzetmiştir. İslâm hukukçuları arasında çok mühim yeri vardır.5- Tirmizî: (Sünen-i Tirmizî). Müellifi: Hâfız Ebu İsa et-Tirmizî olup, hicri 275 de vefat etmiştir.6- Nesaî: (Sünen-i Nesaî) Müctebâ da denir. Müellifi Hâfız Ebu Nesaî olup Hicri 303 tarihine kadar yaşamıştır.Buharî ile Müslim Hadis Kitablarına: ""Sahihân""; diğer dört Hadis kitabına da: ""Sünen"" tabir edilir."

Kütüb-ü sâlife
Geçmişteki eski mukaddes kitaplar.

Kütüb-ü tevarih
Tarih kitabları.

Kütübhane
Kitapların bulunduğu salon veya bina. * Belli bir kaideye göre tasnif edilmiş kitaplardan meydana gelen bütün. * Kitap koymağa yarayan bölmeli dolap.

Kütübhane-i umumiye
Umumi kütübhâne.

Kütübüsitte
güvenilir olan altı hadîs kitabı.

Kütüm
"Bir otun yaprağı. (Mersin yaprağına benzer; kına ile karıştırıp boya yaparlar.)"

Küub
(Küubet) Kızın memesinin büyümesi.

Küul
İspirto. Alkol.

Küus
(Ke's. C.) Kaplar, çanaklar, çömlekler. * kadehler. Bardaklar.

Küv'
Bileğin başparmak tarafı.

Küvar
(Kivar) f. Petek, bal peteği, kiler. (Bak: Kevare)

Küvb
(C.: Ekvâb) Kulpsuz bardak. Küp.

Küvbe
Tavla oyunu. * Dümbelek.

Küvet
Fr. Leğen olarak kullanılan kapların umumi adı.

Küvh
(C.: Ekvâh) Penceresiz ev.

Küvm
Bir yere toplanmış olan bir miktar deve. * Yükseklik, yücelik.

Küvr
(C.: Ekvâr-Ekvür-Kirân) Deve palanı. * İz. * Ateş yakacak yer. * Arı kovanı.

Küvre
(C.: Küvr-Kirân) Ateş yakacak yer. * Düz nâhiye. * şehir.

Küvs
Göç vakitlerinde çalınan meşhur bir büyük sazın adı.

Küvsiyy
Küçük yürügen at.

Küvvare
(C: Küvvârât) Arı kovanı.

Küvve (kivve)
(C.: Kivâ) Evin duvarına açılan delik. Pencere.

Küvviret
(Tekvir. den) Toplandı, dürüldü.

Küvviret suresi
Kur'an-ı Kerim'de 81. Suredir. İzeşşemsü Küvviret veya Tekvir Suresi de denir. Mekke-i Mükerreme'de nâzil olmuştur.

Küvz
(C: Ekvâz-Kizân-Kize) Bardak.

Küyy
Pencere.

Küzaz
Tıb: Tetanos. Sinir gerilmesi.

Küzaze
Soğuğun şiddetinden olan bir hastalık.

Küzb
Küsbe.

Küzebzib
Çok yalancı.

Küzinyak
Bez yıkayanların tokmağı.

Küzr
Yay gezi.

Küzum
Ağzında dişi olmayan yaşlı deve.

Küş
"f. ""Öldüren, öldürücü"" mânalarına gelerek tamlama yapmada kullanılır. Meselâ: Düşman-küş: Düşman öldüren."

Küşa
"f. ""Açan, açıcı"" mânâlarına gelerek tamlama yapımında kullanılır. Meselâ: Dil-küşâ : Gönül açan, gönül açıcı, ferahlık veren."

Küşad
(Küşât) f. Açış. İlk açılış merasimi. * Açma, fethetme. * Yeni yapılan resmi bir yapının ilk defa olarak açılması.

Küşade
(Küşude) Açık. Açılmış. Ferahlı.

Küşadetmek
Açmak. Açış merâsimi.

Küşayiş
f. Açıklık. Ferahlık.

Küşende
f. Öldüren, katil, öldürücü.

Küşiş
f. Öldürme, öldürüş. Katletme.

Küşle
Hind vilâyetinde yetişen zehirli bir ot kökü.

Küştar
f. Kesilmiş veya kurban edilmiş koyun. * Et.

Küşte
(C.: Küştegân) f. Öldürülmüş, maktul.

Küştegân
(Küşte. C.) Öldürülmüşler, öldürülmüş olanlar.

Küştegân-ı zinde
Şehitler. Şehid olmuş kimseler.

Küşten
f. Öldürmek.

Küştere
f. Uzun dülger rendesi.

Küştî
f. Pehlivanlık, güreşme.

Küştîgir
f. Pehlivan, güreşçi.

Küştîgirî
f. Pehlivanlık.

Küşud
Memesi küçük davar.

Kı'de
Halı. * Bir oturma tarzı.

Kıbab
(Kubbe. C.) Kubbeler. Tepesi yarım küre şeklinde olan binâ damları.

Kıbah
(Kabih. C.) Çirkinler, kabihler.

Kıbal
(Bir yazıyı) karşılaştırma, mukabele etme. * Pabucun ayak üstüne gelen yeri.

Kıbal(e)
Ebelik bilgisi ve işi.

Kıbb
Kişinin arkasında yumrulanan kemik.

Kıbbe
(C.: Kıbbât) Kırkbayır adı verilen karın.

Kıbel
Yan, taraf, yön, cihet, cânib.

Kıble
Kâbe-i Muazzamanın bulunduğu Mekke-i Mükerreme ciheti. Kıble tarafı, güney. * Cenubdan esen rüzgâr.

Kıblegâh
f. Kıble tarafı. Kıblenin bulunduğu yer.

Kıblenüma
(Kıblenâme) f. Kıblenin tâyinine yarayan pusula. Cihet ve yön gösteren âlet.

Kıbs
Çok adet, çok miktar.

Kıbt
Mısır'ın eski yerli halkı.

Kıbtiyan
(Kıbti. C.) Kıbtiler, çingeneler.

Kıbtî
(C.: Kabâti) Kıbt soyundan olan. Çingene. * Çingene ile alâkalı.

Kıdad
Perâkende olup dağılmak.

Kıdah
Temrensiz ok.

Kıdd
Kayış.

Kıdde
Tarikat. * Bölük.

Kıdem
"Öncelik ve eskilik. * Evveli bulunmamak. Ezeli olmak. * Başkasından daha önce olmak. Zamanca daha evvelki olmak. Rütbece daha yüksek olmak. * Cenab-ı Hakkın ""Kıdem"" sıfatı, yâni; ebedî ve ezelî oluşu."

Kıdemen
Kıdemce, kıdem yoluyla.

Kıdn
Havan. * Kadının mahfe içinde kendisi için koyup sakladığı giyim eşyası.

Kıdr
(C.: Kudur) Çömlek, tencere ve kazan gibi, yemek pişirmeye mahsus kaplar.

Kıdve
İlimde ileri olup kendisine uyulan. Kendine itimad edilip ardınca gidilecek olan.

Kıfar
Çöller. Susuz, otsuz yerler.

Kıfve
Kuyruk. * Fuhuş sözle iftira etmek.

Kıhf
(C.: Akhâf) Kafatası. Beynin, içinde bulunduğu kafa kemiği.

Kıl ü kal
(I ve A, uzun okunur) Dedikodu.

Kıl'
(C.: Kılâ) Gemi kanadı. * Eyerde oturmayan kimse.

Kıla'
(Kal'a. C.) Surlar, kaleler, hisarlar.

Kılaa
Yelken.

Kılade
Gerdanlık. Boyna takılan kıymetli şey. * Akarsu.

Kılafet
Gemi ziftleme san'atı. Kalafatlık.

Kılavuz
Yol gösteren, rehber. * Vapurlara yol gösteren. * Bazı hayvan katarlarının önüne düşüp, onları sevkeden hayvan. * Eskiden evlenme işlerine vasıtalık eden kadınlar. * Düşman hakkında mâlumât edinmek için ordu hizmetinde kullanılan kişiler. * Okçuluk müsabakalarında ilk atılan ok.

Kılde
Yağ tortusu.

Kılevb
Kurt, zi'b.

Kılhım
Yaşlı hayvan.

Kılkal
Hareket ettirmek.

Kılkıl
Siyah tohumlu bir ot.

Kılle(t)
Titremeğe benzer bir hâlet ki hiddet vaktinde ârız olur. * Azlık. Nâdirlik. Kıtlık.

Kıllet-i nukud
Para darlığı. Para sıkıntısı.

Kıllîb
Eski kuyu. * Kurt.

Kıls
(C.: Kulus) İftira etmek. * Atmak. * Liften yapılmış kalın ip. * Kusmak. * Kap dolup dökülmek.

Kılv
Yeyni eşek. * Çelik oyunu oynamak.

Kılyan
Beyaz nohut.

Kılâ-i rasine
Sağlam kaleler. Muhkem surlar.

Kılıbık
Karısının sözünden çıkmayan erkek. Karısının baskısı altında olan adam.

Kımah
Sudan başını kaldırmak.

Kımar
Kumâr.

Kımat
Örtü, sargı. Sarılacak bez. Beşik bağırdağı. * Keserken koyunun ayağını bağlamada kullanılan ip.

Kımatr
Eşya veya kitab saklanan yer. Kitaplık.

Kımcar
Bıçak kını.

Kımkım
İyi cins olmıyan kuru hurma.

Kımme
(C.: Kumem) Boy, kamet. * Beden. * Başın tepesi. * Dağ tepesi. * Her şeyin yükseği. * İnsan cemaati, topluluk.

Kımt
Kamıştan yapılan evlerin kamışlarını bağladıkları ip.

Kımız
Ekşimiş kısrak sütü.

Kın'ar
Dağ keçisinin semiz ve büyük olanı.

Kın'as
Büyük deve.

Kına
Râzı olmak, kabul etmek.

Kına'
Başörtüsü, eşarp. Örtü, yaşmak, peçe, nikâb. * İçinde hediye gönderilen tabak.

Kınaf
Büyük burunlu kişi.

Kındîd
şarap, hamr.

Kınkın
Yol gösterici, kılavuz. * Bir cins çekirge. * Yer altındaki suyun miktarını bilip kazan kimse.

Kınn
(C.: Aknân-Akınne) Köle.

Kınnare
Mezbaha.

Kınne
(C.: Kinen) Hurma lifinden yapılan urganın sağlam ve dayanıklı olması. * Dâne çadırı dedikleri ot. * Bir nevi devâ.

Kınneb
Kendir otu. * Kınnap. İnce sicim.

Kınnesrin
Şam diyârında bir mekân adı.

Kınnîne
Büyük şişe. * Şarap kabı.

Kıns
Her nesnenin aslı ve bitecek yeri.

Kıntar
Belâ, meşakkat, zahmet.

Kınve (kunve)
Koyunu döl için saklamak.

Kıpti
Avrupanın bazı cihetlerine Hintten gelerek yerleşen çingenelere verilmiş isim. Çingene.

Kır'av
Çorak tarla.

Kıra
Konaklık etmek. * İhsan etmek.

Kıra'
Cimâ etmek. * Sağlam, muhkem. * Şiddetli.

Kıraat (kıraet)
Okuma. Düzgün ve çabuk okuma. * Okuma kitabı. * Fık: Namazda Kur'an-ı Kerim'den bir miktar okumak.İnsan bir yazıyı ya kendi kendine yahut başkasına dinletmek üzere okur. Hususi mütâlaa nasıl olsa olur. Fakat dinletmekten maksad, anlatmak olduğu için o yolda okumanın dikkat edilecek bâzı noktaları vardır.Bir eser mensur ise onu okumağa Kırâet, manzum ise inşâd denir. Gerek kırâet, gerek inşâd: Mihânikî, mantıkî, bediî diye üçe ayrılır. (Bak: Bediî kıraet, İnşad, Mantıkî kıraet, Mihanikî kıraet)

Kıraat-ı seb'a
"Kur'an-ı Kerim'i yedi türlü okuma tarzı. Mâna değişmemek üzere Kur'an-ı Kerim Kureyş, Huzeyl, Havâzin, Kinane, Sakif, Temim ve Yemen lehçeleriyle ""sırat, mâlik, cibril"" gibi kelimelerin yedi türlü okunmasına denir. * Yedi türlü okuma."

Kıraathane
Müşterilerine gazete, mecmua ve kitap gibi şeyleri bulunduran geniş ve içi döşenmiş kahvehane.

Kırab
Kılıç veya bıçak kını.

Kıraf
Cima etmek. * Karışmak.

Kıram
Nakışlı perde. * Duvara tutulan örtü. * Çarşaf.

Kıran
(C.: Kırânât) Yakınlık, mukarenet. * Ayrı iki şeyin birleşmesi. * İki gezegenin bir burçta bulunması.

Kırar
Davarın yaşını anlamak için dişine bakmak.

Kırat
Dirhemin onaltıda birini ifade eden eski bir ağırlık ölçüsü.

Kırağı
(Bak: Şebnem)

Kırba
(C.: Kıreb-Kırebat) Saka tulumu. Deriden su kabı. * Tıb: Çocuklarda karın şişmesi. * Süt tulumuna da kırba denir. * 13 bin dirhemlik veya 32 okıyyelik bir kab.

Kırban
Yakınlık. * Cimadan kinâye olur.

Kırd
Atılmış yünü andıran bulut. * Maymun.

Kırf
Kabuk.

Kırfe
Töhmet. * Ağaç kabuğu. * Darçın.

Kırgız
Türkî kavimlerden biri.

Kıritik
(Bak: Kritik)

Kırkanbar
İçinde çok çeşitli şeyler bulunan yer veya kap. * Çok şeyler bilen kişi.

Kırkbayır
Geviş getiren hayvanların midelerinin bir bölümü.

Kırkıs
Küçük üvez.* Köpeği çağırmak. * Yüzük yapılan özlü balçık.

Kırla
"Bir kuş cinsidir ve sulardan balık avlar; derler ki su içine girdiğinde bir gözüyle üstünü gözler, bir gözüyle su içinde avını gözler. Gayet korkak bir kuştur."

Kırm
(C.: Kurum) Ulu şerif, şerefli kişi.

Kırmaz
Beyaz ekmek.

Kırmeta
Kitapla satırların veya yürürken adımların birbirine yakınlığı.

Kırmil
(C.: Karâmil) Azgın devenin yavrusu. * İki hörgüçlü deve.

Kırmîd
(C.: Karâmid) Pişmiş kiremit.

Kırn
Korkak.

Kırnak
Halayık, cariye, esir kadın.

Kırnas
Doğan kuşunun, avının ardınca gitmesi.

Kırra
Soğuk, berd. * Çok fazla susuzluk. * Akıllılık.

Kırrîs
Sazan balığı.

Kırta'be
Bez parçası.

Kırtab
Kafası üstüne yıkmak.

Kırtale
(C.: Kırtâl) Yemiş toplamakta kullanılan sepet.

Kırtas
(C.: Karâtis) Kâğıt. Kâğıt tabakası, sahife. * Kâğıtçı.

Kırtasiye
Kâğıt işleri. Kâğıtla alâkalı. Onunla yapılan muâmeleler.

Kırtît
Zahmet meşakkat.

Kırtıbiyy
Bir nevi oyun.

Kırvan
Kafile, kervan. * Dünyanın her tarafı. Doğu ve batı.

Kırzab
(C.: Karâzıbe) Keskin kılıç. * Hırsız.

Kırzam
Saçma sapan şeyler konuşan. Manâsız sözler söyliyen kimse.

Kırzîn (kirzin)
(C.: Kerâzin) Büyük balta.

Kırşib
Yaşlı davar. * Arslan. Çok yiyen, obur. * Uzun boylu kimse. * Kötü ahlâklı.

Kıs
"""Kıyas et, buna benzet, bununla ölç!"" mânalarına gelir ve bazı tâbirlerde geçer. Meselâ: (Ve kıs ala hâzâ: Bunun üzerine kıyas et.)"

Kısa'
(Kas'a. C.) Tabaklar, çanaklar, çömlekler.

Kısabe
Kesicilik, kasaplık.

Kısar
(Kasir. C.) Kısalar. Kasr olanlar.

Kısar-ı mufassal
Kur'an-ı Kerim'de 99. sure olan Zilzal suresinden 114. olan Nas suresine kadar olan surelerdir.

Kısas
Kıssalar. Fıkralar. Hikâyeler.

Kısasen
Kısas yoluyla. Öldüren veya yaralayanı eşit şekilde cezalandırarak.

Kısde
(C.: Kusad) Bir şey kırıldığında herbir parçası.

Kısl
Zayıf kişi.

Kıslam
Isırıcı hayvan.

Kısm-ı sâni
İkinci kısım.

Kısmal
Kesmek.

Kısme
Kırık parçası. * Misvak parçası.

Kısmen
Bir kısım olarak. Bir parça olarak.

Kısmet
Bölmek ve ayırmak. Bahşetmek. Taksim etmek. * Fık: Hisse-i şâyiayı, yani, taksim olunmamış maldaki hisseleri sahiplerine tahsis etmektir.

Kısmî
Bir kısmı, bir parça, bir bölüm.

Kısra (kusâre)
Ekincilerin kesmik dedikleri başakta kalan buğday. Buğday çalkandığında kalbur içinde kalan kaba buğday başları.

Kıss
Nasâra tâifesinin ulusu, reisi ve danişmendi. * Bir yerin adı.

Kıssa
Fıkra. Hikâye. İbret verici hikâye. Vak'a. Mâcerâ. Rivâyet.

Kıssagû
f. Hikâye ve kıssa anlatan.

Kıssagüzâr
f. Hikâye anlatan kimse, masal söyliyen kişi.

Kıssahân
f. Hikâye söyliyen, kıssa ve masal anlatan.

Kıssaperdâz
f. Hikâye düzen kişi. Kıssacı, masalcı.

Kıssis
Keşiş. Papaz. Hristiyan din adamı.

Kıssât
(Kıssa. C.) Kıssalar. Hikâyeler.

Kıst
Pay. Hisse. Nasib. Kısım. Mizan. Rızık. Kısım kısım verilen bir hediyenin, borcun her defada verilen bir parçası. Tartı ve ölçüde doğruluk. Adalet etmek.

Kıst-el yevm
Bir aylık maaşın bir güne isâbet eden miktârı. * Çalışılmayan günler için kesilen para.

Kıstas
Mizan, ölçü. Büyük terazi. Kıyamet günündeki büyük terazi. * Mânevi değer ve kıymet ölçüsü. * En doğru tartan. * Taksit. Taksit ile ödenen şey.

Kısteyn
İki hisse, iki pay. İki ölçü, iki parça.

Kısved
Kuvvetli, boynu kalın olan kişi.

Kısım
(Kısm) Bir parça, bölük, takım, kesim. * Kapalı avucunun alabildiği miktar.

Kısır
Çocuğu olmaz, doğurmaz. * Münbit olmayan ve mahsul alınamayan verimsiz toprak.

Kıt'
(C.: Aktâ-Aktu) Deve palası. * Yük üstüne örttükleri palas. * Gecenin bir miktarı. * Yassı ve büyük olan ok temreni.

Kıt'a
(C.: Kıtat) Dünyanın kara parçalarından her biri. * Memleket. Ülke. * Mat: Bir dairenin bir yayı ile onun çapı arasındaki kısım. * Tıb: Kesik organın vücudda kalan parçası. * Ask: Çok kalabalık olmayan askerî kuvvet. * Edb: En az iki beyitten yapılmış manzume parçası. * Bir dönüm araziden az olan yer. * Parça, cüz. Bölük, kısım. * Taraf.

Kıt'a-i cesime
Büyük parça.

Kıta'
Kesme, parçalama, kat etme. * Haram olan şey.

Kıtaat
(Kıt'a. C.) Bölümler, cüzler, parçalar. * Büyük kara parçaları. * Askeri birlikler. * Ülkeler, memleketler.

Kıtab (kutub)
Karıştırmak. * Yüzünü pörtürmek. * Kaşlarını bir yere toplayan.

Kıtade
Geven, dikenli ot.

Kıtaf
Bağdan üzüm kesecek ve ağaçtan yemiş devşirecek vakit.

Kıtal
Muharebe. Kavga. Öldüresiye yapılan karşılıklı harp.

Kıtar
(C.: Kutur-Kuturât) Deve katarı.

Kıtb (kıtbe)
(C.: Aktâb) Bağırsak.

Kıtf
Üzüm salkımı. Salkım. * Toplanmış yemiş.

Kıtfir
Zeliha'nın kocası olan Mısır azizinin ismi.

Kıtkıt
Ufak taneli yağmur.

Kıtl
(C.: Aktâl) Düşman, adüvv. * Misil, benzer, eş.

Kıtlık
Kahtlık. (Bak: Kaht)

Kıtmir
Ashab-ı Kehf'in köpeğinin adı. * Hurma ile çekirdeğinin arasındaki ince zar. Çekirdeğin arasındaki ince pürüz. * Hakir ve küçük olan şeylerde mesel olmuştur.

Kıtmîr
Ashabıkehfin köpeği.

Kıtr
Erimiş bakır.

Kıtt
(C.: Kutut) Nasib, hisse. * Kitab ve kâğıt. * Erkek kedi.

Kıtta
Dişi kedi.

Kıttavş
Kedi.

Kıvam
Olgunluk derecesi. Her şeyin en uygun hali. * Mâyi bir şeyin koyulaşmış hali. * Tav. * Durma. * Çağ. * Bir şeyin nizamı. * Doğrular. Dikler. Dik ve doğru çizgiler.

Kıvam-ı din
Dinin direği.

Kıvra'
Horozların birbiriyle döğüşmesi.

Kıy'a
Düz yer, arz-ı müstevi.

Kıya'
Erkek dişiye aşmak. * Hurma ve buğday döktükleri düz yer.

Kıyad (kıyâde)
Çekmek.

Kıyadet
Kumandanlık, seraskerlik. Kumanda.

Kıyafet
Bir şeyin dış görünüşü, zâhiri. * Bir kimsenin giydiklerinin bütünü. * Heyet, şekil, suret. * Feraset. * Bir kimsenin ardınca olmak.

Kıyam
Ayakta durmak. Ayağa kalkmak. * Ayaklanmak. İsyan. * Ölümden sonra tekrar dirilmek. * Bir işe başlamak, devam etmek. * Satılan bir mal hakkında müşteri ile anlaşıp kararlaşma. * Canlanmak. * Kıyâmet günü (mânâsına da gelir). * Namazın iftitah tekbiriyle rüku arasındaki ayakta durma kısmı.

Kıyam-ı binefsihî
"(Kıyâm-ı bizâtihî) : Fık: Varlığı, durması kendi zâtı ile olmak mânasında bir sıfat-ı İlâhîdir. Şöyle ki: Hak Teâlâ'nın ezelî ve ebedî olan varlığı kendi zâtı ile kaimdir. Kendi varlığı, kendi hüviyetinin, kendi mukaddes zâtının muktezasıdır. Aslâ başkasının değildir. Bunun için, Allah Teâlâ'ya ""Vâcib-ül Vücud"" denir. (Bak: Vücud)"

Kıyamet
"Dünyanın yıkılıp harab olması. Her şeyin mahvolması. Dünyanın sonu ve mahşer meydanına bütün insanların dirilip toplanacağı zaman. * Mc: Büyük belâ. * Fazla sıkıntı. (Bak: Haşr)(Yevm ve sene vesâire gibi her nevde bir kıyamet-i mükerrere vardır. Ve keza beşerdeki istidad kıyamete bir remizdir. İ.İ.)(Mevt-i dünyanın vuku bulmasıdır. Şu mes'eleye delil: Bütün Edyan-ı Semâviyyenin icmâıdır ve bütün fıtrat-ı selimenin şehadetidir ve şu kâinatın bütün tahavvülât ve tebeddülât ve tagayyürâtının işaretidir. Hem asırlar, seneler adedince zihayat dünyaların ve seyyar âlemlerin, şu dünya misafirhanesinde mevtleriyle, asıl dünyanın da onlar gibi ölmesine şehadetleridir.Şu dünyanın sekeratını, âyât-ı Kur'aniyyenin işaret ettiği surette tahayyül etmek istersen, bak, şu kâinatın eczaları, dakik, ulvi bir nizam ile birbirine bağlanmış. Hafi, nâzik, lâtif bir rabıta ile tutunmuş ve o derece bir intizam içindedir ki; eğer ecram-ı ulviyyeden tek bir cirm, ""Kün"" emrine veya ""Mihverinden çık"" hitabına mazhar olunca, şu dünya sekerata başlar. Yıldızlar çarpışacak, ecramlar dalgalanacak, nihayetsiz feza-yı âlemde milyonlar gülleleri küreler gibi büyük topların müthiş sadaları gibi vâveylâya başlar. Birbirine çarpışarak kıvılcımlar saçarak, dağlar uçarak, denizler yanarak, yeryüzü düzlenecek. İşte, şu mevt ve sekerat ile Kadir-i Ezeli, kâinatı çalkalar; kâinatı tasfiye edip, cehennem ve cehennemin maddeleri bir tarafa, cennet ve cennetin mevadd-ı münasibeleri başka tarafa çekilir, âlem-i âhiret tezâhür eder. S.)(Kıyametin hâdisatından ervâh-ı bâkiye müteesir olacaklar mı?Elcevab: Derecatlarına göre müteessir olacaklar. Melâikelerin tecelliyat-ı kahriyede kendilerine göre müteessir oldukları gibi müteessir olurlar. Nasılki bir insan, sıcak bir yerde iken, hariçte kar ve tipi içinde titriyenleri görse akıl ve vicdan itibariyle müteessir olur. Öyle de; zişuur olan ervâh-ı bâkiye, kâinatla alâkadar oldukları için, kâinatın hâdisat-ı azîmesinden derecelerine göre müteessir olmalarını; ehl-i azâb ise, elemkârâne, ehl-i saadet ise, hayretkârane, istiğrabkârane belki bir cihette istibşarkârâne teessüratları bulunmasını, işarat-ı Kur'aniye gösteriyor. Zira Kur'an-ı Hakim, her zaman kıyametin acâibini tehdit suretinde zikrediyor. ""Göreceksiniz..."" diyor. Halbuki cism-i insani ile onu görenler, kıyamete yetişenlerdir. Demek, kabirde cesetleri çürüyen ervahların da o tehdid-i Kur'aniyeden hisseleri var. M.)"

Kıyamet suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 75. Suresi olup ""Lâ Uksimu"" Suresi de denir. Mekkidir."

Kıyas
Benzetmek, karşılaştırmak, mukâyese. İki şeyi birbiri ile karşılaştırmak. Benzeterek hüküm ve muhâkeme etmek. * Man: Doğru kabul edilen iki hükümden bir üçüncü hükmü çıkarmak. * Fık: İki belli şeyden birinin mahsus olan hükmünü, yâni, bu hükmün mislini, aralarındaki müttehid illetten dolayı, diğerinde de ictihad ile izhâr etmektir.

Kıyas-ı akîm
Man: Neticesiz veya doğru netice vermeyen kıyas.

Kıyas-ı binnefs
Nefsini misal alarak, nefsine kıyaslayarak. Bir şeyin bizzat kendini kıyas ederek yapılan kıyas.

Kıyas-ı fukaha
"Hakkında açıkça âyet ve hadis bulunmayan mes'elelere dâir; ilim ve irfanda allâme ve mütebahhir, ilmi ile amelde ve Sünnet-i Seniyyeye ittiba ve imtisalde, ibadet ve taatta, takva ve verada, züht, azimet ve riyazetle, terakki ve taâli eden müctehid fukaha tarafından kıyas ile verilen hüküm."

Kıyas-ı hafiyye
Man: Sebebi gizli olan,zihne birden gelmeyen kıyas. * Fık: Te'siri kavi olan kıyastır. Veyahut sıhhati zâhir, fesadı gizli olan kıyastır.

Kıyas-ı hâdi'
Man: Aldatıcı kıyas.

Kıyas-ı istisnaî
"Bir hükmün neticesinin aynı veya nakzı, mukaddemelerinden birinde bilfiil zikredilirse, ona kıyâs-ı istisnâi denilir. Başka bir tâbirle: Neticesi veya zıddı bizzat kendisinde zikredilen kıyas. ""Eğer bu cisim ise, mutlaka bir yer tutar"" gibi. Veya ""Güneş doğmuş ise, gündüz olmuştur"" gibi."

Kıyas-ı maalfârık
Birbirine benzemiyen şeyler arasında yapılan kıyas. Yani, doğru olmayan ve hakikata uymayan mukayese.

Kıyas-ı mukassim
"Man: İki şıkkı bulunan ve her iki şıkkın neticesi aynı olan kıyas. (Sultan Mehmed Fatihin, babasına gönderdiği şu haber buna güzel bir numunedir. ""Padişan sen isen ordunun başına geç; yok padişah ben isem, sana emrediyorum ordunun başına geç."")"

Kıyas-ı mürekkeb
Man: İkiden fazla mukaddemeden mürekkeb kıyas.

Kıyas-ı temsilî
"Temsil tarzında yapılan mukayese.(Diyorsunuz ki: ""Sen sözlerde kıyâs-ı temsili çok istimal ediyorsun. Halbuki fenn-i mantıkça, kıyas-ı temsili, yakini ifade etmiyor. Mesâil-i yakiniyede bürhan-ı mantıki lâzımdır. Kıyas-ı temsilî, usul-i fıkıh ulemasınca zann-ı galib kâfi olan metalibde istimal edilir. Hem de sen, temsilâtı bazı hikâyeler suretinde zikrediyorsun. Hikâye hayalî olur, hakiki olmaz. Vâkıa muhalif olur?""Elcevab: İlm-i Mantıkça, çendan ""Kıyas-ı temsilî, yakîn-i kat'i ifade etmiyor."" denilmiş. Fakat kıyas-ı temsilînin bir nev'i var ki, mantıkın yakînî bürhanından çok kuvvetlidir. Ve mantıkın birinci şeklinin birinci darbından daha yakındır. O kısım da şudur ki: Bir temsil-i cüz'î vasıtasıyla bir hakikat-ı küllînin ucunu gösterip, hükmü o hakikate bina ediyor. O hakikatın kanununu, bir hususî maddede gösteriyor. Tâ o hakikat-ı uzma bilinsin ve cüz'î maddeler, ona irca' edilsin. Meselâ: ""Güneş, nuraniyyet vasıtasıyla, birtek zât iken; her parlak şey'in yanında bulunuyor temsiliyle bir kanun-u hakikat gösteriliyor ki, nur ve nurani için kayıd olamaz. Uzak ve yakın bir olur. Az ve çok müsavi olur. Mekân onu zaptedemez.Hem meselâ: ""Ağacın meyveleri, yaprakları; bir anda, bir tarzda kolaylıkla ve mükemmel olarak birtek merkezde, bir kanun-u emrî ile teşkili ve tasviri"" bir temsildir ki, muazzam bir hakikatın ve küllî bir kanunun ucunu gösterir. O hakikat ve o hakikatın kanununu gayet kat'i bir surette isbat eder ki, o koca kâinat dahi şu ağaç gibi o kanun-u hakikatın ve o sırr-ı Ehadiyyetin bir mazharıdır, bir meydan-ı cevelanıdır.İşte bütün Sözlerdeki kıyasat-ı temsiliyyeler bu çeşittirler ki bürhan-ı kat'i-yi mantıkîden daha kuvvetli, daha yakînîdirler. S.)"

Kıyasen
Kıyas yoluyla, benzeterek, kaideye tatbik ederek.

Kıyasiyyat
(Kıyâsi. C.) Benzetme veya tatbik ile olanlar. * Umumi kurallara uygun olanlar.

Kıyasî
(Kıyâsiyye) Benzetme ile olan. * Genel kaideye uygun ve muvafık olan.

Kıyate
Azık vermek.

Kıyem
(Kıymet. C.) Kıymetler, değerler.

Kıyemiyyat
(Kıyemî. C.) Değerli nesneler, az bulunan pahalı şeyler.

Kıyemî
(C.: Kıyemiyyât) Az bulunan pahalı şey.

Kıyfal
Baş damarı.

Kıymet
Değer, baha, semen, bedel.

Kıymet-agâh
f. Kıymetten anlar, değer bilir.

Kıymet-dâr
f. Değerli, kıymetli, pahalı.

Kıymet-i hakikiye
Hakiki ve gerçek değer.

Kıymet-nâ-şinâs
f. Değer takdir edemiyen, kıymet bilemiyen.

Kıymet-şinas
f. Kıymet bilir. İnsaniyetli, değer bilir.

Kıytas
Balina balığı, kadırga balığı.

Kıyye
Okka. Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Kıyye-i atika da denir. Şimdiki 1282 gram. (Bak: Okıyye)

Kıyye-i atika
Okka.

Kıyye-i âşâri
Kilo. Bin gram olan ağırlık ölçüsü.

Kıza
Yumuşak yerlerde biten bir ot cinsi.

Kızaf
Sür'atle gitmek, hızla gitmek.

Kızan
Oğlan, erkek çocuk. * Delikanlı, cesur ve silâhlı köylü genç.

Kızban
(Kadib. C.) İnce düz fidanlar, çubuklar, dallar.

Kızm
Katı, şiddetli, şedit.

Kızr
Pak olmayan nesne. * Temiz olmayan şey.

Kızze
Ufak taş. * Taşlı çukur yer. * Kızlık dedikleri hâlet.

Kızıl
t. Kırmızı, alrenk. * Kıldan yapılan ip. * Aşırı, müfrit.

Kızıl tehlike
Dinsizlik, anarşistlik ve komünistlik tehlikesi.

Kızılbaş
Râfizîlere verilen bir isim.

Kızılelma
Tar: Osmanlı Türkleri tarafından Roma'ya verilen addır. (O.T.D.S.)

Kızılhaç
Hristiyan ülkelerde Kızılay karşılığı olan yardım teşkilâtı.

Kış'
(Bak: Kaş')

Kış'a
Bulut açılıp dağıldıktan sonra havada geri kalan parça.

Kış'ame
Fak dedikleri nesne. * Küçük arı. * Kene.

Kışa'
(C.: Kuşu) Hamam süprüntüsü. * Kuru deri. * Deriden olan ev.

Kışbar
Ağaç parçası.

Kışde
Yağın tortusu. * Maymunun dişisi.

Kışla
Askerlerin barınmalarına mahsus bina veya yer.

Kışlak
Kışın, otundan ve suyundan istifade edilen arazi.

Kışm
Et. * İç yağı.

Kışr (kışır)
Kabuk. Dış taraf. * Libâs.

Kışr-ı arz
Yer kabuğu.

Kışr-ı şecer
Ağaç kabuğu.

Kışrî
Kışra, kabuğa dair. Dış yüce ait ve müteallik. Yüzünden. Derinden ve esastan olmayan. Künhü ve esası olmayan.

Kışşebe
Dişi maymun eniği. * Cüssesi küçük olan kız.

La'
Korkak.

La'b
Ağızdan salya akmak.

La'be
Bir kere oynamak.

La'c
(C.: Levâıc) Halecan etmek. * Acı vermek, elem vermek. * Yakmak. * Muhabbet ve aşktan dolayı yürekte hâsıl olan hararet.

La'k
Yalamak.

La'l
Kırmızı. Al renk. * Dudak. Kırmızı ve kıymetli bir süs taşı.

La'l-fam
f. Kırmızı renkli, al.

La'l-gun
f. Al renkli. Kırmızı renkli.

La'l-reng
f. Kırmızı renkli. Al renkte.

La'laa
Kırmak.

La'lus
Kurt, zi'b.

La'n
Lânet etme. Lânetleme.

La'net
"Nefret. Tiksinti. Allah'ın rahmetinden mahrumiyyet.(Ehl-i Sünnet'in ve İlm-i Kelâm'ın azîm imamlarından meşhur ""Sa'deddin-i Teftezanî"", Yezid ve Velid hakkında tel'in ve tadlile cevaz vermesine mukabil ""Seyyid-i Şerif-i Cürcanî"" gibi Ehl-i Sünnet Velcemaat'in allâmeleri demişler: ""Gerçi Yezid ve Velid, zalim ve gaddar ve fâcirdirler; fakat sekeratta imansız gittikleri gaybidir. Ve kat'i bir derecede bilinmediği için, o şahısların nass-ı kat'i ve delil-i kat'i bulunmadığı vakit, imanla gitmesi ihtimali ve tevbe etmek ihtimâli olduğundan, öyle hususi şahsa lânet edilmez. Belki $ gibi umumi bir ünvan ile lânet caiz olabilir. Yoksa zararlı, lüzumsuzdur."" diye ""Sa'deddin-i Teftezanî""ye mukabele etmişler. R.N.)"

La'netullah
"""Allah lânet eylesin"" mânâsında beddua."

La'netullahi aleyh
Allah'ın lâneti onun üzerine olsun.

La'sa
Dudağının rengi az siyâha yakın olan kadın. (Müz: El'as)

La't
Sakınmak, sakındırmak.

La'v
Ahlâkı yaramaz kişi. * Haris adam.

Laahlâkî
Ahlâk dışı. Terbiye hârici.

Laakall
"En az. Hiç olmazsa.(Ey nefis! Bil ki, dünkü gün senin elinden çıktı, yarın ise; senin elinde sened yok ki, ona mâliksin. Öyle ise; hakiki ömrünü bulunduğun gün bil. Lâakall günün bir saatini ihtiyat akçesi gibi hakiki istikbal için teşkil olunan bir sandukça-i uhreviyye olan bir mescide veya bir seccadeye at. S.) Yani beş vakit namazı kıl."

Laalettayin
Gelişigüzel. Ayırd etmeksizin. Rastgele.

Laalgun
f. Kırmızı renkte. Al renkte.

Laalik
Doğrulukla kalkıp durmak.

Laalle
Arabçada olması mümkün şeyler için kullanılır. Ola ki, umulur, ümid edilir, umulur ki mânâlarınadır. Ümide veya endişeye delâlet eder. (Bak: İnne)

Laanallah
Allah lânet etsin.

Laane
Lânet etti. (mânâsına fiil.)

Laas
Dudağın rengi açık siyâha yakın olmak.

Labe
f. Yalvarma, yaltaklanma, dalkavukluk etme. Acz gösterme. * Bu yolda söylenen söz.

Labe's
Beis yok, zararsız.

Labirent
Fr. Bir defa içine girildiğinde çıkış yolu çok güçlükle bulunabilen bina. * Çok karışık ve birbirini kesen yol.

Labis
Giyinmiş. Giyen.

Labişartın
(Lâ bişartın) Kayıtsız şartsız. Bir şarta dayanmaksızın.LABORATUVAR : Fr. İlmî ve sınaî çalışma ve araştırmalar yapmak için çeşitli cihaz ve malzemelerin bulunduğu yer.

Labüdd
Çok lâzım. Elzem. Gerekli. * Her halde. Mutlaka. Muhakkak. * Ayrılık yok.

Lac
f. Çıplak.

Lacerem
şüphesiz, elbette, besbelli. * Nâçar, zaruri.

Lacevab
Cevapsız. Cevapdışı.

Laceverd
Lacivert. * Koyu mavi renkte değerli bir süs taşı.

Laceverdî
f. Lacivert renkte.

Lacin
Ağaçtan dökülen yaprak. * Ağaçtan yaprak indirme.

Lacî
Muslih, ıslah eden, terbiye eden.

Lad
f. Duvar.

Lade
f. Ahmak, akılsız, ebleh.

Laden
f. Çamdan çıkarılan zift gibi siyah ve kokulu zamk.

Ladine
f. Kendir.

Ladinî
Dinle alâkası olmayan. Dinsiz. Din dışı. (Bak: Lâik)

Laedrî
Bilmiyorum. (Eski zamanda şüpheci olup hiç bir şeye inanamıyan sofestailere Lâ edriye denirdi. Septisizm. (Bak: Sofizm)

Laf
f. Konuşma, tekellüm. * Söz, lâkırdı.

Laf-ı güzaf
f. Boş yere söz. Boş lâkırdı.

Lafahr
Fahirsiz. İftiharsız. İftihar etmeksizin. * Fahrolmasın.

Lafiyun
Sütleğen cinsinden bir ot.

Lafk
İki şeyi birbirine çarpma.

Lafz (lafız)
Ağızdan çıkan söz, kelime. * Bir şeyi atmak.

Lafz-perdazane
f. Çeşitli ve çok söyleyerek.

Lafz-ı allah (lafzullah)
Allah isminin lâfzı.

Lafz-ı has
Bir mânâya münferiden başlı başına vaz' olunan lâfızdır. Hasan, Hüseyin, insan, erkek, kadın lâfızları gibi.

Lafz-ı küllî
"Man: Mânâsı umumi ve herkesçe müşterek olan lâfız. ""İnsan"" gibi."

Lafz-ı muhtemel
"Huk: İki veya daha ziyade mânâya hamli mümkün bulunan sözdür ki, hangi mânânın kast olunduğu mücerred rey ile değil; deliller ve karineler ile tayin olunur."

Lafz-ı murad
Mânâsı için olmayıp lafzı için söylenen kelime, söz.

Lafz-ı müfesser
Huk: Tahsis ve te'vile ihtimâl bırakmıyacak derecede açık olan sözdür ki, onunla amel vâcib olur.

Lafz-ı mürekkeb
Man: Mürekkeb lafız. Cüzlerden biri, mânâsının cüzlerinden birine delâlet eden lafız.

Lafz-ı müşebbi'
Doyurucu, tatmin edici söz.

Lafz-ı müşterek
Huk: Birçok müsemması bulunan lafızdır ki, hangi mânâ kasdolunduğu taayyün etmediği surette mânasız addolunur, onunla amel olunmaz.

Lafz-ı vâhid
Tek söz.

Lafz-ı zâhir
İbaresi işitilmekle ancak bilinen, yâni söyleyenin maksadı düşünülmeye muhtaç olmadan derhal mânâsı anlaşılan sözdür. Bunun zıddına hafi denir.

Lafz-ı âm
Gayr-ı mahsur, yani sayısız müsemmaları ihata ve aynı cinsten bir çok fertlere birden delâlet eyliyen lâfızdır. Kavim, cemaat, nisa.. gibi.

Lafza
Bir tek söz veya kelime.

Lafza-i celâl
İsm-i Celâl, Allah lâfzı.

Lafzan
Lafız itibariyle. Söz olarak. Söyleyerek. Yazılı olmıyarak.

Lafzen
f. Geveze, çok konuşan. * Övünen, kendini medheden.

Lafziye
Sözde ve yazıda görülen ve çok defa tasannua kaçan kelime süsleri.

Lafzullah
"Allah lâfzı. (Bu kelime Kur'ân-ı Kerimde 2806 defa zikredilmiştir. Bu lâfız bütün ""sıfat-ı kemâliyeyi"" tazammun eden bir sadeftir.)"

Lafzî
Lafza ait ve müteallik. * Gr: Kelimenin söylenişine ve yapısına aid, onlarla alâkalı.

Lag
f. Lâtife, şaka. * Oyun.

Lagar
f. Cılız ve zayıf hayvan.

Lagarî
f. Cılızlık, zayıflık.

Lagb (lügâb)
Zahmet, meşakkat. * Güve yemiş kuş kanadı. * Zayıf adam.

Lagiye
Edebe aykırı ve fena söz.

Laglaga
(C.: Laglag) Ördekten küçük bir güzel kuştur, başında az miktar beyaz tüyü vardır. Türk diyârında yavrusunu çıkarıp kış günlerinde Mısır'a gider.

Lagm
İnanmayacak söz söylemek. * Bulaşmak.

Lagt
Hafif hafif ses çıkarma. Mırıldanma.

Lagv
Faydasız çirkin söz. * Köpeğin ürkmesi. * Deve avazı. * Rağbet olunmayan nesne. * Hükümsüz. * Kaldırmak. * Hata etmek. * İbtâl etmek.

Lagviyyat
(Lagv. C.) Lağvlar. Boş sözler.

Lagy
Avaz, ses, savt. * Yaramaz fuhuş sözler.

Lagz
Kayma, sürçme.

Lagzan
f. Kayan, sürçen.

Lagzide
f. Kaymış, sürçmüş.

Lagzide-pâ(y)
f. Ayağı kaymış. Ayağı sürçmüş.

Lagziş
"f. Sürçme, kayma. * Kayış, sürçüş.-LAH : f. Kelimenin sonuna ilâve olunarak ""yer"" mânâsını verir. Meselâ: (Senglâh: Taşlık yer.)"

Lagıb
Acıkmış ve yorulmuş kişi.

Lah'
(Gövde) sülpük ve sarkık olmak.

Laha
Boş ve faydasız sözler konuşmak. * Ekmeği ıslatıp yemek. * Gıda. * Aldatıp kandırmak. * Karnın sarkık ve sülpük olması.

Lahamet
Semizlik, etlilik, şişmanlık.

Lahan
Bozulup kokmak.

Lahb
Sür'atle gitmek. * Eti kemikten ayırıp soymak.

Lahc
Dar olmak. * Bir nesne, kabında paslanıp çıkmamak.

Lahd (luhd)
(C.: Lühud) Mezar. Üstü yükseltilerek yapılan mezar. * Eğilmek. * Bir tarafına meyilli olan çukur.

Lahe
f. Yama.

Lahf
Örtmek, setr etmek.

Lahh
Göz yaşının çok olması.

Lahham
Kaz gibi büyük, başı kızıl, kanadı kara bir kuş. Vezega dedikleri keler.

Lahi
(Bak: Lahâ')

Lahib
Açık yol.

Lahif
Zulüm görmüş, ıztırab ve sıkıntı çekmiş.

Lahik
Yetişen, vâsıl olan, ulaşan. * İlâve olan, eklenen. * Sonradan tâyin edilen, yenisi. (Bak: Lâhık)

Lahike
(C.: Levâhik) Gr: Ek, ilâve. (Bak: Lâhıka)

Lahim
Et yediren. * Devamlı olarak et yiyen.

Lahime
Et yiyen hayvan.

Lahin
Telâffuz esnasında hususan Kur'ân okurken yanlışlık yapan.

Lahis
Susuzluk veya sıcaktan dolayı dilini çıkararak soluyan köpek.

Lahiyane ta'zib
f. Oyun olsun diye zahmet vermek. Oynarcasına azab vermek.

Lahiz
f. Sel suyu.

Lahk
(Lehak) Geriden yetişmek, ardından yetiştirilmek. * Alüvyon. Liğ. Akarsuların taşımasıyla gelen maddeler.

Lahlaha
Güzel kokuların karışmasından meydana gelen koku. * Güzel kokularla yapılan bir nevi macun.

Lahlahaniye
Pelteklik, kekemelik.

Lahm
Et. Her şeyin içi ve üzeri. * Bir işi sağlam kılmak. * Kırık şeyi kuyumcunun yapıştırması. Lehimlemek. * Bir yerde ilişip kalmak.

Lahm ü şahm
Et ve yağ.

Lahme
Et parçası.

Lahn
Güzel ve kaideli ses. * Nağme. * Kaideye uymayan yanlış okuyuş. * Usulüne uygun okumak. * Sadece muhatabın anlıyacağı şekilde remizle söz söylemek. * Meyl. * Fehmeylemek. * Lisan. * Lügat. Fetva. Mânâ. Mefhum.

Lahs
Gözün üst kapağının etli olması.

Lahs (lihâs)
Darlık. * Şiddet. * Meşakkat, zahmet.

Laht
İri cüsseli kimse.

Laht-ı ciğer
Ciğerden kopma.

Lahus
Uğursuz, meş'um.

Lahut
İlâhî âlem. Uluhiyet âlemi. Ruhanî, manevî alem.

Lahutiyan
Uluhiyet âlemine girebilen melekler.

Lahutî
Uluhiyet âlemine mensub ve müteallik olan. Sır âlemi. Gaybî âleme ait. Ruhanî âlemle alâkalı.

Lahv
Kabuğunu soymak.

Lahva
Abes, bâtıl sözleri çok söyleyen, boş konuşan kadın. (Müz: Elhâ)

Lahy
Sakalın bittiği yer.

Lahz
Ahlâkı yaramaz kimse.

Lahza
Göz açıp kapayacak kadar kısa zaman. Bir an. En kısa zaman. Göz ucu ile bir bakış. Zaman.

Lahî
Oyuncu. * Boşuna ve mânasız eğlenen. Oyalayan.

Lahîm
Semiz, etli, şişman.

Lahîs
Dar nesne.

Lahîz
Benzer, misil, nazir.

Laic(e)
(C.: Levaic) Kalbini aşk ateşi saran kimse.

Laiha
(Bak: Lâyıha)

Laik
"Fr. Dine istinad etmeyen. Ruhanî olmayan kimse. Dini olmayan şey. Dinî olmayan fikir, dinî olmayan müessese, sistem veya prensip. Devleti dinî esas ve hükümler ile idare etmeyen sistem. Temel esasların ve kanunların menşeini ve teşri'de (kanun yapmakta) hareket noktasını ve değer ölçüsünü dine isnad etmeyip insanın ve cemiyetin sadece dünyevi menfaat ve anlayış ölçüsüne terkeden; diğer tâbirle: İlâhi kanunu terkeden, beşeri nizamla cemiyeti idareye çalışan sistem. (...Bîtaraf kalmak, yâni: Hürriyet-i vicdan düsturuyla, dinsizlere ve sefahetçilere ilişilmediği gibi, dindarlara ve takvacılara da ilişmez bir hükümet... Ş.)"

Lajverd
f. Lâciverd.

Lak
f. Hakir, zelil, aşağı. * Tahta kadeh.

Lak'
Atmak.

Laka'
(C.: Elkâ) Kıymetsiz hakir nesne.

Lakab
Asıl isminden başka sonradan takılan ad. Meşhur olan birinin sonradanki adı.

Lakaf
Duvar yıkılmak.

Lakane
Zeki ve seri anlayışlı olmak.

Lakanık
Sucuk gibi içi doldurulmuş olan şey.

Lakat
Yabandan toplanan nesne. * Mâdende bulunan gümüş ve altın parçaları.

Lakf
Yutmak, bel etmek.

Lakh (lakâh)
Davar yüklü olmak.

Lakk
Vurmak.

Laklak
(C.: Lekâlik) Leylek.

Laklaka
Leylek sesi. * Hareketten ve ıztıraptan dolayı çıkan ses. * Şiddetli ses ve galebe ile çağrışmak. * Boş ve mânasız söz.

Laklakıyyat
"(Laklaka. C.) Faydasız, boş lâkırdılar; mânâsız sözler."

Lakm
Çabuk çabuk yemek yemek. Yutmak. * Seddetmek.

Lakn
Anlamak. Fehmetmek. Çabuk kavramak.

Lakpüşte
f. Kaplumbağa.

Laks
Lâkab takmak. * Ayıplamak. * Yaramaz olmak.

Lakt
Dermek, toplamak, cem'etmek. * Ansızdan bir nesneye yetişmek.

Lakve
Ağız çarpılması.

Lakî
(Lâkıy) İtibarsız ve değersiz, zelil kimse. * Önemsiz ve kıymetsiz şey.

Lakîm
Yontulmuş veya yonulmuş.

Lakît(a)
Yerden kaldırıp alınmış ve sahipsiz kalmış bir şey. Sokakta bulunan mal, para. * Sokağa atılmış yeni doğmuş çocuk. (Bak: Lukata) * Üzerine ansızın gelinen kuyu.

Lala
"f. Osmanlı İmparatorluğu zamanında sadrazamlar hakkında ""Atabek"" karşılığı olarak kullanılan bir tâbir olduğu gibi, şehzâdelerin mürebbilerine de bu ad verilirdi. * Saraya alınan acemilerin terbiyesine memur edilenler. * Eskiden büyük memurlarla zenginler de çocuklarının terbiyesine bakmak üzere ""lâla"" istihdam ederlerdi. Lâla, görünüşte hizmetkâr vaziyetde idiyse de, terbiyesi kendisine havale olunan çocuğa karşı âmir yerinde bulunur; esasen yaşlı ve kâmil insanlardan seçildikleri için çocuklar da kendisine bir mürebbi, bir hoca gibi tâzim ve hürmet ederlerdi."

Lale
Lâle denen meşhur çiçek. * Vaktiyle suçluların ve delilerin boynuna takılan halka. * İncir koparmak için ucu çatallı değnek.

Lalefam
f. Lâle renginde. Rengi lâlenin rengine benzeyen.

Lalegun
f. Lâle renkli. Pembe.

Lalehadd
f. Lâle yanaklı. Yanakları pembe renkte olan.

Lalek
(Lâlekâ) f. Taç. * Papuç, ayakkabı. * Horoz ibiği.

Lalerenk
f. Lâle renginde olan. Lâle renkli. Pembe.

Laleruh
f. Lâle yanaklı. Yanağı lâle gibi pembe olan.

Laleruhsar
f. Lâle yanaklı, al yanaklı.

Lalesar
f. Lâlelik. Lâlebahçesi. * Sığırcık kuşu.

Laleveş
f. Lâleye benziyen. Lâle gibi.

Lalezar
f. Lâle bahçesi. Lâlelik.

Lamme
Cin çarpması. Çarpıklık. * Yaramaz nesne.

Lando
"Fr. Üstü önden ve arkadan açılıp kapanır, körüklü, geniş araba nevilerinden biridir. Halk arasında ""Landon"" şeklinde telâffuz edilen bu araba, fayton ve kupalara nazaran daha ağır ve gösterişli idi."

Larkî
Keçiboynuzu.

Las
f. Köpek, kelb. * Adi ipek. * Dişi hayvan.

Lasaf
Bir cins hurma. * Gübre otunun diplerinde biter hıyar gibi bir nesne. * Yapışmak. * Kurumak. * Parlamak.

Lasaga
Hindibâ denilen ot.

Lasb
Yapışmak. * Dar olmak.

Lasg (lüsug)
Kemik üstündeki derinin zayıflıktan kuruması.

Lasiyyema
Bâhusus. Hususan. Buna gelince. Herşeyden ziyade. Ençok.

Lask
Yapışmak. Yapışık olmak. Ulaşmak.

Lass
(C.: Lüsus-Elsâs) Hırsız, sârık.

Lasta
ing. Bir geminin alabildiği yük.

Lasv (lasy)
Sövmek, şetm etmek.

Lasîf
Parlayan, parıldayan. Parlayıcı.

Lasıb
(C.: Levâsıb) Yapışkan. * Dar ve derin kuyu.

Lasık
Yapışık, yapışmış olan. Yapışıcı, yapışkan.

Lat'
Yalamak. * Ayağıyla bir kimsenin belinden aşağısına vurmak.

Lat' (lutû')
Yapışmak. * Ulaşmak, varmak.

Lat'a
Dudaklarının içi beyaz olan kadın. * Çok yaşamış, ihtiyar kadın.

Lat'e
Alın, cebhe.

Lata'
Dudak içinde olan beyazlık.

Latafe
Hediye, armağan.

Latenahi
Nihayetsiz. Sonsuz. Bitip tükenmeyen.

Lateşbih
Benzetmeksizin. Benzetmek olmasın.

Lath
Her şeyin azı. * Bulaşmak ve karışmak. * Birine iftira atmak.

Latha
Leke.

Latif
Mülâyim. Yumuşak. Nâzik. Mütenasip. * Güzel. Şirin. Küçük ve hoşa giden. * Cisimle alâkası olmayan. Göze görünmeyen. * Çok lutf edici. * Derin, gizli.

Latife
Hoş söz. Şaka. Mizah. Söz ile iltifat. İnsanın çok ince ve hassas olup kalbe bağlı bir duygusu. (Mukabili ciddiyettir) (Bak: Letâif)

Latife-i rabbaniye
İnsanın kalbine bağlı ve bütün duygularının sultanı olan ince bir duygudur ki, İlâhî hakikatlar onunla hissedilip zevkedilir.

Latifegu
f. Lâtifeci, şakacı. Lâtife söyliyen.

Latifeperdaz
f. Şakacı, lâtifeci. Lâtife yapan.

Latifeperdazan
(Lâtifeperdâz. C.) f. Şakacılar, lâtifeciler.

Latin
Eski Roma civarında iken sonradan genişleyen ve devlet kuran eski bir kavim ismidir. * Eski Roma. * Şarkta Katolik mezhebinden olanın ismi.

Latince
Eski Roma'da konuşulan ve bugünkü Fransızca, İspanyolca, İtalyanca gibi dilleri doğurmuş olan ana dil ki, Hint-Avrupa dil âilesinin önemli bir kolu olan İtalik grubundandır.

Latm
Karıştırmak. Yapıştırmak. * Tokat vurmak.

Latma
şamar, tokat.

Latmahâr
f. Tokat yiyen. Şamar atılan kimse.

Lats
Dövmek. * şiddetle basmak.

Latt
(C: Litât) Gerdanlık. * Lâzım olmak. * İnkâr etmek. * Sarkıtmak. * Örtmek.

Latîm
Babası ve annesi olmayan kişi. * Yüzünün bir tarafı beyaz olan at. * Yarış atlarının dokuzuncusu.

Latîme
(C: Letâyim) Misk. * Güzel kokular konulan kap. *Attarlar pazarı. * Güzel kokulu nesneleri götüren deve.

Lauk
Yalanmış nesne. * Az, kalil.

Lav
Fr. Yanardağların ve volkanların ağızlarından püskürüp soğuyunca donan madde.

Lavanta
Çeşitli çiçek ve bitkilerden alınan esanslarla yapılan güzel kokulu sıvı.

Lay
f. Söyleyen, söyleyici.

Layetezelzel
Sarsılmaz. Tezelzül etmez.(Tahkikî iman sâhibleri, lâyetezelzel bir itikada sâhibdirler.)

Laz
Doğu Karadeniz bölgesinde, bilhassa Rize dolaylarında yaşayan bir kavim. * Bu kavimden olan kimse.

Laza
Ateş. Alev. * Cehennem'in altıncı katı.

Lazib
Sâbit olan, yapışan.

Lazistan
Lazlar'ın oturduğu bölge olan Rize dolayları. Osmanlı İmparatorluğu zamanında Rize sancağına verilen ad.

Lazlaz
Yol gösterici, kılavuz.

Lazlaza
Yılanın deprenmesi.

Lazuk
Yapışkan nesne. * Yapışkan balçık.

Lazz
Devamlı yağan yağmur. * Men'etmek, engel olmak.

Lazî
(Bak: Lazâ)

Laç
f. Oyun etme, aldatma, hile yapma.

Laîn
Lânetlenmiş, kovulmuş, merdud. Allahın rahmetinden mahrum.

Lağım
"Kaleleri düşürmek için gedik açmak veya düşman ordugâhına zarar yapmak maksadıyla açılan ve barut konulup atılan yerler. Bu işi yapanlara ""lâğımcı"" denilirdi. Sonradan bu türlü işlere ""İstihkâm"" denilmiş ve o ad altında askeri teşkilât yapılmıştır. * Kazurat ve çirkef sularının akmasına mahsus örtülü yol."

Laş
f. Hakir ve aşağılık kimse. Adi, zelil, itibarsız ve alçak kişi. * Çapul, yağma.

Laşe
Cife. Kokmuş et parçası. * Fık: Karada yaşayıp boğazlanmaksızın ölen veya şer-i şerife uygun olmayan şekilde kesilen kanlı hayvan ve bunların tabaklanmamış (dibagat edilmemiş) derileri. * Yenilmesi şer'an haram olan ölmüş hayvan. * Zayıf ve cılız hayvan. * Mc: Kıyıda kalmış kayık veya gemi teknesi.

Le'va
Şiddet. * Maişet darlığı, geçim zorluğu.

Leal
İnci.

Leali
(Leâl. C.) İnciler. Lü'lüler.

Leali-feşan
f. İnciler saçan.

Lealle
(Bak: Laalle-İnne)

Leamet
Alçaklık, âdilik, zillet, denaet, aşağılık.

Leb
f. Dudak. Şefe. * Kenar. * Sahil. Kıyı.

Leb-i cuy-bâr
Su kenarı.

Leb-i derya
Denizin dudağı. Deniz kenarı, kıyı, sâhil.

Leb-i hadra
Ufuk.

Leb-i âftâb
Gölge.

Lebab
Sahralarda ve çayırlarda az miktar olan yaş ot.

Lebabe(t)
Akıllılık, zeyreklik. Akıl sahibi olma.

Lebad(e)
f. Yağmurluk.

Lebaleb
Ağzına kadar dopdolu. * Ağızdan ağıza.

Leban
Göğüs.

Lebaçe
f. Önü açık elbise. Hırka.

Lebb
Lâzım olmak. * Akıllı olmak.

Lebban
Sütçü.

Lebbe
Göğsün gerdanlık takılan yeri. * Devenin ve sığırın, göğsünden boğazladıkları yeri. * Evlâdını ve erkeğini seven kadın.

Lebbeleb
(Leb-beleb) f. Dudak dudağa.

Lebbeste
(Leb-beste) f. Ağzı bağlı. Susan, konuşmayan.

Lebbeyk
Buyurunuz. Emredersiniz. * Benim muhabbet ve incizâbım dâim sanadır, başkasına değildir, sıdk ve ubudiyyetim dâim sanadır (gibi mânâlar ifâde eder.)

Lebbeyk-zen
f. Lebbeyk diye söyleyen. Emre hâzır olan. Râzı olan.

Lebc
Güreşmek. * Sar'a tutup düşmek.

Lebcünban
f. Dudak oynatan. Söz söyliyen, konuşan.

Lebdeğmez
"t. Dudak değmez. * Edb: Dudaktan çıkan harflerden olan ""B-F-M-P-V"" sessizlerinin içinde bulunmadığı manzumeler."

Lebeb
(C: Elbâb) Göğüste gerdanlık takılan yer. * Atın göğsüne yapılan sinebend. * Devenin ve sâir davarın göğsüne bağladıkları nesne. * Dağ eteğinde olan azıcık yumuşak kum.

Lebed
Yünden yapılan keçe. * Bir yerde mukim olmak. * Bir şeye yapışmak.

Lebeke
Şerit parçası.

Leben
Süt. * Boyun ağrısı. (Bak: Libâ')

Lebeniyyât
(Lebeniyye. C.) Sütlü nesneler.

Lebenî
(Lebeniyye) Sütle alâkalı. Sütlü.

Lebgüşa
f. Dudağı açık. Söyleyen, konuşan.

Lebh
"Bir büyük ağacın adı. (Bir kimse kabuğunu yarsa filhâl o kişiye uyuşukluk gelir; o ağaçtan tahtalar biçip gemi yaparlar. Rivâyet olunur ki, iki tahtasını birbirine bitiştirip bir yıl su içinde dursa ikisi bir olup yekpâre olur, Mısır'da yetişir. Ahter-i Kebir'den)"

Lebid
Küçük çuval.

Lebik
Tatlı sözlü. Yumuşak konuşan. * Zeki, anlayışlı, akıllı.

Lebine (libne)
(C.: Lebin) Kerpiç.

Lebk (lebâka)
Akıllı olmak. * Islah etmek, terbiye etmek. * Karıştırmak. * Yumuşak etmek, yumuşatmak.

Lebkus
Mürr denilen acı Yemen zamkının adı.

Lebküşa
f. Dudağı açık. Konuşan, söyleyen.

Leblab
Sarmaşık denen bir bitki.

Leblebe
Esirgemek. * Oğula ve kıza çok fazla düşkün olmak.

Lebn
Vurmak.

Lebriz
f. Taşacak kadar. Ağıza kadar. Taşkın.

Lebs
Bir yerde eğlenip durma. Vakit geçirme.

Lebsan
Hardala benzer bir ot. * Yabani hardal.

Lebt
Güreşmek.

Lebteşne
(C.: Lebteşnegân) f. Susamış.

Lebun
Sütlü hayvan. Sütü bol olan hayvan.

Lebus
Her giyecek ve örtünecek nesne.

Lebve
Dişi arslan.

Lebz
Vurmak. * Yemek.

Lebî
f. Dilim. Ekmek, kavun, karpuz vs. dilimi.

Lebîd
ünlü bir şair.

Lec
f. Tepme.

Leca
Su boğası.

Leca'
Sığınmak. * Saklanmak, gizlenmek. * Zaruret.

Lecac
(Lecâcet) Çekişme, inad etme, ayak direme (düşmanlıkta). Taannüd.

Lecc
Dar şey. * Düşmanlıkta ve husumette inad edip ayak direme.

Leccac
İnatçılık. Muannidlik. * İnatçı, inad edip ayak direten. Muannid.

Lecce
Avaz, ses, savt.

Leceb
Avaz, ses, savt.

Lecebe
(C.: Elcâb-Licâb-Lecebât) Doğurduktan dört ay sonra sütü çekilmiş davar.

Lecem
Cemaat, topluluk.

Lecen
Bir şeye musallat olmak, ilişmek.

Lecin
Ağaçtan yaprak dökmek.

Leclac
Sözü tutuk söyliyen. * Satranç oyununun icatçısı. * Bir harfi iki kere söyliyen.

Leclec
Tereddüt olunan.

Leclece
(Sözde) karasızlık, tereddüt. * Lokmayı ağızda döndürmek ve çiğnemek.

Lecm
Şahmed-ül arzdan büyük bir tepenin adı.

Lecn
Yalamak. * Deve için yem yapmak.

Lecne
Bir mes'ele için toplanan cemaat.

Lecun
Halsiz, yaşlı davar.

Lecz
Ulaşmak, varmak. * Yapışmak.

Lecüc
Pek inadçı ve hasım olan. * Suyu çok olan yer.

Leda
Beden.

Leda (lede)
Sırasında, yapıldığında (mânâsına kullanılır). * Yan, nezd. (Bak: Ledün)

Ledd
Düşmana galip olmak. * Husumet etmek, düşmanlık yapmak.

Leddam
Eski elbiseleri yamalıyan.

Lede-l havale
Havale olunduğu zaman.

Lede-l-hâce
İhtiyaç görüldüğü zaman. Hacet ânında.

Lede-l-ihtiyaç
İhtiyaç halinde. Hacet ânında.

Lede-l-iktiza
İktiza edip gerektiği zaman.

Lede-l-mütalaa
Mütâlaa edilip okunduktan sonra.

Lede-l-müzakere
Müzakere anında, konuşma sırasında.

Lede-s-suâl
Soruldukta, sorulduğu anda.

Lede-t-tahkik
Tahkik olundukta.

Leded
Katı husumet, şiddetli düşmanlık.

Ledem
Akrabadan nikâhı haram olan.

Ledeyk
Senin yanında. Senin indinde.

Ledg
(Teldag) Yılan veya akrep sokması. * Mc: Sözle birini incitmek. * Ekşilik.

Ledm
Taşı taşla vurmak. * Yere düşen taştan çıkan ses. * Kaftana yama vurmak. * Defetmek, kovmak.

Ledn
(C.: Lidân-Ledun) Taze ve yumuşak olan ağaç budağı.

Leds
Yalamak. * Davarın ayağına nal vurmak. * Yırtık dikmek.

Ledîd
Derenin iki tarafı.

Ledîg
Yılan veya akrep gibi hayvanlar tarafından sokulmuş kimse.

Ledîm
Yamanmış eski elbise.

Ledîs
Tenbel kimse.

Ledüd
(C.: Elidde) Hastanın ağzına dökülen ilâç. * Çok husumet, şiddetli düşmanlık.

Ledün
"İnd kelimesi gibi, zaman ve mekân zarfıdır.Hel-i istifhâmiye mânasına geldiği de vaki'dir. Kamus Müellifine göre ledün ile leda, aynı şeydir. Başkaları ise tefrik etmişlerdir. Demişlerdir ki: Ledün kelimesi zaman ve mekânın evvel ve ibtidasından muteberdir. Onun için ekseri harf-i cer olan ""min"" kelimesine mukarin olur. ""Ledâ"" kelimesinde ise, ibtidâ mânası lâzım değildir. Ve ""inde"" kelimesinin ""min"" yerinde tasarrufu daha umumidir. ""Ledün"" kelimesi mâba'dını izâfetle cerr eder. (L.R.)"

Ledünn
(İlm-i ledünn) Garib bir ilim ismidir. Ona vakıf olan, mesturat ve hafâyayı, gizlilikleri münkeşif bir halde göreceği gibi, esrar-ı İlâhiyyeye de ıttıla' kesbeder. Bu ilm-i şerifin hocası ve sultanı Fahr-i Kâinat Aleyhi Ekmelüttahiyyât vessalâvât Efendimiz Hz. leridir. Bu ilmin ehli ise, Enbiyâ-ı izâm (A.S.) ve Ehlullâh-i Kiram Efendilerimiz Hazretleridir.

Ledünniyat
(Ledünn. C.) Allah Teâlâ Hazretleri tarafından hususi vecih üzere bâtınan ihsan olunanlar. (L.R.)

Ledünnî
Ledünn ilmine mensub ve müteallik. Ledünne dair ve ait.

Lef'
Örtmek, setr etmek. * şâmil olmak.

Lef'e
Kemiksiz et.

Lefa
Vurmak. * Soymak.

Lefaif
(Lifafe. C.) Sargılar, örtüler. Zarflar.

Lefaz
Dinleyenin anlayamadığı belirsiz sesler.

Lefc
(Lefce) Kalın dudak.

Lefef
Pelteklik, kekemelik. * Yorgunluk. * Besililik, semizlik.LEFEHAN : Vurmak.

Leff
Sarma. Dürme. İçine toplama. İliştirme. Rabtetme.

Leff ü neşr
"Edb: Bir yazı veya şiirde söz simetrisi yapma san'atıdır. Önce iki veya daha fazla kelimeyi sıralamak, sonra da onlarla alâkalı şeyleri söylemek. İki çeşidi vardır;1- Leff ü Neşr-i Müretteb (Düzenli leff ü neşir) : Birinci cümlede sıralanan kelimelerle ikinci cümlede söylenen kelimelerin aynı sırayı takib etmesidir. Misâl:(Bu karışık mevcudat, dâr-ı fâniden dâr-ı bekâya akıp gidiyor. Elbette nasıl ki; hayır, lezzet, ışık, güzellik, iman gibi şeyler Cennet'e akar. Öyle de: Şer, elem, karanlık, çirkinlik, küfür gibi zararlı maddeler Cehennem'e yağar. Ve bu mütemadiyen çalkanan kâinatın selleri o iki havuza girer, durur)2- Leff ü Neşr-i gayr-i Müretteb (Düzensiz leff ü neşir) : Birinci cümlede söylenen şeylerle, ikinci cümlede söylenen şeylerin ters olarak sıralanmasıdır. Misâl:(Cevr-i dilber, ta'n-ı düşman, suz-i firkat, za'f-dil Dürlü dürlü dert için halketmiş Allah'ım beni.)Avni (Fatih)"

Leffaf
Çok konuşan, çok lâf eden. Pek fazla söyliyen. Can sıkan.

Leffat
Yaramaz huylu, ahmak adam.

Leffen
Beraber sararak. İliştirilmiş olarak. Rabtedilmiş olarak.

Lefh
Yakmak. * Vurmak. * Fakirlik, fakir. * İflas. * Tavşancıl kuşu. * Karga.

Lefif
"Sarılmış, dürülmüş. * Gr: Kökü üç harfli olduğunda iki harfi ""elif"" veya ""yâ"" nın yan yana olduğu kelime."

Lefif-i makrun
"Kökündeki ""elif"" veya ""ya"" nın yan yana olduğu kelime."

Lefif-i mefruk
Harf-i illetin aralarında başka bir harfin bulunduğu kelime.

Lefk
Giymek. * Örtünmek. * İki parçayı birbiri üstüne koyup dikmek.

Left
Yüz döndürmek.

Leftiye
Şalgam.

Lefz
(C.: Elfâz) Atmak. * Söz.

Lefüt
Evvelki kocasından çocuğu olan ve daima çocuğuna iltifat eden evli kadın.

Legabe
Hamâkat, ahmaklık. * Zayıflık, zaaf.

Legat
Sesler kelâmla karışık olmak.

Legorn
ing. Çok yumurtlayan bir tavuk cinsi.

Legub
Fikri, re'yi zayıf olan. Ahmak.

Leh (lehu)
Hakkında, onun için, onun faydasına veya zararına.

Leha
(Lehu. nun müennesidir) Hakkında. O kadın için.

Lehaa
Zayıflıktan dolayı âzâların sülpük ve sarkık olması.

Lehak
Çok beyaz olan.

Lehame
Etlilik, semizlik.

Lehan
Akıllılık.

Lehas
Susuz kişi.

Lehat
(C.: Lehâ ve Lehevat) Küçük dil.

Lehaz
Gözucu.

Lehaza
Gözucu ile bir şeye dikkatlice bakmak.

Lehban
Susuz kişi. (Müe: Lehbâ)

Lehbet
Susuzluk.

Lehc
Haris olmak.

Lehce
Bir beldenin konuşma şekli, dil. Konuşma tarzı.

Lehcem
Geniş yol. * Büyük kadeh.

Lehd
Def'etmek, kovmak. * Ağır etmek, ağırlaştırmak.

Leheb
Ateşin alevlenmesi. Ateş alevi. Havaya yükselen toz.

Leheb suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 111. suresi olup ""Tebbet, Mesed"" Suresi de denir. Mekkîdir."

Leheb-ün nâr
Ateşin alevi.

Leheban
Ateşin alevlenmesi.

Lehef
Kaybolan bir şeyden dolayı müteessir olup üzülme.

Lehesan
Susuzluk.

Lehevat
(Lehât. C.) Küçük diller.

Lehf
Yok olan şey için hasret çekip üzülmek.

Lehfan
Kalbi yanık, hasret çeken. Özleyen.

Lehhan
Okurken çok yanlışlık yapan kimse.

Lehib
Açık yol.

Lehinde
t. Onun faydasına, aleyhinde olmadan. Onun için, iyiliğine.

Lehiv
(Lehv) Günahlı, şehevi, nefsâni meşguliyet. Kadınla yabancı erkeğin oynaması. * Eğlence, oyun.

Lehk
şiddet. * Meşakkat, zahmet. * Birbiri içine girmek.

Lehle
Süst ve zayıf nesne. * Seyrek dokunmuş bez. * Fusaha indinde makbul olmayan şiir ve söz.

Lehm
Bir şeyi hemen yutma.

Lehs
Nefesi kesilip dili dışarı çıkarma.

Lehsan
Susuz.

Leht
Bir nevi yürüyüş.

Leht-i ciğer
Ciğerden kopma parça.

Lehu
(Bak: Leh)

Lehum
Obur, çok yiyici.

Lehviyyat
f. (Lehv. C.) Lehivler, kadınlı erkekli haram eğlenceler, oyunlar. Nefsanî gayr-i meşru oyun ve eğlenceler.

Lehz
Vurmak. * Dürtmek. * Karıştırmak.

Lehîb
Eti az deve, zayıf deve.

Lehîd
Götürdüğü yük ağır olduğundan eziyet çeken deve.

Lehîde
Koyu olan bulamaç.

Lehîf
(Lehfân) Mahzun, hüzünlü, üzüntülü, kederli.

Lehîre
Kısa boylu kötü huylu kadın.

Lehüm
Onlar için. Onlara.

Lehüma
(Tesniye) O ikisi için. İkisi hakkında.LEHV : (Bak: Lehiv)

Leim
Alçak, deni, rezil, zelil, levm edilen. Cimri. * Mayası bozuk ve kötü.

Leiman
(Leim. C.) Alçak, zelil ve aşağılık kimseler. Pinti ve cimri insanlar.

Leimane
Alçakça. Zelilane bir tarzda.

Lein
Vallahi eğer.

Lek
f. Ahmak, ebleh, sersem. * Yüzbin. * Kırmızı boya çıkarmaya yarayan bir maden.

Lek (leke)
Sana, senin için, senin hakkında.

Lek'
Isırmak. * Yapışmak. * Kir.

Leka'
(Lek'â) : Yaramaz, hakire kadın.

Lekalik
(Laklak. C.) Leylekler.

Lekanet
Zeki ve anlayışlı olma.

Leke
t. Benek. Kir izi. * Kusur.

Leked
f. Çifte, tepme.

Lekedar
f. Lekeli, ayıplanmış. * Pislenmiş. * İttiham edilmiş.

Lekedhar
f. Çifte yiyen.

Lekedkub
f. Çifte yiyen. Hayvanların ayakları altında ezilen.

Lekedzede
f. Çifte yiyen.

Lekedzen
f. Tepme veya çifte vuran. Çifte atan.

Leken
(C.: Elkân) Leğen.

Leki'
Hor ve hakir kimse.

Lekleke
Yoğun gövdeli ve şişman olmak, etli olmak.

Lekm
Yumrukla vurmak.

Lekz
Vurmak.

Lekîf
Dolu havuz.

Lekîk
(C.: Likâk) Zayıf ağaç. * Kemik aralarında olan et.

Lekîta
(Bak: Lakita)

Lem
"(Arabçada cezm harfidir) Muzari fiilinin başına getirilirse, nefyeder, cezmeder, sâkin okutur. ""Gelir"" fiilini ""gelmedi"" yaptığı gibi. (Bak: Lem-yezel)"

Lem'
Parıldama, parlama. Parlayış.

Lem'a
(C.: Lemâat) Parlamak. Şimşek gibi çakmak. Güneş ve yıldız gibi parlamak. * El ile veya elbise gibi bir şeyle işaret etmek.

Lem'a-nisar
Parlaklık saçan.

Lem'a-paş
f. Parıldayan, parlayan.

Lem'a-riz
f. Parlayan, parıldayan.

Lem-yezel
Zâil olmaz, bâki, zeval bulmaz. Daimî olan.

Lem-yezelî
Devamlılık, bâkilik, zeval bulmazlık.

Lemean
Parlama, parıldama.

Lemeat
(Lem'a. C.) Parlayışlar, parıltılar.

Lemeat-ı i'caziye
İ'caza dair lem'alar. İ'caz, insanları âciz bırakma, hayrete düşürme parıltıları.

Lemeat-ı müteferrika
Muhtelif, parça parça olan parlayışlar.

Lemeat-ı şems
Güneşin parıltıları.

Lemehat
(Lemha. C.) Bir defa göz atmalar. * Parıltılar, çakmalar.

Lemem
Günaha yakın olmak. * Küçük günahlar. * Delilik, cünun. * Musibete yakın olmak.

Lemh
Göz atma, bir defa bakış. * Parlama, parıltı.

Lemh-i basar
(Lemhat-ül basar) Göz atma. Bakma. Çabuk bir bakış. * Çok az bir zaman.

Lemha
Bir göz atmak. * Şimşeğin bir defa çakışı.

Lemha-i basar
Pek az bir zaman. Göz açıp kapayıncaya kadar geçen zaman.

Lemk
Yazmak. * Bozmak, mahvetmek. * Vurmak.

Lemleme
Bir şeyi evvel yapmak.

Lemm
Parça parça şeyleri toplamak, cem' etmek. * Islâh etmek. * Bulduğu şeyi, haram helâl demeyip yemek. * Şiddet ve meşakkat. * Az şey. * Konmak. Nâzil olmak.

Lemma
"(Harf-i cerdendir) Vaktâki, o zaman (mânâsındadır.) İstisna için: ""İllâ"" yerinde de olur."

Lemme
(C.: Lemmât) şiddet. Meşakkat, zorluk. * Az şey.

Lems
Yalamak.

Lemsa
Pürüzsüz, düz.

Lemsiyet
Bir cisme veya bir mâdene parmakla dokunmaktan gelen his.

Lemsî
Hissedilmeğe, dokunma ile duymağa ait ve müteallik.

Lemy
Dudak içinde olan siyahlık.

Lemz
Ağızda olan yemek artığını dil ile araştırmak.

Lemze
Göz veya kaşla işaret etmek.

Lemîs
Câriye ismi.

Len
"Gr: (Muzâri fiilini nasbeden edatlardan birisi). Bir işin aslâ olamıyacağını ifade eder: $ cümlesinde; kâfirler aslâ Cennete giremezler, derken olduğu gibi. (Bak: Huruf-u nâsibe)"

Len-teranî
Beni aslâ göremezsin (meâlinde).

Lenc
f. Edâ, naz ve cilve ile salınma.

Lenf
"(Lenfâ) Tıb: İnce damarların içinde dolaşan beyaz kan. Kanın esasını teşkil eden sıvı. * Eski tıbba göre; ahlât-ı erbaa'dan birisi. (Bak: Hılt)"

Lenfisam
Aslâ kırılmaz, kopmaz.

Leng
f. Topal, aksak. Yolcuların bir yerde iki gün kalması. * Tenasül organı.

Leng-fahte
f. Topal güvercin.

Lenger
f. Gemiyi yerinde sâbit kılmak için denize atılan zincir ucundaki büyük demir çapa. * Bakırdan yayvan ve kenarları genişçe sahan veya tepsi.

Lenger-endaz
f. Lenger atan, demir atan. Demir atmış olan gemi.

Lenger-hane
f. Lenger yapılan yer. Lenger imal edilen yer.

Lengerî
f. Büyük bakır sahan, lenger.

Lengâne
f. Topalcasına. Topallıyarak.

Lengî
f. Aksaklık, topallık.

Lerzan
f. Titrek, titreyerek.

Lerze
f. Titreme, titreyiş. Sallantı.

Lerzebahş
f. Titreme veren, titreten.

Lerzedâr
f. Titrek, titreyici.

Lerzende
f. Titreyen, titrek.

Lerzenâk
f. Titrek, titreyici. Titremeğe tutulmuş.

Lerzeresan
f. Titreme veren, titreten.

Lerziş
f. Titreme, titreyiş.

Les'
Yılan ve akrep gibi hayvanların sokması.

Lesa
Islak ayakla bir şeye basmak. * Yaş olmak, ıslanmak.

Lesa'
Kolayca çocuk doğurmak.

Lesak
Yaşlık, ıslaklık.

Lesas
Hırsızlık yapma. Sirkat.

Lesaset
Hırsızlık.

Lesb
Vurmak. * Yalamak. * Yapışmak. Cem'etmek, toplamak.

Lesd
Yalamak. Emmek.

Lesen
Fesâhat. Düzgün, güzel ve akıcı konuşma.

Lesin
Ülfet, alışkanlık.

Lesk
Yapışmak.

Leslese
Men'etmek, engel olmak.

Lesm
Ağzını örtmek. * Öpmek. * Kırmak.

Lesme
Yüzörtüsü, peçe.

Less
Yemek. * Yalamak.

Lest
f. Güzel, hoş, iyi. Kuvvetli, kavi.

Lesu'
(Akrep veya yılan gibi hayvanlar) sokmuş.

Lesus
(Lesusiyet) Hırsızlık, sirkat. Hırsızlık yapmak.

Let
f. Dayak, kötek. * Dövme, vurma. * şiddetle çarpma.

Let'
Atmak. * Doğurmak. * Cima etmek.

Letac
Vahşi sığır, yabani sığır.

Letafet
Hoşluk, lâtiflik. * Cisimden alâkayı kesip bir nevi nurâniyet kesbetmek. * Güzellik, nezaket, yumuşaklık, hafiflik.

Letaif
"Lâtif duygular. (İman yalnız ilim ile değil, imanda çok letaifin hisseleri var. Nasıl ki; bir yemek muhtelif âsâba, muhtelif bir surette inkisam edip tevzi olunuyor. İlim ile gelen mesâil-i imâniye dahi akıl midesine girdikten sonra, derecâta göre ruh, kalb, sır, nefis ve hakeza.. letaif kendine göre birer hisse alır, masseder. Eğer onların hissesi olmazsa, noksandır. M.)"

Letaif-i aşere
"On lâtif duygu. On adet lâtifeler.(Letaif-i aşere; İmam-ı Rabbani, kalb, ruh, sır, hafi, ahfa, insanda anasır-ı erbaanın herbir unsurdan o unsura münasib bir lâtife-i insaniye tabir ederek, seyr ü sülukta her mertebede bir lâtifenin terakkiyatı ve ahvalinden icmalen bahsetmiş. Ben kendimce görüyorum ki, insanın mahiyet-i camlasında ve istidad-ı hayatiyesinde çok letaif var. Onlardan on tanesi iştihar etmiş. Hatta hükema ve ulema-i zahiri dahi o letaif-i aşerenin pencereleri veyahut nümuneleri olan havass-ı hamse-i zahire, havass-ı hamse-i batına diye o letaif-i aşereyi başka bir surette hikmetlerine esas tutmuşlar. Hatta avam ve havas beyninde taarüf etmiş olan insanın letâif-i aşeresi, ehl-i tarikin letaif-i aşeresi ile münasebettardır. Meselâ vicdan, a'sab, his, akıl, heva, kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye gibi letaifi kalb, ruh ve sırra ilâve edilse letaif-i aşereyi başka bir surette gösterir. Daha bu letaifden başka saika, şaika ve hiss-i kabl-el vuku gibi çok letaif var. R.N.)"

Letb
Gitmek. * Devretmek. * Bir şeyden ayrılmayıp, ona bağlanmak.

Leteyya
Büyük emir.

Letf
Sık olmak. * Bahçede ağaçların sık bitmesi. * Yaraşıklı olmak.

Lethan
Karnı aç olan kişi.

Lethurde
f. Dayak yemiş, dövülmüş, kötek yemiş.

Letm
Davarın boğazlanacak yerine bıçak çalmak.

Letre
f. Parça parça. Paramparça. * Eski, yırtık.

Lett
Bağlama. * Karıştırma. * Vurma, dövme, dayak atma. * Yanaşma, yaklaşma.

Letta
Büyük emir.

Leus
Çok yeyici kişi, obur.

Lev
"Gr: (Şart edâtı) Dahâ ziyade, olsa bile (manâsına gelir.) ""İnne"" gibi mâzi mânâsını muzariye çevirmeyip aksine muzâriyi de mâziye çevirir. Temenni edâtı ve vasıl edâtı olur. Meselâ : Lev-câe Aliyyun leraeytühu: Ali gelse idi, elbette görürdüm."

Lev'
Yanma. * Yakma.

Lev'-i garâm
Aşk ile, sevgi ile yanma.

Lev'a
(C.: Leveât) Gönül acısı, kalb acısı. Yürek yanıklığı.

Lev'a-i kalb
İç yanıklığı, gönül acısı.

Leva
Bulgar parası.

Levahık
(Lâhık. Lâhıka. C.) İlâveler, ekler. Lâhıkalar.

Levaic
(Lâice. C.) Kalbleri aşk ateşiyle yananlar.

Levaih
(Levâyih) (Lâyiha. C.) Lâyihalar.

Levaim
(Lâime. C.) Bir kimsenin yüzüne karşı çekiştirmeler, levmetmeler. Zemmetmeler. Başa kakmalar.

Levami'
(Lâmia. C.) Parıldayan şeyler, nurlar, parıldamalar.

Levazım
İhtiyaç maddeleri. Lüzumlu madde. * Ask: Silâhlı kuvvetlerin yiyecek ve giyecek maddelerini, silâh ve cephane dışında kalan çeşitli araç ve ihtiyaçlarını ifade etmek üzere kullanılan umumi tabirdir.

Levazımat
(Levazım. C.) Lüzumlu maddeler.

Levban
Siyah taşlı yer.

Levc
Ağız içinde lokma veya başka bir şeyi döndürüp çevirme.

Levca'
Hâcet, ihtiyaç.

Leveat
(Lev'a. C.) Sevgiden ve mecazî aşktan gelen iç yanıklıkları. Yürekten gelen acılar.

Levend
(Levent) f. Yeniçeri devrinde deniz erlerine verilen bir isim. Asker. * Mc: Boylu boslu, yakışıklı, çevik kimse.

Levendân
(Levend. C.) f. Leventler, askerler.

Levendâne
f. Leventçesine, hızla, süratle.

Levg
Ağızda bir cismi çiğneyip sonra dışarı tükürmek. * Yalamak.

Levh
Görünen ibretli manzara. * Üzerinde yazı veya şekil çizilebilir düzlük. * Seyredilen yerin çizili sureti. * Ayet, hadis veya büyüklerin ders verici sözleri. Yazılı şey. * Şimşek çakmak. * Susamak. * Zâhir olmak. * Çalıp almak.

Levh-i hâtır
Hâfıza.

Levh-i kazâ ve kader
"Kader ve kazanın levhası, yani: Olmuş ve olacak her bir şeyin ilm-i İlâhîdeki vücudları; yani, ilmen mevcudiyyetleri.(Alem-i gaybdan sayılan geçmiş ve gelecek mevcudatın dahi mânen hayatdar bir vücud-u mânevileri ve ruhlu birer sübut-u ilmîleri vardır ki, levh-i kaza ve kader vasıtası ile o mânevi hayatın eseri, mukadderât nâmı ile görünür, tezahür eder. L.)"

Levh-i mahfuz
Her şeyin hayatının ind-i İlâhîde yazılması. İlm-i İlâhînin bir ünvanı.

Levh-i mahv
Mahvolma levhası, bir şeyin harab oluşu ve yıkılışını gösteren manzara.

Levh-i mahv ve isbat
"Bir tabirdir. Levh: Görünen ve ibret verici bir vaziyeti ifade eder. Mahv ise; o vaziyetin birden ortadan kalkması, mahvolmasını ifade eder. Gökyüzü bulutlarla kaplı, şimşek çakar, yağmur yağar bir levha halinde iken birden hava açılır, hiç bir şey yokmuş gibi, eski manzarayı mahvolmuş hâlde görürüz. Bu hale mahv diyoruz. Kudret-i İlâhî ile tekrar aynı eski hale gelmesi, havanın yağmurlu, bulutlu, şimşekli manzarasına dönmesi keyfiyyetine de İsbât diyoruz. Cenâb-ı Hakk'ın tekrar mahlukatı dirilteceğine bir işâret olarak bu vaziyete de İsbat deniyor, Cenab-ı Hak levhayı yazıyor, bozuyor.(...Hem zihayatların yaşamasına en lüzumlu rızkı ve istifadece en kolayı ve nefesleri vermek ve nüfusları rahatlandırmak gibi çok vazifeler ile tavzif edilen rüzgârlar dahi; cevvi, âdetâ bir hikmete binâen ""levh-i mahv ve isbat"" ve yazar, ifâde eder, sonra bozar tahtası"" suretine çevirmekle, Senin faaliyyet-i kudretine işâret ve Senin vücuduna şehadet ettiği gibi, Senin merhametinle bulutlardan sağıp zihayatlara gönderilen rahmet dahi; mevzun, muntazam katreleri, kelimeleriyle, Senin vüs'at-ı rahmetine ve geniş şefkatine şehadet eder!... Ş.)"

Levha
Üzerinde yazı veya resim bulunan, duvara asılacak kâğıt. * Bir sayfanın üzerindeki kalın yazı.

Levhimahfûz
olmuş ve olacaklarla ilgili bütün bilgilerin yazılı bulunduğu kader levhası.

Levhimahv
varlıkların yazılıp silindiği levha.

Levid
f. Çok büyük tencere. Kazan.

Leviyye
Bir kimse için ayrılıp saklanan yiyecek.

Levk
Çiğnemek.

Levka
Ceviz ağacı.

Levlake
"Eğer sen olmasaydın (meâlindedir).( $ beyanında ""Bu hitab zâhiren Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'a müteveccih ise de, zımnen hayata ve zevilhayata râcidir."" fıkrası, ta'dile muhtaçtır. Çünkü: Küllî hakikat-ı Muhammediye (A.S.M.) hem hayatın hayatı, hem kâinatın hayatı, hem ism-i âzamın tecelli-i âzamının mazharı ve bütün ziruhların nuru ve kâinatın çekirdek-i aslîsi ve gaye-i hilkati ve meyve-i ekmeli olmasından, o hitab, doğrudan doğruya ona bakar. Sonra hayata ve şuura ve ubudiyete onun hesabına nazar eder. R.N.)"

Levleb
Makara deliğine soktukları ip.

Levm
Çekiştirmek. Birisinin yüzüne karşı kötü söz söylemek. Zemmetmek. Paylamak. Başa kakmak.

Levma
(C.: Levâyim) Azarlama.

Levme
Kınanmaya ve çekiştirilmeğe sebep olacak şey.

Levn
Renk, boya. Sıfat, nev', çeşit, tür. Bir şeyi diğerinden ayıran alâmet.

Levs
Pislik, murdarlık. Kir. * Zor. Kuvvet. * Tam olmayan, zayıf beyyine. * Bir şeyi ağızda öte beri gevelemek. * Deprenmek. * Bulaştırmak ve karıştırmak. Bulaşıklık. * Cerâhet, yara.

Levs-i fâni
Gelip geçici murdarlık, pislik. Dünyanın fâni, faydasız eğlenceleri.

Levs-ül katl
Birisini katletmekle müttehem olan şahısta, katlin nişânesi veyahut maktul ile aralarında zâhir bir düşmanlık bulunması gibi alâmet ve karineler.

Levsiyyât
Kirli ve pis şeyler.

Levt
Gizlemek, saklamak. * Sorduklarını değil de başkasını haber vermek.

Levv (lüvv)
"""Mürr"" dedikleri acı Yemen zamkı."

Levvah
Yakıcı ve bozucu.

Levvam
(Levvâme) Levm ve itâbedici. Zemmeden, çekiştiren, dedikodu yapan. Serzenişte bulunan. Başa kakan, paylayan.

Levy
Bükmek. * Eğmek, meylettirmek. * Karın ağrısı. * Mide fesadı.

Levz
Sığınma, himâyesine girme.LEVZ : Bâdem.

Levzaî
Akıllı, zarif kimse.

Levze
Bir tek bâdem. * Tıb: Bâdemcik.

Levzeteyn
Bâdemcikler, iki bâdemcik.

Levzetân
İki bâdemcik, bâdemcikler.

Levziyyat
Bademle yapılmış tatlılar.

Levzîne
f. Bâdemli helva. * Bâdem helvası.

Levzînec
Bâdemli helva.

Levîse
Çeşitli topluluklardan bir yere toplanmış olan kimseler.

Levşeb
Kurt, zi'b.

Ley
f. Kab, zarf, mahfaza. * Çamur.

Leyail
(Leyl. C.) Geceler.

Leyal
(Leyâli-Leyâil) (Leyl. C.) Geceler.

Leyal-i aşr
Arabi aylardan Zilhiccenin ilk on gecesi. On geceler.

Leyal-i hasret
Hasret geceleri.

Leyan
f. Parlıyan, parıldıyan. Parlayıcı.

Leyg
İyi huylu olmak. * Sözü açık ve fasih söyleyememek.

Leyh
Örtünmek, bürünmek.

Leyk
f. Ammâ, lâkin, fakat.

Leykin
f. Lâkin, ammâ, fakat.

Leyl
Gece. (Bak: Leyle)

Leyl suresi
Kur'an-ı Kerim'in 92. Suresinin ismidir.

Leyl ü nehar
Gece ve gündüz.

Leyl-i dimağ
Dimağın bozukluğu. Zihnin iyi çalışmaması.

Leyl-i münevver
Gündüze benzeyen gece. Nurlanmış gece.

Leyl-i serd
Soğuk gece.

Leyl-i târık
Karanlık gece.

Leyla
Çok karanlık gece. * Arabi ayların son gecesi. * Leylâ ile Mecnun hikâyesinin kadın kahramânı.

Leylak
Salkım şeklinde mor ve beyaz renkli çiçekleri olan bir nebat adı.

Leylakî
f. Leylak renginde olan. Mor renk.

Leyle
Bir tek gece, bir gece. * Gece. (Bak: Leyl)

Leyle-i bedr
Ayın ondördüncü gecesi.

Leyle-i berat
(Bak: Berat gecesi)

Leyle-i erbaa
Haftanın dördüncü gecesi olan çarşamba gecesi.

Leyle-i kadr
Ramazân-ı mübârekin ve senenin en kudsi ve kıymetli gecesi. Kur'ân âyetlerinin ilk defa vahiy ile gelmeye başladığı gece. (Bak: Ramazan)

Leyle-i mi'rac
Mirac gecesi. (Bak: Mi'rac)

Leyle-i regaib
(Bak: Regaib gecesi)

Leyle-i süveyda
Gece karanlığı. Geceye benzeyen siyahlık.

Leylen
Geceleyin, gece vakti.

Leylî
Gececi. Geceleyin kalan. Yatılı. Geceye âit. Geceye mensub.

Leym
İnsanlar arasında sulh etmek, barış yapmak. * Salâh. * Bir nârenciye meyvesi.

Leymun
(Leymon) Limon.

Leynet
Yumuşak koltuk yastığı.

Leys
"Adem. Yokluk. Gayr-ı mevcud. (Bunun aslı ""lâyese"" idi. Yâ'yı tahfif için ""leyse"" oldu.) Hükemâlar arasında ""eys"" vücud, ""leys"" adem mânâsında kullanılmıştır. (L.R.) * Gaflet. * Bahâdırlık, kahramanlık. * Yük çekici olmak."

Leys (lâyis)
(C.: Lüyus) Arslan. * Sinek avlayan örümcek. * Arasında yaş ot bitmiş olan kuru ot. * Birbirine girmiş ot. * Semiz ve şişman kimse.

Leyse
Olmadı (meâlinde fiil-i müşebbehtir)

Leyse kemislihi şey'ün
Ne zâtında, ne sıfâtında, ne de ef'âlinde naziri yoktur, şebihi olamaz!.

Leyt
Sarfetmek, harcamak. * Hapsetmek.

Leytan
şeytan.

Leyte
"""Keşke olsa idi. Ne olaydı"" meâlinde olan huruf-u müşebbeh bir fiildir. İsimlerini nasbeder, (yâni, üstün okutur), haberini ref'eder (yâni ötre okutur). (Bak: İnne)"

Leyy
Def'etmek, kovmak. * Harcamak, sarfetmek. * İlaç yapmak. * Aciz olmak. * Bir nesneyi dürüp boğazına tıkmak.

Leyya
Sudan uzak olan yer.

Leyyan
Def'etmek, kovmak. * Sonraya bırakmak, tehir etmek.

Leyyin
Yumuşak. Mülâyim. Hafif. Yavaş olan.

Leyyin-ül cânib
Görüşülmesi kolay, mütevâzi, kibirsiz kimse. Kanı sıcak insan.

Lez'
Davarı iyi gütmek.

Leza
(Bak: Lazâ)

Lezaiz
"Lezzetler. Zevk duyulan, eğlendirici, hoşa giden şeyler.(Lezaiz çağırdıkça, ""Sanki yedim"" demeli, ""Sanki yedim""i düstur yapan sanki yedim namındaki bir mescidi yiyebilirdi; yemedi. M.)"

Lezaiz-i dünyeviye
Dünyâ lezzetleri ve zevkleri.

Lezam
Lâzım ve gerekli olma. * Hiç ayrılmama.

Lezbe
(C: Lezbât) Şiddet. * Kıtlık.

Lezc
Yapıştırma. Yapışmak. Sıvanıp yapışmak.

Lezc (lüzuce)
Kaypak olmak. * Çekilip uzamak.

Lezen
Şiddet. * Darlık. * Halkın kuyu veya ırmak kenarında kalabalık meydana getirmesi.

Lezez
Yapışmak.

Lezim
(Bak: Lizâm)

Leziz
(Lezize) Lezzetli. Tatlı, hoş. Tadı hoş ve güzel. (Lezzet umumidir, hâlavet ise hususidir.)

Lezk
Bir şeyin diğer bir şeye vasıl olması.

Lezlaz
Kurt. (Canavar)

Lezn
Darlık. Şiddet. Sıkıntı.

Lezz
Uyku, nevm. * Sözü güzel olan, tatlı konuşan kişi. * Tatlı, leziz, lezzetli.

Lezzat
(Lezzet. C.) Tatlılıklar. Lezzetler. Tadı hoş ve güzel olan şeyler.

Lezzaz(e)
Lezzetli, tatlı, leziz.

Lezzet
(C.: Lezzât) Tad, çeşni. Hoş ve güzel olan şey.(Dünyanın âkıbeti ne olursa olsun, lezaizi terketmek evlâdır. Çünki, âkıbetin ya saadettir, saadet ise şu fâni lezaizin terkiyle olur. Veya şekavettir. Ölüm ve idam intizarında bulunan bir adam, sehpanın tezyin ve süslendirilmesinden zevk ve lezzet alabilir mi? Dünyasının âkıbetini küfür sâikasiyle adem-i mutlak olduğunu tevehhüm eden adam için de terk-i lezaiz evlâdır. Çünki, o lezaizin zevaliyle vukua gelen hususi ve mukayyed ademlerden adem-i mutlakın elîm elemleri her dakikada hissediliyor. Bu gibi lezzetler, o elemlere galebe edemez. M.N.)

Lezzet-i ilm
İlmin lezzeti.

Lezzet-yâb
f. Lezzet bulan, tad bulan, lezzetlenen.

Lezzet-şinas
f. Tad alan, lezzet alan.

Lezîr
f. Akıllı, zeki.

Leç
f. Yanak. * Yüz.

Leüm (leim)
(C.: Liâm) Aslı alçak yaramaz kişi.

Leşker
f. Asker.

Leşker-i aramrem
Çok asker.

Leşkergâh
f. Ordu yeri.

Leşkeriyan
(Leşker. C.) f. Askerler, leşkerler.

Leşkerkeş
f. Asker çeken. Askerleri idare eden. Kumandan.

Leşkerî
f. Askere ait. Askerle alâkalı.

Leşkerşiken
f. Düşman askerini kıran.

Leşkerşikâf
f. Düşman askerini kıran.

Leşkerşükûf
f. Düşman askerini kıran.

Li
"Gr: Lâm harfinin esre ile okunuşu. Bir kelimenin başına geldiğinde, ""için, dolayı, ötürü, yüzünden, sebebinden"" gibi mânâlara gelir. Kendinden sonraki isimleri cerreder. Yerine göre muhtelif isimler alır. Lâm-üt-tahsis ve temellük gibi."

Li-aynihî
Kendisi ile bir. Aynı ile. * Allah tarafından emrolunan bir şeydeki güzellik, ya li-aynihi bir hüsündür veya li-gayrihi bir hüsündür. Ya kendi zatındaki bir güzellikten dolayı hasendir veya başkasında sabit bir güzellikten dolayı bir hasendir. Meselâ: Biz iman ile me'muruz. İmandaki hüsn, bir hüsn-ü zâtidir. Bu hüsün başkasından alınmış değildir. Öyle ise iman bizâtihi hasen olan bir durumdur. Biz cihad ile de me'muruz. Cihad hadd-i zatında insanları tazib, beldeleri tahribe sebeb olacağı için li-zatihi güzel değildir. Belki dini ihyaya, İslâm yurdunu muhafazaya vesile olduğu için güzeldir. Binaenaleyh cihad li-aynihi değil, li-gayrihi güzeldir, hasen'dir. (Ist.Fık.K.)

Li-aynihî haram
Fık: Aslında herkes için haram olan şey.

Li-eb
Baba bir (kardeşler).

Li-ebeveyn
Ana ve babaları bir olan kardeşler.

Li-ecl-il-maslaha
İş icabı, maslahat için.

Li-ecl-it-tahsil
Okumak için, tahsil yapmak için.

Li-ecli
...için, meram ve maksadı ile.

Li-eclillah
Allah için, Allah rızası için. Allah rızası dairesinde.

Li-kailihî
Söz söyleyenin.

Li-külli
Hepsi. Tamamı. Hepsi için.

Li-maslahatin
Maslahat için. İş icâbı.

Li-müellifihî
Müellifi tarafından, yazarı tarafından.

Li-sebebin
Bir sebebe mebni olarak. Bir sebepten dolayı.

Li-vechillah
Allah için. Allah nâmına, Allah aşkına.(Allah için işleyiniz, Allah için görüşünüz, Allah için çalışınız, Lillâh, Livechillâh, Lieclillâh rızâsı dâiresinde hareket ediniz, o zaman sizin ömrünüzün dakikaları, seneler hükmüne geçer. L.)

Li-zalik
Bundan dolayı. Bundan ötürü.

Li-zatihî
Kendisi. Bizzat. Kendiliğinden.

Li-üm
Ana bir (kardeşler).

Li-ümmin
Ana cihetinden.

Liab
(Bak: Lüâb)

Liam
(Leim. C.) Alçak, aşağılık ve zelil kimseler. Pinti ve cimri insanlar.

Liame
(C.: Liem-Lüum) Kadın gömleği.

Lian
Lânetleşmek. İki kişinin birbirini lânetlemesi. * Fık: Zevc ile zevcenin hâkim huzurunda şer'i usulüne uygun olarak dörder defa şahitlikte bulunduktan sonra, nefislerine lânet ve gadab okumak suretiyle olan yeminleri. Buna: Mülâene, telâun, iltiân da denir.

Lib'e
(C: Libâ) Ağuz denilen koyu süt. (Her dişi davar doğurduğunda önce olur.)

Liba'
Hayvan doğurduktan sonra gelen süt. Avuz (Ağuz)

Libab
(Lebib. C.) Akıllılar, zeki kimseler.

Liban
Kadın sütü, insan sütü. * Süt emzirme.

Libas
Giyilecek şey. Elbise. * Karı ve koca. * Mc: İctima'. * Şübhe kabul eden söz.

Libas-ı fersude
Eskimiş elbise.

Libas-ı takva
Takva elbisesi. Sâlih ameller.

Libaçe
f. Elbise, libâs.

Libd
(C.: Lübud) Yün. * Keçe.

Liberal
Fr. Ferdî hürriyet lehinde, hürriyete elverişli. Ferdî teşebbüs ve hürriyet haklarını korumak için en iyi vasıta, devletin salâhiyyetlerini mümkün olduğu kadar tahdid etmek fikri. Rusya'daki dinsiz sosyalistliğin zıddı. (Bak: Sosyalizm)

Libs
Kâbe-i Muazzama'ya örtülen örtü.

Libse
Elbise giyme. Giyiş.

Licac
İnat ve düşmanlığı devam ettirme. Hasımlığı sürdürme.

Licaf
Kapının üst eşiği.

Licam
(Ligâm) f. Dizgin. Gem.

Lidad
Husumet etme. Dâvacı olma.

Lidam
Eski elbiseye yapılan yama.

Lider
Şef. Başkan. Siyasi bir topluluğun başı.

Lif
Hurma çöpü.

Lifa'
Örtünecek nesne. Yorgan.

Lifafe
(C.: Lefâif) Sargı. * Kefen. Ölünün sarıldığı bez katlarının herbiri. * Bazı çiçeklerin etrafını çeviren değişik yapraklar.

Lifam
Eskiden kadınların burun örtüsü.

Liff
(C: Elfâf) Sıklığından yanındaki ağaca girmiş ve dolaşmış olan ağaç.

Lift
Şalgam. * Parça, bölük.

Ligam
f. Dizgin, gem.

Ligat
Ses, sedâ.

Ligayrihî haram
Aslında helâl olup, başkasının hakkı olduğu için veya neticeleri itibarı ile haram olan şey. Meselâ cuma namazı esnasında ticaret yapmak gibi.

Liha
(Lihye. C.) Lihyeler, sakallar.

Liha'
(Lehât. C.) Küçük diller.

Lihaf
(C.: Lühuf) Örtünecek ve sarınılacak şey. * Yorgan. Sargı. * Kabuk, zar.

Lihak
Yetişip ulaşma. Erişme. Vâsıl olma.

Liham
Lehimleme. * Lehim. * (Lahm. C.) Etler.

Lihat (lehât)
(C: Lehâ-Lehevât-Leheyât-Lihâ') Boğaz ağzında olan dilcik.

Lihaz
Düşünme, mülâhaza etme. * Riâyet etme, uyma. Söylenen sözü kabul edip yerine getirme.

Lihaza
Bundan dolayı, buna binaen, bunun için.

Lihevî
Lihye ile alâkalı. Sakala ait, sakalla alâkalı.

Lihikmetin
Bir hikmete mebni olarak. Bir hikmetten dolayı.

Lihyanî
Uzun ve kaba sakallı olan.

Lihye
Sakal.

Lihye-i şerif
"Peygamberimiz Hz. Muhammed'e (A.S.M.) âit sakaldan bazıları. Sakal-ı Şerif.(Lihye-i Şerife hakkındaki suali münasebetiyle diyorum ki: Hadisçe sabittir ki, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın Lihye-i Saadetinden düşen saçların taneleri mahduttur. Otuz kırk tane veya elli altmış tane gibi az bir miktarda iken, binler yerde Lihye-i Saadetin saçları bulunması, beni bir zaman çok düşündürdü. O vakit hatırıma gelmiş ki: Lihye-i Saadet, yalnız Lihye-i Şerif'in saçlarından ibaret değil, belki re's-i mübarekinin traş oldukça hiçbir şeyini kaybetmiyen Sahabeler, o nurlu ve mübarek ve daimî yaşayacak saçları muhafaza etmişler. Onlar binlerdir. Şimdiki mevcuda müsavi gelebilirler. Yine o vakit hâtırıma geldi ki: Acaba her câmide bulunan, sened-i sahih ile bu saç Hazret-i Risalet'in saçı olduğu sabit midir ki, ona karşı ziyaret mâkul olabilsin? Birden hâtıra geldi ki: O saçların ziyareti, vesiledir. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'a karşı salâvat getirmeye sebeb ve bir hürmet ve muhabbete medardır. Vesilelik ciheti o şeyin zâtına bakmaz, vesilelik cihetine bakar. Onun için eğer bir saç hakiki olarak Lihye-i Saadet'ten olmazsa, madem zâhir hale göre öyle telâkki edilmiş ve o vesilelik vazifesini yapıyor ve hürmete ve teveccühe ve salâvata vesile oluyor; kat'i sened ile o saçın zâtını teşhis ve tâyin lâzım değildir. Yalnız, aksine kat'i delil olmasın, yeter. Çünki: Telâkkiyat-ı âmme ve kabul-ü ümmet, bir nevi hüccet hükmüne geçer. Bazı ehl-i takva böyle işlerde, ya takva veya ihtiyat veya azimet noktasında ilişseler de, hususi ilişirler. Bid'a da deseler, bid'a-i hasene nev'inde dâhildir. Çünki: Vesile-i salâvattır. L.)"

Lihyedâr
f. Sakallı.

Lika
Kavuşmak. Rast gelip buluşmak. Görüşmek. Yalnız görüşmek. * Yüz, sima, çehre.

Lika-yı âfâk
Sema. Gökyüzü.

Likaf
Semer, palan.

Likah
(Lükuh. C.) Süt veren dişi develer.

Likam
f. Hayvanın ağzına takılan gem. Dizgin.

Likat
Tarlada kalan başakları toplama. * Hizada olma.

Likaullah
Allah'a kavuşmak. * Kıyamet günü, Cennet'te Allah'ı görmek.

Likha
Yeni doğurmuş ve sağılır deve.

Lil-müttekîn
Müttekiler için.

Lillahi
Allah için. Allah yoluna. Allah aşkına.

Lillâhi-l hamd
Ne kadar hamd ve şükürler varsa ve olmuşsa, cümlesi Allaha mahsustur, ona gider, ona âittir. (Bak: Hamd)

Lima-yürid
(Bak: Fa'al)

Lime
Niçin?

Lime lime
Parça parça.

Limited
Mes'uliyetleri, koydukları sermayeye göre hudutlu olan ortaklık.

Limmî
"(limmiye - lümmi) (Niçin mânâsındaki ""lime"" den) Aleni. Açık. * Nazari. Akla dayanan. (Bak: Bürhan)"

Linç
Halk tarafından öldürülme. Halkın bir suçluyu tutup derhal öldürmesi.

Lirik
Heyecan ve ahenge fazla ehemmiyet verilen şiir. * Bu tarzda şiir yazan şair.

Lis
f. Yalayıcı, yalayan. Birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Kâse-lis $ : Çanak yalayıcı. Dalkavuk.

Lisam
Yüz örtüsü, yaşmak. Nikab.

Lisan
Dil. Konuşma dili. Lehçe. (Bak: Dil)

Lisan-âşnâ
f. Lisan bilir. Yabancı dil bilen.

Lisan-ün-nâr
Ateşin alevi, ateşin parıltısı.

Lisan-ı edeb
Edeb ve edebiyât dili, lisânı.

Lisan-ı gayb
"Gaybın haberlerini bildiren dil. Ahiret ahvalini veya bizce bilinmeyen gayb hükmündeki haberleri söyleyen. ""Kur'an-ı Kerim"""

Lisan-ı hal
"Hal dili. Bir şeyin görünüşü ile bir mânâ ifade etmesi (Bak: Hal)(Akılları gözlerinde olan avama ders veren fiildir, lisan-ı haldir.)(Bütün mevcudat, her birisi birer mahsus tesbih ve birer hususi ibadet, birer hâs secde ettikleri gibi, bütün kâinattan Dergâh-ı İlâhiyeye giden bir duâdır. Ya, istidad lisaniyledir: Bütün nebatat ve hayvanatın duâları gibi ki; her biri lisan-ı istidadı ile Feyyaz-ı Mutlak'tan bir suret taleb ediyorlar. Ve Esmâsına bir mazhariyet-i münkeşife istiyorlar. S.)"

Lisan-ı kal
Söz ile anlatılan mâna. Konuşma dili.

Lisan-ı mâder-zâd
Ana dili.

Lisan-ı nahvî
"Arapçanın bir vasfı; intizam ve kaidelere, düsturlara bağlı belâgatlı dil.(...Amma nazariyat-ı diniyelerin mahfazaları olan elfazlar ise değiştirilmeye lüzum kalmaz. Çünkü nasihat ile ve sair tedris ve talim ve va'z ile o ihtiyaç mündefi' olur. Lisan-ı nahvi olan lisan-ı Arabînin camiiyyeti ve elfaz-ı Kur'aniyenin i'cazı öyle bir tarzdadır ki, kabil-i tercüme değildir. Belki muhaldir diyebilirim. Kimin şüphesi varsa i'câza dair Yirmibeşinci Söz'e müracaat etsin. M.)"

Lisanen
Konuşarak. Dil ile. Söz söyleyerek.

Lisans
Fr. Herhangi bir mevzuda verilen izin. Müsaade belgesi. * Üniversite tahsili tamamlanınca alınan diploma. * Bir sporcunun resmi yarışmalara katılabilmesi için spor federasyonu tarafından kendisine verilen kayıt fişi veya kimlik kartı. * İthal veya ihracı serbest bırakılmayarak muayyen bir nizama bağlanmış malların ithal veya ihracı için idare tarafından verilen müsaade.

Lisanullah
Allahın lisânı. Kur'an-ı Kerim.

Lisanî
Lisanla ilgili, dile ait.

Lisat
(Lise. C.) Tıb: Diş etleri.

Lise
(C.: Lisât) Diş eti.

Lisevî
Diş etleriyle ilgili, diş etlerine ait.

Lisme
Azarlamak, paylamak.

Lisse
(C.: Lisâ-Lisât) Diş diplerinin eti.

Litaf
(Latif. C.) Yumuşaklıklar.

Litam
Tokat atma. Elin ayası ile vurma.

Litat
Dağın sivri ve yüksek olan yeri.

Litlit
Kokar çürük diş. * Yaşlı kadın.

Litosfer
yun. Yeryüzünün katı kısmına verilen ad. Taşküre.

Litre
İtl. Akıcı maddelerin, sıvıların ölçü birimi.

Liv
f. Güneş, şems.

Liva
Bayrak. Sancak. * Eskiden kazadan büyük, vilâyetten küçük yerleşme merkezlerine denirdi. Tugay. * Hz. Peygambere (A.S.M.) âit sancak.

Liva-ül hamd
Hz. Peygamber'in (A.S.M.) bayrağı. Ona inananlar kıyâmetten sonra bu bayrağın altında toplanacaklardır.

Livae
Sancak, âlem.

Livata
Lutilik. * Erkekler arasındaki cinsi sapıklık. (Bak: Kebair)

Livaz
Sığınma, iltica etme. * Birbirinin arkasına gizlenme.

Liyakat
İktidar. Ehliyet. Hüner. Lâyık olmak. Fazilet. Kıymetlilik.

Liyakatmend
(C.: Liyâkatmendân) f. Değerli, liyâkatli. * Faziletli.

Liyakatmendân
(Liyâkatmend. C.) f. Değerli, liyâkatli kimseler, faziletli kişiler.

Liyan
(Mülâyene) Mülayemetle, yumuşaklıkla muamele etmek.

Lizam
(Lezm) Lazım olmak. İcâbetmek. Lüzumluluk. * Ölüm. * Kıyamet günü hesabı.

Lizaz
Kapı ardına konulan ağaç sürgü.

Liîn
Bostanlarda dikilen ve höyük denilen suret.

Loca
İtl. Bazı toplantı yerlerinde bir veya birkaç seyirciye mahsus hususi odacıklar. * Hücre, küçük bölme. * Masonların toplandıkları yeri.

Lodos
Güneyden esen ılık yel, rüzgâr.

Lohusa
(Bak: Lühusa)

Lojistik
Ask: Askerlik san'atının ve seferi orduların iaşe, muhabere ve sevkiyat şartları, hareket ve harb kabiliyeti bakımından en etkili durumda bulundurulması için lâzım gelen çalışmalara aid kısım.

Lokavt
ing. Bir işverenin, isteklerini kabul ettirmek gayesiyle işyerini kapaması.

Lokman
Kurânda adı geçen tıp bilgisiyle ünlü bir zat.

Lokman hekîm
Kur'an-ı Kerim'de ismi geçen büyük zatlardan olup öğütleri ve ahlâkî, tıbbî sözleri ile tanınmıştır. Peygamber Davud (A.S.) zamanında yaşadığı rivayet edilmektedir. Peygamber veya veli olduğu hususunda ihtilaf vardır.

Lokman suresi
Kur'an-ı Kerim'in 31. Suresi olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Lombar
ing. Harp gemisinin topun ağzı önündeki deliği.

Loça
Geminin baş tarafında ve iki yanda demir zincirin geçmesine mahsus delikler.

Lu'b
Oyun. Eğlence. (Bak: Sefâhet)

Lu'bbazân
f. Oyuncular.

Lu'be
Oyuncu.

Lu'bet
Oynayan veya oynatılan şey. Oyuncak. * Herkesi hayrette bırakıp şaşırtacak şey.

Lu'betbâz
f. Hayâl oyunu veya kukla oynatan. Oyuncu.

Lu'betgâh
f. Oyun yeri. Sefih kimselerin eğlence yeri.

Lu'biyyât
Oyunlar, eğlenceler.

Lu'bî
Oyun ile ilgili olan.

Lu'lu'
Serap. * Bir mevzi ismi. * Kurt.

Lu'muz
Çok yiyen kişi, obur.

Lu'ta
Koyunun boynunda olan karalık. * Siyah hat.

Luaa
Yumuşak yaş ot.

Lugat
(A, uzun okunur) (Lügat. C.) Lügatlar, kelimeler. * Lügat kitapları.

Lugatnüvis
f. Lügat yazan.

Lugatşinas
f. İyi lügat bilen.

Lugaviyyun
Lügatçılar, kelimelerden anlayan âlimler.

Lugavî
Lügata mensup. Lügata, kelimeye âit. Lügattan anlayan. Mecazî olmayıp hakiki bir mânaya delâlet eden kelimeye âit olan.

Luhud
(Bak: Lühud)

Luk
f. Kısa tüylü yük devesi.

Luka
Meşhur olmuş dört İncil kitabından birisidir. Hz. İsa Aleyhisselâm'dan sonra mühim Hristiyan doktorlarından birisi olan Luka adındaki zatın yazdığı İncil'dir. Bu Zâtın (Mi: 70) yılında vefât ettiği yazılıdır.

Lukme
Yutmak. * Bir yudum taam, lokma.

Lukme-şümar
f. Herkesin lokmasını sayan. * Mc: Pinti, hasis, cimri.

Lukta
Yerden toplanan şey.

Lul
(Luli) f. Utanmaz, hayasız ve namussuz kadın. * Nâzik ve zarif. * Şarkı söyleyip oynayan fahişe kadın.

Lule
f. Çeşme, musluk gibi şeylere takılan küçük boru. * Lüle. Halka gibi dürülmüş şey.

Lurî
f. Cüzzâm veya miskinlik denilen hastalık. * Fare avlıyan bir kuş.

Luss
(C.: Lüsus-Elsâs) Hırsız, sârık.

Lut
f. Tatlı yemekler. Lezzetli yiyecekler. * Çıplak.

Lut (a.s.)
Hz. İbrahim'in kardeşi Harran oğlu Lut (A.S.) onunla beraber Bâbil diyarında Şam yakasına geçmişti. Sodom nahiyesine peygamber oldu. Bu nâhiyenin ahalisi ehl-i küfr ve fücur idi. Yolsuz giderlerdi ve hiçbir kavmin yapmadığı fuhşiyatı yapalardı. Hz. Lut, onları doğru yola dâvet etti, dinlemediler ve çok nasihat etti, kabul etmediler. Cenab-ı Hak da onların başına taş yağdırdı ve zelzele ile köylerinin altını üstüne getirdi. Cümlesi helâk oldu. Yalnız Lut (A.S.) ehl-i beytiyle geceleyin içlerinden çıkıp kurtuldu. (Kısas-ı Enbiya'dan)

Lut'e
Tutmaç aşı.

Lutf
(Bak: Lütuf)

Luç
f. Şaşı.

Lâ
"Arabçada kelimenin başında nefy edatı'dır. Cevap yerine veya yersiz inkârda kullanılır. ""Yoktur, değildir"" gibi. Mâzi fiilinin evvelinde bulunan Lâ, duâiye olur. Lâ zâle sıhhatehu: ""Sıhhati zâil olmasın"" sözündeki gibi. * Harf-i atıf da olur. Ve mâba'dını makabline nefyen rabt eder ve irabı da ona tâbi kılar. $ ""Şeref edeb iledir, neseb ile değildir"" sözündeki gibi. * Vav edatıyla beraber olursa, atıf edatı vav olur, lâ da nefyi te'kid eder."

Lâ ve neam
Hayır ve evet. (Daha çok, hiçbir fikir beyan edilmediği zamanlar kullanılır.)

Lâ yezalî
Zevalsiz olana ait, sonu olmayanla ilgili.

Lâ-ya'ni
Mânasız, boş.

Lâ-yugleb
Yenilmez, mağlup olmaz.

Lâfzaicelâl
" ""Allah"" lafzı."

Lâhavle
"(Lâhavle ve lâkuvvete illâ billâhil-aliyyil azim"" cümlesinin kısaltılmışı ki, ""Kuvvet ve kudret ancak Cenab-ı Allah'tadır."" meâlinde olup bir belâ ve tehlike esnasında veya sabrın tükendiğini açıklamak için söylenir."

Lâhayr
Uğursuz, hayırsız.

Lâhayre fih
Bu işte hayır ve uğur yok.

Lâhık
Yetişen, ulaşan, erişen. Eklenen, katılan. * Fık: Namaz başlangıcında imama uymuşken ayrılarak tekrar namaz bitmeden imama uyan.

Lâhıka
Ek, ilâve, katılan şey. Zeyl. Sonradan ilâve edilen, eklenen.

Lâilaç
Çâresiz, dermansız, imkânsız.

Lâim
(Lâime) Çekiştiren. Levmeden. Başkasını kötüleyen.

Lâime
(C.: Levâim) Çekiştirme, levmetme, kınama.

Lâin
Lânet eden. Lânetleyen. * Herkesin kınadığı.

Lâkayd
Kayıtsız. Alâkasız. Karışmayan. Kıymet ve ehemmiyet vermeyen. Aldırış etmeyen.

Lâkaydane
Kayıtsız ve alâkasızca. Mühimsemiyerek.

Lâkaydî
Kayıtsızlık, ilgisizlik, alâkasızlık.

Lâkelâm
Hiçbir diyecek yok.

Lâkin
Amma. Fakat. Ancak. şu kadar var ki.

Lâkinne
İstidrak edatıdır. İdrak istemek, anlamak istemek edatıdır ve bulunduğu kelimede bir şeyin anlamak istendiğini bildirir. Evvelki sözden neş'et eden bir tevehhümü kaldırmak için kullanılır. (Bak: İnne)

Lâkişe
Tutmaç aşı.

Lâkıh
(C: Levâkıh) Ağaca su yürüten rüzgâr. * Yağmur yağdıran rüzgâr. * Karnında yavrusu olan hamile deve.

Lâkıs
Kötüleyici ve ayıplayıcı kimse.

Lâl
f. Dilsiz. Söz söyleyemiyen.

Lâl ü ebkem
Şaşa kalmış. Sükuta mecbur olmuş. Susmuş.

Lâm
Kur'ân alfabesinde yirmialtıncı harf olup, ebcedi değeri otuzdur.

Lâm-ul âkıbet
Neticeyi, âkibeti bildiren lâm.

Lâm-ut-ta'lil
İllet ve sebeb bildiren lâm'dır.

Lâm-ut-takviye
Takviye lam'ı. Bu harf Arabçada ve yerine ve mânâsına da kullanılır.

Lâm-uz-zarfiye
Zaman bildiren lâm.

Lâm-üt-tahsis ve temellük
Ait olma ve sâhib bulunmayı bildirir. (Bak: Li)

Lâm-ı cer
"Kelimeyi cerreden lâm harfi. Kelimenin sonunu ""i"" diye okutur. Lillâhi, Lieclillâhi'de olduğu gibi. İstihkak ve ihtisas, has ve müstehak ve zarfiyyet, illet mânâsını verir."

Lâm-ı ta'rif veya lâm-ı istiğrak
"Kelimenin mânâsını umuma teşmil ettiği için, istiğrak mânâsı verilir. El-i istiğrak veya harf-i ta'rif de denir. Meselâ: Hamd kelimesi herhangi bir hamdi ifâde ettiği halde; El-Hamd dediğimiz zaman her ne kadar hamd varsa, bütün hamd ve senâlar mânâsına gelir. Bu, harf-i ta'rif ile olur. Harf-i ta'rif bir kelimeyi belirsiz halden belirli hâle koyar. Muayyeniyyet mânâsını verir. Bunlar elif ve lâm harflerinden teşekkül eder. El-Mekteb'de olduğu gibi. Mekteb herhangi bir mektebdir. El-Mekteb dendiğinde bizce muayyen, belli olan bir mekteb mânâsını ifade eder. Başına harf-i ta'rif gelen kelimeden tenvin kalkar. Nekre iken ma'rife olur."

Lâmehale
Hilesiz. * Çaresiz, imkânsız, ister istemez.

Lâmeşru
Meşru olmayan, şeriata uymayan, umumi nizam harici.

Lâmi'
Parlak. Parlayan.

Lâmi-ün nur
Nur saçarak parlıyan.

Lâmia
Parlak. Parlayan. Parıldayan.

Lâmih
(Lâmiha) (Lemh. den) Parlıyan, parıldıyan. Parlak.

Lâmis
El ile tutup yoklayan. Dokunan. Temas eden.

Lâmise
Dokunma hissi, duygusu. El ile olan his. Bir şeyin cesâmetini anlama duygusu.

Lâmüdrik
Anlamayan. İdraksiz. İdrak etmeyen.

Lâmüsellim
Hayır! Hiç teslim etmem!

Lân
f. Hakikatsızlık, vefasızlık.

Lânazîr
Eşsiz, nazirsiz, benzersiz. Eşi ve benzeri olmıyan.

Lâne
f. Yuva, ev.

Lâne-i harab
Bozulmuş yuva.

Lâne-i nermin
Sıcak ve yumuşak yuva.

Lâne-i peder
Baba yuvası. Peder evi.

Lânegir
f. Yuva tutan.

Lârayb
şüphesiz, şeksiz, tereddütsüz.

Lâraybe fih
Onda hiçbir şüphe yoktur.

Lâsani
Tek, vâhid. İkincisi olmayan.

Lât
İslâmdan önce Arapların Kâbe'de bulunan putlarından biri.

Lâtail
Boş, faydasız, abes, mânâsız.

Lâtaknetu
Ayet-i Kerimeden bir kısım olup: Ümidinizi kesmeyiniz (meâlindedir.)

Lâtif
lütfedici.

Lâtuhsa
Sayısız. Sayıya gelmez. Hesaplanmaz.

Lâubali
"Alâkasız, kayıtsız, hürmetsiz, dikkatsiz. Senli benli. (""Lâ"" harfi ile"" Ubâli"" muzari fiilinden müteşekkildir.)"

Lâubaliyane
f. Lâubalilikle. Kayıtsız, alâkasız, saygısız ve dikkatsiz bir şekilde. Senli benli olarak.

Lâvallah
Vallahi hayır.

Lâya'kıl
Aklı başında olmıyan, dalgın, bîhoş. Yaptığını bilmez.

Lâyebgıyan
Biri ötekine tecavüz edip karışmaz ve hâsiyetini bozamaz (meâlinde olup, nefyedilmiş muzari fiilidir.)

Lâyecuz
Câiz değil, olamaz, müsaade verilmez.

Lâyefhem
Anlayışsız, idrakten âciz.

Lâyefna
Bitmez, tükenmez. Fenaya gitmez. Yok olmaz.

Lâyemut
Ölmez. Mahvolmaz. Hayatı sona ermez.

Lâyenbagî
Lâyık olmaz. Yakışmaz. Uymaz.

Lâyenfekk
Bölünemez, ayrılamaz. Parçalanamaz.

Lâyenkatı'
Aralıksız. Kesilmeksizin.

Lâyetecezza
Bölünmez. Parçalanmaz. Ayrılmaz. Tecezzi kabul etmez.

Lâyetegayyer
Değişmez, bozulmaz.

Lâyetenahiyet
Lâyetenahilik, sonsuzluk, nihayetsizlik.

Lâyetenahî
Sonsuz. Nihayetsiz.

Lâyezal
Zeval bulmaz. Yok olmaz.

Lâyim
Azarlayan.

Lâyu'kal
Anlaşılmaz, akıl ermez. Akıl ile idrak olunmaz.

Lâyu'la
Üstüne çıkılmaz, çok yüksek. * Galip ve üstün gelinemez.

Lâyu'ref
Bilinmez. Tarif edilmez.

Lâyuad
Adedi belli olmayan. Sayısız. Pek çok.

Lâyuhsa
Hesaba gelmez. Hesabsız. Pek çok.

Lâyuhtî
Hatâsız, hatâ işlemez. Yanılmaz.

Lâyutak
Güç yetmez. Dayanılmaz. Takat yetmez. Çekilmez.

Lâyuzal
İzale edilmez, tükenmez, zeval bulmaz.

Lâyüfhem
Anlaşılmaz. Fehmedilmez.

Lâyüfna
Tüketilmez, yok edilmez.

Lâyülhîhi
(İlhâ. dan) Ona gaflet vermez. Onu boş şeyler meşgul etmez. Boşuna iş yapmaz.

Lâyüs'el
Mes'uliyetsiz. Mes'ul tutulamaz. Sorumsuz.

Lâyıh (lâyih)
Parlak. Meydanda. Aşikâr. Hatıra gelen.

Lâyıha
Düşünülen veya tasavvur edilen bir şeyin yazılması. Tasarı.

Lâyıha-i kanuniye
Huk: Henüz tasdik edilmemiş kanun tasarısı.

Lâyık
(Liyakat. den) Yakışır ve yaraşır. Uygun, münasib ve muvafık.

Lâzeval
Zevalsiz. Sonu gelmez. Zeval bulmaz.

Lâzâle
(Lâzâlet) Zeval bulmasın, zâil ve eksik olmasın. * Olsun!

Lâzâle âliyen
Yüce ve âli olsun.

Lâzık
Yapışkan, yapışıcı. Yapışmış olan.

Lâzım
Lüzumlu, gerekli. * Bir şeyden aslâ ayrılmayan. Bir işte beraber bulunmasına ve vücuduna ihtiyaç olan şey. * Gr: Müteaddi olmayan.

Lâzım fiil (fiil-i lâzım)
Fâilin zâtında kalan fiil. (Geldi, gitti, güldü gibi)

Lâzım-amed
f. Lâzım gelir, lüzum eder. Lâzım geldi.

Lâzım-âmed çâr-çiz
Dört şey lâzım geldi.

Lâzım-ı beyyin
"Bu tabirin masdariyet şekli ""Lüzum-u beyyin"" olup ikisi aynı mânaya gelir. Herhangi bir şey hatıra gelince hiç bir delil ve emareye ihtiyaç olmadan o şeyle beraber düşünülmesi zaruri olan diğer bir şey. Meselâ: İnsan denildiği zaman, kabiliyet-i ilim ve san'at akla gelmesi gibi..."

Lâzım-ı gayr-ı müfarık
Ayrılması mümkün olmayan, terki câiz olmayan, ziyade gerekli, çok lüzumlu.

Lâzım-ı melzum
Biri birisinden aslâ ayrılmaz, birisi olunca diğerinin de olması şart olan.

Lâzım-ı zatî
Kendisine ait icab eden hal. Kendisine has vaziyet.

Lâşehâr
f. Leş yiyen.

Lâşek
şek ve şüphe yok. şüphesiz. Elbette.

Lâşey
Bir şey değil. Değersiz.

Lîk
f. Lâkin, amma, ancak, fakat.

Lîka
Eskiden mürekkep hokkalarına konulan ham ipek.

Lîkin
f. Lâkin, eğer, amma, fakat.

Lîmu
f. Limon.

Lîn
Yumuşaklık ve mülayim olmak. * Tecvidde: Bu sıfata sahib olan vav, ye harfleridir.

Lîne
(C.: Lun-Elvan) Hurma ağacı.

Lînet
(Liynet) Mülâyimlik, yumuşaklık.

Lît
Boyunun bir tarafı. * Boyun. * Baş.

Lîta
(C.: Lit) Kamış kabuğu. * Karnın dışarısındaki derisi.

Lîve
f. Aldatıcı, dolandırıcı. * Şakacı, lâtifeci. * Çevik, atılgan.

Lût
Sodom halkına gönderilen bir peygamber.

Lü'ka
Kaşıkla alınan şey.

Lü'lü'
İnci. * Parlak. Ziyalı. Kıymetli.

Lü'lü'-bâr
f. İnci yağmuru. İnci yağdıran.

Lü'lü'-feşan
f. İnci saçan, inci dağıtan.

Lü'lü'-pâş
f. İnci dağıtan, inci saçan.

Lü'lü-i lâlâ
Parlak inci.

Lü'lü-i meskub
Delinmiş inci.

Lü'lü-i şehvâr
İri inci.

Lüab
(Liâb) Salya. Tükrük. Hazmolmamış, ağızdan geri gelen gıda.

Lüab-âlud
Salya, tükrük karışık.

Lüab-ı ankebut
Örümcek ağı.

Lüab-ı sürur
Sevinç tükrüğü.

Lüabî
Tükrük ve salya ile alâkalı. * Salya gibi yapışkan.

Lüane
Halka çok lânet eden kişi.

Lübab
Her nesnenin iyisi, güzidesi, seçkini.

Lübade
Yağmur için giydikleri kepenk.

Lübahıye
Mükemmel hilkatli kadın.

Lüban
Kendir.

Lübane
(C.: Lübânât) Hâcet, ihtiyaç. * Önemli ve ehemmiyetli iş.

Lübata
Kepenk.

Lübb
İç. Öz. Her şeyin iyisi, hülâsası. * Akıl, içli şeyin içi.

Lübbî
Öz ile alâkalı. Lübbe ait.

Lübce
Çatal demir.

Lübde (libde)
Çokluk. * Karıştırmak. * Yıkamak.

Lübed
Çok mal mânasınadır ki sanki birbiri üstüne yığıla yığıla keçe gibi birbirine geçmiştir.

Lübna
Bal gibi yapışkanlı sütü olan bir ağaç.

Lübs
Giyme.

Lübse
Sözün karışıklığı.

Lübub
(Lübb. C.) Her şeyin hâlisleri. Özler.

Lübud
Kuşun göğsü üstüne çöküp yatması. * Yapışmak.

Lübus
(Libâs. C.) Esvaplar, elbiseler. * Savaş elbisesi.

Lücc(e)
Engin sular. * Gümüş. * Ayna. * Kalabalık cemaat.

Lüccî
Büyük deniz.

Lücec
(Lücce. C.) Engin denizler. * Kalabalık topluluklar, cemaatler.

Lüceyn
Gümüş.

Lücme
Irmak ağzı.

Lücube
Davarın sütünün çekilip azalması.

Lücüm
(Licâm. C.) Gemler, at dizginleri.

Lüdane
Yumuşaklık.

Lüdd
Çuval.

Lüdune
Yumuşaklık.

Lüfaze
Değirmenin öğüttüğü un. * Ağızdan çıkan söz.

Lüffah
Kokulu geniş yapraklı bir ot.

Lüffan
Ekşi nar.

Lüga
(C.: Lügâ) Ses, sadâ. Kelâm, söz.

Lügat
(Bak: Lugat)

Lügaz
(C.: Elgâz) Meyletmek, eğilmek, yönelmek. * Yaban fâresinin delikleri. * Yolcuya zahmet veren çapraşık yol. * Bilmece.

Lügd (lügdud)
Çene ile boyun arasında olan et.

Lügeyza
Kertenkelenin bir yeri kazıp giderken bir tarafını da kazıp eğri çapraşık yollar yapması.

Lügnun
(C.: Leganin) Çene ile boyun arasındaki et.

Lügub
Yorgunluk, açlık, meşakkat. Ta'b.

Lüha
Gümüş. * Bahşiş, atâ, hediye.

Lühab
Ateş alevlenmek. * Işıklanmak, şule vermek. * Ateşi yakıp tutuşturmak.

Lüham
Her şeyi yutan. * Çok miktar asker.

Lühaza
(Bak: Lehâza)

Lühbe
Sütü azalmış davar.

Lühce
Kuşluk vaktinde yenen yemek.

Lüheym
Zahmet, meşakkat.

Lühkuk
(C.: Lehâkik) Yer yarığı.

Lühle
(C.: Lehalih) Serap görünen geniş çöl.

Lühm
Kevsec dedikleri balık. * Yemen diyârında bir kabile. * Etli ve kaba olmak.

Lühme
Bez ırgacı. * Hısımlık, yakınlık.

Lühmum
(C.: Lehâmim) İnsanlardan ve atlardan iyi ve cevvâd olanlar. * Sütü çok olan deve.

Lühne
Misafire seferden geldiğinde verilen hediye ve armağan. * Savaş gününde başa giyilen tolga. Az şey. * Kahvaltı.

Lühud
(Lahd. C.) Çukurlar, kabirler, mezarlar.

Lühud-i şühedâ
Şehitlik. Şehitler mezarlığı.

Lühuf
(Lihâf. C.) Örtüler, sargılar. Örtünecek şeyler.

Lühuk
Ulaşmak. Yaklaşmak. Sonradan yetişmek.

Lühum
(Lahm. C.) Etler.

Lühum-u lezize
Lezzetli etler.

Lühusa
Yeni doğurmuş kadın. Henüz yataktan kalkmamış kadın. Bu hâl 9 ilâ 40 gün kadar devam eder.

Lühve
(C.: Lühâ-Lühât) Değirmencinin, eliyle değirmenin ağzına döktüğü tane. (Daha çok hediye, atâ ve hibe mânasına kullanılmıştır.)

Lük
f. Kalın ve yoğun şey. * Kırmızı boya.

Lüka'
Hor ve hakir kimse. * Ufak çocuk. * At.

Lükaa
Zahmet, meşakkat. * Ahmak, akılsız kişi.

Lükat
Yabana dökülmüş ve saçılmış nesne.

Lükata
Fık: Sâhibi belli olmayan sokakta bulunan şey. Bu malı yerden kaldırmağa İltikat, yerden kaldırana da Mültekit denir.

Lükata-çin
f. Değersiz ve artık şeyleri toplıyan.

Lükk
Nar ağacına benzer bir hindi ağacının zamkı. * Kılıç ve bıçak saplarını berkitmekte kullanılan meşhur bir nesne.

Lükkaa
Hazırcevap olan.

Lükkah
Hoş kokulu bir ot.

Lükkam
Şam diyârında yüksek bir dağın adı.

Lüknet
Pelteklik, dil tutukluğu, kekeleme.

Lüknunet
Kekeleme, pelteklik, dildeki tutukluk.

Lüks
Lât: Aşırı süs. * Işık ölçü birimi. * Kuvvetli ışık veren bir nevi petrol lâmbası.

Lükunet
Dildeki tutukluk, pelteklik, kekeleme.

Lükya (lükyâne)
Birbirini görmek.

Lükzuf
Üzüm çöpü.

Lüm'a
(C: Limâ') El ayası miktarı. * İnsan topluluğu. * Kuruması gelmiş olan bir parça ot.

Lümah (limâh)
Tokatla vurmak.

Lümaze
Ağızda geri kalan nesne.

Lümey'a
Küçük pırıltı. Küçük ışıkcık. Parıltıcık.

Lümeze
Bir kimsenin arkasından ayıplarını söyliyen. Gıybet eden.

Lümme
Nişan. Alâmet. Damga. Nokta. * Vesvese, kuruntu. * Çok cemaat, çok kalabalık.(İnsan küçük bir âlem olduğu gibi, âlem dahi büyük bir insandır. Bu küçük insan o büyük insanın bir fihristesi ve hulâsasıdır. İnsanda bulunan nümunelerin büyük asılları, insan-ı ekberde bizzarure bulunacaktır. Meselâ: Nasılki insanda kuvve-i hâfızanın vücudu, âlemde Levh-i Mahfuz'un vücuduna kat'i delildir. Öyle de: İnsanda kalbin bir köşesinde lümme-i şeytaniye denilen bir âlet-i vesvese ve kuvve-i vâhimenin telkinatiyle konuşan bir şeytani lisan ve ifsat edilen kuvve-i vâhime, küçük bir şeytan hükmüne geçtiğini ve sahiplerinin ihtiyarına zıd ve arzusuna muhalif hareket ettiklerini hissen ve hadsen herkes nefsinde görmesi, âlemde büyük şeytanların vücuduna kat'i bir delildir.Ve bu lümme-i şeytaniye ve şu kuvve-i vâhime, bir kulak ve bir dil olduklarından, ona üflüyen ve bunu konuşturan haricî bir şahs-ı şerirenin vücudunu ihsas ederler. L.)

Lümme-i şeytâniye
şeytanın vesvesesi. Şeytanın verdiği kuruntu.

Lümmiyet
(Limmiyet) İllet ve sebebiyet.

Lümmî
Toplanmaya dâir. * Nazarî ve aklî delil. (Bak: Limmî)

Lümta
şiddet. Mihnet.

Lümza
Bir parça yiyecek. * Beyaz nokta. * Atın alt dudağında olan beyazlık.

Lünc
f. Ağzın içi. * Dudak. * Çolak.

Lüsat
Diş etleri.

Lüseyn
Küçük dil. Dilcik.

Lüsga
"Söylerken rı'yı gayn'a veya lâm'a; ve sin'i te'ye kalbetmek."

Lüsn
(Lisân. C.) Diller, lisanlar.

Lüss (liss)
(C.: Lüsus) Hırsız.

Lüsub (lesb)
Yapışmak.

Lüsuk
Yapışma, bitişik olma. Yapışıp tutma. * Ulaşma, vâsıl olma, erişme.

Lüsus
(Luss. C.) Hırsızlar, sârıklar.

Lüsuset
(Lüsusiyet) Hırsızlık, sirkat.

Lüsusiyyet
Hırsızlık yapma, sirkat.

Lüsün
(Lisân. C.) Lisânlar, diller.

Lütne
Kirpi.

Lütre
f. Ancak konuşanların anlıyabileceği, başkalarının anlıyamıyacağı şekilde görüşülen uydurma dil, kuşdili. * Boşboğaz.

Lütuf
Rıfk ve nevâziş. İltifatla mülâyemet üzere muâmele eylemek. Allah (C.C.) Hazretlerinin kullarını rıfk ve sühuletle murâdına muvaffak eylemesi. * Güzellik, hoşluk. * İyilik, iyi muâmele.

Lütuf-dide
Lütuf görmüş.

Lütut
Sâbit ve lâzım olmak, gerekmek.

Lütîn
Adam boyu miktarı bir ağacın adı. (Bakla yaprağı gibi yaprağı olur, hurnup gibi dalları olur, içinde küçük taneleri olur.)

Lüuka
Sür'at, hız.

Lüvab (lüvabâ)
Susamak. * Kulpsuz bardak.

Lüvam
Melâmetlik, rüsvaylık, rezil kepaze olmaklık.

Lüvase
Bir lokma yiyecek.

Lüvb
Çokluk, kalabalık, izdihamlık.

Lüvbe
(C.: Lüeb-Lub) Kara taşlı yer.

Lüvbiya
Börülce.

Lüvka
Kaymak, zübde. * Yapışmak.

Lüvse
Zayıflık. * Eğlenmek. * İsabet etmek.

Lüzk
(Lâzık) Yapışmak. * Ulaşmak varmak.

Lüzub
Yapıştırma, yapışma. Birbirine kafes gibi girdirip yapıştırma. * Sâbit olma.

Lüzucet
Yapışkanlık. Yapışan, uzayan şeyin hali.

Lüzuciyyet
Çekilip uzayış.

Lüzucî
Yapışkan. * Kopmadan uzayan.

Lüzum
Lâzım olmak. Bir şey bir şeyden aslâ ayrı olmayıp onunla sâbit ve dâim olmak. Gereklilik.

Lüzum-u beyyin
"İsbata ihtiyacı olmayan şey. Cehil, ilimsizliğe lüzum olması gibi. Ve yine meselâ: Kör olmak, görmemezliğe delildir. (Lüzum-u beyyin'in zıddı: ""Lüzum-u gayr-ı beyyin""dir. İsbata ihtiyacı olan şey demektir.)"

Lüzum-u gayr-i münfek
Ayrılmazlık.

Lüç
f. Çıplak.

Lüüme
Öküz. * Çiftçilikte kullanılan bazı âletler.

Lüüse
Uyku ağırlığı.

Lıkf
Kuyu ve havuz kenarları.

Lıks
Boğazına düşkün, obur. * Lokma sezdiği yere can atan kimse.

Lıkve
Cimanın evvelinde gebe olan kadın. * Tez yüklü olan deve. * Kova.

Lısb
Küçük kaya yarığı. * Derenin dar yeri. Dar olan her cins madde. * İçi zorla çıkan ceviz.

Lıss
(C.: Lüsus-Elsâs) Hırsız.

Lıst
Hırsız.

Ma'
Yer yüzüne yayılıp döşenmek.

Ma'bed
(Mâbet) (İsm-i mekân) İbadet edilen yer. (Mescid, câmi gibi)

Ma'bed-i fersude
f. Eskimiş, yıpranmış mâbed.

Ma'ber
(C.: Maâbir) (Ubur. dan) Geçit, kemer, köprü. * Geçilecek yer.

Ma'bud
(Mâbud) Kendine ibadet edilen Allah (C.C.)

Ma'bud-u bi-l hak
Hak olan ma'bud. Hakkıyla ibadete lâyık olan Allah (C.C.)

Ma'bud-u hakikî
Hakiki ma'bud olan Cenab-ı Hak (C.C.)

Ma'bude
Şirk, evham ve putperestlikten doğan kadın heykeli ve emsali put.

Ma'budiyyet
"Mâbud oluş. Kendine ibâdet edilmeğe lâyık olan, ki bu sıfat ancak Allah'a mahsustur. Uluhiyyet.(İşte şu vaziyette bir insana hakiki ma'bud olacak; yalnız, her şeyin dizgini elinde, her şeyin hazinesi yanında, her şeyin yanında nâzır, her mekânda hâzır, mekândan münezzeh, aczden müberra, kusurdan mukaddes, nakstan muallâ bir Kadir-i Zülcelâl, bir Rahim-i Zülcemâl, bir Hakîm-i Zülkemâl olabilir. Çünkü, nihayetsiz hâcat-ı insaniyyeyi ifa edecek ancak nihayetsiz bir kudret ve muhit bir ilim sâhibi olabilir. Öyle ise mabudiyete lâyık yalnız Odur. S.) (Bak: Taabbüd)"

Ma'c
Süratle gitmek, hızlı gitmek. * Yürürken dolaşmak.

Ma'cel
(C.: Maâcil) Yol. Menzile ulaştıran yol.

Ma'ceme
Sabırlı, tahammüllü kimse.

Ma'ces
Yay kabzası.

Ma'cez
Çalışmaktan ve maişetten âciz oldukları yer.

Ma'd
Taze hurma. * Taze ot. * Yumuşak. * Yoğunluk, gılzat. * Gitmek. * Çekmek.

Ma'dele(t)
(Ma'dilet) Adalet eylemek. Hak ile hükmeylemek. * Adalet yeri.

Ma'dele-i ulyâ
Büyük adalet yeri, yüksek adaletle herkesin muhakemesi görülen yer. Huzur-u İlâhiyedeki adâlet.

Ma'deletgüster
f. İnsaflı, adaletli, vicdanlı ve doğru kimse.

Ma'deletkâr
f. Âdil, adaletli.

Ma'deletperver
f. Doğru, insaflı, adaletli ve vicdanlı kimse.

Ma'den
Maden. * Bir haslet veya hususiyetin kaynağı. * Herşeyin aslî mekânı, menbâ ve me'hazı olan yer. * Toprak, taş, kum gibi maddelerle karışık demir vesairelerin vaziyetlerine de maden denir.

Ma'deniyat
Madenî oluşlar. Madenler. Madenden çıkan şeyler. Maden ilmi.

Ma'denî
Madenden yapılmış. * Madenle alâkalı.

Ma'dil
Sapılacak yer. Ma'dul.

Ma'din
(C: Meâdin) Hak Teâlâ'nın yerde halk ettiği. * İkamet ettikleri mevzi.

Ma'dud
Hesabedilen. Sayılan. Addedilen. * Muayyen. Belli.

Ma'dudat
Yumurta gibi sayı ile satılıp alınan şeyler.

Ma'dum
Mevcut olmayan. Yok olan. Yok.

Ma'dum-ül cisim
Cismi olmayan.

Ma'dumat
Yok olanlar. Yokluklar.

Ma'dumat-ı hâriciyye
İlm-i İlâhide olup, maddi vücudu olmayan şeyler.

Ma'dumat-ı mümkine
Var olacağı ilm-i İlâhîde mâlum olup, henüz mevcud olmayan hâdisat.

Ma'dumiyet
Yokluk, ma'dumluk, yok olma.

Ma'fuc
Dübürüne vurulmuş.

Ma'fun
Bozulmuş ve çürümüş şey. * Kokmuş et.

Ma'füvv
Suçu afvedilmiş. Bağışlanmış. * İstisnâ edilmiş, müstesnâ kılınmış, ayrı tutulmuş.

Ma'hed
(C.: Maâhid) Sözleşilen ve antlaşma yapılan yer. Buluşma yeri.

Ma'hud(e)
Vaad edilen. Söz verilen. Belli olan. * Mezkur, sözü geçen. * Mc: Fena bilinen kadın.

Ma'hudiyyet
(Ahd. den) Söz verilmiş olma. Ahdedilmiş bulunma. Belli olma.

Ma'k
(C: Emâık-Emâik) Derinlik. * Sahradan bir taraf.

Ma'kad
Ahidnâme yapılan, anlaşma akdedilen yer.

Ma'kal
(C: Meâkıl) Sığınacak ve saklanacak yer. * Kale.

Ma'ked
(C: Meâkıd) Akdedecek yer.

Ma'kes
Akis yeri. Akseden yer. (Ayna güneşin ma'kesi olduğu gibi.)

Ma'kid
Düğüm yeri. Bağ. Akdedilecek yer.

Ma'kud
(U, uzun okunur) Akdolunmuş, bağlanmış, düğümlü, bağlı.

Ma'kul
Akla yakın, aklın kabul edeceği.

Ma'kul-ül-ma'na
Bir sebebe, illete ve maslahata dayanan şer'i mesele. (Fakat, hakiki sebeb ise emr-i İlâhidir.) Bir hikmete ve bir maslahata binâen tercih edilmiş veya o hükmün teşriine müreccih olmuş olan şer'i mes'ele. (Bak: Taabbüdi)

Ma'kulat
(Ma'kul. C.) Aklın uygun bulduğu, ancak akıl ile bilinir ve nakle müstenid olmayan meseleler ve ilimler. (Bak: Akliyat)

Ma'kule
Diyet.

Ma'kuliyet
Akla uygunluk, mantıki oluş. * Menkul olmayış.

Ma'kum
Kapalı.

Ma'kus(e)
Tersine dönmüş, aksetmiş, başaşağı çevrilmiş, zıddı. * Uğursuz.

Ma'kusen
Ters olarak, aksine, zıddına olarak.

Ma'kusen mütenasib
Mat: Tersine olan müvâzene. Yâni, birbirine nisbet edilen iki şeyden, biri çoğaldığı oranda diğerinin eksilmesi veya birinin azaldığı nisbetinde diğerinin çoğalması. Ters orantılı.

Ma'kusiyet
Terslik, zıdlık, aksilik.

Ma'kıl
Melce'. Sığınacak yer.

Ma'l
Evmek, acele etmek, tez tez gitmek. * Alıp kaçmak.

Ma'lat
(C.: Maâli) Derin ve yüksek fikir. * Ululuk, şeref, itibar.

Ma'leb
(C.: Meâlib) Oyun yeri.

Ma'lef
(C.: Maâlif) Ot ve saman gibi hayvan yemi konan yer. Samanlık.

Ma'lem
(C.: Maâlim) Eser, iz, nişan, alâmet.

Ma'lufe
Yulaf verilen davar.

Ma'lul
İlletli, hasta, sakat, kötürüm. * Harpte bir uzvunu kaybetmiş gazi.

Ma'lulen
Mâlul olarak, sakat olarak.

Ma'luliyet
Hastalıklı olma, illetlilik.

Ma'lulîn
(Ma'lul. C.) Sakatlar. Hastalıklı ve illetli kimseler.

Ma'lum
Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) bir nâmıdır. Onun geleceği, melekler, resuller ve nebiler tarafından mâlum olduğundan ve dünyaya teşriflerinden evvel kendilerinin ta'zim edilmesi ve ona intisab dileklerinden dolayı bu isim verilmiştir. * Bilinen, belli olan.

Ma'lumat
Bilinen şeyler, bilinenler. Bir iş veya mevzu hakkındaki bilgiler.

Ma'lumat-ı cüz'iye
Az ve hafif bilgi. Cüz'i mâlumât.

Ma'lumat-ı zaruriye
Lüzumlu ve zaruri mâlumat.

Ma'lumatfüruş
f. Mâlumat ve bilgi satan. Bilgiçlik taslıyan.

Ma'lumiyet
Ma'lumluk. Bilinme, belli olma. * Bilinen ve belli olan şeyin hâl ve sıfâtı.

Ma'ma'
Kimseye birşey vermeyen kadın.

Ma'maa
(C: Meâmi) Acele etmek. * Ateşten çıkan ses. * Bahâdırların cenk içindeki haykırmaları.

Ma'mafih
Öyle olmakla beraber.

Ma'mean
Çok fazla sıcaklık.

Ma'mer
Geniş menzil.

Ma'mul
(Amel. den) Yapılmış, işlenmiş. * Gr: Avamil'in ikinci bâbı.

Ma'mulât
İmal edilmiş, yapılmış şeyler. Makine veya elle işlenmiş eşya.

Ma'mulât-ı dâhiliye
Dâhilî mamulat. Memlekette yerli olarak yapılan şeyler.

Ma'mulün bih
Kendisi ile amel olunan. (Hukuk, nizam, program kaidesi)

Ma'mur
İ'mar edilen, tamir edilmiş.

Ma'mure
İnsanların bulunduğu bayındır yer. Ma'mur olan yer. Şehir, kasaba.

Ma'muriyet
Bayındırlık, ma'murluk.

Ma'n
Az miktar. * Kolay.

Ma'na
(Mânâ) İç, içyüz. Bir sözden veya birşeyden anlaşılan. Lâfzın delâlet ettiği şey. * Rüya, düş. * Dilemek, irade.

Ma'na-yı harfî
Kendisini değil de başkasını veya sahibini, ustasını, kâtibini anlatan, bildiren, tarif eden mânâ.

Ma'nat
Dilemek, iradet. * Kasdolunmuş nesne.

Ma'ne
Ekmek. * Az olan akıcı su. * Şey.

Ma'nidar (mânidar)
"f. Bir mânâyı mutazammın olan. * Nükteli, ince mânâlı. Bir mâna ifade eden. Bir mânayı şâmil olan. (Farsça bir ifade olup, mânâ; ma'ni diye okunmuştur.)"

Ma'nidarane
f. Mânâlı şekilde.

Ma'ra
Vücudun çok zaman çıplak olan yeri.

Ma'raz
(Ma'rez-Ma'riz) Bir şeyin arzolunduğu yer. Göründüğü yer. Sergi, meşher.

Ma'raz-ı acâib
Acâiblerin teşhir olunduğu yer.

Ma'razgâh
Arzolunan yer, sergi.

Ma'rec
Çıkacak yer, merdiven.

Ma'ref
Yüzün, devamlı olarak açık görünen yeri.

Ma'refe
Atın yelesi bittiği yer.

Ma'reke
Muhârebe meydanı, çarpışma yeri. * Çarpışma. Kıtal. Cenk.

Ma'ret
Kabahat, suç, ayıp, günah.

Ma'ric
Merdiven, yükseliş yeri.

Ma'rife
"Gr: Arabçada mübhem olmayan "" "" harf-i ta'rifi ile bildirilen kelime. Böyle bir kelimeden tenvin kalkar, kelime belirli olur. (Bak: Lâm-ı ta'rif)"

Ma'rifet
Bilme, bir şeyi cüz'i vecihle bilmek. * Hüner. Üstadlık. San'at. * Tuhaflık, garib hareket. * Vasıta, tavassut. * İlim ve fenlerle tahsil olunan mâlumat. İrfan kazanmak. (Bak: İrfân)

Ma'rifet mertebeleri
(Bak: Yakin)

Ma'rifetperver
f. Hünerli, marifetli.

Ma'rifetullah
"Masnuat-ı İlâhiyeyi ve Kur'âni hakikatleri tefekkür ve tahsil ile veya lütf-i İlâhi ile kalbi inkişâf ve basirete sâhib olmak. Esmâ-i İlâhiyyeyi tanımak. İlâhi hakikatlara vukufiyet. Her işte Allah rızâsına en uygun hareket tarzını bilip amel etmek. (Ma'rifetin zıddı; inkârdır. İlmin zıddı ise; cehildir.) (Bak: Vicdan-İrfân)(Muhyiddin-i Arabi, Fahreddin-i Râzi'ye mektubunda demiş: ""Allah'ı bilmek, varlığını bilmenin gayrıdır."" Bu ne demektir? Maksad nedir soruyor?Usul-üd-din imamları ve ulema-i ilm-i Kelâmın akaide dair ve vücud-u Vâcib-ül-Vücud ve Tevhid-i İlâhiye dair beyanatları, Muhyiddin-i Arabi'nin nazarında kâfi gelmediği için, İlm-i Kelâm'ın imamlarından Fahreddin-i Râzi'ye öyle demiş.Evet, İlm-i Kelâm vasıtasiyle kazanılan Mârifet-i İlâhiye, mârifet-i kâmile ve huzur-u tam vermiyor. Kur'an-ı Mu'ciz-il Beyan'ın tarzında olduğu vakit, hem mârifet-i tâmmeyi verir; hem huzur-u etemmi kazandırır ki, inşâallah, Risale-i Nur'un bütün eczaları, o Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan'ın cadde-i nurânisinde birer elektrik lâmbası hizmetini görüyorlar.Hem, Muhyiddin-i Arabi'nin nazarına, Fahreddin-i Râzi'nin İlm-i Kelâm vâsıtasiyle aldığı mârifetullah ne kadar noksan görülüyor; öyle de; tasavvuf mesleğiyle alınan mârifet dahi, Kur'an-ı Hakim'den doğrudan doğruya veraset-i Nübüvvet sırriyle alınan mârifete nisbeten o kadar noksandır. Çünki: Muhyiddin-i Arabi mesleği, huzur-u dâimiyi kazanmak için $ deyip, kâinatın vücudunu inkâr edecek bir tarza kadar gelmiş. Ve sâirleri ise, yine huzur-u dâimiyi kazanmak için $ deyip, kâinatı nisyan-ı mutlak altına almak gibi, acib bir tarza girmişler. Kur'an-ı Hakim'den alınan mârifet ise, huzur-u dâimiyi vermekle beraber, ne kâinatı mahkum-u adem eder, ne de nisyan-ı mutlakta hapseder. Belki, başıbozukluktan çıkarıp, Cenâb-ı Hak nâmına istihdam eder. Herşey mir'at-ı mârifet olur. Sa'di-i Şirazi'nin dediği gibi: $ Herşeyde Cenâb-ı Hakk'ın mârifetine bir pencere açar.Bâzı Sözlerde ulema-i İlm-i Kelâm'ın mesleğiyle, Kur'andan alınan minhâc-ı hakikinin farkları hakkında şöyle bir temsil söylemişiz ki; meselâ: Bir su getirmek için, bâzıları küngân (su borusu) ile uzak yerden, dağlar altında kazar, su getirir. Bir kısım da, her yerde kuyu kazar, su çıkarır. Birinci kısım çok zahmetlidir; tıkanır, kesilir. Fakat her yerde kuyuları kazıp su çıkarmağa ehil olanlar, zahmetsiz herbir yerde suyu buldukları gibi, aynen öyle de: Ulema-i İlm-i Kelâm, esbabı, nihayet-i âlemde teselsül ve devrin muhâliyeti ile kesip, sonra Vâcib-ül Vücud'un vücudunu onunla isbat ediyorlar. Uzun bir yolda gidiliyor. Amma Kur'an-ı Hakim'in minhâc-ı hakikisi ise, her yerde suyu buluyor, çıkarıyor. Her bir âyeti, birer Asâ-yı Musâ gibi nereye vursa âb-ı hayat fışkırtıyor. $ düsturunu, herşeye okutturuyor.Hem imân yalnız ilim ile değil, imânda çok letâifin hisseleri var. Nasılki: Bir yemek mideye girse, o yemek muhtelif âsâba, muhtelif bir surette inkısam edip tevzi olunuyor. İlim ile gelen mesâil-i imâniye dahi, akıl midesine girdikten sonra derecata göre ruh, kalb, sır, nefis ve hâkezâ.. letâif, kendine göre birer hisse alır, masseder. Eğer onların hissesi olmazsa, noksandır. İşte Muhyiddin-i Arabi, Fahreddin-i Râziye bu noktayı ihtar ediyor. M.)"

Ma'ruf
Bilinen, tanınmış. Belli, meşhur. * Şeriatın makbul kıldığı veya emrettiği. * Adl, ihsan, cud, tatlı dil, iyi muamele. (Bak: Emr-i bi-l ma'ruf)

Ma'ruf-i cihân
Dünyaca tanınan ve meşhur. Cihânın bildiği.

Ma'rufat
Bilinen şeyler. Şeriatın emrettiği hususlar.

Ma'rufiyet
Ma'rufluk. Ünlülük, meşhurluk, tanınmışlık.

Ma'rur
Uyuz.

Ma'ruz
Bir şeyin etkisine uğramak veya uğratmak. * Arzolunmuş, arzolunan. * Serilmiş, yayılmış. * Verilmiş, sunulmuş. * Anlatılmış. * Bir şeye karşı siper alan.

Ma'ruzât
(Ma'ruz. C.) Arz olunanlar. Arzedilenler, takdim edilenler. Küçükten büyüğe bildirilenler.

Ma'ruş
Üstü çardak şeklinde yapılı bina.

Ma'rız
(Ma'raz. dan) Bir şeyin görünüp çıktığı yer. Bir şeyin bildirildiği, arzolunduğu makam.

Ma's
Ovmak. * Dürtmek.

Ma'sara
(Üzüm ve susam gibi şeylerin) sıkıldığı yer.

Ma'sere
(Ma'seret) Zorluk, güçlük.

Ma'siyyet
İtaatsizlik, günah, isyan.(Mâsiyetin mâhiyetinde, bilhassa devam ederse, küfür tohumu vardır. Çünki, o mâsiyete devam eden ülfet peyda eder. Sonra ona âşık ve mübtelâ olur. Terkine imkân bulamıyacak dereceye gelir. Sonra o mâsiyetinin ikaba mucib olmadığını temenniye başlar. Bu hal böylece devam ettikçe küfür tohumu yeşillenmeye başlar. En nihâyet, gerek ikabı ve gerek dâr-ül-ikabı inkâra sebeb olur.Ve keza, mâsiyete terettüp eden hacâletten dolayı, o mâsiyetin mâsiyet olmadığını iddia etmekle o mâsiyete muttali olan melekleri bile inkâr eder. Hattâ şiddet-i hacâletten yevm-i hesabın gelmiyeceğini temenni eder.Şayet yevm-i hesabı nefyeden ednâ bir vehmi bulursa, o vehmi kocaman bir bürhan addeder. En nihayet nedâmet edip terketmiyenlerin kalbi küsufa tutulur, mahvolur gider. El-iyazü Billâh! M.N.)

Ma'sum
Günahsız, suçsuz.

Ma'sume
Suçsuz kadın veya kız.

Ma'sumiyet
Ma'sumluk, kabahatsizlik, suçsuzluk.

Ma'sumâne
Günahsızcasına, suçsuz olarak.

Ma'sur
Sıkılmış. Suyu veya yağı çıkarılmış.

Ma'tab
(C: Meâtıb) Helâk olacak yer.

Ma'tebe
Kızgınlık ve hiddetle hitabetmek.

Ma'tuf
Ait ve râci' olan. * Bir tarafa meyletmiş. Mâil olan. * İsnadedilen. Yöneltilmiş.

Ma'tufun aleyh
f. Bir rabt edatı ile kendisine bağlı olan kelime (Bak: Harf-i atıf)

Ma'tuh(e)
(Ateh. den) Bunamış, bunak. * Sakat, kötürüm. Amelmânde.

Ma'tuhane
Bunakçasına, bunamışçasına.

Ma'tuk(a)
(C.: Maâtik) (Atâk. dan) Azat olunmuş. Azatlı.

Ma'tut
Mağlup, yenilmiş.

Ma'v
Olmuş taze hurma. * Ses, avaz.

Ma'vel
Ağıt edecek yer.

Ma'y
Su arkı. Su mecrâsı.

Ma'yub
Ayıplanmış. Ayıplanan. Bir kusuru ve eksiği olan.

Ma'yubat
(Ma'yube. C.) Ayıplanacak şeyler. Eksiklikler, noksanlıklar, kusurlar.

Ma'yuben
Kusur ve ayıp sayılarak. Ayıplanarak.

Ma'z
Keçi. Karaca.

Ma'zad
Alemi, giyen kişinin pazusuna gelen alemli elbise.

Ma'zel
(C: Meâzil) Irak, uzak, baid.

Ma'zeret
Elde olmadan suç, kabahat işleme. * Mücbir sebeblerini söyleyerek yardım dileme. Özür dileme.

Ma'zeretcu
f. Özür arıyan.

Ma'zerethâh
f. Özür dileyen. Afvedilmesini isteyen.

Ma'zeretmend
f. Özürlü, kusurlu. Mazeretli.

Ma'zil
Ayrı. Ayrı bir yer. * Uzak. Baid.

Ma'zire
(C: Meâzir) Özür etmek.

Ma'zub
Kötürüm kimse.

Ma'zul
(Azl. den) İşinden çıkarılmış, kovulmuş, azledilmiş.

Ma'zulen
Azledilmiş olarak. İşinden çıkarılmış olarak.

Ma'zuliyet
Azledilme hâli. Açıkta kalınış.

Ma'zulîn
(Ma'zul. C.) İşinden çıkarılmış olan kimseler. Azledilmişler.

Ma'zur
Özürlü. Özrü olan.

Ma'zuriyyet
Ma'zurluk. Özürlülük.

Ma'zuz
Katı, şiddetli, şedid.

Ma'şeb
Otlu yer.

Ma'şer
Cemâat, müttehid cemâat. Birinin ehil veya iyâli. İns ve cin cemaatı. * Bölük, topluluk.

Ma'şerî
Cemiyete âit. Topluluğa âit. Ortaklaşa. Pek çok.

Ma'şuk(a)
Aşk ile sevilen, sevgili.

Ma'şukiyet
Sevilme hâli. Sevilen bir kimsenin hâli.

Ma'şuş
Zayıf ve cılız adam.

Ma-ba'd
Sonra. Gelecekteki.

Ma-ba'dettabia
(Mâba'de-t tabia) Metafizik. Beş duygu ile bilinmeyen varlıklar hakkında fikrî araştırma yapan felsefe kolu. Bu felsefe ile alâkalı olan.

Ma-beka
Arta kalan, bâkiye, geri kalan.

Ma-bihi-l-hayat
Yaşamaya sebep olan, hayata vesile olan.

Ma-bihi-l-i'timad
İtimada vesile ve sebep olan şey.

Ma-bihi-l-iftihar
Kendi ile ve onunla iftihar edilecek şey.

Ma-bihi-l-imtiyaz
Kendisi ile imtiyaz kazanılan şey.

Ma-bihi-l-istihkak
Hak etme sebebi.

Ma-dun
Aşağı. Alt. Alt derece.

Ma-fat
Kaybolan. Fevt olan. Elden çıkan şey. Kaybedilen.

Ma-fevk
Üstünü. Üstün olanı. * Bir şeyin üstü, üst tarafı. Baş.

Ma-fi-ha
İçindekiler. O şeyin içinde olanlar.

Ma-fi-l bal
Gönülde olan maksad ve meram. (Mâ-fi-z zamir de denilir.)

Ma-fi-l yed
Fık: Bir terekenin taksimi yapılmadan varislerden biri veya birkaçı ölürse, bunların terekelerinden varislerine düşen kendi mikdarları.

Ma-fi-l-bab
Kapı içinde. Bir kitabın içindeki bölümde (babda) olan şey.

Ma-fi-z zamir
Kalbde ve gönülde olan.

Ma-hala
(Bir istisnâ edatıdır) Mâadâ mânasına gelir, kendinden sonraki kelimeyi nasb eder. $ (Allah'tan başka herşey fânidir) cümlesinde olduğu gibi.

Ma-halakallah
Allah'ın (C.C.) yarattığı ve halkettiği her şey. * Kalabalık, izdiham.

Ma-hiye
O şey ki.

Ma-i tesnim
Cennet ırmaklarından biri.

Ma-kabl
Öndeki. Üstteki. Geçmişteki.

Ma-ul hayat
Mc: Haysiyyet. Şeref, yüz suyu. * Hayat suyu. (Bak: Ab-ı hayat.)

Ma-ul verd
Gül suyu.

Ma-vakaa
Vaki' olan. Hâdise. Sergüzeşt.

Ma-veka'
(Mâ-Vaka') Vâki olan, olup biten.

Ma-vera
Bir şeyin gerisinde, arkasında veya ötesinde bulunanlar.

Maa
(Beraber) mânasında bir kelime olup, iki türlü kullanılır:1- İzafetle (tamlama hâlinde):a) Zarf olarak: (Celestü maa zeydin: Zeyd ile beraber oturdum)b) Sıla (cümlecik) olarak: (Musaddıkan lima maaküm: Sizdekini tasdik ederek)c) Haber olarak: (Vehüve maahüm: O, onlarla beraberdir.)2- İzafetsiz: Bu takdirde tenvinlenir ve hâl olarak bulunur: (Caû maan: Beraber geldiler.)

Maa-haza
Bununla beraber. Bununla birlikte.

Maa-t-teessüf
Yazık ki. Esefle. Teessüfle beraber.

Maab
Ayıp, eksiklik. * Ayıp şey, utanılacak nesne, ayıp yeri.

Maabid
(Meâbid) (Mabed. C.) İbadet edilen yerler. Mâbetler. * (Abd. C.) Hizmetçiler. Kullar.

Maabid-i islâmiye
İslâm mâbetleri. Mescid ve câmiler.

Maabir
(Ma'ber. C.) Köprüler, geçitler, kemerler.

Maabîd
(Ma'bud. C.) Ma'budlar.

Maacil
(Ma'cel. C.) Yollar,

Maacîn
(Ma'cun. C.) Macunlar. Hamur kıvamındaki yoğurulmuş şeyler.

Maad
(Meâd) (Avdet. den) Âhiret. Dönülüp gidilecek yer. * Dönüş. * Ahiret işleri. Uhrevi işler.

Maada
Başka. Fazla. Bundan gayrı. (Bak: Adâ) (İstisnâ kelimesidir)

Maadin
(Maden. C.) Madenler.

Maafir
Hemedan'da bir kabilenin adı.

Maahid
(Ma'hed. C.) Buluşma yerleri. Anlaşma yapılan ve sözleşilen yerler.

Maahu
Onunla beraber. Onunla.

Maak
Meslek, mezheb. * Sığınacak yer.

Maakat
Derinlik.

Maakka
Çocuğun, anababaya isyan etmesi. Veledin valideyne itaatsizliği.

Maakıd
(Ma'kad. C.) Ma'kadlar, akdedilecek yerler. Toplantı yerleri. * Düğümler. Düğüm yerleri veya noktaları.

Maakıl
(Ma'kıl, Ma'kale ve Ma'kule. C.) Sığınacak yerler. * Kan pahaları.

Maakım
(Ma'kım. C.) Eklemler, eklemeler.

Maal
Yükseklik. İlerilik. Şereflilik.

Maal-esef
Yazık ki. Maalesef.

Maal-farz
Farzedilerek. Doğruluğu kabul edilmekle. Kabul edilmiş sayılmakla.

Maal-farık
Yanlış olarak. Farklı olarak. Farklı olmakla beraber.

Maal-gayr
Başkası ile birlikte. Gayrısı ile.

Maal-iftihar
İftiharla. Sevinerek. Kemal-i şevk ile.

Maal-kerahe
Kerih, çirkin, kötü olmakla beraber. Kerahetle beraber. Mekruh olarak.

Maal-kifaye
Kâfi olmakla, yetmekle beraber.

Maal-memnuniyye
Memnun olmak suretiyle. İsteyerek. Gönül rızası ile. Memnuniyetle.

Maalcemaa
(Maa-l-cemâe) Cemaatle beraber, cemaatle birlikte.

Maalem
İz. Eser. Nişân. * Dinî mes'ele.

Maalif
(Ma'lef. C.) Ot, saman gibi yem konan yerler. Samanlıklar.

Maalim
(Ma'lem. C.) Dinî inançlara, itikadlara dair mes'eleler. * İzler. Nişanlar. Eserler.

Maaliyat
İnsan aklının yetişemediği veya zor yetiştiği yüksek fikir ve derin bilgiler.

Maalî
şerefler. Yükseklikler. * Yüksek fikirler. * şerefli vazifeler.

Maami'
(Ma'maa. C.) Ateş çatırtıları.

Maan
Menzil, mekân.

Maanî
(Mâna. C.) Mânalar. * Belâgatın üç şubesinden biri. Lafzın muktezâ-yı hâl ve makama uygunluğuna mahsus bir ilim adı. (Bak: Belâgat)

Maanî-i kudsiyye
Kudsi mânâlar.

Maanî-i medlule
Anlaşılan mânâlar.

Maanî-i mukaddese
Mukaddes mânâlar.

Maanî-i mütezahime
Bir kelimenin çok mânaya gelip birbiri ile yarışma hâli.

Maanî-i sânevi
İkinci derecedeki mânâlar. İşarî, mecazî, remzî mânâlar gibi.

Maanî-i ûlâ
Evvelki mânâlar, vesileler.

Maar
Ar ve hayâya sebep olacak şeyler.

Maarif
Tahsil ile elde edilen ilim, malûmat, bilgi. * Meharet. Üstadlık. Hüner. * Marifetler. Mâruflar. Kültürler. * Çehrenin manzarada zâhir olan yerleri. * Bir memleketin okullarını ve tahsil ihtiyacını idâre ve te'mine çalışan bakanlık.

Maarif-i mütenevvia
Çeşit çeşit bilgiler.

Maarif-i umumiye nezareti
Maarif vekâleti. Milli Eğitim Bakanlığı.

Maarif-mend
(C.: Maarifmendân) f. Bilgili, bilgi sahibi. Kültürlü.

Maarif-mendân
(Maarifmend. C.) Bilgi sahibi kimseler, bilgililer.

Maarif-perver
f. Maarifin yayılıp intişar etmesine çalışan. Maârife ait şeyleri muhafaza eden.

Maarik
(Ma'rek ve Ma'reke. C.) Savaş meydanları, muharebe alanları. Harp sahaları.

Maarî
İnsanın daima çıplak kalan organ veya azası.

Maarîc
(Mi'rac. C.) Merdivenler.

Maarîz
(Mi'raz. C.) Kapalı mânâlar. * Edb: Birden fazla mânası olan bir kelimenin, en uzak mânasını kasdetmeler.

Maarîz-ül kelâm
Kelâmda irad olunan kapalı mânâlar. Bir sözün asıl mânâsından başka mânâyı istemeler.

Maarız (meâriz)
(Muarraz. C.) Bir sözü söyleyip başka bir şey murad etme ve cem' olmak, toplamak itibariyle ma'razlar, ta'rizler, adem-i tasrihler, sarahatsizlikler.

Maas
Ayağın siniri çekilip büzülmek. * Ayağın eğri olması.

Maasî
(Ma'siyyet. C.) Günahlar. * İsyanlar.

Maasır
(Ma'sara. C.) Üzüm, susam gibi şeylerin sıkıldığı yerler.

Maatîr
(Mı'târ. C.) Devamlı güzel koku sürünenler.

Maatıf
(Ma'tıf ve Mı'taf. C.) Gözlenilecek veya bakılacak yerler.

Maavil
(Mi'vel. C.) Taş, kaya parçalamakta kullanılan sivri kazmalar.

Maavin
(Maunet. C.) Yardımlar, muâvenetler. * Yol yiyecekleri. Azıklar.

Maayib
Ayıplar. Lekeler. Kusurlar.

Maayir
Ayıplanmış.

Maayiş
(Maişet. C.) Geçinmek için gerekli şeyler.

Maaz
Sığınacak yer. Penah.

Maazalik
Şu var ki. Bununla berâber.

Maazallah
Allaha sığındık. Allah korusun.

Maazir
(Bak: Meâzir)

Maaziyadetin
Fazlasıyla, ziyadesiyle, çok miktarda, bol bol.

Maazım
(Mu'zam. C.) Bir şeyde en büyük kısımlar.

Maaş
Geçinilecek şey. Yaşayış. Aylık para.

Maaşat
(Maâş. C.) Maaşlar. Memur, emekli, dul, yetim vs. gibi kimselere verilen aylıklar.

Maaşen
Yaşayış bakımından.

Maaşir
(Ma'şer. C.) (Bak: Ma'şer - İlticâ - Melce').

Maba'di
(Mâbadi) Sonrası. Bundan sonrası.

Mabaki
Geri kalan, kalan, artan.

Mabeyn
Ara. Aradaki şey. İki şeyin arası. * Haremle selâmlık arasındaki oda. * Padişah yakınlarının bulunduğu oda.

Mabguz
(Bugz. dan) Nefret ve buğzedilmiş. Sevilmemiş.

Mabsara
Bedihî ve zâhir olan hususlar. Açık ve meydanda olan hususlar.

Mabtaha
(C: Mebâtıh) Kavun karpuz ekecek yer.

Mac
Tuzlu su.

Macc
Ağzından sular akan yaşlı deve.

Macera
Olup geçen şey. Baştan geçen hadise.

Maceraperest
f. Maceracı. Macera meraklısı.

Macid
Çok âli. Şerif. Yüce. Kerim. * Hoş. Nâzik meşreb.

Macin
(C: Micân) Her dileğini yapan kimse. * Hile yolunu öğreten.

Macun
Hamur kıvamındaki ilâç. * Hamur gibi yoğurulmuş şey.

Macuşun
Gemi, sefine. * Boyanmış elbise.

Mad
Yumuşak taze ot.

Madahik
(Madhek. C.) Güldürücü ve komik kimseler. Soytarılar.

Madak
Sıkıntı, darlık.

Madalle
Yolun kaybolduğu yer.

Madalya
İtl. Büyük işlerde muvaffak olanlara veya büyük fedakârlık ve kahramanlık gösterenlere hediye ve hatıra olarak verilen ve çok defa yuvarlak biçimde, göğüse takılacak şekilde olan kıymetli madeni parça.

Madarib
(Madrab. C.) Darbedilecek, dövülecek yerler.

Madca'
Yatılan yer. * Kabir. Mezar.

Madde
Zahir duygularla hissedilen, ruhâni olmayıp, ağırlığı olan, cismâni bulunan. * Asıl, esas, cevher, mâye. * Bend, fıkra, kısım. * İlm-i Kelâmda: His âzâmız üzerine bir takım muayyen ihtisâsât husule getiren veya getirebilen, her şey. * Tıb: Çıbanın içinde hasıl olan yara.

Madde-i aciniye
Hamur gibi yoğurulmuş cisim.

Madde-i musavvire
Tıb: Kanın küreciklerinden başka gıda maddesinden olup, azot ve sair maddeleri içine alan sulu cisim. Canlı hücrelerin vücudunu teşkil eden ve içinde çoğunun çekirdek bulunan albüminli madde. Protoplazma.

Madde-i ulyâ
Kıymetli cevher maddesi, yüksek madde. Çok kıymetli şey.

Maddeten
Cismen. Madde ve cisim olarak. * İş olarak, iş ile. * Gözle görülür ve elle tutulur şekilde.

Maddiyat
(Maddiyet. C.) Maddi ve cismâni şeyler. Gözle görülüp elle tutulur cinsten şeyler.

Maddiyet
(C.: Maddiyât) Gözle görülüp elle tutulan şey. Cismâni.

Maddiyunluk
"Maddiyunların mesleği. Maddecilik. Hiçbir müsbet delile dayanmıyan ve sadece maddeye istinad eden ve ruhâniyatı ve mâneviyatı inkâr edenlerin bâtıl akideleri.(Maddiyunluk, mânevi tâundur ki, beşere müthiş sıtmayı tutturdu; gazab-ı İlâhiye çarptırdı. Telkin ve tenkid kabiliyeti tevessü' ettikçe o tâun da tevessü' eder. M.)(Her şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir, göz ise, mâneviyatta kördür. M.)"

Maddiyyun
"(Maddiyun) Maddeciler. Her şeyin esası madde olduğunu iddia edip, ruhaniyatı inkâr eden dinsizler. Her şeyi madde ile ölçenler. Masnuât-ı İlâhiye olan mahlukatı ve zerrelerin muntazam hareketini, tesadüf eseri gibi kabul ve tevehhüm edip dinsizliğe yol açmağa çalışanlar.(Maddiyyun denilen bir kısım ehl-i dalâlet, zerrattaki tahavvülât-ı muntazama içinde Hallâkiyet-i İlâhiyyenin ve kudret-i Rabbâniyenin bir cilve-i âzamını hissettiklerinden ve o cilvenin nereden geldiğini bilemediklerinden ve o kudret-i Samedâniyenin cilvesinden gelen umumi kuvvetin nereden idare edildiğini anlıyamadıklarından, madde ve kuvveti ezeli tevehhüm ederek, zerrelere ve hareketlerine âsâr-ı İlâhiyyeyi isnad etmeye başlamışlar. Fesübhanallah! İnsanlarda bu derece hadsiz cehalet olabilir mi ki, mekândan münezzeh olmakla beraber herbir yerde herbir şeyin icadında herşeyi görecek, bilecek, idare edecek bir tarzda bulunur bir vaziyetle yaptığı fiilleri ve eserleri; câmid, kör, şuursuz, iradesiz, mizansız ve tesadüf fırtınaları içinden çalkanan zerrâta ve harekâtına vermek, ne kadar câhilâne ve hurafetkârâne bir fikir olduğunu, zerre kadar aklı bulunanların bilmesi gerektir. Evet bu herifler vahdet-i mutlakadan vazgeçtikleri için, hadsiz ve nihayetsiz bir kesret-i mutlakaya düşmüşler; yâni; bir tek İlâhı kabul etmedikleri için, nihayetsiz İlâhları kabul etmeye mecbur oluyorlar. Yâni; bir tek Zât-ı Akdesin hassası ve lâzım-ı zâtisi olan Ezeliyeti ve Hâlikıyeti, bozulmuş akıllarına sığıştıramadıklarından; o hadsiz, nihayetsiz câmid zerrelerin ezeliyetlerini, belki Uluhiyetlerini kabul etmeye mesleklerince mecbur oluyorlar... L.)"

Maddî
(Maddiye) Cismâni. Madde ile alâkalı olan. Maddeye ait. * Paraca ve malca. * Paraya ve mala fazlaca ehemmiyet veren. * Dokunma, koklama, görme, işitme, tatma ile hissedilip duyulan şeyler.

Made
f. Dişi. Erkeğin zıddı.

Madg
Çiğneme. Ağızda çiğneyiş.

Madgare
Mukabil iki tarafın şiddetli hücumları ile meydanda gelen savaş.

Madhek
Maskara. Gülünecek şey. Soytarı. Komik.

Madih
(Medh. den) Öven, medheden.

Madiyan
f. Dişi at. Kısrak.

Madreb (madrıb)
(C.: Madarib) Darb edilecek, vurulacak yer. * Kakma, çakma yeri.

Madrebe
Kılıncın ağzı.

Madrub
Vurulmuş. Döğülmüş. Çarpılmış. Darbolunmuş. * Damgalanmış. * Mat: Darbedilen (çarpılan) sayı.

Madrubeyn
Mat: Birbirine çarpılan iki sayıdan herbiri.

Madrus
Örülerek yapılmış. Örülmüş şey.

Mafsal
Tıb: Vücuddaki kemiklerin ekli olan oynak yerleri. Eklem.

Mafsal-ı müteharrik
Tıb: Oynar eklem.

Maftur
(Fıtrat. dan) Yaradılışta olan. Fıtratta bulunan. * Yaradılmış.

Magabbe
Akıbet, son, netice.

Magabin
(Magben. C.) Kasıklar, uyluk kemikleri.

Magabıt
İmrenilme. Gıpta edilme.

Magafir
Çirkin kokulu bir zamk.

Magak
f. Çukur.

Magakçe
f. Küçük çukur. Çukurcuk.

Magale
şer, kötü.

Magalıb
Üstün gelen, galebe eden.

Magalık
(Mağlak. C.) Kilitler, sürmeler.

Magamiz
(Magmaz. C.) Karanlık yerler. Karanlık ve çukur yerler.

Magani
(Magni. C.) Evler, hâneler, menziller.

Maganim
(Magnem. C.) Ganimetler. Düşmandan ele geçirilen mallar.

Magarat
(Magare. C.) Mağaralar.

Magare
(C.: Magarât) Mağara.

Magarib
(Magrib. C.) Batılar, magribler, garplar. * Akşamlar.

Magarim
(Magrem. C.) Diyetler. * Ödenecek borçlar.

Magaris
(Magris. C.) Fidanlıklar, fidan bahçeleri.

Magas
(C: Emgâs) Kıymetli iyi deve.

Magasil
(Magsel ve Magsil. C.) Gusülhâneler, yıkanılacak yerler.

Magavir
(Mugâvir. C.) Kıtal eden, harbeden, çarpışan.

Magazi
Muharebeye âit hikâyeler. Gazâ hikâyeleri. * Savaşlar, muharebeler, gazalar.

Magazin
Çeşitli mevzulardan bahseden resimli mecmua.

Magbat
(C.: Magabit) Gıpta edilecek ve imrenilecek yer.

Magben
(C.: Magabin) Uyluk kemiği. Kasık.

Magbun
(Gabn. dan) Alışverişte aldanmış olan. * Şaşkın. Şaşırmış.

Magbuniyet
Şaşkınlık.

Magbut
(C.: Magabit) İmrenilmiş, gıpta edilmiş.

Magd
Kurutan otu. * Yerüç otu.

Magdub
Hiddet ve gadaba uğramış. Doğru ve hak dini tanıyamamış ve rahmetten mahrum kalmış. Lütf-u İlâhîden mahrum olmuş. * Fık: Gasbolan mal.

Magduben
(Gadab. dan) Öfke ve hiddet ile. Gadap ile.

Magdubun minh
Fık: Malı gasbolan kimse.

Magdur
(Mağdur) Gadre, haksızlığa uğramış ve gadir görmüş.

Magdure
Mağdur kadın. Haksızlığa uğramış ve gadir görmüş kadın veya kız.

Magduriyyet
Mağdurluk. Gadre uğramış kimsenin hali.

Magfele
Dudak altında biten kılların çevresi.

Magfiret
(Mağfiret) Cenab-ı Hakk'ın kullarının günahlarını örtmesi, affetmesi, rahmeti ile lütfu.

Magfiret-i ilâhiye
Allah'ın mağfireti, affetmesi.

Magfur
(Mağfur) Rahmetlik olmuş. Günahlarının afvı için kendine dua edilmiş olan. Allah'ın, kendisini affı için dua edilen ölmüş kimse.

Magib
Kaybolma.

Magin
Mazaryon otu.

Magiz
İçinde ağaç bitmiş olan su birikintisi.

Magl
Yürek ağrısı, kalp ağrısı.

Maglak
Kilitlenecek yer.

Maglata
Mugalata. Boş ve mânasız söz. Zihin yanıltmak için söylenen saçma sapan söz.

Maglata-i vehmiyye
Vehmin, insanı yanıltmak için yanlışı doğru göstermesi.

Maglata-i şeytaniye
İnsanları aldatmak ve yoldan çıkarmak için söylenen karıştırıcı sözler. Şeytanın insan kalbine vesvese vermesi.

Magle
Yılda iki kez doğuran koyun ve keçi.

Maglub
(Mağlub) Yenilmiş. Kendisine galib gelinmiş. Yenilen kimse.

Maglubane
f. Mağlub olana yakışır surette. Yenilmiş bir kimseye uygun şekilde.

Maglubiyyet
Yenilme. Bir kuvvetlinin idaresi altında bulunuş.

Magluk
Kapalı. Kilitli.

Maglul
Susuz kalmış. Su sıkıntısında bulunan. * Eli bağlı. Zincirle bağlanmış kimse. * Hapsedilmiş olan.

Maglul-ül yed
Eli bağlı.

Magma
yun. Jeo: Yanardağlardan çıkan hamur kıvamındaki yoğun madde.

Magmag
Boğaz düdüğü. * Yemeği yağlı yapmak.

Magmaga
Karışmak, ihtilat.

Magmas
(C: Megâmıs) Çok fazla çukur olan yer.

Magmum
Gamlı. Kederli. Tasalı. Sıkıntılı. * Bulutlu. Kapalı.

Magmumiyet
Kederli, gamlı olma. * Hava bulutlu ve kapalı olma.

Magmumâne
Kederlice. Gamlı olarak. * Mübhem olarak.

Magmur
Şöhretsiz. Adı sanı silinmiş olan. * Harap. Yıkık.

Magmuriyet
Mağmurluk, viranlık, haraplık. * Adı sanı kaybolmuş.

Magmuz
Kabâhatli, suçlu.

Magn
(C: Megân) Menzil.

Magna
Durmak.

Magnatıs
Mıknatıs.

Magnem
(C.: Maganim) Ganimet. Harpte düşmandan ele geçirilen mal.

Magnetik
yun. (Manyetik) Mıknatıs gibi çekici kuvveti olan.

Magre
(C: Migrât) Aşı dedikleri kırmızı balçık.

Magrefe
Geniş yer.

Magrem
Bir şeye çok düşkün, haris kimse. Tutkun. Aşık. * Borçlu. * Zarar, ziyan. * Cürüm, cinayet.

Magres
Fidan bahçesi. Fidanlık.

Magrib
(Mağrib) Batı taraf. Garb. Güneşin battığı cihet. Akşam vakti. Afrikanın şimâl tarafı. Türkiye'ye nisbetle garbda bulunan Fas, Tunus, Cezayir ve İspanya tarafı.

Magruk
Gark olmuş. Suda batmış olan.

Magrukîn
(Mağruk. C.) Suda Boğulanlar.

Magrur
(Mağrur) Gururlu. Boş bir şeye güvenen. Fâni ve faydasız şeylere güvenip kendini aldatan. Mütekebbir. Kibirli kimse. Müteazzım.

Magrurane
"f. Gururlanarak. Kendini beğenircesine. Kibirlenerek. Güvenilmesi boş olan şeye güvenip kendini aldatırcasına. (Sen ey mağrur nefsim! Üzüm ağacına benzersin, fahirlenme; salkımları o ağaç kendi takmamış, başkası onları ona takmış. S.)"

Magruren
Gururlanarak. Güvenerek, itimad ederek. * Aldanarak.

Magruriyet
Gururluluk, kibirlilik. * Bir şeye itimad edip, güvenip aldanma. * Kibirlenme, gurulanma, övünme, tefahhur, tekebbür.

Magrus(e)
(Gars. dan) Toprağa dikilmiş.

Magruz
Taze. Bayatlamamış ve bozulmamış.

Mags
Bağırsak ağrısı.

Magsel
(C.: Magasil) (Gasl. den) Gusülhâne. Ölü yıkanan yer.

Magsub(e)
(Gasb. dan) Zorla ve cebren alınmış. Gasbolunmuş.

Magsul
Gaslolmuş. Yıkanmış. Gusletmiş.

Magt
Çekmek.

Magtus
Su, gaz veya hava gibi şeylerin içine batırılmış.

Magtuş
Karanlık yer.

Maguse
Medet gelmek, yardım gelmek.

Magv
Kedi miyavlaması.

Magz
Beyin. * Öz. İç. Lüb. İlik. * Dimağ.

Magza
Maksad, gaye, meram, istek, arzu. * (C.: Magazi) Harb hikâyeleri. Muharebe ve gazaya ait hikayeler. * Savaş, muharebe, gaza, harb.

Magzab
Gazap edecek yer.

Magzebe
Hiddetlenme, öfkelenme, kızma. * Hiddet ve gazabı icâb ettiren şey.

Magzub
(Bak: Magdub)

Magşi
(Gaşy. den) Baygın. Gaşyolmuş. Kendinden geçmiş.

Magşiyane
f. Bayılmış gibi, baygıncasına.

Magşiyy
Aklı gitmiş hayran kimse.

Magşiyyen
Bayılmış olarak, baygın bir halde.

Magşiyyün aleyh
Bayılmış, baygın.

Magşuş
Katışık. Karışık. Saf olmayan.

Magşuşe
Gümüş ve bakır karışığı akçe.

Magşuşiyyet
Halis ve saf olmayış. Karışıklık.

Mah
(Meh) f. Senenin onikide birisi. Yirmisekiz, yirmidokuz, otuz veya otuzbir günlük zaman. * Gökteki ay. Kamer.

Mah be mah
Aydan aya.

Mah-i tâbân
(Meh-i tâbân) Parlayan ay. Parlak ay.

Mahabib
(Mahbub. C.) Sevilen ve muhabbet edilenler. Mahbublar.

Mahabir
(Mahber. C.) Mürekkep hokkaları.

Mahabis
(Mahbes. C.) Ceza evleri, zindanlar. Hapishaneler.

Mahabiz
(Mahbeze. C.) Ekmekçi fırınları.

Mahacce
Geniş yol.

Mahacir
(Mahcer. C.) Göz çukurları.

Mahadim
(Mahdum. C.) Mahdumlar, oğullar.

Mahafet
Korku. Korkmak.

Mahafetullah
Allah korkusu.

Mahaffe
Mahfe. Deve veya katır üzerine konan ve içinde iki kişi oturabilecek yeri olan kapalı mahmil.

Mahafil
(Mahfil. C.) Mahfiller. * Toplantı yerleri. Oturulup görüşülecek yerler. * Büyük câmilerde eskiden hükümdarlara veya müezzinlere ayrılmış ve etrafı parmaklıklarla çevrilmiş olan yerler.

Mahafir
(Mihfer. C.) Beller, kazmalar.

Mahak
Her arabî ayın son üç gecesi.

Mahakim
Mahkemeler.

Mahakim-i adliye
Adliye mahkemeleri.

Mahakim-i askeriye
Askerî mahkemeler.

Mahakim-i şer'iye
şer'î mahkemeler. şeriat mahkemeleri.

Mahakk
Mehenk. Ayar taşı.

Mahale
Çare, tedbir. * Hile.

Mahalib
(Mahleb. C.) Yırtıcı hayvanların tırnakları, çengelli pençeleri.

Mahall
Yer. Mekân. Cây.

Mahall-i sadaka
Sadaka olarak verilen mal veya parayı şer'an almağa ehil olan kimse.

Mahall-i tevarüd
Vâsıl olunan yer. * Birisine yetişilen mahal.

Mahalle
(C.: Mahallât) Şehir ve kasabaların bölündüğü parçalardan herbiri.

Mahalletan
Çömlek ve değirmen.

Mahallî
Bir yere mahsus. Yerli.

Mahamid
(Mahmedet. C.) İyi ve güzel huylar. İyi hasletler. * Şükürler, senâlar, medihler. Şükür edilmeğe değer davranışlar.

Mahamil
Deve üzerine konan oturulacak sepetler. Mahmiller. * Kılınç bağ askıları. * İhtimâller.

Mahane
f. Aylık maaş.

Maharet
(Bak: Mehâret)

Maharib
(Mihrâb. C.) Mihrâblar.

Maharic
Çıkacak yerler. Huruc edecek yerler.

Maharic-i huruf
Gr: Ağızda harflerin çıktığı yerler.

Maharim
(Mahrem. C.) Mahrem olanlar. Haram olan şeyler.

Maharit
(Mahrut. C.) Mahruti şekilller. Koniler.

Mahas
Udul etmek, dönmek.

Mahasin
(Mehâsin) İyilikler. İyi ahlâklar. * İnsanın vücudunda hüsün ve cemal yerleri. * Güzel tavırlar. * İnsanın yüzüne güzellik veren bıyık ve sakal.(İşte şu kâinat hadsiz mehasin-i maddiyesiyle bir ma'nevî ve ilmî mehasinin tereşşuhâtıdır. Ve o ilmî ve ma'nevî mehasin ve kemalât, elbette hadsiz bir sermedî hüsn ü cemalin ve kemalin cilveleridir. S.)

Mahasin-i ahlâk
Ahlâk ve huy güzelliği.

Mahatim
(Mahtum. C.) Bağlanmış ve kilitlenmiş şeyler. * Mühürlenmiş şeyler.

Mahatt
Konak, menzil. Yolculuk esnâsında inilip durulacak yer.

Mahatta
İstasyon.

Mahavif
(Mahuf. C.) Tehlikeli ve korkulu yerler.

Mahavir
(Mihver. C.) Mihverler, eksenler.

Mahayil
Alâmet, işaret. * (Mahile. C.) Hayâl eserleri.

Mahaz
Su akacak yer. * Tıb: Doğum ağrısı. Doğum esnalarında gelen sancı.

Mahazi
Rezalet ve kepazelik sebebi olan kötü huylar.

Mahazil
(Mahzul. C.) Rezil ve kepaze olmuş kimseler.

Mahazin
(Mahzen. C.) Mahzenler, sığınaklar, bodrumlar.

Mahazir
(Mahzur. C.) Korkulacak ve sakınılacak şeyler. Maniler, engeller.

Mahazz
Kat'edecek, kesecek yer.

Mahazır
(Mahzar. C.) Mahzarlar, mürâcaatlar. Umumi istidatlar.

Mahaşşe
Kıç, dübür, makad.

Mahba
(C: Mehâbi) Elbise saklayacak mevzi. Kiler.

Mahbel
Hayvanın gebelik zamanı.

Mahber
(Mahbere) Mürekkep hokkası. Divit.

Mahbes
Hapishane. Hapsedilen yer. Cezaevi.

Mahbez
(C.: Mahâbiz) Ekmekçi dükkânı. Ekmekçi fırını.

Mahbub
Muhabbet edilen. Sevilen.

Mahbub-u hüdâ
Allah'ın sevgilisi. Hz. Muhammed Mustafa (A.S.M.)

Mahbub-u ligayrihî
Faydalarından veya başkası sebebi ile sevilen. Dolayısı ile sevilen.

Mahbubat
Sevilenler. Sevgililer.

Mahbube
(Hubb. dan) Sevilmiş veya sevilen kadın. Muhabbet edilen kadın veya kız. * Vaktiyle çok kıymetli ve pahalı olan lâle cinsinden bir çiçek.

Mahbubetün li-zâtihâ
Zâtı için sevilen. Kendi zâtında sevgili olan.

Mahbubiyyet
"Sevilen olmak. Mahbub olmaklık. Sevilecek hâlde bulunuş. (Cenab-ı Hakk'ın kullarını her çeşit nimetler ile besleyip yetiştirmesi ve ihtiyaçlarına cevap vermesi; onları sevdiğini ve mahbubiyyetini gösteriyor.)"

Mahbuk
Katı, şiddetli, şedid.

Mahbun
Kıtlık için saklanan şey. * Edb: İkinci harfi düşürülmüş vezin.

Mahbus
Hapsedilmiş olan.

Mahbushane
f. Cezaevi, hapishâne, zindan.

Mahbusiyet
Hapislik, mahbusluk. Hapis kalınan müddet.

Mahbusîn
(Mahbus. C.) Hapsolunmuş kimseler. Bir yere kapatılmış olanlar.

Mahc
Cima etmek. * Kovayı azıcık çekip yine dolsun diye suya vurmak.

Mahcah
Lâyık olacak mevzi.

Mahcer
Ev, hane. Hususi yer. * Göz çukuru.

Mahcir
(C: Mehâcir) Göz çukuru. * Gözün çevre yanı. Yüzde perde varken gözden ve etrafından görünen yerler. * Bahçe.

Mahcub
Utanan. Utangaç. * Perdeli, örtülü. Kapalı. * A'ma. * Yaşmak veya perde ile mestur olan.

Mahcube
Namuslu ve utangaç kadın veya kız. Sıkılgan kadın. * Kapı ardına konulan ağaç.

Mahcubiyet
Utangaçlık, sıkılganlık, mahcubluk.

Mahcubâne
f. Utanarak, utanmış bir hâlde. Sıkılganlıkla.

Mahcuc
Kasdolunmuş olan. * Çok gidilip gelinen. * Delil ve bürhanla isbat edilmiş olan. * Mekke-i Mükerreme'nin bir adı. * Kendi yerine hacca gidilmiş olan.

Mahcucun anh
(Bak: İhcac)

Mahcur
(Hacr. den) Huk: Hacir altına alınmış, malını kullanmaktan men' edilmiş, hacredilmiş.

Mahcuz
(Hacz. den) Huk: Hacz edilmiş. Mahkeme kararıyla rehin altına alınmış.

Mahdem
Baldırın köstek takacak yeri.

Mahdu'
Hileye aldanmış olan. Kandırılmış kimse. * Boyun damarı kesilmiş kişi.

Mahdud
Dikeni kesilmiş ağaç.

Mahdudiyet
Sınırlılık. Darlık.

Mahdum
Oğul. Evlâd. * Kendisine hizmet olunan. Efendi.

Mahdumiyet
Mahdumluk, oğulluk, evlâtlık. * Efendilik.

Mahdure
Örtülü ve kapalı kadın veya kız.

Mahduş
Vesveselendirilmiş, kuşkulandırılmış. * Tırmalanmış.

Mahe
f. Matkap, burgu.

Mahfas
Yuva.

Mahfaza
(Hıfz. dan) Küçük kutu, kap. Zarf.

Mahfed
(C: Mehâfid) İkamet yeri. Oturulan yer. * Bir renk cinsi.

Mahfel
(C: Mehâfil) Dernek yeri.

Mahfil
(C.: Mahâfil) Toplanılacak yer. Toplantı ve görüşme yeri. * Büyük câmilerde eskiden pâdişahlara veya müezzinlere ayrılmış olan etrâfı parmaklıklarla çevrilmiş yüksekçe yer.

Mahfiyyen
Gizlice. Gizli ve saklı olarak.

Mahfuf
Zarar gelmesin diye etrafı çevrili, kuşatılmış.

Mahfuk
Hafakanlı, ikide bir yüreği oynıyan.

Mahfur
Kazılmış toprak. Hafriyat olunmuş.

Mahfuz
(Hıfz. dan) Hıfzolunmuş, saklanılmış. * Ezberlenmiş. Hafızaya alınmış. * Korunup gözetilmiş. * Gizlenmiş, saklanmış.

Mahfuz liman
Bütün rüzgarlara kapalı olan ve her türlü hâllerde emniyet ile barınmağa müsâit bulunan limanlar.

Mahfuzat
(Mahfuz. C.) Mahfuz olunmuş, gizlenilmiş şeyler. * Hıfzedilip ezberlenmiş şeyler.

Mahfuzen
Polis veya jandarma gibi resmi bir muhafaza altında olarak.

Mahfî
Gizli, saklı.

Mahh
Yumurtanın akı.

Mahi
f. Balık. Semek.

Mahi-i emraz
Hastalıkları yok eden.

Mahic
Sâfi, saf, katıksız.

Mahidan
f. Balık havuzu.

Mahifüruş
f. Balık satan. Balıkçı.

Mahigir
f. Balık tutan. Balık yakalayan. Balık avlayan.

Mahihar
f. Balık yiyen. Balık avlayan, balıkçıl.

Mahile
(C.: Mahâyil) Düşünmeğe sebebiyet veren işaret, alâmet.

Mahin
(C.: Mihne-Mihan) Hizmetkâr.

Mahir
Becerikli, hünerli, san'atkâr.

Mahirane
f. Ustaca, ustalıkla, maharetle.

Mahiyan
(Mâh. C.) Aylar. * (Mâhî. C.) Balıklar, semekler.

Mahiyane
f. Ay hesabıyla verilen ücret. Aylık.

Mahiyat
Mahiyetler. Esaslar. Hakikatlar. İç yüzleri.

Mahiyet
Bir şeyin içyüzü, aslı, esası. Bir şeyin neden ibâret olduğu, künhü, esası, hakikatı. (Mâhiyet, hakikatten daha umumidir. Hakikat, mevcudatta, mahiyet ise, hem mevcudat hem ma'dumatta müstameldir.) (L.N.)(İnsanın kıymetini tayin eden, mahiyetidir. Mahiyetin değeri ise, himmeti nisbetindedir. Himmet ise, hedef ittihaz ettiği maksadın derece-i ehemmiyetine bakar. İ.İ.)

Mahiyet-i câmia
Çok vasıfları içinde toplayan mahiyet. (Bak: Himmet)

Mahiyye
Aylık.

Mahk
İnat etmek. * Birbirini tutup çekmek.

Mahkede
İkamet mevzii, oturulan yer.

Mahkeme
(Hüküm. den) Dâvaların görülüp hükme, karara bağlandığı yer. İcra-yı adalet için çalışan resmî daire.

Mahkeme-i evkaf
İkinci meşrutiyetin ilânından sonra evkaf müfettişliği dairesine verilen ad.

Mahkeme-i kübra
Öldükten sonra, âhiretteki ve Allah (C.C.) huzurundaki mahkeme. Bütün insanların muhakemesinin huzur-u İlâhiyede yapılacağı yer.

Mahkeme-i nizamiye
Adliye mahkemeleri. Temyiz mahkemeleri ile hukuk ve ceza mahkemeleri.

Mahkeme-i temyiz
Adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme ve tahkik mercii olan yüksek mahkeme.

Mahkeme-i uzma
Büyük mahkeme. Mahkeme-i Kübra.

Mahkeme-i şer'iyye
şeriat mahkemesi. şeriat hükümlerine göre dâvalara bakan mahkeme.

Mahkiyyun anh
Kendisinden bahsedilen, kendisinden anlatılan.

Mahkud
Hased edilen, hased olunan.

Mahkuk
Hakkedilmiş. Sert bir şey üzerine sert kalemle kazılarak yazılmış.

Mahkun
Suçsuz, masum.

Mahkun-ud-dem
Fık: Katli lâzım olmayan kimse.

Mahkur
(Bak: Muhakkar)

Mahkî
Hikâye olunmuş. Anlatılmış. Rivayet olunmuş olan.

Mahkûm
Aleyhinde hüküm verilmiş olan. Dâvayı kaybedip cezalanan. * Birisinin hükmü altında bulunan. * Zorunda ve mecburiyetinde olma. Katlanma.

Mahkûmun-aleyh
Kendi aleyhinde hüküm verilmiş olan.

Mahkûmun-bih
Kendisi hakkında hüküm verilmiş olan.

Mahkûmun-leh
Dâvayı kazanmış olan. Lehine hükmolunan.

Mahl
Kıtlık, kaht.

Mahlas
Nâm. Lâkab. Bazı muharrirlerde olduğu gibi, isme ilâve edilen başka bir isim. * Halâs olacak, kurtulacak yer.

Mahlasname
şiir söylemeye yeni başlayan bir şâire, usta şâir tarafından mahlas verildiğine dair yazılan manzume.

Mahleb
(C: Mahâlib) Kedi, arslan gibi hayvanların pençesi.

Mahlece
(C: Mehâlic) Hallaçların yün ve pamuk attıkları yer.

Mahlefe
Söğütlük.

Mahlu
Hal' edilmiş. Tahtından indirilmiş padişah. * Reddedilmiş olan.

Mahlub
Sağılmış hayvan.

Mahluc
(Pamuk gibi) Atılmış, hallaçlanmış.

Mahluce
Rey ve fikri doğru olmak.

Mahluf
Yemin etme, and içme, kasem etme.

Mahluf-ün aleyh
Hakkında yemin edilen husus.

Mahluk
Traş olmuş.

Mahluka
Başkasının olup da benimsenen manzum parça.

Mahlukat
(Mahluk. C.) Yaratılmışlar. Mahluklar. Allah'ın yarattığı şeyler.(Şu mahlukat, İzn-i İlâhi ile, zaman nehrinde mütemadiyen akıyor. Alem-i gaybdan gönderiliyor, âlem-i şehadette vücud-u zâhiri giydiriliyor. Sonra âlem-i gayba muntazaman yağıyor. İniyor. M.)

Mahlul
Çözülmüş, dağılmış. Hallolmuş, erimiş. * Murisi ölen sahipsiz mal. Mirasçısı bulunmayıp hükümete kalan miras.

Mahlul-u mufassal
Tapu usulüne ait bir tâbir olup, köyler ve mezarlar tımarıydı. Berat ile verilirdi.

Mahlul-u sırf
Fık: Hakk-ı intikal ve hakk-ı tapu sahibi bırakmaksızın mutasarrıfının vefatiyle mahlul kalan arazi.

Mahlulat
Mirasçısı olmadığı için evkâfa veya hükümete kalan miraslar.

Mahluliyet
Mahlul olma hali, mahlulluk.

Mahlut
(Halt. dan) Karıştırılmış. Katılmış. Karışık.

Mahluta
Bulgurla karışık mercimek çorbası.

Mahmasa
Azlık. * Açlıktan zayıf düşme.

Mahmel
Üzerine yük konulan şey.

Mahmi
Korunan, himaye gören. Hıfzolan.

Mahmidet
(C.: Mahâmid) Övme, senâ etme, medhetme.

Mahmidetsâz
f. Senâ ve medheden.

Mahmil
Harameyne hacı kafilesi ile birlikte gönderilen hediyeler. * Deve üzerine konulan sepet. Mahfe. Sürre. * Bir ibareye hamledilen mâna ihtimâllerinden her birisi.

Mahmil-i şerif
Mekke ve Medine'ye, sürre namiyle gönderilen hediye ve paraların yüklendiği vasıta.

Mahmiye
(Himâye. den) Bir şeyi koruma, muhafaza ve himâye etme. * (Muhâfazalı) büyük şehir.

Mahmud
Medh olmaya müstehak, medhe lâyık. Öğülmüş, medh ü senâ olunmuş. * Peygamberimizin isimlerindendir. * Tar: Ebrehe'nin Kâbeyi yıkmak için getirdiği filin adı.

Mahmud-u bil-ıtlak
"Her cihetle ve bütün hallerde medhe ve hamde elyak olan Cenab-ı Hak.(Hiç mümkün müdür ki: Bir baharı halk edemiyen ve bütün meyveleri icad edemiyen ve yeryüzünde sikkeleri bir olan bütün elmaları inşa edemeyen; onların bir misal-i musaggarı olan bir elmayı halk edip o elmayı ni'met olarak birisine yedirsin, şükrünü kazansın, Mahmud-u Bilıtlak'a hamd noktasında iştirak etsin. Hâşâ! M.)"

Mahmud-ül hisâl
İyi ahlâk sahibi.

Mahmud-üş şiyem
Medhedilecek huylara sâhib olan. Beğenilen ve takdir edilen hasletler kendinde bulunan.

Mahmudiye
Sultan 2. Mahmud adına yapılan ve kalyon büyüklüğünde olan eski bir harp gemisi. * Sultan 1. Mahmud zamanında basılan 23 ayar altın. * Sultan 2. Mahmud zamanında basılan ve yirmibeş gümüş kuruş değerinde olan ince altın sikke.

Mahmul
"Yüklenilmiş. Hamlolunmuş. Bir şey arkasına yüklenmiş olan. Üzerine alınmış. * Gr: Bir cümlede fâile yükletilen işi, oluşu veya hâli gösteren fiil. * Man: Müsned, haber. ""İnsan nâtık"" cümlesinde ""İnsan"" mevzu, ""nâtık"" mahmuldur."

Mahmule
Yük. Hamule.

Mahmulen
Mahmul olarak, yüklü olarak.

Mahmum
Hummaya, sıtmaya tutulmuş. Sıtmalı olan. Ateşli olan. Mecnun. Saçma sapan konuşan.

Mahmumane
f. Sayıklarcasına, sayıklıyarak. * Ateşler içinde, ateşli olarak.

Mahmur
(Hamr. dan) Sarhoşluğun verdiği sersemlik. * Uyku basmış ağırlaşmış göz. Baygın göz.

Mahmurane
f. Baygın bir şekilde. Mahmurcasına.

Mahmuz
Oksitlenmiş, hamızlanmış.

Mahn
Kuyudan su çıkarmak. * İmtihan etmek. * Bahşiş vermek. * Vurmak.

Mahnak
Boğazın boğacak yeri.

Mahniye
(C: Mehâni) Derenin dar ve kısık yeri.

Mahnuk
Boğulmuş. Boğazı sıkılmış. Boğuk.

Mahnukan
Boğazı sıkılarak, boğulmuş olarak.

Mahnun
Sar'alı. Cin taifesi dokunmuş hasta. Mecnun.

Mahpare
f. Pek güzel kimse. * Ay parçası.

Mahperver
f. Mehtaplı.

Mahpeyker
(Bak: Mehpeyker)

Mahr (muhur)
(C: Mevâhır) Yarmak. * Yükseltmek. * Rüzgârın çıkardığı gürültü.

Mahra
Değerli ve itibarlı insan. * Uygun, münâsib ve elverişli şey.

Mahrab
(C: Mehârib) Cenk edecek, dövüşülecek yer.

Mahrec
Çıkacak yer. * Ses ve harflerin ağızdan çıktıkları yer. * Mat: Bayağı kesirde çizginin altındaki sayı. (Payda) * Hususi bir meslek için adam yetiştirmeğe mahsus mekteb ve dâire. (Meselâ: Mekteb-i fünun-u harbiye zâbit mahrecidir.) * Tarik-i ilmiyede büyük bir pâyeye vesile-i irtika addolunan bir rütbe. * Mevleviyet. * Dahilde çıkarılan mahsulât ve emtianın sarfı için hariç memlekette bulunan mahal.

Mahref
Bostan. Hurmalık. * Yemiş sepeti.

Mahrefe
Yol.

Mahrek
(Mahrak) Yakılacak yer. Bir şeyin yandığı yer.

Mahrek-i senevî
Bir seyyarenin, bağlı olduğu kürenin etrafında dönmesiyle hâsıl olan farazî daire.

Mahrem
Gizli. * Dince ve şer'an müsaade olunmayan. * Birisinin hususi hâllerine ait gizli sır. * Nikâh düşmeyen, evlenilmesi haram olan yakın akraba. (Baba, dede, anne, nine, erkek ve kızkardeş, amca, dayı, hala ve teyzeler arasında bir neseb yakınlığı, bir ebedî mahremiyet vardır. Bunlar arasında nikâh asla caiz değildir.) * Çok samimi ve içli-dışlı olan kimse.

Mahrem-i esrar
Gizli sırlara vakıf olan çok yakın kimse. Gizli sır söyleyen kimse.

Mahreman
(Mahrem. C.) Sırlar. Gizli şeyler. Esrar. * Sırdaşlar.

Mahremane
f. Gizli ve saklı olarak. Mahrem bir tarzda.

Mahremiyyet
Gizlilik. Mahrem olma hali.

Mahru
(C.: Mâhruyân) f. Ay yüzlü. Yüzü ay gibi parlak olan. Güzel.

Mahrub
Mahrum edilmiş. Elinden varı yoğu alınmış. Bomboş bırakılmış.

Mahruf
Toplanılmış devşirilmiş meyve.

Mahruk
Yanan. Yanmış.

Mahruk-ul fuad
Yüreği yanık.

Mahrukat
Yakılacak madde. Yanan şeyler.

Mahrukat-ı mâyia
Akaryakıt.

Mahrum
Maddi veya manevi nimetlerden uzak kalmak. * Malı bereket bulmaz olan bedbaht. Felâhtan nasibsiz olan. * İffetinden dolayı zengin zannedildiğinden sadakadan mahrum olan.

Mahrumane
Mahrumcasına. Bahtsız ve nasipsizcesine.

Mahrumiyyet
Elde edemeyiş. Yokluk. Mahrumluk. İstediğini elde edememe.

Mahrur
Hararetli. Ateşli. İçi hararetli olan.

Mahrurâne
f. Ateşli ateşli. Hararetli bir surette.

Mahrus
Himâye edilen. Korunan. Gözetilen.

Mahrusa
Büyük şehir.

Mahrut
Kasnı denilen zamkın ağacı.

Mahrutiyyet
Mahrutilik, konik olma hâli.

Mahrutî
Mahrut şeklinde olan. Altı daire ve üstü sivrilerek bir noktada birleşen, huni şeklinde olan. Konik.

Mahruyan
f. Güzeller, ay yüzlüler. * Mc: Veliler. Allah'a itaatten ayrılmayan manevî güzellik sâhibi kimseler.

Mahruz
Kepâze, rezil, rüsvay, aşağılık, âdi. İtibarsız.

Mahs
Hayaları çıkarılmış. İğdiş edilmiş.

Mahsad
Ekini biçilmiş yer.

Mahsebe
şüphe etme, şüphelenme, sanma.

Mahser
Huy, tabiat.

Mahsub
Kızamık çıkarmış kişi.

Mahsuben
Hesaplanarak. Hesaplı olarak. Hesabına kaydedilerek.

Mahsubiyet
Mahsubluk, mensubluk.

Mahsubât
(Mahsub. C.) Hesab edilmiş olanlar. Hesaba dahil edilmişler.

Mahsud
Biçilmiş ekin. * Ekini biçilmiş tarla.

Mahsuf
Husufa uğramış. Gölgelenmiş. Perdelenmiş.

Mahsul
Husul bulan. Hâsıl olan. * Elde edilen şeyler. * Toprak ve hayvanlardan elde edilen şey.

Mahsuldar
f. Verimli, bereketli. Mahsul veren.

Mahsulât
(Mahsul. C.) Mahsuller. Hâsılat. Tarladan, bahçeden veya hayvanlardan elde edilen gıda maddeleri.

Mahsulât-ı arziye
Toprak mahsulleri.

Mahsulât-ı sınâiye
Endüstri mahsulleri.

Mahsun
İstihkâmlı. Kuvvetlendirilmiş. Sarp, sağlam ve metin kılınmış.

Mahsur
Etrafı çevrilmiş. Muhasara altına alınmış. Hasrolunmuş. Hududlanmış. Kuşatılmış.

Mahsus
Ayrılmış, tâyin edilmiş. * Herkese âit olmayıp bazılara âit olmuş olan. Yalnız birine âid olan. Hususileşmiş. Müstakil. * Bile bile, istiyerek. * Yalandan, şakadan, lâtife olarak.

Mahsusa
Mahsus, hususi.

Mahsusat
Gözle görülen, hisle anlaşılan şeyler. (Ma'kulât'ın zıddı)

Mahsusen
Ayrıca, bile bile, mahsus olarak.

Mahsusiyet
Mahsusluk. Hususi olma hâli.

Maht
Çıkarmak. * Çekmek.

Mahtab
(C: Mehâtıb) Odun yığacak yer, odunluk.

Mahtam
(C: Mehâtım) Burun.

Mahtelef-el melevan
Gece ve gündüzün ihtilâfı ve değişmesi müddetince.

Mahtid
Kişinin durduğu mekân.

Mahtube
Evlenmek için istenilen kadın.

Mahtum
Mühürlenmiş. Damgalanmış. * Kilitlenmiş. * Bağlanmış.

Mahtumane
f. Bir kitabı hatmettikten sonra verilen ziyafet.

Mahtun
Sünnet olunmuş. Hitan edilmiş.

Mahtur
(Hatar. dan) Hatara, tehlikeye yakın. * Düşünme. Fikir ve endişe.

Mahtut
(Mahtute) Çizilmiş. Çizgilenmiş. Yazılmış.

Mahudane
Bir ot adı.

Mahuf
Korkulu. Tehlikeli.

Mahule
Kocası ölmüş kadın.

Mahur
f. Kumarhâne. Meyhâne.

Mahuza
Temiz. İtibarlı, şerefli, asil. * Saf, hâlis, katıksız.

Mahv
Harab olma. Yıkılma. Ortadan kalkma. Çökme. Bozulma. * Tas: Beşeri noksanlıklardan kurtuluş hâli.

Mahv ve sekir
Fenafillâh makamında kendi varlığını hiç görmek ve bu mânevi hâlin zevk ve te'sirinden ruhi bir coşkunlukla kendinden geçme hâli.

Mahva
Secdede karnını uyluklarından çekip ayıran kimse.

Mahvar
f. Ay gibi.

Mahvare
f. Aylık maaş.

Mahve
Kuzey rüzgârı.

Mahveş
f. Ay gibi.

Mahviyyet
Alçak gönüllülük. Tevâzu. Kendi kusurunu bilip kendine haddinden fazla kıymet vermemek. Tevâzu içinde olmak.

Mahy
Gidermek.

Mahya
Hayat. Canlılık.

Mahyane
f. Aylık. Aydan aya verilen maaş.

Mahyere
Muhayyerlik, beğenip seçmede serbestlik.

Mahz
Safi ve hâlis. Katıksız. Sırf. Hâs. Hulus ile muhabbet. * Tâ kendisi. * Sadece. * Su katılmamış hâlis süt.

Mahz-ı edeb
Edebin ta kendisi. Sırf terbiye ve edeb.

Mahz-ı hikem
Akıllılığın ve filozofluğun ta kendisi. Hikmetlerin ta kendisi.

Mahz-ı keramet
Tam bir keramet gibi. Kerametin ta kendisi.

Mahza
Ancak. Yalnız. Tek. * Sâde. Hâlis. Katıksız. Tam.

Mahzan
Ancak. Yalnız. Sadece. Tek.

Mahzane
Güvercinlik.

Mahzar
(Huzur. dan) Hazır olma. Gösteriş, görünüş. * Huzur yeri. Büyük bir insanın önü. * Birçok kimse tarafından imzalı dilekçe. * Mahkeme sicili.

Mahzem
(C.: Mehazim) Atın kolan yeri.

Mahzen
Hazine ve define gibi şeyleri koyacak yer. * Erzak yeri. * Bodrum. Yeraltı.

Mahzu'
Boyun eğmiş.

Mahzub
Boyanmış.

Mahzud
(Mahdud) Silinmiş, tesviye edilmiş. * Düzgün. * Meyvesinin çokluğundan dalları basıp bükülmüş.

Mahzuf
Silinmiş. * Yerinden düşürülmüş. Kaldırılmış. Hazfolunmuş. * Edb: Noktasız harflerle yazılmış olan. (Bak: Mücerred)

Mahzul
Hakir. Kıymetsiz. Perişan. Hor. Rüsvay.

Mahzulen
Hakir, kepaze, rezil ve rüsvay olarak.

Mahzum
Burnunun halkasıyla tutulan sığır ve deve. * Her delinmiş nesne.

Mahzun
Hazinede saklanan şey.

Mahzunane
f. Kederlice, düşünceli, üzgünce.

Mahzuniyet
Mahzunluk. Kederli ve kaygılı oluş. Üzüntülü olma.

Mahzur
Hazer edilecek şey. Özür. Korkulacak şey. Müsaade olmayan. Mâni. Çekinilecek şey.

Mahzurat
Hazer edilip korunulacak şeyler. Yasak olanlar. Engeller.

Mahzure
Çekinme, sakınma, içtinâb etme. * Cidâl, muharebe.

Mahzuz
Memnun. Hoşnud. Zevkli. Hoşlanmış. Hazzetmiş.

Mahzuziyet
Mahzuzluk, hoşlanma, hoşa gitme.

Mahzuzât
Hoşa giden şeyler. Hazlar.

Mahzî
Kepâzelik ve rüsvaylığa sebep olan huy. Rezil olmağa sebebiyet veren kötü huy.

Mahâll
(Mahall. C.) Yerler. Mekânlar.

Mahçe
f. Minare, kubbe, sancak gibi şeylerin başına konulan hilâl.

Mahçehre
f. Ay yüzlü. (Aslı: Mâhçihre'dir.)

Mahîs
Kaçacak yer. Kaçamak. * Kurtulmak.

Mahîz
Hayız hali zamanı. (Bak: Hayız)

Mahîza
(C: Mehâyız) Hayız bezi.

Mahıciyy
Palan vurdukları at.

Mahık
(Mahk. dan) Yok eden. Silen. Ortadan kaldıran.

Mahız
(C: Muhaz) Ağrısı tutmuş hâmile kadın.

Mahş
Yakmak.

Mahşer
Toplanma yeri. Kıyametten sonra insanların tekrar dirilip toplanmaları ve toplandıkları yer. Haşir meydanı. * Çok kalabalık.

Mahşer-i acâib
Herkesi hayrete sevkeden toplanma. Veya toplanma yeri. * Hayret edilecek harika şeylerin bulunduğu yer.

Mahşub
Kesilmeye elverişli olmadan kesilen ağaç.

Mahşud
Toplanmış. Yığılmış.

Mahşur
Toplanmış.

Mahşuş
(Haşşe. den) İçine girilmiş. * Buğzedilmiş. * Gizlice bir şey verilmiş. * Karalanmış.

Mahşüv
Fazla. * İçi doldurulmuş.

Maic
Dalgalı deniz.

Maide
Yemek sofrası. Üzerinde nimetler bulunan sofra. Ziyafet. * Kur'an'ın 5. Suresinin adıdır ve Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Maide-i seniyye
Pâdişah ziyâfeti.

Maidesâlâr
f. Sofracı başı.

Maika
Derin, amik.

Main
Saf, akar su. * Göz önünde akan su. * Cennet şerbeti. * Zâhir, görünen. * Göz değmiş, nazar değmiş.

Main mehin
Zayıf, hakir su. * Meni.

Mais
Ağaçları sık bitmiş olan yer.

Maiyyet
Beraberlik. Arkadaşlık. * Yüksek rütbeli bir kimsenin emri altında bulunan hey'et. * Yan. Nezd.

Maiyyet-i seniyye
Pâdişâhın maiyyeti. Pâdişahın yakınında bulunanlar.

Maiz
Keçi. * Az miktar keçi. Ufak keçi sürüsü.

Maişet
(Ayş. dan) Yaşayış. Yaşama. Ömür. * Yaşamaya lüzumlu bulunan maddeler.

Maişetgâh
f. Maişet yeri. Geçim te'min edilen yer.

Majüskül
Büyüklük bakımından diğerlerinden biraz daha farklı olan harfler.

Mak
(C: Amâk-Emâık) Göz pınarı.

Mak'
Atmak. * Emmek.

Mak'ad
Oturulacak yer. Minder. * Oturulduğunda bedene temel olan âzâ. Kıç.

Mak'ade
Kurbağa.

Maka
Hıyarşenber denilen nebat.

Makabih
(Makbaha. C.) Çirkin ve yakışıksız davranışlar.

Makabir
(Kabr. C.) Kabirler. Mezarlar.

Makade
Davar yedmek.

Makadim
(Makdem. C.) Geri gelmeler. Dönüp gelmeler.

Makadir
(Ka, uzun okunur) Kuvvetler. Kudretler.

Makal
Söz. Lâkırdı. Kavl. Söyleyiş.

Makalat
(Makale. C.) Makaleler. Söz ve yazılar. Bahisler.

Makale
Söylenen söz. Söyleme. Söyleyiş. Kelâm. Nutuk. * Bir bahsin kaleme alınışı.

Makalid
(Ka, uzun okunur) Hazineler. * Kilitler. Anahtarlar.

Makalid-i inkıyad
İnkıyad, bağlılık kilitleri.

Makalim
(Maklem. C.) Ucu budanmış ve sivrilmiş şeyler.

Makam
Durulacak yer. * Rütbeli yer. * Câh. Mesned. Mansab. * Musikide usul. Tempo.

Makam-ı cifrî
Cifir hesabına göre olan netice, sayı değeri.

Makam-ı hitabî
Zanni delil ile iktifa edilen makam.

Makam-ı hizmet
Hizmet makamı. İş görme yeri.

Makam-ı ibrahim
(Bak: Kâbe)

Makam-ı mahmud
"(Şefaat-ı Uzmâ) En yüksek şefaat makamı. Peygamberimizin (A.S.M.) kavuşacağı, Allah tarafından vaad edilen makam. $ Cenab-ı Hak va'dettiği halde, her ezan ve kametten sonra edilen mervî duada $ deniliyor; bütün ümmet o va'di ifa etmek için dua ederler. Bunun sırr-ı hikmeti nedir?Bu kadar tekrar ile kat'i verilecek olan bir şeyin vermesini istemesinin sırr-ı hikmeti şudur: İstenilen şey, meselâ Makam-ı Mahmud bir uçtur. Pek büyük ve binler Makam-ı Mahmud gibi mühim hakikatları ihtiva eden bir hakikat-ı âzamın bir dalıdır. Ve hilkat-ı kâinatın en büyük neticesinin bir meyvesidir. Ve ucu ve dalı ve o meyveyi duâ ile istemek ise; dolayısiyle o hakikat-ı umumiye-i uzmanın tahakkukunu ve vücud bulmasını ve o şecere-i hilkatın en büyük dalı olan âlem-i bâkinin gelmesini ve tahakkukunu ve kâinatın en büyük neticesi olan haşir ve kıyametin tahakkukunu ve dâr-ı saadetin açılmasını istemektir. Ve o istemekle, dâr-ı saadetin ve Cennet'in en mühim bir sebeb-i vücudu olan ubudiyet-i beşeriyeye ve daavât-ı insaniyyeye kendisi dahi iştirak etmektir. Ve bu kadar hadsiz derecede azim bir maksad için, bu hadsiz duâlar dahi azdır. Hem Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'a Makam-ı Mahmud verilmesi, umum ümmete şefaat-ı kübrasına işarettir. Hem o, bütün ümmetinin saadetiyle alâkadardır. Onun için hadsiz salâvat ve rahmet duâlarını bütün ümmetten istemesi ayn-i hikmettir. ş.)"

Makam-ı âlî
Yüce ve âli makam. Eskiden bu tabir, bakanlıklar hakkında kullanılırdı.

Makamat
(Makam ve makame. C.) Makamlar, mertebeler. * Cemaatler, cemiyetler, kalabalıklar, topluluklar.

Makamat-ı âliye
Yüksek şerefli mevkiler, makamlar. Yüce makamlar.

Makame
(C: Makamât) Meclis. * Topluluk, cemaat, cemiyet, kalabalık. * Nutuk tarzında söylenen sözler.

Makami'
(Mikmaa. C.) Gürzler, topuzlar.

Makani'
(Mıkna' ve Mıknaa. C.) Başörtüleri, eşarplar.

Makariz
(Mikrâz. C.) Makaslar, kesecek âletler.

Makarr
(Karar. dan) Karar yeri. Karargâh. Kararlı yer. Merkez. Pâyitaht.

Makarr-ı hükümet
Hükümet merkezi. Pâyitaht.

Makarr-ı idare
İdare merkezi. Pâyitaht. Hükümet merkezi.

Makarr-ı saltanat
Saltanat merkezi. Hükümetin idare edildiği baş şehir.

Makasim
(Maksim. C.) Su taksim edilen yer.

Makasir
(Maksure. C.) Bir hânedeki en mahrem taraflar. Bir evin en mahrem tarafları. * Câmilerde etrâfı parmaklıklarla çevrili yüksek yer.

Makass
Makas.

Makasıd
Maksadlar, istekler, gayeler. Niyetler.

Makasıd-ı aksâ
En uzak, en son ve en büyük maksadlar.

Makasıd-ı insâniyet
İnsanlık maksadları. İnsanlığın gayeleri.

Makatil
(Maktel. C.) Katlin yapıldığı yerler, öldürme fiilinin geçtiği yerler, makteller.

Makatir
(Maktar. C.) Damlalar, katreler.

Makatı'
(Ka, uzun okunur) Kesmeler. Kesişmeler. Kesişen yerler. * (Kat'. C.) Sözdeki veya nazımdaki durak yerleri. Heceler.

Makavid
(Mekud. C.) Yularlar.

Makavil
Sözler. Kaviller. Lisânlar. Diller.

Makazz
Başın arka tarafından iki kulağın arası.

Makbah
(C: Mekâbih) Çirkin olmak. Çirkin olacak yer.

Makbaha
(C.: Makabih) Kabih, yakışıksız ve çirkin hareket.

Makber(e)
(C.: Mekabir) Mezar. Kabir.

Makbere-i şühedâ
Şehidlerin mezarı. Şehidlik.

Makbuh
Beğenilmeyen. Çirkin ve kabih görülen.

Makbuha
Kabih olan ve hoşa gitmeyip beğenilmeyen hâl veya iş.

Makbul
Ayağı bağlı olan.

Makbul-üş şahâde
Şahâdeti kabul edilen. Şahidliği kabul edilmiş olan.

Makbuliyet
Beğenilmişlik, makbullük.

Makbur
(Kabr. den) Gömülmüş, defnedilmiş, kabre konulmuş.

Makbuz
(Kabz. dan) Alınmış, kabzolunmuş. Alınan. * Daraltılmış, sıkılmış. * Bir şeyin alındığına karşı verilen imzâlı ve mühürlü kâğıt.

Makbuzat
(Makbuz. C.) Alınan paralar. Satıştan veya borçlulardan toplanan paralar.

Makbız
Kılıcın ve yayın kabzası.

Makdem
(C.: Makadim) (Kudum. dan) Dönüp gelme. Gelme.

Makdem-i behâr
Baharın gelmesi.

Makderet
(Kudret. den) Kuvvet, kudret, güç, zor.

Makdis
Mukaddes yer.

Makdud
Uzun boylu kişi.

Makduh(e)
(Kadh. den) Beğenilmemiş, ayıp.

Makdunis
Maydanoz.

Makdur
Güç. Kuvvet. Kudret. * Takdir olunmuş. Allah'ın takdiri. Daha evvelden takdir olunmuş.

Makdur-i beşer
İnsanın yapabileceği şey.

Makdur-üt teslim
Ele geçirilmesi mümkün olan.

Makdurat
(Makdur. C.) Takdir-i İlâhi olanlar. Güç ve kuvvet. Elden gelenler. Takdir edilenler.

Maket
Fr. Bina, şehir gibi eserlerin, belirli bir ölçüde küçültülmüş modeli.

Makh
Sür'at, hız.

Makhur
(Kahır. dan) Kahredilmiş. Mahvedilmiş. Bozguna uğratılmış. Mağlub. Mahkum. Allah'ın (C.C.) gazabına uğramış. Yenilmiş. Hakaret görmüş.

Makhur-u kahr-i ilâhî
Allah'ın gazabına uğramış. Allah'ın kahrıyla kahrolmuş.

Makhurane
Kahr ve gazaba uğramış hâlde. Gazaba uğramış olanlara benzer şekilde.

Makhuriyet
Kahrolmuşluk, ezilmişlik, bitkinlik. Allah'ın kahr ve gazabına uğrama.

Maki
Coğ: Çalı ve küçük ağaçlarla kaplı arazi.

Makid
Kesilmeyen ve daimi olan.

Makinist
Makine ustası. Makineyi çalıştırmakla vazifeli kişi.

Makir
Hile yapan. Mekreden.

Makis
Öşür ve vergi toplayan kimse.

Makiyan
f. Tavuk.

Makk
Yarmak.

Makl
Suya batırmak. * Nazar etmek, bakmak.

Makleb
Kalbetme. Bir şeyin altını üstüne çevirme. * Kalbedilecek, çevrilecek veya değişecek yer.

Maklete
Helâk olacak yer.

Maklu'
Sökülmüş, kökünden çıkarılmış, kal' olunmuş.

Makluan
Sökülerek, kökünden çıkarılmış olarak.

Maklub
(Kalb. den) Altı üstüne çevrilmiş, kalbolunmuş. Ters döndürülmüş. Başka şekle sokulmuş. * Harfleri tersinden okunduğu zaman yine aynı olan kelime veya cümle. (Anastas mum satsana cümlesi gibi)

Maklubiyet
Ters döndürülmüşlük, altı üstüne getirilmişlik. Maklub olma hâli.

Maklud
Fitil gibi bükülmüş olan.

Maklum
Yontulmuş ve kesilmiş olan.

Makluv (makliyy)
Pişirilmiş kebap.

Makmaka
Sözü boğazı içinden söylemek.

Makmene
Lâyık ve münâsip olacak yer.

Makna'
Kanaat edip râzı olacak yer. * Şâhid, adâlet şâhidi.

Maknat
Ümit kesecek yer.

Maknee (makneut)
Güneş görmeyen yer.

Makr
Çok acı olmak.

Makrebe
Hısımlık, yakınlık. Karâbet.

Makreme
(Bak: Mikrame)

Makru'
Okunan. Okunmuş olan.

Makruf
Töhmetli kimse. * Yabana atılmış nesne.

Makruh
Yaralanmış, kahredilmiş. Mecruh.

Makrun
(Karn. dan) Ulaşmış. Kavuşmuş. Yakın. * Müsaadeye mazhar. * Çatık kaşlı olmak.

Makrun-u müsâade
İzin almış, izne kavuşmuş.

Makrun-u sıhhat
Sıhhat ve hakikata yakın. Doğruluk derecesi fazla.

Makruniyet
Yaklaşma. Yakınlık.

Makrut
Selem ağacının yaprağıyla dibâgat olan gön ve sahtiyan.

Makruz
(Karz. dan) Ödünç verilmiş. İkraz edilmiş. Borç olarak verilmiş.

Maks
Suya dalmak. Daldırmak.

Maksad
(C.: Makasıd) (Kasd. den) Kasdolunan ve istenilen şey. Merâm, gâye.

Maksad ve müstekarrın temeyyüzü
Kelâmın maksadının ve karar kıldığı yerin açık olarak belli olması.

Maksal
Mahsul ekilen yer.

Maksar
Nihâyet, son, netice.

Maksara
(C: Mekâsır-Mekâsir) Köşk, kasr.

Maksebe
Sazlık, kamışlık.

Maksee
Hıyar tarlası.

Maksim
(C.: Makasim) Taksim edilecek, dağıtılacak yer. * Suyun kollara ayrılma yeri. Masluk, savak.

Maksud
Kasdedilmiş. Kasdedilen. * İstenilen şey. İstek. Arzu. Gâye.

Maksum
Taksim edilmiş, ayrılmış, bölünmüş. * Kısmet, nasib.

Maksur
"(Kasr. dan) Kasrolunmuş, kısaltılmış, kasılmış, alıkonulmuş. * Mahbus. * Kasrolunmuş nesne. * Gelinin üzerine tutulan duvak. * Gr: Bir kısım arapça kelimelerin sonunda yâ şeklinde yazılan, fakat elif gibi okunan harf. ( : Dâ'vâ) kelimesinde olduğu gibi. Buna, ""Elif-i maksura"" denir."

Maksure
(C.: Makasir) Câmilerde etrafı parmaklıkla çevrilmiş biraz yüksekçe yer.

Maksus
Kesilmiş, kırpılmış.

Maksuv (maksıyy)
Kulağının ucu kesilmiş deve veya koyun.

Maksüe
Hıyar tarlası.

Makt
Vurmak.

Makta'
"Kesilen yer, kat'edilen yer, kesinti yeri. * Uzun bir cismin enliğine kesildiği yerin görünüşü. * Edb: Her manzumenin, hususen gazellerin ve kasidelerin ilk beytine matla', son beytine makta' denir; makta'da şâirin ismi bulunur."

Maktaa
Eskiden üzerinde kamış kalemin ucu kesilerek düzeltilen kemikten veyâ mâdenden yapılmış âlet.

Maktane
Pamuk tarlası.

Maktar
Damla, katre.

Maktel
Birinin öldürüldüğü yer. Bir katlin yapıldığı yer.

Maktem
Tozlu yer.

Maktu'
(Maktua) (C.: Makati') Kesilmiş, kat olunmuş. * Pazarlıksız, değeri ve pahası biçilmiş. * Götürü.

Maktuan
Götürü olarak, toptan.

Maktul
Öldürülmüş, katledilmiş olan.

Maktulen
Öldürülerek, katledilerek.

Maktulîn
(Maktul. C.) Öldürülmüş insanlar. Vurulmuş veya katledilmiş kimseler.

Maktur
Katranlı. Katran sürülmüş.

Makul
(Kavl. den) Denilmiş, söylenilmiş. * Söylenilen söz.

Makulat
(Makule. C.) Çeşitler, takımlar. Kategoriler.

Makule
Takım, çeşit. Kategori.

Makv
Cilâ yapmak. * Yıkamak. * Saklamak.

Makya
Kusmak. * Kusma yeri.

Makye
Duracak yer, konak yeri.

Makzaba
Yonca ekilen yer.

Makzuf
(Kazf. den) İftira edilmiş. Namusu hakkında lâf edilmiş. * Hazfolunmuş. Atılmış.

Makzî
"Kaza olunmuş, ödenmiş, te'diye olunmuş olan. Ümid edildiği üzere tamam ve ikmâl edici olan. Ödeyici. Sâhib-i mucib ve muris. * Fık: Kendi irade ve kesbimizin neticesi olmak üzere Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) yaratıp vücuda getirdiği bazı şeyler vardır ki, bunlar Allah'ın rızasına muhalif olduğundan, bunları irtikâb etmesi caiz değildir. Bu usul-ü kaideye, ""makzî"" denilmektedir."

Makâmımahmûd
Peygamberimize verilen yüksek makam.

Makîl
Öğle uykusuna yatılacak yer. Kaylule yeri. Rahat edecek yer. Kuşluk uykusu.

Makîs
(Kıyas. dan) Kıyas edilebilen. Benzetilebilen.

Makît
Buğz edilmiş. Mebğuz. Nefret edilmiş, sevilmemiş, menfur.

Makıt
Dar yer.

Makşur
Soyulmuş, kabuğu çıkarılmış.

Makşuvv
Men' ve kahrolmuş. Tab'ından çıkarılmış.

Mal
"f. ""Süren, sürülen, sarılan, takılan"" anlamlarıyla terkibler yapılmada kullanılır. (Meselâ: Pâymal: Ayak altında çiğnenen)"

Mal müdürü
Kazâ mâliye memuru.

Mal-i cizye
Araziden alınan haraç.

Mal-i gaybî
Bulunmuş ve sahibi çıkmamış mal.

Mal-i hulya
f. Vesvese, kara sevdâ, kuruntu, boş hayaller.

Mal-i karun
Mc: Çok zengin.

Mal-i mazmun
Emânet olmayan mal.

Mal-i menkul
Taşınabilen ve nakledilebilen mal. (Arâzi ve binanın haricindekiler)

Mal-i mirî
Miri malı. Hükümete veya devlete ait mal.

Mal-i mütekavvim
Huk: İki mânada kullanılır: Birisi, intifâı mübah olan şeydir. Diğeri, mâl-i mührez demektir. Meselâ, denizde iken balık gayr-i mütekavvim olup, tutmak ile ihraz olundukta, mâl-i mütekavvim olur. İntifâı mübah olmayan mal veya elde edilmemiş olan mal gayr-ı mütekavvimdir. Şirâ ile intifa' mübah olduğundan, mâl-i mütekavvimdir. (Ist.F.K.)

Mal-i nâtık
Canlı mal. (At, deve, koyun gibi)

Mal-i uhrevî
Âhiret için kazanılan sevap. Uhrevî mal.

Mal-i zımar
"Bir kimsenin mâlik olduğu halde, onlardan faydalanması kabil olmayan; başka tabir ile, elinden çıkıp galib-i hale nazaran bir daha eline girmeleri umulmayan mallar."

Malak
Manda yavrusu. Buzağı.

Malakelam
Diyecek yok. Söz götürmez.

Malamal
Çok dolu, lebâleb, ağzına kadar dolu.

Malanihaye
Sonsuz, nihâyetsiz. Uçsuz bucaksız.

Malarya
ing. Sıtma.

Malaya'ni
(Mâlâyâni) Mânasız, faydasız, boş söz.(Elbette en bahtiyar odur ki, dünya için âhireti unutmasın, âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye için bozmasın, mâlâyani şeylerle ömrünü telef etmesin. Kendini misafir telâkki edip misafirhane sahibinin emirlerine göre hareket etsin. Selâmetle kabir kapısını açıp saâdet-i ebediyeye girsin. M.)

Malayutak
Tâkat getirilmez, güç yetmez, dayanılmaz.

Malaz
Sürülmüş toprak. * Sular altında kalmış tarla.

Maldar
f. Malı mülkü çok olan. Zengin.

Maldarî
Zenginlik, servet.

Male
f. Duvarcı malası.

Malemyekün
Sözden ibâret.

Malezim
(Mâlezime) Lüzumlu ve gerekli şey. Malzeme.

Malide
f. Sürülmüş, sürmüş.

Malih
Tuzlu.

Malihulya
(Bak: Mâl-i hulya)

Malik
Sâhib. Malı elinde bulunduran. Bir şeyin mülkiyetini elinde tutan. * Her şeyin sâhibi olan Allah. * Cehennem zebânilerine hâkim ve onları idare eden meleğin adı.

Malik-i yevmiddin
Herkesin dünyâda yaptığının mükâfat ve cezasını göreceği yer olan âhiretin, din gününün, mâliki, sahibi olan Allah (C.C.)

Malik-ül mülk
Bütün mülkün hakiki mâliki olan Allah (C.C.)

Malikane
"f. Büyük ve gösterişli köşk. * Tar: Bir kimseye, gelirinden hayatı boyunca istifade etmek; fakat satamamak ve miras bırakamamak şartıyla verilen beylik arazi."

Malikiyet
Malik ve sahib olma.

Malikî
(Bak: İmam-ı Mâlik)

Maliyat
Maliye işleriyle alâkalı. Maliye bilgisi.

Maliye
Devletin gelir ve masraflarının idaresi. * Gelir gider hesablarına bakan resmi dâire.

Maliyet
Kıymet. Mâlolma değeri.

Maliyyun
Maliyeci.

Malizme
Eskiden yirmi sayfadan meydana gelen cüz, broşür.

Maliş
f. Sürme, sürüştürme.

Malişger
f. Sürtücü, oğucu. * Tellak.

Malişgâh
f. Yüz sürülecek yer.

Malkoç
Osmanlı İmparatorluğu devrinde akıncıların başı. * Akıncı beylerinden meşhur bir hânedan.

Malperest
f. Malı, mülkü ve parayı çok seven. Mala düşkün olan.

Malî
(Maliye) Mala ve paraya mensub. Mal ve para cinsinden. Mala ait.

Mamelek
Elinde bulunan şeyler, sâhib olduğu şeyler. Nesi var ise, hepsi. * Huk: Bir şahsın alacak ve borçlarının hepsi.

Mameza
Geçen veya geçmiş şey. Geçmiş zaman. Mazi.

Mamhuran
bir aşiret ismi.

Mamisa
Bir ot cinsi.

Mamizan
Vers denilen ot.

Mana mertebeleri
Kur'an-ı Kerim'deki âyetlerin anlaşılmasında bilinen muhtelif ma'nâlar. Zâhirî, bâtınî, sarihî, harfî, ismî, işarî, remzî, mecazî, mefhumî, riyazî mânâlar gibi.

Manahnü fîh
Üzerinde durduğumuz, bahsini ettiğimiz mes'ele. Hakkında konuştuğumuz.

Mancınık
Eskiden kale kuşatmalarında ağır taşlar fırlatmak için kullanılan, bir ucunda bir kepçe, öbür ucunda da bir karşı ağırlık bulunan kaldıraç biçiminde eski bir savaş âleti.

Manda
Fr. Kendini idare edemeyen bir memleket ahalisini başka bir yabancı devletin idare etmesi. * t. Camız denen hayvan. Kömüş.

Mande
f. Kalmış, gitmemiş olan.

Mandıra
"yun. Süt ve süt ürünlerinin elde edildiği; süt veren hayvanların barındığı yer."

Manen
Mânâca. Mânâ cihetiyle. Ruhca. Esasca. Bâtınen. İç varlık bakımından.

Manend
f. Benzer. Denk. Eş. Gibi.

Manend-i bîmisal
Misilsiz, benzersiz olan.

Manend-âbâd
Ölümle kıyamet arasında geçen zaman.

Manende
Benzeyen, mümâsil.

Maneviyyat
Maddi olmayan kuvvet. Mânâ âlemine âit olanlar. Dinden, imândan, mukaddesât ve imândan gelen kuvvet (Her şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir. Göz ise, mâneviyatta kördür. H.)

Maneviyyun
Allah'a, dine, mukaddesata inanmış olanlar.

Manevra
Fr. Bir makinenin, bir cihazın işleyişini düzenleme veya idare etme işi ve şekli. * Ask: Muharebede düşmanın savaş gücünü yok etmek maksadıyla eldeki askerî kuvvetlerin en te'sirli bir biçimde düzenlenmesini te'min eden bütün hareketler. * Barış zamanında kıt'alara ve kurmay hey'etlerine harptekilere benzer şartlar içinde eğitim sağlamak için yaptırılan hareket.

Manevî
(Ma'nevi) Mânaya âit. Maddî olmayan. Mücerred. Ruhani.

Manga
Ask. Tek bir kumandanın kolaylıkla sevk ve idare edebileceği kadar erden kurulu küçük askerî birlik. (Yaklaşık olarak on erden kurulabilecek olan mangada birkaç makinalı tüfek veya tabanca ile avcı erleri bulunur.) * Savaş gemilerinde erlerin yattığı koğuş.

Manivela
Ağır şeyleri çekmek ve kaldırmak için vasıtanın dönen merkezine bir ucu takılıp döndürülen kol.

Manken
Fr. Elbiseleri prova veya teşhir etmek için terzilerin ve hazır elbise satıcılarının kullandığı tahtadan, kartondan, madenden vb. insan şekli.

Mansab
(Mınsab) Rütbe. (Bak: Mansıb)

Mansub
Nasbolunmuş, me'muriyete konulmuş. * Konulmuş, dikilmiş. * Gr: Sonu fetha (üstün) kılınmış kelime. Meftuh olan.

Mansubîn
(Mansub. C.) Memuriyette bulunanlar. Hizmette olanlar.

Mansur
Yardım edilen, yardım görmüş. * Gâlib, muzaffer. (Bak: Mensur)

Mansuriyyet
Allah'ın (C.C.) yardımıyla muvaffak ve muzaffer olma, başarma.

Mansus
Nass ile sâbit kılınmış. Âyetle tesbit edilmiş. İzhar ve beyan edilmiş. * Kur'anda açıkça anlatılmış.

Mansıb
(Nasb. dan) Devlet hizmeti. * Memuriyet. * Bünyad. Merci'.

Mansıbdâr
f. Mansıbda bulunan.

Mantuh
Boynuzlu hayvan tarafından yaralanan veya öldürülen.

Mantuk
"Bir lâfzın nutuk hâlinde, söz sahasında üzerine delâlet ettiği şey. "" Şu kitabı satın aldım"", sözünde bu lâfzın mantuku, o kitabın satın alınmış olmasıdır. * Söz, nukut, mânâ, mefhum."

Mantık
(İntak. dan) Konuşturan, söyleten. * Doğru muhakeme ve doğru düşünceyi öğreten ilim. Akıl kaidesi. * Akıl, nutuk, söz.

Mantıkan
Mantığa göre. Mantıkça.

Mantıkiyyun
Mantıkla uğraşanlar. Mantık âlimleri.

Mantıkiyyât
Mantıkla alâkalı mes'eleler.

Mantıkî
Mantıka dâir. Aklî ve müsbet olan düşünce, fikir. Mantık kaidelerine uygun.

Mantıkî kırâet
Acele etmeyerek fakat imlâ kaidelerine dikkat ederek, yâni virgüllerde biraz, noktalı virgüllerde biraz daha durmak, teâcüb ve istifhamları anlatmak, muhaverelerde konuşanların sözlerini ayırmak suretiyle okumaktır.

Manyatizma
Birisinin bâzı hareketleri ile başkası üzerinde uyuşukluk verici te'sir. (Bak: İpnotizma)

Manyetik
(Bak: Magnetik)

Manzam
(C.: Menâzım) Sıra, dizi.

Manzar
(Manzara) (Nazar. dan) Bakılan yer, görülen yer. Görünüş.

Manzar-ı âlâ
En yüksek bakış yeri. Kudsi ve en yüksek manzara. Cennet manzarası, arş-ı azam.

Manzar-ı çeşm
Gözbebeği.

Manzara
Dışarıyı görecek pencere.

Manzaranî
Gösterişli ve güzel adam.

Manzarî
Güzel, gösterişli ve yakışıklı adam.

Manzud
Sık yetişmiş ağaç. * Üstüste istif edilmiş.

Manzum
Ölçülü, mizanlı, tertibli. * Vezni ve kafiyesi olan söz. Edebi ölçüsü olan sözler. (Kaside ve şiirler gibi). * Dizilmiş, sıralanmış, düzenlenmiş.

Manzumat
Manzumeler.

Manzume
Tertibli, ölçülü yazı, şiir. Vezinli ve kafiyeli olan söz. * Sıra, dizi. Sistem.

Manzume-i şemsiye
"Güneş sistemi, güneş ve etrafında dönen seyyâreler topluluğu.(Şu kâinatın lâmbası olan güneş, kâinat Sânii'nin vücuduna ve vahdâniyyetine güneş gibi parlak ve nurani bir penceredir. Evet, manzume-i şemsiye denilen küremizle beraber oniki seyyare: Cirmleri, küçüklük - büyüklük itibariyle pekçok muhtelif ve mevkileri, uzaklık - yakınlık noktasında pek çok mütefâvit ve sür'at-i hareketleri, çok mütenevvi' olduğu halde kemal-i intizam ve hikmet ile ve kemal-i mizan ile ve bir saniye kadar şaşırmıyarak hareketleri ve deveranları ve güneş ile, câzibe kanunu tâbir edilen bir kanun-u İlâhi ile bağlanmaları, yâni onlar imamlarına iktidaları, büyük bir mikyasta bir azamet-i kudret-i İlâhiyyeyi ve Vahdâniyyet-i Rabbâniyyeyi gösterir. Çünki: O câmid cirmleri, o şuursuz büyük kütleleri, nihayet derecede intizam ve mizan-ı hikmet içinde muhtelif şekillerde ve muhtelif mesafelerde ve muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdam etmek, ne derece bir kudreti ve bir hikmeti isbat ettiğini kıyas et. Bu büyük ve ağır işe zerre miktar tesadüf karışsa, öyle bir patlayış verecek ki, kâinatı dağıtacak. Çünki: Bir dakika, tesadüf birisini tevkif etse, mihverinden çıkmasına sebebiyet verir, başkaları ile müsademe etmesine yol açar. Küre-i arzdan bin def'a büyük cirmlerle müsademenin ne derece dehşetli olduğunu kıyas edebilirsin.Manzume-i şemsiyenin, yâni şemsin me'mumları ve meyveleri olan oniki seyyarenin acâibini ilm-i muhit-i İlâhiye havale edip, yalnız gözümüzün önünde seyyaremiz bulunan arza bakıyoruz. Görüyoruz ki: Bu seyyaremiz bir azamet-i şevket-i Rububiyyeti ve haşmet-i saltanat-ı Uluhiyyeti ve kemâl-i rahmeti ve hikmeti gösterir bir surette Güneşin etrafında, emr-i Rabbâni ile - Üçüncü Mektupta beyan edildiği gibi - pek büyük bir hizmet için bir uzun seyr ve seyahat, ona ettiriliyor. Bir sefine-i Rabbâniye olarak acâib-i masnuât-ı İlâhiye ile doldurulmuş ve zişuur ibâdullaha seyrangâh gibi bir mesken-i seyyar vaziyeti verilmiş. Ve evkat ve hesabı bildirecek saat akrebi gibi, Kamer dahi dakik hesaplarla azim hikmetlerle ona takılmış ve o Kamere başka menzillerde ayrı seyr ve seyahat verilmiş. İşte bu mübarek seyyaremizin şu halleri, küre-i arz kuvvetinde bir şehadetle, bir Kadir-i Mutlak'ın vücub-u vücudunu ve vahdetini isbat eder. Mâdem şu seyyaremiz böyledir. Manzume-i şemsiyeyi ona kıyas edebilirsin. Hem Şemse, kendi mihveri üstünde cazibe denilen mânevi ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir Kadir-i Zülcelâl'in emriyle döndürüp, o seyyaratı o mânevi iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratı ile saniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre ""Herkül Burcu"" tarafına veya Şems-üş-şümus cânibine sevk etmek, elbette ezel ve ebed Sultanı olan Zât-ı Zülcelâl'in kudretiyle ve emriyledir. Güya haşmet-i Rububiyyetini göstermek için, bu emirber neferleri hükmünde olan manzume-i şemsiye ordusu ile bir manevra yaptırır. S.)"

Manzur
Görülen, bakılan, nazar edilen. * Beğenilen.

Manzure
Belâ, musibet, felâket, âfet. * Noksan ve kusuru olan, ayıplanacak kadın.

Mançur
Asyada yaşayan bir kavim.

Mançurya
"(Mançu memleketi) Asya'nın kuzeydoğu tarafında büyük bir memleket olup, son zamana kadar kuzeyde Ohurcuk Denizine ve Sahalin Adasını ayıran Tataristan Boğazı'na kadar uzandığı halde; doğudan Japon Deniziyle sınırlanmış iken, sonraları kuzey ve kuzeydoğu tarafları Ruslar tarafından zaptedilerek Sibirya'ya katılmıştır. Bir kısmı da Amur ismiyle bir eyalet halinde kalmış ve diğer bir kısmı da sahiller eyaletine eklenerek o taraflardan Mançurya'nın sahili kalmamış ve kuzeyde Amur Irmağı ve doğuda Usuri Nehri Mançurya'nın hududunu teşkil etmiştir. Şimdiki siyasî coğrafyada Mançurya ismi, bu memleketin sadece Çin'e tâbi olan kısmına verilmektedir."

Manşet
Fr. Bir gazetede ilk sayfanın en üst kısmındaki büyük puntolu başlık. * Bir gömleğin kol kısmına geçirilen ve elbisenin kolundan dışarı çıkan kumaş parçası.

Mar
f. Yılan.

Mar-efsa
f. Yılan tutan, yılan efsuncusu. * Yılan sokmuş kimseyi tedâvi eden kişi.

Mar-gir
f. Yılan tutan, yılan tutucu.

Maran
(Mâr. C.) f. Yılanlar.

Maraton
yun. Kırk kilometreden uzun bir yolda mukavemet için yapılan hız koşusu.

Maraz
Hastalık, illet, dert. Belâ.

Maraz-ı müstevlî
Salgın hastalık.

Maraz-ı sârî
Tıb: Bulaşıcı hastalık.

Maraziyyât
Hastalıklar ilmi, patoloji.

Marazî
(Maraz. dan) Hastalıkla alâkalı. Hastalığa ait. Hastalıklı.

Mareşal
Fr. (Bak: Müşir)

Marhic
Yılan balığı.

Marhuk
Kuşkonmaz bitkisi.

Maric
Dumansız ateş, alev. * Dumansız barut.

Marid
Azgın, sapkın. İnad ve isyanda benzerlerinden çok ileri gitmiş olan. Kibir, inad ve dinsizlikle tanınmış olan. Mütemerrid.

Marin
Burun ucunda olan yumuşak kemiksiz yer.

Maristan
f. Hastahâne.

Mariz
(Maraz. dan) Hasta. İlletli. Dertli.

Marizane
f. Hasta olarak.

Marsus
(Bak: Mersus)

Martulos
(Martoloz) Osmanlı Devletinin teşekkülü sıralarında ve yeniçeri teşkilâtından önce, Hristiyanlardan, ordunun geri hizmetlerinde çalışmış olan teşekküllerden biridir. Silâhlanmış kişi mânasında Rumca bir kelimedir. * Eskiden Tuna gemicileri, korsanı mânasında da kullanılmıştır.

Marzat
Rızâ. Memnuniyet, hoşnudluk.

Marziyat
Razı olunacak şeyler. Allah'ın rızasına dair olanlar.

Marziye
Razı olma, hoşnud olma, memnuniyet.

Marzî
Razı olmağa dâir. * Kabul edeceği, razı olacağı.

Marzî-i ilâhî
Cenab-ı Hakk'ın rızasına uygun işler.

Marık
Dinsiz, mürted, hak dinden çıkan.

Marın
(Mârına) Çekiçle dövülerek açılmağa müsait olan. * Kireçtaşı. * Çeşitli renklerde olan bir çeşit toprak.

Marız
Hasta, alil, mariz.

Mas
Yeyni, hafif kimse.

Mas'
Davarın kuyruğunu salması. * Vurmak. * Parlamak.

Mas'ad
(C.: Masâid) Yukarı çıkılacak yer. Suud yeri.

Masa'
Kılıçla vuruşmak.

Masabak
(Bak: Masebak)

Masad
(C: Musdân-Emside) Dağın yüksek ve yüce yeri.

Masadak
"Bir sözü veya hükmü tasdik eden husus. ""Söylendiği gibi, denildiği şekilde, doğru, sâdık, olduğu gibi, muvâfıktır, mutâbıktır, tıpkısı"" gibi mânâlara gelir. Mânânın fertlerine de mâsadak denilebilir."

Masadır
(Masdar. C.) Masdarlar.

Masaff
Savaş, muhârebe, harp, cidâl yeri.

Masaha
Sıhhat mevzii. * Kamer, ay.

Masaib
(Bak: Mesaib)

Masaid
(Mas'ad. C.) Yukarı çıkacak yerler.

Masaif
(Masif. C.) Sayfiyeler, yazlıklar. Yaz mevsiminde oturulacak yerler.

Masak
Darlık.

Masal
Az miktar olan şey.

Masale
Sızıntı.

Masam
Duracak yer.

Masame
Duracak yer.

Masan
Eşya saklanacak yer.

Masani'
(Masna. C.) Sarnıçlar. Su mahzenleri.

Masari'
(Mısrâ'. C.) Mısrâlar. * (Masra'. C.) Güreş meydanları.

Masarif
(Masraf. C.) Sarfiyatlar, masraflar. (Masârifât da denir.)

Masarif-i umumiye
Umumi masraflar.

Masarifat
(Masârif. C.) Masraflar, giderler. Harcanan paralar.

Masarîn
Bağırsaklar.

Masbah
Doğacak zaman ve yer.

Masbu'
Kibirli, gururlu, mağrur. Kendini beğenmiş.

Masbug
(C.: Mesâbig) Boyalı, boyanmış. Mülevven.

Masd
Cima etmek. * Emmek.

Masda'
Taşlık yerlerden geçen düz yol.

Masdar
"Bir şeyin sudur ettiği (çıktığı) menba. * Gr: Fiilin şahsa ve zamana bağlı olmayan şekli, fiil kökü. Okumak, yazmak, kitabet, kıraat, ahz, almak... gibi. Masdar kelimesi.; ism-i mekândır, sudur etmek mânasına gelir. Fiilin mâna ve lâfız ciheti ile mebde' ve me'hazidir."

Masdar-ı ca'lî
(Mec'ul) yapma olan masdar. Arapçada, bazı isim ve sıfatların sonlarına (-iyyet) ilâve edilerek yapılır. Meselâ: İnsan: İnsaniyyet, Şâir: Şâiriyyet. Câhil: Câhiliyyet. Merbut: Merbutiyyet gibi.Arapça veya Farsça kelimenin sonuna (-îden) eki getirilerek yapılır. Meselâ: Cenk. den, Cengîden: Cenk etmek. Fehm. den, Fehmîden: Anlamak.Taleb. den, Talebîden: istemek.

Masdar-ı merre
"Fiilin bir defa yapıldığını belli eden masdar. Merre, kerre, lem'a, darbe gibi, ""fa'le"" vezninden gelen masdarlardır."

Masdar-ı mimî
Başında mim harfi bulunan masdar. (Ketb: Yazmak) masdarının mimisi (mekteb) olduğu gibi.

Masdu'
Baş ağrısına tutulmuş olan. Başı ağrıyan.

Masduk
Doğruluğu kabul edilmiş, tasdik edilmiş.

Masduka
(C.: Masdukat) Doğru söz. Hakikat ve gerçek olan kelâm.

Masdum
Çarpılmış. Kendisine vurulmuş.

Masdur
Gönderilmiş, yollanmış olan. * Göğsü incinmiş veya ağrımış olan.

Masebak
Geçen, geçmiş olan, geçmişteki.

Maselef
Evvelki, geçmiş.

Masfuf
(Masfufe) Saf bağlamış, dizilmiş. Sıra ile dizilmiş.

Mash
Tutmak. * Çekmek.

Mash (musuh)
Sâbit olma. * Mahvolup belirsiz olmak. * Kısa olmak.

Mashara
(C: Mesâhır) Büyük taşlı yer.

Mashara-i âlem
Âlemin maskarası. Kepaze, rezil.

Mashub
(C.: Mesâhib) Beraber alınıp götürülmüş. Kucaklanmış.

Mashuben
Beraberce, birlikte olduğu halde. Yanında bulunarak.

Masif
(C.: Mesâif) (Sayf. dan) Yazlık. Yazın oturulacak yer. Sayfiye yeri.

Masik
Yapışkan. * Zapteden, istilâ eden, tutan.

Masile
Üzerinde mum veya fitil yakılan çıra ve şamdan.

Masit
Acı su. * Bir ot cinsi.

Masiva
"Ondan gayrısı. (Allah'tan) başka her şey hakkında kullanılan tâbirdir) Dünya ile alâkalı şeyler. (Bak: Taabbüd)(...Ey insan! Kur'anın desâtirindendir ki; Cenab-ı Hakkın mâsivasından hiçbir şeyi ona taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. Hem sen kendini hiçbir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. Çünkü mahlukat ma'budiyetten uzaklık noktasında müsavi oldukları gibi mahlukiyet nisbetinde de birdirler. M.N.)"

Mask
Muhkem, sağlam. (Müe: Maske)

Maskat
Düşülen yer.

Maskat-ı re's
Doğum yeri. Vatan. Bir kimsenin doğduğu yer.

Masku'
Kırağı düşmüş yer.

Maskul
Cilâlanmış, saykal vurulmuş. Mücellâ.

Masl
Tarhana. * Yoğurt ve süt içinde bulunan yeşilimsi su.

Masl-üd dem
Kanın sulu kısmı.

Maslahat
"İş, mes'ele. * Sulh yolu. * Fayda, maksad, keyfiyet. (Zıddı; mefsedettir)"

Maslahat-ı mürsele
Şeriat tarafından ne itibar ve ne de ibtâl ve ilgâ edildiği mâlum olmayan bir mes'elenin maslahat üzere fakihler tarafından hükümlendirilmesi.

Maslahatbîn
f. İş yapabilen. İş görmesini bilen.

Maslahatgüzâr
f. İş bilir. * Elçi vekili. Elçi namına işleri tâkible vazifeli kimse.

Maslahatkârâne
f. Maslahata, işe ve maksada uygun surette.

Maslahatşinâs
f. İşten anlıyan, iş bilen.

Maslak
Su yolu üzerinde bulunan su haznesi. * Dâima akan su borusu. * Büyük yalak.

Masliye
Tarhana çorbası. * Koruk aşı.

Maslub
Salbolmuş, asılmış. Asılarak idam edilmiş.

Masluben
Asılarak, asılmış olduğu hâlde. Asılma suretiyle.

Masmasa
Ağzın önü.

Masna'
(Masnaa) Su mahzeni. Sarnıç. * Şimdiki Arapçada: Fabrika. * Bucak, köşe.

Masnea
İçine yağmur suyu toplanan büyük havuz.

Masnu'
(Sun'. dan) San'atla yapılan, yapılmış. Yapma, yapmacık.

Masnu-u vâhid
Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) (bir tek olan) san'at eseri.

Masnuat
San'atkârâne yapılan şeyler. Yapılanlar.

Masnuat-ı sayfiyye
Cenab-ı Hakk'ın yaz mevsiminde yarattığı san'atlı güzel eserler.

Masnuk
Nezleli kimse.

Mason
Fr. Duvarcı mânasına bir kelimeden alınmış isimdir. Dinsiz, imânsız mânâsına kullanılır. Fermeson veya farmason da denir.

Masr
Parmak uçlarıyla süt sağmak. * Bir şeyi incelemek. * Az olmak. * Dağılmak. (İmtisar veya immisar ile aynı manadadır.)

Masra'
Çarpışma, ölme. * Güreş meydanı.

Masraf
Sarfedilen, harcanan. Gider.

Masrif
(Sarf. dan) Sarfetme ve harcama mahalli.

Masru'
Sar'a hastalığına tutulmuş, sar'alı.

Masruan
Sar'alı olarak, sar'a hastalığına tutulmuş olarak.

Masruf
Sarfolunmuş, harcanılmış olan.

Mass
(Mâssa) Emici, massedici.

Massa
Maraz, hastalık. * Zahmet.

Massetmek
Emmek, emerek içmek.

Mast
f. Yoğurt.

Mastaba
(C.: Masâtıb) Sedir, peyke.

Mastaki
Sakız.

Mastihi
Kıbrıs ve Sakız adalarında yetişen bir ağacın adı.

Mastub
Damarlardan taşmış kan.

Mastur
(Satır. dan) Çizilmiş, yazılmış.

Masube
İsâbet etmiş (felâket, musibet, belâ, âfet).

Masug
Kalıba dökülmüş. * Örneğe uygun. * Düz.

Masun
Korunan, mahfuz, emin, muhafaza olunan. * Sâlim, sağlam.

Masuniyet
Eminlik, sağlamlık, muhafaza altında bulunmak, dokunulmazlık.

Masur
Birbirine katılmış şey. Mümtezic.

Masus
Sirke ile pişmiş güvercin.

Masvat
Çok bağıran.

Masver
Sütsüz keçi. * Sütü zor çıkan deve.

Masyef
(C.: Mesâyıf) Yaz gününde oturulacak yer. * Su yolunun eğri büğrü yeri.

Masî
f. Pervasız, korkusuz.

Masîr
(C.: Masâyi) (Sayruret. den) Sürüp giden. * Karargâh. * Suyun aktığı yer. * Rücu etmek, dönüp gitmek. * Dönüp varılacak yer.

Ması'
Sağlam vücutlu kimse.

Masır
Mâni, engel.

Mat'am
(C.: Matâim) Yemek yenilecek yer. Yemek odası.

Mat'um
(C.: Mat'umat) Yenecek yemek. Taam.

Mat'umat
"(Taam. dan) Yemekler. Taamlar. Yenecek şeyler.(""Hem hiç mümkün müdür ki: Fâtır-ı Kerim, Halik-ı Rahim, küçük midenin cüz'i arzusunu ve muvakkat bir beka için lisan-ı hal ile duasını hadsiz enva-ı mat'umat-ı lezizenin icadiyle kabul etsin de, umum nev-i beşerin pek büyük bir ihtiyâc-ı fıtriden gelen pek şiddetli bir arzusunu ve külli ve daimi ve haklı ve hakikatlı, kalli, halli bekaya dâir gayet kuvvetli duâsını kabul etmesin? Hâşâ.. yüzbin defa hâşâ.."" L.)"

Mat'un
(Tâun. dan) Belâya tutulmuş. Musibet ve tâuna giriftar olmuş. * (Ta'n. dan) Ayıplanmış.

Mat'unen
Vebâya tutularak.

Mata
(C.: Emtâ) Arka.

Matabi'
(Matbaa. C.) Matbaalar, basımevleri.

Matabih
(Matbah. C.) Mutfaklar. Yemek pişirilen yerler.

Matabîh
(Matbuh. C.) (Tabh. dan) Tabholunmuş yani pişirilmiş şeyler.

Mataf
(C.: Matâif) (Tavâf. dan) Tavâf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yer.

Matahir
(Mathare. C.) Mataralar, su kapları. * Gusülhâneler. İçinde yıkanılıp temizlenilecek yerler.

Mataif
(Matâf. C.) (Tavaf. dan) Tavaf edilecek, etrâfı ziyaret edilip dolaşılacak yerler.

Mataim
(Mat'am. C.) Yemek yenilecek yerler. Yemek odaları.

Matain
(Matin. C.) Balçıkla sıvanmış yerler.

Matalil
(Matlul. C.) Nemli, ıslak ve yaş şeyler.

Matamih
(Matmah. C.) Göz dikilen şeyler. Göz dikilen yerler.

Matamîr
(Matmure. C.) Mezarlar, kabirler. * Bazı şeyleri saklamak için kullanılan toprakaltı yerler.

Matar
(C.: Emtâr) Yağmur.

Matara
Askerlerin kullandığı üzeri aba ve çeşitli kumaşlarla kaplı madeni su şişesi veya yolculukta kullanılan deriden yapılmış su kabı.

Matare
Kuşu çok olan yer.

Matarid
(Mıtred. C.) Mızraklar, zıpkınlar.

Matarih
(Matrah. C.) Bir şey atılan yerler. * Tarhedilecek yerler.

Matarık
(Mıtrak ve Mıtraka. C.) Demirci çekiçleri.

Matavi
(Matvi. C.) Kıvrımlar. Bükülmüş şeyler.

Mataya
(Matiyye. C.) Binek hayvanları.

Mataîm
(Mıt'âm. C.) Oburlar, doymakbilmez kimseler. * Başkalarını beslemeler.

Mataîn
(Mıt'ân. C.) Mızrakla yaralamakta mâhir ve usta olan.

Matbaa
(Tab'. dan) Tab'edilen yer. Kitab, gazete ve sâir yazıların basıldığı yerler. Basımevi.

Matbaa-i âmire
Devlet matbaası.

Matbah(a)
Mutbah. Yemek pişirilen yer.

Matbah-ı âmire
Saray mutfağı.

Matbaha-i kudret
Cenab-ı Hakk'ın âşikâr kuvvet ve kudreti ile bahçe, bağ, tarla ve bostan gibi yerlerde pişmiş gibi hazır gıda maddelerinin yetiştiği yer. Kudret mutbahı.

Matbu'
Tab' olunmuş. basılmış, kitap veya gazete haline gelmiş. Basılıp matbaadan çıkmış olan.

Matbuat
Tab' edilmiş neşriyat. Basılmış şeyler. (Kitap ve gazeteler gibi)

Matbuh
(C.: Matâbih) (Tabh. dan) Kaynatılmış veya haşlanmış (ilâç). * Pişirilmiş yemek.

Matbuhat
(Matbuh. C.) Kaynatılmış veya haşlanmış ilâçlar. * Pişirilmiş yemekler.

Mate
Öldü.

Mateahhar
(Mâ-teahhar) Sonra gelen. Sonradan gelen.

Matekaddem
(Mâtekaddem) Geçmiş zaman, mâzi. * Sâbık. Geçen şey. * Önceleri.

Materyal
Fr. Bir işin meydana çıkması için lâzım gelen şeyler.

Materyalist
Fr. Maddeci. Her şeyi madde ile kıymetlendiren. (Bak: Maddiyyun)

Materyalizm
Fr. Maneviyatı ve Allah'ı inkâr eden maddiyyunların mesleği.

Matfa
(İtfâ. dan) Söndürülmüş.

Math
El ile vurmak. * Yalamak. * Birbiri ardınca sulamak.

Mathare
(C.: Matâhir) Gusülhâne. İçinde yıkanılıp temizlenilecek yer. * Su kabı, matara.

Mathum
Dolu, dolmuş.

Mati'
Uzun, tavil. * Her nesnenin iyisi.

Matiyye
Binek hayvanı. Binek. * Gerinip sevinerek yürüyen.

Matiyye-rân
Bindiği hayvanı yola süren.

Matl
Atlatma, geçirme, defetme. * Çekme.

Matla'
Güneş veya yıldızların doğdukları yer, ufuktan çıktıkları yer. * Yıldız veya güneşin zuhur etmesi. * Edb: Kaside ve gazelin kafiyeli olan ilk beyti. (Bak: Musarra')

Matlab
İstek, istenilen şey. * Hallolunacak mesele. Mebhas. * Kaziye.

Matlab-ı dil-hah
Gönlün isteği, arzu, maksad.

Matlub
İstek, istenilen şey. * Alacak. Ödünç verilmiş.

Matlubat
(Matlub. C.) İstenilen, talebedilen ve aranılan şeyler. * Alacaklar. Ödünç olarak verilmiş olan şeyler.

Matlul
(C.: Matâlil) Yaş, ıslâk. * Islanmış, nemlenmiş.

Matma'
Tamâ edilecek şey. Çok istenilecek şey.

Matmah
Tamâh olunan şey, hırsla göz dikilerek bakılan şey veya yer.

Matmah-ı cihanî
Bütün herkese ait tamah olunan ve büyük istekle üzerine bakılan şey.

Matmah-ı nazar
Hırsla bakılan şey.

Matmazel
Fr. Evli olmayan gayr-ı müslim kız.

Matmu'
(Tama'. dan) Tama' olunmuş. Hırsla istenen şey.

Matmur
Gömülmüş, defnedilmiş. Toprak altına konulmuş.

Matmure
Toprak altında bazı şeyleri saklamağa mahsus yer. * Kabir, mezar.

Matmus
Gözü doğuştan değil de, sonradan kör olmuş adam.

Matneb
(C: Metânib) Omuz. * Omuzla boyun arası.

Matrah
(C: Matârih) (Tarh. dan) Mahal, yer. * Tarh olunacak şey, tarh edilecek nesne. * Bir şey atılan yer.

Matran
Taç giymiş piskopos.

Matred(e)
Irak eden, uzaklaştıran.

Matris
Fr. Dizilmiş harflerin hususi bir mukavva üzerine alınan kalıbı. * Dizme makinelerinde harf kalıbı.

Matrud
Kovulmuş. Tardedilmiş. Uzaklaştırılmış olan.

Matrudîn
Kovulmuş olanlar. Kovulmuşlar.

Matruh
Tarh edilmiş, çıkarılmış. * Belirtilmiş, konulmuş (vergi) * Temeli atılmış (Binâ).

Matruk
Gevşek ve uyuşuk adam. * Kuruduktan sonra yine yağmurla tazelenmiş.

Matruş
Traş olmuş. Sakalsız. * Sağır kimse.

Matt
Çekmek.

Matta
İncil kitaplarından birisinin adı. Tahrif edilmiş dört yüz muhtelif İncil içinden seçilen biri. (Bak: Havari)

Mattal
(Mattâle) Devamlı olarak borcunu ileri atıp geciktiren.

Matte
Vesile, sebep.

Maturidî
Mâturidi Mezhebi ve bu mezhebden olan. Semerkand şehrinin Mâturid köyünden olan Ebu Mansur-u Mâturidi'yi (Hicri: 280-332) itikadda imam olarak kabul edenler. Amelde Hanefi Mezhebinden olanlar, itikadda Maturidi mezhebindendir. Çünkü bu Zât, Ehl-i Sünnet itikadına muhalif görüşleri, eserleri ile reddederek ıslâh etmiştir.

Matv
Çekmek.

Matviyy
Dürülmüş nesne.

Matviyyen
Sarılı olduğu halde. Dürülerek. Kıvrılarak.

Matviyyât
Dürülmüş ve bükülmüş olanlar. Kitap sahifeleri gibi toplanmış olanlar.

Matvî
Bükülü, dürülmüş, kıvrılmış şey.

Matîn
(C: Metâyın) Balçıklı yer.

Matîr
Yağmurlu gün.

Matîrat
Tehlikeli yerler.

Matîta
(C: Metâyıt) Havuz dibinde kalan balçıklı bulanık su.

Matır
(Matar. dan) Yağan, yağıcı.

Mauk
şer, yaramaz.

Maul
Üstün gelinmiş.

Maun
Eve lâzım şeyler. Ev eşyası. * Malın zekâtı. * Ufak tefek ihtiyaçlar. * Nefaseti sebebi ile (nefsin çok hoşuna gittiğinden) kimseye verilmek istenmeyen şey.

Maune
Mavna. Yük taşıyan büyük kayık.

Maunet
Yardım. İmdat. * Azık. Yol yiyeceği. * Cenab-ı Hakk'ın salih kullarına olan imdadı, inayeti. * Huk: Masarif.

Mavera-ün nehr
Ceyhun ırmağının doğusunda kalan ülkelere müslüman coğrafyacıların verdiği ad. Türklerin yaşadıkları bu ülkeler, Ceyhun ve Seyhun ırmaklarının havzalarını ihtiva ediyordu. * Dicle ile Fırat arası.

Maviye
Billur taşı.

Mavna
Limanlarda, şamandıralara bağlı olarak yükleme ve boşaltma yapan gemilerden, kıyılara römorkör yedeğinde yük götürüp getiren tekne.

Mavtın
(C.: Mevâtın) (Vatan. dan) Vatan. Yurt edinilen ve yerleşip oturulan yer.

Mavzer
Alm. Mavzer adında bir Alman'ın yaptığı çaplı harp tüfeği. Askerlikte kullanılan bir silâh.

Maye
Damızlık. * Esas. Temel. * Bir şeyin mayalanması ve ekşimesi (tahammürü) için konulan madde. * Para, mal. İktidar. Güç. * İlim. * Dişi deve.

Maye-i şeb
Gece karanlığı.

Mayedar
f. Kudretli, paralı.

Mayhoş
f. Biraz ekşice lezzetli tatlı.

Mayir
(C: Miyâr) Taamlandıran, yiyecek veren.

Mayu'kal
Anlaşılır.

Mayu'ref
Bilinmez. * Minder altında saklanan şey.

Mayuhdes
Sonradan olan.

Mayıh
(C: Mâha) Kova doldurmak için kuyu içine inen kişi. * Bahşiş veren, atâ eden.

Mayın
ing. Karada ve denizde, daha çok gizlendirilerek konulan ve temas edilince patlayan bomba.

Maz'
Gön yağlamak. * Ağaç kabuğunu soymayıp üstünde bırakmak.

Maz'a
Her nesnenin bakiyyesi, artığı.

Maz'uf
Zayıf ve cılız. Zayıflamış.

Maza
(Mezâ) Geçti (mânasına fiil).

Maza ma maza
Olan oldu. Geçen geçti.

Mazacir
(Mazcer. C.) Gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

Mazacı'
(Mazca. C.) Kabirler, mezârlar.

Mazahir
(Mazhar. C.) Mazharlar. Eşyanın görüldüğü, çıktığı yerler. * Nâil olmalar. * Şereflenmeler.

Mazak
Darlık.

Mazalim
(Mazleme. C.) Haksızlık ve adaletsizlikler. Zulümler. * Adâlet dâiresi.

Mazalle
Yol aranılan yer.

Mazallenişin
f. Gölgelikte oturan.

Mazamîn
(Mazmun. C.) Mânâlar, mefhumlar, kavramlar. * Ödenmesi gereken şeyler. * Cinaslı, nükteli sözler.

Mazanne
(Mazınne) Zannolunduğu yer. Zan götüren. * Ermiş sanılan.

Mazanne-i hayr
Kendisinden yalnız iyilik umulan kimse.

Mazanne-i su'
Kendisinden ancak kötülük beklenen kimse.

Mazarr
Zararlar, ziyanlar. Mazarrât.

Mazarra
Meşakkat, zahmet. * Ziyân.

Mazarrat
Zararlar. Ziyanlar. Mazârr.

Mazayık
(Mazîk. C.) Zor güç işler. * Sıkıntılı ve dar yerler.

Mazaz
Musibet, felâket ve belâ acısı. * Acıma, üzülme, kederlenme.

Mazağ
Çiğnenecek veya çiğnedikleri yemek.

Mazbata
Bir toplantıda konuşulanların neticesinin yazılı şekli. Kararnâme.

Mazbut
Zabtolunmuş, elegeçirilmiş. * Sağlam. * Yazılmış. Kaydedilmiş. Hatırda tutulmuş. Derli toplu. * Muhâfazalı. Korunmuş. * Belli, belirtilmiş.

Mazbutât
"(Mazbut. C.) Ele geçirilmiş; kaydedilmiş; hatırda tutulmuş şeyler. Mazbut olan şeyler."

Mazca'
(Madca) Yatılacak yer. Mezar, kabir.

Mazcer
(C.: Mazâcir) Gönül daralacak ve sıkıntılı yerler.

Mazem
İki dağ arasında olan dar yol. * Dar olan her yer.

Mazfuf
Yanında olan şeyleri tamamen tükenmiş olan kimse.

Mazg
Ağızda çiğneme.

Mazgal
yun. Eskiden kale, hisar, sur veya şato duvarlarında açılan iç yanı geniş, dış yanı dar gözleme siperi.

Mazhak
(C: Mezâhık) Gülünç kimse.

Mazhar
Sahib olma, nâil olma. Şereflenme. * Bir şeyin göründüğü, izhar olunduğu yer. Çıktığı yer.

Mazhar-ı esmâ
"Çok sıfatlara ve isimlere mensub hâller kendinde görünen. İsimlere, isimlerinin üzerinde te'sirlerine mazhar (sâhib) olan. * Cenab-ı Hakkın isimlerinin tecellisine mazhar ve âyine olmuş olan.(Cenab-ı Hak insana giydirdiği vücud libasını san'atına mazhar ediyor. İnsanı bir model yapmış. O vücud libasını o model üstünde keser, biçer, tebdil eder, tağyir eder; muhtelif esmasının cilvesini gösterir. L.)"

Mazhar-ı ilhâm
Kendine ilhâm olunan. (Arı, hayvan ve insanlara olduğu gibi) Kalbine ilhâm gelen zât.

Mazhariyet
Mazhar ve nâil olma. Elde etme. Muvaffakiyet.

Mazi
"Geçmiş zaman. Geçen, geçmiş olan. * Gr: Bir işin geçen zamanda yapıldığını bildiren fiil. Fiil-i mâzi. Mazi sigası.(O Kadir-i Mutlak, bütün istikbaldeki acaib-i imkânata muktedirdir. Dünü getiren, yarını getirdiği gibi; maziyi icad eten O Zât-ı Kadir, istikbali dahi icad eder. Dünyayı yapan o Sani-i Hakim âhireti de yapar... M.)"

Mazi-i naklî
"Yalnız işitilen bir şeyi anlatan fiil sigası. ""Nuri gelmiş"" gibi."

Mazi-i şuhudî
"Gözle görünen veya görmüş gibi bilinen bir şeyi anlatan fiil sigası, kipi. ""Nuri geldi"" gibi."

Mazi-i şâd
Neş'eli, sevinçli mâzi.

Mazif
Herkese sofrası açık olan ev. Kapısı açık, misafir sever ev. Misafirperver olan hâne.

Mazife
İzâfe olunmuş. * Keder, hüzün, tasa, gam.

Mazille
Kıldan yapılma büyük çadır.

Mazin
Karınca yumurtası. * Bir kabilenin adı.

Maziryun
Şahtere otu.

Maziyan
Kendisinden küçük arklara ayrılan büyük su arkı.

Maziyat
Geçmişler. Geçen zamanlar.

Maziye
Şarap, hamr. * Beyaz iyi bal. * Beyaz ince yumuşak gömlek.

Mazleme
(C.: Mezâlim) Zulüm ve adaletsizlik. Haksızlık. Can yakma.

Mazlum
Zulüm görmüş. Kendine zulmedilmiş. * Halim, selim, sakin, sessiz.

Mazlumane
Zulüm görmüşe yaraşır surette. * Sessizce. Sessizlikle.

Mazlumiyyet
Mazlumluk. Zulüm görmüşlük. * Sessizlik, yavaşlık.

Mazlumîn
Zulüm görmüş kimseler.

Mazmaz
(İbranice) Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Suhuf-u İbrahim ve Tevrat'taki ismi.

Mazmaza
Gusül veya abdest alırken, elleri yıkadıktan sonra üç kere ağız dolusu su alıp ağızda çalkalamak.

Mazmi
Sulanan ekin.

Mazmum
(Zamm. dan) Zammolunmuş. İlâve olunmuş. * Yapışmış. * Zamme ile okunan.

Mazmun
Meâl. Mâna. Mefhum. * Nükteli, san'atlı, ince söz. * Ödenmesi lâzım olan. * Fık: Gasb, telef veya zulüm sebebi ile ödenmesi lüzum etmiş şey.

Maznuk
Nezle olmuş. Nezleli.

Maznun
(Zann. dan) Zannolunmuş. Zan altında bulunan, kendisinden şüphe edilen. * Huk: Bir suç dolayısı ile sorguya çekilen kimse. Sanık.

Maznunîn
(Maznun. C.) Zan altında bulunanlar. Şüpheli kimseler.

Mazra
Ayran. Bir nevi yemek.

Mazrac
(C: Mezaric) Eski elbise.

Mazrahî
Akbaba. * Ulu, şerefli kimse. * Her beyaz nesne.

Mazreb
Vuracak yer. * İlikli kemik.

Mazrub
(Zarb. dan) Zarbolunmuş. Çarpılmış. Dövülmüş. * Basılmış, damgalanmış. * Mat: Çarpılan. (Bak: Madrub)

Mazrubeyn
Birbirine çarpılan iki sayıdan herbiri.

Mazruf
Zarflanan. Sarılıp muhafaza edilen. Zarfa konan.

Mazrufen
Zarf içinde olarak. Zarflı surette.

Mazrufât
(Mazruf. C.) Zarflı olanlar.

Mazrur
Zarar etmiş. Ziyan görmüş.

Mazrus
Örülmüş, örülerek yapılmış. Diş takımı.

Mazufe
İzâfe olunmuş.

Mazz
Nar.

Mazîk
Dar yer.

Mazîm
Mazlum.

Mazîr
Ekşi, hâmız.

Mazîre
Ayran.

Mazîz
Musibet ve belâya uğramış. Felâket acısına giriftar olmuş.

Mazıg
Çiğneyen, çiğneyici.

Mazınne
(C: Mezânin) İçinde bir şey olduğu tahmin olunan yer.

Mazır
Ekşi, hâmız.

Maç
f. Öpüş.

Maçin
"Çin'e tâbi, Doğu Türkistan tarafındaki çöllerde ve Târim nehrinin güneybatısındaki dağlarda oturan Türk milletinden bir kavimdir ve simaca Moğol ile Aryâ cinslerinden mürekkeb oldukları anlaşılıyor. İçlerinde sarı saçlı ve mavi gözlü adamlar dahi bulunuyorsa da lisan bakımından Doğu Türkistan'ın ahalisinden farkları yoktur. Çağatay dili konuşurlar. Kendileri çok tembel; ve zevk ve eğlenceye çok düşkündürler. Ziraat vs. işleri kadınları tarafından yapılır. Tamamı müslüman ve sünnîdirler."

Maî
Su cinsinden. Akıcı, su renginde, mâvi. Katı ve sert olmayıp su gibi, akıcı olan.

Maîb
(C.: Maâyib) Kusur, eksiklik, noksanlık. Leke. * Ayıplanmış.

Maîl
Ehil, iyal, çoluk çocuk.

Maız
(C.: Mevâız) Keçi.

Maşaallah
Allah'ın istediği gibi. * Allah korusun, Allah saklasın (meâlinde duâdır.)

Maşe
f. Maşa.

Maşiye
(C.: Mevâşi) Koyun ve keçi gibi hayvan. * Oğlu ve kızı çok olan kadın.

Maşiyen
Yaya olarak, yürüyerek.

Maşrık
(Bak: Meşrık)

Maşî
(Mâşiyye) (C.: Müşşât) (Meşy. den) Yürüyen, yürüyücü.

Maşıta
(Meşşâta) Baş tarayan.

Me'baz
(C: Meâbiz) Diz altındaki çukur.

Me'bele
Deve duracak yer. * Devesi çok olan yer.

Me'cel
(C: Meâcil) Su toplanan yer.

Me'cur
Karşılık almaya, mükâfata hak kazanmış kimse. * Kiraya verilen.

Me'd
Yumuşak taze ot. * Titremek. * Sallanmak.

Me'dübe
Ziyafet. Düğün.

Me'haz
Menba'. Bir şeyin alındığı, çıkarıldığı yer. Bir şeyin aslının alındığı kaynak.(Cumhur-u avâmı, bürhandan ziyâde me'hazdaki kudsiyet imtisâle sevkeder. M.)

Me'hazî
Me'hazle ilgili. Bir şeyin aslının alındığı kaynakla ilgili.

Me'hul
Ma'mur, imar edilmiş.

Me'huz
Ahzolunmuş. Çıkarılmış. Alınmış. * Ödünç olarak başka bir yerden alınmış.

Me'huzât
Alınmış olanlar. Alınan paralar ve bu paraların defterde yazılı kısmı.

Me'k (mü'k)
(Amâk-Emâk) Göz pınarı.

Me'kel
(Ekl. den) Yemek yenecek yer. Geçim yeri. * Yemek.

Me'kele
(C.: Meâkil) Yenilecek, eklolunacak şey.

Me'kul
Ekl olunmuş, yenmiş şey, yiyecek.

Me'kulât
(Me'kul. C.) Yenilecek gıdâ maddeleri.

Me'kum
Tilki ve tavşan ini ve yatağı.

Me'le
(C: Miâl) Hazırlanmak. * Şişman kadın, semiz avret. * Bahçe.

Me'luf
Alışılmış. Ünsiyyet edilmiş. * Alışık. Huy edinmiş.

Me'lufiyet
Alışıklık, ünsiyet.

Me'luk
Deli. Divâne.

Me'lum
Kederli. Eleme, derde tutulmuş.

Me'men
Sağlam. Güvenilir. Emin yer.

Me'mul
Umulan. Ümid edilen. Beklenilen.

Me'mum
İmama uyan kimse. İlerdekine uyan.

Me'mume
Beyine ulaşan yara.

Me'mun
Emin. Mahfuz. Korkusuz. Emniyyet verilmiş. Sağlam. Tehlikeden azâde olan. * Abbasi halifelerinden Hârun Reşid'in kendisinden ve kardeşi Eminden sonra hükümdar olan oğlunun adı.

Me'mun-ül âkibe
Akibetinden emin. Sonu emin, korkusuz.

Me'mur
Emir ile hareket eden. Emir altında olan. Vazifeli. Kendi istediği gibi olmayıp başka emre göre çalışan. Bir emir alan. Bir işe tâyin olunmuş adam.

Me'mur-ün bih
Emrolunan şey.

Me'muren
Me'mur olarak, memurlukla. Bir iş ile vazifelendirerek.

Me'muriyet
Me'murluk. Vazife, görev, hizmet.

Me'muriyet-i asliye
Asıl me'murluk.

Me'murîn
(Me'mur. C.) Devlet hizmetinde bulunan kimseler. Me'murlar.

Me'n
(C: Müün-Me'nât) Böğür. * Yer kazmakta kullanılan ucu demirli ağaç.

Me'ne
Böğür, hâsıra.

Me'nub
(Bak: İhcâc)

Me'nuf
Burunda hastalığı olup koku alamayan.

Me'nus
Alışılmış. Alışık. Ünsiyet edilmiş. * Beğenilmiş. Mergub.

Me'nuse
Ateş.

Me'nusiyet
Alışılmış olma. Alışılma. Ünsiyet edilmiş olma.

Me'nut
Hased olunmuş kişi, mahsud.

Me'r
Katı, şiddetli, şedid. * Fesad.

Me'ruza
Ağaç kurdunun yediği ağaç.

Me'ruş
Yer. Arz. Yeryüzü.

Me's
İnsanların arasını bozmak, araya fesad sokmak.

Me'sar
(C.: Meâsır) Hapsetmek. * Hapsedecek yer.

Me'sede
Arslanlı yer.

Me'sem
(Me'seme) Günah. Kabahat, suç.

Me'sere
(Meâsir) Eskiden kalma güzel eser. * Cömertlik. * Güzel hareket ve fiil.

Me'sum
Günahlı, suçlu, maznun.

Me'sur
Esir edilmiş. * Hürriyeti alınmış olan.

Me'sur(e)
Ecdaddan rivayet edilen. * Meşhur. * İtibarlı. Beğenilmiş olan. * Rivayet yolu ile öğretilmiş meşhur ve mühim haberler. * Bir kılınç ismi.

Me'tem
(C: Meâtim) Kadınlar cemiyeti.

Me'tî
Gelecek yer.

Me'v
Çekmek.

Me'va
Mekân. Varılacak yer. Mesken. * Sığınacak yer.

Me'vum
Koca başlı ve gövdeli kimse.

Me'yus
Ümidsiz. Kederli. Ye'se düşmüş. Ümidi kesik.

Me'yusâne
Ümidsizlikle. (Bak: Ye's)

Me'zak
(Me'zel) : Dar yer.

Me'zem
(C: Meâzim) Dağ içinde olan dar yol. Cenk yeri, dövüş meydanı.

Me'zene
(C.: Meâzin) (Ezan. dan) Ezan okunacak yer.

Me'zer
(C: Meâzir) Sığınacak yer, melce.

Me'zun
İzinli, izin almış. Salâhiyetli. * Diplomalı. İcâzetli.

Me'zunen
İzinli olarak.

Me'zuniyet
Me'zun olma. İzinli ve salâhiyetli olma. Diplomalı olma.

Me'zuniyet-i kat'iye
Kat'i mezuniyet, kesin izin.

Me'zuniyet-i resmiye
Resmi izin ve selâhiyet.

Me'zunîn
(Me'zun. C.) Mezunlar. İzin almış kimseler. Salâhiyetliler. İcâzet sahibleri. Diplomalılar.

Me-ra
f. Beni. Benim. Bana.

Meab
Dönülecek yer. Sığınılacak yer. Melce'.

Meabid
(Bak: Maâbid)

Mead
Ahiret. (Bak: Maâd)

Meadib
(Me'debe. C.) Ziyâfetler.

Meadin
(Bak: Maâdin)

Meahiz
(Me'haz. C.) Me'hazler. Bir şeyin çıktığı veya alındığı yerler. Kaynaklar.

Meakil
(Me'kele. C.) Yenilecek şeyler. Yemekler. Erzâk.

Mealim
(Bak: Maalim)

Mealperver
f. Mânâlı. * Mâna anlatan.

Mealî
(Bak: Maâlî)

Meann
Enli, geniş. * şişman gövdeli kimse. * Hatip.

Mear
Saç ve sakalın dökülmesi.

Mearib
İhtiyaçlar, hâcetler, lüzumlu ve istenen şeyler. İstekler.

Mearic
(Mi'rac. C.) Mi'raclar. Merdivenler. Çıkılacak yerler.

Mearic suresi
Kur'an-ı Kerim'in 70. Suresi olup Seele veya Mevaki Suresi de denir ve Mekkîdir.

Mearre
Keffaret, diyet. * Elem, meşakkat, dert, günah.

Measi
(Bak: Maâsi)

Measim
Günahlar. * Günah işlenecek yerler.

Measir
(Me'sere. den) Güzel eserler. Nişanlar. İzler.

Measir-i bergüzide
Seçme güzel eserler, izler, nişanlar.

Meass
Çok cür'etli. Hiç çekinmeyen.

Meayib
Kusurlar, ayıblar, lekeler. (Bak: Maâyib)

Meaz
(Bak: Maâz)

Meazib
(Mi'zab. C.) Oluklar. Su yolları.

Meazif
Sazlar. Çalgılar. Saz âletleri.

Meazin
(Me'zene. C.) Ezan okunan yerler.

Meazir
(Mi'zer. C.) Peştemallar.

Meb'as
(C.: Mebâis) Yollanma, gönderilme.

Meb'at
Yaban sığırının yatağı. * Davar ve deve yatağı. * Mekân, menzil.

Meb'uc
Karnı delinmiş.

Meb'us
Gönderilen. Ba's edilen. * Halk arasından seçilerek Millet Meclisine âzâ edilen. * Allah tarafından gönderilmiş olan. * Öldükten sonra diriltilen.

Meb'usiyet
Mebusluk. Milletvekilliği vazifesi.

Meb'usân
f. Meb'uslar. Milletvekilleri.

Mebad
(Mebâdâ) f. Sakın, olmaya ki...

Mebadi
(Mebde. C.) Mebdeler, başlangıçlar, ilk unsurlar. * Çekirdekler. * Prensipler.

Mebadi-i zaruriyye
Bir hakikat tam bilinmeden önceki isbat edici zaruri emâreler, başlangıçlar, hazırlıklar. (Bak: Hads)

Mebahis
Bahisler. Mebhaslar. * Araştırma yerleri.

Mebahis-i ilmiye
İlmi bahisler.

Mebal
(Bevl. den) Sidiğin çıktığı yer.

Mebaliğ
(Meblâğ. C.) Paralar, akçeler.

Mebani
Temeller. Esaslar. * Yapılar. Binâlar.

Mebani-i kelâm
Sözün esâsını teşkil eden şeyler.

Mebde'
Baş taraf. Başlangıç. Başlama. * Kaynak. Kök. Temel. Esas.

Mebde-i sukut
Sukutun başlangıcı. Düşüşün mebdei.

Mebdeiyet
Başlangıç olma işi.

Meberrat
(Meberre. C.) Sevab için, hayır kazanmak için yapılan işler.

Meberre
(C.: Meberrât) Sevab için, hayır kazanmak için yapılan iş.

Meberret
Nöbet şekeri.

Mebga
Talep mevzii, isteme yeri.

Mebguz
Sevilmemiş. Buğzedilmiş. Nefret edilmiş.

Mebhas
Kısım. Bahis. Fasıl. Bir mes'eleye âid söz. * Arama, araştırma yeri. * Bir şeyin arandığı yer.

Mebhur
Nefes darlığına mübtelâ olan, hırhır soluyan.

Mebhus
Bahsolunan. Bahsolunmuş. Evvelce bahsi geçmiş.

Mebhus-ün anh
Sözü geçmiş şey. Bahsolunan şey.

Mebhut
Hayretle, şaşkın, mütehayyir. Sersem.

Mebi'
(Bey'. den) Satılmış şey.

Mebit
(Beyt. den) Geceleyin kalınacak yer. Geceliyecek yer.

Mebiz
(C.: Mebâyiz) Tıb: Yumurtalık.

Mebkale
(C: Mebâkıl) Sebzevat yetiştirilen yer.

Meblağ
Para, mevcud para miktarı. * Yetişmek.

Meblevle (mibvele)
İçine bevledilen kap.

Meblu'
(Bel'. den) Yutulmuş.

Meblul
Nemli, yaş. Islak, ıslanmış.

Mebna
Temel. Yapı yeri. * Üss-ül esas. Asıl ve esas.

Mebni
Yapılmış. Kurulmuş. * Bir şeye dayanan. Nazar ve itibâr ve isnad olunarak. * ... den dolayı... e binâen. * Gr: Son harfi harekesi değişmeyen kelime. Tasrife tâbi olmayan (fiil çekimine uğramıyan) kelime.

Mebrade
Soğukluk. * Soğukluk verecek zaman ve mekan.

Mebrez
Abdesthâne.

Mebrud
Soğuk, soğumuş.

Mebruk
Tebrike şâyeste kimse. Tebrike değer nesne.

Mebrur
Hayırlı. Makbul. Beğenilmiş. Sadık olmakla makbule geçmiş olan.

Mebruz
Gösterilmiş, ibraz olunmuş. * Açılmış mektub.

Mebsem
(C: Mebâsim) Tebessüm etmek, hafif gülümsemek.

Mebsus
Dağılmış. Yayılmış. Herkesçe duyulmuş. şayi' olmuş.

Mebsut
Açılmış. Yayılmış. Serilmiş. * Mufassal. Etraflıca beyan olunan. Bast olunmuş. Uzun uzadıya anlatılmış.

Mebsuten
Mebsut olarak.

Mebsuten mütenasib
"Birbirlerine nisbetli olan iki şeyden birinin artmasıyla, diğerinin de aynı nisbetle artması; veya eksilmesiyle diğerinin de eksilmesidir. Doğru orantılı."

Mebtun
Karnı hasta olan kimse.

Mebtut
Kesilmiş ve ayrılmış.

Mebtute
Fık: Üç talak ile boşanmış olan kadın.

Mebtuş
Tutulmuş. * Hışım olunmuş.

Mebyet
Geceliyecek yer. Gece vakti kalınacak yer.

Mebzul
Bol. Çok sarf olunan. Ucuz.

Mebzuliyyet
Ucuzluk. Bolluk.

Mebzuliyyet-i elvan
Renk bolluğu.

Mebzulî
Bolluk, çokluk, kesret.

Mebşure
Yüzü ve vücudu güzel yaratılmış kadın.

Mebşuş
(C.: Mebâşiş) Silinmiş. İzi eseri kalmamış.

Mec'
Hurmayı sütle ıslatıp yemek.

Mec'ul
Yapılmış. Meydana çıkarılmış. İkame ve ihdas olunmuş olan.

Meca'
Açlık.

Mecaa
Hilebazlık etmek, hile yapmak.

Mecadif
(Micdâf. C.) Kayık veya sandal kürekleri.

Mecadil
(Micdel. C.) Köşkler, kasırlar.

Mecae
(Mecâet) Açlık. Acıkma.

Mecal
Tâkat. Güç. Kuvvet. * İktidar. İmkân. * Fırsat.

Mecalis
Meclisler. Toplantılar. Toplantı yerleri.

Mecalî
(Meclâ. C.) Aynalar.

Mecami'
(Mecmua. C.) Mecmualar. Dergiler.

Mecamir
(Micmer. C) İçlerinde tütsü yakılan kaplar, buhurdanlar.

Mecane
Ne bulursa sakınmadan yapmak. Mecnunluk.

Mecanik
(Mencenik. C.) Mancınıklar. (Bak: Mancınık)

Mecanin
Mecnunlar. Deliler.

Mecarî
(Mecrâ. C.) Mecralar. Su yolları. Su yatakları.

Mecaz
"Yerinden ve haddinden tecavüz etmek. Hududunu aşmak. * (Cevaz. dan) Geçecek yer. Yol. * Edb: Hakiki mânâsı ile değil de ona benzer başka bir mânâ ile veya istenileni hatırlatır bir kelime ile konuşmak. İstenilene benzer bir mâna ifadesi. Meselâ: Bazı Hadis-i Şeriflerde dünyaya nezâret eden iki melâikenin öküze ve balığa benzetildiği gibi.Edebiyat: Lügatı'nın, ""Mecaz"" Maddesinde şu tafsilât vardır: Bir kelime, kendi mânasında kullanılırsa; hakikat olur. Eğer bir münasebetle asıl mânasından başka bir mânada istimâl edilir ve kendi mânasında kullanılmasında ""karine-i mânia"" bulunursa mecaz'dır. Meselâ; tahta kelimesi ağaçtan satıh mânasına olduğu halde hakikattır. Fakat yazı levhası mânâsına kullanılır. Faraza, Muallim tarafından talebeye ""tahta başına geç"" denilirse, mecaz'dır. Çünkü, levhanın tahtadan yapılmış olması münasebeti ile, bir de başına geçilecek tahtanın ancak yazı tahtası olup döşeme ve tavan tahtalarının başına geçilemiyeceği karine-i mâniası ile, o kelime hakikat mânâsından mecâz mânâsına naklolunmuştur.Nakildeki münasebete alâka denilir. Alâkası teşbih olan mecazlar istiâre, başka türlü alâkası bulunanlar da mecaz-ı mürsel'dir. Mecaz-ı mürselin alâkaları teşbihten başkadır ve en meşhurları şunlardır:1- Hulul : Hakikat ve mecaz mânalarında birinin ötekine mahal olmasıdır. (Derse girildi) denildiği vakit, hâl olan dersin söylenip onun mahalli bulunan dershânenin kasdedilmesi. (Yemekhâneye indi) denilince de, mahal bulunan yemekhânenin zikrolunup yemeğe inildi, denilmek istenmesi gibi.Mânâca cüz'i bir fark ile buna, zarfiyyet, mazrufiyyet alâkası da diyebiliriz.2- Sebebiyyet, müsebbebiyyet : Hakiki ve mecazi mânâlardan birinin diğerine sebeb müsebbeb olmasıdır. ""Bir muharrir, kalemiyle geçinir"" cümlesinde sebeb olan kalemin zikredilip müsebbeb olan yazı ücretinin kasdedilmesi; kar yağarken söylenilen ""bereket yağıyor"" cümlesindeki müsebbeb olan bereketin zikredilip, sebeb olan karın murad edilmesi gibi.3- Cüz'iyyet, külliyet : Hakikat ve mecaz mânâlarından biri, diğerinin cüz'ü olmasıdır. Diğer bir tabir ile; bir şeyin bütünü kasdedilmesidir. ""Marmaradan her yelkenUçar gibi neş'eli""beytindeki yelken kelimesi gibi. (ki, onun zikriyle bütünü söylenip parçası, yahut parçası söylenip bütünü bulunan kayık murad edilmiştir).4- Itlâk ve takyid : Hakikat ve mecaz mânâlarından birinin mutlak yâni umuma; o birinin mukayyed, yâni hususa delâlet eder olmasıdır. Hayvan kelimesindeki mânâ umumidir. Hayvan deyip de meselâ ""At"" ı murad etmek onu mukayyed bir mânâda kullanmak demek olacağından ""Mecaz"" olur.5- Kevniyyet : Bir şeye eski hâlinin ismini vermektir. Bir vâlidenin, yetişmiş oğluna; ""bizim çocuk"" demesi gibi.6- Evveliyyet : Bir şeyi sonra olacağı isim ile zikretmektir. Tıbbiye ve deniz mekteblerine yeni girmiş talebeye ""Doktor ve Kaptan"" denilmesi gibi.(Mecaz ilmin elinden cehlin eline düşerse, hakikate inkılâb eder, hurâfata kapı açar. S.)"

Mecaz-ı mürsel
Edb: Kelimenin asıl mânâsıyla mecazî mânâsı arasında benzerlik bulunmasından başka bir alâka bulunmasıyla olan mecazdır.

Mecaze
Cevizlik yer.

Mecazen
Mecaz olarak. Gerçek değil de mecaz yoliyle.

Mecazib
(Meczub. C.) Meczublar. Cezbeye tutulmuş olanlar.

Mecazî
Mecazla ilgili.

Mecbe
Geniş ve işlek yol.

Mecbee
Mantar yetişen yer.

Mecbub
Hayası ve zekeri kesilmiş.

Mecbul(e)
(Cibillet. den) Yaratılmış. Yaratılışında bir hâl veya sıfat bulunan.

Mecbur
Zor görmüş. Zorla bir işe girişmiş. İcbar görmüş. * Hatırı alınmış, gönlü yapılmış. (Hakiki manası: Kırıldıktan sonra bütünlenmiş.)

Mecburen
İster istemez. Cebirle. Zaruret icâbı. Zorla.

Mecburiyet
Zora tutulma. Mecburluk.

Mecburî
Zor altında, ister istemez, yapma mecburiyetinde.

Mecc
Ağızla su püskürmek. * Sulu şeyler atmak ve saçmak.

Meccan
Parasız, karşılıksız, ücretsiz, bedâva, meccânen.

Meccanen
Ücretsiz, parasız.

Meccaniyet
Ücretsizlik, meccanilik.

Meccanî
Bedavacı. Parasız.

Mecd
Büyüklük. Azamet. * şeref, itibar.

Mecdere
Lâyık olacak mekân.

Mecdeye
Kıtlık yeri.

Mecdud
Rızkı bol, nasibli, bahtiyar. * Kesilmiş, maktu.

Mecdul
Sağlam ve muhkem şey. * Sağlam yapılı ve kemikli kimse. * Bükülmüş.

Mecdur
Tıb: Çiçek çıkarmış kimse.

Mecellat
(Mecelle. C.) Mecmualar, kitaplar, dergiler.

Mecelle
Mecmua. Fikir topluluğu. Risale. Kitab. Hikmetli sahife. * Fıkıh kitabının muâmelât kısmının toplu bir parcası. * İslâm Hukukuna dâir bir mecmua.

Mecenne
Kalkan, siper. * Delilik, mecnunluk, divanelik.

Mecer
Koyunun karnındaki kuzu büyüdükçe durmaya kadir olmaması. * Büyük asker. * Susuzluk.

Mecerre
(Mecerret-üs Sema) Kehkeşan, Samanyolu denilen büyük, parlak yıldız kümesi.

Mecfer
Beli kalın olan at.

Mechel
(C.: Mecâhil) Belirtisiz, işaretsiz, nişansız. * Yolu ve izi olmayan çöl.

Mechele
Birini câhilliğe sevkeden şey.

Mechud
(Cehd. den) Çalışmış uğraşmış, didinmiş, cehdetmiş. * Kuvvet, kudret, güç.

Mechul
Bilinmeyen. Belli olmayan.

Mechul-ül ahval
Kimin nesi olduğu bilinmeyen kimse.

Mechul-ün neseb
Kimin çocuğu olduğu bilinmeyen kişi.

Mechulat
(Mechul. C.) Mechul olan ve bilinmeyen şeyler.

Mechuliyet
Bilinmezlik, mechullük.

Mechure
Harf, hareke ile okunduğu vakit, nefesin hapsolunup sesin âşikâr olmasında okunan harfler. Bu harfler nefesi kendileri ile cereyandan men'ederler.

Mechuriye
Aşikâre olunmuş, açıklanmış, meydana konulmuş.

Meci
(Meciyyen) Gelme, geliş.

Mecid
Azametli. Şerefli. Gâlib. * Esmâ-i İlâhiyedendir.

Mecidiye
Sultan Abdülmecid zamanında 1840'da basılmış 20 kuruş değerinde gümüş para.

Mecl
Elin kabarması. * Balta gibi bir nesne tutmaktan veya çalışmaktan dolayı elin kabarıp nasırlanması.

Mecla
(C.: Mecâli) Ayna, mir'at. * Çıkma ve görünme yeri. * Başın tepesinde kıl bitmeyen yer.

Mecleb
Beyaz çiçekli bir otun adı. (Adam boyu uzar ve yaprağı zerdaliye benzer.)

Meclis
Oturulacak, toplanılacak yer. * Görüşülecek bir mes'ele için bir araya gelmiş insan topluluğu. * Devlet işlerini görüşmek üzere Millet Vekillerinin toplandıkları büyük bina.

Meclis-ara
f. Meclisi süsleyen.

Meclis-efruz
f. Meclisi parlatan. Meclisi aydınlatan.

Meclis-füruz
f. Meclisi parlatan. Meclisi aydınlatan.

Meclis-i a'yân
Osmanlı İmparatorluğu zamanında hükümet tarafından seçilmiş olan meclis. (Bunun karşılığı, zamanımızda, senato meclisidir.)

Meclis-i mebusan
Halk tarafından seçilen meb'usların meclisi. Millet Meclisi.

Meclis-i vükelâ
Kabine toplantısı. Bakanlar kurulu toplantısı.

Meclis-i ülfet
Konuşma meclisi.

Meclis-ârâ
Meclisi süsleyen.

Meclisiyan
Meclis ehli. Mecliste bulunan âzâlar.

Meclisî
Meclisle alâkalı. Meclise ait.

Meclub
Celbolunmuş. Çekilmiş. Kapılmış. * Tarafdarlığı kazanılmış kimse. * Aşık. Tutkun.

Meclubiyet
Tutkunluk, meclubluk.

Meclüvv
Parlak, cilâlı. Mücellâ.

Mecma'
Toplanılacak yer. Kavuşulan yer.

Mecma-i aleyh
Hakkında toplanılan, ittifak edilen, birleşilen şey.

Mecma-ül ezdâd
Zıtların toplandığı yer. * Mutlak hürriyet.

Mecma-ül küll
Hepsinin toplandığı yer.

Mecma-ı ekber
En büyük toplanma yeri. Mahşer.

Mecma-ı hakaik
Hakikatlerin toplandığı yer. Hakikatlerin merkezi.

Mecmece
Yazının karışık olması. * Kalbinde olanı demek isteyip, yine demeyip gizlemek.

Mecmede
Buzluk, karlık.

Mecmu'
Bütün, hepsi. Topluca. Yığılmış. Cem' olunmuş. Bir araya getirilmiş şey.

Mecmua
Toplanıp biriktirilmiş, tertip ve tanzim edilmiş şeylerin hepsi. * Seçilmiş yazılardan meydana getirilen kitap. Risâle. * Kolleksiyon.

Mecmuan
Toptan, birden, toplu olarak.

Mecmuat-ül ahzab
Şeyh Ahmed Ziyaeddin-i Gümüşhanevî'nin üç ciltlik bir duâ mecmuası.

Mecmuiyyet
Topluluk. Bütünlük. Tamlık.

Mecneb
Çok şey.

Mecnub
Güney rüzgârı yetişen kişi. * Akciğer zarı iltihabı olan kişi.

Mecnun
Deli. Çılgın. * İnsanlara çok hususta uymayan. * Birini çok fazla sevip aklını kaçıran. Âşık.

Mecnunane
f. Delice, divanece. Mecnunlara ve delilere yakışır surette.

Mecnuniyet
Delilik. Mecnunluk.

Mecr
Bir nesneyi devenin karnındaki yavrusuna bey'etmek. Devenin karınındaki yavrusunu bir malla değiştirmek. * Çokluk asker. * Akıl.

Mecra
Suyun aktığı yol. Su yolu. Kanal. * Cereyan eden yer. * Bir haberin yayılma yolu. * Bir şeyin dolaştığı yer.

Mecruh
Yaralı. Yaralanmış. * Huk: İnandırıcı sözlerle çürütülmüş fikir, davâ.

Mecruhîn
(Mecruh. C.) Yaralılar. Yaralanmış olanlar.

Mecrur
Sürüklenmiş. * Gr: Başında harf-i cer bulunan kelime. İzafet halinde son kelime. Cerr'li okunan kelime. (i, ı diye okunan kelime, yani esreli)

Mecs
Ovmak. Dibagat etmek.

Mecube
Cevap.

Mecus
Kulakları küçük olan adam. * Ateşe tapan kişi.

Mecusi
"Çok eskiden yaşamış, kulağı küçük olan birisinin adıdır. Ateşperestlik âyinine sebeb olduğundan ""Ateşperestlere"" bu isim verilmiştir. * Eski İran dini olan Mecusilikten olan kimse."

Mecusiyet
Mecusilik.

Mecusiyân
(Mecusi. C.) Mecusiler. Ateşe tapanlar.

Mecved
Doymaya yakın olmak. * Yağmur taneleri değmiş cisim.

Meczir
(C: Mecâzir) Deve boğazlayacak yer.

Meczub
"Başkasının te'siri ile hareket hâlinde olan. Cezbedilmiş. Aklı gitmiş olan. Aşk-ı İlahî ile kendinden geçmiş. * Deli. Divane. Mecnun.(Sultan Mehmed Fatih'in zamanında hikâye edilen meşhur ve mânidar ""Cibâli Baba kıssası"" nev'inden olarak bir kısım ehl-i velâyet, zâhiren muhakemeli ve âkıl görünürken, meczubdurlar. Ve bir kısmı dahi; bâzan sahvede ve daire-i akılda görünür, bâzan aklın ve muhakemenin haricinde bir hâle girer. Şu kısımdan bir sınıfı; ehl-i iltibastır, tefrik etmiyor. Sekir hâlinde gördüğü bir mes'eleyi hâlet-i sahvede tatbik eder, hatâ eder ve hatâ ettiğini bilmez. Meczubların bir kısmı ise; indallah mahfuzdur, dalâlete süluk etmez. Diğer bir kısmı ise, mahfuz değiller; bid'at ve dalâlet fırkalarında bulunabilirler. Hattâ, kâfirler içinde bulunabileceği ihtimal verilmiş.İşte; muvakkat veya dâimi meczub olduklarından, mânen '""mübarek mecnun"" hükmünde oluyorlar. Ve mübarek ve serbest mecnun hükmünde oldukları için, mükellef değiller. Ve mükellef olmadıkları için muahaze olunmuyorlar. Kendi velâyet-i meczubaneleri bâki kalmakla beraber, ehl-i dalâlete ve ehl-i bid'aya tarafdar çıkarlar, mesleklerine bir derece revaç verip, bir kısım ehl-i imânı ve ehl-i hakkı, o mesleğe girmeye meş'umane bir sebebiyet verirler. M.)"

Meczubîn
(Meczub. C.) Meczublar. Deliler, mecnunlar. Cezbeye gelmiş olanlar.

Meczum
(Cüzam. dan) Cüzam hastalığına tutulmuş kimse.

Meczur
Cezr olunmuş, kare kökü alınmış sayı. (On sayısı yüz sayısının meczurudur, yani kare köküdür.)

Meczuz
Kesilmiş, münkatı'.

Med
Uzatma, çekme. Yayma ve döşeme. * Çoğaltmak. * Bir şeye dikkatlice bakmak. * Nihayet, son. * Sönmek. Bir şeyi söndürmek. * Yardım etmek, mühlet vermek. * Yâr ve yâver olmak. * Tarlaya fışkı ve gübre dökmek. * Sel suyu.

Med'uv
Davet olunan. Çağırılmış. Davetli.

Med'uvven
Çağrılarak, davetli olarak, davet olunarak.

Med'uvvîn
(Med'uvv. C.) Davetliler, davet olunmuşlar, çağrılmış olanlar.

Med'î
Dâvet edilmiş, davetli. Çağrılmış.

Meda
Mesafe, nihâyet. Son.

Medaci'
Yatacak yerler. (Bak: Madcâ')

Medafi'
(Medfa. C.) Ask: Toplar.

Medafin
(Medfen. C.) Mezarlar, kabirler. Gömülecek, defnolunulacak yerler.

Medahek
(Bak: Madhek-Mudhike)

Medahil
(Medhal. C.) Girişler. Girilecek yerler.

Medaih
Medhetmeler. Övmeler. Medhedişler.

Medain
(Medayin) Şehirler, medineler. Büyük memleketler. * Şimdi harabe olup İslâmiyyetten evvel yaşamış Kisralıların Nuşirevan zamanında kurdukları merkez-i hükümetleri olan büyük şehir. Peygamber Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'ın doğduğu gece bu şehirdeki büyük sarayın eyvanları yıkılmıştı.

Medak
Bir şeyi ezmekte kullanılan yassı taş.

Medami'
Göz yaşları. * Gözler.

Medami'-i hicran
Hicran gözyaşları. Ayrılık gözyaşları.

Medar
Sebeb, vesile. * Bir şeyin etrafında döneceği nokta. Bir şeyin devredeceği, üzerinde hareket edeceği yer. * Gezegenlerin gezerken hareket noktalarının çizdiği dâire. (Dünya, güneş etrafında seyrederken medar-ı senevîsi bir dâireyi andırır.)

Medar-ül ayn
Göz çukuru.

Medar-ı fahr
İftihara sebeb olan. Övmeğe vesile.

Medar-ı ibret
İbret almağa yarıyan.

Medar-ı maişet
Geçim vasıtası.

Medar-ı senevî
Dünya, güneş etrafında seyrederken çizdiği farazi dâire.

Medar-ı taayyüş
Maişet tedarikine sebeb olan, geçim vesilesi.

Medare
Kova gibi dikip su çekmekte kullanılan deri.

Medaric
(Medrec ve Medrece. C.) Merdivenler. * Meslekler, yollar.

Medaris
Medreseler. Ders okunan yerler. Talebe-i ulumun ikametgâhları. Din, imân, ahlâk dersi ve fenni ilim okutulan ve aynı zamanda talebenin ikamet ettiği mektebler.

Medas
Harman yeri.

Medase
Harman yeri.

Medayih
Medhe lâyık işler ve hareketler.

Medayih-i bâhire
Çok açıktan birisini veya bir şeyi övmek, medhetmek.

Medayin
(Midyân. C.) Dâima borçlanan kimseler.

Medbee (medbe)
Kabaklık, kabağı çok olan yer. * Kul, abd.

Medbug
Dibâgat olunmuş, tabaklanmış.

Medbur
Zengin. Malı mülkü ve serveti çok olan. * Yaralı, mecruh.

Medcen
Bulutlu gün.

Medd işareti
Harekenin uzun okunacağını gösteren işaretin adı. * Hemze ile elifin birleşmesi.

Medd ü cezir
Coğ: Deniz sularının kabarması ve tekrar geriye çekilmesi.

Medd-i bisat
Kilim yayma, halı serme.

Medd-i nazar
Uzağa bakma. Gözün görebildiği kadar göz alımı.

Medd-i yed
El uzatma.

Meddah
(Mübalâga ile) Çok çok medheden, sena eden. * Edb: Taklidli hikâyelerle halkı eğlendiren hikâyeci.

Mede-d-dühur
Dünyanın sonuna kadar.

Mede-l-basar
Gözün görebildiği kadar.

Mede-l-eyyam
Günlerin sonuna kadar.

Meded
İnayet, yardım, imdad, eman. Eyvah.

Mededcu
f. Meded isteyen, yardım arayan.

Mededcuyane
f. Medet isteyene, yardım arayana yakışacak surette.

Mededhâh
f. Meded isteyen, yardım bekleyen.

Mededhâhî
f. Meded arayıcılık, yardım isteyicilik.

Mededkâr
f. Yardımcı, muin, nâsır. Nusret veren.

Mededkârane
f. Medet ve yardım edercesine.

Mededkârî
f. Yardımcılık.

Mededres
f. Yardımcı. İnâyet eden. Yardım eden. Mededresân da denir.

Mededresanî
Yardımcılık. Yardım ve inâyet edicilik.

Medeni
Faziletli, terbiyeli, kibâr. * Medineli. Şehirli. * Kur'an-ı Kerimin Medine şehrinde nâzil olan âyet ve sureleri.

Medeni-i bittab'
Doğuştan, yaradılıştan huyları ile medeni oluş. * Cenab-ı Hakkın yaratması ile tab'an iyi huylu, kibar, faziletli kimse.

Medeniyet
"Adaletseverlik, insanca iyi ve ferah yaşayış. Şehirlilik. Yaşayışta, içtimaî münâsebetlerde, ilim, fenn ve san'atta tekâmül etmiş cemiyetlerin hâli. * İslâmiyetin emirlerine göre, usulü dâiresinde yaşayış.(Küre-i arzı bir köy şekline sokan şu medeniyet-i sefihe ile gaflet perdesi pek kalınlaşmıştır. Tâdili, büyük bir himmete muhtaçtır. Ve keza, beşeriyet ruhundan dünyaya nâzır pek çok menfezler açmıştır. Bunların kapatılması ancak Allah'ın lutfuna mazhar olanlara müyesser olur. M.N.)(Sual: Sen eskiden şarktaki bedevi aşâirde seyahat ettiğin vakit, onları medeniyet ve terakkiyata çok teşvik ediyordun. Neden, kırk seneye yakındır, medeniyet-i hâzıradan ""mimsiz"" diyerek hayat-ı içtimaiyeden çekildin, inzivâya sokuldun?Elcevab: Medeniyet-i hâzıra-i Garbiye, semâvi kanun-u esasilere muhalif olarak hareket ettiği için seyyiatı hasenatına; hatâları, zararları, fâidelerine râcih geldi. Medeniyetteki maksud-u hakiki olan istirahat-ı umumiye ve saadet-i hayat-ı dünyeviye bozuldu. İktisad, kanaat yerine israf ve sefahet.. ve sa'y ve hizmet yerine tenbellik ve istirahat meyli galebe çaldığından, biçâre beşeri hem gayet fakir, hem gâyet tenbel eyledi. Semâvi Kur'anın kanun-u esasisi $_ $_ $ ferman-ı esasisiyle: ""Beşerin saadet-i hayatiyesi, iktisad ve sa'ye gayrette olduğunu ve onunla beşerin havas, avâm tabakası birbiriyle barışabilir."" diye Risale-i Nur bu esası izaha binaen kısa bir-iki nükte söyleyeceğim:Birincisi : Bedevilikte beşer üç-dört şey'e muhtaç oluyordu. O üç-dört hâcatını tedarik etmiyen on adette ancak ikisi idi. Şimdiki garb medeniyet-i zâlime-i hâzırası su'i-i istimâlât ve israfat ve hevesatı tehyic ve havâic-i gayr-i zaruriyeyi, zaruri hâcatlar hükmüne getirip görenek ve tiryakilik cihetiyle şimdiki o medeni insanın tam muhtaç olduğu dört hâcâtı yerine, yirmi şey'e bu zamanda muhtaç oluyor. O yirmi hâcatı tam helâl bir tarzda tedarik edecek yirmiden ancak ikisi olabilir. Onsekizi muhtaç hükmünde kalır. Demek bu medeniyet-i hazıra insanı çok fakir ediyor. O ihtiyaç cihetinde beşeri zulme, başka haram kazanmağa sevk etmiş. Biçâre avâm ve havas tabakasını dâima mübarezeye teşvik etmiş. Kur'anın kanun-u esasisi olan ""vücub-u zekât, hurmet-i riba"" vasıtasiyle avâmın havassa karşı itâatini ve havassın avâma karşı şefkatini te'min eden o kudsi kanunu bırakıp burjuvaları zulme, fukaraları isyana sevk etmeğe mecbur etmiş. İstirahat-ı beşeriyeyi zir ü zeber etti!..İkinci Nükte : Bu medeniyet-i hâzıranın hârikaları, beşere birer ni'met-i Rabbaniye olmasından, hakiki bir şükür ve menfaat-ı beşerde istimâli iktiza ettiği halde, şimdi görüyoruz ki: Ehemmiyetli bir kısım insanı tenbelliğe ve sefahete ve sa'yi ve çalışmayı bırakıp istirahat içinde hevesatı dinlemek meylini verdiği için sa'yin şevkini kırıyor. Ve kanaatsizlik ve iktisadsızlık yoluyla sefahete, israfa, zulme, harama sevkediyor. Meselâ Risale-i Nurdaki ""Nur Anahtarı""nın dediği gibi: Radyo büyük bir ni'met iken, maslahat-ı beşeriyeye sarf edilmek ile bir mânevi şükür iktiza ettiği halde, beşte dördü hevesata, lüzumsuz malâyani şeylere sarf edildiğinden; tenbelliğe, radyo dinlemekle heveslenmeğe sevk edip, sa'yin şevkini kırıyor. Vazife-i hakikiyesini bırakıyor. Hattâ çok menfaatli olan bir kısım hârika vesait, sa'y ve amel ve hakiki maslahat-ı ihtiyac-ı beşeriyeye istimâli lâzım gelirken, ben kendim gördüm; ondan bir-ikisi zaruri ihtiyâcata sarf edilmeğe mukabil, ondan sekizi keyf, hevesat, tenezzüh, tenbelliğe mecbur ediyor. Bu iki cüz'i misâle binler misâller var.Elhâsıl : Medeniyet-i garbiye-i hâzıra, semâvi dinleri tam dinlemediği için, beşeri hem fakir edip ihtiyacatı ziyadeleştirmiş... İktisad ve kanaat esasını bozup israf ve hırs ve tama'ı ziyadeleştirmeğe; zulüm ve harama yol açmış. Hem beşeri vesait-i sefahete teşvik etmekle o biçare muhtaç beşeri tam tenbelliğe atmış. Sa'y ve amelin şevkini kırıyor! Hevesata, sefahete sevk edip ömrünü faidesiz zâyi ediyor.Hem o muhtaç ve tenbelleşmiş beşeri, hasta etmiş. Su'-i istimâl ve israfat ile yüz nevi hastalığın sirayetine, intişarına vesile olmuş.Hem üç şiddetli ihtiyaç ve meyl-i sefahet ve ölümü her vakit hâtıra getiren kesretli hastalıklar ve dinsizlik cereyanlarının o medeniyetin içlerine yayılmasiyle intibaha gelip uyanmış beşerin gözü önünde ölümü idam-ı ebedi suretinde gösterip, her vakit beşeri tehdid ediyor. Bir nevi cehennem azâbı veriyor...İşte bu dehşetli musibet-i beşeriyeye karşı Kur'an-ı Hakim'in dörtyüz milyon talebesinin intibahiyle ve içinde semâvi, kudsi kanun-u esasileriyle bin üçyüz sene evvel gösterdiği gibi, yine bu dörtyüz milyonun kendi kudsi esasi kanunlariyle beşerin bu üç dehşetli yarasını tedavi etmesini; ve eğer yakında kıyamet kopmazsa, beşerin hem saâdet-i hayat-ı dünyeviyesini, hem saadet-i hayat-ı uhreviyesini kazandıracağını; ve ölümü, idam-ı ebediden çıkarıp âlem-i nura bir terhis tezkeresi göstermesini ve ondan çıkan medeniyetin mehasini, seyyiatına tam galebe edeceğini ve şimdiye kadar olduğu gibi; dinin bir kısmını, medeniyetin bir kısmını kazanmak için rüşvet vermek değil, belki medeniyeti ona, o semavî kanunlara bir hizmetkâr, bir yardımcı edeceğini Kur'an-ı Mu'ciz-il-Beyan'ın işarat ve rumuzundan anlaşıldığı gibi, Rahmet-i İlâhiyeden şimdiki uyanmış beşer bekliyor, yalvarıyor, arıyor!. R.N.)"

Medenk
f. Kapı sürgüsü. Kilit.

Meder
Tezek, toprak tezeği. * Çakıl. Kuru çamur. Kuru balçık. * Köy, mahalle.

Medfa'
(C.: Medâfi') Ask: Top.

Medfee
Deve sürüsü. Çok miktar deve.

Medfen
Mezar. Defnedilen, gömülen yer.

Medfu'
Dışarı çıkarılmış, def olunmuş, kovulmuş. * Verilmiş, vezneden çıkarılmış.

Medfuat
(Medfu'. C.) Defedilip dışarı çıkarılmış olanlar. * Sarfedilmiş ve verilmiş paralar. Harcanan veya kasadan çıkan paraların, hesap defterinde kaydedildiği hâne.

Medfun
Defnedilmiş. Gömülmüş.

Medh
Birisinin iyiliğini, iyi vasıflarını söylemek. Övmek.

Medha
Deve kuşunun yumurtladığı yer.

Medhal
Girilecek taraf. Dahil olacak yer. * Giriş. Esere başlangıç. Önsöz. Mukaddeme.

Medhaldar
f. Bir işte parmağı olan. Bir işe karışmış olan.

Medhaza
(C: Medâhız) Ayak kayacak yer.

Medhene
Yağhâne.

Medhiyat
(Medhiye. C.) Medh etmeler, övmeler.

Medhiye
Birini medhetmek için yazılan yazı.

Medhul
(Dahl. den) Ayıplanacak kusuru olan. * Dile düşmüş. * Kendisine birşey girmiş olan.

Medhun
f. Tabaklanmış deri.

Medhur
Uzaklaştırılmış veya kovulmuş olan. Tardedilmiş olan.

Medhuş
Dehşete uğramış. Şaşırmış. Korkmuş.

Medhuşâne
Ürkmüş gibi. Ürkmüş bir hâlde.

Medi
(C: Emdiye) Bir yerde birikip toplanmış su.

Medibb
Selin aktığı yer.

Medid
Devamlı. Çok uzun süren. * Uzatılmış. Çekilmiş.

Mediha
Medih için yazılan kaside, övme.

Medihagû
f. Medheden, öven.

Medihasenc
f. Medihnâme yazan, övücü yazılar yazan.

Medine
"Şehir. * Hicazda Hz. Peygamberin (A.S.M.) türbesi bulunan şehirdir. Buranın İslâmiyyetten evvel ismi ""Yesrib"" idi."

Medine-i münevvere
Nurlu, nurlanmış şehir.

Medine-i selâm
Bağdat şehri.

Medinet-ün nebi
Eski ismi Yesrib olan ve Peygamberimiz Hz. Muhammedin (A.S.M.) türbesinin bulunduğu Medine şehri.

Medkuk
Döğülmüş, toz hâline getirilmiş.

Medl
Zayıf, yeyni kimse.

Medlebe
Çınarlık.

Medlul
Delâlet olunan. Gösterilen. * Mânâ. Meâl. Mefhum. Delil getirilen şey. Bir kelime veya bir işâretten anlaşılan.

Medluliyyet
İşâret ve delil olma hâli.

Medma'
(C.: Medâmi') Göz. Ayn. * Gözyaşı.

Medmec
Kadeh.

Medmum
Kırmızı renkli olan. * Dolu, dolmuş.

Medn
Durmak, ikamet.

Medr
Havuzun içini sıvamak. * Düzmek.

Medraa
Ferâce, kaftan, çarşaf.

Medrec(e)
(C.: Medâric) Basamaklı yol. Merdiven. * Meslek. * Tarikat. * Dar yol. Dağ yolu.

Medrese
(Ders. den) Ders görülen yer. Ders okutulan yer. İslâmi ilimleri okuyan talebelerin yatıp kalktıkları ve tahsil için çalıştıkları vakıf odalarının bulunduğu binâ.

Medrese-i yusufiye
Hz. Yusuf'un (A.S.) iftira, haksızlık ve zulüm ile hapiste kalmasından kinâye olarak, İmân ve Kur'an hizmetinden dolayı tevkif edilenlerin hapsedildiği yere verilen isim.

Medresenişin
Medreseli. Medresede oturan.

Medresetüzzehra
"(Medreset-üz Zehra) 1914'de Birinci Cihan Harbinden evvel Van'da; Üstad Bediüzzaman Said Nursî'nin açılması için teşebbüse geçtiği ve Artemit'te (Edremit) temelini attığı Şark Üniversitesi'nin bir adı.(Münazarat Risalesi'nin ruhu ve esası hükmünde olan, hâtimesindeki Medreset-üz Zehra hakikatı ise, istikbalde çıkacak olan Risale-i Nur'a bir beşik, bir zemin ihzar etmek idi ki; bilmediği, ihtiyarsız olarak ona sevkolunuyordu. Bir hiss-i kablelvuku ile o nurani hakikatı, bir maddî surette arıyordu. Sonra o hakikatın maddî ciheti dahi vücuda gelmeye başladı. Sultan Reşad 19 bin altun lirayı Van'da temeli atılan o Medreset-üz Zehra'ya verdi. Temel atıldı, fakat sâbık harb-i umumi çıktı, geri kaldı. Beş-altı sene sonra Ankara'ya gittim, yine o hakikata çalıştım. 200 meb'ustan 163 meb'usun imzalarıyla o medresemiz -150 bin banknota iblağ ederek- o tahsisat kabul edildi. Fakat binler teessüf medreseler kapandı. Onlar ile uyuşamadım, yine geri kaldı. Fakat Cenab-ı Erhamürrâhimîn o medresenin manevî hüviyetini Isparta vilayetinde tesis eyledi. Risale-i Nur'u tecessüm ettirdi. İnşâallah istikbalde Risale-i Nur şakirdleri o âlî hakikatın maddî suretini de tesis etmeye muvaffak olacaklar. K.L.)"

Medresetüzzehrâ
parlak medrese.

Medruk
Anlaşılmış, derk olunmuş.

Medrus
Eskimiş elbise. * Deli, mecnun. * Ders olarak okunmuş.

Medsus
Gömülerek saklanmış olan. Gizli bulunan. * İçine desise karışmış şey.

Meduf
Islanmış. * Dövülmüş.

Medyum
"(Medyom) Lât. İspirtizmacılık için vasıtalık eden.(Nurlarla şiddetli alâkası bulunan birkaç has kardeşimizin nazarını, fikrini başka tarafa çevirmek veya zevkli ve ruhani bir meşreb ile meşgul edip, hizmet-i imaniyeye karşı zaifleştirmek için bâzı şahıslar ispirtizma denilen ölülerle muhabere nâmı altında cinnilerle muhabere etmek gibi hattâ bâzı büyük evliyalarla, hattâ peygamberlerle güya bir nevi konuşmak gibi eski zamanda kâhinlik denilen.. şimdi de medyumluk nâmı verilen bu mes'ele ile bâzı kardeşlerimizi meşgul ediyorlar. Halbuki:Bu mes'ele, felsefeden ve ecnebiden geldiği için ehl-i imana çok zararları olabilir. Ve çok su'-i istimalâta menşe' olmakla beraber içinde bir doğru olsa on yalan karışıyor. Çünki, doğruyu ve yalanı tefrik edecek bir mehenk, bir mikyas olmadığından ervah-ı habise ve şeytana yardım eden cinnilerin bu vesile ile hem onun ile meşgul olanın kalbine ve hem de İslâmiyete zarar vermek ihtimali var. Çünki: Mâneviyat nâmına hakaik-ı İslâmiyeye ve akide-i umumiyeye muhalif ihbarat oluyor. Ervâh-ı habise iken kendilerini, ervah-ı tayyibe zannettirip belki kendilerine bâzı büyük veliler nâmını verip İslâmiyetin esasatına muhalif sözlerle zarar vermeye çalışabilirler. Hakikatı tağyir edip, safdilleri tam aldatabilirler.Meselâ: Nasılki güneş, bir küçük cam parçasında ziyasiyle, hararetiyle, şekliyle görünüyor. Fakat, o küçücük camın içindeki güneşin o küçücük timsali, kendi nâmına eğer konuşsa ve dese: Benim ziyam dünyayı istilâ ediyor. Benim hararetim herşeyi ısıtıyor. Ve küre-i arzdan bir milyon defadan daha büyüğüm dese, ne derece hilâf-ı hakikat olduğu anlaşılır. Aynen bu misal gibi; bir peygamber, güneş gibi hakiki makamında iken o ispirtizmanın veyahut medyumluğun cam parçası hükmündeki istidadına göre bir cilvesinin tezahürü, o hakikat nâmına konuşamaz. Eğer konuşsa yüz derece muhalif olur. İspirtizmanın veya medyumluğun o mazhardaki cüz'i cilvesi, vahyin mazharı olan o mânevi güneşin kudsi mahiyetine hiçbir cihetle kıyas olamaz. Çünki: Esfel-i sâfilindeki bir cam parçası mânen a'lâ-yı illiyyinde olan o mânevi güneşin hakikatını yanına getiremez. Getirmeye çalışmak da hürmetsizlikten başka birşey değildir. Ancak onun makamına karib olmak için, Celâleddin-i Süyuti ve bir kısım evliyalar gibi seyr ü süluk ile terakki ederek o mânevi güneşin sohbetine mazhar olunur. Fakat böyle terakki, Risale-i Nurun isbat ettiği gibi, peygamberin velâyetiyle bir nevi sohbeti.. kendi derecelerine göre ve kendi istidatları derecesinde olur.Fakat Nübüvvet hakikatı, velâyetten ne derece yüksek ise, ispirtizma vasıtasiyle veyahut terakkiyat-ı ruhiyye cihetiyle mazhar olunan sohbet ve muhabere dahi hiçbir cihette hakiki peygamberle muhabereye yetişemiyeceğinden yeni ahkâm-ı şer'iyyeye medar-ı ahkâm olamaz.Evet, dinden gelmeyen, belki felsefenin hassasiyetinden gelen celb-i ervah da; hem hilâf-ı hakikat, hem hilâf-ı edeb bir harekettir. Çünki a'lâ-yı illiyyinde ve kudsi makamlarda olanları esfel-i sâfilin hükmündeki masasına ve yalanların yeri olan oyuncak tahtasına getirmek tam bir ihanettir ve bir hürmetsizliktir. Adetâ bir padişahı kulübeciğine çağırıp getirmek gibidir. Belki ayn-ı hakikat ve edeb ve hürmet ve istifade odur ki, Celâleddin-i Süyuti, Celâleddin-i Rumi ve İmam-ı Rabbâni gibi zâtların seyr ü süluk-u ruhanileri gibi seyr ü süluk ile yükselerek o kudsi zâtlara yanaşmak ve istifade etmektir.Rü'ya-yı sâdıkada ervah-ı habise ve şeytan peygamber suretinde temessül edemez. Fakat celb-i ervahta; ervah-ı habise, belki peygamberin lisanen ismini kendine takıp; Sünnet-i Seniyyeye ve ahkâm-ı Şer'iyyeye muhalif olarak konuşabilir. Eğer bu konuşması şeriatın ahkâmına ve Sünnet-i Seniyyeye muhalif ise, tam delildir ki, o konuşan ervah-ı tayyibe değildir. Mü'min ve müslüman cinni de değildir. Ervah-ı habisedir. Bu şekilde taklid ediyor. R.N.) (Bak: İspirtizma)"

Medyun
Borçlu. Vereceği bulunan.

Medîh
(Medh. den) Övmeye ve medhetmeye sebeb olan şey. Övme mevzuu.

Medîn
Borçlu. * Kul, köle, abd.

Medş
Elin zayıf olması. Elin eti az ve siniri sarkmış olması.

Meeka
Ağlamaktan ârız olan hıçkırık. * Gayretlenmek, gayrete gelmek.

Meenne
Alâmet, nişan, işaret.

Mef'at
Yılanlı yer.

Mef'em
Karnı geniş olan kişi.

Mef'ul
"Yapılan iş. Fâilin eseri. * Gr: Fâilin fiilinin te'sir ettiği şey. ""Nuri kitabı okudu"" cümlesinde, kitab mef'uldür."

Mef'ul-ü sarih
"Doğrudan doğruya mef'ul demektir. Bir harf-i cerle ifâde olunmaz. ""Nuri dalı kırdı"" cümlesinde ""dal"" mef'ul-ü sarihtir. ""Nuri daldan düştü"" dersek, bunu arapça ifâde için (min) harf-i cerri ile söyleyebiliriz. İşte böyle harf-i cerle söylenen mef'ullere, ""mef'ul-ü gayr-i sarih"" denir. Bunlar mef'uldeki harf-i cerlerin adına göre isim alırlar. Meselâ: Mef'ul-ü maa, mef'ul-ü fih, mef'ul-ü leh gibi."

Mefad
Fayda vermek.

Mefafun
Aklı ve fikri zayıf olan.

Mefahim
Mefhumlar. Anlaşılan şeyler. Anlaşılan mânâ ve mefhumlar.

Mefahir
İftihar edilecek, övünülecek şeyler. Mefharetler.

Mefahis
(Mefhas. C.) Kuş yuvaları.

Mefail
(Mef'ul. C.) İşlenmiş ve yapılmış işler.

Mefaka
Ansızın tutmak.

Mefalis
(Müflis. C.) Müflisler. İflâs edenler.

Mefarik
(Mefrak ve Mefrik. C.) Başın tepe kısımları. Başta saçın ikiye ayrıldığı noktalar.

Mefariş
(Mefruş. C.) Kadın eşler.

Mefasid
(Mefsedet. C.) Fesadlıklar. Bozgunculuklar. Münafıklıklar.

Mefasıl
(Mafsal. C.) Mafsallar. Vücuttaki oynak yerleri, eklenti yerleri.

Mefat
(Bak: Müfad)

Mefatih
(Miftah. C.) Anahtarlar.

Mefatih-ül gayb
(Bak: Mugayyebat-ı hamse) İmam-ı Razi'nin bir tefsiri.

Mefatir
(Muftır. C.) Oruç açanlar, iftar edenler.

Mefatır
Yaradılıştan olan huylar. Fıtri olan huylar.

Mefaviz
(Mefâze. C.) Sahralar, çöller.

Mefaz
Feyz, halâs, zafer. * Korkulardan, acılardan kurtulup murada ermek.

Mefaze
(C.: Mefâviz) Çöl, sahra.

Mefdere
Dağ keçisinin durağı.

Meferr
Kaçılacak yer.

Mefhar
İftihara, övünmeğe, sevinmeğe sebeb olan. İftihara vesile olan şey.

Mefhar-ı kâinat
"(Mefhar-i Mevcudat) Kâinatın, kendisi ile iftihar ettiği zat mânâsına Hz. Muhammed'e (A.S.M.) alem olmuş bir tâbirdir.Bu tâbirin kavranabilmesi için nurâni bir bahsi naklediyoruz: ""Bak, hârika bir surette hüsn-i suretle hüsn-i sireti cem'eden O Mürşid-i Umumi, O Hatib-i Kudsi; cevâhir dolu bir Kitab-ı Mu'ciz-ül Beyan eline alarak, bütün insanlara mele-i a'lâdan nâzil olan bir hutbe-i ezeliyeyi okuyor ve bütün beni âdemi ve cinleri ve mevcudatı dinletiyor. Evet, pek büyük bir emirden haber veriyor. Hilkat-ı âlemin acib muammasını açıyor. Kâinatın sırr-ı hikmetine dâir tılsımı açıyor. Felsefe ve fenn-i hikmetin, nev-i beşere: ""Siz kimlersiniz? Nereden geliyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz?"" diye irâd ettiği, akılları acz ve hayrette bırakan üç suâle cevap veriyor...Arkadaş! Şu Zât-ı Nurâni (A.S.M.) Mürşid-i İmâni Resul-ü Ekrem, bak; nasıl neşrettiği hakikatın nuriyle, Hakkın ziyası ile, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek, âlemde yaptığı inkılâb ile âlemin şeklini değiştirerek nurâni bir şekle sokmuştur. Evet, O Zâtın nurâni güzelliği ile kâinata bakılmazsa, kâinat bir mâtem-i umumi içinde görünecekti. Bütün mevcudat birbirine karşı ecnebi ve düşman durumunda bulunacaktı. Cemâdat, birer cenaze suretini gösterecekti. Hayvan ve insanlar, eytam gibi zevâl ve firakın korkusundan vâveylâlara düşeceklerdi. Ve kâinata, harekâtiyle, tenevvüü ile ve tagayyüratiyle, nukuşiyle tesadüfe bağlı bir oyuncak nazarı ile bakılacaktı. Bilhassa insanlar, hayvanlardan daha aşağı, zelil ve hakir olacaklardı. İşte, O Zâtın telkin ettiği imân nazarı ile kâinata bakılmadığı takdirde, kâinat böyle korkunç, zulümatlı bir şekilde görülecekti. Fakat O Mürşid-i Kâmil'in gözü ile ve imân gözlüğü ile bakılırsa; her taraf nurlu, ziyadar, canlı, hayatlı, sevimli, sevgili bir vaziyette arz-ı didar edecektir. Evet, kâinat iman nuru ile mâtem-i umumi yeri olmaktan çıkıp mescid-i zikir ve şükür olmuştur. Birbirine düşman telâkki edilen mevcudat, birbirine ahbab ve kardeş olmuşlardır. Cenâze ve ölü şeklini gösteren cemâdât, ünsiyyetli birer hayattar ve lisan-ı hâliyle hâlıkının âyâtını nâtık birer müsahhar me'muru şekline giriyorlar. Ağlayan müteşekki ve eytâm kıyafetinde görünen insan; ibâdetinde zâkir, Hâlikına şâkir sıfatını takınıyor. Ve kâinatın harekât, tenevvüât, tagayyürât ve nukuşu, abesiyyetten kurtuluyor. Rabbâni mektublar, Ayat-ı tekviniyyeye sahifeler, Esmâ-i İlâhiyyeye âyineler suretine inkılâb ederler.Hülâsa: İman nuriyle âlem öyle terakki eder ki: ""Hikmet-i Samedâniye Kitabı"" nâmını alıyor. Ve insan zelil ve fakir ve âciz hayvanların sırasından çıkar. Za'fının kuvvetiyle, aczinin kudreti ile, ubudiyyetinin şevketi ile, kalbinin şuâı ile, aklının haşmet-i İmâniyyesi ile hilâfet ve hâkimiyyetin zirvesine yükselmiştir. Hattâ, acz, fakr, ihtiyaç ve akıl onun sukutuna esbâb iken, suud ve yükselmesine sebeb olurlar. Zulmetli, karanlıklı bir mezar-ı ekber suretinde görünen zaman-ı mâzi, enbiya ve evliyanın ziyâsı ile ziyâdar ve nurâni görünmeğe başlar. Karanlıklı gece şeklinde olan istikbal, Kur'ânın ziyası ile tenevvür eder. Cennetin bostanları şekline girer. Buna binâen, O Zât-ı Nurâni olmasa idi; kâinat da, insan da, her şey de adem hükmünde kalır; ne kıymeti olur ve ne ehemmiyeti kalırdı.Binaenaleyh bu kadar garib, acib, güzel kâinat için böyle târifat ve teşrifatçı bir Mürşid-i Harika lâzımdır! ""Eğer bu Zât (A.S.M.) olmasa idi kâinat da olmazdı"" meâlinde $ olan Hadis-i Kudsi şu hakikatı tenvir ediyor."" M.N.)"

Mefharet
Birine şeref veren şey. İftihar edilecek, övünülecek şey.

Mefhas
(C.: Mefâhis) Kuş yuvası.

Mefhum
Kömürleşmiş olan.

Mefkad
Kaybolacak yer.

Mefkaret
İhtiyaç, zaruret.

Mefkud
Kaybolmuş. Olmayan. Yok. Gayr-ı mevcud. * Fık: Ölü veya diri olduğu bilinmeyen, kayıp kimse.

Mefkudiyet
Mefkudluk. Bulunmama, kayıplık, yokluk.

Mefkuk
(C: Mefakik) Ayrılmış olan. * Sökülmüş, çıkarılmış.

Mefkur
(C.: Mefâkir) Omurga kemikleri kırılmış olan hayvan veya insan.

Mefkure
(Fikir. den) Gâye. Gâye olan şey. Tasavvur hâlindeki gâye. İdeâl.

Mefluc
Felc olmuş. İnmeli. Kımıldayamaz hâle gelmiş.

Meflucen
Felce uğramış olarak. Mefluc olarak.

Mefluk
Yoksul, zavallı, biçare, miskin.

Meflul
Kınında bulunan kılınç. * Kapalı, kilitli.

Mefrah
Kuluçka çıkarma yeri. Folluk.

Mefrak
(C.: Mefârik) Başın tepesi. Tepe kısmı. Başın üstünde, saçların ikiye bölündüğü yer.

Mefrat
Çok büyük.

Mefred
Çok büyük, kocaman, aşırı derecede iri.

Mefreş
Eskiden göç sırasında yatak ve şilte taşımada kullanılan meşinden veya çadır bezinden yapılmış harar.

Mefrug
(C.: Mefârig) (Ferağ. dan) Başkasına bırakılmış, feragat edilmiş.

Mefrugün bih
Bir kimseye bırakılan şey.

Mefrugün leh
Kendisine bir şeyin mülkiyeti ve tasarruf hakkı bırakılmış olan kimse.

Mefruk
Bölünmüş, ayrılmış tefrik edilmiş.

Mefruz
İftira olunmuş, ayrılmış, bölünmüş.

Mefruz-ül edâ
Edâ edilmesi, ödenmesi farz olmuş.

Mefruş
Döşenmiş, ferş olunmuş, serilmiş. * Nikâhlı karı.

Mefruşat
(Ferş. ten) Ev döşemeğe yarayan şeyler. Kilim, halı v.s.

Mefruşat-ı beytiye
Ev eşyası.

Mefsah
Bozma. * Feshedecek, bozacak yer.

Mefsaka
(Fısk. dan) Günah işlenen yer.

Mefsedet
Bozukluk, fenâlık, fesatçılık. Münâfıklık.

Mefsil
(C: Mefâsıl) Her âzada olan ek yerleri. Mafsal.

Mefsud
Kendinden kan alınmış kimse.

Mefsuh
Hükümsüz bırakılmış. Yürürlükten kaldırılmış. Battal edilmiş.

Mefsuhiyet
Mefsuhluk. Yürürlükten kaldırılma hâli. Hükümsüzlük.

Meftah
Hazine.

Meftuh
Açılmış. Fethedilmiş. * Ele geçirilmiş, zabtedilmiş. * Gr: Fethalı (üstünlü) okunan harf.

Meftuhane
f. Başlangıç için verilen ziyâfet. Bir kitabı okumaya veya yeni bir derse başlarken, talebelere hocası tarafından verilen başlama ziyafeti.

Meftuk
Fıtıklı.

Meftul
(Fetl. den) Bükülmüş, kıvrılmış. Fitil hâline getirilmiş.

Meftum
Sütten ve memeden kesilmiş çocuk.

Meftun
Fitne ve belâya tutulmuş olan. Âşık. Mecnun. * Cünun. Fitne.

Meftunane
Meftuncasına, kendinden geçmiş olarak, tutkuncasına. Şaşarak, hayrancasına.

Meftuniyet
Tutkunluk. Aşıklık.

Meftur
Füturlu, kederli, üzgün, bezgin.

Mefturane
f. Bitkin bir halde, bezmişcesine.

Mefturiyet
Bıkkınlık, bitkinlik, bezginlik.

Meftut
Ufalanmış, parça parça edilmiş, parçalanmış.

Mefza'
Korku. Korku yeri. * Sığınacak yer.

Mefzaha
Rezilliğe ve kepâzeliğe sebebiyet veren şey.

Mefzul
Üstün gelen. Fazla gelmiş olan.

Mefzur
Eskimiş. * Parçalanmış.

Mefîs
Kaçacak yer.

Megad
"Bir ot cinsidir, ağaca sarmaşır çıkar; üzüm çubuğundan ince olur ve yaprağı uzun olur."

Megafir
(Miğfer. C.) Miğferler. Eskiden muharebelerde başa giyilen demir başlıklar.

Megafon
Sesi yükseltip büyüten alet.

Megak
Mezar, kabir, çukur.

Meganim
Ganimet malları. Harbde alınan mallar.

Megavil
(Migvel. C.) Hançerler. Ufak ve ince kılınçlar.

Meger
f. Meğer, halbuki, ancak, oysa ki, şu kadar ki.

Meges
f. Sinek.

Meges-i engübin
Bal sineği. Arı. Nahl.

Megesgir
f. Örümcek ağı.

Megesran
f. Yelpâze.

Megesvar
f. Sinek gibi. Sinek şeklinde.

Meglul
(Bak: Maglul)

Megmum
(Bak: Magmum)

Megs
(Bak: Meges)

Megz
(Bak: Magz)

Meh
f. Ay. Kamer. (Bak: Mah) * Senenin onikide biri. Ay.

Meh-ru
(C: Mehruyân) f. Ay yüzlü, güzel.

Meh-ruyan
f. Ay yüzlüler. Ay gibi parlak olanlar. * Mc: Manevî güzellik. Ahlâk sahibi ve dindar olanlar.

Meh-çe
Minâre, kubbe ve bayrak direğinin üstüne konulan küçük hilâl, ay.

Meh-şid
f. Ay, kamer. * Ay ışığı, mehtâb.

Mehab
Dehşetli ve heybetli yer.

Mehabb
(Mehebb. C.) Rüzgârın estiği yerler.

Mehabbet
(Bak: Muhabbet)

Mehabet
Heybet. * Hürmetle karışık korku. * İhtiram. Azamet. Büyüklük.

Mehabil
(Mehbil. C.) Tıb: Rahim yolları.

Mehacim
(Mihcem. C.) Hacamat şişeleri. * Çekip emmeye yarayan âletler.

Mehafet
(Bak: Mahafet)

Mehah
Tazelik, güzellik.

Mehail
(Mehil. C.) Tehlikeli ve korkunç yerler.

Mehak
Durgun suyun yeşilliği.

Mehakim
(Bak: Mahâkim)

Mehal
Süre, mühlet, vâde. * Korku yeri.

Mehalik
(Mehleke. C.) Tehlikeler. Tehlikeli işler. Korkulan yerler.

Mehamid
Şükür ve hamdler. Medihler. Sebeb-i şükür ve hamd olan hasletler.

Mehamil
Mahmiller. * İhtimaller. (Bak: Mahmil)

Mehamm
(Mühim. C.) Mühim şeyler. Kıymetli işler. Umur-u azime. * Düşündürücü şeyler.

Mehammşinâs
f. İşinin ehli. İşden anlıyan.

Mehan
(Bak: Mühan)

Mehane
Hakaret.

Mehanen
Küçümsenerek, hafifsenerek.

Mehanet
Küçültme. Küçük görülme. * Hor ve zelil olmak. Zayıf ve zebun olmak. * Tedbiri azca olmak.

Mehanne
Burun.

Mehar
Noksan, eksik. * Merci.

Meharet
Ustalık, beceriklilik, üstadlık. Meleke ve mümârese. * Kur'anda meharet: Hıfzın kuvvetiyle harflerin mahreçlerine riâyettir.

Meharic
(Mahrec. C.) Mahreçler. Dışarı çıkacak şeyler.

Meharic-i huruf
Tecvidde: Ağızda harf seslerinin çıktığı yerler.

Mehasin
(Bak: Mahasin)

Mehat
(C: Mehâ-Mehevât) Billur taşı. * Güneş. * Dağ sığırı. * Tazelik. * Güzellik.

Mehatt
Menzil, konak.

Mehave
Doğru. * İnce olmak.

Mehavi
(Mehva. C.) Çöller, sahralar. * Vâdiler. * İki yükseğin arası.

Mehavif
Korkulu yerler.

Mehaz
Su akacak yer, su mecrası. * Gebe kadının ağrısının tutması. * Gebe deve.

Mehaza
İşlek yol.

Mehazin
Mahzenler. Hazineler. Mal doldurulan yerler.

Mehaş
Ev eşyası. Mal, mülk, metâ.

Mehbel
Rahim sonu. (Veled yatağı derler) * Veled yolu.

Mehbil
(C.: Mehâbil) Rahim yolu. * Rahim, döl yatağı.

Mehbit
Bir şeyin indiği yer. İnilecek yer. Yukarıdan aşağı inilecek yer. Düşülen yer.

Mehbit-i vahy
Vahyin indiği kimse. Vahyin ineceği yer. Münzel-i aleyh.

Mehbut
Hastalık veya bir illetten zayıf nahif olmuş olan.

Mehc
Cömert, eli açık.

Mehcebin
f. Ay alınlı. Alnı ay gibi parlak olan.

Mehcenet
Küçük hurma ağacı.

Mehcur(e)
(Hicr. den) Uzaklaşmış, uzakta kalmış, ayrı düşmüş. Bırakılmış, metruk, unutulmuş, gayr-i müstâmel. * Saçma sapan, hezeyan. Amel edilmeyen. Kullanılmaz olmuş. Ayrılmış.

Mehcuriyet
Uzaklık, ayrılık. * Bırakılıp unutulma, metrukiyet.

Mehcüv
Hicvolunmuş. Zemmolunmuş. Kötülüğü ilân ile zevklenilmiş.

Mehd
Beşik. Beslenilecek, büyüyecek yer. * Yeryüzü. * Yayıp döşemek. * Kâr kazanmak. * Hazırlanmak.

Mehd-ara
f. Beşik süsleyen.

Mehd-i uhuvvet
Uhuvvet beşiği. Kardeşlik kazanılan yer.

Mehded
Hindibâ otu. * Acı marul.

Mehdi
"Hidâyete eren veya hidayete vesile olan. Sâhib-üz-zaman. ""Hususi ve şahsi bir tarzda Allah'ın hidayetine mazhar olan, kendisine Cenâb-ı Hak tarafından yol gösterilen"" mânasınadır. Bu kelime ihtida etmiş olanlar için de kullanılmıştır. Mehdi-yi Resul, Mehdi-yi muntazır da denir. Ahir zamanda gelip bütün müslümanları Hakaik-ı imâniye ve Kur'âniyeyi câmi' eserleri ile uyandıracak, dinlerini takviye ve imânlarını tecdit edecek olan ve Peygamberimizin (A.S.M.) Al'inden bir Zâttır. Hz. Peygamberimizin Mehdi hakkındaki tavsiflerinden anlaşılıyor ki; ""Cenab-ı Hak kemâl-i kereminden Din-i Muhammedinin (A.S.M.) ebediyyetine bir alâmet olarak her asırda, her fitne zamanında Mehdi mânâsında bir zâtı gönderip onunla Din-i İslâmı te'yid buyurmuştur."" Mehdi-misâl zâtlar gelmişlerdir. Deccâl ismiyle tâbir edilen dehşetli bir şahsın, Müslümanları İslâmiyetten uzaklaştırmak ve sefâhet ve dalâlete ve dinsizliğe sevk etmeğe çalışmasına karşı, İslâmiyyeti, Kur'ânî eserleriyle müdafaa eden ve Kur'ânın ve imânın hakikatlarını izah ve isbat ile müslümanların imânlarını kuvvetlendiren, taklidi imânları tahkiki imân kuvvetine tebdil eden ve ehl-i imânı ikâz edip uyandıran ve her hâliyle Hz. Peygambere (A.S.M.) tâbi olan evliyaullahtan, mücâhid, ferid ve cadde-i Kübra-i Kur'âniye yolunda giden ve bu cadde-i kübrayı gösteren rehber-i zaman, yüksek bir zâttır. (Bak: Deccâl)(Suâl : Ahir zamanda Hz. Mehdi geleceğine ve fesada girmiş âlemi ıslâh edeceğine dâir müteaddid rivâyât-ı sahiha var. Halbuki, şu zaman, cemaat zamanıdır; şahıs zamanı değil. Şahıs ne kadar dâhi ve hattâ yüz dâhi derecesinde olsa bir cemaatin mümessili olmazsa, bir cemaatin şahs-ı mânevisini temsil etmezse; muhalif bir cemaatin şahs-ı mânevisine karşı mağlubdur. Şu zamanda kuvvet-i velâyeti ne kadar yüksek olursa olsun böyle bir cemaat-i beşeriyenin ifsâdat-ı azimesi içinde nasıl ıslâh eder? Eğer Mehdinin bütün işleri harika olsa, şu dünyada Hikmet-i İlâhiyyeye ve Kavânin-i Adetullâha muhalif düşer. Bu Mehdi mes'elesinin sırrını anlamak istiyoruz?Elcevab: Cenâb-ı Hak, kemâl-i rahmetinden, Şeriat-ı İslâmiyyenin ebediyyetine bir eser-i himâyet olarak, her bir fesâd-ı ümmet zamanında bir müslih veya bir müceddid veya bir halife-i zişân veya bir kutb-u a'zâm veya bir mürşid-i ekmel veyahud bir nevi Mehdi hükmünde mübârek zâtları göndermiş, fesadı izâle edip milleti ıslâh etmiş. Din-i Ahmediyi (A.S.M.) muhafaza etmiş. Mâdem âdeti öyle cereyan ediyor; âhir zamanın en büyük fesadı zamanında; elbette en büyük bir müctehid, hem en büyük bir müceddid, hem hâkim, hem mühdi, hem mürşid, hem kutb-u a'zâm olarak bir zât-ı nurâniyi gönderecek; ve o zât da Ehl-i Beyt-i Nebeviden olacaktır. Cenâb-ı Hak, bir dakika zarfında beynes-semâ ve-l arz âlemini bulutlarla doldurup boşalttığı gibi, bir saniyede denizin fırtınalarını teskin eder ve bahar içinde bir saatte yaz mevsiminin nümunesini ve yazda bir saatte kış fırtınasını icad eden Kadir-i Zülcelâl, Mehdi ile de Alem-i İslâmın zulumatını dağıtabilir ve vâdetmiştir, vâdini elbette yapacaktır. Kudret-i İlâhiyye noktasında bakılsa, gâyet kolaydır. Eğer dâire-i esbâb ve Hikmet-i Rabbâniye noktasında düşünülse, yine o kadar ma'kul ve vuku'a lâyıktır ki; ""Eğer Muhbir-i Sâdıktan rivâyet olmazsa dahi, her hâlde öyle olmak lâzım gelir ve olacaktır"", diye ehl-i tefekkür hükmeder. M.)"

Mehdi-i muntazır
(Şiilerin itikadına göre) Kıyameti bekleyen mehdi.

Mehdi-misal
Mehdiye benzer surette. Mehdi gibi hidayete vesile olan.

Mehdi-yi abbasî
(Hi: 120-163) Abbâsi Halifesidir. Ebu Abdullah Muhammed diye de anılır. Halife Mansurun oğludur. Meşhur ve iyiliği ile umumi kabul gören bir zat olup hususan sulh zamanında imparatorluğun inkişafı için çok çalışmıştır. Yeni yollar yaptırmış, postayı ıslâh etmiş ve Abbâsi Sülâlesinin en iyi hükümdarı olarak tanınmıştır.

Mehdiyye
Mehdiye âit ve mensub olan. Mehdiye dâir ve müteallik. * Hediye. Armağan.

Mehdum(e)
(Hedm. den) Yıkılmış, hedmolunmuş, yıkık.

Mehdur
(Hedr. den) Yazık edilmiş, ziyan edilmiş. Boş yere gitmiş.

Mehdî
hidayete eren ve hidayete vesile olan, âhirzamanda eserleri ve talebeleriyle îmana hizmet ederek yeryüzünü nurlandıran büyük ve nuranî âlim.

Mehdîmisâl
Mehdî gibi.

Mehebb
(C.: Mehâbb) Rüzgârın estiği yer.

Mehel
(C: Mühul-Emhâl) Yavaş yapmak. * Sonraya bırakmak, te'hir etmek.

Mehenk
Ölçü. Miyar. * Altın ve gümüş ayarını anlamaya mahsus taş. Üzerinde altın tecrübe edilen siyah taş.

Mehere
(Mâhir. C.) Mâhirler, ustalar, üstadlar. Hüner sahibi ve elinden iş gelen kimseler.

Mehfak
Bol nesne.

Mehist
f. Ağır, sakil.

Mehk
Suyun rengi yeşil olmak.

Mehl
Vakit verme. Vâde. Mühlet. Bir işi belli bir zamana kadar te'hir etme.

Mehleke
(C.: Mehâlik) Tehlikeli yer veya iş.

Mehlika
f. Güzel. Ay yüzlü.

Mehma-emken
Olabildiği kadar. Mümkün mertebe.

Mehme
(C.: Mehâme) Irak, uzak. * Issızlık. * Korkunç sahrâ. Büyük çöl.

Mehmed
Muhammed isminin Türkçede meşhur olmuş değişik şeklidir. Resul-i Ekrem Efendimize verilen ve sadece ona lâyık bulunan Muhammed (A.S.M.) ismine hürmeten bu değişiklik âdet olmuştur.

Mehmed akif
(1873-1936) Şiir ve manzumeyi sırf İslâmiyete hizmet için yazdı. İlk Türkiye Büyük Millet Meclisinde İstiklâl Marşı manzumesi kabul edilerek milletin mâneviyatına büyük faydalar sağladı. Çanakkale Şehidlerine hitaben yazdığı manzumesi de aynı mahiyettedir. Bu İslâm mücahidinin şiirleri Safahât isimli yedi kısımdan ibâret bir kitabda toplanmıştır. (R. Aleyh)

Mehmedcik
Kahraman ve mücahid mânasında Türk askerine verilen ünvandır.

Mehmum
Endişeli. Düşünceli.

Mehmuse
"Gizli. Gizlenmiş eşya. * Örtülmüş. * Tecvidde: Gizli okunan harfler. Fısıltı ile okunan harfler. $ sözü, bu harfleri toplamıştır. Bunun zıddı ""Huruf-u mechure"" dir."

Mehmusen
Gizli olarak.

Mehmuz
Gr: Hemzeli kelime. Harfin kökünde hemze varsa o kelimeye denir.

Mehmuz-ul ayn
"Kelime kökündeki ikinci harf ""hemze"" olursa, o kelimeye denir. Birinci harfi ""hemze"" olursa ona: Mehmuz-ul fâ; üçüncü harf hemzeli olur ise ona da: Mehmuz-ül lâm denir."

Mehn (mihn)
Hizmet. * Mübtezellik, değersizlik.

Mehpare
f. Ay parçası. * Çok güzel kimse.

Mehpeyker
Nurlu, ay yüzlü. Yüzü ay gibi parlak ve güzel olan.

Mehr
Aşk, şefkat, muhabbet. * Güneş. * Huk: Mihr. Evlenme muamelesinde erkek tarafından kadına verilen nikâh bedeli.

Mehr-i muaccel
Nikâhta erkek tarafından kız tarafına verilen ağırlık, para.

Mehr-i müeccel
Boşanma veya ölüm halinde, kız tarafına verilmesi nikâhta kararlaştırılmış olan para.

Mehr-i müsemma
İki tarafın rızası ile nikâh bedeli olarak kararlaştırılan para.

Mehrak
(C: Mehârik) Sahife, sayfa.

Mehreb
Sığınılacak yer. * Ürküp kaçma.

Mehrec
(Bak: Mahrec)

Mehrecan
Eylül ayının onaltıncı günü.

Mehru'
Sar'alı kimse. Sar'a hastalığı olan kişi.

Mehtab
f. Mâhtâb. Ay ışığı.

Mehter
(Mih-ter) f. Daha büyük. * Reis. * Seyis. Osmanlı askeri mızıkası ve buna mensub müzikçiler. * Vaktiyle Bâb-ı âli çavuşu. * Rütbe, nişan veya vazife alanların evlerine müjde götürenler. * Tanzimattan önce Pâdişah çadırını kurmağa vazifeli asker. * At uşağı.

Mehterhane
f. Tar: Zurna, nakkare, nefir, zil, davul ve kösden kurulu askeri mızıka takımı.

Mehterân
(Mehter. C.) Mehterler.

Mehtuk
(Hetk. den) Bozulmuş, yırtılmış, hetkolunmuş.

Mehub
Heybetli. Azametli. Korkunç. * Arslan.

Mehul
Benli, benekli.

Mehv
İnce kılıç. * Sulu süt.

Mehva
(C: Mehâvâ) Sahrâ, çöl, * Uçurum, yar. * İki dağ arası. * İki şeyin arası.

Mehvare
f. Ay gibi. * Aylık maaş. Aylık ücret.

Mehvat
Çöl, sahra. * İki şeyin arası.

Mehveş
f. Ay gibi. * Mc: Güzel.

Mehyum
Şaşmış, hayrette kalmış, şaşırmış. * Sevgi ve aşkdan serseme dönmüş.

Mehzul
Düşkün. Zayıf. Arık.

Mehzum
Hezimete uğramış. Mağlub olmuş olan.

Mehîb
İnsanın kendisinden korktuğu. Heybetli, azametli, korkunç kimse. * Arslan, esed, gazanfer.

Mehîl
Korkulu yer. Korkunç ve tehlikeli yer.

Mehîn
Hor ve hakir. Zayıf. Zebun. * Az şey. * Rey', fikir ve tedbirde temyizi zayıf, ahmak.

Mehîr
f. Ay, kamer.

Mehîre
Usta, mâhir, hünerli. * Hür olan kadın. * Nikâh bedeli çok olan kadın.

Mehîz
Ayran. * Yağı alınmış yoğurt.

Mein
Ağlanacak ve inlenecek yer.

Mejeng
f. Keder, hüzün, tasa, gam. * Hoşa gitmeyen, beğenilmeyen, nefret edilen, iğrenilen.

Mek'um
Ağzı bağlı deve.

Meka
(C: Emkâ) Tilki, tavşan ve bunlara benzer hayvanlar. * Canavarların inleri ve yatakları.

Mekabir
(Bak: Makabir)

Mekad(e)
Yakın olmak, yakınlık.

Mekadir
(Bak: Makadir)

Mekahil
(Mikhal, mikhel ve mükhüle. C.) Göze sürme çekecek âletler, miller.

Mekaid
(Mekide. C.) Hileler, aldatmalar, düzenler, dalavereler.

Mekal
(Bak: Makal)

Mekamin
(Mekmen. C.) Gizlenilecek yerler, pusular.

Mekanik
Lât. Cisimlerin hareketleriyle alâkalı hâdiseleri inceleyen ilim. Mihanikiyetten bahseden kitap. * Makina. Makina aksamının hey'et-i mecmuası. * Kafa yormaksızın el veya makina ile yapılan.

Mekanizma
Lât. Bir şeyin makina kısmı. * Mc: Oluş ve işleyiş. Meydana çıkış.

Mekarîs
(Mıkrâs. C.) Makaslar, kesecek aletler.

Mekayîs
Mikyaslar. Ölçüler. * Mukayeseler.

Mekbir
İhtiyarlama, yaşlanma.

Mekbud
Ciğerinde hastalık olan.

Mekbut
Mahzun kişi. Hüzünlü, üzüntülü kimse.

Mekd
Azlık. * İkamet, oturmak.

Mekdur
Kederlenmiş, kederli.

Mekene
Kertenkele yumurtası.

Meker
(C.: Mükur) Bir ağaç cinsi.

Mekerr
Cenk edecek yer, savaş meydanı.

Mekfere
Örtecek, sertredecek yer.

Mekfuf
Kulplarından sıkıca bağlanıp heybe gibi asılmış. * Kilitlenmiş. * Heybe. * Dürülmüş, toplanmış. * Men olunmuş. Yasak edilmiş.

Mekfuf-ül ayn
Gözü keffolmuş. Kör, âmâ.

Mekful
(Kefâlet. den) Kefil olmuş veya kefil olunmuş.

Mekful-ün anh
Kendisine kefillik edilen kimse.

Mekful-ün bih
Kefâlet olunan kimse veya şey.

Mekhul(e)
(Kuhl. dan) Sürme çekilmiş, sürmeli.

Mekir
(Mekr) Hile. Aldatma. Oyun. Düzen. (Birisinin kötü veya iyi hâllerini öğrenmek veya kötülüğe sevketmek ya da gayesinden alıkoymak için yapılır.)

Mekk
Emmek. * Helâk etmek. * Noksan etmek, eksiltmek.

Mekke
Hicaz'da Kâbe'nin bulunduğu en mukaddes şehrin ismidir. Aynı zamanda Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) doğduğu şehirdir.

Mekke-i mükerreme
İlk ismi Mekke olan bu şehire, Hz. Peygamber'in (A.S.M.) gelmesi ve Mukaddes Kâbe'nin putlardan temizlenmesi ile Mükerrem Mekke mânâsında bu isim verilmiştir.

Mekkuk
(C.: Mekâkik) Birbuçuk sa' alır kile.

Mekkâr
Hilekâr. Düzenbaz. Çok aldatıcı. Mekir yapan.

Mekkârî
Mekkârlık, hile, düzen. Hilekârlık.

Mekkî
Mekke'den olan. Mekke'ye dâir ve mensub. * Mekke'de nâzil olan âyet veya sure.

Mekla'
Otlu yer.

Meklum
Yaralı, mecruh. Yaralanmış.

Mekmen
(C.: Mekâmin) Gizlenilip pusu kurulan yer. Pusu yeri.

Mekmene
Pusu, gizlenilecek yer. * Define, hazine.

Mekmun
Gizli. Saklı.

Mekn
Kudret, kuvvet, güç.

Meknan
Bir ot cinsi.

Mekne
(C: Miken-Mekenât) Kuş yuvası.

Mekniyyat
(Mekniyye. C.) Kinayeli cümleler.

Meknun
Örtülü, gizli. Saklı. * Dizilmiş. Dizili. Manzum.

Meknus
Süpürülmüş.

Meknuz
Gömülü define, örtülü, gizli. Hıfzedilmiş, mahfuz.

Mekr
(Bak: Mekir)

Mekre
(C: Mekârih) Şiddet. * Bıkkınlık. * Kerahet, iğrençlik.

Mekreme
İzzet, ikram yeri. Seha, cud, şeref. Cömertlik.

Mekreme-i uzmâ
Büyük ikrâm, izzet yeri.

Mekremet-güster
Merhamet dağıtan, merhamet yayan.

Mekrub
Kederlenmiş. Musibete uğramış. Tasalı, gamlı insan.

Mekrubiyet
Kederli, hüzünlü ve tasalı olma.

Mekruh
İğrenç, nahoş görülen şey. * Fık: Şeriatın haram etmediği, fakat zaruret olmadan yapılmasına izin vermediği, zanna dayanan delil ile işlenmesi caiz olmayan iş. * Mihnet. Şiddet.

Mekruha
Keder, mihnet. şiddet.

Mekruhat
(Mekruh. C.) Mekruh olan şeyler.

Mekruhiyet
İğrençlik, mekruhluk.

Mekrume
(Bak: Mekreme)

Meks
(C.: Mükus) Bir şeyin pahası noksan olma. * Öşür. Vergi. Vergi almak.

Mekseb
(C.: Mekâsib) (Kisb. den) Kazanç, gelir. * Kazanç yeri. Kazanç vasıtası.

Meksefe
(Bak: Miksefe)

Meksub(e)
Kesbolunmuş. Kazanılmış. * Sonradan tahsil olunmuş, elde edilmiş. * Yüksekten dökülen. * Çağlayan.

Meksuf
Küsufa uğramış, ziyâsı, aydınlığı tutulmuş. Kararmış.

Meksur
"(Kesr. den) Kırılmış, kesrolunmuş. * Gr: ""İ"" şeklinde kesreli okunan harf."

Mekteb
(C.: Mekâtib) Yazı yazacak yer. * Okul.

Mekteb-i harbiye
Harp okulu.

Mekteb-i hususî
Özel okul, hususi mekteb.

Mekteb-i i'dadî
Osmanlılar devrindeki rüştiyeden, yani eski orta mektebden sonra gelen ve talebeyi yüksek mektebe hazırlayan tahsil devresi. Lise.

Mekteb-i ibtidaî
İlk mekteb, ilk okul.

Mekteb-i leylî
Yatılı mekteb, yatılı okul.

Mekteb-i sultanî
İstanbul'da Galatasaray Lisesi.

Mekteb-i âlî
Yüksek mekteb, yüksek okul.

Mektub
Yazılı, yazılmış kâğıt.

Mektub-u samedanî
Hiç bir şeye muhtaç olmayan Allah'ın eserleri. Yeryüzü. İnsanlar, ağaçlar, çiçekler, çekirdekler, dağlar, denizler gibi çok hakikatlı mâna ifâde eden Allah'ın mektupları.

Mektub-u sâmî
Başbakanlık (sadaret) makamından yazılan resmi mektublar.

Mektubat
Mektublar. Yazılı kâğıtlar. * Bazı meşhur ve mühim kitapların ismi. * Bir yerden başka bir yerdeki şahsa gönderilen yazılı kâğıtlar. * Risale-i Nur Külliyatından bir mecmuanın ismi.

Mektuf
İki eli arkasına bağlanmış olan.

Mektum
Gizli. Saklı. Gizli kalmış. * Hükümetten gizli tutulan.

Mektumat
(Mektume. C.) Hükümetten kaçırılarak gizlenmiş ve yazdırılmamış nüfus, mal veya gelir.

Mekur
Hileci, yalancı, dolandırıcı.

Mekyes
Akıllılık ve ferâsetle bilinen kimse.

Mekyul
Kile ile ölçülmüş.

Mekzebe
Yalan söz, doğru olmayan kelâm. Palavra.

Mekzube
Palavra, yalan söz.

Mekzum
Kederli, hüzünlü, tasalı, üzüntülü, gamlı.

Mekân
(Kevn. den) Yer. Durulan yer. Ev, hane, mesken. Mahal.

Mekân-ı baîd
Uzak mekân, uzay yer. (Mekân-ı baîd, yâni: İmanın faide vereceği teklif zamanı, teklif dünyası geçtikten, azab gelip çattıktan sonra iman, iman-ı yeis faydasızdır. E.T.)

Mekâne
(C: Emkine-Emâkin) Kudret, kuvvet, güç.

Mekânen
Mahal ve yer bakımından.

Mekânet
Ağır başlılık. * Kuvvet. Güç.

Mekânis
(Miknese. C.) Süpürgeler.

Mekâre
Eskiden kira ile tutulan yük hayvanı. * Tar: Osmanlı ordusunda taşıma işlerinde kullanılan hayvanlara verilen ad. (Mekâre denilen at, katır, deve gibi hayvanlar, harp zamanlarında halktan satın alınırdı. Bazen geçici bir zaman için, savaş bölgesindeki halktan hayvan toplanır ve belirli miktar ücret ödenirdi.)

Mekârib
(Mikreb. C.) Çift sürülen sabanlar.

Mekârih
(Mekrehe. C.) İnsana tiksinti veren şeyler. * Sıkıntılar, dertler.

Mekârim
(Kerem. C.) Keremler. İyilikler. * Güzel ahlâk sahibi olmak. * Ahlâk-ı hamide, Cenâb-ı Hakk'ın sevdiği, beğendiği güzel ahlâk.

Mekârim-i ahlâk
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) ahlâkına ve onun sünnet-i seniyesine ittiba ve imtisâl edenlerin ahlâkı.

Mekârimkâr
f. Cömert, eliaçık. Kerem sâhibi.

Mekâsib
(Mekseb ve Meksib. C.) Kazançlar. Kazanç yer ve araçları. Kesbedilen ve kazanılan yerler.

Mekâtib
(Mekteb. C.) Mektebler, okullar.

Mekâtib-i hususiye
Hususi mektebler. Özel okullar.

Mekâtib-i i'dâdiyye
Yüksek mekteblere talebeyi hazırlayan, rüştiyeden sonra gidilen mektebler. Liseler.

Mekâtib-i ibtidâiyye
İlk mektebler, ilk okullar.

Mekâtib-i leyliyye
Yatılı mektebler.

Mekâtib-i rüşdiyye
Orta mekteb derecesinde ve altı sınıflık olan Osmanlı Devleti devrindeki mektebler.

Mekâtib-i âliye
Yüksek mektebler. Yüksek okullar. Üniversite ayarındaki mektebler.

Mekâtîb
(Mektub. C.) Mektublar.

Mekâyid
(Mekide. C.) Hileler, düzenler, aldatmalar.

Mekâyil
(Mikyâl. C.) Ölçekler, tahıl ölçekleri, kileler.

Mekâza
Şiddetli mümârese. Alışkanlık.

Mekîd
Tuzağa düşen veya düşecek olan.

Mekîde
(C.: Mekâid) Hile, aldatma, düzen, dalavere.

Mekîdet
Düzen, hile, fesat.

Mekîl
Ölçmek. * Kilo ile ölçülen şey.

Mekîlât
(Mekîl. C.) Buğday, arpa gibi kile ile ölçülen şeyler.

Mekîn
Yüksek rütbe sâhibi. Vakarlı. Temkinli. Nüfuz ve iktidar sahibi. * Yerleşmiş. Oturmuş. Sâkin, Muhkem.

Mekînet
Onur, vakar, ciddiyet, ağırbaşlılık.

Mekîs
Vakarlı. Onur sahibi. Ciddi ve ağırbaşlı kimse.

Mekşuf
Keşfolunmuş, meydana çıkarılmış. Açık. Belli.

Mekşuf-ül avre
Görünmemesi icab eden yeri açık olan kimse.

Mekşuf-ür re's
Başı açık.

Mel'
Seri seyr.

Mel'ab
(La'b. dan) Eğlence yeri. Oyun yeri.

Mel'abe
(La'b. dan) Oyun. Eğlence vasıtası. Oyuncak.

Mel'abe-i sıbyân
Çocuk oyuncağı.

Mel'abegâh
f. Oyun oynanan yer. Mel'abe yeri.

Mel'an
Dolu olan, taşkın.

Mel'ane(t)
(La'n. dan) Lânete sebeb olan. Lânete müstehak iş. * Yol ayrımı ve insan menzili.

Mel'anet-piş
f. Mel'unluktan başka işi olmayan. İşi gücü mel'unluktan ibaret olan.

Mel'anetkârane
f. Lânete müstehak surette.

Mel'em (mil'em)
Ölçüsünde cimrilik yapan.

Mel'eme
Cem'etmek, toplamak. * Terbiye etmek, düzeltmek, ıslâh etmek. * Yara yırtığını bağlamak.

Mel'ub
Salyalı ağız.

Mel'un
Lânetlenmiş. Lânete lâyık. * Kovulmuş, tard olunmuş.

Mela
(C.: Emlâ) Ova, sahra. * Vakit. * Sıcak kül.MELA'Â : Meşveret. * Cemaat. Güruh. * Bir kavmin ileri gelen mes'uliyetli şahısları. * Huy, ahlâk. (Bak: Mele') * Doldurmak.

Mela'
Otu olmayan yer.

Melab
Bir cins güzel koku.

Melabis
Elbiseler. Giyecek şeyler.

Melace
Husumeti uzatmak, düşmanlığı çoğaltmak.

Melaci'
(Melce. C.) İlticâ edilecek ve sığınılacak yerler.

Melagım
Ağız çevresi.

Melah
f. Çekirge.

Melaha (müluha)
Tatsızlık, tuzsuzluk.

Melahat
Yüz güzelliği. Cemal. * Tuzluluk. Tuzlu su.

Melahi
Oyunlar, eğlenceler. Cümbüşler.

Melahide
Mülhidler. Dinsizler. İmânsızlar.

Melahif
(Milhaf ve Milhafe. C.) Sarınacak veya bürünecek şeyler. Yorganlar.

Melahim
Muharebe ve cenk yerleri. (Bak: Melhame)

Melaib
(Mel'ab-Mel'abe. C.) Oyuncaklar. Oyun oynanacak yerler.

Melaik
(Mil'aka. C.) Tahta kaşıklar.

Melaik(e)
(Melek. C.) Melekler. Nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, makamları sabit, kendileri ma'sum mahluklar.

Melaike-i kiram
"Büyük meleklerin büyükleri: Cebrâil, Mikâil, İsrâfil, Azrâil (A.S.)(... Melâike, bir ümmet-i azimedir ki; sıfat-ı iradeden gelen ve şeriat-ı fıtriyye denilen evamir-i tekviniyesinin hamelesi ve mümessili ve mütemessilleridirler. S.)(... Hem meselâ küre-i arz, küre-i arzın nevileri adedince başlar ve o nevilerin ferdleri sayısınca diller ve o fertlerin a'za ve yaprak ve meyveleri mikdarınca tesbihatlar yaptığı için elbette o haşmetli ve şuursuz ubudiyyet-i fıtriyeyi bilerek, şuurdârâne temsil edip Dergâh-ı İlâhiyeye takdim etmek için kırk bin başlı ve her başı kırk bin dil ile ve her bir dil ile kırk bin tesbihat yapan bir melek-i müekkeli bulunacak ki, ayn-i hakikat olarak Muhbir-i Sâdık haber vermiş ve hilkat-ı kâinatın en ehemmiyetli neticesi olan insanlarla münasebât-ı Rabbâniyeyi tebliğ ve izhâr eden Cebrâil (A.S.) ve zihayat âleminde en haşmetli ve en dehşetli olan diriltmek ve hayat vermek ve ölümle terhis etmekteki Halika mahsus olan icraat-ı İlâhiyeyi, yalnız temsil edip ubudiyetkârâne nezâret eden İsrafil (A.S.) ve Azrâil (A.S.) ve hayat dâiresinde rahmetin en cemiyetli, en geniş, en zevkli olan rızıktaki ihsânât-ı Rahmâniyeye nezâretle berâber şuursuz şükürleri şuur ile temsil eden Mikâil (A.S.) gibi meleklerin pek acib mâhiyette olarak bulunmaları ve vücudları ve ruhların bekaları, saltanat ve haşmet-i Rububiyyetin muktezasıdır. Onların ve her birinin mahsus tâifelerinin vücudları, kâinatta güneş gibi görünen saltanat ve haşmetin vücudu derecesinde kat'idir ve şüphesizdir. Melâikeye âid başka maddeler bunlara kıyas edilsin. Ş.)"

Melain
(Mel'ane. C.) Lânet edilecek iş ve hareketler.

Melak
Lütuf, muhabbet, sevgi.

Melal
Can sıkıntısı. Usanç. Gamlılık. Zaaf ve fütur.

Melal-aver
f. Usanç verici, usandıran, sıkan.

Melam
Kınanmış. * Rezillik. Hakirlik. Kıymetsizlik.

Melamet
Kınanmışlık. İtab ve serzenişlik. Rezillik ve rüsvaylık.

Melamet-zedegân
(Melametzede. C.) f. Ayıplanmış, kınanmış kimseler, azarlanmış olanlar.

Melametzede
(C.: Melametzedegân) f. Melamete uğramış, ayıplanmış, azarlanmış, kınanmış.

Melami'
(Lem'a. C.) Parıltılar. Aydınlıklar.

Melamih
(Lemha. C.) Lemhalar. Bir şeyin başka bir şeye benzeme noktaları. Güzellik ve çirkinlik eserleri.

Melamiyyun
(Melamî. C.) Melamî tarikatından olanlar.

Melamî
Kınanmış ve ayıplanmışlardan olan. * Hükema-i Kelbiyyun. (Bak: Kelbiyyun) * Melami adındaki tarikata mensub olan.

Melas
Kaypakça olmak.

Melaset
Yumuşaklık. (Zıddı: Huşunet)

Melassa
Hırsız ve haydut yatağı.

Melavet
Vakit, zaman.

Melaz
Sığınılacak yer. Melce'.

Melaze
f. Küçük dil.

Melazib
(Milzâb. C.) Çok tamahkâr ve cimri olanlar.

Melazz
Yalancı, kezzab. (Melzuz. C.) Leziz nesneler, lezzetli şeyler.

Melbes
Giyecek şey. Elbise.

Melbes ü me'kel
Giyecek ve yiyecek.

Melbus
Giyilen. Giyilmiş olan. * Giyinmiş. Elbise giymiş.

Melbusât
Giyilecek şeyler. Elbiseler.

Melc(e)
Emmek.

Melce'
Sığınılacak yer. Halas olacak, kurtulacak yer.

Meld
Yumuşak olmak.

Melda
Çok genç ve körpe vücud veya dal. İnce ve nâzik bedenli kız.

Meldug
(Ledg. den) Zehirli bir hayvan tarafından ısırılarak sokulmuş.

Mele'
(C.: Emlâ) Bir cemâatin ileri gelenleri. * Hırs, tama'. * Zan. * Güzellik. * Fls: Kâinatta hiçlik şeklinde boşluk olmadığını, her yerin dolu olduğunu ifade eden bir tabirdir. * Dolu mekân. * Kalabalık, güruh, cemaat, topluluk. Halk.

Mele-i a'lâ
Kerrubiyyun ve melâike cemaati. En yüksek hey'et. Melekler âlemi. Felekler ve unsurlar.

Meled
Tazelik, körpelik, nâziklik, gençlik.

Melek
Nurdan yaratılmış, fıtratları sâfi, masum mahluk. * Güzel huylu ve güzel olan kimse. (Bak: Melâike)

Melek-i müekkel
Muayyen bir işle tavzif edilmiş melek. (Bak: Melâike)

Melek-i siyânet
Allah'ın emri ile insanları koruyan, muhafaza eden melek.

Melek-zad
Melekten olmuş gibi, çok güzel.

Melek-ül bihar
Denizlere nezaret eden melek.

Melek-ül cibâl
Dağlara nezâret eden melek.

Melek-ül emtâr
Yağmurla vazifeli olan melek.

Melek-ül mevt
İnsanların ruhlarını kabzeden Azrâil. (A.S.)

Meleka
Düz kayacak nesne.

Meleke
Tekrar tekrar yapılan bir iş veya tecrübeden sonra hasıl olan bilgi ve mehâret. * Mümârese.

Melekut
Tam bir hâkimiyyetle, Saltanat-ı İlâhiyyenin müessiriyyet ve idâresinin esrarı. Her şeyin kendi mertebesinde, o mertebeye münâsib ruhu, canı, hakikatı. Bir şeyin iç yüzü, iç ciheti. * Hükümdarlık. Saltanat. * Ruhlar âlemi. (Bak: Arş)(İnsan mülk ciheti ile kalbe zarf olur, melekut cihetiyle de mazruf olur. M.N.)

Melekutiyân
Melekut âleminden olanlar.

Melekât
(Meleke. C.) Melekeler. Tecrübe neticesi elde edilen alışılmış bilgiler. İsti'datlar.

Melekât-ı akliyye
Tecrübe neticesi aklen bilinen kolaylık, tecrübeden doğan bilgililik.

Melekî
(Melekiye) Meleğe mensub, melekle alâkalı. * Paklık, temizlik, ismet. * Hükümdara, melike âit. Melikle alâkalı.

Melel
Bıkma, usanma, bezme.

Melem
Yaramaz tenbel kimse.

Melevan
Gece ve gündüz.

Melez
(Meles) İki ırkın karışması neticesi hâsıl olan yeni bir nesil. Ayrı iki cinsten doğmuş olan. * Aydınlıkla karanlık arası, alaca karanlık.

Melfuf
Sarılı. Bir mektup veya bir şey içine konulmuş olan.

Melfufat
(Melfuf. C.) Zarf içinde veya tezkereye ilişik yazılar.

Melfufen
Sarılı olarak. Melfuf olarak. Leffen, ekli olan şey.

Melfuha
(C: Melâfih) Ana karnındaki erkek çocuk.

Melfuz
(Lâfız. dan) Telâffuz olunmuş, okunmuş olan. Söylenmiş. * Ağızdan çıkan söz, hece, kelime veya harf.

Melfuzât
(Melfuz. C.) Konuşulan şeyler.

Melh
Kibirlenmek, gururlanmak. * şiddetli seyir.

Melhame
Kanlı harb. * Büyük muharebe sahası.

Melhame-i kübrâ
Büyük ve kanlı savaş, harp.

Melhec
(C: Melâhic) Darlık.

Melhed
Kabrin çukur açılacak yeri.

Melhem
Hurma ağacı çok olan yer.

Melhez
(C: Melâhız) Darlık çekecek yer.

Melhub
(Lehb. den) Alevli, alevlenmiş.

Melhud
(Lahd. dan) Mezara sokulmuş, kabre konulmuş. Lâhid içine konulmuş.

Melhuf
Hasrette kalan. * Kederli, tasalı. * İmdad bekleyen.

Melhufân
(Melhuf. C.) Kederliler, tasalılar, kaygılılar, üzüntülüler. * Hasrette kalanlar.

Melhufîn
Hasrette kalıp yardım isteyenler.

Melhuk
Karışmış, kavuşmuş. İltihak etmiş.

Melhuz
Mülâhaza ve tefekkür olunmuş olan veya olunabilen. Düşünülebilen. Akla gelebilen. Olabilir.

Melhuzât
(Melhuz ve Melhuze. C.) Olabilir şeyler. Hatıra gelen şeyler. İhtimâller.

Meli'
Otu olmayan yer.

Melik
Mülk ve melekut sâhibi. Padişah. Mutasarrıf. * Bir kavmin başı. Mâlik. (İsimdir)

Meliyy
Uzun zaman. * Zengin. Varlıklı. Maldâr. Gani. Eşraf.

Melk
Dalkavukluk. * Yumuşaklık yapmak. * Mahvetmek. * Yıkamak. * Emmek. * Vurmak.

Melkean
Kötü, yaramaz kimse.

Melkeme
El ile vurulan yerin yarası.

Melkuha
(C: Melakih) Anasının karnında olan çocuk.

Melkut
Yerden kaldırılıp alınan şey. * Sokağa, virâneliğe, câmi veya kilise kapısına bırakılmış çocuk.

Mell
Küsmek, darılmak. * Yorgunluk. * Kakma, dürtmek. * Mahzun olmak, kederli olmak. * Hamuru külün içinde pişirmek.

Mella
Zengin kimse.

Mellah
(C.: Mellâhân-Mellâhin-Mellâhun) Gemici. Kaptan. Denizci.

Mellaha
Tuz çıkan yer.

Mellahan
(Mellâh. C.) Kaptanlar, denizciler, gemiciler.

Mellahe
Tuzla.

Mellahîn
(Mellâh. C.) Denizciler, gemiciler, kaptanlar.

Mellase
Yeri düzeltmede kullanılan âlet, sürgü.

Melle
Çukur.

Melmus
(C.: Melâmis) (Lems. den) El ile dokunulmuş.

Melmusat
(Melmus. C.) El ile dokunmalar. El ile temas etmeler.

Mels
Yalan vâde, yalan söz. * Güzellik, hüsün.

Melsa'
Pürüzsüz ve düz yer. * şarap.

Melsuk
Yapıştırılmış. Bitiştirilmiş.

Melsun
(C.: Melâsin) Yalancı, kezzâb.

Meltafa
Güzellik, lâtiflik yeri olan şey veya vasıf.

Meltem
Yaz mevsiminde karadan denize doğru esen rüzgâr.

Meltut
Karışmış, mahlut.

Melul
Usanmış. Bıkmış. Bezmiş. * Mahzun.

Melulâne
Acıklı ve mahzun bir hâlde.

Melum
Azarlanmış, tahkir edilmiş, levmolunmuş.

Melvan
Gece ve gündüz.

Melyene
Yumuşaklık.

Melze
At seğirtirken koltuklarını uzatmak. * Süngü ile veya gayrı nesne ile ta'n eylemek.

Melzum
Mevcud bir şeyle birbirinden ayrılmayan. Mevcud bir şeyle beraber bulunması lâzım gelen. Lüzumlu olmuş olan. Lüzumlu kılınmış.

Melzumiyet
Lüzumlu kılma. Melzumluk.

Melâmîlik
kendini kınamayı esas alan bir tarikat.

Melîh
(C.: Milâh-Emlâh) Güzel, şirin. Sâhib-i melâhat. * Tuzlu.

Melîk
Hâkim-i Mutlak. Hükümdar. Sultan. Memleket sahibi. Padişah. Kadir. (Daimî sıfattır.)

Melîke
Kadın hükümdar. Hükümdar karısı. Kraliçe.

Melîkâne
f. Hükümdar ve melike mensub. Onunla alâkalı.

Melîl (melile)
Kül içinde pişirilen ekmek. * Hararet, sıcaklık. * Üzgün, kederli. Melul.

Melîs
şişman ve tenbel olan kişi.

Melît
Cenin.

Mem'ud
Midesinde hastalık olan.

Memalik
(Memleket. C.) Memleketler.

Memalik-i hârre
Sıcak memleketler. İklimi çok sıcak olan mıntıkalar.

Memalik-i osmaniye
Osmanlı memleketi. Osmanlılara aid memleketler.

Memalîk
(Memluk. C.) Köleler. kullar.

Memat
Ölüm. Ahirete göç etmek. (Bak: Mevt)

Memdud
(Medd. den) Uzatılmış, yayılmış olan. Çekilmiş.

Memdude
Balçıklı ve kesekli yer.

Memdudî
Tel çeken.

Memduh(a)
Beğenilmiş. Medholunmuş. Övülmüş. * Fık: Peygamberimizin (A.S.M.) sevmiş olduğu hareket, iş.

Memduhat
(Memduh ve Memduha. C.) Medhedilecek ve övülecek şeyler. Övülmeğe değer şeyler.

Memduhiyyet
Makbul oluş. Makbullük. Beğenilmiş oluş.

Memedd
(Masdar-ı mimî ve mekân ismi) Bir şeyin uzandığı, serildiği yer.

Memerr
Geçilecek yer. Cadde, sokak. Geçit yeri.

Memerr-i nâs
Herkesin geçtiği yol. Geçit.

Memerr-ül mahlukat
Mahlukatın geçtiği yer. Dünya.

Memhur
Mühürlenmiş. Damgalanmış.

Memhure
Nikâh bedeli verilmiş olan kadın.

Memhus
Parlatılmış, cilâlanmış. * Etli, şişman, dolgun insan veya hayvan.

Memhuvv
(Mahv. dan) Mahvolmuş, perişan olmuş.

Memhuz
Yağı alınmış yoğurt.

Memkure
Sirkeli ve sarmısaklı balık.

Memkut
Düşmanlık edilen, hased edilen.

Memkûr
(C: Memâkir) Av kanıyla kirlenmiş. * Kızıla boyanmış.

Memkûre
Uysal, yakışıklı.

Memlaha
(Milh. den) Tuz çıkarılan yer. Tuzla.

Memleket
(C.: Memâlik) Bir devletin toprağı, ülke, yurt. * Şehir. İl, kasaba. * Bir insanın doğup büyüdüğü yer.

Memlu
Doldurulmuş. Dolu.

Memluh
Tuzlanmış. Tuzlu.

Memluhat
(Memluh. C.) Tuzlanmış şeyler. Tuzlu şeyler.

Memluk
Köle. Kul. Esir. Bende. Hizmetkâr. * Birinin malı olan.

Memlukiyyet
Esirlik. Hizmetkârlık. Kulluk. Kölelik.

Memlukâne
f. Köleye yakışır hâlde. Kölece. * Eskiden çok defa bir büyüğe sunulan yazılarda, kendinden bahsederken kullanılırdı.

Memlul
(Memlule) Usanmış, usanılmış, bıkılmış, bezilmiş.

Memnu'
Yasak. Menedilmiş. Mâni olunmuş.

Memnuat
(Memnu ve Memnua. C.) Yasak şeyler.

Memnuiyyet
Yasaklık. Haram veya yasak oluş.

Memnun
(Minnet. den) Hoşnud. Razı. Minnet altında bulunan. İyiliğe nâil kılınmış. Çok muteber olan şey. Çok beğenilen. Ölçülü ve hesaplı olan. * Kesilmiş.

Memnunen
Sevinerek, memnun olarak.

Memnuniyyet
Mesrur oluş. Şâdlık. Mesruriyet.

Memru'
Otlu yer.

Memsud
Vücudu kuvvetli ve sağlam yapılı olan.

Memsude
Devrik yüzlü, münkabız kimse.

Memsuh
Suratı, daha çirkin şekle sokulmuş. Biçimsiz ve çirkin surete girmiş olan.

Memsun
Mesâne hastalığına tutulmuş kimse.

Memsus
Massolunmuş, emilmiş. * Baldır, incik.

Memtul
Çekiçle döğülerek işlenmiş.

Memtur
Üzerine yağmur yağmış. Yağmur yağarak ıslanmış.

Memut
Meyyit. Ölmüş.

Memzuc
Bitişik. Karışık. Karışmış. Birlik olmuş. Birbirine mezc olmuş. * Şakalaşmak. * Oynamak.

Memîl
Meyletme, bir yana eğilme, temâyül etme.

Memşa
(Meşy. den) Ayak yolu. Üzerine basıp yürüdükleri yer.

Memşuk
Yazılmış olan, meşkolunmuş. * Uzun boylu zayıf at.

Men
"(İsm-i Mevsuldür) Şahsa delâlet eder. ""O kimse ki, yahut, kimi, kim, kim ki"" gibi mânâlara gelir. İstifham için olur, yerine göre tesniye (Menân) şeklinde ve cemi (Menun) gibi okunabilir. Akıl sahibleri hakkında kullanılır. Mevsule, şartiye, nekre-i tâmme, nekre-i mevsule olur."

Men dakka dukka
"""Kapı çalanın kapısı çalınır."" Yâni, kim birisine bir kötülük yahut iyilik yaparsa ona o şey yapılır. Meselâ: ""Su-i zan eden su-i zanna mâruz olur."""

Men ene
Ben kimim?

Men hüve
O kimdir?

Men lehül hakk
Fık: Hak sahibi olan kimse.

Men lem yezuk lem yedri
"Tatmayan bilemez. Kim ki tatmamış; o, tadını bilemez."

Men'
Yasak etmek. Durdurmak. Bırakmamak. Bir şeyi diriğ etmek, esirgemek.

Men'a
Ölüm haberi. Vefat haberi.

Men'ab
Cömert. * Hızlı yürüyen.

Men'af
(C.: Menâif) Dağın sivri tepesi.

Men'at
Ölüm haberi.

Men'e
Dibâgat için ısladıkları deri.

Men'ut
Medhedilmiş. İyiliği, güzelliği söylenilmiş olan.

Men'uş
Hayır ile yâdedilen ölü. * Yukarı kaldırılmış. * Fakir olduktan sonra sevindirilmiş. * Tabuta konulmuş.

Men-i muhakeme
Muhakemeyi durdurmak, muhakemeye lüzum görmeyip menetmek.

Mena
İki rıtıl. (İkiyüz altmış dirhem)

Menaat
Sarplık, çetinlik, kavilik, güçlük.

Menaat-ı mevkiiye
Arazi sarplığı.

Menab
Birinin yerini tutmak, nâib olmak. Birisine vekil olmak. Vekillik yeri.

Menabi'
(Menba'. C.) Kaynaklar. Pınarlar. Nebeân eden yerler. * Her şeyin zâhir olduğu yerler. * Servetlerin çıktığı yerler.

Menabi-i aşere
On menba.

Menabi-i servet
Zenginlik kaynakları.

Menabik
Batman.

Menabir
(Minber. C.) Minberler. Camilerde hatiblerin hutbe okumalarına mahsus kürsüler.

Menabit
(Menbet ve Menbit. C.) Çayırlar, otlaklar.

Menacil
(Mincel. C.) Ekin orakları.

Menacim
(Mencem. C.) Terâzi kolları.

Menadif
(Mindef. C.) Hallaç yayları.

Menadil
(Mendil. C.) Mendiller. Küçük havlular, peçeteler.

Menafi'
(Menfaat. C.) Menfaatler. Faydalar.

Menafi-i umumiye
Umumi menfaatler, umumi faydalar.

Menafih
(Minfâh. C.) Körükler.

Menafiz
(Menfez. C.) Delikler. Menfezler. * Nüfuz edecek yerler.

Menah
f. Geniş, bol, ferâh. * Dar.

Menahe
(C.: Menâih) (Nevha. dan) Ölü için ağlanacak yer. Mâtemhâne.

Menahi
(Nehi. C.) Menedilmiş şeyler. Şer'an yasak edilmiş olan şeyler.

Menahic
(Minhac-Menhec. C.) Açık ve geniş yollar. Bilinen büyük yollar.

Menahic-i hükemâ
Hakîmlerin, ilm-i kelâm âlimlerinin meslekleri ve gittikleri mânevi yollar.

Menahil
(Menhel. C.) Durak yerleri. Durulacak sulak yerler. * Hayvan sulanan yerler.

Menahir
(Menhar. C.) Hayvan kesilecek yerler. Hayvan boğazlıyacak yerler. Mezbahaneler.

Menahis
(Minhas. C.) Uğursuz şeyler.

Menahit
(Minhat. C.) (Tahta veya taş) yontma âletleri.

Menahiz
(Minhaz. C.) Burun delikleri.

Menaif
Dağların sivri tepeleri.

Menaih
(Menâhe. C.) Ölü için ağlanacak yerler. Mâtemhâneler.

Menair
(Menâvir) Minâreler. * Nur yerleri. * Alâmet.

Menakib
(Menkeb. C.) Yollar. * Omuzlar.

Menakir
(Münker. C.) Günah ve kötü şeyler.

Menakîr
(Minkar. C.) Minkarlar, gagalar. Yırtıcı kuşların gagaları. Taşçı kalemleri.

Menakıb
(Menkıbe. C.) Menkıbeler. Hayat hikâyeleri.

Menal
Yetiştirme, nâil olma, kavuşma. * Ele geçirilen şey. Nâil ve sahib olunan şey.

Menam
Uyku. Uyku zamanı. * Rüya. Düş. * Uyunacak yer, yatak odası.

Mename
Yatak, döşek.

Menamen
Uyuyarak. Uykuda olarak.

Menar
Nur yeri. Fener kulesi. * Câmi minâresi. * Yol işaretleri.

Menare
(C: Menâr-Menâvir) Alâmet, işaret. * Kandil. * Minare.

Menas
Sığınacak yer. Melce'. Penah. * Deprenmek. * Fevt.

Menasik
(Mensek. C.) İbâdet edecek yerler. İbâdet ederken lüzum eden usul, yol ve tarz.

Menasik-ül hac
Hacı olmak için Mekke-i Mükerreme'ye gidenlerin Kâbe'yi ziyaret etme, Arafat'ta vakfeye durma, kurban kesme, ihram giyme, muayyen bir yerden bir yere kadar yürüme gibi yapılan ibadet rükünleri. (Bak: Sa'y)

Menasim
(Mensim. C.) Yollar, tarikler, meslekler. * Alâmetler, izler, eserler, nişânlar.

Menasir
(Minser. C.) Yırtıcı kuşların gagaları. * Taşçı kalemleri.

Menassa
Çeyiz odası. * Yüksek yer, çardak.

Menası'
(Minsa'. C.) Medine-i Münevvere'nin dışında meşhur bir yer.

Menasıb
(Mansıb. C.) Devletin başlıca hizmetleri. Makamlar, rütbeler, pâyeler.

Menasıb-ı seyfiye
Askerlik hizmetleri.

Menat
bir putun adı.

Menatık
Mıntıkalar, bölgeler.

Menatık-ı baîde
Uzak mıntıkalar. Uzak bölgeler.

Menatık-ı duşize-i tahayyül
Tahayyülün bâkir mıntıkaları.

Menavir
(Minare. C.) Minareler.

Menaya
(Meniyye. C.) Ölümler. * Maksatlar. Gâyeler.

Menazi'
(Menze'. C.) Niza ve kavga edilecek yerler.

Menazil
(Menzil. C.) Menziller. İnecek yollar. Duralar. Konak yerleri.

Menazım
(Manzam. C.) Sıralar, diziler.

Menazır
Manzaralar. Seyredilecek, görülecek güzel yerler. Güzel görünüşler.

Menaî
(Men'â. C.) Ölüm haberleri. Vefat haberleri. Kötü haberler.

Menaşir
(Minşâr. C.) Testereler. * (Menşur. C.) Tar: Padişâhın verdiği vezirlik veya müşirlik fermanları. * Mat: Prizmalar.

Menba'
Kaynak. Nimetin veya herhangi bir şeyin çıktığı yer. Suyun çıktığı yer. Pınar.

Menbat
Suyun çıktığı yer. Menba'.

Menbel
Tembel, uyuşuk.

Menber
(C: Menâbir) Yüksek olacak yer.

Menbic
"Mevzi ismi. (Oraya nisbetle ""menbicâni"" derler.)"

Menbit
Otlu yer, otlak, çayır.

Menbuz
Piç. Veled-i zinâ. * Hemen doğmasını müteakib bir yere atılmış çocuk.

Menbuş
Açılmış, soyulmuş.

Menca
(Bak: Mence')

Mencat
Kurtulma, necât bulma. Halâs olma.

Mence
(Mencâ) Kurtulacak yer. Necat bulacak yer. * Necat bulma. Kurtulma.

Menced
(C: Menâcid) İnci ve altından olan gerdanlık.

Mencem
(C.: Menâcim) Terazi kolu. * Maden.

Mencenik
(Bak: Mancınık)

Mencenun
(C: Menâcin) Sığırın döndürdüğü dolap. * Sığırların çektiği kağnı.

Mencub
Dibâgat olunmuş deri. * Geniş kadeh.

Mencud
Kederli, tasalı, gamlı.

Mencuk
f. Bayrak direkleri ve minâre başına takılan küçük ay. * Sancak, bayrak. * Şemsiye.

Mencınık
(C: Mencınıkât) Mancınık.

Mend
"f. Kelimelerin sonuna getirilerek ""sahip"" mânasına edattır."

Mendeb
Tehlike. Ölüm. * Gürültü ve şamata ile ağlama.

Mendeme
Pişman olma. Nedâmet etmek. * Pişman olacak yer.

Mendil
(Mindîl) (C: Menâdîl) Mendil. * Küçük havlu, peçete.

Mendub
Yapılması beğenilen iş. Şeriatın yasak etmediği veya emretmediği iş olmakla beraber yapılmasında sevab ve mendubiyet olan amel. Müstehab. * İyilikleri anlatılarak arkasından gözyaşı döküp ağlanan ölü.

Mendud
Meyvesi aşağıdan yukarıya yığılı, istifli.

Menduf
Didilmiş, atılmış.

Menduha
Genişlik. * Kifâyet, kâfi gelmek. * Mahlas.

Menea
(Mâni. C.) Engeller, mâniler, özürler. * Engel olanlar, mâni olanlar, geri bırakanlar. * Kuvvet ve cemâat.

Menend
(Mânende-Mânend) f. Nazir. Eş. Benzer. şebih. Müşabih.

Menfa
Nefyolunan yer. Birinin sürüldüğü yer. Nefiy yeri.

Menfaat
Fayda. Kâr. Gelir. İhtiyaç karşılığı olan şey.

Menfaatbahş
f. Faydalı, yararlı. Menfaat ve fayda veren.

Menfaatdâr
f. Menfaat ve fayda gören.

Menfaatperest
f. Yaptığı işin sadece faydasını düşünen. Sadece nefsine ait kârları, faydaları düşünerek çalışan. Allah rızasını esas gaye yapmayan kimse.

Menfed
Tükenmek, yok olup gitmek.

Menfer
Geri kaçılacak yer. Nefret edilecek, sevilmeyecek yer.

Menfes
(Nefes. den) Nefes deliği. Nefes alacak yer.

Menfez
Nüfuz edecek delik, pencere. Delik. Ağız. Yarık. Girilecek yer.

Menfiyyen
Sürgün olarak.

Menfuh
Üfürülmüş. * Büyük karınlı. Nefholunmuş.

Menfur
Kendisinden nefret edilen, sevilmeyen. İğrenç. * Mebguz.

Menfus
Yeni doğmuş çocuk.

Menfuş
(Pamuk veya yün gibi) atılmış ve didilmiş. Dağılmış, didik didik edilmiş.

Menfî
Müsbetin zıddı. Müsbet olmayan. * Nefyedilmiş, sürgün edilmiş. Sürgün. * Bir şeyin olmayacak cihetini düşünen. * Hakikatın aksini iddia eden. * Gr: Başında nefiy edatı bulunan kelime veya cümle. * Nâkıs. Negatif, olumsuz.

Mengene
Tazyik veya sıkıştırma için kullanılan demir veya tahta âlet.

Menguş
f. Küpe.

Menh
Verme, ihsan etme.

Menhar
(C.: Menâhir) Hayvan kesilecek yer. Hayvan boğazlanan yer. Mezbaha.

Menhat
Mâni, nehyedici, engel.

Menheb
Yağma etmek. Yağma edecek yer.

Menhec
(C.: Menâhic) Geniş, açık yol.

Menhec-i sedâd
Doğruluk yolu. Sırât-ı müstakim.

Menhel
(C.: Menâhil) Hayvan sulanan yer. * Menzil, durak. Konaklanacak yer.

Menhere
(C: Menâhir) Mahalle arasındaki süprüntülük.

Menhir
(C.: Menâhir) Burun deliği.

Menhiyyat
Şer'an haram edilenler. Yasak edilmiş, İlâhi emirle men'edilmiş olanlar. Nehyedilenler. Yasak olanlar.

Menhub
Korkak adam. * Muhtar, müntehab, seçkin.

Menhub(e)
(Nehb. den) Talan edilmiş, yağma edilmiş.

Menhum
Nasıl yerse yesin karnı doymaz kimse. * Bir şeye çok hırs gösteren kişi.

Menhus
Zayıf, etsiz.

Menhut
Yontulmuş. Tıraş edilmiş. Yontulmuş ağaç.

Menhuş
Yılan, akrep cinsinden bir hayvan tarafından sokulmuş.

Menhî
Şer'an yapılması yasak olan, haram olan şey.

Meni
Erkek veya dişinin bel suyu. Döl suyu. Nutfe. Sperma.

Meni'
Sarp. Çetin. Zor. El erişmez. Zabtı zor.

Menie
Ölüm, mevt.

Meniha
Hediye, armağan, bahşiş.

Menin
Toz. * Zayıf kişi. * Zayıf ip.

Meniyye
Ölüm, mevt. * Takdir olunmuş olan.

Meniş
f. Tabiat, huy, mizac.

Menka'
Su toplanan çukur.

Menkab (menkabe)
(C: Menâkıb) Dağ arasında olan yol. * Dar yol. * Güzel hareket ve fiil. * Delik açılacak yer.

Menkabe
Meşhur kimselerin ahvâline dair hayat hikâyesi. Kıssa. Hikâye. Menkıbe.

Menkal
Nakledecek mekân.

Menkase
Eksiklik, noksanlık.

Menkel
Ayak bileziği. Süs olarak kadınların ayak bileklerine taktıkları bilezik.

Menkib
(C.: Menâkib) Omuzbaşı. Omuz ile kol kemiğinin birleştiği yer.

Menku'
(Menkua) Haşlanmış. Suda kaynatılmış.

Menkub
(Nekbet. den) Dert ve meşakkatlere mâruz kalmış olan. * Rütbe ve haysiyyetten düşmüş olan.

Menkuha
Nikâhlı karı. Nikâhlanmış olan kadın.

Menkul
Nakledilen. Akli olmayıp mukaddes kitapla bildirilen. * Bir yerden başka yere taşınmış olan. Taşınabilen. * Anlatılan.

Menkulat
Nesilden nesile veya ağızdan ağıza yayılıp duyulan. Nakle dayanan bilgiler. Nakledilenler. (Bak: Mürtecel)

Menkur
İnkâr olunmuş.

Menkus
(Naks. dan) Noksanlaştırılmış. Eksik olan.

Menkut
(Nokta. dan) Noktalanmış. Noktalı.

Menkuz
Nakzedilmiş. Bozulmuş. Hükümsüz bırakılmış.

Menkuş
(Nakş. dan) Nakşolunmuş. İşlenmiş. Nakış yapılmış. Boya ile süslenmiş.

Menkuşe
Nakşolunmuş, işlenmiş. * Kemik çıkmış olan baş yarığı.

Menmul
(Neml. den) Üzerine karınca üşüşmüş olan şey.

Menn
Nimet vermek. İyilik etmek. * Minnet. * Rıza. * Esiri fidye almadan, ücretsiz salıvermek. * Kesmek. * Zayıf etmek. * Ettiği iyiliği başa kakmak. * İki batman ağırlık. * Kudret helvası.

Mennac
Çok bahşiş veren. İhsan eden.

Mennan
İhsanı bol. Çok çok ihsan eden. En çok nimet veren. (Allah)

Mennane
Malı, mülkü, serveti için kendisiyle evlenilen kadın.

Mennâ'
(Men'. den) Alıkoyan, mâni olan, yaptırmayan. * Önleyici, men'edici.

Mennâ-ul hayr
Hayır ve iyiliğe mâni olan. Hayrı önleyen.

Mennân
kullarına bol nimet ve ihsanlarda bulunan Allah.

Mensaf
(C: Menâsıf) Her şeyin yarısı.

Mensea
(C: Menâsi') Otu tez biten yer.

Mensec
(Nesc. den) Bez, çulha vs. dokunan yer. Örücü işyeri. Trikotaj atelyesi.

Mensek
(C.: Menâsik) İbâdet yeri. İbâdetgâh. * İbâdet yapma usulü. * Kurban kesecek yer.

Mensic (mensec)
(C: Menâsic) Bez dokuyacak yer. * Boyun ile kürek arası.

Mensik (mensek)
(C: Menâsik) İbadet edecek yer. * Kurban kesilecek yer. * Kesilmiş kurban.

Mensim
(C.: Menâsim) Alâmet, işaret, nişân, iz, eser. * Yol, tarik. * Deve tırnağı.

Mensiyat
(Mensi. C.) Hatırdan çıkıp unutulmuş şeyler.

Mensiyet
Unutulma, hatırdan çıkma.

Mensiyy
Unutma yeri. * Hiç bahsedilmeyen terkedilmiş nesne.

Mensub
Bir şeye veya kimseye nisbeti olan, alâkası bulunan. Bir şeyle ilgili olan.

Mensubiyyet
Mensubluluk, ilgili, bağlı oluş. Alâkalı bulunuş.

Mensubât
(Mensub. C.) Bir yere mensub olanlar. Bir yerin adamları.

Mensubîn
(Mensub. C.) Mensublar. Mensub ve alâkadar olanlar. Bir daire veya yerin adamları.

Mensuc
(Nesc. den) Dokunmuş, dokunulmuş, dokunulan. Örülmüş. İşlenmiş.

Mensucât
Bez veya kumaş gibi dokumak suretiyle yapılan tezgâh veya fabrika mahsulü mallar.

Mensucât-ı haririyye
İpek dokumalar.

Mensuh
(Nesh. den) Hükmü kaldırılmış. Nesholunmuş. Hükümsüz bırakılmış.

Mensuk
(Nesk. den) Düzgün olarak dizilmiş olan.

Mensur
"(Nesr. den) Dağılmış. Saçılmış. * Gece vaktinde güzel kokan bir çiçek. * Edb: Manzum olmayan nesir halindeki yazı. Bunun mânaca çok güzel ve şiir gibi ahenkli yazılmış olanına ""mensur şiir"" denir."

Mensus
(Bak: Mansus)

Mensî
(Mensiyye) (Nisyan. dan) Unutulmuş, hatırdan çıkmış.

Mensıb
(C: Menâsıb) Demir sayacak. * Asıl. * Mertebe, derece.

Mentec
Doğuracak vakit.

Menuat
Men'etmeler. Yasaklar.

Menuc
Sütü diğer develerden sonra çekilen deve.

Menun
(Menn. den) Kesmek. * Vakit, zaman, ömür ve sâireyi kesen mânâsınadır.

Menut
Asılı, muallâk. * Bağlı. Mütevakkıf. Merbut. Vâbeste. * Bir milletten olmayıp sonradan o millete dahil olmuş olan.

Menvî
Kasdedilen. * Niyet. Maksad. Meram.

Menvî-i zamir
İçindeki niyet ve maksat.

Meny
Meniyi dışarı getirmek. * Takdir etmek. * Okumak. * Hükmetmek.

Menzam
(C: Menâzım) Çeşitli şeyleri bir yere dizmek.

Menzehe
Gezinti yeri.

Menzil
İnilen yer. Konulacak yer. * Yer. Dünya. Ev. * Mesafe.

Menzil-i kamer
Koz: Ayın dünya etrafındaki mahreki. Bu mahrekte aynı noktaya tekrar gelmek için geçen zaman.

Menzil-i küllî
Mahrekin en son noktasına kadar olan mesâfe.

Menzilet
Derece, pâye, rütbe, mertebe. Yükseklik derecesi. * Konak yeri, inecek yer. Hane, ev.

Menzilgâh
f. Konak. Yer. Ev. Bir müddet durulan yer.

Menzilhane
f. Konak yeri. Hayvan değiştirilen yer.

Menzilnişin
f. Yerinde oturan.

Menzu'
(Nez. den) Nez olunmuş, koparılmış.

Menzuf
Susuzluktan dolayı dili kurumuş kimse. * Kan kaybından dolayı dermansız ve güçsüz kalmış olan insan.

Menzul
(Nüzul. den) Nüzüllü, inmeli.

Menzur
(Nezr. den) Adanmış, nezrolunmuş, va'dedilmiş. Adak olarak belirtilmiş.

Menzut
Haris kimse.

Menî
f. Benlik. Benlik iddiası. Hodbinlik.

Menşar
Yayıp dağıtacak yer. * Öldükten sonra dirilecek yer.

Menşat
(C: Menâşıt) Neşat, sürur, neşe.

Menşe'
(Neş'et. den) Esas. Kök. Bir şeyin çıktığı, neş'et ettiği yer. Beslenip yetişilen yer.

Menşed
İsteme, talebetme.

Menşele
Küçük parmağın yüzük takılan yeri.

Menşer
Neşredilip dağıtılan yer.

Menşud
Matlup, istenen şey.

Menşur
(Neşr. den) Neşrolunmuş. Dağıtılmış. Yayılmış. Herkese ilân edilmiş. * İşleri dağınık. Perişan. * Sultanın emri, mühürsüz mektubu, fermanı. * Bayrak. * Mat: Alt ve üst tabanları birbirine müsavi ve müvâzi (eşit ve paralel), kenarları da müsâvi ve müvâzi olup yüzleri birbirine benzeyen şekil. Prizma.

Menşur-u mukaddes
Mukaddes ferman. (Kelime-i şehadet kastedilmektedir)

Mer
f. Elli (Sayısı). Hamsin. (50)

Mer'
Ot çok olmak.

Mer'a
Aynalar.

Mer'abe
Ansızın olarak birdenbire korkutmak. * Tenha ve korkunç yer.

Mer'e
(Mer'et) Kadın. Zen.

Mer'iyy-ül hâtır
İtibarlı. Sözü geçer.

Mer'iyyat
(Mer'î. C.) Gözle görülen şeyler.

Mer'iyyet
Mer'î oluş. Makbul olma. Muteber olma. Hükmü geçer olma.

Mer'ub
(Ru'b. dan) Ürkmüş, korkmuş.

Mer'uben
Ürkerek, korkarak, korku ile.

Mer'î
(Mer'iyye) Riayet edilen, hükmü geçen. Makbul sayılan, hürmet edilen.

Mera
(C: Merâyâ) Sütü çok olan dişi deve.

Meraa
Ucuzluk.

Merabi'
(Mürabba. C.) Mürabbalar, kareler. * (Merba. C.) İlkbaharda oturulan evler.

Merabih
(Ribh. den) Ticâretten elde edilen kazançlar.

Meraci'
(Merci. C.) Rücu edilecek ve dönülecek yerler. * Mürâcaat edilerek başvurulacak kimse veya yerler.

Merad
Boğaz. * Talep mevzii, isteme yeri.

Meradet
Kuvvetlilik, kavilik. Salâbet.

Merae
Hazmetmek. * Güzel manzara.

Merafık
(Mirfak. C.) Dirsekler. * Ev kilerleri. * Mutfaklar.

Merag
Davar ağnanmak ve toprağa yuvarlanmak.

Merah
Yer. Mekân. * Sevinç. * Rahat edilecek yer. * Meşhur bir nahiv kitabının ismi.

Merahil
(Merhale. C.) Menziller, merhaleler, konaklar, duraklar.

Merahil-i baîde
Uzak konaklar. Uzak menziller.

Merahilpeyma
f. Seyyah, yolcu. Seyahat eden kimse.

Merahim
(Merhamet. C.) Acımalar, merhametler.

Merak
Bir şeyi öğrenmek istemek. Çok şiddetli arzu. Heves. Düşkünlük. * Dalgınlık. Kara sevdâ. * Kuruntu, telâş. İç sıkıntısı. İç darlığı.(... Merak, hastalığı ziyade ettiği gibi hikmet-i İlâhiyeyi ittiham ve rahmet-i İlâhiyeyi tenkid ve Hâlik-ı Rahiminden şekva hükmünde olduğu için aksi maksadiyle tokad yer, hastalığı ziyadeleşir. L.)

Merak-âver
Merak verici. Merak veren.

Merakib
(Merâkibe) (Araba, at, kayık, vapur gibi) binecek vasıtalar. Merkebler.

Merakib-i bahriye
Vapur, gemi, tekne, kayık vs. gibi deniz nakil vâsıtaları.

Merakib-i berriye
Araba, otomobil, kamyon, at vs. gibi kara nakil vasıtaları.

Merakid
(Merkad. C.) Merkadlar, kabirler, mezarlar.

Merakiz
Merkezler. Karargâhlar. Karar yerleri.

Merakâver
f. Merak verici. Düşündürücü. Meraklandırcı.

Merakî
Vesvese ve kuruntu içinde bulunan kimse. * (Mirkat. C.) Merdivenler, basamaklar.

Merakım
(Mirkam. C.) Kalemler. Yazma işinde kullanılan âletler.

Meral
(Aslı, marâl'dır) Ceylan, karaca, dişi geyik.

Meram
Maksad. Niyet. Arzu. İstek. İçten tasarlanan.

Merambahş
f. Bir kimseye isteyip arzuladığı şeyi veren.

Merami
(Mermi. C.) Mermi atma yeri. Mermiler. * Nişan okları.

Meramir
Çok etli, şişman kişi.

Meranet
Yumuşaklık. * Bir mâdenin çekiç vasıtası ile dövüldüğünde yayılması vasfı.

Merare
(C: Merâir) Öd kesesi.

Meraret
Acılık. Tatsızlık.

Meraret-i esaret
Esirliğin acılığı.

Meraset
şiddet.

Merasid
(Mersad. C.) Gözetleme yerleri, rasat yerleri.

Merasim
(Mersem. C.) Resmi merasimler. Âdet hükmündeki gösterişler. Resmi muameleler. * Şiveler. Âdetler.

Merasî
(Mersâ. C.) Limanlar. Gemilerin sığınıp barındıkları yerler.

Merati'
(Merta. C.) Çayırlıklar, mer'alar, otlaklar.

Meratib
Mertebeler. Basamaklar. Kademeler. Dereceler.

Meratib-i hayat
"Hayat mertebeleri.(Birinci sual: Hz. Hızır (A.S.) hayatta mıdır? Hayatta ise niçin bazı mühim ulema hayatını kabul etmiyorlar?Elcevap : Hayattadır, fakat merâtib-i hayat beş'tir. O, ikinci mertebededir. Bu sebepten bazı ulemâ, hayatında şüphe etmişler.Birinci Tabaka-i Hayat: Bizim hayatımızdır ki, çok kayıtlarla mukayyeddir.İkinci Tabaka-i Hayat : Hz. Hızır ve İlyas Aleyhimesselâmın hayatlarıdır ki, bir derece serbesttir. Yâni bir vakitte pekçok yerlerde bulunabilirler. Bizim gibi beşeriyet levâzımatiyle daimi mukayyed değillerdir. Bazan istedikleri vakit bizim gibi yerler, içerler; fakat bizim gibi mecbur değillerdir. Tevatür derecesinde ehl-i şuhud ve keşif olan evliyânın, Hazret-i Hızır ile maceraları, bu tabaka-i hayatı tenvir ve isbat eder. Hattâ makamat-ı velâyette bir makam vardır ki, ""Makam-ı Hızır"" tâbir edilir. O makama gelen bir veli, Hızırdan ders alır ve Hızır ile görüşür. Fakat bâzan o makam sahibi yanlış olarak, ayn-ı Hızır telâkki olunur.Üçüncü Tabaka-i Hayat : Hazret-i İdris ve İsa Aleyhimesselâmın tabaka-i hayatlarıdır ki, beşeriyet levazımatından tecerrüd ile, melek hayatı gibi bir hayata girerek nuranî bir letafet kesbederler. Adeta beden-i misali letâfetinde ve cesed-i necmi nuraniyetinde olan cism-i dünyevileriyle semavatta bulunurlar. Ahirzamanda Hazret-i İsâ Aleyhisselâm gelecek, Şeriat-ı Muhammediye (A.S.M.) ile amel edecek meâlindeki hadisin sırrı şudur ki: Ahirzamanda felsefe-i tabiiyenin verdiği cereyan-ı küfriye ve inkâr-ı Uluhiyete karşı İsevilik dini tasaffi ederek ve hurafattan tecerrüd edip İslâmiyete inkılab edeceği bir sırada, nasıl ki isevilik şahs-ı mânevisi, Vahy-i Semâvi kılınciyle o müthiş dinsizliğin şahs-ı mânevisini öldürür; öyle de: Hazret-i İsâ Aleyhisselâm, İsevilik şahs-ı mânevisini temsil ederek, dinsizliğin şahs-ı mânevisini temsil eden deccalı öldürür... yâni inkâr-ı Uluhiyet fikrini öldürecek.Dördüncü Tabaka-i Hayat : Şüheda hayatıdır. Nass-ı Kur'anla şühedanın, ehl-i kuburun fevkinde bir tabaka-i hayatları vardır. Evet, şüheda, hayat-ı dünyevilerini tarik-ı hakta feda ettikleri için, Cenâb-ı Hak kemâl-i kereminden onlara hayat-ı dünyeviyeye benzer, fakat kedersiz, zahmetsiz bir hayatı Alem-i Berzahta onlara ihsan eder. Onlar kendilerini ölmüş bilmiyorlar.. yalnız kendilerinin daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar.. kemal-i saadetle mütelezziz oluyorlar.. ölümdeki firak acılığını hissetmiyorlar. Ehl-i kuburun çendan ruhları bâkidir, fakat kendilerini ölmüş biliyorlar. Berzahta aldıkları lezzet ve saâdet, şühedanın lezzetine yetişmez. Nasıl ki iki adam bir rü'yada Cennet gibi bir güzel saraya girerler. Birisi rü'yada olduğunu bilir. Aldığı keyf ve lezzet pek noksandır. ""Ben uyansam şu lezzet kaçacak"" diye düşünür. Diğeri rü'yada olduğunu bilmiyor, hakiki lezzet ile hakiki saâdete mazhar olur.İşte Alem-i Berzahtaki emvât ve şühedanın hayat-ı berzahiyyeden istifadeleri, öyle farklıdır. Hadsiz vâkıatla ve rivâyatla şühedanın bu tarz-ı hayata mazhariyetleri ve kendilerini sağ bildikleri sâbit ve kat'idir. Hattâ Seyyidüşşüheda olan Hazret-i Hamza Radıyallahü Anh, mükerrer vâkıatla kendine iltica eden adamları muhafaza etmesi ve dünyevi işlerini görmesi ve gördürmesi gibi çok vâkıatla, bu tabaka-i hayat tenvir ve isbat edilmiş. Hatta ben kendim Ubeyd isminde bir yeğenim ve talebem vardı. Benim yanımda ve benim yerime şehid olduktan sonra, üç aylık mesafede esarette bulunduğum zaman, mahall-i defnini bilmediğim halde, bence bir rü'ya-yı sâdıkada, taht-el-Arz bir menzil suretindeki kabrine girmişim. Onu şüheda tabaka-i hayatında gördüm. O, beni ölmüş biliyormuş. Benim için çok ağladığını söyledi. Kendisini hayatta biliyor; fakat, Rus'un istilâsından çekindiği için, yer altında kendine güzel bir menzil yapmış. İşte bu cüz'i rü'ya, bâzı şerait ve emârâtla, geçen hakikata, bana şuhud derecesinde bir kanaat vermiştir.Beşinci Tabaka-i Hayat : Ehl-i kuburun hayat-ı ruhânileridir. Evet mevt; tebdil-i mekândır, ıtlâk-ı ruhtur, vazifeden terhistir. İdam ve adem ve fena değildir. Hadsiz vâkıatla ervâh-ı evliyanın temessülleri ve ehl-i keşfe tezahürleri.. ve sâir ehl-i kuburun yakazaten ve menâmen bizlerle münasebetleri ve vâkıa mutabık olarak bizlere ihbaratları gibi çok delâil, o tabaka-i hayatı tenvir ve isbat eder. Zâten beka-i ruha dair ""Yirmidokuzuncu Söz"" bu tabaka-i hayatı delâil-i kat'iyye ile isbat etmiştir. M.)"

Meratib-i ilim
Bilmek mertebeleri. (Bak: Dimağ)

Meravih
(Mirvaha. C.) Yelpâzeler.

Meraya
Aynalar. Mir'âtlar. * Tıb: Hayvanın memeye süt gelen damarları.

Merazibe
(Merzuban. C.) Serhat beylerbeyi.

Meraî
(Mir'at. C.) Aynalar, mir'atlar.

Meraşid
(Merşed. C.) Gaye ve maksada ulaştıran doğru yollar.

Merba'
(C.: Merâbi') (Rebi'. den) Yazlık. Yazın oturulan mesken.

Merba'-nişin
f. Yazlıkta oturan.

Merbaa (murabbaa)
Dört bucaklı. * Dört katlı.

Merbat
Davar bağlayacak yer. Ahır, ağıl. * Manastır. * Tekke.

Merbu'
Orta boylu olan.

Merbub
Köle, kul.

Merbut
Bağlı. Rabtedilmiş. Mensub. Ekli. Ulaşmış, bitişmiş, bitişik.

Merbutan
Merbut olarak. Bağlanmış ve ekli olarak.

Merbutiyyet
Bağlılık. Mensub oluş. Mensubiyyet. Eklilik.

Merbutât
(Merbut. C.) Rabt olunup bağlanmış şeyler. Ekli ve bağlı şeyler.

Merc
(Merec) Katıştırmak. * Kararsızlık. * Iztırab. * Bozulmak. * Boşa gitmek. * Serbest bırakmak, salıvermek. * Hayvanların salındığı otlak.

Mercan
Denizde geniş resif meydana getiren ve mercanlar takımının örneği olan hayvan ve bunun kalkerli yatağından çıkarılan çoğu kırmızı renkte ve ince dal şeklinde bir madde. Bu madde boncuk gibi süs eşyası olarak kullanılır. Mercanlar ancak 40 metre kadar derinlikte yaşayabilirler.

Mercane
Mercan tanesi. (Bak: Mercan)

Mercefan
Leğen ve ibrik.

Merci'
Merkez. Kaynak. Baş vurulacak yer. Müracaat edilecek yer. Dönülecek yer. Sığınılacak yer. * Söylenen sözün kendine fayda verdiği kimse.

Merci'-i küll
Bütün işler için müracaat edilen makam.

Merci'-i resmî
Bir idare veya memurun bağlı bulunduğu üst makam.

Merci'-i rü'yet
Bir işin görülmesi için başvurulan yer.

Mercu
Ümid edilen. Ümid edilmiş. Rica olunan.

Mercu'
Geri döndürülmüş olan.

Mercuh
(Rüchân. dan) Başkası ona tercih edilmiş olan. * Fık: Mahkemede hasmından evvel müddeasını isbata salâhiyyetli olmayan şahıs. Evvelâ hak iddiaya salâhiyetli olan râcih, ikinci derecede iddiaya sahib olan ise mercuh olur.

Mercum(e)
(Recm. den) Recmolunmuş. Taşlanmış, taşa tutulmuş.

Merd
f. Adam. Kişi. İnsan. Erkek. Sözünün eri.

Merd-i garib
Yabancı yerlere, gurbete düşmüş kişi.

Merda
Yaralılar. Hastalar.

Merda'
(C: Merâd) Ot bitmeyen kumlu yer.

Merdan
(Merd. C.) Merdler. İnsanlar, erkekler, yiğitler.

Merdane
"f. Erkekçesine. Merdcesine. Er'e yakışır surette. * Matbaada baskı, baskı makinelerinde ve ofset makinelerinde ise plâteye değerek mürekkeb vermek; ve toprağı bastırmak gibi çeşitli işlerde kullanılan silindir. * Yufka açmağa yarıyan oklava. * Erkek ayakkabısı."

Merdanegî
f. Cesurluk, yiğitlik, merdlik, erkeklik.

Merdbaz
f. Merd olmayan. Nâmerd. Sözünde durmayan. Orospu.

Merdbeçe
f. Yiğit oğlu yiğit. Merd oğlu merd.

Merdega
(C: Merâdıg) Boğaz ile göğüs arası.

Merdekuş
Merzencüş otu.

Merdiven
(Bak: Nerdbân)

Merdiye
(Bak: Marziye)

Merdud
Reddolunmuş. Kabul edilmemiş. Geri döndürülmüş. Kovulmuş. (Namaz kılmayan hâindir, hâinin hükmü merduddur.)

Merdud-üş şehâdet
Şahitlikleri kabul edilmiyenler. * Fâsık, yani devamlı günah işleyenler, yalan söyleyenler, müslümanları aldatan kimseler merdud-üş şehâdettir.

Merdudiyet
Merdudluk. Kovulmuşluk, geri çevrilmişlik.

Merdî
f. Erlik, erkeklik. * Merdlik, cesurluk, yiğitlik. * İnsanlık, hamiyet.

Merdüm
f. İnsan. Adam.

Merdüm-azar
f. İnsanları inciten. Halka eziyet veren.

Merdüm-i çeşm
Gözbebeği.

Merdüman
(Merdüm. C.) f. İnsanlar, kişiler, adamlar.

Merdüme
f. Gözbebeği.

Merdümek
f. Küçük adam. Bebek.

Merdümgiriz
İnsanlardan sıkılan, kalabalıktan hoşlanmayıp yalnızlık isteyen.

Merdümhar
f. Yamyam. * İnsan eti yiyen vahşi hayvan.

Merdümküş
f. Katil. Adam öldüren. İnsan katleden.

Merdümzad
f. İnsan oğlu. Beni Adem.

Merdümî
f. Adamlık, insanlık.

Mereb
İnsan toplanan yer.ME'REBE $ (Me'ribe) : (C: Meârib) İhtiyaç. * Ümitli bulunma. Ümitvar olmak.

Merec
Kararsız ve mütehayyir olma. * Mecburi olma.

Mered
Kötülükte inad. * Sakal belirmemek, sakal çıkmamak.

Merede
(Mârid. C.) İnadçılar, muannidler, direnenler.

Merehan
Sevinç, ferah, sürur. * Zayıf olma. * Fâsid olmak. * Kurumak.

Merek
Köy evlerinin yanında ot, saman ve yaprak gibi şeylerin ve umumiyetle hayvan yiyeceklerinin muhafazasına mahsus kârgir veya kerpiçten yapılmış bina. Samanlık.

Meremmet
Onarma, tamir. * Üstünkörü tamir edip onarma.

Merere
(C: Merirât) Sert bükülmüş kıvrık ip. * Arsa.

Merese
(C: Mires-Emrâs) İp.

Merfak
Yumuşak yer.

Merfu'
"Yükseltilmiş. Yüksekte. Terfi ettirilmiş. Ref' olunmuş. * Hükümsüz bırakılmış. * Gr: Zamme ile harekelenmiş harf. Yani: Harfin harekesi, ötre (mazmum) ""u, ü, o, ö şeklinde"" okunan harf."

Merfud
İhsan edilmiş, armağan olarak verilmiş, bağışlanmış şey.

Merfuât
Bir yerde kullanılmak için kaldırılan eski eşya. * Gr: Mazmum olan, zamme ile harekelenmiş kelimeler.

Merg
f. Çayır. * Sebze.

Mergam
(C: Merâgım) Girecek ve kaçacak yer.

Mergame
Kahretmek. * Galip olmak.

Mergub(e)
Rağbet edilmiş. Beğenilmiş. Çok kıymet verilen. Çokları tarafından istenen.

Mergul
(Mergule) Kıvrılmış veya bükülmüş saç. Kıvırcık saç. * Ahenkli ses. * Kuş sesi.

Mergzar
f. Çayırlık, çimenli ve sulak yer. Mer'a.

Mergâ merg
f. Umumi vebâ hastalığı.

Mergâ mergî
Hastalıktan dolayı umumi ölüm.

Merh
Un yoğurmak. * Deriye ve gövdeye yağ sürmek. * Yağ ile oğmak. * Bir yeşil ağaç.

Merha
Gözüne sürme çekmeyi âdet edinmeyen kadın.

Merhaba
"Şâdlık, neşeli oluş. * Genişlik, vüs'at. * Müslümanlar arasında bir nevi selâmlaşma kelimesi olup, ""rahat olunuz, serbest olun, hoş geldiniz"" mânasında söylenir. * Nazımda medholunan kimseye hitâb olarak kullanılır."

Merhale
(Rihlet. den) Menzil. Konak. * İki konak arası mesafe. * Bir günlük yol. * Derece, kademe.

Merhalenişin
f. Seyyah, yolcu, turist.

Merhamet
(Rahm. den) Acımak, şefkat göstermek. Korumak, iyilik etmek. Biçârelere yardımda bulunmak. Esirgemek.

Merhamet-disar
Çok merhametli, acıma hissi fazla olan.

Merhametbahş
f. Merhamet eden. Merhametli.

Merhameten
Acıyarak, merhamet ederek.

Merhametgüster
f. Merhametli, merhamet edip acıyan.

Merhametpenah
f. Merhametli.

Merhametperver
f. Merhametli, esirgeyici, acıyan.

Merhametperverane
f. Acıma ve şefkat ile, esirgeyip acımak suretiyle.

Merhametperverî
f. Merhametlilik, esirgeyicilik.

Merhametşiar
f. Çok merhametli.

Merhametşiarî
f. Merhametlilik, merhametli oluş.

Merhaz
(C: Merâhiz) Don yıkayacak yer. * Abdest alacak yer.

Merheb
(C: Merahib) Kaçacak yer.

Merhem
Melhem. Deriye, yaraya sürülen ilâç. * Mc: Acıyı teskin eden şey. * Kederi, derdi gideren.

Merhemsâ(y)
f. Merhem süren. Çare ve deva bulan.

Merhemsâz
f. Çare bulan. Merhemci, ilâç yapan.

Merhemsâzî
f. Çare buluculuk.

Merhesa
(C: Merâhis) Mertebe, derece.

Merhub
Korkulan ve kendisinden kaçılan şey. * Aslan.

Merhum
(Rahm. den) Kendine rahmet edilmiş. * Rahmete kavuşmuş. Dünyanın sıkıcı ahvâlinden kurtulup rahmet-i İlâhiyeye kavuşmuş olan. Dünya imtihanından kurtulup, vazifesini bitirmiş, paydosa kavuşmuş olan. (Vefat etmiş müslüman hakkında söylenir.)

Merhume
Vefât etmiş, rahmete kavuşmuş kadın.

Merhun
(Rehin. den) Rehin edilmiş olan. Ödünç alınan bir şeyi teminata bağlamak için, onun yerine verilen herhangi bir şey. * Belirli müddetle bir şeye bağlı olan. * Edb: Mânası diğer beyit ile tamamlanan beyit.

Merhuz
Yıkanmış, gusül etmiş.

Meri'
(C: Emrâ-Emru) Otu çok olan yer. * Ucuzluk olan yer.

Meric
Çalkantılı, dalgalı.

Meridyen
(Bak: Hatt-ı nısf-un nehar)

Merih
bir gezegen.

Merik
Usfur otu.

Merin
Hal, durum. * Ahlâk.

Merir
(C: Merâyir) Uzun ve sağlam ip.

Merira (marure)
Buğday arasında olan acı bir tohum.

Merire
Azimet. (Ruhsat'ın zıddıdır)

Meriş
Üzerinde kuş tüyü olan nesne.

Merk
Kokmuş deri. * Derinin yününü yolmak. * Kazımak. * Nüfuz etmek, içine işlemek.

Merkaan
Ahmak kimse.

Merkab
Gözetleme yeri.

Merkad
Uyku yeri. Yatacak yer. * Mezar, kabir.

Merkat
(Bak: Mirkat)

Merkaş
Bir şeyin üstünde siyah ve beyaz noktalar olması.

Merkeb
(Rekb. den) Binilen vâsıta. Binilen şey. * Eşek.

Merkel
(C: Merâkil) Yol. * Hayvan üstüne binen kimsenin iki tarafından ayağı dibindeki yer.

Merkez
(Rekz. den) Bir şeyin ortası. Vasat. Yol. Durum, vaziyet. Hal, suret. * Şubeleri bulunan bir teşkilâtın idâre olunduğu ve emir veren yeri, makamı. Bir şeyin en işlek yeri. Teşkilât olan yerin en yüksek makamı. * Geo: Dairenin orta noktası. Çaplarının kesim noktası.

Merkez-i arz
Arzın merkezi. Dünyanın merkezi, iç tarafı.

Merkez-i devr
Hareket eden bir cismin, etrafında devrettiği nokta.

Merkez-i sıklet
Ağırlık merkezi.

Merkez-i teşri'
Kanun yapma merkezi.

Merkez-i âlem
Güneş, şems.

Merkeziyyet
İşlek yerde, merkezde bulunmuş olmak. * Bütün işlerin bir yerden idare edilir olması, merkezleştirilmesi.

Merkezî
(Merkeziye) Merkeze mensub. Merkezde bulunan. Merkezle alâkalı.

Merku'
Eski, yırtılmış elbise.

Merkub
(Rükub. dan) Üzerine binilmiş, bindirilmiş. * Üzerine binilen hayvan veya nakil vasıtası.

Merkum
Cem'olmuş, toplanmış, birikmiş.

Merkun
Büyük havuz.

Merkuz
Tahrik olunmuş, harekete getirilmiş. * Ayakla tepilmiş.

Merkuziyet
Dikilme, saplanma.

Merma(t)
Etli, şişman kadın.

Mermahur
Bir cins güzel koku.

Mermak
Yaramaz nesne.

Mermare (mermure)
Yumuşak vücutlu kadın.

Mermaz
(C: Merâmız) Harâretinden, üzerindeki yanacak gibi olan kumluk yer.

Mermerîs
Zahmet, meşakkat.

Mermi
(Remiy. den) Atılmış. * Ateşli silâhlar içine konan kurşun, gülle. Fişek.

Mermiyat
(Mermi. C.) Atılmış şeyler. * Ateşli silâhlarda atılan tâneler, mermiler.

Mermuk
Mahfuz, hıfzolunmuş.

Mermuz
(Remz. den) Açıktan belirtilmeyip, işaret ve remz ile anlatılan. İmâ edilmiş olan.

Mermuzat
(Mermuz. C.) İşaret ve remz ile anlatılan şeyler.

Mermuze
(C.: Mermuzât) İşaretle anlatılmış. Remzolunmuş. Açıktan değil de işaretle anlatılmış şeyler. (Bak: Mermuz)

Mern
(C: Emrân) Kürek.

Mernea
Ucuzluk.

Mernusa
Mübârek.

Merr
Geçmek. Mürur etmek. * İp. * Bel dedikleri âlet. * Demir külünk.

Merrat
Kerrât. Kerreler. Birçok def'alar.

Merre
Bir hareketin bir defa olduğunu bildiren fiil. Def'a. Kerre.

Merre-i vâhide
Bir defa. Bir kere.

Merreten ba'de uhrâ
Diğerinden sonra, tekrar.

Mers
Ekmeği suyla ıslatmak.

Mersa
(C: Merâsi) Liman. Gemilerin demir atıp barındığı yer.

Mersa-yı kostantiniyye
İstanbul limanı.

Mersad
Rasad yeri. Gözetleme yeri. (Bak: Mirsâd)

Mersed
Arslan, esed.

Mersen
Burun.

Mersin (mersinî)
Mersin ağacı.

Mersiye
Birisinin ölümü hakkında yazılan, teessürü anlatan manzume.

Mersiyehân
f. Ağıt okuyan. Mersiye söyliyen.

Mersiyekâr
f. Ağıtçı. Ağıt ve mersiye okuyan.

Mersud
Birbiri üstüne yığılmış kumaş.

Mersum
(Resm. den) Yazılmış, çizilmiş. Alâmetli, işaretli. * An'ane, gelenek, örf ü âdât. * Adı ve bahsi geçmiş. Bahsedilmiş.

Mersus
Sağlam yapı. Birbirine kenetlenmiş, kurşun veya lehim ile birbirine bağlanmış sağlam yapı.

Mert
f. Çevik, zinde, hareketli.

Merta
Sür'atle yelmek. Seğirtmek.

Merta'
Otlak, çayır, mer'a, çimen.

Merteba'
Dağ üstünde olan yüksek yer.

Mertebe
Derece. Basamak. Rütbe. Pâye.

Mertebe-i bâlâ
Üst derece.

Mertebe-i kusvâ
En son derece.

Mertebe-i âliye
Yüksek derece, âli mertebe.

Mertub
(Ratb. dan) Rütubetli, ıslak, nemli, yaş.

Mertum
Zor bir işi yapmağa memur edilmiş olan.

Mertus
Bir fesleğen çeşidi.

Merue
Hazmetmek.

Merv
Bir cins güzel koku.

Mervaha
(C.: Merâvih) Ova, çöl. Her tarafından rüzgâr esen yer.

Merve
Mekkede bir mübarek tepe.

Merveb
(C: Merâvib) Yoğurt koydukları kap, yoğurt kabı.

Merveha
(C.: Merâvih) Ova, sahrâ.

Merviyat
(Mervi. C.) Rivayet olunmuş şeyler. Kulaktan kulağa söylenerek gelmiş olan sözler.

Mervî
Rivâyet edilen. Anlatılan. Nakledilen.

Mery
Sağılır davarın memesini meshedip sağmak.

Meryem
İsâ Aleyhisselâmın annesinin adı. (Süryânicede hâdim mânasınadır) (Bak: Zekeriyya)

Meryem suresi
Kur'an-ı Kerim'in 19. Suresidir.

Merz
Parmak ucuyla çimdiklemek ve tırmalamak.

Merza
(Mariz. C.) Hastalıklar, illetler. Hastalar.

Merza'
Meme.

Merzaga
Bataklık, çamur.

Merzat
Rıza, hoşnutluk. Râzı olma, kabul etme.

Merzban
f. Sınır muhafızı, hudut muhafızı. Sınır beyi, vâli.

Merzbum
f. Hududu belli olan memleket.

Merze
Hamur parçası.

Merzegan
f. Cehennem. * Mangal. * Kabristan, mezarlık.

Merzencuş
Bir ot cinsi.

Merzgun
f. Tenâsül organı.

Merzih
Şiddetli ses.

Merzuban
(C: Merazibe) Mecusiler reisi.

Merzuf
Ateş ile kızmış taş üzerinde pişirdikleri et.

Merzuk
Rızıklanmış, ihtiyaçları verilmiş. * Bahtiyar. Saadetli, mutlu.

Merzukiyyet
Rızıklanış. Bütün mahlukatın rızkını bulması hali.

Merzul
Rezil ve kepaze edilmiş.

Merzuz
Dövülmüş. * Parçalanmış.

Merzvan
f. Hudut muhafızı, sınır beyi.

Merzî
(Bak: Marzi)

Merzübum
f. İklim.

Merîc
Muzdarip, sıkıntılı. * Çeşitli nesne, muhtelif. Karışık, muhtelit.

Merîd
Katı, yoğun. Güçlü, kuvvetli kimse. * Süt içinde ıslatılıp yumuşatılan hurma. * Baş kaldıran. Sadece fesadlık çıkaran. İnatçı. Şerli. Haddini aşmakta, azgınlıkta ve günahkârlıkta çok ileri gitmiş olan.

Merş (marş)
(C.: Müruş) Tırnak ucuyla deriyi yırtmak. * Yağmur suyunun durmayıp üzerinden çabuk geçtiği yer. * İncitici söz.

Merşa'
Her hayvanın yavuzu ve yırtıcısı. * Otu çok olan yer.

Merşe
Yuvarlak cisim.

Merşed
Hakiki maksada ulaştıran doğru yol.

Merşuş
Saçılmış, dağılmış.

Mes'a
"(C. Mesâi) ""Sa'y: Çalışma"" manasına mimli masdar."

Mes'ad
Merdiven. İp merdiven.

Mes'adet
Bahtiyarlık. Saadete sebeb olacak haslet. İyilik.

Mes'al
Boğazda öksürecek yer.

Mes'ele
Düşünülecek iş ve husus. Halledilmesi lâzım iş. Ehemmiyetli iş. * Savaş, muharebe, ceng, harp.

Mes'ele-i hilâfiye
Hakkında ihtilaf bulunan mes'ele. (Bak: Hilâf)

Mes'ud
Saadetli, iman ehli olan, bahtiyar. Mutlu.

Mes'udane
f. İman ehline, bahtiyar olana yakışır halde. Saadetlice. Cenab-ı Hakk'ın emrine, rızasına uygun şekilde. Sevinçli ve ferahlıkla.

Mes'udiyet
Mes'udluk, kutluluk, bahtiyarlık.

Mes'ul
Yaptığı iş ve hareketlerden hesap vermeğe mecbur olan. Mes'uliyetli. Bir işin idâresi kendisine âit olan. * Ceza verilmiş olan.

Mes'uliyet
Mes'ul olma hâli. Yaptığı iş ve hareketten hesap vermeğe mecbur oluş.

Mesa
Akşam. Akşam vakti. Akşam olmak. * Gamlı olmak. * Öğleden güneş batıncaya kadarki vakit.

Mesa'
Kuyumcu eşyası.

Mesa'lebe
Tilkisi çok olan yer.

Mesab
Rücu edecek, geri dönecek yer. Kuyu ağzında su çeken kimsenin durduğu yer. * Havuz ortası. * Suyun biriktiği yer.

Mesabe
Derece. Menzile. Rütbe. * Sevab yeri. * Merci, melce'.

Mesabih
(Misbah. C.) Lâmbalar. Fenerler. Siraclar.

Mesacid
Mescidler. Namazgâhlar. Küçük namaz yerleri.

Mesaet
Fena ve kötü bir iş yapma. Fenalık etme.

Mesafat
(Mesâfe. C.) Mesafeler. Uzaklıklar.

Mesafe
Uzaklık. Uzunluk. * Ara. * Bir nevi uzaklık ölçme usulü.

Mesaff
(Saff. dan) (C.: Mesâff) Sıra sıra dizilme yeri.

Mesafir
(Mesfer. C.) Bir şeyin görülen tarafları.

Mesag
Açlık. * Geçmesi kolay olan. * İtibar, değer. * İzin. Müsaade. Ruhsat, cevaz.

Mesag-i kanunî
Kanunen izin ve ruhsat verilmiş.

Mesag-i şer'î
Şeriatın verdiği izin.

Mesah (müsuha)
Yemeğin tatsız ve tuzsuz olması.

Mesaha
Genişlik. * Genişlik ölçme.

Mesahif
Sahifeler. Kitap sahifeleri. * Kur'anlar. Mushaflar.

Mesai
Çalışma. Çalışmalar. * İş zamanı.

Mesai-i cemile
Güzel çalışmalar.

Mesaib
Felâketler. Uğursuzluklar. Suubetler. Güçlükler.

Mesaib-i dünyeviye
Dünya musibetleri ve güçlükleri.

Mesaid
(Mas'ad. C.) (Sayd. dan) Av yerleri.

Mesail
Mes'eleler.

Mesail-i amîka
Derin mevzular. Derin mes'eleler.

Mesail-i diniye
Dinî mes'eleler.

Mesail-i hilafiye
İhtilaf mevzuu olan mes'eleler.

Mesail-i hukukiye
Hukuk meseleleri.

Mesail-i imaniye
İmanî mes'eleler.

Mesail-i şetta
Dağınık mes'eleler, maddeler.

Mesair
(Mis'ar. C.) Ateşi karıştırmağa yarıyan demirler.

Mesaj
Fr. Sözle veya yazı ile gönderilen haber. * Bir devlet adamının veya makam sahibi şahsiyetin, diğer bir şahsiyete veya cemaate gönderdiği yazılı haber.

Mesak
Bir şey ileri sürmek. * Sevk edilecek yer.

Mesak-ı kelâm
Kelâmın sevk edildiği yer, maksad.

Mesakin
Meskenler. Oturacak yerler.

Mesakîl
(Miskal. C.) Miskaller, 1,43 dirhemlik ağırlık ölçüleri.

Mesakîn
(Miskin. C.) Ziyadesiyle fakir olanlar. Miskinler. Uyuşuklar. Zavallı, fakir kimseler. * Oturanlar.

Mesakıb
(Miskab C.) Delme âletleri, matkablar.

Mesakıl
(Mıskal. C.) Cilâlayan veya parlatan âletler.

Mesakıt
(Maskat ve Maskıt. C.) Bir şeyin düştüğü yerler. * İnsanın doğduğu yerler.

Mesalib
Eksiklikler. Ayıplar. Kusurlar.

Mesalih
(Maslahat. C.) Maslahatlar. İşler.

Mesalih-i mürsele
(Bak: Maslahat-ı mürsele)

Mesalik
(Meslek. C.) Meslekler. Tutulan yollar. Süluk edilen yollar.

Mesall
Kabından çıkmış nesne.

Mesam
(Mesâmet) Duracak yer.

Mesamat
(Bak: Mesammât)

Mesami'
(Misma'. C.) Kulaklar. * İşitme âletleri.

Mesamir
(Mismar. C.) Mıhlar, çiviler.

Mesamm
(Mesemm. C.) İnsan veya hayvan cildi üzerindeki teneffüse yarayan küçük delikler, gözenekler.

Mesamm-ül cild
Tıb: Cilt üzerindeki küçük delikler.

Mesammât
(Mesâmm. C.) Mesammlar. Delikler, gözenekler.

Mesane
Sidik torbası. Sidik kavuğu.

Mesanid
(Mesned. C.) Mesnedler. Dereceler. Rütbe ve mevkiler.

Mesanid-i âliye
Yüksek rütbeler, âli mevkiler.

Mesanî
(Mesnâ. C.) Bir şeyin tekrarı. İki. Çift. Mükerrer.

Mesarib
(Mesrebe. C.) Otlaklar, çayırlar, mer'alar. * Karından göğüse kadar olan yerde biten kıllar.

Mesarih
(Mesrah. C.) Çayırlar, otlaklar, mer'alar.

Mesarr
(Meserret. C.) Sevinçler, meserretler. Sürurlar. Zevkler.

Mesas
Esas, asıl, kök.

Mesatır
(Mistar. C.) Cetveller, mistarlar. Çizgi çizme için kullanılan âletler.

Mesavi
(Su'. C.) Kötü haller. Fenalıklar. Seyyieler. (Mehâsinin zıddı.)

Mesavi-i medeniyyet
Medeniyyetin fenalıkları, kötülükleri. (İsraf ve sefahet gibi)

Mesavik
Misvaklar.

Mesbaa
Yırtıcı ve vahşi hayvanların çok olduğu yer.

Mesbah
Doğacak yer ve zaman. Tulu' edecek yer. Tulu' edecek vakit.

Mesbe'
Şarabı satın almak. * Dağ içinde olan yol.

Mesbere
Kadının veled getirdiği yer. * Devenin yavruladığı yer.

Mesbuk
Geçmiş. * Sebkedilmiş. Arkada bırakılmış. Başkasından geri kalmış. * İlmihalde: Evvelce imamla namaza durmamış olup, sonradan imama uyan.

Mesbuk-ul emsâl
Benzerleri ve emsali önceleri de görülmüş ve geçmiş.

Mesbuk-ül hidme
Hizmet ve emeği geçmiş.

Mesbuk-üz zikr
Adı ve zikri geçmiş, bahsedilmiş.

Mesbut
Meyyit, ölü. * Deli, aklı gitmiş.

Mescen
Cezaevi, zindan, hapishâne.

Mescid
Secde edilen yer. Namazgâh. Cami yerine kullanılan namaz yeri.

Mescid-i aksâ
Kudüs'te çok eskiden gelen peygamberlerin (A.S.) yaptırdıkları mâbed.

Mescid-i haram
Mekke-i Mükerreme'de ve içinde Kâbe'nin bulunduğu en büyük, mukaddes ibadet yeri. (Bak: Kâbe)

Mescud
Secde edilmiş. Kendisine secde edilmiş olan. Allah (C.C.)

Mescum
Saçılmış, dökülmüş.

Mescun
Hapsedilmiş.

Mescur
Sulu süt. * Dizilmiş salkım olmuş inci. * Yanmış. * Kızdırılmış. * Doldurulmuş. Taşkın su. * Alevli ateş, kızgın fırın. * Deniz. * Boş. * Muhtelit. * Mc: Firavun'un battığı deniz.

Mesd
İp bükmek.

Mesdud
Seddedilmiş. Kapatılmış. Hududlanmış.

Mesdul
Salıverilmiş, serbest bırakılmış.

Mesed
Hurma lifi. * Liften yapılan ip. * Deve kılından ve yününden yapılan urgan. * Yemen diyarında biten bir ağacın adı. * Bağ.

Meseke
(C: Misek) Fil kemiğinden veya deniz boğası kemiğinden yapılan bilezik.

Mesel
Suyun aktığı yer.

Mesel-ul a'lâ
En kıymetli, en güzel misal. En güzel ta'rif ve söz.

Mesela
Misal olarak, söz gelişi, şunun gibi, örnek tarzında.

Mesele
Gölgelik.

Meselen
Misâl ve örnek olarak. Söz gelişi. Meselâ.

Mesemm
(C.: Mesâmm) Tıb: Cild üzerindeki küçük delik. Gözenek.

Mesemme
(C.: Mesâmm-Mesâmmât) Ciltteki ufak delik. Gözenek.

Mesen
Kişinin bevlini tutmaya âciz olması. Bir kimsenin, idrarını tutamaması.

Meser
f. Soğuk, berd. * Buz.

Meserrat
(Meserret. C.) Meserretler, sevinçler, sürurlar.

Meserret
Sevinç. şenlik. Sürur.

Meserretefzâ
f. Meserret. Sevinç ve süruru arttıran.

Meserretengiz
f. Sevindiren. Meserret meydana getiren.

Meserretâver
f. Sevinç ve meserret getiren. Sürurlandıran. Sevindiren. Sevindirici.

Mesfiyy
"Üç kez karısı ölmüş adam. (Üç kez kocası ölmüş kadına ""mesfiye"" derler.)"

Mesfu'
Nazar değmiş.

Mesfuh
Dökülüp akıtılmış olan. * Dağ eteği.

Mesfuk
(Sefk. den) Sefkedilmiş. Dökülüp akıtılmış olan.

Mesfur
Yazılmış, adı geçmiş. (Bu tabir, eskiden daha ziyade hakaret görmesi icabeden aşağılık kimseler hakkında kullanılırdı.)

Mesgabe
Açlık. Meşakkat ve yorgunluk içinde açlık.

Mesgur
Dişi düşmüş kimse.

Mesh
Bir şeyin suretini çirkin ve kötü hale çevirmek. * Hayvanı kovarak koşturup onu sıkıştırmakla yormak, bitâb hale getirmek.

Mesha'
İnişi ve yokuşu olmayan düz yer. Düzlük. * Ufak taşlı, otsuz düz yer. * Yürüdüğünde iki uyluğu birbirine sürüşen zayıf kadın. * Uylukları ince ve zayıf olan kadın.

Meshara
(C.: Mesâhir) Maskara.

Meshek
Yel gidecek yer.

Meshele
Yumuşak yer. * Alçak yer.

Meshuf
Susamış. Suya kanamamış.

Meshuk
(Sahk. dan) Döğülerek toz haline getirilmiş.

Meshun
Isıtılmış.

Meshur
Büyülenmiş, kendine sihir yapılmış. * Büyülü gibi tutkun.

Meshut
Beğenilmeyen iş.

Mesih
Yağ sürülmüş.

Mesih-üd deccal
"Deccal'a da bu isim verilmesinin bir sırrı şudur ki: Bir gözü silik, yani kör ve ayıplı olmasındandır. Sadece bu dünyayı görüp, âhireti görecek gözünün kör olmasındandır. * Mesih, uğursuzluğundan nâşi Deccal'ın lâkabıdır. Nakşı silinmiş para, çok gezen adam, çok cima' eden kimse, yalancı, kezzab ve bir tarafında gözü silik olan adama denir. (L.R.)Hak Dini Kur'an Dili, Cilt: 5, sh: 4172'de şu tafsilât vardır: (Yalancı bir Mesih demektir. Vârid olan hadis-i şeriflerde; Deccal; bir yalancı ve halkı aldatmakta meharetli bir sahtekârdır ki, kâfirliği sahtekârlığı yüzünden belli olduğu hâlde bir takım harikalar göstererek uluhiyyet da'vâ eder. Deccalın bu suretle yalancı bir Mesih olması, onun hıristiyanlık taklidi altında zuhur edeceğini anlatır.) (Bak: Deccal)"

Mesiha
(C: Mesâyih) Gümüş parçası. * İyi ve yeni yay.

Mesihiyyun
Hristiyanlar.

Mesihî
(Mesihiyye) Hristiyan. Hristiyanlığa âit. Hz. İsâ Aleyhisselâma âit ve ona müteallik.

Mesik
Pinti, hasis, cimri.

Mesil
Su yatağı. Suyun akacak olduğu yer, boru.

Mesir
Seyretmek. * Yol yol alacalı elbise.

Mesire
Seyredilecek, gezilecek yer. Tenezzüh ve gezme yeri. * Seyir.

Mesiregâh
f. Seyir yeri. Seyrangâh.

Mesis
Cimâ etmek. * Yapışmak.

Mesit
Küçük sel.

Mesk
(C: Müsuk) Deri.

Meskab
Yakın olacak yer.

Meskat
Doğum yeri. * Düşecek yer.

Meskat-ı re's
Bir kimsenin doğduğu yer.

Mesken
Ev. Sâkin olunacak yer. Hâne.

Meskene
Tevazu etmek, alçakgönüllülük göstermek.

Meskenet
Miskinlik. Tembellik. Uyuşukluk. Bitkinlik. Beceriksizlik. Fakirlik. Yoksulluk.

Meskenet-fiken
f. Miskinliği gideren.

Meskeniyet
Mesken oluş. Sâkin olup durulacak yer olmak.

Meskub
Kalıba dökülmüş. Akıtılmış.

Meskuk
(Meskuke) Sikkeli. Damgası vurulmuş. * Para hâline konulmuş.

Meskukat
(Meskuk. C.) Sikke hâline getirilmiş mâdeni paralar. Akçeler.

Meskum
Hasta ve yoksul kimse.

Meskun
İçinde oturanları olan yer. İnsan bulunan şenlenmiş yer.

Meskur
Sarhoş olan.

Meskut
Söylenmemiş. Sükut edilmiş. Hakkında bir şey söylenmemiş.

Meskıt
Düşecek yer.

Mesl
(C: Mislân) Yer yarığı.

Meslah
(C.: Mesâlih) Tulu decek yer, doğacak yer. * Bir şey gözetecek yüksek yer.

Meslaha
Sınır kalesi. Derbent.

Mesleb
Zorla birşey alınan yer. Zorla alma yeri.

Meslebe
(C.: Mesâlib) Eksik, kusur, noksanlık, ayıp.

Meslec
Karlık.

Meslek
"Yol. Usul. Gidiş. * San'at. Geçim için tutulan yol. * Sistem. * Mezheb. Mâneviyatta tutulan yol.(Sen, mesleğini ve efkârını hak bildiğin vakit, ""mesleğim haktır veya daha güzeldir"" demeye hakkın var. Fakat ""yalnız hak benim mesleğimdir"" demeye hakkın yoktur. $ sırrınca insafsız nazarın ve düşkün fikrin hakem olamaz. Başkasının mesleğini butlan ile mahkûm edemez. M.)"

Meslek-i müteassife
Sapık meslek.

Meslekî
(Meslekiyye) Meslekle alâkalı. Mesleğe ait.

Mesles
(C: Mesâlis) Üçer üçer olmak. * Üç kıllı tanbur.

Meslu'
Vücudunda ur bulunan kimse.

Meslub
Selbedilmiş. Soyulmuş. Alınmış. Giderilmiş.

Meslub-ül akl
Aklı alınmış. Deli.

Meslub-üş şuur
Anlayışsız, idraksiz, şuursuz.

Mesluc
Yutulmuş, bel'olunmuş.

Meslufe
Düzelmiş yer. * Kabuksuz arpa ve buğday.

Mesluh
Derisi yüzülmüş. Teslih edilmiş.

Mesluk
Kaynamış.

Meslul
Çekilmiş. Kınından çıkmış kılınç. * Din uğruna kendini fedâ eden kahraman. * Tıb: Verem.

Meslus
Deli, divane.

Meslut
Kemiği üzerinden eti sıyrılmış. * Tıraş edilmiş. Yontulmuş.

Mesmel
Sığınacak yer.

Mesmese
Karıştırmak.

Mesmese (mismâs)
Karışık ve mültebis olmak.

Mesmu'
Dinlenilen. İşitilen. * Duyulmuş. İşitilmiş.

Mesmua
Duyulmuş. Kulakla dinlenmiş olan.

Mesmud
Fukarânın çok istemesinden vere vere hiç birşeyi kalmayan kimse.

Mesmum
Zehirlenmiş. Ağu katılmış. Zehirli.

Mesmumen
Zehirli olarak. Zehirlenmiş olarak.

Mesmur
Cismen ufak olmakla beraber, sinirleri kuvvetli olan adam.

Mesmus
Zehirli.

Mesmuât
İşitilenler. Duyulanlar.

Mesna
Bevlini tutmaya kadir olmayan kadın. (Müz: Emsen)

Mesned
Dayanacak yer, nokta. * Mertebe. Makam. * Destek.

Mesned-i meşihat
Şeyhül-islâmlık mertebe ve mevkii.

Mesnednişin
f. Bir mesned veya makamda bulunan.

Mesneviyyat
(Mesnevî. C.) Mesnevi tarzında yazılmış olan eserler.

Mesnevî
İkilik manzume. Her beyti ayrı kafiyeli olan manzume.

Mesnevî-i nuriye
Aslı Arapça olup, sonradan tercemesi de yapılmış olan Risale-i Nur Külliyatı'ndan bir eserdir.

Mesnevî-i şerif
Mevlâna Celaleddin-i Rumî'nin meşhur farsça olan eserinin ismi. (Bak: Mevlâna Celaleddin-i Rumî)

Mesnun
Sünnet olan. Sünnet olmuş olan. * Âdet edilen şey. * Bilenmiş bıçak. * Üzerinden ömürler geçmiş olan. * Şekillendirilmiş. * Kalıba dökülmüş. * Kokusu değişmiş.

Mesra
Gece vakti yola çıkma.

Mesra(t)
Çok olmak. Çok olacak yer.

Mesrah
(C.: Mesârih) Çayırlık, otlak, mer'a.

Mesrat
Adet çokluğu.

Mesrebe
(C.: Mesârib) Deve ve koyun sürülerinin çayırlık, mer'a, otlakları. * Vücudda karından göğüse kadar olan kıllı yer.

Mesrece
Gece kandili konulan şişe.

Mesrube
Uzun saç. * Saç kesecek âlet.

Mesrud
(Serd. den) Söylenmiş, bilidirilmiş, mezkur. Serdolunmuş.

Mesrudat
(Mesrud. C.) Söylenenler. Bildirilmiş olan şeyler.

Mesrude
Ulaştırmak. * Zırh halkalarının birbirine girmesi.

Mesrue
Çekirgenin yumurtasını döktüğü yer.

Mesruk
Çalınmış, sirkat edilmiş olan.

Mesrur
Sevinçli. Sürurlu. Meserretli. Merâmına ermiş.

Mesruriyet
Sevinçlik. Sürur içinde oluş. Dileğine ermiş olanın hâli.

Mess
Yapışmak, değmek, dokunmak. * Meydana gelmek.

Mess-i hâcet
Lüzum görülme, iktiza etme, gerekme.

Messah
Ölçü âletleriyle arazi ölçen. Mühendis. * (Mesh. den) Uğuşturan, mesheden. Masaj yapan. Dellâk.

Mest
Adamın elini deve karnında yavrunun yattığı yere sokması. * Bağırsak içinde iken sıvayıp çıkarmak.

Mest-i elest
Elest meclisinde hitab-ı İlahî ile mest olan.

Mest-i harab
Çok sarhoş olmuş kimse.

Mest-i müdam
Her zaman, devamlı sarhoş.

Mest-i serşar
Haddinden fazla sarhoş, çok sarhoş.

Mest-i temaşa
Seyretme sarhoşu. Bakıp seyretmekten sarhoş gibi olan.

Mestan
(Mest. C.) f. Sarhoşlar.

Mestane
Sarhoşcasına. Sarhoş bir kimseye yakışır surette.

Mestur
Örtülmüş. Setredilmiş. Gizlenmiş. (Bak: Tesettür)

Mesture
Örtülü kadın. İslâmiyetin emrettiği şekilde örtülmesi farz olan yerlerini örtmüş olan kadın. (Bak: Tesettür) * Gizli tutulan resmi işlerde harcanmak için hükümetin emrine verilen para. (Buna tahsisat-ı mesture de denir.)

Mestî
f. Sarhoşluk.

Mestî-bahş
f. Sarhoşluk veren, sarhoş edici. Bayıltıcı.

Mestî-âver
f. Bayıltıcı, sarhoş edici.

Mesubat
(Mesube. C.) İyiliğe karşı Allah (C.C.) tarafından verilen mükâfatlar.

Mesube
(C.: Mesubât) İyiliğe karşı Cenab-ı Hakk'ın vereceği mükâfat.

Mesube (musibe)
(C: Mesâyib) Belâ, zahmet. * Mekruh emir.

Mesuk
(Sevk. den) Sevkolunan. İleri sürülen, yollanan. Gönderilen.

Mesuk-u lehu-l-kelâm
Kelâmın söyleniş gayesi, garazı ve maksadı.

Mesuk-un leh
Bir mânaya sevk olan, mânaya göre söylenen söz. Asıl mevzu (siyaka doğru) ve maksad için söylenen söz.

Mesulat
Azab, ukubet. Cezâ çekme.

Mesule
(C: Mesulât) Azap vermek, eziyet etmek. * Hayvanı oka nişan edip atmak yahut diri iken bir tarafını kesmek.

Mesus
Yavan su. * Panzehir taşı.

Mesv
Mürr dedikleri acı yemen zamkı.

Mesva
(Mesâvi. den) Mesken, hane, ev, me'va. Yurt.

Mesvere
(C: Mesâvir) Minder.

Mesâfât-ı baide
Uzak mesafeler.

Mesîh
" ""silen, bozan"" mânâsında deccalın bir adı. "

Mesünn
(Mesünniyyet) Yaşlı olmak. (Bak: Müsinn)

Met'
Uzun ve yüce olmak.

Met'abe
(C.: Metâib) Meşakkat, zahmet. Yorgunluk.

Met'ub
(Ta'b. dan) Bitkin, yorgun.

Meta
"Ne vakit? Ne zaman? mânasında olup, mutlak ve mübhem vakit edatıdır. Bazan ""Min"" harfi-i cerri yerinde ve suâl için de kullanılır."

Meta'
Fayda. Menfaat. * Kıymetli eşya. Tüccar malı.

Meta-ul gurur
Gurur metaı. İnsanı aldatıp Allah yolundan alan dünya zevki veya menfaatı, insanlara riyakârlık için kullanılan dünya malı.

Metab
Tevbe etmek. * Rücu etmek, geri dönmek, caymak, vazgeçmek.

Metabi'
(Matbaa. C.) Matbaalar, basımevleri.

Metabih
(Matbah. C.) Mutfaklar.

Metaf
Tavaf edecek yer.

Metafizik
(Bak: Mâba'det tabia)

Metaib
Yorgunluklar. Meşakkatler. Eziyet verecek şeyler.

Metaib-i sefer
Muhârebe veya yol yorgunlukları.

Metal
Lât: Mâden. * Matbaacılıkta harfleri teşkil için eritilen kurşun, karışık madde.

Metali'
Matla'lar. Tulu' edecek yerler veya zamanlar. Güneş veya benzerinin doğduğu yerler. * Ast: Herhangi bir yıldızın i'tidal-i rebii (Arz'ın güneş etrafındaki gezmesinde, 20 Mart'ta bulunduğu) noktasından geçmek üzere başlangıç kabul edilen daire ile bu yıldızın semavî istiva dairesi üzerindeki ara kesitleri arasında kalan kavis. * Edb: Kaside veya gazelin ilk beyitleri.

Metalib
İstekler. Arzular. Taleb edilen şeyler.

Metalib-i istikbal
İstikbale aid istekler. Gelecek için olan arzu ve talebler.

Metanet
Sağlamlık. Kavilik. Sözünden ve kararından dönmemeklik. İnsanın, fikrinde sabır, azminde kavi ve akidesinde rüsuh sahibi olması. (Mukabili zaaf'dır) (Hak, iman ve İslâmiyet uğrunda metanet göstermek, çok kıymetli bir seciyyedir.)

Metanet-i kalbiye
Kalb sağlamlığı.

Metarık
(Mıtrak ve Mıtraka. C.) Mızraklar. Tokmaklar. Çekiçler. Değnekler, sopalar.

Metavi'
(Mıtvâ. C.) İtâat edenler. Mutiler.

Metbene
Samanlık.

Metbu'
Kendine uyulan. Tâbi olunan. Halkın, kendine tâbi olduğu zat. * Hükümdar.

Metbu-u müfahham
Hükümdar. Padişah.

Metbuiyyet
Kendine uyulmaklık. Başkasının kendisine tâbi olması. Birisine tâbi oluş.

Meters
f. Harpte, korunmak gayesiyle yapılan toprak tümsek, siper. * Kapının açılmaması için arkasına konulan ağaç.

Meth
Yerinden koparmak ve çıkarmak. * Cima. Tohum bırakmak için çekirgenin kuyruğunu yere sokması. * Vurmak ve uzaklaştırmak.

Methaf
Müze.

Metin
Sağlam. Metanet sahibi. Kendine güvenilir olan. (Bak: Metânet)

Metinâne
f. Metanetle, sağlamlıkla.

Metit
Çulha tarağı.

Metk
İğne ucu. Zeker ucu.

Metl
Tahrik etmek, kımıldatmak, harekete getirmek.

Metn
"Sağlam ve sert yer. * Yüksek yer. * Her nesnenin yüzü, üstü, arka ve ortası. * ""Vurmak ve seyr"" mânâsına mastar. * Bir yazının tamamı. Yazının aslı veya sureti."

Metod
Fr. Bir neticeye ulaşmak için takib edilen fikir yolu. Usul. Kaide. Yol. Sistem.

Metr
Kesmek. * Çekmek. * Atmak. (Bazan fercten kinâye olur.)

Metrebe
Fakirlik, miskinlik.

Metrud
(Bak: Matrud)

Metruk
Terk olunmuş. Bırakılmış. * Boşanmış olmak. * Ölen bir kimsenin bıraktığı eşya.

Metrukat
(Metruk. C.) Bırakılan şeyler, metruklar, miraslar.

Metruke
(Terk. den) (Erkekten) boşanmış. * Kocası tarafından bırakılmış kadın.

Metrukiyyet
(Terk. den) Terk edilme, boşanmış olma. * Bırakılmışlık, kullanılmazlık. * Bir işten çekilip uğraşmama.

Mets
Necisle atmak.

Mett
Çekmek. * Ulaşmak. * Kuyudan su çıkarmak.

Metta
Hz. Yunus'un (A.S.) annesinin adı.

Mette
f. Burgu.

Mettiha (metyiha)
Hafif sopa. * Yaş çubuk.

Metuh
Devamlı suyu çekilen işlek kuyu. * Suyu ağzına yakın olan kuyu.

Metvî
(Bak: Matvî)

Mety
Çekmek.

Meunet
Birisinin ölmeyecek kadar yiyip içeceği. * Külfet. * Masraf. Bir şeyin toplamak, devşirmek, nakil ve boşaltmak ve saymak gibi levazımının teslim yerine kadar olan masraflarına denir.

Mev'a
Her nesnenin evveli.

Mev'id
Va'din yerine getirildiği yer. * Vaad etmek. Vaad. Söz vermek.

Mev'id-i mülâkat
Buluşma yeri.

Mev'il
Sığınacak yer. * Sel suyunun karar kıldığı yer.

Mev'iza
Mev'ize. Öğüt. Nasihat. * Bir cemaate veya kimseye kalbini yumuşatacak ve iyiliğe sevkedecek surette hakikatları ders vermek.

Mev'iza-i diniye
Dinî nasihat.

Mev'izakâr
f. Nasihat veren, öğüt eden. Nâsih.

Mev'ud
Söz verilmiş. Vaadedilmiş. Vâdeli. Vadesi muayyen ve mukadder olan. * Evvelden takdir olunmuş.

Mev'ude
Küçükken diri diri gömülüp öldürülen kızcağız.

Mev'üf
Afete uğramış nesne.

Mevacib
(C.: Mevacibât) Maaşlar, aylıklar. * Tar: Yeniçerilerin üç ayda bir defa verilen ulûfeleri.

Mevacib-i leşker
Asker aylıkları.

Mevacibat
(Mevâcib. C.) Mevâcibler. Maaşlar, aylıklar.

Mevacid
Vecd hâlleri. Kalbî zevk veren istiğrak halleri. (Bak: Vecd)

Mevadd
(Madde. C.) Fezâda, boşlukta yer kaplayan varlıklar. Maddeler. Cisimler. * Kısımlar. * Kanunlar. Kaideler. İşler. Hususlar. * Söz ve beyana sebeb olan mevcudat. Her şeyin aslı, mayası.

Mevadd-ı hayatiyye
Hayata lüzumu bulunan maddeler.

Mevadd-ı ibtidâiye
İlkel maddeler, ham maddeler.

Mevadd-ı muzırra
Zararlı maddeler. Zarar veren şeyler.

Mevadd-ı müncezibe
Cezbolunan, çekilen maddeler.

Mevadd-ı nâfia
Faydalı maddeler.

Mevadd-ı zülâliye
Azotlu maddeler.

Mevahib
Hibe olunan şeyler. Karşılıksız verilenler. (Bak: Mevhube)

Mevahib-i kudret
Cenab-ı Hakkın verdiği nimetler.

Mevahir
Yararak akıp gidenler. (Denizdeki gemi gibi)

Mevahıf
Zayıf deve.

Mevaid
(Mâide. C.) Sofralar, mâideler.

Mevaid-i kâzibe
Yerine getirilmeyen va'dlar. Yapılmayan va'dlar.

Mevaka
Hamâkat, ahmaklık.

Mevaki'
Mevkiler. Duracak yerler.

Mevaki-i baîde
Uzak mevkiler.

Mevaki-i harbiye
Muhârebe mevkileri. Savaş yerleri.

Mevaki-i mühimme
Önemli mevkiler. Ehemmiyetli yerler.

Mevakib
(Mevkib. C.) Cemaatler, kalabalıklar, güruhlar, topluluklar.

Mevakin
(Mevkin. C.) Kuş yuvaları.

Mevakit
(Mikat. C.) Hacıların ihrâma girdikleri yerler. * Bir iş için tâyin edilen vakitler.

Mevakıf
Durulacak yerler. Vakıflar. Durak yerleri.

Mevakıt
(Mevkıt. C.) Evvelden belirtilmiş olan vakitler.

Mevalid
Mevcudlar. Doğmuşlar. Vücud bulmuşlar. Mevludlar.

Mevalid-i selâse
Nebat, hayvan ve maden.

Mevalid-i türabiye
Topraktaki mevâlid. Mâdenler, nebatlar.

Mevalî
Efendiler. * Azad edilmiş köleler. * Azad edenler. * Mevleviyyet pâyesine ulaşmış sarıklı âlimler. * Dost ve komşular. * Yardımcılar.

Mevamit
Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) İncil'deki bir ismi.

Mevani'
Mâni'ler. Engeller. Mâni olanlar. Mâniâlar.

Mevarid
Gelecek yerler. Varacak yerler. Caddeler, yollar. Bir yere vasıl olacak yollar.

Mevarîs
Miraslar. Verasetle nâil olunan mülk ve mallar.

Mevasik
Mevsuk şeyler. Misaklar. Ahd ü peymanlar. Yeminler. Sözleşmeler.

Mevasim
Mevsimler. * Pazar yerleri.

Mevasim-i erbaa
Dört mevsim. Rebi' (İlkbahar), Sayf (Yaz), Harif (Sonbahar), Şitâ (Kış).

Mevat
(Mevt. den) Cansız şeyler. Sürülmemiş topraklar. * Sahibsiz yerler.

Mevati
(Mevti. C.) Ayak basılan yerler.

Mevatî
Mevâta yani cansız şeye ait, bununla alâkalı. * İşlenmemiş toprağa ait.

Mevatın
(Mevtın. C.) Yurtlar. Şenlendirilmiş ve bayındır yerler.

Mevazin
(Mizan. C.) Mizânlar. ölçüler. Terâziler.

Mevazı'
(Mevzi. C.) Mevziler, yerler.

Mevaız
(Mev'ıza. C.) Öğütler, nasihatlar.

Mevaşi
Davar, koyun, keçi, inek ve öküz gibi hayvanlar.

Mevbed
Mecusiler reisinin ulusu.

Mevbik
(C.: Mevbikat) Korkulu yer.

Mevbikat
(Mevbik. C.) Korkulu yerler.

Mevbil
Kaba büyük sopa. * Bir kucak odun.

Mevc
Dalga. Denizin dalgası. * Titreşim. * Mc: Devir, devre.

Mevc-hîz
f. Dalga kaldıran.

Mevc-zen
f. Dalgalanan, dalgalı deniz. Dalga vuran.

Mevce
Bir dalga. * Ses, elektrik ve hararetin yayılma dalgalarından herbiri.

Mevcedar
f. Dalgalı.

Mevcenümud
f. Dalga gibi.

Mevcet-üş şebâb
Gençlik çağı.

Mevcub
Kendisine bir şey vâcib kılınmış.

Mevcud
Var olan. Bulunan. Hazır olan. Topluluğun hepsi. * Kâinat. Mükevvenat.

Mevcud-u haricî
Maddî vücudu bulunan eşya.

Mevcud-u manevî
Mânevi varlık.

Mevcudat
Var olan her şey. Kâinat. Yaratılmış şeyler.

Mevcudat-ı bahariye
Bahar mevsimindeki renk renk, çeşit çeşit varlıklar.

Mevcuden
Kendisi berâber olarak. Mevcud olarak.

Mevcudiyet
Mevcudluk, varlık, mevcud ve var olma.

Mevcudîn
(Mevcud. C.) Mevcudlar, var olan ve bulunan şeyler. Mevcudât.

Mevcâ-mevc
Çok dalgalı. Dalga dalga.

Mevdu
(Mevdua) Emanet bırakılmış, tevdi olunmuş.

Mevduat
(Mevdu. C.) Emanet bırakılmış şeyler. * Bankaya konan para ki, faizle olduğundan haramdır. (Bak: Riba)

Mevdud(e)
Sevilmiş, kendisine muhabbet edilmiş. Sevgi gösterilmiş.

Mevdune
(Mevzune) Altın, inci veya elmasla işlemeli şey. Murassa.

Mevecat
(Mevce. C.) Dalgalar.

Meveddet
Dostluk. Sevgi. Muhabbet. Muhabbet etmek. Sevmek.

Mevetan
Canı olmayan nesneler. * İhya olunmayan, ekilip biçilmeyen arazi.

Mevfur
(Vefir. den) Tam olan şey. Çoğaltılmış. Çok. Kesir. Bisyâr. Evfer. * Edb: Aruz kalıblarından biri.

Mevh
Kuyunun suyu çok olmak.

Mevhibe
İhsan. Sevgi. Hediye.

Mevhibe-i ilâhiye
Cenab-ı Hakk'ın ihsan ve hediyesi.

Mevhil
(Vahl. den) Çamurlu yer.

Mevhin
Gece yarısına yakın vakit.

Mevhub
(C.: Mevâhib) (Vehb. den) İhsan edilmiş, verilmiş, hibe olunmuş, bağışlanmış. * Fık: Karşılıksız olarak birine verilmiş.

Mevhubat
(Mevhub. C.) Bağışlar, ihsanlar, bahşişler.

Mevhube
Verilmiş. İhsan edilmiş. Karşılıksız olarak birisine verilmiş mal.

Mevhum
Aslı olmayıp evham mahsulü olan. Vehim.

Mevhume
Vehim, kuruntu ve hayâl nev'inden bir şey.

Mevhumât
Mevhumlar. Asılsız olduğu hâlde zihinde meydana gelen şeyler.

Mevhun
Zayıf ve arık adam. Zayıflamış kimse.

Mevk
Örümcek, ankebut.

Mevki'
Yer. * Sınıflandırılmış yerlerden her biri. * Vapur, tren gibi yerlerde sınıflandırılmış, değeri yüksek olan yer. * Bir şeyin bulunduğu veya vukua geldiği yer.

Mevkib
Kafile. Alay. Atlı veya yaya giden kafile. Cemaat.

Mevkib-i ikbal
Talihli kafile.

Mevkid
Ateş ocağı.

Mevkin
(C.: Mevâkin) Kuş yuvası.

Mevkit
(C.: Mevâkit) Tâyin ve tesbit edilip kararlaştırılan yer veya zaman.

Mevkud
(İkad. dan) Yakılmış. Yandırılmış olan.

Mevkuf
Durdurulan. Vakfedilen. Dâimi bir halde bırakılan. * Tevkif edilen. Tutulup hapsedilen. * Ait, bağlı.

Mevkufat
(Mevkufe. C.) Bir zaman için tutulup alıkonulmuş mal veya para. * Vakfedilmiş mal, emlâk. * Gelirden artıp hazineye mâl edilen para.

Mevkufen
Mevkuf olarak.

Mevkufiyyet
Maznunun hüküm giyinceye kadar hapsedilmesi. Hapsedilme hâli. * Bağlı olma.

Mevkufîn
(Mevkuf. C.) Tevkif edilmiş kimseler. Tutuklular. Mevkuflar.

Mevkum
Hüznü şiddetli olan.

Mevkut
Vakitli. Vakti belli olan. Mahdud ve muayyen olmuş vakit.

Mevkute
Zamanı muayyen, belirli olarak çıkan matbuât. Gazete, mecmua gibi şeyler.

Mevkuze
Ağaçla vurulmuş.

Mevkûl
(Vekâlet. den) Bir vekile emanet edilen.

Mevkûlün ileyh
Kendisine bir iş bırakılan adam. Vekil.

Mevkıf
Durak. Durulacak yer. Ayakta duracak yer. İstasyon.

Mevla
Sahib. Rabb. * Efendi. Köleyi âzad eden. * Şanlı. Şerefli. Mâlik. * Mün'im-i Mutlak olan Cenab-ı Hak (C.C.). * Terbiye eden, mürebbi. * Yardımcı, muavenet eden. * Dost ve komşu. * Azâd olan.

Mevlana
"""Efendimiz, mevlâmız"" mânâsında olan bu kelime, hürmeten büyük kimselere söylenmiştir. Hazret mânâsında da kullanılır."

Mevlana cami
(Bak: Câmi)

Mevlana celaleddin-i rumi
Hi: 672 de Belh'de doğdu. Konya'ya geldi ve yerleşti. Mühim eseri Farsça ve manzum yazdığı Mesnevi'sidir. İkişer mısralı kafiyeli şekilde olduğundan bu isim verilmiştir. Mevlevi Tarikatının piri ve serefrâzıdır.

Mevlana halid
(Hi: 1192-1242) Yüzyıl evvelinin müceddidi olduğu milyonlarca irşad ettiği kimselerin şehadetiyle sabit olmuştur. Şam'da vefat etmiştir. Hz. Osman bin Affan (R.A.) soyundandır. İlim ve takvada ve her çeşit makbul vasıflarda, devrindeki en ileri âlimlerin ve velilerin fevkinde idi. Bütün ömrünü zühd ve verâ ile geçirdi. Çok âlim ve veli yetiştirdi. Nahivde, kelâmda, fıkıhda, tasavvufda kıymetli eserler verdi. O zamanda Hindistanda bulunan Kutub Abdullah Dehleviden ders almıştı.

Mevleviyyet
"Mevlevilik. Mevlevi tarikından olmak. * Mollalık. * Müderrislikten sonra gelen ilmiye sınıfından oluş. * Eyâlet kadılığı; yani, bir eyâletin bütün hukuki ve kazai işlerine bilfiil bakan kadı. ""Mevâli"" de denir."

Mevlevî
Mevlânanın tarikatından olan.

Mevlevîvârî
dönerek zikreden mevleviler gibi.

Mevlid
Doğma. Dünyaya gelme. * Doğulan yer veya zaman. * Peygamberimiz Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'ın doğumunu anlatan manzum eser, dini manzume. (Bak: Süleyman Çelebi)

Mevlid-hân
Mevlid okuyan.

Mevlim
İncitip acıtan. Elem veren.

Mevlud
Çocuk. Yeni doğmuş çocuk. * Birisinin doğması. * Mevâlid-i selâseden herbiri.

Mevludat
(Mevlud. C.) Belirli bir zaman içinde doğanlar.

Mevludün leh
Çocuk kendisinin olduğu tebeyyün eden, bilinen baba.

Mevlâ
sahip, efendi, Allah.

Mevlâ-yı kerim
İkram sahibi olan Cenab-ı Hak (C.C.)

Mevlânâ
Mesnevî adlı kitabın da yazarı olan ünlü velî ve şair.

Mevmat
(C: Mevâmi) Sahrâ. Çöl. * Yazı.

Mevn
Bir kimsenin zahmetini çekmek. * Nafakalarını vermek.

Mevr
Başka te'sirle bir şeyin dalga gibi gidip gelmesi. Çalkanmak. * Suyun yeryüzüne yayılması. * Hayvanlardan yün almak. * Yol, tarik. * Toz, gubar. * Rücu etmek, döndürmek.

Mevrid
Varılan yer. Vasıl yeri. * Cadde. Yol. Tarik.

Mevrid-i nass
Nass ile gelen mes'ele. Nass olan yer. Kat'i delil olan husus.

Mevrud
(C.: Mevrudât) Gelmiş. Vürud etmiş. Gelen.

Mevrude
(C.: Mevrudât) Ulaşmış, gelmiş.

Mevrudât
(Mevrude. C.) Gelen şeyler.

Mevrus(e)
Vereseye âit olan. Miras edilmiş. Miras edilen eşya.

Mevrusat
Mirastan gelenler.

Mevs
Ekmeği suyla ıslatmak.

Mevsil
(Vusul. den) Kavşak. Kavuşacak yer. * Ek yeri.

Mevsim
(C: Mevâsim) Pazar yeri. * Arap pazargâhları. * Yılın dört kısmından biri. * Zaman. Vakit. Alâmet.

Mevsim be mevsim
Zaman zaman. Mevsimden mevsime, zamanı geldikçe.

Mevsim-i harif
Sonbahar, güz devresi.

Mevsim-i sayf
Yaz mevsimi, yaz devresi.

Mevsim-i şitâ
Kış mevsimi.

Mevsuf
Vasıflanan. Bir sıfatla tavsif edilen. * Kendisinde bir sıfat mevcud olan, kendisine bir sıfat isnad edilmiş olan.

Mevsuk
Kendisine inanılır olan. Şâyân-ı itimad olan. * Sağlam. * Vesikalı. Delile dayanan hakikat.

Mevsuk-ul kelim
Sözlerine inanılır. Söylediği şeylere itimad edip güvenilir.

Mevsukan
Sağlam, delile dayanır, itimad edilir şekilde.

Mevsukiyet
Sağlamlık, gerçeklik. İnanılır hâl.

Mevsul
Erişen. Vasıl olan. * Birleşmiş. Kendine başka şey vasıl olmuş olan. Bitirmiş. Vasledilmiş.

Mevsule
Bitiştirilmiş.

Mevsum
(Vesm. den) İşaretlenmiş, damgalanmış, nişanlanmış. * Ad verilmiş, isimlendirilmiş.

Mevsume
Tamamen baştan aşağı süslü zırh. * Bahar yağmuru ile ıslanmış toprak.

Mevsut
Ortada. Vasat olan.

Mevsık
İtimad etmek. Emniyet etmek. İnanmak. * Yemin. Sözleşme.

Mevt
"Ölüm. Âhirete göç. Dünyadan gitmek. * Mevt, mü'minler için dünya vazifelerinden ve imtihanından bir paydostur.(Sual: Furkan-ı Hakîm'de $ gibi âyetlerde: ""Mevt dahi, hayat gibi mahluktur, hem bir ni'mettir."" diye ifham ediliyor. Halbuki zâhiren mevt, inhilâldir, ademdir, tefessühtür, hayatın sönmesidir, hâdim-ül-lezzattır... Nasıl mahluk ve ni'met olabilir?Elcevab: ""Birinci Suâl""in cevabının âhirinde denildiği gibi, mevt, vazife-i hayattan bir terhistir, bir paydostur, bir tebdil-i mekândır, bir tahvil-i vücuddur, hayat-ı bâkıyeye bir dâvettir, bir mebde'dir, bir hayat-ı bâkıyenin mukaddimesidir. Nasılki hayatın dünyaya gelmesi bir halk ve takdir iledir; öyle de, dünyadan gitmesi de bir halk ve takdir ile, bir hikmet ve tedbir iledir. Çünki, en basit tabaka-i hayat olan hayat-ı nebâtiyenin mevti, hayattan daha muntazam bir eser-i san'at olduğunu gösteriyor. Zira meyvelerin, çekirdeklerin, tohumların mevti tefessüh ile, çürümek ve dağılmakla göründüğü halde, gayet muntazam bir muamele-i kimyeviye ve mizanlı bir imtizâcat-ı unsuriye ve hikmetli bir teşekkülât-ı zerreviyeden ibaret olan bir yoğurmaktır ki, bu görünmeyen intizamlı ve hikmetli ölümü, sünbülün hayatiyle tezahür ediyor. Demek çekirdeğin mevti, sünbülün mebde-i hayatıdır; belki ayn-ı hayatı hükmünde olduğu için, şu ölüm dahi hayat kadar mahluk ve muntazamdır.Hem zihayat meyvelerin yahut hayvanların mide-i insaniyede ölümleri, hayat-ı insaniyeye çıkmalarına menşe' olduğundan; ""o mevt, onların hayatından daha muntazam ve mahluk"" denilir.İşte en edna tabaka-i hayat olan hayat-ı nebatiyenin mevti; böyle mahluk, hikmetli ve intizamlı olsa, tabaka-i hayatın en ulvisi olan hayat-ı insaniyenin başına gelen mevt, elbette yer altına girmiş bir çekirdeğin hava âleminde bir ağaç olması gibi, yer altına giren bir insan da, âlem-i berzahta elbette bir hayat-ı bâkıye sünbülü verecektir. M.)(Sizlere müjde! Mevt: İdam değil, hiçlik değil, fena değil, inkıraz değil, sönmek değil, firâk-ı ebedî değil, adem değil, tesâdüf değil, fâilsiz bir in'idam değil; belki, bir Fâil-i Hakîm-i Rahim tarafından bir terhistir, bir tebdil-i mekândır. Saadet-i ebediyye tarafına, vatan-ı aslîlerine bir sevkiyattır. Yüzde doksandokuz ahbabın mecmaı olan âlem-i berzaha bir visal kapısıdır. M.)"

Mevt-alud
f. Ölüm gibi. Ölümlü. Korkunç. Ölü gibi.

Mevt-i ahmer
Kızıl ölüm. Kanlı ölüm. Öldürülmek. * Tas: Nefse karşı koymak.

Mevt-i ebyaz
Ani ölüm. * Açlık.

Mevt-i esved
Boğazı sıkılmak veya suya atılmak suretiyle husule gelen ölüm.

Mevt-i hâil
Korkunç ölüm.

Mevta
Ölüler. Ölmüşler. Cenâzeler.

Mevta'
Ayağın bastığı yer.

Mevtan
(Mevetan) Cansız. * Baygın.

Mevtaî
Ölü gibi, ölüye benzer.

Mevtî
Ölümle ilgili, mevte ait.

Mevtın
(C.: Mevatın) Yerleşip oturulan, yurt edinilen yer.

Mevvac
Çok dalgalanan. Çok dalgalı. Fırtınalı. * Radyo.

Mevvar
Seri, çabuk, hızlı, sür'atli.

Mevz
Muz ağacı.

Mevzi'
Bir şey konulacak yer.

Mevzu'
Bahis. Üzerinde durulan mes'ele. * Aşağılanmış olan. * Konulmuş. Vaz olunmuş. * Uydurma. Doğru ve hakikat olmayan. * Geçer olan, muteber, işlemekte olan, câri.

Mevzu-u bahs
Kendisinden bahsedilen. Bahis konusu.

Mevzua
Kabul edilmiş esas. İlk önce ele alınan fikir. Müsellem ve âşikâr olan kaziyye, hüküm.

Mevzuat
Bahsedilen hususlar. Bir şeyin esasını teşkil eden hususat. Tatbikat halinde olan hükümler ve kaideler.

Mevzuat-ı beşer
İnsanların koyup kabul ettikleri hükümler ve kanunlar.

Mevzun
Vezinli. Ölçülü. Tartılı. Düzgün. * Yakışıklı. * Her bir vasfı ölçülü ve i'tidal üzere bulunup, sırf iyi ve güzel şeylere nâil olan.

Mevzunat
(Mevzun ve Mevzune. C.) Vezinli ve tartılı şeyler.

Mevzunen
Vezinli olarak. Ölçülü olarak.

Mevzuniyet
Düzgün, hesaplı ve düzenli. * Mevzun olma hâli.

Mey
f. şarap, içki. (Bak: şarab)

Mey'
Eriyip akma.

Mey'a
(Mey'at) Yiğitlik başlangıcı. * Atı koşuya alıştırmak. * Erimiş sıvı madde. * Yere dökülen bir sıvının akıp gitmesi. * Bir şeyin ilk zamanı. Tâzelik vakti.

Mey-aşam
f. İçki içen. Şarap içen.

Mey-füruş
f. Şarap satan, meyhâneci, şarapçı.

Mey-gun
f. Şarap renginde olan, kırmızıya yakın olan.

Mey-güsar
f. İçki arkadaşı. Birlikte içki içen.

Mey-hane
f. İçki satılan ve içilen yer.

Mey-har
(Mey-hâre) f. İçki içen, içkici, ayyaş.

Mey-hoş
f. Ekşimtrak, mayhoş.

Mey-keş
f. İçki içen, şarap içen.

Mey-perest
(C: Meyperestân) f. Devamlı şarap içen.

Meyadin
(Meydan. C.) Meydanlar. Geniş yerler. Arsalar.

Meyadin-i harb
Savaş meydanları. Muhârebe alanları.

Meyamin
(Meymenet. C.) Bereketler, mutluluklar, uğurlar.

Meyan
(Bak: Miyân)

Meyasir
(Meysur. C.) Kolaylaştırılmış şeyler.

Meyazib
Oluklar. Su yolları.

Meyd
Deprenmek. Sallanmak. * Ziyaret etmek. * Hareket etmek. * Kırağı çalmak. * Meyletmek. * Neşv ü nemâ bulmak. * Başı dönüp midesi bulanmak.

Meydan
Arsa. * Geniş yer. * Etrafı çevrilmiş, üstü açık geniş yer.

Meydan dayağı
"Eskiden askeri mekteblerle kışlalarda tatbik edilen cezalardan biridir. Meydanda tatbik edildiği için bu adı almıştır. Arkadaşını yaralamak, hoca ve zâbitine hakarette bulunmak gibi büyük kabahatlerden dolayı verilen bu dayak cezası, saf saf dizilen bütün talebelerin; asker ise kışladaki askerlerin huzurunda atılırdı. Cezaya çarpılacak talebe yahut asker, meydana getirilerek cezayı icab ettiren kabahatle meydan dayağının tatbiki için verilen karar okunduktan sonra serilen bir battaniye üzerine yüzükoyun yatırılır, başının ucuna ve ayaklarının üstüne kuvvetli birer hademe yahut asker oturtulur, okulun inzibât subayı, asker ise bölüğün subaylarından biri ince kızılcık sopasıyla kaba etlerine vururdu.Bu gibi cezalar, herkes ibret alıp bu suçlar işlenmemesi için herkesin gözü önünde icra edilirdi."

Meydan-ı harb
Savaş meydanı, muhârebe alanı, harp meydanı.

Meydan-ı haşir
"Haşir meydanı. Haşrin yeri.(Sual: Meydan-ı Haşir nerededir?Elcevab: $ Hâlik-ı Hakîm'in herşeyde gösterdiği hikmet-i âliye, hatta tek küçük bir şey'e, çok büyük hikmetleri takmasiyle tasrih derecesinde işaret ediyor ki: Küre-i Arz; serseriyane, bâd-ı heva azim bir dâireyi çizmiyor.. belki mühim bir şey etrafında dönüyor ve meydan-ı ekberin daire-i muhitasını çiziyor, gösteriyor. Ve bir meşher-i azimin etrafında gezip, mahsulât-ı mâneviyesini ona devrediyor ki, ileride o meşherde, enzar-ı nâs önünde gösterilecektir. Demek, yirmibeş bin seneye karib bir daire-i muhitanın içinde, rivayete binaen Şâm-ı Şerif kıt'ası bir çekirdek hükmünde olarak o daireyi dolduracak, bir meydan-ı haşir bastedilecektir. Küre-i Arzın bütün mânevi mahsulâtı, şimdilik perde-i gayb altında olan o meydanın defterlerine ve elvahlarına gönderiliyor ve ileride meydan açıldığı vakit, sekenesini de yine o meydana dökecek; o mânevi mahsulâtları da, gaibden şehadete geçecektir. Evet Küre-i Arz; bir tarla, bir çeşme, bir ölçek hükmünde olarak o meydan-ı ekberi dolduracak kadar mahsulât vermiş ve onu istiab edecek mahlukat ondan akmış ve onu imlâ edecek masnuat ondan çıkmış. Demek Küre-i Arz bir çekirdek ve meydan-ı haşir, içindekilerle beraber bir ağaçtır, bir sünbüldür ve bir mahzendir. Evet, nasılki nurani bir nokta, sür'at-i hareketiyle nurani bir hat olur veya bir daire olur. Öyle de: Küre-i Arz; sür'atli, hikmetli hareketiyle bir daire-i vücudun temessülüne ve o daire-i vücud mahsulâtiyle beraber, bir meydan-ı haşr-i ekberin teşekkülüne medardır. $ M.)"

Meydan-ı imtihan-ı ins ü cân
İnsan ve cinlerin imtihan meydanı, yani dünya.

Meydan-ı mahşer
Mahşer meydanı.

Meyeh
Su, mâ.

Meyelan
"Bir tarafa eğilmiş olma. Ziyâde meyil gösterme. İltizam.(Fıtrat yalan söylemez. Bir çekirdekteki meyelân-ı nümuvv der: ""Ben sünbülleneceğim, meyve vereceğim."" Doğru söyler. Yumurtada bir meyelân-ı hayat var. Der: ""Piliç olacağım."" Biiznillâh olur. Doğru söyler. Bir avuç su, meyelân-ı incimad ile der: ""Fazla yer tutacağım."" Metin demir onu yalan çıkaramaz; sözünün doğruluğu demiri parçalar. Şu meyelânlar, iradeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. M.)"

Meyezd
f. Düğün veya işret meclisi.

Meyh
şefâat etmek. * Vermek. * Avuçta su tutmak. * Sallanarak yürümek.

Meyhem
"""Hâlin nedir, nasılsın?"" mânasına kullanılır."

Meyl
Ortadan bir tarafa eğik olmak. * İstek. Yönelme. Arzu. * Sevme, tutulma, âşık olma. * Gönül akışı.

Meyl-i tahaddî
Meydan okuma meyli. Üstünlüğünü göstermek fikri.

Meyl-üt tahrib
Bozma ve yıkma isteği, meyli.

Meyl-üt tefevvuk
Üstünlük elde etmek meyil ve arzusu. (Bak: Himmet)

Meyl-üt tevessü'
Genişleme isteği. Genişleme meyli.

Meyl-üt tezeyyüd
Tekellüfle sözü uzatma, artırma arzusu.

Meyla
Çok budaklı ağaç.

Meyla'
Otsuz sahra, çöl. * Acele, hızlı, seri.

Meylab
Za'ferân.

Meylak
Seri ve aceleci kimse.

Meylen
Eğilerek, meylederek. O taraftan olarak.

Meyletmek
Bir tarafa doğru eğilmek. Bir tarafa yönelmek. * Sevgisini vermek, eğilmek. Gönül vermek.

Meyliyat
Bir tarafa meyleden istekler.

Meymene
Sağ kol, sağ taraf. * Meymenet, yümn-ü bereket. Bereket. Kuvvetlilik. Uğurluluk. Kutluluk.

Meymum
Denize atılmış olan.

Meymun
Bereketli, uğurlu. Kuvvetli. Kutlu.

Meyn
(C.: Müyun) Yalan. Yalan söyleme.

Meys
Ceviz ağacı. * Sallana sallana yürümek.

Meysa
(C: Miyes) Yumuşak yer.

Meysan
Sallana sallana yürümek.

Meyseme
(Vesm. den) Damga, damgalanmış.

Meysere
(C.: Meyâsir) Ordunun sol cenâhı. Sol cenâh. * Zenginlik, servet.

Meysir
Meyser. Kolaylık yeri. Kolaylık. * Kumar. Arablar arasında ok ile oynanan kumar. * Kumar için kesilen hayvan.

Meysur
Kolay. Kolay olmuş. Asan. Kolay kılınmış şey.

Meysurat
(Meysur ve Meysure. C.) Kolaylatılmış şeyler. Asan edilmiş şeyler.

Meyt
(Meyyit) Ölü. Cansız. Ölmüş. Hareketsiz.

Meyt (miyât)
Irak olmak, ırak etmek. Uzak olmak, uzaklaştırmak. Karışmak.

Meyte
Hayvan leşi.

Meytehâr
Hayvan leşi yiyen.

Meyve
(C: Meyvecât) f. Meyva, yemiş.

Meyve-i dil
"""Gönül meyvesi"": Evlât, çocuk."

Meyve-i huşk
Kuru yemiş.

Meyvebar
f. Yemiş veren, meyveli.

Meyvecat
(Meyve. C.) f. Yemişler, meyveler.

Meyvedar
f. Yemişli, meyveli, meyve veren.

Meyvefüruş
f. Meyve satan, yemiş satan. Manav.

Meyveha
(Meyve. C.) f. Meyveler, yemişler.

Meyyal
Çok meyleden, eğilen. Çok istekli, düşkün.

Meyyal-i i'tilâ
Yükselmeğe çok meyilli ve istekli.

Meyyal-i inhidâm
Yıkılmak üzere bulunan. Neredeyse göçecek durumda olan.

Meyyan
Yalancı.

Meyyit
(Mevt. den) Ölü. Cansız. Ölmüş.

Meyyit-i müteharrik
Hareket halindeki ölü. * Mc: Sağ olup, gayret sahibi olmayanlara söylenir.

Meyyit-i sâmite
f. Susan ölü. Sessiz ölü. * Hareketsiz.

Meyyite
Hayvan leşi. * Kadın cenazesi.

Meyyitâne
f. Ölü gibicesine. Ölmüşçesine.

Meyz
Ayırmak, birşeyi denklerinden üstün tutmak. * Bir yerden bir yere geçmek.

Meyzer
(C: Meyâzir) Peştemal.

Meyş
Halt etmek, karıştırmak. * Koyun sütünü keçi sütüne karıştırmak. * Yünü kıla karıştırmak. * Sözün birazını söyleyip, bir kısmını söylememe.

Mez'
Haberin bazısını söyleyip bazısını gizlemek.

Mez'ub
Koyununa kurt gelen.

Mez'uk
Mesrur, neşeli, sürurlu. * Tuzlu.

Mez'ur
(Mez'ure) Korkmuş, çekinmiş.

Meza
"""Geçti"" mânâsına mâzi fiilidir."

Meza ma meza
Geçen geçti. Giden gitti.

Mezabbe
Keleri çok olan yer.

Mezabih
Mezbahalar. Hayvan kesilen yerler.

Mezabil
(Mezbele. C.) Mezbelelikler, süprüntülükler, çöplükler.

Mezabir
(Mizber. C.) Kalemler, kamışlar.

Mezabî
Yer yarmak, kazmak.

Mezabıt
(Mazbata. C.) Mazbatalar, tutanaklar.

Mezad
Artırma ile yapılan satış. * Tuluk, dağarcık.

Mezade
(C.: Mezaid) Tuluk, dağarcık.

Mezahib
Mezhebler. İslâm itikadı ve amel hususunda esas ittihaz olunan yollar. (Bak: Müctehid)

Mezahib-i erbaa
Dört mezheb. (Bak: Mezheb)

Mezahim
Zahmetler. Sıkıntılar. Belâlar.

Mezahim-i hâzıra
Bu zamandaki belâlar, zorluklar, anarşik hadiseler. İçtimâi zorluklar.

Mezahir
Çiçekli yerler.

Mezak
Tatmak. * Zevk tadacak yer. Damak. * Zevk. Tat duyma.

Mezalik
(Mezlaka. C.) Kaygan yerler. Ayak kayacak yerler.

Mezalim
Zulümler. Haksızlıklar. Eziyet ve işkenceler.

Mezamir
Zebur kitabının sureleri. * Düdükler.

Mezamm
Zemmetmek. Ayıplamak.

Mezan
Zannolunan yerler veya şeyler. Zan ve şübhe verecek şeyler.

Mezan-ül îcaz
İcaz zannedilen yerler.

Mezar
Ziyaret yeri. Ziyaretgâh. * Mezar. Kabir. Ölünün gömüldüğü yer. Makber.

Mezar-ı zâr
f. Ağlayan mezar.

Mezarat
(Mezar. C.) Kabirler. Mezarlar.

Mezare
Kalb katılığı. * Büyüklük, azamet.

Mezaret
Kalbin şiddeti.

Mezari'
(Mezraa. C.) Tarlalar, bostanlar. Zirâat olunacak yerler.

Mezari-i münbite
Münbit ve verimli tarlalar.

Mezarib
(Mızrâb. C.) Mızraplar. Kanun, ud gibi çalgı âletleri.

Mezarik
(Mızrâk. C.) Mızraklar, kargılar.

Mezaristan
f. Mezarlık.

Mezarre
Isırmak.

Mezaya
Meziyyetler. İyilikler. Hasletler.

Mezaya-yı galiye
Çok kıymetli, yüksek meziyetler.

Mezayık
Dar ve sıkıntılı yerler.

Mezbaha
Hayvanları kesecek yer.

Mezbele
(C: Mezâbil) Otun sıcaktan solacak olduğu yer.

Mezbub
Sinekli.

Mezbube
Sineği çok olan yer.

Mezbuh
Kesilen. Zebhedilen. Boğazlanmış. * Kurban edilmiş.

Mezbuhâne
f. Boğazlanır gibi. Boynundan kesilircesine. * Çırpınarak, son ümid ve son kuvvetle.

Mezbul
Solmuş çiçek. * Zayıf, arık ve zebun olmuş olan.

Mezbur(e)
Adı geçen. İsmi yukarıda geçen. (Bak: Merkum) * Taş ile örülmüş kuyu.

Mezc
Katma. Karıştırma.

Mezc-i ittihad
İttihadın verdiği imtizac. Kuvvetli birlik ve beraberlik.

Mezcen
Karıştırmakla. Katma suretiyle.

Mezcetmek
Katmak. Karıştırmak.

Mezcuc
Süngülenmiş. Süngü ile dürtülmüş.

Mezcî
Katıp karıştırmakla alâkalı. Mezce dair.

Mezd
Misvak ağacının yemişi.

Meze
Tad. Çeşni. Zevk. * Eğlence, alay, lâtife.

Mezebbe
Sinekli yer. * Dizin aşağısındaki kaba etlerin etrafı.

Mezellet
Alçaklık. Zelillik.

Mezemmet
Ayıplama. Kınama. Yerme. * Kınanacak, yerilecek iş.

Mezen
Usul, kaide. Yol. Âdet. Örf.

Mezfufe
Gönderilmiş.

Mezg
Yemeği ağızda çiğnemek.

Mezh
(Müzâh-Müzâha-Mizâh) : Lâtife, şaka. * Mezc, katma, karıştırma.

Mezhar
(C: Mezâhır-Mezâhir) Karın içi. * Damar.

Mezheb
"Yol. Gidilen yol. Tutulan çığır. * Dinin esaslarında ve esas temel mes'elelerde bir olmakla beraber, teferruatta bazı muhtelif mes'eleler olması sebebiyle birbirinden az farklı müctehidlerin yolları. Müctehidlerden, kendilerine tâbi olunanların seçtikleri meslekleri. Füruatta Hanefi ve Şâfii; ve Akaidde Mâturidi ve Eş'ari gibi... Bu ""Mezheb"" kelimesi asıl ve esas mânasına da kullanılır. Beyn-el ulemâ ve mukakkiklerce ince tedkik neticesinde Kur'ân-ı Kerim'in esaslarından, Peygamber'in (A.S.M.) emir ve sünnetlerinden ayrılmamış ""Dört Mezheb"" Hak olarak seçilmiştir: 1- Hanefî Mezhebi, 2- Şâfiî Mezhebi, 3- Hanbelî Mezhebi. 4- Mâlikî Mezhebi. (Bak: İmam)(Eğer desen: Hak bir olur; nasıl böyle dört ve oniki mezhebin muhtelif ahkâmları hak olabilir?Elcevab: Bir su, beş muhtelif mizaçlı hastalara göre nasıl beş hüküm alır; şöyle ki: Birisine, hastalığının mizacına göre su, ilâçtır, tıbben vacibdir. Diğer birisine, hastalığı için zehir gibi muzırdır; tıbben ona haramdır. Diğer birisine az zarar verir; tıbben ona mekruhtur. Diğer birisine, zararsız menfaat verir; tıbben ona sünnettir. Diğer birisine, ne zarardır, ne menfaattir; âfiyetle içsin, tıbben ona mübahtır. İşte hak burada taaddüd etti. Beşi de haktır. Sen diyebilir misin ki: ""Su, yalnız ilâçtır; yalnız vacibdir, başka hükmü yoktur.""İşte bunun gibi, ahkâm-ı İlâhiyye; mezheplere, hikmet-i İlâhiyyenin sevkiyle ittiba edenlere göre değişir, hem hak olarak değişir ve herbirisi de hak olur, maslahat olur. Meselâ, hikmet-i İlâhiyyenin tensibiyle İmam-ı Şâfiî'ye ittiba eden, ekseriyet itibariyle Hanefîlere nisbeten köylülüğe ve bedeviliğe daha yakın olup, cemaatı birtek vücud hükmüne getiren hayat-ı içtimaiye de nâkıs olduğundan, herbiri bizzat dergâh-ı Kadıy-ül-Hâcat'ta kendi derdini söylemek ve hususi matlubunu istemek için, imam arkasında, Fâtiha'yı birer birer okuyorlar. Hem ayn-ı hak ve mahz-ı hikmettir. İmam-ı A'zama ittiba edenler, ekseriyet-i mutlaka itibariyle, İslâmî hükümetlerin ekserisi, o mezhebi iltizam etmesiyle, medeniyete, şehirliliğe daha yakın ve hayat-ı içtimaiyeye müstaid olduğundan; bir cemaat, bir şahıs hükmüne girip, birtek adam umum namına söyler; umum, kalben onu tasdik ve rabt-ı kalb edip, onun sözü, umumun sözü hükmüne geçtiğinden, Hanefî mezhebine göre imam arkasında Fâtiha okunmaz. Okunmaması ayn-ı hak ve mahz-ı hikmettir.Hem meselâ, mâdem, şeriat, tabiatın tecavüzatına sed çekmekle onu tâdil edip nefs-i emmareyi terbiye eder. Elbette ekser etbâı, köylü ve nim-bedevi ve amelelikle meşgul olan Şâfiî Mezhebine göre: ""Kadına temas ile abdest bozulur; az bir necaset zarar verir."" Ekseriyet itibariyle hayat-ı içtimaiyeye giren, nim-medeni şeklini alan insanlar, ittiba ettikleri mezheb-i Hanefîye göre: ""Mess-i nisvan abdesti bozmaz, bir dirhem kadar necasete fetva var.""İşte, bir amele ile bir efendiyi nazara alacağız. Amele, tarz-ı maişet itibariyle; ecnebi kadınlarla ihtilâta, temasa ve bir ocak yanında oturmaya ve mülevves şeylerin içine karışmaya mübtelâ olduğundan; san'at ve maişet itibariyle, tabiat ve nefs-i emmaresi meydanı boş bulup tecavüz edebilir. Onun için, şeriat onların hakkında, o tecavüzata sed çekmek için, ""Abdest bozulur, temas etme; namazını ibtâl eder, bulaşma"" mânevi kulağında bir sada-yı semâvi çınlattırır. Amma o efendi, namuslu olmak şartiyle, âdât-ı içtimaiyesi itibariyle, ahlâk-ı umumiye namına, ecnebi kadınlara temasa mübtelâ değil, mülevves şeylerle nezafet-i medeniye namına kendini o kadar bulaştırmaz. Onun için şeriat, mezheb-i Hanefî namiyle ona şiddet ve azimet göstermemiş; ruhsat tarafını gösterip, hafifleştirmiştir. ""Elin dokunmuş ise, abdestin bozulmaz; hicab edip, kalabalık içinde su ile istinca etmemenin zararı yoktur. Bir dirhem kadar fetva vardır"" der, onu vesveseden kurtarır. İşte, denizden iki katre sana misal... S.)"

Mezher
Çiçeklik. Bir çiçeği içine alan şeylerin hepsi.

Mezhere
Çiçek yeri. Çiçek bahçesi.

Mezhüvv
Kibirli, gururlu.

Mezi
İlm-i Halde: Kadınla oynamak veya şehvetle yanına gelmek gibi hâllerde erkeğin tenasül cihazında zuhur eden yapışkan renksiz akıcı cisim. (Bu hâl abdesti bozar, gusül icab ettirmez)

Mezil
Daralıp gönlündeki sırrı ifşâ eden, sıkıntıdan içindeki sırrı açıklayan. * Ayağı uyuşmuş. * Malını ve sırrını herkese gösterip açıklayan. * Küçük cüsseli, zayıf, hafif kimse.

Mezillet
Yanlışlığa sebeb olacak şey. * Ayak kayacak yer.

Mezir
Fâsid olmak, fesatçılık yapmak.

Meziyyat
(Meziyyet. C.) Meziyyetler. Üstünlük vasıfları.

Meziyyet
"İyilik. İyi ve salih hareket ve faaliyet.(Dünyaca havas tanınan insanlardaki meziyet, sebeb-i tevazu' ve mahviyet iken, tahakküm ve tekebbüre sebep olmuştur. Fukaranın aczi, avâmın fakrı, sebeb-i merhamet ve ihsan iken; esaret ve mahkûmiyetlerine müncer olmuştur. M.)"

Meziyyet-i ifâde
İfâde meziyeti.

Mezk
(Mezâk-Mezka) : Tatmak, tadına bakmak. * Tadacak yer.

Mezkum
Zükâm hastalığına tutulmuş. Nezle olmuş, nezleli.

Mezkûr
Zikri geçen. Zikredilmiş. Evvelce bahsi geçmiş olan. (Bak: Mezbur-Merkum)

Mezl
Muztarib olmak, acı ve ıztırab çekmek.

Mezlaka
Ayak kayacak yer. Kaypak yer. * Mc: Yanlışlığa düşmeye sebeb olan hal.

Mezmere
Çok şiddetli hareket ettirmek.

Mezmum
Zemmolunmuş. Makbul olmıyarak ayıplanmış. Kötü.

Mezmun
(Bak: Mazmun)

Mezmur
"Terennümle okunan kaside, ilâhi ve münâcat. * Hz. Dâvuda (A.S.) inen ""Zebur""un Surelerinden herbiri."

Mezneb
(C: Mezânib) Kepçe. * Suyun akacak olduğu yer.

Mezr
(Mezra) Zarif adam. * Bir kimseye düşmanlık etmek. * Parmakla çimdiklemek. * Su kırbasını tamamen doldurmak. * Tadını anlamak için biraz ağzına almak, içmek.

Mezraa
Tarla. Ekilip mahsul alınan mülk, yer.

Mezrevan
Dizin aşağısındaki kaba etlerin etrafı.

Mezru'
(C.: Mezruât) (Zirâ. dan) Arşınlanmış, ölçülmüş. Arşınla ölçülmüş.

Mezruat
Ekili olan şeyler. Ekili yerler.

Mezz(e)
Emmek, mass.

Mezza'
(C.: Mezâyi) Koğucu. * Yalan. * Sırrını gizlemeyen kişi.

Mezzah
Lâtifeci, şakacı.

Mezzer
Halep vilâyetinden getirilen siyah taş.

Mezîd
Çoğalma. Ziyade etme.

Mezîk
Su ile karışık süt.

Meâl
"(Geri dönmek ve rücu eylemek. den) Meydana gelen netice. Mefhum. * Mânası. Kısaca mânası. * Kaymak. * Husul yeri, peyda olunacak yer. * Son, sonuç.(Meâl, te'vilin me'hazi olan ""evl"" mânasına masdar-ı mimîdir. Bir şeyin varacağı gâye mânasına ism-i mekân da olur ki, te'vilin hasılı demektir. Bundan başka meâl, bir şeyi eksiltmek mânasına da gelir. Onun için örfte bir kelâmın mânasını her vechile aynen değil de, biraz noksaniyle hasılına göre ifade etmeğe de meâl denilmiştir. E.T.)"

Meâl-i icmalî
Kısaca hülâsası, kısaca mânâsı. İcmalî meâl.

Meâlen
Mânâca aynısı olmadan eksiği ile anlaşılan neticesi. Mânaya göre. (Bak: Te'vil)

Meâlî
Kısaca mânasına ait.

Meân
Mekân, menzil.

Meç
Ateşli silahların icadından evvel kullanılan harp âletlerinden biri. Keskin olmayan tâlim kılıcı, uzun ve ince kılıç.

Meık
Gayretli kişi. * Hiddeti galip kimse.

Meş'
Kesbetmek, kazanmak. * Toplamak, cem'etmek. Davar sağmak.

Meş'ab
Yol, tarik.

Meş'ale
Aydınlatıcı âlet. Lâmba, kandil. Ucunda ateş yanan değnek.

Meş'ale-i dil
Gönül meş'alesi.

Meş'alkeş
f. Meş'aleci.

Meş'ar
(C: Meşâır) Bilecek yer.Hasse. Duygu. * Hacıların ziyaret ettikleri yerler.

Meş'ar-ül haram
Hac zamanında ziyaret edilecek muayyen yer. Cebel-i Kuzah, Müzdelife'de bir yerin ismi.

Meş'eme
Sol taraf. Sol. * Kötü. Uğursuz.

Meş'um
Kötü. Uğursuz. Bedbaht.

Meş'umâne
f. Kötü bir şekilde. Bedbahtcasına.

Meş'un
Dağınık saç.

Meş'ur
Bir şeyi iyice idrak eylemek. * Şuurlu. Kendini bilen. * Tanımak.

Meş'urat
(Meş'ur. C.) şuur hâlinde geçmiş şeyler.

Meşa
Havuç.

Meşa'
Duyulan, intişar eden, açıklanan, yayılan. Etrafa yayılmış olan. * Bölünmeyip ortaklaşa kalmış olan. Müşterek olan.

Meşacir
(Meşcer ve Meşcere ve Meşcire. C.) Koruluklar, ağaçlık yerler.

Meşad
Mukavemet ve galebe yeri.

Meşaet
Taleb etme, isteme, dileme, arzulama.

Meşagil
Meşguliyetler. İşler. Meşgaleler.

Meşagil-i dünyeviye
Dünyâ meşgaleleri.

Meşagil-i kesîre
Aşırı meşguliyetler.

Meşagil-i uhreviye
Ahirete ait çalışmalar. Din için yapılan çalışmalar.

Meşahat
(Bak: Müşahha)

Meşahid
Meşhedler. Şehidlikler. * İnsanların toplanacağı yerler.

Meşahir
Meşherler. Teşhir olunan yerler.

Meşahir-i üdebâ
Meşhur edibler.

Meşahîr
Meşhurlar. Çok kimselerce tanınanlar.

Meşail
(Meş'al ve Meş'ale. C.) Meşaleler.

Meşaim
(Meşime. C.) Dölyatakları, ana rahimleri.

Meşain
(Şeyn. C.) Kabahatler, ayıp ve lekeler.

Meşair
(Meş'ar. C.) Beş duygu, his. Hasseler. * Akıl ve vahiy. * Hacı olmadan evvel durulması lâzım gelen mühim makamlar.

Meşaiyyun
(Bak: Meşşâiyyun)

Meşaki
(Mişkât. C.) İçerisine lâmba, kandil gibi şeyler koymak üzere duvarda yapılan küçük hücreler, oyuklar.

Meşakkat
Zahmet. Sıkıntı. Güçlük. Zorluk. (Bak: Himmet)

Meşamm
(şemm. den) Koku alacak yer. Burun. Geniz.

Meşare
Bostan. Tarla. * Çiftçiler arasında meşhur olan tahta yer.

Meşari'
Caddeler. Doğru ve açık yollar. * Su akan oluklar.

Meşarib
Meşrebler. Mizaclar. Tabiatlar. Huylar. * Fehimler. Anlayışlar. Ahlâklar. * Su içecek şeyler. Maşrabalar. * Köşkler.

Meşarit
(Mişrat. C.) Keskin bıçaklar. Ameliyatta kullanılan keskin hekim bıçakları.

Meşarık
Güneşin doğduğu taraflar. Şark tarafları.

Meşatî
(Meştâ. C.) Kışlıklar. Kış mevsiminde barınılacak yerler.

Meşavîz
(Mişvâz. C.) Sarıklar.

Meşayih
Şeyhler. Pirler. İhtiyarlar.

Meşaî
Meşşaiyyundan olan kimse. (Bak: Meşşaiyyun)

Meşaîm
(Meş'um. C.) Uğursuz olan şeyler. Meş'um şeyler.

Meşaş
Beyaz servi.

Meşbu'
Tok. Doymuş. Kanmış.

Meşbub
(C.: Meşâbib) İki ayağı beyaz olan at. * Güzel nesne.

Meşc
Karıştırmak. Haltetmek.

Meşcer
(Meşcere) Ağaçlık yer, koru, şeceristan.

Meşcuc
Yüzü gözü yaralanmış olan.

Meşcun
Yarılmış.

Meşden
(C: Meşâdin) Buzağısı büyük olup anasından müstağni olan dişi geyik.

Meşdud
(Meşdude) Kuvvetlice bağlanmış olan. Sıkıca bağlı. Sıkı.

Meşduh
Şaşkın, şaşırmış. Ürküp korkmuş.

Meşe
Bir cins ağaç. Odunu sert, sağlam ve parlak olur.

Meşegâh
f. Meşelik. Meşe ağaçlarının bulunduğu yer.

Meşere
Dış kısım.

Meşerre
Eyerin içine konulan yastık.

Meşfer
(C: Meşâfir) Sarkık hayvan dudağı.

Meşfu'
Müşterek sınırlı gayrimenkul.

Meşgale
İş. Meşguliyyet. Boş durmayış.

Meşgel
f. Yol kesen, haydut, şaki, eşkiyâ.

Meşguf(e)
(Şagaf. dan) Âşık, tutkun. Sevgi ve aşk yüzünden deli olmuş.

Meşgul
(Şugl. den) Bir işle uğraşan. * Dalgın. * Doldurulmuş, tutulmuş, işgal olunmuş.

Meşguliyet
Meşgul olma, bir iş yapma. * Uğraşılan ve meşgul olunan şey.

Meşhed
Bir kimsenin şehid düştüğü yer. Şehidlerin mezarlığı olan yer. * İnsanların cemaat olarak hazır olacakları yer. * Şehâdet yeri. Hz. Hüseyinin (R.A.) Kerbelâdaki şehid düştüğü yer. * İranda bir şehir adı.

Meşher
Teşhir yeri. Gösterme yeri. Sergi.

Meşher-i a'zam
Büyük teşhir yeri. Ahiret meydanı. Haşir meydanı.

Meşhergâh
f. San'at-ı İlâhiyyenin gösterildiği yer, yeryüzü. * Teşhir yeri. Sergi.

Meşhud
Görünen. Şehadet edilen. * Resul-u Ekrem'in (A.S.M.) dünyaya teşrifinden ve risaletinden önce meleklerce ve enbiya hazerâtının dilinde nübüvvet ve risaletlerine şehâdet edilmiş olduğundan kendilerine verilen bir isim. * Suç üstü yakalanan. * Göz ile görülmüş. * Cuma günü. * Kıyâmet günü.

Meşhudiyyet
Gözle görüş. şâhid oluş. şâhidlik.

Meşhudât
"Görünenler. Seyredilenler. Hislerimizle ve gözlerimizle görüp bildiğimiz ve bazı evliyanın keşfen gördükleri.(""Fütuhât-ı Mekkiye"" sâhibi Muhyiddin-i Arab (K.S.) ve ""İnsan-ı Kâmil"" denilen meşhur bir kitabın sâhibi Seyyid Abdülkerim (K.S.) gibi evliyâ-i meşhure, küre-i arzın tabakat-ı seb'asından ve Kaf Dağı arkasındaki Arz-ı Beyzâdan ve Fütuhatta Meşmeşiye dedikleri acâibden bahsediyorlar. ""Gördük"" diyorlar. Acaba bunların dedikleri doğru mudur? Doğru ise; halbuki, bu yerlerin yerde yerleri yoktur. Hem coğrafya ve fen onların bu dediklerini kabul edemiyor. Eğer doğru olmazsa, bunlar nasıl veli olabilirler? Böyle hilâf-ı vâki ve hilâf-ı hak söyleyen nasıl ehl-i hakikat olabilir?Elcevap: Onlar ehl-i hak ve hakikattırlar; hem ehl-i velâyet ve şuhuddurlar. Gördüklerini doğru görmüşler, fakat ihâtasız olan hâlet-i şuhudda ve rü'ya gibi rü'yetlerini tâbirde verdikleri hükümlerinde hakları olmadığı için, kısmen yanlıştır. Rüyadaki adam kendi rü'yasını tâbir edemediği gibi, o kısım ehl-i keşf ve şuhud dahi rü'yetlerini o halde iken kendileri tâbir edemezler. Onları tâbir edecek, ""Asfiyâ"" denilen verâset-i nübüvvet muhakkikleridir. Elbette o kısım ehl-i şuhud dahi, Asfiya makamına çıktıkları zaman, Kitab ve Sünnet'in irşadiyle yanlışlarını anlarlar, tashih ederler; hem etmişler.Şu hakikatı izah edecek şu hikâye-i temsiliyeyi dinle. Şöyle ki:Bir zaman ehl-i kalb iki çoban varmış. Kendileri ağaç kâsesine süt sağıp yanlarına bıraktılar. Kaval tâbir ettikleri düdüklerini, o süt kâsesi üzerine uzatmışlardı. Birisi ""uykum geldi"" deyip yatar. Uykuda bir zaman kalır. Ötekisi yatana dikkat eder, bakar ki; sinek gibi bir şey, yatanın burnundan çıkıp, süt kâsesine bakıyor ve sonra kaval içine girer, öbür ucundan çıkar gider, bir geven altındaki deliğe girip kaybolur. Bir zaman sonra yine o şey döner, yine kavaldan geçer, yatanın burnuna girer; o da uyanır. Der ki: ""Ey arkadaş! Acib bir rü'ya gördüm."" O da der: ""Allah hayır etsin, nedir?"" Der ki: ""Sütten bir deniz gördüm. Üstünde acib bir köprü uzanmış. O köprünün üstü kapalı, pencereli idi. Ben o köprüden geçtim. Bir meşelik gördüm ki, başları hep sivri. Onun altında bir mağara gördüm, içine girdim, altun dolu bir hazine gördüm. Acaba tâbiri nedir?""Uyanık arkadaşı dedi: ""Gördüğün süt denizi, şu ağaç çanaktır. O köprü de, şu kavalımızdır. O başı sivri meşelik de şu gevendir. O mağara da, şu küçük deliktir. İşte kazmayı getir, sana hazineyi de göstereceğim."" Kazmayı getirir. O gevenin altını kazdılar. İkisini de dünyada mes'ud edecek altunları buldular.İşte, yatan adamın gördüğü doğrudur, doğru görmüş, fakat rü'yâda iken ihâtasız olduğu için tâbirde hakkı olmadığından, âlem-i maddi ile âlem-i mâneviyi birbirinden farketmediğinden, hükmü kısmen yanlıştır ki, ""Ben hakiki maddi bir deniz gördüm."" der. Fakat uyanık adam, âlem-i misâl ile âlem-i maddiyi farkettiği için tâbirde hakkı vardır ki, dedi: ""Gördüğün doğrudur, fakat hakiki deniz değil; belki şu süt kâsemiz senin hayâline deniz gibi olmuş; kaval da köprü gibi olmuş ve hâkezâ..."" Demek oluyor ki: Alem-i maddi ile âlem-i ruhâniyi birbirinden farketmek lâzım gelir. Birbirine mezcedilse, hükümleri yanlış görünür. Meselâ: Senin dar bir odan var; fakat dört duvarını kapayacak dört büyük âyine konulmuş. Sen içine girdiğin vakit, o dar odayı bir meydan kadar geniş görürsün. Eğer desen: ""Odamı geniş bir meydan kadar görüyorum."" doğru dersin. Eğer ""Odam bir meydan kadar geniştir."" diye hükmetsen, yanlış edersin. Çünki, âlem-i misâli, âlem-i hakikiye karıştırırsın.İşte Küre-i Arz'ın tabakat-ı seb'asına dâir, bâzı ehl-i keşfin, Kitab ve Sünnet'in mizaniyle tartmadan beyan ettiği tasvirat, yalnız coğrafya nokta-i nazarındaki maddi vaziyetten ibâret değildir. Meselâ, demişler: ""Bir tabaka-i Arz, cin ve ifritlerindir. Binler sene genişliği var."" Halbuki bir-iki senede devredilen küremizde, o acib tabakalar yerleşemez. Fakat âlem-i mâna ve âlem-i misâlde ve âlem-i berzah ve ervâhda küremizi bir çamın çekirdeği hükmünde farzetsek, ondan temessül ve teşekkül eden misâli şeceresi, o çekirdeğe nisbeten koca bir çam ağacı kadar olduğundan, bir kısım ehl-i şuhud, seyr-i ruhânilerinde, Arz'ın tabakalarından bâzılarını âlem-i misalde pek çok geniş görüyorlar; binler sene bir mesafe tuttuklarını görüyorlar. Gördükleri doğrudur; fakat âlem-i misâl sureten âlem-i maddiye benzediği için, iki âlemi memzuç görüyorlar; öyle tâbir ediyorlar. Alem-i sahveye döndükleri vakit, mizansız olduğu için, meşhudatlarını aynen yazdıklarından hilâf-ı hakikat telâkki ediliyor. Nasıl küçük bir âyinede büyük bir saray ile büyük bir bahçenin vücud-u misaliyeleri onda yerleşir. Öyle de: Alem-i maddinin bir senelik mesafesinde, binler sene vüs'atında vücud-u misâli ve hakaik-ı mâneviye yerleşir.HATİME : Şu mes'eleden anlaşılıyor ki: Derece-i şuhud, derece-i imân-ı bilgaybdan çok aşağıdır. Yâni: Yalnız şuhuduna istinad eden bir kısım ehl-i velâyetin ihâtasız keşfiyatı, verâset-i nübüvvet ehli olan Asfiya ve Muhakkikinin şuhuda değil, Kur'ana ve vahye, gaybi fakat sâfi, ihâtalı doğru hakaik-ı imâniyelerine dâir ahkâmlarına yetişmez. Demek bütün ahval ve keşfiyatın ve ezvak ve müşâhedatın mizânı: Kitab ve Sünnettir. Ve mehenkleri, Kitab ve Sünnetin desâtir-i kudsiyeleri ve Asfiya-i Muhakkikînin kavanin-i hadsiyeleridir. M.)"

Meşhum
Cesaretli. Sözü geçer kimse. Zeyrek. Zeki. Akıllı. * Korkmuş. Korkutulmuş. * Çok güzel hareketli at.

Meşhun
Doldurulmuş. Dolu. Dopdolu.

Meşhun-u mesârr
Sevinçler ve zevklerle dolu.

Meşhur
Tanınmış, herkesin bildiği. Çoklarının bildiği.

Meşhur hadis veya hadis-i meşhur
Asr-ı evvelde, Ahâdi hadis kabilinden iken ikinci asırda iştihar edip, kizb üzerine ittifakları aklen tecviz olunmayan bir cemaat tarafından rivâyet olunan hadis. İlm-i yakin derecesinde karib bir surette kalbe itmi'nan verir.

Meşhurat
(Meşhur. C.) Şöhret kazanmış ve meşhur olmuş kimseler. Şöhretliler.

Meşiet
Meşiyyet. Dilemek. İrade. Arzu. Matlub. Murad. İstek.

Meşiet-i hâssa-i ilâhiyye
Allah'a ait, O'na mahsus meşiet, dilek, arzu ve işler.

Meşih
Göğsü çukur, kanbur.

Meşihat
Mürşidlik, şeyhlik. * Eskiden İstanbul'da din işlerini tedvir eden Osmanlı Devletinin Diyanet İşleri Dairesi.

Meşihat-ı islâmiyye
İslâmî işlerin ilmî mes'eleleri ile uğraşan devlet dairesi.(Zaman gösterdi ki, hilâfeti temsil eden şu Meşihat-ı İslâmiyye, yalnız İstanbul ve Osmanlılara mahsus değildir. Umum İslâma şâmil bir müessese-i celiledir. Bu sönük vaziyetle, değil koca âlem-i İslâmın, belki yalnız İstanbul'un irşadına da kâfi gelmiyor. Öyle ise, bu mevki öyle bir vaziyete getirilmelidir ki, âlem-i İslâm ona itimad edebilsin. Hem menba', hem ma'kes vaziyetini alsın. Âlem-i İslâma karşı vazife-i diniyesini hakkiyle ifa edebilsin.Eski zamanda değiliz. Eskiden hâkim bir şahs-ı vâhid idi. O hâkimin müftüsü de, onun gibi münferid bir şahıs olabilirdi. Onun fikrini tashih ve tadil ederdi. Şimdi ise, zaman cemaat zamanıdır. Hâkim, ruh-u cemaatden çıkmış, az mütehassis, sağırca, metin bir şahs-ı mânevidir ki, şûralar o ruhu temsil eder.şöyle bir hâkimin müftüsü de ona mücanis olup, bir şura-yı âliye-i ilmiyeden tevellüd eden bir şahs-ı mânevi olmak gerektir. Tâ ki, sözünü ona işittirebilsin. Dine taalluk eden noktalardan, sırat-ı müstakime sevkedebilsin. Yoksa ferd dâhi de olsa, cemaatin ferd-i mânevisine karşı sivri sinek kadar kalır. Şu mühim mevki, böyle sönük kalmakla, İslâmın ukde-i hayatiyesini tehlikeye maruz bırakıyor.Hatta diyebiliriz, şimdiki za'f-ı diyânet ve şeair-i İslâmiyetteki lâkaydlık ve içtihadâtdaki fevza, Meşihatın za'fından ve sönük olmasından meydan almıştır. Çünkü, haricde bir adam re'yini, ferdiyete istinad eden meşihate karşı muhafaza edebilir. Fakat böyle bir şûraya istinad eden bir şeyhülislâmın sözü, en büyük bir dâhiyi de, ya içtihadından vazgeçirir, ya o içtihadı ona münhasır bırakır.Her müstaid çendan içtihad edebilir. Lâkin içtihadı o vakit düstur-ul-amel olur ki, bir nevi icma' veya cumhurun tasdikine iktiran eder. Böyle bir Şeyh-ül-islâm mânen bu sırra mazhar olur. Şeriat-ı garrada dâima icma' ve rey-i cumhur, medar-ı fetva olduğu gibi, şimdi de fevza-i âra' için, böyle bir faysala lüzum-u kat'i vardır. R.N.)

Meşik
İnce uzun nesne. * Giyilmiş kaftan.

Meşim
Benli kimse.

Meşime
(C.: Meşâim) Dölyatağı, ana rahmi.

Meşiyyet
(Bak: Meşiet)

Meşk
Yazı örneği. Öğretici yazı. * Bir şeyi uzatmak. * Uzun uzun yazmak. * Bilmeyene bir şeyi öğretmek. * Sür'at, hız.

Meşka
Fark edip ayıracak yer.

Meşkuk
şekli, şüpheli. Kendinden şüphe edilen.

Meşkukiyet
Şüphelilik. Şüpheli oluş.

Meşkul
Ön ayaklarıyla arka ayağının birisi bileklerine varana kadar beyaz olan at.

Meşkur
Şükre lâyık olan. Teşekküre ve kendine şükredilmeğe lâyık olan. Kendine şükür arzolunan. Az şükredene çok ihsan eden.

Meşkâ
şikâyet etmek.

Meşkû
Şikâyet etmek.

Meşküvv
Kendinden şikâyet olunan.

Meşlah
Meşlehe. Maşlah. Altı üstü bir olan ve kol yerine yarıkları bulunan bir çeşit elbise.

Meşmeşiye
Tas: Âlem-i gaybdan veya âlem-i misalden bir âlem. Bazı evliyanın keşfen müşahede ettikleri bir yer. (Bak: Meşhudât)

Meşmul
(Şümul. den) Kaplanmış, şümullenmiş, etrafı çevrilmiş. * Bir şeyin içinde bulunan.

Meşmule
şarap.

Meşmum
Koklanmış. * Itır ve misk gibi güzel kokulu olan şey.

Meşn
Kamçı ile vurmak. * Deri yüzmek.

Meşnu'
Çirkin kimse. * Buğzolunmuş.

Meşnuf
Uzun başlı at.

Meşra'
Yol. Rah. Tarik. * Su oluğu.

Meşreb
Huy. Yaradılış. Adet. Ahlâk. * Gidiş. * İçmek. İçilecek yer. * Fehmetmek. * Mânevi haz ve feyz alınan yer ve yol.

Meşrebe
(C: Meşârib) Maşrapa.

Meşref
İyi kılıçlar işlenir bir köyün adıdır.

Meşreka
Güneşte oturacak yer.

Meşru'
Doğru. Hak. Şeriatın kabul ettiği. Haram ve yanlış olmayan.

Meşrua
Şeriatın kabul ettiği hâl. Yapılması serbest olup, haram olmayan. Allah'ın (C.C.) kanununda müsaade edilen. Şeriatça yapılması günah olmayan.

Meşruat
(Meşru. C.) Hak ve meşru olan şeyler. Haram ve yasak olmayan şeyler. * Şeriatla alâkalı şeyler.

Meşrub
(Şürb. den) İçilecek şey. * İçilmiş, şürbedilmiş.

Meşrubat
"İçilen şeyler. Herhangi bir içilecek şey. Şarap. (""Hamr"" denen içkiye de şarap denir.)"

Meşrube
İçine yiyecek veya elbise koyup sakladıkları yer.

Meşruh
Şerh olunmuş. Anlatılmış. Açıklanmış. İzah olunmuş.

Meşruhât
Açıklama ve izahlar.

Meşruiyyet
Meşruluk. Meşru' olma. Kanuna, şeriata uygun bulunma. Yasak olmayış.

Meşrum
Yarılmış.

Meşrut
Şartlı. Şart ile bağlı.

Meşruta
Bir kimseye veya bir zümreye bırakılmış, bazı şartlara bağlı oluş. * Sahibi tarafından veresesine satılmamak şartiyle bırakılmış ev vesaire.

Meşrutiyyet
Bir hükümdarın başkanlığı altında millet meclisi ile idare edilen devlet sistemi.

Meşrutî
Bir şahıs veya millet meclisi ile idare edilen devlet sistemi.

Meşrık
Güneş doğacak cihet. Gündoğusu. Doğu. Şark ciheti. * Şems-âbâd, güneşi bol yer. Kış vakti ısınmak için güneşe karşı oturacak yer. * Tövbe kapısının adı.

Meşrık-ı nur
Nurun kaynağı. Nurun geldiği cihet.

Meşrık-ı tulu'
Işığın, nurun geldiği şark ciheti.

Meşt
Baş tarama. * Tarak.

Meşta
(C.: Meşâti) (Şitâ. dan) Kış mevsiminde barınılacak yer. Kışlık otlak, kışla.

Meştat
(C: Meşâti) Kışlak.

Meştum
Şetm olunmuş. Sövülüp sayılmış.

Meşub
Karışmış.

Meşuk
Âşık, tutkun.

Meşum
Vücudu benekli adam.

Meşuş
Mendil.

Meşveret
Danışma. Konuşup anlaşma. Fikir edinmek için konuşup görüşme. Görüşme meclisi. (Bak: istişâre)

Meşy
Yürüme.

Meşy-i askerî
Asker yürüyüşü. Askerî yürüyüş.

Meşyen
Yayan olarak, yürüyerek.

Meşyuha
Yavşan otunun yetiştiği yer.

Meşyum
Bedeninde beni olan, benli adam.

Meşâkk
Eziyetler. Sıkıntılar. Meşakkatler. Mihnetler.

Meşâkk-ı hayat
Hayatın meşakkat, zahmet ve sıkıntıları.

Meşâkka
Muhalefet ve adâvet etmek. Karşı gelip düşmanlık yapmak.

Meşî
Yürüyüş. Gidiş. Doğru yola gitmek.

Meşîb
İhtiyarlık. Yaşlılık. Saç ağarması.

Meşîd
Harçla yapılmış sağlam bina. Sıvanmış bina.

Meşüvv
Müshil.

Meşş
Elini bez ile silmek. * Bir şeyi aldıktan sonra yine almak. * Davarın sütünü sağıp bazısını koymak.

Meşşaiyyun
Meşşâiler. Derslerini gezerek veren, peygamberlere uymayarak yalnız akıl ve fikir ile hakikatı bulmaya çalışan ehl-i dalâlet. Dinsizlik yolunu açanlar, sadece akla itimad eden ve vahye tâbi olmayan imânsızlar. (Bak: İşrakiyyun)

Meşşat(a)
Tarak yapan, tarakçı. * Süsleyen, tarayan.

Mi'ber
Suyu geçmeğe yarıyan kayık, sal gibi vâsıtalar. * Köprü. Su geçme geçidi.

Mi'cer
Bir cins kadın başörtüsü. Eşarp.

Mi'de
(C.: Miad) İnsan ve hayvanlarda, yenen şeyleri hazmetmek vazifesi olan bir iç uzvu.

Mi'kab
Kızdan sonra oğlan doğuran kadın. Bir oğlan sonra bir kız doğuran.

Mi'lat
(C: Meâli) Yas tuttuğunda, kadınların gözyaşı sildikleri bez.

Mi'mar
İmar eden. Hüner sâhibi. İnşaat plânlarını yapan ve bunların kurulmasına bakan san'atkâr. Binâ inşa eden mühendis.

Mi'marân
f. Mimarlar.

Mi'marî
(Mi'mariyye) Mimarlıkla alâkalı. Mimarlığa âit. * Bir yapı için mimara verilen para.

Mi'nas
Kız doğuran kadın.

Mi'rac
"Merdiven, süllem. * Yükselecek yer. * En yüksek makam. * Huzur-u İlâhî. Peygamberimiz Hz. Muhammed (A.S.M.) Efendimizin, Receb ayının 27. gecesinde Cenab-ı Hakk'ın huzuruna ruhen, cismen, hâlen çıkması mu'cizesi ki; en büyük mu'cizelerinden birisidir.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, nasılki Arz ahâlisine inşikak-ı Kamer mu'cizesini göstermiş; öyle de: Semâvat ahâlisine, Mi'rac mu'cize-i ekberini göstermiştir. İşte Mi'rac denilen şu mu'cize-i âzamı, Otuzbirinci Söz olan Mi'rac Risalesi'ne havale ederiz. Çünki o risale, o mu'cize-i kübrâyı, ne kadar nurani ve âli ve doğru olduğunu kat'i bürhanlarla, hattâ mülhidlere karşı da isbat etmiştir. Yalnız, mu'cize-i Mi'racın mukaddimesi olan Beyt-ül-Makdis seyahatı ve sabahleyin Kureyş kavmi, Ondan Beyt-ül Makdis'in târifatını istemesi üzerine hâsıl olan bir mu'cizeyi bahsedeceğiz. Şöyle ki:Mi'rac gecesinin sabahında, Mi'râcını Kureyş'e haber verdi. Kureyş tekzib etti. Dediler: ""Eğer Beyt-ül Makdis'e gitmiş isen, Beyt-ül Makdis'in kapılarını ve duvarlarını ve ahvâlini bize târif et."" Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ferman ediyor ki: $Yâni: ""Onların tekziblerinden ve suâllerinden pek çok sıkıldım. Hattâ öyle bir sıkıntı hiç çekmemiştim. Birden Cenab-ı Hak, Beyt-ül-Makdis'i bana gösterdi; ben de Beyt-ül-Makdis'e bakıyorum, birer birer herşey'i târif ediyordum."" İşte o vakit Kureyş baktılar ki: Beyt-ül-Makdis'ten doğru ve tam haber veriyor...Hem Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm Kureyş'e demiş ki: ""Yolda giderken sizin bir kafilenizi gördüm kâfileniz yarın filân vakitte gelecek. Sonra o vakit kâfileye muntazır kaldılar. Kâfile bir saat teehhür etmiş. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ihbarı doğru çıkmak için, ehl-i tahkikın tasdikıyla, Güneş bir saat tevakkuf etmiş. Yâni Arz, O'nun sözünü doğru çıkarmak için; vazifesini, seyahatını bir saat tâtil etmiştir ve o tâtili, Güneş'in sükunetiyle göstermiştir. İşte Muhammed-i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm'ın birtek sözünün tasdikı için, koca Arz vazifesini terkeder; koca Güneş şâhid olur. Böyle bir Zâtı tasdik etmeyen ve emrini tutmayanın, ne derece bedbaht olduğunu.. ve O'nu tasdik edip emrine $ diyenlerin ne kadar bahtiyar olduklarını anla. M.)"

Mi'rac gecesi
Leyle-i Mi'rac da denir. Arabî aylardan Receb-i şeri'fin yirmiyedinci gecesidir.

Mi'rac-un nebi
Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) huzur-u İlâhîde yükselmesi.(Mi'râc-un Nebi : Zât-ı Ahmediyye (A.S.M.) Efendimizin seyr-i sülukundan ibârettir. Zât-ı Muhammediye'nin bütün kâinatın fevkine çıkıp, bütün mevcudattan geçip, bütün mahlukatın Hâlikı ile umumî, küllî, ulvî bir sohbetidir.)(Mi'rac meselesi erkân-ı imaniyyenin usulünden sonra terettüb eden bir neticedir. Ve erkân-ı imaniyyenin nurlarından medet alan bir nurdur. Erkân-ı imaniyyeyi kabul etmeyen dinsiz mülhidlere karşı elbette bizzat isbat edilmez. Çünkü Allah'ı bilmeyen, peygamberi tanımayan ve melâikeyi kabul etmeyen veya semâvatın vücudunu inkâr eden adamlara Mi'rac'dan bahsedilmez. Evvelâ o erkânı isbat etmek lâzım geliyor. S.) (Bak: Bast-ı zaman)

Mi'raciyye
Mi'raca âid. Mi'rac hakkında. Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Mi'rac mu'cizesi hakkında yazılmış manzume veya bu hususta yazılan eser.

Mi'raz
(C: Meâriz) Zıpkın adı verilen yeleksiz uzun ok. * Bir sözün gizli mânâsı. Ta'riz.

Mi're
(C: Miâr) Kin, adâvet, düşmanlık.

Mi'sam
Nabız yeri. Bilek.

Mi'sar
(Mi'sara) Mengene.

Mi'sele
(Asel. den) Arı kovanı.

Mi'van
Ahâliye yardım eden, halka yardımı çok olan kimse.

Mi'vel
(C.: Meâvil) Büyük taşları ve kayaları parçalamaya yarıyan sivri kazma.

Mi'vez(e)
(C: Meâviz) Çocuk sardıkları bez, kundak. * Eski kaftan.

Mi'yar
Ölçü. Bir şeyin kıymet ve vasfını gösterir olan.

Mi'za
Ufak taşlı sert yapılı sağlam yer.

Mi'zab
(C: Meâzib) Dam oluğu.

Mi'zad
Ağaç veya tahta budama bıçağı. * Pazvant, kolçak.

Mi'zal
(C: Meâzil) Zayıf ahmak adam. * Silâhsız kimse. * Davarını halktan ayırıp uzak yerlerde otlatan kimse.

Mi'zar
(C.: Meâzir) Örtü, perde.

Mi'zef
(Mi'zefe. Azf) Çalgı âleti, saz v.s.

Mi'zene (mizene)
Ezan okunacak yer.

Mi'zer
(C.: Meâzir) Peştemal.

Mi'şab
Otu bol olan çayırlık yer.

Mi'şar
Mat: Onda bir. (1/10) * Bâzılarınca da binde bire denir.

Mi'şar (mişâr)
(C: Meâşir) Dülger testeresi.

Mi-zenend
"(f. Fiil) Söylüyorlar, vuruyorlar. "" : Zeden"" vurmak"" masdarındandır."

Mia
Günlük adı verilen zamk.

Miad
Vaad edilen gelecek zaman veya yer. * Müsaade edilen zaman. * Kıyâmet. Mahşer. * Vaad. Müddet.

Miat
(Mie. C.) Yüzler. Yüz sayıları.

Mibla'
(Bel'. den) Obur.

Mibnah
Heybe.

Mibred
Eğe. * Eğe cinsinden bir yazı âleti.

Mibree
Kalemtraş. Kalem açmağa yarıyan âlet.

Mibtan
Çok yemekten karnı şişen etli ve yağlı kişi.

Mibvel
(Mibvele) Sidik kabı. Küçük abdest edilecek delikli taş veya oluk.

Mibza'
Kan almakta kullanılan âlet. Neşter.

Mibzag
Nişter, kan alacak âlet.

Mibzel
(C: Mebâzil) Süzgeç.

Mibzele
(C: Mebazil) Her gün giyilen kaftan, günlük elbise.

Mibzer
Tohum ekmekte kullanılan bir âlet.

Micdaf
(C: Mecâdif) Sandal, kayık küreği.

Micdah
(C: Mecâdih) Kavut karıştırdıkları ağaç. * Menazil-i Kamerden bir yıldız.

Micdar
Bostan korkuluğu. Korkuluk.

Micdel
(C.: Mecâdil) Köşk, kasır, kâşâne.

Micene
(C.: Mevâcin-Meyâcin) Kassar tokmağı.

Micenn
Kalkan, siper.

Micerr
Gem çenberi. * Matkap kayışı.

Micerre
"(C: Mecirr) Yer düzeltilen sürgü. * Demir kürek. (""Bel"" denir)"

Micesse
Ağaç budamada kullanılan keskin demir.

Miceşş
El değirmeni.

Michar
Yüksek sesle konuşan.

Miclat
Ağaç budamada ve bağ filizini kesmekte kullanılan demir.

Micmer
"İçinde tütsü yakılan bakır yahut bronzdan küçük şamdan şeklindeki aletin adıdır. ""Buhurdan"" da denilir."

Micr
Çenber.

Micrefe
(C: Micref-Mecarif) Ateş küreği.

Micsed
Cesede yapışık olan elbise.

Micvad
Güzel şiirler söyliyen şâir.

Micveb
Bir şey kesmeye yarıyan demir.

Micvel
Gömlek. * Küçük esvap. * Kalkan.

Miczaf
(C: Mecâzif) Gemi küreği.

Miczam
Pek keskin kılıç.

Miczem
Çok keskin kılıç.

Mid'a(t)
Şehrin burcu.

Mid'as
Çok işlek olduğundan yumuşamış olan yol.

Mida'
Bir şeyin son bulduğu yerin sonu. * Yolun sıklaştığı yeri.

Mida' (midea)
(C.: Mevadi') Eski kaftan, eski elbise.

Midad
Yazı mürekkebi. Mürekkeb.

Midadiye
Mürekkep konan şey. Mürekkep hokkası.

Midae
Kırba. Deriden su kabı. İbrik. Matara. * Çeşme lülesi. * Abdest alınan yer.

Midaka (midakka)
Kendisiyle bir şey dövülüp ezilen şey. Havan.

Midanem
f. Biliyorum.

Midare
Çuvaldız gibi bir demir. (Kadınlar onunla saç düzeltirler.)

Midas
Pabuç.

Midde
Cerahat, irin.

Mide-nüvaz
Mide okşayan (maydanoz).

Midevî
Mide ile alâkalı mideye ait. * Mideye yarar.

Midfa'
(C.: Medâfi') Ask: Top.

Midhane
Buhurdan.

Midhat
Medhetme, övme.

Midhatger
f. Övücü, medhedici.

Midilli
At cinsinin küçük çaptaki nev'ine verilen addır. Bu türlü atlar Midilli adasında yetiştirildiği için bu adı almıştır.

Midkas
İpek.

Midles
(C: Medâlis) Def'edecek yer.

Midmak
Binanın iskeleti.

Midmek
(C: Medâmik) Ziynet verecek âlet. * Haberi şâyi eden, duyuran nesne.

Midra
Boynuzdan veya demirden çuvaldız gibi bir nesne. (Kadınlar onunla saçlarını düzeltip islâh ederler ve tarakla da tararlar.)

Midrar
Yağmur yağdıran bulut. * Çok su döken.

Midras
Okuma yeri. * İçinde Tevrat dersi verilen ev.

Midre
Bahadır, kahraman.

Midrebe
Demir yerine ucuna boynuz takılan süngü.

Midvek
Bir şey ezmekte kullanılan taş.

Midyan
(C.: Medâyin) Daima borç eden kimse.

Mie
Yüz. Yüz sayısı.

Mieteyn
İki yüz. (200)

Mifad
Kebap demiri.

Mifer
Hizmetkâr, hizmetçi.

Mifezza
Tokmak.

Mifrak
(C: Mefârik) Başın ortası (saçın bölük olduğu yerdir.)

Mifras (mifrâs)
(C: Mefâris) Gümüş kesecek âlet. * Demir.

Mifsad
Kan almakta kullanılan âlet. Neşter.

Mifsal
Dil, lisan.

Miftah
Açan âlet. Anahtar. Kilidleri açan anahtar.

Miftele
Yün eğirmekte kullanılan çatal değnek.

Mifzal
Fazilet ve şeref sahibi.

Mig
f. Duman, sis, duhân. * Kara bulut.

Migdad
Çok gadaplı, çok kızgın.

Migfer
"Ateşli silâhların icadından evvel, muharebede kılıç, mızrak ve ok gibi harp âletlerinden korunmak için başa giyilen bir nevi başlık idi. Miğfer, zırh ile beraber bir bütün teşkil ederdi. Osmanlı miğferleri çeşitli şekillerde olmakla beraber genel olarak iki kısma ayrılırdı. Bir kısmı ince bakırdan, diğer kısmı ise çelikten yapılırdı. Miğfer; tepesi sivri fes biçiminde idi. Asıl tepeye gelecek yer temrenle süslenir, temrenin ucu kâh sivri olur, bazan da lâfza-i Celâl ve bazı kere de hilâl ile son bulurdu."

Migferî
Miğfer şeklinde olan, miğfer biçiminde olan. * Miğferle ilgili.

Miglak
(C.: Megalik) Kilit, mandal.

Mignak
f. Dumanlı, sisli. Bulutlu.

Migsel
Tas, ibrik. Yıkanmada kullanılan kab.

Migvel
(C.: Megavil) İnce kılıç. Hançer.

Migzel
(C.: Megazil) İplik eğirmekte kullanılan âlet. iğ.

Mih
(C.: Mihâ) f. Ulu, büyük. Azim, kebir.

Miha
Yaş değnek.

Mihad
Yer. Arz. * Beşik. * Döşeme. Döşek.

Mihadde
Baş ve yüz altına koydukları yastık. * Kazma. * Balta.

Mihaffe
Mahfe. Katır veya develerin sırtına konulan ve iki kişinin oturabileceği büyüklükte olan sepet.

Mihah
(Muhh. C.) Beyinler. * İlikler.

Mihail
"Resul-i Ekremin (A.S.M.) geleceğini haber veren ve bir ismi de Mişâil olan eski zaman Peygamberlerinden bir Zâttır. Kitabının 4. bab'ında: ""Ahir zamanda bir ümmet-i merhume kaim olup, orda hakka ibadet etmek üzere, mübarek dağı ihtiyar ederler. Ve her iklimden oraya birçok halk toplanıp Rabb-ı Vâhide ibadet ederler. O'na şirk etmezler."" diye bahsetmiştir.(İşte şu âyet, zâhir bir surette dünyanın en mübarek dağı olan Cebel-i Arafat ve orada her iklimden gelen hacıların tekbir ve ibadetlerini ve ümmet-i Merhume nâmıyla şöhret-şiar olan ümmet-i Muhammediyeyi (A.S.M.) tarif ediyor. M.)"

Mihak
(Mahâk-Muhâk) Her arabi ayın son üç gecesi.

Mihal
Kuvvet. Azab. Ukubet.

Mihamme
Küçük bakır ibrik.

Mihan
(Mih. C.) Ulular, büyükler.

Mihanikiyyet
yun. (Mihanik. den) Makine sanayiini ihate eden fen ve ilimler. Makine gibi cansız şeyler. * Cansız ve duygusuz fakat ahenkli hareket ve hareket kabiliyeti.

Mihanikî kıraet
Kelimeleri, terkibleri doğru telâffuz etmekle beraber ezber dersi dinletiyormuş gibi çabuk çabuk okumaktır. Böyle okuyuş dinleyene bir şey anlatmaz. Ancak okuyanın mevzuu kavramış olduğunu anlatır. Öyle kıraet bir makinanın duygusuz işlemesine benzetilir.

Mihar
(Mühür. C.) At yavruları. Taylar.

Mihatt
Deriden kıl ve yün yolacak demir.

Mihaz
Çizme mahmuzu.

Mihaşş(e)
Ot biçtikleri âlet. Orak ve tırpan. * Ot koydukları kap.

Mihbaz
(C.: Mehâbiz) Hallaç tokmağı.

Mihbeb
Tâne tâne kesecek âlet.

Mihbere
(C.: Mehâbir) Mürekkep koydukları kap.

Mihcem(e)
(C.: Mehâcim) Hacamat şişesi. * Çekip emmeğe mahsus âlet.

Mihda
İçine hediye konulan kap.

Mihek
f. Küçük çivi. * Karanfil.

Mihen
(Bak: Mihan)

Mihenk
(Mihek) Altının ayarını anlamaya mahsus bir taş. Ölçü. İyiyi kötüyü ayıran, ayar âleti. * Mc: Bir insanın kıymetini, ahlâkını anlamaya yarayan vasıta.

Mihfar
Toprak kazan âlet. Kazma.

Mihfen
Değirmen sepeti.

Mihfer(e)
(C.: Mahâfir) Kazma. Bel.

Mihla(t)
İçine yulaf koyup davara vermekte kullanılan torba.

Mihlaf
Vaadinde çok hilâf eden, sözünde durmayan kimse.

Mihlak
Ustura.

Mihleb
(C.: Mehâlib) Yırtıcı kuşların tırnağı, pençesi. * Orak, bıçak.

Mihman
f. Misafir.

Mihmandar
f. Misafire hizmet ve yardım eden. Misafiri ağırlayan.

Mihmandar-ı kerim
Dünya misafirhanesinde kullarına yardım ve in'am eden Rabbimiz, Allah (C.C.). * Müslümanlara dünya misafirhanesinde rehberlik eden, Hazret-i Peygamber (A.S.M.)

Mihmandarî
f. Mihmandarlık. Misafir ağırlayıcılık.

Mihmanhane
f. Misafirhane. Misafir edilecek yer. Otel. * Mc: Dünya.

Mihmannevaz
f. Misafire iyi muamele ederek ikram eden. Misafir ağırlayan.

Mihmanperver
f. Misafir ağırlayan, misafire ikram eden, misafir seven.

Mihmanperverî
f. Misafirperverlik, misafir ağırlayıcılık.

Mihmanseray
f. Misafirhane. Otel. * Mc: Dünya.

Mihmanî
f. Mihmanlık, misafirlik.

Mihmel
(C.: Mehâmil) Kılıç bağı. * Büyük mahfe.

Mihmer
(C.: Mehâmir) Semer atı.

Mihmez (mihmâz)
Çizme mahmuzu.

Mihneka
(C.: Mehânık) Maktul. * Gerdanlık. * Boğacak âlet.

Mihnet
Zahmet. Eziyet. Dert. Belâ. * Mc: Tecrübe, sınamak.

Mihnet-âbâd
f. Keder, mihnet ve gam dolu olan yer. * Mc: Dünya.

Mihnetdide
f. Musibete uğramış. Keder ve mihnet görmüş.

Mihnetgâh
f. Keder, gam ve mihnet çekilen yer. * Mc: Dünya.

Mihnetkede
f. Gam ve keder çekilen yer. Nihnet yeri. * Mc: Dünya.

Mihnetkeş
f. Keder, eziyet ve mihnet çeken.

Mihnetzede
f. Afet ve belâya uğramış. Keder, mihnet ve musibete giriftar olmuş.

Mihr
(Bak: Mehr)

Mihrab
Camide imamın namaz kılarken cemaatin önünde durduğu yer. * Şiddetli harbeden cengâver. Bahadır. * Evin şerefli yüksek yeri, çardak. * Meclisin sadrı ve ekrem mevzii. * Mc: Harb âleti. * Orman. * Melikin hususi makamı. * Mc: Şeytan ve hevâ ile muharebe edecek yer. * Ümit bağlanan yer.

Mihrab-ı cemşid
Güneş, Şems.

Mihrace
(Hind'ce: Mahraca) Hindistan'da Hindu dininden olan hükümdarların büyüklerine verilen ünvandır. Hindu kral.

Mihraf
Hekimin yarayı muâyene ettiği âlet.

Mihrak
Fiz: Küre içi biçiminde (içbükey) bir aynaya müvâzi (paralel) gelen ışıkların, aksettikten sonra toplandıkları nokta. Yakıcı nokta. * Hareket merkezi.

Mihrakî
Mihrak noktasına âit.

Mihras
(C.: Mehâris) Dibek taşı.

Mihrat
Tennur odunu karıştırdıkları âlet. * Çiftçi sabanı.

Mihrban
f. Merhamet ve şefkat sahibi. Muhabbetli, sevimli, yumuşak huylu ve güleryüzlü.

Mihrbanî
f. Dostluk, muhabbet, sevgi.

Mihre
f. Acemi ördekleri avlamak için su kenarlarına bağlanan ördek.

Mihref
(C.: Meharif) İçine yemiş koydukları kap.

Mihrez
İğne, ibre.

Mihrgan
f. Sonbahar. Güz mevsimi. * Eski İranlıların iki büyük bayramlarından birinin adı.

Mihrnaz
f. Naz güneşi. Çok nazlı.

Mihsad
Ekin orağı.

Mihsaf
(C.: Mehâsıf) Biz dedikleri ince uzun demir.

Mihsal
Keskin kılıç.

Mihsarre
Bir kimsenin elinde tuttuğu sopa veya değnek.

Mihsere
Süpürge.

Mihtab
Balta. Odun kesmekte kullanılan âlet.

Mihtat
Cetvel tahtası.

Mihter
(C.: Mihterân) Daha büyük. Daha ulu.

Mihterân
(Mihter. C.) f. Daha büyükler.

Mihterî
f. Büyüklük, ululuk, azimlik.

Mihval
Çok hilekâr. Hileci. Dolandırıcı.

Mihveka
Süpürge.

Mihver
Dünyanın kuzey ve güneş kutbu arasından geçtiği farz olunan hat, dönen bir şeyin ortasından geçen mil. Düzgün geometrik şekilleri iki eşit kısma ayıran doğru çizgi. Çark ve tekerlek gibi dönen şeylerin ortasından geçen mil. Merkez. * Mat: Üzerinde bir müsbet ciheti var farzedilen sonsuz hat. * Kağnı arabasının dingili.

Mihver-i arz
Arzın kuzey ve güney kutupları arasında uzanıp, merkezden geçtiği farz olunan hat.

Mihver-i harekât
Askeri harekâtın yapıldığı yer.

Mihver-i nebat
Kök, gövde ve yaprakların tamamı.

Mihver-i âlem
Arzın merkezinden geçerek semâ küresini her iki tarafta kesen mevhum hat.

Mihyac
Şiddetli. * Çok, ziyâde, fazla.

Mihyaf
Tez susayan davar.

Mihyal
Bir yıl ekilip, bir yıl ekilmeyen arazi.

Mihyat
İğne.

Mihza (mihzab)
Ateş karıştırmakta kullanılan ağaç.

Mihzab
Boyacıların elbise boyadıkları küp.

Mihzac
Çamaşır tokacı.

Mihzak
Çok gülen kadın.

Mihzar
Mânâsız ve saçma sapan sözler konuşan.

Mihîn
(Mihine) Daha büyük, daha ulu.

Mihşah
(C.: Mehâşi) Kaba kilim.

Mik'ab
(C.: Mekâıb) Topuk mesti.

Mika
Muhabbet, sevgi.

Mikaa
Kassarların üzerinde bez döğdükleri ağaç. * Kassarlar tokmağı. * Yaşlı ve uzun boylu kimse.

Mikamme
Süpürge.

Mikat
Bağırdak ipi, (oğlancıkları beşikte onunla bağlarlar.) * Kesilme ânında koyunun ayağını bağladıkları ip.

Mikat sünneti
Hacca niyet edenin ihrama girmesi.

Mikatt
(C.: Mikât) Üzerinde kalem kesecek âlet.

Mikatî
Hacc mevsimini beklemek üzere Mekke-i Mükerreme'de kalan kimse.

Mikdad
Demir kesme âleti.

Mikdam
(C.: Makadim) Çok ayaklı. * Kıdemli. * Çok çabalayıp uğraşan. Fazlaca gayret sarfedip ikdâm eden.

Mikdar
Parça. Kısım. Bölük. * Kıymet. Değer. Derece.

Mikdar-ı kamet
Namaza başlamak için okunan kamet zamanı kadar.

Mikdar-ı kâfi
Yeter derecede.

Mikele
Sofra takımı.

Mikhal
(C.: Mekâhil) Göze sürme çekmekte kullanılan âlet.

Mikleb
Eskiden ciltlenen kitapların sol tarafındaki fazlalık parçanın adı.

Mikleme
Kalemlik, kalem konacak âlet.

Mikne
(C: Mekenât) Süpürge.

Miknese
Süpürge.

Miknet
Güç, kudret, kuvvet.

Mikra'
Balta gibi bir alettir ve onunla taş parçalarlar.

Mikraa
(C: Mekâri) Davul çomağı. * Çoban değneği.

Mikram
Çok ikram ve kerem eden. Bağışlayan, ihsan eden.

Mikram (mikrame)
(C: Mekârim) Kadınların başını ve yüzünü örttükleri nakışlı bez.

Mikrat
(C: Mekârâ) Su mecrâsı. (Her taraftan gelen yağmur suyu orada toplanır.) * Büyük havuz. * Büyük çanak.

Mikraz
(C.: Mekariz) Makas.

Mikreb
(C.: Mekârib) Çift sürmede kullanılan saban.

Mikron
Fr. Metrenin milyonda biri. Milimetrenin binde biri.

Mikroskop
Fr. Gözle görülmeyecek kadar küçük cisimleri, çok defa büyük göstermeye yarayan âlet.

Miksaha
(C.: Mekâsih) Süpürge.

Miksal
Çok keskin kılıç.

Miksar
Çok konuşan, sözü uzatan, geveze. * Çoğaltan, teksir eden.

Miksefe
(Kesâfet. den) İçine elektrik enerjisi yığılan âlet. (Kondansatör)

Mikseha
(C.: Mekâsih) Süpürge.

Miksir
Çok söyleyici, çok konuşan.

Mikta'
Kesecek âlet.

Miktebe
Tabak üstüne örttükleri nesne.

Miktel
Onbeş sa' miktarı nesne alır ölçek.

Mikval
Çok konuşan.

Mikved
(C.: Mekavid) Yular.

Mikvel
Lisan. Dil.

Mikyal
(C.: Mekâyil) (Keyl. den) Ölçek. Tahıl ölçeği.

Mikyas
Kıyas edecek, ölçecek âlet. Ölçü âleti. Uzunluk ölçüsü. Ölçek.

Mikyas-ül harare
Harâret derecesini ölçen âlet. Termometre.

Mikyas-ül mâyiat
Sıvıların yoğunluk derecesini ölçen âletin adı.

Mikyas-ür riyah
Rüzgâr hızını tâyin eden âlet.

Mikyas-ı kuvvet
Kuvvet ölçer. Dinamometre.

Mikyas-ı mâ
Hidrometre.

Mikyas-ı zelazil
Yer sarsıntısının şiddet ve yönünü gösteren âletler.

Mikâil
dünya işlerini düzenlemekle görevli melek.

Mikşat
Hattatların, kamış kalemlerinin kabuğunu soymakta kullandıkları âlet.

Mil
İğne gibi ince ve uzun bir âlet. * Göze sürme çekecek âlet. * Ucu sivri çelik kalem. * Sivri dağ tepesi. * Bir çarkın, üzerinde döndüğü mihver, eksen. * Elektromotordan iş tezgâhına kuvvet nakleden uzun çelik çubuk. * Selin bıraktığı en verimli münbit toprak. * Mesafeyi gösteren işaret çubukları. * Bir kilometreden fazla mesafe, uzaklık.

Mil'aka
(C.: Melâik) Tahta kaşık.

Mil'aka-tıraş
f. Tahta kaşık yapan.

Mil'e
Dolu, dolusu. * Cemaat. (Bak: Mele') * Havuz.

Mil-i bahrî
İngiliz deniz mili. (1852 metre)

Mil-i berrî
Kara mili. (1609 metre)

Mila
Bir kap dolusu nesne.

Milad
(Velâdet. den) Doğum günü. * Hz. İsa'nın (A.S.) doğum günü kabul edilen yıl başı.

Miladî
Milada ait. Milada dayanan. Ekser Avrupalıların takvim başlangıcı yaptıkları Milad yılına ait. * İsa'nın (A.S.) doğumundan itibaren başlayan takvim ki, miladî tarih denir.

Milah
(Milh. C.) Milhler, tuzlar.

Milahat
Gemicilik. Gemicilik bilgisi.

Milak
Bir nesnenin kıyam ve sebâtına sebep olan nesne.

Milat
Duvara yaptıkları çamur. Sıva balçığı.

Milben
Kerpiç kalıbı. * Süt sağacak kap.

Mildem (mildâm)
Çekirdek dövdükleri taş. * Ahmak ve iri vücutlu kimse.

Mildes
Hurma çekirdeğini dövdükleri büyük taş.

Milel
(Millet. C.) Milletler. Bir millet sayılan topluluklar. * Bir din veya mezhebde olan topluluklar.

Milel-i mütemeddine
Medenileşmiş milletler.

Milel-i sâire
Başka, diğer milletler.

Milezz
Katı, şiddetli, şedid.

Milg
Ahmak.

Milh
(C.: Emlâh-Milha-Milah) Tuz.

Milha
(Milhât) (C.: Melâhi) Eğlence, oyun, cümbüş.

Milhab
(C.: Melâhib) Kesecek âlet. * Ber nesnenin kabuğunu soyacak âlet.

Milhafe
Bürünecek şey. Yorgan.

Milhe
Güzel kelâm, lâtif söz.

Milhez
Mürekkep karıştırmakta kullanılan bir âlet.

Milhî
(Milhiye) Tuzla alâkalı. Tuzdan.

Mili
f. Kedi.

Milis
Fr. Orduya yardımcı halk kuvveti.

Milk
Mal cinsinden olan yer. Birisinin tasarrufu altında bulunan yer. Mülk.

Milk-i yemin
Köle, cariye.

Milka
Eskiden mürekkep hokkalarına konulan ham iplik.

Milkat
Cerrah cımbızı.

Milkdar
f. Hükümdar, pâdişah. Mülk sâhibi.

Milked
Nesne dövecek âlet.

Millet
Bir dinden olanların topluluğu. Din, dil ve târih beraberliği bulunan insan cemaatı. Sınıf. Topluluk. * Bir sülâleden gelenlerin hepsi. * Maddi, mânevi bir unsurdan sayılıp beraber yaşayanların hepsi.

Millet-i beyza
Bütün Müslümanlar.

Millet-i hâkime
Hâkim millet.

Millet-i merhume
Müslümanlar, İslâm Milleti. (Allah'a ve onları ebedi saadete sevkeden emirlerine itaat ettiklerinden, kendileri rahmete mazhar olmuşlardır.)

Milliyet
"Ümmet. Aralarında din, dil ve tarih birliği olan topluluktaki hâl. Millet olma. Aralarında maddi mânevi birlik ve beraberlik râbıtaları bulunan topluluktaki vasıf. (Milliyetimiz bir vücuddur. Ruhu, İslâmiyyet; aklı, Kur'ân ve imândır.)(Kimin himmeti milleti ise, o tek başiyle küçük bir millettir. M.)(Fikr-i milliyet, şu asırda çok ileri gitmiş. Hususan dessas Avrupa zâlimleri, bunu İslâmlar içinde menfi bir surette uyandırıyorlar, tâ ki, parçalayıp, onları yutsunlar.Hem fikr-i milliyette bir zevk-i nefsâni var; gafletkârâne bir lezzet var; şeâmetli bir kuvvet var. Onun için şu zamanda hayat-ı içtimaiye ile meşgul olanlara, ""Fikr-i milliyeti bırakınız!"" denilmez. Fakat, fikr-i milliyet iki kısımdır. Bir kısmı menfîdir. Şeâmetlidir, zararlıdır; başkasını yutmakla beslenir, diğerlerine adâvetle devam eder, mütayakkız davranır. Şu ise, muhâsamet ve keşmekeşe sebebdir. Onun içindir ki, hadis-i şerifte ferman etmiş: $Ve Kur'an da ferman etmiş: $ İşte şu hadis-i şerif ve şu âyet-i kerime; kat'i bir surette menfî bir milliyeti ve fikr-i unsuriyeti kabul etmiyorlar. Çünki: Müsbet ve mukaddes İslâmiyet milliyeti, ona ihtiyaç bırakmıyor... M.) (Bak: Türk)(Menfî milliyette ve unsuriyet fikrinde ifrat edenlere deriz ki:Evvelâ: şu dünya yüzü, hususan şu memleketimiz, eski zamandan beri çok muhaceretlere ve tebeddülâta mâruz olmakla beraber; Merkez-i Hükümet-i İslâmiyye bu vatanda teşkil olduktan sonra, akvâm-ı sâireden pervane gibi çokları içine atılıp, tavattun etmişler. İşte bu halde Levh-i Mahfuz açılsa ancak hakiki unsurlar birbirinden tefrik edilebilir. Öyle ise, hakiki unsuriyet fikrine, hareketi ve hamiyeti bina etmek mânasız ve hem pek zararlıdır. Onun içindir ki: Menfî milliyetçilerin ve unsuriyet-perverlerin reislerinden ve dine karşı pek lâkayd birisi mecbur olmuş; demiş: ""Dil, din bir ise; millet birdir."" Mâdem öyledir. Hakiki unsuriyete değil; belki dil, din, vatan münâsebatına bakılacak. Eğer üçü bir ise, zaten kuvvetli bir millet; eğer biri noksan olursa, tekrar milliyet dairesine dâhildir. M.)"

Milliyetperver
f. Milliyetini seven.

Millî
(Milliye) Din ve millete âit, milletle alâkalı, millete mensub.

Milsah
(C.: Melâsıh) Keten tarağı.

Milt
Nesebi bilinmeyen.

Miltan
Yağ değirmeni.

Miltat
Dimağa ermiş olan baş yarası. * Deniz kenarı.

Milvah
Tuzak yanında koydukları kuş. * Semiz olmayan hayvan.

Milvat
Mala.

Milzab
(C.: Melâzib) Aşırı derecede cimri, pek hasis.

Mim
"Kur'ân-ı Kerim alfabesindeki yirmidördüncü harf olup, ebced hesabında kırk sayısının karşılığıdır. * Tarih yazarken bazan Muharrem ayına bir işaret olabilir. * Bir kitap veya ibarenin sonuna veya altına temme (bitti) yerine ve ""mâlum oldu, görüldü"" makamında konulan bir harftir. (Bak: Ebced)"

Mimha
Meni silmeye mahsus bez parçası.

Mimhaza
Yayık. (Onunla yoğurttan yağ çıkarırlar.)

Mimlaka
Yer düzeltecek taş.

Mimleha
Tuzlu yer.

Mimraz
Hastalıklı, illetli.

Mimsah
Yalancı.

Mimsaha
Adi basacak nesne. * Yüz silecek mendil.

Mimsiz medeniyet
"Vahşilik, denîlik. Alçaklık. * Medeni kelimesinin, Kur'ân alfabesine göre ""mim"" harfini kaldırırsak, denî kelimesi kalır. Buna binaen, ""mimsiz medeniyyet"" de denî, alçak ve zâlim yerinde kullanılmıştır."

Mimtar
Yağmurluk.

Mimî
(Mimiyye) Mim harfi ile alâkalı. İçinde mim harfi bulunan kelime.

Min
"Arabçada harf-i cerrdir. 1- Mekân ve bir şeye başlamayı ifâde eder.Meselâ: $ ""Haftadan haftaya"" da olduğu gibi.2- Teb'iz için olur. Meselâ: $""Kim bir kavme benzemeğe özenirse onlardan sayılır"" cümlesinde olduğu gibi. Bazılarını, bir kısmını ifâde ediyor. 3- Cinsi beyan için olur. Meselâ: $ ""İşlediğiniz hayrı Allah bilir"" cümlesinde ""min"" tebyine (açıklamaya) vesile oluyor.4- Bedel-i ivâz (karşılık) için olur. Meselâ: $ ""Ahirete bedel, dünya hayatına râzı mı oldunuz"" cümlesinde olduğu gibi.5- Tâlil (sebeb bildirmek) için olur. Meselâ: $ ""Allah'tan korktuğu için ağlıyor."" cümlesinde olduğu gibi. Önündeki kelime mef'ulün leh olur.6- İstiğrak ifadesi için olur. Gâyet, hiç bir, hiç... gibi. ""Bize hiç bir yorgunluk dokunmadı"" cümlesinde olduğu gibi. $ Bâzı fiiller mef'ul-ü bihini, ""min"" ile alır. Bu takdirde... den, dan... manası ile tercüme edilmez.7- Tahsis-i alel umum (katiyyet ifadesi) için olur. Bu da zâidedir. Meselâ: $ ""Hiç kimse bana gelmedi"" cümlesinde olduğu gibi. Bunlardan başka ""min"" harf-i icerri;fasıl mânasına, birbirine zıd iki kelimeden ikincisine dahil olur. Bâ-i cerreye, an $, fi $, ind $, alâ $'ya müradif olur. $ Rubbemâ, mânasına ve sıla olur. Lâm-ı zâide ve $ müz ve ba-i kasem yerinde de kullanılır."

Min gayr-ı haddin
Had harici, edeb dışı olarak. * Haddim olmayarak.

Min küll-il vücuh
Her yönden. Her cihetle.

Min'am
Çok in'am ve ihsan eden.

Min-ba'd
Bundan sonra, bundan böyle.

Min-cihetin
Bir cihetten, bir bakıma göre.

Min-el evvel
Evvelden beri.

Min-el ezel
Ezelden beri.

Min-el kadim
Çok evvelden. Eskiden beri.

Min-el mühlikat
Helâk edenlerden. Mühlik olanlardan.

Min-el-arş ile-l-ferş
Arştan yeryüzüne kadar.

Min-eş şems
Güneşten.

Min-haysü-layahtesib
Hesab edilmedik ve umulmadık yerden veya kadar (mânasında).

Min-ma
(Mimmâ okunur) Şey, nesne. O şeyden.

Min-tarafillah
Allah tarafından. Cenâb-ı Hakk'ın emriyle.

Min-vechin
Bir bakımdan, bir cihetten.

Min.. İla
den... ye kadar.

Mina
Şişe, cam, billur. * Parlak saray. * Sırça. Kuyumcuların kullandıkları lâcivert renkli sırça.

Mina'
(C.: Miyâni) Liman.

Mina-renk
f. Gök mavisi.

Minafam
f. Cam mavisi, sırça renkli.

Minarat
(Minare. C.) Minareler.

Minare
(C.: Minarat) (Aslı menare'dir) Nur mevzii. Ezan mevkii.

Minbaz
Hallaç tokmağı.

Minber
Camide hatibin hutbe okumasına mahsus kürsü. (Rif'at mânasına olan nebr'den ism-i âlettir.) (Bak: Hutbe)(... Minber, Vahy-i İlâhinin tebliğ makamı olduğundan, o vesvese-i siyasiyenin hakkı yoktur ki o makâm-ı âliye çıkabilsin. S.)

Minbeze
Yastık.

Mincab
Zayıf kimse. * Yeleği ve temreni olmayan ok.

Mincar
Havan. Havan eli.

Mincede
Küçük asâ, küçük sopa. * Yorgancı çubuğu.

Mincel
(C.: Menâcil) Orak. Ekin orağı.

Mincem
(C.: Menâcim) Terâzi kolu.

Mincere
"Soğuk suya harâret veren kızmış sıcak taş. (O suya ""necire"" derler.)"

Mincilab
Murdar su, pis su.

Mindag
Hücum edecek âlet.

Mindas
Yeyni avret, hafif kadın.

Mindef
(C.: Menâdif) Hallaç yayı.

Mindel
Hırslı, doymaz ve açgözlü insan. Yırtıcı kimse. * Zorba, eşkiya.

Mindif
Atılmış pamuk.

Mindil
(C: Menâdil) Peşkir. Mendil. Bez parçası.

Minen
(Minnet. C.) Minnetler.

Minessera ilessüreyya
(Mines serâ il-es süreyyâ) Yerden göğe kadar.

Minfah
(C.: Menâfih) Körük.

Minfak
Çok fazla nafaka veren.

Minfeha
Peynir mayası.

Minh (minhü)
(C.: Minhüm) Ondan. (Müzekker hâli.)

Minha
(C: Minah-Menâyih) Atiyye, bahşiş.

Minhac
Meslek. Yol. Açık ve belli yol. * f. Büyük ve işlek cadde.

Minhac-üs sünnet
Sünnet yolu. Sünnet caddesi. Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) gittiği, emrettiği şeriat yolu.

Minhac-ı hidayet
Doğru yol. Hidayet yolu.

Minhar
Misafirperver. Misafir kabul edip ağırlayan.

Minhas
(C.: Menâhis) Uğursuz şey.

Minhat
(C.: Menâhit) Dülger rendesi. Taş veya tahta yontmada kullanılan âlet.

Minhüm
Onlardan.

Minkaa
Küçük taş çömlek.

Minkab
Delecek âlet. Ateş yakmak ve tutuşmak.

Minkal
(C: Menâkıl) Çamur teknesi.

Minkale
Geo: Yarım dâire şeklinde dereceli geometri âleti. İletki.

Minkar
(C.: Menâkir) Yırtıcı kuşların gagası. * Taşçı kalemi. Taş yontmağa mahsus kalem.

Minkar-ı mahrut
Gagaları konik biçimde ve kuvvetli olan kuşlar. (Serçe, karga gibi)

Minkar-ı meşkuk
Kırlangıç ve çobanaldatan gibi gagaları kısa ve çok yarık olan kuşlar.

Minkarî
Gaga biçiminde. Gagayı andırır tarzda.

Minkaz
Uzunluğuna yarılmış, boylamasına bölünmüş.

Minkaş
(Minkaşe) Cımbız, kıskaç. * Demir kalem.

Minmas
Kıl yolacak âlet.

Minnet
İyiliğe karşı duyulan şükür hissi. * Birisine iyilik etmek. * Yapılan iyilikleri sayarak başa kakmak.

Minnetdar
f. Bir iyiliğe karşı minnet duyan. Yük altında kalır gibi birisinin iyiliğine karşı mahcubiyet.

Minnetdarane
f. Minnetli olarak. Minnet eder surette.

Minnetdarî
f. Minnetdarlık.

Minnetdide
f. Minnet ve iyilik görmüş.

Minnetkeş
(C.: Minnetkeşân) f. Minnet altında bulunan. Minnet çeken.

Minnetkeşân
(Minnetkeş. C.) Minnet altında bulunanlar, minnet çekenler.

Minnetşinâs
(C.: Minnetşinâsân) İyilik tanıyan. Minnet bilir.

Minnetşinâsî
f. İyilik tanıyıcılık, minnet bilirlik.

Minsaf
(C: Menâsıf) Hizmetkâr, hizmetçi.

Minsar (minsir)
Yardımı çok olan kimse. * Yardım edecek âlet.

Minsec
(C: Menâsic) Çulhaların bez tarağı.

Minsee (minessee)
Asâ, sopa.

Minsef
(C: Menâsif) Elek. Kalbur. Külünk.

Minsega
(C: Menâsıg) Ekmekçilerin ekmek tozunu sildikleri nesne. * Yufka yuvarlağı.

Minser
"(C: Menâsir) Yırtıcı kuşların gagası. * Taşçı kalemi. * Yüz ile ikiyüz adet arasında olan asker. * Önlerinde ne bulunur yıkıp yakıp târumar eden asker. * Otuz ile kırk arasında olan at. * Kırktan elliye veya altmışa; ve yüzden ikiyüze kadar olan at."

Mintaş
(C: Menâtiş) Kıl yolacak âlet. Cımbız.

Minu
Şişe, sırça, cam. * Zümrüt. * Cennet, firdevs.

Minu-yu hâk
Mezar, kabir.

Minval
Hareket tarzı, davranış. Usul, yol. * Fayda. * Uslub, tarz. * Bez dokuyan cüllah.

Minyatür
"Eski el yazısı kitapları süslemek için sulu boya ile yapılan ince resimler hakkında kullanılır bir tâbirdir. İtalyanca ""minyatura"" kelimesinden alınmadır. Buna vaktiyle küçük nakış demek olan ""hurde nakış"" denilirdi. (O.T.D.S.) * İnce bir san'atla yapılmış küçük resimler."

Minzar
Ayna. Bakma âleti. Gözlük.

Minşaa
Çulha mekiği.

Minşakka
Yarık, çukur, oyuk.

Minşar
(C.: Menâşir) Testere, biçki.

Minşefe
Sünger, bez gibi su silmeğe mahsus nesne.

Minşega
Ot ve yem koydukları kap.

Minşel (minşâl)
(C: Menâşil) Yemek çatalı.

Mir
Amir. Bey. Baş. Kumandan. Vâli.

Mir'at
Ayine. Ayna. * Meşhur bir cins lâle.

Mir'at-ül ayn
Bir şeyin dış görünüşü.

Mir'aş (mer'aş)
Çok yüksekten uçan güvercin.

Mir'ızza (mir'ızâ)
Keçi kılının altında olan tiftik.

Mir-ab
f. Bir kentin su işlerine bakan kişi.

Mir-ahur
f. Sarayda at işlerine bakan memurun ünvanıdır.

Mir-i kelâm
Güzel ve zarif konuşan.

Mira'
(Riya. dan) Riya etme, riyakârlık yapma. * Başkasının sözüne itiraz edip mücâdele etme. * İçindekinin aksini söyleme.

Mirade
Mancınık taşı.

Mirades
(C: Merâdis) Kuyu içinde su var mıdır diye bilmek için bıraktıkları taş. * El değirmeni.

Mirah
Sürur, neşat, sevinç.

Miralay
Alay kumandanı. Albay.

Miran
(C: Mârin) Vahşi canavar yatağı.

Miran aşireti
Cizre havalisinde Bühti ismi ile de anılan bir aşiret adı.

Mirar
Kerreler. Def'alar.

Miraren
Defalarca, birçok kere.

Miras
"Ölen kimseden akrabalarına ve yakınlarına kalmış olan mal, mülk.( $ olan hükm-ü Kur'anî, mahz-ı adâlet olduğu gibi, ayn-ı merhamettir. Evet adâlettir. Çünki; ekseriyet-i mutlaka itibariyle bir erkek, bir kadın alır, nafakasını taahhüt eder. Bir kadın ise, bir kocaya gider, nafakasını ona yükler; irsiyetteki noksanını telâfi eder. Hem merhamettir, çünki: O zaife kız, pederinden şefkate ve kardeşinden merhamete çok muhtaçtır. Hükm-ü Kur'ana göre o kız, pederinden endişesiz bir şefkat görür. Pederi ona, ""Benim servetimin yarısını, ellerin ve yabanilerin ellerine geçmesine sebeb olacak zararlı bir çocuk"" nazariyle endişe edip bakmaz. O şefkate, endişe ve hiddet karışmaz. Hem kardeşinden rekabetsiz, hasedsiz bir merhamet ve himayet görür. Kardeşi ona, ""hânedanımızın yarısını bozacak ve malımızın mühim bir kısmını ellerin eline verecek bir rakib"" nazariyle bakmaz; o merhamete ve himayete bir kin, bir iğbirar katmaz. Şu halde o fıtraten nazik, nâzenin ve hilkaten zaife ve nahife kız, sûreten, az bir şey kaybeder; fakat ona bedel akaribin şefkatinden, merhametinden, tükenmez bir servet kazanır. Yoksa rahmet-i Hak'tan ziyade ona merhamet edeceğiz diye hakkından fazla ona hak vermek, ona merhamet değil, şedit bir zulümdür. Belki zaman-ı câhiliyette gayret-i vahşiyaneye binaen kızlarını sağ olarak defnetmek gibi gaddarâne bir zulmü andıracak şu zamanın hırs-ı vahşiyanesi, merhametsiz bir şenâate yol açmak ihtimali vardır. M.)"

Mirashar
f. Mirasyedi. Kendine kalan mirası yiyen. Mirashor.

Mirazza
Harmanı sürecek döven.

Mirba
Ganimet malının dörtte biri.

Mirba (mirbâe)
Gözcülerin üstüne çıkıp baktıkları yüksek yer.

Mirbaa
Asâ, değnek, sopa.

Mirbat
Davar bağlanacak bağ.

Mirbed
(C: Merâbid) Ev içinde olan küçük hücre (içine esvap koyarlar). * Davar ahırı. * Davar duracak yer. * Hurma kuruttukları yer.

Mircel
(C.: Merâcil) Kazan.

Mirda
Gemicilerin kullandıkları uzun ağaç.

Mirdiyan
(Mirdiyane) Mersin ağacı.

Miremme
Sığır ve deve gibi tırnaklı hayvanların dudağı.

Mirfa(t)
İttifak etmek, bir olmak, birleşmek.

Mirfak
Dirsek. * Mutfak. Kiler. * Semânın şimal tarafında bir yıldız ismi.

Mirfaka
Dirsek yastığı.

Mirfed
Büyük kâse.

Mirfeşe
Kürek.

Mirgah
Kaymak alacak âlet.

Mirha
İrhâ denilen yelmekle yelip seğirten at.

Mirha(t)
Salıverilmiş, bırakılmış perde.

Mirhaz (mirhâza)
Gasilhâne, abdesthâne, kenif. * Çamaşır tokmağı.

Mirilu
"Uzayan harblerde ve askerin kifayetsizliği zamanlarında aylıkla toplanan askerler. Bunlar talimsiz, intizamsız oldukları için ""Nefer-i âm: Bütün halkın cenge sürülmesi"" hükmünde kalıyor, bir istifade te'min olunamıyordu. Yeniçeri Ocağı'nın ilgasıyla muntazam askerî teşkilât yapılınca bu türlü asker istihdamından vaz geçilmiştir. * Hükümete ait gelir menbaları yerinde de mirilu tabiri kullanılırdı."

Mirkak
Oklava.

Mirkam
(C.: Merâkım) Kalem.

Mirkat
Merdiven. Basamak. Derece.

Mirken
(C: Merâkin) Don yıkayacak kap. * Küçük leğen.

Mirliva
Tugay kumandanı. Tuğgeneral.

Mirma(t)
(C: Merâmâ) Nişan oku.

Mirre
Kuvvet. * Öd. * Akıl. * Kat. * Sağlamlık.

Mirrid
Müfsid, kötü ve şerir kimse.

Mirrih
"Uzun ok. (""Pertev oku"" derler) * Yeleği olmayan ok. * Bir yıldız adı."

Mirsad
Gözetleme yeri. Rasad yeri. * Gözetleme âleti. * Suçluları gözleyip duran. * Pusu. * Suçlular için hazır bekleyen.

Mirsad-ı ibret
İbretle seyretme yeri.

Mirsad-ı tefekkür
Tefekküre sebep olan.

Mirsal
(C: Merâsil) Tenbel yürüyüşlü davar. * Küçük ok.

Mirsat
Gemi demiri. Lenger.

Mirt
(C: Mürât) Yünden veya haz denilen kumaştan elbise. * Kadınların, esvapları üstüne giydikleri elbise.

Mirtac
Yarış atlarının beşincisi.

Mirtal (mirtale)
Bulaşmak.

Mirtaz
Dinin yasaklarından sakınan kimse.

Mirvaha
(C.: Merâvih) (Rih. den) Yelpaze.

Mirvaha cünbân
f. Yelpaze sallıyan.

Mirved
(C.: Merâvid) Milve makara ortasındaki demir, mihver.

Mirye
Şek, şüphe. * Münazara. Cedel. (Bak: Temâri)

Mirza
Reis. Bey. * Büyük kimselerin çocuğu. Beyzâde. * Bazı İslâm topluluğunda iyi sülâleden olanlara, şehzâdelere, seyyidlere verilen ünvân olmakla beraber, bugün bir isim olarak çokca kullanılmaktadır.

Mirzab
(C: Merâzib) Ululuk. * Uzun ve büyük gemi.

Mirzah
(C: Merâzıh) Çekirdek ve ona benzer şeyleri dövüp ezdikleri taş.

Mirzaz
Havan eli.

Mirzebe
(C: Merâzib) Tokmak.

Mirî
Devlete âid. Devlet hazinesine mensub.

Mirşah
(Mirşaha) Süzgeç.

Mirşaha
Eyer altına konulan keçeyi davardan almak.

Mirşeka
(C: Merâşik) Terzi yüksüğü.

Mirşem
Ekmek tozunu silecek tüy süpürge.

Mis
f. Bakır.

Mis'
Şimal yeli, kuzey rüzgârı.

Mis'ab
(C: Mesâib) Değirmen oluğu. * Havuz oluğu.

Mis'ar (mis'âr)
(C: Mesâir) Uzun. * Ateş küsküsü yapılan ağaç. Ateş karıştırmağa mahsus âlet.

Mis'eb
Bal konulan tulum, bal tulumu.

Misafir
Seferde olan. (Bak: Müsafir-Mukim)

Misaha
Ölçmek, miktarını bilmek.

Misak
Anlaşma. Sözleşme. Yeminleşme. Verilen söz.

Misal
"Bir şeyin benzer hali. Benzer. Örnek. * Düş. Rüya. * Ahlâk ve âdâbla ilgili kıssa ve hikâye. * Bir şeyin örneği ve sıfatı. Kısas. * Gr: İlk harfi harf-i illet olan (yani; elif, vav veyahut da yâ olan) fiil veya kelime."

Misal-i vavî
"İlk harfi ""vav"" olan kelime."

Misal-i yayî
"İlk harfi ""ye"" olan kelime."

Misaliyye
Misale dair.

Misane
Dizgin kayışı.

Misas
El sürme, değme, dokunma. * Cima etmek. * Almak.

Misbah
Lâmba. (Bak: Mısbah)

Misbah-ı sadrî
Göğüs yüzgeçi.

Misbah-ı zenebî
Balıkların kuyruğu.

Misbar
(C.: Mesâbir) Yaraya konulan fitil.

Misbeke
Mâden eritilip dökülecek kap.

Misdak
(Bak: Mısdak)

Miselle
(C: Misâl) Çuvaldız.

Misellî
Çuvaldızcı kimse.

Misem
Dağlama eseri. * Dağ yapılan âlet. * Güzelin çehresindeki cemâl eseri.

Misenn
Bileği taşı.

Misfat
Süzgeç. Tasfiye âleti.

Misfen
Törpü.

Misfere
Süpürge.

Misha(t)
(C: Mesâhi) Demir kürek, bel.

Mishab
Bel âletinin sapı.

Mishal
Eğe, törpü gibi yontma aletleri.

Mishane
Taş parçaladıkları nesne.

Mishat
Şarap koyacak kap.

Misheb
Siyah at.

Mishel
Dil, lisan. * Eğe, törpü. * Ziynet verecek nesne. * Yabâni eşek. * Dizgin.

Mishelân
Geminin iki tarafındaki iki halka.

Misil
(Misl) Benzer. Eş. Nâzır. Tıpkısı.

Misilli
(Misillü) Benzeri. Gibi. Aynısı.

Misk
Bir cins güzel koku ismi. (Asya'nın büyük dağlarında yaşayan bir cins erkek ceylanın karınderisi altındaki bir bezden çıkarılır.)

Misk ile anber
Tamamıyla isteğe uygun. (Misk ü anber de denir).

Miska(t)
(C: Mesâki) Su bardağı. Su kovası.

Miskab
(C: Mesâkıb) Mâden, kemik veya tahta gibi şeyleri delmekte kullanılan âlet, matkap.

Miskal
Devamlı tenbel olmak.

Miskam
Hastalıklı, illetli.

Miskata
Düşürtücü ilâç veya sebep.

Misket
Fr. Alaybozan tüfeği. Patlayan bombadan etrafa sıçrayarak tahribe, yaralanmaya ve ölüme vesile olan sert parça. Eskiden kullanılmış geniş çaplı bir silâh. * Güzel kokulu meyve. (Elma, üzüm vs.)

Miskin
Uyuşuk, tenbel, hareketsiz. Zavallı. * Cüzzam hastası. * Fık: Kendi kendini idâre edemiyen, iktisabtan âciz, mal ve mülkü hiç olmayan kimse.

Miskinâne
f. Tenbelcesine, miskincesine.

Miskâ'
Sıklık vermek.

Misl
(Bak: Misil)

Mislah
Ham iken hurması dökülen hurma ağacı.

Mislak
Fesih lisanlı, güzel konuşan. * Kırkbeş sene yaşayan adam.

Mislat
(C: Mesâlit) Anahtarın bir dişi.

Misliyet
Benzeri ve misli olmak. Benzerlik.

Misma'
(C.: Mesâmi') (Sem'den) Kulak. * Hastanın iç organlarını dinlemeğe yarıyan âlet.

Mismak
Çadırı yükseğe kaldıracak ağaç.

Mismar
Ensiz çivi, mıh. Demir kazık.

Mismar-ı âhenin
Demir kazık.

Mismas
Karıştırmak.

Mismaz
Deyyus kimse.

Misred
Büyük taş, çanak.

Missik
Çok cimri. Hasis ve tamâhkâr.

Mistah
Yatık bardak. * Çadır direği. * Hurma yayıp kuruttukları yer.

Mistar
(Bak: Mıstar)

Mistik
Fr. Mistisizm ile âlâkalı. * Fls: Bâtıni. Kalben çok dindar. Sofi.

Misvak
Kullanılması pek çok faydalı olan ve Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) ehemmiyetle tavsiye ettiği, diş fırçası vazifesini de gören, hoş kokulu ve meyvesiz bir ağacın dallarından kesilip kullanılan parça.

Misvat
Kazan kepçesi.

Misyon
Fr. Bir vazife ile bir yere gönderilen hey'et. * Bir şahıs veyâ hey'ete verilen vazife.

Misyoner
Fr. Hıristiyanlığı neşre ve tanıtmağa çalışan kimse.

Mit'am
(C.: Matâim) Çok yemek yiyen. Yemeği bol olan.

Mit'em
Bir defalık ikiz doğuran kadın.

Mita'
Bir şeyin son bulduğu yerin sonu. * Geniş yol. * Yolların birleştiği yer.

Mitade
Matkap başı.

Mitam
Her zaman ikiz doğuran kadın.

Mitan
(C: Meyâtın) At yarıştırdıkları yer.

Mitat
(Bak: Midhat)

Mite
Bir nevi ölmek.

Mithara
(Tahâret. den) Matara.

Mitin
f.. Taşları kayaları paçalamada kullanılan büyük çekiç.

Miting
İng. İçtimaî ve siyasî bir mes'ele için yapılan büyük toplantı.

Mitoloji
Fr. Efsane bilgisi.

Mitralyöz
Fr. Makinalı tüfek.

Mitres
Kapı ardınca koydukları ağaç.

Miv
f. Kıl.

Mive
Meyve kelimesinin aslıdır.

Miyah
(Mâ. C.) Sular.

Miyah-ı câriye
Akar sular.

Miyah-ı hârre
Kaplıca suları gibi olan sıcak sular.

Miyah-ı malihe
Tuzlu sular.

Miyah-ı merre
Acı sular.

Miyan
f. Orta, ara, vasat, meyan.

Miyanbend
f. Kemer, kuşak.

Miyanbeste
f. Bel bağlamış. * Mc: Hemen işe hazır.

Miyane
f. Ara. * Orta, vasat. * Helva gibi bazı yemeklerin pişme kıvamı. * Ortaya serilen halı. * Gerdanlığın ortasındaki büyük inci.

Miyanser
f. Yarısı kıymetli taşlarla süslü bir cins taç.

Miyansera
(Miyânserây) Avlu. Ev meydanı.

Miyanî
(Minâ. C.) Limanlar.

Miyere
Taam, yemek.

Miysere
(C: Mevâsir) Eyer yastığı. * Eyer altına koydukları keçe. * Çul içine koyulan keçe. * Yatacak döşek, yatak.

Miz
Misâfir. * Sofra, mâide. * Temiz, pak.

Miz'a
Ayıracak alet. Kesecek alet.

Miz'ac
Bir yerde karar etmeyen kadın.

Mizab
(C.: Meâzib) Oluk, su yolu.

Mizab-ı bârân
Yağmur oluğu.

Mizac
Huy, tabiat, fıtrat, bünye. * Bir şeyle karıştırılmış olan başka bir şey.

Mizac-dan
f. Mizac bilen, mizaçtan anlıyan.

Mizac-ı nâzik
İnce yaradılış. Nâzik tabiat.

Mizacgir
f. Mizâc ve keyiflere göre hareket eden.

Mizad
Sürur, sevinç, neşe.

Mizae
Abdest alacak kap.

Mizah
Şaka, lâtife. * Edb: Bâzı düşünceleri nükte, şaka veya takılmalarla süsleyip anlatan bir yazı çeşidi. Hoş, nükteli söz. (Zıddı ciddiyettir)

Mizah-nüvis
f. Eğlenceli mizahlı yazılar yazan.

Mizahî
Mizahlı, eğlenceli.

Mizan
Terazi, ölçü, tartı. * Akıl, idrak, muhakeme. Mikyas. * Fık: Mahşerde herkesin amellerini tartmağa mahsus bir adâlet ölçüsü olup, hakiki mâhiyeti ancak âhirette bilinecektir. * Mat: Yapılan hesabın doğruluğunu anlamak için yapılan diğer bir hesap. Sağlama.

Mizan-ül harare
Sıcaklığı, soğukluğu ölçen âlet. Termometre. (Mikyas-ul hararet de denir.)

Mizbah
Bıçak.

Mizban
(C.: Mizbanân) f. Ev sahibi. Misafir kabul eden kimse.

Mizbanân
(Mizban. C.) Misafirleri ağırlayanlar, ev sahipleri.

Mizbed
(C: Mezâbid) Hayvan ahırı.

Mizber
(C.: Mezâbir) Kamış kalem.

Mizcel
"""Harbe"" denilen küçük kılıç."

Mizdea
Yüz yastığı.

Mizebbe
Yelpaze.

Mizec
Küçük süngü.

Mizeffe
Gelin mahfesi.

Mizek
f. İdrar, sidik.

Mizkâr
Dâima erkek doğuran dişi.

Mizlac (mizlâk)
El ile açılan kilit.

Mizlaka
Uzun burunlu ışık fitili makası.

Mizman
f. Misâfiri ağırlıyan, misâfire ikram eden ev sâhibi.

Mizmar
Düdük, kaval. * Mukaddes Zebur Kitabının her bir suresi. * Hançere, nefes borusu. (Bak: Mezâmir)

Mizmar-zen
f. Düdük çalan.

Mizr
Bir nevi meşrubat. * Ahmak kimse.

Mizra
(C: Mezâri) Yaba, kürek.

Mizrak
(C: Mezârık) Harbe, kısa kılınç.

Mizraka
Küçük şırınga.

Mizvac
Çok koca değiştiren kadın. Çok kocalı kadın.

Mizved
(C: Mezâvid) Azık koyacak kab.

Mizz
Bir şeyin diğeri üzerine olan fazlı, üstünlüğü.

Miâ'
(C.: Em'â) Bağırsak.

Miâ-i a'ver
Körbağırsak.

Miâ-i galiz
Kalınbağırsak.

Miâ-i isnâ-aşer
Oniki parmak bağırsağı.

Miâ-i rakik
İncebağırsak.

Miâî
(Miâiyye) Bağırsakla alâkalı.

Miş
f. Koyun, ganem.

Miş'
Aşı dedikleri kızıl balçık.

Miş'al
(C: Meşâıl) Köylülerin deriden yaptıkları ayaklı küp.

Miş'ar
Şan, şeref, haysiyet ve vakar.

Miş'at
(C: Meşâi) Kuyunun toprağını çıkardıkları zenbil.

Mişa'
Kumsuz yer.

Mişail
(Bak: Mihâil)

Mişar
Testere.

Mişat
(Meşt. C.) Taraklar, baş taramağa mahsus taraklar.

Mişatiye
Tarak kılıfı.

Mişceb
(C: Meşâcib) Üzerinde çamaşır kuruttukları kafes. * Yüksek yere erişmek için yapılan sandalye.

Mişcer
(C: Meşâcir) Çamaşır asacak yer. * Mahfe ağacı. * Ağaçlık.

Mişezar
f. Küçük koruluk, ağaçlık, meşelik.

Mişhaz
Bileği taşı.

Mişin
f. Meşin.

Mişk
Aşı dedikleri kızıl toprak.

Mişka
Tarak.

Mişkas
(C: Meşâkıs) Ensiz uzun demir.

Mişkat
İçine lâmba konan küçük hücre. Duvarda içine ışık konulan yer. * Kandil.

Mişmaa
Şamdan.

Mişmak
Kağnının iki kolu. * Bir nevi araba.

Mişmel
Kaftan altında götürüldüğü hâlde görünmeyen küçük kılıç.

Mişmiş
Zerdali yemişi.

Mişrak
Her zaman güneşli olan yer.

Mişrat
(C.: Meşârit) Keskin bıçak.

Miştat
Kış günlerinde oturulacak yer.

Mişvar
Tarz, tavır, gidiş, gidişât. * Gümeçten bal peteği sağılan âlet. * Davar satılacak yer.

Mişvare
Testi, çömlek.

Mişvargâh
f. Gösteri yeri. * Pehlivanların güreştikleri saha. * At pazarı. Satılık atların koşturulduğu meydan.

Mişvaz
Sarık.

Mişvel
Orak.

Mişvere
Minder.

Mişvez
(C: Meşâviz) Tülbend.

Mişya'
Boşboğaz. Çok konuşan.

Mişye
Bir yürüme çeşidi.

Mişzeb
Dişli orak. * Bağcıların asma çubuğu kesecek âletleri.

Moda
Fr. Geçici yenilik. Elbise ve süslenmede geçici hevesler ve fantezi düşkünlüğü sebebiyle çıkartılan yeni tarz ve şekiller. Bunlar israfı artırır ve iktisada aykırıdır.

Model
Fr. Biçim, örnek, şekil. * Resim yâhut heykel yapılırken bakarak benzetilmeğe çalışılan şey veyâ şahıs.

Modern
Fr. şimdiki zamana uygun, asri. (Bak: Medeniyet)

Mola
İstirahat için işe ara vermek ve duraklamak. * Denizcilike: Gevşetme, koyverme manâsındadır.

Molekül
Fr. Kim: Vasıflarını kaybetmemek şartıyla ayrılabilen herhangi bir maddenin en küçük cüz'ü, parçası.

Molla
Eskiden büyük âlimlere verilen isim. * Büyük kadı. * Efendi, hoca, Medrese talebesi.

Molla câmi
(Bak: Câmi)

Mollayane
Mollaya yakışır şekilde. Mollaca.

Moloz
Yapılardan artan veya viranelerden çıkartılan ufak taşlar. * Bir işe yaramaz insan.

Monarşi
"Fr. Hâkimiyetin kaynağı birtek şahısta (Kral, padişah, han v.s.) olduğu kabul edilen devlet şeklidir. Bu şahsın, yani devlet başkanının yanında bir meclis (parlamento) olursa; meşruti monarşi; olmazsa; mutlak monarşi ismini alır. Ayrıca devlet başkanının iş başına gelmesi şekline göre, irsi veya seçimli monarşi adlı çeşitleri de vardır.Monarşi, istibdat demek değildir. 1877 yılına kadar Osmanlı Devletinde bir parlamento yoktu. Fakat kanunlar âdil bir şekilde tatbik ediliyordu. Bu tarihte mutlak monarşi sona ermiş, meşruti monarşi devri başlamıştır. Asırlardır İngiltere de, meşruti monarşi devlet şekline sâhiptir. Monarşi, bir devlet şekli olduğu için, hükümet şeklinden ayrıdır. Yâni monarşik bir devlette, hükümetin kurulması ve vazife görmesi hukuk ve adâlete uygun olabilir. Eğer meşruti monarşi ise, hükümetin teşkili ve faaliyeti, parlamenter demokrasi esaslarına uygun olarak tanzim edilebilir ve yürütülebilir."

Moğol
Asyada bir kavim.

Mu'bile
(C.: Meâbil) Yassı, uzun ok temreni.

Mu'bir
Terkolunmuş, bırakılmış, terkedilmiş.

Mu'cem
İ'câm edilmiş, noktalanmış, noktalı. * Hadis şeyhlerinin herbirisi. * Harf-ı heca sırasına konularak, her birisinin tarikından müellife kadar gelen rivayetleri toplayan kitaba denir.

Mu'cib
(Aceb. den) Taaccübe, hayrete düşüren. Şaşkınlık veren.

Mu'cibe
Taaccüb edilecek, şaşılacak şey.

Mu'cir
Bir çeşit kadın başörtüsü. Eşarp.

Mu'ciz
İnsanı âciz bırakan iş. Aynısını yapmakta başkalarını acze düşüren, kudretsiz kılan, kimsenin yapamıyacağı yolda olan.

Mu'ciz-eda
f. Mu'cize gösteren. Başkalarının yapamıyacağı kadar mu'cize derecesinde iş ortaya koyan. Edası mu'ciz olan.

Mu'ciz-ül beyan
Beyanı herkesi âciz bırakan.

Mu'cizat
Mu'cizeler. Allah tarafından verilip, yalnız peygamberlerin gösterebilecekleri büyük harika işler.

Mu'cizat-ı ahmediye (a.s.m.)
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) mu'cizeleri. (Bak: Mu'cize)

Mu'cizat-ı seb'a
Yedi meşhur mu'cize, yedi külli i'caz esasları.

Mu'cizbeyan
f. Anlatış tavrı herkese benzemeyen. Tarz-ı beyanı mu'cize olan. Kur'an-ı Kerim.

Mu'cize
İnsanların, yapmasında âciz kaldıkları ve ancak Allah tarafından peygamberlere nasib olan hârika. Kerametten yüksek, fevkalâde hâdise. * Mu'cize, Halik-ı Kâinat tarafından peygamberlerin hakkaniyetine ait bir tasdiktir. Sahih hadislerle mu'cizeler haber verilmiş ve tesbit edilmiştir.(... Mu'cize davâ-yı nübüvvetin isbatı için münkirleri ikna etmek içindir. İcbâr için değildir. Öyle ise davâ-yı Nübüvveti işitenler için ikna edecek bir derecede mu'cize göstermek lâzımdır... S.)

Mu'cizegu(y)
f. Mu'cize gibi söz söyleyen.

Mu'cizekâr
f. Mu'cizeli, mu'cize hâlinde, başkalarını âciz bırakan.

Mu'ciznüma
f. Mu'cize gösteren.

Mu'dal
(Mu'dıl) Güç, içinden çıkılmaz, girift.

Mu'dem
Bir şeyi yitiren, kaybeden.

Mu'dil(e)
(C.: Mu'dilât) Zor, güç ve çetin.

Mu'dilat
(Mu'dal. C.) Büyük, ağır, çetin ve zor işler.

Mu'dim
Öldüren, idam eden.

Mu'dî
Sirâyet edici, bulaşıcı, sâri.

Mu'kıb
Ökçeli ayakkabı.

Mu'kır
Malı mülkü çok olan kimse.

Mu'lat
(C: Meâli) şeref kazanmak. * Yüksek derece.

Mu'lem
(İlm. den) Belirtilmiş, işâretlenmiş.

Mu'lin
İlân eden. Herkese bildiren.

Mu'nan
Su arkı, su mecrâsı.

Mu'reb
Gr: Sonu her çeşit harekeyi alabilir olan. Mebni olmayan. İrablanmış. Sonu harekelenmiş olan kelime.

Mu'rib
İzhar edici, izhar eden, gösteren.

Mu'riz
İ'raz eden. Yüz çeviren. Başka tarafa dönen. Ta'riz eden. Dokunaklı konuşan.

Mu'sade
(İ'sad. dan) Sımsıkı kapatılmış, kilitlenmiş olan.

Mu-sa(y)
f. Ustura.

Muabbir
(İbâret. den) Rüyâ tabir eden. Görülen rüyalardan mânâ çıkaran.

Muabbirîn
(Muabbir. C.) Görülen rüyalardan mânâ çıkaranlar. Rüya tabir eden kimseler.

Muaccel
Acele olunmuş, ta'cil edilmiş, mühletsiz. Peşin. Va'desiz.

Muaccelat
(Muaccel. C.) Peşin ödemeler.

Muaccele
Beylik ve evkaf kiralarından peşin alınan kısım.

Muaccelen
Peşin olarak. * Çabuk ve acele olarak.

Muaccelâne
Acele olarak. Peşin olarak.

Muacciz
Sıkıcı. Bıktırıcı. Usandırıcı. Taciz edici. Rahatsız eden. Yapışkan. Sırnaşık.

Muad
Geri çevrilmiş, iâde edilmiş, döndürülmüş.

Muadadat
Yardım etme, muvavenet etme.

Muadat
Karşılıklı düşmanlık, karşılıklı husumet.

Muadd
Hazırlanmış. İdâd olunmuş.

Muaddel
Tadil edilmiş. Eski hâli değiştirilmiş.

Muaddil
Tadil eden. * Düzelten. Müsâvi ve beraber kılan. Denkleştiren.

Muaddıl
(Muazzıl) Güçleştiren, güç duruma sokan, daraltan.

Muadelat
(Muâdele. C.) (Adl. den) Beraberlikler, musâvilikler.

Muadele
Müsâvilik, eşitlik. İki şey arasında mikdarca, vasıfca beraberlik. * Karşılıklı anlayış. * Adâlet. * Mc: Anlaşılmaz iş. Muammâ.

Muadelet
Müsâvilik, denklik. Karşılıklı uygunluk. Eşitlik.

Muadil
Müsâvi, eşit, denk. * Fiz: Eş değer.

Muaf
Afvolunmuş. İstisna edilmiş, ayrı tutulmuş. Bağışlanmış. Serbest.

Muafat
Afvetmek. * Sıhhat vermek. * Sıhhat ve âfiyet bulmuş, iyileşmiş kimse. * Hastalık veya belâdan korunma. Musibetlerden muhafaza olunma.

Muafese
Tedavi etmek.

Muafir
Yavaş yürüyen kişi.

Muafiyyet
Bir hastalığa $karşı aşı ile elde edilen hâl. * Afvolunmuş olma. Bağışlanmış olma.

Muafname
f. Afv kâğıdı. Bir şeyin muaf tutulup afvedildiğini gösteren kâğıt.

Muafî
Afiyet verici. * Belâ ve musibeti def eden.

Muahat
Kardeşlik edinme.

Muahed
Zimmi kâfir.

Muahedat
(Muâhede. C.) Muâhedeler, antlaşmalar.

Muahede
Karşılıklı yeminleşme, anlaşma. Devletler arasında andlaşma.

Muahede-i ittifakiyye
Bir savaş çıktığında birbirlerini desteklemek üzere iki veya daha fazla devletler arasında yapılan andlaşma.

Muahede-i ticarî
Yalnız ticâret işleriyle alâkalı olmak üzere devletler arasında yapılan andlaşma.

Muahede-name
f. Ahdleşmenin yazıldığı ve imzalandığı kâğıt.

Muahez
Muâheze olunan. Tenkid edilen, çekiştirilen.

Muahezat
(Muâheze. C.) (Ahz. den) Tenkid ve itirazlar. * Azarlama ve paylamalar. Çıkışmalar.

Muaheze
Azarlama. Çıkışma. Darılma. Alay eder tarzda karşısındakini küçümseme. Tenkid.

Muahezekâr
f. Tenkid ve itiraz edici. * Azarlayıp çıkışan. Paylayan.

Muahhar
Sonraya bırakılmış, te'hir edilmiş, geriye bırakılmış. Sonradan.

Muahharen
Sonradan, bilâhare. Muahhar olarak.

Muahid
Andlaşma yapanlardan her biri. Yeminli ve anlaşmalı olanlardan her biri. * İslâm hükümetine vergi ödeyerek kendini himâye ettiren gayr-ı müslim. (Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) Arab müşriklerinden muâhid ve halifleri vardı, beraber harbe giderlerdi.)

Muahiz
(Ahz. den) Çekiştiren, muâheze eden. Tenkid edip itiraz eden.

Muakab
Cezalandırılmış.

Muakabe
Bir kimseyi cezalandırma. Cezaya çarpma.

Muakade
(Akd. den) Mukavele yapma. Akid yapma. Anlaşma.

Muakara
Nefret etmek.

Muakid
Birbiriyle akid yapan, sözleşen.

Muakkab
(Akab. dan) Ardına düşülmüş, tâkib olunmuş, peşinden gidilmiş.

Muakkad
İnce ve müşkil olan. Zor anlaşılan söz. * Ukdeli, düğümlü.

Muakkib
Ardına düşen, takib eden, ardından koşan. * Tağyir ve ibtal eden.

Muakkibât
Gece ve gündüz melâikesi. * Namazı müteakib otuz üçer defa tekrar edilen tesbih. (Bak: Tesbih)

Muakkibîn
Tâkipçiler, arkasından koşanlar, ardından gelenler.

Muakkıd
Düğümleyen, sihir yapan, cadı.

Muakıb
Cezalandıran. * Takibeden.

Mualebe
Erkeğin, karısı ile oynaması.

Mualecat
Tedâviler, ilâç kullanmalar. * Bir hususta çalışmalar.

Mualece
Bir hususa çalışıp devam etmek. * Hastaya bakmak. İlâç kullanmak, ilâç vermek. * Bir işe teşebbüs, bir işe girişmek.

Mualla
Yüksek, yüce, âli. Makamı ve rütbesi yüksek.

Muallak
Askıda. Hakkında karar verilmemiş, hallolunmamış. * Havada boşta duran. * Sürüncemede kalmış iş. * Edb: Açık hece, bir vokalle okunan hece. (Bak: Müsned)

Mualleka
(C.: Muallekat) Askılar. Henüz karar verilmemiş olanlar. * Kocası kaybolan kadın. * İslâmiyet'ten evvel Arabların meşhur edib ve şâirlerinin Kâbe duvarına astıkları yazılar ve şiirler.

Muallekat-ı seb'a
"(Yedi askı) Kur'ân henüz nâzil olmadan, câhiliyet devrinde meşhur Arap şâirlerinin en beğenilmiş şiirlerinden, Kâbe'nin duvarına astıkları yedi meşhur kaside.(Ceziret-ül Arab ahalisi o asırda ekseriyet-i mutlaka itibariyle ümmi idi. Ümmilikleri için mefâhirlerini ve vukuat-ı tarihiyelerini ve mehâsin-i ahlâka yardım edecek durub-u emsâllerini kitabet yerine şiir ve belâğat kaydiyle muhafaza ediyorlardı. Mânidar bir kelâm, şiir ve belâgat cazibesiyle eslâftan ahlâfa hafızalarda kalıp gidiyordu. İşte şu ihtiyac-ı fıtri neticesi olarak o kavmin mânevi çarşı-yı ticaretlerinde en ziyade revac bulan, fesâhat ve belâgat metâı idi. Hattâ bir kabilenin beliğ bir edibi, en büyük bir kahraman-ı millisi gibi idi. En ziyâde onunla iftihar ediyorlardı. İşte İslâmiyetten sonra âlemi zekâlariyle idare eden o zeki kavim, şu en revaçlı ve medar-ı iftiharları ve ona şiddet-i ihtiyaçla muhtaç olan belâgatta akvâm-ı âlemden en ileride ve en yüksek mertebede idiler. Belâgat, o kadar kıymetdar idi ki, bir edibin bir sözü için iki kavim büyük muharebe ederdi ve bir sözüyle musâlaha ediyorlardı. Hattâ onların içinde ""Muallekat-ı Seb'a"" nâmiyle yedi edibin yedi kasidesini altınla Kâbe'nin duvarına yazmışlar, onunla iftihar ediyorlardı. İşte böyle bir zamanda, belâgat en revaçlı olduğu bir anda Kur'an-ı Mu'ciz-ül-Beyan nüzul etti. Nasılki, zamân-ı Musâ Aleyhisselâm'da sihir ve zaman-ı İsâ Aleyhisselâm'da tıb revaçta idi. Mu'cizelerinin mühimmi o cinsten geldi. İşte o vakit bülegâ-yı Arabı, en kısa bir suresine mukabeleye dâvet etti: $ fermaniyle onlara meydan okuyor. Hem der ki: ""İman getirmezseniz mel'unsunuz. Cehennem'e gireceksiniz."" Damarlarına şiddetle vuruyor. Gururlarını dehşetli surette kırıyor. O kibirli akıllarını istihfaf ediyor. Onları bidâyeten idam-ı ebedî ile ve sonra da Cehennem'de idâm-ı ebedî ile beraber dünyevî idam ile de mahkûm ediyor. Der: ""Ya muâraza ediniz, yahut can ve malınız helâkettedir.""İşte eğer muâraza mümkün olsaydı acaba hiç mümkün mü idi ki, bir iki satırla muâraza edip dâvâsını ibtal etmek gibi rahat bir çare varken, en tehlikeli, en müşkilâtlı muharebe tariki ihtiyar edilsin! Evet o zeki kavim, o siyasi millet ki, bir zaman âlemi, siyasetle idare ettiği halde, en kısa ve rahat ve hafif bir yolu terketsin! En tehlikeli ve bütün mal ve canını belâya atacak uzun bir yolu ihtiyar etsin, hiç kabil midir? Çünki: Edipleri, birkaç hurufatla muâraza edebilseydi; Kur'an, dâvasından vazgeçerdi. Onlar da maddi ve mânevi helâketten kurtulurlardı. Halbuki, muharebe gibi dehşetli, uzun bir yolu ihtiyar ettiler. Demek, muâraza-i bilhuruf mümkün değildi, muhaldi. Onun için muharebe-i bissüyufa mecbur oldular. Hem, Kur'anı tanzir etmek, taklidini yapmak için gayet şiddetli iki sebep var. Birisi, düşmanın hırs-ı muârazası; diğeri, dostlarının şevk-i taklididir ki, şu iki sâik-ı şedid altında milyonlar Arabi kitablar yazılmış ki hiçbirisi ona benzemez. Âlim olsun, âmi olsun her kim O'na ve onlara baksa kat'iyyen diyecek ki: ""Kur'an, bunlara benzemez. Hiçbirisi onu tanzir edemez."" Şu hâlde, ya Kur'an, bütününün altındadır. Bu ise bütün dost ve düşmanın ittifakıyla battaldır, muhaldir. Veya Kur'an, o yazılan umum kitabların fevkindedir. S.)"

Muallekiyyet
Muallak olma, askıda oluş, boşta durma.

Muallel
Sakat, eksik, noksan. * Hasta, illetli.

Muallem
Ta'lim görmüş, ta'limli.

Muallem asker
Tâlim görmüş asker.

Muallil
Ta'lil eden. Sonradan bir sebeb ve bahane ileri süren. * Eyyam-ı acuzdan bir gün.

Muallim
Ta'lim eden, öğreten, ilim öğreten.

Muallime
Hanım hoca. Öğreten ve tâlim eden kadın veya kız.

Muallimât
Öğretici kadınlar, kadın hocalar.

Muallimîn
Muallimler. Hocalar, ta'lim edenler, öğretenler.

Muallî
Yücelten, yükselten. * Sağılır davarın sağ tarafından sağmaya varan kişi.

Muamelat
(Muâmele. C.) Muameleler.

Muamele
(C.: Muâmelât) Hatt-ı hareket. Davranma, davranış. Birbiri ile iş görme, amel etme. Alış veriş. * Resmi dairelerde yapılan herhangi bir iş.

Muamere
İmaret etmek.

Muamil
(Amel. den) İş yapan. Muamele yapan. Muameleci.

Muamma
(Amâ. dan) Anlaşılmaz iş. Karışık şey. Bilinmeyen hâl.

Muammem
Başı sarıklanmış. İmamelenmiş. Sarıklı olan.

Muammer
Ömür süren. Çok yaşamış. Uzun ömürlü, bahtlı.

Muammerîn
(Muammer. C.) (Ömr. den) Muammerler. Uzun ömürlü kimseler.

Muan'an
An'aneli. Senedli. Kimden kime haber verildiği şâhid ve râvilerin isimleri ile bildirilmiş olarak.

Muanaka
Birbirinin boynuna sarılma. Kucaklaşma.

Muanat
Bir şeyin zahmetini çekme. * Bir nesneyi dikkatle göz altında bulundurma. Ona göz kulak olma.

Muanber
(Anber. den) Güzel kokan. Güzel kokulu.

Muanede
(Anud. dan) İnad etme, ayak direme.

Muanid
İnadcı. Kimseye uymayan. Dediğini yapmak isteyen.

Muanik
(Unk. dan) Birbirinin boynuna sarılan, kucaklaşan.

Muanne
Muhâlefet etmek, karşı gelmek.

Muannid
İnadcı. Muânid.

Muannif
Ta'nif eden. Şiddetle azarlayan.

Muanven
İsim sahibi. Ünvanlı. Ünvan verilen. Meşhur. Tantanalı.

Muanık
Birbirinin boynuna sarılan. Kucaklaşan.

Muar
Ödünç alınmış olan mal.

Muaraza
Bir şeyden yan verip sapmak. * Biri ile yarışmak. * Birbirine karşı gelmek. Sözle karşılıklı mücadele. Söz mücadelesi.

Muaraza-i bil-huruf
Söz, yazı veya fikir ile birisine karşı gelmek. Sözlü mücâdele. (Bak: Muallekat-ı seb'a)

Muaraza-i bis-süyuf
Kılınçla, kuvvetle, silâhla mücadele etmek. Silâhla karşı koymak.

Muare
Zarar etmek.

Muarefe
Karşılıklı görüşme ve tanışma. * Gr: Nekre olmayan kelime. Muayyen ve harf-i târifli olmak. (Bak: Lâm)

Muarekat
(Muâreke. C.) (Ark. dan) Vuruşmalar, savaşlar, kavgalar.

Muareke
(C.: Muârekât) Kavga. Vuruşma. Muharebe. Döğüşme.

Muarra
Fenalıktan uzak. Boş. Beri. Yüksek. Temiz. Çıplak.

Muarreb
Arablaştırılmış. Arablaşmış.

Muarref
Târif edilmiş, anlatılıp bildirilmiş. Bildik. Belli. Bilinen. * Gr: Harf-i târifli kelime. * Mat: Sınırlı. Hududlu.

Muarres
Çömlek koyacak yer. Gecenin geç vakitlerinde inilecek yer.

Muarrif
Târif edici. Anlatıcı. İzah edip bildirici. Tanıtan. Tercüman.

Muarrifân
(Tesniye şeklindedir) İki tarif edici. * f. Tarif ediciler. Muarrifler.

Muarriye
Hekim bıçağı.

Muarrık
(Arak. dan) Tıb: Terletici ilâç.

Muarrız
Dokunaklı söz söyliyen.

Muarız
Bir şeyden yan çizen. Muâraza eden. Karşı gelen. (Bak: Münâkaşa)

Muarız-ül kelâm
(Bak: Maarîz-ül kelâm)

Muarızîn
(Muârız. C.) Muârızlar, muhalifler. Karşı gelenler.

Muasame
Hıfzetmek, korumak.

Muasara
(Muâsarat) (Asr. dan) Muâsır olma. Aynı asır ve zamanda yaşama.

Muasat
İtâatsizlik etme. Baş kaldırma. İsyân etme.

Muasere
Fakirlik. * Zorluk, güçlük.

Muasfer
Usfur ile boyanmış nesne.

Muasker
(Asker. den) Ordu yeri, asker karargâhı. Ordunun muharebe zamanında toplandığı yer.

Muassel
İçine bal katılmış. Ballı.

Muasî
İtaatsiz, isyan eden, baş kaldıran.

Muasır
Bir asırda yaşayanlardan herbiri. Hem asır olan. Aynı devirde yaşayan.

Muasırîn
(Muasır. C.) (Asr. dan) Aynı asırda yaşayanlar. Bir asırda yaşamış olanlar.

Muatat
Birbirine atâ etmek, karşılıklı hediyeleşmek. * Vermek.

Muateb(e)
Azarlanılan. Tekdir olunan. Azarlanmış. * Paylamak, çıkışmak.

Muatib
(İtâb. dan) Tekdir eden, paylıyan, azarlıyan.

Muattal
Tatil edilmiş. Kullanılmaz olmuş. Battal edilmiş. Terkedilmiş. * İşsiz. Tenbel.

Muattar
Itırlı, kokulu. * Güzel kokulu bir lâle çiçeğinin adı.

Muattis
(Ats. dan) Aksırtan, aksırtıcı.

Muattıl
Atıl bırakan. İşsiz eden. İşe yaramaz hâle getiren.

Muattıla
Boş bırakılmış. Atâlete atılmış. * Hâlık'a itikat etmeyen. (Bak: Ta'til)

Muattış
(Atş. dan) Susatan, susatıcı.

Muavede(t)
(Avdet. den) Dönüş, geri dönme, avdet etme. * Adet edinme.

Muaveme
(Ağaç) bir sene meyve verip, bir sene vermeme. * Bir seneliğine tutma.

Muavenat
(Muâvenet. C.) Muâvenetler, yardım etmeler.

Muavenet
Yardımcılık. Yardım. Teâvün.

Muavenet-i nakdiye
Para yardımı.

Muavid
Geri dönen, avdet eden.

Muavin
Yardımcı. Yardım eden. Vekil. * Mekteblerde ve resmi dairelerde müdürden sonra gelen idare memuru.

Muaviye
Tilki eniği.

Muavvak
(Avk. dan) Ta'vik edilip geriye bırakılmış iş.

Muavvec
(İvec. den) Eğik, eğri, eğilmiş.

Muavvez
Gerdanlık. Nazarlık. Nüsha geçirilecek yer. * Evin etrafındaki mer'a.

Muavvezetân
(Muavvezeteyn) Kur'ân-ı Kerim'in son iki suresi. (Dâima okunacak gâyet lüzumlu dersleri verdiği ve her çeşit şerli işlerden Allah'a sığınmayı tavsiye ve emrettiği için bu isim verilmiştir.)

Muavvizat
(Bak: Felak)

Muavvık
Ta'vik eden. Geriye bırakan. Oyalanan.

Muayede
(Îd. den) Bayramlaşmak.

Muayene
Zâhir ve âşikâre olmak, görünmek, belli olmak. * Gözden geçirme, yoklama, kontrol etmek.

Muayenehane
f. Hekimlerin, hastaları muayene ettikleri yer.

Muayere
Ayarlama.

Muayeşe
Beraberce hoşça geçinme.

Muayin
(Ayn. dan) Kat'i ve kesin olarak belli olan. Görülmüş olan.

Muayyeb
(C.: Muayyebât) (Ayb. dan) Ayıplanmış.

Muayyebat
(Muayyeb. C.) Ayıp ve iğrenç şeyler.

Muayyen
Görülmüş olan, kat'i olarak belli olan, belli, ölçülü, tayin ve tesbit olunmuş, karalaştırılmış.

Muayyin
(Ayn. dan) Tâyin eden, belirten, belirtici.

Muaz ibn-i cebel
"(Ebu Abdurrahman el Ensarî) Ashâb-ı Kirâm arasında hürmetle yâd olunan büyük fakihlerdendir. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın sağlığında Kur'an-ı Kerim'i cem'edip ezberleyen bahtiyarlardandır. Peygamberimiz, ""Kur'ânı, Muaz İbn-i Cebel'den alınız"" buyurmuştur. 157 hadis rivâyet etmiştir. Ürdün nâhiyesinde otuz yaşında olduğu hâlde ebediyete intikal etti. (R.A.)"

Muazade
Yardım etme.

Muazale
Bir sözün mânasını başka sözle bağlayıp kelâmı arka arkaya getirme. * Kafiyeyi ayrılmıyacak şekilde mâkabliyle bağlama. * Sözde kelimeleri tekrarla kullanma.

Muazere
Ma'zeret, özür dileme.

Muazzam
Büyük, iri, cesim, mükerrem, mübeccel, koskoca.

Muazzamât
Büyük ve ağır işler. Muazzam şeyler.

Muazzeb
Eziyet çeken, azap içinde bulunan. Sıkıntıda kalan.

Muazzef
Nefsin arzularını terkeden, zühd sâhibi.

Muazzel
Ayıplanmış, ta'zil edilmiş. Azarlanmış, paylanmış.

Muazzez
Çok aziz. Muhterem. Çok sevgili, kıymettâr, izzetlendirilmiş.

Muazzezen
İzzet ve ikram ile, ikram olunarak, ağırlanarak.

Muazzi
Sabredici.

Muazzib
Ta'zib edin, azapla eziyet veren.

Muazzir
(Özür. den) Ta'zir eden, sahte özür süren.

Muazıd
Yardım eden.

Muaşaka
Sevişme. Ziyadesiyle arz-ı muhabbet etme. Birbirini sevme. Karşılıklı aşk ve muhabbet.

Muaşere
Karışmak.

Muaşeret
Birlikte yaşanılanlar. * Sünnet dâiresinde insanlarla iyi münâsebet.

Muaşir
Muâşeret eden ve birbiriyle iyi geçinir olan.

Muaşirân
(Muaşir. C.) Muaşirler. Birbirleriyle iyi geçinen kimseler.

Muaşık
(Işk. dan) Seven, âşık olan. Muhabbet eden.

Muaşşer
(Aşr. dan) Onlu, onluk. On kısma bölünmüş. * Edb: Onar mısralık bendlerden teşekkül eden manzumeler.

Muaşşeş
Ağaçlarında kuş yuvası çok olan yer.

Muaşşir
(Aşr. dan) Ondalıkçı. Öşürcü. Aşar memuru.

Mubadil
(Bak: Mübâdil)

Mubah
(İbâhe. den) İşlenmesinde sevab ve günah olmayan şey. * Fık: Yapılması ve yapılmaması şer'an câiz bulunan şey. (Yemek, içmek, uyumak gibi.)

Mubahase
(Bak: Mübâhese)

Mubahat
(Mubah. C.) Mübahlar. Günahı, sevabı olmayan, işlemesi ne haram, ne de helâl olan şeyler.

Mubahhal
Cimri, tamahkâr, pinti.

Mubahhar
Tütsülenmiş. * Buhar hâline gelmiş, buharlanmış.

Mubarek
(Bak: Mübârek)

Mubareze
(Bak: Mübâreze)

Mubasara
"Görme yarışına çıkma. İki kişinin, ""hangimiz evvel görüyor"" diye bir yere bakması."

Mubassır
Gözetici, bekleyici, bakıcı. * Eskiden gümrüklerde muhafaza memuru ve mektebte talebenin inzibatına bakan memur.

Mubataşa
İki kişi elleriyle birbirlerini kucaklamağa çalışma.

Mubattın
Kin tutan, hased eden. * Karnı zayıf ve içine çökük olan.

Mubaşeret
(Bak: Mübâşeret)

Mubemu
f. Tel tel, kıl kıl. Birer birer. İnceden inceye, çok dikkatle.

Mubend
f. Saç bağı.

Mubid
Zerdüşt. Mecusi din adamı. * Tedbirli, akıllı adam.

Mubik
(C.: Mubikat) Helâk edici. * İsyan. * Büyük günah.

Mubikat
(Vebk. den) Helâk edici şeyler. Mühlik.

Mubikat-ı seb'a
"İnsanı felâkete götüren yedi kebâir, yedi büyük günah: Katil, zinâ, şarab içmek, ukuk-ı vâlideyn (yâni; sılâ-yı rahmi terk), kumar oynamak, yalan şâhidliği, dine zarar verecek bid'alara tarafdarlık. (Bak: Kebâir)"

Mubsır
Görücü, gösterici, görünen, bilici, bildirici, vazıh ve âşikâr. * Mantık. Kelâm ve seyrin mutediline denir.

Mubsırât
(Mubsır. C.) Görünenler, görünen âlem.

Mubtal
İptal edilmiş.

Mubtıl
İptal eden.

Muceb
İcâb etmiş, lâzım gelmiş. Bir söz veya emrin icâb ettiği şey, netice. * Büyük bir memurun, kendisine sunulan evrakı tasdik için ettiği işaret.

Mucer
(Ecr. den) Kiraya verilmiş olan şey.

Mucez
(İcaz. dan) İcaz yoluyla. Muhtasar ve mücmel bir tarzda. Kısaca.

Muci'
(Vecâ'. dan) Elem ve acı veren.

Mucib
(Mucibe) İcâb eden, lâzım gelen. * Bir şeyin peydâ olmasına vesile ve sebep olan. Gereken. Gerektiren, lâzım gelen.

Mucib-i bizzat
İster istemez kendisi işi yapmaya mecbur olan. Serbest ve istediği gibi hareket edemeyen. (Meselâ: Güneş ışığının, güneşin kendi zâtının zaruri neticesi olması gibi.)

Mucib-i istikrah
Nefrete, sevmemeye sebeb olan.

Mucib-i teyakkuz
Teyakkuzu, yâni uyanıklığı icâb ettiren.

Mucibat
(Mucib. C.) Sebepler.

Mucibe-i külliye
Man: Müsbet ve umumi (şumüllü) olan kaziye.

Mucid
Yeni bir şey icad eden, meydana getiren, bulan. * Yaratan. Yoktan var eden.(Ve keza, bu fâni dünyadan da çıkacaksın. Öyle ise, aziz olarak çıkmaya çalış. Vücudunu Mucidine fedâ et. Mukabilinde büyük bir fiat alacaksın!.. M.N.)

Mucid-i hakikî
İcad etme iktidarının yegâne sahibi mânasında olarak (Allah) hakkında kullanılır.

Mucir
(Ecir. den) İcar eden, kiraya veren. (Bak: Mücir)

Muciz
Kısa. Muhtasar. Özlü. Az sözün çok mânâ ifâde edeni.

Mucî
(Vecâ. dan) Acıtan, ağrıtan.

Mucîb
(Cevab. dan) İcabet eden, uyan. Kendisinden istenilen iş ve suali cevaplandıran.

Mucîz
İcâzet veren, izin veren.

Muda'
Fık: Emâneten kendine bir şey bırakılan kimse. * Serkeş ve oynak olmayıp, mazlum ve sâkin olan at.

Mudarebat
(Mudarabe. C.) Mudarebeler, döğüşmeler, vuruşmalar.

Mudarebe
(Darb. dan) Döğüşme, vuruşma. * Bir taraftan sermaye diğer taraftan emek ile kurulan ticaret şirketi. (O.L.)

Mudarib
(Darb. dan) Döğüşen. Birbirlerine vuran.

Mudcer
(Ducret. den) Sıkıntılı olan. Sıkılmış.

Mudcir
(Ducret. den) Sıkıntı veren, sıkan, gamlandıran.

Mudga
Et parçası, bir çiğnem et.

Mudhak
Kendisine gülünen. Soytarı. Gülünç hâle düşen.

Mudhik
Güldürücü, güldüren, maskaralık ederek halkı güldüren.

Mudhike
Gülünç şey, gülünecek hâl. Komedya.

Mudhikât
(Mudhike. C.) (Dıhk. den) Gülünecek şeyler. Mudhikeler.

Mudi'
Fık: Malının muhâfazasını başkasına emânet ve havâle eden.

Mudill
İdlâl edici, yoldan çıkaran, eğri yola teşvik edici.

Mudille
(Dalâlet. den) Baştan çıkaran, azdıran, doğru yoldan saptıran.

Mudiyyen
Giderek, geçerek.

Mudî
Işık verici, parlak ve ruşen olan.

Mudîk
(Bak: Muzîk)

Mufad
(Bak: Müfad)

Mufadala
(Bak: Mufâzala)

Mufaddel
Faziletlendirilmiş, diğerlerinden ayrıca fazilet itibarıyla temayüz etmiş, yükselmiş.

Mufaddıl
Faziletlendiren, iyilik eden ve nimet veren.

Mufaddılîn
Faziletliler. Yüksek ve büyük zatlar.

Mufahham
(Fahm. dan) Kömürleşmiş, kömür halini almış.

Mufarakat
Ayrılık, ayrılmak.

Mufarrit
(Fart. dan) Kusur yapan, eksik işleyen. Aşırı giden.

Mufasala
Ayrılma.

Mufassal
Tafsilli, tafsilâtlı, izahlı. Geniş mâlumatlı, kısımlara ayrılıp anlatılmış.

Mufassalan
Geniş, izahlı olarak. Tafsilâtlıca. Kısımlara ayrılıp anlatılmış olan.

Mufassıl
Kısımlara ayrılan, fasıl fasıl ayıran, adalet eden.

Mufavvaz
Yapılması ısmarlanmış.

Mufavviz
Bir kimseye bir vazifeyi veren. Yapmasını ısmarlıyan.

Mufaz
Çok, bol. Bereketli, feyizli.

Mufazala
Fazilet ve meziyetle birbiri ile yarışma.

Mufazzal
(Fazl. dan) Başkalarına üstün tutulmuş. Tafdil edilmiş.

Mufazzaz
Gümüş kaplamalı, gümüşlü.

Mufazzih
Rezil eden.

Mufsih
Fesâhetle ve düzgün olarak konuşan.

Muftır
(Fıtr. dan) Oruç açan, iftar eden.

Mufî
İfa eden, ödeyen, yerine getiren.

Mug
(C.: Mugan) Mecusi. Ateşperest. Ateşe tapan. Zerdüşt dininde olan.

Mug-beçegân
(Mugbeçe. C.) f. Mecusi çocukları. * Meyhâne çırakları.

Mug-kede
f. Meyhane. * Ateşe tapanların ibadethanesi.

Mugabber
Tozlu nesne.

Mugabene
(Gabn. dan) İki taraf birbirini aldatma.

Mugabese
Karıştırmak.

Mugaddî
(Mugazzi) Gıdalı, besleyici, gıdası çok, faydalı.

Mugadere
(Mugaderet) Bırakmak, salıvermek.

Mugafaza
Ansızdan tutmak.

Mugalaka
Diğerleri karışmayarak iki kişinin atlarıyla yarışması.

Mugalata
(Galat. dan) Karşısındakini yanıltmak için söz söylemek. Doğruya benzer yanlış sözler. Safsata. Hatalı ve yanlış söz. Demagoji. * Man: Vehimlerden terekküb eden kıyastır.

Mugalatat
(Mugalata. C.) Safsatalar. Demagojiler. Mugalâtalar.

Mugalaza
Düşmanlık, husumet, adâvet.

Mugalebe
Üstün olmağa, galib gelmeyeğe çalışmak. Birisine galib gelmek.

Mugalgal
Haber.

Mugallat(a)
(Galat. dan) Yanlış telâffuz edilmiş.

Mugalleb
Defâlarca mağlup olan kişi.

Mugallî
(Galeyân. dan) İyice kaynatılmış. * Ihlamur, papatya gibi çiçeklerin kaynatılmış suyu.

Mugamere
(Ga, uzun okunur) Nefsini zorluğa ve şiddete zorlama.

Mugamese
Suya daldırışmak, birbirini suya daldırmak.

Mugameze
Birini göz işaretiyle zemmetme.

Mugamir
Nefsini tehlikeye koyan kişi.

Mugammed
(Gamd. dan) Örtülü, kılıflı. Kınına konmuş.

Mugammer
İşten anlamıyan bön kimse.

Mugan
(Mug. C.) f. Mecusiler, ateşe tapanlar. Zerdüştler.

Mugane
Ateşe tapan mecusilerin âyini.

Muganniye
Şarkıcı kadın.

Mugannî
Nağmeli ve çeşitli sesle okuyan, ahenkle okuyucu. * Hoş sesle öten.

Mugar
Düşman üzerine hücum etmek.

Mugarrak
(Gark. dan) Suya daldırılmış. * Gümüşle süslü.

Mugarrid
Pek güzel öten kuş. * Yüksek sesle nefse hoş gelen şarkılar söyliyen.

Mugas
Yaban narının kökü.

Mugasmer
Kaba dokunmuş kötü bez.

Mugassas
Kalıba dökülmüş.

Mugattî
Perdelenmiş, örtülmüş. Üstü örtülü.

Mugavele
Bir kimseyi azdırıp yoldan çıkarmak. * Helâk etmek.

Mugavere
Yağma, çapul.

Mugayebe
Kaybolma. * Bir kimseyi arkasından zemmetme. Gıybet etme.

Mugayeret
(Gayr. den) Aykırılık. Uymazlık. Başka türlü olma.

Mugayir
Aykırı. Uymaz. Zıd. Başka türlü.

Mugaylan
Çölde yetişen bir nevi dikenli çalı. Deve dikeni.

Mugaylangâh
f. Dünya.

Mugaylanzar
f. Dünya. * Deve dikeni biten yer, dikenlik.

Mugayyeb
(C.: Mugayyebât) (Gayb. dan) Kayıp. Kaybedilmiş.

Mugayyebat
(Magibât) Zâhir duygularla bilinmeyen, bizce gaip olan, bilinmeyen şeyler.

Mugayyebe
Gizli şey. Görünmeyen ve saklı olan nesne.

Mugayyebât-ı hamse
"Beş bilinmeyen. Bizce gaib olan beş şey:1- Kıyamet vakti, 2- Yağmurun ne zaman yağacağı, 3- Ana rahmindeki çocuğun mahiyeti ve ceninin isti'dadı ve mânevi simasının ne olduğu, 4- Yarın insan hayr ve şer olarak ne kazanacağını, 5- İnsanın nerede öleceğini Allah bildirmedikçe kimse bilemez. Bunlara mefâtih-ül gayb da denir.(""Mugayyebât-ı Hamse""ye dair Sure-i Lokman'ın âhirindeki âyetin hakkında mühim sualinize gayet mühim bir cevap isterken, maatteessüf şimdiki hâlet-i ruhiyem ve ahvâl-i maddiyem o cevaba müsaid değildir. Yalnız sualinizin temas ettiği bir iki noktaya gayet mücmel işaret edeceğiz. Şu sualinizin meâli gösteriyor ki, ehl-i ilhad tarafından tenkid suretinde mugayyebât-ı hamseden yağmurun gelmek vaktine ve rahm-i mâderdeki ceninin keyfiyetine itiraz edilmiş. Demişler ki: ""Rasathânelerde bir âletle yağmurun vakt-i nüzulü keşfediliyor. Onu da Allah'dan başkası da biliyor. Hem röntgen şuâiyle rahm-i maderdeki ceninin müzekker, müennes olduğu anlaşılıyor. Demek mugayyebat-ı hamseye ıttıla' kabildir""?Elcevap: Yağmurun vakt-i nüzulü bir kaideye merbut olmadığı için, doğrudan doğruya meşiet-i hâssa-i İlâhiyye ile bağlı ve hazine-i rahmetten hususi iradeye tâbi olduğunun, bir sırr-ı hikmeti şudur ki: Kâinatta en mühim hakikat ve en kıymetdar mahiyet, nur, vücud ve hayat ve rahmettir ki, bu dört şey; perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya Kudret-i İlâhiyye ve meşiet-i hassa-i İlâhiyyeye bakar. Sair masnuatta zahiri esbab; kudretin tasarrufuna perde oluyorlar. Ve muttarid kanunlar ve kaideler, bir derece irade ve meşiete hicab oluyor. Fakat vücud, hayat ve nur ve rahmette o perdeler konulmamış. Çünki; perdelerin sırr-ı hikmeti o işte cereyan etmiyor. Madem vücudda en mühim hakikat rahmet ve hayattır; yağmur, hayata menşe ve medâr-ı rahmet, belki ayn-ı rahmettir. Elbette vesait perde olmıyacak. Kaide ve yeknesaklık dahi, meşiet-i hassa-i İlâhiyyeyi setretmiyecek; tâ ki, her vakit herkes herşeyde şükür ve ubudiyete ve sual ve duaya mecbur olsun. Eğer bir kaide dahilinde olsaydı, o kaideye güvenip şükür ve rica kapısı kapanırdı. Güneşin tuluunda ne kadar menfaatler olduğu mâlumdur. Halbuki muttarid bir kaideye tabi olduğundan, Güneşin çıkması için dua edilmiyor ve çıkmasına dair şükür yapılmıyor. Ve ilm-i beşerî, o kaidenin yoluyla yarın Güneşin çıkacağını bildiği için, gaibden sayılmıyor. Fakat yağmurun cüz'iyatı bir kaideye tâbi olmadığı için, her vakit insanlar rica ve dua ile dergâh-ı İlâhiyyeye ilticaya mecbur oluyorlar. Ve ilm-i beşerî, vakt-i nüzulünü tayin edemediği için, sırf hazine-i rahmetten bir nimet-i hassa telâkki edip hakiki şükrediyorlar.İşte bu âyet, bu nokta-i nazardan yağmurun vakt-i nüzulünü, Mugayyebat-ı Hamse'ye idhal ediyor. Rasadhanelerdeki âletle, bir yağmurun mukaddematını hissedip vaktini tayin etmek, gaibi bilmek değil, belki gaibden çıkıp âlem-i şehadete takarrubu vaktinde bazı mukaddematına ıttıla' suretinde bilmektir. Nasıl, en hafi umur-u gaybiye vukua geldikte veyahud vukua yakın olduktan sonra hiss-i kabl-el-vukuun bir nev'iyle bilinir. O, gaybı bilmek değil; belki o, mevcudu veya mukarreb-ül-vücudu bilmektir. Hatta ben kendi âsâbımda bir hassasiyet cihetiyle yirmi dört saat evvel, gelecek yağmuru bazen hissediyorum. Demek yağmurun mukaddematı, mebâdileri var. O mebâdiler, rutubet nev'inden kendini gösteriyor, arkasından yağmurun geldiğini bildiriyor. Bu hal, aynen kaide gibi, ilm-i beşerin gaibden çıkıp daha şehadete girmiyen umura vüsule bir vesile olur. Fakat daha âlem-i şehadete ayak basmayan ve meşiet-i hassa ile rahmet-i hassadan çıkmıyan yağmurun vakt-i nüzulünü bilmek, ilm-i Allâm-ül-Guyub'a mahsustur.Kaldı İkinci Mes'ele: Röntgen şuâiyle rahm-ı mâderdeki çocuğun erkek ve dişisini bilmek ile $ âyetinin meâl-i gaybîsine münafi olamaz. Çünki: Âyet yalnız zükuret ve ünuset keyfiyetine değil, belki o çocuğun acib istidad-ı hususisi ve istikbalde kesbedeceği vaziyetine medar olan mukadderat-ı hayatiyesinin mebâdileri, hatta simasındaki gayet acib olan sikke-i Samediyet muraddır ki, çocuğun o tarzda bilinmesi, ilm-i Allâm-ül-Guyub'a mahsustur. Yüzbin röntgen-misal fikr-i beşerî birleşse, yine o çocuğun umum efrâd-ı beşeriyeye karşı birer alâmet-i fârikası bulunan yalnız hakiki sima-yı vechiyesini keşfedemez. Nerede kaldı ki sima-yı veçhisinden yüz defa daha harika olan istidadındaki sima-yı mâneviyi keşfedebilsin. Başta dedik ki: Vücud ve hayat ve rahmet, bu kâinatta en mühim hakikatlardır ve en mühim makam onlarındır. İşte onun için o câmi hakikat-ı hayatiye, bütün incelikleriyle ve dekaikiyle irade-i hassaya ve rahmet-i hassaya ve meşiet-i hassaya bakmalarının bir sırrı şudur ki; hayat, bütün cihazatiyle ve cihâtiyle şükür ve ubudiyet ve tesbihin menşe' ve medârı olduğundandır ki, irade-i hassaya hicab olan yeknesaklık ve kaidelik ve rahmet-i hassaya perde olan vesâit-i zahiriye konulmamıştır. Cenab-ı Hakkın rahm-ı mâderdeki çocukların sima-yı maddî ve mânevîlerinde iki cilvesi var:Birisi : Vahdetini ve Ehadiyetini ve Samediyetini gösterir ki, o çocuk âzâ-yı esasîde ve cihazat-ı insaniyenin envâında sair insanlarla muvafık ve mutabık olduğu cihetle, Hâlık ve Sâniinin vahdetine şehadet ediyor. O cenin bu lisan ile bağırıyor ki: ""Bana bu sima ve âzâyı veren kim ise, bütün esasat-ı âzâda bana benzeyen bütün insanların sânii dahi O'dur. Ve hem bütün zihayatın sânii O'dur.""İşte rahm-i mâderdeki ceninin bu lisanı, gaybî değil, kaideye ve ıttırada ve nev'ine tâbi olduğu için mâlumdur, bilinebilir. Âlem-i şehadetten âlem-i gayba girmiş bir daldır ve bir dildir.İkinci Cihet : Sima-yı istidadiye-i hususiyesi ve sima-yı veçhiye-i şahsiyesi lisaniyle Sâniinin ihtiyarını, iradesini ve meşietini ve rahmet-i hassasını ve hiçbir kayd altında olmadığını, bağırıp gösteriyor. Fakat bu lisan, gayb-ül-gaybdan geliyor. İlm-i ezeliden başkası, kabl-el-vücud bunu göremiyor ve ihata edemiyor. Rahm-i mâderde iken bu simanın binde bir cihazatı görünmekle, bilinmiyor!Elhasıl: Ceninin sima-yı istidadîsinde ve sima-yı veçhiyesinde hem delil-i vahdaniyet var, hem ihtiyar ve irade-i İlâhiyyenin hücceti vardır. L.)"

Mugayyer
(Gayr. dan) Değiştirilmiş, başkalaştırılmış. Tağyir edilmiş.

Mugayyir
Tağyir eden, değiştiren.

Mugazane
Gözün yanlarında olan büklüm.

Mugazebe
Karşılıklı olarak birbirini kızdırıp gazaba getirme.

Mugazele
(Ga, uzun okunur) Aşıkane şakalaşma, lâtifeleşme.

Mugazıb
Gadap etmek, kızmak, hiddetlenmek.

Mugaşşî
(Gaşy. den) Bayıltıcı, bayıltan.

Mugber
(Gubar. dan) Gücenmiş, darılmış, küskün. * Tozlanmış, tozlu.

Mugberr-ül hâtır
Hatırı kalmış, gücenmiş.

Mugbeçe
(C.: Mugbeçegân) f. Meyhaneci çırağı. * Mecusi çocuğu.

Mugbir
Gücenmiş. İğbirar sahibi. * Toz koparan.

Mugf
Uyuyan.

Mugfel
(Guful. den) Aldatılmış, iğfâl olunmuş. Kandırılmış.

Mugfil
Aldatan, iğfal eden.

Mugidd
Gadap edici, kızgın, hiddetlenici.

Mugişş
Birisini fenalığa bırakan, aldatan.

Muglak
(Galak. den) Kapalı, kilitli. * Anlaşılmaz, çapraşık söz.

Mugliyy
Kaynamış çiçek, papatya veya ıhlamur suyu.

Mugnat
İhtiyaç.

Mugnî
Def'edici, kovan. * Zengin eden, müstağni kılan. * Doyuran gönlünü tok eden.

Mugrak
(Gark. dan) Batmış veya batırılmış (suya). Gark edilmiş.

Mugre
Bulanıklık.

Mugrem
Âşık, tutkun.

Mugremun
Ağır borca uğratılmış olanlar.

Mugrib
Anka kuşu.

Mugrîl
şişmiş maktul.

Mugtab
Gıybet söyleyici, gıybet eden.

Mugtanem
Ganimet olarak alınmış olan, alınan.

Mugtasıb
Gasb eden, zorla alan.

Mugtebıt
Gıbta olunmuş, hâli iyi olan kimse.

Mugtedî
(Gıda. dan) Gıda alan, gıdalanan. Beslenen.

Mugtelim
Hırs ve şehveti çok olan.

Mugtemiz
Gammazlıyan.

Mugtenem
(Ganimet. den) Ganimet olarak alınmış.

Mugtenim
Ganimet olarak alan. Bedava alan. Ganimet bilen.

Mugterib
(Gurub. dan) Batan, gurub eden. * Gurub. * (Gurbet. den) Gurbete giden. Gurbete çıkan.

Mugterif
Elini daldırarak avucuyla su alan.

Mugterik
Batan, suda boğulan, garkolan.

Mugtesil
(Gusl. den) Yıkanan, gusleden.

Mugve
(C: Mugveyât) Canavarı düşürüp yakalamak için kazıp ağzını örttükleri kuyu.

Mugzib
(Gazab. dan) Gazaba getiren, kızdıran.

Mugîs
Yardım eden, yardıma koşan. Medet edici. Muin.

Mugşa
(Gaşy. den) Bürünmüş, örtülmüş.

Muhab
Kendisinden ürkülüp korkulan.

Muhaba
Korku, perva, havf, çekingenlik.

Muhabbet
"Sevgi, sevme. * Sohbet. Ruhun, kendisinden lezzet duyduğu şeye meyletmesi. (Zıddı: Buğzetme ve adavettir.)(Eğer denilse: Al-i Beyt'e muhabbeti, Kur'an emrediyor. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm çok teşvik etmiş. O muhabbet, Şialar için belki bir özür teşkil eder. Çünki ehl-i muhabbet, bir derece ehl-i sekirdir. Ne için Şialar hususan Râfızîler, o muhabbetten istifade etmiyorlar; belki, işâret-i Nebeviye ile o fart-ı muhabbetten mahkûmdurlar.Elcevab: Muhabbet iki kısımdır:Biri : Mâna-yı harfiyle, yâni; Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm hesabına, Cenab-ı Hak nâmına, Hazret-i Ali ile Hasan ve Hüseyin ve Âl-i Beyt'i sevmektir. Şu muhabbet Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın muhabbetini ziyadeleştirir. Cenab-ı Hakk'ın muhabbetine vesile olur. Şu muhabbet meşrudur, ifratı zarar vermez, tecavüz etmez, başkalarının zemmini ve adavetini iktiza etmez.İkincisi : Mâna-yı ismiyle muhabbettir. Yâni: Bizzat onları sever. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ı düşünmeden Hazret-i Ali'nin kahramanlıklarını ve kemâlini ve Hazret-i Hasan ve Hüseyin'in yüksek faziletlerini düşünüp sever. Hattâ Allah'ı bilmese de, Peygamber'i tanımasa da yine onları sever. Bu sevmek, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın muhabbetine ve Cenab-ı Hakk'ın muhabbetine sebebiyet vermez; hem ifrat olsa, başkaların zemmini ve adavetini iktiza eder.İşte işaret-i Nebeviye ile, Hazret-i Ali hakkında ziyade muhabbetlerinde, Hazret-i Ebu Bekir-is Sıddık ile Hazret-i Ömer'den teberri ettiklerinden hasârete düşmüşler. Ve o menfi muhabbet, sebeb-i hasârettir. M.)"

Muhabbetdarane
Muhabbete yakışır şekilde.

Muhabbetkâr
Muhabbetli, sevgi gösteren.

Muhabbetname
f. Sevgisini bildiren yazılı kâğıt. Aşkını bildiren yazı.

Muhabbetullah
"Cenab-ı Hakk'a karşı beslenen ihlâslı sevgi.(...Sende, senin nefsine olan şedid muhabbetin O'nun zâtına karşı muhabbet-i zâtiyedir ki, sen su-i istimal edip kendi zâtına sarfediyorsun. Öyle ise, nefsindeki eneyi yırt, hüveyi göster. Ve kâinata dağınık bütün muhabbetlerin, O'nun esmâ ve sıfâtına karşı verilmiş bir muhabbettir. Sen su-i istimal etmişsin, cezasını da çekiyorsun. Çünkü yerinde sarfolunmayan bir muhabbet-i gayr-i meşruanın cezası, merhametsiz bir musibettir. Rahman-ür-Rahim ismiyle hurilerle müzeyyen Cennet gibi senin bütün arzularına câmi' bir meskeni, senin cismani hevesatına ihzar eden ve sair esmâsiyle senin ruhun, kalbin, sırrın, aklın ve sair letâifin arzularını tatmin edecek ebedi ihsanatını, o cennette sana müheyya eden ve her bir isminde mânevi çok hazine-i ihsan ve kerem bulunan bir Mahbub-u Ezelinin, elbette bir zerre muhabbeti, kâinata bedel olabilir. Kâinat O'nun bir cüz'i tecelli-i muhabbetine bedel olamaz. S.)(Velâyet yollarının ve tarikat şubelerinin en mühim esası ihlâsdır. Çünkü, ihlâs ile hafi şirklerden halâs olur. İhlâsı kazanmıyan, o yollarda gezemez ve o yolların en keskin kuvveti, muhabbettir. Evet muhabbet; mahbubunda bahaneler aramaz ve kusurlarını görmek istemez. Ve kemâline delâlet eden zayıf emâreleri, kavi hüccetler hükmünde görür. Dâima mahbubuna tarafdardır.İşte bu sırra binaendir ki, muhabbet ayağı ile marifetullaha teveccüh eden zâtlar şübehata ve itirâzata kulak vermezler, ucuz kurtulurlar. Binler şeytan toplansa, onların mahbub-u hakikisinin kemâline işaret eden bir emareyi, onların nazarında ibtal edemez. Eğer muhabbet olmazsa, o vakit kendi nefsi ve şeytanı ve harici şeytanların ettikleri itirazât içinde çok çırpınacak. Kahramancasına bir metanet ve kuvvet-i imân ve dikkat-ı nazar lâzımdır ki, kendisini kurtarsın.İşte bu sırra binaendir ki, umum meratib-i velâyette, mârifetullahtan gelen muhabbet, en mühim mâye ve iksirdir. Fakat muhabbetin bir vartası var ki, ubudiyyetin sırrı olan niyazdan, mahviyetten, naza ve dâvaya atlar, mizansız hareket eder. Mâsiva-yı İlâhiyeye teveccühü hengâmında, mâna-yı harfîden mâna-yı ismîye geçmesi ile, tiryak iken zehir olur. Yâni gayrullahı sevdiği vakit Cenab-ı Hak hesabına ve onun nâmına, onun bir âyine-i esmâsı olmak ciheti ile rabt-ı kalb etmek lâzım iken; bazan o zâtı o zât hesabına kendi kemâlât-ı şahsiyesi ve cemâl-i zâtîsi nâmına düşünüp, mâna-yı ismîyle sever. Allah'ı ve Peygamber'i düşünmeden yine onları sevebilir. Bu muhabbet, muhabbetullaha vesile değil, perde oluyor. Mâna-yı harfî ile olsa, muhabbetullaha vesile olur, belki cilvesidir denilebilir. M.)( $ âyetinde i'cazlı bir îcaz vardır. Çünki çok cümleler, bu üç cümlenin içinde dercedilmiştir. Şöyleki: Şu âyet diyor ki: ""Allah'a (Celle Celâluhu) imanınız varsa elbette Allah'ı seveceksiniz. Mâdem Allah'ı seversiniz, Allah'ın sevdiği tarzı yapacaksınız. Ve o sevdiği tarz ise, Allah'ın sevdiği zâta benzemelisiniz. Ona benzemek ise, ona ittiba etmektir. Ne vakit ona ittiba etseniz. Allah da sizi sevecek. Zâten siz Allah'ı seversiniz, tâ ki, Allah da sizi sevsin"". L.)"

Muhaberat
Muhabereler. Haberleşmeler. Haberleşme yapan dâireler.

Muhabere
Haberleşme. Karşılıklı birbirine haber verme.

Muhabere memuru
Telgrafçı.

Muhabir
Haber veren, haberci. * Gazeteye havadis gönderen kimse.

Muhacat
Bilmece hususunda birbiriyle zekâ yarışına çıkma.

Muhacce
(Hüccet. den) İddiâ edip münakaşa ederek deliller ve hüccetler gösterme. İsbatlar gösterme.

Muhacceb
Perdelenmiş, tecrid edilmiş. Perde ile ayrılmış.

Muhaccel
Ayağı sekili, beyazlı at. * Gerdeğe konulmuş.

Muhaccil
(Haclet. den) Utandıran, tahcil eden.

Muhacemat
Hücumlar, üşüşmeler. Her taraftan ve birden hücum etmeler.

Muhaceme
Hücum etme, saldırma.

Muhacerat
Göç etmeler, hicretler. Muhacirlik.

Muhacere
Birbirini men'etmek, birbirine engel olmak.

Muhaceret
(Hicret. den) Hicret etme, göç etme, göçme.

Muhacet
(Hecv. den) Karşılıklı olarak birbirini hicvetme, yerme.

Muhaceze
Fısıldamak.

Muhacim
Hücum eden, saldıran.

Muhacimîn
(Muhâcim. C.) Hücum edip saldıranlar, üşüşenler.

Muhacir
Göç eden, bir memleketten kalkıp, başka bir yere yerleşen. * Mc: Allah'ın yasak ettiğinden uzaklaşan.

Muhacirîn
Göç edenler, hicret edenler. İslâmiyetin ilk zuhurunda İslâm olanlardan Mekke'den Medine'ye hicret eden sahâbeler. (Bak: Ensar)

Muhadaa(t)
(Had'. dan) Aldatma, hile yapma, oyun etme.

Muhadat
Hediyeleşmek. Karşılıklı olarak hediyeler vermek.

Muhadda'
Aldana aldana bilgi ve tecrübe sâhibi olan.

Muhaddab
Boyanmış.

Muhaddar
Yeşil renkle boyanmış. Rengi yeşil yapılmış.

Muhadde
Muhâlefet, uyuşmazlık.

Muhaddeb
Kamburlu, tümsekli, üstü yumru olan. Dürbin camı gibi yumru olan.

Muhadded
Eti buruşmuş olan.

Muhadder
(Muhaddere) Kapalı, örtülü. * Nâmuslu müslüman kadını.

Muhaddes
Haber verilmiş. Tahdis olunmuş, şükranla bildirlimiş. Sadık-ül hads olan kimse. * Her zan, tahmine feraseti isabetli olan. * Nakil ve rivayet edilmiş olan.

Muhaddid
Keskinleştirici, bileyici. * Sınırlıyan, sınırını tâyin eden. Tahdid eden. Hududlandıran.

Muhaddir
Şişiren, kabartan.

Muhaddir(e)
Uyuşturucu ilâç.

Muhaddirat
(Muhaddire. C.) Uyuşturucu ilâçlar.

Muhaddis
Hadis ilminin bir çok usul ve füruunu bilen zât. Peygamber Efendimizin (A.S.M.) hâl ve sözlerini bize nakleden ve hadis ilminin mütehassısı.

Muhaddisîn
Hadis ilmiyle uğraşan eskiden gelmiş büyük ve kâmil zâtlar. Peygamberimizin (A.S.M.) sözünü işiterek bildirenler. (Bak: Hâfız)

Muhaddisîn-i muhaddesûn
Allah tarafından kendilerine ilham olunan muhaddisler.

Muhaddiş
Kulağı tırmalıyan. Tahdiş eden.

Muhadea
Aldatmak, hilecilik, oyun etmek.

Muhademe
Hizmet etmek.

Muhadenet
Yakın ahbablık, samimiyet. Dostluk.

Muhadere
Sür'at etmek.

Muhadese
(Hadis. den) Konuşma. Birbirine hikâye söyleme.

Muhadeşe
Tırmalama. Sıkıntı ve zahmet verme.

Muhadi'
(Had'. dan) Aldatan, kandıran. Hile eden, oyun yapan.

Muhadiane
f. Aldatarak, hile yaparak.

Muhadiş
Zahmet, ıztırab ve sıkıntı verici. Tırmalayıcı.

Muhafaza
Zarar ve ziyandan sakınıp korumak. * Himâye ve hıfzetmek. Gözetlemek. * Bir şeye devamlı olmak.

Muhafazakâr
f. Koruyucu. * Dinî amel ve işlere muhabbet eden. Dinî inanışında sağlam olan ve değiştirmeden muhafaza eden yüksek ve sâdık insan.

Muhafazat
Muhafızlık, koruyuculuk.

Muhafete
Söyleme, yavaş okuma.

Muhaffef
Hafiflendirilmiş, hafif edilmiş olan.

Muhaffif
(Hıffet. den) Hafifleten, hafifletici.

Muhafız
Muhafaza eden. Değiştirmeyen. Saklayan. Koruyan. Bekçi.

Muhafızîn
(Muhafız. C.) Muhafızlar, bekçiler. Bir yeri koruyup bekleyen kimseler.

Muhaha
Kemikten çıkan nesne.

Muhak
(Mahâk - Mihâk) Her arabi ayın son üç gecesi.

Muhakat
Bir kimseyi ahmak yerine koyma.

Muhakemat
(Muhakeme. C.) Muhakemeler.

Muhakeme
(C.: Muhakemât) (Hüküm. den) Dava için iki tarafın mahkemeye baş vurması. * İki tarafın mahkemeye baş vurması. * İki tarafı dinleyip hüküm vermek. * Düşünmek. * Zihinde inceleme yapmak. * Karar vermek için iyice düşünmek.

Muhakeme-i gıyabiye
Dâvâcılardan biri veya her ikisi de bulunmadıkları hâlde mahkemece verilen karar.

Muhakka
Çekişme. * Hak iddia etme.

Muhakkak(a)
(Hakk. dan) Hakikatı ve gerçeği belli olmuş. Tahkik edilmiş. Doğru. * Mutlaka ne olursa olsun.

Muhakkar
Hakir görülen. Hakarete uğramış.

Muhakkik
Hakikatı araştırıp bulan. İç yüzüne inceliyerek vakıf olan. * Hakikat âlimi. Hakikatlara hakkı ile vakıf ve ehl-i tahkik olan büyük İslâm âlimi.

Muhakkikane
f. Gerçeği ve hakikatı araştıran bir kimseye yakışır surette. Muhakkik olan bir insana yakışacak şekilde.

Muhakkikîn
Hakikatı bulup meydana çıkaranlar. * İç yüzünü araştırıp bulan büyük İslâm âlimleri ve velileri. Hakikat araştıran, hak âlimleri.

Muhakkir
Hakir gören, zelil ve hor gören.

Muhakkirâne
f. Tahkir edercesine. Hakarette bulunurcasına.

Muhakî
Benzeyen, benzer olan.

Muhal
İmkânsız, vukuu mümkün olmayan. Bâtıl, boş söz. * Hurâfe olan nazariye.

Muhal-i âdi
Herkesin anlayabileceği imkânsızlık ve muhal. Az düşünenlerin de bilebileceği, mümkün olmayan iş.

Muhalaa
(Muhâlaat) Birbirlerinden resmen ayrılma (karı-koca.)

Muhalat
(Muhal. C.) Mümkün olmayanlar. Muhaller. Muhal ve bâtıl olan şeyler.

Muhalata
(Halt. dan) Karışma, güzel uyuşma, anlaşma.

Muhalatât
Güzel anlaşmalar, karışmalar, uyuşmalar.

Muhale
Dostluk, sadâkat.

Muhalebe
Beraberce süt sağmak.

Muhalefet
Kabulsüzlük. Karşı durma. Uyuşmazlık. Zıt gitmek. Zıddiyet. Muvafık olmamak.

Muhalefet-ün li-l havadis
Cenab-ı Hakk'ın ne zâtında ne sıfâtında (mevcud olsun, mevhum olsun, muhayyel olsun), hiç bir şeye hiç bir cihette benzememesi.

Muhalese
Bir şeyi alıp kaçmak.

Muhaleset
(Hulus. dan) Birbirlerine iyi muamele etme. Birbirleriyle dostça geçinme.

Muhalhil
Havayı hafifleten.

Muhalib
Süt sağan. * Devrin hayır ve şerli işlerini tecrübe eden.

Muhalif
Uymayan. Birbirine benzemiyen. Birbirine zıt olan. * Başka şekilde düşünen. * Karşı duran.

Muhalifîn
Muhalif olanlar. Muhalifler.

Muhalla
Tahliye olunmuş. Boşaltılmış. * Serbest bırakılmış.

Muhallak
Tıraş olmuş. * Hacıların Mina'da tıraş oldukları yer.

Muhallasa
Mevruz otu denilen bir nevi ot.

Muhalleb
Nakışı ve güzelliği çok olan elbise. * Cam. * Aldanmış.

Muhalled
(Huld. dan) Ebedî. Dâimî. Bâki. Sürekli olarak kalan.

Muhalledat
(Muhalled. C.) Dâimî olarak kalacak şeyler. * şâheserler.

Muhalledîn
(Muhalled. C.) Sürekli ve dâimî olarak kalan şeyler.

Muhalledûn
Bâki ve dâimî olanlar. * Dâimî surette Cennet'te kalacak olanlar.

Muhallef
Bir ölünün bıraktığı mal. * Geride kalan.

Muhallefat
(Muhallefe. C.) Ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler. Metrukât.

Muhallefe
Ölen bir adamın dul kalan karısı.

Muhalles
Kurtarılmış. Tahlis olunmuş.

Muhallid
(Huld. den) Ebedîleştiren. Devamlı, sürekli ve ebedî kılan.

Muhallil
(Hall. den) Eriten. Analiz yapan, tahlil eden. * Fık: Üç talakla boşanan ve iddetini bitiren bir kadınla evlenen erkek. (Karıyı boşayan birinci kocaya: Muhallelün leh denir.) * Tıb: Şişlere, iltihablara yarıyan ilaç.

Muhallim
Halim selim eden. Yavaş kılan. (Öfkeli birisini) yumuşatan.

Muhallis
(Halâs. dan) Kurtaran, halâs kılan, tahlis eden.

Muhallit
(Halt. dan) Karıştıran, tahlit eden.

Muhallî
Süslendiren, yaldızlayan.

Muhallık
Tıraş eden. * Tıraş olan.

Muhalün aleyh
Fık: Havaleyi ödeyecek kimse. Üzerine havale yapılan şahıs.

Muhalün bih
Fık: Birine havale olunan mal.

Muhalün leh
"""Lehine gönderilen"" Alacaklı olan kişi."

Muhamat
Korumak. * Avukatlık etmek. * Birinden birşeyi def etmek.

Muhamere
Karışmak. * Gizlemek.

Muhamese
Fısıldaşma.

Muhammat
Kızdırılmış nesne.

Muhammed
"Pek çok tekrar tekrar övülmüş, medhedilmiş meâlinde bir isim olup ilk olarak Peygamberimize (A.S.M.) verilmiştir. (Allahımızın bütün insanlara son peygamberi olan Hz. Muhammed (A.S.M) Efendimiz, Arabistan'da Mekke-i Mükerreme şehrinde milâdi 571 tarihinde dünyaya teşrif etmişlerdir.Fahr-i Âlem Efendimiz, Kureyş kabilesinden ve Haşim âilesindendir. Muhterem pederinin adı Abdullah, dedesinin adı Abdülmuttalib, vâlidesinin adı ise Amine'dir.Peygamberimizin (A.S.M.) baba cihetinden mübarek nesebleri şöyledir. Hz. Muhammed İbn-i Abdullah, ibn-i Abdulmuttalib, Haşim, Abdi Menaf, Kusey, Hakim, Mürre, Keab, Lüey, Galib, Fihr, Mâlik, Nazr, Kinane, Huzeyme, Müdrike, İlyas, Mudar, Mirar, Mead, Adnan. Adnan da İsmâil Aleyhisselâm'ın oğlu Kıyzar'ın neslindendir. Adlarını yazdığımız bu zatlardan her birinin evlâdı birçok kabilelere ayrılmış, Mâlik'in oğlu Fihr'in evlâdından da Kureyş kabilesi teşekkül etmiştir.Resul-i Ekrem Efendimizin (A.S.M.) vâlidesi cihetinde yüksek nesebleri de şöyledir: Hz. Muhammed ibn-i Amine Bint-i Vehb, ibn-i Abdi Menaf, ibn-i Zühre, ibn-i Hâkim.Peygamber Efendimizin (A.S.M.) babası tarafından mübârek nesebiyle anası tarafından nesebi, Mürre oğlu Hâkim'de birleşirler.Peygamber Efendimizin dedesi ve zamanında Kureyş kabilesinin reisi bulunan Abdülmuttalib, Kâbe-i Muazzama'nın mütevellisiydi. Ebu Tâlib, Ebu Leheb, Hâris, Zübeyr, Hamza, Abbas, Abdullah v.s. adında onüç oğlu vardı. Fakat bunların içinde en fazla Abdullah'ı severdi. Çünki onda başka bir güzellik, başka bir nuraniyet vardı. Abdülmuttalib, bu sevgili oğluna Benî Zühre reisi Vehb'in kızı Amine'yi nikâhla aldı. Abdullah Hazretleri, Peygamber Efendimiz doğmadan iki ay evvel bir ticaret kafilesiyle Medine-i Münevvere'ye gidip orada vefat etti ki, daha yirmibeş yaşında bulunuyordu. Bu cihetle Fahr-i Âlem Efendimiz (A.S.M.) yetim kaldı.Peygamber Efendimizin çocukluk devresi pek kudsi bir halde geçmiştir. Daha doğar doğmaz bir takım hârikalar meydana gelmiştir. (Bak: Delâil-i Nübüvvet) Süt anası, Beni Sa'd kabilesinden Haris'in refikası Halime idi. Dört sene onun yanında kaldı. Annesi Hz. Amine ile birlikte Medine-i Münevvere'ye dayı-zâdeleri bulunan Neccar oğullarını ziyarete gittiler. Sonra Mekke-i Mükerreme'ye dönerlerken Hz. Amine, Ebva denilen yerde daha yirmi yaşında olduğu halde vefat etti. Altı yaşında öksüz kalan Peygamberimizi, Ümmieymen adındaki dadısı alıp, Mekke-i Mükerreme'ye getirip dedesi Hz. Abdülmuttalib'e teslim etti. İki sene sonra da dedesi vefat edince amcası Ebu Tâlib'in yanında kaldı.Peygamber Efendimiz gençliğinde Kureyş kabilesi arasında büyük bir şeref ve şânı haiz bulunuyordu. Kendisine ""Muhammed-ül Emin"" deniliyordu. Yirmibeş yaşında iken, pek yüksek bir ruha sahib, pek şerefli bir hânedana mensub olan ve daha genç iken dul kalmış olup çok zengin olan Huveylid kızı Hatice ile evlendi. Peygamber Efendimiz, tam kırk yaşlarına girince Peygamberlik şerefine nâil oldu. Kendisine peygamberlik verilince ilk evvel çevresinde bulunan kişileri hususi surette İslâm dinine dâvet etmişti. Bu dâveti ilk önce Hz. Hatice vâlidemiz kabul etti. Sonra Kureyşin büyüklerinden olan Hz. Ebubekir-is sıddık ile Peygamberimizin âzatlısı olan Zeyd ibn-i Harise ve peygamberimizin amcası Ebu Tâlib'in oğlu olup, henüz dokuz-on yaşlarında olan Hz. Ali kabul ettiler. Bir müddet sonra da Hz. Ebubekir'in vasıtasıyla Osman bin Affan, Abdurrahman ibn-i Avf, Sa'd ibn-i Ebu Vakkas, Zübeyr ibn-ül Avvam, Talha-t-übnü Ubeydullah Hazretleri İslâmiyetle müşerref oldular.Bi'setin ondördüncü senesinde Mekke'deki müslümanlar, Medine-i Münevvere'ye hicret ettiler. Peşinden de Peygamberimiz Hz. Ebubekir ile birlikte hicret etti. (Bak: Hicret)Peygamberimiz (A.S.M.) hicretin onbirinci senesinin Rebiülevvel ayının onikisinde pazartesi günü Medine-i Münevvere'de hücre-i saadetinde vefat etti.) (B.İ.İ.)(Şu kâinatın Sâhib ve Mutasarrıfı, elbette bilerek yapıyor ve hikmetle tasarruf ediyor. Ve her tarafı görerek tedvir ediyor. Ve her şeyi bilerek, görerek terbiye ediyor ve her şeyde görünen hikmetleri, gayeleri, faydaları irade ederek tedvir ediyor. Mâdem yapan bilir; elbette bilen konuşur. Mâdem konuşacak, elbette zişuur ve zifikir ve konuşmasını bilenlere konuşacak. Mâdem zifikirle konuşacak; elbette zişuurun içinde en cem'iyetli ve şuuru külli olan insan nev'i ile konuşacaktır. Mâdem insan nev'i ile konuşacak, elbette insanlar içinde kabil-i hitab ve mükemmel insan olanlarla konuşacak. Mâdem en mükemmel ve istidâdı en yüksek ve ahlâkı ulvi ve nev'-i beşere muktedâ olacak olanlarla konuşacaktır. Elbette, dost ve düşmanın ittifakı ile, en yüksek isti'datta ve en âli ahlâkta ve nev-i beşerin humsu ona iktida etmiş ve nısf-ı arz onun hükm-ü mânevîsi altına girmiş ve istikbal onun getirdiği nurun ziyası ile bin üçyüz sene ışıklanmış; ve beşerin nuranî kısmı ve ehl-i imanı mütemadiyen günde beş defa onunla tecdid-i biat edip, ona dua-i rahmet ve saadet edip, ona medh ve muhabbet etmiş olan Muhammed (A.S.M.) ile konuşacak.. ve konuşmuş ve Resul yapacak ve yapmış; ve sair nev-i beşere rehber yapacak ve yapmıştır. M.) (Bak: Fahr-i Kâinat ve Resulullah ve Mefhar-ı mevcudat)(Zât-ı Zülcelâl (C.C.) demiş: $ Bütün ümmet, hattâ düşmanları da dahil olduğu halde icma etmişler ki, bütün ahlâk-ı haseneye câmi'dir.Nübüvvetten evvel ondaki ahlâk-ı hamidenin kemâline tercüman olan Muhammed'ül Emin ünvaniyle iştihar etmişler.Hazret-i Aişe (R.A.) her vakit derdi: $ Demek Kur'an tazammun ettiği bütün ahlâk-ı haseneye câmi idi. İşte o Zât-ı Kerimde icma-ı ümmetle tevatür-ü mânevî-i kat'îyle sabittir ki; insanların sîreten, sureten en cemili ve en halimi ve en sâbiri ve en şâkiri ve en zâhidi ve en mütevazii ve en afifi ve en cevâdı ve en kerimi ve en rahimi ve en âdili, herkesten ziyade mürüvvet, vakar, afv, sıhhat-ı fehim, şefkat gibi ne kadar secâya-yı âliyye varsa en mükemmel bir fihriste-i nuranîsidir. Bunların içindeki nokta-i i'caz şudur ki: Ahlâk-ı hasene çendan birbirine mübayin değil, fakat derece-i kemâlde birbirine müzaheme eder. Biri galebe çalsa öteki zayıflaşır. Meselâ: Kemâl-i hilm ile kemâl-i şecaat, hem kemal-i tevazu ile kemal-i şehamet, hem kemal-i merhamet ve mürüvvet, hem tam iktisat ve itidal ile tamam-ı kerem ve sehavet, hem gayet vakar ile nihayet haya, hem gâyet şefkat ile nihayet Elbuğzu fillah, hem gayet afv ile nihayet izzet-i nefs, hem gayet tevekkül ile nihayet içtihad gibi mecâmi-i ahlâk-ı mütezahime birden derece-i âliyyede bir zâtta içtimâı müzayakasız inkişafları mu'cizelerin mu'cizesidir. Bediüzzaman)"

Muhammed suresi
Kur'an-ı Kerim'in 47. Suresi olup Kıtal Suresi de denir. Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Muhammediye
Peygamberimizle ilgili.

Muhammediyyun
Müslümanlar. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) ümmetinden olanlar.

Muhammedî
Hz. Muhammed'e (A.S.M.) mensub olan. Müslüman. (Ecnebi dillerinde geçen bu mânadaki tabirlere göre Muhammedî, Muhammedîlik: Müslüman ve Müslümanlık mânasına gelmektedir.)

Muhammen
(Hamn. den) Tahmin edilen. Ortalama olarak bir değer kabul edilen. Sanılan.

Muhammer
(Himâr. dan) Kendine eşek denilmiş. Eşeğe benzetilmiş. Tahmir olunmuş.

Muhammere
Başı beyaz, cesedi siyah olan koyun. * Örtülmüş nesne.

Muhammes
Ateş üzerinde kızdırılıp kurutulmuş. (Kavrulmuş kahve gibi)

Muhammes-i muntazam
Geo: Düzgün beşgen.

Muhammez
(Hamz. dan) Oksitlenmiş, paslanmış.

Muhammin
Tahmin eden, sanan, karar veren, değer biçen kimse. Eksper.

Muhammir
Kızdırıcı ilâç.

Muhammıs
Mısır, kahve gibi şeyleri kavuran veya kavurarak satan kimse. * Tava.

Muhamî
Avukat. * Himaye eden.

Muhan
Kendine ihanet olunmuş. * Alçak kimse.

Muhanna
Çarpık, bükük, eğri. * Kınalanmış.

Muhannes
Kadınlaşmış erkek. Alçak tabiatlı. * Korkak. Nâmerd. Kalleş.

Muhannet
Mumyalanmış, tahnit edilmiş.

Muhannit
Mumyalayan, tahnit eden.

Muharebat
(Muhârebe. C.) (Harb. den) Harpler, muhârebeler. Harbetmeler, savaşmalar.

Muharebe
(C.: Muharebât) Harbetmek. Karşılıklı cenk. Cidal.

Muharece
Parmaklarıyla hesap edip taksim etmek.

Muharede
Men'etmek, engel olmak.

Muharef
Fakir.

Muharese(t)
(Hirâset. den) Muhâfaza, koruma.

Muhareze
Saklamak.

Muhareşe
Kışkırtma, halkı birbirine düşürme.

Muharib
Harbeden. Cenkci. Cengâver. * Cesur. Atılgan. Kahraman. * İyi harbeden. Harb usullerini iyi bilen.

Muharibeyn
İki savaşçı, iki cengâver, iki muhârib.

Muharrak
(Harik. den) Yakışmış, yanmış. Tahrik olunmuş.

Muharrece
Boynunda tasması olan köpek.

Muharref
(Harf. den) Tahrif edilmiş. Değiştirilmiş. kalem karıştırılmış. Bozuk. İfsâd ederek tahrib edilmiş.

Muharrefat
(Muharref. C.) Tahrif edilmiş ve değiştirilmiş şeyler.

Muharrem
Arabi ayların başı, birincisi. * Haram edilmiş olan. * Bu muharrem ayında Müslümanlıktan evvel Arablar arasında muharebe yasaktı. Bundan dolayı bu isim verilmiştir. * Haram kılınmış, tahrim olunmuş. (Bak: Eşhür-ü hurum)

Muharremât
Haramlar. Haram edilen şeyler. Dinimizce helâl olmayan şeyler.

Muharrer
"Tahrir olunmuş. * Yazılmış. Yazılı.(Muharrer : İyice azadlanmış, tam hürriyetine kavuşturulmuş demektir ki; ibadette muhlis veya mâbed hâdimi yahut da dünyadan azade mânalarıyla da tefsir edilmiştir. E.T.)"

Muharrerât
Yazılı şeyler. Yazılmış kâğıtlar. Mektuplar.

Muharrerât-ı resmiye
Resmi mektublar veya yazılar.

Muharrib
Tahrib eden. Harâb eden. Yıkan. Bozan. Perişan eden.

Muharribîn
(Muharrib. C.) Yıkıp yok edenler. Harab edenler.

Muharric
(Bak: Tahric)

Muharrif
Tahrif eden. Bozan. Silen. Hilecilik yapan.

Muharrik
(Hark. dan) Tahrik eden, çok yakan. * Çok susatan, çok harâret veren. * Yakıp yıkan.

Muharrike
Hareket veren duygu.

Muharrir
Yazan. Tahrir eden. Kâtib. Kitab te'lif eden. Gazetede yazı yazan.

Muharrirîn
(Muharrir. C.) Muharirler, yazarlar. Eser sâhipleri, müellifler.

Muharris
Hırslandıran. Tamah ve hırsı artıran.

Muharrisâne
f. Hırslandırırcasına.

Muharrit
İshâl verici bir ilâç.

Muharriz
Kışkırtan. Teşvik ve tahriz eden.

Muharriş
Tırmalayan, azdıran, tahriş eden.

Muhasama
(Muhasamet) (C.: Muhâsamât) Muhalefet. İki taraf arasındaki düşmanlık. Birbiri ile çekişmek. Birbirine husumet etmek.

Muhasamat
(Muhasama. C.) Düşmanlık. İki taraf arasındaki husumet.

Muhasamet
(Bak: Muhasama)

Muhasara
Bir kişinin, diğer kimsenin elini tutup yürümesi veya ellerini birbirinin kuşağına sokup yürümeleri.

Muhasebat
(Muhasebe. C.) Hesap işleri, hesap görme işleri. Hesap dâireleri.

Muhasebe
Hesablaşmak. Hesab görmek. Hesab işi ile uğraşmak. Hesab işini gören resmi makam.

Muhasede
(Hased. den) Birbirini çekememe, hased etme, kıskanma.

Muhasib
Hesab eden. Hesap işi ile uğraşan. Muhasib.

Muhassal
Netice. Husule gelen. Tahsil olunan. Hâsıl olmuş bulunan. Toplanılmış, cem'olunmuş. Hülâsa. Sözün kısası.

Muhassal-i kelâm
Sözün kısası.

Muhassala
(Husul. den) Elde edilen netice, hâsıl olan sonuç. * Fiz: Bileşke.

Muhassan
(Hısn. dan) Kuvvetlendirilmiş, istihkâmlandırılmış.

Muhassas
Birine âid kılınmış. Tahsis edilmiş. Has kılınmış. Ayrılmış. Tâyin edilmiş.

Muhassasat
(Muhassas. C.) Devlet bütçesinden, devlet dâireleri için ayrılan para. * Bir kimseye verilmiş olan maaş veya tayın.

Muhassenat
(Muhassene. C.) Üstünlük sebepleri. * Güzel, hayırlı ve faydalı işler.

Muhasser
Hasret kalmış, tahsir olunmuş.

Muhassil
Sütü çok emdiğinden hasta olan çocuk.

Muhassin
(Hasen. den) Güzelleştiren, güzellik veren.

Muhassir
(C.: Muhassirîn) (Hasar. dan) Zarara uğratan. Hasar ve ziyan verdiren.

Muhassirîn
(Muhassir. C.) Zarar ve ziyan verdirenler. Hasara uğratanlar.

Muhassis
Tahsis eden. Has kılan. Hususileştiren.

Muhassıl
Husule getiren. Hâsıl eden. Meydana getiren.

Muhassın
Kale gibi mahfuz ve sağlam kalan ve kendini haramdan koruyan. (Bak: Muhsın)

Muhassır
Hasrette bırakan. * Mina ile Arafat arasında Muhassir vadisi. Ebrehe'yi mağlub eden Ebabil kuşlarının taş yağdırdıkları mevki.

Muhasım
Düşmanlık eden. Düşman olan taraflardan biri. Hasım olan. Birbirini dâva edenlerden her biri. Karşı tarafı tutan.

Muhasımeyn
Bir dâvâ veya çekişmede birbirine karşı olan iki kimse.

Muhasımîn
(Muhasım. C.) Düşmanlar, muhasımlar.

Muhasır
(C.: Muhasırîn- Muhasırûn) (Hasr. dan) Etrafının kuşatıp saran. Muhasara eden.

Muhasırîn
(Muhâsır. C.) Muhasara edenler, etrafını kuşatanlar.

Muhasırûn
(Muhasırîn) Düşmanı etraftan kuşatanlar. Muhasara edenler.

Muhat
İhâta olunmuş. Etrafı çevrilmiş. Etrafı kuşatılan. Bir şey içinde bulunan.

Muhatab
Söyleyeni dinleyen. Kendisine hitab edilen. * Gr: İkinci şahıs.

Muhatab ittihaz etmek
Karşısındakilerini dinleyen. * Dinleyici kabul edip, sözünü dinliyor bilmek. * Konuşmaya lâyık görmek.

Muhataba
Birbirine söz söyleme, hitabetme. * Mc: Çekişme.

Muhatabat
(Muhâtaba. C.) Konuşmalar.

Muhatara
Tehlike. Korkulacak hâle tutulmak. * Zarar. Ziyan. Korku. * Tehlike ve zarar ihtimali olan.

Muhatara-i izmihlâl
Dağılma tehlikesi.

Muhatarat
(Muhatara. C.) Zararlar, ziyanlar, hasarlar. * Korkular. Tehlikeler.

Muhattat
(Hatt. dan) Çizilmiş, resmi yapılmış.

Muhattata
İstasyon.

Muhattıt
(Hatt. dan) Çizen, resmini yapan.

Muhatıb
(Hutbe. den) Birine söz söyliyen. Hitâbeden.

Muhavele
İsteme, taleb etme. Bir şeyi yapmaya girişme.

Muhaverat
(Muhavere. C.) Konuşmalar. Muhâvereler. Karşılıklı görüşüp konuşmalar.

Muhavere
(C.: Muhaverat) Konuşma. Görüşerek konuşma.

Muhaveze
Muhalefet, uyuşmazlık.

Muhavvef
Korkulu. Korkutulmuş.

Muhavvel
Hâvâle edilmiş. Ismarlanmış. Tebdil ve tağyir edilmiş. Değiştirilmiş. Bırakılmış.

Muhavven
Hâinleşen. Tahvin edilen.

Muhavvet
Etrafına sur ve duvar çekilmiş yer.

Muhavvic
Muhtaç edici.

Muhavvif
Korkutan. Korkutucu.

Muhavvifâne
f. Dehşetlice. Korkutucu bir vaziyette. Korkutmak suretiyle.

Muhavvil
Başka hâle koyan. Değiştiren. Tahvil eden.

Muhavvil-ül havli ve-l ahvâl
Havli, kuvveti ve hâlleri değiştiren, başka şekle sokan Cenâb-ı Hak (C.C.)

Muhavvile
(Havl. den) Fiz: Elektrik cereyanını, akımını başka hâle koyan. Transformatör.

Muhavvıt
Duvar çeken, tahvit eden.

Muhaya
Bölünemiyen bir şeyi nöbetleşe ve sıra ile kullanma.

Muhayee
Pay edilmesi ve bölünmesi mümkün olmayan bir şeyi sıra ile nöbetleşe kullanma.

Muhayene
Belirli bir zaman için kiralama.

Muhayya
Yüz, vech.

Muhayyeb
Yoksun bırakılmış, mahrum kılınmış.

Muhayyeben
Mahrum ederek. Yoksun bırakarak.

Muhayyel
Tahayyül edilmiş. Hayâl olarak düşünülmüş. Zihinde tasarlanmış.

Muhayyelat
(Muhayyele. C.) Hayâl edilmiş olan şeyler. Muhayyel olan şeyler.

Muhayyem
(Hayme. den) Çadırı kurulmuş ordugâh. * Kurulmuş çadır. * Çadırda yatan insan. Kamp yeri.

Muhayyemgâh
f. Ordu çadırlarının kurulduğu yer. Ordugâh.

Muhayyer
(Hayr. dan) Seçilmesi serbest olan. Seçmece. Beğenmece.

Muhayyib
Yoksun bırakan, mahrum kılan.

Muhayyibâne
f. Mahrum ve yoksun bırakırcasına.

Muhayyil
Tahayyül eden. Hayal kuran. Zihinde olmayacak şeyleri düşünen.

Muhayyile
Kuvve-i hayâliye. Hayâl kurma merkezi. Zihinde bulunan hayal kuvveti.

Muhayyir
Hayret veren. Hayrette bırakan. Şaşkınlık veren.

Muhayyir-ül ukul
Akıllara hayret veren. Akılları şaşırtan, akılları durduran.

Muhazah
Mukabele olmak, karşılık olmak.

Muhazane
Çocuklara şaşırtıp sevindirecek şeyler söylemek.

Muhazara
(C.: Muhazarât) (Huzur. dan) Hatırda tutulan şeyler. * Tarihi ve edebi fıkra ve hikâyeler anlatma. * Konferans verme.

Muhazarât
(Muhazara. C.) Akılda tutulan faydalı bilgiler veya hikâyeler.

Muhazat
Yüz yüze gelme, karşılaşma.

Muhazat-ı nisa
Fık: Kadınlarla erkeklerin namazda aynı hizada aynı safta beraber durmaları (ki, bazı şartlar müvacehesinde namazı ifsad eden bir haldir.)

Muhazele
Hakirlik, aşağılık, rezillik.

Muhazere
Birbirini korkutmak. * İhtiraz etmek. * Uyanık olmak.

Muhazreb
Katı bükülmüş ip.

Muhazza
Birbirini tahrik edip bir işe kandırmak.

Muhazzab
Boyanmış, tahzib olunmuş.

Muhazzar
Yeşile boyanmış. Yeşil renk ile renklendirilmiş.

Muhazzi'
Saman ve ot kesmekte kullanılan bir çeşit ziraat makinesi.

Muhazzil
Alçaklık ve bayağılık içinde bırakan. Tahzil eden.

Muhazzilâne
f. Alçaklık ve bayağılıkla.

Muhazzir
Tahzir eden. Sakındıran. Çekindiren.

Muhazî
(Hiza. dan) Birbirinin karşısında ve bir hizada bulunan. Paralel.

Muhaş
Yanmış nesne.

Muhaşşa
Hâşiye yazılmış. Tahşiye olunmuş.

Muhaşşem
Sarhoş, mest.

Muhaşşi
Hâşiye yazan. Hâşiyeliyen.

Muhaşşi'
Kibirli bir kimsenin kibir ve gururunu kıran.

Muhaşşid
Tahşideden. Bir yere toplayan.

Muhaşşim
Keskinliği dolayısıyla sarhoş edici şey.

Muhaşşin
Öfkelendiren, kızdıran. Gücendiren.

Muhaşşî
(Haşyet. den) Korkutan, ürküten.

Muhbir
Haber veren. Haberci. Haber toplayan. * Birisinin fenâlığını alâkadar makama haber veren. Jurnalcı.

Muhbir-i sâdık
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi. Diğer Peygamberlere de denebilir. Çünkü hepsi sâdık, sağlam, doğru haberleri insanlara ulaştırmışlar, kendilerine bildirilenleri aynen bildirmişler, insanları doğruluğa, felâha, hakka, hakikata, imana dâvet etmişlerdir.

Muhbit
Alçak gönüllü, mütevazi. Mütezellil.

Muhcen
Kısa boylu ve suyu az olan bir bitki çeşidi.

Muhda' (mıhda')
Kiler.

Muhdar
(Muhzar) Hazırlanmış. * Amellerinin sâhifelerini müşâhede etmiş olarak.

Muhdec
İçine esvap koydukları küçük ev, kiler. * Azâsı noksan olan.

Muhdes
İhdas edilmiş. Sonradan meydana gelmiş, eskiden olmayan. * İlm-i Hâlde: Şer'î temizliği gitmiş, abdest veya guslü lâzım gelmiş olan.

Muhdis
her şeyi sonradan var eden Allah.

Muhdî
(Bak: Mühdi)

Muheyh
Beyincik.

Muhfes
Seri, hızlı.

Muhh
Yumurtanın sarısı. * Eskiyip köhne olmak.

Muhibb
Seven. Muhabbet eden. Dost. Hayrı isteyen.

Muhibban
f. (Muhibbin) Dostlar. Muhabbet edenler. Sevilenler. Sevgi besleyenler. Bir kimsenin taraflıları.

Muhibbane
f. Severek. Dostça. Dosta yakışır surette.

Muhibbe
Kadın sevgili. Kadın dost.

Muhibbî
Muhibb ile alâkalı. * Kanuni'nin nazımda kullandığı mahlâs.

Muhill
(Halel. den) İhlâl eden. Bozan. Sakatlayan. Karıştıran.

Muhill-i nâmus
Nâmusa zarar veren, nâmusa dokunan.

Muhill-i âsâyiş
Asâyişi ihlâl eden. Güvenliği bozan.

Muhin
Zayıflatan, hor ve hakir eden. İhanet eden.

Muhiss
(Hiss. den) Hissettiren, duyuran.

Muhit
İhata eden. Etrafını kuşatan, çeviren. * Etraf. Çevre. * Büyük deniz. Okyanus. * Mc: Büyük âlim.

Muhit-i arz
Dünyanın çevresi.

Muhit-i dâire
Mat: Daire çevresi. Çember.

Muhit-i nigâh
Göz çevresi.

Muhitat
(Muhit. C.) Çevreler, muhitler.

Muhiş
Korkutan, korku veren.

Muhkem
Sağlam. Metin. Sıkı sıkıya. Kuvvetli. Tahkim edilmiş. Sağlamlaştırılmış. * Fık: Tefsir edilenlerden daha kuvvetli olan söz. İhtimalli olmayan söz.

Muhkem kaziye
Huk: Kat'i ve sağlam bozulmaz hüküm. Mahkemenin en sonunda vermiş olduğu kararlar. Temyiz mahkemesince tetkik ve tasdik edildikten sonra veyahut temyiz müddeti geçen bir mahkeme kararının, mevzuunu teşkil eden hâdise hakkında, kat'i bir karine ve delil ve kanunen değişmez bir hüküm olarak kabul edilmesi. (Bak: Kaziye-i muhkeme)

Muhkemat
Muhkem olanlar. Sağlam ve kuvvetli olanlar. * İçinde hüküm bulunan ve mânası açık olanlar.

Muhkemat-ı kur'aniyye
Mânası açık ve te'vile ihtiyacı olmayan âyetler. Başka bir mânaya ihtimali olmayıp sarih emir ve nehiyleri müştemil olan âyetler. Bu âyetler mensuh veya anlaşılmayan şekilde müteşabih ve muhtemel olmayıp muhkem ve mübeyyin olmakla aslâ te'vile muhtaç olmazlar. Bâzı şeylerin haram olması veya enbiya kıssaları (Ekasis-i enbiya) gibi.

Muhkim
Kuvvetleştiren, sağlam kılan, ihkâm eden.

Muhla
Ot biçecek âlet, orak. * Nalbantların tırnak yonacak âleti.

Muhled
Saçı ve sakalı geç ağaran kişi.

Muhles
Orta yaşlı kimse.

Muhlevlak
Düz kaypak nesne.

Muhlik
(Bak: Mühlik)

Muhlis
Hâlis olan. İhlâsı kazanmak için gayret gösteren, samimi ve itikadı doğru olan. Her hâli içten ve riyâsız olan. Katıksız.

Muhlisen
Hâlis olarak. Muhlis olarak.

Muhlisâne
f. Hâlisâne. Samimi olarak. Dostlukla. Riyâsızlıkla.

Muhmel
Tüylü ve saçaklı nesne.

Muhmid
Ateşin alevini bastıran.

Muhnak
(C: Mehânik) Zayıflamış davar.

Muhnik
(Hank. dan) Boğucu, boğan.

Muhnis
"Yumuşak kimse; yâni şiddeti ve katılığı olmayan. Mülâyim."

Muhraza
(C: Mehârız) Çöğen koyacak kap.

Muhrec
(Huruc. dan) Dışarı çıkarılmış, ihrâc olunmuş. * Bir şeyin sureti çıkarılmış.

Muhrenbık
Başını eğip tınmayan, sükut eden, susan ve fırsat bulduğu gibi fevri söyleyen kimse.

Muhrenzim
Gadaplı, hışımlı, kızgın.

Muhrenşim
Azametli, kibirli kimse. * Zayıf ve rengi değişmiş kişi.

Muhrez
Kazanılmış, elde edilmiş. * Sudaki balık, av hayvanları v.s. gibi, kimsenin malı olmayıp herkesçe faydalanılan bir şeyin ele geçirilmesi.

Muhrib
Tahribeden. Yıkan. Muharrib. Harâb eden.

Muhribîn
(Muhrib. C.) Muhribler. Yıkıp yok edenler. Harâb edenler.

Muhrice
Çıkrıkçı.

Muhrik
Yakan. Yakıcı. * Çok acıtan. İhrak eden.

Muhrik-dem
f. Nefesi yakıcı olan. Âşık.

Muhriz
(İhraz. dan) Elde eden, kendi payına alan, kazanan.

Muhsan
Fık: Akıl. Büluğ. İslâmiyet. Hürriyet. Nikâh-ı sahih ile teehhül vasıflarını câmi olan kimse.

Muhsanat
(Muhsana. C.) Muhsan olan kadınlar.

Muhsane
Muhsan olan kadın. Temiz ve namuslu kadın.

Muhsar
(Bak: İhsar)

Muhsin
İhsan eden, iyilik eden. Kerim. Cömert. * Allah'ı görür gibi O'na ibadet eden.

Muhsinîn
(Muhsin. C.) Muhsinler.

Muhsî
herşeyin sayısını bilen Allah.

Muhsın
Kale gibi mahfuz ve sağlam olan. Kendini haramdan saklayan.

Muhtac
İhtiyacı olan. Akşam evinde yiyeceğini bulamayacak derecede fakir olan. Bir şey kendine lâzım olan kimse. Bir eksiğini tamamlamak isteyen. Fakir.

Muhtac-ı ta'rif
Tarif edip anlatmağa muhtaç.

Muhtaciyet
İhtiyaç sahibi olmak. Muhtaçlık, fakirlik, sefalet, yoksulluk.

Muhtacîn
(Muhtac. C.) Muhtaç kimseler. İhtiyaç sâhibleri. Fakirler, yoksullar.

Muhtal
(Hile. den) Hilekâr, dalavereci, hileci.

Muhtale
Hileci ve dalavereci kadın.

Muhtan
Kendisine hıyanet edilen kimse. * Hâin. Hıyanet eden.

Muhtar
İhtiyar eden. Seçilmiş olan. * Hareketinde serbest olan. İstediğini yapmakta serbest olan. Hür. * Köyde veya şehrin mahallesinde seçimle o semtin idâre ve hükümet işlerini üzerine alan kimse. * Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ism-i şerifi.

Muhtariyet
Muhtarlık. Kendi kendine hareket edebilme. İhtiyar ve iradesi kendi elinde olma.

Muhtasar
Az. Kısa. Uzun olmayan. * Tekellüfsüz. * İhtisar edilmiş. Kısaltılmış.

Muhtasaran
Kısa olarak. Muhtasar olarak. Kısaltılmış tarzda.

Muhtass
(C: Muhtassin) (Husus. dan) Bir şeye veya bir kimseye ait olan.

Muhtassan
Ençok, bilhassa. Daha ziyâde.

Muhtassîn
(Muhtass. C.) (Husus. dan) Bir şeye mahsus olanlar, bir kimseye ait olan şeyler.

Muhtasıd
(Hasad. dan) Ekinci, çiftçi. İhtisâd eden, ekin biçen.

Muhtasım
Düşmanlık yapan. Adavet eden. Husumet eden.

Muhtasıra
Kısaltma. Hülâsa.

Muhtatib
Nikâhla isteyen.

Muhtatif
Göz kamaştıran. * Kapıp götüren.

Muhtazar
Hazırlanmış. * Ölüme hazır.

Muhtazı'
Boyun eğen. Tevâzu yapan. Alçak gönüllülük gösteren.

Muhtazıb
Renklenen, boyanan.

Muhtazır
Can çekişen.

Muhtazırane
Can çekişiyormuşcasına.

Muhtazıâne
f. Alçak gönüllülükle. Tevâzu ve mahviyetle. Boyun eğerek.

Muhteba
"Dizlerini yere dikip ellerini dizlerine kavuşturup oturan; dizlerini iple bağlayıp oturan kimse."

Muhteber
Tecrübe ve imtihan eden, deneyen.

Muhtebes
(Habs.den) Hapsedilmiş.

Muhtebil
Delirmiş olan.

Muhtebir
Yoklayan, deneyen, tecrübe eden. * Sağlam haberi olan. İyice bilen.

Muhtebirâne
f. Yoklar ve denercesine. Tecrübe eder tarzda.

Muhtebis
Zorla alan.

Muhtebıt
Gece vakti dilenen.

Muhtecib
Hicablanmış. Perdeli. Örtülü. Örtülmüş. Saklanan. Gizlenen.

Muhted
(Hadd. dan) Hiddetlenmiş, kızmış. * Keskin. Keskinleşmiş.

Muhtedi'
Hilekâr. Dolandırıcı.

Muhtediâne
f. Hile ve dalaverecilikle.

Muhtefid
Seri kesici olan.

Muhtefî
Gizlenen. Saklı, gizli. * İftira eden.

Muhtekir
İhtikâr yapan. Vurguncu, ihtiyaç mallarını kıymeti artsın da satayım diye saklayan. Halkın zararına çalışarak malı saklayan. (Bak: İhtikâr)

Muhtekirâne
f. Vurgunculukla, ihtikârcılıkla.

Muhtekirîn
(Muhtekir. C.) İhtikâr edenler. Vurguncular.

Muhtelef
Uyuşmamış. Birbirine uymamış. İhtilâf olunmuş.

Muhtelef-ün fih
Hakkında ihtilâf olunan mes'ele.

Muhteli'
Kocasından boşanan kadın. İhtilâ eden kadın.

Muhtelib
Hilekâr, aldatıcı, hile yapan, dalavereci.

Muhtelic
(Halecân. dan) (Kendi elinde olmıyarak) titreyen.

Muhtelif(e)
Çeşitli. Bir türlü olmayan. Birbirine uymayan.

Muhtelif-ül cins
Çeşit çeşit cinste. Muhtelif cinste.

Muhtelik
Yalancı. Yalan uyduran.

Muhtelim
İhtilâm olmuş.

Muhtelis
Beylik maldan çalan. Çalıp çırpan.

Muhtelisâne
f. Çalarcasına. Çalıp çırparcasına.

Muhtelit
Karışmış. Karışık. Karma.

Muhtell
Bozuk. Berbâd. Karışmış. İşgal ve ihlâl edilmiş. * İntizamsız. Nizamsız olmuş. * Fakir kimse. * Çok susuz kalmış olan.

Muhtell-üs sıhha
Sıhhati bozulmuş.

Muhtemel
(Haml. den) Olabilir. Mümkün. Ümid edilir. Kabil. Me'mul.

Muhtemel-üz zıddeyn
Edb: Birbirine zıt ve iki mânâya da gelebilen ifadelere denir.

Muhtemelat
(Muhtemel. C.) Olabilir ve umulur şeyler. İhtimâl dahilindeki şeyler.

Muhtemer
Mayalandıran. Ekşiyip kabartan.

Muhtemir
(Hamr. dan) Mayalanan. Mayalanarak ekşiyip kabaran. * Örtü ile örtünen. Yaşmaklanan.

Muhtemî
Perhiz yapan. İhtima eden.

Muhtenik
(Hank. dan) Nefes alamayıp boğulan. Boğuk. Boğulmuş.

Muhter
Yol, tarik.

Muhtera'
İcad edilmiş. İhtira' olunmuş. Uydurulmuş.

Muhteraat
Yeni icad edilmişler. Yeniden meydana çıkarılmış olanlar. İhtira' olunmuşlar.

Muhterem
Hürmet görmüş. İhtiram olunmuş. Kıymetli ve şerefli kimse.

Muhteri'
Misli görülmedik bir şey icâd eden. İcâd eden. Yeni bir şey bulan. Yeni bir şey meydana getiren. * Uydurma şeyler ortaya atan. Müfteri.

Muhterib
(C.: Muhteribin) (Harb. den) Savaşan, harbeden, muhârib.

Muhteribîn
(Muhterib. C.) Harbedenler, savaşanlar, muhâribler.

Muhterif(e)
(Hiref. den) Sanatkârlar. İş sâhibleri.

Muhterik
Ateşle yanmış olan. Yanan.

Muhteris
(Muhteriz) Sakınan. Çekinen. Çekingen.

Muhteriz
Sakınan. Çekinen. Çekingen.

Muhterizâne
f. Sakınarak, çekinerek. Çekine çekine.

Muhteriâne
f. Yeni bir şeyler icad ederek. Yenilikler ortaya koyarak. * İftirada bulunarak.

Muhtesib
(Hisab. dan) Belediye işlerine bakan memur. * Kanundan ziyâde idâri ve örfi işler için karar veren. İhtisâb ağası. (Bak: İhtisab)

Muhtetim
Sona erdiren. Hitâma vardıran.

Muhtetin
Sünnet olmuş.

Muhtetıb
(Hatab. dan) Koruluk, orman, meşelik. * Odun toplıyan.

Muhteva
Bir şeyin içindekiler. Kaplanan, içine alınan. İçindeki şey.

Muhteviyyât
İçindekiler. Kapladığı şeyler.

Muhtevî
İhtivâ eden. Bir yere toplayan. İçine alan. Kaplayan.

Muhtezen
Biriktirilip ambar veya hazineye konmuş.

Muhtezin
Kederli, hüzünlü, mahzun, mükedder.

Muhtezir
Sakınan, çekinen. (Bak: Muhteriz)

Muhteşem
Büyük, debdebeli, tantanalı. * Etraflı ve taraftarlarının çokluğu ile büyük.

Muhteşi'
Kendini aşağı gören.

Muhteşid
Biriken, toplanan.

Muhtî
Hatâ işleyen. Günahkâr. Hatâlı. * Hatâya düşürten. Yanıltan.

Muhtır
(Hatır. dan) Hatıra getiren, hatırlatan.

Muhtıra
Hatırlatmak veya hatırlamak için yazılan tezkere.

Muhvil
Bir yaş tamamlamış.

Muhyem
(C: Mehâyim) İkâmet yeri, oturma yeri.

Muhyiddin-i arabî
(Hi: 560 - 638) İspanya'da doğmuş, Anadolu ve Arabistan'ı gezmiştir. Mutasavvıf ve büyük âlim idi. Birçok ilmi eserler yazmıştır. Kendisine Şeyh-i Ekber de denir. Fütuhat-ı Mekkiye, Füsus-ül Hikem adlı eserleri meşhurdur. Şam'da vefat etmiştir. (K.S.)

Muhyî
hayat veren, dirilten, Allah.

Muhzar
İnce belli. Beli ince olan.

Muhzin
(Hüzn. den) Hüzün verici. Acıklandırıcı. Kederlendirici.

Muhzır
(Huzur. dan) Eskiden şeriat mahkemelerinde mübâşir hizmetini gören kimse. Alâkalı kimseleri mahkemeye çağırmaya memur kişi.

Muhîf
(Muhife) Korkunç. Korkutucu.

Muhîl
İhâle eden. Havâle eden. * Fık: Borcunu başkası ödemesi için havâle eden kimse. Başkasının borcuna nakleden.

Muhîlî
Hilekârlık. Sahtekârlık. Hile.

Muhîs
Zindan.

Muhıkk
(Muhik) Haklı. Hakkı yerine getiren. Haklı olan.

Muhıkkane
f. Haklı olarak. Haklı olmak suretiyle. İhkak-ı hak etmek suretiyle.

Muidd
Hazırlayıcı. Amâde edici. * İâde eden. * Sayan.

Muill
Hasta eden.

Muizz
İzzet ve ikram eden. Ağırlayan. Aziz ve şerif eyleyen.

Muje
f. Musibet, belâ. * Keder, gam, tasa, hüzün.

Mujik
(Rusça) Rus köylüsüne verilen isim.

Muk
Göz pınarı. * Akılsızlık. * Kanatlı karınca. * Mest üzerine giyilen çizme.

Muk'abe
Kadeh gibi çukur göbek.

Muk'ad
Kötürüm.

Muka
Islık çalmak.

Muka'ar
(Ka'r. dan) Oyuk, çukur, çökük.

Muka'ariyet
Çukurluk, oyukluk.

Mukabbeb
(Kubbe. den) Kubbeli.

Mukabbel
(Kabl. dan) Öpülmüş, takbil edilmiş.

Mukabbil
(C.: Mukabbilîn) Öpen, takbil eden.

Mukabbilîn
(Mukabbil. C.) Öpenler, takbil edenler.

Mukabbız
(Kabz. dan) Sıkan, daraltan.

Mukabede
şiddet ve zahmet vermek.

Mukabele
Karşılık, karşılamak. * Mücadele. * Karşılaştırmak. Karşılıklı yapılan iş, karşılıklı yapılan okuma. * Camide Kur'ân-ı Kerimi okuyup halka dinletmek.* Yüz yüze olmak. * Düşmanın şerrinden kurtulmak ve onun şiddetini kaldırmak için onu yıldıracak tedbirde bulunmak.

Mukabele-i bilhuruf
Söz ile konuşmak ve hakikatı müdafaa etmek suretiyle karşı çıkıp mukabele etmek. (Bak: Muaraza-i bilhuruf)

Mukabele-i bilmisil
Karşılaştığı aynı muameleyi sahibine iade etmek, o kimseye aynı muameleyi yapmak. Mukabil hareketi karşısındakine icra etmek.

Mukabele-i bissüyuf
Silâha, kılınca sarılmak suretiyle karşı koymak.

Mukabil
Karşılık olan. Karşı taraf. İvaz, bedel, karşılığı.

Mukad
Ağır yüklü.

Mukadded
Parçalanmış.

Mukaddem
Zaman ve mekân cihetiyle daha evvel olan. * Askerin ön tarafına sevkedilen karakol. * Değerli, üstün. * Küçükten büyüğe sunulan, takdim edilen.

Mukaddem-ül ayn
Gözün kenarı. Gözün pınarı.

Mukaddema
Önce. Evvelce. Eskiden. Bundan evvel.

Mukaddemat
(Mukaddeme. C..) Başlangıçlar. Mebde'ler. İleride bulunanlar.

Mukaddeme
İlk söz. Başlangıç. * Önde gelen. Medhal. Giriş. * Man: İki kaziyeden ibaret olan sözün evvelki kaziyesi.

Mukaddeme-i istisnaiye
"Man: İçinde istisnâ edatı olan evvelki kaziye. ""Eğer güneş doğarsa gündüz olacak. Güneş doğmuştur."" kaziyelerinde: ""Eğer güneş doğarsa"" kaziyesi Mukaddeme-i istisnâiyedir."

Mukaddemât-ı ihzariye
Bir şeyi hazırlamak için önceden yapılan işler.

Mukadder
"Tâyin olunmuş. * Kısmet. Kader. Miktarı tâyin ve takdir olunmuş olan. * Kazâ. * Kıymeti biçilmiş. * Beğenilmiş. * Yazılmış olan. * Edb: Yazılı olmayıp da sözün gelişinden anlaşılan. Lafzan zikredilmeyip, mânen murad edildiği anlaşılan. Meselâ: Kur'an-ı Kerim'de, her sureden evvel ""Bismillâh"" yazılı olması, bize her işimizde veya her okumaya başlarken Bismillâh diye emir olduğu ""mukadder"" dir. Meselâ: Kur'an-ı Kerim'de ( De ki:) mânasındaki Cenab-ı Hakk'ın hitabında: ""Ya Muhammed (A.S.M.), Sen kullarıma de ki!"" mânası, mukadder olarak vardır. Aynı zamanda Peygamber'in (A.S.M.) yolunda olanlara ve bütün vâris-i nebi olabilen büyük hakikatlı ve veli kullara aynı emir mukadderdir. Çünkü, emir olarak hitabdır. Hitab ise muhakkak bir muhataba söylenir. Vahiy hitabında birinci muhatab ise, Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'dır. (Bak: Kader)"

Mukadderat
"(Mukadder. C.) Kader. Ölçü ve miktarı tâyin olunan şeyler. Alın yazısı. (Bak: Kader)(Hayat, ""İman-ı Bil'kader"" rüknüne bakıyor; remzen isbat eder. Çünki, madem hayat, âlem-i şehadetin ziyasıdır ve istilâ ediyor; ve vücudun neticesi ve gayesidir; ve Hâlik-ı Kâinat'ın en câmi âyinesidir; ve faaliyet-i Rabbaniyenin en mükemmel enmuzeci ve fihristesidir, temsilde hata olmasın, bir nevi programı hükmündedir. Elbette âlem-i gayb yani mâzi, müstakbel yani geçmiş ve gelecek mahlukatın hayat-ı mâneviyeleri hükmünde olan intizam ve nizam ve mâlumiyet ve meşhudiyet ve taayyün ve evâmir-i tekviniyeyi imtisâle müheyyâ bir vaziyette bulunmalarını sırr-ı hayat iktiza ediyor. Nasılki bir ağacın çekirdek-i aslîsi ve kökü ve müntehasında ve meyvelerindeki çekirdekleri dahi aynen ağaç gibi bir nevi hayata mazhardırlar. Belki, ağacın kavânin-i hayatiyesinden daha ince kavânin-i hayatı taşıyorlar. Hem nasılki bu hazır bahardan evvel geçmiş güzün bıraktığı tohumlar ve kökler, bu bahar gittikten sonra, gelecek baharlara bırakacağı çekirdekler, kökler, bu bahar gibi cilve-i hayatı taşıyorlar ve kavânin-i hayatiyeye tâbidirler... Aynen öyle de; şecere-i kâinatın bütün dal ve budaklariyle herbirinin bir mâzisi ve müstakbeli var. Geçmiş ve gelecek tavırlarından ve vaziyetlerinden müteşekkil bir silsilesi bulunur. Her nevi ve her cüz'ünün ilm-i İlâhiyyede muhtelif tavırlar ile müteaddit vücudları bir silsile-i vücud-u ilmî teşkil eder. Ve vücud-u hârici gibi o vücud-u ilmî dahi, hayat-ı umumiyenin mânevi bir cilvesine mazhardır ki, mukadderat-ı hayatiye, o mânidar ve canlı elvâh-ı kaderiyeden alınır. Evet âlem-i gaybın bir nevi olan âlem-i ervah, ayn-ı hayat ve madde-i hayat ve hayatın cevherleri ve zâtları olan ervah ile dolu olması, elbette mâzi ve müstakbel denilen âlem-i gaybın bir diğer nev'i de ve ikinci kısmı dahi, cilve-i hayatîye mazhariyetini ister ve istilzam eder. Hem herbir şeyin vücud-u ilmîsindeki intizam-ı ekmeli ve mânidar vaziyetleri ve canlı meyveleri, tavırları; bir nevi hayat-ı mâneviyeye mazhariyetini gösterir. Evet, Hayat-ı Ezeliye Güneşinin ziyası olan bu gibi cilve-i hayat, elbette yalnız bu âlem-i şehadete ve bu zaman-ı hâzıra ve bu vücud-u hâriciyeye münhasır olamaz; belki, herbir âlem, kabiliyetine göre o ziyanın cilvesine mazhardır; ve kâinat, bütün âlemleriyle o cilve ile hayattar ve ziyadardır. Yoksa nazar-ı dalâletin gördüğü gibi muvakkat ve zâhirî bir hayat altında herbir âlem, büyük ve müdhiş birer cenaze ve karanlıklı birer virane âlem olacaktı. S.)(Eşyanın mürur-u zamanla giydikleri suretler ve ettikleri harekât ile hâsıl olan vaziyetler dahi, bir intizam-ı kadere tâbidir. Evet, bir çekirdekte, hem bedihî olarak, irade ve evâmir-i tekviniyenin ünvanı olan ""Kitab-ı Mübin""den haber veren ve işaret eden, ham nazarî olarak emir ve ilm-i İlâhinin bir ünvanı olan ""İmam-ı Mübin"" den haber veren ve remzeden iki kader tecellisi var. Bedihî kader ise, o çekirdeğin tazammun ettiği ağacın, maddi keyfiyat ve vaziyetleri ve hey'etleridir ki, sonra göz ile görünecek. Nazarî ise, o çekirdekte, ondan halkolunacak ağacın müddet-i hayatındaki geçireceği tavırlar, vaziyetler, şekiller, hareketler, tesbihatlardır ki, tarihçe-i hayat namiyle tâbir edilen vakit-bevakit değişen tavırlar, vaziyetler, şekiller, fiiller; o ağacın dalları, yaprakları gibi intizamlı birer kaderî miktarı vardır. Mâdem en âdi ve basit eşyada böyle kaderin tecellisi var. Elbette umum eşyanın vücudundan evvel yazılı olduğunu ifade eder ve az bir dikkatle anlaşılır. Şimdi; vücudundan sonra herşey'in sergüzeşt-i hayatı yazıldığına delil ise âlemde ""Kitab-ı Mübin"" ve ""İmam-ı Mübin""den haber veren bütün meyveler ve ""Levh-i Mahfuz""dan haber veren ve işaret eden insandaki bütün kuvve-i hâfızalar birer şahittir, birer emâredir. Evet herbir meyve, bütün ağacın mukadderat-ı hayatı onun kalbi hükmünde olan çekirdeğinde yazılıyor. İnsanın sergüzeşt-i hayatiyle beraber kısmen âlemin hâdisat-ı mâziyesi kuvve-i hâfızasında öyle bir surette yazılıyor ki, güya hardal küçüklüğünde bu kuvvecikte dest-i kudret, kalem-i kaderiyle insanın sahife-i a'mâlinden küçük bir senet istinsah ederek, insanın eline verip, dimağının cebine koymuş. Tâ, muhasebe vaktinde onunla hatırlatsın. Hem, tâ mutmain olsun ki; bu fena ve zeval herc ü mercinde beka için pek çok âyineler var ki, Kadir-i Hakîm, zâillerin hüviyetlerini onlarda tersim edip ibka ediyor. Hem, beka için pek çok levhalar var ki, Hafîz-i Alîm, fânilerin mânalarını onlarda yazıyor... S.) (Bak: İmam-ı mübin)"

Mukadderat-ı hayatiye
Bütün canlıların hayatları müddetince geçirdikleri ve geçirecekleri tavır, hareket, şekil ve amelleri gibi hususiyetleri.

Mukaddes
(Kuds. den) Takdis edilmiş olan. Temiz ve pâk. Noksan ve kusurdan müberra ve uzak olan. Her çeşit noksan, ayıp ve kusurlardan münezzeh ve uzak olan. Kudsi.

Mukaddesât
(Mukaddes. C.) Kudsi olanlar. Mukaddes olanlar.

Mukaddim
"(Kıdem. den) Takdim eden. Sunan. Öne, ileriye geçiren. Öne koyan. * Cür'etli çeri kimse. * Gözün pınarı, (""mukdim-ül ayn"" da derler.)"

Mukaddimat
(Mukaddime. C.) Mukaddimeler. İlk gelenler. İlk sözler.

Mukaddime
Evvel gelen. Öne geçen. Her şeyin evveli. * Bir kitapta asıl maksada başlamadan evvel kitapda olan bahisler hakkında ve kitabın muhteviyatına dâir yazılan makale, önsöz. * Alın. Nâsiye. Alındaki perçem.

Mukaddime-i kübrâ
Büyük başlangıç.

Mukaddir
" ""takdir eden, kıymet biçen"" mânâsında ilâhî isim."

Mukaddirâne
f. Takdir edercesine, kıymetini bilircesine, kıymetine göre sıralarcasına. Mukaddire yakışır hâlde.

Mukaddirîn
(Mukaddir. C.) Kıymet ve paha biçenler. Takdir edenler.

Mukaffa
Kafiyeli, kafiyelenmiş. Birbirini tâkib eden.

Mukaffel
(Kufl. den) Kilitlenmiş, kilitli.

Mukaffî
Resul-i Ekremin (A.S.M.) bir ismidir. (Çünkü, O'nu dünyanın hiç bir şeyi Allah'a tâbi olmaktan ayıramamış ve bütün enbiyâ ve resullerin iyi yollarını da tâkib etmiştir.)

Mukahhir
(Kahr. dan) Kahreden, tahkir eden, yok eden.

Mukalkal
Kararsız. * Şarap, hamr.

Mukalkale
şişe. Sürahi.

Mukalled
(Kald. dan) Boynuna gerdanlık takılmış. * Padişah tarafından nişan takılan kimse. * (Taklid. den) Taklid edilen. Örnek tutulan. Misal alınan.

Mukallef
Kalafatlanmış, taklif edilmiş.

Mukallib
(Kalb. den) Başka tavra geçiren. Başka hâle değiştiren. Bir başka tarafa döndüren.

Mukallid
Benzemeye veya benzetmeğe çalışan. Taklid eden. * Bir şeyi boynuna takan, asan. * Kuşatan.

Mukallidâne
f. Benzetmeğe, taklide özenircesine. Taklid edercesine. Benzemeğe çalışırcasına.

Mukallidîn
(Mukallid. C.) Taklidçiler. Örnek ve misâl alanlar. * Takınanlar. Boyuna takanlar.

Mukallis
Ağaç oynatıcı.

Mukam
Durduracak mekân. İkamet mevzii. * Durmak, ikamet.

Mukame
İkamet, oturma. * İkamet yeri, vatan. * Ümmet.

Mukameha
Başını yukarı kaldırmak.

Mukamere
Kumar oynama.

Mukamik
Sözü boğazı içinden söyleyen.

Mukamir
Kumarbaz. Kumar oynatan.

Mukanat
Karıştırmak.

Mukanfez
Üzeri yumuşak dikenlerle örtülü olan hayvan. Kirpi.

Mukanna'
Peçeli.

Mukannen
(Kanun. dan) Muntazam. Tertibli. * Kanun ile vâcib ve mukarrer olan. * Zaman ve miktarı hiç şaşmayan. Tertibe dahil olarak kararlaşmış olan.

Mukannibe
Gelin süsleyen kadın.

Mukannin
Kanun yapan. İntizama koyan. Kanun tertib ve ihdas edici olan.

Mukannit
Yer altından kanalla su akıtan kişi. * Muti kimse, itaat eden, emre boyun eğen kişi.

Mukantar(a)
(Kantara. dan) Kemer şeklinde olan köprü. * Birbiri üstüne yığılmış çok şey. * Muhkem.

Mukantarat
(Mukantara. C.) Köprüler. Kemer şeklinde olan yapılar.

Mukaraa
(Kur'a. dan) Ad çekişme. Karşılıklı kur'a çekme. * Kılınç kullanarak döğüşmek. Cenkte, muharebede kahramanların birbiriyle vuruşmaları. * Bir şeyin taksiminde atışmak.

Mukaraza
Kazanca ortak olup zararı sermâyeye ait olmak üzere bir kimseye belirli bir miktar sermaye verme.

Mukarebet
(Kurb. dan) Akrabalık, yakınlık.

Mukarenet
(A, uzun okunur) Yakınlık. Ayrılmayıp musâhebe etmek. * Bitişmek. Birleşmek. * Uygunluk. * Bir yere gelmek.

Mukarib
Birbirine yakın ve karib olan. İyi ve kötü ortasında orta hâlli olan.

Mukarib-ül vücud
Olması yakın, vücuda gelmesi yakın.

Mukarin
Yakın olan. Bitişen. Ulaşan. Ulaşmış olan.

Mukarnes
Kubbe biçiminde olan. * İşlemeli, nakışlı ve rengarenk olan. * Merdiven şeklinde dereceleri olan kubbe.

Mukarr
"(Karâr. dan) İkrâr olunmuş. ""Vardır, öyledir evet."" denilmiş."

Mukarre
Göz yaşının durması.

Mukarreb
(Kurb. dan) Yakınlaşmış. Yakınlaştırılmış. Yakın. * Büyük zât veya padişah gibi kimselere hizmette yaklaşmış olan.

Mukarrebun (mukarrebîn)
Büyük meleklerden bir zümre. * Takva ve ubudiyyet ile evliya derecesine gelmiş, Cenab-ı Hakk'ın indinde çok kıymetli ve mübarek büyük zâtlar. * Yakınlaşmış olanlar.

Mukarren
Bağlanmış nesne.

Mukarrer
Kararlaşmış. Takrir edilmiş. Karar verilmiş. Kat'i. Şek ve şüpheden beri olan. Muhakkak ve müsellem olan. Anlatılmış. Bildirilmiş.

Mukarrerât
Kararlaştırılan şeyler, kararlar.

Mukarri'
Azarlıyan, paylıyan, başa kakan.

Mukarrib
Takrib eden. Yaklaştıran.

Mukarrib-ül vücud
Vücudunu yakın eden, yaklaştıran.

Mukarrih
(C.: Mukarrihât) Yara açan ilâç.

Mukarrihat
(Mukarrih. C.) Yara açmakta kullanılan etkili ilâçlar.

Mukarrin
Birlikte bulunduran.

Mukarrir
(Karar. dan) Yerleştiren. Takrir eden. Sabit kılan. * Tekrar eden. Dersi tekrar ederek anlatan müderris.

Mukarriz
(C.: Mukarrizin) (Karz. dan) Medheden, öven. Bir eseri medheden.

Mukarrizîn
(Mukarriz. C.) Medhedenler, övenler. Medih yollu yazı yazanlar. Bir eseri medhedenler.

Mukarrün-bih
Başka birisine âit olduğu, birisi tarafından haber verilen hak. İkrâr olunan hak.

Mukasat
Zahmet ve eziyet çekme.

Mukaseme
(Kısm. dan) Paylaşma, bölüşme, taksim etme.

Mukasmel
Asâsı çok şiddetli olan.

Mukassa
Kısas etmek. * Üzerlerinde olan borcu birbirine takas edişmek.

Mukassat
(Kıst. dan) Taksitli.

Mukassatan
Taksitli olarak, taksitle.

Mukassem
(Kısm. dan) Ayrılmış, bölünmüş, taksim edilmiş. * Güzel yüzlü.

Mukassim
(Kısm. dan) Ayıran, bölen, taksim eden.

Mukassî
(Kasvet. den) Kasvet verici. Sıkıntılı, kasvetli. Sıkıcı, dar.

Mukassır
Taksir eden, yapabilir iken yapmayıp çekinen. * Kusur işleyen. * Gücü yetmediği için yapmayan.

Mukasım
(Kısm. dan) Paylaşan, bölüşen, taksim eden.

Mukataa
(Kat'. dan) Kesişmek. * Ülfeti terk eylemek. * Birbirinden kesmek ve kesişmek. * Muayyen bir kira karşılığında arazinin kesime verilmesi. * Ekilen toprak için verilen muayyen vergi.

Mukatane
Mukim olmak, oturmak, ikamet etmek.

Mukatelat
(Mukatele. C.) (Katl. den) Muharebeler, savaşlar, kavgalar, dövüşler. * Vuruşmalar, düello yapmalar.

Mukatele
(A, uzun okunur) Birbirini vurmak, öldürmek. Vuruşmak, kavga, döğüş.

Mukatil
(Katl. den) Birbirini öldüren, birbiriyle vuruşan. Düello yapan.

Mukatilun
(Mukatil. C.) Düşmanla muharebe eden mücâhidler.

Mukatta'
Kesilmiş. * Parçalanmış.

Mukattaa
(Kat'. dan) Bitişik olmayan. Kesik, ayrı.

Mukattaat
(Mukattaa. C.) Kat' edilmiş, kesilmiş şeyler. * Kısaltmalar. * Çeşitli gazel ve kasidelerden seçilmiş beyitler. * Herbiri bir kelimeye delâlet eden harfler.

Mukattaat-ı huruf
Edb: Matlâsız şiir parçaları. Muhtelif olarak alınmış şiir parçaları. * Kısaltmalar. Tamamlanmamış cümleler. (Bak: Huruf-u mukattaa)

Mukattar
(Katr. den) İnbikten geçirilmiş saf su. Taktir edilmiş. Damıtılmış su.

Mukattarat
(Mukattar. C.) Taktir edilmiş, damıtılmış sular.

Mukavelat
(Mukavele. C.) Mukaveleler.

Mukavelat muharriri
Noter. Kâtib-i adl.

Mukavele
Kavilleşmek. Karşılıklı anlaşmak. Sözleşmek. * Anlaşmada imzalanan ve karar altına alınanların yazıldığı kâğıt.

Mukavelename
Anlaşma yazılı olan kâğıt. Mukavele yapılan kâğıt.

Mukavemet
Karşı durmak, dayanmak. Karşı koymak. Muhalefetle kıyam etmek.

Mukavemet-suz
f. Dayanmayı te'sirsiz hâle koyan. Tahammülsüzlük veren. Mukavemeti kıran.

Mukavemet-şiken
f. Mukavemeti kıran.

Mukavere
Zayıflamak.

Mukavim
Sağlam. Dayanıklı. Mukavemet eden. Direnen. Karşı duran.

Mukavimîn
(Mukavim. C.) Karşı koyanlar, direnenler.

Mukavva
(Kuvvet. den) Sağlamlaştırılmış, kavileştirilmiş.

Mukavver
Ziftle karışık veya ziftle kaplı. * Yuvarlak kesilmiş.

Mukavves
(Kavs. den) Yay gibi bükülmüş ve eğri olan. * Kavis teşkil etmiş, bükülü.

Mukavvim
Kıvama getiren. Biçimine koyan. Tesviye ve tanzim edici. Eğriyi doğrultucu.

Mukavvî
Takviye eden. Kuvvetlendiren. Kuvvet veren. Takviye eden ilâç.

Mukayaza
Trampa etme, değişme. Mübadele.

Mukayefe
Firâset etmek. * Bir kimsenin ardınca gitmek.

Mukayesat
(Mukayese. C.) Mukayeseler. Kıyas etmeler.

Mukayese
(Kıyas. dan) Kıyas etme. Ölçme. Karşılaştırma.

Mukayyed
Kayıtlı. Serbest olmayan. Sınırlı. Bağlı. * Deftere geçmiş, kaydedilmiş olan. Bağlanmış. El veya ayağında zincir, kelepçe bulunan. Mevkuf olan. * Bir işe ehemmiyet veren. İşine önem verip bakan.

Mukayyi
Kay ettiren, kusturan.

Mukayyiat
(Mukayyi. C.) Kusturucu ilâçlar.

Mukayyid
Kayd eden. Kayıt me'muru. Kayıt takan.

Mukayyidîn
(Mukayyid. C.) Kayıt memurları, mukayyidler.

Mukazefe
Sövüşmek.

Mukazzez
Heyeti hafif olan kimse.

Mukaşşer
(Kışr. dan) Kabuğu soyulmuş.

Mukbil
Mübârek. İkbali kutlu, mutlu. Mes'ud. Bahtiyar.

Mukbilan
(Mukbil. C.) (Kabl. den) Mutlular, bahtiyarlar, mes'ud kimseler.

Mukbilîn
(Mukbil. C.) (Kabl. den) Bahtiyarlar, mutlular, mes'udlar.

Mukdim
İşine düşkün, gayret ve fedakârlıkla çalışan. Cüretli ve cesaretli olan.

Mukdimâne
f. Gayret ve dikkatle.

Mukes'al
İyi yonulmamış ok.

Mukhem
Cümle arasındaki lüzumsuz ve fazla kelime.

Mukibb
Lüzumlu olan, icab eden.

Mukka
(C: Mükâyâ-Mükâki) Hicaz diyarında yaşıyan bir cins beyaz kuş.

Mukle
(C: Mukul) Gözün karası. Göz bebeği. * Göz. * Su taksimi için kullanılan taş.

Mukmah
Başını kaldırıp gözünü bir yere dikip duran kişi.

Mukmehun
Elleri boyunlarına bağlı veya boyunlarından zincir takılı olarak azab çekenler. * Başı yukarı kalkmış, gözleri bir yere dikilmiş ve etrafa bakamayan somurtmuş kimseler.

Mukmir(e)
(Kamer. den) Mehtaplı. Ay ışığıyla aydınlanmış.

Mukni'
İkna eden. Kanaat veren. Kâfi derecede izah ve isbât eden. * Başını kaldırıp gözünü önüne dikip duran.

Muknia
Kurbağa yavrusunun, yumurtadan çıktığı ilk hâli.

Mukraz
(Karz. dan) Ödünç verilmiş, borç verilmiş. İkrâz olunmuş.

Mukrem
Bir kavmin ulusu, seyyidi.

Mukri'
Kur'an-ı Kerimi kaidelerine uygun okuyan.

Mukrib (mukreb)
Nöbete tutulmuş at.

Mukrif
Babası köle, anası hürre olan kimse. * Anası arabi, babası arabi olmayan deve.

Mukrin
Birlikte. Berâber.

Mukriz
(Karz. dan) Ödünç veren. Borçla emânet para ve sâir şeyler veren.

Muksa
Uzaklaştırılmış. Uzak kalınmış.

Muksem
(Kasem. den) Yemin edilmiş, kasem edilmiş.

Muksim
(Kasem. den) Yemin edilecek yer. * Yemin eden, kasem eden.

Muksit
Adaletle iş gören. Haklı hareket eden. * Nefsine lâyık görmediği zararlı şeyi başkasına da münasib görmeyen.

Muksitîn
(Muksit. C.) Haklı iş görenler. Hakkı edâ edenler.

Muktasır
Kısa kesen, uzatmıyan.

Muktataf
(C.: Muktatafât) (İktitaf. dan) Toplanmış, devşirilmiş. * Derleme, toplama. Derlenmiş.

Muktatafat
(Muktataf. C.) (İktitaf. dan) Derlemeler, toplamalar. Derlenmiş şeyler.

Muktatıf
(İktitaf. dan) Derleyen, toplayan.

Mukteb
(C: Mekâtib) Yazı talim eden kimse.

Muktebes
İktibas olunmuş olan. Bir yerden alınan, bir kitab ve sâir yerden istifade ederek alınan.

Muktebesat
(Muktebes. C.) (Kabs. dan) Muktebes olan şeyler. İktibas edilmiş ve faydalanmak üzere alınmış olan şeyler.

Muktebis
(C.: Muktebisîn) (Kabs. dan) İktibas eden. Faydalanmak üzere aktaran. Birinin bilgisinden faydalanan.

Muktebisîn
(Muktebis. C.) (Kabs. dan) Aktaranlar, iktibas edenler. Faydalanmak için alanlar.

Mukteda
Kendisine uyulan. Önde giden. * Müçtehid. Pişivâ. Peşivâ. * Namazda kendine uyulan imam.

Muktedir
Güçlü, kuvvetli, becerikli. İşe gücü yeten. İktidarlı.

Muktedirîn
(Muktedir. C.) İktidar sahibleri. Muktedirler, gücü yetenler.

Muktedâ-bih
Kendisine tebaiyyet edilen. Kendisine uyulan.

Muktedî
Tâbi olan, uyan. İmama uyan.

Muktef
"""Kendine uyulmuş, kendisi tâkib edilmiş"" meâlinde olup, Hz. Resul-i Ekreme (A.S.M.) verilen isimlerden biridir."

Muktefa
(Kafâ. dan) İzinden gidilmiş. Ardına düşülmüş. Misâl alınmış, örnek tutulmuş.

Muktefî
Ardından giden. İzinden giden. İktifâ eden. Misâl alan, örnek tutan.

Muktehim
Mülâhazasız bir işe hücum edip giren. * (Bak: İktiham)

Muktela'
(Kal'. den) Kökünden koparılmış. Kökünden koparan.

Mukteli'
(Kal'. den) Kökünden koparan.

Mukterih
Bir şeye kasd eden, araştıran. * Yeniden meydana çıkaran. * Düşünmeden, aklına geldiği gibi söyleyen, iktirah eden.

Mukterin
(İktiran. dan) Yaklaşan, yakın gelen, iktirân eden.

Mukteseb
(Bak: Mükteseb)

Muktesid
İktisadlı, tutumlu. Malını, ömrünü, vaktini boşuna geçirmeyen, lüzumsuz masrafta bulunmayan. (Bak: İktisad)

Muktesidan
(Muktesid. C.) Muktesidler. Lüzumsuz masrafda bulunmayan ve vaktini boşa geçirmeyenler. İktisadlılar, tutumlular.

Muktesir
Kısa kesen, iktisar eden.

Mukteza
Lâzım getirilmiş. Lüzumuna binaen istenmiş. İcab eden. Lâzım gelen. (Bak: Dâll-i bi-l iktiza)

Mukteza-i hilkat
Yaradılışın gerektirdiği şey. Yaradılış itibariyle olan hal ve netice.

Mukteza-i hâl
Duruma göre. İcabına göre. Hal ve vaziyetin gerektirdiğine göre.

Mukteziyyat
İktiza eden şeyler. Gerekli olan ve icab eden şeyler.

Muktezî
(Muktazî) Lüzumlu olduğu taayyün etmiş, anlaşılmış. * İktiza eden. Gerekli. Lâzım.

Muktir
Dar hâlli, durumu sıkıntılı. * Kocasını nafaka bakımından sıkıştıran kadın.

Mukvere
İnce, zayıf kadın.

Mukza
Tamamlanmış. * Lüzumlu görülmüş.

Mukza'
Seri, hafif nesne.

Mukzî
Gerekli görülmüş. * Hüküm ve kazâ olunmuş. * Tamamlanmış.

Mukzı'
Fuhşiyat söyleyen, ahlâksızca şeyler konuşan.

Mukâbele
"Hapsetmek. * Sonraya bırakmak, tehir etmek. * Meşveret etmek, danışmak. * Bir kimsenin evi yanında bir ev satıldığında; ""başka kimse satın alsın, ben ondan şüf'a yolu ile alayım"" diye şirâsına muhtaç iken tehir etmek."

Mukîl
Hataları, yanlışları afveden.

Mukîm
"İkamet eden. Ayakta duran. * Okuyan. * Bir memlekette devamlı duran. * Fık: Vatanında veya vatanı sayılan bir yerde onbeş günden fazla kalan kimse. (18 saatlik uzağa gidene ""Misâfir"" denir.) * Esmâ-i İlâhiyyeden olup ""Her şeyi ayakta tutan, devam ettiren ve kayyumiyet sırrıyla bir an bile hiç bir şeyden alâkasız olmayan"" meâlindedir."

Mukîm-üs sünnet
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) Tevrat ve Zebur'daki ismi, sünnet ikame eden.

Mukît
Muhafaza eden. Hâfız. Amelleri zâyi' etmeyip koruyan. Gizliyi bilen. Gıda ve rızık veren.

Mukıll
Malı az olan. Fakir.

Mukıllîn
Fakirler. Muhtaç olanlar.

Mukırr
(Karâr. dan) Doğruyu ve gerçek olanı söyliyen. Kabahat veya ayıbını gizlemeden söyliyen. * Fık: Birinin, kendisinde hakkı olduğunu haber veren kimse.

Mukşa
Kabuğu çıkarılmış. * Derisi soyulmuş.

Mukşairr
Ürperen.

Mulekkın
(Bak: Mülekkın)

Muli'
Tutkun, düşkün, ihtiraslı.

Mulif
(Ülfet. den) Alışık, alışmış. Ülfet etmiş.

Mulim
(Elem. den) Elem ve keder verici.

Mum
f. Yumuşak. * Mum.

Muma-ileyh
(Mumâileyhâ) Kendisine işâret edilen. İsmi evvelce geçen.

Muma-ileyhim
İsmi evvelce geçenler. * İmâ edilenler, yukarıda anlatılmış olanlar.

Muma-ileyhinn
(Mumâ-ileyhâ. C.) Adı geçen kadınlar, yukarıda anılan kızlar, imâ edilenler.

Mumahele
Hile etmek. * Oyunla aldatmak. Hilekârlık.

Mumatele
(Bak: Mümatala)

Mumdar
f. Mum tutan. Işık veren. Işık tutan.

Mumiyan
f. Belleri ince olan güzeller. Kıl belliler.

Mumya
"f. Uzun müddet çürümemesi için ilâçlanmış ölü. İnsan ve hayvan ölüsünün kurusu. * Çok zayıf (kimse).(Kur'anda çok tekrar edilen kıssa-ı Musa Aleyhisselâm'ın cümleleri ve cüz'leridir ki, herbir cümlesi, hattâ herbir cüz'ü, bir düstur-u küllînin ucu olarak gösterilmiş ve o düsturu ifade ediyor. Meselâ: $ Fir'avun, vezirine emreder ki: ""Bana yüksek bir kule yap, semâvatın hâlini rasad edip bakacağım. Semanın gidişatından acaba Musa'nın (A.S.) dâva ettiği gibi semada tasarruf eden bir İlâh var mıdır?"" İşte Î kelimesiyle ve şu cüz'î hâdise ile, dağsız bir çölde olduğundan dağları arzulayan ve Hâlik'ı tanımadığından tabiat-perest olup Rububiyyet dâva eden ve âsâr-ı ceberutlarını göstermekle ibka-yı nâm eden şöhret-perest olup dağ-misâl meşhur ehramları bina eden ve sihir ve tenâsuha kail olup cenazelerini mumya edip dağ misillu mezarlarda muhafaza eden Mısır fir'avunlarının an'anesinde hükümferma bir düstur-u acibi ifade eder.Meselâ: $ Gark olan Fir'avuna der: ""Bugün senin gark olan cesedine necat vereceğim"" unvaniyle umum Fir'avunların tenâsuh fikrine binaen cenazelerini mumyalamakla mâziden alıp müstakbeldeki ensal-i âtiyenin temâşâgâhına göndermek olan mevt-âlud, ibretnüma bir düstur-u hayatiyelerini ifade etmekle beraber, şu asr-ı âhirde o gark olan Fir'avunun aynı cesedi olarak keşfolunan bir beden, o mahali-i gark denizinden sahile atıldığı gibi, zamanın denizinden asırların mevceleri üstünde şu asır sahiline atılacağını, mu'cizâne bir işaret-i gaybiyye, bir lem'a-yı i'cazı ve bu tek kelime bir mu'cize olduğunu ifade eder. S.)"

Mumza
(Mazâ. dan) İmza edilmiş olan.

Mumîl
Bir tarafa doğru eğen. Meylettiren.

Munassab
(Nasb. dan) Birbirinin üzerine tertiplenmiş olan.

Munazzaf
(Nazif. den) Temizlenmiş, arınmış, tanzif edilmiş.

Munazzama
Tanzim olunmuş, yoluna konulmuş olan. İntizamlı teşkilât. Nizamlı. Adaletli.

Munazzım
Sıralayıp dizen, tanzim eden. * Nazm yazan. Vezinli, kâfiyeli, tertibli yazan.

Mundak
Dövülüp ufalanmış.

Munfasî
Bir şeyden ayrılıp kurtarılmış olan.

Munfasıl
İnfisal etmiş. Birbirinden ayrılmış. Yerinden ayrılmış, fasl olmuş. İşinden ayrılmış.

Munfasıl zamir
Gr: Başka kelimeye bitişik olmayan zamir. Ene, Ente: Ben, sen.. gibi.

Munfasılan
Ayrı ayrı olarak. Ayrılmış olarak. Munfasıl tarzda.

Munfasım
Kırılan, kırılmış olan, kırık. Eksilen.

Munfatır
Yarılan, infitar eden.

Munfazih
Rezil ve kepaze olmuş.

Munika
Hoşa giden, beğenilen şey. Güzel.

Munis
Alışılmış. Ehlileşmiş. Cana yakın. Sevimli. Ünsiyyet edilmiş.

Munise
Hayat yoldaşı. Can yoldaşı.

Munkabız
Sıkıntılı. Mânevi sıkıntı. * Çekilmiş. Büzülmüş. Daralmış. Toplanmış. * Barsakları sıkışmış. Kazâ-i hâcet edemeyen. Kabız.

Munkalib
İnkılâb eden. Dönen. Dönmüş. Başka bir şekle ve kılığa girmiş olan. Değişmiş, değişen.

Munkarız
İnkıraz bulmuş. Batmış. Bitmiş. Son bulmuş. Mahvolmuş. Sönmüş.

Munsabb
(Bir denize veya nehire) dökülen, karışan.

Munsabig
(Sıbg. dan) Boyanan, insibâg eden.

Munsadı'
Yarılmış, bölünmüş.

Munsalih
Sulh üzere olan. Barış hâlinde olan.

Munsamî
Dökülüp akıtılmış.

Munsarif
(Sarf. dan) Geri dönen, çekilip giden. * Gr: Esre ve tenvin kabul eden isim.

Munsarih
(Sarâhat. dan) Açık, meydanda, zâhir.

Munsarım
Kesilen, kat edilen.

Munsıf
İnsaflı. Merhametli. Hakkı kabul eden. Hakka riayet eden.

Munsıfâne
İnsaflıca. İnsaflılıkla.

Muntabı'
(Tab. dan) Yaradılışdan olan, fıtraten. * Basılmış, tab' edilmiş, damgalanmış. * Hoş görülen, güzel.

Muntabıh
(Tabh. dan) Pişmiş, pişen.

Muntabık
İntibak eden. Birbirine uyan. Uygun.

Muntafi
Sönmüş. Sönen. * Bastırılmış.

Muntalik
(Talâk. dan) Salıverilmiş, bırakılmış. * Bağsız. * Kederi, hüznü ve gamı olmıyan. Sevinçli, mesrur, neşeli.

Muntamıs
Belirsiz olan. İntımâs eden.

Muntasıf
(Nısf. dan) Orta, yarı. * Yarıya varılmış, yarılanmış.

Muntasıf-ı sene
Yılın ortası. Senenin yarısı.

Muntasıh
(Nush. dan) Nasihat dinliyen. Öğüt dinliyen.

Muntasıhâne
f. Nasihat dinliyerek.

Muntasır
Öç alan. İntikam alan.

Muntavi'
Söz dinler. Muti.

Muntavî
(Tayy. dan) Dürülmüş, dürülüp bükülmüş, devşirilmiş.

Muntazam
Düzenli. Tertibli. İntizamlı. Düzgün sıralanmış. Her şeyin yerli yerinde olması. Derli toplu olma.

Muntazaman
İntizamlı ve düzgün olarak. Muntazam bir tarzda. * Devamlı ve sürekli olarak. Dâima.

Muntazar
Ümid ile gözlenen. Beklenen. Gözetilen.

Muntazır
Bekleyen. Gözleyen. Birisinin gelmesini bekleyen.

Muntazıran
Bekliyerek, intizâr ederek.

Muntazırâne
f. Bekliyerek, muntazıran, intizâr ederek.

Muntazırîn
(Muntazır. C.) Bekliyenler, gözliyenler. İntizar edenler.

Munzacır
Yüreği sıkılmış.

Munzalim
Kendi isteğiyle veya istemiyerek zâlimin zulmüne boyun eğen.

Munzamm
Zamm edilen. İlâve edilen. * Ek. Üste konan, katılan.

Munzar
Geciktirilmiş, te'hir edilmiş. Sonraya bırakılmış.

Munzic
Hazmettirici, sindirici. * Tıb: Yara veya çıbanı cerahatlendiren. * Kemâle eren, inzâc eden.

Munzicât
Yaranın iltihabını yok edici, irinini akıtıcı (ilâçlar).

Mur
f. Karınca. Neml.

Mura
Kedi sesi. Kedi miyavlaması.

Murabaa
Yazlığa çıkmak üzere mukavele yapma.

Murabaha
Bir malı kâr ile satmak. * Bir miktar ilâve ederek ödünç para alıp vermek. * Fâiz ile para alıp vermek.

Murabata
Düşmanla karşılaşılacak yerlerde gözetip sebatla nöbet beklemek. * Mülâzemet etmek. * Bağlamak.

Murabba
Terbiye görmüş. * Kaynatıp kıvama geldikten sonra dondurulmuş. * Meyve suyu tatlısı. Reçel. Ezme.

Murabba'
Dört köşeli şekil. * Dörde çıkarılmış. Dörtlü. Dört şeyden olmuş. * Geo: Kare.

Murabba-i tâmm
Geo: Tam kare.

Murabbanişin
f. Bağdaş kurup oturan.

Murabbayat
(Murabbâ. C.) Kaynatılıp kıvamına getirildikten sonra dondurulmuş meyve suyu tatlıları.

Murabıt
Kalbini Allah'a bağlayan. * Düşmanla karşılaşılacak yerlerde gözetip nöbet bekleyen.

Murabıtîn
(Murâbıt. C.) Kalblerini Allah'a bağlayanlar. * Şeyhler, dervişler.

Murad
İstenerek, ümid ederek beklenen. Arzu edilen şey. * Gâye. Maksad. Emel.

Murad-ı hak
Allah'ın isteği ve muradı.

Murafaa
Karşılıklı hak iddia ederek konuşmak. * Bir dâvâ için birisini hâkim huzuruna celb ettirmek. Yüzleşerek muhakeme olunmak.

Murafakat
Beraberlik, arkadaşlık.

Murafi'
(Ref'. den) Murâfaa eden.

Murafık
Refakat eden, beraber bulunan, yoldaş, arkadaş.

Muragabet
Arzu etme, dileme.

Muragıb
Rağbet eden.

Murahham
Kısaltma. * Son harfleri veya heceleri düşürülmüş.

Murahhas
Devlet veya herhangi bir teşekkül nâmına, salâhiyyetli olarak bir yere bir vazife ile gönderilen kimse. * Terhis edilen. İzin verilen. Tâlimat verilen kimse.

Murahhasa
Ermeni piskoposu.

Murahhasiyet
Murahhaslık, delegelik.

Murahhil
(Rıhlet. den) Bir yerden diğer bir yere göçüren. Terhil eden.

Murakabe
Kontrol etmek. İnceleyip vaziyeti anlamak. Teftiş etmek. * Kendini kontrol etmek. İç âlemine bakmak. Gözetmek. * Hıfz etmek. * Beklemek. İntizar. * Dalarak kendinden geçmek. * Tas: Kendisini tamamen nâfile ibâdet ve itaate vermek için mâbede kapanmak.

Murakasa
(Raks. dan) Raksetme, dans.

Murakka'
(Ruk'a. dan) Yamalı, yamanmış.

Murakkak
(Rikkat. den) İnce. İncelmiş.

Murakkam
(Rakam. dan) Yazılı, yazılmış. * Numaralanmış, numara konulmuş, sayı konulmuş.

Murakkan
Bozulmuş, aradan çıkarılmış.

Murakkık
"Tecvidde bir harfi ince okumağa; terkik, ince okunan harflere ise; murakkık denir ki, şunlardır: Elif, nun, şın, ra, ha, dal, yâ, se, ayın, lam, mim, kef, sin, vav, fe, te, cim, he, ze, bâ, zel."

Murakkım
(Rakam. dan) Pusulanın iğnesi.

Murakıb
Murakabe eden. Teftiş ve kontrol eden kimse. * Hıfzeden. * Allah'a (C.C.) bağlanmış olan.

Muran
(Mur. C.) Karıncalar.

Murane
f. Karıncavâri, karınca gibi.

Murasade
(Rasad. dan) Rasad etme, gözetleme. * Dikkatle bakma.

Murassa'
Süslü. Kıymetli taşlarla süslenmiş. Sırmalı. * Birbirine yanaştırılmış. Oturtulmuş. * Edb: İki mısra veya iki fıkrası birbiri ile aynı vezin ve kafiyede olan söz veya beyit. * Bir nevi yazı.

Murassaat
(Murassa'. C.) Murassâlar. Cevher ve inciler gibi şeylerle. Süslenmiş olanlar. Takdir edilip yerleştirilmiş süslü ve kıymetli şeyler.

Murassas
Lehimlenmiş. * Kurşun veya kalayla kaplanmış.

Muravaga
Güreşme.

Muravaza
Bir kimseyi kahır veya hile ile iknâ etme, aldatma, kandırma.

Murazaa
(Rızâ. dan) Emzirme.

Muraî
Riayet eden. Bakıp gözeten.

Murd
f. Mersin ağacı.

Murdar
f. Pis. Kirli. Mülevves. Temiz olmayan. * İslâmiyetin gösterdiği kaidelere uygun olmıyarak kesilmiş hayvan.

Murdia
Süt emziren. Süt anası.

Muris
Getiren. Veren. Kazandıran. * Fık: Miras bırakan.

Murtabit
Bağlı. İrtibatlı. Birbirine bitişik. Ekli.

Murtad
(Bak: Mürted)

Murtaz
Alıştırılmış, tâlimli hayvan.

Murtazı'
(Rızâ. dan) Süt emen, irtiza eden.

Murteza
Beğenilmiş. Seçilmiş. Makbul. Rağbet gören. Beğenilen. * Hz. Ali'nin (R.A.) bir lâkabı.

Murzia
(Rızâ. dan) Çocuğa süt emziren. Meme veren. Sütnine. Bebeğe süt vermek üzere para ile tutulmuş kadın.

Murzı'
(Rızâ. dan) Çocuk emziren.

Murçe
f. Küçük karınca.

Mus
Bıçak.

Mus'a
(C: Musu) Böğürtlen otunun meyvesi. * Bir kuşun adı.

Mus'ab
Aygır at. * Her nesnenin erkeği.

Musa
"Beni İsrâil peygamberlerinden Hz. Musa'nın (A.S.) ismi. Dört büyük kitaptan birisi olan Tevrat, vahiy yoluyla kendisine gelmiştir. Yahudilerin en büyük peygamberidir. Şeriatı, İsa'ya (A.S.) kadar devam etti. Yusuf'un (A.S.) soyundan Yuşa nâmındaki peygamberi yerine tâyin ederek vefat etmiştir. Mısır firavununa karşı mücadele etti. Harun (A.S.) kardeşi ve kendi veziri hükmünde idi.(Mısır Kıt'ası, kumistan olan Sahra-yı Kebir'in bir parçası olduğundan Nil-i Mübarek'in feyziyle gâyet mahsuldâr bir tarla hükmüne geçtiğinden, o cehennem-nümun sahra komşuluğunda şöyle cennet-misal bir mevki-i mübarekin bulunması, felâhat ve ziraatı, ahalisinde pek mergub bir surete getirmiş ve o sekenenin seciyesine öyle tesbit etmiş ki ziraatı, kudsiye; ve vasıta-ı ziraat olan ""Bakar""ı ve ""Sevr""i mukaddes, belki mâbud derecesine çıkarmış. Hattâ o zamandaki Mısır milleti, sevr'e, bakar'a ibadet etmek derecesinde bir kudsiyet vermişler. İşte o zamanda Benî-İsrail dahi, o kıt'ada neş'et ediyordu ve o terbiyeden bir hisse aldıkları, ""İcl"" mes'elesinden anlaşılıyor.İşte Kur'an-ı Hakîm, Hazret-i Musa Aleyhisselâm'ın risaletiyle, o milletin seciyelerine girmiş ve istidatlarına işlemiş olan o bakar-perestlik mefkuresini kesip öldürdüğünü, bir bakar'ın zebhi ile ifham ediyor. S.)"

Musa bih
Vasiyyet olunan şey.

Musaara
Büyüklük taslayarak birisinin yüzüne bakmayıp başını çevirmek.

Musab
Kendine bir şey isabet eden. Hasta. Musibetzede. Musibete uğrayan.

Musabbag
Boyalı, boyanmış.

Musabe
Musibet, belâ, âfet.

Musaberet
Karşılıklı sabır. Sabırlılık. Katlanmak.

Musabiyet
Bir hastalığa tutulma. Bir musibete giriftar olma.

Musadakat
(Sıdk. dan) Karşılıklı dostluk.

Musadda'
(Sad'. dan) Başı ağrıtılmış, rahatsız edilmiş.

Musaddak
"Doğruluğu tasdik edilmiş. Sadakati ve doğruluğu tanınmış, isbat edilmiş olan.(Hem zâtiyle, hem lisâniyle, hem delâlet-i hâliyle, hem kaliyle kâinatın Sâniine delâlet eden şu delil; hem hakikat-ı kâinatça musaddak, hem sâdıktır. Çünkü bütün mevcudatın vahdâniyete delâletleri, elbette vahdaniyeti söyleyen Zâtı tasdik hükmündedir. Demek söylediği da'vâ da umum kâinatça musaddaktır. M.)"

Musaddar
(Sudur. dan) Çıkmış, sudur etmiş.

Musadde
Muhâlefet, uyuşmazlık, zıtlık.

Musaddi'
Tasdi' eden. Baş ağrıtan. Rahatsız eden.

Musaddık
Tasdik eden. İmzalayan. * Doğruluğunu kabul eden.

Musade
Avlanan canavar.

Musadefe
Bulmak. * Yetişmek.

Musadeka
Dostluk.

Musademat
Çarpışmalar. Vuruşmalar. Müsademeler.

Musademe
İki şeyin birbiriyle çarpışması. Çarpışmak. Vuruşmak.

Musadere
Zulüm ve cebir etmek. (Bak: Müsadere)

Musaf
Cenk, harp.

Musavvir
sûret veren, biçimlendiren, Allah.

Musevî
Musa aleyhisselâma tabi olan, Yahudi.

Mustafa
" Peygamberimizin ""arınmış, seçilmiş"" mânâsında bir ismi."

Muâvaza
İki tarafın da ivaz vererek, anlaşarak yaptığı akit. Sayışma. Bir şeyi diğer bir şeye bedel, ivaz olarak vermek. Aslı olmadığı halde menfaat celbi için hususi bir surette müzakere ile yapılan hileli iş. Yapmacık.

Muâvazaten
Değiş yapma ile. İki tarafın da rızası dâhilinde değiştirme ile. * Hileli, dalavereli.

Muâviye
Emevi Devletinin kurucusu olan bir sahabe.

Muçine
f. Cımbız.

Muîd
Yardımcı. Mubassır. * Dersi iade eden, tekrar ettiren. Muallim yardımcısı. * Geri çevirtici. * Bir şeyi âdet edinmiş olan. * Tecrübeli. Hâzık. * Güçlü. Kuvvetli. * Arslan. * Gazâ ve cihad eden kimse.

Muîl
Evlâd ü iyâli, yâni çoluk çocuğu çok olan kimse.

Muîn
Yardımcı. Muâvin. İane eden.

Muîr
Ödünç olarak veren. Borç veren. Karz-ı hasen tarzında veren.

Muğlakat
(Muğlak. C.) Kapalı ve anlaşılması zor olan şeyler.

Muğlakiyyet
Muğlak olma hali. Anlaşılmazlık.

Mâ
"f. Biz mânasınadır. (Bak: Şahıs zamiri) * Mim ile elif harfinden ibâret ""Mâ"". Arabçada muhtelif isimleri vardır. Ve çeşitli mânalara gelir. Cansız şeylere işaret eder. ""Şu nesne, o şey ki..."" mânâlarına gelerek kelimelerle birleşir. Meselâ: (Mâ-ba'd: Sondaki, alttaki.)"

Mâ'
Su. Ab.

Mâ-dâm
Çünkü. Mâdem. Böylece olunca. Dâim ve bâki oldukça.

Mâ-dâm-el melevan
Gece gündüzün devamı müddetince.

Mâ-i câri
Akarsu. (Çay ve ırmak suları gibi.)

Mâ-i istifhamiyye
Sual için kullanılan kelimenin başında gelir. (Mâhâzâ: Bu nedir? Mâindek: Yanındaki nedir?) suallerinde olduğu gibi.

Mâ-i leziz
Lezzetli ve tatlı su.

Mâ-i magsul
(Mâ-i müsta'mel) Kullanılmış su.

Mâ-i masdariye
Başında bulunduğu cümleyi masdar mânasına ve hükmüne sokar.

Mâ-i mevsufe
Şey mânasında nekre olup bir sıfattan evvel kullanılır. $ (Nazartu ilâ mâ mu'cebin leke: Sana hoş gelen şeye baktım) cümlesindeki gibi...Bazan da sıfatsız olur. $(Ni'me-mâ: Ne güzeldir) $ (Meselen-mâ: Bir misâl olarak) kelimelerinde gördüğümüz gibi.

Mâ-i mevsule
Buna ism-i mevsul de denir. Kendinden sonra gelecek küçük cümleyi daha önce geçen cümleye bağlar. $ (Ketebtu mâ kultü: Söylediğimi yazdım, ne söyledimse yazdım) cümlesinde olduğu gibi.

Mâ-i mukattar
İnbikten geçirilmiş (damıtılmış), saf su.

Mâ-i mukayyed
Herhangi bir maddenin karışması ile yaratılmış oldukları hâlden çıkmış ve hususi bir ad almış sulardır. (Gül, çiçek, üzüm, asma, et suları gibi.)

Mâ-i mutlak
Yaratıldığı vasıf üzere duran su. (Yağmur, kar, deniz, göl, ırmak, pınar, kuyu sularıdır).

Mâ-i mükedder
Bulanık su.

Mâ-i münhemir
Akıp giden su.

Mâ-i müstamel
Temiz olduğu halde temizleyici olmayan, kullanılmış olan sulardır.

Mâ-i nâfiyye
$(Ben kâmil değilim) misâlinde olduğu gibi mânayı nefyeder.

Mâ-i râkid
Durgun su.

Mâ-i zerrin
Altun suyu.

Mâ-i zâide
Bazı edat ve fiillerin sonuna fazladan olarak gelir. $ kelimelerinde olduğu gibi.

Mâ-i şartiye
İki muzariyi cezmeder, şart ve cezâ mânasını ifade eder. $(Ne yazarsan, yazarım) misalinde olduğu gibi.

Mâ-veraî
Öteye mensub ve âid. * Diğer âlemle alâkalı.

Mâ-ül bahr
Deniz suyu.

Mâ-ül hayat
Hayat suyu. (Bak: Ab-ı hayat)

Mâbûd
kendisine ibadet edilen Allah.

Mâbûdiyet
Mabutluk.

Mâder
f. Ana. Çocuğu doğuran. Ümm.

Mâderane
f. Annece. Anaya yakışır surette.

Mâderender
f. Üvey ana.

Mâderzâd
f. Anadan doğma. Anadan doğduğu gibi.

Mâderî
f. Analık. Annelik.

Mâhasal
Hâsıl olan, meydana gelen. * Netice, sonuç.

Mâhasal-ı ömr
Evlât. Çocuk. * Hayat boyunca çalışılarak vücuda getirilen eser veya elde edilen şey.

Mâhazar
Daha evvelden hazır olan. Hazır olarak ne varsa.

Mâhâzâ
Bu nedir? * Bu değil.

Mâhâzâ kelâm-ül-beşer
Bu, insan sözü, beşer kelâmı değildir.

Mâil
Eğik. Bir tarafa eğilmiş. Eğri. * Meyilli. Hevesli. İstekli. * Düşkün. * Benzer.

Mâil-i inhidâm
Yıkılmağa yüz tutmuş.

Mâil-i kamer
Ayın dünya etrafında dolaştığı dâire. Ayın mahreki, yörüngesi.

Mâile
Coğ: Dağların bir yana doğru alçalıp giden taraflarından her biri. * Eğri, eğilmiş.

Mâiliyyet
Eğiklik. Meyillik.

Mâlikî
dört hak mezhepten biri.

Mâlâya'niyyât
Faydasız boş sözler, boş konuşmalar, faydasızlık.

Mâni'
Men'eden. Geri bırakan. Esirgeyen. Engel. Özür.

Mâni-i şer'î
şeriatça kabule engel olan, mâni' olan hâl.

Mânia
Men'eden şey. Engel. Özür. Zorluk.

Mânâ-yı ismî
"İsme dair mânâ. Bir şeyin sadece kendisini bilip tanımak. Bir şey başka şeyleri tanıttığı, bildirdiği veya sevdirdiği için olan mânâya da mânâ-yı harfî denir. Bir ağacı gölgesinden, zahirî görünüşünden, bize verdiği meyvesinden dolayı alâka gösterir ve seversek mânâ-yı ismî ile seviyoruz demektir. Ağacı görmek ve tanımakla ve meyvelerini almakla Rahmet-i İlâhiyeyi tanıyor, Cenab-ı Hakk'a sevgi ve şükrümüzü arttırıyor ve O'nun emri dairesinde ağaca Rabbimizin iltifatı, rahmeti olarak alâka gösteriyor isek; bu mânâya da mânâ-yı harfî deniyor.(...Dünyayı ve ondaki mahlukatı mânâ-yı harfî ile sev. Mânâ-yı ismî ile sevme! "" Ne kadar güzel yapılmışlar"" de. "" Ne kadar güzeldir"" deme ve kalbin bâtınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme. Çünkü, bâtın-ı kalb, âyine-i Samed'dir ve O'na mahsustur. Meselâ; nasıl ki bir pâdişâh-ı âli, sana bir elmayı ihsan etse, o elmaya iki muhabbet ve onda iki lezzet var: Biri; elma, elma olduğu için sevilir ve elmaya mahsus ve elma kadar bir lezzet var. Şu muhabbet pâdişaha ait değil. Belki, huzurunda o elmayı ağzına atıp yiyen adam, padişahı değil, elmayı sever ve nefsine muhabbet eder. Bazan olur ki, padişah o nefisperverâne olan muhabbeti beğenmez, ondan nefret eder. Hem elma lezzeti dahi cüz'idir. Hem zeval bulur, elmayı yedikten sonra o lezzet dahi gider, bir teessüf kalır. İkinci muhabbet ise; elma içindeki elma ile gösterilen iltifâtât-ı şâhânedir. Güyâ o elma, iltifât-ı şâhânenin nümunesi ve mücessemidir, diye başına koyan adam, padişahı sevdiğini izhar eder. Hem iltifatın gılâfı olan o meyvede öyle bir lezzet var ki, bin elma lezzetinin fevkindedir. İşte şu lezzet ayn-ı şükrandır. Şu muhabbet, padişaha karşı hürmetli bir muhabbettir!.. S.)(Aynen onun gibi, bütün nimetlere, meyvelere, zatları için muhabbet edilse, yalnız maddî lezzetleri ile gafilâne telezzüz etse, o muhabbet nefsanîdir. O lezzetler de geçici ve elemlidir. Eğer Cenab-ı Hakk'ın iltifâtât-ı rahmeti ve ihsânâtının meyveleri cihetiyle sevse ve o ihsan ve iltifâtâtın derece-i lütuflarını takdir etmek suretinde kemâl-i iştiha ile lezzet alsa; hem mânevî bir şükür, hem elemsiz bir lezzettir... S.)"

Mârr
Geçen, geçmiş, yürüyen.

Mârr-ül beyan
Beyânı yukarıda geçmiş olan.

Mârr-üz zikr
Yukarıda zikri geçmiş olan, yukarda bahsedilmiş olan.

Mârre
Fık: Herkesin gittiği umumi yoldan yürüyen.

Mârrin ü âbirîn
Gelip geçenler. Gelen giden.

Mârrîn
(Mâr. dan) Geçenler.

Mârût
sihir belleten iki melekten biri.

Mâtem
"Ağlama. Üzüntü veya kederden ağlayıp sızlama. Kederinden yas tutma.(...Bak! Öyle bir ziya-yı hakikat neşreder ki, eğer O'nun o nurâni daire-i hakikat-ı irşadından hariç bir surette kâinata baksan, elbette kâinatın şeklini bir matemhâne-i umumi hükmünde ve mevcudatı birbirine ecnebi, belki düşman ve câmidatı dehşetli cenâzeler ve bütün zevil-hayatı zevâl ve firakın sillesiyle ağlayan yetimler hükmünde görürsün. Şimdi bak; O'nun neşrettiği nur ile o matemhâne-i umumi şevk-i cezbe içinde bir zikirhâneye inkılâb etti. O ecnebi düşman mevcudat, birer dost ve kardeş şekline girdi. S.)"

Mâtemdâr
f. Mâtemli, acılı, yaslı.

Mâtemengiz
f. Mâtemi ve yası iktiza eden.

Mâtemfezâ
f. Yası ve mâtemi ziyadeleştirip arttıran.

Mâtemhane
f. Ağlanılan, yas tutulan yer.

Mâtemkünân
f. Yas tutup mâtem ederek.

Mâtemzede
Mâtemli. Yaslı.

Mâtemî
Yaslı, mâtemli, üzüntülü.

Mâtüridî
itikadda hak mezhep imamı olan âlim.

Mâun suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 107. Suresidir. ""Eraeyte Suresi"" de denir."

Mâyi'
Akıcı. Akıcı madde.

Mâyi'-i nârî
Ateş halinde su veya buhar.

Mâyiiyyet
Mâyilik, akıcılık, sıvılık.

Mâyiât
(Mâyi'. C.) Akıcı cisimler. Su halinde bulunan, akan şeyler.

Mêmûn
felsefe kitaplarını tercüme ettirmesiyle meşhur bir halife.

Mîh
f. Çivi, mıh. Kazık.

Mîhkadem
f. Ayağı kırık.

Mîhî
f. Çivi şeklinde. Çiviye âit.

Mîk
f. Çekirge.

Mîrâc
Peygamberimizin semaya çıkma mucizesi.

Mîrâciye
Mevlidin mîraçla ilgili bölümü.

Mûkıd
Ateş yakan.

Mûkın
Şüphesiz ve kat'i olarak bilen.

Mûkınûn
Yakîn sahibi olanlar. Şüphesiz ve tereddüdsüz olarak imanî ve Kur'anî hakikatlara vâkıf olanlar. (Bak: Yakin)

Mûkır
Yemişinin çokluğundan dolayı dalları sarkmış olan ağaç.

Mûkız
(Yakaza. dan) Uyandıran, ikaz eden. * Gaflet ve dalgınlıktan kurtaran.

Mûtezile
akla haddinden fazla önem veren sapık bir mezhep.

Mücemmil
güzelleştiren, güzel yaratan, Allah.

Mümît
ölümü yaratıp öldüren Allah.

Münker
kabirdeki sual meleklerinden biri.

Münîm
nimet veren, nimetlendiren, Allah.

Münîmane
nimet vererek.

Mürîd
irade eden, isteyen, Allah.

Müseylime
peygamberlik dâvâ eden yalancının adı.

Müslim
ünlü hadîs kitaplarından biri, bu kitabı yazan âlimin namı.

Müstean
kendisinden yardım istenen, Allah.

Müzdelife
Kâbede mukaddes bir yer.

Müzeyyin
süsleyen, her eserini harika nakışlarla süsleyen Allah.

Müzill
indiren, alçaltan, zillete düşüren, Allah.

Müşteri
bir gezegen.

Mı'caz
Mak'adı büyük olan.

Mı'la
Çulhaların çukur içinde ayak ile basıp oynadıkları nesne.

Mı'lak (ma'luk)
(C: Meâlik) Üzengi kayışı. * Üzüm hevneği. * Et ve üzüm asılan çengel.

Mı'sam
(C: Meâsım) Kolun bilezik takacak yeri.

Mı'sar
(C: Meâsır) Yeni hayız görmüş ve büluğuna yetişmiş olan kız.

Mı'ta
(C: Mıât-Mıâtâ) Bahşişi ve hediyesi çok olan kişi.

Mı'tar
(C: Meâtır) Devamlı güzel kokular sürünen.

Mı'tîr
Güzel kokular sürünen.

Mı'vel
(C: Meâvi) Sivri külünk ve balta.

Mıgrefe
(C: Megârif) Kepçe.

Mıgtas
Burun, göz çanağı.

Mıgşa
Bahadır, kahraman.

Mıhbasa
(C: Mehâbıs) Helva küreği.

Mıhbat
Davar için ağaçtan yaprak dökmekte kullanılan sopa.

Mıhbaz
(C: Mehâbız) Hallaç tokmağı.

Mıhcen
(C: Mehâcin) Çomak. * Başı eğri ağaç.

Mıhdame
Hizmeti çok olan kişi.

Mıhfak
Enli yassı kılıç.

Mıhkan
(Mıhkana) Şırınga. Tenkıye âleti.

Mıhlac
Yufka oklavası. * Yün ve pamuk atacak âlet, hallaç tokmağı.

Mıhsal
Kilit. * Zenbil.

Mıhtab
Balta gibi odun kesmekte kullanılan âlet.

Mıhtat
Cetvel tahtası.

Mıhzak
Makat.

Mıkass
(C: Makâs) Kesecek âlet, mikrâz.

Mıkatta
Üzerinde kamış kalemlerin uçları kesilen sedef, kemik, ağaç, fil dişi veya mâdenden yapılan âlet.

Mıkbes (mıkbâs)
(C: Mekâbis) Ateş parçası.

Mıkdeha
(C: Mekâdih) Kepçe. * Çakmak.

Mıkla'
(Mıklât) (C: Mekâli) Çelik çeldikleri ağaç. * Kebap tavası.

Mıklad
(C.: Mekâlid) Anahtar, miftah. Kilit dili. * Hazine.

Mıklat
Evlâdı yaşamayan kadın. * Bir kez doğuran ve daha hâmile olmayan deve.

Mıkleb
Eski kitap ciltlerinin sol kenarındaki kapak. Ekseriya okunan yer belli olsun için araya konurdu.* Saban demiri.

Mıklem (mıkleme)
(C: Mekâlim) Kalem koyacak kap, kalemlik.

Mıkma'
(C: Mekami') Fil başına vurdukları demir çomak.

Mıkmaa
(C.: Mekami') Gürz ve topuz gibi parçalayıcı ve yarıcı silâh.

Mıkna'
(Mıknaa) (C.: Mekani') Başörtüsü.

Mıknatıs
yun. Demir ve benzeri mâdenleri kendine çekici hususiyeti bulunan câzibe. * Başka te'sir altında kalmadan kuzey ve güney kutuplarına doğru yönünü değiştiren demir çubuk. (İki kutbu bulunan bu mıknatıslı çubuğun şimale bakan kısmına şimal (kuzey) ucu, cenuba çekilen ucuna da cenub (güney) ucu diyoruz. * Mağnetik oluş.

Mıknatısiyyet
Mıknatıs kuvveti ve hassası.

Mıkneb
(C: Mekanib) Otuz kırk kadar olan at sürüsü. * Avcılar torbası.

Mıkneva
Hizmet eden, hizmetçi.

Mıkra'
Hekimlerin, hastanın vücudunu dinledikleri âlet.

Mıkrame
Nakışlı eşarp. Mendil. Havlu. Peştemal.

Mıkraz
(C.: Mekariz) Makas. Kesecek âlet.

Mıktal
(C.: Mekâtıl) Bıçkı.

Mıktare
Kuş ayağına yapılan köstek. * Kelepçe.

Mıkvem
(C: Mekâvim) Saban ağacının tutulacak yeri.

Mıkves
Yay kabı.

Mıkzaf
Kayık küreği.

Mıkzef
Tanbur.

Mınkarî
Gaga biçiminde. Gagaya benzer olan. * Gaga ile alâkalı.

Mıntaka
(Mıntıka) Muayyen bir yer. Havali. Taraf. Kısım. Kuşak. Kenar. Yeryüzünde bir kısım. Bölge.

Mıntaka-i memnua
Yasak bölge.

Mıntîk
Çok düzgün konuşan.

Mıntıka-i harre
Sıcak mıntıka. Ekvator iklimi olan yerler. Hatt-ı istiva mıntıkası.

Mıntıkat-ül büruc
Burçlar mıntıkası. Coğ: Oniki burcun bulunduğu tutulma dairesi. (Bak: Büruc)

Mınzar
Röntgen. * Bakma âleti.

Mıs'ad
Merdiven. Yükseğe çıkmakta kullanılan âlet. Asansör.

Mısbah
"Kandil. Çıra. Meş'ale. Lâmba. (Aya, güneşe, yıldızlara ve mecâzen de Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) bu isim verilmiştir.)Sabah ve sabahat maddesinden ism-i âlettir ki; sabah gibi lâtif ve kuvvetli aydınlık veren lâmba demektir. (E.T.)"

Mısbah-ül meshur
Sabahlayan, sabahlamış.

Mısdaga
Yüz yastığı.

Mısdak
(Sıdk. dan) Bir şeyin doğru olduğunu isbata yarayan şey. Tasdik âleti. * Alâmet. Tavır. Tarz. Düstur. * Değer ölçüsü.

Mısdakıyyât
Mısdak ilmi.

Mısfat
Süzgeç. Tasfiye âleti.

Mısgar
Sarı yüzlü.

Mıska'
(C: Mesâki) Fasih dilli, güzel sesli kişi.

Mıskab
Delme âleti.

Mıskal
Cilâlayan, parlatan âlet. * İnce. Zarif.

Mıskat
Su kovası.

Mısr
(C.: Emsâr) İki şey arasındaki perde, hâil. * Memleket. Şehir. * Afrika'nın şimalinde bir memleket ismi. * Bir hububat adı.

Mısra'
Kapı kanadı. * Edb: Bir manzum yazının her bir satırı. Tam bir vezin ölçüsüne göre tanzim edilmiş söz.

Mısram
(C: Mesârim) Orak.

Mısran
Basra ile Kufe şehirleri.

Mısrâ-i berceste
Edb: En güzel ve en kuvvetli olan mısra.

Mısrâ-i âzâde
Edb: Başlıbaşına mânası bulunan mısra.

Mısrî
(Mısriyye) Mısırlı. * Mısır ülkesiyle alâkalı.

Mıstaba
(C.: Mesâtıb) Peyke, sedir.

Mıstabanişin
f. Sedirde oturan.

Mıstar
Yazının güzelliğine, düzgünlüğüne yarayan âlet. Yazı yazarken satırları doğru gösterebilmek için lâzım olan çizgileri yapmağa yarayan âlet. * Sıvacıların bir âleti.

Mıstar-ı hikmet
Hikmetin mıstarı.

Mısva
Uylukları zayıf ve etsiz olan kadın.

Mısvat
Çok haykıran, çok bağıran. * Ses kuvveti.

Mısvele
(C: Mesâvil) Harman süpürgesi.

Mısyaf
Yaz günlerinde çok yağmur yağan yer. * Sakalı ağarmayınca evlenmeyen erkek.

Mısyed(e)
Av avlamağa mahsus âlet. Tuzak, kapan.

Mıt'am
Çok yeyici, fazla yiyen.

Mıt'an
(C.: Metâin) At sürücüsü.

Mıtfeha
Kevgir.

Mıthan
Değirmen.

Mıthar
Uzağa giden ok.

Mıthere
Su kabı. Matara.

Mıtla
(C: Metâli) Dikenli otlar biten yumuşak yer.

Mıtlak
Sık sık kadın boşayan erkek.

Mıtmer
Yapı ipi.

Mıtrab
Neşeli adam. Neşesi bol kimse.

Mıtrak(a)
(C.: Metârık) Sopa, değnek. * Tokmak. * Mızrak. * Çekiç.

Mıtred
(C: Metârıd) Avın ardından atılan kısa süngü.

Mıtrede
Yünden veya haz denilen kumaştan yapılan elbise.

Mıtrî
Cendereci.

Mıtv
(C: Mitâ) Hurma salkımı.

Mıtva'
Çok muti', çok itaatli.

Mızfar
Zafer kazanan. Galib. olan. Asma çubuğuna sarmaşık gibi sarılan filiz.

Mızmar
(C.: Mezâmir) Koşu meydanı. Yarışma sahası.

Mızrab (mızrâb)
(C.: Medârib) Saz zahmesi. (Onunla saz çalarlar).

Mızrak
Ucu sivri uzun saplı harp âleti. Kargı.

Mızreb
Büyük çadır, oba.

Mızya'
Malını çok harcayan kimse. Malını fazlaca zâyi eden adam.

Mızz
Yemeğin lezzetinden ağzını şapırdatmak.

Mışat
(Mışt. C.) Taraklar.

Mışmış
Zerdali, erik veya kayısı.

Mışrak
Güneşi bol olan yer.

Na
"Arabçada ""Biz"" mânasına gelen zamirdir. Meselâ: Kitabünâ $ : ""Kitabımız"" misalinde olduğu gibi, kelimenin veya fiilin sonuna eklenen bitişik zamirdir."

Na'ab
Aceleci. Hızlı yürüyen, tez giden kişi.

Na'al
Nalbant. Nalin yapan.

Na'ar
Fesad ve fitneye çalışan. * Kanı kaçmış olup sâbit olmayan damar.

Na'b
Karga veya horoz ibiği.

Na'büdü
"""Biz ibadet ederiz"" mânâsında fiil. ( Bak: Nun-u na'büdü)"

Na'c
(C: Niâc-Neacât) Koyun.

Na'cat
(Na'ce. C.) Dişi koyunlar.

Na'ce
(C.: Niâc-Na'cât) Dişi koyun. * Dişi sülün. * Kadına da istiare ile söylenir.

Na'f
Sütü çok olan deve.

Na'k
Karga avazı. * Çobanın koyuna haykırıp çağırması.

Na'l
Nal. Ayağa giyilen tahta ayakkabı veya hayvanların ayağına çakılan demir. * Oturulacak yerlerin en aşağısı.

Na'l-bur
f. Nal, çivi vs. satan veya yapan kimse. Nalbur.

Na'l-tıraş
f. Ağaç ayakkabı yapan kimse. * Nalıncı.

Na'leyn
Bir çift ayakkabı. * Bir çift nalın.

Na'lî
Nal biçiminde olan.

Na'ma
Rahatlık, nimet. Minnet, ihsan ve atiyye. İyi halde bulunmak.

Na'man
Tâif yolunda Arafata çıkar bir derenin adı.

Na'me
Derinin nazik olması. * Hoş dirlikli olmak.

Na'na
(C.: Neâni-Ne'nâ') Nâne. * Uzun boylu adam.

Na'naa
Irak etmek, uzaklaştırmak. * Hızlı konuşmak, tez tez söylemek. * Katı deprenmek. * Yemeğe nane koymak.

Na'r
Çağırmak. * Haykırmak. * Burun içinden çıkan ses. * Gitmek. * Firar, kaçmak. * Galeyan.

Na'ra
"(C.: Na'rât) Yüksek sesle uzun uzun bağırma. * Tar: Eskiden yangına giderken ve dönerken kalabalık caddelerde, geçitlerde, dönemeçlerde, meydanlarda tulumbacıların içlerinden ""naracı"" adı verilen birinin bağırması yerinde kullanılır bir tâbirdir. Nâra atmakla yangın münasebetiyle sokağa fırlayan halkı çiğnenmekten kurtarmak için insanî bir maksad tâkib edilmekle beraber, daha ziyade caka satılırdı. (O.T.D.S.)"

Na'rat
(Bak: Na'ra)

Na're
Nâra. Yüksek sesle uzun uzun bağırma. Çağırma. Haykırma. * Burun içinden çıkan ses.

Na're-endâz
f. Nâra atan. Yüksek sesle uzun uzun bağıran.

Na'rezen
f. Nâra atan. Yüksek sesle uzun uzun bağıran.

Na's
Uykusu gelmek. Uyku bastırmak.

Na'san
Uykusu gelmiş olan adam.

Na'sel
Erkek sırtlan. * Uzun sakallı bir kimsenin adı.

Na'sele
Yaşlıların yürüyüşü.

Na't
Medih ve senâ ederek, vasıflarını göstererek bir şeyi anlatmak. * Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâmı medhederek yazılan kaside.

Na'y
Ölüm haberi getirmek.

Na'ye
Birisinin öldüğünü bildiren söz. * Bir adamın zünub ve kabahatini izhar ve işaa eden söz.

Na'z
Münteşir olmak, yayılmak. * Kıvama gelmek.

Na'çe
f. Yumuşak yer.

Na'ş
Kefene sarılıp tabuta konmuş ölü. * Cansız vücud.

Na-aşna
f. Bilinmeyen, yabancı.

Na-balig
f. Henüz büluğa ermemiş, daha bâliğ olmamış. * Erişmemiş, yetişmemiş.

Na-bayeste
f. Lüzumsuz, gereksiz. Uygun ve münasib olmıyan.

Na-beca
f. Yersiz, uygunsuz, münasebetsiz.

Na-bedid
(Bak: Nâ-bercâ)

Na-behencar
f. Usulsüz, kuralsız, yolsuz, kaidesiz.

Na-behengâm
f. Vakitsiz, mevsimsiz, zamansız.

Na-behre
f. Azim, ulu. * Karışık. * Soysuz.

Na-bekaide
f. Kural ve kaideye uymayan. Kaidesiz, kuralsız, nizamsız.

Na-bekâr
İşsiz, işe yaramaz.

Na-bemahal
f. Yerinde olmadan. Mahallinde olmayan. * Münasebetsiz. Yersiz.

Na-berca
(Nâ-bedid) Belirsiz, görünmez olan.

Na-besud
f. El dokunulmamış, el değmemiş, yeni şey.

Na-besî
f. Yokluk, adem.

Na-bina
(C.: Na-binayan) Kör, a'mâ, gözleri görmez. Anadan doğma kör.

Na-binayan
(Na-bina. C.) Gözü görmeyenler, a'mâlar, körler.

Na-binayî
f. Körlük, a'mâlık.

Na-budmend
f. Yoksul, fakir.

Na-caiz
f. Yapılmaz, câiz değil.

Na-cins
f. Aynı cinsten olmayan. * Cinsi bozuk.

Na-cunban
f. Kımıldamaz. Yerinde durur. Sağlam.

Na-dan
f. Cahil, bilmez, haddini bilmez.

Na-darî
f. Olmamazlık, bulunmayış.

Na-daşt
f. Hayâsız, utanmaz.

Na-demsaz
f. Uymayan, uygun olmayan, âhenksiz.

Na-deride
f. Delinmemiş, delik açılmamış.

Na-dide
f. Az bulunur, çok değerli. Az görülen, görülmemiş.

Na-dürüst
f. Doğru olmayan. Eğri. * Sağlam, dürüst ve gerçek olmayan. * Yanlış, haksız.

Na-dürüstî
f. Gerçek olmama, doğru olmama.

Na-ehil
f. Ehliyetsiz, beceriksiz. Ehil olmayan.

Na-endam
f. Muntazam olmıyan. Biçimsiz, gayr-ı muntazam.

Na-endiş
f. Uzun uzadıya düşünmeğe değmez. Açık, muhakkak.

Na-endişîde
f. Düşünülmemiş.

Na-fercam
f. Asıl ve esastan âri olan, akibetsiz olan. Faydasız.

Na-gehan
f. Birdenbire, ansızın, âniden.

Na-güvar
(Nâ-güvâre) f. Midede zor hazmolunan şey. Sindirimi zor. * Yenilmesi veya içilmesi acı olan şey.

Na-güşade
f. Kapalı, açılmamış.

Na-hah
f. İstemeyerek, râzı olmayarak. Zoraki.

Na-hak
f. Haksız, beyhude, boş.

Na-hande
f. Câhil, ümmi, okumamış.

Na-hast
f. İsteksiz. İstenilmemiş. İstemeden.

Na-hemta
f. Denk ve eşit olmayan. Müsavi olmayan.

Na-hemvar
f. Eğri, düz olmayan. * Uymayan, mutabık gelmeyen. * Uygunsuz.

Na-hencar
f. Doğru olmayan.

Na-hoş
f. Hoş olmayan, hoşa gitmeyen.

Na-hoş-güvar
f. Hazmı zor, sindirimi güç. Tatsız.

Na-hoşnud
f. Razı ve hoşnud olmayan. Gayr-i memnun.

Na-hoşî
f. Nahoşluk, fenalık, iğrençlik. Hoşa gitmemeklik.

Na-huda
f. Allah'tan korkmaz. * Gemi kaptanı.

Na-insaf
f. İnsafsız. İnsafı bulunmayan.

Na-ka'ryab
f. Dibi bulunmayan, dipsiz.

Na-kabil
f. Mümkün olmayan. Kabil olmayan. * Câhil, kabiliyetsiz.

Na-kabul
f. Kabiliyetsiz, istidatsız.

Na-kaste
f. Eksiksiz, noksansız. Tamam.

Na-kerde
f. Yapılmamış, olmamış.

Na-kes
f. Hasis olan. * Zelil, insaniyetsiz, alçak, deni.

Na-kesan
(Nâ-kes. C.) Alçaklar, âdi insanlar, insaniyetsiz kimseler. * Cimriler, tamahkârlar, pintiler, hasis kişiler.

Na-kesâne
f. Alçakçasına. * Cimrilik ve tamahkârlıkla.

Na-kâfi
f. Kâfi olmayan. Yetersiz, kâfi değil.

Na-kâm
f. Muradına eremeyen, tali'siz. Arzusuna kavuşamayan.

Na-kâre
f. Bir işe yaramaz olan.

Na-layık
f. Lâyık olmayan.

Na-ma'dud
f. Sayılmaz, çok. Sayısız.

Na-ma'kul
f. Akla uygun gelmeyen. Akıl almayan. Mâkul olmıyan.

Na-ma'lum
f. Bilinmiyen, bilinmemiş, ma'lum olmayan.

Na-ma'ruf
f. Tanınmayan, bilinmeyen, ma'ruf olmayan.

Na-mahdud
f. Hudutsuz, sınırsız, sonsuz.

Na-mahrem
f. Aralarında evlenmeğe mâni olacak kadar yakınlık bulunmayan. Şer'an evlenmeğe mâni akrabalığı olmayan erkek veya kadın. * Yabancı.

Na-mahremiyet
f. Namahremlik.

Na-mahsur
f. Sonu olmayan, sınırlanmamış, sonsuz.

Na-makbul
f. Makbule geçmez, kabul olmayan. Kabul edilmeyen.

Na-marzi
f. Beğenilmeyen, arzu ve isteğe uygun olmayan.

Na-matbu
f. Basılmamış, tab edilmemiş yazı.

Na-mağlub
f. Yenilmez, mağlub edilmez.

Na-me'mul
f. Umulmadık, beklenmedik anda.

Na-mefhum
f. Anlamsız, mânasız, anlaşılmaz.

Na-mer'î
f. Görülmez. Mer'î olmayan.

Na-merbut
f. Rabıtasız, mânâsız, anlamsız, saçma sapan.

Na-merd
f. Korkak. * İnsaniyetsiz, sözünde durmayan. Alçak, insanlık hislerinden habersiz.

Na-mergub
f. Beğenilmeyen, rağbet olunmayan.

Na-mes'ud
f. Mes'ud ve mübârek olmayan. Uğursuz.

Na-mesbuk
f. Benzeri hiç olmamış, geçmemiş.

Na-mesmu'
f. İşitilmeğe değmez. * İşitilmemiş, duyulmamış.

Na-mestur
f. Açık, meydanda, âşikâr. * Örtülmemiş.

Na-mevzun
f. Ahenksiz, ölçüsüz, vezinsiz, orantısız. * Edb: Vezni bozuk veya hiç olmayan manzume.

Na-meysur
f. Ele geçirememiş. Elde edememiş. * İşi kolaylaştırılmış.

Na-meşhud
f. Gözle görülmemiş, şâhit olunmamış.

Na-meşru
f. Meşru olmayan, şeriat harici. * Kanunsuz, uygunsuz. * Günah olan şeyler.

Na-mihr-ban
f. Vefasız, sevgisiz, muhabbetsiz.

Na-mihr-banî
f. Vefasızlık, sevgisizlik, muhabbetsizlik.

Na-mizac
f. Keyifsiz, rahatsız, hasta.

Na-mizacî
f. Keyifsizlik, rahatsızlık, hastalık.

Na-murad
f. Mahrum kalan, muradına eremeyen.

Na-mutasavver
f. Hatır ve hayale gelmez.

Na-muvafık
f. Muvafık gelmeyen, uygun olmayan.

Na-mübarek
f. Uğursuz, meymenetsiz.

Na-mühezzeb
f. Terbiye görmemiş, ıslah edilmemiş.

Na-mülayim
f. Uygun olmayan. * Çetin, sert.

Na-münasib
f. Münâsebetsiz, yakışıksız, uygunsuz, uygun olmayan.

Na-müsaid
f. Elverişsiz. Müsaid olmayan.

Na-müstaid
f. Müstaid olmayan. Olgunlaşma kabiliyeti olmayan. İstidatsız.

Na-mütenahi
f. Sonsuz, ucu bucağı olmayan. Nihâyetsiz.

Na-müvecceh
f. Yöneltilmemiş, tevcih edilmemiş.

Na-müyesser
f. Elden gelmeyen, müyesser olmayan.

Na-paydar
f. Süreksiz, geçici. Sebatsız, kararsız, durmaz.

Na-perva
f. Pervasız, korkusuz, aldırışsız, çekinmez. * Sersem.

Na-pesend
f. Beğenilmez.

Na-peyda
f. Görünmeyen, açıkta değil, belirsiz.

Na-pezir
f. Olmaz, olamaz, kabul etmez.

Na-puhte
f. Ham, çiğ, pişmemiş. * Mc: Acemi, tecrübesiz, toy.

Na-pâk
f. Temiz olmayan, pis, kirli.

Na-pâkân
(Nâpâk. C.) Murdarlar, pisler.

Na-rast
f. Eğri. Doğru olmayan.

Na-refte
f. Gidilmemiş, geçilmemiş. Kimsenin gidip geçmediği yer.

Na-resa
f. Yetişmemiş, ham. * Uygun ve münasib olmayan.

Na-resayî
f. Uygunsuzluk, münasebetsizlik. * Hamlık.

Na-reside
Yetişmemiş, körpe. * Büluğa ermemiş.

Na-reva
Yakışıksız, reva olmayan. Münâsib ve lâyık olmayan.

Na-reşid
f. Kemâle ermemiş, olgunlaşmamış.

Na-saf
f. Saf ve hâlis olmayan. Saf olmayıp karışık olan.

Na-savab
f. Doğru olmayan, yanlış.

Na-saz
f. Münasebetsiz. uygunsuz, uymaz.

Na-sazkâr
f. Uygun görmeyen, muhâlif. * Beklenmemiş, işitilmemiş. * Münâsebetsiz işle uğraşan.

Na-sazkârî
f. Uygunsuz iş yapma, münâsebetsiz iş görme. * Zıtlık, uygunsuzluk.

Na-sazî
f. Uygunsuzluk, münasebetsizlik, uymazlık.

Na-sencide
f. Ölçülmemiş, tartılmamış. * İyi düşünülmemiş. * Değerlenmemiş.

Na-seza
f. Münasib olmayan, lâyık olmayan.

Na-sipas
f. Nankör. Şükretmeyen.

Na-sude
f. Dinlenmemiş, istirahat etmemiş.

Na-süfte
f. Delinmemiş, deliksiz.

Na-tamam
f. Tamamlanmamış, bitmemiş, yarı kalmış.

Na-tamamî
f. Eksiklik, noksanlık.

Na-teraş
Mc: Terbiye görmemiş, kaba saba. Yontulmamış.

Na-tevan
f. (Bak: Na-tuvan)

Na-tuvan
(Nâtüvân) f. İktidarsız, zayıf, halsiz, kudretsiz, çâresiz.

Na-tuvanî
f. Güçsüzlük, zayıflık, kuvvetsizlik.

Na-tıraş
f. Yontulmamış, tıraş olmamış, terbiye görmemiş. Ham, kaba.

Na-yab
f. Bulunmaz. * Benzeri olmaz. Nâdir. Ender.

Na-yeste
f. Lâyık olmıyan.

Na-zad
(Na-zade) f. Doğmamış. * Olmayacak.

Na-çar
f. Çaresiz, elinden iş gelmeyen. Mecbur kalmış olan.

Na-çarî
f. Çaresizlik.

Na-çespan
f. Uygun ve yakışık olmıyan.

Na-çizî
f. Naçizlik, ehemmiyetsizlik, kıymetsizlik, değersizlik.

Na-ümid
f. Ümidsiz. Ümidi kırılmış.

Na-ümidî
f. Ümit kırıklığı, ümitsizlik, me'yusiyet.

Na-üstüvar
f. Dayanıksız, sağlam olmıyan. * Münasebetsiz.

Na-şad
f. Sevinçli olmayan, mahzun, tasalı, kederli.

Na-şadî
f. Hüzünlü ve kederli oluş, gamlılık.

Na-şayeste
f. Lâyık olmayan. Lâyık değil.

Na-şikib
f. Sabırsız.

Na-şikibâne
f. Sabırsızlıkla.

Na-şikibânî
f. Sabırsızlık.

Na-şikibî
f. Sabırsızlık.

Na-şinas
f. Bilmez, câhil. * Tanımaz olan, tanımayan.

Na-şinide
f. Duyulmamış, işitilmemiş.

Na-şita
f. Sabahtan beri hiç bir şey yememiş olma.

Na-şüküfte
f. Açılmamış, taze.

Na-şüste
f. Yıkanmamış.

Naam
(Bak: Neam)

Naat
(Bak: Na't)

Nab
(C.: Enyâb) Azı dişi. * Yaşlı deve.

Nabazan
Nabız atması, damar vurması.

Nabi
Haber veren, haberci. * Urfa'lı kıymetli bir şâirin ismi. (Mi: 1626- 1712)

Nabi'
(Nâbia) (Nebean. dan) Yerden fışkıran, kaynayan, akan.

Nabiga
(C.: Nevabig) Şanı, şöhreti büyük adam. ulu, şerefli kimse. * Sonradan şâir olan. * Üstün zekâlı hârika ve çok fasih kimse.

Nabigat-ül ca'dî
Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın duasına mazhar olmuş mühim bir Arab şâiridir. İran'ın fethinde bulundu. Rivayete göre Mi: 684'de İsfehan'da Rahmet-i Rahman'a kavuştu.

Nabigat-üz zübyanî
Câhiliyet devrinde meşhur ve Suk-ı Ukaz'da hakemlik yapmış Arab şâirlerindendir. Tahminen Mi: 535-604'de yaşamıştır.

Nabil
Ok yapan. * Üstad, hâzık kimse. * Irgaç.

Nabit
Ağaç ve nebat gibi yerden bitip büyüyen.

Nabite
Bir kabilede yeni çıkan küçük çocuk.

Nabiz
Savaşçı, muharip, savaşan.

Nabud
(Nâ-bud) f. Mâdum, yok olan, bulunmayan. * İflas etmiş. Perişan olmuş. * Sonradan yok olan.

Nabz
(Bak: Nabız)

Nabz-aşna
f. Nabızdan anlayan, mizac bilen.

Nabz-gir
f. Mizaca göre hareket etmesinden anlıyan, nabza göre davranmasını bilen.

Nabza
Damarın bir defa atması.

Nabzî
Damarın atmasıyla ilgili.

Nabız
Atar damarın vuruşu. Şah damarının atması. Kırmızı kan damarının oynaması hali.

Nabız-gir
f. Her mizaç ve tabiata göre davranıp muamele etmesini bilen.

Nabız-âşnâ
f. Nabızdan anlayan. Mizaç bilen. Karşısındakinin zayıf taraflarını bilen.

Nacak
Bir ağaç sapa geçirilen, ağzı keskin, genişçe demir âlet. Balta.

Naci
"Kurtulan. Necat bulan. * (Mi: 1849-1892) Muallim Naci diye meşhur olan bir İstanbul'lu şâir. Lügat-ı Naci'yi ""Fetva"" kelimesine kadar hazırlamıştır."

Naci'
Hazmı kolay olan yiyecek.

Naci(ye)
Kurtulmuş, necat bulmuş. Cennetlik olan.

Nacil
Nesli kerim, şerefli olan, soyu temiz.

Nacileyn
Ana ve baba, ecdad ve evlâd, dedeler ve babalar.

Nacir
Ağaçlarda yaprak saplarının dibindeki filiz.

Nacis
İyileşmez hastalık.

Naciye
(C.: Nâciyât) Sür'atli deve.

Naciz
Azı dişi.

Naciş
Avı ürküterek avcının tarafına kovalayan adam.

Nacu
f. Çam ağacı.

Nacud
f. Büyük kadeh.

Nacur
Sırça tabak.

Nacüv
f. Çam ağacı.

Nadar
(Nadâret) Altun.

Nadas
Tarlayı temizleyip otlarını kurutmak için önceden sürüp hazırlama.

Nadc
Kıvam. Büluğa erme. Pişme.

Nadd
Azık, rızık.

Naddahatan
Püsküren çifte pınarlar.

Nadh
Su serpmek, sulamak. Su içip kanmak. * Musallat olanı defetmek. * Suyun feveran etmesi, püskürmesi.

Nadi
"Nidâ eden, haykıran, çağıran. * Halkın, meşveret gibi, birşey konuşmak üzere bir yere toplanmaları. Nitekim İslâmdan evvel Mekke'de Kureyş'in toplandığı meclis binasına ""Darünnedve"" denilirdi. Nâdi; orada ve o gibi yerlerde toplanan heyettir ki; bezm, meclis, mahfil, kongre tâbirleri gibidir. (E.T.)"

Nadib
Geçmiş. * Hafif adam. * Yas tutan.

Nadic
Olgun meyve. * İyi pişmiş et.

Nadid
Salkımları sık olan üzüm veya muz. * İçi doldurulmuş yastık, minder, şilte gibi şeyler.

Nadim
Nedamet etmiş, pişman.

Nadimiyet
Pişmanlık, nedamet.

Nadimâne
f. Pişmanlıkla, pişman olarak, nedamet duyarak.

Nadir(e)
Az bulunan. Seyrek.

Nadire-perdâz
f. Güzel söz söyleyen.

Nadire-senc
f. Nükteli konuşan, güzel fıkralar anlatan, zarif kimse.

Nadiredân
f. Zarif, âlim.

Nadirekâr
f. Nâdir işler ve san'atlar yapan.

Nadiren
Nâdir ve az olarak. Çok aralıklı. Pek az bulunur.

Nadiret
Güzellik, parlaklık, tazelik. * Hoş ve lâtif.

Nadirât
Az bulunan şeyler.

Nadiye
Sudan uzak olan hurma ağacı.

Nadıc
(C.: Nevadıc) Olgunlaşmış, olmuş, kıvama gelmiş.

Nafaka
Yiyecek parası. Geçim için lüzumlu olan şey. * Geçindirmeğe mecbur olduğu kimselere veya çocuklarına mahkeme karariyle verilen iaşe parası.

Nafaka-i iddet
Fık: Kadının iddeti içinde muhtaç olduğu nafaka. Koca, boşadığı karısını iddeti bitinceye kadar infakla mükellef olduğu için bu müddet zarfındaki nafaka hakkında bu tâbir meydana gelmiştir.

Nafaka-i makziyye
Fık: Hâkim tarafından takdir olunan nafaka.

Nafakat
(Nafaka. C.) Nafakalar.

Nafata
Vücutta çıkan sivilce veya kabarcık.

Nafe
f. Derisi kürk yapımında kullanılan hayvanların postlarının karnı altındaki deri kısmı.

Nafe-riz
f. Koku saçan. * Göbek düşüren.

Nafi
(Nefiy. den) Giderici, yok eden, nefyeden, menfi yapan.

Nafi'
Menfaatli. Faydalı. Yarar. Şifalı. * Esma-i Hüsnâdan bir isim.

Nafia
İnşaat işleri. * Faydalı işler. Menfaatli olanlar.

Nafic
(C.: Nevâfic) Kaburga kemiklerinin sonu.

Nafice
(C.: Enfice) Misk göbeği.

Nafih
(Nefh. den) Üfürücü, üfleyici.

Nafika
(Nüfeka) (C.: Nevâfık) Keler yuvalarından biri.

Nafile
Fık: Farz ve vâcibden gayrı mecburiyet olmadığı hâlde yapılan ibadet. Fazladan yapılan iş. * Menfaatli olmayan. Ziyâdeden olan. * Torun. * Ganimet malı. Bahşiş. Atiyye.

Nafir
Nefret eden. Ürken, korkan. Sevmeyen. * Galip olan. * Öksürüp burnundan sümüğü saçılan koyun.

Nafis
(Nefs. den) Gözü nazar değer olan kimse. * Açan ve ferahlandıran.

Nafis-ül kerb
Sıkıntı ve belâlara, göz değmesine, nazara te'sir edip kaldıran.

Nafiz
İçe işleyen. Delip geçen. İçeri giren. * Sözü geçen, kendine itaat edilen. Te'sirli, nüfuzlu.

Nafiz-ül emr
Emri geçip sözü dinlenilen. * Kendisine itaat edip boyun eğilen.

Nafiz-ül kelim
Sözü geçen.

Nafize
Karından vurulup arkaya çıkmış olan yara.

Nafiziyet
Sözü geçerlik, nâfizlik.

Nafur
(Nâfure) Fıskıye, fevvâre.

Nafıa
Bayındırlık işleri.

Nafık
Geçer para. Geçer akçe.

Nafıka
"(C.: Nevâfık- Nüfeka) Arab tavşanının (diğer adı; tarla fâresi dedikleri hayvanın) iki yuvasından gizli olanın adıdır. Bu hayvan, bunun tavanını yeryüzüne çok yakın yapar. Belirli olan kasia dedikleri yuvasında tehlike hissederse hemen nâfıkanın tavanını delerek kaçar. Münafıklar buna benzediği için nifak, münafık kelimeleri bu kelimeden gelmiştir. (Kamus)."

Nafız
Çok titreten. Sıtma.

Nagam
(Nağme. C.) Nağmeler, âhenkler, türküler.

Nagam-kâr
f. Nağmeler söyleyen, ezgici.

Nagam-perver
(C.: Nagamperverân) f. Türkü söyleyen, nağmeci. Nağme seven.

Nagamât
Nağmeler, âhenkler, güzel sesler.

Nagaşan
Iztırab, acı.

Nagfa
"Ceviz ağacına benzer bir ağacın adıdır ve Beyrut dağlarında olur; dut gibi yemiş verir."

Nagk
(C.: Nuguk) Karga çağırmak.

Nagl
Çürük sahtiyan.

Nagm
Gizli kelâm, gizli söz.

Nagr
Gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * Kin tutmak. * Çömlek kaynamak.

Nags
Kederli, gamlı olmak.

Nagz
Devekuşunun erkeği. *Başını sallayıp depretmek. * Bulutun koyu ve kesif olması.

Nagâh
f. Birdenbire, ansızın, hemen. (Nâgeh, nâgehan, nagehâne, nagehânî)

Nagız
Şaşırdığında başını sallayan kimse. * Kürek başında olan kıkırdak.

Nah
f. İp, ince ip. * Tel. * Halı, kilim.

Nah'
Kesme, boğazlama.

Naha'
Boyun kemiğindeki beyaz iliğe varana kadar kesmek. * Yemen taifesinden bir kavim. * Hâlis etmek. * Uzaklık, ıraklık.

Nahabe
(C.: Nuhab) Geçit ağzı. * Çokluk asker. * Her nesnenin iyisi.

Nahafet
Zayıflık, arıklık, cılızlık.

Naharir
(Nihrir. C.) Bilgili, akıllı ve âlim kimseler. Fâzıl ve mâhir kişiler.

Nahaset
Esircilik. * Canbazlık.

Nahb
Yüksek sesle ağlama. * Önemli iş, mühim iş. Nezretmek, adamak. * Seri seyr. * Vakit, müddet. Ecel, ölüm, mevt.

Nahf
Aksırmak. Nefes almak.

Nahh
Davar sürmek. * İplik. * Zeyli denilen döşek. * Güç seyr. * Deve çökertmek için söylenen söz.

Nahham
Tamahkâr, cimri, hasis, pinti. * Boğazını temizlemek için fazlaca soluyup balgam çıkaran adam.

Nahhas
Bakırcı.

Nahhat
Gururlu, kibirli.

Nahi
(Nehy. den) Nehyeden, yasak eden, önleyen.

Nahib
Korkak, cebin.

Nahide
Yeni yetişmiş kız. * Zühre (Venüs) yıldızı.

Nahif
Çelimsiz, zayıf, ince. Arık.

Nahik
(Nehak. dan) Eşek gibi anıran, eşek sesli.

Nahika
(C.: Nevâhik) Dudaklı hayvanların göz pınarı.

Nahil
Hurma ağaçları, hurmalık. * Hurma ağacı. * Balmumundan yapılan ağaç, yapraklı dal ve yemiş taklidi işlere denir ki, sathı altın ve gümüş yapraklarla süslenerek, eskiden gelin giderken önünde alayla götürülür ve gelin odalarına süs olarak konurdu. (O.T.D.S.)

Nahile
Huy, tabiat, mizac.

Nahir
Çürümüş kemik. * İçine rüzgâr girip çıkmakla öten kemik.

Nahiran
Atın göğsünde olan iki damar.

Nahire
Ayın birinci günü. * Ayın son gecesi.

Nahis
Vuran, vurucu. * Devenin kuyruğunda veya göğsünde olan uyuz.

Nahise
Koyun sütüyle karışık keçi sütü.

Nahit
(Nahite) İnilti.

Nahiye
Yan taraf, kenar, civar, çevre. * Küçük yer, bölge. İdari taksimatta, kazadan küçük, köyden büyük olan yerleşme merkezi.

Nahiz
Uçmaya hazırlanmış ve kanatları bitmiş olan kuş. * Tavşancıl yavrusu.

Nahizgâh
f. Pusu yeri.

Nahl
Hurma ağacı. * Gelinler için yapılan süs ağacı. * Un elemek.

Nahl suresi
Kur'an-ı Kerim'de 16. Suredir. Mekkîdir.

Nahl-bend
f. Ağaçları budayıp tanzim eden kişi. * Balmumundan taklid süs ağacı yapan, balmumcu.

Nahle
Tek hurma fidanı. * Bir fidan.

Nahlistan
f. Hurma fidanlığı, hurmalık. * Ağaçlık, fidanlık.

Nahliye
Hurmalar.

Nahme
Göğüsten çıkan ses.

Nahnaha
Deveyi çökertmek.

Nahnu
Biz.

Nahr
Eskimek. * Çürümek. * Parçalamak.

Nahr-ün nehar
Gündüzün evveli.

Nahr-üş şehr
Ayın evveli.

Nahs
Uğursuzluk, yümünsüzlük. * Bahtsız, uğursuz.

Naht
Sümkürmek.

Nahu
(Kürdçe) Öyle ise şöyle ki, işte.

Nahv
(Nahiv) Yol, cihet. Etraf, yön. * Misâl. * Miktar. * Kasd ve azmeylemek. * Gr: Kelimelerin birbirine rabt, izafet ve amel eylemeleriyle ilgili olan kaideleri içine alan ilim. Nahiv ilmi ile Arapça kelimelerin yeri ve usulü bilinir, yani cümle tahlili yapılır.

Nahve
Çörek otu.

Nahvet
Kibir, gurur. Kibirlenme, büyüklenme, böbürlenme.

Nahvetfüruş
f. Böbürlenen, gururlanan.

Nahviyyun
Kelime dizimi ve nahiv ilminin ehli olan âlimler. Arapça dil âlimleri, gramerciler.

Nahvî
Nahiv ilmine ait. Arapça gramere ait. Nahiv ilmini iyice bilen.

Nahvî lisan
Kaidelere bağlı olan çok tertibli, ince ve geniş mânâlı lisan.

Nahz
Kemiğin etini ayıklama.

Nahza
Et parçası.

Nahçir
f. Av hayvanı. Sayd. * Av yeri. * Yaban keçisi.

Nahçir-gir
f. Avcı, sayyad.

Nahçir-gâh
f. Av yeri.

Nahçir-vân
f. Avcı.

Nahı'
Âlim.

Nahş
Zayıflamak.

Naib
Karga gibi çirkin sesli kuşların ötüşü.

Naib(e)
(Nevb. den) Vekil, birinin yerine geçen. * Şeriat hâkimi olan kadı vekili. * Nöbet bekleyen.

Naib-i fâil
"Meçhul fiilin mevzuu olan kelime ki, harekesi merfu olur. (Küsirel kalemü: ""Kalem kırıldı"" cümlesinde "" kalem"", ""Naib-i fâil"" olmuş ve fâilin yerine geçmiştir.)"

Naib-ül âm
Cumhuriyet müddei-i umumisi. Cumhuriyet savcısı.

Naice
Yumuşak yer.

Naif
Zayıf, cılız.

Naik
Karga ötüşü veya horoz sesi. * Çobanın koyuna bağırması.

Naikan
Cevzâ burcundan iki yıldız.

Nail(e)
Muradına eren, nâil olan, ele geçiren. Erişmiş.

Nailiyet
Ele geçirmek, murada ermek, elde etmek.

Naim
Taze, körpe. * Kılçıksız, yumuşak, kemiksiz. * Etli sebze.

Naime
Rahatlık içinde nazlı büyütülmüş kadın. * Yumuşak yapılı hayvancıklar.

Naimâne
f. Uyur gibi, uyuklayarak, uyurcasına.

Naimîn
(Nâim. C.) Uyuyanlar, uykuda bulunanlar.

Nair
Haykıran, nâra atan. * Uzak. Irak, baid.

Naire
(C.: Nevâir) Alev, ateş. * Hararet, sıcaklık.

Naiye
Ölüm haberi götüren, kötü haber veren.

Naiz
Kuvvetlendiren. Kaldıran.

Nak
f. Nisbet edatı olarak kelimelere eklenir, sıfat meydana getirilir. Meselâ: Gam-nâk $ : Gamlı, kederli.

Nak'
(C: Nuk'-Enku) Su saklayacak yer. * Kuyu içinde olan su. * Deve kuşu avazı. * Feryâd etmek, bağırıp çağırmak. * Susuzluğu teskin etmek, susuzluğu gidermek. * Sıcak suda haşlama. * İlâç olarak çıkarılan su. * Suda ıslanma. * Toz.

Naka
(C.: Enkâ) Kumdan meydana gelmiş tepe.

Naka'
Temiz olma.

Nakais
(Noksan. C.) Eksiklikler. Noksanlar.

Nakaka
Kurbağaların çağrışıp ötmeleri. * Tavuğun yumurtladığında ötüp gıdaklaması.

Nakal
Bir yerden naklolunduğunda bâki kalan ufak taşlar. * Devenin tabanına ârız olur bir hastalık.

Nakale
(Nâkıl. C.) Haberciler, nakledenler.

Nakarat
(Nakra. C.) Durmadan tekrarlanan usandırıcı şeyler. * Edb: Şarkının belli yerlerinde tekrarlanan bestesi değişmeyen parça.

Nakare
f. Davul, kös. Dümbelek.

Nakave
Temizlik.

Nakb
(C.: Enkâb) Delmek, delik açmak. * Girmek. * Dağ içindeki yol.

Nakba
Tabanı aşınmış deve.

Nakd
(C?: Nukûd) Madeni para, akçe. * Bir şeyin bedelini peşinen ödemek. * Para olarak bulunan servet. * Vezin ve ayarı tamam olan para. * Bir şeye hırsızlamasına bakma. * Seçmek. * Saymak.

Nakd-i cân
En kıymetli olan şey.

Nakd-i mevcud
Mevcud olan para, elde bulunan para.

Nakden
Para olarak, peşin, elden.

Nakdine
Hazır ve peşin para. * Kıymetli ve değerli mal.

Nakdine-i hayat
Hayatın kıymeti.

Nakdî
Paraca, peşin para ile. Para ile alâkalı ve paraya müteallik.

Nakf
(C: Nuküf-Enkâf) Başı dimağından yarmak. * Bakış, nazar.

Nakh
Teftiş etmek, kontrol etmek.

Naki
(Nakiye) Temiz, pâk. * Çok takvalı, temiz insan. * Has undan yapılmış beyaz ekmek.

Naki'
(C.: Enkia) Kuru üzümü su içinde ıslatarak yapılan şarap. * İçinde hurma ıslatılan havuz. * Suyu çok olan kuyu. * Kandıran, kandırıcı.

Nakia
(C.: Nekâyi') Seferden gelen kimse için hazırlanan yemek. * Yağma edilen hayvanlardan taksimattan önce boğazladıkları deve ve koyun. * Damat için hazırlanan yemek. * Ziyafet.

Nakib
Vekil. Bir kavim veya kabilenin reisi veya vekili. Halkın hayırlısı. * En eski derviş veya dede. * Müfettiş.

Nakibe
Akıl. Nefs. * İnsan ruhu.

Nakid
(Bak: Nakd)

Nakih
(Nekahet. den) Hastalıktan yeni kurtulmuş olup henüz zayıf olan kimse.

Nakihe
Nikâhlı kadın eş.

Nakik
Kurbağa, akrep ve tavuk sesleri.

Nakil
Yol, tarik. * Bir yürüme çeşidi.

Nakile
(C.: Nekâyil) Ayakkabıya yapılan yama.

Nakime
Asıl, cevher. Kendi, nefis. * Nefsi mübarek olan.

Nakir
Gadaplı, kızgın.

Nakis
Bayağı, alçak. * Başını daima öne eğen adam.

Nakise
Kusur, ayıb, eksiklik, kabahat, noksanlık. * Gıybet.

Nakisedâr
f. Eksiği bulunan. Kusuru olan. Kusurlu.

Nakit
Dişi keklik.

Nakiz(e)
"(Nakz. dan) Zıt, karşı. Birbirine karşı, zıt olan şey veya iş. * Man: Bir şeyin, bir kaziyenin hükmüne, mânasına muhalif olan veya ondan başka kaziye. Bir şeyi ref'eden şey. (Meselâ: ""Her insan hayvandır. Bazı insan hayvan değildir."" kaziyeleri birbirinin nakizidir. Nakiz ile zıd beyninde fark vardır. Nakizeyn; ne cem' olurlar, ne de ma'dum. Zıddeyn; cem' olmazlar, ikisi de bir arada olmazlar, ma'dum olurlar. * Eyer ve semerden çıkan ses."

Nakiza
Dağ içindeki yol.

Nakizeyn
Karşılıklı iki zıt şey.

Nakiş
Parça parça ve dağınık olan eşyaların bir yerde veya bir çuval içinde toplanması. * Benzer, misil.

Nakka'
Yanında olmayan şey için mübalağa yapan kimse.

Nakkab
(Nakb. dan) Delici, delik açıcı.

Nakkad
(Bak: Nekkad) Nakd eden. Paranın kalbını, sağlamını ayıran. * Tenkidci, bir şeyin iyisini kötüsünü ayıran. * İmam, hatib.

Nakkaf
Temkinli kimse, iyi niyet sâhibi olan kişi.

Nakkal
(Nakl. dan) Nakledici. * Hikâyeci. Hikâye anlatan.

Nakkar
Müzik, çalgı. * Gagalıyan. * Ağaç, taş ve madeni eşyayı oyarak ve çukurlaştırıp kabartarak ona mücessem şekiller veren sanatkârlar.

Nakkare
(Bak: Nakare)

Nakkaş
Nakış yapan. Duvar nakışları yapan usta. Süsleme san'atkârı.

Nakkaş-ı ezelî
Ezeli Nakkaş. Ezeli olup her şeyin nakşını yapan. Allah (C.C.)

Nakkaşe
Nakış yapan kadın. Nakışçı.

Nakl
Bir şeyi başka bir yere götürmek, taşımak, yer değiştirmek. * Anlatmak, duyduğu bir şeyi başkasına hikâye etmek, rivâyet etmek. * Bir dilden başka dile çevirmek, terceme etmek. * Eski mest ve çizme. * Yırtık elbiseyi yamamak.

Nakl-bend
f. Hikâyeci. Masal uyduran.

Nakl-i hadis
Hadis-i şeriflerin nakledilmesi.

Nakl-i sahih
Doğru, şüphesiz gelen haber nakli.

Nakl-üd dem
Kan aktarma.

Naklen
Nakil yoluyla. Anlatmak veya hikâye etmek suretiyle.

Nakliyat
Nakil işleri, taşıma işleri. * Anlatılanlardan öğrenilenler. * Nakiller.

Nakliyat-ı askeriye
"Askerî kıt'aların; top, tüfek, cephane, teçhizat ve levazımatı ve her türlü seferî ihtiyaçlarıyla birlikte bir yerden kaldırıp başka bir yere gönderilmesi, nakledilmesi. Askerî nakliyat."

Nakliye
(C.: Nakliyat) Eşya taşıma işi. * Taşıma parası.

Naklî
Nakliye ile, taşıma ile ilgili. * Akla değil de nakle dayanan, yani söylenen hakikat.

Naklî delil
"Şer'î hükümler için naklî delil esastır. Yalnız akıl ile din namına hüküm getirilmez ve böyle bir hükmün dinle alâkası olmaz. Dinî meselelerde aklın ve ilmin vazifesi; dinî hükümlerdeki hikmetleri ve hakkaniyet delillerini görüp izhar etmektir. Kur'anın bazı âyetlerinde yapılan akla havaleler ve Kur'andan herkesin istifade etmesine ait hususlar ise: Tefekkür, faziletler ve havf ü rica ve bilhassa, ahkâm-ı diniyenin hikmetlerini ve hakkaniyet delillerini görmek gibi ibret derslerine ait olup, ahkâm-ı şer'iyeye ait değildir. (Bak: Edille-i erbaa, Fetva)"

Nakm
(Nakmet) İntikam, öç alma. Eza vererek cezalandırma.

Naknaka
(C.: Nekanık) Kurbağanın ötmesi. Tavuğun gıdaklaması. * Ses.

Nakr
Oymak, kazmak. Taş oymak. * Kuşun yem toplaması. * Vurmak. * Sıklık vermek. * Ağaç üstüne nakşetmek. * Tanbur çalmak. * Üflemek. * Dille ıslık çalmak. * Parmak çıtlatmak.

Nakra
Hususi dâvet, özel dâvet.

Nakreşe
Gizli his.

Naks
Eksiklik, noksan, kusur. * Azaltma, eksiltme. (Bak: Nâkıs)

Nakt
Çıkarmak.

Nakur
"Sur gibi ağızla üflenerek çalınan boruya denir. Nakr; vurmak ve didiklemek mânalarına geldiği gibi, boru çalmak mânasına da gelir. Çünkü boru çalındığı zaman, içinden hava tazyiki ile didiklenmiş olacağı gibi, dışından da o ses, çarptığı kulakları didikleyeceği cihetle boruya ""minkar"" mânasıyla alâkadar olarak ""nâkur"" denilmiştir. Boru çalınmak, askerin seferi için hareket kumandası demek olduğu gibi, borusu ötmek de emir ve kumandasının nüfuzundan kinaye olur. E.T.)"

Nakus
Kiliselerde asılı bir vaziyette durup belirli vakitlerde çalınan çan. Kilisenin büyük çanı.

Nakvet
Bir şeyin seçkini.NAKZ : Bozmak. Çözmek. Kırmak. * Bir sözleşmeyi yok saymak. * Kalın bir şeridi çözüp dağıtmak. * Parmaklarda veya âzâda oynak yerler. * Kiriş. * Palan. Deri.

Nakz
(Nakazân) (C.: Nevâkız) Sıçramak. * Talep etmek, istemek.

Nakz-ı ahd
Anlaşmayı bozma, muâhede hükümlerini bozma. Verilen sözde durmama. (Nebz-i ahd da denir)

Nakzan
(Nakzen) Bozarak, hükmü bozulmuş olarak.

Nakzeyn
İki zıt, zıtlar. Birbirine muhalif iki şey.

Nakıbe
(C.: Nukab) Kişinin yan tarafında çıkan çıban.

Nakıd
Bir şeyin iyisini kötüsünden veya bozuğundan ayıran. * Tenkidci, ayarcı. Paranın kalbını anlayan. * Dinar, dirhem.

Nakıf
Kırıcı, kıran. * Bakan, nâzır.

Nakıh
(C.: Nukuh) Tam olarak iyileşip hastalıktan kurtulmayan.

Nakıl
İleten, taşıyan, aktaran, nakleden. * Tercüme eden. * İşittiğini anlatan.

Nakıl-ı ahbar
Haberler nakleden.

Nakıle
Nakleden. * Cereyan geçiren.

Nakılmeclis
Söz taşıyan. Dedikoduculuk yapan. Gammaz.

Nakır
Nişana isabet eden ok.

Nakıs
Ekşi şarap.

Nakıs-ul iyar
Ayarı bozuk.

Nakısat
(Nâkıs. C.) Nâkıslar. Noksanı olanlar. Eksiği bulunanlar.

Nakısat-ül akl
Aklı kısa. * Mc: Kadın.

Nakıyy
Pak, temiz, nazif.

Nakız
(Nakz. dan) Bozan, bozucu.

Nakş
Bir şeyi çeşitli renklerle boyamak. * Resim. * Tezyin etmek. * Bedene batmış dikeni çıkarmak. * Bir şeyin esasını araştırmak. * Yaymak. * Suda ıslanmış hurma. * İpekle, sırma ile işleme. * Mc: Hile.

Nakş-bend
f. Kumaşların nakışlarını bağlayarak ipek tellerle tezgâhı hazırlayan. Nakış işleyen. * Ressam.

Nakş-bendî
"f. Kalbde zikir yoluyla, tefekkür ile İlâhî sevgiyi, uyanıklığı nakşa çalışan mânâsiyle, Şeyh Bahâüddin Nakş-bendî nâmındaki azîm bir velinin kurduğu ve en ziyade hafî zikre dayanan tarikata mensub olan.(Silsile-i Nakşî'nin kahramanı ve bir güneşi olan İmam-ı Rabbanî (R.A.) Mektubat'ında demiş ki: ""Hakaik-ı imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevaâcid ve keramata tercih ederim.""Hem demiş ki: ""Bütün tariklerin nokta-i müntehası, hakaik-ı imaniyenin vuzuh ve inkişafıdır.Hem demiş ki: ""Velâyet üç kısımdır: Biri velâyet-i suğra ki, meşhur velâyettir. Biri velâyet-i vusta, biri velâyet-i kübradır. Velâyet-i kübra ise; veraset-i nübüvvet yoluyla, tasavvuf berzahına girmeden, doğrudan doğruya hakikata yol açmaktır.""Hem demiş ki: ""Tarik-ı Nakşîde iki kanad ile sülûk edilir."" Yâni: Hakaik-ı imaniyeye sağlam bir surette itikad etmek ve feraiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. Bu iki cenahta kusur varsa, o yolda gidilmez."

Nakş-perdaz
f. Nakış yapan ressam.

Nakş-perdazî
f. Ressamlık.

Nakş-tıraz
f. Süslü işlemeler.

Nakş-ı dil-firib
Gönül aldatıcı suret.

Nakş-ı kadem
Ayak izi.

Nakş-ı kilkî
Kalemle yapılan nakış.

Nakşbendî
bir tarikat, bu tarikatı kuran zat.

Nakşî
Nakşibendi tarikatına mensub olan.

Nal(e)
f. İnilti, figân. * Kamış kalem. * Kamış düdük. * Şeker kamışı.

Nalan
f. İnleyen, sızlayan, figân eden.

Nalbant
(Na'l-bend) f. Nal takan.

Nale
(Bak: Nâl)

Nalekâr
f. İnleyen, figân eden, feryad eden.

Nalekünan
(Nâle-künân) f. Feryad ederek, inleyerek.

Nalende
f. İnleyen, feryad eden, inleyici.

Nalesenc
f. İnleyen, inildiyen.

Nalesencî
f. İnleyicilik, feryad edicilik.

Nalezen
(Nâle-zen) f. İnleyen. İnildeyen.

Nalezenan
f. İnildiyerek, inleyerek.

Naliş
f. İnleme, inilti, inleyiş.

Nalişkâr
(Nâlişker) f. İnleyen, inildiyen.

Nalişzen
f. İnleyen.

Nalçe
Küçük nal. * Yemeni, çizme gibi ayakkabılara vurulan hafif demir parçaları. (O.T.D.S.)

Nam
f. İsim, ad. Lâkab. Ün. Şan. * Vekillik. * Adres.

Nam-aver
(C.: Nam-âverân) f. Ünlü, meşhur, ad salmış.

Nam-âverân
(Nam-âver. C.) Namlı kişiler, ad salmış kimseler, ünlüler, meşhurlar.

Nam-ı müstear
Takma isim.

Nam-ı şerif
Mübarek isim, şerefli ad.

Naman
(Nam. C.) f. İsimler, adlar.

Namaz
"f. İslâmın beş şartından birisidir. * Duâ. * Zikir. * Kur'an. * Kunut. * Rüku. * Salât. * Şükür. * Tesbih. * Secde. * Hamd. (Bak: Salât - Târik-üs salât)(Arkadaş! Namaz, kul ile Allah arasında yüksek bir nisbet ve ulvi bir münasebet ve nezih bir hizmettir ki, her ruhu celb ve cezbetmek namazın şe'nindendir. Namazın erkânı, ""Fütühat-ı Mekkiye""nin şerhettiği gibi, öyle esrarı hâvidir ki, her vicdanın muhabbetini celbetmek, namazın şe'nindendir. Namaz, Hâlik-ı Zülcelâl tarafından her yirmidört saat zarfında tayin edilen vakitlerde mânevi huzuruna yapılan bir davettir. Bu davetin şe'nindendir ki, her kalb, kemal-i şevk ve iştiyakla icabet etsin. Ve mi'racvari olan o yüksek münâcâta mazhar olsun.Namaz; kalblerde azamet-i İlâhiyyeyi tesbit ve idame.. ve akılları ona tevcih ettirmekle adalet-i İlâhiyyenin kanununa itaat.. ve nizam-ı Rabbâniye imtisal ettirmek için yegâne İlâhî bir vesiledir. Zaten insan, medeni olduğu cihetle, şahsî ve içtimaî hayatını kurtarmak için, o kanun-u İlâhîye muhtaçtır. O vesileye müracaat etmeyen veya tenbellikle namazı terkeden veyahut kıymetini bilmeyen; ne kadar câhil, ne derece hâsir, ne kadar zararlı olduğunu bilâhare anlar, ama iş işten geçer. İ.İ.)"

Namazgâh
Namaz kılınan yer. İbadetgâh. Eskiden şehir dışında, kırda ve sed üzerinde mihrab konulmak suretiyle namaz kılınmak için yapılan yere verilen addır. * Bir kasabanın bütün halkını bir arada bulunduran geniş sahaya da bu ad verilirdi. Bayramlarda ve fevkalâde günlerde kasaba ve civar köyler halkı hep birden orada toplanırlardı.

Namazgüzar
f. Namazlarını kılan, namazlarını eda eden.

Namberdar
f. Şanlı, ünlü, ad salmış, meşhur.

Namcu(y)
(C.: Namcuyân) f. Nam arayan. * Yiğit.

Namcuyân
(Namcu. C.) f. Ün arayanlar, nam arayanlar. * Yiğitler, kahramanlar.

Namdar
f. Ünlü, şöhretli, meşhur.

Namdarân
(Namdar. C.) Ünlüler, namlılar, meşhurlar.

Namdarî
f. Namdarlık, ünlülük, meşhur olma.

Name
f. Mektub. Risale. Kitap.

Name-i hicran
Hicrân mektubu. Ayrılık, mektubu.

Name-i hümayun
Tar: Osmanlı Padişahları tarafından İslâm ve Hristiyan Hükümdarlarla Osmanlı Devletine tâbi imtiyazlı olar Mekke Şerifine, Kırım Hanına, Eflâk ve Boğdan Voyvodalarına, Erdel Kralına, Gürcü ve Dağıstan Hanlarına gönderilen mektublara verilen addır.

Name-i nur
Nurun mektubu. Saadet verici mânâlar yazılı kâğıt.

Name-res
f. Mektup ulaştıran, mektup eriştiren.

Nameaver
(Name-âver) f. Mektup götüren.

Nameber
f. Mektup götüren, nameâver.

Nami(ye)
Büyüyen, artan, ürmee kuvveti olan. Nebat ve hayvandaki büyüyüp gelişme kuvveti. * Farsçada: Namlı, şöhretli, ünlü.

Namisa
(C.: Namisât) Kadınları süsleyip yüzlerinin kılını yolan kadın.

Namiye
(Bak: Nami)

Namiyeber
f. Hayat verici.

Namus
Irz, iffet, edeb, hayâ. * Şeriat. * Melâike. * İrade-i İlâhiyenin tecellisi. * Nizam. * Emniyet ve istikamet gibi faziletlerin muhassalası olan pek kıymetli haslet. * Bir kimsenin mahrem, gizli esrarı olup işleri ve hallerinin iç yüzüne vakıf ve muttali kimseye denir. * Hayırlara ait gizli hâllerin hâmil ve vâkıfı olan. Bu mânada Cebrâil Aleyhisselâm'a ıtlak olunur. Sair melâikenin vâkıf olmadıkları vahyin sırlarına vakıf ve mahrem olması cihetiyle ona namus-u ekber denilmiştir. * Hâzık. * Mahir. * Av ve tuzak. * Nemmam mânâsiyle fitneci ve koğucu. * Birisinin hilesine siper ettiği şeye ve arslan yatağına da bu mâna verilmiştir. * Temizlik, doğruluk. ( Bak: Desâtir)

Namus-u mücessem
Çok namuslu olan.

Namusiyye
Yatan kimselerin başkaları tarafından görülmemeleri için, yatağın etrafına çekilen perde.

Namuskâr
f. Namuslu. * Doğru adam.

Namusperver
f. Namuslu.

Namver
(C.: Namverân) Namlı, adlı, meşhur, ünlü.

Namzed
(Nâm-zed) f. İsteyen veya istenilen kimse. * Sözlü. Nişanlı. * Bir vazifeye tayin edilmesini isteyen veya istenilen kişi. Aday.

Namık
Kâtib, yazıcı.

Namık kemal
"(Mi: 1840 - 1888) Tekirdağ'lı olup İslâm mücahidlerindendir. Yeni Osmanlılık hareketine vatan mefhumunu sokmuş, ""Firâki, hapsi, nefyi kadr-i nâmusumla gördüm hep"" diye haklı olduğunu dâima müdâfaa etmiştir. Ehl-i kemâl bir zat olduğu, davasının istikameti ve samimiyetinden anlaşılır.Hayatının sonlarına doğru Osmanlı İmparatorluğunun ve İslâm dünyasının kurtuluşunu ""ittihad-ı İslâm"" da görmüş ve bu uğurda gayret göstermiştir. Bu emelini, yazdığı "" Celâleddin-i Harzemşah, Salahaddin-i Eyyubi, Yavuz Sultan Selim ve Fâtih Sultan Mehmed"" isimli eserlerinde ortaya koymuştur. Mezarı Bolayır'dadır."

Nan
f. Ekmek.

Nancu
(Nâncuy) f. Ekmek arayan. Dilenci.

Nane molla
Mc: Beceriksiz, işe yaramaz, ağır hareketli mânalarında kullanılan bir tâbirdir.

Nanhah
Ekmek isteyen. Dilenci.

Nanhor
f. Dilenci.

Nankör
f. Gördüğü iyiliği unutan, nimeti inkâr eden. Nimetin şükrünü eda etmeyen, gafil.

Nanpare
f. Ekmek parçası. Bir lokma ekmek. * Geçime yarayan iş.

Nanpüz
f. Ekmekçi, ekmek pişiren.

Nanü
f. Ninni.

Nar
(C.: Niran, envar, niyere, niyâr) Ateş. Cehennem. * Bir meyve adı. * Mc: Allahın gadabı. * Yakıcı, azab verici her şey. Şer. Dalâlet. Sefâhet.

Nar-ı beyza
"""Akkor, beyaz ateş"" mânâsında olan bu tâbir fizikte: 1800 derece kadar olan hararette erimeyen cismin sıcaklık hâli demektir. * Bir meyve adı.(Hikmet-i tabiiyede nâr-ı beyza hâlinde ateşin bir derecesi var ki; harareti etrafına neşretmiyor ve etrafındaki harareti kendine celbettiği için, şu tarz bürudetle, etrafındaki su gibi mâyi şeyleri incimad ettirip, mânen bürudetiyle ihrak eder. İşte zemherir, bürudetiyle ihrak eden bir sınıf ateştir. Öyle ise, ateşin bütün derecâtına ve umum envâına câmi olan Cehennem içinde, elbette zemherir'in bulunması zaruridir. S.)"

Nar-ı hayat
Canlıya lüzumlu bulunan sıcaklık. Vücudun harareti. (Bak: Hararet-i gariziye)

Narbac
Nar aşı.

Narbün
f. Nar ağacı.

Narcil
Hindistan cevizi.

Narcis
Nergis.

Narcistan
Nergislik.

Narda
f. Lâyık değil.

Nardan
f. Gözyaşı damlaları. * Nar tâneleri. * Mangal.

Nardenk
f. Erik, nar, elma, kızılcık gibi meyvelerden çıkarılan ekşimsi pekmez.

Nardeşir
Tavla oyunu.

Narenc
f. Portakal. * Turunç.

Narenciye
Turunçgiller. (Mandalina, portakal, limon gibi meyveler.)

Narencî
Turunç renginde.

Narenec
(Nârnic) Hindistan'da yetişen ve turunç ağacına benzeyen bir ağaç.

Nargil
f. Hindistan cevizi.

Narh
"(Aslı ""Nirh"" dir) Yiyecek maddelerine belediyenin koyduğu fiat."

Narin
f. İnce, zayıf, nazik. * İç oda.

Naris
f. Ham meyva.

Nariyye
Nar ile alâkalı, nara mensub. Ateşten, yanıp tutuşur, patlar olan şey.

Narkotik
yun. Afyon, morfin gibi uyuşturucu maddelerin genel adı.

Narçil
f. Hindistan cevizi. Ceviz-i Hindî.

Narî
(Bak: Nariyye)

Nas
Iraklık, uzaklık.

Nas suresi
Kur'an-ı Kerim'de 114. Sure. (Bak: Muavvezetân)

Nasa
Kaldırmak. * Engel olmak, men'etmek.

Nasab
Dert. * Zahmet, meşakkat.

Nasaf
Hizmetçi, uşak.

Nasafe
Hizmet etmek.

Nasaha
Öğüt vermek, nasihat etmek.

Nasaib
(Nasibe. C.) Dikili taşlar.

Nasal
Temrenci.

Nasara
"Hristiyanlar. Nasraniler. Hz. İsa'ya (A.S.) ilk önceleri Nâsıra Karyesindeki ahali yardım ettiklerinden, onlara ""Nasara"" ismi verilmiştir."

Nasayih
(Nasihat. C.) Nasihatlar. Öğütler.

Nasb
"Dikme. Bir rütbe alma. Bir memurluğa tayin edilme. * Gr: Arapçada kelimenin i'rabının mensub ( üstün) olması, yani; (e, a) diye okunuşu."

Nasb-ül ayn
Göz dikilmesi. Bir şeye hırsla ve şiddetli arzu ile bakmak, göz dikmek.

Nasba
Doğru boynuzlu koyun ve keçi.

Nasbetmek
Kelimenin son harfinin harekesini (E) diye okutmak. * Tâyin etmek.

Nasere
f. Ayarı bozuk para.

Nasfet
(Nasafet) İnsaf. Haklılık. Bir şeyin yarısını almak. Hakkaniyet. İnsanları, kanunların şümulüne girmeyen hakları te'min ve ifasına zorlayan fotri adâlet hissi.

Nasi
Unutan, nisyan eden.

Nasib
Pay, hisse, kısmet. * Bir kimsenin elde edebildiği şey.

Nasibdar
f. Nasibi olan. Hissedar.

Nasibdaş
f. Hissede beraber, nasipte eş olan.

Nasibe
Müfrit Haricîlerden ve Emevîlerden ve Hz. Ali'ye (R.A.) çok muhalif olan zümrenin adı.

Nasic
(Nesc. den) Dokuyan, nesceden. * Düzenleyen, tertib eden, sıralayan.

Nasif
Baş örtüsü.

Nasih
Nasihat eden, öğüt veren. * İçi temiz adam.

Nasihat
İbret verici ders, tavsiye, ihtar, öğüt.

Nasihat-nâpezir
f. Nasihat dinlemez, öğüt tutmaz.

Nasihat-âmiz
f. İçinden öğüt alınacak söz.

Nasihatger
f. Nasihat eden, öğüt veren.

Nasihatkâr
f. Nasihat eden, öğüt veren.

Nasihatpezir
f. Nasihat tutar, öğüt tutar, öğüt dinler.

Nasihâne
f. Öğüt vererek, nasihat ederek.

Nasik
Allah yolunda ibâdet eden, dine bağlı, zâhid.

Nasil
Kıl dökücü ilâç.

Nasir
Nusret eden, zafer veren. Yardımcı. Muin.

Nasiye
Çehrenin gösterişi, alın, yüz.

Nasiye-pira
f. Alnı süsleyen.

Nasiye-sâzî
f. Alnını yere sürme.

Nasiyesâ
f. Alnını yere süren.

Nasiyy
Yaş ot.

Nasiyye
Nass oluş. Kat'ilik, şüphesizlik, kesinlik. (Bak: Nass)

Nasl
Okun ucundaki sivri demir. okun uçmasına yardım eden kanatlar.

Nasnaa
Depretmek. * Devenin, kalkarken dizi üstünde çok eğlenmesi.

Nasr
Yardım, üstünlük, yenme, galip kılma. * Yağmurun her yeri sulaması.

Nasr suresi
Kur'an-ı Kerim'deki 110. Sure. İza-câe veya Tevdi' Suresi de denir.

Nasrani
Hristiyanlıkla alâkalı ve ona mensub olan. Hristiyanlardan olan. (Bak: Nasara)

Nasraniyet
"Hristiyanlık.(Nasraniyet, ya intifa veya ıstıfa edip İslâmiyete karşı terk-i silâh edecektir. Nasraniyet, bir kaç defa yırtıldı, protestanlığa geldi. Protestanlık da yırtıldı, tevhide yaklaştı. Tekrar yırtılmağa hazırlanıyor, ya intifa bulup sönecek veya hakiki Nasraniyetin esasını câmi' olan Hakaik-ı İslâmiyeyi karşısında görecek, teslim olacaktır.İşte bu sırr-ı azime Hz. Peygamber (A.S.M.) işaret etmiştir ki; ""Hz. İsa nâzil olup gelecek, ümmetimden olacak, şeriatımla amel edecektir."" M.)"

Nasreddin
(Nasr-üd din) Dine yardımı dokunan.

Nasreddin hoca
(Mi: 1208 -1284) Mizahlı, güldürücü sözleri ile meşhur bir zâttır. Akşehir, Sivrihisar Medreselerinde okumuş, Selçuklular zamanında yaşamıştır.

Nasrullah
Allah'ın yardımı.

Nasrâniyet
Hıristiyanlık.

Nasrânî
Hıristiyan.

Nass
Kat'ilik, kesinlik, açıklık. Te'vile ihtimali olmayan söz veya delil. * Kur'ân-ı Kerim veya Hadis-i Şerifde bir iş ve mes'ele hakkında olan açıklık ve bu şekilde açık olan kelâm ve âyet. Akide. * Bir haberi kimden aldığını söyleyerek, en nihayet o haberi ilk söyleyene kadar nakledilişi isbat etmek.Bazılarınca istihraç ve izhar mânâlarından me'huzdur. Bir şeyin belâğ ve nihayetine denir. Bundan başka: Delil, haber, seyr-i şedid, ref', hüccet, bürhan, zuhur mânalarına da gelir.

Nass-ı hadis
"Hadisin açık, gerçek ifadesi. Muhtemeli olmayan sağlam mânaya delâlet eden lâfız. Delil mânâsına olan ""Nass-ül fukaha"" bundan alınmıştır."

Nass-ı katı'
Mânâsı açık olan Kur'an âyetlerinden delil olarak gösterilen âyet.

Nassah
Terzi, hayyat.

Nassiye
"(yun: Dogmatizm) Fls: Bir görüşün doğruluğuna peşin olarak inanan ve bu inanışlarını tenkide tabi tutmayanların düşünüş tarzı. Son heceleri .. izm ile biten görüşler, taraftarlarınca peşin olarak kabul edildiklerinden birer dogmatik görüş örneğidir. Meselâ; komünizm, materyalizm, darvinizim, birer dogmatizm mâhiyetindedirler. İslâmda zorlama yoktur, inanç için bilgi ve tefekkür esastır. Hakiki düşünce hürriyeti İslâmda vardır. İslâm dışında ...izmle biten görüşler önderlerini tartışılmaz otorite olarak kabul eder ve karşı görüşte olanlara her türlü baskı ve zulmü reva görürler."

Nassî
Nass'a ait. Her türlü şübhe ve tereddüdün ve tenkidin üstünde tutulacak şekilde olan kesinlik, kat'ilik, açıklık. Bedahet. * Âyet ve hadisle doğruluğu sâbit olan.

Nast
Sükut. Konuşurken dinlemek için susmak.

Nasuh
Hâlis. Temiz. Kesin, kat'i. * Çok nasihat eden.

Nasuhî
(Nasuhiyye) Bozulmaz şekilde tövbe eden.

Nasur
Göz pınarında, mak'at havâlisinde ve diş etlerinde olur bir hastalık.

Nasus
(Bak: Nass)

Nasut
İnsanlık. İnsanlar ve onlarla alâkalı şeyler.

Nasutiyân
İnsanlar.

Nasutî
Dünya ile ilgili, insanlığa ait, insanlıkla ilgili.

Nasye
Her nesnenin iyisi.

Nasâra
Hıristiyanlar.

Nası'
Her nesnenin hâlisi. * şiddetli beyaz olan.

Nasıbe
(Bk: Nasibe)

Nasıf
Geo: Açıyı iki eşit parçaya bölen doğru. Açı ortayı.

Nasıfe
(C.: Nevâsıf) Su mecrası, su yolu.

Nasıh
(Bak: Nâsih)

Nasır
Yardımcı, yardım eden, nusret veren. Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) bir ismi.

Nasırîn
(Nâsır. C.) Yardım edenler, yardımcılar.

Nat' (nata'-nıt')
(C.: Nütu'-Entâ') Sahtiyan döşek. * Zahir olmak, âşikâre olmak, görünmek.

Nat'-ı zemin
Yer yüzü. Sath-ı Arz.

Natafan
Suyun seyelân etmesi, akması.

Natafe
(C.: Nutuf) Küpe.

Natakte
Söyledin. (mânasına karşısındakine hitabdır)

Natef
Bulaşmak. * Fâsid olmak, bozulmak.

Nates
(C.: Entâs) Üstad, âlim.

Natfe
(Nıtfe) : Kabarcık. * Ufacık sivilce.

Nath
Süsmek. Hayvanın, başı ile saldırması.

Natih
(Nâtıh) : (C: Nevâtıh) Sana karşı gelen hayvan. * Şiddetli emir.

Natiha
(C.: Netâyıh) Başka davar tarafından boynuzlanıp öldürülmüş olan davar.

Natiş
Kuvvet ve hareket.

Natm
Ulaştırmak, vardırmak.

Natnat
(C.: Netânıt) Çok konuşan uzun boylu, akılsız kimse.

Natnata
Çok söylemek, çok konuşmak. * Çekmek.

Nats
Nadas.

Natuh
Çok süsen hayvan.

Natuk
(Nutk. dan) Güzel ve düzgün söz söyliyen.

Natul
İlaçlarla kaynatıp mâlül kişinin az az başına dökülen su.

Natura
Lât. Her canlının yapılış hususiyeti, bünye, yaratılış hali.

Natv
Iraklık, uzaklık, bu'd.

Natüralizm
(Osm: Tabiiye) Fls: Kâinatta hâdiselerin ve varlıkların meydana gelişinde tabiat kuvvetleri dışında hiçbir sebep ve müessir kuvvet ve yaratıcı kabul etmeyen inkârcı, maddeci görüş.

Natıf
Beyaz kaba helva.

Natıh
(C.: Nevâtıh) Boynuzuyla vuran, süsen hayvan. * Keder, sıkıntı, elem, mihnet.

Natık
Konuşan. Söz eden, söyleyen, beyan eden. İdrak eden. Bildiren. Fikir ederek düşünen. * Altın ve gümüş gibi olan mal.

Natıka
(Nutk. dan) Düşünüp söylemek hassası. Fesahat ve belâgatta söyleme kuvveti. Talâkat-ı lisan, güzel konuşabilme kabiliyeti.

Natıka-i cemiyet
Cemiyetin nâtıkası, yâni: Söz söyleme kudreti.

Natıkaperdaz
f. Düzgün ve te'sirli söz söyleyen.

Natıkıyyet
Konuşmaklık, söz söylemeklik.

Natır
(Nâtur) Bekçi. Bağ ve bostan bekçisi.

Natıs
Bilgili, faziletli adam.

Natş
şiddet. Kuvvet.

Natşan
Susuz kalmış kişi.

Naur
Kanı durmayan damar. * Değirmen kanadı. * Döndükçe gıcırdayan dolap.

Naure
(C.: Nevâir) Bostan dolabı.

Naus
f. Manastır, kilise.

Nav
f. Küçük gemi. Sandal, kayık. * İçi oyuk şey.

Navdân
f. Oluk.

Nave
f. Hamur teknesi.

Navek
f. Ok.

Navek-endaz
f. Okçu. Ok atıcı.

Navek-i kalbî
İçten, kalbden çekilen âh.

Naver
f. (C.: Naverân) Olabilir, mümkün, kabil.

Naverd
f. Savaş, harb, dövüş, ceng.

Naverdgâh
f. Savaş alanı, harb sahası, muharebe meydanı.

Naverdhâh
f. Savaş isteyen, muharebe arzulayan.

Naverân
(Naver. C.) Olabilir şeyler, mümkün olan şeyler.

Navi
f. Üç direkli gemi. * İçi oyuk olan şey.

Navice
f. Murdar, pis, habis, mülevves.

Navus
(C.: Nevâyis) Kâfirlerin ve Mecusilerin mevtalarını koydukları yer.

Nay
Ney. Kamış düdük. (Bak: Ney)

Nay-çe
f. Küçük ney.

Nayban
f. Ney çalan.

Nayi'
Susuz. * Mâil, eğik.

Nayibe
(C.: Nâibat-Nevâib) Musibet, belâ. * Zahmet, meşakkat. * Şiddet.

Nayiha
Yas tutan kadın.

Nayil
Atâ, bahşiş, hediye.

Nayin
f. Kamıştan yapılmış, sazdan yapılmış.

Nayveş
f. Ney gibi.

Nayzen
f. Ney çalan.

Nayî
Uzak.

Naz
"f. Bir şeyi beğenmeyiş, şımarıklık. * Beğendirmek maksadiyle kendini ağır satmak. * Celb-i muhabbet için edilen nezâket, letâfet ve zarafet. * Yalvarma, rica.(İşte ubudiyetin esası olan, acz ve fakr ve kusur ve naksını bilmek ve niyaz ile dergâh-ı Uluhiyete karşı secde etmeğe bedel, naz ve fahr suretinde gidenler; zerrecik kalbini arşa müsavi tutar, katre gibi makamını deniz gibi evliyanın makamatı ile iltibas eder; kendini o büyük makamata yakıştırmak ve o makamda kendini muhafaza etmek için tasannuata, tekellüfata, mânâsız hodfüruşluğa ve birçok müşkülâta düşer. L.)"

Naz-perdar
f. Birinin nazını çeken.

Naz-perdarî
f. Naz çekme.

Naz-perverd
(Nâzperverde) f. Naz içinde büyümüş, nazlı.

Nazad
(C.: Enzâd) şeref. * Üzerine herhangi bir şey konulan yüksekçe yer.

Nazafet
Pâklık, temizlik.

Nazah
(C.: Enzâh) Havuz.

Nazaif
(Nazif. C.) Nazifler. Nazafetli, temiz kimseler.

Nazair
Nazire. Nazireler. Benzerler, örnekler.

Nazan
f. Nazlı. Nazdar.

Nazar
(Nazaret) Altın. * Tazelik.

Nazar-bâz
f. Neşe ile bakan.

Nazar-endaz
f. Göz atmak. Göz atan, bakan, nazar eden.

Nazar-firib
f. Göz aldatan.

Nazar-gâh
f. Bakılan yer. Nazar edilen yer.

Nazar-rübâ
f. Göz çeken.

Nazar-ı haram
"Haram nazar. Nâmahremlere bakmak. (Bir genç hâfız, pek çok adamların dedikleri gibi dedi: ""Bende unutkanlık hastalığı tezayüd ediyor, ne yapayım?"" Dedim: Mümkün oldukça nâmahreme nazar etme. Çünki rivayet var. İmam-ı Şafii'nin (R.A.) dediği gibi: Haram nazar, nisyan verir. Evet, ehl-i İslâmda, nazar-ı haram ziyadeleştikçe, hevesat-ı nefsaniye heyecana gelip, vücudunda su'-i istimalât ile israfa girer. Haftada bir kaç def'a gusle mecbur olur. Ondan, tıbben kuvve-i hâfızasına zaaf gelir.Evet, bu asırda açık saçıklık yüzünden, hususan bu memalik-i harrede o su'-i nazardan su'-i istimalât, umumi bir unutkanlık hastalığını netice vermeğe başlıyor. Herkes, cüz'î küllî o şekvadadır. İşte, bu umumî hastalığın tezayüdiyle, hadis-i şerifin verdiği müthiş bir haberin te'vili ucunda görünüyor. Ferman etmiş ki: ""Âhirzamanda, hâfızların göğsünden Kur'an nez'ediliyor, çıkıyor, unutuluyor."" Demek bu hastalık dehşetlenecek bazılarda o su'-i nazarla hıfz-ı Kur'an'a sed çekilecek; o hadisin te'vilini gösterecek. $ K.L.)"

Nazar-ı san'at-perverane
San'atkârane bakış.

Nazar-ı takdir
Kıymet biçme bakışı, takdir bakışı.

Nazar-ı şuhud
Şâhidlerin, şehâdet edenlerin görmesi ve tetkikleri.

Nazar-ı şâri'
İlâhi nazar.

Nazaran
Nisbeten, nisbetle kıyaslıyarak. * Bakarak, görerek.

Nazariyyât
(Nazariye. C.) Görüşler. Düşünceler. Doğruluğu isbat edilmemiş ilmi görüşler.

Nazarî (nazariye)
Nazara ve düşünceye ait. Yalnız görüş ve düşünce hâlinde bulunan ve tatbik edilmemiş hâlde olan bilgi.

Nazbalin
f. Yastık.

Nazbaliş
f. Yastık.

Nazc
Olgunluk, olma, pişme, kıvam bulma. Yetişme. * Büluğa erme. Bâliğ olma.

Nazc-ı kabl-el vakt
Zamanından önce büluğa erme.

Nazd
Her şeyi yerli yerine koymak.

Nazdar
f. Nazlı. Naz yapan. Şımarık. * Meşhur bir cins lâle.

Nazekî
Nâziklik, incelik.

Nazende
f. Nazlı, naz edici, naz yapan.

Nazenin
f. İnce, nazlı, zayıf, lâtif, hoş eda olan, nazlı yetişmiş, şımarık. Oynak. Nazik endamlı

Nazh
Su çekme. Herhangi bir yer, çukur veya kuyudan bir şeyler çıkarma.

Nazha
Yağmur.

Nazi'
Çekici kimse. * Husumet eden, düşmanlık eden.

Naziat
"Hz. Azrâil'in (A.S.) avenesi olan bir taife melâike ki; şerli ve kötü ruhlu insanların canlarını şiddetle alırlar. * Nez'edenler. Çekip koparanlar."

Naziat suresi
Kur'an-ı Kerim'in 79. Suresidir. Sâhire ve Tâmme Suresi de denir.

Nazic
Pişmiş, yetişmiş, olgunlaşmış, kıvamına ermiş.

Nazid
(Nazide) Tertibli, nizamlı, yerli yerinde. * Minder yastık vs. gibi ev eşyası.

Nazif(e)
Temiz, pâk, nazik.

Nazim
Sıra sıra, dizi dizi olan şey.

Nazir
Tâze. * Altın.

Nazir(e)
Bir şeye benzemek üzere yapılan şey. Denk, eş, örnek. Benzeyen. * Edb: Bir şairin manzumesine, başka bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede olmak üzere yapılan benzer.

Nazire
Mühlet vermek, tehir etmek.

Naziregû
f. Nazire söyliyen.

Naziye
Kenarı az olan çanak.

Naziz
(C: Nizâz-Nezâyız) Az miktar su. * Az yağmur. * Az az akmak.

Nazl
Ok atmak.

Nazm
Sıra, tertib. * Kafiyeli, vezinli, söz, şiir. * Dizili olan şey. * Kur'an âyetleri.

Nazm-ı celil
Pek büyük kıymetli nazm edilmiş güzel söz. * Kur'an-ı Kerim'in bir vasfı. * Celil olan Cenab-ı Hakk'ın nazmı.

Nazm-ı lafz
Kelâmın, lâfız esas alınarak düzenlenmesi.

Nazmen
Nazım olarak, manzume halinde. Sıralı ve tertibli olarak.

Nazmiyyat
(Nazm. C.) Manzum yazılar.

Naznaza
Yılanın dilini çıkarıp hareket ettirmesi.

Nazperver
f. Naz eden, naz yapan.

Nazr
(Nazir) : (C.: Enzur) Altın.

Nazra
(Bir tek) bakış.

Nazragâh
f. Gözle bakılan yer, bakış yeri. Göz önü.

Nazrakünân
f. Seyrederek, bakarak.

Nazre
Cin gözü. * Nazarı değen adam.

Nazret
Tazelik, tarâvet.

Nazume
Bir cins renkli kumaş.

Nazur
(C.: Nevâzır) Gece bekçisi.

Nazz
(Nâzz) : Dirhemler ve dinarlar.

Nazzam
En çok nazmedici, en güzel nazmedici, en güzel tanzim eden.

Nazzare
Bir şeye bakan kavim.

Nazükî
f. Nâziklik, incelik.

Nazıc
Olgun, pişmiş, kıvama gelmiş, yetişmiş.

Nazıh
(C.: Nevâzıh) Deve ile su çekilen kuyu.

Nazım
Nizamlayan, nazmeden. Manzume yazan, düzenleyen.

Nazımâne
f. Nazım olana yakışır surette.

Nazımîn
(Nâzım. C.) Tanzim edenler, düzenleyenler, nizama koyanlar.

Nazır
Taze, tazeleşen.

Nazıra
Nazar eden, nezaret eden, bakan. * Göz.

Nazıra-hân
f. Bakarak taklid eden.

Nazıyy
(C.: Enzâ) Boğaz.

Naçiz
(Nâ-çiz) f. Çok küçük, ehemmiyetsiz şey, değersiz, hükümsüz.

Naçizane
f. Çok ehemmiyetsiz olarak. Pek ufak olarak.

Naî
Kötü haber veren.

Nağme
(C.: Nağamât) Ahenk, güzel ses, âvaz, ezgi, teganni.

Nağme-ger
f. Türkü söyleyen, öten.

Nağme-hiz
f. Nağme uyandıran. Türkü, şarkı söyleyen.

Nağme-hân
f. Türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

Nağme-hânî
f. Türkü söyleyicilik, nağme söyleyicilik.

Nağme-keş
f. Türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

Nağme-perdaz
f. Türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

Nağme-saz
f. Ahenkle söyleyen, terennüm eden.

Nağme-sera
f. Türkü okuyan, şarkı söyleyen.

Nağme-zen
f. Türkü söyleyen, şarkı söyleyen.

Naıt
Dağ. * Hemeden kabilelerinden bir kabile.

Naşi
Neş'et eden, yeniden vücuda gelen, yetişen, yetişmiş. * Delil, dolayı, ötürü, sebebiyle. * Geceleyin meydana gelip zâhir olan şey. * Yetişmiş oğlan veya kız.

Naşib
Hâfız. * Ok sahibi. İçine girip yapışan nesne.

Naşid(e)
(Neşide. den) Şiir söyleyen, şiir okuyan, şiir yazan.

Naşie
Delil. Zuhur. * Gündüz veya gecenin evvelki saati. * Uykudan sonra kalkmak hali ve uyanık olduğumuz hal.

Naşile
Eti az olan.

Naşir
Neşreden, yayan. * Bir müellifin eserini bastırıp çıkartan. Editör.

Naşire
(C.: Nevâşir) Kolu açan adale. * Kuruyup yağmurdan yeşeren ot.

Naşitat
Meleklerden bir tâife.

Naşiz
Karısına karşı çok zâlim olan koca. * (Kalb) heyecanla coşma. * Kalkmış, kabarmış, atan (damar).

Naşize
Kocasının hanesinden, izni olmaksızın çıkıp kendisini kocasından haksız yere men'eden kadın. Bu çıkış hakikaten olabileceği gibi, hükmen de olabilir. * Kabarmış, şişmiş.

Naşıt
Büyük yoldan ayrılan küçük yol. * Vahşi sığır. Bir burçtan başka burca varan yıldız. * Neşeli ve şen adam.

Ne
"f. ""Değil, yok,"" mânasına nefy edâtıdır."

Ne'al
Nalbant.

Ne'ar
Baş kaldıran, âsi, kafa tutan, serkeş.

Ne'b
(C: Niyeb) Sâfi nesne. * Yaşlı dişi deve.

Ne'be
(C: Nâibat) Musibet, belâ.

Ne'me
Nağme, ses.

Ne'nee
Zayıflık.

Ne'nehava
Anason, kimyon.

Ne'y
Uzak olmak.

Ne'ş
şiddetle ve kahirle almak. Zorla almak.

Ne-şebem
f. Ben karanlık gece gibi nursuz değilim (meâlinde.)

Ne-şebperestem
Karanlık ve zulümatı seven ve isteyen değilim.

Ne-şüküfte
f. Açılmamış.

Neab
Karga yavrusu. * Horoz veya karga gibi ötme.

Neaim
(Neâme. C.) Deve kuşları.

Neam
"""Evet, olur"" mânâsında cevap edâtıdır. * Pek iyi, âferin mânâlarında tasdik ve tahsin kelimesidir. * At, deve, sığır, koyun gibi dört ayaklı hayvana da denir."

Neam-la
"Evet, hayır. "" Doğru fakat, mes'elenin içinde senin hatırına gelmeyen şu da var."" mânâsınadır."

Neama'
Nimetler. İhsan, atiyye. * Rahatlık. Refah-ı hâle sebep olan şey.

Neamat
(Neâme. C.) Deve kuşları.

Neame
(C: Neâm-Neamât) Deve kuşu. * Cemaat. * Gölgelik, gölgelenecek yer.

Neayim
Menazil-i kamerden dört nurlu yıldızın adı.

Neb'
Gizli ses.

Neb'a
Yay yapacak yer.

Neba'
Kaynak olmak, pınardan su çıkarmak, su akması. * Akçaağaç.

Nebaa
Oturacak yer, kıç, mak'at.

Nebac
Sesi yüksek olan.

Nebagat
Meydana çıkma.

Nebah
(Nibâh-Nübâh) Köpek havlaması. * Yılan seslenişi. * Keçi ve geyik inleyişi.

Nebahe(t)
(Nebahat) şeref, şan, onur, itibar. * şan, şeref ve itibar sâhibi.

Nebail
(Nebile. C.) Yüceler, ulular, yüksekler.

Nebair
(Nebire. C.) Torunlar.

Nebale(t)
Zekâ, fazilet ve neciblik sâhibi olmak. * Büyüklük, azamet. * İyi olmak. * Cömertlik, elaçıklık. * Okçu, ok yapıp satan. Okçuluk.

Nebat
(C: Nebatât) Topraktan yetişen, biten her çeşit şey. Bitki. * Yemen diyarında bir kabile adı.

Nebatiyyun
Botanik bilginleri, botanik âlimleri.

Nebatât
(Nebât. C.) Nebâtlar, bitkiler.

Nebatî
Nebat cinsinden, nebata mensup ve nebata ait, yerden biten cinsinden olan.

Nebbac
Sesi sert olan.

Nebbah
Havlayıcı.

Nebbal
Ok yapıp satan kimse. Okçu.

Nebbar
Fasih dilli, güzel konuşan adam.

Nebbaş
Mezar soyucu, kefen soyucu.

Nebe'
Haber. (Peygam)

Nebe' suresi
Kur'an-ı Kerim'de 78. Suredir. Amme Suresi de denir.

Nebe'-aver
f. Haber getiren.

Nebean
Kaynayıp yerden çıkmak. Pınar suyunun çıkışı. Fışkırmak.(Demek ki şu enharın nebeanları, âdi ve tabiî ve tesadüfî bir iş değildir. Belki pek hârika bir surette Fâtır-ı Zülcelâl onları sırf hazine-i gaybdan akıttırıyor. S.)

Nebehrece
Geçmez bakırlı para. Sahte akçe. * Her nesnenin kötüsü.

Nebeke
(C: Nübük-Nebâk) Tepe.

Neberd
f. Muhârebe, savaş, harb, ceng.

Neberd-azmâ
f. Çok muhârebelerde bulunmuş tecrübeli kimse.

Neberd-pişe
f. Harb etmeyi sanat edinmiş kimse. Savaşçı.

Neberde
f. Savaşçı, muhârib.

Neberdgâh
f. Savaş yeri, muharebe sahası.

Nebevî
Nebiye ait. Peygambere dâir. Peygamberle alâkalı.

Nebez
(C: Enbâz) Lâkab.

Nebg
Un öğütülürken tozan un. * Görünmek, zâhir olmak.

Nebh
Köpeğin ürüyüp uluması.

Nebha
Yüksek, beyaz yer.

Nebi
Haber getiren. Peygamber. Yeni bir kitap ve şeriatla gelmeyip kendinden evvelki Resülün getirdiği kitap ve şeriatı devam ettiren Peygamber. (Bak: Resül)

Nebi-yi efham
En büyük, en kıymetli olan Hz. Peygamber (A.S.M.)

Nebib
(C: Enbüb) Boğum, kamış boğumu.

Nebih
(Nebihe) Namlı, şanlı şerefli.

Nebik
(C: Nebâyık) Sedir ağacının yemişi.

Nebil
(Nebile) Akıllı, anlayışlı, zekâ sahibi. * Yüksek meziyet sahibi. Güzel huylu. * Bilgili ve faziletli kimse.

Nebile
Büyük, iri. (Bak: Nebil)

Nebir
(Nebire) Torun.

Nebise
Kız torun.

Nebit
Muhkem, sağlam, katı.

Nebiyy
Yükseklik. * Yol.

Nebiyyü-l haram
Mescid-i Haram Nebisi meâlinde. Resül-i Ekremin (A.S.M.) bir ismi.

Nebiyyü-r rahmet
Bütün âlemler için Rahmete vesile olduğundan peygamber Efendimiz için söylenmiş bir isimdir.

Nebiyyü-t tevbe
Resül-i Ekremin (A.S.M.) bir ismi. (Ümmetinin tevbelerinin kabul edileceğine işâreten bu isim verilmiştir.)

Nebiz
(C: Enbize) Hurma şarabı. * Yola bırakılıp atılan çocuk.

Nebk
Yazmak. * Husumet etmek, düşmanlık yapmak. * Düz etmek, düzleştirmek.

Nebl
Ok. Ok hazırlamak.

Nebr
(Nibr) : (C: Enbâr - Nibâr) Keneye benzer bir küçük böcek. * Yukarı kaldırmak, yükseltmek.

Nebras
(Nibrâs) (C.: Nebâris) (Süryânice) Kandil. Çıra. Lâmba. * Mc: Nur merkezi.

Nebre
Demir parçası.

Nebs
Söylemek.

Nebt
Suyun yerden çıkıp akması.

Nebta
Yanları beyaz olan dişi koyun.

Nebv
Sakız.

Nebve
Uzaklaşmak. * Ok hedefe varamamak. * Bir yerin havasının mizaca uygun olmaması. * Kılıncın vurulan şeye saplanmayıp geri sıçraması. * Pek çirkin ve kötü suretten gözün kaçması.

Nebz
Bir kimseyi ayıplamak. Kötü lâkabı takmak, istihzâ etmek. * İhtiyarlık işareti belirmek.

Nebz-i ahd
Muâhedeyi feshetme.

Nebze
Az miktar, cüz'i, bir şeyin artığı.

Nebş
Gömülü bir şeyi yerden çıkarma. * Bir şeyi diğer bir şey vasıtasıyla meydana çıkarma.

Nec'e
Şiddetli nazar. Şiddetli bakış.

Neca
Göz değmek.

Necabet
Neciblik, temiz soyluluk. Huy temizliği.

Necadet
Kahramanlık, efelik, yiğitlik.

Necah
Ses, sadâ.

Necaib
(Necib. C.) Şerefli, necib, asil, temiz kimseler.

Necare
Dülgerlik, neccarlık.

Necaset
Pislik, kazurat, murdarlık. (Bak: Habes)

Necaset-i galiza
Pisliği hakkında şer'î bir delil mevcut olup hilâfına başka bir delil bulunmayan necasettir. ( Lâşe gibi)

Necaset-i gayr-i mer'iye
Câmid, bir hacmi olmayan veya bulaştığı yerde görülmeyen herhangi bir pis maddedir. Görünmez halde olan pisliktir. (İdrar gibi)

Necaset-i hafife
Hanefî mezhebine göre pis olduğuna dair şer'î bir delil mevcud olan şeydir. Diğer bir tabire göre murdar olmadığı rivayet edilen şeydir. (Eti yenen hayvanların bevilleri gibi.) Bedenin veya elbisenin dörtte birinden az miktarı namaza mani olmaz.

Necaset-i kalile
"Katı şeylerden ise miskalden; sıvı ise el ayası sahasından geniş olan necaset, namaza mânidir. Bu miktardan fazlası necaset-i galizadır."

Necaset-i mer'iye
Hacmi olan veya kuruduktan sonra görünen herhangi bir pis maddedir. (Akmış kan gibi)

Necasetten taharet
Pislikten temizlenmek. (Bak: Taharet)

Necat
Kurtuluş, selâmet. * Hırs ve hased. * Yüksek mekân. * Ağaç budağı. * Mantar.

Necatî
Kurtulmaya ait, kurtulmakla ilgili.

Necaşe
Süratle yürümek, hızlı yürümek.

Necaşi (nicâşi)
"Habeş Meliki olan ""Eshame"" nin lâkabıdır. Kamus Şârihinin dediğine göre, mutlaka bu isim, Habeş Meliklerinin has isimleridir."

Necaşî
Habeş hükümdarı.

Necb
Ağaç kabuğunu soymak.

Neccad
Yorgancı. Yatak, yastık, yorgan gibi şeyler yapan.

Neccah
Yorgancı.

Neccar
Doğramacı. Marangoz. * Dülger.

Neccaş
Hayvan sürücüsü.

Neccina
Bizi kurtar, bize selâmet ver, bizi hıfzeyle (meâlinde dua).

Necd
Açık ve işlek yol. * Yüksek yer. * Minder, döşeme gibi oturacak şeyler. * Ağaçsız mekân. * Hâzık ve mâhir kılavuz. * Yiğitlik hâli. Gamlılık, gussa. * Hasma galip gelmek. * Çok terlemek. * Meme. * Suudi Arabistan'ın doğu mıntıkası.

Necdet
Yiğitlik, şecaat, kahramanlık. * Harp ve kıtal. *Yeis, korku.

Neceb
Ağaç kabuğu.

Necef
(Necefe) : (C: Nicâf-Encâf) Üzerine su çıkmayan yer. Tümsek yer, yüksek, tepe, sırt. * Irakta bir şehrin adı.

Necefe
Büyük askı kandil.

Necel
Büyük gözlülük. İri gözü olmak.

Necer
Koyun ve devenin suyu içip kanmaması.

Neces
Murdarlık, pislik, necâset.

Neceş
Değeri artırmak için almak. * Bir kumaşın pahasını artırmak. * Dağılmış şeyleri bir yere toplamak. * Örtmek, setretmek.

Nech
Men' ve reddetmek.

Necib
Soyu ve nesli temiz, aslı kerim olan. Cömert. Asilzâde. Güzel huylu ve ahlâklı.

Necibe
Soyu sopu temiz kimse. Cömert. Asilzâde.

Necid
Arabistanda bir bölge adı.

Necif
(C: Nicef) Geniş temrenli olan ok.

Necih
Galip ve muzaffer. * Sabırlı. * Sağlam rey.

Necil
(Necile) Soyu temiz. Soylu. * Ağaç yaprağından bir cins.

Necire
Bulamaç aşı.* Kızgın taş ile kızdırılmış su. * Kârgir duvar. * Tahtadan veya ağaçtan olan sofa. * Çulhaların beze sürdükleri haşil.

Necis
Yavaş hareketli insan veya hayvan. * Gizli olan şeyi halk içinde ifşa etmek. * Gizlenen sır, nişan. * Bir nevi yeşillik.

Necis-ül ayn
Pisliğin ta kendisi.

Necise
Kuyudan çıkardıkları toprak.

Neciy
Sırdaş, sır saklayan.

Neciyya
(Münâcât. dan) Gizli yalvararak, gizli söyleyerek.

Neciyyullah
Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) bir ismi. (Devamlı Cenab-ı Hakk'a karşı teveccühle meşgul ve münacatla, İlâhî feyizlerle inşirah bulan meâlindedir.)

Necl
(C: Encâl) Oğul, evlât, çocuk. * Kuşak, nesil, sülâle. * Atmak. * Ayak ucuyla vurmak. * İstihrac etmek, meydana çıkarmak. * Yerden çıkan su.

Necl-i necib
Soyu temiz çocuk.

Necm
(Necim) Yıldız, ahter, kevkeb. Ülker yıldızına da denir. Ülker, onbir yıldızdır. Altısı görünür, gözü kuvvetli olan yedinciyi de görebilir. (Peygamberimiz (A.S.M.) hepsini de görür idi.) * Belirli olan vakit. (Araplar, vakti yıldızlarla tahdit ederlerdi) * Kabak ve hıyar gibi yayvan nebat.* Belirli vakitte yapılan vazife. * Kur'an-ı Kerim. * Ceste ceste, kısım kısım oluş. * Kur'an-ı Kerim'in her defa inzal edildiği kısım. * Huk: Bir borcun taksitlerini ödemek için hulül eden muayyen borç.

Necm suresi
Kur'an-ı Kerim'in 53. Suresidir. Vennecmi Suresi de denir. Mekkîdir.

Necm ü hilâl
Yıldız ve ay.

Necm-i dırahşan
Parlayan yıldız.

Necm-i sâkıb
Karanlığı delerek geçen parlak yıldız.

Necm-üd din
(Bizde daha çok Necmeddin şeklinde telâffuz olunur) Dinin necmi, yıldızı meâlindedir.

Necmeddin
(Bak: Necm-üd din)

Necmeddin-i kübra
"(Mi: 540 - 618) İran Mutasavvıflarının en mühim şahsiyetlerindendir. Kübreviyye veya Zehebiyye ismi ile anılan tarikatın kurucusu sayılır. İsmi: Ahmed bin Ömer Eb-ul Cenab Necmeddin Kübra el-Hivakî el-Harzemî.Münazara ve mübaheseyi çok sevdiği ve her münazarada hasımlarını yendiği için kendisine ""Ettâmmet-ül Kübra"" lâkabı verilmiş, sonradan sadece ""Kübra"" denilmiştir. Moğolların Harzem'i istilâsında şehri terk etmeyerek, onlara karşı kahramanca çarpışarak şehid düşmüştür. (K.S.)"

Necmî
Yıldıza dair, yıldızlarla alâkalı.

Necnece
Geriye döndürmek. * Engel olmak, men'etmek. Bir nesneyi aşağı getirmek. * Zayıf etmek, zayıflatmak.

Necr
Ağaç yonmak. * Şiddetli sevk. * Asıl. * Renk. * Halâs, kurtuluş.

Necran
"Susuz. * Kapı ökçesi. (""süve"" denir). * Yemen diyarında bir yerin adı."

Necs
Yerden define çıkarmak. * Kuyuyu ayıklamak.

Necv
(C: Nicâ) Yüzmek. * İki kişi arasında olan sır. * Karından çıkan necis.

Necva
Gizli fısıltı. İki kişi arasında fısıldamak. * Ağız koklamak. * İki kişi arasındaki sır.

Necve
Tümsek, yüksek yer.

Necz
Bitip tükenmek. * İhtiyaç bitirmek. * Vâdeyi yerine getirmek.

Necş
Avı yatağından çıkarma. * Dağılmış parçaları toplamak.

Ned'
Dikkat etmek.

Neda
Rutubet, çiğ, nem.

Nedaid
(Nedid ve Nedide C.) Emsâller, akranlar, eşler.

Nedalet
Kir, pislik. * Çalma, sirkat etme, aşırma.

Nedamet
(Nedm. den) Pişmanlık, nedâmet etmek.

Nedametgâh
f. Pişmanlık yeri.

Nedametkâr
f. Nedamet eden. Pişman olan.

Nedametkârî
f. Pişmanlık, nâdim oluş.

Nedan
f. Bilmeyen, bilmez.

Nedaret
Tazelik, parlaklık, letafet, taravet.

Nedavet
Yaşlık, ıslaklık, nemlik, rutubet.

Nedb
Dua etmek.

Nedbe
(Bak: Nedebe)

Nedd
Gitmek. * Kaçmak.

Neddaf
Hallâç. Pamuk atan kimse.

Nedebe
Yara izi.

Nedem
Pişman olma, nedamet, pişmanlık.

Nedf
Pamuk ditme, pamuk atma.

Nedg
Kılıçla veya sözle taan etmek, çekiştirmek.

Nedh
Geniş yer.

Nedhe
(Nüdhe) : Çokluk, fazlalık.

Nedi'
Ateş veya kül içinde pişmiş olan.

Nedib
Yara izi kalan âzâ.

Nedid(e)
(C.: Nedâid) Emsâl, akran, eş.

Nedif
Atılmış, hallaçlanmış pamuk. Yün.

Nedim
(C.: Nedmân - Nüdemâ) Sohbet arkadaşı, meclis arkadaşı. * Tatlı konuşan. Güzel hikâye anlatan. * Büyük kişileri hikâye ve fıkralarıyla eğlendiren.

Nedime
Kadın nedim. * Zengin veya şerefli, itibarlı bir kadının arkadaşı.

Nedis
Akıllı kişi.

Nedl
Kir. * Hırsızlık.

Nedm
Pişman olmak.

Nedman
Pişmanlık, nedâmet. Pişman olma. Pişmanlık duyma.

Nedret
Azlık, seyreklik, az bulunmak.

Neds
Huruç etmek, çıkmak.

Nedve
Yaşlık, nemlilik. * Meşveret etmek. Bir işi hakkında görüşmek. * Konuşmak.

Nedş
Her nesneyi eritip sormak. * Pamuk atmak.

Neec
Yel esmek, rüzgâr esmek. * Yalvarmak, tazarru etmek.

Need
Belâ, musibet. Zahmet, meşakkat.

Nef u zarar
Kâr ve zarar.

Nef'
"Fayda, yararlılık. * Fls: Faydacılık. Yani: Bir şeyin doğru olup olmadığını, o şeyin faidesine göre değerlendiren yanlış bir nazariyedir. Kudsi dinimiz olan İslâmiyette ise: Bir şeyin doğru veya yanlış; iyi ve kötü olması, Allahın emir ve nehyine tâbidir."

Nef'iyyet
(Nef'î) Fls: Faydacı, faydacılık.

Nef'î
Menfaat ile alâkalı, faydacı. * Sihâm-ı Kaza nâmındaki hicivli şiirleri ile meşhur Erzurum - Hasankale'li olup İstanbul'da yaşamış bir şâirin adıdır. 1634'de 4. Murad devrinde bir hicviyesinden dolayı boğdurulup denize atılmıştır.

Nefad
(Nefed) Bitip tükenmek, yok olmak.

Nefais
(Nefise. C.) Değerli, güzel ve beğenilir şeyler.

Nefais-perest
f. Nefis şeyleri beğenenen, güzel şeyleri seven.

Nefak
(C.: Enfâk) İki kapılı ev.

Nefaset
Beğenilir olmak, kıymetlilik, değerlilik, çok güzellik, pek iyilik. Nefis ve mergub olmak.

Nefaz
Ağaçtan kendi düşen yemiş ve yaprak.

Nefc
Çıkmak, huruc etmek.

Nefd
Tükenmek, bitmek. * Geçici ve fâni olmak.

Nefean
Faydalı olarak.

Nefean li-l-umum
Herkes için faydalı oluş.

Nefed
Bitirme, tükenme, bitirilme.

Nefehat
(Nefha. C.) Esintiler. Üfürmeler.

Nefel
Düşmandan alınan mal, ganimet. * Ulü-l emrden müsaade almadan düşmana karşı çıkan az sayıda bir cemaat.

Nefer
"Bir kişi, tek kişi. * Asker, er. (Bazılarınca insan cemaati. Ona kadar olan adam topluluğuna denir. Üçten ona kadar olan kişilere ""Reht"" denir.)"

Neferât
(Nefer. C.) Neferler, askerler, erler.

Nefes
Soluk, üfürülen hava. Soluma, soluk verip alma. * Uzun söz. * Bolluk. * Hased etmek. *Edb: Bektaşi tekkelerinde okunan manzum söz.

Nefeza (nefza)
(C: Nefâyız) Düşmanın ahvâlini bilmek için dolaşan kavim.

Nefezan
Sıçramak.

Neffa'
(Nef'. den) Çıkarı çok olan kimse.

Neffac
Mütekebbir. Kendini beğenen. Mağrur. * Şişkin.

Neffah
Hayır sâhibi ve iyiliksever kimse. * Kokusu çok.

Neffas
Sihir yapan, üfüren, üfürükçü.

Neffase
(C: Neffâsât) Büyücü kadın.

Neffasât
(Neffâse. C.) Neffâseler, büyücü kadınlar.

Neffata
Neft yağı çıkan pınar.

Nefh
Rüzgâr esmek. * Güzel kokunun yayılması. Kokmak. * Vurmak. * Def'etmek, kovmak. * Vuruşmak, kat'etmek.

Nefh-i sur
"İsrafil Aleyhisselâm'ın Kıyamet gününde ""Sur' denilen boruyu üflemesi. * Kıyamet kopması. (Bak: Acbüzzeneb)"

Nefha
Koku. Rüzgârın hafif esişi. Azıcık koku.

Nefi
(Bak: Nefy)

Nefif
Hevâ.

Nefir
Cemaat, topluluk. * Harp için seferber olan cemaat.

Nefis
(Bak: Nefs)

Nefis(e)
Pek beğenilen, pek güzel, pek iyi.

Nefis-perest
Şeriat kanunlarına aykırı olarak, ahlâk kaidesini tanımadan nefsinin isteklerine uyan. Nefsine taparcasına düşkün olan.

Nefis-perver
f. Nefsini çok sevip besleyen, nefsi isteklerine çok düşkün.

Nefit
Kaynamak, galeyan.

Nefite
Unu suya koyup kaynatıp koyulaşıncaya kadar karıştırmak.

Nefiy
(Bak: Nefy)

Nefiz (nefeze)
Okun geçmesi gibi içe geçmek, işlemek. * Sözü geçer olmak.

Nefk
Helâk olmak.

Nefl
Sevab için yapılan ibâdet. Emredilmemiş, farz veya vâcib olmadan yapılan ibadet. Nâfile. * Birisine ganimet malı veya atiyye, ihsan vermek. * Yemin etmek.

Nefr
"Heyecan verici bir emirden dolayı bir yerden bir yere fırlayıp çıkmaktır. Ürkmek demek olan ""Nüfur"" da bu mânâdandır. Fakat ""Nüfur"" tek başına kaçıp kurtulmak için menfi bir harekette kullanıldığı hâlde; ""nefr"", düşmana karşı gaza için fırlayıp çıkmakta kullanılır. Ve böyle çıkıp toplanan cemaate ""nefir"", herbirine de ""nefer"" denilir.İmamın, halkı cihada dâvet ve tahrik etmesine de ""istinfar"" tâbir olunur ki, lisanımızın şimdiki ıstılâhında ""seferberlik emri"", frenklerde de ""mobilizasyon"" yâni, halkı yerinden oynatma tâbir edilir. (E.T.)"

Nefret
Tiksinmek, ürküp kaçmak. * Birisinin yakını ve akrabası.

Nefretbahş
f. İnsana nefret veren, iğrendiren, tiksindiren.

Nefrin
Lânet, beddua. * Söğüp saymak.(Hassasiyet-i ilmiyenin tezayüdüyle ve her günde otuz bin cenazeyi gösteren mevtin ikazatıylae o gaflet perdesi parçalanıyor. Ecnebilerin tağutlarıyla ve fünun-u tabiiyeleriyle dalâlete gidenlere ve onları körü körüne taklid edip ittiba' edenlere binler nefrin ve teessüfler. L.)

Nefrin-hân
f. Sövüp sayan.

Nefrin-künân
f. Lânet okuyan, sövüp sayan.

Nefs
Gülme hususunda ifrata gitmek. * Çok fazla gülmek.

Nefs-i amel
Amelin ta kendisi.

Nefs-i emmare
"İnsanın çirkin ve şeytanın teşviklerine itirazsız ve mücahedesiz tâbi olması hâli.(Nefs-i emmârenin istibdad-ı rezilesinden selâmetimiz İslâmiyete istinad iledir. O habl-ül metine temessük iledir. Ve haklı hürriyetten hakkıyla istifade etmek, imandan istimdat iledir. H.)(Bir zaman evliya-yı azimeden; nefs-i emmaresinden kurtulanlardan birkaç zattan, şiddetli mücahede-i nefsiyeler ve nefs-i emmareden şekvalarını gördüm. Çok hayret ediyordum. Hayli zaman sonra, nefs-i emmarenin kendi desaisinden başka, daha şiddetli ve daha ziyade söz dinlemez ve daha ziyade ahlâk-ı seyyieyi idame eden ve heves ve damar ve âsab, tabiat ve hissiyat halitasından çıkan ve nefs-i emmarenin son tahassüngâhı bulunan ve nefs-i emmareyi tezkiyeden sonra onun eski vazife-i seyyiesini gören; ve mücahedeyi, âhir ömre kadar devam ettiren bir mânevi nefs-i emmareyi gördüm. Ve anladım ki, o mübârek zatlar, hakiki nefs-i emmareden değil; belki mecazi bir nefs-i emmareden şekva etmişler. Sonra gördüm ki, İmam-ı Rabbani dahi bu mecazi nefs-i emmareden haber veriyor.Bu ikinci nefs-i emmarede şuursuz kör hissiyat bulunduğu için, akıl ve kalbin sözlerini anlamıyor ve dinlemiyor ki onlarla ıslâh olsun ve kusurunu anlasın. Yalnız tokatlar ve elemler ile nefret edip, veya tam bir fedailikle her hissini maksadına feda etsin. K.L.)"

Nefs-i hayvanî
Hayvanî istekler. Canlılardaki yaşama ve hareket kuvvetleri.

Nefs-i ihbar
Tam haber. Haberin tam esası.

Nefs-i levvame
Kötülüğü işledikten sonra fenâlığını hatırlayarak insanı rahatsız eden pişmanlık hâli ve vicdan rahatsızlığı. * İnsanın, kendine ait kötülük ve günahını görüp fenalığını bilen ve hayra meyleden iradesi.

Nefs-i mardiye (marziyye)
Kusurlarını bilen, kendisinden râzı olunan nefis. Rabbinin indinde makbul olan nefis.

Nefs-i mutmainne
İyiliği kötülükten ayırt ettirerek insanlık vazifesini tanıttıran ve vicdanına rahatlık veren hâl. İnsanı Allah'a yaklaştıran hâl. Günaha meyleden kötü sıfatlardan temizlenmiş ve güzel ahlâk ile muttasıf olarak kurb-u İlâhiye itmi'nan ve istikrar kazanmış olan insan iradesi. Nefsin, Allah'ın emirleri altına sakin ve şehevâta muâraza ederek ıztırabdan kurtulmuş olma hâli.

Nefs-i mülheme
Tas: Lüzumu hâlinde Cenab-ı Hak tarafından kendisine hakikatlar ilham edilen, tasaffi ve tekâmül etmiş nefis.

Nefs-i mütekellim
Gr: Birinci şahıs. (Bak: Mütekellim-i vahde)

Nefs-i nâtıka
Akli ve nakli mes'elelerin münasebetlerini hissetmeğe ve anlamağa istidadı olan zâti ve cevheri hassası. Zâtında maddeden mücerred, fiilinde maddeye mukarin olan cevher. İnsan ruhu.

Nefs-i râdiye
f. Rabbinden râzı ve hoşnud olanın nefsi.

Nefs-ül emir
Hakikatın kendisi. İşin hakikatı.

Nefsa
(C.: Nefsâvât-Nüfüs-Nifâs-Nevâfis) Yeni doğum yapmış kadın. Loğusa.

Nefsaniyet
Nefsini çok beğenmişlik. * Gizli düşmanlık, garez, kin.

Nefsanî
Bedenî arzu ve isteklerle alâkalı. Zaruret olmadığı hâlde keyf için olan istek ve arzuya ait. Kendine ait ve mensub.

Nefsî
Nefis ile, kendisi ile alâkalı. Şahsa ait, nefse dair.

Nefsî nefsî
"""Benim nefsim"", ""nefsim nefsim"" mânâsına yalnız kendini düşünmeyi ve kendisiyle olan alâkayı ifâde eden bir tâbir."

Neft
Neft yağı. Çam gibi bazı ağaçlardan çıkarılan, tutuşabilen bir yağdır ve boyacılıkta vesair sanayide kullanılır.

Neft (nefit)
Çömleğin kaynayıp taşması ve içinde yemeğin kuruması. * Galeyan.

Nefta
(Nifta) (C: Nefat) Çalışmaktan dolayı elde çıkan kabarcık.

Neftî
f. Neft yağı renginde olan, siyaha yakın koyu yeşil.

Nefuh
Sütü sağılmadan çıkıp akan deve.

Nefur
Ürken, ürküp kaçan. * Herkese iyiliği dokunan kimse.

Nefuz
Çocuk düşüren kadın.

Nefy
"Sürgün etmek. Birisini kendi rızası olmadan, bir yerden başka bir yere nakletmek, sürmek. * Gr: Bir şeyin olmadığını ifade eden (olumsuzluk) edatı. Müsbetin zıddı, menfi olan. Bir şeyin yokluğunu veya olmadığını iddia. (Bak: İnkâr)(İşte küffarın ve ehl-i dalâletin bir hakikat-ı imaniyeyi inkâr ve nefyetmelerinde kuvvet yoktur. Çünkü, nefiy sırrıyla ittifakları kuvvetsizdir. Bin nefyediciler, bir tek hükmündedir. Meselâ: Bütün İstanbul ahalisi, Ramazanın başında Ayı görmediğinden nefyetse, iki şâhidin isbâtiyle o cemm-i gafirin nefiy ve ittifakı sukut eder. L.)(Nefiy dahi iki kısımdır.Birisi: ""Has bir mevkide ve hususi bir cihette yoktur."" der. Bu kısım ise, isbat edilebilir. Bu kısım da bahsimizden hariçtir.İkinci kısım ise: Dünyaya ve kâinata ve âhirete ve asırlara bakan imani ve kudsi ve âmm ve muhit olan mes'eleleri nefiy ve inkâr etmektir. Bu nefiy ise... hiçbir cihetle isbat edilmez. Belki kâinatı ihata edecek ve âhireti görecek ve hadsiz zamanın her tarafını temâşâ edecek bir nazar lâzımdır; tâ o gibi nefiyler isbat edilebilsin. Ş.)"

Nefy edâtı
"Arabçada ""Lâ"", Farsçada ""Nâ"" gibi olumsuzluk bildiren edât."

Nefy-i ebed
Bir daha dönmemek üzere nefyedip sürme.

Nefy-i mülk
Bir malın başkasına ait olduğunu söyleme.

Nefyan
Vurma ânında yara ve cerahatten akan kan.

Nefz
Saçma, yayma. Neşretme. * Silkmek. * Nazar etme, bakma.

Nefş
Açmak. * Yapmak. * Yün ve pamuk atmak. * Davarların, geceleyin yayılıp çobansız otlaması.

Nefşele
Yürüken toprağı ayağıyla tozutmak.

Negatif
Fr. Mat: Sıfırdan küçük, önünde eksi işareti bulunan sayı. Menfi. * Gerçekteki karanlık ve aydınlık kısımları tersine gösteren fotoğraf camı veya filmi. ( Bak: Menfi)

Negühide
f. Çirkin, kötü.

Neha
Pek akıllı adam. * İhtiyacı terkeylemek. (Güya kendi nefsi cihetinden menedilmiş demektir.)

Nehabik
Bildikleriyle amel etmeyip halka da öğretmeyen.

Nehabir
(Nühbur. C.) Kum yığınları, kum tepeleri.

Nehafe
Tıksırmak, aksırmak. * Nefes verip almak.

Nehak
Eşek anırtısı.

Nehake(t)
Bahadırlık, kahramanlık, şecaat. * Keskinlik.

Nehamî
Demirci.

Nehar
(C.: Enhür) Fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan aydınlık. * Toy kuşunun yavrusu. * Altın.

Nehar-ı ebyaz
Gündüzün beyazlığı, gündüze benzeyen beyazlık. Beyazlığın parlaklığı.

Nehar-ı örfî
Güneşin tuluundan gurubuna - doğuşundan batışına - kadar olan zaman.

Nehar-ı şer'î
Fecr-i sadıktan güneşin batışına kadar olan müddet.

Neharen
Gündüzün. Gündüz vakti.

Neharî
Gündüzlü, gündüz ile alâkalı. * Yatılı olmayan mekteb veya talebe.

Nehave
(Et) çiğ olmak.

Nehb
Yağma, yağmacılık, çapul. * At oynatmak, koşturmak. * Kahr ile bir kişinin malını elinden almak.

Nehbe
Kapmak.

Nehber
Helâk olacak yer.

Nehc
Yol, usul. * Doğru yol.

Nehd
İri gövdeli ve karınlı at.

Nehda'
İyi otlar yetişen kumlu arâzi.

Nehdan
Dolu, dolmuş.

Nehec
(C: Menâhic) Yol, tarik. * İstikâmet.

Nehel
Susuz olmak. * İçmenin evveli. * Yaşlı, ihtiyar. * Semiz etli deve.

Nehem
(Nehim - Menhum) Aç gözlü oluş. şikemperver olmak. Doymak bilmemek. Bir şeye çok düşkün, şehvetli, haris.

Neheng
(C.: Nehengân) f. Timsah.

Nehengân
(Neheng. C.) f. Timsahlar.

Neher
Genişlik, bolluk. * Nehir, ırmak.

Nehhab
(Nehb. den) Yağmacı, çapulcu.

Nehhac
(Nehc. den) Kılavuz, rehber, mürşid. Doğru yolu gösterici.

Nehhal
Toprak kazan, kazıcı.

Nehham
Yüksek ve gür sesli kimse. * Arslan.

Nehhas
Esirci.

Nehhat
Yüce avazlı, gür sesli kişi.

Nehhat (nühhat)
Çalıştırılan sığır. * İnce. * Hımar, eşek. * Sadaka toplamaya memur olan kişinin işini bitirdikten sonra ücretini alması.

Nehib
(Nehb. den) Korku, dehşet, ürküntü. * Yağmacı, çapulcu.

Nehide
Kalın kaymak.

Nehif
Zayıf.

Nehih
Boğaz içinden gelen ses.

Nehik
Anırtı, eşek anırtısı.

Nehim
Aç gözlü, doymaz. * Yırtıcı. * Arslan kükremesi.

Nehir
Burun içinden çıkan ses, hırıltı.

Nehire
Ayın evveli.

Nehit
Eşek anırtısı. Hımar avazı.

Nehite
(C.: Nehâyet) Tabiat.

Nehiy
Yasak etmek. Menetmek. * Gr: Emrin menfi şekli.

Nehizet
Tabiat. * At kulağına benzer dokunmuş nesne.

Nehk
Zayıf etmek, zayıflatmak. * Eskitmek. * Mübâlağa etmek.

Nehme
Hastaların ve çocukların yiyeceğe karşı olan hırsı, oburluğu.

Nehmet
Himmet, maksat, yüksek himmet. Harislik. şehvet.

Nehnehe
Dar kaftan, dar elbise.

Nehr
Boğazlamak, kesmek. * Namazda sağ elini sol eli üzerine koymak. * Sadr, göğüs.

Nehr-üs sema
Samanyolu. Kehkeşan.

Nehren
Nehirden. Nehir yoluyla.

Nehreyn
İki nehir.

Nehrî
(Nehriye) Nehirle ilgili, nehre ait.

Nehs
Kabzetmek, almak. * Yılan sokması. * Eti ön dişiyle almak.

Nehsek
Yaban havucu.

Neht
Yontmak. Oymak.

Nehud
f. Nohut.

Nehur
Burnuna vurmayınca veya burnuna parmak sokmayınca sütünü salıvermeyen deve.

Nehus
(C.: Nehâyıs) Gebe eşek.

Nehuset
(Bak: Nühuset)

Nehva
Bir şey kasdetmek. Bir şey söylemeği istemek. * Bir şey yapmağa evvelden hazırlanmak.

Nehy
(Bak: Nehiy)

Nehyi an-il münker
Allah'ın haram kıldığı şeyleri işlemekten men'etmek, haram işleri yaptırmamak ve buna çalışmak.

Nehz
Ayağa kalkmak, deprenip kalkmak, hareket.

Nehzat
Hareket, davranma, kalkışma. Yola çıkma.

Nehş
Yılan sokmak. * Almak, kabzetmek. * Ön dişiyle bir nesneyi ısırır gibi tutmak. * Et almak.

Nehşel
Kurt, zi'b. * Çakır. * Erkek ismi.

Neib
Karga sesi. * Ağaçtan yemiş indirmek. * Süt sağmak.

Nek'
Dizine ayağın arkasıyla vurmak. * Def'etmek, kovmak.

Nek'a
Kalkan dikeni üstündeki kızıl kap. * Her kırmızı olan şey.

Nekab
Devenin tabanı aşınmak.

Nekabet
Muayyen zümrelerin başları. * Bir topluluğun vaziyetlerine nezâret etmek, kontrol.

Nekabet-i ulemâ
Âlimlerin başı olma.

Nekad
(C.: Nukyud-Nikâd) Ayakları kısa, yüzü çirkin koyun. * Büyümesi geç olan çocuk. * Ağızda dişler çürüyüp ufanmak. * Davarın tırnağı soyulup yüzülmek.

Nekahet
Hastalıktan yeni kalkıp henüz iyileşmiş, iyiliğe yüz tutmuş olmak hâli. Hastalıkla sıhhat arasındaki hâl. * Fehmetmek, anlamak, bilmek. * Seri intikal etmek. Çok çabuk anlayış.

Nekais
(Nakise. C.) Nakiseler. Noksanlar.

Nekaiz
(Nakize. C.) Nakizeler. Birbirine zıd şeyler.

Nekam
(A, uzun okunur) Bir kimseyi kötü bir fiilinden dolayı şiddetle cezalandırmak. İntikam almak.

Nekave(t)
Her şeyin iyisi, seçkini. * Temizlik, paklık.

Nekavet-i vicdân
Vicdan temizliği.

Nekayi'
(Nakia. C.) Ziyâfetler.

Nekaz
(C: Enkâz) Her nesnenin kötüsü, kıymetsizi.

Nekb
Musibet ve kedere uğrama. * Meyletmek, eğilmek. * Udul etmek, vazgeçmek, haktan dönmek.

Nekba
Esince adamı eğip düşüren rüzgâr. Fırtına.

Nekbe
(C.: Nekebât) şiddet, meşakkat. * Bir şeyin kesilmesiyle olan cerahat.

Nekbet
(C.: Nekebât - Nükub) Talihsizlik, şanssızlık, bahtsızlık. * Musibet, felâket. * Düşkünlük.

Nekbethane
f. Tâlihsizlik yuvası. * Mc: Dünya.

Nekbetzede
f. Felâket görmüş, musibete uğramış.

Nekbetî
f. Tâlihsiz, bahtsız, şanssız, uğursuz.

Nekd
(Nekâde) (C.: Enkâd) Hayırsız olmak.

Nekda'
Sütü olmayan deve.

Nekeb
Hastanın iyileşmesi. * Devenin omuzlarında olan bir hastalık.

Neked
Sıkıntı, dert, keder. Belâ, musibet.

Nekefe
(C.: Nüküf-Nükfân) Çene altında olan küçük bez.

Nekel
Kuvvetli kişi.

Nekes
(Nâ-kes) Cimri, tamahkâr, hasis.

Nekesan
Ardına dönmek.

Nekf
Göz yaşını yanağından parmağıyla silip gidermek. * Kuyudan su çekmek. * Arlanmak.

Nekh
(Nikâh) (C.: Enkihe) Tezevvüc, evlenme, cimâ etme. * Akit.

Nekhet
(Bak: Nükhet)

Nekib
(C.: Nukabâ) Halkın iyisi. * Kâhya. * Kefil. * Müfettiş, kontrolcü.

Nekibe
Nefsi mübârek.

Nekir
"Bilinmemiş olan. Muayyen olmayan. * Mezarda iki sual meleğinden birisinin adı. (Diğerininki; münkerdir)"

Nekire
(C.: Nekerât) Belirsiz.

Nekise
Hilâf, ters. * Nefs.

Nekkad
Bir şeyin iyisini kötüsünü seçen kimse. * Paranın sağlamını kalpından ayıran. * İmam, hatib ve kayyum gibi hizmet sahiblerinin, vazifelerine devam edip etmediklerini murakabe ve devam etmiyenlere tenbihat, icra ve devamsızlıkları tesbit eden vazifeli kişi.

Nekkar
Ağaçkakan kuşu. * Değirmenci. * Çok hayırlı. * Çok kokulu.

Nekl
Yular. At gemi. * Ezâ, cefâ etmeğe ve işkence yapmağa yarayan şey.

Nekmet
(Bak: Nikmet)

Nekr
Zeki, akıllı kimse. Pek zeyrek olan. * Dehâ, fetânet.

Nekre
Belirsiz olan. * Çıban ve yaradan çıkan kan ve irin. * Garip ve gülünç fıkralar. * Hoş sohbet ve hazır cevap kimse. * Gr: Belirtilmemiş isim, neye delâlet ettiği belli olmayan (harf-i tarifsiz) isim.

Nekre-gû
f. Tuhaf hikâyeler fıkralar anlatan. Gülünç sözler söyleyen.

Nekre-i mevsule
İki kelime veya mânâyı birbirine bağlayan kelime.

Nekre-i tâmme
Mübhem mânâ ifade eden kelime.

Neks
Çok çekinmek, kaçınmak.

Neks (nüküs)
Başaşağı etmek, ters döndürmek. * Aynı hastalığın geri gelmesi. (Bak: Nüks)

Nekt
(C: Nikât) Süngüyü yere vurmak. * Taan etmek, çekiştirmek.

Nekz
Gayret etme, uğraşma, çok çabalama.

Nekâ'
Yarayı kaşımak. * Soymak. * Çok azap etmek, acı çektirmek.

Nekâbet
Dönme, vazgeçme, cayma.

Nekâl
Şiddetli azab. İşkence ve ukubet. * İbret.

Nekâre
Güçlük, zorluk. * Belirsizlik.

Nekâyat
Çarklar. * Vakitler.

Nekîr
kabirdeki sual meleklerinden biri.

Neküs
(Nekis - Neküs) Baş aşağı etmek.

Nekş
Kuyunun çamurunu temizlemek. * Bir şeyi bitirmek. Bir işden fâriğ olmak. * Bir şey üzerine gelip toplanmak.

Nell
Yüz üstüne bırakmak.

Nem
f. Rutubet, az yaşlık. Hafif ıslaklık.

Nem-i dide
Göz yaşı.

Nema
Gelişme, büyüme. * Uzamak, artmak, çoğalmak, üremek. * Faiz.

Nemadâr
f. Çoğalan, ziyadeleşen. Artan, büyüyen.

Nemaik
(Nemika. C.) Mektuplar.

Nemaim
(Nemime. C.) Dedikoducular, çekiştiriciler.

Nemarık
(Nemraka. C.) Yastıklar.

Nemas
Kılın ince olması.

Nemat
(C: Enmut-Nimât) Usul, tarz. * Yol, tarik. * Örtü, ihram. * Topluluk, insan cemaati. * Döşek yüzü, yatak yüzü.

Nemat-ı takrir
Söyleme tarzı.

Nemdar
f. Nemli, ıslak, yaş, rutubetli.

Nemed
f. Keçe.

Nemed-puş
f. Keçe giyen. Derviş.

Nemed-pâre
f. Keçe parçası.

Nemed-zîn
f. At eğeri altına konulan keçe.

Nemedîn
f. Keçeden yapılma.

Nemek
f. Tuz. Milh. * Lezzet, tat. * Bağlılık, hak.

Nemek-dân
f. Tuzluk, tuz kabı.

Nemek-efşan
f. Tat veren. Lezzetlendiren. * Tuz serpen.

Nemek-haram
f. Tuz haini. * Mc: Nankör.

Nemek-helâl
f. Tuz hakkı tanıyan. Bağlı, sâdık kimse.

Nemek-perver
f. Sâdık ve bağlı kimse.

Nemek-sud
f. Tuzlanmış, tuza bastırılmış, tuzlu şey. * Pastırma.

Nemek-çeş
f. Tadına bakma, tatma.

Nemek-şinâs
f. Tuz tanıyan. * Mc: İyilik bilen.

Nemekîn
f. Tuzlu, lezzetli, tadı yerinde. * Tuzlu gözyaşı.

Nemeş
Dağınık, parçalanmış şeyleri toplamak. * Nakış hatları. * Yüzde olan siyah ve beyaz noktalar.

Nemf
Küçük kurt (böcek).

Nemga
Çocukların beyni deprendiği yer. * Dağ üstü.

Nemidanem
Bilmiyorum.

Nemididem
Görmüyorum.

Nemika
(C.: Nemâik) Mektub. Name.

Nemime
Söz götürme. Lâf taşıma. Bir kimse aleyhindeki sözleri ifsad maksadıyla kendisine eriştirme.

Nemimekâr
f. Koğucu, fitneci, dedikoducu, münafık.

Nemin
Fısıltı. * Koğucu.

Nemir
(C.: Nümur) Kaplan.

Nemire
Dişi kaplan. * Yün kaftan.

Nemis
Bittikten sonra yine biten ot.

Nemk
Yazmak. * Düzeltmek.

Nemkeşide
f. Islak, nemli, yaş, rutubetli.

Neml
Karınca.

Neml suresi
Kur'an-ı Kerim'de 27. Sure olup Süleyman Suresi de denir. Mekkîdir.

Nemle
Bir tek karınca. * Vücutta olan karıncalanma.

Nemm
Birinin sözünü başkasına götürüp ikisinin arasını bozma. Koğuculuk.

Nemmal
Koğucu, dedikoducu, münafık.

Nemmam
(Nemmas) : Koğuculuk ve nemimecilik eden. Dedikoducu.

Nemnak
f. Nemli, yaş, ıslak.

Nemnakî
f. Nemlilik, ıslaklık, yaşlık, rutubet.

Nemreka
(C.: Nemârık) Yastık.

Nemrud
Zâlim ve gaddar olarak tanınmış ve Allaha karşı kibir ve isyan ile büyüklük taslamış bir kralın ismidir. Milâddan evvel 2640 yılında yaşadığı sanılmaktadır. Peygamber İbrahim Aleyhisselâm zamanında yaşamış ve onu ateşe atarak yakmak istemiş, mu'cize ile İbrahim Aleyhisselâm ateşten kurtulmuştur. Bâbil'in müessisi ve hükümdarı olup, en evvel hükümranlık ve tecebbür eden bu olduğu mervidir. (Bak: Enaniyet)

Nemrudane
Nemrut gibi.

Nems
Süt ve yağın ekşimesi. * Ekşimek ve kokmak. * Sırrı ketmetmek, gizlemek.

Nemy
Kaldırmak. * Yetiştirmek.

Nemçe
Tar: Osmanlılar tarafından Avusturya ve Avusturyalı mânasında kullanılan bir tâbir idi.

Nemş
f. Hile, oyun, dalavere, desise.

Neng
f. Ayıp, utanma, hayâ etme. * Ün, şöhret, nam.

Ner
f. Erkek, er.

Nerbdan
"f. Merdiven. (Neverdi bâm'dan alınmıştır. Neverd; kıvrım, büküm; neverdiden; tayyetmek, dürmek; bam, ban; tavan mânalarına gelirler. Üst kata merdivenle çıkıldığından, neverdibâm yerine hafifletilmişi olan nerdbân denilmiştir.)"

Nere
f. Dalga. * Erkek.

Nere-i âb
Su dalgası.

Nergis
(Nerges - Nercis) İri papatya biçiminde ortası yeşil veya sarı, yaprakları gri ve sarı bir çiçek. Suyu, uyuşturucudur. Mahmur bakışı andırır.

Nergis-dân
f. Nergis saksısı.

Nergisî
f. Nergis biçiminde kesilip yapılan bir çeşit hamur işi.

Neriman
f. Pehlivan, yiğit, kahraman.

Nerimanî
f. Nerimanlık, kahramanlık, yiğitlik.

Nerm
(Nermi - Nermin) f. Yumuşak.

Nerm nerm
f. Yavaş yavaş, âheste âheste.

Nerm-âhen
f. Gevşek şey.

Nermdil
f. Yüreği yumuşak. Merhametli.

Nermgû
f. Yumuşak sözlü.

Nermin
f. Yumuşak.

Nermiyet
Yumuşaklık, gevşeklik.

Nermligam
(Nerm-ligâm) f. İtaatli, muti, söz dinler. * Başı sert olmayan at.

Nermsaz
f. Yumuşak adam.

Nermî
f. Gevşeklik, yumuşaklık.

Nerre-şir
f. Erkek arslan.

Nes'e
Veresiye alma. Vade ile alma. * Tehir etmek.

Nes'î
Câhiliyet devrinde belirli vakti geciktirilmiş haram aylar.

Nesa
(C.: Ensâ) Uyluk başından tırnağa kadar varan bir damar. * Te'hir etmek, sonraya bırakmak.

Nesai
(Bak: Kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

Nesaic
(Nesice. C.) Dokumalar. Dokunmuş kumaşlar. Ette ve deride olan nescler, dokular. (Bak: Nesc)

Nesaih
(Nesâyih) (Nasihat. C.) Nasihatler, öğütler.

Nesaik
(Nesike. C.) Kesilen kurbanlar.

Nesaim
(Nesim. C.) Hafif ve lâtif rüzgârlar.

Nesais
(Nesise. C.) Fesatlık için yapılan fısıltılar.

Nesak
Tarz, usul, yol, şekil, üslub.

Nesak-ı vâhid
Tek şekilde, tek tarzda, tek biçimde.

Nesaksâz
f. Tertib eden, düzenliyen, tanzim eden, düzen veren.

Nesar
(C.: Nüsür - Ensür) Bir kuş adı. Gerges de denir.

Nesc
(Nesic) Dokunuş, dokuma. * Canlı mahluklardaki hücrelerin, Allah'ın (C.C.) kudretiyle ve kanunu dâiresinde yanyana gelip birleşerek uzuvların yapılışı. (Meselâ: Hayvanlarda deri, kemik, et vesâir kısımların yapılışı gibi)

Nescolmak
Dokunmak, örülmek, örülü hâle gelmek. Kumaş dokunması, bez dokunması. (Canlıların vücudundaki nescolunmak gibi)

Nescî
Nesc ile alâkalı.

Neseb
Sülâle, hısımlık, karabet, soy. Baba soyu, atalar zinciri. * Vuslat.

Neseben
Soyca, sülâlece, soy bakımından.

Nesebî
Neseb ve soya âit. Sülâle ile alâkalı.

Nesel
Davar sağıldıktan sonra meme başlarında arta kalan sütü. * İki tarafı saf saf ağaçlar olan yol.

Nesem
Soluk ruh, nefes. Rahatı mucib hâlet. * Rüzgârın lâtif, hoş esmesi.

Neseme
(Nesme) : (C: Nüsüm) Nefs. İnsanın ve her nesnenin başlangıcı.

Neseviyyet
Kadınlık.

Nesevî
(Neseviye) Kadına mensub, kadınla alâkalı, kadınlık.

Nesf
Bir yapıyı temelinden yıkma.

Nesfe
Dökülmüş ve saçılmış un.

Nesg
Gitmek. * Almak. * Ağaç kesildiğinde çıkan su. * Vurmak. * Dürtmek.

Nesh
Ist: Şer'i bir hükmü yine şer'i bir emirle kaldırmaktır. (İtikada ait olan ve zamanla değişmeyen hükümlerde nesih olmaz, bunlar sabit birer hakikattırlar.) * Bir şeyin aynını kopya etmek, aynını çoğaltmak. * İbtal etmek, hükümsüz bırakmak, değiştirmek. * Nakletmek, kaldırmak, bir şeyi zâil kılmak. (Güneşin, gölgeyi giderdiği gibi.)

Neshî
Nesihle alâkalı, neshe ait. * Bir cins yazı.

Nesi'
(C.: Ensâ) Yolcuların ve misafirlerin konakladıkları menzilde düşürdükleri esvap. * Unutkan. * Unutulan. Unutulmuş olmak.

Nesib
Asil kadının vasfı. * Edb: Kasidenin âşıkâne olan mukaddemesi.

Nesic
(C: Nüsüc) (Nesc. den) Dokunmuş, nescolunmuş.

Nesice
(C: Nesâyic) Dokunmuş, nescolunmuş şey.

Nesie
Veresiye almak. Satın alınan şeyin bedelini vermeyip sonraya bırakmak.

Nesif
İki kişi arasındaki sır.

Nesig
Ter.

Nesik
Düzenli, tertibli, nizamlı * Süslü, bezenmiş, donanmış.

Nesike
Hak yoluna kesilen kurban. * Altın veya gümüş külçesi. (Bak: Akika)

Nesil
Erimiş mumsuz bal.

Nesim
Hoşa giden, hafif ve lâtif esen rüzgâr.

Nesim-i nevbahâr
İlkbahar rüzgârı, tan yeli.

Nesim-i seher
Lâtif sabah rüzgârları.

Nesim-i subh
Sabah rüzgârı.

Nesim-i subh-dem
Sabah vakti esen rüzgâr, sabah rüzgârı.

Nesimî
Hafif hafif ve lâtif bir tarzda esen rüzgârla ilgili.

Nesir
Hayvan aksırması.

Nesire
Kuyu toprağı.

Nesis
Bir sıvının sızıp kabından dışarı çıkması.

Nesise
(C.: Nesâis) Fesatlık için yapılan fısıltı.

Nesk
Bir kelâmı başka kelâma atfetmek.

Nesl
Soy, sop. Zürriyet, döl, kuşak. * Halk. * Çocuk hâsıl etmek. * Kıl yolmak. * Mumsuz, süzme bal.

Neslan
Çok yelmek. Evmek.

Nesle
Geniş gömlek.

Nesme
Fık: Satın alınan köle.

Nesnas
Koğuculuk eden kişi. * Maymun.

Nesne
şey, herhangi bir şey.

Nesr
(Nesir) Çoğaltmak, saçmak, yaymak. * Manzum olmayan söz veya yazı.

Nesre
Büyük geniş gömlek. * Hayvanın tiksirip burnundan sümüğünü çıkarması. * Menazil-i kamerden iki yıldız.

Nesren
Nesir olarak, manzum olmadan yazılan yazı. * Çoğaltmak suretiyle.

Nesrin
Yabani gül.

Ness
İfşa etmek, açıklamak. * Gayret ve hamiyyet etmek.

Nessabe
Nesepleri iyi bilen kimse.

Nessac
Dokuyucu, dokuyan, çuhacı.

Nessaf
Gagası büyük bir kuş.

Nessar
Dağıtan, saçan, neşreden. * Parlatan.

Nest
Sâkin olmak.

Nesteinu
"""Biz senden yardım, inayet dileriz, istiane ederiz"" meâlinde duâ."

Nester
(Nesteren-Nesterin-Nesterun) f. Ağustos gülü, yaban gülü.

Nesterinzar
f. Gül bahçesi. Güllük.

Nesuc
Üstünde yük doğru durmayan deve.

Nesv
İzhar etmek, göstermek, açıklamak.

Nesy
Unutma, nisyan. * Unutulmuş.

Nesyen mensiyyen
Tamamıyla unutulmuş, tamamen hatırdan çıkmış.

Neta
(Nütü') Yaranın şişmesi. * Yüksek olmak.

Netaic
(Netayic) (Netice. C.) Neticeler.

Netane
Çirkin kokmak, pis kokmak.

Netb (nütüb)
Büyük olmak, gövdeli olmak.

Netc
Doğurmak.

Netf
Kıl yolma.

Netg
Alayla gülmek. * Bir kimseyi ayıplamak.

Neth
Koparmak. * Çıkarmak.

Netice
(C.: Netâic) Son, gaye. Semere, hülâsa. * Döl, evlâd.

Netice-i hayat
Hayatın neticesi ve gayesi.

Netice-i hilkat
Yaratılışın sonu, gayesi. Yaratılmanın neticesi.

Netice-i kelâm
Sözün kısası.

Netice-i ma'kûse
Aksi netice, ters netice.

Neticebahş
f. Neticelendiren, sonuçlandıran. Netice veren.

Neticepezir
f. Son bulmuş, neticelenmiş.

Netk
Bir şeyi şiddetle çekmek ve cezbetmek.

Netl (netel)
Önüne çekmek. * Deve kuşu yumurtasının içini su ile doldurup bir yere gömmek.

Netn
Fena kokmak. Kötü, kerih koku.

Netnun
Bir ağaç cinsi.

Netr
Cezbetmek, kendine çekmek. * Taan etmek, çekiştirmek. * Bozulmak, fâsid ve zâyi olmak.

Nets
Deri yüzmek. * Bir şeyin yerinden ayrılması.

Netuc
Çıkma. *Ağaç posası.

Netş
Çıkarmak. * Yolmak.

Neur
Çivit.

Neuzü
"""Sığınırız"" meâlinde fiil."

Neuzü-billâh
Allah'a sığınırız, Allah korusun.

Nev
f. Yeni, tâze, cedid. Son zamanda çıkmış.

Nev'
Çeşit, sınıf, cins. * Taleb etmek. Meyletmek, eğilmek. İki yana sallanmak.

Nev'-i beşer
İnsanlar, beşer nev'i.

Nev'an
Cins bakımından, çeşitçe. * Biraz.

Nev'an-ma
Bir dereceye kadar, bir bakıma göre, bir suretle.

Nev'i şahsına münhasır
Sadece şahsına benzer çeşit, başka benzeri olmayan. Eşi bulunmaz olan.

Nev'umma
Bir derece, bir suretle.

Nev'un münhasırun fiş-şahs
Nev'i şahsına münhasır. Başka bir benzeri olmayan.

Nev'î
Nev'e ait, çeşit ile alâkalı.

Nev-a-nev
f. Yeni yeni.

Nev-amuz
f. Acemi. Yeni alışan.

Nev-arus
(C.: Nev-arusân) f. Yeni gelin.

Nev-ayin
f. Yeni tarz, yeni üslub. * Yeni üslub çıkaran.

Nev-i beşer
(Bak: Nev')

Nev-icad
f. Evvelce yok iken sonradan yapılmış. Yeniden meydana getirilmiş.

Nev-inan
f. Acemi at, bineğe yeni alıştırılan at.

Neva
f. Ahenk, ses, güzel sadâ, nağme, avaz. * Musikide bir makam ismi. * İntizamlı hâl. * Azık, zahire, rızık.

Neva-saz
f. Çalgıcı, okuyucu.

Neva-yi ney
Ney sesi.

Nevabig
(Nâbiga. C.) Şerefli ve ulu kimseler. * Sonradan şâir olan kişiler.

Nevabit
(Nabite. C.) Nebatlar. Bitkiler. * İmar ve ihdas. * Dünya ahvâlinden habersiz. * Taze, genç kimse.

Nevabız
(Nâbıza. C.) Nabız damarları.

Nevaciz
(Nâciz. C.) Azı dişlerinin arkasındaki altlı üstlü bulunan dişler.

Nevad
f. Zarar, ziyan, hasar. * Mahzen. * Dil.

Nevade
Torun.

Nevadi
(Nâdi. C.) Toplantılar, meclisler.

Nevadir
Az olanlar, nâdirler.

Nevafil
(Nâfile. C.) Farz ve vâcib olandan başka ibadetler. Nâfile (yani sevab için kılınan) namaz veya tutulan oruçlar.

Nevafis
(Nefsâ. C.) Loğusalar. Yeni doğum yapmış kadınlar.

Nevager
f. Okuyucu, hânende.

Nevah
Kül renkli beyaza benzer kumru gibi bir kuş cinsidir ve sesi gayet lâtiftir.

Nevahi
(Nahiye. C.) Taraflar, yanlar, nahiyeler.

Nevahi-i kaza
bir kazâya bağlı olan nahiyeler.

Nevahi-i mekke
Mekke civarı. Mekke'nin yakınları, nahiyeleri.

Nevaht
f. Okşama. * Saz çalma.

Nevahte
f. Okşanmış. * Saz çalmış.

Nevahten
f. Çalgı veya saz çaldırmak.

Nevaib
(Naibe. C.) Musibetler, kazalar, belâlar.

Nevaib-i eyyam
Günlerin belâları.

Nevair
(Naire. C.) Ateşler, alevler.

Nevaket
Hamakat, ahmaklık.

Nevakis
(Nakus. C.) Çanlar. İbadet vakitlerinde kiliselerde çalınan çanlar.

Nevakıs
(Nâkis. C.) Başlarını devamlı olarak önlerine eğen adamlar.

Neval(e)
Bahşiş. Kısmet, tâli', nasib. * Yiyecek içecek. * Bir tek porsiyon.

Nevale-çin
f. Yiyecek toplayan, kısmetini alan.

Nevamis
(Namus. C.) Namuslar, kanunlar, şeriatlar. (Bak: Desâtir)

Nevamis-i ilâhiye
İlâhî kanunlar. (Bak: Şeriat-ı fıtriye)

Nevar
(C.: Niver) Ürkmek, korkmak.

Nevasi
(Nâsiye. C.) Alınlar. * Bir topluluğun ileri gelenleri. Ulular.

Nevat
Çekirdek, hurma çekirdeği. * Yirmi veya on adet. * Bir veya on okka altın. Beş dirhem altın. * Düşman.

Nevati
(Nevtî. C.) Gemiciler.

Nevatir
(Nâtur. C.) Hamam hademeleri. * Bostan bekçileri.

Nevatıh
şiddetler.

Nevatır
Kirişi kesik olan yay.

Nevaye
Devenin semiz olması.

Nevaz
f. Okşayıcı, taltif edici, iyi edici. (Bak: Nüvaz)

Nevazende
f. Okşayan, okşayıcı.

Nevazil
Nezleler. * Hâdiseler. Belâlar.

Nevaziş
(Nüvaziş) f. Okşayış, iltifat.

Nevazişgâr
f. Gönül alan, okşayan. İltifat eden.

Nevazişgârane
f. Gönül alarak, okşayarak, iltifat ederek.

Nevazıc
(Nâzıc. C.) Kıvama gelmişler, olgunlaşmışlar.

Nevaî
f. Ahenkle, makamla ilgili.

Nevb
Yakınlık. * İsabet.

Nevbahar
f. İlkbahar.

Nevbahar-ı ömr
Ömrün ilkbaharı.

Nevbaharî
f. İlkbaharla ilgili.

Nevbave
f. Yeni yeşillik. * Turfanda yemiş. * Hediye, armağan.

Nevbe
(C.: Nüveb) Nöbet.

Nevbenev
f. Tâzeden tâzeye. Yeniden yeniye.

Nevber
f. Turfanda meyve. * Memeleri yeni belirmeye başlamış kız.

Nevbet
Nöbet, sıra. Sıra ile görülen iş.

Nevbet-zen
f. Belirli vaktin geldiğini bildiren, nöbet çalan.

Nevbetî
f. Mehter başı.

Nevbünyan
f. Yeni yapılı, yeni yapılmış.

Nevbüride
f. Yeni koparılmış, yeni kesilmiş.

Nevcah
f. Bir makama veya memuriyete yeni geçmiş olan. * Tahta yeni oturmuş (padişah).

Nevcet
Fırtına.

Nevcivan
f. Genç, delikanlı.

Nevcivanî
Gençlik, delikanlılık.

Nevdel
Sarkık ve sülpük olmak.

Neve
Torun.

Neved
f. Doksan. 90

Nevend
(Nevende) f. Postacı. Atlı postacı. * Hızlı giden at.

Neverd
f. Dönen, gezen, dolaşan.

Nevesan
Kımıldama, hareket etme.

Nevey
(Nevât. C.) Çekirdekler.

Neveyat
(Nevâ) Nüveler, çekirdekler.

Nevf
(C.: Envâf) Hörgüç. * Uzun ve yüksek olmak.

Nevfel
Deniz, derya, bahr. * Atâsı çok olan kişi. Çok bahşiş dağıtan.

Nevfele
Tuzluk.

Nevfer
Nilüfer çiçeği.

Nevgüşade
f. Yeni açılmış.

Nevh
Yükseltmek, yüceltmek. * Kuvvetli ve kavi olmak.

Nevh (nevha)
Ağıt etmek. * Bağırıp çağırarak sesle ağlamak.

Nevha
Ölüye sesli ağlamak. * Nağme ile güvercin ötmesi.

Nevhast
Taze ve genç hayvan.

Nevhat
Sakalı yeni çıkmış genç.

Nevheves
(C.: Nevhevesân) f. Bir işe yeni olarak ve büyük bir hevesle başlayan. * Sık sık iş değiştiren. Hevesi çabuk geçen.

Nevhiz
f. Genç, taze. * Yeni çıkmış, yeni yetişmiş.

Nevi
f. Yenilik.

Nevid
f. Müjde, beşaret, iyi ve sevinçli haber.

Nevin
f. Yeni, yepyeni, yeni şey.

Nevis
Kuvvet.

Nevk
f. Sivri uç.

Nevk-i müjgân
Kirpiklerin ucu.

Nevka
Ahmak, akılsız kimse.

Nevkar
f. Acemi. İşe yeni başlamış.

Nevl
Yolcuların verdiği vapur parası. Gemi kirâsı. * Bahşiş, atiyye.

Nevm
Uyku. Uyumak. Rüya. * Sönmek. Sükun. (Bak: Kaylule)

Nevm-âlud
Uykulu, uykuya bulaşmış, uyumuş.

Nevmid
f. Ümidsiz, me'yus, mükedder, cesareti kırılmış.

Nevmidâne
f. Ümitsizce, kederli ve ümidsiz olarak.

Nevmidî
Ümidsizlik, cesaret kırıklığı.

Nevmî
Uyku ile alâkalı, uykuya âit.

Nevnihal
f. Taze fidan, yeni filiz.

Nevniyaz
f. İşe yeni başlayan.

Nevpeyda
f. Yeni çıkma.

Nevr
(C.: Envâr) Parlaklık. * Ağaç çiçeği. Tomurcuk.

Nevrah
f. İlk olarak seyahata çıkan. Yeni yolcu. * Yeni yol.

Nevrec
(Nevâric) Kağnı.

Nevred
f. Gezen, yol alan, dolaşan.

Nevres
(Nevrese) f. Yeni yetişmiş, yeni yetişen, yeni biten. * Genç, taze.

Nevresid
f. Yeni yetişmiş, yeni yetişme.

Nevreside
f. Yeni yetişmiş, yeni yetişme. * Tâze, genç.

Nevresidegân
(Nev-reside. C.) Yeni olgunlaşmağa başlamış olanlar, yeni yetişmeler. Gençler, tazeler.

Nevresm
f. Yeni çıkma. * Yeni moda.

Nevreste
(C.: Nevrestegân) f. Yeni yetişmiş, yeni bitmiş, yeni meydana gelmiş, yeni hâsıl olmuş.

Nevroz
Fr. Tıb: Sinir sistemi bozukluğu. Sinirlilik hastalığı.

Nevruz
f. Yeni gün. İlkbahar. Baharın ilk günü sayılan ve güneşin Hamel (Kuzu) burcuna girdiği 22 Marta rastlayan gün. Bu tarihte gece ve gündüz müsâvi olur. İranlıların yılbaşısıdır.

Nevruziye
Nevruz gününe âit olan. Hususan o gün için yazılan, söylenen manzume.

Nevrüste
f. Yeni yetişme.

Nevs
Tehir etmek, sonraya bırakmak. * Kaçmak, firar etmek. * Vahşi hımar, yabani eşek.

Nevsale
f. Genç. Küçük. Tâze.

Nevsefer
f. Yeni yolculuğa çıkan.

Nevt
(C.: Envât-Niyât) Bir yere asma. Kaldırma.

Nevta
Göğüste olur bir verem.

Nevtî
Gemici.

Nevvab
Nâiblik eden. Birinin yerine vekil olarak iş gören.

Nevvah(e)
Ağlayan, çığlık koparan.

Nevvar(e)
Nurlu, aydın. Aydınlık.

Nevz
(C.: Envâz) Dere, vâdi.

Nevzad
f. Yeni doğmuş. * Yeni doğmuş çocuk.

Nevzemin
f. Yeni çeşit, yeni tarz.

Nevzuhur
f. Yeni çıkma. Yeni zuhur etme.

Nevür
Çivit. * Damga için kullanılan içyağı isi.

Nevş
Bir şeyi el uzatıp almak ve istemek. * Yürümek. * Sür'atle deprenip kalkmak. * Alıp yemek.

Nevşah
f. Yeni dal. * Yeni bitmiş geyik boynuzu.

Nevşe
f. Genç hükümdar. * Yeni damat.

Nevşüküfte
f. Yeni açılmış (çiçek).

Ney
Kamıştan yapılan damaksız düdük. * Kamış kalem. * Mc: Kâmil insan. * Farsçada : Yokluk. (Bak: Nay)

Ney'
Susuzluk. * Meyletmek, eğilmek.

Neyb
Dişle ısırmak.

Neydelan
Kâbus denilen ağırlık ki uyku arasında olur.

Neyelan
İsteğe ulaşma. Arzulanan şeye vâsıl olma.

Neyfak
Tilki derisinden olan kürk.

Neyh
Vücudun kemikleri taze iken pekişmek.

Neyistan
f. Kamışlık, sazlık.

Neyk
Cima etmek.

Neyl
Merama erme. İsteğe ulaşma. * Ulaşılan şey.

Neynüfer
Nilüfer çiçeği.

Neypare
f. Kamış parçası.

Neyrenc
(C.: Neyrencât) Tılsım.

Neyrencât
(Neyrenc. C.) Tılsımlar.

Neyrib
Koğuculuk, dedikoduculuk.

Neyruz
Yaz günü.

Neyseb
Karıncaların birbirine bitişerek yol almaları.

Neysitan
f. Sazlık, kamışlık.

Neyt
İnlemek. * Şiddetle teneffüs etmek.

Neytal
(C: Neyatîl) Belâ, musibet, felâket, meşakkat. * Kova. * İçki ölçeği.

Neyy
Pişmemiş çiğ et vs. * Devenin semiz olması. * Semiz ve besili deve.

Neyyif
Küsur. Ziyade. Artık. Fazla. * İhsan. * Yakın.

Neyyir
(Nur. dan) Nurlu, parlak, ışıklı cisim. * Yıldız. Cisim halindeki nur. * Güneş, şems.

Neyyir-i a'zam
Güneş, şems.

Neyyir-i asgar
Ay. Kamer.

Neyyirat
(Neyyir. C.) Nurlular, nur saçanlar.

Neyyireyn
Cisimlenmiş iki nur, yâni: Güneş ile Ay.

Neyz
Çok olmak.

Neyzar
f. Kamışlık, sazlık.

Neyçe
f. Küçük ney.

Neyşeker
f. Şeker kamışı.

Nez'
Halkı birbirine düşürmek, ifsâd, bozmak.

Neza'
Başta, alnın iki yanında saç olmayan açık yer.

Nezafet
Temizlik, paklık, pakizelik.

Nezahet
Ahlâk temizliği, temizlik. * İncelik, rikkat.

Nezair
(Nazire. C.) Nazireler, benzerler, emsâl olanlar.

Nezaket
Naziklik, incelik, zariflik. Kaba olmamak. Edeb, terbiye.

Nezale
Sefillik. * Hasislik.

Nezare
Korkutmak.

Nezaret
(Nedâret) Tazelik. Parlaklık. Letafet.

Nezaret (t)
(Nazar. dan) Bakmak, seyir, bakış. * Nâzırlık etmek. Göz etmek. * Tenezzüh. * Reislik. * Vekillik, nâzırlık, bakanlık.

Nezaza
Az olmak, kıllet. * Her nesnenin bakiyyesi, artığı ve âhiri.

Nezb
Çağırmak. * Ses, sadâ, savt.

Nezd
"f. Yan. Yakın. Karib. * Göre, nazarında, fikrince. (Arapçadaki ""ind"" mânâsındadır)"

Nezdik
f. Yakın, karib.

Neze
Hafif deve.

Nezel
Menzil, mekân.

Nezele
Akmak, seyelan.

Nezevan
Atlama, sıçrama.

Nezf
Kuyunun suyunu tamamen boşaltma. * Aklı gitme, sarhoş olma. Zevâle gitme.

Nezg
İfsad etmek, halk içine fitne ve fesad bırakmak. Vesvese.

Nezga
Taan etmek, çekiştirmek.

Nezh
(Nezih) Nezihlik, temizlik, saflık. * Hiçbir kötü hareketi olmamak. * Kerim, pak, pâkize.

Nezia
(C.: Nezâyı') Aşiretinden başkasına nikâhlanmış olan kadın.

Nezib (nezâb)
Geyik ve sair hayvanların cima zamanı çıkardıkları ses.

Nezif
(Nezf. den) Çok kan kaybından kuvvetsiz kalan kimse. * Sarhoş kimse.

Nezih
(Nezihe) Pâk, temiz. (Bak: Nezh)

Nezihâne
f. Temizce, iyice, güzelce.

Nezil
Misafir. İnen, konan.

Nezir
"(Nezr. den) Bir iş için korkulacak bir şey söyleyip gözdağı vermek. İlerdeki hesap için korkutmak. (""Beşir"" in zıddıdır) * Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâmın bir vasfı olup Allaha (C.C.) inanıp itaat etmeyenlere cehennemden haber verdiği için ""Nezir"" denmiştir."

Nezire
Nezredilmiş olan şey, adak.

Nezk
Yaramaz söz. * Süngü ile vurmak.

Nezk $
Hafiflik. * Acele. * Sebkat.

Nezle
(C.: Nevâzil) Burnun akmasını mucib olan hastalık. * Vücudun herhangi bir organından cerahat veya başka bir maddenin akması.

Nezr
Suâlde ısrar etmek. * Az miktar, azlık.

Nezur
Evlâdı az olan kadın.

Nezv
Sıçramak.

Nezz
Hafif zeki kimse. * Susuz nadas.

Nezzam
Nizâm veren, düzenleyen, tertipleyen.

Nezzare
Seyirci, seyreden, bakan. Nezaret eden, müfettiş, mürakabe ve kontrol eden. Vekillik eden.

Neş'
Bir nesneyi zorla çekmek.

Neş' (nüşu')
Yiğit olmak. * Yüksek olmak. * Rüzgâr esmek. * İyi ve hoş kokulu şeyler koklamak.

Neş'e
Gönül açıklığı, sevinç. * Yeniden meydana gelmek. Yeniden olan şey. * Yiğit olmak. * Yüksek olmak.

Neş'e-i uhrâ
"Ölümden sonra mahşerde yeniden dirilmek. Buna ""Neş'e-i sâniye"" de denir."

Neş'e-i ulyâ
Ahiretteki yüksek dereceli hayat, âhiret hayatı.

Neş'e-i ulâ
"İlk hayat. Ruhun bedene girmesi. Dünyaya gelmek.(...Peygamber'in (A.S.M.) emrettiği gibi, "" Neş'e-i ulâyı gören adam, neş'e-i uhrâyı inkâr edebilir mi?"" Çünkü ikinci teşekkül, yâni ikinci yapılış birinci teşekkülden daha kolaydır. İ.İ.) (Bak: Taaccüb)"

Neş'e-nisar
f. Neşe dağıtan.

Neş'e-yab
f. Keyifli, neşeli, sevinçli.

Neş'et
Meydana gelmek, vücuda gelmek. Büyüyüp kat ve kamet sahibi olmak. Yetişmek, ileri gelmek. * Çıkmak. Kaynak olmak.

Neş'et-i uhrâ
(Bak: Neş'e-i uhrâ)

Neş'et-i ulâ
(Bak: Neş'e-i ulâ)

Neşa
Nişasta.

Neşabet
Okçuluk san'atı.

Neşaid
(Neşide. C.) Meşhur kaside ve beyitler, mısralar.

Neşak
Burna su ve sâire çekme. Burunla çekme.

Neşame
Yüksek beyaz bulut.

Neşasa
Beyaz yüksek bulut.

Neşastec
Nişasta.

Neşat
Sevin. Şen şâd ve hoşdil olmak. Sürur, keyf. * Bir iş işlemek. Çalışmak.

Neşat-bahş
f. Sevinç ve neşe bağışlayan.

Neşat-efza
f. Neşe ve sevinç artıran.

Neşat-âver
f. Sevinç ve sürur getiren.

Neşb
(İğne ve diken) batma, girme.

Neşc (neşic)
(C.: Enşâc) Sesli sesli ağlamak. * Ses.

Neşd
Talep etmek, istemek. * Yüksek yerde düz yer olmak. * Kaybolan şeyi aramak. * Bir şeyi gereği gibi bilmek.

Neşeb
Mal, mülk.

Neşef
İçmek. * Sinmek. * İçine girmek, dühul etmek.

Neşefe
(C.: Nüşüf) Ayağın kirini temizlemede kullanılan taş.

Neşer
Dağılmış, intişar etmiş, münteşir.

Neşf
İçmek, suyu emerek içmek. * Sızmak. Sünger gibi sızmak. * Suyu çekmek.

Neşg
Aşk galebe edip haykırıp çağırmak. * Tâlim etmek.

Neşide
Manzume. Şiir. * Yüksek sesle okunan şiir. * Darb-ı mesel (atasözü) derecesinde kullanılan meşhur beyit veya mısrâ.

Neşidehân
f. Neşide okuyan.

Neşil
Çömlekte pişmiş et.

Neşir
Dağıtma, yayma, herkese duyurma.

Neşit
Neş'eli, sevinçli, şenlikli. Faal.

Neşita
Bir şeyin, aramaksızın bulunması. * Ansızın bulunan nesne. * Gâzilerin kastettikleri yere varamadan yolda buldukları ganimet.

Neşiş
Kaynayan şeyden çıkan ses.

Neşk
Burna çekme.

Neşl
Taan etmek. * Cezbetmek, kendine çekmek.

Neşm
Zerdali ağacı gibi bir ağaç. * Bir çiçek cinsi.

Neşneşe
Koyun derisini yüzmek. * Zırh sesi. * Su kaynarken ötüp ses çıkmak.

Neşr
Neşretmek, yaymak, bir haberi fâşetmek, herkese duyurmak, şâyi kılmak. * Başıboş cemaat. * Bulutlu günde yel esmek. * İzhar etmek. * Katetmek. * Mecnun veya hastaya duâ yazmak veya okumak.

Neşr-i suhuf
Sahifelerin neşri. * Haşirde, insanların hesab görülmek için dirildiklerinde amel defterlerinin meydana çıkarılıp herkesin amelinin belli oluşu.( $ kelimesiyle ifade eder ki: Haşirde herkesin bütün a'mâli bir sahife içinde yazılı olarak neşrediliyor. Şu mes'ele kendi kendine çok acib olduğundan akıl ona yol bulamaz. Fakat, surenin işaret ettiği gibi, haşr-i baharîde başka noktaların nazîresi olduğu gibi, şu neşr-i suhuf naziresi pek zâhirdir. Çünki: Her meyvedar ağaç ve çiçekli bir otun da amelleri var, fiilleri var, vazifeleri var. Esmâ-i İlâhiyyeyi ne şekilde göstererek tesbihat etmiş ise ubudiyetleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlariyle beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başka bir baharda, başka bir zeminde çıkar. Gösterdiği şekil ve suret lisaniyle gayet fasih bir surette analarının ve asıllarının a'mâlini zikrettiği gibi dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle sahife-i a'mâlini neşreder. İşte gözümüzün önünde bu Hakimâne, Hafizâne, Müdebbirâne, Mürebbiyâne, Lâtifâne şu işi yapan O'dur ki, der: $Başka noktaları buna kıyas eyle. Kuvvetin varsa istinbat et. S.)

Neşren
Yayılmak suretiyle, neşir yoluyla. Yazarak, dağıtarak.

Neşriyât
Gazete, kitap, radyo ve sâir vasıtalarla neşrolunmuş, yayılmış şeyler.

Neşriyât-ı kâzibe
Yalandan, uydurma sözler.

Neşrî
Neşir ile alâkalı.

Neşt
Yılan sokmak ve ısırmak. * Bir yerden bir yere gitmek. * Çözmek. * Çıkarmak. * İpi bağlamak.

Neşter
Ameliyat bıçağı. Hekim bıçağı.

Neşur
Ziyadesiyle neşreden. Fazla yayan. Dağıtan.

Neşut
Bir balık cinsi. * Kovası katı çekilmeyince su çıkmayan kuyu.

Neşv
f. Canlıların büyümesi, yetişmesi, boy atması. * Yeniden hayata gelmek.

Neşv ü nema
Büyümek ve gelişmek.

Neşvan
Sarhoş.

Neşvar
Davar gevişi.

Neşvat
(Neşvet. C.) Keşifler, neş'eler, sevinçler.

Neşve
(Nişve - Nüşve) Sevinç, keyif. * Büyümek ve yetişmek. * Koklamak. * Rayiha. * Bir şeyi tekrarlamak. * Mest ve sarhoş olmak. * İyice duyup vâkıf olmak.

Neşvebahş
f. Keyif ve neşe veren. Neşelendiren.

Neşvedâr
f. Keyifli, neşeli.

Neşvegâh
f. Neşe ve keyif yeri.

Neşvemend
f. Keyifli, neşeli.

Neşverüba
f. Neş'e verici.

Neşvet
Keyif, neşe. Sevinç sarhoşluğu.

Neşveyab
f. Neşeli, keyifli.

Neşz
(C.: Enşâz-Nişâz) Yüksek yer.

Neşât-engiz
f. Sevinç uyandıran.

Neşş
Kaynamak, galeyan. * Her nesnenin yarısı. * Davarın tezce derisini yüzüp etinden ayırıp çıkarmak. * Yirmi dirhem. * Karıştırmak.

Neşşab
Okçu, ot atan.

Neşşabe
Ok yapıcılık, ok yapma sanatı.

Neşşaf
Bir şeyi kendine çeken. * Emen.

Neşşal
Pişmemiş yemeğe saldıran.

Ni
f. Nefy edatıdır. (Bak: Na-Ne)

Ni'me
Ne iyi, ne âlâ, ne güzel.

Ni'me-l matlub
Tam aradığımız. İsteyip aradığımızın en âlâsı.

Ni'me-l mevla
Ne iyi sâhib ve mâlik, ne iyi Allah (C.C.)

Ni'me-l vekil
Ne güzel, ne iyi vekil.

Ni'me-l vesile
Ne güzel sebeb, ne âlâ vesile.

Ni'me-r rakib
Ne iyi gözetici, koruyucu.

Ni'met
(Nimet) İyilik, lütuf, ihsan. Saadet. Hidayet. * Giyecek şeyler. * Yiyecek faydalı şey, rızık.(Eğer dünyanın veya vücudun mülkiyeti, zılliyeti sende ise, taahhüd, tahaffuz, korku külfetleriyle nimetlerden lezzet alamazsın, dâima rahatsız olursun. Çünkü noksanları tedarik, mevcutları telef olmaktan muhafaza ile dâimâ evham, korkular, meşakkatlere mahal olursun. Halbuki o nimetler Mün'im-i Kerim'in taahhüdü altındadır. Senin işin O'nun sofra-i ihsanından yeyip içmekle şükretmektir. Şükürde bir zahmet yoktur. Bilâkis nimetin lezzetini arttırır. Çünkü şükür, nimette in'amı görmek demektir. İn'amı görmek, nimetin zevalinden hâsıl olan elemi defeder. Zira nimet zâil olduğundan Mün'im-i Hakiki, onun yerini boş bırakmaz, misliyle doldurur ve teceddüdünden lezzet alırsın. M.N.)

Ni'met-i ilâhiye
Allah'ın nimeti. Allah'ın verdiği nimet.

Ni'met-şinas
f. Kendisine yapılan iyiliği bilip unutmayan.

Ni'tal
Kova.

Niac
(Na'ce C.) Dişi koyunlar.

Nial
(Na'l. C.) Ayakkabılar, pabuçlar. * Hayvanların ayaklarına çakılan demirler, nallar.

Niam
(Ni'met. C.) İyilikler. Yiyecekler. Nimetler. * Hidayetler.

Niam-ı esasiye
Esas nimetler, en lüzumlu maddeler. İman, din gibi en kıymetli İlâhi ihsanlar.

Nibah
Köpek havlaması.

Nibal
Küçük tepe. * (Nebl. C.) Oklar.

Nibras
(Süryânice) Lâmba, çıra.

Nibz
Hurma ağacının dış kabuğu.

Nicad
Kılıç bağı.

Nicaf
Kapının üst eşiği.

Nicar
Asıl.

Nida'
Seslenmek, çağırmak, haykırmak, bağırmak. Ses vermek. * Gr: ünlem (!)

Nidal
(Nizâl) Özür beyan ederek bir zararı def etmek.

Nidd
Aynı, eş. Benzer, denk.

Nidre
Et parçası.

Nifa'
Menfaat, fayda.

Nifak
Müslüman gibi görünüp kâfir olmak. İki yüzlülük. * Bozuşukluk, ara açılmak. * Dinde riyâ etmek. * İhtiyaca sarf olunacak şeyler.

Nifakî
Nifakla alâkalı.

Nifar
İntikal etmek, göçmek. * Dağılıp kaçmak. * Ürkme, korkma, çekinme. * Nefret gösterme.

Nifas
"Yeni doğurmuş kadının hâli. Loğusalık. Böyle bir kadına ""Nüfesâ"" da denir. Hanefi Mezhebine göre bu hâl kırk gün devam eder."

Nifaz
Çocuğa sarılan bez. Çocuk bezi.

Nigeh
(Bak: Nigâh)

Nigeh-endâz
f. Bakan, bakıcı, bakıveren.

Nigehbân
f. Gözcü, gözetici, bekçi.

Nigehbânî
f. Bekçilik, gözcülük.

Nigehdâr
f. Gözcü, bekçi. * Saklayıcı, koruyucu.

Nigeran
f. Bakıveren, bakıcı.

Nigin
f. Mühür, hâtem. * Yüzük.

Nigindân
f. Yüzük mahfazası, yüzük kutusu.

Niginsây
f. Mühür kazıcı. Hakkak.

Nigu
f. Güzel, iyi, hasen.

Niguhide
f. Çekiştirilmiş, zemmolunmuş, gıybet edilmiş.

Niguhiş
f. Çekiştirme, gıybet, zemm.

Niguhâh
f. Hayır temenni eden, iyilik isteyen.

Nigun
f. Tersine dönmüş, altüst olmuş, başaşağı. * Ters, uğursuz, aksi.

Nigunbaht
f. Tâlihi ters dönmüş, tâlihsiz, şanssız.

Nigunsâr
f. Başaşağı.

Nigâh
(Nigeh) f. Bakmak, nazar etmek. Bakış.

Nigâh-ı gazab
Öfkeli bakış, kızgınlık bakışı.

Nigâh-ı hayret
Hayret bakışı.

Nigâh-ı tedkik
Araştırma bakışı, tedkik etme nazarı.

Nigâh-ı tegafül
Hâli ve gayeyi anlamazlıktan gelen bakış.

Nigâhban
Bekçi. Gözcü. Gözleyen.

Nigâhbanî
f. Bekçilik, gözcülük.

Nigâhdar
f. Bekçi, gözcü. * Koruyucu, muhafaza eden, saklayıcı.

Nigâl
f. Ateşli kömür parçası.

Nigâr
f. Güzel yüzlü sevgili. * Nakış. Resim. * Nakşeden. * Put, sânem. * Resmi yapılmış, resmedilmiş.

Nigârende
f. Ressam.

Nigârhane
f. Resim ve heykeller bulunan yer. Resim ve heykel sergisi. * Ressamların çalıştıkları atölye. * Puthâne. * Güzelleri çok olan yer.

Nigârin
f. Resim gibi güzel sevgili. * Resimlerle ve nakışlarla süslü.

Nigâristan
f. Resim ve heykel sergisi. * Güzelleri çok olan yer. * Puthane.

Nigâriş
f. Resim yapma. Tasvir yapma.

Nigâşte
f. Resmolunmuş. Musavver. * Yazılmış.

Nih
"f. (Nihâden: ""Koymak"" mastarından emir kökü) Koy. * Memleket, şehir, belde."

Niha (niyâha)
Yas tutmak.

Nihab
(Nehb. C.) Çapullar, yağmalar.

Nihad
f. Huy, tabiat, hilkat, bünye, yaratılış.

Nihade
f. Konmuş, konulmuş.

Nihadî
f. Yaradılışta olan, fıtrî.

Nihaf
(Nahif. C.) Cılız, zayıf kimseler.

Nihal
f. Taze, düzgün. Fidan, sürgün.

Nihal-i zarif
İnce, güzel dal.

Nihalan
(Nihal. C.) f. Taze fidanlar, sürgünler.

Nihale
f. Yeni, taze fidan. * Avcı korkuluğu. * Sahan altlığı. * Döşenecek şey. Döşeme.

Nihalistan
f. Fidanlık.

Nihalî
f. Sahan altlığı.

Nihan
f. Gizli, saklı. Bulunmayan. Mevcut olmayan. * Sır.

Nihanhane
f. Saklanacak yer. Mağara, bodrum, mahzen.

Nihanî
f. Gizlilik, saklılık.

Nihas
Asıl. Tabiat.

Nihavend
İran'ın batı tarafında meşhur bir şehir adı. * Musikide bir makam.

Nihavendî
f. Nihavend şehrine ait. Nihavendli.

Nihayet
Son, uç, son derece. * Çok.

Nihayet-i azm
Kemik ucu.

Nihayet-pezir
Son bulan. Nihâyet bulur olan.

Nihayet-ül emr
İşin nihayetinde, işin sonunda. Netice.

Nihayet-ün nihaye
En sonunda. Akıbet.

Nihaî
(Nihâiye) Sona ait, son ile alâkalı, sonuncu.

Nihle
Cenab-ı Hakk'ın ihsanı. Atıyye. * Millet. * Yol. Tarik. * Diyânet. Mezheb.

Nihrir
(C.: Nahârir) Tecrübeli, bilgili, fâzıl, âlim, mâhir kimse.

Nihvar
f. Gururlu, kibirli, kendini beğenmiş adam.

Nihy
Gölcük.

Nijad
f. Nesil, soy, neseb. * Cibilliyet, tabiat.

Nijm
f. Bazı kış sabahları inen koyu sis.

Nik
(C.: Niyâk) Dağın yüksek yeri, dağ tepesi. * Kızgın, hiddetli, gadaplı kimse.

Nik ü bed
İyi ve kötü.

Nik-terin
f. Çok iyi, hepsinden iyi olan.

Nikab
Yüz örtüsü, peçe, perde.

Nikabe (nekabe)
Kâhyalık. * Ululuk.

Nikahter
(Nik - ahter) f. Tâlihli, şanslı, mutlu.

Nikal
Devenin suyu içip gittikten sonra gelip yine içmesi.

Nikam
(Nikmet. C.) İntikamlar, öc almalar.

Nikan
(Nik. C.) f. İyiler, iyi kimseler.

Nikar
İnat. Kin.

Nikat
(Nokta. C.) Noktalar.

Nikaşe
Nakış yapma san'atı. Nakışçılık.

Nikbaht
(Nîk-baht) f. Bahtlı, tâlihli, şanslı.

Nikbaz
(Nîk-bâz) f. Davranışları ve işleri iyi olan.

Nikbin
(Nîk-bin) f. İyi gören, iyimser, her şeyi iyi tarafından gören.

Nikda
Yaş kanbel otu.

Nikendiş
(Nîk-endiş) f. Her vakit iyilik düşünen. Herkesin iyiliğini istiyen.

Nikfercam
(Nîk-fercâm) f. Sonu, âkıbeti hayırlı ve iyi olan.

Nikhaslet
(Nîk-haslet) f. Ahlâkı ve huyu iyi olan.

Nikhu
f. Güzel huylu, iyi huylu.

Nikkirdar
(Nîk-kirdâr) f. Hareket ve davranışları iyi ve beğenilir olan.

Nikl
(C.: Enkâl) Köstek. * Kayd. * Dizgin demiri.

Nikmanzar
(Nîk-manzar) f. Görünüşü ve manzarası güzel olan.

Nikmet
Şiddetli ceza. Hoş olmayan muamelelerle olan mücâzat.

Niknam
f. İyi nam kazanmış, iyi ünlü.

Niknihad
(Nîk-nihâd) İyi huylu.

Niks
Elbisenin ve örülmüş şeylerin eskilerini bozup gidermek, tekrar yine iplik yapmaya kabil olanı ip eğirip yenilemek.

Nikter
(Nik-ter) f. Çok beğenilmiş, çok iyi.

Niku
Güzel, iyi, hoş.

Nikubaht
f. Bahtı açık.

Nikukâr
f. İşleri doğru ve iyi olan, iyi işli.

Nikuyî
f. Güzellik, iyilik.

Nikz
(C.: Enkaz) Bina yıkıntısı.

Nikâbet
Rüzgârın ters yönlerden esmesi.

Nikâh
Evlenme. Şeriata uygun şekilde evlenme. * Resmi evlenme muâmelesi. (Bak: Mücâhede)

Nikâh-ı dâhilî
İçerden evlenme, akrabadan kız alma.

Nikâh-ı hâricî
Dışardan evlenme, akraba hâricinden kız alma.

Nikâh-ı mut'a
Bir zamanlık, geçici nikâh olup meşru değildir.

Nikâh-ı sahih
Sıhhat şartlarını cami' olan nikâh.

Nikâl
f. Ateşli kömür parçası.

Nikât
(Nükte. C.) Nükteler. İnce mânâlar. * İnce mânâlı, şakalı ve zarif sözler.

Nikâyet
Düşmanı kılıçtan geçirme.

Nikî
f. İyilik, iyi olma.

Nil
Mısırda bulunan büyük bir nehir.

Nile
f. Çivit.

Nilu-berg
f. Nilüfer.

Nilî
Mavi, çivit rengi.

Nilî perde
Gökyüzü, sema.

Nilüfer
f. Beyaz, mavi ve sarı çiçekler açan bir cins su bitkisi. * Bursa yakınlarında akan bir akarsu.

Nim
Eski kürk. * Bir ot cinsi.

Nimal
(Neml. C.) Karıncalar.

Nimar
(Nimr. C.) Kaplanlar.

Nimat
(Nemat. C.) Örtüler, ihramlar.

Nimbismil
f. İyice boğazlanmayıp yarı kesilmiş olan.

Nime
f. Yarım, nısf, yarı.

Nime nime
f. Parça parça, yarım yarım.

Nime-i ruz
Günün ortası. Yarım gün.

Nime-ruz
(Bak: Nime-i ruz)

Nimgerm
f. Pek sıcak olmayan. Ilık.

Nimhab
f. Yarı uykulu, mahmur.

Nimhande
f. Gülümseme, tebessüm.

Nimküşte
f. Yarı öldürülmüş, yarı kesilmiş olan.

Nimlahza
f. Yarım bakış. Gözucuyla bakış. * Çok kısa zaman.

Nimmanzur
f. Yarı görülen. Bulanık olarak görülen.

Nimmest
f. Sarhoşça.

Nimmuzlim
f. Yarı karanlık.

Nimmürde
f. Ölüm derecesinde olan. Ölüm hâlinde bulunan.

Nimnigâh
f. Yarı bakış. Gözucuyla bakma.

Nimnime
Birbirlerine yakın çizgiler. * Tırnakta olan beyazlık.

Nimnimeteyn
Tırnak işareti.

Nimpuhte
f. Tam pişmemiş, yarı pişmiş.

Nimr
(C.: Enmâr - Nümur - Nimâr) Kaplan.

Nimre
Dişi kaplan.

Nimres
f. Yarı ham, yarı olgunlaşmış olan.

Nimruz
f. Yarı gün, öğle.

Nims
Bir ot cinsi.

Nimsüfte
f. Yarım olarak söylenmiş, tam denmemiş.

Nimten
f. Mintan.

Nimzinde
Yarı canlı. Ölü ile diri arası.

Nimzulmet
f. Yarı karanlık.

Nimşeb
f. Geceyarısı.

Ninan
(Nun. C.) Balıklar, semekler.

Nir
(C.: Nirân-Enyâr) Öküz boyunduruğu. * Bez damgası. * Irgaç.

Niran
(Nur ve Nâr. C.) Nurlar, ziyalar. Ateşler, nârlar.

Nirenc
(C.: Nirencât) Düzen, hile. * Resim, taslak.

Nireng
f. Düzen, hile, aldatmaca. * Taslak, resim. * Büyü, efsun.

Niru
f. Kuvvet, güç, zor.

Nirumend
f. Güçlü, kuvvetli, zorlu.

Nirumendî
f. Kuvvetlilik, zorluluk, güçlülük.

Nis'
(C.: Ensu') Gizlemek. * Gitmek. * Sarkık olmak. * Kuzey rüzgârı.

Nis'a
(C.: Nüsu'-Ensu'-Ensâ') Devenin göğsü için yapılan enli kolan.

Nisa
(C.: Nisvân) Kadınlar.

Nisa suresi
Kur'an-ı Kerim'in dördüncü suresi.

Nisab
"Zekât ölçüsü, ölçü miktarı. * Üzerine zekât verilmesi farz olan mal miktarı. * Asıl, esas. Sermaye mal. Derece, had. * Fık: Altının nisabı: 20 miskal; gümüşünki 200 dirhem (yani 600 gram); koyun ile keçinin 40 adet; sığır, manda 30; ve devenin nisabı da 5'dir. * Bir mecliste görüşmeye başlanabilmek, yahut karar verebilmek için bulunması şart olan âza sayısı. * Hisse, nasib. * İstenilen had, derece. (Bak: Zekât)"

Nisab-ı ekseriyet
Ekseriyet derecesi. Çoğunluk derecesi.

Nisacet
Dokumacılık.

Nisal
(Nasl. C.) Ok ve kargı gibi şeylerin uçlarındaki sivri demirler.

Nisar
"""Saçan, saçıcı"" mânasına gelir ve kelimeleri sıfatlandırır. Meselâ: Pertev-nisar $ : Işık saçan."

Nisarçin
f. Saçılan şeyleri toplayan.

Nisaî
(Nisâiye) Kadınlarla alâkalı, kadınlara dâir.

Nisbet
Münasebet, yakınlık, bağlılık, ölçü. * Rağmen. İnat olarak. İnat olsun diye.

Nisbeten
Nisbetle, kıyaslanarak. Öncekine göre. Bir dereceye kadar. Şöyle böyle.

Nisbî
(Nisbiye) Kıyaslama ile olan. Diğerine, öncekine göre. Diğerlerine göre kıyaslıyarak olan. Nisbete, ölçüye göre.

Niseb
Nisbetler, kıyaslamalar ve ölçüler.

Nist
f. Değildir, yoktur.

Nistî
f. Yokluk, adem.

Nisun
(Nisvan. C.) Kadınlar.

Nisvan
(Nisa. C.) Kadınlar. Nisalar.

Nisvan-ı zelil
Ahlâken ve dinen düşmüş, zelil olmuş kadınlar.

Nisvî
Nisa taifesine mensub. Kadınlarla alâkalı.

Nisyan
Unutmak, hatırdan çıkarmak.

Nisyan-i ebedî
Ebedî unutma.

Nita'
(C.: Nutu') Deri döşek.

Nitac
Yavrulama, yavru doğurma.

Nitaf
(Nutfe. C.) Saf ve duru sular.

Nitah
Tos vurma, toslaşma. Boynuzla vurma. * Vuruşup kavga etme.

Nitak
Kemer, kuşak. * Kuşak yeri. * Peştemal.

Nitasî
Anlayışlı tabib, doktor.

Niva
Düşmanlık. * Besili, semiz deve.

Nive
f. İnleme, ağlama, sızlanma.

Nivend
f. İdrak, anlayış, akıl.

Niver
f. Âlemde meydana gelen hâdiseler, haller.

Niya
(C.: Niyâgân) Dede, cedd.

Niyabe
Nöbet.

Niyabet
Nâiblik, vekillik. Kadı vekilliği.

Niyagân
(Niyâ. C.) Dedeler, ceddler. Ecdad.

Niyam
f. Kılıf, kın. Kılıç kını.

Niyamger
(C.: Niyamgerân) Kın veya kılıf yapan san'atkâr.

Niyar
(Nâr. C.) Ateşler.

Niyat
(Niyet. C.) Niyetler.

Niyaz
f. Yalvarma, yakarma. Dua. * Rağbet ve istek. * Hâcet, ihtiyaç.

Niyazi-i mısrî
(Mi: 1618 - 1694) Malatya'nın Soğanlı köyünde doğdu. Şâir ve tasavvufçu olup Halvetî tarikatının Niyaziye veya Mısriye şubesini kurmuştur. Mısır'da Câmi-ül-Ezher'de tahsil gördü. 1646'da İstanbul'a döndü ve Sokollu Mehmed Paşa Medresesinde irşada başladı. Eserlerinden bazıları şunlardır: Risale-i Hasaneyn, Mevâid-ül İrfan ve Avâid-ül İhsan, Hidayet-ül İhvan, Mektubat gibi eserleri ve bir de şiirlerini cami' divanı vardır.

Niyazkâr
f. Yalvarıp yakaran. Dua eden. İhtiyacı olan.

Niyazkârâne
Yalvararak, niyaz ederek. * Muhtaç olarak, muhtaçlıkla.

Niyazmend
(C.: Niyazmendân) f. İhtiyacı olan, muhtaç. * Yalvaran, yakaran, niyaz eden.

Niyere
(Nâr. C.) Ateşler.

Niyet
"Kasd. Kalbin bir şeye yönelmesi. * Fık: Yapılan bir vazife ile Cenab-ı Hakk'a taatta bulunmayı ve O'na mânen yaklaşmayı kasdetmektir.(Niyet, ölü ve meyyit olan hâletleri ihya eden ve canlı, hayatlı ibadetlere çeviren bir ruhtur. Ve keza niyette öyle hâsiyet vardır ki; seyyiâtı hasenâta ve hasenâtı seyyiâta tahvil eder. Demek niyet, bir ruhtur. O ruhun ruhu da ihlâsdır. Öyle ise necat, halâs ancak ihlâs iledir. İşte bu hasiyete binaendir ki; az bir zamanda çok ameller husule gelir. Buna binâendir ki; az bir ömürde, Cennet bütün lezâiz ve mehasiniyle kazanılır. Ve niyet ile insan, dâimî bir şâkir olur. Şükür sevabını kazanır. M.N.)"

Niylec
Çivit.

Niyy
Çiğ, olmamış, ham.

Niyyat
(Niyet. C.) Niyetler.

Niza
Cima etmek.

Niza'
"Çekişme, kavga. (Dünya öyle bir meta' değil ki; bir niza'a değsin. ""Çünki fani ve geçici olduğundan kıymetsizdir."" Koca dünya böyle ise dünyanın cüz'î işleri ne kadar ehemmiyetsiz olduğunu anlarsın. M.)"

Niza-i lafzî
Boşuna çene yarıştırma. Sözle yapılan kavga.

Nizal
Nişan, işaret, alâmet.

Nizam
Sıra, dizi, düzen. Dizilmiş olan şey, sıralanmış. * İcaba göre yapılan kanun. Bir kaideye binaen tertib olunmak ve ona binaen tertib olundukları kaide. * Bir işin sebat ve kıyamına medar, sebep olan şey ve hâlet.

Nizam-üd din
(Nizameddin) Dinin nizam ve düzeni.

Nizam-ı cedid
Yeni nizam. Osmanlı Devletinde III. Sultan Selim zamanında yeni nizamla yetiştirilen bir askerî teşkilât.

Nizam-ı âlem
Kâinatta Allah'ın koyduğu umumi nizam. (Nizam-ı âlem saadet-i ebediyeye işaret ediyor. S.) (Bak: Delil-i inayet)

Nizamen
Nizam dairesinde. Nizama ve kanuna tabi olarak.

Nizamiye
İlk askerlik devresi. * Bu nevi askerlik işleriyle uğraşan daire. * Tanzimat ordusunun asıl silâh altında bulunan kısmı.

Nizamât
(Nizam. C.) Nizamlar, muntazam şeyler, düzenler.

Nizamât-ı lâzime
Lüzumlu, gerekli nizamlar.

Nizamî
Düzenli, tertipli, usulüne uygun. * Kanun ve nizama ait, onunla alâkalı.

Nizar
Korkutup, uygunsuz şeylerden vazgeçirmek için söylenilen söz.

Nizaret
f. Zayıflık, arıklık.

Nize
Mızrak.

Nizedâr
f. Mızraklı. Kargılı. Süngülü.

Nizek
f. Câriye. * Küçük mızrak, süngü.

Nizezen
f. Mızrakla vuran. * Mızrakçı.

Nizk
Küçük süngü.

Niş
f. (Arı, akrep gibi böceklerde olan) İğne. * Diken. * Ağu, zehir.

Nişa
f. Nişasta.

Nişad
Bir kimseye yemin vermek.

Nişan(e)
f. İz. Nişan. Alâmet. İşaret. * Yara izi. * Hedef, vurulması istenen nokta. * Hâtıra için dikilen taş. * Taltif için verilen madalya. * Evlenmeden önceki anlaşma ve karar işareti veya merasim. * Tuğra. * Ferman.

Nişande
Hedef. Nişan olarak dikilmiş şey.

Nişane
(Bak: Nişan)

Nişane-i tasdik
"Kabul edildiğine dâir işaret, tasdik işareti. * Mu'cizeler.(Kabir, ehl-i iman için bu dünyadan daha güzel bir âlemin kapısı (olduğunu) ihbar eden 124 bin muhbir-i sâdık, ellerinde nişane-i tasdik olan mu'cizeler bulunan enbiyalar ve o enbiyaların haber verdikleri aynı haberleri, keşif ve zevk ve şuhud ile tasdik eden ve imza basan 124 milyon evliyanın aynı hakikata şehadetleri ve hadd ü hesaba gelmeyen muhakkiklerin kat'i delilleriyle o enbiya ve evliyanın aklen ilmelyakîn derecesinde isbat ettikleri ve yüzde doksandokuz ihtimal-i kat'i ile ""idam ve zindan-ı ebedîden kurtulmak ve o yolu saadet-i ebediyeye çevirmek, yalnız iman ve itaatledir"" diye ittifaken haber veriyorlar. S.) (Bak: Muhbir-i sâdık)"

Nişangâh
f. Hedef yeri. Nişan tahtası. * Silâh namlusunun üstünde bulunan, nişan almağa yarayan kısım.

Nişde (nişdân)
Talep etmek, istemek. * Söz vermek, and vermek.

Nişdet
Araştırıp sorma. * Kaybolan bir şeyi arama.

Nişe
f. Çoban düdüğü. Kaval.

Nişest
f. Oturan.

Nişeste
(C.: Nişeste-gân) f. Oturan, oturmuş.

Nişeste-gân
(Nişeste. C.) f. Oturanlar, oturmuş olanlar.

Nişestgâh
f. Oturacak yer.

Nişhar
f. Diken batmış, iğnelenmiş.

Nişib
f. (Yukarıdan aşağıya) iniş.

Nişib ü firaz
İniş ve yokuş.

Nişibgâh
f. Çukur yer.

Nişimen
f. Oturacak yer.

Nişimengâh
f. Durak, yurt. Toplanılacak yer.

Nişin
"f. ""Oturan, oturmuş"" gibi mânâya gelir ve başka kelimelerle birleşir."

Nişinende
f. Oturan, oturucu.

Nişter
f. Hekim bıçağı, neşter.

Nişve
Koklamak. * Bilmek. * Haber vermek.

Nobran
Sert mizaçlı, inatçı, nâzik olmayan.

Noksan
(Nuksan) Eksik, kusurlu, nâkıs. * Eksiklik, azlık. Eksilme, azalma. * Yokluk.

Noksaniyet
Eksiklik, noksanlık.

Noksanî
Eksiklik ve noksanlıkla alâkalı.

Nokta
(Nukta) Benek. * Durak, mevki. Mahâl. * Göze ârız olan leke. * Durak işareti. * Tek karakol, tek nöbetçi. * Yazıdaki durak işâreti. * Mat: Hiçbir uzunluğu olmayan şekil.

Nokta-i biniş
Gözbebeği.

Nokta-i galeyân
Suyun buhara çevrildiği harâret derecesi.

Nokta-i istimdad
Yardım isteme noktası. İnsanın kalbindeki sonsuz emel ve arzuların yerine getirilmesine olan ihtiyaç.

Nokta-i istinad
Dayanma ve güvenme noktası. Kâinatta cereyan eden ve insana dehşet verip âciz bırakan hâdiseler karşısında insanın çok kuvvetli bir yere dayanmaya ve güvenmeye olan fıtri ihtiyacı.

Nokta-i mihrakiye
Yanma noktası. Odak noktası. * Çok Esmâ-i İlâhiyyenin tecellisinin toplandığı nokta.

Nokta-i nazar
"Görüş, bir nevi fikir. (Bak: Rasyonalizm)(Nazar-ı Nübüvvet ve tevhid ve imân; vahdete, âhirete, Uluhiyete baktığı için, hakaikı ona göre görür. Ehl-i felsefe ve hikmetin nazarı; kesrete, esbâba, tabiata bakar, ona göre görür. Nokta-i nazar birbirinden çok uzaktır. Ehl-i felsefenin en büyük bir maksadı, ehl-i usulü'd-din ve ülemâ-i İlm-i Kelâm'ın makasıdı içinde görünmiyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir.İşte onun içindir ki, mevcudatın tafsil-i mâhiyetinde ve ince ahvallerinde ehl-i hikmet çok ileri gitmiş fakat hakiki hikmet olan Ulûm-u Aliye-i İlâhiyye ve Uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir mü'minden daha geridirler. Bu sırrı fehmetmiyenler, muhakkıkin-i İslâmiyeyi, hükemalara nisbeten geri zannediyorlar. Halbuki, akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki, Veraset-i Nübüvvet ile makasıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler.Hem herbir şey iki nazar ile bakıldığı vakit, iki muhtelif hakikatı gösteriyor. İkisi de hakikat olabilir. Fennin hiçbir hakikat-ı kat'iyyesi, Kur'anın hakaik-ı kudsiyesine ilişemez. Fennin kısa eli, onun münezzeh ve muallâ dâmenine erişemez. Nümune olarak bir misâl zikrederiz:Meselâ, Küre-i Arz ehl-i hikmet nazariyle bakılsa hakikatı şudur ki: Güneş etrafında mutavassıt bir seyyare gibi hadsiz yıldızlar içinde döner. Yıldızlara nisbeten küçük bir mahluk. Fakat ehl-i Kur'an nazariyle bakıldığı vakit hakikatı şöyledir ki: Semere-i âlem olan insan; en câmi', en bedi' ve en âciz, en aziz, en zaif, en lâtif bir mu'cize-i kudret olduğundan, beşik ve meskeni olan zemin: Semâya nisbeten maddeten küçüklüğüyle ve hakaretiyle beraber mânen ve san'aten bütün kâinatın kalbi, merkezi... bütün mu'cizat-ı san'atının meşheri, sergisi... bütün tecelliyat-ı esmâsının mazharı, nokta-i mihrakiyesi.. nihayetsiz faaliyet-i Rabbâniyyenin mahşeri, ma'kesi.. hadsiz Hallâkıyet-i İlâhiyyenin hususan nebatat ve hayvanatın kesretli envâ-i sagiresinden cevvadâne icadın medârı, çarşısı ve pek geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın küçük mikyasta nümunegâhı ve mensucat-ı ebediyenin sür'atle işliyen tezgâhı ve menâzır-ı sermediyenin çabuk değişen taklidgâhı ve besâtin-i dâimenin tohumcuklarına sür'atle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraası ve terbiyegâhı olmuştur.İşte Arzın bu azamet-i mâneviyesinden ve ehemmiyet-i san'aviyesindendir ki, Kur'an-ı Hakim; semâvata nisbeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükmünde olan Arzı, bütün semâvata karşı küçücük kalbi, büyük kalıba mukabil tutmak gibi denk tutuyor. O'nu bir kefede, bütün semâvâtı bir kefede koyuyor, mükerreren: $ diyor. İşte sair mesâili buna kıyas et ve anla ki: Felsefenin ruhsuz, sönük hakikatleri; Kur'an'ın parlak, ruhlu hakikatleriyle müsademe edemez. Nokta-i nazar ayrı ayrı olduğu için ayrı ayrı görünür. S.)"

Nokta-i tekatu'
Kesişme noktası.

Nokta-i telâki
Karşılaşma noktası. Uygun ve karşılıklı nokta. Buluşma noktası, yeri. * Münâsebet. Uygunluk.

Nokta-i temas
Değme noktası. Temas etme noktası.

Nokta-i zerrin
Güneş. Altun nokta.

Noktateyn
İki nokta.

Normal
Fr. Kanun, usul ve âdetlere uygun olan. Uygun. * Mat: Bir eğri çizgiye teğet olan doğrunun değme noktasından bu doğruya çizilen dik çizgi.

Nota
(İtalyancadan) Emir ve istek bildiren yazı. * Bir şeyi sonradan hatırlamak için konan işaret. * Resmi ve siyasi mektup, muhtıra. * Mülâhazat. * Hesap pusulası. * Müziğe ait yazı.

Nu'fe
Erkeklerin iki yanına sallanan saçı.

Nu'm
Sürur, neşe, sevinç, neşat.

Nu'man
(Niam. C.) Dört ayaklı hayvanlar. * Kan. * İmam-ı Azam Hazretlerinin adı. * Şakayık-ı nu'man denen bir lâle çiçeği.

Nu'nu
Uzun boylu adam.

Nu'nua
Devenin boyun eti. * Horozun boyun tüyü.

Nu're
(C.: Near-Nerât) Eşeğin burnuna giren bir cins sinek.

Nu'z
Hicaz'da yetişen misvak ağacı.

Nuaa
Yumuşak ot.

Nuak (naik)
Çobanın koyuna haykırıp çağırması.

Nuas
Uyuklama, uyuşukluk. (Bak: Nüas)

Nuf
f. Yankı. Aks-i sadâ.

Nufaha
Su üzerindeki kabarcık.

Nugaşi
Kısa boylu adam.

Nugbe
(C.: Nugab) Bir içim su.

Nuger
f. Köle, kul.

Nugerî
f. Kölelik, kulluk.

Nugnug
(C.: Negânig) Boğaz içinde olan et. * Kulak içinde fazlalık olan nesne.

Nugre
(C.: Nugur-Nugrân) Serçe kuşu büyüklüğünde olup kırmızı olan bir kuşun adı.

Nugz (nagz)
Kürek ucuna bitişik olan kıkırdak.

Nuh
tufan için gemi yapan büyük bir peygamber.

Nuh (aleyhisselâm)
"Kur'an-ı Kerim'de adı geçen bir peygamber ismi. (Elli yaşında iken kavmini imana dâvete memur edilmiş ve kavmi kendisini dinlemediğinden, iman etmeyenlere ceza olarak dünyayı kaplayan su tufanı olmuş ve zâlimler mahvolmuşlar; iman edenler Nuh Peygamber'in (A.S.) yaptığı gemiye alınarak kurtulmuşlardır.)"

Nuh suresi
Kur'an-ı Kerim'de 71. Suredir ve Mekkîdir.

Nuha'
Boyun kemiği içindeki murdar ilik.

Nuhaa
Tükürmek.

Nuhame
Balgam.

Nuhas
Bakır. Bakır para. * Kızgın mâden. * Kıtr. Ateş. Tunç ve demir döğülürken sıçrayan şerâre. * Dumansız alev. * Bir şeyin aslı. * Tütün.

Nuhasî
Bakırlı, bakırla alâkalı, bakırdan.

Nuhat
Nahiv (gramer) âlimleri.

Nuhbe
Herşeyin seçkini, iyisi. * Seçkin, seçilmiş, müntehab, güzide. * Korkak.

Nuhbe-i âmâl
Mefkure, ideal. Emellerin en sonu.

Nuhl
Karşılıksız hediye ve hibe.

Nuhla
Atiyye, hediye.

Nuhre
Kemik dokusunun çürümesi.

Nuhrub
(C.: Nehârib) Kaya yarığı. * Arı kovanı. * Arı sesi.

Nuht
Çocukla birlikte karından çıkan su.

Nuhul
Zayıflık, arıklık.

Nuhur
(Nahr. C.) Ayların evvelleri. * Göğüsler. (Bak: Nahr)

Nuhuset
Uğursuzluk.

Nuhust
f. Birinci, ilk, evvel.

Nuhustzâd
f. İlk doğmuş olan. Evvel doğan.

Nuhustîn
f. Birinci, ilk, evvel.

Nuhî
Nuh (A.S) ile ilgili. * Pek eski.

Nuk
(Naka. C.) Dişi develer.

Nuka
Her şeyin kötüsü.

Nukaa
Birşeyi ıslamada kullanılan su.

Nukat
(Nokta. C.) Noktalar.

Nukave
Temizlik, paklık. * Her şeyin iyisi, seçkini.

Nukaye
Her nesnenin iyisi.

Nukaz
Küçük serçe kuşu.

Nukaza
Binâdan yıkılmış veya örülmüş iplikten sökülmüş nesne.

Nukbe
(C.: Nukab) Yol. * Yırtık, delik. * Paçasız don. * Levn, renk. * Pas.

Nukre
Külçe hâlinde gümüş. * Ense çukuru.

Nukre-i kafa
Ense çukuru.

Nuksan
Eksilmek, noksanlaşmak.

Nukta
(C.: Nukat-Nukut-Nikât) Nokta.

Nukud
(Nakid. C.) Nakidler, paralar, akçeler, madeni paralar.

Nukud-ı mevkufe
Vakfedilen paralar.

Nukul
Nakiller, rivâyetler. Başkasından anlatılanlar. Hikâyeler.

Nukuş
Resimler, nakışlar.

Nukz
(C.: Enkâz) Binâ yıkıntısı.

Nul
f. Kuş gagası.

Numid
f. (Bak: Nevmid)

Numruka
(C.: Nemarik) Küçük yastık.

Numud
(Bak: Nümud)

Numude
f. Gösterilmiş, gözükmüş olan. Nişan verilmiş. (Bak: Nümune)

Nun
Kur'an alfabesinde yirmibeşinci harf. Ebced hesabına göre değeri ellidir. * Divid, kalem. * Kılıcın ağzı. Kılıç. * Çene çukuru. * Balık, semek.

Nun suresi
Kur'an-ı Kerim'de 68. sure ve Kur'anda müteşabih ve şifre olan bir harf.(Bütün kalemlerin ve tastir ve kitapların aslı, esası, ezelî me'hazı ve sermedî üstadı Kader'in kalemi ve Nur ve İlm-i Ezelî'nin nuruna işaret eden bir kelimedir. Ş.)

Nun-u mütekellim-i maa-l gayr
"Mütekellim-i maalgayrın ""nun"" harfi. Fiildeki cemi' sigasındaki nun. (Bak: Mütekellim-i maalgayr)"

Nun-u na'büdü
"(Bak:Na'büdü) (Arkadaş! deki un ifade ettiği cem' ve cemaat; fikri ve kalbi ayık olan musallinin nazarında, sath-ı arzı bir mescid şekline getirir ve bütün mü'minlerden teşekkül etmiş, şarktan garba kadar dizilmiş safları havi o cemaat-i kübra içinde namaz kıldığını ihtar ettirir. M.N.)"

Nur
"Aydınlık. Parıltı. Parlaklık. Her çeşit zulmetin zıddı. Işık. * Kur'ân-ı Kerim. İman. İslâmiyet. Peygamber. * Zulmeti def eden, şule, ışık. (Bazılarınca ziya, nurdan daha sağlamdır ve daha hastır. Nur; dünyevî ve uhrevî olmak üzere iki nevidir. Dünyevi olanı da iki çeşittir: Biri: Envar-ı İlâhiyeden intişar eden nurdur. Akıl ve Nur-u Kur'an gibi. İkincisi: Görmekle hissedilir ki, nurlu cisimlerden ibarettir, güneş, ay ve yıldız gibi... Uhrevi nur: $ ilâ âhir.. âyet-i kerimesinde mensus olan nurdur. Nur, âlemin mânen aydınlığına sebep olan Hazret-i Peygamber'e de (A.S.M.) denir. $ âyetinde beyan olunduğu gibi eşyanın hakikatını olduğu gibi beyan eden şeye de ""nur"" denir. Meşhur bir zata ""Nuri"" denmiştir; bunun sebebi her ne zaman vaaza ve nasihata başlasa gayb âleminden nurun şimşek gibi parıltısı ona tecelli ederdi. L.R.)"

Nur suresi
Kur'an-ı Kerim'in 24. Suresinin ismi.

Nur-feşan
(Bak: Nurefşan)

Nur-i ayn
f. Göz nuru. * Pek sevgili olan.

Nur-i iman
İman nuru. Kur'an ve kâinat hakikatlarının görünmesine ve bulunmasına vesile olan imanın mânevi nuru.

Nur-i kasd
Kasd ve irâdenin nuru. Kasd ve iradeden gelen parlaklık. Bir istek ve kasıtla yapıldığına âit alâmet ışığı.

Nur-i mübin
Mübin olan nur. Aşikâr ve açıklayıcı olan ve hak ile batılı ayıran nur. Bilhassa iman ve Kur'an ilminin mânevi nuru.

Nur-i mücessem
Çok parlak ve güzel olan. Canlı kılığına girmiş gibi olan nur.

Nur-i çeşm
Göz nuru. Gözün iyi görür olması. * Mc: Saadet.

Nur-ul envâr
Nurların nuru.

Nuran
Nurlu, parlak.

Nuraniyyet
Nurlu olanın hali, parlaklık, nurluluk.

Nuranî
Nurlu, ışıklı, nura yakışır, parlak, münevver.

Nurbahş
f. Işık saçan, aydınlatan, parlatan.

Nurcu
Nur Risalelerini okuyan, yaşayan ve yayan kimse.

Nurculuk
"Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri ile Türkiye'de başlayan dinî bir hareket ve faaliyettir. Bu hareketin en mühim istinad noktası, Risale-i Nur namındaki eserlerdir.Risale-i Nur eserleri 1926 - 1949 seneleri arasında yazılmıştır ve Kur'anın bu asra bakan mânevî bir tefsiridir. Bilhassa iman ve İslâm esaslarını ve Kur'anın hikmetlerini izah ve isbat eder.Siyasî ve dünyevî cem'iyetçilikten mücerred; ve aynı eserleri okumaktan doğan mânevî alâkadarlık ile gönüllerde kurulan nur irfan müessesesi mensublarına, yani Risale-i Nur eserlerini okuyanlara: ""Risale-i Nur Talebesi""; kısaltılmış şekli ile ""Nur Talebesi"" veya ""Nurcu"" denilmektedir.Daha başka bir tarif ile Nurcu : Risale-i Nur Külliyatı'nı okuyanların meydana getirdiği maddîlikten, teşkilâttan, cemiyet kademelerinden mücerred, aynı eserleri okumaktan doğan mânevî alâkadarlıktan ibaret olan ekol mensublarına da Nurcu denmektedir.Risale-i Nur ve Talebeleri, Âlem-i İslâma, hattâ dünyanın her tarafına kadar genişlemiş ve hüsn-ü kabule mazhar olmuştur.Diyanet İşleri Başkanlığının 2.7.1963 tarih, 18746 sayılı yazısına ekli, Müşavere ve Dinî Eserleri İnceleme Kurulu'nun 29.6.1963 tarih, 326 sayılı kararında:""Nurculuk: Bir tarikat veya bir mezheb olmayıp, Said Nursî adındaki zâtın, son zamanlarda yayılma istidadı gösteren dinsizlik cereyanına karşı, Kur'an-ı Kerim âyetlerini ele alarak, Risale-i Nur namıyla yazdığı eserlere izafe edilen bir cereyandır. Adı geçen eserler, imanı fikirlerle birleştirmeye çalışmaktadır."" şeklinde beyan edilmiştir."

Nurefşan
f. Etrafı aydınlatan, nur saçan, ışık veren.

Nuri
Nura mensub, nura ait. * Erkek ismidir.

Nuriye
Nura âit, nura mensub. * Kadın ismidir.

Nurpaş
f. Nur saçan, nur saçıcı.

Nurtal'at
Nur yüzlü.

Nurulenvar
nurlara nur veren Allah.

Nurun ala nur
Daha âlâ, daha iyi, nur üstüne nur.

Nusaha
(Nasih. C.) Nasihat edenler, öğüt verenler.

Nusara
(Nasir. C.) Yardımcılar.

Nusb
(C.: Ensâb) Meşakkat, zahmet, elem. * Zehir, ağu. * Belâ, musibet. * Put, sanem, heykel.

Nush
Nasihat, ögüt.

Nusha
(Bak: Nüsha)

Nusret
(Nusrat) Yardım. Cenab-ı Hakkın yardımı, hususen ruhani muavenet. Zafer, galebe, fetih, üstünlük, başarı, düşmana gâlib olmak.

Nussa
Saç kırpıntısı.

Nussah
(Nâsih. C.) Nasihat edenler, öğüt verenler.

Nussar
(Nâsır. C.) Yardımcılar.

Nusu'
Çok beyaz olmak. * Hâlis olmak.

Nusul
Huruç etmek, çıkmak. * Dühul etmek, girmek. (Ezdaddandır) * (Nasl. C.) Mızrakların uçlarındaki sivri demirler. Temrenler.

Nusus
(Nass. C.) Nasslar. (Bak: Nass)

Nutfe
Duru ve sâfi su. * Meni. Rahimde iki yarım ve ayrı cinsten hücrelerin birleşmişi. * Taşmış, dökülmüş su. * Deniz.

Nutk
(Nutuk) Söyleyiş, söyleme kabiliyeti, konuşma, hitabet. * Dervişlerce büyüklerin manzum sözleri.

Nutk-u iftitahî
Açış nutku.

Nutu'
(Nat'. C.) Meşinden yapılmış döşekler. * Sofra bezleri.

Nutuf
(Nutfe. C.) Nutfeler, dölsuları, spermalar.

Nutuh
Boynuzuyla vuran davar.

Nutî
(C.: Nevâti) Gemici.

Nuumet
Yumuşaklık.

Nuut
(Na't. C.) Vasıflar, keyfiyetler, umuma şâmil sıfatlar. * Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm hakkındaki medhiyeler.

Nuyan
f. Şehzâde. Pâdişah oğlu.

Nuzar
Altın. * Her nesnenin hâlisi ve iyisi. * Necid diyârında yetişen bir ağacın adıdır, ondan tas ve kâse yaparlar.NUZC $ (Nazc) Yemişin tam olarak yetişmesi, olgunlaşması. * Etin kemikten dökülür derece pişmesi.

Nuzera
(Nazir. C.) Akranlar, eşler.

Nuzub (nazab)
Sinmek. * Iraklık, uzaklık. * Suyun, toprak tarafından emilmesi.

Nuş
f. İçen, içici. * Tatlı şerbet gibi içilecek şey. * Zevk ve safâ.

Nuşa nuş
f. İçtikçe içerek, tekrar tekrar içerek, defalarca içerek, içe içe.

Nuşadur
f. Nişadır.

Nuşdaru
f. Panzehir. * Tiryak. * şarap.

Nuşe
f. şâd ve sevinçli. Mesrur olan.

Nuşende
(C.: Nuşendegân) f. İçki içen kimse.

Nuşhand
f. Tatlı gülüşlü.

Nuşiden
"""İçmek"" mastarındandır. İçen ve içiçi gibi mânâlara gelir."

Nuşin
f. Lezzetli, tatlı.

Nuşirvan
İran'da Milâdi (531 - 579) tarihleri arasında hükümdarlık etmiş Sâsâni padişahı olup adâlet ve doğruluğu ile meşhur olmuştur.

Nâ-danist
(Nâ-dâniste) f. Câhil, bilmez.

Nâ-danî
f. Terbiyesizlik, haddini bilmezlik. * Cahillik.

Nâ-evs
f. Manastır, kilise.

Nâ-kâmî
f. Mahrumiyet, bahtsızlık. isteğine kavuşamama.

Nâ-merdâne
f. Namerdcesine, alçakçasına.

Nâ-merdî
f. Namerdlik, alçaklık, zillet. * Korkaklık.

Nâ-pâkî
f. Pislik, murdarlık.

Nâbız
Hareket eden.

Nâbıza
(C.: Nevâbız) Nabız damarı.

Nâf
f. Göbek. * Mc: Orta.

Nâf-ı zemin
Zeminin ortası. Mekke-i Mükerreme.

Nâf-ı âlem
Mekke-i Mükerreme.

Nâf-ı şeb
Gece yarısı.

Nâhun
f. Tırnak.

Nâhun-be-dendân
f. Hayretten veya kederden dolayı parmağını ısırmış olan.

Nâhun-bürâ(y)
f. Tırnak makası, tırnak çakısı.

Nâhun-tıraş
f. Tırnak makası, tırnak çakısı.

Nâhunbür
f. Tırnak makası.

Nâka
Dişi deve. * Bir yıldızın ismi. * Sivilce.

Nâka-i sâlih
Salih Peygamber'in (A.S.) bir mu'cizesi olarak kayadan çıkan devesi. (Bak: Sâlih A.S.)

Nâsibe
Haricilerden olan sapkın bir zümre.

Nâzik
f. Nezaketli. Terbiyeli. Zarif. İnce, dayanıksız. * Ehemmiyet verilmesi icab eden. * Tehlikeli husus.

Nâzik-beden
f. Vücudu, bedeni nâzik olan.

Nâzik-edâ
f. Nâzik tavırlı, kibar.

Nâzik-endâm
f. Lâtif ve güzel vücutlu. Nâzik endamlı.

Nâzik-güzin
f. Çok nâzik. Seçkin, nâzik.

Nâzik-hulk
Yaradılışı ve tabiatı nâzik olan.

Nâzik-ten
f. Nâzik vücudlu.

Nâzik-ter
f. Çok nâzik.

Nâzik-terin
f. En nâzik, daha nâzik.

Nâzikâne
f. Nazik kimseye yakışır şekilde, kibarlıkla, terbiyelice.

Nâzikî
f. Nâziklik. Nezaket.

Nâzil
(Nüzul. dan) Nüzul eden, inen, yukardan aşağıya inen, bir yere konan. Bir yerde konaklayan.

Nâzile
Belâ, sıkıntı. * İnme, nüzul. * Nezle hastalığı.

Nüame
Eksen. Çark veya çıkrık ortasındaki mihver.

Nüamî
Güney rüzgârı.

Nüans
Fr. İnce fark.

Nüas
Uyuklama, uyku gelip basma. * Hislere ârız olan uyuşukluk ve fütur. Pineklemek.

Nüasî
Uyuklama ile ilgili.

Nübah
Havlama.

Nübea
(Nebi. C.) Nebiler, peygamberler.

Nübele
(C.: Nübel) İstincâ taşı. * Kesek parçası.

Nüble
İhsan, atiyye. Fazl.

Nübta
Atın kolanı veya karnı altında olan beyazlık.

Nübu'
Suyun, yerden çıkıp akması.

Nübub
Bitmek.

Nübut
Suyun, yerden çıkıp akması.

Nübüvvet
"(Nebi. den) Peygamberlik, nebi olmak, nebilik. Allah'ın (C.C.) emriyle vazifeli olarak insanları doğru yola çağırmak. (Bak: Muhammed (A.S.M.) - Resül)(.... Hem mâdem nev-i beşerde Nübüvvet vardır. Ve yüzbinler zât -Nübüvvet dâva edip mu'cize gösterenler - gelip geçmişler. Elbette umumun fevkinde bir kat'iyyet ile Nübüvvet-i Ahmediye (A.S.M.) sabittir. Çünkü İsa (A.S.) ve Musa (A.S.) gibi umum resüllere nebi dedirten ve risâletlerine medar olan delâil ve evsâf ve vazifeler ve ümmetlerine karşı muameleler, Resül-i Ekrem'de (A.S.M.) daha ekmel, daha câmi bir surette mevcuddur... M.)(Enbiya-yı Sâlifinde nübüvvete medar ve esas tutulan noktalar ve onların ümmetleriyle olan muâmeleleri hakkında yalnız zaman ve mekânın tesiriyle bazı hususat müstesnâ olmak şartiyle yapılacak tam bir teftiş ve kontrol neticesinde Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmda daha ekmel, daha yüksek bulunmakta olduğu tahakkuk eder. Binaenaleyh nübüvvet mertebesine nâil olanların hey'et-i mecmuası mu'cizeleriyle vesair ahvalleriyle, lisan-ı hal ve kal ile nev-i beşerin sinni kemâle geldiğinde Üstad-ül beşer ünvânını taşıyan Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'ın sıdk-ı nübüvvetine ilân-ı şehadet etmişlerdir. O Hazret de (A.S.M.) bütün mu'cizeleriyle Saniin vücub ve vahdetini nurlu bir bürhan olarak âleme ilân etmiştir. O Zat'ın (A.S.M.) ahvâl ve harekâtı birer birer yani tek tek O'nun sıdk ve hakkaniyetini gösterirse hey'et-i mecmuası O'nun sıdk-ı nübüvvetine öyle bir delil olur ki; şeytanları bile tasdike mecbur eder.İ.İ.)(Bil ki nev-i beşerde nübüvvet, beşerdeki hayır ve kemâlâtın fezlekesi ve esasıdır. Din-i hak saadetin fihristesidir. İman bir hüsn-ü münezzeh ve mücerreddir. Madem şu âlemde parlak bir hüsün, geniş ve yüksek bir feyiz, zâhir bir hak, fâik bir kemâl görünüyor. Bilbedâhe hak ve hakikat, Nübüvvet içindedir ve nebiler elindedir. Dalâlet, şer ve hasâret, onun muhâlifindedir... M.N.)"

Nübüvvet da'va etmek
Peygamber olduğunu bildirip doğruluğunu isbat için deliller göstermek, peygamberliğini ileri sürmek.

Nübüvvet-penah
Peygamber, nebi. Nübüvvet kendisine istinad eden zât.

Nüc'a
Otlu yer istemek.

Nüceba
(Necib. C.) Necib kimseler. Nesli, soyu sopu temiz ve pâk olan kişiler.

Nücebe
Lütuf ve keremi çok olan. Cömert insan.

Nüceym
Yıldızcık. Küçük parıltısı olan. Küçük yıldız.

Nüch (necâh)
Zafer bulmak. Hâlâs olmak. Kurtulmak. İhtiyaçlarını giderip zafer bulmak.

Nücme
Bir ot cinsi.

Nücu'
Yemeğin hazmolup sindirilmesi. * Eser yapmak. * Duhul etmek, girmek.

Nücum
Tulu' etmek, doğmak. * Görünmek, zuhur etmek.

Nücum-perest
f. Yıldıza tapanlar.

Nücum-u seyyare
Seyyar, gezici yıldızlar.

Nücum-u sâkıbe
Işığıyla karanlığı delip geçen yıldızlar.

Nücumî
Yıldızlarla ilgili. * Yıldızlarla uğraşan.

Nüd'e
Mal çokluğu. * Kavs-i kuzeh. Gökkuşağı. * Et köpüğünün üstü. * İç yağı.

Nüda
(C.: Endâ-Endiye) Yağmur. * Boğaz ıslatıcı nesne. * Çiy, rutubet. * Atâ, bahşiş. * Sesin uzaklara gitmesi.

Nüdbe
Ölen bir kimsenin iyilikleri, mehasini sayılarak ağlamak.

Nüdema
(Nedim. C.) Nedimler.

Nüdfe
Atılmış az nesne. * Sağılmış az süt.

Nüdga
Tırnak sonunda olan beyazlık.

Nüdha
Genişlik, vüs'at.

Nüdub
(Nedebe. C.) Yara izleri, nedbeler.

Nüf'e
(C.: Nifâ) Seyrek ve dağınık olan ot.

Nüfase
Diş arasında kalan yemek parçası.

Nüfaz (nüfâze)
Ağaçtan veya başka birşeyden silkmekten ve hareket ettirmekten dolayı düşen nesne.

Nüfesa
Loğusa kadın.

Nüffaha
(C.: Nefehâ) Suyun üstünde olan kabarcığı.

Nüfha
Yüce beyaz tepe.

Nüfture
(C.: Nefâtir) Müteferrik, dağılmış ot.

Nüfuk
Helâk olmak.

Nüfur
Ürküp kaçma, dağılma, firar etme. * İntikal etme. * Hacıların Mina'dan Mekke'ye doğru gitmeleri.

Nüfus
(Nefs. C.) Nefisler, canlar, şahıslar.

Nüfus-u seb'a
1- Nefs-i emmare, 2- Nefs-i levvame, 3- Nefs-i mülhime, 4- Nefs-i mutmainne, 5- Nefs-i râdiye, 6- Nefs-i mardiyye, 7- Nefs-i sâfiye. (Bak: Nefs)

Nüfuz
Sözü geçer olmak, sözü dinlenmek. * Vücudundan işleyip geçmek. İçine alan.

Nüfuş (nefâş)
Yabana yayılmak. * Davarların geceleyin yayılıp çobansız otlamaları.

Nüfz
Arka ve kürek eti.

Nüfza
Bir yere saçılmış veya dökülmüş olan kan.

Nügak (nagik)
Çobanın koyuna çağırıp haykırması.

Nüh
f. Dokuz.

Nüha
Yüksek olmak. * Miktar. * Bir kimse hakkında olan yasak ve men.

Nühab
Deve öksürüğü.

Nühak
Eşek anırtısı.

Nühale
Kepek.

Nüham
Bir kuş cinsi.

Nühame
Tükrük.

Nühas
Bakır. * Duman. (Bak: Nuhâs)

Nühat
Mağrur ve kibirli kimse. Kendini beğenmiş insan.

Nühate
Yonga. Talaş.

Nühaz
Yokuş. * Güç yer.

Nühbe
(C.: Nuheb) Her nesnenin iyisi.

Nühbur
(C.: Nehâbir) Kum yığını.

Nühs
Dağ.

Nühu'
Kusmak.

Nühud
Atın iri gövdeli olması.

Nühul
Arık, zayıf olmak. * Arılar. Bal arıları. (Bak: Nuhul)

Nühur
f. Göz, basar, ayn.

Nühuset
Yaramazlık, uğursuzluk. (Mübârek'in zıddı)

Nühust
f. İlk gelen, evvel doğan, evvelki olan.

Nühuz
Hareket etme, deprenip kalkma.

Nühye
(C.: Nühâ) Akıl. * Gayet. Son.

Nühza
Devenin göğsünde olan bir hastalık.

Nühze
Fırsat.

Nühüft
f. Saklı, gizli.

Nühüfte
f. Saklı, gizli.

Nühüftegî
f. Gizlilik, saklılık.

Nühüm
f. Dokuzuncu.

Nühüve
(Et) çiğ olmak.

Nükaf
Deveyi öldüren bir verem.

Nükah
Tatlı soğuk su.

Nükas
Devenin dudağında olan bir hastalık.

Nükat
(Bak: Nikât- Nüket)

Nüket
(Nükte. C.) Nükteler. Herkesin anlayamıyacağı ince mânâlı ve zarif sözler.

Nükhet
Râyiha. Ağız kokusu. * Günahlı sözler. Hoş olmayan günah olan söz, kelime.

Nükke
Zayıflıktan dolayı sesi çıkmayan deve.

Nükr
Anlayışı, fikri, ferâseti iyi olmak. * Zorluk. * İnkâr.

Nükre
Bilinmezlik. * Zorluk, güçlük. * Kabile ismi.

Nüks
Hastalığın geri dönmesi, depreşmesi.

Nükte
İnce mânalı söz, idraki ve anlaşılması nezâket ve zarifliğe dayanan nazik husus. İbarenin asıl mânasından başka olan nazik ve lâtif mânâ, dikkatle anlaşılabilen ince mânâ. * Yere ağaçla vurup eser bırakmak.

Nükte-âmiz
f. Nükte karıştıran.

Nüktebîn
f. İnceliği gören, nükteyi anlıyabilen. Kavrayışlı, anlayışlı, zeki.

Nüktedân
f. Nükte bilen. İnce ve zarif kimse.

Nüktedânî
Nüktecilik, nüktedanlık.

Nüktedâr
f. Nükteli söz söyleyen. Nükteli konuşan.

Nüktegu
f. Nükteli konuşan, nükteli söz söyleyen.

Nükteguyî
f. Nükteli konuşma. Nükteli söz söyleme.

Nükteperdaz
(C.: Nükteperdâzân) f. Nükteli söz söyleyen, nükteli konuşan.

Nüktepira
f. Nükteye süs veren.

Nüktesenc
(C.: Nüktesencân) f. Nükteyi değerlendiren. Nükteden anlayan. Nükteyi yerinde kullanan.

Nüktever
f. Nükteyi anlamakta mâhir olan, nükte bilen.

Nüku'
Kısa boylu kadın.

Nükub
Rücu' etmek, geri dönmek. * Udul etmek, ayrılmak. * (Nekbet. C.) Tâlihsizlikler, şanssızlıklar. Felâketler, musibetler, düşkünlükler.

Nükul
Vazgeçme, geri dönme, cayma.

Nükus
Ardına dönmek.

Nülk
Alıç adı verilen dağ yemişi.

Nüma
f. Gösteren veya gözüken mânasında olup, birleşik kelimeler yapılır.

Nümayan
f. Görünen, aşikâr olan, gözükücü olan. Parlayan.

Nümayanter
f. Fazla görünen, en çok görünen.

Nümayende
f. Gösterici.

Nümayiş
.f Görünüş, gösteriş, dış görünüş. Gösteri.

Nümayişgâh
f. Gösteri yeri.

Nümayişkâr
f. Gösterişli.

Nümruk (nümruka)
(C.: Nemârık-Nemârıka) Yüz yastığı.

Nümud
f. Gösteren, görünen, benzeyen.

Nümudar
f. Görünen. * Nümune, örnek.

Nümude
f. Görünmüş, gösterilmiş, gözükmüş.

Nümun
f. Gösteren, benzer, müşabih olan.

Nümune
f. Örnek, misâl, misal olarak gösterilen. Düstur ve misâl olacak şey.

Nümune-i imtisal
Örnek tutulacak şey.

Nümunehane
f. Nümunelik şeylerin konulduğu yer. * Müze.

Nümur
(Nimr. C.) Kaplanlar.

Nümuzec
Enmuzec. Örnek, nümune, misal.

Nümy
Pul.

Nümüvv
Bereketlenip artmak. * (Canlılarda) büyümek, yetişmek, gelişmek.

Nümüvv-ü tabiî
Normal şartlar altında büyüyüp gelişme.

Nüsafe
Buğdaydan ayrılan saman.

Nüsah
Nüshalar, sahifeler, yazılı şeyler.

Nüsal
Hayvandan dökülen tüyler.

Nüsare
Saçılan şey. * Yemek döküntüsü.

Nüsha
(C.: Nüsah) Yazılı şey. Yazılı bir şeyden çıkarılan suret. * Muska, duâlı kâğıt. * Gazete ve dergilerde (sayı).

Nüsha-i kübra
Büyük sahife. Kâinat, dünya, çok manayı ifade eden âlem.

Nüsha-i suğra
Küçük sahife, küçük nüsha. Küçük mâna ifade eden, küçük mahluk, âlemin küçük bir nüshası mânasında insan.

Nüshateyn
İki nüsha.

Nüsu'
Diş etlerinin sıyrılarak dişlerin meydana çıkması.

Nüsul
Tüy dökme.

Nüsur
(Nesr. C.) Kartallar. Akbabalar (kuş).

Nüsük
(Nüsk) Allah için ibadet etmek.

Nüsüse
Kurumak.

Nütac
Doğurmak. * Gebe devenin karnındaki yükü.

Nütu
Yumru, çıkıntı. * Yumruluk.

Nütuc
Doğurucu hayvan. * Doğurması yakın olan.

Nüub
Seri seyir.

Nüume
Yumuşaklık.

Nüut
(Bak: Nuut)

Nüv'
Açlık.

Nüvah
Ölü için sesle ağlama.

Nüvaht
f. Çalgı çalma.

Nüvat
(Nüve. C.) Nüveler, çekirdekler.

Nüvatî
(C.: Nüvâta) Gemici, mellah.

Nüvaz
"f. ""Okşayıcı, taltif edici, iyi edici"" mânâsına kelimenin sonuna gelebilir."

Nüvb
Bir siyahi kabile adı. * Bal arısı sürüsü.

Nüvbe
Yetişmek. * Siyahi bir kabile.

Nüve
"Çekirdek, asıl, menba. (Sayısız hatemlerden canlı mahlukata vaz' edilen hayat hâtemine bakınız. Evet canlı bir mahluk, câmiiyeti itibariyle kâinata küçük bir misaldir. Şecere-i âleme güzel ve tatlı bir meyvedir. Kevn ve vücuda bir nüvedir ki; Cenab-ı Hak o nüvede pek çok âlemlerin örneklerini dercetmiştir. Sanki o zihayat, gayet hakîmane muayyen nizamlar ile bütün vücutlardan sağılmış bir katre veya bir noktadır. Bu itibarla bir zihayatı halketmek, bütün kâinatı yed-i tasarrufuna alan Cenab-ı Hak'tan maada hiçbir şeye isnad edilemez. M.N.)"

Nüveyt
Çekirdekçik.

Nüvid
f. Müjde, beşaret. Hayırlı haberlerle tebşir.

Nüvid-i vasl
(Nevid-i vasl) Kavuşma müjdesi.

Nüvis
f. Yazan, yazıcı.

Nüvisende
f. Yazıcı, kâtib.

Nüvişt
f. Yazılı, yazılmış. * Mektub.

Nüvne
Çene çukuru.

Nüvre
Alçı taşı. * Kireçten yapılan.

Nüvvar
(C.: Nevâre) Ağaç çiçeği.

Nüy'e
Ham ve çiğ olmak.

Nüyub
(Nâb. C.) Azı dişleri.

Nüz'
Erkek ister kösnek davar.

Nüza
Koyunda olan öldürücü bir hastalık.

Nüzera
(Nezir. C.) Doğru yola getirmek için korkutmalar.

Nüzfe
(C.: Nüzüf) Az miktar, cüz'î.

Nüzhet
f. İç açıklığı, safa, eğlenme, gönül ferahlığı. * Temizlik, paklık. * Karışık, bulaşık ve kalabalık yerlerden uzak olmak. Buud.

Nüzhet-efzâ
f. Eğlenceli ve gönül açacak yer.

Nüzhet-fezâ
(Bak: Nüzhet-efza)

Nüzhet-gâh
Seyir yeri, gezinti, eğlence yeri.

Nüzhet-pezir
f. Safa ve neşe bulmuş olan.

Nüzl
(C.: Enzâl) Konak yeri. * Misafir için hazırlanan yemek.

Nüzu'
Çekilmiş. * Su çeken deve.

Nüzul
İniş, inmek, aşağı inmek, konaklamak. * Nüzül, felç hastalığı. * Hacıların Mina'ya gelip konaklamaları.

Nüzul-i sefine
Geminin denize inişi.

Nüzur
Korkutmak.

Nüzzar
(Nâzır. C.) Bakanlar. Nâzırlar.

Nüzü' (nez')
İfsad etmek, bozmak, aldatmak, yaramaz nesneye kandırmak.

Nüütî
(C.: Nevat) Gemi reisi, kaptan.

Nüşab
(Nüşabe. C.) Oklar. Temrenli oklar.

Nüşabe
(C.: Nüşab) Ok. Temrenli ok.

Nüşafe
Sütü sağdıklarında üzerine gelen köpük.

Nüşare
Kesilen ağaçtan dökülen talaş, yonga.

Nüşbe
Sırnaşık. Ciddi olmayan adam.

Nüşhar
f. Geviş.

Nüşk
Buruna birşey koymak. * Koklamak.

Nüşka
Davarın boynuna takılan ip.

Nüşre
Sihir, efsun.

Nüşu'
İlâç içirmek.

Nüşub
Dühul etmek, girmek, dâhil olmak. * İlgilendirmek, alâkalandırmak, taalluk etmek.

Nüşuh
Az miktar su.

Nüşuk
Buruna çekilen ilâç, toz, enfiye vs. * Buruna çekme.

Nüşur
Neşirler. * Yaymalar, dağıtmalar. * Öldükten sonraki dirilmeler.(Nüşur, neşir gibi bâzan müteaddi, bâzan lâzım olur. Müteaddi olursa bir şeyi açıp yaymak mânasına gelir ki, lisanımızda neşr ve neşriyat ve menşur bu mânadandır. Bunun lâzımına intişar denilir, lâzım oldukları zaman ise ölmüş bir şeyin dirilip kalkması mânasınadır ki, Kur'anda nüşur, ekseriyetle bu mânayadır. (E.T.)

Nüşus (neşs)
Yüksek olmak, yücelmek. * Nefret etmek.

Nüşut
Tohumun baş vermesi, uç göstermesi.

Nüşuta
Devenin ayağındaki ilmikli düğüm. (İcabına göre çekip uzatılarak çözülür.)

Nüşuz
Yüksek olmak, yücelmek. * Kadının, erkeğinden kaçıp nefret etmesi.

Nüşuze
Kadının, kocasından nefret edip kaçması. * Fık: Kocasına karşı üstünlük iddia eden kadın.

Nı'me
(C.: Niam) Mal. * Sanat.

Nıhle
(C.: Nihal) Millet. * Yol. * Diyânet. * Bahşiş, atâ. * Dâva.

Nıhv (nihâ)
(C.: Enhâ) Tulum. Yağ tulumu.

Nıkbe
(C.: Nakıb) Zarar ve ayıp verecek derece eziyet.

Nıkk
Kurbağa sesi.

Nıkmet
(Bak: Nikmet)

Nıkris
(Nıkrîs) (C.: Nekaris) Ayak ağrısı.

Nıky
İlik.

Nısa'
Bir cins beyaz elbise.

Nısaf
Bir şeyi tam olarak ikiye bölme.

Nısf
Yarım, yarı.

Nısf-ül leyl
Gece yarısı.

Nısf-ün nehar
Öğle vakti, gündüzün ortası. * Meridyen.

Nısf-ı kutr
Dairenin merkezinden geçen ve onu iki eşit kısma ayıran doğru çizginin yarısı. Yarı çap.

Nısfet
(Bak: Nasfet)

Nısfiyet
Yarımlık. Yarı yarıya bölme.

Nısh (nısâh)
Terzilik. * Bir şeyi temizleyip yaramazını içinden çıkarıp hâlis yapmak.

Nıt'
Ağız tavanının pütür yerleri.

Nıtab
Baş. * Boyun damarı.

Nıtaf
Ter.

Nıtnıt
Uzun boylu adam.

Nızar
(C.: Nuzarâ-Nizâr) Her nesnenin misli ve benzeri. Nazir.

Nızv
(C.: Nuzuv, Enzâ') Gitmek. * Sebkat etmek. * Kesmek, kat'etmek. * Çekip çıkarmak. * Bırakmak. * Zayıf deve. * Eski elbise.

Oba
Ev biçimi, birkaç direkli, uzun bölüntülü keçeden yapılmış göçebe çadırı. * Çadırlardan müteşekkil küçük topluluk. * Göçebe ailesi. Çadır halkı.

Objektif
Fr. Hakikatı olduğu gibi aksettiren. * Fotoğraf makinası ve dürbün gibi cihazlardaki mercekler. * Gaye. * Fls: Varlıkla alâkalı.

Obüs
Ask: Dikey veya dalıcı atış yapabilen, oldukça kısa namlulu top. Obüsler Milâdi 16. asırda icad olunmuştur. Bir mânianın arkasında bulunan ve bu sebeple doğruca görülemeyen düşman mevzilerinin yüksek münhanilerle aşırılmak suretiyle endaht yapmak maksadıyla icad edilmiştir.

Ocak imamı
Tar: Yeniçeri Ocağı'nın imamı. Cami-i Miyane adını alan ve ilkin mescid halinde bulunan Orta camii, Hicri 1000 senesinde büyütülerek cami haline getirilmiştir. Camiin imamı, hatibi, müezzini, muarrifi ve kayyumu vardı. İmam, Yeniçeriler arasında okuyup yazan ve tahsil görenlerden seçilirdi.

Od
t. Ateş, nar.

Ofis
Fr. Yazıhane, daire, büro.

Ok
Yay veya keman denilen kavis şeklinde bükülmüş bir ağaç çubuğa gerili kirişe takılarak uzağa atılan ucu sivri demirli ince ve kısa değneğe verilen addır. Ok, silâhın icadından evvel insanlar tarafından kullanılmış ise de, en büyük mahareti Türkler, Araplar göstermişlerdir. (O.T.D.S.)

Okiyye
"(Veya hemzenin hazfı ile ""Vekiyye"") Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Yerlere ve muhitlere göre değişir. Dörtyüz dirhem ağırlık. Yedi miskal veya kırk dirhem ağırlık. Şer'an kırk dirhem kabul edilmiş. En tanınmışı dörtyüz dirhemdir. (Bak: Direm)"

Okka
t. Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Dörtyüz direm ağırlık. Okiyye. (Bak: Direm)

Okyanus
Büyük deniz. Bahr-ı muhit. * Arapça büyük lügat kitabı.

Oligarşi
Yun. Siyasi iktidarın, bir zümreden olan kişilerin elinde bulunması.

Operasyon
Fr. Bir cerrahın canlı bir vücut üzerinde yaptığı cerrahi müdahale. Ameliyat.

Oran
Ölçü, mikyas. * Biçim, tenasüb, endam. * Tahmin, keşif.

Ordu
t. Bir devletin dinini, namusunu, vatan ve istiklâlini her çeşit yabancı taarruz ve tecavüzüne karşı koruyan askerî en büyük üç kuvvetten biri. Hava Ordusu, Deniz Ordusu, Kara Ordusu gibi. * En büyük askerî birlik. * Aynı iman ve düşünce sahiplerinin faaliyette olanlarının hepsi. (Maarif Ordusu, İlim Ordusu gibi mecazî olarak da söylenir.)

Ordu (urdu) dili
Pakistan'da Müslümanların konuştukları Arapça, Türkçe, Farsça ve Hintçeden müteşekkil olan dil.

Ordu-yu müblâ
Perişan edilmiş, dağıtılmış ordu.

Ordugâh
f. Ordunun konakladığı yer. Açıkta konaklayan ordunun konaklama yeri.

Organ
t. Uzuv. Canlılarda belli bir vazifeyi yapmak için bir arada yaratılmış nesiclerin teşkil ettiği vücud parçası. (El, ayak, baş, göz.. gibi) * Bir fikre, bir gayeye hizmet için çalışan. * Âlet.

Organizasyon
Fr. Düzenleme, hazırlama, tanzim. * Teşkilât.

Orhan gazi
(Mi: 1288 - 1359) Osmanlı Devletinin kurucusu olan Babası Osman Gazi vefat edince (1326) Onun yerine tahta geçti. Onu yetiştiren, Hocası Şeyh Edebâli idi. Genç yaşta gazi akıncılar arasına karıştı, çok cesur ve atılgandı. Akıncı Gaziler onun oğlu Süleyman Paşa kumandasında Rumeli'ye geçtiler. Türbesi Bursa'dadır. (R. Aleyh)

Orijinal
Fr. Bir şeyin aslı. Tuhaf, garib hâli olan. * Değişik. * Nev'i şahsına mahsus, kendine mahsus. * Vasıf ve keyfiyetleri cihetinden benzerlerinden ayrı ve üstün. * Bir nümuneye göre olan.

Orsa
Yelkenleri mümkün olduğu kadar rüzgârın estiği cihete yaklaştırarak seyretmek hâli. * Geminin sol tarafı, iskele.

Ortodoks
Hıristiyanlıkta bir mezhep.

Oruç
(Bak: Savm - Ramazan)(Oruç en gafillere ve mütemerridlere za'fını ve aczini, fakrını ihsas ediyor. Açlık vasıtası ile midesini düşünüyor. Midesindeki ihtiyacını anlar. Zayıf vücudu ne derece çürük olduğunu hatırlıyor. Ne derece merhamete ve şefkata muhtaç olduğunu derk eder. Nefsin fir'avunluğunu bırakıp kemal-i acz ve fakr ile dergâh-ı İlâhiyeye ilticaya bir arzu hisseder ve bir şükr-ü manevî eliyle rahmet kapısını çalmağa hazırlanır. Eğer gaflet kalbini bozmamış ise... M.)

Osman (r.a.)
"Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'ın en yakın sahabelerinden, Aşere-i Mübeşşere'den ve İslâmiyet için en çok fedakârlık gösterenlerdendir. Hz. Talha ve Zübeyr'den evvel imana geldi, iman edenlerin beşincisi oldu. Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın üçüncü halifesi ve damadıdır. Hazret-i Osman (R.A.) çok zengindi. Bütün malını Peygamberimiz ve İslâmiyet için feda etti. Çok hayâ ve hilm sahibi idi. Peygamberimizin (A.S.M.) iki kızı ile evlenmek nasib olduğu için kendisine ""Zinnureyn"" nâmı da verilmiştir. Hz. Ebu Bekir'in (R.A.) toplayıp cem'ettiği Kur'ân-ı Kerim nüshalarını teksir ederek mühim merkez ve vilâyetlere gönderdi. Sekseniki yaşında şehid edildi. (R.A.)"

Osmaniyân
(Osmanî. C.) Osmanlılar.

Osmanlı
Osmanlı Devleti teb'asından olan. * Anadolu Selçuklu Devleti'nin Bizans sınırındaki Beyliğin reisi olan Ertuğrul Bey'in vefatından sonra, Mi: 1288'de yerine geçen Osman Beyin kurduğu devlete mensup olan.

Osmanlıca
Osmanlılar zamanındaki Türkçe.

Osmanî
(Osmaniye) Osman'a ait, mensup. * Osmanlı devletine mensup. Osmanlılarla alâkalı. Osman oğullarına ait.

Osmanîler
Osmanlılar.

Ost
(Bak: Heme ost)

Otağ
"Padişahlarla vezirlere mahsus çadırlar. Bunlardan padişahlarınkine ""Otağ-ı Hümayun"", sadrazamınkine ise ""Otağ-ı Asafî"" denilirdi."

Otomatik
Fr. Kurularak veya vakti gelince harekete geçen, işleyen.

Otorite
Fr. Kumanda etme hakkı, itaat ettirme iktidarı. * İdari veya siyasi iktidar. * Muhakemeleri veya doktrini umumiyetle doğru olarak kabul edilen ve bir sahada derinleşmiş olan şahıs veya eser.

Ozan
t. Edb: Eski Türk şâiri ve âlimi.

Oğlak
Keçi yavrusu.

P
"Osmanlı alfabesinin üçüncü harfi olup, ebced hesâbında ""b"" harfi gibi iki sayısına tekabül eder."

Pa-dam
f. (Ayaktan yakalayan) Kuş tuzağı.

Pa-deş
f. Mükâfat.

Pa-hast
f. Ayak altında kalmış, çiğnenmiş olan.

Pa-kub
f. Çengi.

Pa-mal
f. Ayak altında kalmış, çiğnenmiş.,

Pa-mal-i adüv
Düşmanların ayakları altında çiğnenmiş.

Pa-nihade
f. Ayak koymuş, ayak basmış. Gelmiş, ulaşmış, vâsıl olmuş. * Doğmuş, tevellüd etmiş.

Pa-puş
f. Ayak örten. Ayakkabı, pabuç.

Pa-renc
f. Ayak teri. Ücret.

Pa-sar
f. Tekme. Tepme.

Pa-sebük
f. İşine sarılmış, ayağına çabuk.

Pa-sitade
f. Ayakta duran. Kaim.

Pa-süvar
f. Yaya olan, yaya, piyade.

Pa-yab
f. Kuvvet, kudret, tâkat. * Su birikintisi. * Havuzun dibi. * Kuyu basamağı. * Son, nihayet.

Pa-zede
(Bak: Pâyzede)

Pa-çe
f. Küçük ayak. Pantolon, şalvar gibi şeylerin dizden aşağı olan kısmı. Paça. * Koyun, keçi ve sığır ayağı. * Koyun, keçi ve sığır ayağından yapılan yemek.

Pa-çile
f. Karda yürüyüp yol açmak gayesiyle ayağa giyilen bir çeşit ayakkabı.

Pad
f. Saklayan, hıfzeden. * Büyük, ulu. * Bekleyen, muhafaza eden, koruyan.

Padav
f. Kocakarı.

Padaş
(C.: Padaşân) f. Mükâfat, ecr. * Yoldaş. Yol arkadaşı.

Padaşân
(Padaş. C.) f. Arkadaşlar, ayakdaşlar. * Mükâfatlar.

Pade
f. Eşek ve sığır sürüsü. * Çoban sopası. * Yayla.

Padergil
(Pâ-der-gil) f. Ayağı çamurda. * Mc: Davranamaz. * Sıkıntıda.

Paderhava
(Pâ-der-hava) f. Ayağı havada. * Mc: Temelsiz, çürük.

Paderikal
(Pâ-der-ikal) f. Ayağı köstekli, ayağı bağlı, hareketsiz.

Paderpa
(Pâ-der-pâ) : f. Ayak ayağa. Yanyana.

Padgâne
f. Yüksek dam. * Kapı içinde olan pencere.

Padişah
(Pâdşâh) f. Büyük hükümdar, sultan. Cihan sahibi. Zararı def' eden, ıslah eden, muslih.

Padişah-ı sâni
İkinci padişah.

Padişahî
f. Padişahla ilgili, padişaha ait.

Padzehr
f. Panzehir.

Pafersud
(Pâ-fersud) f. Ayağı incinmiş, aşınmış olan.

Pagande
f. Atılmış pamuk. * Atılmış pamuktan yapma yumak.

Paguş
f. Suya dalma.

Pajeh
f. İnleme, inilti.

Pajir
f. Panzehir.

Pak
f. Temiz, saf, katıksız. Hep, tamam, mübarek, kudsi.

Pak-baz
(C.: Pâk-bâzân) f. Temiz oynayan. * Mc: Sadakatli âşık.

Pak-damenî
"f. ""Eteği temiz oluş"" * Mc: Namusluluk."

Pak-meşreb
Gidişi, yaratılışı temiz. İyi huylu olan.

Pak-zad
f. Temiz asıllı. Aslı temiz olan.

Pakan
(Pâk. C.) f. Temizler, pâklar. * Mc: Veliler, evliya.

Pakdamen
f. Eteği temiz. * Mc: Namuslu.

Pakend
f. Yakut. * şarap, bâde.

Paki
f. Temizlik, paklık. * Ustura.

Pakize
f. Temiz, pak. Lekesiz. Hâlis, saf, katıksız.

Pakt
Fr. Akid, sözleşme, andlaşma. Siyasi anlaşma.

Pakâr
f. Tahsildar.

Pakârî
f. Tahsildarlık.

Pala
Ağzı enli, ortasına doğru daha genişliyerek ucuna doğru daralmaya başlayan kalın, kısa ve ağır kılıç.

Palad
(Pâlâde) f. Yedek at.

Palade
f. Kötü söyleyen, ayıp arayan.

Palaheng
f. Yular, dizgin. * Av veya suçlu bağlanacak kement. * Kemer. * Tazı boynuna geçirilen ağaç halka.

Palamar
Büyük gemileri karaya bağlamak yahut demir gomneye bedel lengere rabtetmek için kullanılan halat. * Büyük halat. (O.T.D.S.) * Vaktiyle muharebelerde silâh olarak kullanılan ve yük kaldırmak için kullanılan sırıklar. (Sanat Ansiklopedisi)

Palan
f. Palan, semer, eğer.

Palan-duz
f. Semerci, palancı. Semer diken.

Palanî
f. Semerci.

Palar
f. Çatı direği.

Palas pandıras
Hemen, birden bire, hazırlıksız, habersiz.

Palavan
(Pâlâven) f. Süzgeç, helvacı süzgeci.

Palavra
(İspanyolca) Mübalâğalı söz, yalan söylenen söz.

Palay
f. (Bak: Pala)

Paldüm
f. Hayvanın semerinin ileri geri kaymaması için arka ayaklarının kaba etleri üzerinden geçirilen kayış.

Paleng
f. Postal. Çarık.

Paleng-i fersude
Eski çarık.

Palide
f. Süzülmüş, durulmuş. * Ziyade olmuş, büyümüş.

Palikane
f. Büyük han kapılarının ortasındaki küçük kapı.

Palikarya
Mc: Kabadayı, yiğit, cesur. * Rum gençleri.

Palude
f. Süzülmüş, saf hâle getirilmiş.

Paluş
f. Karışık.

Palvane
f. Dağ kırlangıcı.

Palvaye
f. Dağ kırlangıcı.

Pan
"Yun. ""Bütün, karşı"" mânasına kelimenin başına getirilerek kullanılır. Meselâ: Panzehir $ : Zehire karşı ilâç."

Pan-islamizm
Bütün müslümanların birleşmesi siyaseti. İttihad-ı İslâm. İslâm birliği siyaseti.

Panayır
Yun. Yılda bir - iki defa muayyen bir yerde kurulan ve bir müddet devam eden büyük pazar.

Pandomima
Yun. Vahşi ve gürültülü karışıklık, anarşi. * Sessiz tiyatro oyunu.

Pandomima kopmak
Karışıklık çıkmak. * Seyircileri eğlendiren kavga çıkmak.

Pano
Fr. Üzerine ilân, tablo, vs. asmaya yarayan levha.

Panzde(h)
f. Onbeş.

Panzehir
Zehire karşı ilâç.

Papa
İtl. (Baba kelimesinden) Roma Katolik kilisesinin ruhâni reisi.

Papağan
İtl. İnsan konuşmasını taklid edebilen bir kuş.

Papez
f. İnişi ve yokuşu olan yer.

Papure
f. İki çift öküz koşulan ağır bir cins saban.

Par
f. Geçen yıl, bıldır. * Para.

Parafe
Fr. Kısa imza, işâret.

Paragraf
Yun. Düz yazıda bölümlerden herbiri.

Paralel
Yun. Müvazi. * Geo: Bütün noktaları birbirinden aynı uzaklıkta olan çizgi veya hat, düzlük, satıh.

Parantez
Yun. Cümle içinde geçen bir sözü, metin dışı tutmak için o sözün başına ve sonuna konulan işaret.

Parav
f. Kocakarı, acûze.

Paravan(a)
İtl. Eskiden haremle selâmlığı ayıran ve şimdi de ilk bakışta görülmesi caiz olmıyan yerleri örten perdeler. * Daha ziyade kapıların dışına veya içine konan, katlanır, taşınır tenteneli perde. * Gizleme vasıtası.

Parazit
Yun. Radyo gibi ses veya elektrik âletlerinin zırıltı ve gürültü çıkarması. * Başka bir hayvan veya nebatın üzerinde onun zararına yaşayan canlı. Asalak. Tufeylî.

Parduz
f. Eskici, yamacı.

Pare
"f. Cüz, parça. Kesinti. * Para. Kuruşun kırkta biri. * Kur'an-ı Kerim'in otuz kısmından bir kısmı, bir cüz'ü. * Sayı, bölük. * ""Parça"" mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Meh-pâre $ : Ay parçası. * Güzel. Yek-pâre $ : Tek parça, bir parça."

Pare-duz
f. Eskici, yamacı.

Pare-pare
f. Parça parça.

Pargî
f. Mutfak ve banyo sularının toplandığı çukur. * Orospuluk.

Parin
(Pârine) f. Geçen yılki, geçen sene olan, bıldırki.

Parir
f. Dayak, destek, direk.

Parlamento
İng. Millet meclisi. Milletvekillerinden meydana gelen meclis ve senatonun tamamı.

Pars
f. Dine bağlı kimse. * Nâmuslu, iffetli, temiz ve doğru insan. * Fars milleti, İran kavmi.

Parsal
f. Geçen yıl, bıldır.

Parse
f. Dilencilik.

Parsel
Fr. Bir maksatla ayrılarak sınırlandırılmış arazi parçası.

Parseng
f. Teraziyi denkleştirmek için kefesine konulan şey.

Partizan
Fr. Kendi partisine aşırı düşkün olup başkasına hak tanımak istemeyen kimse.

Paru
(Pârub) f. Kocakarı, acûze.

Parule
f. Şakacı, lâtifeci. * Yonga. * Hayırsız ve işe yaramaz kişi.

Paryab
f. Irmak ve çay suyu ile sulanan ekin.

Parçe
f. Ufak şey, küçük nesne, parça.

Pas
f. Gecenin sekizde biri. * Gözetleme, bekleme. * Keder, hüzün, gam. * İç sıkıntısı.

Pas-par
f. Tekme.

Pasban (pâsuban)
f. Nöbetçi, gece bekçisi, bekçi.

Pasbanî
f. Bekçilik.

Pasdar
f. Gece bekçisi.

Pasdarî
f. Bekçilik, gözcülük.

Pasek
f. Esneme, esneyiş.

Paskal (pascal)
Fr. Hristiyanlıkta dindarlığı ile beraber fizik, edebiyat, hesap, hendese ve felsefede (Milâdi 17. asırda) büyük bir âlim olarak tanınmıştır.

Pastoral
Yun. Kır hayatına, köy âlemine dair yazılan manzume.

Pasuh
f. Karşılık, cevap.

Pasuhgüzar
f. Cevap veren, karşılık veren.

Pasuhşinev
f. Cevabı dinleyen.

Pasvan
f. Gece bekçisi.

Patile
f. Tencere.

Patinî
f. Harman yabası.

Patrik
Yun. Rum ve Ermeni kiliselerinin ruhâni reislerine verilen isim.

Patrikhane
Patrik adı verilen Rum başpapazının oturduğu yer.

Patriklik
Osmanlı saltanatı zamanında muhtelif gayr-i müslimlerin dinî ve medenî bazı işlerini idare eden makamlar.

Pay-der-gil
f. Ayağı çamurda. * Sıkıntıda, dertte. * Mc: Davranamaz.

Pay-der-hava
f. Ayağı havada. * Mc: Temelsiz, çürük.

Pay-efzar
f. Ayakkabı.

Pay-endaz
f. Ayak atan, ayak atmış. * Büyük kişilerin geçecek olduğu yerlere serilen halı gibi şeyler. * Duvar ve möbleleri kaplamada kullanılan bir cins kumaş.

Pay-fersud
f. Ayağı incinmiş, aşınmış.

Payan
f. Kenar, son nihayet, uç. * Tas: Ehl-i tarikatın ulaşacağı birlik âlemi. * Akıbet.

Paybaf
f. Çulha.

Paybend
f. Ayakbağı. * Mani, engel. * Köstek.

Paybeste
f. Hareketsiz. Ayağı bağlı.

Paydar
(Pâyidar) f. İyice yerleşmiş. Devamlı, kadim. * Sağlam. Muhkem. * Sermedî. * Bedi. '* Sâbit.

Paydarî
f. Devamlılık, süreklilik.

Paydos
f. Tatil, teneffüs, serbestlik.

Paye
f. Rütbe, derece. * Merdiven ayağı. * İlim sahibi olanların bir derecesi.

Payedâr
f. Rütbeli, pâyeli, itibarlı.

Payedârî
f. İtibarlılık, rütbelilik, pâyedarlık.

Payende
(C.: Payendegân) f. Payanda, destek, dayak. * Duran, sürekli.

Payendegî
f. Devamlılık, süreklilik.

Paygâh
f. Derece, mertebe, rütbe.

Payin
f. Aşağı. Aşağı taraf. * Merdivenin ilk basamağı.

Payitaht
(Bak: Pâytaht)

Payiz
f. Güz, sonbahar. * Yaşlılık, ihtiyarlık. * Eski, köhne, yıpranmış.

Paykub
f. Ayak vuran. * Mc: Rakseden, köçek.

Paymal
(Pâyimal) f. Ayak altında kalmış, mahvolmuş, telef olmuş, sürünmüş.

Paymüzd
f. Bahşiş, ayak teri.

Paytaht
(Pâyitaht) f. Merkez-i hükümet, başşehir, başkent.

Payzar
f. Ayakkabı, pabuç.

Payzede
f. Çiğnenmiş, ayak altında kalmış.

Payzen
.f Ayağına pranga vurulmuş. Forsa, deniz esiri. * Suçlu. * Esir. * Hizmetçi, uşak.

Payûe
(Bak: Pâ)

Pazac
f. Ebe kadın. * Dadı, sütnine.

Pazen
f. Pezevenk.

Pazin
f. Gecenin bir kısmı.

Pazir
Destek, payanda, dayak.

Pazubend
(Bak: Bâzubend)

Paçan
f. Saçan, saçıcı.

Paçavre
f. Paçavra, kirli bez.

Paçek
f. Tezek, mayıs.

Paçeng
f. Küçük pencere. * Baca, menfez delik.

Paş
"f. ""Serpen, saçan, dağıtan"" mânâsında birleşik kelimeler yapılır."

Paş paş
f. Parça parça, ufak ufak. * Dağınık.

Paşa
"Sivillerle askerlerin ileri gelenlerinin bir kısmına verilen resmi ünvandı. Osmanlıların ilk devirlerinde bu ünvan, hânedân mensublarıyla yalnız bir kısım idare adamlarına verilirken sonradan askeriden ""mir-i liva"" ve daha yüksek rütbede olanlarla; mülkiyeden vezir, beylerbeyi, mir-i miran ve mir-ül ümera rütbelerine tahsis edilmiştir. Damat Paşa, Ağa Paşa, Vali Paşa o cümledendir.Paşa kelimesinin aslı hakkında pek çok ihtilâf vardır. Lügat erbabının bazıları, Farsça ""Pây-i şah"" lâfzından değiştirilmiş olduğunu; bâzıları da Türkçede büyük birâder mânasına gelen ""Beşe"" kelimesinin telâffuzunun zamanla ""paşa""ya değiştiğini; bir kısmı da evin, ailenin büyüğü, reisi anlamına gelen ""Baş ağa"" dan tahrif edildiğini yazarlar. Ayrıca Türklerde büyük evlâda da paşa derler. Paşa tâbiri, hürmet ifadesi olarak, ulema ve meşâyihten bazılarına da verilmiştir. Bugün dilimizde generâl anlamına kullanılır. (O.T.D.S.)"

Paşalı
Paşa ünvanını alan vezir ve beylerbeyi gibi büyük devlet adamlarının hizmetinde bulunan gedikli ağalar.

Paşan
f. Saçan, saçıcı.

Paşazâde
Paşa oğlu.

Paşende
f. Saçan, dağıtan, saçıcı.

Paşib
f. Basamak, merdiven.

Paşide
f. Saçılmış, serpilmiş, dağılmış.

Paşna
f. Topuk, ökçe.

Paşnin
f. Ağaç ve tahta parçaları.

Pedagog
Yun. Çocuk terbiyecisi, mürebbi.

Pede
f. Çakmak, kav. * Kavak ağacı.

Pedender
f. Üvey baba. Babalık.

Peder
f. Baba.

Pederze
f. Çıkın, bohça.

Pederâne
f. Babaya yakışır tarzda, pedercesine.

Pederî
f. Babalık, pederlik.

Pedid
f. Aşikâr, görünür, açık, belli.

Pedme
f. Nasib, kısmet. Pay, hisse.

Pedrud
f. Vedâlaşma.

Pehin
f. Çok enli.

Pehle
f. Mezar sandukalarının yan taşlarına verilen ad.

Pehlev
f. Şehir, belde. * Yiğit, kahraman.

Pehlevan
f. Pehlivan. Yiğit. Kahraman. Güreşçi.

Pehlevanî
f. Pehlivanlık, güreşçilik, yiğitlik, kahramanlık.

Pehlu
f. Vücudun iki yanından biri, yan.

Pehn
f. Enli, geniş, yassı. * Genişlik, enlilik.

Pehna
f. Genişlik, enlilik. * Enli, geniş, yaygın.

Pehnane
f. Beyaz pide. * Bir cins maymun.

Pehnaver
f. Pek geniş. Pek açık. * Soluk, solmuş.

Pehnaverî
f. Enlilik, genişlik. Vüs'at.

Pejgale
f. Pay, hisse. * Yırtık, yama.

Pejm
f. Sis, duman.

Pejman
f. Pişman, nâdim. * Kederli, hüzünlü.

Pejmürde
f. Dağınık. * Eski, yırtık. * Perişan. * Buruşuk, buruşmuş.

Pejmürde-hal
f. Kılığı kıyafeti pejmürde olan, üstü başı pis bir halde bulunan.

Pejuh
f. Araştırma, soruşturma.

Pejuhende
f. Gizli şeyleri araştıran. Mütecessis.

Pejuhide
f. Çok akıllı, olgun, bilgili.

Pejulide
f. Solmuş, bozulmuş, dağılmış, karışmış.

Pejvin
f. Kirli, pis. Çirkin.

Pelade
f. Fesatçı. Müfsid.

Pelas
f. Çul, aba. * Eski kilim, keçe vs.

Pele
f. Terazi kefesi.

Pelid
f. Pis, murdar. * Rezil ve alçak kimse.

Pelite
f. Lâmba veya kandil fitili. Fitil. * Yaralarda kullanılan fitil.

Pelle
f. Derece. * Merdiven.

Pelme
f. Yazı tahtası.

Pelus
f. Hilekâr. Hile yapan.

Pelvas
f. Yaltaklanma.

Penagâh
f. Sığınacak yer. Sığınak. Melce'.

Penah
f. Sığınma. Sığınacak yer. Dayandığı nokta.

Penah-âverde
f. Sığınmış, iltica etmiş. Mülteci.

Penahende
f. Sığınan, iltica eden.

Penahgâh
f. Sığınacak yer, melce.

Penahide
f. Sığınmış, iltica etmiş.

Penahî
f. Sığınma.

Penam
f. Gizli, saklı. Örtülü.

Penbe
f. Pamuk. * Açık kırmızı renk.

Penbezen
f. Hallaç. Pamuk atıcı.

Penbezâr
f. Pamuk tarlası.

Penc
f. Beş.

Pencah
f. Elli. (50)

Pencahsâle
f. Elli yaşında.

Pencgane
f. Beşli, beşten ibâret, beş tâneli.

Penciş
f. İncinme.

Penckuşe
f. Beş köşeli. Muhammes.

Pencpay
f. Beş ayaklı. Yengeç.

Pencruze
f. Beş günlük. * Süreksiz, pek az.

Pencsale
f. Beş yaşında.

Pencüm
f. Beşinci.

Pencümin
f. Beşinci.

Pencşenbih
f. Beşinci gün. Perşembe.

Pend
f. Nasihat, vaaz, öğüt.

Pendimi guş etti
Nasihatımı dinledi.

Pendkâr
(C.: Pendkârân) f. Nasihat eden, nâsih. Öğüt veren.

Pendnâme
f. Öğüt kitabı.

Penduz
f. Çuvaldız.

Penir
f. Peynir.

Pençe
f. El ayası ile beş parmağın tamamı. * Hayvanların ön ayaklarının parmaklarıyla tırnakları. * Eskiden Şark hükümdarlarının imza yerine ellerini kırmızı boyaya sürüp, kâğıdın üstüne basmalarıyla olan şekil, tuğra. * Mc: Kuvvet. Savlet, satvet.

Pençe-i kahr
Kahir pençesi. Mahveden el.

Pençezen
f. Pençe vuran, düşman.

Per
f. Kanat.

Per-aver
f. Kanat açan, kanat açıcı. Keskin uçan.

Per-güşa
f. Kanat açıcı, uçucu. * Keskin uçucu.

Perakende
f. Dağınık. Dağıtma. * Azar azar yayılan veya satılan.

Perakendegû
f. Saçma sapan konuşan. Saçmalayan.

Perandah
f. Sepilenmiş deri sahtiyan.

Perd
f. Kıvrım, büklüm, kat.

Perda
f. Yarın.

Perdaht
f. Cilâ. Parlaklık, parlama. * Düzleme, temizleme.

Perdahte
f. Cilâlanmış, parlatılmış. * Temizlenmiş, düzenlenmiş, tertib edilmiş.

Perdar
f. (Bak: Berdâr)

Perdaz
f. Tertib eden, düzenleyen, düzeltici.

Perde
f. Kapı, pencere gibi yerlere asılan veya iki yeri birbirinden ayıran, görünmeğe mâni olan şey. * Mc: Irz, namus, iffet.* Bir müzik parçasını meydana getiren seslerden herbirinin kalınlık veya incelik derecesi. * Bir sahne eserinin büyük bölümlerinden her biri. * Ekran, sinema perdesi. * Tıb: Aksu. * Mc: Gaflet. Basiretsizlik. (Bak: Esbabperest.)

Perde yırtılmak
Hayasızlık etmek, utanmazlık.

Perde-i cümud
Donmuş, katı perde. * Mc: Alem, tabiat. * Akıl ve hissiyatı kendisi ile meşgul edip, dini ve ulvi hakikatlardan ayıran, gaflet veren perde.

Perde-i nilgün
Gökyüzü, sema.

Perde-i türabiye
Toprak perdesi, yer yüzü.

Perdeber-endaz
f. Perdeyi kaldırıp atan. * Utanmayı bırakan, sıkılmayan, utanmayan, hayâsız.

Perdeberdar
f. Perde kaldırıcı. Perde açıcı.

Perdebirun
f. Utanmaz, açıksaçık konuşan.

Perdebirunâne
f. Sıkılmadan, utanmazcasına. Perdeyi kaldırırcasına. Edebsizce.

Perdeder
f. Perde yırtan. Utanmaz, hayâsız.

Perdedâr
f. Perdeci, kapıcı, odacı. Bir şeyin görünmesine ve bilinmesine mâni ve perde olan.

Perdedâr-ı felek
Ay, kamer.

Perdegî
(C.: Perdegiyân) f. İyi örtünmüş ve namuslu kadın.

Perdekeş
f. Perde çekici, örtücü. Engel, mâni.

Perdekâr
f. Perdeli. Perde ile örtülü yer.

Perdenişin
f. Perde arkasında oturan. * Mc: Namuslu, temiz.

Perdepuş
f. Örten, örtücü.

Perdeserâ
f. Şarkı söyleyen, şarkıcı. * Saz çalan, çalgıcı. * Küçük çadır.

Perdeserây
f. Küçük çadır. * Şarkı söyleyen, şarkıcı, hânende. Çalgıcı, saz çalan.

Perdeşinâs
f. Şarkı söyleyen, şarkıcı.

Pere
f. Uç, kenar.

Pere-i binî
Burun ucu.

Pere-i kûh
Dağ eteği.

Perend-aver
f. Çok keskin kılınç, pala veya hançer.

Perende
f. Uçan, uçucu. * Av kuşu. * Çark gibi dönerek atılan takla.

Perendebâz
f. Takla atan kimse. Cambaz.

Perendek
f. Küçük tepe.

Perendin
f. İpek elbise, ipek kumaş veya ipek mendil.

Perendun
f. Evvelki gece.

Perenduş
f. Dün gece.

Perenduşine
f. Dün geceki şey.

Perendvar
f. Evvelki gece.

Pereng
f. Suyu iyi verilmiş kılınç.

Perest
(C.: Perestân) f. Tapan, tapınan, taparcasına seven.

Perestan
(Perest. C.) f. Tapanlar, tapınanlar, taparcasına sevenler.

Perestar
(C.: Perestarân) f. Hizmetçi. * Kul. * Tapan, tapıcı. * Dalkavuk.

Perestar-ı hayâl
Şâir, ozan.

Perestarân
(Perestar. C.) f. Kullar, köleler. * Hizmetçiler. * Dalkavuklar, yaltakçılık yapanlar. * Tapanlar, tapıcılar.

Perestarî
f. Hizmetçilik. * Kulluk. * Tapıcılık. * Dalkavukluk.

Perestide
f. Sevgili, mahbub, sevilen.

Perestiş
f. Pek çok sevmek. Bendelik etmek. İbâdet etmek.

Perestişkâr
İbâdet edercesine seven, çok ileri sevgi ve hürmet besleyen.

Pergaze
f. Kuş kanadının vücuda yapışık olan kısmı.

Pergem
f. İşsiz güçsüz, boşta dolaşan adam.

Pergul
f. Bulgur. * Bulgur pilavı. * Un helvası.

Pergune
f. Yakışıksız, çirkin.

Pergâl
f. Pergel.

Pergâle
f. Kaba iplikten yapılan bir cins dokuma. * Parça.

Pergâm
f. Döl yatağı. Rahim.

Pergâr
f. Pergel. Dâire çizmeğe mahsus âlet.

Pergârvâr
f. Pergel gibi.

Perh
f. Hisse, pay. * Değersiz mal.

Perhaş
f. Savaş, harb, muharebe, cidâl, ceng. Kavga.

Perhaşcu(y)
f. Muharib, savaşçı. Kavgacı.

Perhide
f. İşaret olunmuş.

Perhiz
"f. Sakınmak, çekinmek. * Vücuda zararlı ve tıbben muzır; ve dinen, zevk veren şeylerden sakınmak. * Hastalıkta bazı yiyecek ve içeceklerden sakınmak."

Perhizkâr
Perhiz eden, nefsini tutan. Zararlı şeylerden, günahlardan sakınan.

Perhun
f. Pergelle çizilmiş çember, dâire, halka.

Perhüde
f. Saçmasapan söz, hezeyan. * Ateşten dolayı sararmış eşyâ.

Peri
f. Cisimleri çok lâtif ve görünmez olan hoş mahluk. * İnsana muhabbet eden, muvahhid ve müslim lâtif mahluk. *Mc: Güzel insan. Güzel kimse.

Peri peyker
Peri yüzlü güzel.

Peri-i melâhat
Güzellik perisi.

Peri-ru
f. Peri gibi güzel yüzlü.

Peri-çihre
f. Peri yüzlü, güzel yüzlü.

Peride
f. Uçmuş. *Solmuş, soluk.

Peridereng
f. Rengi uçmuş, solmuş.

Perir
f. Evvelki gün.

Periz
f. Haykırma, bağırma. Feryâd. * Su kenarlarında yetişen yeşil saz, ot.

Perize
f. Ateşte pişirilen ekmek. * Kırmızı altun.

Perişan
f. Dağınık, karışık. * Bozuk, tertibsiz, düzensiz. * Kederli, hüzünlü, kaygılı.

Perişanhâtır
f. Dalgın, düşünceli.

Perişanî
f. Perişanlık, dağınıklık. * Düzensizlik, bozgunluk. * Yoksulluk, fakirlik.

Permer
f. Ümid etme, umma, bekleme. İntizar.

Permun
f. Süs, bezek.

Pernih
f. İnce düz taş.

Perniyan
f. Nakışlı atlas. İpekten dokunmuş, bir cins işlemeli kumaş.

Pernun
f. İnce ve zarif dokunmuş ipek kumaş.

Perran
f. Uçan, uçucu.

Personel
Fr. Şahsa dâir. Şahsî. * Bir işte çalışanların hepsi.

Pertab
f. Atılma, sıçrama. * Hız almak için geriden koşarak atılma. * Uzağa düşen ok veya başka bir şey.

Pertev
(Pertav) f. Ziya, ışık. * Atılma, sıçrama, hız.

Pertev-endâz
Işıklandıran, ziyâ veren, nurlandıran.

Pertev-feşan
Işık saçan, ziya saçan.

Pertev-i mihr
Güneş ışığı. Güneşin parlaklığı.

Pertev-suz
Yakan ışık. Güneşe karşı tutulduğu zaman, ışıkları bir noktaya toplayan ve bu suretle ışığın değdiği yeri yakan mercek.

Peruş
f. Küçük çıban, sivilce.

Perva
f. Korku, çekinmek. * Alâka, ilgi, bağ. * Takat. * Durup dinlenmek. * Bilmek. * Vesvese. * Kayd. * Iztırab. * Terk, feragat. * Hayran, şaşmış. * Meyl, teveccüh, iltifat, kayırmak. * Gussalanmak. (L.R.)

Pervane
f. Fırıldak çark. * Geceleri ışığın etrafında dönen küçük kelebek. * Haberci, kılavuz.

Pervanegân
(Pervane. C.) Gece kelebekleri.

Pervanek
f. Karakulak adı verilen bir hayvan. * Ask: Öncü, pişdâr.

Pervar
f. Besili, beslenmiş.

Pervas
f. El ile dokunup temas etme, eli ile yoklama.

Pervaz
f. Kanat açmak, uçmak. Uçan, uçucu. * Nur. * Karargâh. * Saçmak. * Hücre. * Saçak. * Ayna. Dolap. * İnce, uzun tahta. * Uçan, uçucu gibi mânâlara gelerek birleşik kelimeler yapılır.

Pervaz-ı berdâr
Yükselip uçan. Uçarak dolaşan.

Pervaze
f. Kır gezisi için hazırlanan yemek. * Altun ve gümüş yaprakların kırıntısı.

Pervazgâh
f. Uçulacak yer. Tayyâre meydanı. Hava alanı.

Perver
"(Pervar) f. ""Besleyen, yetiştiren, velinimet, koruyan"" mânâsında birleşik kelimeler yapılır."

Perverde
f. Terbiye görmüş, yetiştirilmiş, beslenmiş.

Perverende
f. Besleyen, büyüten. Besleyici, büyütücü. * Terbiye edici, yetiştirici.

Perveriş
f. Besleme, besleyiş. Beslenme. * Terbiye etme, yetiştirme, eğitme. Terbiye edilip yetiştirilme, eğitilme. * İlerleme, terakki.

Perverişyâb
f. Beslenen. * Terbiye edilen, terbiye gören, eğitilen, yetiştirilen.

Perverişyâfte
f. Terbiye edilmiş, büyütülmüş, yetiştirilmiş, eğitilmiş.

Perverân
(Perver. C.) f. Yetiştirenler, besleyenler, koruyup terbiye eden kimseler.

Perverî
f. Büyütücülük, besleyicilik. Terbiye.

Pervin
f. Ülker denilen yedi yıldızın tamamı.

Perviz
f. Üstün, galib, muzaffer. * Elek. Süzgeç. * Güzellik. * Balık. * Cilve. * Tar: İran Hükümdarı Husrev'in lâkabı.

Perviz-i felek
Güneş, şems.

Pervizen
f. Elek, kalbur.

Perçem
f. Kâkül. * Tepede bırakılan saç. * Mızrak ve bayrak gibi şeylerin başlarına konulan püskülümsü şeyler.

Pes
f. Arka, art, geri. * Öyle ise, imdi...

Pes ü piş
Arka ve ön.

Pes-i divâr
Duvarın arkası.

Pes-i perde
Perde arkası.

Pesadet
f. Veresiye alışveriş.

Pesavend
f. Kafiye.

Pesend
f. Beğenmek, kabul eylemek. Beğenici. Muvâfık.

Pesendide
f. Beğenilmiş, seçilmiş, müntehab.

Pesendâne
Beğenecek yolda, beğenmek suretiyle.

Pesin
f. Sonraki, gerideki, en son.

Pesmande
f. Geri kalmış, geride bulunan, bâkiye. * Artmış, artık.

Pesmande-hor
f. Artık yiyen.

Pesperde
f. Perde arkası, gizli iş.

Pesrev
f. Arkadan gelen. * Uşak, hizmetçi.

Pest
f. Alçak, aşağı. Hafif, yavaş ses. * Sesi galiz, kalın ve korkunç olan.

Pestbaht
f. Talihsiz. Bahtı fenâ olan.

Pestpaye
(C.: Pestpayegân) Payesi, derecesi aşağı olan, âdi. Alçak. Bayağı. Pespaye.

Pestperde
f. Alçak ve hafif sesle.

Pestsada
f. Hafif ses.

Pestî
f. Alçaklık, âdilik, zillet.

Peter
f. Düz maden levha.

Petgir
f. Kıl elek.

Pey
f. İz, işaret, nişan. * Ard, arka, akab.

Pey-a-pey
f. Birbiri ardınca, birbirinin arkasından. * Azar azar, tedricen, peyderpey.

Pey-der-pey
f. Birbiri ardınca. Yavaş yavaş, azar azar.

Pey-ender-pey
f. Ardısıra, arka arkaya, durmadan. Azar azar.

Peyam
(Peygam) f. Haber.

Peyam-ber
f. Haber getiren. Peygamber.

Peyam-âver
(C.: Peyamâverân) f. Haber getiren.

Peyam-ı hasret
Hasret, özleyiş haberi.

Peyda
f. Mevcud, var olan, açık, âşikâr, meydanda olan.

Peyemres
f. Haber getiren, haber ulaştıran, haberci.

Peygam
(Bak: Peyam)

Peygamaver
(Peygam-âver) f. Haber getiren, haberci.

Peygamber
(Peyamber) f. Allah'tan haber getiren. Allah'ı, âhireti, zararlı ve faydalı şeyleri tanıtan. Nebi. (Bak: Mefhar-ı kâinat, Muhammed (A.S.M.), Nübüvvet, Resül)

Peygamberân
(Peygamber. C.) Peygamberler.

Peygamberî
f. Peygamberlik. * Peygamberle alâkalı.

Peygar
f. Savaş, harb, muharebe, cidal. Kavga.

Peygare
f. İftira.

Peygule
f. Köşe, bucak.

Peygule-i nisyan
Unutulma köşesi.

Peygulegüzin
Bir köşede oturan. Köşeye çekilmiş olan.

Peygun
f. And, şart, ahd, peyman.

Peyk
f. Bir şeyin etrafında, ona tabi olarak dönen. Seyyare. * Haber ve mektup getirip götüren.

Peyk-i felek
Ay. Dünyanın etrafında dönen ay. Dünyanın peyki.

Peykan
Okun ucundaki sivri demir.

Peyke
f. Tahta sedir.

Peyker
f. Yüz, çehre, surat.

Peym
f. Haber.

Peyma
f. Ölçen, ölçücü.

Peyman
f. And, yemin, muahede, ahitleşmek.(Cihet-ül vahdet-i ittihadımız, tevhiddir. Peyman ve yeminimiz, imandır. Madem ki muvahhidiz, müttehidiz. Her bir mü'min ilâ-yı Kelimetullah ile mükelleftir. Bu zamanda bunun mühim bir sebebi maddeten terakki etmektir. H.Ş.)

Peyman-şiken
(Peyman-şikân) Yemin bozan, ahdini yerine getirmeyen.

Peymane
f. Büyük kadeh. * Ölçek, kile. * Şarap bardağı.

Peymane-şikest
f. Kadehi kırık.

Peymanekeş
f. İçki içen.

Peymay
f. Tartıcı, ölçücü.

Peymude
f. Ölçülmüş.

Peyrev
f. Ardı sıra giden, tâbi olan, izinden giden, uyan.

Peysiper
f. Çiğnenmiş, ayak altında kalmış.

Peyug
(C.: Peyugân) f. Gelin.

Peyugan
(Peyug. C.) Gelinler.

Peyvend
f. Ulaşma, varma, vasıl olma. * Bağ, alâka.

Peyvest
f. Ulaşma, vasıl olma, kavuşma.

Peyveste
f. Her zaman, dâima. * Ulaşmış, ermiş. * Bitişik, muttasıl.

Peyvestegî
f. Bitişme, ulaşma, bitişiklik.

Pezir
"f. Kabul eden, olan, olabilen. * ""Söz dinleyici, emir tutan"" mânasında birleşik kelimeler yapılır."

Pezira
f. Kabul eden.

Peziray-hitam
Sona eren, biten, hitam bulan.

Pezire
f. Karşılama, karşılayış.

Peziriş
f. Kabul edilmiş. Kabul ediş.

Peçe
(C.: Peçegân) İnsan veya hayvan yavrusu. * Oğlan, çocuk. * Sarmaşık bitkisi.

Peçegân
(Peçe. C.) f. İnsan veya hayvan yavruları.

Peçel
f. Üstü başı pislik içinde ve iğrenç olan adam.

Peşe
(Bak: Peşşe)

Peşiman
f. Pişman. Nâdim.

Peşimanî
f. Pişmanlık, nedamet.

Peşin
f. Nakdî para. * Önceden, önce.

Peşinât
f. Peşin verilen paralar.

Peşiz
(Peşize) f. Akçe, mangır. Pul. * Balık pulu.

Peşkeş
"(Pişkeş) f. Başkasının malını birine bağışlamak. Verilmemesi lâzım olan şeyi başkasına vermek. Karşılıksız vermek.(Bir şeyde mehâsin ve şeref hâsıl oldukça, havassa peşkeş ederler; seyyiât olsa, avâma taksim ederler! M.)"

Peşleng
f. Geri kalan, geri kalmış.

Peşm
f. Yapağı, yün. * Keten helvası.

Peşmin
(Peşmine) f. Yünden yapılmış. Yapağıdan yapılma. * Sâde ve süssüz elbise.

Peşrev
f. (Aslı: Pişrev) Önde giden. * Türk müziğinde bir saz eseri. * Güreşten önce pehlivanların ellerini birbirine veya dizlerine çarparak ve biraz sıçrayarak yaptıkları oyun. * Bir çeşit ok.

Peşşe
f. Sivrisinek.

Peşşegir
f. Sinek avlıyan. * Mc: İşsiz güçsüz, boş gezen kimse.

Pih
f. İçyağı. Şahm.

Pih-suz
"f. ""Yağ yakıcı"": Toprak kandil."

Pijuh
(Bak: Pejuh)

Pil
f. Fil.

Pil-bân
f. Fil besleyen, filci.

Pil-ten
Fil gibi iri, fil vücutlu.

Pil-zur
f. Fil gibi kuvvetli, fil kuvvetinde.

Pile
f. İpek kozası. İpek.

Pileste
f. Fildişi.

Pilvaye
f. Kırlangıç.

Pindar
Sanma, zannetme. * Böbürlenme.

Pine
f. Yama.

Pineduz
Yamacı. * Ayakkabı tamircisi, eskici.

Pineduzluk
Yamacılık. Eskicilik.

Pineduzî
f. Eskicilik, yamacılık.

Pingan
f. Fincan, tas.

Pingançe
f. Küçük fincan.

Pinhan
f. Gizli, saklı, hafi, mahfi, mestur, müstetir.

Pir
"f. Yaşlı, ihtiyar. * Reis. * Bir tarikatın kurucusu. * Herhangi bir meslek ve san'atın başlatıcısı, te'sis edicisi.(Kur'an-ı Hakim; enbiyaları, insanın cemaatlerine terakkiyat-ı mâneviye cihetinde birer pişdar ve imam gönderdiği gibi; yine insanların terakkiyat-ı maddiye suretinde dahi o enbiyanın herbirisinin eline bâzı hârikalar verip yine o insanlara birer ustabaşı ve üstad etmiştir. Onlara mutlak olarak ittibaa emrediyor. İşte enbiyaların mânevi kemâlatını bahsetmekle insanları onlardan istifadeye teşvik ettiği gibi, mu'cizatlarından bahis dahi; onların nazirelerine yetişmeye ve taklitlerini yapmaya bir teşviki işmam ediyor. Hattâ denilebilir ki: Mânevi kemalât gibi maddî kemâlâtı ve hârikaları dahi en evvel mu'cize eli nev'-i beşere hediye etmiştir. İşte Hazret-i Nuh'un (Aleyhisselâm) bir mu'cizesi olan sefine ve Hazret-i Yusuf'un (Aleyhisselâm) bir mucizesi olan saatı; en evvel beşere hediye eden, dest-i mu'cizedir. Bu hakikata lâtif bir işârettir ki: San'atkârların ekseri, herbir san'atta birer peygamberi pir ittihaz ediyor. Meselâ gemiciler Hazret-i Nuh'u (Aleyhisselâm), saatçılar Hazret-i Yusuf'u (Aleyhisselâm), terziler Hazret-i İdris'i (Aleyhisselâm) ... S.)"

Pir ü berna
İhtiyar ve genç.

Pir-i fanî
Pek yaşlı, zayıf adam. Dünyayı terketmiş ihtiyar.

Pir-i moğan
(Pir-i muğan) Meyhaneci. * Mc: Mürşid.

Pira
f. Süsleyici, düzenleyici, donatıcı.

Pirahen
(Pirehen) f. Gömlek. Kamis.

Pirahen-i ismet
Namus perdesi.

Piramen
f. Çevre, etraf, yan.

Piramun
f. Yan, etraf, çevre.

Piran
(Pir. C.) f. İhtiyarlar, yaşlılar.

Piraste
f. Tertibedilmiş, düzenlenmiş donatılmış, süslü.Pirastegî $ . f. Düzen, intizam.

Piraye
f. Zinet. Süs.

Pirayebahş
f. Süsleyici, süs veren.

Pirayende
f. Süsleyici, donatıcı.

Pirayiş
f. Düzen, nizâm, intizam, tertib. * Süs, zinet.

Pirehen
f. Gömlek.

Pirezen
f. Kocakarı, acuze.

Piristu
(Piristuk) f. Kırlangıç kuşu.

Piristubeçe
f. Kırlangıç kuşu yavrusu.

Pirsal
f. Kocamış, ihtiyar, yaşlı.

Piruz
f. Uğurlu, hayırlı.

Piruzî
f. Uğurluluk, hayırlılık.

Pirzen
f. Kocakarı, acuze. Yaşlı kadın.

Pirî
İhtiyarlık. Kocamışlık.

Pise
f. Saksağan. * Alaca renk.

Pistan
f. Meme.

Piste
f. Fıstık.

Pister
f. Yatak, döşek.

Piyade
Narin yapılı bir çeşit kayık adıdır. Eskiden ekseriyetle İstanbul ve civarında kullanılan bu kayıklar, pek makbul gezinti vasıtası idi. * Ask: Orduda tüfekle teçhiz edilmiş olan ve muharip sınıfların asli unsuru bulunan efrada da bu ad verilir. Yaya askeri. * Yaya.

Piyale
f. Kadeh. Şarap bardağı.

Piyaz
f. Soğan. * Zeytinyağlı ve sirkeli fasulye haşlaması.

Piç
f. Büklüm, kıvrım, dolaşık. * Nesebi gayr-ı sahih olan, gayr-ı meşru münâsebetten doğan çocuk. * Aslına benzemiyen. * Ağacın kökünden biten sürgün. Aşılanmamış ağaç. * Sarmaşık. * Vida.

Piç ü tab
Iztırab ve sıkıntı.

Piç-a-piç
f. Karma karış, pek dolaşık, kıvrım kıvrım.

Piç-pa
f. Yengeç.

Piçan
f. Büklüm büklüm, kıvrım kıvrım olan.

Piçide
f. Karışmış, bükülmüş, kıvrılmış.

Piçidemuy
f. Saçı kıvrılmış.

Piçiş
f. Büklüm, kıvrım.

Piçtab
f. Sıkıntı, telâş. * Şaşkınlık.

Piş
f. Huzur, ön, ileri taraf.

Piş-geh
f. Ön, huzur.

Piş-gir
f. Havlu, peşkir.

Piş-i nazar
Göz önü.

Piş-i nazara getirmek
Göz önünde bulundurmak.

Piş-müzd
f. Pey, pey akçesi. Satılık bir şeye talip olan kimsenin, sonradan caymayacağını temin makamında olmak üzere satıcıya peşin verdiği bir miktar para.

Pişadest
f. Peşin para ile alış veriş. * İşçiye, çalıştıktan sonra verilen para.

Pişaheng
(Piş-âheng) Önde giden, öne düşen.

Pişan
f. En ön, en ileri.

Pişanî
f. Alın, cebin.

Pişanîdâr
f. Yüzsüzlük yaparak işini beceren.

Pişbin
f. İlerisini gören. Basiretli, ihtiyatlı.

Pişdar
f. Öncü. Harpte ileriden düşmana gönderilen askerler. * Önde giden. Önayak olan. * San'at, meslek. * Kumandan. * Mc: Yüzsüz. Yüzsüzlükle iş beceren.

Pişe
"f. İş, kâr. Meşguliyet. * Alışkanlık, huy, âdet. * Meslek, san'at. * ""Huy edinmiş, alışmış"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Hasenât-pişe $ : İyi şeyleri âdet edinmiş olan."

Pişeger
f. San'atkâr işçi.

Pişegâh
f. İş yeri. Fabrika.

Pişegân
(Pişe. C.) f. Meslekler, san'atlar. İşler. * Huylar, âdetler, tabiatlar.

Pişekâr
f. Sanatkâr, oyuncu.

Pişever
f. Sanat ehli, işçi.

Pişhane
f. Balkon. * Bir yere gidileceği zaman önceden gönderilen çadır ve yol eşyası.

Pişhayme
f. Pâdişah veya vezirlerin divan çadırı.

Pişigâh
Huzur.

Pişin
f. Peşin, önce, önden. * Evvelki, eski. * Önden verilen.

Pişinî
(C.: Pişiniyan) f. Evvel zaman adamı.

Pişkeş
f. Hediye, armağan, hibe.

Pişnemaz
f. İmam.

Pişnihad
f. Usûl, kanun. * Temel, esas.

Pişrev
f. Önden giden.

Piştahta
f. Çekmece. Küçük sandık. * Mal serilen yer, vitrin.

Pişva
(Pişuva) f. Reis, baş. Hâkim. * Mukteda, imâm.

Pişvayan
(Pişvay. C.) Reisler, başkanlar. Hâkimler.

Pişî
f. İlerleme, üstünlük, tefevvuk. * Önünü gören, ileri görüşlü.

Plan
Fr. Yapı, makine, bina...gibi yapılacak şeylerin ayrı ayrı parçalarını kâğıt üzerinde gösteren çizgilerin hepsi.

Polat
(Pulat da denir) Çelik. * Mc: Sağlam, sert.

Politika
İtl. Memleket işlerini idare için tutulan ölçülü yol. Siyaset.

Post
f. Tüylü hayvan derisi. * Mc: Makam, mevki.

Posta
İtl. Bir yere gelen veya bir yerden gönderilen mektup ve emânetlerin hepsi. * Bu emânetleri toplayan ve dağıtan idare ve onun yeri. * Belli zamanlarda sefer yapan ve çok zaman posta taşıyan vasıta. * Takım, kol. * Hizmet nöbetinde bulunan er. * Sefer.

Postin
f. Kürk.

Postinduz
f. Kürk diken.

Postinpuş
f. Kürk giyen.

Postnişin
Posta oturan. Daha evvelkinin yerine geçen.

Pot
t. Irmakları geçmek için kullanılan sal. * Dikişin bir tarafında görülen kumaş kabarığı.

Pot kırmak
Farkında olmıyarak karşısındakine dokunacak söz söylemek.

Pota
f. Toprak veya mâdenden yapılmış, kimyacı, eczâcı, mâdenci veya kuyumcu âletlerindendir. Altın, gümüş ve benzeri mâdenlerin eritilimesine mahsustur.

Poz
Fr. Fotoğraf alınırken kendine düzen vermek, tavır takınmak. Kımıldamadan durduğu halde kalmak.

Pozisyon
Fr. Vaziyet, durum, duruş.

Pozitif
Fr. Tecrübe neticesine dayanan, müsbet, isbatlı. Negatifin zıddı.

Pozitivist
Fr. Fls: Pozitivizm taraftarı.

Pozitivizm
Fr. Fls: Hakikatın yalnız tecrübe ve müşahede ile vakıalara istinaden tam olarak bilineceği iddiasında olan felsefe sistemi. (Bak: İsbatiyecilik)

Pranga
İng. Eskiden ağır cezalı mahkûmların ayaklarına takılan kalın zincir. * Halkalarıyla beraber iki okka yüz dirhem ağırlığındaki demire verilen addır. * Umumi hapishanelerde, hapishanenin iç nizamını bozan ve taşkınlık gösteren mahkûmların ayaklarına da pranga vurulurdu.

Prens bismark
(1815 - 1898) Meşhur Alman siyasilerinden ve Alman birliği için çalışanlardan birisidir. İslamiyeti ve Hz. Peygamber'i (A.S.M.) medh ü sena ederek hayranlığını bildiren bir mütefekkirdir.

Prensip
Fr. Umde. İlk unsur. Temel kanaat, temel düşünce. Temel bilgi * Man: Her çeşit münakaşanın dışında olan.

Program
Fr. Yapılacak işler için önceden hazırlanmış tasarı. Plân.

Proje
Fr. Tasarlanan ilk şekil. Tasarı. Mütehayyel.

Projeksiyon
Fr. Kuvvetli ışık âleti.

Propaganda
Fr. Bir fikri veya malı herkese bildirmek veya kabulü için yapılan ilân. Çok kıymetli olduğu veya olmadığı hâlde bir şeyin kıymetini arttırmak maksadiyle yapılan konuşma veya ilânat.

Protein
Lât. Tıb: Albüminli besleyici madde.

Protestan
Purut mezhebinden olan.

Protestanlık
Purutluk, Hıristiyanlıkta bir mezhep.

Proton
yun. Atom çekirdeğinde pozitif yüklü zerrecik. (Bak: Delil-i inayet)

Prutluk
(Bak: Protestanlık)

Psikolog
Fr. Ruhiyatçı, ruh ilmiyle uğraşan.

Psikoloji
Fr. Ruhiyat, ruhî hâdiseleri tetkik eden ilim kolu.

Psikoz
Fr. Tıb: Akıl hastalıklarının umumi adı.

Pu
(Puy) f. Araştırma, arama. * Koşma.

Puhte
(C.: Puhtegân) f. Pişmiş, pişkin. Olgun, kâmil insan.

Puhtegân
(Puhte. C.) Olgun kimseler, pişkin kişiler.

Puhtegî
f. Olgunluk, kemalât, pişkinlik.

Pujine
f. Kantar.

Pul
f. Para.

Pulad
f. Çelik.

Puladbâzu
f. Çelik pazulu. Kuvvetli, yiğit.

Puladsenc
f. Güzel silâh kullanan, iyi dövüşen.

Pur
(C.: Purân) Oğul. Evlâd.

Pur-i duht
Hemşirezâde, yeğen.

Purmend
f. Evlâd sahibi.

Purutluk
Hıristiyanlıkta bir mezhep, protestanlık.

Purân
(Pur. C.) Oğullar, veledler.

Puside
f. Çürümüş, paslanıp çürümüş, çürük.

Put
Allah'tan başka tapılan herşey. * Heykel. Sanem. Kendisinden medet beklenen veya lâyık olmadığı hürmet kendine yapılan maddi mânevi resim, heykel ve her çeşit cisim.

Put-perest
f. Allah'tan başka şeyleri ilâh kabul eden, puta inanıp ona ibâdet eden. Puta tapan. (Bak:Büt-Perest)

Pute
Silâh veya ok atışlarında dikilen nişan tahtası. * İçinde mâden eritilen tava.

Puya(n)
f. Koşan. Seğirten.

Puyan olmak
Koşmak. Batmak. Dalmak.

Puye
f. Koşma, seğirtme.

Puyeger
f. Koşucu.

Puyende
f. Koşan. Seğirtici. Koşucu.

Puzen
f. Nadas edilmiş, sürülmüş tarla.

Puzine
f. Maymun.

Puziş
f. Özür, mâzeret.

Puç
f. Kaba, çirkin. * Boş ve faydasız şey. * İçi boş.

Puç-magz
f. Boş kafalı.

Puş
"f. ""Örten, giyen, giyinmiş"" mânasına birleşik kelimeler yapılır. * Örtü, elbise, zırh."

Puşe
(Bak: Puşide)

Puşende
f. Örten. Örtücü.

Puşende-i hatâ
Ayıp örten.

Puşide
(Puşe) f. Örtülmüş. * Örtü. * Örtülü, gizli.

Puşide-raz
f. Sırrı gizli.

Puşide-çeşm
f. Örtünecek, giyilecek şey. * Örtü.

Puşidenî
f. Örtünecek, giyilecek şey. Örtü.

Puşiş
f. Örtecek şey. Örtü.

Pâ (pây)
f. Ayak. * Takat, mukavemet. * İz.

Pâ-be-rikâb
Hareket etmek üzere olan.

Pâ-bend
Ayak bağı. Köstek. Ayağa vurulan zincir. * Engel, mâni.

Pâ-bend-i terakki
İlerlemeğe mâni olan zincir, köstek.

Pâ-bercâ
Ayağı yerde demek olan bu tâbir, mecaz yoliyle kaim, sabit, berkarar, daim, bâki mânâlarında da kullanılır.

Pâ-bercâ-yi hareket
Hareket etmek üzere bulunan, âmâde.

Pâ-beste
f. Ayağı bağlı. Hareketsiz.

Pâ-bus
f. Ayak öpen.

Pâ-bürehne
f. Yalın ayak.

Pâ-câme
f. Şalvar, don, çakşır. Pijama.

Pül
f. Köprü.

Pülpül
f. Karabiber.

Pünçüşk
f. Serçe.

Pür
f. Çok, dolu, çok fazla, memlu, tekrar (mânâlarına gelir, birleşik kelimeler yapılır) *Sâhib, mâlik.

Pür-bim
f. Korkmuş.

Pür-bâd
f. Kibirli. * Çok rüzgârlı.

Pür-dil
(C: Pür-dilân) f. Yürekli, cesur.

Pür-dilân
(Pür-dil. C.) f. Cesurlar, yürekli kimseler.

Pür-dud
f. Çok tüten, çok dumanlı.

Pür-emvât
Ölüler dolu.

Pür-envâr
(Pür-nur) Çok parlak, çok nurlu.

Pür-fer
f. Çok parlak. Çok aydınlık.

Pür-gazab
f. Çok kızgın ve hırslı.

Pür-gubâr
f. Çok tozlu. Toz içinde.

Pür-gû
f. Çok söyliyen, çok konuşan.

Pür-hayâl
f. Hayal ile dolu.

Pür-hazân
f. Sonbahara uğramış, solup sararmış.

Pür-heves
f. Çok hevesli. Heves dolu.

Pür-heyecân
f. Heyecan dolu. Çok heyecanlı.

Pür-hun
Kan içinde. Kan dolu.

Pür-hânde
Neş'e dolu, çok gülme ve sevinç dolu. Sevinçli, neşeli.

Pür-kine
f. Düşmanlık ve gazab dolu.

Pür-nevâl
Çok lütuf ve ihsan. Çok çok ihsan etmek, vermek.

Pür-nur
(Bak: Pür-envar)

Pür-nâr
Çok ateşli. Çok kızgın. Ateş dolu.

Pür-nâz
Çok nazlı.

Pür-paye
f. Kırkayak.

Pür-suz
f. Çok yakıcı. Çok yanık.

Pür-sâle
f. Yaşlı. Yaşı dolgun.

Pür-temkin
f. Çok ağır başlı. Çok temkinli.

Pür-âmâl
İstek ve emellerle dolu.

Pür-âteş ü hevl
Ateş ve korku dolu.

Pür-çin
f. Çok buruşuk, çok bükülmüş ve karışık.

Pür-şa'şaa
Çok gösterişli, şa'şaa dolu.

Pürsan
(Pürsâ) f. Soran, sorucu.

Pürsiş
f. Soruş, sorma, sual ediş.

Pürsiş-i hâtır
Hatır sorma.

Püryan
f. (Bak: Biryan)

Püsender
f. Üvey oğul. Üvey evlâd.

Püser
(C.: Püserân) f. Erkek çocuk, oğul.

Püşt
f. Sırt, arka.

Püşt-pa
f. Ayak tabanı.

Püşte
f. Tepe, yığın.

Püşte-i bağ
Çimenlik, çayırlık.

Püşter
f. Arka, sırt.

Püştiban
f. Payanda, destek, dayanak. * Yardımcı, muin.

Püştivan
f. Destek, dayanak, payanda. * Yardımcı.

Püştmal
f. Peştemal.

Püştvare
f. Bir hamal yükü. Bir arkalık yük.

Pılaçka
(Arnavutça) Tar: Muharebede ve yağmada alınan eşya, çapul.

Pırlanta
İtl. Çok tıraş edilmiş, foyasız parlak elmas. Taşı pırlanta olan.

Ra
f. İsim veya zamirin sonuna ilâve edilirse, Türkçedeki i, im, in, a, e eklerinin yerine kullanılır. Meselâ:Hâne: Ev. Hâne-râ: Evi, evin, eve.Tû: Sen. Tû-râ: Seni, senin, sana.

Ra'
Küçük kene.

Ra'ad
Geveze kimse. Çok konuşan adam. * Torpil balığı.

Ra'b
Doldurmak. * Efsun, (sihir yapanlar okurlar.)

Ra'c
Şimşeklerin birbiri ardınca şakımaları.

Ra'd
Gök gürültüsü. * Bulutları sevk ve nezaret ile vazifeli bir melek adı. * Tehdit etmek, korkutmak.(Terennümat-ı hava, na'rât-ı ra'diye, nağamat-ı emvac, birer zikr-i azamet. Yağmurun hezecatı, kuşların seceatı birer tesbih-i rahmet, hakikata bir mecaz... Lemeat'tan)

Ra'd suresi
Kur'an-ı Kerim'in 13. Suresi.

Ra'd u berk
Gök gürültüsü ve şimşek.

Ra'd-ı kasıf
Korkunç gök gürültüsü.

Ra'd-ı kaza
Kaza yıldırımı, kaza şimşeği.

Ra'de
Muztarib oluş, azablı ve sıkıntılı hâl. (Rı'de şeklinde de okunur)

Ra'dendaz
(Ra'd-endaz) f. Gürleyen, gürleyici. Gök gürültüsü gibi gürleyen.

Ra'did
Korkak.

Ra'din
Gürleyen. * Gürültülü.

Ra'l
Koyunun kulağından kesilen parça.

Ra'la'
(C.: Rual) Akılsız kadın. * Kulağının ucu kesilip ilişik duran dişi koyun.

Ra'le
(C.: Riâl-Erâl-Erâil) At sürüsü. * Hurma ağacının uzunu.

Ra'n
(C.: Ruun-Riân) Ahmaklık. * Sarp dağ. * Önüne sivrilmiş dağ burnu.

Ra'na
İyi, güzel, hoş, lâtif. Pür ve revnak olan.

Ra'ra'
(C. Raâri') Kötü, alçak kimse. * Yaramaz gönüllü. * Çok uzun boylu adam. * Güzel itidalde olan kimse.

Ra'raa
Suyun şiddetle akması. * Depretmek. (Çocuk) büyümek. * Bitirmek.

Ra's
Boyanmış renkli yün. * Süt vermek. * Süt içmek.

Ra'sa'
Kulakları küpe gibi uzunca sarkık olan yahut ucunu kesmekten ilişik kalıp sallanıp duran kulakları asılı olan dişi koyun.

Ra'san
Yorgunluktan dolayı yab yab yürümek.

Ra'se
(C.: Riâs) Kulağa takılan küpe.

Ra'y
Teslim olma. * Otlatma, gütme. Otlama.

Ra'şan
Titreme, titreyiş.

Ra'şe(t)
Titreme, titreyiş. * Korkmak, havf ve dehşete giriftar olmak.

Ra'şe-i dest
El titremesi.

Ra'şeaver
(Ra'şe-âver) f. Titretici.

Ra'şedar
f. Titreyen, ürken.

Ra'şever
f. Titretici.

Ra-i mühmele
"Noktalı ze'den ayırmak için ""rı"" harfine verilen bir ad."

Raa'
Boğazına hizmet eden adi insan.

Raabe
Genişlik, vüs'at. * Büyük olmak.

Raale
Hamakat, ahmaklık.

Raaş
(Ra'şe-Ra'şen) Titretmek.

Rab'
Vasat, orta boylu. * Avlulu ev.

Rab'at
(C.: Rabeât) Attarların dağarcığı ve kutusu. * Orta boylu kimse.

Rabb
"Sâhib, mâlik, seyyid. Cenab-ı Hak (C.C.) * Besleyen, yetiştiren, terbiye eden. Müstahik. Hüdâvend. (Kur'an-ı Kerim'de bu ""Rabb"" ismi ile Cenab-ı Hak 846 def'a zikredilir.) (Bak: Âlem)( Yâni : Herbir cüz'ü bir âlem mesabesinde bulunan şu âlemi bütün eczasiyle terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz'lerin zerratını kemal-i intizamla tahrik eder. Evet Cenab-ı Hak herşey için bir nokta-i kemal tayin etmiştir. Ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. Her şey o nokta-i kemale doğru hareket etmek üzere, sanki mânevi bir emir almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esna-yı harekette onlara yardım eden ve mânilerini def'eden, şüphesiz Cenab-ı Hakk'ın terbiyesidir. Evet, kâinata dikkatle bakıldığı zaman, insanların taife ve kabileleri gibi, kâinatın zerratı, münferiden ve müçtemian Hâliklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. "" Yalnız bedbaht insanlar müstesna!"" İ.İ.)"

Rabb-üd dâr
Ev sâhibi.

Rabb-ül erbab
Bütün sâhiblerin, terbiyecilerin Rabbi, Allah. (C.C.)

Rabb-ül mal
Mal sâhibi. Sermaye sâhibi.

Rabb-ül âlemîn
"Bütün âlemlerin Rabbi. Her âlemi doğrudan doğruya Rububiyyeti ile tâlim, terbiye, tedbir ve idâre eden Cenab-ı Hak.(Kur'an-ı Kerim) (bazan iki kelimede, meselâ... Rabbüke tabiri ile ehadiyyeti ve Rabb-ül âlemîn ile vâhidiyyeti bildirir. Ehadiyyet içinde vâhidiyyeti ifade eder. Hattâ bir cümlede bir zerreyi bir göz bebeğinde gördüğü ve yerleştirdiği gibi; güneşi aynı âyetle, aynı çekiçle göğün göz bebeğinde yerleştirir ve göğe bir göz yapar. M.N.)(Her bir şey, hareketiyle bütün eşyayı vahdet nâmına zabteder. Demek, bütün yıldızları elinde tutmayan, bir tek zerreye Rabb olamaz. S.)"

Rabbaniyyun
(Rabbaniyyîn) Kendisini tamamen Cenab-ı Hakk'a vermiş olanlar. Putperestlikle alâkası olmayanlar.

Rabbanî
Rabbimize ait.

Rabbat
Kadınların efendileri, sâhipleri, kocaları.

Rabbe
Üveyana.

Rabbena
Ey bizim Rabbimiz! Ey Sâhib-i Hâlikımız! Ey bizi terbiye edip besleyen sâhibimiz! (meâlinde).

Rabbenâ
ey bizim Rabbimiz.

Rabbi yessir velâ tüassir
Ey Rabbim! Kolaylaştır, zorlaştırma, bana imdad eyle, yardım eyle (meâlinde).

Rabbî
Ey benim Rabbim.

Rabbülâlemîn
âlemlerin Rabbi.

Rabe
Yoğurt damızlığı.

Rabea
Devenin katı katı yelmesi.

Rabi'
Dördüncü.

Rabi-i aşer
Ondördüncü.

Rabia
(Müe.) Dördüncü. * Saatteki sâlisenin altmışta biri.

Rabia-i adeviye
"(Hi: 95 - 185) Basra'lı bir hatun. Bütün hayatını dine hizmet için vakfetmiş, zengin kimseler evlenmek teklifinde bulundukları halde; ""Allah'ı anmaktan, dine hizmetten beni alıkor"" fikri ile reddetmiş, fakirliği ve istiğnayı kabul edip dine hizmetten vaz geçmemiştir. Talebe okutmuş meşhur bir veliyedir. (R. Aleyha)"

Rabian
Dördüncü olarak.

Rabib
Yoğurt.

Rabih(a)
(Ribh. den) Kârlı, kazançlı, faydalı.

Rabit
Bağlı, bağlanmış, merbut.

Rabiye
(C.: Revâbi) Yüce, yüksek yer.

Rabt
Bağlamak, bitiştirmek, bir şeye bağlamak. * Nizam vermek, intizam bulmak. * Gr: Cümleleri lüzumlu edatlarla birbirine bağlamak.

Rabt edatı
Gr: Bağlama edatı. Kelimeyi veya cümleyi birbirine bağlayan harf veya kelime. (Hem, ve... gibi)

Rabt-ı kalb
Kalb bağlama, gönül bağlama.

Rabtiyye
Rabtiye. * Bağlayacak şey.

Rabıt(a)
"Rabteden, bağlayan, bitiştiren. * Münasebet, alâka, bağlılık, yakınlık. İki şeyi birbirine bağlayan tertip. * Nefsini dünyadan men edip âhirete, Allah'a (C.C.) bağlanmak. * Tertip, sıra, düzen, usûl.(...Evet, tevhid-i imanî, elbette tevhid-i kulûbü ister. Ve vahdet-i itikad dahi, vahdet-i içtimaiyyeyi iktiza eder. Evet inkâr edemezsin ki: Sen bir adamla beraber bir taburda bulunmakla, o adama karşı dostane bir râbıta anlarsın; ve bir kumandanın emri altında beraber bulunduğunuzdan arkadaşane bir alâka telâkki edersin. M.)"

Rabıta-i iman
İman bağı, insanları hususan iman edenleri birbirine bağlayan iman.

Rabıta-i mevt
Ölümünü düşünüp dünyanın fani olduğunu mülâhaza edip nefsin desiselerinden kurtulmak.

Rabıta-i şeyh
Tarikat-ı Nakşiyede, müridin hayalen şeyhinin huzurunda kendini tasavvur etmesine denir.

Rabıtabend
f. Rabtedici, bağlayıcı.

Rabız
Koyun ağılı.

Rac
f. Mide.

Raci
Rica eden, eden, uman, yalvaran. Niyaz eden. Ümitli.

Raci'
(Rücu. dan) Geri dönen, ric'at eden. * Dair, aid, alâkası olan, dokunur olan, müteallik. * Gr: Bir şahıstan kinaye olan zamir.

Racibe
(C.: Revâcib) Parmağın el ayasına bitişik olan boğumu.

Racife
Şiddetle sarsan sarsıntı. Dünyayı yerinden oynatan vakıa. İlk nefha.

Racih
Üstün olan. Kıymetli, faziletli ve itibarı fazla olan. * Fık: Beyyinatta, bürhan ve delilin tercihinde delili üstün, beyyinesi evlâ ve makbul olan taraf.

Racih-i mercuh
Bürhan ve delillerin tercih ve üstünlük esasları.

Raciha
Tercihli, daha önce diğerlerinden üstün.

Racil
Yaya olarak, yürüyerek.

Racilen
Yaya. Piyade. * Mc: Cahil, bilgisiz.

Racin
Adama alışmış davar.

Raciyane
f. Rica ederek, yalvararak.

Rad
f. Cömert, eli açık, faziletli, üstün, değerli.

Rad'
Men'etmek, engel olmak. * Bırakmak, terk etmek. * Güzellik eseri. * Kına.

Radaf
Üzerine ateş yakıp kızdırdıkları taş.

Radafe
(C.: Razf) Kızdırılmış sıcak taş (süte bırakıp sıcaklık verirler.)

Radd
Süt ile pişmiş hurma. * Vurmak, dövmek.

Radde
Derece. Rütbe. Sıra. Kerte. Mertebe. * Aşağı yukarı. * Fayda, menfaat. * Çizgi, hat.

Rade
Faide, menfaat.

Radga
(C.: Radg-Ridag) Sulu ve sıvı balçık.

Radh
Az bir şey verme. Az verilen şey. * Fık: Cihada iştirak eden kadınlara, kölelere, çocuklara ve zimmilere ganimet malından verilen mal.

Radhe
(C.: Radh-Ridh) Taşlı yer, taşlık arazi. * Büyük taşlardan olan çukur yer. (İçinde su birikip kalır.)

Radi
(Râdiye) Razı olan, rıza gösteren, itaat eden.

Radi'
(C.: Ruzâa-Ruzâ) Süt emen çocuk.

Radib
Zayıf yağan yağmur. * Sidre ağacından bir cins.

Radif
Kızmış taşla ısıtılan süt. * Kızmış taş üzerine pişirilen et. (Merzuf da derler.)

Radife
Kıyametteki ikinci Sur'un ismi. (O'nunla bütün ölüler hayat bulurlar.)

Radig
Ahmak, akılsız kimse.

Radin
Za'feran çiçeği.

Radiyen
Razı olarak, beğenilerek, hoşnud olmak suretiyle.

Radk
Her nesnenin evveli.

Radm
Büyük set.

Radme (radmâ)
Büyük taş.

Radua
Kuzusunu emziren ve hem de sağılır olan koyun.

Radyasyon
(Fr. Radiation) Bir enerjinin ışık demeti halinde yayılması.

Radı'
(Rıda'. dan) Süt kardeş. * Süt emen çocuk. * Levmedilen kimse.

Radıyallahü anh
"Allah (C.C.) ondan razı olsun, mealinde duâdır. Aslında Allah ondan razı oldu demektir.(Sahabe-i Kiram Hazeratına Radıyallahu Anh denildiğine binaen, başkalara da bu mânada söylemek muvâfık mıdır?Elcevab: Evet denilir. Çünki Resul-i Ekrem'in bir şiarı olan Aleyhissalâtü Vesselâm kelâmı gibi Radıyallahu Anh terkibi, Sahabeye mahsus bir şiar değil, belki Sahabe gibi veraset-i nübüvvet denilen velâyet-i kübrada bulunan ve makam-ı rızaya yetişen Eimme-i Erbaa, Şâh-ı Geylanî, İmam-ı Rabbanî, İmam-ı Gazalî gibi zatlara denilmeli. Fakat örf-ü ulemâda sahabeye, Radıyallahu Anh; Tâbiîn ve Tebe-i Tâbiîne, Rahimehullah; onlardan sonrakilere, Gaferehullah; ve Evliyaya, Kuddise Sırruhu denilir. M.)"

Radıyallahü anha
(Kadın için) Allah ondan razı olsun.

Radıyallahü anhüm
Allah onlardan razı olsun.

Radıyallahü anhüma
Allah onların ikisinden razı olsun.

Rafi'
Yükseltici. Hâmil. Sâhib. Kaldırıcı, kaldıran. * Esma-i İlâhiyedendir.

Rafi-üd derecat
Dereceleri yükselten. Allah. (C.C.)

Rafia
Yükselten. * Kaldırmak için destek.

Rafidan
Dicle ve Fırat ırmakları.

Rafide
Binanın direği.

Rafih
Rahat içinde ve refahla yaşıyan.

Rafit
Nikâh. Cima. Fuhşiyyat.

Rafz
Bırakma. * Rafızîlik.

Rafız
Terk eden. Salıveren. Bırakan.

Rafıza
Şii fırkalarından bir tâife. Hak mezhepten ayrılmış, namazsız, itikadı bozuk kimse. * Asker kaçağı güruhu. * Düstur, akide ve nizam kabul edilen esaslardan ayrılanlar.

Rafıziyyun
(Rafızî. C.) Rafızîler.

Rafızî
(Râfiziyye) Rafıza fırkasından olan. Hazret-i Ebu Bekir'in ve Hazret-i Ömer'in (R.A.) halifeliklerini kabul etmeyenlerden olan.

Rag
f. Çimenlik, çayırlık, bahçelik, bağlık. * Dağ eteği.

Ragabat
Rağbetler, istekler, istekle karşılamalar.

Ragad
Refah, genişlik, kolaylık. * Geçim kolaylığı.

Ragame
(C.: Rugâm) Toprak.

Ragba'
Rağbet etmek.

Ragd
Maişet genişliği, geçim bolluğu.

Ragib
İçi geniş olan nesne.

Ragibe
Rağbet olunan veya rağbetle istenilen şey. * İhsan, hediye.

Ragid
Süt bulamacı.

Ragif
Pide. Yufka.

Ragife
Sütlü bulamaç.

Ragmiyyat
Aksine, rağmına, inadına, zıddına yapılan işler.

Ragn
Meyletmek, yönelmek, eğilmek.

Rags
Nimet. Lütf-u İlâhî. Bereket. Hayır. * Çoğalmak ve uzamak.

Ragsa'
İçinden sütün aktığı meme içindeki damar.

Ragıb
(Râgıbe) (Ragbet. den) İsteyen, rağbet eden.

Ragım
Galebe eden, galip olan.

Ragıye
Dişi deve.

Rah
"(C.: Rayâh) Şarap, içki, hamr. * El ayası mânâsına olan ""Râha'nın C."" * Gitmek."

Rah-nüma
f. Yol gösteren, kılavuz. (Bak: Rehnüma)

Rah-var
f. Sarsmadan yürüyen at, rahvan at. * Atın sarsmadan yürüyüşü.

Rah-ı hak
Hak yolu.

Rah-ı necat
Kurtuluş yolu.

Rah-ı rast
Doğru yol.

Rah-ı vatan
Vatan yolu.

Raha
Değirmen.

Rahabe
Genişlik, vüs'at.

Rahah
Davanın tırnağının geniş ve büyük olması.

Rahal
(C.: Rihâl) Semer. Palan.

Rahamet
Rahim hastalığı.

Rahasa
Yumuşaklık.

Rahat
Üzüntüsüz, tasasız, kedersiz bir halde olmak. İstediği her şeyi bulup telâşsız olmak. Müsterih. * Dinlenmek. * El ayası.

Rahat-efza
f. Rahat arttıran.

Rahat-nişin
f. Rahat eden, rahat oturan.

Rahat-ı dil
Gönül rahatı.

Rahcen
Ağırlık, sıklet. * Meyletmek, eğilmek, yönelmek.

Rahdan
f. Yol bilen.

Rahe
Avuç içi, el ayası.

Rahf(e)
Kaymak. * Elde durmaz derecede sıvı olan hamur.

Rahi
Rahat yürüyüşlü binek. * Sâkin, rahat.

Rahib
Kendisinden korkulan şey. Korkulu.

Rahib-ür râhe
Cömert, eli geniş.

Rahiban
(Râhib. C.) Râhibler. Keşişler.

Rahibe
Kadın rahib.

Rahih
Yumuşak, sulu balçık.

Rahik
Safi şarap, Cennet şarabı.

Rahil
"(C.: Ruhal-Rihâl) Dişi olan koyun kuzusu. (Erkeğine ""hamel"" derler.)"

Rahile
Yük hayvanı. * Yük getiren deve. * Topluluk, kafile. * Üzerine binilen deve.

Rahilezen
f. Yük hayvanını süren.

Rahim
(Rahm. dan) Rahmet edici, acıyan, merhamet eden.

Rahim(e)
Hafif sesli, lâtif sözlü kız.

Rahimallah
Allah rahmet eylesin.

Rahimane
Şefkat ederek, acıyarak. Merhamet ve rahmet ile Cenab-ı Hakk'a yakışır tarzda.

Rahime
Rahmet eylesin.

Rahimehullah
"""Allah ona merhamet eylesin, Allah rahmet eylesin"" meâlinde duâdır."

Rahimehumallah
"""Onların ikisine de Allah rahmet eylesin"" meâlinde duâdır."

Rahimehumullah
"""Allah onlara rahmet eyleye"" meâlinde duadır."

Rahimiyyet
(Bk: Rahmaniyet)

Rahimîn
(Rahîmûn) Merhametliler, acıyıp esirgeyenler, rahmet edenler, şefkat edenler.

Rahin
Rehin veren, malını rehine koyan. *Sâbit, dâim, devamlı. * Devenin ve adamın zayıfı.

Rahis
Ucuz, yumuşak elbise. * Ansızın ölüm.

Rahiye
(C.: Revâhi) Bal arısı.

Rahiyye
Yolluk. Yol masrafları.

Rahk
Sarmak, istilâ etmek.

Rahl
(C.: Rihâl) Semer, palan. * Yağmurluk ve saire gibi yol levâzımı.

Rahl (rıhl)
Göçmek, irtihal etmek.

Rahle
Küçük masa.

Rahle-i tedris
Üzerine ders verilen veya alınan rahle. * Bir âlimden alınan ders.

Rahlâ'
Arkası beyaz, diğer yerleri siyah olan dişi koyun. * Yalnız arkası kara olan deve.

Rahm
Acıma, koruma, esirgeme, şefkat etmek. * Hısımlık, karabet, akrabalık.

Rahm ü şefkat
Merhamet ve şefkat etmek.

Rahma'
Başı beyaz olan dişi koyun.

Rahman
Bütün yaratıklara rızıklarını veren, her an bütün mahlukat hakkında hayır ve rahmet irade buyuran, bütün mahlukatına sayısız nimetler veren. Nizam ve adâlet sâhibi. (Allah)

Rahman suresi
(Errahman Suresi de denir.) Kur'an-ı Kerim'in 55. suresidir. Bu sureye Arus-ül Kur'an da denilmiştir. Mekkîdir.

Rahmaniyyet
"Cenab-ı Hakk'ın Rahman oluşu.(Yâni: Gözümüzle görüyoruz, birisi var ki, bize zemin yüzünü rahmetin binlerle hediyeleri ile doldurmuş, bir ziyafetgâh yapmış ve Rahmâniyetin yüz binlerle ayrı ayrı lezzetli taamları içinde dizilmiş bir sofra etmiş ve zemin içini rahimiyyet ve hakîmiyetin binlerle kıymettar ihsanlarını câmi' bir mahzen yapmış. Ve zemini devr-i senevîsinde bir ticaret gemisi hükmünde her sene âlem-i gaybdan levâzımat-ı insaniyye ve hayatiyyenin yüz bin çeşitlerinden en güzellerini içine alarak yüklenmiş bir nevi sefine veya şimendifer gibi; ve her baharı ise, erzak ve elbisemizi taşıyan bir vagon hükmünde olarak bizlere gönderir. Bizi gayet rahimane beslettirir. Ve bütün o hediyelerden, o nimetlerden istifade etmemiz için bize de yüzlerle ve binlerle iştihalar, ihtiyaçlar, duygular, hissiyatlar, hisler vermiş...Evet, bize öyle bir mide vermiş ki, hadsiz taamlardan lezzet alır. Ve öyle bir hayat ihsan etmiş ki, duyguları ile bir sofra-i nimet gibi koca cismâni âlemde hadsiz nimetlerinden istifade eder. Ve öyle bir insaniyet bize lutfetmiş ki, akıl ve kalb gibi çok âletleri ile hem maddi hem mânevi âlemin nihâyetsiz hediyelerinden zevk alır. Ve öyle bir İslâmiyet bize bildirmiş ki; âlem-i gayb ve âlem-i şehâdetin nihâyetsiz hazinelerinden nur alır. Ve öyle bir iman hidayet etmiş ki, dünyâ ve âhiret âlemlerinin hasra gelmez envarından ve hediyelerinden tenevvür edip müstefid eder. Güyâ Rahmet tarafından bu kâinat hadsiz antika ve acib ve kıymetli şeylerle tezyin edilmiş bir saraydır. Ve bütün o saraydaki hadsiz sandıkları ve menzilleri açacak olan anahtarlar insanın ellerine verilmiş ve bütün onlardan istifade ettirecek olan ihtiyaçlar, hissiyatlar insanın fıtratına verilmiş.İşte böyle dünyayı ve âhireti ve her şeyi kaplamış bir rahmet, elbette o rahmet, Vahidiyyet içinde bir Ehadiyyetin cilvesidir.Yani nasıl ki güneşin ziyası, mukabilindeki umum eşyayı ihâta etmesi ile Vahidiyyete bir misâl olduğu gibi, parlak ve şeffaf her bir şey dahi kabiliyetine göre güneşin hem ziyasını, hem hararetini hem ziyasındaki yedi rengini, hem aks-i misâlini almakla Ehadiyete bir misâl olduğundan elbette o ihâtalı ziyayı gören adam, arzın güneşi vâhiddir, bir tektir diye hükmeder. Ve her parlak şeyde hatta katrelerde güneşin ışıklı, harâretli aksini müşâhede eden o adam, güneşin ehadiyyetini, yâni; bizzat güneşi sıfatları ile ""her şeyin yanındadır ve her şeyin âyine-i kalbindedir"" diyebilir.Aynen öyle de: Rahmân-ı Zülcemâlin geniş rahmeti dahi ziya gibi umum eşyayı ihatası o Rahmânın Vahidiyetini ve hiç bir cihette şeriki bulunmadığını gösterdiği gibi, her şeyde hususan her bir zihayatta ve bilhassa insanda o cemiyetli Rahmetin perdesi altında o Rahmânın ekser isimlerinin ışıkları ve birnevi cilve-i zâtiyyesi bulunarak, her ferdde bütün kâinata baktıracak ve münâsebettarlık verecek bir cem'iyyet-i hayatiye vermesi dahi, O Rahmânın ehadiyyetini ve herşeyin yanında hâzır ve herşeyin her şeyini yapan (O) olduğunu isbat eder.Evet nasıl ki, O Rahmân, o rahmetin vahidiyyetiyle ve ihatası ile kâinatın mecmuunda ve zeminin yüzünde celâlinin haşmetini gösteriyor. Öyle de ehadiyyetin cilvesi ile her bir zihayatta, hususan insanda bütün nimetlerin nümunelerini o ferdde toplayıp o zihayatın âlât ve cihâzâtına geçirip tanzim ederek mecmu-u kâinatı (parçalanmadan) o tek ferde bir cihette aynı hanesi gibi verdirmesi ile dahi cemâlinin hususi şefkatini ilân eder ve insanda enva-ı ihsanatının temerküzünü bildirir.Hem nasıl ki, bir kavunun (meselâ) her bir çekirdeğinde o kavun temerküz ediyor. Ve o çekirdeği yapan zat, elbette odur ki, o kavunu yapar. Sonra ilminin hususi mizanı ile ve hikmetinin ona mahsus kanunu ile o çekirdeği ondan sağar, toplar, tecessüm ettirir ve o tek kavunun tek ve vâhid ustasından başka hiç bir şey o çekirdeği yapamaz. Ve yapması muhaldir. Aynen öyle de: Rahmaniyyetin tecellisi ile kâinat bir ağaç, bir bostan; ve zemin bir meyve, bir kavun; ve zihayat ve insan bir çekirdek hükmünde olduğundan elbette en küçük bir zihayatın Hâlikı ve Rabbi bütün zeminin ve kâinatın Hâlikı olmak lâzım gelir.Elhâsıl: Nasıl ki, ihâtalı olan Fettahiyet hakikatı ile bütün mevcudatın muntazam suretlerini basit maddeden yapmak ve açmak, vahdeti bedahetle isbat eder. Öyle de, her şeyi ihata eden Rahmaniyyet hakikatı dahi vücuda gelen ve dünya hayatına giren bütün zihayatları ve bilhassa yeni gelenleri kemâl-i intizamla beslemesi ve levazımatını yetiştirmesi ve hiç birini unutmaması ve aynı rahmet her yerde, her anda ve her ferde yetişmesi ile bedahetle hem vahdeti, hem vahdet içinde ehadiyyeti gösterir. Ş.)"

Rahmanî
Rahman'a ait ve müteallik. Allah'tan gelen, her hususta hayırlı olan.

Rahme
(C.: Ruham) Kartal. * Rahmet, muhabbet.

Rahmet
Merhamet, acımak, şefkat etmek, ihsan etmek, esirgemek. * Mc: Yağmur.(...Sâni-i Âlem'in her şeyi içine almış ve her şeyi istilâ ve istiab etmiş bir rahmet -i vâsiası vardır. Vâlidelerin, hattâ bir cihette nebatatın evlâdına olan şefkatleri ve küçük, zayıf yavrularının sühulet-i rızkları, o rahmet deryasından bir katredir. M.N.)

Rahmet-i bîpayan
Sonsuz rahmet.

Rahmeten-li-l-âlemin
Bütün âlemlere rahmet olan Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm.

Rahmetenlilâlemîn
âlemler için rahmet olan Peygamberimiz.

Rahmetullâhi-aleyh
"""Allah'ın (C.C.) rahmeti onun üzerine olsun"" meâlinde vefat etmiş müslümanlar için söylenen duâ."

Rahmi
Rahmete mensub, rahmetle alâkalı, rahmete müteallik.

Rahmut
Mübalağa ile esirgemeklik.

Rahmân
sonsuz merhametli, Allah.

Rahmânirrahîmîn
Rahman ve Rahîm olan Allah.

Rahmânî
Rahmanla ilgili.

Rahmânürrahîm
dünyada da âhirette de âcizlere merhamet eden Allah.

Rahname
f. Yol ve yön gösteren kâğıt. Harita.

Rahne
f. Gedik, yarık. Gemilerin bordalarında veya su kesimlerinin altında mermi isabetiyle veya herhangi bir te'sirle açılan delikler, yarıklar. * Yara. * Bozukluk. Zarar.

Rahnedâr
f. Eksiği, bozuğu olan. * Zarara uğramış. * Yıkığı olan.

Rahrev
f. Yolcu.

Rahs
Yıkamak. * Yumuşak.

Raht
(C.: Ruhut) Binek atlarına vurulan eyer, takım. * Pencere ve kapıların menteşe takımı. * Yol levazımı. * Döşeme ve ev takımı.

Raht-ı arus
Gelin eşyası.

Raht-ı hümayun
Padişahın mücevherli eyer takımı.

Rahtlamak
Ata raht ve takım takmak.

Rahum
Doğurduktan sonra rahminde hastalık meydana gelen deve.

Rahv
Gevşek, sölpük, rahâvetli.

Rahve
(Bak: Rihve)

Rahyan
Kaburganın omuz kemiği ile bitişmesi.

Rahye
Düz meydan.

Rahz
Yıkamak.

Rahzen
f. Yol vuran. Yol kesen. Eşkiyâ, haydut.

Rahzenî
f. Haydutluk, eşkiyâlık. Yol kesicilik.

Rahîm
merhametli, acıyan.

Rahş
Gösterişli, güzel at. * Rüstem adlı bir pehlivanın atı.

Rahşa
(Rahşân) f. Parlak.

Rahşende
f. Parıldıyan, parıldayıcı.

Rahşiş
f. Parlayış.

Rai
(Rü'yet. den) Görücü, gören. * Gr: R harfiyle alâkalı. R harfine mensub.

Raib
Korkmuş. * Semizliğinden yağı damlar olan. * Dolu.

Raic
Revaçta olan, sürümü olan. Rağbet bulan.

Raic-i mal
Malın değeri.

Raic-i vakt
Bir şeyin şimdiki değeri.

Raid
Konaklanacak yeri görmek için önceden gönderilen kimse. * El değirmeni.

Raide
(C.: Revâid) Gürleyen bulut. * Sözü çok olan kişi.

Raif
"Önde giden at. (""pişnek"" derler) * Burun ucu. * Dağ burnu."

Raik(a)
Hâlis, sâfi, sâde, katışıksız.

Rain
Muhkem, sağlam yapılı, berk yer.

Raiyane
f. Çobanca. Çobanlığa ait.

Raiyye
(C.: Raâyâ) Saklı, mahfuz.

Raiyyet
Bir hükümdar idaresinde olanlar, birinin idaresine bağlı olanlar. Devletin idâresindeki umum insanlar. * Sürü. Otlatılan hayvan sürüsü.

Raiyyet-perver
f. Halka iyi bakan, iyi idare eden. İnsanların ihtiyacını te'min eden, onların iyiliğini seven ve onlar için iyilik isteyen.

Raiz
(Râyiz) Öfkeli, kızgın.

Raiş
Huk: Rüşvet veren kimse ile rüşvet alan arasında vasıtalık eden kimse.

Rak
Erkek yengeç.

Rak'
Eğilmek.

Rakaat
Hamâkat, ahmaklık.

Rakabat
(Rakabe. C.) Boyunlar. Ense kökleri. * Köleler, câriyeler. Kullar.

Rakabe
Ense kökü, boyun. * Kul, köle, câriye.

Rakadan
Oynayıp sıçrama.

Rakaha
Ticaret. * Kesb, kazanma.

Rakak
Üstü yumuşak, altı sert olan düz yer.

Rakam
Bütün satıcı, bütün satan.

Rakamkeş
f. Rakam atan. Yazan çizen.

Rakamzede
f. Yazılan, söylenen. Yazılmış.

Rakamzen
f. Yazıcı, yazan. Kayıt ve işâret eden.

Rakamî
Rakam ve sayıya ait. Rakamla alâkalı.

Rakan
(Rakun) Za'feran çiçeği. * Kına.

Rakb
Muntezir olmak, beklemek.

Rakd
Uyumak üzere bulunma. Uykuya dalar gibi olma.

Rakde
Uyku. Berzah.

Raki'
Rüku' eden. Huzur-u İlâhîde eğilen.

Rakian
Rüku' ederek, huzur-u İlâhîde eğilerek. Rüku' etmek suretiyle.

Rakiane
f. Rüku' eder gibi. Eğilerek.

Rakib
Binen. Binici. * Herhangi bir nakil vasıtasına binmiş olan.

Rakiban
(Rakib. C.) f. Rakibler. Birbirleriyle yarışanlar. * Bekçiler.

Rakiben
Binmiş olarak, binerek.

Rakid(e)
Hareketsiz, durgun.

Rakik ü nizâr
İnce ve zayıf.

Rakik(a)
(Rikkat. den) Yufka yürekli, ince merhamet ve şefkat sahibi olan. * Köle, câriye.

Rakik-ül kalb
Yufka kalbli, çok merhametli, ince duygulu.

Rakim
"Yazılmış nesne. Yazı yazılacak levha. * Ashab-ı Kehf'in mağarasının bulunduğu dağ; veya bazılarınca mağaranın bulunduğu dere; veya Ashab-ı Kehf'in başka bir ismi. * Ashab-ı Kehf'in isim ve kıssalarının yazılı bulunduğu kitabe."

Rakime
Yazılmış kâğıt. Mektub.

Rakis
Yol gösteren, kılavuz. * Harman yerinde harmanı döğerken öküzün dönmesi.

Rakk
Kitap, sahife. * Kâğıt yerine kullanılan ince deri parçası. * Tomar. * Yama.

Rakka
Dere yanında olup sel geldiğinde üzerine yayılan arazi. * Bir yerin adı.

Rakkas
Oynayan, dans eden, köçek.

Rakkase
Oynayıp dans eden kadın.

Rakkasâne
f. Oynar şekilde. Raksederek.

Rakle
(C.: Rikal) At sürüsü. * Uzun hurma ağacı.

Rakm
Yazmak. * Mühür yapmak.

Rakme
Derenin kenarı. * Bahçe.

Rakmiyyat
Medine yakınında bir yere nisbet edilen oklar.

Rakrak
Şuleli ve ziyâlı, parlak, nurlu.

Rakraka
Nâzik ve derisi yumuşak olan kadın.

Rakrakan
Serap.

Raks
Sıçrayarak oynamak, dansetmek.

Raks-ı mükerrer
Tekrar tekrar yapılan raks. Döne döne oynama.

Rakskünân
f. Raksederek, raksede ede, oynıyarak, oynıya oynıya.

Raksân
Rakseden, dans eden, oynayan.

Rakud
(C.: Revâkıd) Derinliği fazla olan küp.

Raky
Yükselmek, terakki etmek.

Rakıb
Gözeten, bekleyen.

Rakıde
Mertek adı verilen uzun ince ağaç.

Rakım
Belâ, musibet. Zahmet. Dâhiye.

Rakş
Nakşetme, süsleme.

Rakşa'
(C.: Rukaşâ) Alaca yılan. * Süslü kadın.

Ral
(C.: Rilâl-Ri'lân-Er'ül- Reele) Deve kuşunun yavrusu.

Ram
f. İtaat eden, boyun eğen, itaatli, münkad.

Ramad
Kül, ateş külü.

Ramak
Nefes alacak kadar kalan hava, az bir hayat eseri. * Çok az şey.

Ramas
Göz çapağı.

Ramaz
Güneşin sıcaklığı şiddetle ve yakarak gelmek, şiddetli olmak, yakmak. * Kesinleştirmek.

Ramazan
oruç ayı.

Ramazaniye
Ramazana ait. Ramazan hakkında. * Ramazan ayına dair medhiye veya kaside.

Rametmek
Boyun eğdirmek, itaate getirmek.

Rami
(Remy. den) Ok, mermi v.b. şeyler atan atıcı.

Ramih
Süngü batıran, mızrak saplayan.

Ramik
Miskle karıştırılan siyah bir madde.

Ramile
Yelmek. * Şam vilâyetine bağlı bir yerin adı.

Ramis
Toprağı her yöne sürüp savuran rüzgâr.

Ramişe
İyilik, gökçelik, hasene.

Ramişger
f. Çalgıcı. Saz çalan.

Ramk
Nazar etmek, bakmak.

Rampa
Fr. İki geminin birbirine veya bir geminin iskeleye yanaşıp bitişmesi. * Şose veya demiryolundaki yokuş. * Trenin eşya almağa mahsus yanaştığı set.

Rampacı
Eski deniz muharebelerinde yakından dövüşerek zabtedilmek istenilen bir düşman gemisine hücumla borda bordaya gelindiği sırada düşman gemisindeki askerlerin vuku bulacak hücumunu menetmek için güverteye yayılan silâhendazlar.

Ramt
Ayıplama.

Ramuz
Deniz.

Ran
(Reyn. den fiil) Kalb katılaşması, lekelenmek. Kalbin kasavetlenmesi. * Pas, kir. (Bak: Reyn)

Ranec
Hindistan cevizi.

Ranin
f. Pantolon. şalvar. Don.

Rapor
Fr. Bir tedkik neticesini bildiren yazı.

Rapörtaj
(Bak: Röportaj)

Ras'
Yapışmak.

Rasaa
(C.: Rusâ) Bal arısının yavrusu.

Rasad
Gözetlemek, beklemek, pusuda olmak.

Rasadgâh
f. Bekleme yeri, gözetleme yeri. Gözlemevi.

Rasadhâne
f. Havanın değişen şekillerini, sıcaklık ve soğukluğu tesbit etmek için veya yıldızların hareketlerini tesbit ve takib maksadiyle çalışılan yer.

Rasaf
Kaldırım. Kaldırım taşları.

Rasafe
(C.: Risâf) Ok üstüne sarılan kiriş.

Rasafet
Dayanıklılık, sağlamlık.

Rasanet
Sağlamlık, dayanıklık. * Sabit, muhkem, metin.

Rasas
Kurşun, kalay, lehim.

Rasas-ı müzab
Eritilmiş kalay.

Rasasî
Kalaycı. * Kurşun renginde olan.

Rasd (rusud)
Yol gözlemek.

Rasf
Oka kiriş sarmak. * Birbirine zammetmek. * Kaldırım döşemek.

Rasi'
Hırs ve tama eden.

Rasia
(C.: Rasâyi) Halka.

Rasib (râsibe)
Tortulaşan, dibe çöken.

Rasid
Muntazır, bekleyen kimse. * Avını bekleyen ve yaklaştığında hemen üzerine sıçrayan canavar.

Rasif
Dayanıklı, sağlam, muhkem. * Taş temel, rıhtım. * Denizin yüzüne çıkmış kayalar.

Rasife
Su içinde yapılan sed. Rıhtım.

Rasih(a)
(C.: Râsihîn-Râsihûn) (Rüsuh. dan) Temeli kuvvetli, sağlam. * Bilgisi, bilhassa dinî bilgileri çok geniş olan. * İyice oturmuş, dem ve damarlarına yerleşmiş, temeli sağlam ve kuvvetli olan.

Rasihun
(Rasihîn) (Râsih. C.) Âlimler, din bilgisi çok sağlam ve derin olan büyük zatlar. * Temeli kuvvetli ve sağlam olanlar.

Rasihâne
f. Sağlamca, sağlam delil ve bürhana dayanmak suretiyle.

Rasim
Resim yapan, çizgi çizen. * Akar su.

Rasime
Âdet. Eskiden kalma âdet.

Rasin
Andız otu.

Rasiye
(C.: Revâsi) Büyük dağ.

Rasn
İkmal etmek, tamam etmek, muhkem kılmak.

Rasras
Sağlam ve sert yer.

Rasrasa
Muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

Rass
Binayı sağlamlaştırmak. * Birbirine darlık getirmek. * Bazısını bazısına ulaştırmak.

Rassad
(Rasad. dan) Rasad eden. Dikkatle gözleyen.

Rassas
Kalaycı.

Rast u çep
f. Sağ sol, sağdan soldan.

Rastan
(Râst. C.) Doğru olanlar. Haklı kimseler.

Rastbîn
f. Herşeyin hak ve doğrusunu görüp farkeden.

Rastgû
(C.: Râstguyân) f. Doğru konuşan, hak konuşan.

Rastkâr
f. Doğru adam.

Rastî
f. Doğruluk, gerçeklik.

Rasyonalizm
"Fr. Fls: Akliyecilik. Her şeyin yalnız akıl ile bilinebileceğini iddia eden bir felsefi görüş. (Bak: Felsefe)(Nazar-ı nübüvvet ve tevhid ve iman; vahdete, âhirete, uluhiyyete baktığı için hakaiki ona göre görür. Ehl-i felsefe ve hikmetin nazarı; kesrete, esbaba, tabiata bakar, ona göre görür. Nokta-i nazar birbirinden çok uzaktır. Ehl-i felsefenin en büyük bir maksadı ehl-i usul-id din ve ülemâ-i İlm-i Kelâm'ın makasıdı içinde görünmeyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir.İşte onun içindir ki, mevcudatın tafsil-i mâhiyetinde ve ince ahvâllerinde ehl-i hikmet çok ileri gitmişler. Fakat hakiki hikmet olan ulûm-u âliye-i İlâhiye ve uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir mü'minden daha geridirler. Bu sırrı fehmetmeyenler, muhakkikîn-i İslâmiyeyi hükemâlara nisbeten geri zannediyorlar. Halbuki akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki, veraset-i nübüvvet ile makasıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler. Hem her bir şey, iki nazar ile bakıldığı vakit iki muhtelif hakikatı gösteriyor. İkisi de hakikat olabilir. Fennin hiç bir hakikat-ı kat'iyyesi Kur'anın hakaik-ı kudsiyyesine ilişemez. Fennin kısa eli onun münezzeh ve muallâ dâmenine erişemez. Nümune olarak bir misâl zikrederiz.Meselâ : Küre-i arz, ehl-i hikmet nazarı ile bakılsa, hakikatı şudur ki: Güneş etrafında mutavassıt bir seyyare gibi hadsiz yıldızlar içinde döner. Yıldızlara nisbeten küçük bir mahluk. Fakat ehl-i Kur'ân nazarı ile bakıldığı vakit hakikatı şöyledir ki; semere-i âlem olan insân, en câmi, en bedi' ve en âciz, en aziz, en zayıf, en lâtif bir mu'cize-i kudret olduğundan beşik ve meskeni olan zemin semaya nisbeten maddeten küçüklüğü ile ve hakareti ile beraber, manen ve san'aten bütün kâinatın kalbi, merkezi; bütün mu'cizat-ı sanatının meşheri, sergisi, bütün tecelliyat-ı esmâsının mazharı, nokta-i mihrakiyesi; nihayetsiz faaliyet Rabbaniyenin mahşeri, ma'kesi; hadsiz hallakıyet-i İlâhiyenin, hususan, nebatat ve hayvânâtın, kesretli enva-ı sagiresinden cevadane icadın medarı, çarşısı ve pek geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın küçük mikyasta nümunegâhı ve mensucat-ı ebediyenin sür'atle işleyen tezgâhı ve menazır-ı sermediyenin çabuk değişen taklidgâhı ve besatin-i daimenin tohumcuklarına sür'atle sünbüllenen dar ve muvakkat mezraası ve terbiyegâhı olmuştur.İşte arzın bu azamet-i maneviyesinden ve ehemmiyet-i san'aviyesindendir ki, Kur'an-ı Hakim semâvata nisbeten büyük bir ağacın küçük bir meyvesi hükmünde olan arzı, bütün semavata karşı küçücük kalbi büyük kalıba mukabil tutmak gibi denk tutuyor. Onu bir kefede, bütün semavatı bir kefede koyuyor, mükerreren $ diyor. İşte sair mesaili buna kıyas et. Ve anla ki, felsefenin ruhsuz, sönük hakikatları Kur'anın parlak, ruhlu hakikatları ile müsademe edemez. Nokta-i nazar ayrı ayrı olduğu için ayrı ayrı görünür. S.)(...Acaba akıllarına güvenen akılsız feylesoflar gibi ""aklımız bize yeter"" deyip sana ittiba'dan istinkâf mı ederler? Halbuki akıl ise, sana ittibaı emreder. Çünkü bütün dediğin mâkuldür. Fakat akıl kendi başı ile ona yetişemez...Yahut inkârlarına sebeb, tâgi zâlimler gibi hakka serfüru etmemeleri midir? Halbuki mütecebbir zâlimlerin rüesaları olan fir'avunların, nemrudların âkibetleri mâlumdur... S.) (Bak: İsbatiyecilik)"

Rasyonel
Fr. Fls: Akla uygun, hesaplı, ölçülü, biçili.

Rasî
Kımıldamıyan, sâbit. * Lenger atmış olan gemi. Demirlemiş gemi.

Rasğ
Bilek, elbileği.

Rasıd
(C.: Râsıdân) (Rasad. dan) Gözleyen, gözeten, rasad eden. Dikkatle bakan.

Rasıdân
(Râsıd. C.) Dikkatle bakıp gözliyenler, rasad edenler.

Rat'
(Bak: Ret')RATA' : Hamakat, ahmaklık.

Ratabet
(Ratb. dan) Rutubet, nem, yaş.

Ratanet
Arapçanın hâricindeki bir dille konuşma.

Ratb
Rutubet, nemlilik yaşlık. * Rutubetli, yaş. * Yaş hurma. * Mülâyim, yumuşak.

Ratb-ül lisân
Yumuşak sözlü. Mülâyim lisanlı.

Ratbe
(C: Ritâb) Genç ve güzel sevgili. * Yonca otu.

Rath
Yoğurmak. * Yumuşak etmek, yumuşatmak.

Ratib
Tertib edip sıraya koyan.

Ratibe
(C.: Revâtib) Maaş. Vazife.

Ratibehâr
f. Vazifeli. Görevli.

Ratic
Çam sakızı.

Ratin
Reçine. Çam sakızı.

Ratit
Avaz, ses. * Ahmak, akılsız kişi.

Ratiyan
(Râtiyâne) f. Çam sakızı, reçine.

Ratk
Ulaşmak, yetişmek.

Ratl
(Ratıl) Eskiden kullanılan sıvı ölçüsü olup bâzı yerlerde yüzotuz dirhem sayılmıştır. Bâzen oniki kıyyedir. Kıyye kırk dirhemdir.

Ratrat
Bir nevi pelte. * Deve su içtiğinde havuz içinde artıp kalan su.

Rats
El ayasıyla vurmak.

Ratıb
Islak, nemli, çok yaş, rütübetli. Tâze.

Ratık
Bir şeyin yarığını bitiştiren, yırtığını kavuşturup birleştiren.

Rauf
acıyan ve esirgeyen, Allah.

Raufe
Kuyuyu temizleyen kişinin üzerine oturması için kuyunun dibine konan taş. * Davarlarını sulayan veya su içen kimselerin oturması için kuyunun kenarına konan taş.

Rauk
Süt süzeği.

Raum
Burnundan sümükleri akan zayıf hasta koyun.

Raus
İhtiyarlıktan dolayı başını titreten kişi.

Rav'
Ürkmek, korku, halecan. Hareket-i nefsaniye. Havf.

Ravh
Rahatlık. Rahmet ve kolaylık. * Serin serin esen rüzgârın vücuda dokunmasiyle verdiği serinlik ve sefa. * Koklamak.

Ravhullah
Allah'ın verdiği rahatlık.

Ravi
Rivayet eden. İnsanlara haberleri nakleden. * Hadis nakleden. * Söyleyen, anlatan.

Ravi-i hadis
Hadis rivayet eden.

Ravi-i kıssa
Bir hâdiseyi hikâye eden. Hikâye anlatan.

Raviyan
(Râvi. C.) Rivayet edenler. Hikâye anlatanlar.

Raviye
Su taşıyan hayvan.

Ravuk
Süzek, süzgeç.

Ravvah
Rahat ettirmek. (Bak: Ravh)RAVZ : Bahçeler. Ağaçlık ve çimenlik yerler.

Ravza
Sulu yer, bahçe, bostan, çimenlik yer.

Ravza-i cinân
Cennet bahçeleri. Cennetlere giden yol.

Ravza-i mutahhara
Fahr-i Kâinat Aleyhi Efdal-üs-Salavat ve Efdal-üt-tahiyyât Efendimizin Kabr-i Şerifiyle Minberin arasındaki saha.

Ravza-i rıdvân
Cennet.

Ravzaimutahhara
Peygamberimizin pak ve mübarek kabri.

Ravzat
(Ravza. C.) Bahçeler. Çimenlik ve ağaçlık yerler.

Ray
Re'y, fikir, Hüküm ve itikad. (Bak: Re'y)

Ray'an
Her nesnenin evveli.

Rayat
(Râyet. C.) Bayraklar.

Rayb
şek, şüphe, reyb.

Rayb-el menun
Zamanın hâdiseleri. * Ölüm. * Iztırab veren hâdiseler.

Rayet
Bayrak, alem, livâ, sancak. * Gerdanlık.

Raygan
f. Parasız, bedâva. * Pek fazla, pek çok.

Rayi'
Acib nesne. * Cömert kişi.

Rayic
(Bak: Râic)

Rayiha
Koku, hoş koku.

Rayihadar
f. Kokulu. Hoş kokulu.

Rayihanisar
f. Koku saçan.

Rayik
Acib ve hâlis nesne.

Rayiz
Seyis.

Rayiş
(Bak: Raiş)

Raz
f. Gizli sır, saklı şey. * Mimar. * Marangozların işini tanzim eden.

Raz puş
f. Sır saklayan, sır gizleyen.

Raz-aşna
f. Bir sırrı bilen.

Raz-dan
f. Sırrı bilen, sırra ortak olan dost.

Raz-ı nihan
Gizli tutulan sır.

Razan
f. Gizli sırlar, gizlilikler.

Raziyane
(Rezene) Dere otu nev'inden bir nebat adı.

Raziz
Dökülmüş ve parçalanmış.

Razraz
İri vücutlu kimse. * Dökülmüş ve ufanmış taş.

Razz
Kesmez âlet.

Razze
(Razz. dan) Ezen, ezici.

Razı
Hoşnud, rıza gösteren, kabul eden. * Boyun eğen, itaat eden.

Razıa
Emzikli, çocuklu kadın.

Razık
"Rızık veren; yiyecek, içecek, giyecek gibi canlı mahlukata lüzümu bulunan her çeşit ihtiyacını te'min edip veren. (Allah)"

Razık-ı hakiki
Hakiki rızık veren. Hiç bir vasıtaya ihtiyacı olmadan en güzel nimetleri yaratan ve bütün rızıkları ancak kendisi veren Allah (C.C.)

Rağbet
(Ragbet) İstek, arzu. İyi sayılmak. Bir şeyi çok iştiyakla istemek. İhlasla dua etmek, teveccüh etmek.

Rağbet-i umumiye
Umum tarafından rağbet edilip beğenilme. Herkes tarafından istenme.

Rağbeten
Rağbet ederek, istekle.

Rağm
(Ragm) Bir şeyden hoşlanmayıp kerih görmek. Bir işi birisine zor ile tutturmak. Züll ve hakaret. Kahretmek.

Rağmen
Aksine olarak, inadına, zıddına olarak, zoraki.

Rağmen alâ-enfihi
Tahkir maksadıyla, birinin kibrini, burnunu kırmak için.

Rağmen li-enfihi
(ve alâ rağmihi) Zoraki ve mahsus tahkir ve tezlil için olan hareket.

Raşi
Rüşvet veren.

Raşid(e)
(Rüşd. den) Hak dinini kabul eden, doğruya giden, rüşde erişmiş olan. * Akıllı.

Raşidîn
Hakka erişmiş olanlar. Kâmil ve çok ileri olgun kimseler. Akıllılar.

Raşih
Yürüyebilen geyik yavrusu.

Raşin
Adı tufeylî olan ve davetsiz olarak ziyafetlere giden kimse.

Re'b
Mantar. * Toplamak, cem'etmek. * Islah etmek, düzeltmek.

Re'bele
Cür'et, ikdam.

Re'bil
Câriye, kadın esir.

Re'fe
Esirgemek, korumak. Acımak. Şefkat etmek.

Re'fet
Merhamet, acımak. * Yüce.

Re'fetlü
Eskiden kumandanlara, serdarlara mahsus resmi ünvan.

Re'fetmeâb
f. Çok merhametli.

Re'l
(C.: Riâl-Ri'lân-Er'ul) Deve kuşu yavrusunun erkeği.

Re'ree
Gözü tez tez döndürmek. * Koyun çağırmak.

Re's
Baş, kafa. * Tepe. Uç. * Başlangıç. * Reis.

Re's-ül mal
Ana para, sermâye, kapital. * İnsan ömrü, hayat.

Re'sa
Başı ve yüzü siyah olan koyun.

Re'sen
Kendi başına, bizzat. * Kimseye danışmadan. Müstakil olarak. * Doğrudan doğruya.

Re'y
Görüş, görmek, rey. Hüküm ve itikad. Kıyas etmek. Bir iş hakkında söylenen söz, fikir.

Re'y-i sâlim
Doğru fikir ve düşünce.

Re'y-i âm
Umumun re'yi, ekseriyetin fikri. Umumun görüşü.

Re'y-ül ayn
Kendi gözüyle görerek.

Realist
Fr. Fls: Hakikatçı. Nefs-ül emre uygun düşünen. Realizm taraftarı.

Realite
Fr. Gerçekten olan şey. Olduğunun tıpkısı. Gözümüzle gördüğümüz gibi. (Bak: Rasyonalizm)

Realizm
Umumi fikirleri birer hakikat sayan felsefi görüş. Hadiseleri olduğu gibi anlatma ve gösterme gayesi güden san'at çığırı, fikri.

Reaya
(Raiyet. C.) Bir kimsenin emri altında bulunanlar. * Bir hükümdar idaresi altında bulunan halk. * Hristiyan tebaa. * Bütün halk.

Reb'
Ev, arazi. Barınılan, iskân olunan yer.

Reba'
Uzunluk.

Rebabe
(C.: Ribâb) Bazısı bazısına binmiş olan beyaz bulut.

Rebace
Bönlük, ahmaklık, biladet.

Rebah
Faide, menfaat. * Kediye benzer bir canavarın adı.

Rebaiye
(C.: Rebâıyyât) Seniyye ile nâb arasında olan dört diş.

Rebaz
"Şehrin yarısı ve etrafı. * Her nesnenin eğlenecek ve duracak yeri. * Koyun ağılı. * ""Göden bağırsak"" denilen büyük bağırsak."

Rebaze
Zeki ve anlayışlı kimse. Zarif kimse.

Rebbi
İlmiyle amel eden kişi.

Rebeb
Tatlı ve çok su.

Rebele
(Buğday) Çok olmak.

Rebez
Ayağı hafif. Hızlı yürüyüşlü.

Rebeze
(C.: Rebez-Rebezât) Devenin boyun yünü.

Rebi'
Yaz günü. * Küçük nehir.

Rebi-i evvel
İlkbahar. Çiçeklerin açıp otların bittiği mevsim. (Bak: Rebi-ül Evvel)

Rebi-i sâni
Sonbahar.

Rebi-ül ahir
(Rebi-i Sâni) Kamerî ayların dördüncüsü.

Rebi-ül evvel
Arabî ayların üçüncüsü.

Rebib
(C.: Rebâib) Üvey oğul. * Evde beslenen koyun. (Müe: Rebibe)

Rebibe
Üvey kız. * Dadı.

Rebie
(C.: Rabâyâ) Gözcülük eden kişi.

Rebih
Organları sülpük ve sarkık olan iri insan.

Rebika
İp ile bağlanan davar.

Rebike
Hurmayı yağla ve keş ile karıştırıp hamur ederek yapılan bir yemek. * Öğünmüş keşi, un ve yağ ile karıştırıp yapılan yemek. * Bulamaç aşı.

Rebil
(C.: Rubul) Yoğun, semiz, besili. * Yer kuruyunca biten bir ot. * Uyluğun iç yanı.

Rebile
Semizlik, besililik.

Rebis
Bahadır, kahraman. * Meşakkat.

Rebiz
Semiz ve kuyruğu büyük olan koç.

Rebiî
Bahara ait, baharla ilgili.

Rebk
Karıştırmak.

Rebrak
Tilki üzümü.

Rebreb
Yaban sığırı sürüsü.

Rebs
Hapsetmek. * Engel olmak, men'etmek.

Rebsa'
Müenneslik özelliğindendir. * Katı nesne.

Rebt
Şişmek. * Terbiye etmek. * Uyusun diye çocuğun yan taraflarına yab yab vurmak.

Rebub
Üvey oğul. * Üvey baba.

Rebun
Pey akçesi, pey olarak verilen para.

Rebuz
Büyük.

Rebvet
(Rubve - Ribve - Rebâvet) Yüce, yüksek yer.

Rec'
Geri döndürmek. * Döndürülmek. * Yağmur. * Menfaat, fayda. * Rücu' etmek veya ettirmek.

Rec'a
Geri gelme, dönüş. * Öldükten sonra tekrar diriliş.

Reca
Kenar, yan. Taraf.

Recac
Her şeyin zayıfı.

Recah
(C: Rucah) Oturak yeri etli ve büyük olan kimse.

Recai
Ricacı. Ricayla ilgili. Dua ve yalvarmağa, ümide dair.

Recale
Yayan yürümek.

Recaze
Mahfeden küçüktür ve deve arkasına vurup üzerine binerler.

Recc
Deprendirmek. Sarsılmak. Gidip gelmek.

Recca'
Hörgücü büyük dişi deve.

Receb
Arabî ayların yedincisi.

Receban
Receb ile Şaban ayları.

Recefan
Şiddetle sarsılma, sallanma. * Şiddetle gürüldeme. Şiddetli ıztırab, büyük acı.

Recefe
Zelzele. * Ortalığı sarsacak kışkırtmalar yapmağa ircaf denir. Yalan, yanlış haberlerle umumî efkârı şaşırtıcı neşriyatlara ise Eracif denmektedir. (Bak: Mürcif)

Recel
Saçın ne sarkık ve ne de çok kıvırcık olması. * İstedikçe emsin diye davarı yavrusuyla beraber otlağa salmak.

Recen
Hapsetmek.

Recez
Vezni altı defa müstef'ilün'den ibaret olan bir nevi şiir veya bahire denir. * Kaside tarzında yazılan manzume. (Bak: Kaside, Ercüze)

Recf
Şiddetle sarsmak veya sarsılmak.

Recfe
(C: Recefât) Zelzele, deprem.

Reci'
Necis, pislik. Terslemek.

Recif
Şiddetli ıztırab.

Recil
Çok yürüyen.

Recim
(Recm. den) Taşlanmış, taşa tutulmuş. * Lânetlenmiş, mel'un.

Recin
Devecilerin ini.

Recla'
Katı, sağlam, sert. * Bir ayağı beyaz olan dişi koyun. (Müz: Ercel)

Reclan
(C.: Raclâ-Rıccâl) Yayan kimse.

Recm
Taşlamak, taşa tutmak, taş ile insan öldürmek. * Atılan taş. * Kabre taştan nişan dikmek. * Şeytan üzerine atılan nücum. * Tardetmek, kovmak, sövmek. Terketmek. * Zan ve kıyas etmek. (L.R.)

Recmetmek
Taşlamak, taşlamak suretiyle öldürmek. * Mc: Aleyhte konuşmak.

Recrace
Asker kalabalığı. * Ses çokluğu.

Recrece
Sarsılma, titreme, sallanma.

Recs
(Recse) şiddetli gök gürültüsü. * şiddetli ses.

Recsan
Gök gürlemesi sesi.

Recül
Yetişkin erkek. Bir işin ehli. Er kişi. Adam.

Recüle
Giyiniş ve hareketleriyle kendini erkeklere benzeten kadın.

Recület
Erlik, erkeklik.

Recüliyet
Erkeklik, erkek olmak. * Cesâretlilik, erişkenlik.

Red'
Geri verme, reddetme.

Red'-i ceyb
Mc: İçinden sıkıntıyı atma.

Reda'
Önleme, men'etme, yasaklama.

Redaet
Kötülük, fenalık, bayağılık.

Redah
(C.: Rudüh) Dolu büyük çanak. * Etli ve şişman kadın.

Redane
Tentelerin kenarlarında açılan ufak deliklerin yırtılmaması için o deliklere geçirilen mâdeni halka.

Redd
Geri döndürmek, kabul etmemek, çevirmek, def etmek. * Bir şeyin karşılığını icra etmek. * Sözü selâset ve talâkatla eda edemeyip harfleri geri çevirerek konuşmağa sebep olan dilin tutukluğuna denir. * Cerhetmek. * Kötü ve fena şey.

Redd-i cevab
Suâlin cevabını vermek.

Redd-i hâkim
Taraf tutan hâkimi kabul etmeyip reddetmek.

Redd-i kelâm
Söze itiraz etme, karşılık verme.

Redd-i selâm
Selâm verenin selâmını almak.

Reddet
Güzellikler arasında nazara çarpan çirkinlik. * Bir defa reddediş.

Reddiye
Bir mes'ele hakkında zıt karşılık. Cevap. Beğenilmeyen bir şeye cevap vermek.

Rede
Sıra. Bir duvardaki tuğla veya taş sırası.

Reden
Hazz denilen kumaş. * Silâhların biribirine dokunmasından çıkan ses. * İplik eğirmek.

Redi
(Rediye) Fenâ, kötü, bayağı.

Redif
Arkadan gelen, birisinin ardından giden. * Birbiri ardınca zuhur etmek. * Terhis olup ihtiyata geçen asker. * Edb: Beytin sonunda kafiyeden sonra tekrarlanan kelime.

Redig
Yere vurulmuş. * Nâdan, ahmak.

Redim
Eski, köhne kaftan.

Redm
(C.: Rüdum) Bir şeyin önüne sed yapma. * Bir şey dâimi olmak ve akmak. * Pencere, kapı ve delik gibi yerleri tıkama. Tamâmen kapama. * Zülkarneyn seddinin ismi.

Redm-i azim
Zülkarneyn Seddi'nin ismi.

Reds
Taş atmak.

Redyan
Davar yelmek.

Ree
(Bak: Rie)

Reel
Fr. Gerçek, hakiki, sahici.

Ref'
Kaldırma, yüceltme, yukarı kaldırma. * Lağvetme, hükümsüz bırakma. * Gr: Arapça bir kelimenin sonunu merfu' (ötreli) okumak.

Ref'-i cidal
Kavga ve çekişmeye son verme.

Ref'-i imtiyaz
İmtiyazın, sınıflamanın kalkması. Aynı hakka sahip herkese aynı muâmele yapılması.

Refagat
Bolluk içinde geçinme.

Refah(et)
Bolluk, rahatlık.

Refakat
Arkadaşlık, beraberlik.

Refd
Atâ etmek, hediye vermek. * Yardım etmek. * Büyük kadeh.

Refenn
Kuyruğu uzun olan at.

Refes
(Rüfâs) Kinayesi icab eden şeyi açık söylemek. * Kinâye olarak. * Cimâ, nikâh. * Fuhşiyyât.

Refez
Bölük bölük olan cemaat. (C: Erfaz) Kap dibinde kalmış azıcık su.

Reff
Elbise koymak için duvara çıkıntı yapmak veya duvara tahta çakmak. Raf.

Refh
Yağlanmak.

Refhan
(Refâh. dan) Varlık içinde yaşıyan.

Refi'
Yüksek, bülend, âli, yüce.

Refi'-üd derecât
Derece ve itibarı yüksek olan.

Refi'-ül kadr
Şanı, kadri, değeri yüce olan.

Refif
(Ateş) Parlamak.

Refig
Bolluk ve rahat içinde geçinen adam.

Refih
Rahatlık ve huzur içinde geçinen. Refah ve rahat ile yaşıyan.

Refik(a)
"Ortak, arkadaş, eş, yardımcı, yoldaş.(Ne mutlu o kocaya ki, kadınının diyanetine bakıp taklid eder, refikasını, hayat-ı ebediyede kaybetmemek için mütedeyyin olur. Bahtiyardır o kadın ki, kocasının diyânetine bakıp, "" Ebedi arkadaşımı kaybetmiyeyim"" diye takvaya girer. Veyl o erkeğe ki: Saliha kadınını ebedî kaybettirecek olan sefahete girer. L.)"

Refik-i a'lâ
En iyi, en yüksek refik. Cenab-ı Hak (C.C.)

Refik-i râh
Yol arkadaşı.

Refil
Kaftanını yukarı kaldırıp sallana sallana yürüyen. * Ahmak kimse. * Kuyruğu uzun at.

Refiz
(Rafz. dan) Atılmış, bırakılmış, terkedilmiş. Metruk.

Refiş
Ağaç kürek. * Dövmek.

Refl
Kaftanını uzun diktirip yürürken eteklerini çekip sallamak.

Reform
Fr. Düzeltme, tanzim. Asıl şeklini verme. Islah etme. Avrupa'da başlayan dinde reform hareketini, İslâm dinine tatbik etmenin yeri yoktur. Çünkü İslâm dini, bütün zaman ve mekânların insanlarına her cihetle cevap verecek câmiiyette olduğundan ve ilmi esaslara dayanmış olarak asliyetini muhafaza ettiğinden, İslâm dininde reform olamaz. Ancak dinde yeni izah ve isbat şekli vardır. (Bak: Müceddid, Ehl-i bid'a)

Refref
Kuşu çok olan çimenlik, kır. * Mânevi bir binek. * Dalları salkım salkım olan ağaç. * Kenar saçağı. * Yeşil elbise. * İnce yumuşak kumaş. * Döşek. * Cennet.

Refrefe
Kuşun kanatlarını oynatıp açması.

Refs
Edeb hârici söz söyleme. * Kadınlara lâf atma.

Refse
Tokuşmak.

Reft
Bir şeyi ufalıyarak kırıntı hâline getirme. Bir şeyi ufalama.

Reftar
f. Gidiş, salınarak yürüyüş.

Refte
f. Gitmiş.

Refte refte
f. Git gide, azar azar.

Reften
f. Gitmek.

Refuşe
f. Lâtife, şaka. * Suç, günah.

Refv
Sabretmek. * Korkudan emin etmek. * Islah etmek, düzeltmek.

Refz
Terketmek.

Refş
Küçük kazma. * Çapa. * Büyük kulaklık. * Kulağı büyük olma.

Reg
f. Damar.

Reg-i cân
Can damarı, şah damarı.

Regabe
Yumuşak arazi.

Regad
Varlık, genişlik.

Regaib
(Ragibe. C.) Çok istenilecek şeyler. Hediye, atiyye. Çok rağbet olunan şeyler. Bol bol ihsan etmek.

Regaib gecesi
Receb ayının ilk perşembe gününün akşamı (Cuma gecesi).

Regami
Çekirge çokluğu.

Reh
f. Yol, kaide, tarz, usul. (Bak: Râh)

Reh-averde
f. Yolcunun getirdiği hediye.

Reh-güzer
(Reh-güzâr) : f. Geçilen yol. Yol üstü. Geçit.

Reh-i narefte
Gidilmemiş yol.

Reha
f. Kurtuluş, kurtulma. Halâs. * Urfa şehrinin eski ismi. (Bak: Rüha)

Reha'
Geniş yer.

Rehabe (rihâbe)
Göğüs üzerinde olan yumuşak kemik.

Rehabin(e)
(Ruhban. C.) Râhibler. Ruhbanlar.

Rehafe
İncelik.

Rehafeşan
f. Kurtarıcı.

Rehah
Yumuşak. * Geniş.

Rehain
(Rehine. C.) Rehineler. Garanti olarak elde tutulanlar.

Rehak
Gaşyetmek, sarıp bürünmek. Bir adamın arkasından yaklaşıp çatmak. * Haramlara ve menhiyata dalıp, hep onunla uğraşmak. (E.T.)

Rehakâr
(C.: Rehakâran) f. Kurtarıcı.

Rehamet
Sözün, sesin yavaş, ince ve tatlı olması.

Rehan (rihân)
Bahadırlık, kahramanlık. * Denemek, tecrübe etmek. * At yarıştırmak, müsabaka.

Rehaset
Tazelik, yumuşaklık, incelik. * Ucuzluk. * Bir işi gevşek tutma.

Rehavet
Tembellik, gevşeklik, pörsüklük, ihmalkârlık.

Rehavî
f. Urfa'lı.

Rehayab
f. Kurtulan. * Yolcu olan.

Rehayafte
f. Kurtulmuş.

Rehayî
f. Kurtulma, halâs, necat.

Rehb
Korku. Havf.

Rehbaniyyet
Râhiblik. Papazlık.

Rehbele
Yelmek.

Rehber
"f. Yol gösteren, kılavuz. (Bak: Mürşid)(...Hem Rabb-ül-Âlemîn, meyve-i âlem olan insana âlemi içine alacak bir vüs'at-ı istidat verdiğinden ve bir ubudiyet-i külliyeye müheyya ettiğinden ve hissiyatça kesrete ve dünyaya mübtelâ olduğundan; bir rehber vasıtasiyle yüzlerini kesretten vahdete, fâniden bâkiye çevirmek istemesine mukabil; en âzami bir derecede, en eblâğ bir surette, Kur'an vasıtasiyle en ahsen bir tarzda rehberlik eden ve risaletin vazifesini en ekmel bir tarzda ifa eden yine bilbedahe O Zâttır... S.)"

Rehberî
Kılavuzluk, rehberlik.

Rehbet
Fazla korku, yılmak, çekinmek.

Rehbeten
Korkup çekinerek, çekingenlikle.

Rehc
Toz, gubar. * Fitne.

Rehd
Bastırarak ezme.

Rehden
(C.: Rahâdin) Serçeden büyük bir kuş.

Reheb
Korkmak, yılmak. Çekinmek. * Korku, havf.

Rehebut
Çok korkmak.

Rehec
Toz.

Rehf
Keskinleştirmek, bilemek.

Rehhas
Kârgir bina yapan.

Rehide
f. Sıkıntı ve dertten kaçmış olan.

Rehin
(Rehn-Rehine) Bir şeyin yerine teminat olarak tutulmuş olan şey, rehin edilmiş. * Mevkuf ve mahpus kılmak.

Rehk
Aradan yetişip yaklaşma. * Yürüme. * şaşa kalma, taaccüb etme, hayrette kalma. * Kötü şeylere düşkünlük.

Rehket
Güçsüzlük, kuvvetsizlik, zayıflık.

Rehl
Sülpük olmak. Kendini salıvermek. * Acı çekmek, muztarib olmak. * Çok uyumaktan yüzü şişip uyuşuk olmak.

Rehlet
şişkinlik, şişme.

Rehmet
Yağmur, rahmet.

Rehn
Sâbit ve dâim olmak. *Devamlı oluş. * Hapsetmek.

Rehneverd
f. Yola çıkan. Yolcu.

Rehnüma
f. Yol gösteren. Kılavuz.

Rehnümun
Rehberler, yol göstericiler.

Rehnümunî
f. Kılavuzluk, rehberlik.

Rehpeyma
f. Yol ölçen.

Rehpeymayî
f. Yolculuk.

Rehrehe
Parlamak.

Rehrev
f. Yolcu. Yola giden.

Rehs
Kârgir bina yapmak. * Bir nesneyi çok sıkmak.

Reht
(C.: Erhüt-Erhât-Erâhit) Cemaat, kalabalık. * Kavim, kabile. * Ondan az olan adamlar. * Göbekle diz arası miktarı deri. (Hayızlı avretler giyerler)

Rehv(e)
(C.: Rahâ) Yüksek mekân, yüksek yer. * Alçak, çukur yer, (içinde su toplanır) * Mahalle içinde, yağmur suyu ve çeşme suyu akan ark. * Üveyik kuşu. * Arası açılmış ve ayrılmış.

Rehvac
Kebabı iyi pişirmek.

Rehvece
Sür'atle gitmek.

Rehyab
f. Yolunu bulabilen, girebilen.

Rehyat
Acizlik. * Zayıflık, süstlük. * Bir dengi birinden ağır etmek.

Rehz
Hareket etmek.

Rehzen
f. Yol kesen, haydut, eşkiya.

Rehş
Asmacık.

Reim
(C.: Arâm) Beyaz geyik.

Reis
Baş, başkan.

Reis-i kabile
Kabile reisi.

Reis-i vükelâ
Vekillerin başı. Başvekil. Başbakan.

Reis-i âlem
Âlemin reisi. Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi. (Bak: Mefhar-ı Kâinat)

Reis-ül küttab
Eskiden Hâriciye Nâzırı, Dışişleri Bakanı.

Rejim
Fr. Bir devletin sevk ve idare usulü, yolu. * Tıb: Hastanın tedavisinde tatbik edilen gıdalandırma yolu. Perhiz.

Rek'at
(Rik'ât) Huzur-u İlâhîde beli eğip yüzü üzeri kapanmak. * Bir kıyam, bir rüku' ve iki secdeden ibaret olan namazın bir rüknü.

Rek'at-ı sâniye
İkinci rekât.

Rek'at-ı ulâ
Birinci rekât.

Rek'ateyn
İki rekât.

Rekabet
Kıskanmak. * Hıfzetmek. * Gözetmek. * Terakkub üzere olmak, başkalarından ileri geçmeğe çalışmak, benzerleriyle üstünlük yarışına çıkmak. * Kendi işini yürütmeğe çalışmak.

Rekaik
(Rakik. C.) İnce ve nâzik olan şeyler.

Rekaket
Kekeleme, dil tutukluğu. * Sözün kusurlu oluşu. Belagattan mahrum olmak. * Zayıf ve ince olmak, yufka olmak. * El ile cismin hacmi ve cüssesini anlamak için yoklamak. * Gevşeklik, zayıflık, dermansızlık.

Rekam
Birbiri üstüne kat kat yığılmış nesne.

Rekanet
Vakarlılık, ağırbaşlılık.

Rekb
Atlılar alayı, süvari takımı. * Diz ile vurmak. Dizi vurmak.

Rekd
Kımıldamamak, durgun olmak.

Rekeat
(Rek'at. C.) Rekâtlar.

Rekeb
(C.: Erkâb) Kasığın kıl bittiği yeri.

Rekik
Dili tutuk, kusurlu, peltek. * Rey ve idraki zayıf olan. * Gayret ve namusu olmayan. * Zayıf, kuvvetsiz.

Rekik-ül lisân
Dili tutuk. Peltek. Kekeme.

Rekin
Yüce, yüksek, âli. * Ağırbaşlı, ciddi, vakarlı.

Rekiz
(Rekz. den) Sağlam. * Gizli, gömülü define.

Rekk
İlzâm etmek, susturmak. * Birbiri üstüne bırakmak.

Rekl
Ayağıyla vurmak.

Rekm
Biriktirme, yığma.

Rekme
Cem'olmuş, toplanmış. * Yön, cânip. * Parça, cüz'.

Rekn
Meyletmek, yönelmek, eğilmek.

Reks
(Rekkese) Geri döndürmek, çevirmek, tepesi aşağı etmek.

Rektör
Fr. Üniversitenin başkanı.

Reku'
Sâkin olmak. * Kesilme.

Rekub
Erkeğinin ölümünü bekleyen kadın. * Evlâdı durmayan avret. * Kalabalıktan suya yaklaşamıyan deve.

Rekud
Uyumuş.

Rekve
(C.: Rukâ-Rekavât) İbrik.

Rekye
(C.: Rekâyâ-Rekâ) Örülmemiş kuyu.

Rekz
Dikme, yere saplayıp sabit kılma.

Rekz-i alem
Bayrağı bir yere dikme.

Rekz-i hiyâm
Çadır kurma.

Rem
f. Titreme. * Ürkme. * Sürü.

Rema
Bir yerde ikamet eylemek. * Ziyade olmak. * Riba, faiz. * Bir haberi zan ile anlayıp idrak etmek.

Remad
Kül. (Bak: Ramad)

Remadet
İnsan veya hayvan kırımı.

Remak
Bedende ruhun bakiyyesi. * Koyun sürüsü.

Reman
(Remen) f. Sürü. * Ürken, ürkücü.

Remas
Göz pınarında toplanan çapak.

Remaz
Güneşin harâretinin çoğalması.

Remaze
Oturak yeri. * Zina eden kadın.

Remd
Helâk olmak. * Gözün çapaklanması. Göz hastalığı.

Reme
Ürkek, ürken. * İyi nesne.

Remed
Gözün ağrıması, göz kapağı iltihabı.

Remeke
(C.: Rimâk-Ramek-Ramekât-Ermâk) Kısrak.

Remel
(C.: Ermâl) Yelmek. * Yağmurun az yağması. * Vahşi sığırın ayağında olan hatlar.

Remende
f. Ürkek, ürkücü.

Remes
(C.: Ermâs) Denizde üzerine binilen sal. * Kalan süt artığı.

Remg
Bâtıl etmek. * Baş yarmak.

Remgerde
f. Titremiş. * Ürkek, ürkmüş.

Remh
Süngü ile vurmak. * Tekme vurmak.

Remi
(C.: Ermiye) Yağmuru iri olan ve yere şiddetle inen bulut.

Remide
f. Ürkmüş, korkmuş, çekingen.

Remim
f. Kemiğin çürümesi. Çürük.

Remiyye
Bir nesne ile atılmış olan av.

Remk
Durmak, ikâmet. * Boz renk.

Reml
(Remil) Kum falı, bir takım nokta ve çizgilerle fala bakmak oyunu. * Filistin'de bir kasaba.

Remla'
Ayakları siyah, diğer tarafları beyaz olan dişi koyun.

Remlî
"(Şihâbüddin Remlî) (Mi: 1371-1440) Filistin'in Reml kasabasında doğmuş, Şeyhülislâm'dır. Mecmuat-ul Ahzab'da namı Kutb-ül Ârifîn diye geçer. Kimya-yı Saadet namında salâvatları ile meşhurdur. Fıkh ve tevhide, tasavvufa dair manzumeleri vardır. "" İmam-ı Remlî"" diye anılır."

Remm
Islah etmek, düzeltmek. * Yemek, ekletmek.

Remma'
Beyaz tenli kadın.

Remmaa
Oturak yeri. * Çocukların başındaki oynak yer.

Remmah
Mızrakçı, süngücü.

Remmaz
(Remz. den) İşaretlerle konuşan.

Remram
Bir ağaç cinsi. * Yazın biten bir ot.

Rems
Sürtme odunu. * El ile meshetmek. * Islah etmek, düzeltmek.

Remy
Atma. Tüfek atma.

Remz
İşaret. İşaretle anlatmak. * Güç anlaşılır. * Gizli ve kapalı söyleme.

Remza'
Güneşin tesiriyle kızmış taş.

Remzen
İşaretle. Remz olarak.

Remzî
İşarete ait, işaretle alâkalı.

Remzşinas
f. Bir maksad anlatan şekil, resim vb. * Gizli ve kapalı olarak anlatılan şeyleri ve işaretleri bilen.

Rena
Nazar olunan, bakılan.

Renak
Mastar. * Suyun bulanık olması. * Kederli olmak, mükedder olmak.

Renanet
İnleme.

Renc
f. Sıkıntı, zahmet, eziyet. * Ağrı, sızı. * Öfke, gazab, hışım.

Renc-ber
"f. (Renc; sıkıntı, zahmet. Ber; çeken) Tarla ve bahçede yahut başka işlerde kazmak veya taş, toprak taşımak gibi işlerde çalıştırılan gündelikçi. Amele, ırgat. * Çiftçi."

Rencide
f. İncinmiş, kırılmış.

Rencidegî
f. İncinip hatırı kırılmış olma. * Dertlilik, kederlilik.

Rencidehâtır
f. Gücenmiş, hatırı kırılmış.

Renciş
f. Sızlanış, inciniş, eziyet ve sıkıntı veriş. Keder.

Rencur
f. İncinmiş. Sıkıntılı, rahatsız, dertli, hasta.

Rencurî
f. Dertlilik, rahatsızlık, hastalık. İncinmiş olma.

Rend
Mersin ve defne ağaçları.

Rende
f. Tahtaların yüzlerini pürüzlerden kurtarıp dümdüz etmek için marangozların kullandıkları âlet. * Mutfakta peynir, soğan, havuç gibi şeyleri ufalamak için kullanılan tenekeden veya ona benzer maddelerden yapılan âlet.

Rendelemek
Pürüzlerini gidermek. Rende ile düzlemek, pürüzlü yerlerini kazımak. Rende ile ufalamak.

Rendide
f. Rendelenmiş, ufalanmış.

Renem
Avaz, ses, savt. * Ayrılmak.

Renevna
Dâim sâkin olmak, devamlı durmak.

Renf
(Davar) zayıflığından kulaklarını sarkıtmak.

Reng
f. Renk, levn. * Suret, şekil. * Oyun, hile, dalavere.

Reng ü bu
Renk ve koku.

Reng-amiz
f. Renk renk, çeşitli renkli.

Reng-aver
f. Dalavereci, hilekâr.

Rengin
f. Renkli, boyalı. Parlak. Hoş. Süslü. Mülevven. Lâtif.

Rengâreng
f. Renkli, çeşit çeşit.

Renim
Türkü söylemek.

Renin
Bağırma, haykırma. * İnleme, inilti.

Renk
Bulanık su.

Renna'
Devamlı kadınlara bakan kimse.

Rennan
Çok ses çıkaran, inleyip duran. Çınlıyan.

Renne (rinne)
Avaz, ses, savt.

Renv
Bakma hususunda mübâlağa etmek.

Res
"f. (Residen: Erişmek mastarının emir köküdür.) ""Ulaşan, erişen, yetişen"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

Resa
f. Yetişen, erişen. Yetiştiren.

Resa'
Şiddetli hırs.

Resae
Ölünün üzerine ağlayıp, onun iyiliklerini saymak.

Resag
Devenin ayaklarında olan gevşeklik.

Resail
(Risale. C.) Risaleler, bir mevzuda yazılan mektuplar veya küçük kitaplar. * Dergiler, mecmualar.

Resail-ün nur
Nur Risaleleri. (Bak: Risale-i Nur)

Resalet
Saçı salıverme. * Deveyi eşkin yürütme. (Bak: Risalet)

Resan
Ulaştırı yağan yağmur.

Resane
f. Teessüf. * Hasret.

Resanehâr
f. Hasret çekici.

Resanende
f. Ulaştırıcı, getirici.

Resanet
(Bak: Rasanet)

Resas
(Bak: Rasas)

Resaset
Eskilik, köhnelik. Yıpranmış olma.

Resatik
(Rustâk. C.) Köyler, çiftlikler.

Resd
Eşyaları birbiri üstüne yığmak.

Resed
f. Lâyık, şâyan, şâyeste.

Resel
(C.: Ersâl) Deve ve koyun sürüsü. Topluluk, cemaat.

Resem
Atın üst dudağında olan beyazlık.

Resen
(C.: Ersân) Atı veya davarı ip ile bağlamak. * İp, halat, urgan.

Resenbaz
f. İple oynayan. İp cambazı.

Resenbend
f. Halat atmış, halatla bağlı.

Resf (resfân)
Ayağı köstekli gibi yürümek.

Resh
Bir şeyin, yerin sabit olması.

Resibe
(C.: Rasibât) Dizlerde ve mafsallarda olan hastalık.

Reside
f. Erişmiş, ulaşmış, yetişmiş.

Reside-i hitâm
Sona ermiş, hitâm bulmuş, bitmiş.

Resif
Su yüzüne kadar gelen sıralanmış kayalar.

Resil
(C.: Rüsül - Rüselâ) Elçi.

Resim
Bir çeşit deve yürüyüşü.

Resis
Yaralı, mecruh. * Köhne, eski. Eskimiş, yıpranmış.

Resiyy
Hayır veya şerde musırrâne direnen. * Çatıyı ayakta tutan direk.

Resl
Kıvırcık olmayan saç.

Resm
(Resim) Yazma, çizme, desen. * Eser, iz, nişan, alâmet. * Suret. * Tertib. Tarz, üslub. * Fotoğraf resmi. * Âdet, usul, tavır, davranış. * Alay, merâsim. * Man: Bir şeyi başkalarından ayırdeden tarif.

Resm-i geçit
Askerî bir kıt'anın yahut bir mektebin talebelerinin gösteri mahiyetinde geçişi. Geçit resmi.

Resm-i gümrük
Gümrük vergisi.

Resm-i kadim
Eski usûl.

Resm-i küşad
"Yeni yapılan mekteb, fabrika, kışla, hükümet konağı, demiryolu vs. gibi şeylerin umuma açılışı yerinde kullanılan bir tâbirdir. Yeni tabirde "" Açılış töreni"" demektir."

Resmen
Devlet namına, resmî olarak, devlet tarafından. * Kat'i olarak anlaşıldığına göre. * İsteye isteye. Bile bile. * Görünüşte, âdet yerini bulsun diye. Nezaket icabı olarak.

Resmiyet
Resmîlik. Resmî olmaklık.

Resmiyât
Resmî olan işler.

Resmî
Devlet adına veya devlet tarafından. * Ciddi. Çok sert. * Resme, yazıya, çizgiye ait. Resme dair.

Ress
Taşla yapılmış, taşla örülmüş kuyu. * Semud taifesinden kalmış bir kuyunun adı. * Maden. * Dere. * İnsanlar arasında ıslah ve ifsad etmek.

Ressam
Resim yapan, resim çizen.

Resse
Avcıların gizleneceği yer. * Hastalığın başkasına bulaşması.

Reste
(C.: Restegân) f. Kurtulmuş.

Restegân
(Reste. C.) f. Kurtulmuş olanlar.Restgâr : f. Kurtulan.

Restgârî
f. Kurtulma, necat.

Restorasyon
Fr. Tarihî eserlerin aslına uygun tarzda tamiri.

Resve
(C.: Rasa) Kadınların kollarına boncuktan veya inciden yaptıkları kolbağı.

Resy
Sâbit olmak, devamlı olmak.

Resye
Romatizma.

Resûliekrem
" ""en kerim peygamber"" mânâsında Peygamberimiz."

Resûlullah
Allahın resulü, Peygamberimiz.

Resül
Peygamber. Yeni bir kitap ve yeni bir şeriat ile bir ümmete veya bütün beşeriyete Allah tarafından Peygamber olarak gönderilmiş olan zât. Mürsel de denir. Yeni bir kitap ve şeriatla gelmeyip kendinden evvelki Resülün getirdiği kitap ve şeriatı devam ettirirse, ona Nebi denir. * Haberci. * Huk: Tasarrufta hakkı olmaksızın, birisinin sözünü olduğu gibi bir başkasına bildiren kimse. * Elçi.

Resül-i ekrem (a.s.m.)
(Bak: Muhammed (A.S.M.)

Resül-ül melâhim
Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) bir ismidir. Cenk ve muharebe ile de vazifeli olduğundan ümmeti ve kendisi din için, dinin ihyası uğrunda büyük muharebelere mükellef olduğundan bu isim ile de yâd edilmiştir.

Resül-ür rahat
"Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) bir ismidir. Kendisine tâbi olup onun getirdiği hakikatları tasdik ve iman ile insanlar büyük nimetlere ve rahatlara mazhar olduklarından kendisine bu isim verilmiştir. Ve kendisi buyurmuştur ki: ""Ben dinin doğruluğu ve kolaylığı için peygamber gönderildim."" ... İnsanlara en büyük selâmeti ve rahatı bahş eden Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) getirdiği İlâhî hakikatlar, beşeriyeti Cemalullâh'a ulaştırır ve en büyük rahata kavuşturur. (D.H.)"

Resül-ür rahmet
Peygamberimize (A.S.M.) verilen bir isim. Çünkü bütün âlemlere rahmet olarak gönderilmiştir. Rahmeten lil-âlemîn'dir.

Resülullah
Allah'ın (C.C.) gönderdiği Peygamber. Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi.

Ret'
(Rita' - Rütu') Yemek, içmek. Bolluk içinde dilediğini yiyip içmek. * Oynamak.

Retaim
(Retime. C.) Bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

Retc
Kapıyı sürgülemek. Kapının kilitlenmesi.

Reteb
Zahmet. Şiddet. * Şehadet parmağı ile orta parmak arası.

Retec
(Ritâc) Büyük kapı.

Reted
Defne ağacının yaprağı.

Reteh
Bündük-i Hindî denilen yuvarlak taş.

Retel
Muntazam, hoş. Gönül çeken.

Reteme
(C.: Ratem) Bir ağaç cinsi.

Retime
(C.: Retaim) Bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplik.

Retk
Yırtığı onarmak, yarığı düzeltmek, bitiştirmek.

Retk (retkân)
Adımların birbirine yakın olması. * Deve kuşunun sür'atle gitmesi.

Retk ü fetk
Noksanları düzelterek idare etme. * Ayırmak ve bitiştirmek. * İyi idare etme.

Retl
(Diş) seyrek olmak. * Bir şeyi okurken her kelimenin arasını ayırıp açıklamak.

Retm
Kırmak.

Retn
Karıştırmak.

Rett
şerif, seyyid.

Retv
Kuyudan kova çekmek.

Retve
Adım. Hatve.

Reum
Yavrusunu seven deve. * Yanından geçen kimsenin elbisesini yalayan koyun.

Rev
"f. (Reften mastarının emir kökü) ""Giden, yürüyen"" mânasında olup birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Piş-rev $ : Önde giden."

Rev'
Korku, halecan. Ürkmek. * Nefsanî hareket.

Rev'a
Korkak kadın. * Kendisini görenleri şaşırtacak derecede güzel olan kadın veya kız. (Müz: Ervâ)REVA' : Tatlı.

Reva
f. Lâyık, uygun. Meydana gelmek. * Gidici.

Revabıt
(Rabıta. C.) Râbıtalar, bağlılıklar. Münasebetler. * Düzenler, sıralar, tertibler.

Revac
Sürüm. Kıymet, değer, geçerlik, makbuliyet.

Revacdâr
f. Sürümlü ve revâcda olan mal.

Revadaşte
f. Uygun bulmuş.

Revah
Öğleden akşama kadar olan vakit. * Bir şeyin tahsilinden dolayı gelen sürur ve şâdlık, neş'e.

Revahi
(Râhiye. C.) Bal arıları.

Revahil
(Râhile. C.) Yük hayvanları.

Revaid
Göçebe topluluk.

Revaih
(Bak: Revâyih)

Revak
(Rivak) Ev önündeki saçak. * Kemer. Kubbe. Çardak. Önü açık, üstü örtülü yer.

Revak-ül ayn
Kaş.

Revak-ı uhreviye
Âhirete açılan yer, mezar. * Cennet bahçesi. Âhiretin mukaddemesi.

Revakid
(Râkid. C.) Durgun olanlar.

Revalver
(Bak: Rovelver)

Revan
f. Giden, akıcı. * Derhal. * Ruh, can. Nefs-i nâtıka. * Edb: Su gibi akıp giden güzel söz.

Revan-bahş(a)
f. Canlandırıcı, can bağışlayıcı.

Revan-ı tabiat
Âlemin canlılığı, akıcılığı, hareketli oluşu.

Revane
f. Yürüyen, giden.

Revani
f. Değerli, rağbetli revaçlı. * Tepside pişirilen irmik veya undan bir tatlı çeşidi.

Revani-füruş
f. Revanici. Revani satan.

Revasi
(Râsiye. C.) Büyük dağlar.

Revasib
(Rüsub. C.) Tortular.

Revasib-i remliye
Kum tortuları.

Revasim
Akarsu.

Revasir
(Reysar. C.) Reçeller.

Revatib
Vazifeler, maaşlar. * Farz namazından önce kılınan müekked sünnetler.

Revayih
(Revâih) Râyihalar, güzel kokular. (Aslı: Revâih)

Revazin
(Revzen. C.) f. Pencereler.

Revb (rub)
Sütün yoğurt olması.

Revban
(C.: Rübâ) Sütün yoğurt olması. * Sarhoşluk şiddetinden birbirine karışmış olan insanlar.

Revc
(Revac) Geçmek. * Rüzgârın karışık esmesiyle ne taraftan geldiği belli olmaması.

Revende
f. Giden, gidici. * Çok yürüyen.

Revendegân
(Revende. C.) f. Yürüyenler, gidenler.

Revg
Talep etmek, istemek. * Yönelmek, eğilmek, meyletmek.

Revgan
f. Yağ. * Hafif hafif esen rüzgârın verdiği serinlik, rahatlık. * Üstü yağ gibi kayan parlak nesne. * Parlak deri.

Revgan-ı zeyt
Zeytinyağı.

Revgandân
f. Yağ kandili.

Revgani
f. Revani tatlısı.

Revh u reyhan
Rahat ve rızık, bolluk ve hoşluk.

Revh(a)
İç açıklığı. Rahat. * Rahmet. * Hafif esen rüzgârın verdiği tatlılık, canlılık. (Bak: Ravh)

Revhaniyet
Gönül açıcılık, güzel görünüşlülük.

Revhanî
İyi ve pâk olan, ferahlık veren yer.

Revhat
Öğlen vaktinden akşama kadar gitmek.

Revhullah
(Bak: Ravhullah)

Revir
Alm. Okul, kışla gibi yerlerde ufak hastalıkları olanların yatırıldıkları hasta odası, ilk bakım yeri. * Bölge, mıntıka.

Reviy
Edb: Kafiye olan kelimenin son harfi. Şiirde kafiye harfi.

Reviyyet
(C.: Reviyyât) Bir işin her cihetini iyice düşünme.

Reviş
f. Gidiş, hal, tavır. * Tutum, yol.

Revk
(C.: Ervâk) Perde, hicâb. * Boynuz. * Ev önü. * Saf, hâlis, katıksız.

Revk-uş şebab
Gençlik başlangıcı.

Revm
Maksad. Taleb, istek. * Tevcidde: Sükûndan ayırd edilmeyecek derecede olan belirsiz hareke.

Revnak
f. Zinet. Parlaklık. Göz alıcılık, güzellik. Safa, taravet.

Revnak-bahş
f. Güzellik, tazelik ve parlaklık veren.

Revnak-dâr
f. Parlak, lâtif, güzel, hoş.

Revnak-efza
f. Bir şeyin parlaklığını artıran. Güzelleştiren.

Revnak-nüma
f. Tâzelik, güzellik ve parlaklık gösteren.

Revnak-ı bahar
Baharın güzellik ve tazeliği.

Revnak-ı cemal
Yüzün güzellik ve parlaklığı.

Revnüma
(Ru-nüma) f. Zuhur eden, kendini gösteren. * Yüz görümlüğü.

Revs
Sabit olmak.

Revse
Pislik. * Fışkı, tezek.

Revv
Çift, karı-koca, zevc.

Revy
(Davar) Suya kanmak.

Revz
Sınamak, denemek, tecrübe.

Revzat
(C.: Ravz-Ravzât-Riyaz-Rizât) Çayırlı, çimenli ve sulu yer. * Bostan.

Revzeke
(C.: Revâzik) Küçük kuzu ve oğlak.

Revzen
(C.: Revâzin) Pencere.

Revzen-i mahlu
İndirilmiş pencere.

Revzene
(C.: Revâzin) Pencere.

Rey'
Arpa, buğday, tahıl. * Rücu', geri dönme, avdet. * Ziyade, çok.

Reyah
(Râh. C.) şaraplar. * Gökçek kokulu küçük bir kuyu.

Reyb
(Bak: Rayb)

Reyc
Akça, para, pul. * Örtülmüş ve kilitlenmiş olan büyük kuyu.

Reyde
(C.: Ruyud) Dağın sivri ve yumru tarafı. * Yavaş ve yumuşak esen rüzgâr.

Reyean
Artma, çoğalma, ziyâdeleşme, bereketlenme. * Her şeyin evveli, tazelik zamanı.

Reyean-ı şebab
Gençlik çağı.

Reyhan
Hoş güzel koku. * Rızık ve maişet, rahmet. * Ekin yaprağı. * Fesleğen denilen kokulu bir ot.

Reyhanî
Fesleğen gibi ince nakışlı. * Divanî hat da denilen bir yazı tarzı.

Reyhekan
Za'feran.

Reyk
Her nesnenin evveli ve efdali, iyisi.

Reym
Alçak yer. * Kabir. * Derece. * Deveyi boğazlayıp taksim ettikten sonra kalan kemik. * Ziyâde çok, fazla.

Reyn
Leke, kir, pas. * Gönül karası, kalb katılığı, günahın artması. * Uyku, mestlik galebe etmek. * Çıkması mümkün olmayan şey.

Reys
Eğlenmek, eğlendirmek.

Reyta
(C.: Riyat-Riyâtâ) Car denilen örtü.

Reyya
Güzel koku.

Reyyan
(C.: Rivâ) Suya kanmış, sudan doymuş. * Sarhoş.

Reyye
Çokluk, fazlalık, kesret.

Reyş
Ok yeleklemek.

Rez
f. Bağ kütüğü, asma.

Reza'
(Bak: Reda')

Rezaat
Süt emme.

Rezag
Sıvı balçık. * İnce çamur.

Rezahat
Yorulmak. * Hali yaramaz, vaziyeti kötü olmak.

Rezail
(Rezile. C.) Utanılacak çok fena işler, alçakça hareketler.

Rezalet
Utanç verici şey. Utanılacak hal. * Alçaklık, rezillik. * Maskaralık. * Arsızlık.

Rezan
Ağır, ciddi, vakarlı, ağırbaşlı ve temkinli kimse.

Rezanet
Ağırbaşlılık, vakarlılık, temkinlilik, ciddilik.

Rezaya
(Rezie. C.) Musibetler, belâlar.

Rezayil
(Rezile. C.) Çörçöp. * Faydasız ve asılsız nesne.

Rezaz
Zayıf yağan yağmur.

Rezban
f. Bağ bekçisi, bağcı.

Rezeme
(C.: Ruzum) Devenin ağzını açmadan boğazından çıkan ses.

Rezen
(C.: Revâzin) İçeri çukurca olup su toplanabilen yüksek ve sağlam yer.

Rezie
(C.: Rezâyâ) Musibet, felâket, belâ.

Rezil
Alçak, adi, utanmaz, hayâsız, soysuz.

Rezil ü rüsva
Kusur ve ayıpları meydana çıkarılmış, kepâze olmuş olan.

Rezile
(C.: Rezâil) Fenâ ve kötü huy.

Rezim
Arslan kükremesi.

Rezin
Vakarlı, temkinli, ağır başlı, sağlam.

Reziz
Elbise boyamada kullanılan bir ot cinsi.

Rezm
Akmak, seyelân.

Rezmgâh
f. Savaş meydanı, muhârebe sahası.

Rezmyuz
f. Savaşçı, kavgacı, muhârib.

Rezmî
f. Savaşla ilgili.

Rezn
Koparmak.

Rezz
Bir şeyi yere batırmak. * Çekirgenin, kuyruğunu yere batırıp yumurtasını dökmesi.

Rezzak
bütün yaratıkların rızkını veren, Allah.

Rezzakane
rızık verircesine.

Rezzakiyet
Her mahluka münasib rızkını verici olmak.

Rezzakıyet
Allahın rızık vermesi.

Rezzaz
Pirinç satan. Pirinç satıcı.

Rezze
İçine kilit sokulan kapı razzesi.

Reşa'
Yürüyebilen geyik yavrusu.

Reşad
Hak yolda yürümek. Doğru yolda olmak. Doğru yolu bulup ondan sapmamak. * Aklın kuvvetli olması.

Reşad-penah
Reşada sebep olan. Kurtuluşa sebep.

Reşahat
(Reşehât) (Reşha. C.) Reşhalar. Sızıntılar, serpintiler.

Reşahat-i ihtiyar
İstekle yapılma alâmetleri. İhtiyar sızıntısı, yâni bir irade ve tercih ile yapıldığını gösteren alâmetler.

Reşahat-i kalem
Kalem sızıntısı, kalemden dökülen fikirler, yazılar.

Reşak
Helâk etmek. * Atmak.

Reşakat
Bel inceliği. * Davranma ve kımıldanıştaki incelik ve hoşluk.

Reşat
(Bak: Reşad)

Reşaş
(Reşâşe) Serpinti ve toz gibi ince yağmur.

Reşaşat
Su sızıntıları, serpintiler.

Reşaşet
Su serpintisi. * Emmek, emerek içmek.

Reşed
Hayır. Rahmet. Hidayet.

Reşehat
(Reşha. C.) Reşhalar, damlalar, sızıntılar.

Reşem
İlk evvel çıkan ot.

Reşen
Tar: Yeniçeri maaşlarının üçüncü üç aylığı.

Reşf
Suyu dudakları ile emmek, emerek içmek.

Reşh
Sızma, terleme, sızıntı.

Reşha
Damla, katre. Sızıntı, ter, rutubet, yaşlık.

Reşhapâş
f. Damla saçan.

Reşhariz
f. Damla döken.

Reşhayâb
f. Sızıntı bulmuş.

Reşid(e)
Doğru yolda giden, hak yolunda olan. * Akıllı, iyi davranan. Ergin, olgun. * Büluğ çağına girmiş kimse. * Doğru yola sevkeden, hayra delâlet eden. * Fık: Malını muhafaza hususunda aklı eren, istediği gibi meşru yolda sarfedebilen kimse.

Reşidiyye
Reşid olanla ilgili. * Şeker ve nişasta ile yapılan bir çeşit tatlı.

Reşih
Ter.

Reşik
Boyu, endamı lâtif ve güzel olan.

Reşk
Kıskanma. Kıskanmayı uyandıran. Kıskanılmış. Hased ve gıpta veren.

Reşk-endâz
f. İmrendirici, gıpta ettirici. Kıskandırıcı.

Reşk-i âlem
Herkesi kıskandıracak kadar üstün durumda olan.

Reşk-saz
f. Gıpta ettiren, imrendiren.

Reşk-âver
f. Hasede düşüren, kıskanmayı uyandıran.

Reşkin
f. Kıskanç. Kıskanan. Hased eden. Hâsid.

Reşn (rüşün)
Köpeğin, başını kaba sokması.

Reşraş
Kavak ağacı. * Su veya yağ damlayan kebap. * Su saçmak.

Reşreş
Yumuşak döş kemiği.

Reşv
Rüşvet almak.

Reşş
Serpmek, püskürtmek. * Serpinti, serpintili yağmur, çisilti.

Ri'bal
(Ri'bân) Arslan.

Ri'be
(C.: Riâb) Sihir.

Ri'mam
Sevmek.

Ri'y
Hey'et. * Güzel halet, iyi hal. * Güzel elbise.

Ri'ye
(C.: Riin) Sihir.

Ria
Yüksek yer.

Riat
(Rie. C.) Akciğerler.

Riayet
İyi karşılamak, ağırlamak, hürmet etmek. * Uymak, tâbi olmak. * Otlamak veya otlatmak. * Hıfzetmek, korumak.

Riayeten
Saygı ve hürmet göstererek. Sayarak. Hürmet ederek. * Tâbi olarak.

Riayetkâr
f. Hürmetkâr, itaatkâr. Sevgi ve saygı gösteren.

Rib'
Sıtmanın bir gün tutup iki gün tutmaması ve dördüncü gün yine tutması.

Riba
Bahar evleri, çadırlar. Arazi. * Yaz yağmurları.

Riba-har
f. Faizle para işleten, tefeci.

Riba-i fazl
"Tartılan veya ölçülen bir cins eşyanın kendi cinsi karşılığında fazlasıyla satılması. Meselâ: Bir kilo buğdayı aynı cins bir kilo yüz gramla değiştirmek gibi.(Beşerin hayat-ı içtimaiyesinde bütün ahlâksızlığın ve bütün ihtilâlâtın menşei iki kelimedir. Birisi: ""Ben tok olduktan sonra başkası açlıktan ölse bana ne..."" İkincisi: ""Sen çalış, ben yiyeyim.."" Bu iki kelimeyi de idame eden; cereyan-ı riba ve terk-i zekâttır. Birinci kelimenin ırkını kesecek tek bir devası var ki; o da vücub-u zekâttır. İkinci kelimenin devası hürmet-i ribadır. Adalet-i Kur'aniye âlem kapısında durup ribaya: ""Yasaktır, girmeğe hakkın yoktur"" der. Beşer bu emri dinlemedi, büyük bir sille yedi. Daha müdhişini yemeden dinlemeli. M.)(Ribanın kap ve kapıları olan bankaların nef'i, beşerin fenası olan gâvurlara ve onların en zâlimlerine ve bunların en sefihlerinedir. Âlem-i İslâm'a zarar-ı mutlaktır. Mutlak beşerin refahı nazara alınmaz, zira gâvur harbî ve mütecaviz ise, hürmetsiz ve ismetsizdir. M.)"

Ribab
Arap kabilelerinden Zubeh, Sevr, Akl, Teym ve Ady denilen beş kabilenin adı.

Ribabe
Ahd, söz, yemin, misak.

Ribac
Kanatlarının ortasında küçük kapısı bulunan büyük kapı.

Ribah
(Ribh. C.) Kazançlar, kârlar, ticaretten elde edilen kârlar.

Ribat
(C.: Ribâtât) Han gibi konaklanacak yer. Tekke. * Bağ, ip. * Sağlam yapı.

Ribatet
Kalb kuvveti. * Tahammül, sabır. * Kalbi sağlam olma.

Ribatî
Hancı, odacı.

Ribbiyyun
(Rabb. dan) Âlimler, fakihler. * Büyük topluluk.

Ribbî
(C.: Ribbiyyun) Büyük kalabalık.

Ribet
(C.: Riyeb) şüphelilik. şüpheye düşme.

Ribh
Kâr, kazanç. * Fâiz.

Ribh-i ticarî
Ticaret kazancı.

Ribhale
Azası büyük olan, organları iri olan.

Ribka
Kement. Kement bağı. İlmekli ip.

Ribze
Deveye katran sürmede kullanılan yün parçası.

Ric'at
Geri dönme, çekilme, kaçma, vazgeçme.

Ric'î
Geri dönmeye ait ve mensub. * Üç talakla boşanmamış kadın. Tekrar kocasına dönmesi mümkün olan. Buna talak-ı ric'î denir.

Rica
Yalvarmak, niyaz eylemek. * Canib. Taraf. (Bak: Recâ)

Rical
(Recül. C.) Erkekler, er kişiler. * Mevki sahibi kimseler, devlet adamları. * Yaya olanlar.

Rical-i devlet
Devlet adamları, devletin ileri gelenleri. Devlet ricali.

Rical-i gayb
Her devirde bulunan ve herkesçe görülmeyen ve bilinmeyen ve Allah'ın (C.C.) emirlerine göre çalışan mübârek, büyük zatlar. Ricâlullâh.

Ricalen
Yaya olarak. Yayan. * Erkek olarak.

Ricalullah
Mânevi kudret ve kuvvet sahipleri olan evliya. (Bak: Ebdal)

Ricam
Büyük taş.

Ricaname
f. Bir iş için yazılan rica mektubu.

Ricl
Ayak, kadem.

Ricl-ül bahr
Körfez.

Ricle
Semizlik otu.

Rics
Dinin haram kıldığı şey. Günah, pislik, murdarlık.

Ricz
Azab, vesvese. * Maddi ve mânevi pislik. * Puta tapma.

Rida
Örtü, belden yukarı örtülen şey, çar ve şal. * Akıl. İlim. Seha. * Zinet. Parlaklık veren şey. * Hırka.

Rida-yı memat
Ölüm örtüsü.

Ridas
Taş atmak.

Riddet
İslâm dininden dönme. İrtidad. * Doğumdan evvel davarın memesinin süt ile dolu olması.

Ridf
(C.: Erdâf) Arka.

Ridfan
Gece ve gündüz.

Rie (re')
Akciğer.

Rieteyn
İki akciğer.

Rif
(C.: Eryâf) Mâmur, bayındır yer. * Ekini bol ve ucuz olan yer.

Rif'at
Yükseklik. Yüksek ve büyük rütbe sahibi olmak, âlişan olmak.

Rifa'
Ekini tarladan getirip harman yerine ilettikleri vakit.

Rifade
Yara üstüne sarılan bez. * Ziyâfet.

Rifas
Ayakla vurmak, tepmek.

Rifd
(C.: Erfâd - Rufud) Atâ, hediye, bahşiş. * Yardım, muavenet.

Rig
f. Kum. * Toz.

Rih
Rüzgar, yel. * Sızı, romatizma. * Mc: Galebe, kuvvet. Rahmet. * Devlet. Hoş ve iyi şey. * Koku.

Rihal
(Rahl. C.) Deve palanları.

Rihale
At semeri, eyer.

Rihat
Kayış yapımında kullanılan deri.

Rihlet
Geçmek. Göç etmek, göçmek. Ölmek.

Rihme
(C.: Ruhum-Rihâm) Yağmur çisintisi.

Rihs
(C.: Revâhıs) Alçak duvar.

Rihte
f. Dökülmüş, akıtılmış.

Rihte-ger
(C.: Rihte-gerân) Dökmeci.

Rihve
(Ruhve) Rehâvetli, gevşek. * Tecvidde: Harf sükun ile söylenirken sesin akması hâli.

Rihve-i mechure harfleri
Dad, zı, zel, gayın, ze, vav, yâ, elif.

Rihve-i mehmuse harfleri
"""Fe, ha, se, he, şın, hı, sad, sin"" Bu harflerde sesin kemâli ile nefes birlikte akar. Rehavet ve hems sıfatı, zayıf sıfatlardır, bunun için rehavet sesin kâmilen akmasını, hems de nefesin kâmilen akmasını icabettirir."

Rik
Salya. Ağız suyu.

Rikab
(Rakabe. C.) Boyunduruk altında olanlar. Kullar, köleler. * Boyun, ense kökü.

Rikase
Davar bağlanan yer.

Rikaz
Yer altında bulunan madenler. * Câhiliyet zamanından kalmış gömülü mal.

Rikbe
"(C.: Rikeb-Rekebât) Diz. (Diz, insanın ayaklarında olur; dört ayaklının ön ayaklarında olur.)"

Rikk
Kulluk, ubudiyet. * Ist: Esir olmuş, hürriyetini kaybetmiş olan ehl-i harb. * Yufka, yumuşak nesne.

Rikkat
Acıma, incelik, yufka yüreklilik. Yumuşaklık.

Rikkat-engiz
f. Acıklı.

Rikkat-i cinsiye
Cinsi şefkat. İnsanın kendi cinsinden olana acıması.

Rikkat-i kalb
Kalb rikkati, kalb yufkalığı.

Rikkat-yâb
f. Acıyan, merhamet eden.

Rikkat-âmiz
Acıma veren, kalbe hüzün verecek olan, acındıran.

Rikkat-âver
f. Acıma ve merhamet uyandıran.

Riks
Adam topluluğu. * Pis, necis.

Rikz
Gizli söz.

Rikâb
Özengi. * Büyük bir kimsenin huzuru, önü, makamı.

Rikâbdar
Padişahların atla bir yere gidişleri sırasında özengiyi tutmak suretiyle ata binip inmelerine yardım eden kişi.

Rikâbî
Binici, binen.

Rim
(C.: Arâyim) Beyaz geyik.

Rima
Atmak. * Atışmak. * Bırakmak.

Rimah
(Rumh. C.) Mızraklar, kargılar, süngüler.

Rimaha (remuh)
Tepici davar, tepen davar.

Rimahat
Mızrakçılık sanatı.

Rimak
Nifak, ayrılık. * Darlık.

Rimal
(Reml. C.) Kumlar.

Riman
Eğilip meyletmek.

Rimayet
Ok, gülle, kurşun gibi şeyleri atmada mâhir olma. Atıcılık.

Rimdida'
Gül.

Rime
f. Çapak.

Rime-i çeşm
Göz çapağı.

Rimm
(Rimme) Çürümüş kemik. Kemik çürümesi. * Yer. * Çok mal.

Rimme
(C.: Rimem-Rimâm) Çürümüş kemik.

Rimnak
f. Murdar, pis. * İrinli.

Rims
Devenin yediği otlardan ekşi cins bir ot. * Islah etmek, düzeltmek.

Rind
f. Kalender. Aldırışsız, dünya işlerini hoş gören. * Laübali meşreb feylesof. * Bâtını irfan ile müzeyyen olduğu halde zâhiri sâde görünen hakîm. Dış görünüşü laübali olduğu halde, aslında kâmil olan kimse.

Rindân
f. Kalenderlik. * Rindler.

Rindî
f. Kalenderlik, rindlik, aldırışsızlık.

Rir
Fâsid, bozuk, yaramaz.

Ris
f. Öfke, gazab, gayz.

Risail
(Bak: Resail)

Risale
Mektub. * Bir ilme dair yazılmış küçük kitap. * Haber göndermek. * Elçinin götürdüğü mektub, name. * Fık: Bir kimsenin sözünü veya emrini başka birisine tebliğ etmek.

Risale-i Nur
Bediüzzaman Said Nursi Hazretlerinin îman ve islâmiyet hakikatlarını izah ve ispat eden çok değerli kitaplarının umumî adı.

Risale-i nur
f. Nurun Risalesi. Kur'an'dan alınan âyetlerin tefsiri ile tahkikî iman dersi veren kitap. Büyük mücahid Bediüzzaman Hazretlerinin eserleri.(Risale-i Nur'un vazifesi:... Hayat-ı ebediyeyi mahveden ve hayat-ı dünyeviyeyi de dehşetli bir zehire çeviren küfr-ü mutlaka karşı, imanî olan hakikatlarla, gayet kat'i ve en mütemerrid zındık feylesofları dahi imana getiren kuvvetli bürhanlarla Kur'ana hizmet etmektir. Ş.)

Risalet
Birisini bir vazife ile bir yere göndermek. * Peygamberlik. Büyük kitapla gelen peygamberlik. * Elçilik.

Risalet-penah
Risaletin kendine istinad ettiği Hazret-i Muhammed (A.S.M.). (Risalet-meab da denir)

Risalet-ün nur
Risale-i Nur tabirinin Arapçası. (Bak: Risale-i Nur)

Risaletpenahi
peygamberlik kendisinde noktalanan Peygamberimiz.

Risar
(C.: Ravâsır) Reçel. * Turşu.

Risde
İnsan cemaatı, insan topluluğu.

Rise
Miras yemek.

Risl
Vakar, ciddiyet, sekinet. * Sabır.

Rism
Kırmak. * Bulaştırmak.

Risman
f. İp, halat.

Risman-bâz
f. İp oynayan. * Mc: Cambaz.

Ritam
(Retime. C.) Bir şeyi hatırlayabilmek için parmağa bağlanan iplikler.

Ritic
Çıkmaz yol. Yasak olan şey. Haram.

Ritl
(Retl) Hoş, lâtif, pâkize şey.

Ritm
(Reythme) Fr. Mısra ve cümlelerdeki ses uygunluğundan gelen iç âhengi. Duygunun ses hâline gelişi. * Müvazeneli ve tenasüblü hareket.

Ritmik
Ölçülü, âhenkli.

Riv
f. Hile, düzen.

Riva
(Reyyân. C.) Suya kanmış olanlar.

Riva'
(C.: Erviye) Deve üstünde yük bağlanılan ip.

Rivad
Talep etmek, istemek, arzulamak.

Rivak
(Bak: Revak)

Rivayat
(Rivâyet. C.) Rivayetler.

Rivayet
"Hikâye edilen hâdise veya söz. * Bir hâdisenin başkalarına anlatılması. * Peygamberimiz'den (A.S.M.) işittiklerini veya sahabeden duyduklarını birisinin başkasına anlatması. * Kuyudan halk için su çekmek.(Eğer denilse : Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın her hal ve hareketini kemal-i ihtimam ile Sahabeler muhafaza ederek nakletmişler. Böyle mu'cizat-ı azime, neden on-yirmi tarik ile geliyor? Yüz tarik ile gelmeli idi. Hem neden Hazret-i Enes, Câbir, Ebu Hüreyre'den çok geliyor; Hazret-i Ebu Bekir ve Ömer az rivayet ediyor?Elcevab: Nasılki insan, bir ilâca muhtaç olsa, bir tabibe gider; hendese için mühendise gider, mühendisten nakleder; mes'ele-i şer'iyye, müftüden haber alınır ve hâkezâ.. Öyle de, sahabe içinde, ehadis-i Nebeviyeyi, gelecek asırlara ders vermek için, ulemâ-i sahabeden bir kısım, ona mânen muvazzaf idiler. Bütün kuvvetleriyle ona çalışıyorlardı. Evet Hazret-i Ebu Hüreyre, bütün hayatını, hadisin hıfzına vermiş; Hazret-i Ömer, siyaset âlemiyle ve hilafet-i kübra ile meşgul imiş. Onun için, ehâdisi, ümmete ders vermek için, Ebu Hüreyre ve Enes ve Câbir gibi zatlara itimad edip; ondan, rivayeti az ederdi. Hem mâdem sıddık, saduk, sâdık ve musaddak bir sahabenin meşhur bir namdarı, bir tarik ile bir hâdiseyi haber verse; yeter denilir, başkasının nakline ihtiyaç da kalmaz. Onun için bâzı mühim hâdiseler, iki-üç tarik ile geliyor. M.)"

Rivayet-i sâdıka
Senet ve delillerle sâbit, şüphesiz, doğru rivâyet.

Rivayetkerde
f. Söylenilen. Rivayet edilen.

Riya
Özü sözü bir olmamak. İnandığı gibi hareket etmeyiş. İki yüzlülük etmek. Gösteriş için yapılan hareket. (Bak: İhlâs)

Riyad
Ot aramak.

Riyah
(Rih. C.) Rüzgârlar, yeller. * Letaif ve in'amlar. * Mc: Galebe, kuvvet, rahmet, devlet. * Mazarrat.

Riyakâr
Riya eden. Adam kandırmak için yalan söyleyen. Sahte iş yapan. İki yüzlü.

Riyakârâne
f. İkiyüzlülükle. Riyakârlıkla.

Riyaset
Reislik. Bir işi idarede başta bulunmak. Başkanlık.

Riyasetpenah
f. Başkanlık makamında bulunan. Başkanlık eden, başkan olan. Reislik yapan.

Riyaz
(Ravza. C.) Bahçeler. Ağaçlık, çimenlik yerler. Yeşil bahçeler.

Riyaz-ı cennet
Cennet bahçeleri.

Riyazat
(Riyazet. C.) Nefsi terbiye maksadıyla az gıda ile geçinmek, nefsini hevesattan men' ile faydalı fikir ve işle meşgul olmak.

Riyazet
Nefsi kırma. Fani şeylerden nefsini çekerek kanaat içinde yaşamak. * Bir hastalıktan dolayı veya nefsini terbiye maksadıyla çok yemek ve içmeyi terkederek faydalı fikirlerle, ibadet ve ilimle meşgul olmak. Az gıda ile yaşamak. * İdman.

Riyazet-i bedeniye
Cimnastik. Bedenî riyazet.

Riyazi
Hesap ve hendeseye dair. Matematiğe dair.

Riyaziyat
Matematik ilmi, hesap-hendese ilmi. Aritmetik-geometri.

Riyaziyat-ı âliye
Yüksek matematik.

Riyaziye
Hesap ilmi. Matematik bilgisi. Hesapla alâkalı. * Bir yazı çeşidi.

Riyaziyyun
(Riyazî. C.) Matematik âlimleri.

Riyeb
(Ribet. C.) Şüpheye düşmeler.

Riz
f. Döken, saçan, akıtan.

Rizam
Kabile, kavim, topluluk.

Rizan
f. Akan, dökülen.

Rize
f. Döküntü, kırıntı. Ufak parça.

Rize rize
f. Parça parça, ufak ufak.

Rizehor
f. Kırıntı, döküntü yiyen.

Rizehâr
f. Kırıntı ve döküntü yiyen.

Rizeçin
f. Kırıntı ve döküntü toplayan.

Riziş
f. Akış, dökülüş.

Rizme
Esvap koyulan bohça.

Rizne
Su toplanacak yer.

Rizz
Gizli ses.

Riçal
f. Reçel.

Riçar
f. Reçel.

Riş
f. Yara. * Yaralı. * Tüy. Kıl. Kuş kanadı. * Sakal.

Riş (riyâş)
Çok pahalı elbise.

Rişa
(Rişvet. C.) Rüşvetler.

Rişa'
"(C.: Erşiye) Kuyudan su çekmekte kullanılan urgan. * Menazil-i Kamer'den ""Balık karnı"" dedikleri menzilin adı."

Rişaş(e)
Döküntü, serpinti.

Rişbüz
f. Keçi sakalı gibi sivri olan sakal.

Rişdar
f. Sakallı.

Rişdet
Doğruluk, dürüstlük. Temizlik.

Rişe
Saçak, püskül.

Rişe-gir
f. Kökleşmiş, kök tutmuş.

Rişhand
f. Bıyık altından gülme. Alay.

Rişsaz
f. Cerrah.

Riştab
f. Kıvırcık saç ve sakal.

Rişte
f. Tel, iplik, hayt.

Rişte-füruş
f. İplik satan. İplikçi.

Rişte-i hürmet
Sevgi, hürmet bağı.

Rişvet
Bir işi yapmak veya bitirmek için haksız yere alınan mal veya para. (Bak: Rüşvet)

Rişvet-hâr
f. Rüşvet yiyen.

Robot
Fr. Elektrikle veya mekanik yollarla hareket ettirilerek çeşitli işler yaptırılabilen otomatik cihaz.

Rol
Fr. Oyun. Sahnede gösterilen oyun hareketlerinden her bir oyuncuya düşen kısım.

Roman
"Hayalî veya hakiki, kitap halinde yazılmış büyük hikâye. * Eski Roma devletinin diline de Roman denirdi.(Edebsizlenmiş edeb, ""müsekkin hem münevvim"" hakiki fayda vermez. Tek bir ilâcı bulmuş o da romanları imiş.Kitab gibi bir hayy-ı meyyit, sinema gibi bir müteharrik emvat! Meyyit hayat veremez...Hem tiyatro gibi tenasuhvari, mâzi denilen geniş kabrin hortlakları gibi şu üç nevi romanları ile hiç de utanmaz. Beşerin ağzına yalancı bir dil koymuş. Hem insanın yüzüne fâsık bir göz takmış. Dünyaya bir alüfte fistanını giydirmiş. Hüsn-i mücerred tanımaz... Lemaat)"

Roman-vâri
f. Roman gibi hayalî olabilen. Hakikatla alâkası olmayan veya az olan.

Romörk
Fr. Denizde veya karada başka bir vasıta tarafından çekilen motorsuz taşıt.

Rota
Vapur ve gemilerde istikamet yolu. Geminin seyir yolu.

Rovelver
Fr. (Aslı: Revolver-Lüverver) Tabanca. Küçük silâh. Toplu tabanca. Altı patlar denilen, altı mermi alan tabanca.

Ru
f. Olan, biten manalarında birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Hod-ru: Kendiliğinden.

Ru (ruy)
f. Yüz, cihet. Sebep. Çehre.

Ru'
Kalb, fuad. Kalbde korku ârız olacak yer. * Zihin ve akıl.

Ru'b
Sütün yoğurt olması.

Ru'bub
Zayıf, korkak kişi.

Ru'z
(C.: Erâz) Okun, demirini sokacak yeri.

Ru-mal
f. Yer süren.

Ru-nüma
f. Yüz gösteren, meydana çıkan. * Yüz görümlüğü.

Ru-nümun
f. Meydana çıkan, yüz gösterici.

Ru-puş
f. Yüz örtüsü, peçe. * Yüz örten.

Ru-siyah
f. Kara yüzlü. Ayıbı olan.

Ru-zerd
f. Sararmış, sarı yüzlü.

Ru-şinas
f. Bilen, tanıyan.

Ru-şinasî
f. Aşinâlık, tanırlık.

Ruaf
Burun kanaması.

Ruam
Burun suyu, sümük. * Sakağı (mankafa) hastalığı.

Ruama
Çekirge çokluğu.

Ruat
(Râî. C.) Çobanlar.

Rub
f. Süpürge. * Süpürme.

Rub'
Dörtte bir. Bir şeyin dört kısmından bir kısmı.

Rub'-i meskûn
Dünyanın kara olan dörtte bir kısmı.

Rub'-ı daire
Dairenin dörtte biri.

Ruba
(Bak: Rüba)

Rubah
(Rubeh) f. Tilki. * Mc: Kurnaz, hilekâr.

Rubaî
(Bak: Rübaî)

Rubaî-i mezid
Kendisine harf ilâve edilmiş olan aslı dört harfli mastar.

Rubb
Meyva suyu.

Rubban
Kaptan.

Rubbe
"Gr: Harf-i cerdir, nekre ile beraber olur. Çokluk veya azlığa işaret eder. ""Öylesi var ki"" mânâsındadır."

Rubbema
(Rubbe-mâ) Bâzan, bâzı kere.

Rubehane
f. Kurnazca, tilkicesine.

Rubehî
f. Kurnazlık. Tilkilik.

Ruberah
f. Gitmeğe hazır, yüzü yola doğru.

Ruberu
f. Yüzyüze.

Rubh
Deve yavrusu. * Bir kuşun adı. * İç yağı.

Rubu'
(Rub'. C.) Dörtte birler. * Metrenin kabulünden evvel ipekli, yünlü, basma ve emsali kumaş, bez ve sairenin ölçülmesinde kullanılan çarşı arşınının kesirlerinden birinin adıdır.

Rububiyet
"Cenab-ı Hakk'ın her zaman her yerde her mahluka, muhtaç olduğu şeyleri vermesi, terbiye ve tedbir etmesi ve mâlikiyyeti ve besleyiciliği keyfiyyeti. * Artırmak. Ziyade kılmak.(Ey gözleri sağlam ve kalbleri kör olmayan insanlar, bakınız! İnsan âleminde iki daire ve iki levha vardır. Birinci daire: Rububiyyet dairesidir. İkinci daire: Ubudiyyet dairesidir. Birinci levha, hüsn-ü san'attır. İkinci levha ise tefekkür ve istihsandır. Bu iki daire ile iki levha arasındaki münasebete bakınız ki, ubudiyet dâiresi bütün kuvvetiyle rububiyyet dairesi hesabına çalışıyor. Tefekkür, teşekkür, istihsan levhası da bütün işaretleri ile hüsn-ü san'at ve nimet levhasına bakıyor. Bu hakikatı gözün ile gördükten sonra rububiyet ve ubudiyyet dairelerinin reisleri arasında en büyük bir münasebetin bulunmamasına aklınca imkân var mıdır? Ve Sâniin makasıdına kemal-i ihlas ile hizmet eden ubudiyet reisinin Sâni' ile azîm bir münasebatı ve kavi bir intisabı ve o intisab ile her iki daire reisleri arasında bir muârefe ve mükâleme ve alış verişin olmamasına ihtimal var mıdır? Öyle ise, bilbedahe tahakkuk etti ki; Ubudiyyet Reisi, Rububiyyetin hâss mahbub ve makbulüdür. M.N.)"

Rububiyyet-i mutlaka
"Herşeyi kaplayan ve idaresi altına almış olan Allah'ın rububiyeti.(Evet bütün kâinatta hususan zihayatlarda ve bilhassa terbiye ve iaşelerinde her tarafta aynı tarzda ve umulmadık bir surette beraber ve birbiri içinde hakimâne, rahimâne bir dest-i gaybi tarafından olan bir tasarruf-u âmm elbette bir Rububiyyet-i mutlakanın tereşşuhudur ve ziyasıdır ve tahakkukuna bir bürhan-ı kat'îdir. Madem bir Rububiyyet-imutlaka vardır; elbette şirk ve iştirâki kabul etmez. Çünkü, o Rububiyyetin kendi cemâlini izhar ve kemâlâtını ilân ve kıymetli san'atlarını teşhir ve gizli hünerleri göstermek gibi en mühim maksad ve gayeleri cüz'iyyatta ve zihayatta temerküz ve içtimâ' ettiğinden en cüz'i bir şeye ve en küçük bir zihayata kendi başı ile müdahale eden bir şirk, o gayeleri bozar ve o maksatları harab eder. Ve zişuurun yüzlerini o gayelerden ve o gâyeleri irade edenden çevirip esbaba saldığından ve bu vaziyet Rububiyyetin mahiyetine bütün bütün muhâlif ve adavet olduğundan elbette böyle bir Rububiyyet-i mutlaka hiçbir cihetle şirke müsaade etmez. ş.)"

Rubuz
"Koyun, sığır, at, katır ve köpeğin ayaklarını büküp yatması. (Yattıkları yere ""merbaz"" derler)"

Rubz
Her nesnenin ortası. * Bazısı bazısının üzerine sağılmış süt.

Rubûbiyet
ilâhî terbiye, Allahın bütün varlıkları eksik bir hâlden mükemmel bir hâle doğru götürmesi, bu esnada her nevi ihtiyaçlarını vermesi ve onları emrine itaat ettirmesi.

Rud
f. Irmak, çay. * Saz teli, saz kirişi. * Kemençe.

Rud-averd
f. Nehir sularının akarlarken etraftan sürükleyip getirdikleri ağaç, dal gibi şeyler.

Ruda'
Hastalığın insana yine dönmesi. * Gövde ve beden ağrısının her birisi.

Rudaa'
(Radi. C.) Süt emen çocuklar. * Süt kardeşler.

Rudab
Ağızdan akan su.

Rudbar
f. Irmak kenarı. * Büyük ırmak.

Rudda'
(Râdı. C.) Süt emenler.

Rude
(C.: Rudegân) f. Bağırsak.

Rudha
Perde, setre.

Rudsaz
f. Çalgıcı.

Rufaî
Rufailik diye bilinen bir tarikatı kuran, bu tarikattan olan.

Rufse
Su nöbeti.

Rufud
(Rifd. C.) Bahşişler.

Ruga'
Sada, ses. * Deve, sırtlan ve deve kuşunun bağırması.

Rugba'
Rağbet etmek, istemek, arzulamak.

Rugerdan
f. Yüz döndüren, yüz çeviren.

Rugl
Bir acı ot. * Sünnetsizlik. * Bol olmak, bolluk.

Ruh
"f. Yanak, yüz, çehre. * Arabçada: Efsânevi bir kuş. (Bak: Ruhsâr)RUH : Can, nefes, canlılık. * Öz, hülâsa, en mühim nokta. * His. * Kur'an. * İsa (A.S.). * Cebrail (A.S.). * Korkmak. (Bak: Vicdan)(Ruh, bir kanun-u zivücud-u haricîdir. Bir namus-u zişuurdur. Sabit ve dâim fıtrî kanunlar gibi, ruh dahi âlem-i emirden, sıfat-ı iradeden gelmiş, kudret ona vücud-u hissî giydirmiştir. Bir seyyale-i lâtifeyi o cevhere sadef etmiştir. Mevcud ruh, mâkul kanunun kardeşidir. İkisi hem dâimî, hem âlem-i emirden gelmişlerdir. Şâyet, nevilerdeki kanunlara kudret-i ezeliye bir vücud-u haricî giydirseydi, ruh olurdu. Eğer ruh, şuuru başından indirse yine lâyemut bir kanun olurdu. H.)(Ruha bir derece müşabih ve ikisi de âlem-i emirden ve iradeden geldiklerinden masdar itibariyle ruha bir derece muvafık, fakat yalnız vücud-u hissî olmayan nevilerde hükümran olan kavânine dikkat edilse ve o namuslara bakılsa görünür ki: Eğer o kanun-u emrî, vücud-u haricî giyse idi, o nevilerin birer ruhu olurdu. Halbuki o kanun dâima bakidir. Dâima müstemir, sabittir. Hiçbir tegayyürat ve inkılâbat, o kanunların vahdetine te'sir etmez, bozmaz. Meselâ: Bir incir ağacı ölse, dağılsa; onun ruhu hükmünde olan kanun-u teşekkülâtı, zerre gibi bir çekirdeğinde ölmeyerek baki kalır. İşte madem en âdi ve zaif emrî kanunlar dahi böyle beka ile devam ile alâkadardır. Elbette ruh-u insanî, değil yalnız beka ile, belki ebed-ül âbâd ile alâkadar olmak lâzım gelir. Çünki: Ruh dahi Kur'an'ın nassı ile: $ ferman-ı celili ile âlem-i emirden gelmiş bir kanun-u zişuur ve bir namus-u zihayattır ki: Kudret-i Ezeliyye, ona vücud-u haricî giydirmiş. Demek, nasılki sıfat-ı iradeden ve âlem-i emirden gelen şuursuz kavânin, dâima veya ağleben baki kalıyor. Aynen onların bir nevi kardeşi ve onlar gibi sıfat-ı iradenin tecellisi ve âlem-i emirden gelen ruh, bekaya mazhar olmak daha ziyade kat'idir, lâyıktır. Çünki: Zivücuddur, hakikat-ı hariciye sahibidir. Hem onlardan daha kavidir, daha ulvidir. Çünki: Zişuurdur. Hem onlardan daha daimîdir, daha kıymetdardır. Çünki: Zihayattır. S.)"

Ruh-bahş
f. Ruh veren, ruh bahşeden.

Ruh-efza
f. Cana can katan. Canlılık veren. (Ruhfeza da denir)

Ruh-u revan
Ruhun zuhuru. Ruhun ferahlığı. Ruhun akışı.

Ruh-ül emin (ruh-ül kudüs)
Cebrail Aleyhisselâm'ın iki ayrı ismi. Emin ve mukaddes ruh. * Allah'ın ism-i azamı. * İncil. * Kur'an.

Ruha
Ferahlık. * Yumuşak rüzgâr.

Ruham
Mermer.

Ruham-ı hâm
İşlenmemiş mermer.

Ruhama
(Rahim. C.) Rahim olanlar.

Ruhamî
Mermerden yapılmış. Mermerle ilgili.

Ruhaniyyat
"Madde âleminden başka olan ruh âlemleri, ruhaniler. (Bak: Cinn, Melek)(Şu nihayetsiz feza-yı âlem ve şu muhteşem semavat; burçları ile, yıldızları ile; zişuur, zihayat, ziruhlarla doludur. Nârdan, nurdan, ateşten, ışıktan, zulmetten, havadan, savttan, rayihadan, kelimattan, esirden ve hattâ elektrikten ve sâir seyyâlât-ı lâtifeden halk olunan o zihayat ve o ziruhlara ve o zişuurlara şeriat-ı garra-i Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan, ""Melâike ve cânn ve ruhaniyattır"" der, tesmiye eder. Melâikenin ise, ecsamın muhtelif cinsleri gibi, cinsleri muhteliftir. Evet, elbette bir katre yağmura müekkel olan melek, şemse müekkel meleğin cinsinden değildir. Cin ve ruhaniyat dahi, onların da pek çok ecnas-ı muhtelifeleri vardır. S.)"

Ruhaniyyet
Yalnız ruhtan ibaret olan şeyin hali. Ölmüş bir kimsenin devam etmekte olan ruhi kuvveti. * Ruhanilik.

Ruhaniyyun
(Ruhanî. C.) Ruh âlemine mensub olanlar. Âlem-i gayba nüfuz eden çok nuraniyet kazanmış zâtlar.

Ruhanî
Cisim olmayıp gözle görülmeyen cin ve melâike gibi bir mahluk. Ruha ait. Ruhtan meydana gelmiş, melek. * Madde ile alâkalı olmayan, mânevi, ruh âlemine mensub olan.

Ruhas
(Ruhsat. C.) İzinler, ruhsatlar, müsaadeler.

Ruhasa'
Sıtma teri.

Ruhb
Genişlik, vüs'at.

Ruhban
"Korkmak, çekinmek, yılmak. * Rahib, Hristiyan din adamı. (Bak: Rehbaniyyet)(Hâsıl-ı kelâm; biz Kur'an şâkirdleri olan Müslümanlar, bürhana tâbi' oluyoruz. Akıl ve fikir ve kalbimizle hakaik-i imaniyeye giriyoruz. Başka dinlerin bazı efradları gibi, ruhbanları taklid için bürhanı bırakmıyoruz. Onun için akıl ve ilim ve fennin hükmettiği istikbalde elbette, bürhan-ı aklîye istinad eden ve bütün hükümlerini akla tesbit ettiren Kur'an hükmedecek. Hutbe-i Şâmiye)"

Ruhbaniyet
(Bak: Rehb, Rehbaniyet)

Ruhda'
Sıtma.

Ruhiyat
Ruh ilmi, psikoloji.

Ruhlet
Göçüp giden kimseler.

Ruhperver
f. Ruha ferahlık ve kuvvet veren.

Ruhs
Ucuzluk. * Hafif pahalı olmak.

Ruhsar (ruh)
Yanak. Çehre. Yüz.

Ruhsat
(C.: Ruhas-Ruhsat) İzin, müsaade. * Genişlik. * Kolaylık. * Fık: Kulların özürlerine mebni, kendilerine bir suhulet ve müsaade olmak üzere, ikinci derecede meşru' kılınan şeydir. Sefer halinde Ramazan-ı Şerif orucunun tutulmaması gibi. Vuku' bulan ikraha mebni, birisinin malını itlaf etmek de bu kabildendir ki, bu halde bu itlaf hakkında bir ruhsat-ı şer'iyye bulunmuş olur. Bir hâdisede, azîmet ile ruhsat içtima' edince, azîmet tarikını iltizam etmek, bir takva nişanesi sayılır. (Bak: Azîmet)

Ruhsatiyye
San'at veya ticaret için verilen izin kâğıdı.

Ruhsatname
f. İzin kağıdı.

Ruhsatyâb
f. İzin ve müsaade alma.

Ruhsât
(Ruhsat. C.) Ruhsatlar, müsaadeler, izinler.

Ruhud
Etli, besili, şişman, semiz. (Müe: Ruhude)

Ruhul
Binmek için kullanılan deve.

Ruhullah
Allah'ın emriyle meydana gelen. * İsa Aleyhisselâm'ın bir lakabı.

Ruhum
Esirgemek, korumak, rahmet.

Ruhve
(Bak: Rihve)

Ruhî
Ruha ait, ruhla ilgili. Ruhça.

Ruk'a
(C.: Rıka'-Ruka') Kısa mektub. * Üzerine yazı yazılan kâğıt veya deri parçası. * Dilekçe. * Yama.

Rukaba'
(Rakib. C.) Bekçiler.

Rukad
Uyku, nevm. Uyuma.

Rukak
Yufka ekmeği.

Rukba
"Muntazır olmak, beklemek. * Bir kimseye, ""Ben senden evvel ölürsem bu elbiseler senin olsun, eğer sen evvel ölürsen yine benim olsun"" demek."

Rukde
Uyuma. * Berzah âlemi. (Bak: Rukud)

Rukk
(C.: Rikâk) Yer, arz.

Rukta
Siyah bir maddenin üzerinde yer yer beyaz beneklerin olması.

Rukud
Uyuma, nevm.

Rukum
(Rakam. C.) Rakamlar.

Rukye
(C.: Rukâ) Duâ, efsun.

Rum
Anadolu. * Osmanlı Devleti ve Arabistan hârici yerler. * Romalı.

Rum suresi
Kur'an-ı Kerim'in 30. suresidir. Mekkîdir.

Rumeli
Osmanlı İmparatorluğunun Avrupa Kıt'asındaki kısmı.

Rumh
(C.: Rimah-Ermâh) Süngü. Mızrak. Saban kolu. Mc: Fakirlik.

Rumi
Rumelinden olan, Anadolulu olan. * Rum. Türkiye'de yaşayan Yunanlı.

Rumman
Nar. (Bir meyva adı)

Rumus
(Rems. C.) Mezarlar, kabirler.

Rumuz
(Remz. C.) İşaretler, remizler, ince nükteler, mânası gizli olan işaretler.

Rumuzât
(Rumuz. C.) Remizler, işaretler.

Rumî
bir nevi takvim.

Rusde
(C.: Risâd) Ziynet, süs.

Rusg
Bilek.

Rusg-ül kadem
Ayak bileği.

Ruspi
Fâhişe, orospu.

Rusta
f. Köy, karye.

Rustak
(C.: Resâtik) Köy, karye. Çiftlik.

Rustakî
Köylü.

Rustaî
f. Köylü.

Rutab
Hurma.

Rutb
Yaş ot.

Rutebî
Rütbelere ait.

Rutube
(C.: Rutebât-Ruteb) Olmuş yaş hurma.

Rutubet
Yaşlık, nem, ıslaklık. * Havadaki veya yapı içindeki nem.

Ruud
(Ra'd. C.) Gök gürültüleri.

Ruunet
İnsana ağır gelecek hâllerde bulunma. * Sünepelik, bönlük.

Ruval
Salya.

Ruvat
(Râvi. C.) Hikâye edenler. Rivayet edenler.

Ruy
(Bak: Ru)

Ruy-i derya
Denizin yüzü.

Ruy-i hub
Güzel yüz.

Ruy-i zemin
Yeryüzü.

Ruy-i zişt
Çirkin yüz.

Ruy-ver
f. Tunçtan.

Ruya
f. Yerden biten (bitki).

Ruyin
f. Tunç. * Tunçtan.

Ruyin-ten
f. Güçlü kuvvetli, tunç vücutlu.

Ruz
f. Gün, 24 saatlik müddet. * Gündüz.

Ruz u şeb
Gece ve gündüz.

Ruz-efzun
f. Uzun ömürlü.

Ruz-i ceza
Kıyamet günü. * Haşir günü.

Ruz-i haşir
(Ruz-i hesab) Kıyamet günü. * Âhiretteki toplanma günü. Haşir günü. Dirilip toplanıp hesap görülecek gün. (Bak: Yevm)

Ruzaa'
(Razi. C.) Süt emen çocuklar. * Süt kardeşler.

Ruzan
(Ruz. C.) Günler. Gündüzler.

Ruzane
f. Gündelik. Yevmiye.

Ruzban
f. Kapıcı.

Ruzberuz
f. Günden güne.

Ruze
f. Oruç.

Ruzedâr
f. Oruçlu.

Ruzegüşa
f. Oruç bozan, oruç açan, iftar eden.

Ruzehar
f. Oruç yiyen. Oruçsuz.

Ruzine
f. Gündelikçi.

Ruziresan
f. Rızık yetiştiren, rızık ulaştıran, Allah (C.C.)

Ruzmerre
f. Her günkü. Her günlük.

Ruzname
Vakit cetveli, takvim. * Günlük gazete, günlük hâdiselerin yazıldığı kâğıt. * Bir meclis veya hey'etin müzakerat proğramı. * Hergünkü gelir ve giderin kaydedilip yazıldığı defter.

Ruzî
f. Azık, rızık. Nasib, kısmet. * Gündüzle alâkalı. Gündüze âit.

Ruzîhâr
f. Rızık yiyici. Canlı, mahlûk.

Ruşen
f. Parlak, aydın. Belli, âşikâr.

Ruşenbeyan
f. Fasih konuşan. Açık ifadeli.

Ruşendil
Kalbi nurlanmış. Kâmil ve çok temiz dindar.

Ruşengir
Cilâcı, parlatıcı.

Ruşenzamir
Hakikatları bilen. Kalbi, gönlü hakikatlara vakıf olan.

Ruşenî
f. Açıklık, aydınlık. * Belli olma.

Râdd
(Redd. den) Geri döndüren, reddeden, geri bırakan.

Râdd-üs selâm
Başkasının verdiği selamı alan.

Râfızî
hak mezheblerden ayrılıp sapan kimse.

Râzık
rızık veren, Allah.

Röntgen
Röntgen adında bir Alman âliminin 1896' da keşfettiği ışıklar. Bunlar gözle görülmediği halde fotoğraf camına tesir eder, vücuddan, tahta, kâğıt gibi maddelerden bu ışık geçebilir. Bazı hastalıkların teşhis ve tedavisinde de kullanılır. * Vücuddaki iç uzuvların filmini çekmek.

Röportaj
Fr. Bir gazete muharririnin gördüklerini anlatan yazısı.

Rü'be
(C.: Rüâb) Ağaç parçası.

Rü'yet
Görmek, bakmak. İdare etmek. Göz ile veya kalb gözü ile görmek. * Akıl ile müşahede derecesinde bilmek, idrak etmek, tefekkür etmek, düşünmek. * Araştırmak.

Rü'yetullah
"Cennet'te mü'minlerin Allah'ı görmeleri.(Ey insan! Bilir misin nereye gidiyorsun? Ve nereye sevk olunuyorsun? Dünyanın bin sene mes'udane hayatı, bir saat hayatına mukabil gelmeyen Cennet hayatının; ve o Cennet hayatının dahi bin senesi, bir saat rü'yet-i cemaline mukabil gelmeyen bir Cemil-i Zülcelâl'in daire-i rahmetine ve mertebe-i huzuruna gidiyorsun. Mübtelâ ve meftun ve müştak olduğunuz mecazî mahbublarda ve bütün mevcudat-ı dünyevîdeki hüsün ve cemal, O'nun cilve-i cemalinin ve hüsn-ü esmasının bir nevi gölgesi... ve bütün Cennet, bütün letaifiyle bir cilve-i rahmeti... ve bütün iştiyaklar ve muhabbetler ve incizablar ve câzibeler, bir lem'a-i muhabbeti olan bir Mâbud-u Lemyezel'in, bir Mahbub-u Lâyezâl'in daire-i huzuruna gidiyorsunuz ve ziyafetgâh-ı ebedîsi olan Cennet'e çağrılıyorsunuz. Öyle ise; kabir kapısına ağlayarak değil, gülerek giriniz. M.)"

Rüavi
Köy yakınında ve halk yöresinde güdülen deve.

Rüba
(C.: Ravâbi) Tepe, yüksek yer.

Rübaî
Dörtlük olan. Dörtle ilgili. * Edb: Dört mısralık belli vezinlerle yazılmış manzume. Aynı esasta 24 şekilli vezinle yazılan 4 mısralık şiir. * Gr: Mastarını meydana getiren dört harften hepsi de aslî olan kelimeler.

Rübb
(C.: Rubub) En aşağı derece ile pişmiş ve üçte birinden azı gitmiş olan sıkılmış üzüm.

Rübba
(C.: Ribâb) Yakında doğurmuş koyun.

Rübbah
Erkek maymun.

Rübbema
(Bak: Rubemâ)

Rübd
Kılıcın cevheri ve rengi.

Rübde
Siyaha yakın boz renk.

Rübubiyet
(Bak: Rububiyet)

Rübud
Dâim. * Yüreğin oynaması. * Durdurmak. * Hapsetmek.

Rübude
f. Kapılmış, kapılan.

Rübye
(C.: Rubâ) Arz haşeratından bir cins. * Çok, ziyâde.

Rüc'a
Rücu' mânâsına mastar.

Rücbe
Canavar avlamak için yapılan yer. (İçine iple et bağlarlar ki canavar gelip yapıştığı gibi üzerine düşer.)

Rüceme
(C.: Rucâm-Rucum) Büyük taş.

Rüchan
Üstünlük, yükseklik, üstün olma. Fazilet, haslet veya her hangi bir şey cihetiyle diğerinden üstün olmak.

Rüchaniyet
Üstün oluş, rüçhanlık, daha mühim olma hali.

Rücu'
Geri dönme, vazgeçme, cayma. Sözünden dönme. * Edb: Bir fikri daha kuvvetli anlatmak için söylenilen sözden caymış gibi görünmek.

Rücum
(Recm. C.) Taşa tutmalar, taşlamalar.

Rücun
Mahbus olmak, hapsolunmak. * Bir yere durmak.

Rücz (ricz)
Devenin mak'adında olan bir hastalık. * Pis, necis. * Azap. * Put, sanem.

Rüdab
Ağızdan akan su, salya.

Rüdn
(C.: Erdân) Kaftan ve gömlek yeninin koltuktan tarafı.

Rüdum
(Redm. C.) Bendler, sedler.

Rüesa
(Reis. C.) Reisler, reislik yapanlar. Başkanlar.

Rüfat
Parçalanmış, dağıtılmış. * Çürümüş.

Rüfaz
Müteferrik. dağılmış, parçalanmış.

Rüfaî
Ahmed-i Rüfaî tarikatına mensub.

Rüfeka
(Refik. C.) Arkadaşlar.

Rüfka
(C.: Rifâk) Yoldaş olan, aynı fikirde olan cemaat.

Rüft
f. Süpürme.

Rüful
Sallanmak. * Gururlanmak, tekebbürlenmek.

Rüha
Urfa şehri.

Rühavî
f. Urfa'lı.

Rühun
(Rehin. C.) Rehinler.

Rühus
Çok yiyen obur, ekvel.

Rühşuş
Sütlü deve.

Rükam
Yığın. Birbiri üzerine kat kat yığılmış olan.

Rükban
(Râkib. C.) Biniciler, binenler, binmişler.

Rükbe
(C.: Rükeb-Rükebât) Diz. Dizkapağı.

Rükeb
(Rükbe. C.) Dizler, dizkapakları.

Rükkab
(Râkib. C.) Biniciler, ata binenler.

Rükn
Direk. Esas. * Kuvvet. * Bir şeyin en fazla sağlam olan tarafı veya köşesi veya temeli. * Bir cemaatin ileri gelenlerinden olan. * Nüfuzlu, kuvvetli ve ehemmiyetli kimse.

Rükn-ü dâhilî
İçteki esas unsur. Namazın içindeki farz ve şart olan esas.

Rükub
Binme. * Bir vasıtaya binme.

Rükud
Durgunluk. Durgun olma.

Rükud-i heva
Havanın durgun olması.

Rükudet
Durgunluk, durulma.

Rükun
Bir şeye samimi olarak meyletme. Can ve gönülden meyil.

Rükunet
Ağırbaşlılık. Vakar ve temkin sâhibi olma.

Rükuz
Seğirtmek, koşmak.

Rükû'
Huzur-u İlâhîde eğilmek. Namazda elleri dize dayamak suretiyle yere doğru eğilirken baş ile sırtı düz hale getirmek.

Rüküb
(Rikâb. C.) Üzengiler.

Rükün
(Bak: Rükn)

Rümam
Kuru ot.

Rümh
(C.: Rimâh) Mızrak, kargı, süngü. * Mc: Yoksulluk, fakirlik.

Rümis
Sözüne güvenilmeyen kimse. Verdiği söze itimad edilmeyen kişi.

Rümle
(C.: Ermal-Rumul) Siyah hat.

Rümman
Nar denilen yemiş.

Rümmane
Kapan taşı. * Kırkbayır.

Rümme
(C.: Rumem-Rumam) Eskimiş urgan parçası.

Rümuk
Durmak. * İkamet etmek, oturmak, mukim olmak.

Rümye
Ağaçtan nakşolmuş bir suret.

Rüs'
Göz kapağında olan hastalık.

Rüsela
(Resül. C.) Resüller, peygamberler.

Rüsg
(C.: Ersâg) Bilek. * Hayvanların tırnağıyla baldırı arasında olan incecik yer.

Rüsta-hiz
f. Mahşer, kıyamet.

Rüstak
(C.: Resâtik) Büyük köy.

Rüstaî
(Rüstâyi) f. Köyle ilgili. * Köylü.

Rüste
"f. ""Çıkmış, bitmiş, yetişmiş"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Nev-rüste $ : Yeni yetişmiş bitki."

Rüstem
kuvvetiyle meşhur bir efsane kahramanı.

Rüstî
f. Üstünlük, muvaffakıyet. * Yiğitlik. * Kuvvet.

Rüsub
Kab içinde kalan su. * Suyun dibine batmak. * Tortu, dibe çöken, çöküntü.

Rüsubat
Çöküntüler, tortular.

Rüsuh
İlim ve fennin derinliğine vukufiyet. Sağlamlık. Devamlılık. Yerinde, sağlam, sâbit ve devamlı olmak. * Meharet, meleke.

Rüsuhiyet
Rüsuhluluk, rüsuhlu oluş.

Rüsum
Resimler, şekiller. Âdetler. Vergiler, gümrükler, gümrük vergisi. * Merasim, usûl.

Rüsumat
(Rüsüm. C.) Gümrük idâresi.

Rüsva
(Rüsvay) f. Rezil, kepaze, maskara, ayıpları meydana çıkarılmış.

Rüsva-yı âlem
En aşağılık ve âdi adam.

Rüsvayî
f. Rezillik, itibarsızlık, haysiyetsizlik.

Rüsve
Muhkem ve sağlam olmak. * Sâbit olmak.

Rüsül
(Resül. C.) Peygamberler, resüller. Bir kitapla gelen nebiler.

Rütbe
Basamak, derece. * Memuriyet derecesi. * Sıra. Mertebe, menzile. * Efkârın sonu. * Merdiven ayağı.

Rütbe-i akl
Aklın derecesi.

Rütbeşinas
f. Derece bilir. Rütbe tanır.

Rüteb
(Rütbe. C.) Rütbeler, dereceler.

Rüteb-i askeriye
Askerlik rütbeleri.

Rütebî
Rütbeye dair ve rütbelere mensub.

Rütte
Pelteklik, kekemelik.

Rütte'
Otlayan hayvan.

Rütub
Sâbit olmak, kaim olmak, devamlılık, süreklilik.

Rüus
(Re's. C.) Re'sler. Başlar. Kafalar.

Rüval
Salya, ağız suyu.

Rüveyde
(Rüvide) İnce, hoş, nazik. * Bitmiş, neşvünema bulmuş.

Rüveyha
Zariflik, incelik.

Rüya
"(Rü'ya) Uykuda görülen misalî âlem. Düş.(Hayalâtlara karşı kapısı açık olan rüyaları tahkikî bir surette mevzubahs etmek, tahkik mesleğine tam uygun gelmediğinden; o cüz'î hâdise-i nevmiye münasebetiyle, mevtin küçük bir kardeşi olan nevme ait ilmî ve düsturî olarak altı nükte-i hakikatı, âyât-ı Kur'aniyenin işaret ettiği vecihte beyan edeceğiz.Birincisi: Sure-i Yusuf'un mühim bir esâsı, rüya-yı Yusufiye olduğu gibi; $ âyeti misillü çok âyetlerle, rüyada ve nevmde perdeli olarak ehemmiyetli hakikatlar var olduğunu gösterir.İkincisi: Kur'an ile tefe'üle ve rüyaya itimada ehl-i hakikat tarafdar değiller. Çünki Kur'an-ı Hakîm, ehl-i küfrü kesretle ve şiddetli bir tarzda vuruyor. Tefe'ülde, kâfire ait şiddeti, tefe'ül eden insana çıktığı vakit, yeis veriyor; kalbi müşevveş ediyor. Hem rüya dahi hayr iken, bâzı aks-i hakikatla göründüğü için şer telâkki edilir, yeise düşürür, kuvve-i mâneviyeyi kırar, su'-i zan verir. Çok rüyalar var ki: Sureti dehşetli, zararlı, mülevves iken; tâbiri ve mânası çok güzel oluyor. Herkes rüyanın suretiyle mânasının hakikatı mâbeynindeki münasebeti bulamadığı için; lüzumsuz telâş eder, me'yus olur, keder eder.Üçüncüsü: Hadis-i sahih ile nübüvvetin kırk cüz'ünden bir cüz'ü nevmde rüya-yı sâdıka suretinde tezahür etmiş. Demek rüya-yı sâdıka hem haktır, hem nübüvvetin vezaifine taalluku var. Şu üçüncü mes'ele, gayet mühim ve uzun ve nübüvvetle alâkadar ve derin olduğundan, başka vakte tâlik ediyoruz; şimdilik o kapıyı açmıyoruz.Dördüncüsü: Rüya üç nevidir: İkisi, tabir-i Kur'an'la $ da dahildir; tabire değmiyor. Mânası varsa da ehemmiyeti yok. Ya mizacın inhirafından kuvve-i hayaliye şahsın hastalığına göre bir terkibat, tasvirat yapıyor; yahut gündüz veya daha evvel, hattâ bir-iki sene evvel aynı vakitte başına gelen müheyyic hâdisatı, hayal tahattur eder; ta'dil ve tasvir eder, başka bir şekil verir. İşte bu iki kısım $ dır, tabire değmiyor. Üçüncü kısım ki, rüya-yı sâdıkadır. O, doğrudan doğruya mâhiyet-i insaniyedeki lâtife-i Rabbaniye âlem-i şehadetle bağlanan ve o âlemde dolaşan duyguların kapanmasıyla ve durmasıyla, âlem-i gayba karşı bir münasebet bulur; bir menfez açar. O menfez ile, vukua gelmeye hazırlanan hâdiselere bakar ve Levh-i Mahfuz'un cilveleri ve mektubat-ı kaderiyenin nümuneleri nevinden birisine rastgelir, bâzı vâkıat-ı hakikiyeyi görür. Ve o vâkıatta, bazan hayal tasarruf eder, suret libasları giydirir. Bu kısmın çok envaı ve tabakatı var. Bazı aynen gördüğü gibi çıkar, bazan bir ince perde altında çıkıyor, bazan kalınca bir perde ile sarılıyor.Hadis-i Şerifte gelmiş ki: Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın bidayet-i vahiyde gördüğü rüyalar; subhun inkişafı gibi zâhir, açık, doğru çıkıyordu.Beşincisi: Rüya-yı sâdıka, hiss-i kablelvukuun fazla inkişafıdır. Hiss-i kablelvuku ise, herkeste cüz'î-küllî vardır. Hattâ hayvanlarda dahi vardır.Altıncısı ve en mühimmi: Rüya-yı sâdıka benim için hakkalyakîn derecesine gelmiş ve pek çok tecrübatımla, kader-i İlâhînin her şeye muhit olduğuna bir hüccet-i katı' hükmüne geçmiştir. Evet bu rüyalar, benim için hususan bir birkaç sene zarfında o dereceye gelmiştir ki; meselâ: Yarın başıma gelecek en küçük hâdisat ve en ehemmiyetsiz muamelât ve hattâ en âdi muhaverat yazılı olduğunu ve daha gelmeden muayyen olduğunu ve gecede onları görmekle, dilim ile değil, gözüm ile okuduğum bana kat'i olmuştur. Bir değil, yüz değil, belki bin def'a; gecede, hiç düşünmediğim halde gördüğüm bazı adamlar veyahut söylediğim mes'eleler, o gecenin gündüzünde, az bir tabir ile aynen çıkıyor. Demek en cüz'î hâdisat vukua gelmeden evvel hem mukayyeddir, hem yazılmıştır. Demek tesadüf yok, hâdisat başıboş gelmiyor, intizamsız değillerdir. M.)"

Rüya-yı sâdıka
Makbul ve muteber kimselerin gördükleri ve gördükleri gibi dünyada hakikatları zuhur eden sâdık rüya.

Rüyub
(Reyb. C.) şekler, şüpheler.

Rüyuh
Zelillik, horluk, hakirlik. * Zayıflık.

Rüyun
Galebe etmek, üstün gelmek.RÜZ' : Noksan etmek, eksiltmek, noksanlaştırmak.

Rüzah (rüzuh)
Davarın çok zayıf olması.

Rüzam (rüzum)
Davarın çok yorulup zayıflaması.

Rüzaz
Ufalanmış taş. * Her maddenin ufağı.

Rüzdak
(C.: Rezâdik) Köy.

Rüzela
(Rezil. C.) Reziller.

Rüzgâr
f. Zaman, devir, hengâm, vakit. * Dünya, âlem. * Yel.

Rüzz
Pirinç.

Rüüd
Genç kadın. Kız.

Rüşa
(Rişvet. C.) Rüşvetler.

Rüşd
Doğru yol bulup bağlanmak. Hak yolunda salabet, metanet ve kemal-i isabetle dosdoğru gitmek. * Hayra isabet etmek. * Büluğa ermek. * İstikamette olmak. Dinine ve malına zarar gelecek şeyi bilmek, doğru düşünmek. * Kişinin akıl ve idraki kavi ve tedbiri metin olmak. (Bak: İrşâd)

Rüşd ü irşad
Rüşd ve irşad. Doğru yola sevketmenin mükemmeliyeti. İslâmiyeti en mükemmel şekilde öğretmek.

Rüşdiye
Eskiden orta tahsil derecesindeki mektep. * Rüşde dair.

Rüşdî
Rüşdle ilgili. Olgunluğa dair.

Rüşeda
(Reşid. C.) Reşid olanlar. Rüşd, olgunluk sâhibleri.

Rüşeym
Rahimde yavrunun bütün azalarının teşekkül etmiş şekli. (Harekete başlayan rüşeyme, cenin denir)

Rüşvet
Kanunen bir iş gördürmek gayesi ile vazifeli olan kimseye, gayr-i meşru olarak verilen para vesâir menfaat ve fayda.

Rı
Kur'an alfabesinin onuncu harfi olup, ebcedî değeri 200'dür.

Rı'de
Titremek, hareket etmek.

Rı've
Depretmek.

Rıas
Tâç.

Rıbh
(Bak: Ribh)

Rıbka
(C.: Ribak) Davar bağlamada kullanılan ip.

Rıd'
Yardımcı, muavin. * Gözleyici.

Rıda'
(Bak: Red'a)

Rıddidî
Reddetmek.

Rıddis
(Mübalağa ile) Taş atan.

Rıdfe
(C.: Ruzuf) Diş aşığı kemiği.

Rıdvan
Memnunluk, razılık, hoşnudluk. * Cennet'in kapıcısı olan büyük melek.

Rıdvanullahi aleyh
"""Allah ondan razı olsun"" meâlinde dua."

Rıfk
Yumuşaklık, yavaşlık, tatlılık, nezaket. (Zıddı: unf)

Rıfkî
(Rıfkıye) Yumuşaklıkla, tatlılıkla ilgili.

Rıhal
Büyük halı.

Rıhlet
(Bak: Rihlet)

Rıhtım
f. Gemilerin yanaşmalarına müsait şekle getirilmiş kıyı.

Rıhv (rahv)
Yumuşak.

Rıhvet
Gevşek ve sölpük olma. Rahavet.

Rık'a
Kur'an-ı Kerim'in harfleri ile bir yazı çeşidi.

Rıka
Darbolunmuş dirhem.

Rıkak
Yer yarığı.

Rıkk
(C.: Erkâ) Kul, abd. * Kulluk, esirlik, kölelik, ubudiyet. * Yufka nesne.

Rıkkıyyet
Kölelik, kulluk.

Rıtane
Arap lisanından başka dille konuşmak.

Rıtl
(Bak: Ratl)

Rıyy
Suya kanmak. * Beni Amir vilâyetinde bir dağın adı.

Rıza
Memnunluk, hoşluk, razı olmak. * İstek, arzu. Kendi isteği.

Rıza-cu
f. Allah'ın rızasını arayan. Razı etmeyi gaye edinen.

Rıza-dâde
f. Razı olmuş, kabul etmiş.

Rıza-yı bâri
Allah'ın rızası.

Rıza-yı ilâhî
"Allah'ın kulundan memnun olması. Her hangi bir hareketinde mü'minin en yüksek derecesi.(Rıza-yı İlâhî ve iltifat-ı Rahmanî ve kabul-ü Rabbanî öyle bir makamdır ki; insanların teveccühü ve istihsanı, ona nisbeten bir zerre hükmündedir. Eğer teveccüh-ü rahmet varsa yeter. İnsanların teveccühü, o teveccüh-ü rahmetin in'ikası ve gölgesi olmak cihetiyle makbuldür. Yoksa arzu edilecek bir şey değildir. Çünkü kabir kapısında söner, beş para etmez. M.)"

Rıza-yı tarafeyn
İki tarafın isteği.

Rızaen
Razı olarak.

Rızaen-lillâh
Allah rızası için.

Rızam
Büyük kaya parçası.

Rızk
"Yiyip içecek şey. Maddi mânevi ihtiyaca lâzım nimet. Allah'ın herkese lütuf ve kısmet ettiği ve bekaya sebeb olan nimet.(Rızk-ı helâl, iktidar ile alınmadığına, belki iftikara binaen verildiğine delil-i kat'i; iktidarsız yavruların hüsn-ü maişeti ve muktedir canavarların dik-ı mâişeti; hem, zekâvetsiz balıkların semizliği ve zekâvetli, hileli tilki ve maymunun derd-i maişetle vücutça zaifliğidir. Demek rızık, iktidar ve ihtiyar ile mâkusen mütenasiptir. Ne derece iktidar ve ihtiyarına güvense, o derece derd-i maişete mübtelâ olur. S.)(Rızk ise; hayattan sonra ni'metlerin en büyük bir hazinesi ve şükür ve hamdin en zengin bir menbaı ve ubudiyet ve dua ve ricaların en cem'iyetli bir mâdeni olmasından, suret-i zâhirede müphem ve tesadüfe bağlı gibi gösterilmiş. Tâ her vakit Rezzak-ı Kerim'in dergâhına iltica ve rica ve yalvarmak ve hamd ve şükür şefaatiyle rızk istemek kapısı kapanmasın. Yoksa muayyen olsa idi, mâhiyeti bütün bütün değişecekti. Şâkirane, minnetdarane ricalar, dualar, belki mütezellilâne ubudiyet kapıları kapanırdı. Ş.)( $ sarahatiyle; ummadığı tarzda yaşayacak kadar rızkını bulacak. Çünki şu âyet taahhüd ediyor. Evet, rızk ikidir:Biri hakiki rızktır ki, onunla yaşıyacak. Bu âyetin hükmü ile o rızk, taahhüd-ü Rabbanî altındadır. Beşerin su-i ihtiyarı karışmazsa, o zarurî rızkı her halde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne izzetini feda etmeğe mecbur olmaz.İkincisi: Rızk-ı mecazîdir ki, su-i istimâlât ile hâcât-ı gayr-ı zaruriye hâcât-ı zaruriye hükmüne geçip, görenek belâsiyle tiryaki olup, terkedemiyor. İşte bu rızk, taahhüd-ü Rabbanî altında olmadığı için, bu rızkı tahsil etmek, hususan bu zamanda çok pahalıdır. R.N.)"

Rızvan
(Bak: Rıdvan)

Rışk
Atılan ok.

Sa
(-Sây) f. Sürücü, süren.

Sa'
Çiy, rutubet, şebnem. * Kur'an-ı Kerim alfabesindeki dördüncü harfin adı.

Sa'b(e)
(C.: Sıâb) (Suubet. den) Zor, güç, çetin. * Zorlu, güçlü kuvvetli.

Sa'ber
Sedir gibi bir ağaç.

Sa'cez
Dökmek.

Sa'd
Uğur, uğur getiren şey, iyilik, mübareklik, kuvvetlilik. * Kutlu, uğurlu.

Sa'd bin ebi vakkas (r. A.)
Aşere-i Mübeşşere'den ve ilk İslâm olanların yedincisidir. Peygamberimiz (A.S.M.) ile beraber bütün gazalarda bulundu. Müslüman olduğunda 17 yaşlarında idi. Hz. Ömer zamanında İran'a gönderilen ordunun başkumandanı oldu. Medayin şehrinin fethinde ve Kadsiye meydan muharebesinde muvaffak oldu. Kufe şehrinin kurulmasına vesile oldu. Kufe ve Irak vâliliklerinde bulundu. Vefatı 55 Hicri yılındadır.

Sa'd-ı taftazanî
"(M. 1322-1389) Horasan'da doğmuş büyük bir İlm-i Kelâm âlimidir. En meşhur eseri, ""Makasıd"" adlı kelâm kitabıdır. (Bak: Sa'deddin-i Taftazanî)"

Sa'dane
(C.: Sâdân) Develerin yediği dikenli ot. * Devenin göğsü. * Tırnak dibinin siniri. * Terâzi kefesinin iplerinin altındaki düğme. * Kadın memesinin etrafı.

Sa'de
Dişi eşek. * Süngü ağacı.

Sa'deddin-i taftazanî
(Hicr: 722-792) Horasan taraflarında Teftazan'da doğdu. İslâmiyete kıymetli eserleriyle hizmet eden büyük âlimlerdendir. Asıl ismi Ömer oğlu Mes'ud'dur.

Sa'di-i şirazî
(Hicrî: 587-691) Şiraz'da doğdu. 30 yıl ilme, 30 yıl seyahate, 30 yıl da inzivada ibadetle çalıştı. En meşhur eserleri Bostan ve Gülistan adındaki ahlâkî ve imanî kitaplarıdır.

Sa'dî
(M. 1193-1291) Şiraz'da doğmuş büyük bir İran şâiridir. Gülistan ve Divan'ında bol bol temsilî hikâyeler kullanmıştır. (Bak: Sa'di-i Şirazî) * Saadete, uğura mensub.

Sa'f
Bir şarap cinsi.

Sa'fe
Çocuğun başında çıkan çıban. * Kel.

Sa'k(a)
Ansızın düşmek. * Çağırmak. * Helâk olmak.

Sa'ka
Bayılma. Baygınlık.

Sa'ka-i şedide
Şiddetli baygınlık.

Sa'l
Başı küçük olan kimse. * Başı küçük deve kuşu. * Tüyü gitmiş eşek.

Sa'la
Küçük başlı kadın.SA'LA : Zâid dişli kadın. (Müz: Es'al)

Sa'le
Eğri hurma ağacı. * Küçük başlı dişi devekuşu.

Sa'leb(e)
(C.: Seâlib) Tilki. * Süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.

Sa'm
Soymak.

Sa'neb
Başı küçük olan kimse. Küçük başlı kişi.

Sa'net
Et yağı. * Yağ.

Sa'niye
Takkenin tepesi.

Sa'r
Katil zehiri. * Kısa boylu adam. * Küçük hıyar. * Yaban soğanının kökü.

Sa'ran (sa'revân)
Koyunun memesinin etrafında olan ve memeye benzeyen sivilceler.

Sa'sa
İnci, sedef.

Sa'saa
Keçiyi sağmak için çağırmak.

Sa'sae
Köpek eniğinin gözü açılmadan gözünü depretip bakmak istemesi.

Sa'sea
Âciz olmak. * Sözünde kasır olmak.

Sa'ter
Güvey otu. * Kekik otu.

Sa'terî
şen ve keyifli kimse. * Kekik otu ile alâkalı. * Soytarı.

Sa'v
Duymak. İşitmek. * Zayıf adam. * Serçeden küçük bir kuş.

Sa'vat
(Sa've. C.) Kuyruk sallıyan kuşlar.

Sa've
(C.: Sa'vât) Kuyruk sallıyan kuş.

Sa'y
Çalışma, Çalışıp çabalama. Gayret sarfetme. Bir maksadın meydana gelmesi için elden geleni yapma. * Hızlı yürüme. * Cür'et etme. * Ziyaret etme. * Gammazlık yapma. * Ist: Hac veya Umre'de Safâ ile Merve arasında usulüne göre yedi defa gelip gitmektir. (Bak: Himmet)

Sa'y-i beliğ
Emek harcayarak gereği gibi çalışma.

Sa'y-i dimağî
Kafa çalışması, fikrî çalışma.

Saab
Zor, güç, çetin.

Saade
Yokuş başı.

Saak
Bir şiddet sebebi ile helâk olmak, ölmek, bayılmak. * Aklın gitmesi.

Saal
Dikkat.

Saalib
(Sa'leb.C.) Tilkiler.

Saalik
Dilenciler. * Serseriler. * Kalenderler. * Dervişler.

Saan
Suya yakın yerde develerin yattığı yer.

Saat
Saatler. Vakitler.

Saat-i icabe
Duaların kabul olduğu ve insanlarca gizli ve gaybî olan, Cuma gününde bir vakit.

Saat-i muhtar
Uğurlu vakit.

Sab
Bir acı otun suyu.

Sab'
Parmakla işaret etmek.

Saba
Hevâ ve nefsine meyletme. Delikanlılık.

Saba-beraber
f. Sabâ rüzgârı gibi lâtif ve hafif.

Sababet
Şiddetli sevgi. Âşıklık.

Sabae
Bir dinden bir dine geçmek.

Sabah
Gün doğmasına yakın vakitten, öğle vaktine kadar olan zaman.

Sabahat
Yüz güzelliği. Güzellik, hüsün ve cemâl.

Sabahat-ı sima
Yüz güzelliği.

Sabahgâh
f. Sabah vakti.

Sabareftar
f. (En fazla at için kullanılan bir tâbirdir) Rüzgâr gibi çabuk ve hafif giden. * Hoş ve lâtif yürüyüşlü.

Sabaret
Kefalet.

Sabat
(C.: Sevâbıt-Sâbâtât) Pazar sokağı, iki duvar arasının örtüsü (altı yol olur.)

Sabavet
Çocukluk, sabilik.

Sabaya
(Sabiyye. C.) Büluğ çağına varmamış küçük kızlar. Kız çocukları.

Sabb
Dökmek, akıtmak, boşaltmak. Dökülmek. * Aşık, tutkun.

Sabbag
Boyayan, boyacı. * Deri altındaki boyalı madde.

Sabbar
Çok sabırlı, sabur. (Bak: Sabr)

Sabbare
Soğukluk.

Sabbur
Katı, şiddetli, şedid.

Sabeb
(C.: Asbâb) Çukur yer, iniş yer.

Sabg
Boyama. Boyanma.

Sabga'
Kuyruğunun ucu beyaz olan koyun.

Sabhid
Bey, emir.

Sabi
Henüz süt emen çocuk. * Büluğ çağına gelmemiş olan çocuk. * Üç yaşını tamamlamayan erkek çocuk.

Sabi'
Yavru sesi. * Fil, hınzır ve fâre sesi.

Sabib
Susam yaprağının suyu. * Kına yaprağının suyu.

Sabih
(Sabiha) Güzel, latif, şirin.

Sabiha
Fecir vakti.

Sabikîn
(Bak: Sâbıkûn)

Sabil
Gezkere denilen nesne. (Onunla ters, balçık ve gayri ne olursa taşırlar). * Yolcu kimse.

Sabir
(C.: Sıber) Kefil. * Yağmursuz beyaz bulut.

Sabir(e)
Tahammül eden, sabreden, bekleyen. Zorluğa karşı göğüs geren, hâlinden şikâyet etmeyip acı ve sızıya katlanan. Belâ ve musibete karşı şikâyet etmeyip Allah'a (C.C.) şükreden.

Sabirî
Bir çeşit ince giyim eşyası. * Bir cins hurma.

Sabirîn (sâbirûn)
Sabredenler. (Bak: Sabr)

Sabit
Duran, yerinde durup hareket etmeyen. * Doğruluğu isbat edilmiş olan.

Sabit-kadem
Mizacı oynak olmayıp işine ve sözünde kararlı olan, yerinde direnen. Sözünde duran.

Sabite
Yerinde durur gibi olan yıldız. * Yerinde durup hareket etmeyen herhangi bir şey. (Seyyare'nin zıddı)

Sabiyy
(C.: Sıbye-Sıbyan) Oğlan. * Meyl ve muhabbet eden kimse.

Sabiyye
Büluğa ermemiş veya memeden kesilmemiş kız çocuk.

Sabiî
İtaattan ayrılmakla bâtıla meyleden. * Yıldıza tapan sapkınlar veya yıldıza tapan ehl-i dalâlet kimselerden olanlar.

Sabiîn
(Sâbiî. C.) (Aslı: Sâbiiyyun) Yıldıza tapanlar. Sapıklardan olanlar.

Sabn
Men'etmek, engel olmak.

Sabr (sabır)
"Acıya ve zorluğa katlanmak. * Bir musibet ve belâya uğrayanın telâş ve feryad etmeyip sonunu bekleyip tahammül ile katlanması. * Muharebede şecaat gösterme. * Bir kimseyi bir şeyden alıkoymak. * Öğrendiği bir şeyi başkasının da öğrenmesi için tâkat getirmek.(Cenab-ı Hak, Hakîm ismi muktezası olarak, vücud-u eşyada bir merdivenin basamakları gibi bir tertib vaz'etmiş. Sabırsız adam teenni ile hareket etmediği için, basamakları; ya atlar düşer veya noksan bırakır; maksud damına çıkamaz. Onun için hırs mahrumiyete sebebdir. Sabır ise müşkilâtın anahtarıdır... Cenab-ı Hakk'ın inayet ve tevfiki, sabırlı adamlarla beraberdir. Çünkü sabır üçtür. Biri: Masiyetten kendini çekip sabretmektir, şu sabır takvadır... İkincisi: Musibetlere karşı sabırdır ki, tevekkül ve teslimdir... Üçüncü sabır: İbadet üzerine sabırdır ki, şu sabır onu makam-ı mahbubiyete kadar çıkarıyor. En büyük makam olan ubudiyet-i kâmile cânibine sevkediyor. M.)"

Sabr-ı cemil
Allah'tan gelen bir acıya sabretme. Şükrederek sabır.

Sabr-ı eyyüb
Eyyüb'ün (A.S.) dillere destan olan sabrı.

Sabsab
Irak, uzak, baid.

Sabsaba
Dövmek. * Ateş etmek. * Kahramanlık göstermek, bahadırlık etmek. * Çok inceltmek.

Sabur
f. Çok sabır gösteren, çok sabreden.

Saburâne
f. Çok sabır göstermek suretiyle.

Sabye
(Sabi. C.) Küçük erkek çocukları. Oğlancıklar.

Sabır-şiken
f. Sabrı kıran, sabrı bozan.

Sabırsûz
f. Sabrı yakan, sabırsızlık veren.

Sac
Hint vilâyetinde yetişen siyah ve büyük cins bir ağaç. * Geniş, yuvarlak libas. (Araplar giyerler)

Sace
Hatıl ağacı. * Altın ve gümüş ayarını astıkları ağaç.

Saci'
Seci'li ve kafiyeli söz söyleyen, konuşan. * Kasdedici, kasdeden.

Sacid
"Secde eden, Allah'ın (C.C.) huzurunda başını yere koyarak dua eden. Hâdis meâli: ""Bir kulun Rabbine en yakın olduğu an: O'na secde ettiği zamandır."""

Sacim
(C: Secâm) Akıcı, akan, sâil.

Sacir
Selin gelip su ile doldurduğu yer.

Sacur
Köpeğin boynuna takılan tasma.

Sad
Kur'an alfabesinin onyedinci harfi olup, ebcedî değeri 90'dır. Noktası olmadığından sâd-ı mühmele adı da verilir.

Sad suresi
Kur'an-ı Kerim'de 38. Suredir. Dâvud Suresi de denir. Mekkîdir.

Sad'
Yarılmak, yarmak. * Kesmek, kat'etmek. * Göstermek. İzhar etmek. * Beyân ve meyl etmek, açıklamak.

Sad-berk
Yüz yaprak.

Sada'
"Baş ağrısı. (""Suda""' diye de okunur)"

Sadaga
Zayıflık.

Sadak
"Okları koymağa mahsus torba veya kutu şeklindeki kılıfın adıdır. Boyuna asılan bu âlete ""tirkeş"" veya ""tirdan"" da denilirdi."

Sadaka
"Allah rızâsı için fakirlere verilen mal, para, ilim gibi insanın muhtaç olduğu her hangi bir şey. (Asr-ı Saâdette fukara-i müslimîn için toplanan zekâta dahi bu nâm verilirdi.) (Bak: Belâ)(...Ehl-i keşiften rivayeten bu geçen Ramazanda Ehl-i Sünnet ve Cemaat için bir ferec, bir fütuhat olacağını haber verdikleri halde zuhur etmedi. Böyle ehl-i velâyet ve keşif, neden hilâf-ı vâki haber veriyorlar? Benden sordular. Ben de birden sünuhat kabilinden olarak verdiğim cevabın muhtasarı şudur:Hadis-i Şerifte vârid olmuştur ki: ""Bazen belâ nazil oluyor; gelirken karşısına sadaka çıkar, geri çevirir. "" Şu hadisin sırrı gösteriyor ki: Mukadderat, bazı şeraitle vukua gelirken geri kalır. Demek ehl-i keşfin muttali olduğu mukadderat mutlak olmadığını, belki bazı şeraitle mukayyed bulunduğunu ve o şeraitin vuku bulmamasiyle o hâdise de vukua gelmiyor. Fakat o hâdise, ecel-i muallak gibi levh-i ezelînin bir nevi defteri hükmünde olan Levh-i Mahv-İsbat'ta mukadder olarak yazılmıştır. Gayet nadir olarak Levh-i Ezelî'ye kadar keşif çıkar. Ekseri oraya çıkamıyor. İşte bu sırra binaen, geçen Ramazan-ı Şerifte ve Kurban Bayramında ve daha başka vakitlerde istihrâca binaen veya keşfiyat nev'inden verilen haberler, muallak oldukları şerâiti bulamadıkları için, vukua gelmemişler ve haber verenleri tekzib etmiyorlar. Çünkü: Mukadder imiş, fakat şartı gelmeden o da vukua gelmemiş. Evet Ramazan-ı Şerifte bid'aların ref'ine Ehl-i Sünnet ve Cemaatin ekseriyetle hâlis duası bir şart ve bir sebeb-i mühim idi. Maalesef câmilere Ramazan-ı Şerifte bid'alar girdiğinden, duâların kabulüne sed çekip ferec gelmedi. Nasılki sâbık hadisin sırriyle: Sadaka belâyı ref' eder. Ekseriyetin hâlis duası dahi, ferec-i umumîyi cezbeder. Kuvve-i câzibe vücuda gelmediğinden, fütuhat da verilmedi. L.)"

Sadaka-i câriye
Hayrı, sevabı dâimî olan sadaka. Sevabı öldükten sonra da devam eden hayırlı ameller. (Kur'an ve iman hizmeti gibi.)

Sadaka-i fıtr
Ramazan bayramından evvel fıtra olarak verilen sadaka. Zengin (nisaba mâlik) her müslümanın (ihtiyar, genç, çocuk ve hattâ bunak da olsa) fakirlere vermeye mükellef olduğu sadakadır, vâcibdir. Nisaba mâlik olan bir müslüman, hem kendi nefsi için, hem de çocukları, hizmetçisi için sadaka-i fıtır verir. Fıtra: Fıtrat sadakası, yaratılış atiyyesi demektir. Sadaka-i fıtr: Buğday veya buğday unundan 1667 gram veyahut da arpa, kuru üzüm, hurmadan 3334 gram kadar yahut verildiği zamandaki rayice göre bedellerinin muhtaç olanlara verilmesidir.

Sadakat
(Sadaka. C.) Sadakalar.

Sadakatkâr
f. Sâdık, sadakat sahibi.

Sadakte
"""Doğru söyledin, sâdıksın"" mânasına karşısındakine söylenilen söz."

Sadare
Rücu etmek, geri dönmek. * Doğmak.

Sadaret
Vezirlik, başvezirlik. Osmanlı Devleti zamanında Başvekillik makamına verilen isim. * Öne geçme, başta bulunma.

Sadaret-penah
f. Sadrazam bulunan kimse.

Sadat
"(Seyyid. C.) Seyyidler. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın soyundan gelenler ve onun izinden gidenler. Hususen Hazret-i Hasan neslinden gelenlere seyyid; Hazret-i Hüseyin neslinden gelenlere de Şerif denmektedir."

Sadat-ı kabile
Kabilenin ileri gelenleri.

Sadbar
f. Yüz kere.

Sadd
(Sedd. den) Örten, kapıyan, mâni olan engel olan.

Sadda'
Suyu lezzetli olan örülmüş kuyu.

Sade
(Seyyid. C.) Seyyidler.

Sade'
Demir pası.

Saded
Asıl mevzu, maksad, asıl konuşulan şey, fikir. * Niyet, kasıd. Teşebbüs. * Yakınlık, civar.

Saded harici
Konuşulan mevzudan dışarı çıkmak. Hududdan dışarı çıkmak.

Sadedil
f. Kalb sâfi, derin mes'elelere aklı ermeyen insan. Temiz kalbli olup, kolayca aldatılabilen kimse.

Sadedilâne
f. Saflıkla, bönlükle.

Sadedilî
f. Bönlük, saflık.

Sadef
Deniz böceklerinin kıymetli kabuğu ve onlardan yapılan şeyler. * Sert, parlak ve şeffafa yakın madde. İnci kabuğu.

Sadef (suduf)
Yüksek büyük dağ. * Her yüksek nesne. * Devenin her dört ayağı. * Bir yöne ğilmek.

Sadefe
(C.: Suduf-Esdâf) İnci kabuğu. * Kulak içi.

Sadefçe
f. Küçük sadef.

Sadegî
f. Sâdelik, süssüzlük, düzlük.

Sadegî-i ifade
İfade sadeliği.

Sadegî-i libas
Giyim sadeliği.

Sadelevh
Saf, bön.

Sademat
(Sadme. C.) Vuruşlar, patlamalar. * Ansızın başa gelen belâlar.

Saderu
(C.: Sâderuyân) f. Yüzünde tüy bitmemiş genç delikanlı.

Sadgune
f. Çeşitli. Yüz türlü.

Sadh
Horozun ötmesi.

Sadha
Şarabın iyisi. Kendine nisbet olunan bir yerin adı.

Sadhezar
f. Yüzbin.

Sadhezarân
Yüzbinlerce.

Sadi'
Sabah vakti. * Koyun ve deve bölüğü. * Yedi günlük oğlan.

Sadic
Nakışı olmayan, nakışsız. * Çıplak. * Temiz, pak.

Sadid
Tıb: Yaradan akan sarı su. İrin.

Sadidel
Yaprağı katmerli olan gül.

Sadig
Zayıf.

Sadih
Erkek baykuş.

Sadiha
Bulutun kat kat olması.

Sadik
Çok sâdık, içten ve dıştan sadakatlı dost. Doğru sözlü.

Sadik-ı ahmak
Ahmak dost.

Sadik-ı kadim
Eski dost.

Sadin
(C.: Sedene) Kapıcı. Perdedar. * Kâbe hizmetçisi.

Sadir
Şaşan, hayrette kalan.

Sadis(e)
Altıncı. (6.)

Sadis-aşer
Onaltı. Onaltıncı.

Sadisen
Altıncı olarak.

Sadk
Berk, sağlam, muhkem süngü.

Sadm
Def'etmek, kovmak. * Güç işe giriftar etmek.

Sadme
Bir vuruş, çarpma, vurma, çatma. * Birden bire patlama. * Ansızın başa gelen musibet.

Sadpare
f. Yüz parça. Parça parça olmuş.

Sadr
Her şeyin evveli ve başlangıcının en iyisi. * Kalb, göğüs, ön. * Meclisin önü ve en muteber yeri. Reisin oturduğu yer. * Rücu. * Bir aruz kalıbı. * Baş, reis, başkan. * Oturulacak yerlerin en iyisi.

Sadr-ı azam
Baş vezir, padişahın vekili, başvekil.

Sadr-ı islâm
Baş vezir, padişahın vekili, başvekil.

Sadr-ı âli
Vezirlerin veya vekillerin başkanı. Sadrâzam.

Sadreyn
Rumeli ve Anadolu kazaskerliği.

Sadrgâh
f. Tam orta yer. * En mühim yer.

Sadrnişin
f. Bir toplantıda baş sedirde oturan.

Sadrî
(Sadriye) Göğüsle ilgili, göğüse ait.

Sadsal
f. Asır, yüzyıl.

Sadtu(y)
Çok katlı, yüz katmerli.

Saduk
Çok sâdık.

Sadukat
Mehir. Evlenirken erkeğin kadına vereceği para. (Bak: Mehr)

Sady
Taarruz eden kimse. * Bedeni, endamı hoş olan. * Dimağ. Başın içini dolduran haşev. * Ölü insan cesedi. * Baykuş.

Sadâ
Seda. Ses. Avaz. Savt. * Erkek baykuş. * Bir böcek adı. * Susuzluk. * Yankı.

Sadâ-yı basit
Sesin, bir defa tekrarı.

Sadâ-yı mürekkeb
Sesin bir çok defalar tekrarı.

Sadıh
Kavi, sağlam, kuvvetli.

Sadıha
Teganni eden.

Sadık(a)
Doğru, hakikatli, sadakatlı, dürüst.

Sadık-ul kavl
Doğru sözlü.

Sadık-ul kelâm
Doğru söyleyen. Doğru konuşan. Sözü doğru.

Sadık-ul va'd
Va'dinde duran, söz verdiği şeyi yerine getiren, ahdine sâdık olan. Cenab-ı Hak.

Sadıkan
f. Sâdıklar, sâdık dostlar.

Sadıkane
f. Sâdık kimseye yakışır şekilde. Sadakatle.(...Hem o delil-i sâdık ve musaddak madem umum enbiyanın fevkinde binler mu'cizât ve neshedilmeyen bir şeriat ve umum cin ve inse şâmil bir davet sâhibi olduğundan elbette umum enbiyanın reisidir. Öyle ise umum enbiyanın mu'cizatlarının sırrını ve ittifaklarını câmidir. Demek bütün enbiyanın kuvvet-i icmaı ve mu'cizatlarının şehadeti, Onun sıdk ve hakkaniyetine bir nokta-i istinad teşkil eder. M.)

Sadıkıyyet
Sâdık oluş, sâdıklık.

Sadır
Sudur eden, çıkan, meydana gelen.

Saet
Doğumdan sonra koyunun rahminden çıkan madde.

Saf
(Bak: Saff)

Saf (sâfi)
Katışıksız, berrâk, temiz. * Zeki olmayan, derin düşünmeyen, dikkatsiz.

Saf'
Sille vurmak, tokat atmak.

Saf'an
(C.: Safâıne) Sille vurulmuş kişi.

Safa
Yüzü beyaz olan düz taş.

Safa-bahş
f. Eğlendiren, rahatlandıran, kederi def'eden, hatırı hoş eden.

Safa-cu
(C.: Safacuyân) f. Rahat ve eğlence arıyan.

Safa-engiz
Safa koparan. Neşe, sevinç yapan.

Safa-yı gülşen
Gülşen safası. Gül bahçesi eğlencesi.

Safa-yı sadr
f. Gönül şenliği, kalbin itmi'nan ve sevinç içerisinde olması, meserret üzere olmak.

Safahat
(Safha. C.) Safhalar. * İstiklâl Marşı şâiri Merhum Mehmed Akif'in manzum eserinin adı.

Safaih
(Safiha. C.) Düz şeyler. Levhalar.

Safak
Yeni kırba içine konulmuş su.

Safal
Alçaklık. * Rüzgârın dokunduğu yer.

Safaperver
f. Safa veren. İç açan, safalı.

Safare
Zurna.

Safayab
f. Safa bulmuş, huzur ve sükûna kavuşmuş.

Safbeste
Saf bağlamış, saf olmuş.

Safbeste-i hareket
Harekete geçmek üzere saf bağlayıp hazır olan.

Safd
Yağlamak. * Sağlamlaştırmak, muhkem etmek.

Safderun
f. Safi, içi temiz, kolay aldanabilen.

Safderunan
(Safderun. C.) f. Kalbi temiz, içi saf olanlar.

Safderunane
f. Kalbi safi olanlara ve kolay aldananlara yakışır surette.

Safdil
f. Saf, ahmak, bön, kolay aldatılan kimse.

Safdilâne
f. Bönlükle, saflıkla. Safdillikle.

Safe
(C.: Savaf-Sâfât) Kanatlarını havada yayıp uçan kuş.

Safed
(C.: Esfâd) Esirlerin eline ve ayağına bağlanan bağ. *Atâ, bahşiş, hediye.

Safen
(C.: Esfan) Haya derisi.

Safer
(C.: Esfâr) Boş ve hâli olmak. * Arabi aylardan ikincisi. * Karın içinde durabilen bir yılanın adı.

Safeviler devleti
(1499-1737) Safeviler adında bir hanedana mensub olan Şah İsmail'in kurduğu bir devlettir. İran'da kurulmuş olan bu devlet şii idi. Osmanlılarla münasebetleri iyi değildi. Çaldıran'da 1514'de Yavuz Sultan Selim tarafından büyük bir mağlubiyete uğratıldılar. Nihayet 1737'de bir ayaklanma neticesinde Afganistan padişahı Nadir Şah tarafından ortadan kaldırıldılar.

Safevîler
iranda kurulmuş eski bir devlet.

Saff
Bir sıra dizilmiş şey, bir şeyi sıra ile uzun uzadıya dizmek. * Câmide cemâatın sırası.

Saff suresi
Kur'an-ı Kerim'de 61. suredir. İsa, Havariyyun Suresi de denir. Medenîdir.

Saff-beste
f. Saf bağlamış, saf olmuş.

Saff-der
(C.: Saff-derân) f. Düşman saflarını yaran yiğit.

Saff-derâne
f. Yiğitçesine.

Saff-saff
Dizi dizi. Sıra sıra.

Saff-zen
f. Düşman saflarını vurup yaran yiğitler.

Saff-ı evvel
İlk saf, birinci saf. * İlk sahabeler. * Bir hareket ve cereyanın ilk sahipleri.

Saff-şikaf
f. Düşman saflarını yararak bozan yiğit.

Saffat
(C.: Sıfâ-Esfâ-Sufâ) Düz kaygan taş.

Saffat suresi
Kur'an-ı Kerim'in 37. suresidir. Mekkîdir.

Saffeyn
İki sıra. * Muharebede karşılaşan iki taraf.

Safh
Suç bağışlama, dostluk etme. Günah ve cürmü afveyleme. * Bir şeyin bir tarafı. * Bir şey içirme. * Yüz çevirme.

Safha
Aynı şey üzerinde görülen değişik hâllerden her biri. * Bir şeyin gözle görülen yüzlerinden her biri. * Kısım. * Bir şeyin düz yüzü. * El ayası. * Bir hâdisede birbiri ardınca görülen hâllerin beheri. * Yazılmış ve yazılabilir sahife.

Safi
Katışıksız. Temiz, süzülmüş ve temiz. * Bozuk olmayan. Hâlis.

Safif
Kuru ot.

Safih
Gökyüzü, semâ. * Yassı veya düz olan şey.

Safiha
(C.: Safayih) Yüzün derisi. * Kapı tahtası. * Kâğıdın bir tarafı. * Yassı ve düz nesne. * Enli kılıç. (Bu mânâya C: Sıfâh)

Safil
Sefil olan, düşük ahlâklı ve karaktersiz.

Safile
Dip, alt taraf. Bir şeyin aşağısı.

Safiliyyet
Alçaklık, aşağılık.

Safilîn
Alçaklar, aşağılar, sefiller. Allah'tan (C.C.) uzak olanlar. * Aşağı taraflar.

Safin
(C.: Sâfinât) Cins at. * Üç ayağı üstünde durup dördüncü ayağının tırnağını yerde dikip duran at.

Safine
(C.: Sevâfin) Yel, rüzgâr, riyh.

Safir
Islık veya kuş sesi. * İnce ve güzel ses * Tecvidde: Harfin ıslık sesine benzemesidir. Bu vasıfta olan harfler: Ze, sin, sâd.

Safiye
(C.: Sevâfi) Toz. * Rüzgâr, yel.

Safiyet
Saflık, hâlislik, temizlik.

Safiyullah
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ismidir. Bütün mahlukatta efdal ve Cenab-ı Hakk'ın ihsanı ile onlardan seçilip çıkarılmış tertemiz mânâsına Safiyullâh denilmiştir. Hz. Adem'in de (A.S.) bir ismidir.

Safiyy
Temiz, pak. Hâlis, saf, katıksız.

Safiyy-üd din
Dini temiz. Dini pak.

Safiyy-ül kalb
Kalbi temiz.

Safk
Sesi işitilen vuruş. * Sarfetmek. * Reddetmek. * Kanatlarını hareket ettirmek. Deprenmek. * Kullanmak.

Safka
"Bir satış anında müşteri ile satıcının tokalaşarak, ""hayrını gör"" demeleri. * Yapılan satış."

Safra
Dengeyi sağlamak için yelkenli gemilerin sintinelerine konan mâden, taş, kum gibi ağırlıklar.

Safragun
Bir cins serçe kuşu.

Safre
Açlık.

Safriye
Güz mevsiminden önce biten ot.

Safsaf
(C.: Safâsıf) Yüksek düz yer. * Serçe kuşu.

Safsafa
Elemek. * Asılsız yapmak. * İşe yaramaz hâle getirmek, yaramaz etmek. Hor ve hakir etmek.

Safsafe
Ekşi aş. * Ekşili nesne.

Safsata
Hezeyan, yalan, uydurma. Zâhirde doğru, hakikatte yanlış ve yalan olan kıyas. (Bak: Dimağ)

Safsataperdaz
f. Safsata kabilinden söz söyliyen adam.

Safsatiyât
Safsatalar, yalan ve yanlış şeytâni sözler.

Safvan
(Safvâ) Yumuşak, düz ve kaygan taş veya kaya parçası. * Çok soğuk ve açık olan gün.

Safve
Hâlis ve seçkin. * Katı yüzlü merhametsiz kimse.

Safvet
Sâfilik, temizlik, pâklık. Hâlislik.

Safvet-i kalb
Fikir ve niyetinde hiçbir garazı ve kötü gâyesi olmamak, temiz kalbli olmak.

Safvet-i vicdan
Vicdan saflığı.

Saga
(C.: Sayâg) Kuyumcu.

Sagair
(Sagire. C.) Küçük günahlar.

Sagan
Mâverâünnehir diyarında bir şehir adı.

Sagar
Zelillik, alçaklık, âdilik.

Sagat
"Aslı ""sagavet"" olup, bir cihete meyil demek olan ""sagav"" masdarından fiil-i mâzi müfred müennesdir. Muzarisi : ""tasgi"" gelir. "" Velitasgi ileyh""; söz dinlemek veya dikkat edip kulak vermek, imâle-i guş etmek demek olan ısga da, bundan müştaktır. (E.T.)"

Sagg
Meyletmek, yönelmek, eğilmek.

Sagir(e)
Küçük, ufak. Büluğa ermemiş çocuk.

Sagir-üs sinn
Yaşı küçük.

Sagire
(C.: Sagair) Küçük günah.

Sagr
(Sügur. C.) Etrafı kale ile çevrili şehir. * Sahil şehri. * Tepe veya başka bir yerde mağara. * Ağız. Ön dişler.

Sagsag
Galat kelâm konuşmak.

Sagsaga
Dişi çıkmamış küçük oğlan. * Bir şeyi ısırmak.

Sagsega
Toprak içine bir şey gömmek. * Yemeği yağlı ve iyi pişirmek. * Dişi depretmek.

Sagy
(Sagv) Meyletmek, yönelmek. * Güneşin batmaya meyletmesi.

Sagıb (sagbân)
Aç kimse. (Müe: Sagbâ)

Sagır
Zelil ve aşağılık kimse.

Sagıye
Koyun. * Umumu nefy için ehad mânâsına da kullanılır.

Saha
Kirli ve paslı olmak.

Saha'
(Bak: Sehâ)

Saha-i zuhur
Görünme meydanı.

Saha-kâr
f. Eli açık, cömert, sahi.

Sahabe
"(Sahâbi) Sâhibler. Sâhib çıkanlar. * Peygamberimiz Hazret-i Muhammed (A.S.M.) sağ iken mü'min olarak görmüş, mü'min olarak vefat etmiş erkek müslüman. (Bak: Ashab, Sohbet.)(Eğer desen : ""Sahabeler de insandırlar, hatâdan, hilâftan hâli olmazlar. Halbuki, içtihadın ve ahkâm-ı şeriatın medarı, sahabelerin adaleti ve sıdkıdır ki, hattâ ümmet ""Sahabeler umumen âdildirler, doğru söylerler. "" diye, ittifak etmişler.Elcevab: Evet, sahabeler ekseriyet-i mutlaka itibariyle hakka âşık, sıdka müştak, adalete hâhişgerdirler. Çünki, yalanın ve kizbin çirkinliği, bütün çirkinliğiyle ve sıdkın ve doğruluğun güzelliği, bütün güzelliğiyle o asırda öyle bir tarzda gösterilmiş ki, ortalarındaki mesafe, Arş'tan Ferş'e kadar açılmış. Esfel-i sâfilîndeki Müseylime-i Kezzâb'ın derekesinden Alâ-yı İlliyyinde olan Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın derece-i sıdkı kadar bir ayrılık görülmüştür. Evet, Müseylime'yi esfel-i sâfilîne düşüren kizb olduğu gibi, Muhammed-ül Emin Aleyhissalâtü Vesselâm'ı âlâ-yı iliyyîne çıkaran sıdktır ve doğruluktur.İşte hissiyat-ı ulviyeyi taşıyan ve mehâsin-i ahlâkiyeye perestiş eden ve Şems-i Nübüvvet'in ziya-i sohbetiyle nurlanan sahabeler, o derece çirkin ve sukuta sebep ve Müseylime'nin maskara-âlud müzahrefat dükkânındaki kizbe, ihtiyariyle ellerini uzatmamak ve küfürden çekindikleri gibi, küfrün arkadaşı olan kizbden çekinmeleri ve o derece güzel ve medar-ı fahr ve mübahat ve mi'râc-ı suud ve terakki ve Fahr-i Risalet'in, hazine-i âliyesinden en revaçlı bulunan ve şa'şaa-i cemaliyle, içtimaat-ı insaniyyeyi nurlandıran sıdka ve doğruluğa ve hakka -ve bilhassa ahkâm-ı şer'iye rivayetinde ve tebliğinde- elbette ellerinden geldiği kadar talip ve muvafık ve âşık olmaları kat'idir, zaruridir, şüphesizdir. Halbuki şu zamanda, kizb ve sıdkın ortasındaki mesafe o kadar kısalmış ki, âdeta omuz omuza vermişler. Sıdktan yalana (geçmek) pek kolay gidiliyor. Hattâ siyaset propagandası vasıtasıyla yalancılık, doğruluğa tercih ediliyor. İşte, en çirkin şey, en güzel şeylerle beraber bir dükkânda, bir fiatla satılsa; elbette pek âli olan ve hakikat cevherine giden sıdk ve hak pırlantası o dükkâncının mârifetine ve sözüne itimad edip, körü körüne alınmaz. S.)(Ehl-i Sünnet Velcemaat, sahabeler zamanındaki fitnelerden bahis açmayı men'etmişler. Çünki Vâkıa-i Cemel'de Aşere-i Mübeşşere'den Zübeyr ve Talha ve Aişe-i Sıddıka (R.Anhüm) bulunmasıyla Ehl-i Sünnet Velcemaat, o harbi, içtihad neticesi deyip: Hazret-i Ali (R.A.) haklı, öteki taraf haksız; fakat içtihad neticesi olduğu cihetle afvedilir. Hem Vehhabîlik damarı, hem müfrit Râfızîlerin mezhebleri İslâmiyete zarar vermesin diye Sıffîn Harbindeki bâgilerden de bahis açmayı zararlı görüyorlar.Haccac-ı Zâlim, Yezid ve Velid gibi heriflere İlm-i Kelâm'ın büyük allâmesi olan Sa'deddin-i Taftazanî, ""Yezid'e lânet câizdir"" demiş; fakat ""Lânet vâcibdir"" dememiş. ""Hayırdır ve sevabı vardır"" dememiş. Çünki, hem Kur'anı, hem peygamberi, hem bütün sahabelerin kudsi sohbetlerini inkâr eden hadsizdir. Şimdi onlardan meydanda gezenler çoktur. Şer'an bir adam, hiç mel'unları hatıra getirmeyip lânet etmese, hiçbir zararı yok. Çünki zem ve lânet ise, medih ve muhabbet gibi değil; onlar, amel-i salihde dahil olamaz. Eğer zararı varsa daha fena... R.N.)(İmam-ı Ali (kerremallahü veche)nin şahsına ve hayatına ve adalet-i hakiki üzerine giden siyasetine ilişmek, darbe vurmak başkadır. Şahsiyet-i zâhirîsinden ve hayat-ı dünyeviyesinden ve siyaset-i içtimaiyesinden binler derece daha yüksek olan şahsiyet-i mânevîsine ve kemalât-ı ilmiyesine ve makamat-ı velâyetine ve varisliğine darbe gelmez ve gelmemiş ve gelemiyor. Kimin haddi var? Onun için, iki ciheti birleştirmek tevehhümüyle karşısında muarazaya çalışanların taarruzu pek dehşetli görünüyor. Ehl-i iman ortasında nasıl böyle vukuat olabilir? diye hayret veriyor. Halbuki Yezid ve Velid gibi habis herifler müstesna, ötekilerin kısm-ı azamı, İmam-ı Ali'nin (R.A.) hârika kemalâtına ve kerametlerine ve verasetine ilişmek değil; belki yalnız hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye ait idaresine darbe vurmağa çalışmışlar, hatâ etmişler. R.N.)"

Sahabet
Sâhib olma, sâhib çıkma. * Sohbetinde bulunmuş olma. * Yardım etme, koruma, arka olma.

Sahabetkâr
f. Koruyan, sahib çıkan, arka olan.

Sahabi
(Bak: Sahâbe)

Sahabiye
Peygamberimiz Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmı sağ iken görmüş olan ve mü'mine olarak vefat etmiş bulunan kadın müslüman. (Bak: Ashab)

Sahad
Yakmak.

Sahafet
Zayıflık, bozukluk. * Hafiflik.

Sahaif
(Sahife. C.) Sahifeler.

Saham
(Bir kimse) güneşte yanma.

Sahanet
Kızgınlık, sıcaklık.

Sahari
(Sahrâ. C.) Çöller, sahrâlar, kırlar.

Saharî
(Sahrâ. C.) Sahrâlar. Çöller.

Sahat
(Sâha. C.) Sâhalar, meydanlar, açık yerler, alanlar.

Sahavet
"Cömertlik, el açıklığı, muhtaç olanlara çok ihsan etmek.(İhsan ihsandır. Eğer nev'e olsa; veya muhtaca ve fakire olsa, sahavet o vakit tam sahavettir. Eğer, millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. Şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tenbel eder, çingeneliğe alıştırır. Elhâsıl, millet bâkidir, fert fâni. Münazarât)"

Sahavetkâr
f. Eli açık, cömert olan. Herkese ihsan eden.

Sahb
(Sâhib. C.) Yakın dostlar. Sâhipler.

Sahb(et)
Şarabın kırmızı olması. * Saç kılının kırmızıya yakın olması.

Sahc
Bağırsağın yaş olup cerahat vermesi. * Kaşımak. * Tırmalamak.

Sahe
İnce ve zayıf deve.

Sahf
Süngü demirinin keskin olması. * Soymak. * Yüzmek.

Sahfe
Zayıf akıllılık ve az fikirlilik.

Sahh
şiddetinden kulaklar tutulan çığlık. * Sağlam bir şeyle vurmak. * Cemetmek, toplamak.

Sahha
Kulakları sağır eden şiddetli bağırış ve çığlık.

Sahhab
Gürültücü, patırtıcı.

Sahhaf
(Sahf. dan) Eski kitap alıp satan kimse.

Sahhaka
Sevici kadın.

Sahi
(Sehv. den) Hata işleyen.

Sahib-fıraş
f. Hasta. Yatağa düşmüş.

Sahib-huruc
f. Ayaklanmış, isyân etmiş, âsi. Ayaklanıp isyân ederek idâreyi ele geçirmiş kimse.

Sahib-kemal
f. Olgun, kemal sahibi.

Sahib-kıran
f. Her zaman muvaffak olan ve üstünlük kazanan hükümdar.

Sahib-nazar
f. Görüşü, tecrübesi ve düşüncesi kuvvetli olan.

Sahib-vücud
Sözü geçer, mevki sâhibi kimse.

Sahib-zuhur
Baş kaldıran, isyan eden, ayaklanan. Başa geçen.

Sahibu bil-cenb
Arkadaş. Refik.

Sahid
Uyanık.

Sahif
(Sahâfet. den) Zayıf akıllı. Az fikirli kimse. * Gevşek dokunmuş. Boş.

Sahife
Sayfa, kitap sayfası. *Mc: Bir mâna ifade eden her hangi bir şeyin hâli.

Sahife-i hâliye
Boş sahife.

Sahih
"Fık: Rükünleri ve şartları tamam olan herhangi bir ibâdet ve muâmele. * Hâlis, kusursuz, şüphesiz. * Edb: Gerek söz bakımından ve gerek mânâca noksanları bulunmayan ifade. * Gr: Kelimenin kök harfleri (Huruf-u asliye) : 1- Hemzeden; 2- İki aynı harf yanyana geldiği zaman, yalnız biri yazılıp üzeri şeddelenmekten; 3- Harf-i illet ""vay-ye"" ve bunlardan dönen ""elif""den sâlim bulunursa kelime sahih olur."

Sahih-i müslim
(Bak: Kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

Sahihan
Doğru olarak, cidden, hakikaten, gerçekten.

Sahik
Uzak. * Müretteb olan söz. * Hemen anlaşılmaz derece. * Çok karışık ve anlaşılmaz söz.

Sahil
Kişneyen. Kişneyici.

Sahilhane
f. Yalı evi.

Sahilnişin
f. Sâhilde oturan.

Sahilreside
f. Sâhile varmış, kıyıya ulaşmış.

Sahilsaray
Deniz kenarındaki kâşâne, büyük yalı.

Sahime
Zayıf dişi deve.

Sahimet
Kin, çekememezlik. * Hased.

Sahin(e)
(Suhunet. den) Sıcak, kızgın, ısınmış.

Sahir
(Seher. den) Uykusuz kalan. Uyuyamayan.

Sahir-pişe
f. Sihirbazlığı meslek edinmiş olan.

Sahire
Yer yüzü, arz. * Kıyamet günü, Cenab-ı Hakk'ın haşir meydanı için tecrid edeceği Arz-ı Beyza. * Aslâ insan ve hayvan ayak basmadık yer yüzü. Çöl. * Cehennem.

Sahirâne
f. Büyülercesine olan. Büyüleyici gibi.

Sahk
Dövmek. * Ezmek. * Eski kaftan, eski elbise.

Sahl
Az az vermek.

Sahle
(C.: Sühul-sihâl) Koyun kuzusuna ve keçi oğlağına derler. (Doğduğu vakitten dört aylık olana kadar.)

Sahmem (sahmim)
Hâlis (hayırda ve şerde kullanılır.) *Yaramaz huylu deve.

Sahn
Evin ortasındaki açıklık, avlu, oyuk. * Boşluk. Boş yer. Orta, meydan, aralık. * Sahne. * Cami ve medreselerdeki umumun toplanmasına âit üstü kubbeli ve örtülü yer. * Büyük kâse. Sahan. * Zil.

Sahn-i dureng
Dünya.

Sahn-i gülşen
Gül bahçesinin ortası.

Sahn-i lâle-zâr
Lâle bahçesinin ortası.

Sahnan
Çifte zil.

Sahne
Manzara. * Tiyatro oynandığı yer. Oyun yeri.

Sahr
Örtmek.

Sahra
(C.: Sahârâ-Sahravât) Kır, ova, çöl. * Yazı. * Kızıl dişi eşek. (Müz-Eshar)

Sahra-neverd
f. Çölde dolaşan. Göçebe.

Sahra-nişin
f. Çölde oturan. Sahrada hayat geçiren.

Sahra-yı kebir
Büyük çöl. Cezayir, Tunus ve Libya'nın güneyinden Çat Çölü hizasına kadar uzanan Afrika'nın en büyük çölü.

Sahravat
(Sahra. C.) Sahralar, çöller. Ovalar. Kırlar.

Sahre(t)
Büyük ve sert taş.

Sahret
tarihi bir kaya.

Sahretullah
"Kudüs'te, Beyt-i Mukaddes'te çok eski ve tarihî bir kaya. Hazret-i Peygamber (A.S.M.), Mir'ac gecesinde bu kayadan uruc ettiği hakkında rivayet vardır. Bu kayaya ""Hacer-i Muallak"" da denir.(Felsefenin ruhsuz kanunları pek karanlık ve vahşetli gösterdikleri hilkat-i arziye ve vaziyet-i fıtriyesini bu meyve ile nurlu, ünsiyetli bir tarzda, ""Sevr ve Hut"" namlarındaki iki meleğin omuzlarında, yani nezaretlerinde ve Cennet'ten getirilen ve fâni Küre-i Arz'ın bâki bir temel taşı olmak, yani ileride baki Cennet'e bir kısmını devr etmeğe bir işaret için Sahret nâmında uhrevî bir madde, bir hakikat gönderilip ""Sevr ve Hut"" meleklerine bir nokta-i istinad edilmiş, diye Benî-İsrail'in eski peygamberlerinden rivayet var ve İbn-i Abbas'tan dahi mervidir. Maatteessüf bu kudsi mânâ, mürur-u zamanla bu teşbih, avamın nazarında hakikat telâkki edilmekle aklın hâricinde bir suret almış. Madem melekler havada gezdikleri gibi, toprakta ve taşta ve yerin merkezinde de gezerler, elbette onların ve Küre-i Arz'ın, üstünde duracak cismanî taş ve balığa ve öküze ihiyaçları yoktur. Ş)"

Sahrınç
Yağmur sularını biriktirmek için bina altında ve toprak içinde yapılan etrafı duvarlı veya çimento sıvalı su mahzeni.

Sahsah
(C.: Sahâsıh) Düz yer.

Sahsah(a)
Döndürmek. * Evin ortası.

Sahsalik
Katı, şiddetli, şedid. * Yaşlanmış, ihtiyar kadın. * Şiddetli ses.

Saht
Zor güç, * Sert, katı, çetin. * Güçlü, kuvvetli, sağlam.

Saht (suht)
Hışım, hiddet, kızgınlık, gadap.

Saht-ligam
f. Gem almaz, sert başlı at.

Sahtdil
f. Katı yürekli.

Sahte
f. Düzme, yapmacık, yalandan, taklit. * Kalp, karışık.

Sahtegî
f. Sahtelik, yalan, düzme.

Sahtekâr
f. Sahte iş yapan, hilekâr. Kalpazan.

Sahtekârî
f. Hilekârlık, sahtekârlık.

Sahtevekar
f. Yapmacık tavırlar takınan, kendini satmaya çalışan.

Sahtgir
f. Bir şeyi sıkıca tutan.

Sahti
f. Sertlik, katılık. * Güçlük. * Sıkıntı.

Sahtiyan
f. Boyanmış, cilâlanmış deri. Tabaklanmış deri.

Sahtru
f. Suratı asık, dargın, kırgın.

Sahun
Adım tutan eşek.

Sahur
Temcid yemeği. Ramazan'da şafaktan önce yenen yemekr.

Sahv
Ateş ve ocaktan kül çıkarmak.

Sahv(e)
Ayılma, ayıklık, aklı başında olmak. * Hastanın iyileşmesi. * Tas: Kendinden geçme hâlinin sona ermesi, his âlemine tekrar dönmek. * Uyanıklık.

Sahva'
(C.: Sehâvât) Yumuşak, geniş, bol yer.

Sahve
En yüksek dağ. * Atın sırtı, eğer konulan yeri. * Su menbaı.

Sahy
Nemli olmak. * Islaklık, rutubet.

Sahıb
Yoldaş, yol arkadaşı. *Gözcü. (C.: Sıhab-suhban) (Sahıb'in C: Sahb Sahb'ın C: Eshab-Eshab'ın C: (Esâhıb))

Sahıre
(C.: Savahır) Topraktan yapılmış bir kap.

Sahıt
Dargın, kırgın.

Sai
Çalışan. * Devletçe posta idaresinin kurulmasından evvel mektup ve emanet götürüp getiren kimseler. * Bir yere vâli olan. * Cemaat başı. * Yan yan giden. * Hızlı yürüyen. * Koğuculuk yapan.

Saib
(Savab. dan) Maksada uygun. * Hedefe doğru ulaşan. * Doğru. Yanlışsız. Yanlışlık yapmayan.

Saibe
Başı boş bırakılmış hayvan. Sâime.

Said
(Sa'd. dan) Saadetli. Allah (C.C.) kendisini sevmiş. O'nun rızasına ermiş olan. Ahireti için çalışan kimse. Mes'ud. Mübarek. Bahtiyar.

Said bin zeyd (r.a.)
Hz. Ömer'in (R.A.) amcasının oğluydu. Aşere-i Mübeşşere'den ve Ashabın ileri gelenlerindendi. Vazifeli olarak Habeşistan'a hicret edenlerdendi. Şam'ın fethine ve bir çok mühim muharebelere iştirak etti. Hicri 51 yılında vefat etti.

Said-i nursî
"(Bediüzzaman) (Mi: 1876 - 1960, Hi: 1293 - 1379) Babası Mirza, Annesi Nuriye olan bu büyük mütefekkir zât, Bitlis vilâyetimizin Hizan kazası, Nurs köyünde doğmuştur. Ateşîn zekâsı ve takvası ve dinine sadakatı kısa zamanda etrafta tanınmasına sebeb olmuştur. Bir müddet Van'da kaldı. Başta Vâli Tahir Paşa olmak üzere bütün halk kendisine hürmet ediyordu. Kısa zamanda ilmi ile hocalarına ders verecek hale gelmişti. İslâmiyete bütün varlığıyla hizmet etmek cehdi içerisinde idi. İhsan-ı İlâhî olan hârika kabiliyeti ile mütâlaa ettiği kitapları kısa zamanda ezberden okuyabiliyordu. Cesaret ve şecaatta da hârikaydı. Rusların Şark vilâyetlerimize tecavüzü sırasında Enver Paşa Kumandasında Milis Teşkilâtı Gönüllü Alay Kumandanı olarak talebeleriyle birlikte harbe iştirak etti. Büyük fedakârlıklar gösterdi. Hiçbir zaman birlik ve İslâmî beraberlikten ayrılmadığı gibi dâima millî vahdetimiz için bütün gücüyle çalışıyordu.31 Mart isyan hareketinde yatıştırıcı ve müsbet rol oynamış; bir nutukla, isyan eden sekiz taburu itaate getirmişti. (31 Mart Olayı, 1970 SBF. Yayınları sh: 129 - 253 Doktor Sina Akşin'in eserinden.)Kendisini verdikleri Divan-ı Harb-i Örfî'de Mahkeme Reisi Hurşid Paşa'nın ""Sen de şeriat istemişsin"" sualine karşı şöyle cevap veriyordu:""Şeriatın bir hakikatına bin ruhum olsa feda etmeğe hazırım. Zira şeriat sebeb-i saadet ve adalet-i mahz ve fazilettir. Fakat ihtilâlcilerin isteyişi gibi değil!..""1327 (Mi: 1911) tarihinde Şam'da Cami-ül Emevî'deki hutbesinde İslâm Âlemindeki hastalıkları teşhis ederek anlatıyor ve bir bir tedavi çarelerini söylüyordu. O hutbede hülâsa olarak İslâmî uyanışı ve çarelerini anlatmıştır. O hutbeden birkaç satır:""Hâsıl-ı kelâm : Biz Kur'an şakirdleri olan müslümanlar, bürhana tâbi oluyoruz. Akıl ve fikir ve kalbimizle hakaik-ı imaniyeye giriyoruz. Başka dinlerin bazı efradları gibi ruhbanları taklid için bürhanı bırakmıyoruz. Onun için akıl ve ilim ve fennin hükmettiği istikbalde elbette bürhan-ı aklîye istinad eden ve bütün hükümlerini akla tesbit ettiren Kur'an hükmedecek.""Aynı zamanda şark vilâyetlerinde müsbet ilimlerle ve dinî bilgilerle mücehhez Medreset-üz Zehra nâmında büyük bir üniversite açılmasına çalışıyordu ve Sultan Reşad kendisine bu iş için 19 bin altun lira vermeyi kabul etmişti. Van Gölü kenarında Artemid'de temeli atılan bu müessese 1. Cihan Harbi sebebi ile geri kalmıştı.Bediüzzaman Said Nursî, İstanbul'da 25 Ağustos 1918'de kurulan Dar-ul Hikmet-il İslâmiye'ye Erkân-ı Harbiye-yi Umumiyye'nin teklifi neticesinde âzâ kabul edildi.Bu yüksek ilmî hey'ette bütün İslâm Âlemini alâkadar eden mes'eleler görüşülüyordu. Devrin hastalığını ve milletin maddî, manevî ihtiyaçlarını o zamanda bilen ve teşhis eden bu zat, eserlerini neşretmeğe başladı. İşârât-ül İ'caz, Münâzarat, Muhâkemât, Tuluât, Lemaât, Nokta, Rumuz, Hutuvât-ı Sitte, Sünühât, Şuâât gibi eserlerinde ecnebilerin İslâm Âlemini parçalamak, mânen ve maddeten yıpratmak için ortaya attıkları bâtıl fikirleri çürüten, Kur'anî İslâmî hakikatleri neşrediyor, ilân ediyordu.Millî hükümetin Ankara'da teşkiline ve İstanbul'daki kuvvetlerin bu hükümete yardımlarına bütün gücüyle çalışıyordu. İngiliz ve Fransız gibi emperyalistlerin ye's verecek fikirlerine, neşriyatlarına karşı milleti uyandıracak faaliyette bulunarak, ""Hutuvât-ı Sitte"" gibi neşriyatıyla millî birlik ve beraberlik, İslâmî gayret ve şecaate kuvvet vermeğe çalışıyordu.En büyük tehlikenin ilim nâmı altında Avrupa emperyalistlerinin ortaya attıkları, milleti birbirine düşürecek, imanı zedeleyecek, Kur'an'dan ve imandan, millî birlik ve beraberlikten ayıracak fikirler olduğunu biliyor ve bunların ilmî esaslarla, müsbet delillerle çürütülmesi yolunda çalışıyordu. (Tarih Sohbetleri 1966, Cilt: 4)Diyarbekir havalisinde din nâmına ihtilâle teşebbüs eden (15 Şubat 1925) Şeyh Said, Bediüzzaman'ın büyük nüfuzundan istifade için mücadeleye iştirake davet ettiğinde cevaben onlara mektubunda şöyle demişti:""Türk milleti asırlardan beri İslâmiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. Bunların torunlarına kılınç çekilmez, siz de çekmeyiniz. Teşebbüsünüzden vazgeçiniz. Millet irşad ve tenvir edilmelidir."" (Bediüzzaman Said Nursî Tarihçe-i Hayatı)Ecnebilerin propagandasının te'siri altında kalanlar bu büyük mücahide çeşitli iftiralarda bulundular. Fakat O, hakikatları ilândan, milli birlik ve beraberliği te'mine çalışmaktan aslâ vaz geçmedi. 130 parçadan fazla olan bütün eserlerinde, siyasetten tecerrüd ederek ve bilhassa menfî ve tarafgir siyasetçiliklerden, şeytandan kaçar gibi kaçıp, müslümanlar arasında kardeşlik şuuruyla ve bîtaraf bir makamda Kur'an'a hizmet etmeyi bu zamanda en mühim bir vazife olarak kabul etmiş ve bu hakikatı iman hizmetindeki talebelerine değişmez bir düstur halinde tesbit etmiştir.Eserlerinin muhtelif yerlerinde tekrarla üzerinde durduğu mesleğinin bu düsturuna dair birkaç bahsi nümune olarak aşağıya dercediyoruz.şöyle ki:""Risale-i Nur şakirdlerinin mümkün olduğu kadar siyasete ve idare işine ve hükümetin icraatına karışmamak bir düstur-u esasîleridir. Çünki hâlisane hizmet-i Kur'aniye, onlara her şeye bedel, kâfi geliyor..... Hem milletin her tabakası; muvafıkı ve muhalifi, memuru ve amisinin o hakikatlarda hisseleri var ve onlara muhtaçtırlar. Risale-i Nur şakirdleri, tam bîtarafane kalmak için siyaseti ve maddî mübarezeyi tam bırakmak ve hiç karışmamak lâzım gelmiş."" Şualar: 362""...Nur şakirdleri hiç siyasete karışmadılar, hiç bir partiye girmediler. Çünki iman, mal-ı umumîdir. Her taifede muhtaçları ve sahipleri vardır. Tarafgirlik giremez. Yalnız küfre, zendekaya, dalâlete karşı cephe alır."" Emirdağ Lâh: 180""...Ben de Nur-u Kur'anı elde tutmak için euzubillahi mineşşeytani vessiyaseti deyip, siyaset topuzunu atarak iki elim ile nura sarıldım.Gördüm ki: Siyaset cereyanlarında; hem muvafıkta hem muhalifte o Nurların âşıkları var. Bütün siyaset cereyanlarının ve tarafgirliklerin çok fevkinde ve onların garazkârane telâkkiyatlarından müberra ve sâfi olan bir makamda verilen ders-i Kur'an ve gösterilen envar-ı Kur'aniyeden hiçbir taraf ve hiçbir kısım çekinmemek ve ittiham etmemek gerektir...Elhamdülillâh siyasetten tecerrüd sebebiyle, Kur'anın elmas gibi hakikatlarını propaganda-i siyaset ittihamı altında cam parçalarının kıymetine indirmedim..."" Mektubat : 49""... Otuz seneden beri siyaseti terkettiğime sebep; bir mübarek âlimin tâkib ettiği cereyanın tarafgirlik damarı ile sâlih ve büyük bir âlimin onun fikrine muhalif olmasından tefsik derecesinde tahkir edip ve cereyanına ve kendi fikrine muvafık meşhur ve mütecaviz bir münafığı gayet medh ü senâ etti. Ben de bütün ruhumla ürktüm. Demek tarafgirlik hissine siyasetçilik de karışsa, böyle acib hatalara sebebiyet veriyor diye Eûzü billahi mineşşeytani vessiyaseti dedim, o zamandan beri siyaseti terkettim."" Emirdağ Lâh: 272Bediüzzaman siyasetten bu kadar çekinmesine rağmen yine de gizli din düşmanlarının iftira ve iğfalatiyle (siyasî maksad taşımak ve cemiyet kurmak) gibi iddialarla müteaddid defalar mahkemeye verilmiş ve zamanımıza kadar bine yakın mahkeme ve beraet teselsülen olagelmiştir ki, dünya hukuk tarihinde böyle bir hâdise mevcud değildir.Son derece mütevazi ve fakirane bir hayat yaşadığı, maddî manevî hiçbir makam iddia etmediği halde, yabancıların te'siri altında ve hariçten içimize girmiş cereyanlar sebebiyle muhtelif yerlere nefyedildi. Fakat yine, o felsefecilerin ve kendisini münevver telâkki edenlerin bâtıl fikirlerini köküyle ortadan kaldıracak ilmî, aklî, müsbet delilleri yazmak ve neşretmekten bir an bile geri durmadı. Eserleri köy odalarından başlıyarak üniversite muhitlerine kadar elden ele, dilden dile dolaştı. Kur'an-ı Kerim ve onun tefsiri etrafında bir Hizb-ül Kur'an meydana geldi.Bu lügatta Bediüzzaman Said Nursî'ye geniş yer verilmesinin sebepleri şunlardır:Bu zât eserlerinde Âmentü'nün altı esasını ilmî ve delilli olarak izah etmiştir. Bu sebeple pek çok kimsenin Sünnet-i Seniyyeyi yaşamasına sebep olmuştur. Din büyüklerini tanımak ve tanıtmak, şahıslara bağlanmak için değil, İslâmiyete bağlanmak yönünden önemlidir.Din düşmanları dine hizmet eden âlimleri, mürşidleri çürüterek halkı dinden uzak bırakmak istediklerinden, dindar kimseler de İslâmiyete hizmet edenleri tanımak, onlardan faydalanmak zorundadır. İslâmiyet ilim dinidir, âlimler sayesinde devam eder. Âlimleri yok kabul edersek, din de nazariyede kalır. Bunun için âlimlerimize sahip çıkmalıyız.Her İslam âlimine geniş geniş yer vermek isterdik. Fakat Said Nursî herkesten daha fazla hücuma uğramış. Kendisi, talebeleri ve eserleri hakkında bine yakın mahkeme açılmış, 780 beraet kararı alınmıştır. Elbette ki en çok hücum edileni, en fazla tanıtmak, hakikatı ortaya çıkarmak için lüzumludur.Biz, Bediüzzaman Said Nursî'yi övmedik. Sadece hayatının ve eserlerinin bir kısmına ayna tuttuk. Daha geniş bilgi almak isteyenler, onun hayatı hakkında yazılmış kitapları ve Risale-i Nur Külliyatını tetkik edebilirler.Din büyüklerini tanıtmak, bir bakıma İslâmiyeti tanıtmak demektir. Din büyüklerini tanıtmak, Peygamberimiz Sallallahü Aleyhi Vesellem'i takdimdir. Çünkü İki Cihan Serveri Peygamberimiz olmasaydı, din büyükleri de olamazdı. Meyvayı övmek, ağacı tanıtmaktır. Peygamberimizin övdüğü âlimleri övmemek, Peygamberimizin sevdiği âlimleri sevmemek, İslâmiyetten uzaklaşmaktır. En çok hücum edileni en çok korumak, aklın ve ilmin gereğidir.Bir İslam büyüğü buyuruyor ki: Ya Rabbi ne hikmettir ki, Sen'i sevenleri bulmak, Sen'i sevmektir. Sen'i sevmek ise, Sen'i sevenleri bulmaktır."

Saidan
Kol ve bacak.

Saig
Boğazdan kolay ve hoş geçen yiyecek veya içecek.

Saigan
Boğazdan kolayca geçerek.

Saih
Seyahat eden. * Çok zaman oruçla veya ibadetle meşgul olan.

Saik
Dürten, sevkeden, sürükleyen, götüren. * Sebep.

Saika
Yıldırım. Ölüm, mevt. * Nüzul ateşi. * Semadan gelen şiddetli ses. * Mühlik ve azab. * Bulutları sevke vazifeli melek.

Saika-vari
f. Yıldırım gibi. Şiddetli korkutarak.

Saika-zede
f. Yıldırım çarpmış.

Sail
(Savlet. den) Saldıran. Kibirli olup başkasına tecavüz eden.

Sail(e)
(Sual. den) Dilenci. * Fakir. * Soran. * İsteyen. * Akan, seyelan eden.

Sailiyet
Akıcılık. * Dilencilik.

Saim
(Savm. dan) Oruçlu, oruç tutan.

Saime
Çayıra başı boş olarak salıverilen hayvan.

Saimîn
(Sâim. C.) Oruç tutan kimseler.

Sair
Seyreden, harekette olan. * Bir şeyden geri kalan. * Maadâ. Geçen, dolaşan. * Yolcu. Seyyar. * Başkası, diğeri.

Sait
(Savt. dan) Sesli. Ses çıkartan.

Saiyan
(Sâi. C.) Haberciler, haber götürenler. * Çalışanlar.

Sak
Bir şeyin aslı. * Topuktan baldıra doğru bacağın incik yeri. * Mc: Şiddet.

Sak'
Horozun ötmesi. Bir kimseye vurmak. * Udul etmek, geri dönmek, vazgeçmek.

Sak'a
Güneş. * Başın ortası. * Beyaz renkli tavşancıl kuşu.

Sak'ab
Uzun, tavil.

Saka
Ordunun gerisi, ordunun gerisinde bulunan asker takımı. * Üzengi kayışı.

Sakalan
(Sakaleyn) İnsanlar ve cinler.

Sakam
(Sekam) İllet, hastalık, dert. * Hata ve yanlış. * Zillet.

Sakamet
Bozukluk, ziyan, noksan, zarar, eksiklik. * Keyifsizlik. * Dert.

Sakar
(C.: Sükur-Sakâr-Sıkâre-Sukure-Eskur) Çakır kuşu. * Çok ekşimiş süt ve pekmez. * Bir şeyi kırmak.

Sakare
Kâfir. * Koğucu, dedikoducu, nemmam. * Müstehak olmayana lânet eden. * Pekmezci.

Sakat
Bir tarafı bozuk, eksik veya asla bir işe yaramaz olan. * Yanlışlık (yazıda veya sözde).

Sakatî
Yanlışları çok olan muharrir veya şâir.

Sakayn
İkizkenar.

Sakb
(C.: Sukub) İnce, uzun. * Ev ortasında olan direk. * İçi boş olmayan kuru cisme vurmak. * Yakınlık.

Sakbe
Çadır direği. * Oklava.

Sakek
At kusurlarından bir kusur.

Sakf
Dam, çatı, tavan. Asuman, gökyüzü.

Sakf-ı merfu'
Yükseltilmiş dam, tavan.

Sakf-ı muallâ
Yüksek gökyüzü.

Saki
(Saky. dan) Sulayan, içecek su veren, sucu. * Kadeh sunan. İçki sunan.SAKİ' : Kırağı, şebnem, çiğ.

Sakib
(Sâkibe) Dökülen.

Sakif
Nüfuz eden, sözünü dinletip geçiren.

Sakil
(Sıklet. den) Ağır, can sıkan, sıkıcı. Çirkin kaba.

Sakim
Hasta, keyifsiz, sağlam olmayan. * Yanlış.

Sakin
Hareketsiz, kendi hâlinde. Bir yerde oturan. Kararlı. * Gr: Harekesi olmayıp cezimli (sakin okunan) harf.

Sakinan
(Sâkin. C.) Bir yerde oturanlar. Sâkinler.

Sakinâne
f. Sâkin olana yakışır şekilde. Sessizce.

Sakit(e)
Susan, ses çıkarmayan.

Sakitâne
f. Ses çıkarmayarak, sessizce.

Sakk
Kin tutmak.

Sakka
Çok su dağıtan, çok sulayan, sucu.

Sakka'
Kulağı çok küçük olan koyun.

Sakl
Törpü ile eğeleme. Cilâlama.

Sakme
şiddetle ve kakarak vurmak.

Sakn
Timsah derisi gibi katı ve sert olan deri.

Sako
Üst tarafa giyilen elbise. (Ceket, aba, palto gibi)

Sakre
Güneşin çok olan tesiri. * Çakır kuşunun dişisi.

Saksaka
Sığırcık kuşunun ötmesi. * Çok söylemek, çok konuşmak. * Serçenin terslemesi.

Sakta
(C.: Sakatât) Sözdeki bozukluk veya yanlışlık.

Sakta (sıkat)
Kapmak. * Düşmek.

Sakur
Sivri burunlu büyük balta. Külünk.

Saky
Sulamak. Su içirmek. * Bedende su toplamak.

Saky-ı mâ
Su dağıtma.

Sakıa
(C.: Savâkı) Yıldırım.

Sakıb
Parlak. * Bir yandan bir yana delip geçen.

Sakıt
Düşen, düşük. Kıymetsiz, sukut eden. Ölü olarak düşmüş çocuk.

Sakıye
(C.: Sevâki) Su arkı, su dolabı.

Sakıyy
(C.: Eskiye, Sakiyye) İri taneli yağmurlu bulut. * Hurma ağacı.

Sal
f. Sene, yıl.

Sal'
Baş tepesinin saçsız oluşu, kellik.

Sal'a
Belâ, âfet. * Ağaç olmayan kumlu yer.SALA' : Kuyruğun sağı veya solu.

Sal-dide
f. Yaşlı, ihtiyar. * Tecrübeli, gün görmüş.

Sal-i hal
İçinde bulunulan yıl.

Sala'
Kellik. Baş tepesinin saçı dökülüp açık olması.

Salaa
Tepenin saçı dökülüp açık kalan yeri.

Salabet
Metanet, katılık, sulbiyet. * Peklik, dayanma. Sağlamlık. * Mukaddesatı korumak hususunda cesaret, metanet ve sebat gibi sıfatlarla muttasıf olmak. (Bunun zıddı: Lâübalilik) (Bak: Dimağ)

Salabet-i diniye
Dinini ve dinin emirlerini korumak ve tatbik etmekteki ciddiyet ve sağlamlık.

Salaet
(C.: Salâât) Ezme işindeki kullanılan yassı düz taş.

Salah
Bir şeyin en iyi hâli. Rahatlık, sulh, iyileşme, düzelme, iyilik. Dine olan bağlılık. Her hayra câmi faziletlerin toplanmasında hâsıl olan yüksek bir sıfat. (Mukabili fesad ve fücurdur)

Salah-i hal
Durumun düzelmesi.

Salah-üd din
"Salâhattin şeklinde yaygın olan bu kelime, ""dine bağlı"" mânasına gelir."

Salahaddin-i eyyubî
"(Doğumu: Hi: 532, Mi: 1137) Ehl-i Salib zihniyetinin İslâm dünyasına açtığı Haçlı seferlerini maddeten durduran şarkın en kahraman kumandanlarından ve sultanlarından olan bu zât hakkında bir Avrupalı tarihçi: ""İslâmın en saf kahramanı"" diye bahseder.Düşmanın çokluğundan bahsederek geri dönmek isteyen kumandanlarına şöyle hitab etmiş ve az bir kuvvetle Haçlı kuvvetlerini perişan etmiştir.- Madem ölümden korkuyoruz, niçin evlerimizde oturup da çocuklarımızla keyfimize bakmadık, askerliğe girdik... Bizim borcumuz, düşmanın azlığını çokluğunu kıyaslamak değil, ona karşı durmaktır...Sultan Salahaddin, Eyyübiye Devletinin başında 24 sene kaldı. Avrupa'nın Haçlı ordularını iman ve şecaatla çok defa perişan hale getirdi. Onlara mağlub olmadı. Namazını vaktinde ve cemaatla kılardı. Kerim, sabur, halim ve mütevazi idi. 57 yaşında Şam'da vefat etti. (R. Aleyh)"

Salahat
Sâlihlik, günahsız ve temiz oluş, dindarlıkta çok ileri olmak hâli.

Salahattin
(Bak: Salah-üd din)

Salahdem
Katı, şiddetli, şedid.

Salahdi
Kavi, sağlam, dayanıklı ve muhkem.

Salahiyet
Bir işe karışmağa veya o işi yapmağa hakkı olmak, vazifeli olmak, bir iş için emir almış olmak. * Bir dâvaya bakabilmek.

Salahiyetdar
f. Vazifeli, salahiyet sâhibi.

Salat
Namaz. Belirli vakitlerde Kur'an'da emredildiği tarzda ve Hz. Peygamber'in tarifi vechi ile yapılan ibadet. * Tebrik, tezkiye. * Dua. Peygamberimize (A.S.M.) yapılan dua. * İstiğfar. * Rahmet. (Bak: Namaz)(Namaz, dinin direği ve kıvamı olduğu gibi, bütün hasenata fihrist ve örnektir. Kul ile Allah arasında yüksek bir nisbet ve ulvi bir münasebet ve nezih bir hizmettir. İ.İ.)

Salatîn
(Sultan. C.) Sultanlar.

Salavat
(Salât. C.) Namazlar. * Bütün dualar. İhtiyaçtan gelen ricalar. * Nimetten çıkan şükürler. İbadetler. * Hazret-i Muhammed'e (A.S.M.) memnuniyet ve bağlılık için yapılan dualar. * Nasârâ kilisesi.

Salavatullah
Allah'ın rahmet ve inayeti, kusur ve günahları aff u mağfiret etmesi.

Salaye
(C.: Salâyât) Bir şey ezmede kullanılan yassı düz taş.

Salayık
Yufka yapmak.

Salb
Asmak. Darağacına çekmek. Çarmıha germek. * Kemikten yağ çıkarmak.

Salben
Asarak, asmakla öldürmek suretiyle.

Salbetmek
Asarak öldürmek.

Sald
Kaypak taş. * Taş gibi çok dayanıklı şey. * Dağa çıkmak. * Şiddetle ellerini yere vurmak.

Saldah
Sağlam ve katı nesne.

Sale
Âfet, belâ, musibet, dâhiye.

Salef (salf)
Kibirlilik. Tekebbürlük hali. * Kin tutmak, buğz etmek. * Zevci indinde zevcenin kadri olmamak. * Misafir için olan yemeğin yetmemesi.

Salehba
Dayanıklı ve kuvvetli deve. (Müe: Salehebât)

Salenbac
Uzun ince balık.

Salfa'
Sağlam ve sert yer.

Salha
(Sâl. C.) f. Yıllar. Seneler.

Salhhane
f. (Bak: Selhhane)

Salhurde
f. Çok yaşlı, pek ihtiyar.

Salib
(C.: Sulub-Salbân) Haç. * Şiddetli, şedit. * Heybetli.

Salib(e)
Bir şeyin vücudunu veya vukuunu inkâr eden. * Kapıp götüren, zorla alan. * Alan. * Bir şeyin vücudunun olmadığını veya meydana gelmediğini söyleyip isbat eden.

Salibe
Ayakları yarık olan kadın.

Salibe-i külliye
"Man: Bir şeyin nefyine delâlet eden kaziye. Bir şeyin bütün bütün olmadığını veya mevcudattan hiç birisine hâkim ve müessir olmadığını iddia ve isbat eden hüküm.(Halk-ı eşya hakkında ""mucibe-i külliye"" sâdık olmadığı takdirde ""salibe-i külliye"" sâdık olur. Yâni ya bütün eşyanın Hâlikı Allah'tır veya Allah hiçbir şeyin Hâlikı değildir. Çünkü: Eşyanın arasında muntazam tesanüd ile halk ve yaratmak, tecezziyi kabul etmez bir küldür. Baziyet yoktur. Ya ""mucibe-i külliye"" olacaktır veya ""salibe-i külliye"" olacaktır. Başka ihtimal yok. Her şeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhi hükmünde bir kıymet yok. Binaenaleyh, ednâ bir şeyde Hâlıkiyet eseri göründüğü zaman, bütün eşyada tahakkuk eder. Ve keza Hâlık ya birdir veya gayr-ı mütenahîdir, evsat yoktur. Zira sani' vâhid-i hakiki olmazsa, kesir-i hakiki olacaktır. Kesir-i hakiki ise gayr-i mütenahîdir. Maahaza nuru neşredenin nursuz, icad edenin vücudsuz, icab ettirenin vücubsuz olması muhaldir.Ve keza ilim sıfatını ihsan edenin ilimsiz, şuuru ihsân edenin şuursuz, ihtiyarı verenin ihtiyarsız, iradeyi verenin iradesiz, kâmil şeylerin sani'i gayr-ı kâmil olduğunu telâkki etmek muhaldir.Ve keza, aynı tersim, basarı tasvir ve nazarı tenvir edenin basarsız olduğunu düşünmek, ancak basar ve basiretten mahrum olan adamın işidir. Maahaza, masnu'daki kemalât tamamen Sâni'deki kemalden akan bir feyizdir. Fakat kuşlardan yalnız sineği gören, tanıyan bir mikrop, kartalı gördüğü zaman ""bu kuş değildir"" der. Çünkü, sinekteki şeyler onda yoktur. M.N.)"

Salibiyyun
Hristiyanlar.

Salid
Pak, temiz.

Salif
Boynun genişliği, kalınlığı.

Salif(e)
Evvelce geçen, geçmiş. Mukaddem.

Salif-ül arz
Dünyanın ve arzın evveli veya geçmiş zamanı. * Evvelce arz olunan.

Salif-ül beyan
Bildirilmiş, beyanı geçmiş.

Salif-üz zikr
Bildirilen, zikri geçen, mezkûr. Yukarıda ismi geçen. Yukarıda, daha evvel söylenen.

Salig
(C.: Sulag) Altı yaşındaki sığır.

Salih
Kara yılan.

Salih (a.s.)
"Büyük peygamberlerden olup Hicaz ile Şam arasında oturmuş olan Semud kavmine gönderilmişti. Semud kavmi Âd kavminden sonra Arap yarımadasında kuvvet ve ma'muriyet bulup küfür ve dalâlete meyl ile putlara ibadet ediyorlardı. Salih (A.S.) kendilerini hak dine davet etmiş ise de, inanmayıp kendisinden mu'cize istemeleri üzerine; Allah, bir kayadan bir dişi deve çıkarmış ve deve derhal yavrulamış; bu hayvanla yavrusuna bakılması Salih Peygamber tarafından kavmine tavsiye olunduğu halde, bunlar deveyi dahi öldürdüklerinden Allah'ın gazabına uğramışlardı. İmana gelen küçük bir kısmın gerisi, mahv ve helâk olmuştu. Hz. Salih (A.S.), bir rivayette Mekke'ye ve bir rivayette de Kudüs'e çekilip orada vefat etmiştir. Enbiya-i Arab'dan olduğu halde Tevrat'ta zikredilmiştir."

Salih(a)
(Salâh. dan) İşe yarar, elverişli, uygun, iyi. Haklı olan, itikatlı, dindar, dinî emirlere uyan. * Faziletli, ehl-i takva olan.

Saliha
Safi gümüş. * İyi, sâlih kimse.

Salihat
Dine uygun iyi hareketler. Cenab-ı Hakk'ın ve Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın beğeneceği işler, iyilikler. * Hayır ve hasenat sâhibi müslüman kadınlar.

Salihûn
Salih kimseler, günahkâr olmayanlar, salihler.

Salil
Demirden çıkan ses. Demir sesi.

Saliye
Edb: Yeni yılı tebrik maksadıyla sene başında yazılan tarihli medhiye.

Salk
Şiddetli ses. * Vurmak. * Hâmile kadının ağrısı tutup bağırması.

Salkame
Azı dişlerinin birbirine dokunması.

Sall
(C.: Sellât) Dar su yolu.

Salla
(Salli) Duâ olsun, şânı yücelsin meâlinde söylenir.

Sallallâhü teâlâ aleyh
"""Allah (C.C.) onun şanını yüceltsin; duasını, isteklerini kabul etsin; her isteğini versin"" meâlinde Peygamberimiz (A.S.M.) hakkında söylenilen duadır."

Salle
(C.: Sılât) Kuru yer. * Deri, cild.

Salm
Kesmek.

Salma'
Kesmek.

Salname
f. Yıllık, senelik.

Salsal
Kuru balçık. Kumla karışıp kurumuş olan balçık. * Çok anırgan eşek.

Salsale
Demirlerin birbirine dokunmaktan ses çıkarmaları.

Salt
Bileyi taşı. * Kişinin kendi öz kızı. * Erkek ismi. * Geniş alın. * Vurmak mânâsına mastar.

Saltanat
Kudret, kuvvet. * Hâkimiyet, padişahlık. * Tantana, gösteriş, debdebe. * Şatafatlı hayat. Bolluk. Zenginlik. (Bak: Siyaset)

Saltanat-ı seniyye
Osmanlı İmparatorluğunun bir adı.

Salus
f. İkiyüzlü, riyakâr.

Salusî
f. İkiyüzlülük, riyakârlık.

Salv
Uyluk.

Salvele
Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'a okunan salavat ve dua.

Saly
Pişirmek. * Yakmak.

Salâ
"Namaza davet için çağırmak. Minarede okunan salavat, dua. (Kelimenin aslı ""Essalât"" veya ""Salât"" dır.)"

Salâ-han
f. Minarede cuma veya cenaze namazına davet için salâvat okuyan kimse. * Meydan okuyan kişi.

Salât-ül asr
İkindi namazı.

Salât-ül fecr
Sabah namazı.

Salât-ül işâ
Yatsı namazı.

Salât-ül mağrib
Akşam namazı.

Salât-ül vitr
Vitir namazı.

Salât-ül îd
Bayram namazı.

Salât-üz zuhr
Öğle namazı.

Salât-ı fecr
Sabah namazı.

Salât-ı hamse
Beş vakit namaz.

Salât-ı havf
Muharebeden evvel kılınan iki rekât namaz.

Salât-ı istihâre
İstihareden evvel kılınan iki rekât namaz.

Salât-ı istiska
Yağmur duasına çıkıldığı zaman kılınan namaz.

Salât-ı sefer
Yola çıkıldığı zaman kılınan iki rekât namaz.

Salât-ı vusta
(Bak: Vusta)

Sam
Ölüm, mevt. * Yer altındaki altın damarı. * Gök kuşağı. * Ateş. * Sersemlik hastalığı. * Hazret-i Nuh'un (A.S.) oğullarından birinin ismi.

Sam'a
Küçük kulaklı kadın. (Müz: Asmâ) * Kuvvetlenip olgunlaşan ot.

Sam'ar
Katı şiddetli, şedid.

Sam'are
Sağlam ve dayanıklı, sert.

Samahmah
Uzun ve çok yoğun olan madde.

Samam
Belâ. * Zahmet, meşakkat.

Samanyolu
uzaktan parlak bir yol gibi görünen yıldızlar kümesi.

Samd
Kasdetmek. * Yüksek yer. * Galiz, yoğun.

Samece
(C.: Samec) Kandil.

Samed
Her şeyin kendine muhtaç olup, kendisi hiç kimseye ve hiç bir şeye muhtaç olmayan. (Allah) *Pek yüksek, dâim. * Refi' ve âli ve içi dolu şey. * Kavmin ulusu.

Samedanî
Samed olan Allah (C.C.) ile alâkalı. İlahî. Allah'a mahsus.

Samedanîyet
Samedanîlik.

Samediyet
Allah'ın (C.C.) hiç bir şeye muhtaç olmadığı gibi hazinesinden hiçbir şey eksilmemesi ve kudretine de hiç bir şey ağır gelmemesi.

Samekmek
Çok kuvvetli adam.

Samem
Sağırlık.

Samer
Bozulup fena kokmak.

Sameyan
Sıçramak. * Kalkmak. * Yürekli, cesaretli, kahraman, bahadır kişi.

Samg
Zamk, ağaç sakızı.

Samgî
Zamk gibi, zamk halinde olan.

Samha
Kolaylık. Asânlık. Sühulet.

Sami
Sertlik, katılık. Kuruluk.

Sami'
İşiten, duyan, dinleyen.

Samia
Duyma, işitme duygusu, işitme kuvveti.

Samid
Yükselen, başını kaldırıp göğsünü kabartan. * Hayrette kalan. * Gafil.

Samih
Cömert, eli açık sahavet sahibi ve civanmert olan.

Samil
Kuru, yâbis.

Samim
İç, asıl, öz.

Samim-ül kalb
Kalbin içi.

Samimiyet
"İçten ve kalbden olan sevgi ve bağlılık.(Niyet-i hâlisenin dahi kerameti vardır. Samimiyetin dahi kerameti vardır. Bahusus lillâh için olan bir uhuvvet dairesindeki kardeşlerin içinde; ciddi, samimi tesanüdün çok kerametleri olabilir. Hatta şöyle bir cemaatın şahs-ı manevîsi bir veliyy-i kâmil hükmüne geçebilir. İnayata mazhar olur. M.)"

Samimâne
f. Samimi olarak. İçten duyarak, riyasızlıkla.

Samimî
İçten, gönülden, candan. * İçli, dışlı.

Samin
Semiz, yağlı, besili.

Samin(e)
Sekizinci.

Saminen
Sekizinci olarak. Sekizinci derecede.

Samir
Gece toplantıları.

Samirî
Hz. Musa Peygamber zamanında Yahudileri şirke sevk eden. Hz. Musa'nın (A.S.) bulunmadığı yerde kavmini yaptığı buzağı heykeline taptırmağa çalışan bir yahudi.

Samit
Tatsız bayat süt. * Tuzsuz ekmek.

Samit(e)
Susan, sükût eden. * Ses çıkarmaz, sessiz. * Gr: Sessiz harf.

Samitane
f. Sessizce, ses çıkarmaksızın, sâkitane.

Samite-i meyyite
Ses çıkarmayan ölü. * Hareketsiz. * Haksızlıklar karşısında gayrete gelmeyen, ölü gibi sükût eden.

Samiîn
(Samiûn) Dinleyiciler. * Bir nevi icraatta alâkadar olmayıp dinleyici olanlar, devam edenler.

Samkuk
Kaba adam.

Saml
Katılık, sertlik. * Dimdik olmak. * Pekişip kaskatı olmak.

Samlah
Kulak deliği. * Kulak kiri.

Samm
Sağır olmak. * Şişenin ağzını tıkamak. * Katı, sağlam ve sert madde. * Vurmak.

Samm(e)
Zehirleyen. Ağulu. * Sam Yeli denen öldürücü rüzgâr.

Samma
Sesi çıkmayan, sessiz. * Sağır ve dilsiz. * Katı ve son kaya. * Sağlam ve sert yer. * Belâ. * Zahmet, meşakkat.

Samme
(C.: Sevvâm) Zehirli hayvan.

Samsam
Keskin olmak. * Keskin kılıç. Seyf-ü sârim.

Samsame
Cemaat, topluluk. * Bölük.

Samt
Susma, sükût.

Samu
İyi olma, afiyet bulma.

Samut
(Samt. dan) Az konuşan. * Susmuş. Surat asarak susan.

Samyeli
Sıcak memleketlerde esen bunaltıcı rüzgâr.

San
"f. ""Benzer, andırır"" mânâlarına gelerek birleşik kelimeler yapılır."

San'
Sağlam ve muhkem yer.

San'a
Yemen diyarında bir şehrin adı.

San'at
Ustalık, hüner, mârifet.

San'at-üt tedelli
İlm-i belagatın bir kaidesi. En âlâdan başlayıp ednaya doğru gitme, yukarıdan aşağıya inme san'atı. (Bak: Tedelli)

San'atger
f. San'atçı.

San'atkâr
f. Usta, san'atçı.

San'atkârane
f. San'atlı olarak, özenip meharetle yapılmak suretiyle, sanatkâra yakışır şekilde.

San'atnüma
San'atkârlığını gösteren, san'at gösteren.

San'atperverane
f. San'atkârcasına, san'atkârlığına çok kıymet vererek.

San'avî
(San'aviye) San'atlı oluş. San'ata mensub. Muntazam yapılı.

Sanabir
Şiddet.

Sanadid
Bahadır ve şeci' olanlar. Kahramanlar. İleri gelenler, reisler, padişahlar.

Sanadid-i kureyş
Kureyş'in ileri gelenleri, seraskerleri, büyükleri.

Sanadik
(Sunduk. C.) Sandıklar.

Sanai'
(Sania. C.) Tertibli, uydurma işler. Tuzaklar. * Sanayi.

Sanavber
Çam fıstığı kozalağı veya onun şeklinde olan. Çam fıstığı.

Sanavberî
Kozalak biçiminde. Koni şeklinde.

Sanayi
San'atlar.

Sanayi-i lafziye
Söz ile, lâfızla yapılan san'at şekilleri. (Cinas, tenasüb ve tezad gibi.)

Sanayi-i maneviye
Mâna delâletiyle olan san'at. (Teşbih ve istiâre gibi.)

Sanayi-i nefise
Güzel san'atlar. insanın çok hoşuna giden ve çok üstün san'atkârlıkla yapılmış eserler.

Sanbur
Yalnız olan hurma ağacı. * Oğlu, kızı, kavmi ve kabilesi olmayan kişi.

Sanc
Zil.

Sancak beyi
"Eyalet teşkilâtıyla timar usulünün cari olduğu zamanlarda beş on kazalık yerin mutasarrıfı ile sipahisinin kumandanına verilen addır. Osmanlıların ilk zamanlarında beylere yahut hükümdar evlâtlarına has olarak verilen mıntıkalara ""Sancak"" denilir, bu sancaklara tasarruf edenlere de ""Sancak Beyi"" adı verilirdi."

Sancakdar
f. Sancak taşıyan. Alemdar.

Sance
(C.: Sanecât) Terazi. * Taş.

Sand
Bendetmek, bağlamak.

Sandal
(C.: Sanâdil) Büyük başlı deve. * Güzel kokulu bir ağaç.

Sandid
Bela. * Meşakkat, zahmet. * Şiddetli yağmur ve rüzgâr.

Sanduk
(C.: Sanadik) Sandık.

Sanduka
Türbelerde mezarların üzerine tahtadan sandık şeklinde yapılan ve üstüne yeşil çuha örtülen yerin adıdır. Kadın sandukaları düz olduğu halde, erkek sandukalarının baş tarafına bir ağaç konarak üzerine kavuk, taç, sikke gibi sağlığında giydikleri başlık konurdu. Açık mezarlıklarda sandukalar taştan yapılır, baş ve ayak uçlarına taş dikilerek baştakinin üzerine kitabe yazılırdı. (O.T.D.S.)

Sandukkar
Veznedar.

Sandukçe
f. Küçük sandık.

Sanem
Kâfirlerin, önünde ibadet ettikleri heykel, put. * Mc: Çok güzel olan. * Putperestlerin İlâhı.

Sanem-hane
f. Tapınak, puthane.

Sanem-perest
"f. Puta tapan.(Sanem-perestliği şiddetle Kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suret-perestliği de meneder. Medeniyet ise; suretleri kendi mehasininden sayıp Kur'ana muaraza etmek istemiş. Halbuki gölgeli, gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki; beşeri zulme ve riyaya ve hevaya, hevesi kamçılayıp teşvik eder. S.)"

Sanevber
(Bak: Sanavber)

Sanevî
İkinci. İkinci derecede.

Sani
İkinci.

Sani'
Görülen iş.

Sani'-i hakikî
Doğrudan doğruya, hiç bir şeye muhtaç olmadan her şeyin aslını, esasını ve teferruatını yapan, yaratan. Allah (C.C.).

Sani'iyyet
Ustaca ve tertibli yapıcı oluş. Sâni'lik.(Eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. Meselâ, Ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde her bir taşı Mimar Sinan olması lâzım geliyor. Öyle ise kâinatın Sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. Öyle ise kâinatın inkârı mümkün olsa bile, Sâniin inkârı mümkün değildir. M.N.)

Sania
Uydurma, düzme. Tuzak, hile. * İş, amel, fiil.

Sanife
Bez kenarı.

Sanih
Mübarek fiil, iyi iş.

Saniha
Zihne gelen fikir. Mütâlâa. Çok düşünmeden gelen fikir.

Saniha-ârâ
f. Hatıra gelen, akla gelen.

Sanihât
(Sâniha. C.) Çok düşünmeden akla, fikre gelen şeyler. (Bak: Sünuh)

Saniye
Dakikanın altmışta birisi. Çok kısa bir zaman.

Saniyen
İkinci olarak. İkinci derecede.

Sansür
Fr. Neşr olacak şeylerin (kitap, film veya mektubların) hükümetçe kontrol edilmesi işi.

Santit
Ulu, kerim kişi.

Santrifüj
yun. Merkezden uzaklaşan kuvvet. Merkezkaç kuvvet. (Bak: Kuvve-i an-il merkeziye)

Sanvan
(Sunvân) (C.: Esvane) Kaftan. * Giyecek eşyaların muhafaza edildiği dolap veya sandık.

Sar
İntikam, öç.

Sar'
Düşmek. * Yıkıp yere çalmak. * Edb: Şiirin beytini iki mısra' veya iki kafiyeli yapmak. * Tıb: Bir hastalık ki, teneffüs cihâzını his ve hareketten meneder.

Sar'a
Tıb : Bir nevi baygınlık hastalığı.

Sar'î
Sar'a hastalığı ile ilgili.

Sara
f. Hâlis, saf, katıksız. *Hz. İbrahim'in (A.S.) birinci zevcesinin ismi.

Sara'
Sararmış hanzal otu.

Sarad
Yer bağırsağı.

Sarah
Her şeyin hâlis ve safisi.

Sarahat
Sarih olmak, zâhir olmak. Açıklık. * Kaymağı alınmış süt.

Sarahaten
Açık ve sarih olarak. Açıktan açığa.

Saramet
Yiğitlik, mertlik.

Sararî
(C.: Sarariyyûn) Gemici.

Sarasır
(Sarsar. C.) şiddetli ve gürültülü rüzgârlar.

Sarasıra
Şam vilâyetinde yetişen bir otun adı.

Sarat
Suyun çok durmaktan dolayı renginin ve kokusunun değişmesi.

Saray
(Seray) f. Büyük kimselerin veya padişahların oturduğu yüksek ve büyük bina. Büyük, muntazam ve tantanalı konak, ev.

Sarb (sareb)
"Sütü birbiri üstüne sağmak. * Bevlini hapsetmek. * Çok ekşimiş süt. * ""Zamk-ı talh"" denilen ağaç sakızı."

Sarban
f. Deve sürücüsü. Deveci.

Sard
Nüfuz etmek, sözü geçer olmak. * Katıksız, saf, hâlis. * Soğuk.

Sardah (sırdâh)
Düz yer. * Sahrâ, çöl.

Sare
Cemaat, topluluk.

Sarf
(C.: Süruf) Harcama, masraf, gider. * Fazl. * Hile. * Men etme. Bir kimseyi yolundan ve işinden ayırıp başka tarafa yöneltme. * Farz. * Gr: Bir lisanı meydana getiren kelimelerin değişmesinden, birbirinden türemesinden bahseden ilim şubesi. Kelime bilgisi. Kelime şekli bilgisi. Morfoloji. Tasrif çeşitlerini, isim ve fiil nevilerini öğreten ilim. * Para bozma.

Sarf u nahiv
Dilbilgisi. Gramer.

Sarf-ı mehâret
Maharet sarfetme.

Sarf-ı nazar
Bir şeyden vazgeçme, cayma. * Nazar-ı itibare almama.

Sarf-ı zihn
Akıl sarfetme, akıl harcama.

Sarfe
Kuranın mûcize olduğunu gösteren usûllerden biri.

Sarfe mezhebi
"Kur'an-ı Kerim'in mu'cize olduğuna dair ikinci mercuh bir mezheb ismi.(İ'caz-ı Kur'an'da iki mezheb var. Mezheb-i ekser ve râcih odur ki, Kur'an'daki letaif-i belâgat ve mezaya-yı meâni, kudret-i beşerin fevkindedir.İkinci mercuh mezheb odur ki:Kur'an'ın bir suresine muâraza, kudret-i beşer dâhilindedir. Fakat Cenab-ı Hak, mu'cize-i Ahmediye (A.S.M.) olarak men etmiş. Nasıl ki bir adam ayağa kalkabilir, fakat eser-i mu'cize olarak bir Nebi dese ki: ""Sen kalkamıyacaksın."" O da kalkamazsa, mu'cize olur. Şu mezheb-i mercuha, Sarfe Mezhebi denilir. Yâni Cenab-ı Hak cin ve insi men'etmiş ki; Kur'an'ın bir suresine mukabele edemesinler. Eğer men'etmeseydi, cin ve ins bir suresine mukabele ederdi. İşte bu mezhebe göre ""Bir kelimesine de muâraza edilmez"" diyen ulemânın sözleri hakikattır. Çünkü mâdem Cenab-ı Hak i'caz için onları men'etmiş, muârazaya ağızlarını açamazlar. Ağızlarını açsalar da, izn-i İlâhî olmazsa, kelimeyi çıkaramazlar. M.)"

Sarfiyyat
Masraflar, giderler.

Sarfî
(Sarfiye) Masrafa, sarfa ait, gidere dair. * Gr: Sarf kaidesine dair, gramere ait, dilbilgisiyle ilgili.

Sarh
(C.: Suruh) Büyük köşk, yüksek yapı.

Sarha
Çağırmak, bağırmak, feryad etmek.

Sari
f. Süren, sürücü.

Sari'
Düşmüş. Yere düşmüş sar'alı kimse.

Sarib
Yol, tarik.

Sarif
Kapı gıcırtısı. * Diş gıcırtısı. * Makara sesi.

Sarife
(C.: Savârif) Değişiklik. Değişme.

Sarih
Açık, belirli âşikâr. Sâf ve hâlis olan.

Sarihan
Açık ve belirli olarak. Açıkça. Meydanda ve âşikâr olarak.

Sarik
(Bak: Sârık)

Sarim
Kesilmiş. * Biçilmiş ekin, döğülmemiş harman.

Sarime
Ekini biçilmiş yer.

Sarir
(Kapı, kalem vs. de) Cızırtı, gıcırtı.

Sarir-i hâme
Kalem cızırtısı.

Sariye
(C.: Sevari) Direk. * Gece yağmur yağdıran bulut.

Sarm
(Surm) Bağ kesmek. Meyve toplamak. Bir şeyi kökünden ayırmak.

Sarma'
Susuz sahra. Suyu olmayan çöl.

Sarnıç
(Bak: Sahrınç)

Sarr
Sevindiren, sürura sebeb olan.

Sarraf
Sarfeden. Para işleri ile uğraşan. * Cevherci, kuyumcu. Cevherin kıymetini san'atı ile azaltan veya çoğaltan.

Sarrafân
(Sarraf. C.) Sarraflar.

Sarram
Ham deri satıcısı.

Sarrar
Orak kuşu denilen ve yaz sıcaklarında öten bir hayvan.

Sarre
Kapı, kalem ve semer cızıldaması. * Çağırıp söylemek. * Sayha, yüksek ses.

Sarsar
Gürültü ile gelen pek soğuk rüzgâr, yel. Kasırga. * Ağustos böceği.

Sarsara
Doğan sesi. * Horoz sesi.

Sarsarani
(C.: Sarsaraniyyât) Bir deve cinsi. * Bir cins balık.

Saruc
Alçı. * Hamam otu.

Sary
Kalem ve kapı cızıltısı.

Sarî
(C.: Surrâ) Gemici.

Sasaniler
İran'da ikibin yıl önce devlet kuran bir sülâledirler. İlk meşhur hükümdarları Erdeşir'dir. Devleti kuvvetlendirdi ve Doğu Anadolu'yu Romalılardan aldı. Ünlü pâdişahlarından ve âdil ismi ile tanınan Nuşirevan İslâmiyetten önce yaşamıştır. Altıyüz seneden ziyade devletleri devam eden Sâsâniler, İslâmiyetin karşısında sarsılmışlar, nihayet 636'da Nihavend muharebesi ile ortadan kaldırılmışlardır.

Sasim
Kara ağaç. * Abnus ağacı.

Sat'
Yüksek olmak. Kesmek, kat'etmek.

Sath
(Bak: Satıh)

Sath-ı arz
Yer yüzü. Ruy-i zemin.

Sath-ı derya
Denizin yüzü.

Sathen
Dış yüzden, dıştan.

Sathiyyen
Dıştan, dış yüzden. * Üstten. Derinleştirmeden.

Sathiyât
Sathi ve âdi şeyler.

Sathî
Görünüşe göre, derinliğine dalmadan, üstünkörü olarak, satha dâir ve âit.

Sati
Adımlarını geniş atan at.

Satih
(Bak: Şıkk)

Satim
(C.: Sutem) Galiz, kaba.

Satir
Setreden, örten, kapatan. * Günahları, kusurları örten.

Satit
Ses. * Topluluk, cemaat.

Satl
Kova, tas, küçük leğen.

Satr
(C.: Sutur) Satır. Yazı sırası.

Satranç
32 taşla, 64 haneli bir tahta üzerinde, iki kişi arasında muhakemeye dayanılarak oynanan ve meşru olmayan bir oyundur.

Satt
Cemaat, topluluk. * Cesediyle tokuşmak. * Kovmak, def'etmek. * Zor bir işe giriftar etmek.

Satur
(C.: Sevâtir) Satır, büyük bıçak.

Satv
Yürürken sıçramak.

Satvet
Ezici kuvvet. Hışım ve şiddetle kavrayıp almak. Birisinin üzerine şiddetle sıçramak ve hamle etmek. * Zorluluk.

Satîh
bedeni kemiksiz etten ibaret olan hilkat garibesi bir kâhin, falcı.

Satı'
(Sâtı'a) Yükselerek meydana çıkan. * Yükselerek görünen. Nur saçan. Parlak.

Satıh
Düz. Bir şeyin dış yüzü, üstü. * Evin damı. * Yayıp döşemek. * Genişlik.

Saud
İnişli ve yokuşlu yer.

Saur
Ocak. Fırın.

Saut
Enfiye gibi burna çekilen ilâçlar.

Sav
Vatan. * Niyyet.

Sav'
Perâkende etmek, dağıtmak, parça parça yapmak.

Savab
Doğruluk. Yanlış olmayan. Doğru dürüst.

Savab-endiş
Düşünce ve görüşü doğru olan.

Savab-nüma
f. Doğruyu gösteren.

Savabdide
f. Doğru ve haklı görülmüş. Beğenilmiş.

Savafık
Havadis. * Yeni meydana gelen şeyler.

Savaik
Saikalar, yıldırımlar.

Savaik-i rahmet
Rahmet yağmur ve yıldırımları.

Savalic
Cirit oynanan eğri sopalar.

Savarif
(Sârife. C.) Değişmeler. Değişiklikler.

Savarif-i dehr
Dünya değişiklikleri.

Savarım
(Sârım. C.) Keskin kılıçlar.

Savat
(Aslı: Sevâd'dır) Gümüş üstüne kurşunla yapılan kara kalem nakışlar. * Derede hayvanlara su içirilen yer.

Savb
Taraf, cihet, yön. * Dökülmek, nüzul etmek. * Savab. Doğruluk, dürüstlük.

Savb-ı hak
Hak ciheti.

Savb-ı âlî
Yüksek taraf.

Saver
Eğri boyunlu olmak.

Savg
Batmak, * Kuyumculuk yapmak.

Savh
Yarmak. * Ayırmak. * İşitmek, duymak.

Savi
Kuru, yâbis.

Savl
Saldırma, atılma. Saldırış, atılış.

Savlec
Misk. * Gümüş.

Savlecan
(C.: Savâlic) Cirit oynanılan eğri sopa.

Savlet
Saldırma. Ani ve şiddetli atılış.

Savm
Oruç. İkinci fecirden başlıyarak güneşin batmasına kadar yemekten, içmekten ve cinsi mukarenetten nefsi men'etmek suretiyle yapılan ibâdet.

Savm-ı davudî
Bir gün oruç tutup bir gün iftar etmek.

Savm-ı dehr
Aralıksız, bir sene mütemadiyen nehyedilen bayram günlerinde dahi iftar edilmeksizin oruç tutmağa denir. Bu nevi oruç bayram günleri tutulmazsa câizdir.

Savm-ı visal
İki gün iftar etmeden oruç tutmak. (Bu, zaruret olmadan mekruhtur)

Savmaa
(Savmea) (C.: Savâmi') İbadet yeri, hususan Yahudilerin ibadet ettikleri yer. * Hücre.

Savn
Koruma, muhafaza, sıyanet.

Savr
(C.: Savâri) Hamle yapmak. * Parçalamak, pâre pâre etmek. * Bir yerde toplanmış küçük hurma ağaçları.

Savre
Uyuza benzer bir hastalık.

Savt
Ses. Bağırmak.(Şeriatça bazı savtlar helâl, bazıları da haram kılınmıştır. Evet ulvi hüzünleri, Rabbani aşkları iras eden sesler helâldir. Yetimâne hüzünleri, nefsanî şehevâtı tahrik eden sesler, haramdır. Şeriatın tayin etmediği kısım ise, senin ruhuna, vicdanına yaptığı te'sire göre hüküm alır! İ.İ.)

Savt-ı azab
Daima elem verici azab.

Savt-ı bülend
Yüksek ses.

Savt-ı hazin
Hüzünlü ses.

Savtal
Havuç cinsinden çöğender adı verilen bir bitki.

Savvag
Kuyumcu.

Savvane
(C.: Savân) Bir cins çakmak taşı.

Savâ
kutsal sayılan ve Peygamberimizin doğduğu gece kuruyan bir göl.

Say'
Suyun akması.

Say'ariyye
Boyunda olan işaret.

Sayadid
Belâ. * Zahmet, meşakkat.

Sayakıle
(Saykal. C.) Cilâ yapanlar, cilâcılar. * Cilâ âletleri.

Sayarif
(Sayrefî. C.) Sarraflar. * Kurnaz ve işini bilir kimseler.

Sayasi
(Sisâ. C.) Dağın uçları. * Herhangi bir şeyin asılları. * Çulha tarakları. * Muhkem ve yüksek kaleler.

Sayb
İnmek.

Sayd
Av. Avlanmak, sayda gitmek, ava gitmek.

Sayd-ı mahî
Balık avı.

Sayda'
Çömlek yapılan toprak. * Kaba ve galiz yer. * Belde ismi.

Saydani
Bir küçük canlı. * Tilki. * Mülk.

Saydelan
(C.: Sayâdile) Boncuk ve hırdavat satan çerçi.

Saydelanî
Boncukçu, çerçi.

Saydele
Eczahane.

Saydelî
Eczacı.

Saydenani
Bir küçük canlı.

Saydger
f. Avcı. Sayyad.

Saydgâh
f. Av yeri.

Saye
f. Gölge. * Mc: Himaye, sahip çıkma, koruma. * Muavenet, yardım.

Saye- zar
f. Gölgelik.

Saye-ban
Gölgelik. Büyük çadır. Şemsiye. * Mc: Koruyan, himaye eden.

Saye-dar
f. Gölge eden, gölgesi olan, gölgeli. * Sâhip çıkan, koruyan, himâye eden.

Saye-endaz
f. Gölge salan. * Mc: Koruyuculuk eden, himâyecilik yapan.

Saye-fiken
Gölge düşüren.

Saye-gâh
f. Gölgeli yer. Gölgelik.

Saye-güster
f. Gölge eden. * Koruyan, muhafaza ve himaye eden.

Saye-hah
Koruma ve himaye isteyen.

Saye-i medid
Uzun gölge.

Saye-nişin
f. Gölgede oturan. * Bir şeyin gölgesine sığınan. Korunan, himaye gören.

Saye-puş
Ağaçlık, gölgelik.

Sayed
Başını yukarı kaldırıp kibirlenmek ve sağına soluna iltifat etmemek.

Sayehan
Çağırmak.

Sayf
Yaz, yaz mevsimi.

Sayfiye
Yazlık. Gezinecek ve yazın yaşanacak yer.

Sayfufet
Udûl etmek. Yoldan çıkmak, vazgeçmek.

Sayfî
Yaza ait. Yaz mevsimiyle alâkalı.

Sayh(a)
(C.: Siyâh) Çağırış. Çığlık. Feryad. Nâra. * Azab, eziyet.

Sayha-i gurâb
Karga bağırışı.

Sayhed
Uzun.

Sayhud
Çok sıcak olan gün.

Sayibe
"(C.: Siyeb) Adak için ayrılıp üstüne binilmeyen ve sütü içilmeyen dişi deve. * ""Ümm-ül bahire"" adı verilen ve peşpeşe üç dişi deve doğuran deve. Bu deveye de binilmez, sütü sağılmaz. Yabana salarlar, ölünceye kadar gezer."

Sayide
f. Eskimiş, yıpranmış. * Ezilmiş, sürülmüş.

Sayife
(C.: Sayifât) Ufak, yumuşak kum.

Sayifet
Rum gazası. (Çünki çok yağmurlu ve karlı yer olduğundan yaz günlerinde gaza yaparlardı.)

Sayil
Alında olan beyazlık. * Burun kamışı.

Sayime
(C.: Sevâyim) Yılın ekserinde yabanda yürüyen davar.

Sayir
Bakan, seyreden. Seyredici.

Sayis
(Siyaset. den) At uşağı, seyis. Koyun güdücü.

Sayis-hane
f. Üzerine yük yüklenip yolcunun da bindiği hayvan.

Sayk
(Bak: Sıyk)

Saykal
Cilâ. Cilâ yapan âlet. Parlatan. * Kılıç bileyen.

Saykal vurmak
Cilâ vurmak, parlatmak.

Saykalzede
f. Cilâlı. Cilâlanmış.

Saykalzen
f. Yaldızcı.

Saylem
Zorluk, meşakkat.

Sayref
(C.: Seyârif) Sarraf. * İşini, çıkarını, hesabını bilir, kurnaz kimse.

Sayrefî
(C.: Sayârife) Sarraf.

Sayrem
Bir lokma yemek.

Sayruret
(Sayr. dan) Bir hâlden diğer hâle intikal etmek. Bir şeyin bir şeye dönmesi. * Olmak, edilmek. * Vücud, kevn.

Saysa
Ham hurma çekirdeği. * İçi boş olan hanzal tanesi.

Sayyad
Avcı, avcılık yapan.

Sayyad-ı bî-insaf
f. İnsafsız avcı.

Sayyag
(Sıyâgat. dan) Kuyumcu.

Sayyere
(Sayruretin fiili) Oldu, olur (meâlinde).

Sayyib
Yağmur veren bulut.

Sayyihanî
Medine hurmalarından bir cins.

Sayyur
Bir işin âkibeti, sonu, neticesi, serencâmı. * Akıl, fikir.

Saz
f. (Sâhten: Yapmak mastarından emir köküdür) Eden, yapan, uyduran, düzen mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Evham-saz $ : Evham veren.

Sazec
(C.: Sevâzic) Sâde, basit.

Sazende
(C.: Sâzendegân) f. Çalgıcı. * Düzenleyici, yapıcı.

Sazkâr
f. Uygun, muvafık.

Sazkârî
f. Uygunluk, muvafakat.

Sazî
f. Düzenleyicilik, yapıcılık.

Saâdet
Mes'ud oluş. Talihi iyi olmak. Mutluluk. Said olmak. Allah'ın rızasına ermiş olmak. Her istediğine kavuşmuş olmak.

Saâdet-bahş
f. Saâdet veren, sevindiren, ferahlandıran.

Saâdet-hah
Saâdet isteyen. Saâdet dileyen.

Saâdet-hane
f. Büyük bir kimsenin evi.

Saâdet-i dâreyn
İki cihan saadeti, dünya ve âhiret saadeti.

Saâdet-i ebediye
"Büyük ve ebedî saâdet. Âhiret saâdeti.(Saâdet-i ebediye iki kısımdır. Birinci ve en birinci kısmı: Allah'ın rızasına, lütfuna, tecellisine, kurbiyetine mazhar olmaktır. İkinci kısmı ise; saâdet-i cismaniyedir. Bunun esasları; mesken, ekl, nikâh olmak üzere üçtür. Ve bu üç esasın derecelerine göre saâdet-i cismaniye tebeddül eder. Ve bu kısım saâdeti ikmal ve itmam eden hulud ve devâmdır. Çünkü saâdet devam etmezse, zıddına inkılab eder.Cennet'te lezzetin devamı mes'elesi ise: Evet, lezzetin hakiki lezzet olması zeval görmeyip devam etmesindendir. Zira elemin zevali lezzet olduğu gibi, lezzetin zevali de elemdir; hatta zevalinin tasavvuru bile elemdir. Evet bütün mecazî âşıkların eninleri, bağırıp çağırmaları, bu kısım elemdendir. Ve bütün divanlarıyla yaptıkları ağlamalar, vaveylâlar hep mahbubların firak ve zevallerinin tasavvurundan neş'et eden elemdendir. Evet pek çok muvakkat lezzetler var ki, zevâlleri daimi elemleri intac ettiği gibi, çok elemlerin zevali de leziz lezzetlere bâis olur. Lezzet ve nimet ise, devam etmek şartiyle lezzet ve nimet sayılabilir. İ.İ.)(...Saâdet-i ebediyyeye muktazi vardır. Ve o saâdeti verecek Fâil-i Zülcelâl de muktedirdir. Hem harab-ı âlem, mevt-i dünya mümkündür. Hem vâki' olacaktır. Yeniden ihya-yı âlem ve haşir mümkündür hem vâki' olacaktır. S.)(Dikkat edilse şu kâinatın umumunda bir nizam-ı ekmel, bir intizam-ı kasdî vardır. Her cihette reşahat-ı ihtiyar ve lemaat-ı kasd görünür. Hattâ her şeyde bir nur-u kasd, her şe'nde bir ziya-yı irade, her harekette bir lem'a-yı ihtiyar, her terkibde bir şule-i hikmet, semeratının şehadetiyle nazar-ı dikkate çarpıyor. İşte eğer saâdet-i ebediyye olmazsa, şu esaslı nizam, bir suret-i zaife-i vâhiyeden ibaret kalır. Yalancı, esassız bir nizam olur. Nizam ve intizamın ruhu olan mâneviyat ve revabıt ve niseb, heba olup gider. Demek nizamı nizam eden, saâdet-i ebediyedir. Öyle ise, nizam-ı âlem saâdet-i ebediyeye işaret ediyor... S.)"

Saâdet-i uzma
Büyük saâdet. Âhiret saâdeti, saâdet-i ebediye.

Saâdet-mend
f. Bahtiyar, mutlu. Saâdet bulmuş olan.

Saâdet-mendî
f. Mutluluk, bahtiyarlık.

Saâdet-meâb
f. Saâdet sâhibi. Saâdet bulan.

Saâdet-resan
f. Saâdete ulaştıran. Saâdet bulan.

Saâdet-saray
Saâdetli saray.

Saâdet-saray-ı ebediyye
Ebediyyetin saâdetli sarayı. (Cennet kastediliyor)

Saâdet-saray-ı istikbal
İstikbalin saâdetli sarayı.

Saâdet-saray-ı medeniyet
Hakikî ve İslâmî bir medeniyet vasıtasıyla olan bir hayat saâdeti.

Saâdet-âver
Saâdet verici.

Saîd Nursî
zamanımızın en büyük âlim ve mütefekkiri, asrın müceddidi, Nur Risalelerinin yazarı.

Sağnak
Birdenbire ve çok fazla yağıp geçen yağmur.

Se
f. Üç.

Se'b
Tuluk. * Genişletmek. * Boğmak.

Se'bül
(C.: Sevâbil) Aş havucu. * Pirinç, buğday, nohut, mercimek.

Se'd
Zayıf yağan yağmur. * Yaz gecelerinde olan rutubet. * Boğaz ıslatan her cins nesne.

Se'met
Kederli olmak. Melül olmak. * Bıkmak, usanmak.

Se'r
İntikam, öç almak. * Kin. * Kısas etmek.

Se'se'
Defetmek, kovmak.

Se'see
Suya kandırmak.

Se'sem
Kara abnus ağacı.

Se't
Boğmak.

Se'te
(C.: Set) Kara balçık.

Se'v
Niyet. * Vatan. * Çekişme, kavga, niza.

Se-pa
f. Üç ayaklı. Sehpâ.

Sea
Güç, iktidar.

Seab
(C.: Sâbân) Sel yolu. Su akıtmak mânasına mastar.

Seabib
Salya.

Seabin
(Su'bân. C.) Büyük yılanlar, ejderhalar.

Seaf
Devenin ağzında olan bir hastalıktır ve burnunun ve gözlerinin kılları dökülür. O devenin erkeğine esaf, dişisine nâfâ denir. * Tırnağın çevresinin kopup ayrılması.

Sealil
(Sü'lul. C.) Memeler. * Vücudda meydana gelen siğiller.

Seam
Bir çeşit deve yürüyüşü.

Searir
Bir ot cinsi. * Burun içinde olan yarık.

Seat
Kokmak.

Seb'
Yırtmak. * Parçalamak. * Kahretmek. * Sökmek.

Seb'-ül mesani
İki defa nazil olan ve yedi âyetten ibaret bulunan Fâtiha Suresi. * Mükerrer okunup tekrarlanan.

Seb'a semavat
"Yedi kat gökler.(Üçüncü Mes'ele: kelimesi hakkındadır.Ey arkadaş! Semavatın dokuz tabakadan ibaret olduğu, eski hikmetin hurafelerinden biridir. Onların o hurafe-vâri fikirleri, efkâr-ı âmmeyi istilâ etmişti. Hattâ bazı müfessirler, bazı âyetlerin zâhirini onların mezheblerine meylettirmişlerdir. Hikmet-i cedide ise, feza denilen şu boşlukta yalnız yıldızların muallâk bir vaziyette durmakta olduklarına kaildir. Bunların mezhebinden semavatın inkârı çıkıyor. Ve bu iki hikmetin birisi ifrata varmışsa da, ötekisi tefritte kalmıştır. Şeriat ise, Cenab-ı Hakk'ın yedi tabakadan ibaret semavatı halketmiş olduğuna hâkimdir ve yıldızların da balık gibi o semalar denizlerinde yüzmekte olduklarına kaildir. Hadis ise, semanın $ den ibaret bulunduğunu emrediyor. Şu hak olan mezhebin, ""Altı Mukaddeme"" ile tahkikatını yapacağız.Birinci mukaddeme: Şu geniş boşluğun Esir ile dolu olduğu, fennen ve hikmeten sâbittir.İkinci Mukaddeme : Ecram-ı ulviyenin kanunlarını rabteden ve ziya ve hararetin emsalini neşr ve nakleden fezayı doldurmuş bir madde mevcuddur.Üçüncü Mukaddeme: Madde-i Esiriyenin, yine Esir olarak kalmak şartiyle, sâir maddeler gibi muhtelif teşekkülâtı ve ayrı ayrı nevi'leri vardır. Buhar ile su ve buzun teşekkülâtları gibi.Dördüncü Mukaddeme: Ecram-ı ulviyeye dikkat edilirse, tabakaları arasında muhalefet görünür. Evet, yeni teşekküle ve in'ikada başlamış milyarlarca yıldızlardan ibaret Kehkeşan ile anılan tabaka-i Esiriye, sabit yıldızların tabakasına muhaliftir. Bu da, manzume-i şemsiyenin tabakasına ve hâkeza yedi tabakaya kadar birbirine muhalif tabakalar vardır.Beşinci Mukaddeme: Araştırmalar neticesinde sâbit olmuştur ki: Bir maddede teşkil, tanzim, tesviyeler vâki olursa, birbirine muhalif tabakalar husule gelir. Bir mâdenden kül, kömür, elmas meydana gelir; ateşden alev, duman husule gelir. Müvellidülmâ' ile Müvellidülhumuzanın imtizacından su, buz, buhar tevellüd eder.Altıncı Mukaddeme: Şu müteaddid emarelerden anlaşıldı ki; semavat müteaddittir; şeriat sahibi de, yedidir demiştir; öyle ise yedidir. Maahaza yedi, yetmiş, yediyüz sayıları arab üslublarında kesret için kullanılır.Arkadaş! Pek geniş bulunan Kur'an-ı Kerimin hitablarına, mânalarına, işaretlerine dikkat edilmekle bir âmiden tut bir veliye kadar bütün tabakat-ı nâsa ve umum efkâr-ı âmmeye olan müraatları, okşamaları fevkalâde hayrete, taaccübe mucibdir.Meselâ: $ kelimesinden bazı insanlar havâ-i nesimiyyenin tabakalarını fehmetmiştir; öbür bazı da, arzımız ile arkadaşları olan hayattar küreleri ihata eden nesimî küreleri fehmetmiştir; bir kısım da seyyarât-ı seb'ayı fehmetmiştir; bir kısmı da, manzume-i şemsiye içinde Esirin yedi tabakasını fehmetmiştir; bir kısım da, şu bildiğimiz manzume-i şemsiye ile beraber altı tane daha manzume-i şemsiyeyi fehmetmiştir; bir kısım da Esirin teşekkülâtı yedi tabakaya inkısam ettiğini fehmetmiştir.Hülâsa : Herbir kısım insanlar, istidatlarına göre feyz-i Kur'an'dan hisselerini almışlardır. Evet Kur'an-ı Kerim, bütün şu mefhumlara şâmildir diyebiliriz. İ.İ.)"

Seb'a-i seyyare
Yedi seyyar yıldız.

Seb'în
Yetmiş.

Seb'îne merre
Yetmiş defa.

Seb'ûn
(Bak: Seb'în)

Sebahat
(Bak: Sibâhat)

Sebaik
(Sebika. C.) Eritilip kalıplara dökülmüş mâdenler. Külçeler.

Sebak
(C.: Esbâk) Ders. * Yarış. * Koşu yapanların aralarında koydukları ödül.

Sebak-daş
f. Ders arkadaşı.

Sebak-gâh
f. Ders öğrenilen yer. Mekteb, medrese.

Sebak-hân
f. Ders okuyan, talebe.

Sebak-âmuz
f. Ders arkadaşı.

Sebat
Yerinden oynamamak, dayanmak. Kararlı olmak. * Sözde durmak, ahde vefâ etmek. İman ve İslâmiyete hizmette, Allah'a ibadet ve taatta sâbit ve berkarar olmak. * Bir meslekte, meşru bir kanaatte veya bir fikirde kararlı bulunmak, sağlamlık göstermek.

Sebata
Saçın kıvırcık olmayıp sarkık olması.

Sebatkâr
f. Sağlam, yerinden oynamaz. * Ahdine, vefakârlığına sâdık ve sağlam olan.

Sebatî
Sebatlılık. Sözünde ve kararında durma.

Sebaya
(Sebbî. C.) Harbde esir düşenler.

Sebb
Küfür, küfran. Sövüp saymak.

Sebbab
(Sebb. den) Çok küfür eden. Küfürbaz.

Sebbabe
Şehâdet parmağı. Sağ elin baştan ikinci parmağı.

Sebbabegezâ
f. Şaşarak parmağını ısıran.

Sebbah
(Sibahat. dan) Suda yüzen, yüzücü. * Yüzgeç.

Sebbahe
Yüzücü kuşlar sınıfı.

Sebbak
Eritip kalıba döken, eritici.

Sebbetmek
Söğmek, sövüp saymak.

Sebc
(C.: Esbâc) Orta vasat.

Sebca'
(C.: Sübuc) Karnı büyük olan kadın. (Müz: Esbec)

Sebe
Yaşlılıktan dolayı bunamak.

Sebe'
(Sebâ) Hazret-i Süleyman Aleyhisselâm'ın mucizesi sonunda imana gelen ve onunla evlenen Belkıs'ın Yemen'de hükmü altında bulundurduğu mâmur şehrinin ismi. * Bir Arab kavminin adı. * Bir devlet ismi. * Bir şahıs adı.

Sebe' suresi
Kur'an-ı Kerim'in 34. Suresi olup Mekkîdir.

Sebeb
Vâsıta. Âlet. * Alâka. * Bahane. * Edb: Harekeli bir harf ile sâkin bir harften veya iki harekeli harften meydana gelen parça. (Bak: Esbab, Esbabperest)

Sebeb-i hilkat
Yaratılışa sebeb ve gaye, yaratılışa vâsıta ve âlet olan.(... Nasıl ki O Zât, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü ve vesile-i vüsulüdür. Öyle de duasıyla, niyazıyla o saadetin sebeb-i vücudu ve vesile-i icadıdır. S.)

Sebeb-i vücud
Varlık sebebi. Var olmanın sebebi ve gayesi.

Sebebiyet
İcab ettirme, sebep olma.

Sebed
Sepet. * Az saç, kıl. Başta az tüy olması.

Sebehlel
Bâtıl, boş, abes.

Sebel
Tıb: Bulanık görme hastalığı. * Göze inen perde. * Buluttan çıkıp da henüz yere ulaşmamış yağmur. * Buğday başı.

Sebele
Bıyık.

Sebenta
Çeri, öncü. * Ayı.

Sebet
Kıvırcık olmayan saç.

Sebete
(C.: Sebât) Ot, nebat, bitki. * Otu çok olan yer.

Sebg (sübug)
Nimet bolluğu. * Olgunlaşmak, kemâle yetişmek. Tamam olmak.

Sebh
Atın seğirtmesi. * Sür'atle gitmek. * Maaşında tasarruf etmek. * Suda yüzme.

Sebha
Ot yetişmeyen yer. * Şap taşının çıktığı yer. * Tuzla

Sebhale
""" Sübhânallah"" demek."

Sebi
(C.: Sebâyâ) Savaşta esir düşen kimse.

Sebibe
(C.: Sebâib) Atın alın kılı, yele ve kuyruğu. * İnce keten bezi parçası.

Sebic(e)
Yatık veya sekik adı verilen, ağzı dar şarap testisi. * Gecelik.

Sebid
Başa yağ sürmeyi terketmek.

Sebih
Kuş yeleğinin kopup düşeni. * Pamuk ve yün atıldıktan sonra dürüp eğirmek için koydukları bez parçası.

Sebiha
Gecelik. Geceleyin giyilen elbise.

Sebike
Eritilerek kalıba dökülmüş şey, külçe. Kalıba dökülmüş altın veya gümüş. * Hafif, küçük.

Sebike-i hak
"Hak külçesi. * Mc: İşlenmemiş külçe halindeki altın kıymetinin zâhiren görünmemesi gibi; hakkın bâtıl ile mücadelesinin olmadığı zamanda, hakkın kıymet ve lüzumu derecesinin bir cihette bilinememesi."

Sebike-i zehebiye
Altun külçesi.

Sebil
Açık ve büyük yol. Büyük cadde. * Allah rızası için su dağıtılan yer.

Sebilhane
f. Sebil olarak su dağıtılan yer.

Sebilullah
Allah (C.C.) yolu. Karşılıksız. Allah rızası.

Sebin
Bir dağın adı.

Sebir
Suret. * Renk. * Asıl. * Heyet.

Sebit
Aklın sabit olması, aklın durması.

Sebk
Bir şeyi eritme. Kalıba dökme. * Edb: İbarenin tarz ve terkibi.

Sebk-i mefsul
Edb: Ayrı ayrı, kesik kesik yazma tarzı.

Sebk-i mevsul
Edb: Cümleleri bağlayarak birleştirme tarzı.

Sebk-i mürekkeb
Edb: Hem kısa, hem uzun ifâde tarzı.

Sebkat
Geçmek, ilerlemek.

Sebla'
Uzun kirpikli göz.

Seblet
(C.: Sibâl) Bıyık.

Sebr
Men'etmek, engel olmak. * Helâk etmek. * Hapsetmek.

Sebr ve taksim
"Mantıkta bir isbatlama tarzı ve usulüdür. Bu iki kelime beraber kullanıldığı gibi, ""delil-i taksim, delil-i münkasım"" gibi tâbirlerle de söylenir. Bu isbatlamada bir şeyin aslında bulunan vasıflar, illet olmaktan birer birer ibtal edildikten sonra, tam illet olmaya elverişli olan tesbit edilir. (Lât: Residu: Arkada kalan, bâkiye.) Taksim: Man: Bir bütünü hariçte hiç artmamak şartıyla bölmek."

Sebre
(C.: Seberât) Pek soğuk olan erken vakit.

Sebseb
(C.: Sebâsib) Issız büyük çöl. * Kâfirlerin bayramı.

Sebt
(C.: Esbât-Sübut-Esbüt) Rahat etmek. * Boyun vurmak. * Saç sarkıtmak. Bir çeşit deve yürüyüşü. * Cumartesi günü. * Şaşırmak, hayrette kalmak. * Çok zeki, dâhiye. * Başı tıraş etmek.

Sebt-i defter
Deftere geçirme, deftere yazma.

Sebtane
Tüfek.

Sebtel
Çürük yumurta.

Sebu
f. Testi.

Sebu'
(C.: Sebâ') Yırtıcı hayvan. Canavar.

Sebuh
(Sibh. den) Yüzgeç.

Sebuha
Mekke şehri.

Sebuiye
Yırtıcıya mensub, canavarlıkla ilgili.

Sebuiyet
Yırtıcılık, parçalayıcılık. Yırtıcı hayvanın fıtri hassası.

Sebuçe
f. Küçük testi. * Küçük kap.

Seby
Harpte esir alınma. * Uzaklaştırma. * Bir yerden başka bir yere sürüp giderme.

Sebz
f. Yeşil, yeşil renkli.

Sebz-fâm
Yeşil renkli.

Sebzevat
f. Yeşil bitkiler, yeşil nebatlar.

Sebzezar
f. Çayırlık, çimenlik, yeşillik. * Bostan, sebze tarlası.

Sebzfam
f. Yeşil renkli.

Sebzin
.f Rengi yeşil. Yeşil renkli.

Sebzpuş
f. Yeşil elbiseli, yeşil örtülü.

Sebê
Yemen ülkesinde tarihî bir şehir.

Sebîr
Mekkede bir dağ.

Sebük
f. Hafif. Ağırbaşlılığı ve ağırlığı olmayan.

Sebük-endiş
f. Derin düşünmeyen, sathi düşünen.

Sebük-inân
f. Çabuk koşan.

Sebükbâr
f. Yükü hafif. Ağırlıksız, eşyası az olan. * Derdi, düşüncesi olmayan.

Sebükhîz
f. Çabuk kalkan, hareket eden.

Sebükmağz
f. Hafif beyinli, düşüncesiz. Ahmak. Akılsız.

Sebükmizac
f. Hafif mizaçlı.

Sebükmâye
f. İtibarsız, değersiz, kıymetsiz.

Sebükre'y
f. Düşüncesiz, hafif fikirli.

Sebükrev
f. Çabuk giden.

Sebükruh
f. Hafif ruhlu. * Zarif ve şen olan. Hoşa giden, hoş sohbet. * Mc: Lâübâli.

Sebükser
(C.: Sebükserân) f. Hafif düşünceli. * Sefih, aşağılık.

Sebükî
f. Hafiflik.

Sec'
(C.: Escâ-Esâci) Kumru sesi. * Kafiyeli söz.

Sec'a
Kuşların cıvıltısı gibi olan ses. * Edb: Nesir hâlindeki kafiyeli yazı.

Seca'
Yarasa.

Secah
Letafet, güzellik. Rıfk. Adl. * Yumuşak yer.

Secahat
Mülâyemet, rıfk. Cemalin tenasüp içindeki kemali.

Secavend
f. Kur'an-ı Kerim'de doğru okunması için yapılan işaretler.Kur'an-ı Azîmüşşan'ı okurken durularak nefes alınacak yerler, âyet sonları ile secavend mahalleridir. Secavend denilen huruf-u rumuziye ise şunları ifade ederler: $ Durmanın lüzumunu gösterir. Bu lüzum şer'î bir lüzum olmayıp, ıstılahî bir lüzumdur. Meselâ: $ Tilâvet eden $ da durur. Sonra $ den devam eder.

Secaya
(Seciye. C.) Karakterler, huylar, seciyeler, ahlâk ve tabiatlar.

Secaya-yı sâmiye
Yüksek ve kıymetli seciyeler.

Secaât
Kuşların ötüşleri, sec'aları. * Nesir halindeki yazının kafiyeleri.

Secc
(Sücuc) Akıcı bir şeyin kesretle dökülüp akması, akıtılması. Su akmak.

Seccac
Çağlayan. Şarıltı ile akan.

Seccade
Genellikle üzerinde secdeye varmakta yâni namaz kılmakta kullanılan küçük halı, kilim cinsinden sergi.

Seccan
(Sicn. den) Gardiyan, zindancı, hapishane memuru.

Secde
Allah'ın (C.C.) huzurunda yere kapanış. İbadet ve Allah'a (C.C.) memnuniyetini ve itaatini bildirmek veya şükretmek için yere kapanarak alın, burun ucu, eller, dizler ve ayak uçları yere gelecek şekilde yapılan en büyük tazim ifade eden hareket. Namazın bir rüknü.

Secde suresi
Kur'an-ı Kerim'in 32. Suresidir. Mekkîdir.

Secde-ber-zemin-i hayret ve muhabbet
Hayret ve muhabbetle yere secde etmek.

Secde-i tilâvet
Kur'an okurken veya dinlerken secde âyeti dinlenir veya okunursa secdeye kapanmak vâcibdir. Okuma secdesi mânasiyle bu isim verilmiştir. Abdestli ve bulunduğu yer temiz olmak şartiyle kıbleye müteveccihen secde edilir. (Kur'an-ı Kerim'de, 7, 13, 16, 17, 19, 22, 25, 27, 32, 38, 41, 53, 84 ve 96. Surelerde olmak üzere 14 yerinde secde âyeti vardır.)

Secde-i şükran
Şükür secdesi. Şükretmek maksadıyla yapılan secde.

Secde-i şükür
Bir lütf-u İlâhîden dolayı veya bir musibetin izn-i İlâhi ile kaldırılmasından sonra hamd ve şükür için edilen secde.

Secdegâh
f. Namaz kılınıp secde edilecek yer. İbadet yapılacak yer.

Secdeteyn
Birbiri arkası yapılan iki secde.

Secec
Dökülmüş su.

Secede
(Sâcid. C.) Secde edenler.

Secel
Genişlik, vüs'at. * Büyüklük, azamet.

Secencel
(Secencele) Ayna.

Secer
Yassı ve enli.

Seces
Bozuk ve bulanık su.

Secfan
Ev önünde olan perdenin iki kanadı.

Sech
Tırmalama. * Bir şeyin kabuğunu veya derisini soyup sıyırma.

Seci'
"Edb: Nesrin kafiyesidir. Seci'ler, ya cümlelerin sonunda yahut arasında bulunur. Sondaki seci'ler bir kelime vasıtasiyle birbirine bağlanır, onlara ""Seci'-i mukayyed"" denilir. Aradaki seci'ler ise yekdiğerlerine bağlı olmadıklarından onlara sec'i-i mutlak tâbir olunur. İçiçe olan seci'lere ""Seci' ender seci"" denir."

Secic
Asan, kolay. * Yumuşak yer.

Secif
Perde, setre. * Bir kapıya birbiri üstüne iki perde asmak.

Seciha
Tabiat. * Miktar.

Secil
Uzun, tavil.

Secile
Büyük kova. * Dökülmüş su.

Secir
Posa.

Secir-i ineb
Üzüm posası.

Secis
Yılın ve zamanın sonu.

Seciye
Huy, karakter. Huy güzelliği. Ahlâk durumu.

Seciye-i avrâ
Tek gözlü seciye. Dünyaperestlik.

Seciye-i uverâ
Tek gözlülerin -yâni sadece bu dünyayı düşünenlerin, âhireti görmeyenlerin- seciyesi.

Secl
(Sicâl) İçi su dolu kova.

Secla'
Emziği uzun dişi deve.

Secr
Kızdırmak. * Doldurmak. * İnleyerek çağırmak.

Secsec
Ne yumuşak ne sert olan yer.

Secur
Tennur kızdırılan nesne.

Sed-i râh
Yol kapayan, yola mâni olan.

Seda
(Bak: Sadâ)

Seda'
(C.: Esdiye) Bezin hatâsı.

Sedacet
Sâdelik.

Sedacet-i kelâm
Söz sadeliği.

Sedad
İstikamet ve kasd. * Haklı ve doğru şey. * Akıl.

Sedail
(Sedil. C.) Askılar. Perdeler. Zarlar. Örtüler.

Sedane
Etlilik, semizlik, besililik.

Sedare
Sıcaklığın fazlalığından dolayı tenbelleşmek.

Sedaya
(Sedâ. C.) Memeler.

Sedc
Yalan.

Sedd
Tıkamak, kapamak, mâni olmak. * Baraj. * Perde, Mânia. * Rıhtım. * Set, tümsek.

Sedd-i bâb
Kapı örtme.

Sedd-i nutk
Susma.

Sedd-i rasin
Sağlam set.

Sedd-i remak
Ölmeyecek kadar yeyip içmek.

Sedd-i sedid
Yıkılması zor olan, sağlam sed. Yıkılmayacak derecede sağlam sedd.

Sedd-i zerai'
"Şer'an memnu olan bir şeye vesile teşkil eden mübah fiillerin de men edilmesi. ""Def-i mefasid, celb-i menafiden evlâdır."" Buna binaen insan, şer'an memnu olan herhangi bir şeye sâik olacak şeylerden sakınması icab eder, o şeyler hadd-i zâtında mennu olmasa da. Bu husus Mâlikî Mezhebinde delil kabul edilen bir mes'eledir."

Sedd-i zülkarneyn
(Bak: Zü-l karneyn)

Sedd-i âhenin
Demirden yapılan set.

Seddad
Tıpa. Şişe tıpası. * Tampon.

Sedef
(Bak: Sadef)

Sedel
(C.: Südul-Esdâl-Esdül) Bir kuş adı. * Örtmek, setretmek.

Sedem
Hüzün, keder, tasa. * Nedâmet, pişmanlık.

Seden
(Sedâne) Hizmet.

Sedene
(Sâdin. C.) Kapıcılar. Perdedarlar. Kâbe-i Mükerremenin kapıcıları.

Sedg
Baş yarığı. * Baş yarma.

Sedh
Döşemek. * Uçuk hastalığı. * Bir nesneyi açıp yaymak ve arkası üstüne bırakmak. * Deve çökertmek. * Kırba doldurmak.

Sedid
Doğru. Yanlış ve yalan olmayan. * Müstakil. * Muhkem. Metin.

Sedif
Deve hörgücü. * Her canlının sırtı.

Sedil
(C.: Sedâil) Askı. Perde. Örtü. Zar.

Sedin
Semiz, besili, etli ve cüsseli kimse.

Sedir
Köşk. * Nehir. * Karyola. * Odanın baş köşesine konulan döşenmiş kerevet.

Sedk
Lâzım olmak, icab etmek, lüzum.

Sedl
İrsal etmek, göndermek, yollamak.

Sedm
Dik fışkıran su.

Sedn
Tapınak. * Puthane.

Sedr
Tenbel olmak. * İrsal, gönderme. * Gözü hareket ettirmek.

Sedum
Peygamber Lut Aleyhisselâm'ın kavminin şehri.

Sedv
El uzatmak.

Sedy
Meme.

Sedya'
Büyük memeli kadın.

Seele
(Sâil. C.) Dilenciler.

Sef'
Alâmet. İşaret. * Yandırmak. * Kara etmek. * Çekmek.

Sefa'
Buğday başının kılçığı. * Orak. * Kuyu içinden çıkan toprak.

Sefahet
(Sefeh) Zevk ve eğlenceye ve yasak şeylere düşkünlük. Akılsızlık edip lüzumsuz yere, sonunu düşünmeden, hazz-ı nefs için masraf etmek.

Sefain
(Sefine. C.) Gemiler.

Sefain-i harbiye
Harp gemileri.

Sefaka
Katılık. * Sıklık.

Sefalet
Fakirlik, yoksulluk. Fakirlikten gelen sıkıntı. Sefillik.

Sefare
Süprüntü. * Islah etmek, düzeltmek.

Sefaret
Sefirlik, elçilik.

Sefarethane
f. Sefirlik, elçilik. Elçilik konağı.

Sefaric
(Sefercel. C.) Ayvalar.

Sefasif
(Sefsâf. C.) Yerden toz kaldırarak esen rüzgârlar.

Sefat
(C.: Esfât) Sele, sepet. * Ağaç veya balık pulu.

Sefe
Kepek.

Sefeh
Akılsızlık.

Sefele
(Sâfil. C.) Alçak kimseler. Aşağı kimseler. Alçaklar.

Sefen
Nasır. * Sertlik, katılık, huşunet.

Sefenc
Yeyni, hafif.

Sefer
(Safer) Arabi ayların ikincisinin ismi.

Seferber
f. Harbe hazırlık hali. * Sefere hazırlık içinde olan asker ve bu askerin durumu.

Sefercel
(C.: Sefâric) Ayva.

Sefere
Yazıcılar.

Sefergüzin
f. Yolculuk yapan, seyahat eden.

Seferî
Seferde olma hali. Harbe ait, muharebe ile alâkalı. * Namazı kısaltmak veya oruç tutmak gibi sefere ait bir hâlde bulunmak. Fık: Ortalama 90 km. lik bir mesafeyi veya daha fazlasını giden seferi (müsafir) sayılır. Zıddı mukimdir. (Bak: Mukim)

Seff
Dokumak. * Yapmak. * Ahzetmek, almak. * Toz haline getirilmiş ilâç. * İlâcı toz haline getirme.

Seffah
Cömert, eliaçık, civanmerd. * Güzel konuşan, hatip. * Kan dökücü, gaddar.

Seffak
(Sefk. den) Kan döken, kan dökücü.

Seffud
(C.: Sefafid) Kebap pişirilen demir.

Sefh
(C.: Süfuh) Dağ eteği. * Su dökmek. * Kan dökmek.

Sefi'
Şiddetle tutup çekme.

Sefid
(Sepid) f. Ak, beyaz.

Sefidî
Beyazlık, aklık.

Sefif
Deve beline çekilen kolan.

Sefih
Zevk ve eğlenceye düşkün. Sefahete düşmüş. Malını düşünmeden harcayan.

Sefihan
Heybe gibi çatıp içine birşeyler konulan iki çuval.

Sefihane
f. Eğlenceye ve lüzumsuz masraflara düşkün olarak.

Sefik
(C.: Sefâsik) Katı, şiddetli, şedid. * Sık dokunmuş bez.

Sefil
Sefalet çeken, muhtaçlık içinde olan. Çok sıkıntıda bulunan. * Uslu huy sahibi.

Sefile
Mc: Fâhişe. Namussuz kadın.

Sefine
Gemi. * Çeşitli mevzulara dair kitap. * Göğün güney yarım küresinde bir burç adı.

Sefine-i nuh
Hz. Nuh'un (A.S.) gemisi. (Bak: Nuh)

Sefir
Elçi. Bir devletten diğer devlete bazı işler için gönderilen memur. * Islık sesi.

Sefir-i kebir
Büyük elçi.

Sefit
Keremli, cömert kimse.

Sefiyy
Saçılmış toprak. * Bulut.

Sefk
Dökme, akıtma.

Sefk-i dem
Kan dökme.

Sefk-i dimâ'
Kan dökme, kan dökücülük.

Sefn
Keser. * Timsah derisi gibi olan sert deri. * Yutmak. * Kazık.

Sefne (sifne)
(C.: Sifen-Sifnât) Devenin çöktüğünde yere değen yerleri.

Sefr
Arslan. * Deve ferci. * Eyer kuskunu. * Yavaş yürüyen deve.

Sefsaf
(C.: Sefâsif) Alçak, kemter şey, hakir iş. * Un elerken elekten kalkan toz.

Sefsefe
Nişasta, un gibi şeyleri eleme.

Seft
Kabir üstüne koyulan taş. * Tabut.

Sefuf
İlâçlar, devâlar, mâcunlar.

Sefuh
Dökülmüş su.

Sefva'
Hızlı yürüyen katır.

Sefy
Savurmak. Saçmak.

Seg
f. Köpek, kelb.

Seg-i kuy
Sokak, mahalle köpeği.

Sega'
Koyun ve keçi sesi.

Segab
Açlık.

Segabet
Açlık.

Segame
(C.: Sigâm) Beyaz çiçekli bir ot.

Segar
(C.: Süğür) Ön dişler. * Ağız. (Dar geçit ağızlarına ve diğer yerlerin boş olan korku yerlerine de denir.) * Yaş hıyar.

Segban
(Bak: Sekbân)

Segil
Yaramaz huylu kimse. * Cüssesi küçük, ayakları ince olan kimse.

Segpeçe
f. Köpek yavrusu.

Seha
(C.: Sihâ) Ev içi. Her nesnenin kabuğu. * Yarasa kuşu.

Seha'
Tıb: Beyin zarı.

Sehab
(C.: Sehâib) Bulut. * Karanlık. * Bulut gibi uçuşan böcekler.

Sehab-alud
f. Bulutlu.

Sehab-üs sikal
Ağır yağmur bulutları.

Sehab-ı matir
Yağmur bulutu.

Sehab-ı rahmet
Rahmet bulutu.

Sehabe
Tek bulut.

Sehabî
Bulut ile alâkalı.

Sehah
Yumuşak ve sıcak yer.

Sehaib
(Sehâbe. C.) Bulutlar.

Sehale
Altın, gümüş gibi değerli maddelerin kırıntıları.

Seham
Sıcak günlerde havada iplik iplik olduğu hayâl edilen nesneler. * Sıcak esen rüzgâr.

Sehane
Heyet. * Süs, ziynet. * Renk.

Sehanet
Kalınlık. * Sıklık. * Katılık, peklik.

Sehar
Bir havuç cinsi.

Sehavet
(Bak: Sahavet)

Sehay
Nâme üstüne nesne bağlamak. * Keşf etmek. * Kabuk soymak.

Sehaya
(Sehâ. C.) Beyin zarları.

Sehb
Çekmek. * şiddetle yemek ve içmek.

Sehba
Üç ayaklı küçük masa. * İdama mahkûm olanların idam edildiği üç ayaklı âlet.

Sehbel
Büyük, iri vücutlu, şişman deve. * Büyük ve geniş tuluk. * Büyük keler.

Sehc
Seyretmek. * Ezmek.

Sehef
Çok susamak.

Sehek
Balık kokusu. * Demir pası. * Rüzgârın yerden savurduğu toprak. * Bir şeyin pis pis kokması.

Sehem
(C.: Sihâm-Eshüm-Sehmân) Ok. * Nâsib.

Seher
"Tan. Sabah olmağa başladığı vakit. * Fık: İkinci fecirden biraz evvel olan vakit.""Seherlerde eser bâd-ı tecelliUyan ey gözlerim vakt-i seherde."" (S.)"

Sehergâh
f. Sabahlık. Sabah zamanı. Sabah vaktine âit.

Seherhîz
f. Sabahları erken kalkan. Erkenci. * Sabahleyin esen.

Sehf
Maktulün can çekişirken olan ıztırabı, acısı.

Sehh
Dökmek.

Sehha'
"(Sehh'ten mübalağa sigası) ""Çok dökücü"" mânasına gelir."

Sehhac
Yeri eliyle veya ayağıyla sıyıran kimse.

Sehhah
(Mübalağa ile) Semiz ve besili nesne.

Sehhar
(Sihir. den) Büyü gibi bir kuvvetle çeken. Büyü yapan. * Çok aldatıcı.

Sehi
f. Düz, doğru. * Fidan gibi boy.

Sehi-kamet
f. Düzgün boy.

Sehil
Bükülmemiş iplik. * Bir kat bükülmüş iplik. * İpliği bir kat olan bez. * Eşeğin göğsünden gelen hırıltı.

Sehim
Hisse sâhibi. Hissedar.

Sehin
Altı görünmeyen sık ve kalın nesne.

Sehine
Bulamaç aşı.

Sehl
Yere yayılmak, döşenmek.

Sehl-i mümteni'
"Edb: ""Hem kolay, hem güç"" mânasına bir tâbirdir. Yazılışı veya söylenişi kolay göründüğü hâlde taklidine kalkışınca, taklidi imkânsız eser demektir."

Sehl-ül me'haz
Kolay olarak alıncak ve elde edilecek şey.

Sehlen
Kolaylıkla, kolay surette.

Sehlter
f. En kolay, çok kolay.

Sehm
f. Dehşet, korku.

Sehm-gin
f. Korkunç, korkulu.

Sehm-nâk
f. Korkunç, korkulu.

Sehma'
Dübür, mak'ad, kıç. * Ağaç.

Sehme
Karalık, siyahlık.

Sehna'
Heyet. * Suret.

Sehran
Geceleri uyanık duran.

Sehuk
(C.: Sühuk) Uzun. * Çok uzun hurma ağacı.

Sehum
Hâlin ve durumun değişmesi. Yüzün renginin değişmesi.

Sehv
Hata, yanlış, yanılma.

Sehv-i kalem
Yanlış yazılış, kalem yanlışı.

Sehv-i mürettib
Mürettibin matbaada yaptığı yanlışlık.

Sehv-i sarih
Pek açık yanlış.

Sehv-i tertib
Tertib yanlışı, dizme yanlışı.

Sehva'
Geceden bir saat.

Sehve
Ev önünde yapılan sofa. * Gevşek yürüyüşlü deve.

Sehven
Yanlışlıkla, yanılmak suretiyle.

Sehviyat
(Sehv. C.) Yanlışlar, yanlışlıklar, sehivler.

Sek'
Gitmek.

Seka'
Kulağı olmayan dişi hayvan.

Sekab
Dayanıp itimat edilen, güvenilen.

Sekaf
Kabile, soy. Nisbet.

Sekafe
Akıllılık.

Sekal
(C.: Eskâl) Misafir. * Mal, mülk, metâ. * Ev metaı, ev eşyası. * İns ve cinnin bir ünvanı. (Bak: Sakalân)(Sekal, meta-i beyt yani ev eşyasıdır. Ayrıca sekal: Misafirin yani yolcunun ağırlık tabir olunan meta ve ailesine ve sahibinin çok zaman kullanmayıp sakladığı kıymetli şeye denir.İns ü cinne sekaleyn denilmesi, arzın içinde ve üzerinde bulunmaları itibariyle onun sekali, ağırlığı gibi olmalarından, yahut amellerinin günahlarının ağırlığındandır denilmiştir.) (E.T.)

Sekam
Hastalık. İllet. Bozukluk. (Bak: Sakam)

Sekb
Su dökmek. Su dökülme.

Sekban
f. Köpek besleyicisi. * Padişahın köpeklerini av yerine götüren seyman. * Vaktiyle Yeniçeri Ordusunda bir asker sınıfının ismi. * Köy düğününde silâhlı ve oyun yapan gençler kafilesi. (Türkçede seğmen denir.)

Sekbe
(C.: Sekebât) Başta olan kepek. * Takke.

Sekebe
Güzel kokulu bir ağaç.

Sekel
Musibet, belâ. * Çocuğun ölümü.

Sekem
Yolun orta yeri. * Lâzım olmak, icab etmek.

Seken
Ev ahâlisi. * Mesken, ev. * Kalbin teskin olduğu nesne.

Sekene
Sâkin olanlar, oturanlar. Bir yerde devamlı oturanlar.

Sekene-i arz
Yeryüzünde bulunan mahlûkat.

Sekene-i karye
Köyde oturanlar. Köyün sâkinleri.

Seker
Hurma şarabı.

Sekerat
Sarhoşluk. * Hayretler. şiddetler. * Mestlikler.

Sekerat-ül mevt
Ölüm halindeki kimsenin kendinden geçmesi, can çekişmesi hali.

Sekf
Bulmak.

Seki
Direğin altında konulan taş ayak, kürsü taşı, kapıların yanlarında ve bahçelerde havuzların etrafında yapılan sed ve peyke, odaların zeminden yüksekçe olarak bir kısmına yapılan döşeme yerlerinde kullanılır bir tabirdir. * Atın ayağındaki beyaz nişana da bu ad verilir. (O.T.D.S.)

Sekine(t)
Sükûn ve itmi'nan, temkin. Nefisteki telâşın kesilmesi ile hâsıl olan kalb huzuru ve sükûneti. * Telâş ve hafifliğin zıddıdır. * Kalb rahatlığı, kalb kuvveti veren çok mühim bir duânın ismi. (Bu, Sekine isimli duâ, Hazret-i Ali Radıyallâhü Anh gibi evliyânın bildiği ve içerisinde ondokuz harfli ondokuz âyet bulunan çok mühim, sükûnet ve itmi'nan veren bir duâdır. Hizb-ül Envar-ül Hakaik-ın Nuriye'de mevcuttur.)

Sekit
Kırağı.

Sekk
(C.: Sukûk-Sikâk) Çuvaldız. Çivi. * Alçaklık. * Dar nesne.

Sekka'
Su ulaştıran.

Sekkab
Delici, delen.

Sekkak
Bıçakçı, çakıcı.

Sekkakî
"(Hi: 555-626) Harzem'li olup edebiyat ve kelâm ilminde çok kıymetli ve mühim bir İslâm âlimidir. ""Miftâh-ül Ulûm"" isminde sarf ve nahivden ve aruz kafiyesinden bahseden eseri vardır. Sadeddin-i Taftazanî bu kitabı şerhetmiştir."

Sekkar
Lânet eden kişi.

Sekkare
şarap yapan.

Sekla
Çocuğunu kaybeden kadın.

Sekn
Sâkin olmak.

Sekr
(Sekir) Sarhoşluk.

Sekr-âver
f. Sarhoş eden, sarhoşluk veren, baş döndüren.

Sekran
Sarhoş, mest olan adam.

Sekre
Sarhoşluk. * Şaşkınlık. * Şiddet.

Sekseke
Hamakat, ahmaklık.

Sekte
Durma, kısılma. * Kanın birdenbire durması. * Bir işin görülmesinde kesiklik, durgunluk hâsıl olmak. * Tecvidde: Kıraat esnasında nefes almadan sesi kesmeğe denir.

Sekte-i kalb
Kalbin durması. Kalbin sekteye uğraması.

Sektedâr
Susan, sesini kesen. * Zarara uğramış olan. * Aheng ve düzeni bozulmuş.

Sekub
(Sekabe) Ateşin alevlenmesi. * Yıldızın parlaması. * Işıklı, ışık veren. * Parlamak.

Sekun
Yemen vilâyetinde bir kabile adı.

Sel'
Baş yarmak.

Sel'a
Hıyarcık hastalığı. * Yarmak.

Sel'af
Yutmak.

Sela
(C.: Eslâ) Çocuğun ana karnında iken içinde bulunduğu ince deri.

Sela'
Pişirmek. * Eritmek.

Selacika
(Selçuk. C.) Selçuklular.

Selah
(C.: Selhân) Keklik yavrusu.

Selahif
(Sulahfât. C.) Kaplumbağalar.

Selahiyet
(Bak: Salâhiyet)

Selaik
(Selika. C.) Güzel söz söyleme ve yazma kabiliyetleri.

Selak
(C.: Selekân) Yüksek, düz yer. Deve yanırının onulmuş ve yeri ağarmış olan izi. * Çuval kulpunun birisini birisine koymak.

Selale
Çanak içinde yalanan nesne.

Selalim
(Süllem. C.) Merdivenler.

Selam
"Ayıplardan, âfetten sâlim oluş. Selâmet, emniyet. Sulh. Asâyiş. Bütün korktuklarından emin olma. * Allah'ın (C.C.) rızasına erişmek için mü'minlerin birbirlerine yaptığı dua. Mü'minler birbirleriyle karşılaştıklarında büyük küçüğe; yürüyen durana; azlık çokluğa; hayvan veya vasıta üzerinde olan yerde yürüyene; yüksekteki aşağıdakine ""Selâmün aleyküm"" der. Selâmı alan ""Ve Aleykümüsselâm ve Rahmetullâhi ve Berekâtühu"" diyerek cevap verir. Evvelâ selâm veren daha çok sevap kazanır. Selâm vermek sünnet, almak ise farzdır. İki cemaat birbiri ile karşılaşırsa; onlardan birisinin selâm vermesi sünnet-i kifaye, selâm alacak taraftan birisinin selâm alması farz-ı kifayedir."

Selaman
Bir mekânın adı. * Büyük ağaç.

Selamet
Kurtuluş, tehlikeden sâlim olmak. Korktuklarından, fenalıklardan kurtulmak. * Neticede imân ile kabre girmek. * Edb: Doğruluk, sağlamlık.

Selamlık
(Bak: Harem)

Selase-aşer
Onüç.

Selaset
Edb: Anlatıştaki kolaylık ve rahatlık. Açık, kolay, akıcı ve âhenkli ifade.

Selasil
(Silsile. C.) Silsileler. * Zincir gibi olanlar. Zincirler. * Sıradağlar.

Selasûn
(Selâsîn) Otuz, 30.

Selata
Kahır, galebe, hiddet. * Kötü konuşan, gönül inciten, kalb kıran. * Merhametsiz olmak. * Acı söz söylemek.

Selatin
(Sultan. C.) Sultanlar.

Selb
"Ayıp. * ""Noksan etmek ve çekmek"" mânalarına da mastardır."

Selben
İnkâr yoluyla, * Gidererek, kaldırarak, yok ederek.

Selbub
Bir dere.

Selbî
Nefiy ile alâkalı, nefye mensub olan.

Selc
Yutmak.

Selcem
(C.: Selâcim) Uzun, tavil.* Uzun ok. şalgam.

Seleb
Yemen vilâyetinde yetişen bir ağacın kabuğudur. Ondan ipler ve urganlar yaparlar. * Kişinin malı mülkü ve metâı.

Selecan
Yutmak.

Selef
(Self) Eskiden olan. Evvelce bulunmuş olan. * Yerine geçilen. * Önde olmak, ileri geçmek. * Eski adam.

Selef-i sâlihîn
Ehl-i Sünnet ve Cemaat'in ilk rehberleri: Tabiîn ile Ashabın ileri gelenleri ve Tebe-i Tabiînden olan müslümanlar.

Selefiye
"İtikadca Ehl-i Sünnet Mezhebi üzerinde olan Sahabe ve Tâbiîn'in gittikleri yol. Ve bu yolda giden fakihler, muhaddisler ve bu mezhebden olanlar. * Cenab-ı Hakk'ın varlığında ve diğer hususlarda Kur'an-ı Kerim aşikâr ne söylemiş ise aynen kabul edenler. Bunlara ""Eseriyye"" de denir."

Selel
Helâk olmak, mahvolmak.

Selem
Diş gediği.

Selenka'
Yıldırım.

Selentah
Geniş, açık yer.

Self
Yeri düzeltmek. *Büyük dağarcık.

Selfa'
Bahadır. Kahraman ve cesâretli kimse. * Yüzsüz, utanmaz, hayâsız, kötü kadın. * Kuvvetli deve.

Selfe
Ahmak. * Kurt.

Selg
Ayırmak. * Yarmak.

Selh
Soyma, deri soymak. * Her ayın son günü. * Bir yerden bir şeyi çıkarmak.

Selh-hane
"f. Hayvan kesilip yüzülen yer. Mezbâha. (Bu kelime galat olarak, ""salhâne"" şeklinde kullanılır.)"

Selha
Kıyamet günü.

Selib
Soyulmuş, giderilmiş, alınmış. * Tıraş olunmuş. * Aklı başından alınmış.

Selif
Eski zamanda geçmiş olan.

Seliha
Kabuk. * Soyulmuş veya bozulmuş şey. * Tarçın yerine kullanılan bir ağacın adı.

Selik
Arpa, buğday ve bunlara benzer hububatın yarması.

Selika
Güzel söz söyleme ve yazma istidadı.

Selil
Netice, semere. * Yeni doğmuş erkek çocuk. * Büyük, geniş dere.

Selil-i meyyit
Ölü olarak doğmuş çocuk.

Selile
Yeni doğmuş kız çocuğu.

Selim(e)
(Selâmet. den) Sağlam, kusursuz. Refah ve selâmet üzere bulunan.

Selim-ül kalb
Temiz kalbli.

Selis
Selâsetli. Fasih ve beliğ olan. Düzgün ve akıcı ifade.

Selit
Kahredici, galebe edici. * Susam yağı. * Kötü sözlü şerli kimse. Ağzı bozuk. * Zeytinyağı.

Selk
Bir yerden haber getirmek. * Yumurtayı rafadan pişirmek. Bir kimseyi başı üstüne bırakmak. * Katı ve sert söylemek. * Çağırmak.

Selka'
(C.: Selâki) Otsuz, susuz ve ıssız yer.

Sell
Yavaşça çekip sıyırma. Sıyrılma. * Çıkarma, çıkarılma. Çekme, çekilme.

Sell-i seyf
Kılıç çekme.

Sellac
Buzcu, buz satan adam.

Sellah
(Selh. den) Kasaplık hayvan kesen veya yüzen.

Sellat
(Selle. C.) Sepetler, seleler.

Selle
(C.: Sellât - Silâl) Sepet, sele.

Sellebâf
f. Sepet, küfe vs. ören kimse. Sepetçi.

Selleme
"""Selâm ve selâmet versin, kusur ve ayıptan hâli ve beri eylesin"" meâlinde duâ."

Sellemehüsselam
Gelişi-güzel. Rastgele.

Selm
Barış, sulh. İtaat. Tek kulplu kova. (Bak: Silm)

Selman-ı farisî
İran'ın İsfahan şehrinde doğmuş olan büyük bir sahâbe. Evvelce ateşperestti, sonra Hristiyan oldu. Daha sonra papazların nasihatiyle İslâmiyetin geleceğini anlamıştı ve arıyordu. Yeni Peygamber'e (A.S.M.) kavuşmak için Şam'dan Hicaz'a geldi ve orada kendisini köle yaptılar. Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm Medine'ye geldiğinde müslüman oldu ve Resulullah onu satın alıp azad etti. İslâmiyete çok hizmetleri vardır. (R.A.)

Selme
Rahne, gedik.

Selmec
(C.: Selâmic) İnce uzun demir.

Selmet (silmet)
Taş.

Sels
Beyaz boncuk dizilen iplik.

Selsal
Hafif soğuk, tatlı ve lezzetli su.

Selsebil
Cennet'te bir çeşme veya ırmak. * Mc: Tatlı, lâtif, leziz su.

Selsel
Tatlı ve yumuşak su.

Selsele
Ulaştırmak, vardırmak. * Zincir örmek.

Selt
Karın gürüldemesi.

Selub
(C.: Süleb) Müddeti tamam olmadan yavrusunu düşüren deve.

Seluc
Rahat olmak. Mutmain olmak.

Seluf
Suya gelen develerin dâima önlerinde gelen deve.

Seluk
"Yemen vilâyetinde bir köydür ve ""kilâb-ı selukiyye"" denilen büyük köpekleriyle meşhurdur."

Selukiyye
Kaptan kamarası.

Selul
Ölü olarak doğmuş çocuk.

Selv
Kanaat vermek.

Selva
Bal, asel. * Bıldırcının büyüğü.

Selvet
Kalb rahatı. Gönül rahatı.

Sem'
İşitmek. Kulak ile dinlemek. * Kurdun sırtlandan olan eniği.

Sem'-i hamiyet
Hamiyet kulağı, insaf ve hakperestlikle dinleyiş.

Sem'-i hikmet
Hikmetli sözleri dinlemek. Hikmetten ibret ve ders almak. En hayırlısına tabi olmak.

Sem'an
Dinliyerek. * İşiterek, duyarak.

Sema
"Gök yüzü. Asuman. Gök. * Her şeyin sakfı. * Gölgelik. * Bulut ve emsali örtü.(Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) şöyle rivayet olunmuştur. Sema'ya uruç buyurdukları zaman kale burçları gibi bir mevkide bir takım melâike görmüştü. Bunlar birbirlerinin yüzüne doğru, mütekabilen yürüyüp gidiyorlardı. Bunlar nereye gidiyorlar diye Resul-i Ekrem (A.S.M.) Cebrâil'e (A.S.) sordu. Cebrâil: Bilmiyorum. Ancak yaratıldığımdan beri ben bunları görürüm ve evvel gördüğümün bir tânesini bir daha görmem dedi. Onlardan birine, ikisi birden: ""Sen ne zaman halk olundun"" diye sordular. O da: ""Bilmiyorum. Ancak Cenab-ı Hak her dörtyüz bin senede bir yıldız halk eder. Ben yaratıldığımdan beri de dörtyüz bin yıldız halk etti"" diye cevap verdi. Melâikenin kesretini ve kudret-i ezeliyenin vüs'at-ı tecelliyatını anlamalı... E.T.)"

Sema'
Yağlı yemek yedirmek. * Baş yarmak. * Ekmeği terid etmek. * Sakalı boyamak.

Sema'ma'
Küçük başlı. * Yular.

Semaan
(Semaen) İşiterek, dinleyerek, dinlemek suretiyle.

Semaat
Dinlemek, kulak vermek.

Semacet
Kötü görünüş, çirkinlik. * Söz çirkinliği. * Kabahat.

Semacet-i ibtida
Sözün başlangıcındaki çirkinlik.

Semad
Davar tersi. * Gül.

Semadir
Sarhoşluk vaktinde veya uyku geldiğinde göze ârız olan zayıflık.

Semaen
İşiterek, duyarak.

Semahat
Cömertlik. İyilik severlik. El açıklığı.

Semahic
Deniz içinde bir alanın adı.

Semakil
"""Somak"" ve ""tadım"" denilen ekşi taneler."

Semale
(C.: Simâl) Kap veya havuz dibinde olan artık. * Tereyağı. *Araptan bir kabile.

Semame
(C.: Semâm) Bir nevi kuş. * Sür'atle yürüyen dişi deve.

Seman
Sekiz.

Seman-aşer
Onsekiz.

Semane
f. Tavan. * Bıldırcın.

Semanet
Semizlik, yağlılık, besililik.

Semaniye
Sekiz. 8

Semanîn
Seksen. 80

Semanûn
Seksen. 80

Semapare
f. Gök parçası.

Semar
Duru süt.

Semarug
Başı yumru yumurta gibi olan mantar.

Semasire
(Simsar. C.) Simsarlar, komisyoncular, tellâllar.

Semavat
(Sema. C.) Gökler, semalar.

Semave
Örtü. * Şam yolunda bir bâdiyenin adı.

Semaviyyât
Semavî olan şeyler.

Semavî
Gökle alâkalı, semaya dair ve müteallik. * İnsan eseri olmayan, vahiyle gelmiş bulunan.

Semaî
İşitmekle öğrenilen. İşitmeğe dair ve müteallik. * Gr: Bir kaideye bağlı olmayan, işitilmekle öğrenilen.

Semaî müennes
Bir kaideye bağlı olarak müennes işareti olmayıp kelimenin aslında müenneslik var gibi kabul edilen ve işitilmekle öğrenilen müennes kelime. (Bak: Müennes-i semaî)

Sembol
Fr. Kararlaştırılmış bir mânası olan işaret. Bir mânanın şekil veya madde halinde gösterilmiş sureti.

Semcer
Çok su katılmış olan süt.

Semdar
f. Zehirli.

Semed
Devamı gelmeyen sarnıç suyu.

Semehder
Geniş, bol, vâsi.

Semek
Balık.

Semel
Sarhoşluk.

Semele (sümle)
Kap dibinde kalan azıcık su.

Semen
f. Yâsemin.

Semen-bu
f. Yâsemin gibi kokan, yâsemin kokulu.

Semen-fam
f. Yâsemin renkli, rengi yâsemin gibi olan.

Semen-i misl
Ehl-i vukuf tarafından hakiki kıymetini tâyin etme.

Semen-i müsemma
İki tarafın isteğiyle değerlendirilen kıymet.

Semen-i râyic
Geçer değer, o zamanki kıymeti, fiyatı.

Semend
f. Çevik ve güzel at.

Semenî
Tereyağı.

Semer
Geceleyin kıssa söylemek, hikâye anlatmak.

Semer(e)
Meyve, yemiş mahsul. Verim. Netice.

Semere-i fuâd
Gönül meyvası. * Mc: Evlâd, çocuk.

Semeredâr
f. Verimli, semereli, kârlı. * Yemiş veren.

Semerrec(e)
Üç defa haraç çıkarmak.

Semertul
Uzun, tavil.

Semerât
(Semere. C.) Meyveler, faydalar. Kârlar. Menfaatler.

Semg
Yarmak.

Semh
Cömertlik, keremli olma.

Semha
Kolaylık, sühulet.

Semhac
Arkası uzun olan at ve eşek.

Semhak
Yağmursuz bulut.

Semhec
Yağlı tadı azmış süt.

Semher
"Eskiden süngü ağacı yapan bir kimsenin adı. (Ona nisbet edip ""rumh-i semherî"" derler.)"

Semhuk
Uzun, tavil.

Semi'
İşiten, duyan. * Fık: Allah'ın (C.C.) insanlar gibi zamana, âlete muhtaç olmayarak her şeyi işitmesi ve duyması. (O'nun işitip duyamıyacağı hiç bir şey yoktur.)

Semi'na ve ata'na
""" İşittik ve kabul ettik, itaat ederiz, baş üstüne"" meâlindedir."

Semi-i mutlak
Her şeyi şeksiz, şüphesiz, mutlak surette işiten Allah (C.C.).

Semi-üd dua
Duayı işiten Allah (C.C.).

Semic
(Semc) Çirkin, kötü görüşlü.

Semik
(C.: Esmika-Sümuk) Zelve. (Öküzün boynuna takılır.)

Semil
Sarhoş.

Semile
Artmış, artık şey. * Dere içinde kalan su artığı.

Semin
(Semine) Çok değerli, pahalı, kıymetli.

Semir
Arkadaş, refik. * Gece anlatılan kıssa ve hikâye.

Semire
Kaymağı çalkalayıp bir yere toplamadan evvel üstünde görünen yağ parçaları.

Semit
Temiz pişirilmiş olan kebap. * Arınmış, temizlenmiş ve pâk olmuş. * Doldurulmuş bağırsak. * Birbiri üstüne yığılmış kiremit. * Bir kat sahtiyan.

Semiy
Aynı isimde olmak. Adaş, hemnâm.

Semiyye
Yüce, yüksek, refia.

Semiz
t. Eti, yağı bol. Besili.

Seml
(c.: Esmâl) Sulh etmek, barışmak. * Göz çıkarmak. * Pâk edip temizleyip arıtmak.

Semlah
Tadı azmış olan yağlı süt.

Semlak
(C.: Semâlik) Düz, yüksek yer.

Semm
Cem' etmek, toplamak. * İyi etmek.

Semm-i katil
Öldürücü zehir.

Semm-ül hıyat
İğne deliği.

Semmak
Balıkçı.

Semman
Süzme yağ yapan. Hâlis yağ yapan veya satan kişi.

Semmdar
f. Zehirli.

Semmî
(Semmiye) Zehirle alâkalı. Zehirli.

Semn
Semizlik, beslilik, yağlılık. * Tereyağı.

Sempati
Fr. Cana yakınlık, sıcak kanlılık. * Tıb: Her omurilik boyunca olan sağlı sollu yirmi üç boğumdan geçen iki paralel ağ şeklinde sinir sistemi.

Semra
(Müe.) Esmer. Kumral renkte olan.

Semra'
Yemişli ağaç. Meyveli ağaç.

Semre
(C.: Semür-Semürât) Sakız ağacı.

Semsak
Yâsemin.

Semsam
Eline ne alırsa kıran.

Semsem
Tilki. * Bir yerin adı.

Semsere
Bir kimsenin elbise ve kumaşını satıvermek.

Semt
Paklık, nezâfet, temizlik.

Semud
(Sümud) Kur'anda ismi geçen bir kavim adı. Sâlih Peygamber'in kavmi.

Semuh
(Semahat. dan) Çok cömert.

Semum
Zehirli şey. * Sam yeli. * Gündüz vakti sıcak çölde esen pek sıcak rüzgar olup, bitki ve hayvanları mahveder.

Semunyun
Yaban kerevizi.

Semure
Dikenli bir ağaç. * Sakız ağacı.

Semûd
Sâlih aleyhisselâmın kavmi.

Semüvv
Ad koymak, isim vermek.

Sena
Medihle tarif. Medhetmek, övmek.

Sena'buk
Kötü kokulu bir ot.

Senaa
Cemali güzel.

Senabik
(Sünbük. C.) At ve katır gibi hayvanların tırnakları.

Senabil
Sünbüller. Başaklar.

Senaf
Deve bağlanan ip. * Deve göğüsü.

Senagû
f. Medheden, öven, sena eden.

Senahan
f. Medheden, alkışlayan, öven.

Senakâr
f. Öven. Medheden.

Senakârane
f. Senakârlıkla. Övercesine. Medheden birine yakışır şekilde.

Senam
(C.: Esnâm-Esnime) Deve hörgücü. * Her nesnenin yücesi, yükseği.

Senan
Parlak, ziyâdar, ışıklı.

Senanir
(Sinnevr. C.) Kediler.

Senaver
f. Medheden, öven.

Senaverî
f. Birisini medhedene, övene ait. Senakârane.

Senaya
Öndeki dört dişler, ön dişler.

Senber
Her umuru bilen, her işten anlayan.

Senbol
(Bak: Sembol)

Senc
f. Ölçen, tartan, değerlendiren.

Sence
(C.: Senecât) Terazi taşı.

Senceref
Sülügen adı verilen kızıl taş.

Sencide
f. Ölçülmüş, tartılmış, değerli. * Tam yerinde söylenmiş söz.

Sencilat
Bir cins koku.

Sencileyin
Senin gibi.

Sendel
f. Sandal. * Sandal ağacı.

Sendere
Büyük kile. * Ok yapılan bir nevi ağaç. * Sür'at, hız.

Sendüve
(C.: Senâdâ) Meme.

Sene
Yıl.

Sene-be-sene
Yıldan yıla, seneden seneye seneler geçtikçe.

Sene-i efrenciye
Efrenci (Frenkler, Avrupalılar) takvimine göre yılbaşı Ocak'tan başlayan milâdi sene.

Sene-i hicriye
Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâmın Mekke'den Medine'ye hicreti başlangıç sayılan ve Muharrem 1'den başlayan sene. Bu sene-i Kameriye (kamer yılı), Zilhicce ile biter, 354 veya 355 gün sürer.

Sene-i kur'aniye
(Bak: Eyyam-ı Kur'aniye)

Sene-i milâdiye
Kânun-i sâni (Ocak) 1'de başlayan sene. Milâdi sene.

Sene-i mâliye
1 Mart'tan itibaren başlaması Mâliyece kabul edilen yıl.

Sene-i rumiye
Garp Milâdi takvimini yani Efrenci takvimini kabul etmemiş olan Şark Hristiyanları için 14 Ocak tarihinden başlayan ve eskiden 1 Mart tarihinde başlayan Rumi sene.

Sene-i şemsiye
22 Mart'tan ertesi senenin 21 Martına kadar süren İranlıların milli takvimine göre olan nesne.

Seneb(e)
Zamandan bir parça.

Sened
Kuvvetli olabilecek söz. * Tapu. * Üzerine dayanılacak ve itimad edilecek şey. Mutemed. Melce'. * İki kişi veya çok kimseler arasındaki anlaşmayı tesbit eden ve karşılıklı imzalanan kâğıt, vesika.

Sened-i hâkanî
Tapu senedi.

Sened-i müsbit
İsbat edici senet.

Sened-i resmî
Resmen tasdikli senet, resmî senet.

Senem
Yüce olmak, yükselmek. * Uzamak.

Senen
Yol, tarik.

Sener
(C.: Senânir) Kedi. * Ulu kişi. * Boğaz kemiği. * Kuyruk sokumu.

Seneta
Sekenler. Durmalar, duruşlar. Davranışlar.

Seneteyn
İki yıl. İki sene.

Senevat
(Sene. C.) Yıllar, seneler.

Senevî
Seneye ait. Bir yıl içinde olan. Senelik. Seneye mensub.

Seng
f. Taş, hacer. * Vezin. Tartı ve temkin. * Sıklet. * Beraberlik. * Ağırlık.

Seng-endaz
f. Taş atan. Dokunaklı söz söyleyen.

Seng-i as-yâb
Değirmen taşı.

Seng-i hara
Pek sert taş, kaya.

Seng-i kabir
(Seng-i mezar) Mezar taşı.

Seng-i kaza
Kaza taşı. Belâ, musibet.

Seng-i musallâ
Musallâ taşı. Namaz kılınmak için cenaze konan taş.

Sengdil
(C.: Sengdilân) f. Taş yürekli, merhametsiz, acımaz.

Sengin
f. Taştan olan, taştan yapılmış.

Sengistan
f. Taşı çok olan yer. Taşlık yer.

Senglah
f. Taşlık yer, taşı çok olan yer.

Sengpare
f. Taş parçası.

Sengsar
f. Taşlık yer.

Sengtraş
f. Taş yontucu, taş yontan sanatkâr.

Sengzar
f. Taşlık yer, taşı çok olan yer.

Senh
Arız olmak.

Senih
Mübarek fiil, iyi ve güzel hareket.

Senin
Taşı kazıyıp yonttuklarında dökülen parçaları.

Senine
(C.: Senayin) Kumdan tepe.

Seniy
(C.: Sinâ-Seniyyât) Ön dişini burkan hayvan.

Seniyye
(C.: Senâyâ) Ön dişlerin birisi. * Sarp ve yokuş yerde olan yol.

Senkendaz
Eski kalelerde kale dibine sokulan düşmana yukarıdan ağır taşlar vesaire atmak için altı açık cumba gibi çıkmalara verilen addır. Kale kapılarını müdafaa için üst taraflarına da böyle senkendazlar yapılırdı. (O.T.D.S.)

Senn
Zırh çıkarmak. * Halinden döndürmek. * Koymak. * Keskinleştirmek. * Tasvir etmek. * Dökmek.

Sent
Etin kokması.

Senut
Yere saçılan buğday.

Sepid
f. Ak, beyaz.

Sepide
f. Tan vakti.

Sepidedem
f. Sabah aydınlığı.

Sepidî
f. Aklık, beyazlık.

Septisizm
Fr. Fls: Müsbet veya menfi hiçbir kat'i hükme varamıyan ve dâim şüphe içinde olmayı kabul eden sapık felsefe sistemi. Şüphecilik. (Bak: Sofestaî, Sofizm)

Sepükpây
f. Ayağına çabuk olan.

Ser
f. Baş. Tepe. Uç. Nihayet. Zirve. Gaye. * Baş, başkan, reis.

Ser'
Üzüm çubuğu. * Yaş ve taze çubuk. * Yumuşak bedenli yiğit. * Uzun boylu adam.

Ser'an
Evmek, acele etmek.

Ser-agaz
f. Yeniden ve baştan başlama.

Ser-amed
(C.: Ser-âmedan) f. İleri gelen, başta bulunan.

Ser-azad
f. Hür, serbest. Başı boş. * Dertsiz, rahat.

Ser-be-ceyb
f. Kaderden, düşünceden veya hayâdan dolayı başını önüne eğmiş olan.

Ser-cünban
Baş oynatan, baş sallayan.

Ser-dade
f. Baş vermiş, baş göstermiş olan.

Ser-efgende
(C.: Serefgendegân) f. Başını eğen.

Ser-efraz
f. Başını yükselten, yukarı kaldıran. * Benzerlerinden üstün olan. * Baş kaldıran. * Başı dik, alnı açık. * Haklı ve galib.

Ser-endaz
(C.: Ser-endazân) f. Çekinmez, pervasız, korkusuz.

Ser-giran
f. Başı ağır. * Mc: Çok sarhoş.

Ser-i frenk
Avrupalıların, Frenklerin başı.

Ser-i muy
Pek az şey. * Kıl ucu.

Ser-kerde
f. Bir güruhun, bir takımın başı, reisi. * Şaki, haydut.

Ser-kâtib
Başkâtip.

Sera
"f. ""Şarkı söyleyen"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Nağme-serâ $ : Şarkı söyleyen, nağme söyleyen."

Sera'
Yay yapımında kullanılan bir ağaç cinsi.

Sera-perde
f. Saray perdesi. Eskiden harem dairesinin önüne çekilen büyük perde. * Padişah çadırı, otağ.

Serab
Şaşkın hâle gelme. Çorak yerlerde, çölde sıcak ve ışığın te'siriyle ileride, yakında yahut ufukta su veya yeşillik var gibi görünme hâdisesi.(Ey serab-ı gururu, şarab-ı tahur zanneden Said-i hodfuruş! Hikmet, hayr-ı kesir olduğunu işittin. Fakat yanlış yola gitmiştin. Şu kitab-ı kâinatın hikmetini maânisinde aramadın. Gittin nukuşunda taharri ettin. R.N.)

Serabil
(Sirbâl. C.) Gömlekler.

Serabistan
f. Serap yeri. (Fâni, bekasız dünyadan kinayedir.)

Seradik
(Sürâdik) Padişaha mahsus çadır perdesi veya büyük sarayın perdesi. * Cibinlik tarzında yapılan perdeden oda.

Seradikat
Padişaha mahsus perdeler.

Serafil
(C.: Serâfilât) Şalvar. Don.

Serah
Kıl taramak. * Halâs etmek. * Davar gütmek. * Eşini boşamak.

Serahin
(Sirhân. C.) Yırtıcı hayvanlardan olan kurtlar.

Serahor
Osmanlı İmparatorluğunun ilk devirlerinde ordunun bir yerden başka bir yere hareketinde yolların yapılması ile beraber ağırlıkların nakil vesairesi veyahut memleket içinde zelzele, deprem gibi bir âfetin vukuuyla harap olan yerlerin hemen tamir edilmesi işlerinde kullanılanlara verilen addır.

Serair
(Sır. C.) Gizli şeyler, sırlar.

Serair-i vücud
Yaradılış sırları.

Serak
Hırsızlık yapmak.

Seramac
f. Boyunduruk.

Serapa
f. Bir uçtan bir uca. Baştan ayağa kadar.

Serar
Ayın son gecesi.

Serare
İyilik. * Şeref.

Serari
(Süriyye. C.) Câriyeler, odalıklar.

Seraser
f. Baştan başa, bütün, hep mecmuan, külliyen.

Serasime
f. Sersem.

Serasimegî
f. Sersemlik.

Serasker
f. Ordu kumandanı. Komutan. * Harbiye nâzırı, milli savunma bakanı.

Seratî
Keskin.

Seravil
(C.: Serâvilât) İç donu. * Şalvar.

Seray
f. Büyük konak, kâşâne. * Saray. * Hükümet konağı.

Seray-dar
f. Eskiden büyük yerlerde yemek ve sofra işlerine bakan kimse.

Seraya
(Seriye. C.) Düşman üzerine yollanan askerler.

Serayende
(C.: Serâyendegân) Şarkıcı, şarkı söyliyen.

Seraçe
f. Küçük saray. Küçük konak. Saraycık.

Serb
(C.: Sürub) İçyağı. * Helâk olmak. * Bozulmak, fâsid olmak. * Beğenmeme. Azarlama. Çekiştirme.

Serbalin
f. Baş yastığı.

Serbaz
(C.: Serbâzân) f. Korkusuz, cesur, cesâretli. Yiğit.

Serbazî
f. Yiğitlilik, cesurluk, korkusuzluk.

Serbeha
f. Baş pahası. Diyet. Haraç.

Serbend
f. Başa bağlanan veya sarılan şey.

Serbeser
f. Baştan başa.

Serbest
f. Kayıtsız. Başıboş. İstediği gibi hareket edebilen. * Sıkılmayan. * Engelsiz.

Serbeste
f. Başı bağlı. * Gizli, kapalı, örtülü.

Serbestiyet
f. Serbestlik. Serbest oluş.

Serbestâne
f. Serbestçe.

Serbestî
f. Serbestlik.

Serbesücud
f. Secde edici. Başını yere değdirici.

Serbezemin
f. Başı yere eğilmiş olan.

Serbülend
(C.: Serbülendân) f. Yüce. Başı yüksek.

Serbülendî
f. Başı yükseklik. Yücelik.

Serc
(C.: Süruc) At takımı, eyer.

Serc-i feres
At eyeri.

Sercem
Uzun.

Sercuc
Ahmak.

Sercümle
f. Hepsi, tamamı, bütün.

Serd
Sözü muttasıl ve güzel bir eda ile söylemek. * Halkaları birbirine geçirmek. * Delmek. * Dikmek. * Vurmak.

Serd-i kelâm
Güzel bir şekilde ifade etmek, söz etmek.

Serdab
"f. Yer altında olan serin ve soğuk oda, bodrum. Böyle yerler ekseriyetle sıcak bölgelerde, gündüzleri sıcaktan korunmak için yapılırdı. Anadolu'nun bazı yerlerinde buna ""zir-i zemin"" denilir. * Tar: Padişah saraylarında, sağ ve sol taraflarında birer oda bulunan üç köşeli sofalara verilen addı."

Serdah
Geniş ve düz yer.

Serdar
f. Askerin başı. Kumandan.

Serdar-ı ekrem
Başkumandan. Başbuğ.

Serdar-ı ulema
Zamanın en bilgili ve en yaşlı âlimi.

Serdarân
(Serdâr. C.) f. Kumandanlar, serdarlar, komutanlar.

Serdarî
f. Başkumandanlık, serdarlık.

Serdefter
f. Defterin başında yazılı olan. En ileri geçen, en başta bulunan.

Serdengeçti
"Tar: Akıncılardan düşman ordusu içine dalmak veya muhasara altına alınan bir kaleye girmek için fedai yazılan kimseler. Bunlara ellerinde kınlarından sıyrılmış kılıçlarla bu tehlikeli işlere atıldıkları için ""dalkılıç"" da denilirdi. Düşman ordusuna dalacak veya kaleye girecek olanların dönmelerinden ziyade ölmeleri ihtimâli olduğu için bu adı almışlardı. (O.T.D.S.)"

Serdetmek
Tertipli ve güzel bir şekilde konuşmak.

Serdî
f. Soğukluk, bürudet. * Kabalık, sertlik, hoyratlık.

Serdî-i hevâ
Havanın sertliği.

Serdî-i tabiat
Tabiat ve huy sertliği.

Serdümen
Gemilerde baş dümenci, dümen kullanmakla vazifeli tayfa. Eskiden harp gemilerinde çavuştan yüksek bir rütbe.

Sere
Suyun çok olması. * Devenin meme deliğinin geniş olması.

Sereb
(C.: Esrâb) Yer altında olan ev. * Kırbadan akan su. * Ot.

Sered
Dudağın yarılması.

Seref
Boş yere ve lüzumsuz harcamak, israf etmek. * Hatâ etmek. * Âdet, haslet iyi huy.

Sereka
İpeğin gayet iyisi. * Beyaz ipek. * (Sârik. C.) Hırsızlar.

Serem
Dişin, ağızda kökünden kırılması.

Serencam
f. Başa gelen, baştan geçen ibretli hadise. * Bir işin sonu. * Vak'a.

Serendib
Seylan adası.

Serendî
Katı, şiddetli, şedid. (Müe: Serendât)

Serer
(C.: Esirre) Ayın son gecesi. * Ebenin doğan çocuğun göbeğinden kestiği parça. * Mantar üstünde olan kabuk, balçık, toprak (Bu mânâya C.: Esrâr ve C: Esârir).

Seres
Zayıf endamlı.

Seretan
Tıb: Kanser hastalığı. * Yutmak. * Yengeç. * Cevza Burcu ile Esed Burcu arasındaki burcun ismi. (Rumi 9 Haziran'da başlar)

Sereyan
Yayılma, dağılma. * Geçme, sirayet.

Sereyan-ı seria
Sür'atle yayılan, çabuk neşrolan.

Serf
Yemek yemek.

Serfiraz
f. Başını yukarı kaldıran, yükselten. Benzerlerinden üstün olan.

Serfirazî
f. Serfirazlık.

Serfüru
f. Baş eğme. Söz dinleme. İtaat, inkıyad. * Mütezellil olan.

Serfüru-bürde
f. Baş eğmiş. * Düşünceye dalmış.

Sergerdan
f. Başı dönmüş, şaşkın. Hayran.

Sergerde
f. Kötü işlerde elebaşı olan. * Başı bozuk. * Reis.

Sergerm
f. Kızgın, öfkeli. Kafası kızmış. * Neşeli. Sarhoş. Mest.

Sergeşte
f. Sersem. Başı dönmüş. Avâre ve mütehayyir olan. Hayrette kalmış.

Sergin
f. Gübre, fışkı.

Sergüzeşt
f. Macera, baştan geçen hâller.

Serh
Kıl taramak. * Halâs etmek, kurtarmak. * Uzun, büyük ağaç. * Güdülen davar ve sığır sürüsü. * Otlak, mera. * İrsal etmek.

Serhad
Hudut başı. İki devlet toprağının birleştiği sınır.

Serhadlû
Hudut boylarını bekleyen, hudutlardaki kalelerde vazife gören askerler.

Serhan
Canavar. Kurt.

Serhas
Sivri uçlu bitki.

Serhayl
f. Kervan veya kafile başı. * Baş, başkan.

Serhed
Hörgüç yağı. * Semiz, yağlı, besili.

Seri'(a)
Çabuk, hızlı. * Az vakitte çok iş yapan.

Seri-ül hareke
Hızlı giden.

Seri-ül intikal
Çabuk anlayan, çok zeki.

Seri-üs seyr
Çok sür'atle akan veya giden.

Seri-üt teessür
Çabuk müteessir olan.

Seri-üz zeval
Devamsız, çabuk giden. * Çabuk ölen. * Dünyanın hali.

Serian
Çabuk, tez elden, acele.

Serid
Yağla ıslanmış ekmek. (Terid derler.)

Serih
(C.: Serâyih) Nâlin kayışı.

Serika
Çalınmış. Çalınmış şey.

Serir
Tahta karyola. * Üzerinde oturulan yüksekçe yer. * Taht.

Serir-i hükümet
Hükümet tahtı. Makam sandalyesi.

Serir-i tedris
Ders verme makamı.

Serir-nişin
f. Tahtta oturan, padişah.

Serirara
(Serir-ârâ) f. Tahtı süsliyen. Tahtta oturan. Pâdişah. Hükümdar. Şah.

Serire
(C.: Serâir) Gizli şey, gizli sır. Gizli hal veya fikir. * Yatak.

Seriredân
f. İçteki sırrı bilen.

Serirî
Yatırarak hastaya bakma, klinik.

Seriyy
(C.: Esriye-Seryân) Nefis. * Kavi, kuvvetli. * Reis. * Küçük nehir, ırmak.

Seriyye
Düşman üzerine gönderilen süvari müfrezesi.

Serkat
(Bak: Sirkat)

Serkeş
f. İnatçı, isyan eden. Kafa tutan. Asi.

Serkeşâne
f. İtaatsizlikle, dikbaşlılıkla, inatla.

Serkeşî
f. İtaatsizlik, inatçılık, serkeşlik, dikbaşlılık.

Serkub
f. Başa vuran, başa kakan. * Başa vuracak şey.

Serkuy
f. Yol, sokak veya mahalle başı.

Serkuçe
f. Sokak başı.

Serkâr
f. Müdür, iş başı, kâhya.

Serkâtib
f. Baş kâtib. Hükümdarların başkâtibleri.

Serlevha
f. Yazıda başlık.

Serm
Birinin dişlerini kırma.

Serma
f. Kış. Soğuk.

Serma-dide
f. Çok üşümüş. Donmuş.

Sermak
Pazı otu.

Sermaye
f. Ana mal. Esas para. İlk elde mevcut olan para. * Kazanılmış ilim. * Hayat. Ömür.

Sermayedâr
f. Sermâyesi olan.

Sermed
Dâimî, sürekli, ebedî, ezelî. * Uzun gece.

Sermeden
Ebedî olarak.

Sermediyet
Daimlik, süreklilik. Sonsuzluk, ebedîlik. * Rabbanîlik ve uluhiyyet.

Sermedî
Daimî, ebedî, sürekli.

Sermele
Yemeği sakalına döküp ellerini bulaştıra bulaştıra yemek.

Sermenzil
f. Durak yeri.

Sermest
f. Başı dönmüş, kendinden geçmiş.

Sermest-i vahşet
Vahşilik. İslâmiyet ve insaniyet dışı zevkle kendinden geçme hali.

Sermestî
f. Sarhoşluk.

Sermeta
Yaş balçık.

Sermeşk
f. Talebenin öğrenmesi için yazılan örnek yazı.

Sermuharrir
f. Baş muharrir. Baş yazar.

Sername
f. Mektup, kitap vs. nin başına yazılan yazı. Önsöz.

Sernigûn
f. Baş aşağı olmuş. * Tersine dönmüş. * Bahtsız.

Sernüvişt
f. Yazı başlığı. * Başa yazılan, alın yazısı. Kader, mukadderat.

Serpaş
f. Gürz. Çomak. * Eskiden muhârebelerde giyilen demir başlık.

Serpençe
f. Güçlü kuvvetli kimse.

Serpuş
f. Başa giyilen başı örten külâh, takke, sarık.

Serpuşe
f. Başörtüsü.

Serr
Çocuğun göbeğini kesmek. * Göbekte ağrı olmak. * Şâdlık, neşeli ve sevinçli olma.

Serra
Kolaylık, rahatlık, genişlik. * Sevinçli oluş. * Bolluk.

Serrişte
f. İp ucu. Emâre, delil. Vesile. * Başa kakmak. * Maksad.

Sersam
f. İnsana sersemlik veren bir hastalık. * Sersem.

Sersar
Çok sözlü, çok konuşan. Herze ve hezeyan söyleyen. * Büyük bir nehrin adı.

Sersere
Bir kimse konuşurken söz katmak.

Serseri
f. Ötede beride gezen, başı boş. İşi gücü olmayıp boşta dolaşan, haylaz, derbeder, avare. * Boş söz.

Serseriyâne
f. Serserice.

Sert
Aşağı getirmek. * Yutmak.SERT $ : Çiriş mâaunu.

Sertab
f. İnatçı, muannid.

Sertac
f. Baş tacı olan. Çok sevilen. Hürmet edilen. En ileri.

Sertak
f. Evin üstünde bulunan etrafı açık oda veya daire.

Sertapa
f. Baştan ayağa. Baştan aşağı.

Sertaser
(Serteser) f. Baştan başa, bütün, hep.

Sertem
Uzun, tavil. * Yumuşak sözlü kişi. * Hışmını ve gadabını süratle yenen kimse.

Sertiye
Zayıf vücutlu, ahmak adam.

Sertiz
f. Baştarafı sivri olan, ucu sivri, keskin.

Seru
f. Boynuz. * şarap kadehi.

Serupa(y)
f. Tas: Dervişin, tarikat ve mevlevihâne ile bağını kesmek.

Serv
f. Selvi, servi. * Cömertlik, mürüvvet.

Serv-endam
f. Selvi boylu. Uzun ve biçimli boylu olan kimse.

Serv-i hirâmân
Nazlı sallanan selvi.

Serv-i nâz
Dalları yana sarkan selvi.

Serva
f. Masal. * Söz.

Servakt
f. Kimse bulunmayan boş oda veya daire. * Yalnız görüşülecek yer.

Servan
Malı çok olan kimse.

Server
f. Reis. Baş. Seyyid.

Serveran
(Server. C.) f. Başlar, başkanlar, serverler, reisler, ulu kimseler.

Serverî
f. Başlık, başkanlık, serverlik, reislik. Ululuk.

Servet
f. Mal, mülk, zenginlik.

Servet-i akl
Akıllılık. Akıl zenginliği.

Servet-i fünun
Fenlerin (ilimlerin) zenginliği mânasına gelen bu tabirde, 1891-1900 tarihleri arasında çıkmış olan bir mecmua ve bu mecmua etrafında toplanmış olan kimselerin 1895'den 1901'e kadar meydana getirmiş oldukları Edebiyat-ı Cedide denilen edebî çığıra verilen addır.

Servet-i ilmiye
Bilgililik, âlimlik, ilim zenginliği.

Sery
Davarı iyi gütmek. * Yıldırımın parlayıp çakması. * Kurt, eşine çıkmak. * Hiddetlenmek, kızmak.

Serye (seryâ)
Yaş yer.

Serzakir
f. Başta gelen zâkir, zikredenlerin başı. (Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'dan kinâye olur.)

Serzede
f. Baş göstermiş, uç vermiş, çıkmış.

Serzemin
f. Başını yere koyarak.

Serzeniş
f. Takaza, tekdir. Başa kakma, çıkışma, azarlama.

Serçeşme
(C.: Serçeşmegân) f. Çeşme başı, su başı. Pınar. * Pir, şeyh. Baş. * (Tanzimattan evvel) yardımcı askerlerin maddi işlerine bakan kimse.

Serüven
Başa gelen, heyecan verici hâdise. Sergüzeşt, macera.

Serık
Hırsızlık.

Serşar
f. Ağzına kadar dolu. Dökülecek derecede dolu. * İleri giden, sınırı aşan.

Serşikeste
f. Ucu kırılmış olan. Başı kırık.

Set'et
Böy denilen zehirli böcek.

Seta
Hamakat, ahmaklık.

Seta'
Boyunun uzun olması.

Setair
(Sitâre. C.) Örtünülecek veya perdelenecek şeyler.

Setat
Sakalın hafif olması.

Sete'
Bezin hatâsı.

Seteh
(C.: Estâh) Oturak yeri.

Setel
Her nesnenin kötüsü, yaramazı.

Seth
Bir kimsenin arkasına vurmak.

Setih
Arkası üstüne yatmış. * Dağarcık. * Büyük tulum.

Setir
Örtülmüş, kapalı. Mestur.

Setire
Parmak otu.

Setl
Birbiri ardınca bir bir çıkmak.

Setr
Hat. * Saf. * Yazmak.

Setr-i avret
Başkalarına gösterilmesi haram olan yerleri örtmek. Şer'an örtülmesi lâzım gelen yerlerini örtmek. (Bak: Avret-Tesettür)

Setr-i gayb
Gizlilik perdesi.(Demek, sefihâne lezzette sen hayvanlara yetişemezsin. Binler derece aşağı düşersin! Çünkü hayvana nisbeten gaybî olan şeyleri senin aklın görüyor, elemini alıyor. Setr-i gaybda bulunan istirahat-i tâmmeden bilkülliye mahrumsun. Hem senin medar-ı fahrin olan uhuvvet ve hürmet ve hamiyet gibi güzel hasletlerin, incecik bir zamana, büyük bir sahradan bir parmak kadar yere inhisar ve hadsiz zamanda yalnız hazır saate mahsus olduğundan, sun'î ve muvakkat ve sahtekâr ve asılsız ve gayet cüz'î olup, senin insaniyetin ve kemâlâtın o nisbette küçülür, hiçe iner.Fakat iman ehlinin uhuvveti ve hürmeti ve muhabbeti ve hamiyeti, iman cihetiyle mevcut bulunan mazi ve müstakbeli ihata ettiğinden, insaniyeti ve kemalâtı o nisbette teâli eder. R.N.)

Setr-i hüsn
Güzelliği örtüp gizleme.

Setr-i uyub
Ayıpları örtmek, kusurları ifşa etmemek.

Setre
Yarı resmi ceket. * Düz yakalı ilikli çuha elbise.

Settar
günahları örten, Allah.

Settar(e)
Örten, kapayan gizleyen. En çok gizleyen ve örten.

Settar-ül uyub
Ayıpları, kusurları örten. Kusurları göstermeyen, günahları bağışlayan Allah (C.C.)

Settarüluyûb
ayıpları örten Allah.

Settuka
İki tarafı gümüş ve içi bakır olan akça.

Setv(e)
(C.: Setavât) Hamle etmek. * Kahretmek. * Hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.

Sev'
Akmak.

Sev'e
Kabiha ve fâhişe hasleti. * Ut yeri.

Seva
Mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * Zayıf olmak.

Sevab
Hayır. Hayırlı iş. Allah (C.C.) tarafından mükâfatlandırılacak doğruluk ve iyilik karşılığı. Allah'ın (C.C.) rızasını kazanmağa mahsus iyi amel.

Sevabit
(Sâbite. C.) Merkezlerinden ayrılmaz görünen yıldızlar. * Sâbit olanlar, sâbitler.

Sevabık
(Sâbıka. C.) Geçmiş şeyler. Geçmiş haller. Geçmişte işlenmiş suç ve kabahatlar.

Sevad
Karaltı. Uzakta karaltı halinde görülen kalabalık. * Ekseri insanlar. * Şehir. Kasaba. Karye. Köy. * Karartı. Yazı karalama.

Sevad-ül ayn
Göz bebeği.

Sevad-ül kalb
Kalbin ortasında var olduğu farzedilen kara leke. (Bak: Süveyda-ül kalb)

Sevad-ı a'zam
"Büyük şehir. * Mekke-i Mükerreme. * İnsanların ekseriyeti.(Maişetçe neden bu kadar muktesit yaşıyorsun? diyenlere cevaben: Ben sevad-ı azama tâbi olmak isterim, sevad-ı azam ise; bu kadar tedarik edebilir. Ben ekalliyet-i müsrifeye tâbi olmak istemem, demişlerdir.) (Tarihçe-i Hayat)"

Sevad-ı müslimîn
İslâm cemaatı.

Sevafil
(Sâfil. C.) Alçaklar. (İnsan ve yer hakkında kullanılır)

Sevahil
(Sahil. C.) Sahiller, yalılar. Deniz veya ırmak kenarları.

Sevaid
(Sâid. C.) Dirsekten bileğe kadar olan kısımlar.

Sevaim
(Sâime. C.) Otlak hayvanları. Çayıra başı boş salınan hayvanlar. * Zekâtı icab eden koyun, keçi, sığır, deve gibi çift tırnaklı hayvanlar.

Sevaiye
Yaramaz olmak. * Kederli ve gamkin olmak.

Sevakin
(Sâkin. C.) Bir yerde oturanlar, sakin olanlar.

Sevakî
(Sakıye. C.) Su yerleri, sâkiyeler.

Sevakıb
(Sâkibe. C.) Parlak yıldızlar.

Sevakıt
(Sâkıta. C.) Düşükler, düşmüşler.

Sevalif
(Sâlif ve Sâlife. C.) Geçmişler. Geçmiş insanlar.

Sevam
Yabanda otlayıp gezen hayvan. * (Sâmme. C.) Zehirli hayvanlar.

Sevani
(Saniye. C.) Saniyeler. * İkinci derecede şeyler.

Sevanih
(Sâniha. C.) İçe doğan fikirler.

Sevatir
(Sâtur. C.) Büyük bıçaklar, satırlar.

Sevatı'
(Sâtı. C.) Belli ve yüksek olan şeyler.

Sevazic
(Sâzec. C.) Sâde ve basit şeyler.

Sevaî
İpek kumaş.

Sevb
"(C.: Siyâb-Esvâb-Esvüb) Elbise. Giyilecek eşya. Kaftan. Bez. (Bunların sahibine ""sevvab"" derler.) * Rücu' manasına mastar."

Sevda
f. Fazla sevgi sebebiyle meydana gelen bir çeşit hastalık. Aşk. * Hırs. Tama. * Heves, istek. *Siyah. * Balgamdan, kandan ve safradan başka vücuddan çıkan bir nevi ifrazat. * Gam. Keder, Sıkıntı.

Sevda-i menfaat
Menfaat hevesi.

Sevda-ül kalb
Kalbdeki siyah nokta. (Bak: Süveyda)

Sevdafeza
f. Sevda artıran.

Sevdager
(C.: Sevdagerân) f. Sevdalı, âşık. Meftun.

Sevdagerî
f. Âşıklık, sevdalılık.

Sevdakâr
f. Sevdalı. Âşık.

Sevdaperest
f. İfrat derecede düşkün, tutkun. * Tamahkâr.

Sevdavî
Kuruntulu, meraklı. * Sevda ile âlâkalı.

Sevdazede
f. Âşık, meftun, sevdalı.

Sevde
Karalık, siyahlık.

Sevded
Ulu olmak.

Seveban
Hastalığın iyileşmesi.

Sevel
Koyunlarda olan bir hastalıktır. Hasta koyun sürüye uymaz, otlak yerinde döner durur.

Severan
Tozun, dumanın kalkması.

Sevf
Koklamak.

Sevg
Aşağı batmak. Suyun boğaza girmesi. * Kolay, âsan ve yumuşak olmak.

Sevgend
f. Yemin, kasem, and.

Sevh
Batmak.

Sevhak
Uzun.

Sevik
"(C.: Esvika-Sevik) Kavut adı verilen kavrulmuş un. Kavut satıcısına ""sevvâk"" denir."

Sevile
İnsan topluluğu.

Sevim
Sevme. * Câzibe.

Sevit
Karışmış, muhtelit.

Seviyy
Bir, beraber. * Düz, doğru.

Seviyye
(C.: Sevâyât) Koyun yatağı.

Seviyyen
Müsavi olarak. Bir düziye. Eşit olarak.

Seviyyet
Eşitlik, müsavilik, denklik.

Seviş
Misafire yemek ve azık vermek.

Sevk
Misvak yapmak.

Sevk-i tabiî
Hayvan veya insanların düşünmeksizin Cenab-ı Hakk'ın sevki ile olan hikmete uygun hareketi. Sevk-i kaderî, ilham veya sevk-i İlâhî demek daha doğrudur.

Sevk-ül ceyş
Askerî birliklerin lüzumlu yere sevkini ve geri çekilme işini idare etme.

Sevkiyat
Asker gönderme ve eşyasını te'min ve sevketme işleri.

Sevl
Karnı göbeğinden aşağıya sarkmak.

Sevla'
Sürüye uymayıp otlakta dönüp duran hasta veya delirmiş koyun. (Müz: Esvel)

Sevleb
(C.: Sevâlib) Tilki.

Sevm
Satılık bir şeye kıymet takdir etme, paha biçme. * Su-i kasd. Zulüm ve minnete giriftar etmek. Derde sokmak. * Dağlamak. * Başına buyruk olup istediği yere gitmek. * Kuş havada dolaşmak. * Satışa arzetmek. * Satın almak istemek. * Fâide yetiştirmek. * Davarın yabanda gezip otlaması. * İstemek, talep etmek.

Sevmele
Leğen.

Sevr
Öküz, boğa. * Koz: Boğa burcu. * Dünyaya müekkel melâikeden birisinin ismi. (Bak: Sahretullah)

Sevret
Kızgınlık, hiddet, öfke. * Hücum. Dövüş. * Hükümdarın şiddet veya kudreti. * Tezlik.

Sevs
Arpaya, buğdaya ve ona benzer hububata bit düşmesi.

Sevsen
Susam.

Sevva
Seviyelendiren, düzelten. * Doğruya götüren.

Sevvab
Elbise satan, elbiseci.

Sevvam
(Sâmme. C.) Akrep ve yılan gibi zehirli hayvanlar.

Sevvib
Geri çekmek. * Men'etmek, engel olmak.

Sevzak (sevzenik)
Çakır doğan kuşu.

Sey'
Meme başında olan süt.

Seyahat
Yolculuk, gezi.

Seyahin
Basra ırmağının adı.

Seyb
(C.: Süyub) Su akmak. * Bahşiş, hediye, atâ. * Medfun mal, gömülü mal.

Seyda
Efendi, hoca, şeyh, seyyid mânasına talebelerin hocalarına karşı söylediği bir hürmet lâfzıdır.

Seyehan
Gezi, seyahat. * Gölgenin güneşle birlikte dönmesi.

Seyelan
Akma. Cereyan. * Sel felâketi.

Seyelan-ı dem
Kan akma.

Seyeran
(Bak: Seyran)

Seyf
Kılıç.

Seyf ibn-i zîyezen
"Yemen padişahlarındandır. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bi'setinden evvel onun evsafını evvelki mukaddes kitaplarda görmüş ve iman etmiş ve müştak olmuştu.(Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) Ceddi Abdülmuttalib; Yemen'e kafile-i Kureyş ile gittiği zaman, Seyf İbn-i Zîyezen onları çağırmış, onlara demiş ki: ""Hicaz'da bir çocuk dünyaya gelir. Onun iki omuzu arasında hatem gibi bir nişan var. İşte o çocuk umum insanlara imam olacak.""Sonra gizli, Abdülmuttalib'i çağırmış: ""O çocuğun ceddi de sensin"" diye kerametkârane, bi'setten evvel haber vermiş... M.)"

Seyf-i bettâr
Çok keskin kılıç.

Seyf-i hadid
Keskin kılıç.

Seyf-i meslul
Kınından çıkmış kılıç.

Seyf-i sârim
Keskin kılıç.

Seyfeddin
(Seyf-üd din) Dinin kılıcı, dinin askeri.

Seyfullah
Allah'ın (C.C.) kılıcı, askeri. *Ashab-ı Kiram'dan Hz. Hâlid İbn-i Velid'e (R.A.) verilen ünvan.

Seyfî
(Seyfiye) Askerliğe ait, kılıçla alâkalı. * Kılıç şeklinde.

Seyh
Helâk edici, mahveden. * Ayağın batması.

Seyhec
(Seyhuc) : Katı, şiddetli şedid.

Seyhek
Katı yel. Şiddetli rüzgâr.

Seyis
Atın tımarına, yemine vesairesine bakan adam, uşak.

Seykane
İnce bellilik.

Seyl
Sel. şiddetle gelen şey.

Seyl-i huruşân-ı zaman
Zamanın gürültü ve coşkunluklarının seli.

Seyl-i şuunât
İcraat-ı Rabbaniyenin dâima görünmesi ve hakiki müessir olan Allah'ın (C.C.) iradesiyle devamlı olan, cereyan eden her çeşit hâdiseler. Hâdiseler akıntısı, seli.

Seylab
(Seylâbe) f. Taşkın su, sel.

Seylabe-i hun
Kan seli.

Seylhiz
f. Taşkın ve coşkun su.

Seyna'
Bir ağacın adı. * Ağaç, şecer.

Seyr
Yürüyüş. * Eğlenme ve ibret için bakma. Gezip görme. * Görülecek şey ve yer. * Uzaktan bakıp karışmama. * Yolculuk.

Seyr ü sefer
Gidiş geliş. Trafik.

Seyr ü seyelân
Devamlı akıp gitme ve değişme.

Seyr ü süluk
Tas: Takib edilecek usûl. Bir terbiye yoluna girip devam etme. Tarikata devam etme.

Seyr-i enfüsî
Hafî tariklerin çoğunda takib edilen ve nefsinin iç âlemindeki delillerle, vasıtalarla tekâmüle gidenlerin usûlü. (Bak: Seyr-i âfâkî)

Seyr-i filmenâm
Uykudaki veya rüyadaki seyr. (Bak: Seyr)

Seyr-i âfâkî
"Terbiye ve mâneviyatta tekâmül yollarında, hariç âlemden, âfaktan başlamak suretiyle bulunan delillerle tekâmül edip nefsini ıslâh ve imâni ve Kur'âni hakikatlarda terakki etmek usulü.(Tarikatta ""seyr-i enfüsi"" ve ""seyr-i âfâki"" tâbirleri altında iki meşreb var.Enfüsi meşrebi; nefisden başlar, hariçten gözünü çeker, kalbe bakar, enaniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakikatı bulur. Sonra âfâka girer. O vakit âfâkı nurâni görür. Çabuk o seyri bitirir. Enfüsi dairesinde gördüğü hakikatı, büyük bir mikyasta onda da görür. Turuk-u hafiyyenin çoğu bu yol ile gidiyor. Bunun da en mühim esası; enaniyeti kırmak, hevayı terketmek, nefsi öldürmektir.İkinci meşreb; âfaktan başlar, o dâire-i kübranın mezâhirinde cilve-i Esmâ ve Sıfâtı seyredip, sonra dâire-i enfüsiyyeye girer. Küçük bir mikyasta, dâire-i kalbinde o envârı müşahede edip, onda en yakın yolu açar. Kalb, âyine-i Samed olduğunu görür, aradığı maksada vâsıl olur.İşte birinci meşrebde süluk eden insanlar nefs-i emmareyi öldürmeye muvaffak olamazsa, hevâyı terkedip enaniyeti kırmazsa, şükür makamından, fahr makamına düşer; fahirden gurura sukut eder. Eğer muhabbetten gelen bir incizab ve incizabtan gelen bir nevi sekir beraber bulunsa, ""şatahat"" nâmiyle haddinden çok fazla dâvalar ondan sudur eder. Hem kendi zarar eder, hem başkasının zararına sebeb olur. M.)"

Seyr-i şuunât
Kâinattaki hâdiseleri seyredip, görüp hakikatını anlamağa çalışmak. * Hâdiselerin bir halde kalmayıp akışı, değişmesi.

Seyran
(Aslı: Seyeran) Gezme, gezinme. Bakıp görme. * Hareket etme. * Açılma, ferahlanma, teferrüc.

Seyrangâh
f. Seyir yeri. Gezme ve eğlenme yeri.

Seyruret
Yürümek, gezmek.

Seytel
Vahşi sığır.

Seytere
Havâle olunmak.

Seyyad
Avcı. (Bak: Sayyad)

Seyyaf
(Seyf. den) Kılıçlı. * Kılıç yapan, kılıççı. * Cellât.

Seyyah
(Siyâhat. tan) Seyahat eden, dolaşan, gezen. Turist, yolcu.

Seyyahîn
(Seyyahûn) Seyyahlar. Gezip âlemi seyredenler. Turistler, dolaşanlar, gezenler.

Seyyal(e)
Akıcı şey, su gibi sıvı olup akan. Çokça akan su. * Yer değiştiren her şey.

Seyyale-i berkiyye
Şimşek akımı. Elektrik akımı. * Şimşek gibi akıcı ve parlak.

Seyyalât
(Seyyale. C.) Akıcı olanlar, yerinde durmayıp gidenler, akanlar. Seyyal maddeler.

Seyyar(e)
Bir yerde durmayıp yer değiştiren. * Gökte veyâ güneş etrâfında dolaşan yıldız. Gezegen. * Kervan, kafile. * Otomobil.

Seyyarat
(Seyyare. C.) Seyyareler, gezegenler.

Seyyi'
Kötü, fena.

Seyyiat
(Seyyie. C.) Kötülük, günahlar, suçlar. Kötülüğe karşı çekilen sıkıntılar.(Kur'an-ı Kerim tahliye-i seyyiatı üç mertebesi ile zikretmiştir. Birincisi şirki terk, ikincisi maasiyi terk, üçüncüsü mâsivâullahı terk.) (İ.İ.)

Seyyib(e)
Kadın görmüş erkek, erkek görmüş kadın. Dul kadın.

Seyyibât
(Seyyib. C.) Dul kalmış kadınlar.

Seyyid
Efendi. * Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) soyundan olan, onun izinden giden. * Temiz ve fazilet sâhibi Müslüman zât. * Resül-i Ekrem (A.S.M.) herkesin imamı, büyüğü, önderi olduğundan kendisine bu isim de verilmiştir. (Bak: Sâdât)

Seyyid şerif-i cürcanî
(Bak: Cürcanî)

Seyyid-ül beşer
İnsanların seyyidi, efendisi olan Hz. Muhammed (A.S.M.)

Seyyid-ül enam
Bütün mahlukatın efendisi. Muhammed (A.S.M.)

Seyyid-ül kevneyn
İki âlemin efendisi, seyyidi. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir nâmı.

Seyyid-ül mürselîn
Resüllerin Seyyidi. (Bak: Fahr-i âlem, Muhammed (A.S.M.), Münacat, Resül)

Seyyide
Peygamber (A.S.M.) sülâlesinden gelen ve O'nun izinden giden temiz kadın, hanım.

Seyyie
Kötülük, günah, suç. Yaramazlık, fenâlık.

Seza
f. Lâyık, münasip.

Seza-yı takriz
Övmeye, medhetmeğe lâyık.

Seza-yı tezlil
Tahkir edilip alçak görülmeğe lâyık olan.

Sezab
Sedef otu.

Sezase
Kötü huylu ve yaramaz dirlikli olmak.

Sezavar
f. Münâsib, uygun, lâyık, şâyân.

Sezze
Seyâ denilen gün. Keferenin ateş gecesi günü.

Si
f. Otuz.

Si'la'
(C.: Seâli) Helâk. * Cin sâhirleri.

Sia
Genişlik, bolluk. * Açlıklık. Zenginlik.

Sia-i hâl
Rahatlık, genişlik, bolluk.

Siayet
Dedikodu, gıybet, koğuculuk.

Sib
Suyun aktığı yer.

Sib'
Susuzluk.

Siba'
Esir etmek.

Sibab
Sövme, küfretme, şetm.

Sibah
Tuzlu ve çorak yerler.

Sibahat
Suda yüzmek.

Sibak
(Sebk. den) Bir şeyin öncelik hali. Birisinden ileri geçmek. Bir şeyin geçmişi. * Bağ, bağlantı.

Sibak u siyak
Sözün gelişi. Sözün (öncesinin sonraya olan) uygunluğu.

Sibak-ul kelâm
Sözün ilk halindeki bağlantısı, sözün evvelinde geçenden çıkan mânâ.

Sibar
Cerrahların yara yokladıkları mil.

Sibb
Tülbent. Baş örtüsü.

Sibd
(C.: Esbâd) Belâ, zahmet, meşakkat, dahiye.

Sibkan
Bitlis veya Van vilâyetleri civarında bir aşiret adıdır.

Sibt
Palamutla dibağat olunmuş sığır derisi.

Sical
"Münavebe. Arab ata sözlerinde: ""Harp sicaldir"" denir. Yani: Bazan galibiyet ve bazan mağlubiyet ile devam eder. * (Secl. C.) Büyük ve içleri dolu su kovaları."

Siccil
Kumlu çamurun taşlaşmış hâli. Kumlu çamurdan terekküb ve tahaccür etmiş taş. * Ateşte pişerek taş gibi olmuş tuğla.

Siccin
Sert, şiddetli olan şey. * Dâim olan. * Fâsık ve fâcirlerin amel defterlerinin konulduğu yer. * Cehennemde bir vâdi'nin adı. Fâcirlerin ruhunun gittiği yer.

Sicil
Resmi vesikaların kaydedildiği kütük denen büyük defter. * Memurların durumu hakkında tutulan dosya.

Sicistan
Bir cins darı.

Sicl
Turp.

Siclat
Bir güzel kokulu çiçek.

Sicm (sicâm)
Seyelân etmek, akmak.

Sicn
(C.: Sücun) Hapis, zindan.

Sid(e)
(C.: Sidân) Kurt, * Yaşlı keçi. * Arslan.

Sida'
Sahrâ, çöl. * Yazı.

Sidad
Şişe tıpası. Yarık kapatacak şey.

Sidder
Bir oyun adı.

Sidn
Etli ve gövdeli şişman kimse.

Sidr
Tenbel kimse. * Bir deniz adı. * (Sidre. C.) Arabistan kirazları.

Sidre
Ağaca teşbih edilen, yedinci kat gökte bir makam ismi.

Sidre ağacı
"""Arabistan kirazı"" denen bir ağaç."

Sidret-ül münteha
Mahlukat ilminin ve amelinin kendisinde nihayet bulup kevn âlemini hududlandıran bir işaret. Yedinci kat gökte olduğu rivayet edilen ve Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ulaştığı en son makam.

Sidretülmünteha
yaratılanların bittiği sınır.

Sif
(C.: Esyâf) Deniz sahili. * Hurma lifi.

Sif'
Toprak. * Buhmâ otunun dikeninin az olması.

Sifad
Hayvanların çiftleşmesi.

Sifah
Zina.

Sifal
(Sifâle) f. Topraktan yapılmış (çanak, çömlek, testi gibi) şey. * Orak. * Fıstık, ceviz, bâdem kabuğu.

Sifanet
Marangozluk.

Sifar
Deveye burunduruk yapılan demir. * Sefer. Islâh, düzeltme. * Misafirlik.

Sifare
Habercilik.

Siff
Kuru deri.

Sifle
Adi, alçak, zelil, terbiyesiz.

Siflekâm
f. Adi kişilerin işine yarayan.

Sifleperver
f. Alçak ve âdi kimseleri koruyan ve kullanan.

Sifr
Yazılmış nesne, mektup.

Sifsir
(C.: Sefâsir-Sefâsire) Simsar. Bir şeyi alıp satan. * Zarif, zerâfetli. * Hizmetçi, hâdim. * Tabi, itaat eden, uyan.

Siga
Gr: Fiilin tasrifinden (çekiminden) meydana gelen çeşitli şekillerden her biri. Kip.

Siga-i mübâlağa
Bir şeyin pek çok, pek büyük, pek ileri olduğunu gösteren kelime hâli. Fiilin mübâlağalı çekimi. Hallâk, Rezzak, Kahhar, Rauf gibi. (Bak: Mübâlağa)

Sigal
f. Düşünce, fikir. * Kuruntu, endişe.

Sigaliş
f. Düşünüş, kuruş.

Sigar
(Bak: Sıgar)

Sigar ü kibar
Küçükler ve büyükler.

Sih
f. Demir şiş. * Kebap şişi.

Sihab
Miskten ve karanfilden yapılan gerdanlık.

Sihae
(C.: Sihâ-Eshiye) Nâme bağı.

Siham
(Sehm. C.) Oklar. * Sehimler, hisseler.

Siham-ı kaza
Kaza okları. * Şâir Nefi'nin eserinin ismidir.

Sihan
Kalınlık. * İçi boş zarf. * Soba borusu gibi bir şeyin kalınlığı. * Sımsıkı madde.

Sihir-âmiz
f. Sihir gibi tesir eden, büyüleyici.

Sihirbâz
Büyü yapan, büyücü. Sâhir, neffase.

Sihle
İri taneli kum.

Sihr
(Sihir) Büyü, gözbağıcılık, büyücülük, hilekârlık. * Aldatmak. * Haktan uzaklaşmak. Bâtıl şeyi hak diye göstermek. * Lâtif ve dakik olan şey. Büyü kadar te'siri olan şey. * Şiir ve güzel söz söyleme gibi, insanı meftun eden hüner. (Buna sihr-i helâl da denir)Sebebi gizli olan ince şey. Örf-i şer'îde sihir: Sebebi gizli olmakla hakikatın hilâfına tahayyül olunan, yaldızcılık, şarlatanlık, hilekârlık yolunda cereyan eden herhangi bir şey. Bunda esrarengiz bir surette bâtılı hak, hakkı bâtıl göstermek vardır. Mukayyed olarak memduhu olan ve hakkı izhar için kullanılan lâtif hususâttaki istimali vardır. Buna sihr-i helâl denir. Sebebi herkes için bilinmediğinden hârika telâkki olunur. (E.T.)

Sihr-i beyanî
Beyanın büyü gibi olan tesiri. (Hadis-i Şerife telmih var.)

Sika
(C.: Sikat) (Vüsuk. dan) İnanç, güven, itimad, emniyet. * Güvenilir ve inanılır kimse.

Sika'
Sakaların içine su doldurdukları köseleden yapılmış kap, kırba.

Sikab
Su çeken. Su çekici.

Sikaf
Rende. * Süngü ağacını düzeltecek ağaç.

Sikal
Ağır olan, ağır şeyler. (Bak: Sekal)

Sikaliş
(Bak: Sigâliş)

Sikat
(Sika. C.) İnanılır kimseler. İtimad edilen, kendilerine güvenilen kimseler.

Sikaye
Su içilen kap. Maşraba. * İçme suyunun toplanması için yapılan yer.

Sikayet
Birine içecek su verme.

Sikbac
Ekşi aş.

Sikec
Başı kızıl olan zehirli bir yılan.

Sikek
(Sikke. C.) Sikkeler.

Sikke
Damga. Nereye ve kime ait olduğunun bilinmesi için konulan işaret, mühür. Umumi damga. * Dirhem. * Para üstüne vurulan damga. * Düz, doğru yol. * Mevlevilerin keçe külâhlarının ismi. * Basılmış madeni para.

Sikke-i ehadiyet
Her şeyin bir elden çıktığını gösteren damga, işaret. (Bak: Ehadiyyet)

Sikkehane
f. Para basılan yer.

Sikkezen
f. Madeni para basan.

Sikkîn
Bıçak.

Sikkîr
Devamlı sarhoş kimse.

Sikr
Rüzgârın eserken dinmesi.

Siksak
Hamâkat, ahmaklık.

Sil'
(c.: Eslâ) Dağ yarığı.

Sil'a
Bedende olan ur. * Ticaret malı. * Sülük.

Sila'
Arınmış, temizlenmiş nesne.

Silab
(C.: Sülüb) Kara mâtem donu.

Silahdar
"Tar: Sarayın ileri gelen erkânından birinin ünvanıdır. ""Silahdar-ı şehriyarî"" de denilirse de mâruf olan ""Silahdar Ağa""dır."

Silahendaz
Silah atan. * Tüfekli piyade neferi, harp gemilerinde gemicilik ile mükellef olmayıp silah taşıyan bahriye askerleri.

Silahhane
f. Askerî depo. Silahların saklandığı yer.

Silahşör
Silahları karıştırıcı, silahlarla oynayıp uğraşıcı. * Eski zamanda bir sınıf silahlı asker, hususiyle muhtelif silahları kullanmakta fevkalâde meleke ve maharet ile mümtaz olup, maiyyette istihdam olunanlara verilen addı. Yeniçeri Ocağı zâbitlerinin bir takımı hakkında da kullanılır bir tabirdi. Padişahın maiyyetinde muhafız olarak kullanılanlara da bu ad verilirdi.

Silak
Diş dibinde olan kabarcıklar. * Belâgatla okuyan hatip.

Silal
(Selle. C.) Sepetler, seleler.

Silam
Hamd, şükür. * Taş. * Su.

Silan
Sapına girmiş olan kılıç ve bıçak ucu.

Silb (selebe)
(C.: Silebe) Dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.

Silfed
Ahmak kimse. * Kurt.

Silhem
Bir kimsenin cisminde değişiklik olması.

Sili
f. Tokat. Şamar.

Silif
Bacanak.

Silizen
f. Tokat vuran, şamar atan, döven.

Silk
Dizi, sıra. * Yol, tarik. * İplik, hayt.

Silk(a)
Çöğenler adı verilen havuç. * Pancar. * Kurt, zi'b. * Şerli, ahlâksız kadın.

Silka'
Arkası üstüne yatmak.

Sill
Bir çıban. * Sırtmadan zayıflamak. Erime. * Verem.

Sille
f. Tokat. Şamar.

Silm
Barışmak, sulh, barışıklık. * İtaat. İslâm, müslim olmak.

Silsil
Kapı halkası.

Silsile
Birbirine bağlanan, bir sıra meydana getiren şey. Zincir. Zincir gibi birbirine ekli ve bitişik olan. * Soy, sop. * Sıradağ. * Seri. Dizi. * Ard arda gelen şeylerin meydana getirdiği sıra.

Silsile-i cibal
Dağ silsilesi. Sıra dağlar.

Silsile-name
f. Meşhur ve mühim kimselerin soyunu, silsilesini gösteren cetvel.

Silv
Gamdan, tasadan ve aşktan hâli olmak.

Sim
f. Gümüş. Gümüş para. * Gümüşten. Sırmadan.

Sim ü zer
Gümüş ve altın.

Sim-ten
f. Gümüş tenli.

Sima
Yüz, çehre. Beniz. * Eser, alâmet.

Sima'
"Dinlemek, kulak vermek. İşitmek. * Çalgı dinlemek. * Herkesin işitmesi istenilen güzel zikir ve sözler. * Mevlevilerin ve sair dervişlerin ""ney"" veya ""def"" ile berâber ilâhi okuyarak raksları ve nağme terennüm etmeleri, dönmeleri. (Bak: Semâ')"

Simad
Az su.

Simah
(Bak: Sımah)

Simak
(Semek. C.) Balıklar. * Parlak yıldız. * İki parlak yıldızdan birisi. * Bir şeyi yükseltip kaldıracak âlet.

Simal
Medet etmek. * Medetçi, yardımcı ve mutemed kişi.

Simam
(Semm. C.) Zehirler.

Siman
(Semin. C.) Semizler, besililer, yağlılar.

Simar
(Semere. C.) Meyveler, yemişler. * Mc: Faydalar.

Simat
Damga, iz. Nişan, alâmet.

Simatoğraf
(Bak: Sinematoğraf)

Simavî
Çehreye ait, yüz şekline dair. * Simavlı.

Sime
(C.: Simât) Damga, alâmet, nişan.

Simen
Semizlik, yağlılık, besililik. (Bak: Semen)

Simendud
(Sim-endud) f. Gümüş kaplı. Gümüş yaldızlı.

Simer (semer)
(C.: Esmâr) Kıssa, hikâye. * Akşamdan sonra olan.

Simin
f. Gümüşten. * Gümüş gibi, gümüşe benzer.

Simin-ten
f. Gümüş tenli. Gümüş gibi beyaz ve parlak vücutlu.

Simk
Yüce olmak, yükselmek.

Simm (semm-sümm)
(C.: Simâm-Sümum) Küçük dar delik. * İğne deliği. * Ağu, zehir. *Kast. * Düzeltme, ıslah. * Set.

Simmî
(C.: Esmiyâ) Adaş, isimleri aynı olan kişilerin herbiri.

Simn
(Simâne) : Semizlik, yağlılık, besililik, şişmanlık.

Simsar
(C.: Semâsire) Komisyoncu, tellâl, aracı.

Simsim
Susam.

Simt
(C.: Sümut) Boncuk veya inci dizilmiş iplik.

Simurga
Kanatlı ve çok büyük hayvan olup eski devirlerde yaşadığı rivâyet edilir. (Bak: Anka)

Simya
Nişan, işâret, alâmet.

Simyan
(Simân) (Süryanice) Hak.

Sina
Musâ Peygamberin (A.S.) Allah (C.C.) kelâmına nâil olduğu, Süveyş ile Akabe Körfezi arasındaki bir yer ve bir dağ ismi. Cebel-i Musa veya Tur-u Sinâ da denir. * İbn-i Sinâ'nın ceddinin ismi. (Bak: İbn-i Sinâ)

Sina'
Deve ayağına bağladıkları ip.

Sinad
Muhkem, dayanıklı, kuvvetli dişi deve. * Yüce. * Yüce yer, yüksek yer.

Sinan
(C.: Esinne) Mızrak, süngü.

Sinan-i ümmi
(Vefatı: Hi: 1075) Halveti Tarikatı Yiğitbaşı kolu ileri gelenlerinden olup Kutb-ül Meâni adında Türkçe mensur bir eseri ile matbu ve müretteb bir divanı vardır. Muhammed Sinan-ı Ümmi, Konya vilâyeti dahilinde Elmalı'dan olup orada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (R. Aleyh) (Osmanlı Müellifleri sh: 187)

Sinaye
Yünden ve kıldan yapılan ip.

Sindan
Örs.

Sindiban
Pelit ağacı.

Sine
f. Göğüs. Sadır. Kalb.

Sine-bend
f. Göğüs bağı, sütyen.

Sine-gâh
f. Göğüs.

Sine-çâk
Göğsü, yüreği yaralı.

Sinematoğraf
Fr. Hareket yazmak demek olup kısaltılmış şekliyle sinema demektir.

Sinepüryan
(Sinebiryan) Kalbi yanmış, sinebiryan olmuş, çok hasret çekmiş.

Sinesaf
f. Sarılıp kucaklaşmış.

Sinesuz
f. Yürek yakan.

Sinet
Uyuklamak.

Sinh
(C.: Esnâh-Sünuh) Diş çukuru, diş yuvası.

Sini
f. Büyük tepsi, sini.

Sinimmar
Ay, kamer. * Gece uyumayan erkek. * Harami. * Tar: Rum milletinden bir üstâdın adıdır. Numan bin Münzir için Hira'da bir köşk yapmıştı. Bunun bir eşini daha kimseye yapmasın diye Numan bin Münzir o köşkün üstünden attırıp öldürdü. (Ahter-i Kebir'den)

Sinin
(Sene. C.) Sünun. Seneler. * Sina Dağı.

Sinin-i sâlife
Geçen yıllar.

Sinn
(C.: Esnân) Yaş. Yaşanmış olan zaman. * Diş. * Medine'de bir dağın ismi. * Yaban öküzü.

Sinn-i iyas
"(Sinn-i ye's) Kadınların ""âdet görmekten"" kesildiği yaş. En çok 55 yaşına kadar veya daha evvel âdet görmekten kesilmesi zamanı ki; bundan sonra çocukları olmaz. Böyle bir kadına âyis denir."

Sinn-i teklif
"Erginlik, büluğ çağı. Bir kimsenin aklı başına geldiği; haramı helâli ayırt edebildiği, kadınlık veya erkeklik hâlini bildiği, ergin hâle geldiği yaşı. (Ortalama 12-15 kabul edilir.)"

Sinn-i temyiz
Hak ile bâtılı farketme yaşı.

Sinne
(C.: Sinen) Kalem başı. * Sapan demiri.

Sinnen
Yaşça, yaş bakımından.

Sinnevr
(C.: Senânir) Kedi.

Sinsin
(C.: senâsin) İyeği kemiklerinin arka tarafının ucu.

Sintah
Büyük karınlı kuvvetli deve.

Sintel
Kısa boylu.

Siny
(C.: Esnâ) Her nesnenin büklümü. * Dağın kısıkdar yeri. * Orta, vasat.

Sinyal
Fr. Kararlaştırılmış bir haberi verme işareti. İşaret.

Sipah
(C.: Sipâhan) Asker, leşker, nefer. * Ordu.

Sipahdar
f. En büyük asker, serasker.

Sipahi
"Ask: Osmanlı askerlik teşkilâtında ""Timar"" namiyle öşür ve rüsumunu aldıkları araziye mukabil, harp zamanlarında kendi hayvanları ve kanunen götürmeğe mecbur oldukları silâhlı askerlerle birlikte sefere iştirak eden bir sınıf süvari askeri. Bunlar akıncılık, çapulculuk ve karakol hizmetlerini ifa ederler ve düşman karşısında piyadelerin muhafazasını te'min ettikleri gibi, icabında hücum işlerini de yaparlardı."

Sipahsalar
f. Askerlerin en büyüğü. Serasker.

Sipar
f. Veren, fedâ eden.

Sipare
(Si-pâre) f. Kur'an-ı Kerimin herbir cüz'ü. * Küçük kitap, mecmua. * Otuz cüz.

Sipariş
f. Ismarlamak, ısmarlayış.

Sipas
f. Şükretme, dua etme.

Sipas-dâr
f. Hamdeden, şükreden.

Sipeh
f. Asker, leşker. * Ordu.

Sipeh-büd
f. Başbuğ, başkomutan, başkumandan.

Sipeh-keş
f. Başkumandan, başbuğ.

Sipenc
f. Konaklama yeri, misafirhane, otel. * Dünya. * Misafir.

Siper
f. Arkasına saklanılacak şey. Koruyan. * Mânia. Sığınak veya set arkası, duvar altı gibi kuytu yerler. * Okun, giderken kabzayı zedelememesi için sol elin üzerine konulan âlet. * Muharebede askerin kurşun ve gülleden korunması için toprak kazılarak açılan ve ön tarafına, çıkan topraklar yığılmak suretiyle vücuda getirilen korunma yerleri. * Kalelerin üstünde ok ve kurşun atmağa mahsus mazgallar yanında duracak askerlerin korunmaları için insan boyunda olan ve uzaktan diş diş görünen arkalıklı duvar parçalarına verilen addır.

Siper-i sâika
Yıldırımdan korunmak için gemilerle, minarelere ve büyük binalara konan âlet. Paratoner.Gemilerde direklerin şapkalarına konulur ve üzerlerine, bir ucu denize kadar sarkıtılmış bakır tel bağlanır. Direkleriyle teknesi ağaç olmayan gemilerde tel yoktur. Telin gördüğü nakil hizmetini geminin demir kısmı yapar. Minarelerle büyük binaların en yüksek noktalarına konularak sarkıtılan bakır tel, toprağa gömülüdür.

Sir
Yarık. Delik. * Balık yahnisi.

Sir'et
Nefis. * Koyun. * Geyik. * Kadınlar.

Sir-ab
f. Suya kanma. Suya tok olmak. * Sulu. * Körpe, tâze.

Sira'
Hızla gitmek, acele etmek.

Sirac
"Işık. Lâmba. Fener. Mum. Kandil. * Şevk veren şey. * Güneş ve ay mânâsına veya Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) ""Nur saçan"" meâlinde verilen bir isimdir.(Hem o Bürhan-ı Hak ve Sirac-ı Hakikat öyle bir din ve şeriat göstermiştir ki, iki cihanın saadetini te'min edecek desatiri câmi'dir. M.)"

Sirac-ün nur
Nurun lâmbası. * Risale-i Nur Külliyatından bir mecmuanın adı.

Sirac-üs sürc
Lâmbaların lâmbası. En parlak nur. En parlak ışıklı eser.

Sirac-ı râh-ı hidâyet
Hidayet yolunun ışığı.

Sirad
Gön, sahtiyan.

Siran
(Sur. C.) Kaleler, kal'alar, hisarlar.

Sirar
(C.: Esirre) Sürur, sevinç. * Sırayla konuşmak. * Ay sonu.

Sirayet
Yayılmak, bulaşmak, geçmek.

Sirb
(C.: Esrâb) Çekirge ve balık yumurtası. * Sığır sürüsü.

Sirbal
(C.: Serâbil) Gömlek, kamis.

Sircin
Kurumuş davar tersi.

Sirdab
(C.: Seradib) Yer altında su soğutacak yer.

Sire
(C.: Sıyer) Koyun ağılı.

Siret
Bir kimsenin içi, hâli, hareketi, ahlâkı. * İnsanın tutmuş olduğu mânevi yol.

Siret-i hasene
Güzel ve iyi ahlâk.

Siret-ün nebi
Siyer-i Nebi veya Siret-i Nebi de denir. (Bak: İlm-i hadis, Siyer-i Nebi)

Sirhan
(C.: Serâhin) Vahşi hayvanlardan olan kurt.

Sirişk
f. Göz yaşı. * Ateş şeraresi.

Sirişt
f. Yaradılış, hilkat, huy, tabiat.

Sirişte
f. Yoğrulmuş, karıştırılmış.

Sirkat
(Serkat) Çalma. Hırsızlık.

Sirke-furuş
f. Sirkeci, sirke satan kimse. * Mc: Ekşimiş yüzlü kişi.

Sirkin
Kuru davar tersi.

Sirr
(C.: Esrar-Esirre) El ayasında ve alında olan hatlar. * Gizli nesne. * Cima etmek. * Zikir. * Hâlis. * En iyi, en faziletli.

Sirval
(c.: Serâvil) şalvar.

Sirve
(C.: Sirâ) Küçük ok. * Çekirge yumurtası.

Sisa
(C.: Sıyas-Sıyasâ) Köşk. * Kale. * Sığınacak yer. * Çulha mekiği. * Horoz mahmuzu. * Sığır boynuzu.

Sisa'
(C.: Seyâsi) Davar arkası. * Omuz başı.

Sismoğraf
Fr: Zelzelenin yerini, saatini, yön ve hızını kaydeden âlet.

Sistem
Fr. Bir bütün meydana getirecek şekilde, karşılıklı olarak birbirine bağlı unsurların hepsi. * İlimde bir bütün meydana getirecek esasların hepsi. * Bir nizâm dâiresinde çalışan takım. * Proğramlı çalışmak. * Manzume.

Sita'
Deve boynunda uzunluğuna olan alâmet. * Ev direği.

Sitad
f. Alma, alış.

Sitam
Kılıcın ağızı.

Sitan
f. Alan, alıcı. Can-sitan $ : Can alan.

Sitare
f. Yıldız, kevkeb.

Sitare-gân
Yıldızlar.

Sitare-i rahşân
Parlak yıldız.

Sitayiş
f. Övme, medhetme. Medih.

Sitayiş-kâr
f. Medheden, öven.

Sitayiş-kârâne
Överek, medhetmek suretiyle.

Sitebr
f. Kalın, kaba, yoğun.

Sitem
f. Haksızlık, zulüm. * Nâzikâne çıkışma. * Eziyet, cefa.

Sitem-dide
(C.: Sitemdidegân) Zulme uğramış, haksızlık görmüş.

Sitem-keş
f. Zulme ve haksızlığa uğrayan. Zulüm çeken. Mazlum.

Sitem-kâr
(C.: Sitemkârân) f. Haksızlık ve zulüm yapan. Zâlim.

Sitem-reside
f. Siteme uğramış, zulme uğramış. Zulüm çekmiş.

Sitem-âmiz
f. Hâin. İnsafsız, haksız.

Sitiz
(Sitize) f. Kavga, cidal, çekişme.

Sitize-cu
f. Kavgacı.

Sitize-kâr
f. Kavgacı.

Sitr
(C.: Estâr) Örtü. * Perde.

Sitt
Hanım. (Aslı seyyidet iken muharref ve âmi arapçada sitt ve sitte olarak kullanılır.)

Sitte
Altı. (6) Altılık.

Sitte-i sevr
Güneş'in Sevr burcunda bulunduğu Nisan ayında fırtınalariyle meşhur olan altı gün.

Sittîn
(Sittûn) Altmış. 60

Siva
Başka, gayrı, diğer. Kasd. (Bak: Mâsiva)

Sivad
Gizli söz, sır.

Sivak
(C.: Süvük) Misvak. * Dişini yıkamak.

Sivar
(C.: Esvire - Esâvir-Suur) Bilezik.

Sivar-ı zerrin
Altun bilezik.

Sivcar
Tazı ve köpeğin boynuna halka geçirmek. Tasma takmak.

Sivil
Fr. Asker olmayan. * Başı bozuk. * Mülkî. * Tebdil-i kıyafetle gezen polis. * Medeni.

Siya'
Samanlı balçık.

Siyab
(Sevb. C.) Elbiseler, giyecek şeyler.

Siyabe
Kızlığın bozulması, bekâretin zâil olması.

Siyac
Dikenli duvar.

Siyadet
Seyyidlik. (Bak: Seyyid)

Siyafet
Kılıççılık sanatı.

Siyah
f. Kara, esved. * Zenci.

Siyaha
Suyun akması. * Oruç tutmak.

Siyahat
(Seyyehân - Siyâh - Süyuh) İbret, terehhüb ve ibadet için yer yüzünde gezip yürümek. (Dervişlerin seyahatı bundandır.)

Siyahbaht
f. Tâlihsiz, kara bahtlı.

Siyahfam
f. Siyah renkli.

Siyahkede
f. Kapkara yer.

Siyahkâr
(C.: Siyâhkârân) f. Günah işlemiş, suçlu.

Siyahlika
f. Kara yüzlü.

Siyahpuş
f. Siyahlar giymiş. Karalar giymiş. * Mâtemli, yaslı.

Siyahruz
f. Tâlihsiz, şanssız, bahtsız.

Siyahçerde
f. Esmer, karayağız olan.

Siyahî
f. Siyahla alâkalı. * Zenci. * Siyahlık, karalık.

Siyak
Söz gelişi, ifade tarzı. * Üslub, tarz, yol. * Sürmek, sevk. * Ruhun çıkması.

Siyak ve sibaka mülâyemet
Sözün evveline güzel bir netice, sonrasına iyi bir başlangıç olması.

Siyak-ı kelâm
Sözün gelişi, sevkediliş.

Siyakat
Binek hayvanını arkasından sürme.

Siyam
Oruç. (Bak: Sıyam)

Siyanet
Koruma, muhafaza, hıfz.

Siyaset
Memleket idare etme san'atı. Devlet idare tarzı. * Dünya ve âhirette necatlarına sebeb olacak bir yola, insanları irşad ile beşeriyetin salâhına çalışmak. * Diplomatlık. Politika. * Seyislik, at idare işleriyle uğraşma. (Bak: Hilafet)

Siyaseten
Siyaset bakımından, siyasî bakımdan.

Siyasiyyun
Politikacılar, siyasetçiler. Devlet idaresine çalışanlar.

Siyasî
Siyaset icabı olan. * Siyaset adamı. * Politik.

Siyat
(Savt. C.) Kırbaçlar, kamçılar.

Siye
Koyun yatağı.

Siyer
(Siret. C.) Tarzlar, gidişler, yollar.

Siyer-i enbiya
Peygamberlerin (Aleyhimüsselâm) hayatlarından ve onların ahlâkından bahseden kitap.

Siyer-i nebi
"Mevzuu Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) hayatı, ahlâkı ve yaşayışı olan, O'nun gaye ve cihanı irşad eden mesleğinden bahseden kitap.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ahvâl ve evsâfı, Siyer ve Tarih suretiyle beyan edilmiş. Fakat o evsaf ve ahvâl-i galibi, beşeriyetine bakar. Halbuki o Zât-ı Mübarek'in şahs-ı manevîsi ve mahiyet-i kudsiyesi o derece yüksek ve nuranidir ki; Siyer ve Tarih'te beyan olunan evsaf, o bâlâ kamete uygun gelmiyor, o yüksek kıymete muvâfık düşmüyor. Çünki: $ sırrınca: Hergün, hattâ şimdi de, bütün ümmetinin ibadetleri kadar bir azim ibadet sahife-i kemalâtına ilâve oluyor. Nihayetsiz rahmet-i İlâhiyeye, nihayetsiz bir surette, nihayetsiz bir istidat ile mazhar olduğu gibi, her gün hadsiz ümmetinin hadsiz duasına mazhar oluyor. Ve şu kâinatın neticesi ve en mükemmel meyvesi ve Hâlik-ı Kâinat'ın tercümanı ve sevgilisi olan o Zât-ı Mübarek'in tamam-ı mahiyeti ve hakikat-ı kemalâtı, Siyer ve Tarih'e geçen beşeri ahval ve etvâra sığışmaz. Meselâ: Hazret-i Cebrâil ve Mikâil, iki muhafız yâver hükmünde Gazve-i Bedir'de yanında bulunan bir Zât-ı Mübarek; çarşı içinde, bedevi bir arabla at mübâyaasında münâzaa etmek, bir tek şâhid olan Huzeyfe'yi şahid göstermekle görünen etvârı içinde sığışmaz.İşte yanlış gitmemek için; her vakit mahiyet-i beşeriyeti itibariyle işitilen evsaf-ı âdiye içinde başını kaldırıp, hakiki mahiyetine ve mertebe-i Risalette durmuş nurani şahsiyet-i maneviyesine bakmak lâzımdır. Yoksa, ya hürmetsizlik eder veya şüpheye düşer. M.)"

Siyer-i seniyye
Yüksek ahlâk ve yüksek vasıflar. Hazret-i Peygamberin (A.S.M.) yüksek ahlâk ve vasıflarına dair yazılan kitab.

Siyera'
İbrişimle karışık alaca bez.

Siyonist
(Kudüs'ün eski adı olan Sion. dan) Filistin'de bağımsız bir Yahudi devleti kurmak isteyen. Yahudi fikrinin taraftarı. Bir şeyi Yahudilerin gaye ve menfaatına göre değerlendiren. Yahudilik. * Yahudi dinine giren.

Siyy
Arz-ı Arabdan bir yer. * Çöl, sahra. * Benzer, misil.

Siyyan
(Siyy. C.) Birbirine denk ve eşit. Müsavi.

Siyyanen
Birbirine denk ve eşit olarak. Müsavi bir tarzda.

Siyye
Yay başı.

Skolastik
Lât. Kurun-u vustâda (Orta çağlarda) Hristiyan âleminde, papazların dinî görüşüne ve onların baskısı altındaki dinî fikirlerine göre yapılan tedrisat usulü.

Slogan
ing. Kısa ve te'sirli propaganda sözü.

Sofestaî
(Sevfestâi) Kâinatın yaratıcısını, Cenab-ı Hakkı kabul etmemek için herşeyi inkâr eden. Müsbet veya menfi hiç bir hükme varmayan, daima şüphe içinde kalmayı esas alan felsefi bir doktrinin (Septisizm) mensubu. Septik. Alemde hakikat namına hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safa, şiir ve edebiyatla eğlenen safsatacılar. (Bak: Sofizm)(..O Vahid-i Ehad'i kabul etmeyen ya nihayetsiz ilâhları kabul edecek veyahut ahmak sofestâi gibi hem kendini, hem kâinatın vücudunu inkâr edecek. M.)

Sofestâî
olumlu veya olumsuz hiçbir hükme varmayan kuşkucu felsefeci.

Sofi
Ehl-i tasavvuf. Riyazet ve nefisle mücahede ile hakikate ermeğe çalışan. Tarikata mensub, mânevi kemâlât için çalışan. * Yanıltıcı, safsatacı. (Bak: İşrakiyyun)

Sofizm
"Fr. Fls: Sofestaiye. Safsatacılık. Alemde hakikat olarak hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safâ ve şiir gibi şeylerle eğlenmeği tercih eden bâtıl bir meslek. İnâdiye, indiye ve Lâedriye ""Septizm"" adlarıyla üç kısma ayrılırlar. (Mesail-i İlm-i Kelâm'dan)"

Sohbet
"Konuşma, sevdiği kimselerle yapılan toplantı. * Birlikte oturup tatlı tatlı hakikat üzerine konuşmak.(Sohbet-i Nebeviye öyle bir iksirdir ki; bir dakikada ona mazhar bir zât, senelerle seyr ü süluka mukabil hakikatın envarına mazhar olur. Çünkü sohbette insibağ ve in'ikâs vardır. Malumdur ki; in'ikâs ve tebaiyyetle o nur-u âzam-ı Nübüvvetle beraber en azim mertebeye çıkabilir.Nasılki, bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. İşte şu sırdandır ki, en büyük veliler sahabe derecesine çıkamıyorlar. Hattâ Celâleddin-i Süyuti gibi, uyanık iken, çok def'a sohbet-i nebeviyeye mazhar olan veliler, Resul-i Ekrem (A.S.M.) ile yakazaten görüşseler ve şu âlemde sohbetine müşerref olsalar, yine sahabeye yetişemiyorlar. Çünki: Sahabelerin sohbeti, Nübüvvet-i Ahmediye (A.S.M.) nuriyle, yâni Nebi olarak onunla sohbet ediyorlar. Evliyâlar ise vefat-ı Nebeviden sonra Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ı görmeleri, velâyet-i Ahmediye (A.S.M.) nuriyle sohbettir. Demek Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın, onların nazarlarına temessül ve tezahür etmesi, velâyet-i Ahmediye (A.S.M.) cihetindedir; Nübüvvet itibariyle değil. Mâdem öyledir; nübüvvet derecesi, velâyet derecesinden ne kadar yüksek ise, o iki sohbet de o derece tefavüt etmek lâzım gelir.Sohbet-i Nebeviye ne derece bir iksir-i nurâni olduğu bununla anlaşılır ki: Bir bedevi adam; kızını sağ olarak defnedecek bir kasavet-i vahşiyânede bulunduğu halde gelip, bir saat sohbet-i Nebeviyeye müşerref olur, daha karıncaya ayağını basamaz derecede bir şefkat-i rahimaneyi kesbederdi. Hem câhil, vahşi bir adam, bir gün sohbet-i Nebeviyeye mazhar olur; sonra Çin ve Hind gibi memleketlere giderdi. Mütemeddin kavimlere muallim-i hakaik ve rehber-i kemâlât olurdu. S.)"

Sohbet-i ihvan
Din kardeşleri ile faydalı hakikatlar üzerine sohbet etmek.Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm buyurmuştur ki: Üç şey müstesna, dünyada rahat yoktur:1- Tilâvet-i Kur'an2- Münacat-ı Rahman3- Sohbet-i İhvan.

Sokrat
eski bir filozof.

Solcu
(Bak: Ashab-ı Şimal)

Sorguç
Başa takılan tuğ. * Bazı kuşların tepelerinde bulunan tüyden süs.

Sosyal
Fr. İçtimaî. Cemiyete ait.

Sosyalist
Fr. Sosyalizm taraftarı olan.

Sosyalizm
"Fr. İktisadî teşebbüsleri ve teşekkülleri devlete vermek isteyen görüş. İştirakiyecilik. Güya, herkese müsavi mal verme esasını idare sisteminde yerleştirmeyi ve mal birliğini iddia eden ve insan fıtratına zıt olarak hürriyetleri daraltıcı ve din aleyhdarı bir sistem. Serserilere, zenginlerin mallarını mübah edip isyâna sevkeden ve ehl-i nâmusun ahlâkını yıkarak fuhşiyatı teşvik eden bir bâtıl anlayış. (Sosyalizm nazariyesinin nâşirleri komünistlerdir.) (Bak: İktisad, Kapitalizm, Komünizm)(Tabaka-i avâmın intibahiyle ve galebesiyle tezahür eden tam sosyalizm ve bolşevizm düsturları, bizim daha ziyade işimize yaradığı için, o sosyalizm düsturlarını kabul ettiğimiz halde, senin vaziyetin bize ağır geliyor. Prensiplerimize muhalif düşüyor. Onun için sana verdiğimiz sıkıntıdan şekvâya ve küsmeye hakkın yoktur?Elcevap: Hayat-ı içtimâiye-i beşeriyede bir çığır açan, eğer kâinattaki kanun-u fıtrata muvâfık hareket etmezse; hayırlı işlerde ve terakkide muvaffak olamaz. Bütün hareketi şer ve tahrip hesabına geçer. Mâdem kanun-u fıtrata tatbik-i harekete mecburiyet var; elbette fıtrat-i beşeriyeyi değiştirmek ve nev-i beşerin hilkatındaki hikmet-i esasiyeyi kaldırmakla, mutlak müsavat kanunu tatbik edilebilir. Evet, ben, neseben ve hayatça avam tabakasındanım. Ve meşreben ve fikren, ""müsâvât-ı hukuk"" mesleğini kabul edenlerdenim. Ve şefkaten ve İslâmiyetten gelen sırr-ı adalet ile, burjuva denilen tabaka-i havassın istibdat ve tahakkümlerine karşı eskidenberi muhalefetle çalışanlardanım. Onun için bütün kuvvetimle adalet-i tâmme lehinde zulüm ve tagallübün ve tahakküm ve istibdadın aleyhindeyim.Fakat nev-i beşerin fıtratı ve sırr-ı hikmeti, müsâvât-ı mutlaka kanununa zıddır. Çünki Fâtır-ı Hakim, kemal-i kudret ve hikmetini göstermek için az bir şeyden çok mahsulât aldırır ve bir sahifede çok kitabları yazdırır ve birşey ile çok vazifeleri yaptırdığı gibi, beşer nev'i ile de binler nev'in vazifelerini gördürür.İşte o sırr-ı azimdendir ki: Cenab-ı Hak, insan nev'ini binler nevileri sünbül verecek ve hayvanatın sair binler nevileri kadar tabakat gösterecek bir fıtratta yaratmıştır. Sair hayvanat gibi kuvâlarına, lâtifelerine, duygularına had konulmamış; serbest bırakıp hadsiz makamatta gezecek istidat verdiğinden, bir nevi iken binler nevi hükmüne geçtiği içindir ki, Arzın halifesi ve kâinatın neticesi ve zihayatın sultanı hükmüne geçmiştir.İşte nev-i insanın tenevvüünün en mühim mâyesi ve zenbereği; müsabaka ile hakiki imanlı fazilettir. Fazileti kaldırmak, mahiyet-i beşeriyenin tebdiliyle, aklın söndürülmesiyle, kalbin öldürülmesiyle, ruhun mahvedilmesiyle olabilir. L.)"

Sosyoloğ
Fr. İçtimaî bilgilerle uğraşan, toplu insan yaşayışı ve onların idare işlerinde bilgi sahibi olmaya çalışan. İçtimaiyatçı.

Spiker
ing. Konuşmacı. Radyo programlarını takdim eden, haber bültenlerini okuyan kişi.

Spiritualizm
Fr. Fls: Ruh gibi maddî olmayan varlıkları kabul eden görüş ve düşünüş. Ruhiyatçılık.

Staj
Fr. Mesleki bilgisini artırmak maksadıyla başka birinin nezareti altında yapılan çalışma.

Stajyer
Fr. Staj yapan kimse.

Strateji
yun. Askeri sevk ve idare ilmi, sevk-ul-ceyş.

Stratosfer
Fr. Atmosferin ortalama 30 km. kalınlığındaki ikinci tabakası.

Su'
Kötülük. * İyi olmayan. Kötü, fena.

Su'ban
(C.: Saâbin) Büyük yılan. Ejderha. * Koz: Semanın kuzey yarım küresinde bulunan Tinnîn Burcu'nun çevirdiği büyük kavisin ortasında ve küçük ayı dörtgeninin tam karşısında bulunan en parlak yıldız. (Alpha Draco)

Su'be
Yeşil başlı kertenkele.

Su'bub
(C.: Seâbib) Saf su akan yer.

Su'l
(C.: Süul) Devede sonradan çıkan küçük meme. * Koyunda küçük meme. * Asıl dişin yanında çıkan fazlalık diş.

Su'luk
(C.: Saâlik) Fakir. * Dilenci. * Serseri.

Su'n
(C.: Seâne) Yarısı kesilmiş kırba.

Su'r
(C.: Es'âr) Yiyecek, içecek artığı.

Su'rur
Ağaç sakızı parçası.

Su(y)
f. Cihet, yön, taraf. Semt. Yan.

Su-i ahlâk
Ahlâk kötülüğü. Allah'ın, peygamberin râzı olmayacağı işleri yapanın ahlâkı.

Su-i hal
Fena hareket tarzı. Kötü hal.

Su-i hareket
Kötü hareket, kötü iş.

Su-i hazm
Sindirim bozukluğu.

Su-i hulk
Kötü ahlâk. Dine, ahlâka yakışmayan fena ahlâklılık.

Su-i ihtiyar
Kötü arzu, fena istek.

Su-i istimâl
Kötüye kullanma. Eldeki nimeti veya fırsatı boşuna yahut kendi menfaatine kullanma.

Su-i kasd
Bir kimsenin aleyhinde tertib alma. * Adam öldürmeğe tertib alma. * Kötü kasd.

Su-i mizâc
Sıhhat bozukluğu, huy fenalığı.

Su-i niyet
Kötü ve bozuk niyet.

Su-i tedbir
Yanlış tedbir. Kötü yol. Tam düşünüşle, akıllıca hareket etmeyiş.

Su-i tefehhüm
Kötü anlayış. Yanlış anlama.

Su-i telâkki
Lâzım olduğu şekilde anlamama. Kötü anlayış. Kötü telâkki etme.

Su-i zan
Kötü zanna sahib olma, başkasının hareketini kötü zannetme.(Dördüncü hastalık su-i zandır. Evet insan, hüsn-ü zanna me'murdur. İnsan, herkesi kendisinden üstün bilmelidir. Kendisinde bulunan su-i ahlâkı, su-i zan saikasıyla başkalara teşmil etmesin. Ve başkaların bazı harekâtını, hikmetini bilmediğinden takbih etmesin. Binaenaleyh eslâf-ı izâmın hikmetini bilmediğimiz bazı hâllerini beğenmemek su-i zandır. Su-i zan ise, maddi mânevi içtimâiyâtı zedeler. M.N.)

Suada'
Sıkıntıdan dolayı uzun uzadıya solumak. * Ev ortası.

Suadî
Topalak otu.

Sual
İsteme. İstek. * Soru. Sorulan şey. * Dilencilik.

Sualât
(Suâl. C.) Suâller, sorular. İstemeler, istekler.

Sub'
(Bak: Sübu')

Suba (sabâ)
(C.: Esbâ) Gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.

Subabe
Kap içinde kalan su. * Bir nesnenin bakiyesi. Artık.

Subare
Taş.

Subat
(Bak: Sübât)

Subaşı
Şimdiki zabıta ve daha ziyade belediye memurlarının gördükleri işleri gören ve kasabaların idaresi başında bulunan memurun ünvanı idi.

Subbah
(Sâbih. C.) Yüzenler, yüzücüler (suda).

Subbûhun kuddûsün
"""Allah (C.C.) subbûhtur, kuddûstür. Zâtına ve sıfatına fena, noksan ve kusur yanaşamaz. Her zaman ve her dilde, her mahluk onu tesbih ve takdis eder."" gibi mânâları ifade eder."

Sube
At sürüsü. * Yirmi ile kırk arasında olan keçi sürüsü. * Kabın içinde kalan su. Artık su.

Subesu
f. Taraf taraf. Her tarafa. Her yanda.

Subh
Sabah vakti. Sabah. Tan vakti. Şafak zamanı.

Subh-u kıyamet
Kıyametten sonraki sabah. Kıyamet sabahı.

Subha
Sabah uykusu.

Subhdem
f. Sabah vakti.

Subhgâh
f. Sabah vakti. Tan yeri.

Subjektif
(Bak: Sübjektif)

Subr
Her cismin tek kenarı ve yoğunluğu. * Ufak taşlı yer.

Subre
Birikinti, yığın.

Subu'
Dinini terk edip başka dine girmek.

Subuhat
(Subha. C.) Secdeler ve cemal-i İlâhî nurları ve celal ve azamet-i İlâhiye. (Bak: Azamet, Cemal)

Sud
f. Kâr, faide, kazanç.

Sud'a
Deve ve koyun bölüğü.

Suda'
Baş ağrısı. * Rahatsız etme, sıkıntı verme, sıkma.

Suda-ger
f. Bezirgân, tüccar.

Suda-gerî
f. Ticaret.

Sudagî
Zülüfte olan nişan ve alâmet.

Sudah
Horozun ötmesi.

Sudam (sıdâm)
Hayvanların başında olan bir hastalık.

Sudd
Dağ.

Suddad
"(C.: Sadâyid) ""Sâm-ı ebras"" denilen kertenkele. * Suya varacak yol."

Sude
f. Ezilmiş, dövülmüş. Sürmüş, sürülmüş.

Sudeka
(Sadik. C.) Doğru ve hakiki dostlar.

Sudg
(C.: Esdâg) şakak. * şakaklardan sarkan saç.

Sudkan
(Sadîk. C.) Hakiki ve doğru dostlar. Sadîkler.

Sudmend
f. Kazançlı, faydalı, kârlı.

Sudre
Acem gömleği.

Sudud
Men'etmek, engel olmak.

Sudur
Olma, meydana gelme. Sâdır olma. * (Sadr. C.) Göğüsler, sadırlar.

Sueda
(Said. C.) Saidler. Allah'ın (C.C.) rızâsına erenler. Mes'ud olanlar.

Suf
(C.: Evsâf) Yün dokuma. Yünden yapılmış dokuma. * Yün, yapağı, ibrişim.

Sufar
Yürekte sarı suların toplanması.

Sufariye
Sarı asma adı verilen bir kuş.

Sufef
(Sofa. C.) Sofalar.

Suffa
(Suffe) Sofa, avlu. * Set. Seki.

Suffah
Enli uzun taş.

Suffe
Peygamberimizin mescidine bitişik yer, bekâr sahabelerin kaldığı mekân.

Sufi
(C.: Sufiyyun) Tasavvuf ehli. Sofu. Mutasavvıf.

Sufn
Çobanların dağarcığı.

Sufr
(Sıfr) : Bakır. Tunç.

Sufret
Sarı renk, sarılık. * Beniz solukluğu.

Sufrit
(C.: Safârit) Fakir.

Sufruf
Üzüm çöpü. * Hurma çöpü.

Sufuf
(Saf. C.) Saflar. Sıralar.

Sufun
(Süfun) (Sefine. C.) Sefineler. Gemiler.

Sufvan
Atın, üç ayak üzerine durup dördüncünün tırnağını yere dikip durması.

Sugra
(Suğra) Daha küçük, pek küçük. * Man: Hadd-i asgarın bulunduğu cümle. Birinci kaziyye. Küçük önerme. (Bak: Hadd-i asgar)

Sugre
(C.: Sügur) Göğüs çukuru. * Boğaz çukuru. * Gedik.

Sugur
Düşmana yakın hududlar, serhadler. * Mağara. * Ön dişler. * Ağızlar.

Sugv
Meyletmek, yönelmek, eğilme.

Sugvar
f. Kederli, acılı.

Suh
Duvar.

Suhaf
Akciğer veremi.

Suhan
f. Törpü.

Suhansera
(C.: Suhanserâyân) f. Ahenkli söz söyleyen.

Suhar
Umman kasabası. * Bir erkek ismi.

Suhare
Yağ kıkırdağı.

Suhd
(C.: Eshâd) Çocukla birlikte çıkan sarı su.

Suhen
(Sehun - Suhun) f. Söz.

Suhf
Akıl ve fikrin zayıf olması.

Suhk
Uzak olmak. * Cehennemde bir derenin adı. * Mahrumiyet.

Suhme
Karalık, siyahlık.

Suhnan
Sıcak, kızgın. * Sıcak gün.

Suhne
Kızgınlık. * Gözü yaşlı, dertli olmak.

Suhre
Maskara, gülünç, eğlenceli. * Zoraki iş gören, ücretsiz zoraki çalışan kimse ve hayvan.

Suhrekâr
f. Maskaralık yapan. Maskara.

Suhriyen
(Sıhriyya) Musahhar kılınan, hizmette çalıştırılan. * Gülünç olan.

Suhriyye
Maskaralık.

Suht
Haram mal, her nevi haram. * Yok eylemek. Gidermek. Bir şeyin kökünü kazımak (mânasına saht'dan alınmıştır. Haramın bereketi olmadığından hânumânlar yıktığı için suht denilmiştir.)

Suhte
f. Yanmış, tutuşmuş. Yanık. * (C.: Suhtegân) Softa. Medrese talebesi.

Suhub
(Sehâb. C.) Bulutlar.

Suhuf
(Sahife. C.) Sahifeler. * Bâzı Peygamberlere gelen sahife halindeki kitap.

Suhulet
"Kolaylık. (Bak: Sühulet)(...Senin küçük bahçeni halk ettiği gibi, cenneti dahi senin için halk edebilir ve halk etmiş ve sana va'd etmiş. Ve va'dettiği için, elbette seni onun içine alacak. Mâdem bilmüşahede görüyoruz; her senede, yeryüzünde, hayvanat ve nebatatın üçyüz binden ziyade enva'larını ve milletlerini, kemal-i intizam ve mizan ile, kemal-i sür'at ve sühuletle haşr edip, neşreder. Elbette böyle bir Kadir-i Zülcelâl, va'dini yerine getirmeye muktedirdir... M.)"

Suhun
(Sahne. C.) Sahneler.

Suhur
(Sahr. C.) Kayalar, büyük taşlar.

Suk
Çarşı, pazar. Alım satım yeri.

Suk'
Taraf, yön. * Nahiye.

Suk'a
Başın ortasındaki beyazlık.

Suka
Çarşı adamı, esnaf.

Suka'
Horoz sesi, horoz ötüşü.

Sukab
(Sukbe. C.) Delikler.

Sukata
Kırıntı, döküntü, artık.

Sukatahâr
f. Kırıntı, artık yiyen.

Sukataçin
f. Kırıntı, döküntü toplayan. Artık toplayan.

Sukaybe
Küçük delik, delikçik.

Sukb
(C.: Sükub) Delmek. * Yırtmak.

Sukbe
(C.: Sukub - Sukab - Sukabât) Delik.

Sukl(e)
Böğür. * Taraf, yön.

Sukm (sekam)
(C.: Eskâm) Zahmet, meşakkat. Hastalık, maraz.

Sukub
(Sukbe. C.) Delikler.

Sukuf
(Sakf. C.) Tavanlar, ev örtüleri. * Uzun ve sarkık şeyler. * Semavat.

Sukuf-u büyut
Evlerin damları.

Sukuk
şeriat mahkemesince verilen ilâmlar ve onda geçen tabirler.

Sukut
Düşme. Yukardan aşağıya birden iniverme. * Değerini kaybetme. Bozulma. * Devrilme. * Mahvolma. * Ahlâk bakımından alçalma. * Büyük bir vazifeden ayrılma. * Sarkma. * Çocuğun eksik veya ölü olarak doğması.

Sukut-u mutlak
Mânen iyice tefessüh etme, iyi hasletlerin tamamen kaybolması.

Sukut-ı hakk
Hakkın sukutu. Hakkın kaybolması.

Sukut-ı musammem
Düşmesi kararlaştırılmış. İktidardan düşürmek için hakkında karar alınmış.

Sukutiye
Paraşüt.

Sukve
Toprak kap.

Sukya
(Saky. den) Sulamak.

Sukî
Çarşı ve pazarla alâkalı. * Çarşılı, pazarlı.

Sulahfat
(C.: Selâhif) Kaplumbağa.

Sulb
Sert, katı. Taş gibi olan. * Omurga kemiği. * Sülâle, zürriyet.

Sulbiye
Nesebi hâlis olan.

Sulbiyet
Katılık, sertlik. Taş gibi olmak. * Cisimlerin katı hâli. * Mc: Duygusuzluk.

Sulbî
Birinin sulbünden gelme. Kendi evlâdı. Kendi oğlu.

Suleha
(Sâlih. C.) Salihler. Salâhiyetli, günah işlemeyen iyi insanlar. İlim ve amelde, ibâdet, taat ve takvâda terakki ve teâli eden büyük zâtlar.

Sulfato
(Sulfata) Fr. Kinin. Sıtma hapı.

Sulh
Barış. Uyuşma. * Muharebeyi terk için anlaşma. * Rahatlık.

Sulh-nâme
f. Sulh, barış kâğıdı.

Sulh-perver
f. Sulhçu. Dâimâ sulh ve sükun isteyen. Harp ve çarpışmak istemeyen. Barışsever.

Sulh-âmiz
f. Ara bulucu, barıştırıcı.

Sulhen
Sulh tarzında, barış yoluyla. Anlaşmak suretiyle.

Suliyy
Ateşin yanması.

Sulla'
(C.: Sıllâ) Enli yassı taş. * Ot bitmeyen mevzi.

Sullaa
Büyük, enli taş. * Ot yetişmeyen yer.

Sulsul
(C.: Salâsıl) Üveyik kuşu.

Sulsule
Havuz veya kap dibinde kalan su artığı.

Sult
(C.: Eslât) Büyük bıçak.

Sulta
Baskı, otorite.

Sultan
"Reis. İslâm Hükümdarı. Hâkimiyet sahibi. Padişah. * Allah. (C.C.) * Kuvvet, kudret ve hâkimiyet sâhibi. * Hükümdar âilesinden olan anne, kız gibi kadınlardan her biri. * Hüccet ve delil. * Kahr ve tegallüb mânasında masdardır. Her şeyin yavuz, şiddet ve satvetine denir. Kelimenin aslı ""selit"" olup, cem'i sultandır. Selit ise, zeytinyağının ismidir. Zeytinyağı kandilinin ışığıyla ışıklandırma yapıldığı gibi, padişâh ve vali dahi şule-i adl ve zabt ü ihtimamıyla memleketini tenvir etmek münâsebetiyle onlara da bu mâna ıtlak olunmuştur. (Kamus-u Okyanus'tan hülâsadır.)(Sultan-ı kâinat birdir. Her şeyin anahtarı O'nun yanında, her şeyin dizgini O'nun elindedir. Her şey O'nun emriyle halledilir. O'nu bulsan her matlubunu buldun, hadsiz minnetlerden, korkulardan kurtuldun. M.)(Bu gördüğün insanlar, Sultan-ı Ezelî'nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından, ziyadâr varlık âlemine çıkarılan mahluklardır. Sultan-ı Ezelî, bütün mevcudatı içinde biz insanları seçmiş. Ve emanet-i kübrayı bize vermiştir. Biz, haşir yoluyla saadet-i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. Dünyadaki işimiz de o saadet-i ebediye yollarını te'min etmekle re's-ül mâlımız olan istidatlarımızı nemâlandırmaktır. Ve şu azîm insan kervanına, bundan sonra Sultan-ı Ezelî'den risalet vazifesiyle gelip, riyaset eden benim. İ.İ.)"

Sultan reşad
(Mi: 1844-1918) Meşrutiyet devri Osmanlı Padişahıdır. Merhametli ve halim tabiatlı olan bu dindar ve abdestsiz gezmiyen padişah, Mevlevi Tarikatına bağlı idi. Boş vakitlerini Mesnevi okumakla geçirirdi.

Sultan selim han
(Bak: Yavuz Sultan Selim)

Sultan süleyman han
"(Hi: 900-974) Osmanlı Padişahlarının onuncusu, İslâm Halifelerinin yetmişbeşincisidir. Yavuz Sultan Selim Han'ın oğludur. Avrupa-vari bir kısım kanunlar yapılmasına vesile olduğundan Kanuni nâmı ile de tanınır. Padişahlık yılları Osmanlı Devletinin en haşmetli devri olup, Avrupa, Asya Osmanlıların emrinde idi. İstanbul payitahttı. Bir fikir vermek için o zaman İstanbuldaki eserlerden bir kaç misal vereceğiz. İlk olarak o zamanda yapılan bir sayıma göre: 485 câmi, 4494 mescid, 100 imâret, 417 kervansaray, 1653 ilk mekteb, 335 tekke, 4985 çeşme, 874 hamam, 743 kilise, onbir binden ziyade sokak ve cadde tesbit edilmişti.İstanbul böyle iken Avrupa'lı bir muharrir; Avrupa'yı şöyle anlatır: ""Avrupalılar bin sene banyosuz kaldı. Orta çağda pis ve kirli bulunmak bir faziletti. Bu çağlarda Avrupa baştan aşağı kaşınıyordu."""

Sultan-üd dem
Vücutta kanın galeyanı.

Sultan-ı mazlum
Mâsum, zulme uğramış sultan. (Bundan kinaye II. Abdulhamid Han'dır.)

Suluh
Sahte olmayıp geçer akçalar. Sağlam ve hakiki paralar.

Sulul
Bozulup fena kokmak.

Sum
Sarımsak.

Sum'
Pervane denilen kelebek.

Sum'a
İhlâssızlıktan çıkan, işitilsin ve bilinsin için yapılan iş, gizli riyakârlık.

Sumari
Dübür.

Sumat (sumt)
Susmak, sükut etmek.

Sume
Koyuna yapılan işaret ve nişan.

Sumluh
Kulak kiri.

Summ
İşitmez olanlar, sağır olanlar. Duymayanlar.

Summaki
Gayet sert, değerli ve parlak olan bir taş.

Sumnat
f. Kilise, puthane.

Sumsum
Çok katı olan.

Sumug
(Samg. C.) Zamklar.

Sumul
Sertlik, kuruluk, katılık.

Sumut
Susma, sükut. * Somurtma.

Sun'
Yapmak. * Eser, yapılan iş. * Te'sir. * Güzel iş yapmak.

Sun'-i bedi'
Güzel eser.

Sun'-i ilâhî
Cenab-ı Hakk'ın san'atı, eseri.

Sun'î
İnsan yapısı, uydurma, takma, sahte, yaradılıştan olmayan.

Sunafir
Her nesnenin hâlisi. Her şeyin iyisi ve doğrusu.

Sunan
Koltuk kokusu.

Sunbur
(C: Sanâbir) Demirden veya kalaydan olan ibriğin emziği. * Havuzun çevresine yapılan lüle ve oluk.

Sunuat
Yapılanlar. San'atlı yapılan şeyler.

Sunuf
(Sınıf. C.) Sınıflar. * Dereceler, mertebeler. * Nikablar, yaşmaklar. * Soylar, neviler.

Sunuf-i âliye
Yüksek sınıflar.

Suples
Fr. Yumuşaklık, esneklik.

Sur
f. Şenlik. Düğün. Ziyafet.

Sur'a
Bahadırlık, kahramanlık. * Güreşçilik.

Sur-na(y)
f. Zurna.

Sur-name
(Suriye) f. Edb: Düğün, ziyafet, şenlik gibi halleri tasvir için yazılan yazılar.

Sur-naî
f. Zurnacı.

Suraa
Pehlivan ve bahadır kimse.

Surah
f. Delik. Gedik.

Surahi
Su şişesi, sürahi.

Suram
Zillet ve hastalık. * Emzikten son çıkan süt.

Sure
Kur'an-ı Kerim'in 114 bölümünden her biri. * Derece. * Duracak yer. Menzilet. * Şeref ve şan. * Güzel inşa edilmiş bina. Sur. * Refi'. * Alâmet, nişan.

Sured
(C.: Surdân) Göçgen adı verilen küçük kuş. * Davar arkasında yanırdan olan beyazlık.

Surencan
Şekil ve kabuğu kestaneye benzeyen bir ot kökü.

Suret
(C.: Sur - Suver) Biçim, görünüş. * Kılık. Tarz. * Yol. Gidiş. Hal. * Tasvir. Dıştan görünen şekil. * Çare.

Suret-i suud
Yükselme tarzı.

Suret-i tesviye
Hal çaresi.

Suret-i zaife-i vâhiye
Hakikatsız, saçma sapan zayıf suret ve vesvese.

Suret-perestlik
Bir şeyin dış görünüşüne ve tertibine önem verip, ruhuna ve mânasına kıymet vermemek. * Resimlere meftuniyet. (Bak: Sanem-perest)(Sanem-perestliği şiddetle Kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suretperestliği de men'eder. Medeniyyet ise, suretleri kendi mahasininden sayıp Kur'ana muâraza etmek istemiş. Halbuki: Gölgeli gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki, beşeri zulme ve riyaya ve hevâya, hevesi kamçılayıp teşvik eder... S.)

Suret-ül asr
Kur'an-ı Kerim'in yüzüçüncü suresi.

Suret-ül infitar
Kur'an-ı Kerim'de seksenikinci Sure olup Mekkidir.

Suretbend
f. Tasvir yapan. Resimci.

Sureten
Suret itibariyle, suret olarak, görünüşte. Sanki.

Suretger
f. Suret yapan, resim çizen, ressam.

Suretperest
f. Görünüşe, surete çok kıymet veren. Esasa kıymet vermeyen. * Resimleri çok seven ve meftun olan. (Bak: Sanem-perest)

Suretpezir
f. Meydana çıkan, hâsıl olan, şekillenen.

Suretyâb
f. şekil bulan, suretlenen, meydana gelen.

Suretâ
Görünüşte. Zâhiren.

Surna-pa
f. Zürafa.

Surrad
Yağmuru olmayan ince bulut.

Surre
(C.: Surer) Para kesesi, para çıkını. * Hac zamanında İslâm Devletinin pâdişahı tarafından fakir ve muhtaçlara dağıtılması için Mekke ve Medineye her yıl gönderilen para ve sâir şeyler.

Sursur
Büyük kuvvetli deve.

Surud
Soğuk yer.

Suruf
(Sarf. C.) Dilbilgisi kitapları, gramerler.

Suruh
(Sarh. C.) Köşkler, yüksek binalar.

Surî
Surete ait, görünüşe ait ve müteallik. Hakiki, ciddi ve samimi olmayan. Zâhirî.

Sus
Huy, tabiat, tıynet. * Buğday ve arpa biti. Hububata düşen kurt. Güve. * Miyan kökü.

Susen
f. Susam.

Susmar
f. Kertenkele denen küçük bir hayvan. Keler.

Sut
(C.: Suvâ-Esvâ) Yolda ve sahrada işaret için dikilen taş.

Sutu'
Yükselme, yukarı çıkma. * Belli olma. (Toz, koku v.b) yayılma.

Sutur
(Satır. C.) Satırlar, yazı dizileri.

Sutur-u hâdisat
Hâdiselerin satırları. Mânidar hâdiseler.

Sutur-u kâinat
Âlemdeki mânalar, kâinat satırları.

Sutur-ül gayb
Bizce bilinmeyen işler ve hâdiseler, mânalar.

Suubet
Zorluk, güçlük.

Suud
Mübarek. * Mübarek sayılan yıldızlar.

Suude
İyi addetmek. Mübarek saymak.

Suur
(Sivâr. C.) Bilezikler.

Suut
Enfiye.

Suva'
Sa' denilen ve ahkâm-ı İslâmiyede muteber olan ölçek. * Su içmek için kullanılan taş. Maşraba.

Suvab
(C.: Su'bân) Bit sirkesi.

Suvan (sıvân)
(C.: Esvine) Kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.

Suvar
(Bak: Süvar)

Suver
Boynuz. * (Suret. C.) Suretler.

Suveyda
(Bak: Süveyda)

Suvvam
(Sâim. C.) Oruç tutanlar.

Suy
Kurumak.

Suyuf
(Sayf. C.) Yaz mevsimleri.

Suz
f. Yanma, tutuşma. Ateş. Sıcaklık.

Suz-i ciğer
Ciğerin yanması. Ciğer yanıklığı.

Suzan
f. Yakan, yakıcı. Ateşli.

Suzen
f. İğne.

Suzende
f. Yakan. Yakıcı.

Suzenger
f. İğne yapan, iğneci.

Suzer
(C.: Suzerât) Necis, pis, murdar.

Suziş
f. Yakma. Yanma. * Dokunma, te'sir etme, etki yapma. * Büyük acı. Yürek yanması.

Suziş-i nihan
İçin için yanma. Gizli yanma.

Suzî
f. Yanma ile, tutuşma ile ilgili.

Sâ-i müselles
Üç noktalı sâ' harfi. (Se harfi de denir.)

Sâbi'
(Sabi'a) Yedi, yedinci.

Sâbi'aşer
Onyedinci.

Sâbian
Yedinci olarak.

Sâbig
(Sâbiga) Tam. Tafsilâtlı. Uzun. Bol.

Sâbih
Yüzen, yüzücü.

Sâbiha
(C.: Sâbihât) Gemi. * Yüzen.

Sâbihât
Yüzücü olanlar, yüzenler. Gemiler. * Ehl-i imânın ruhları. * Yıldızlar.

Sâbiî
yıldıza tapan.

Sâbiîyyûn
yıldıza tapanlar.

Sâbık(a)
Geçmiş. Önceki. * Zamanca veya rütbece ileride olan. * Eskiden işlenmiş suç.

Sâbık-ul beyân
Yukarıda söylenillmiş, zikri geçmiş.

Sâbıka-i mükerrere
Birden fazla suç işleme.

Sâbıkan
Bundan önce, evvelce.

Sâbıkîn-ı islâm
En evvel müslüman olan sahabeler. (Bak: Ashab-ı Suffa, Saff-ı evvel)

Sâbıkûn (sâbıkîn )
(Sâbık. C.) Sâbıklar. Öncekiler. Geçmişler.

Sâdî
Gülistan isimli ünlü eserin de yazarı olan hakîm bir zat.

Sâhib
(Sohbet. den) Sohbet edilen kimse. * Bir şeyi koruyan ve ona mâlik olan. * Bir iş yapmış olan. * Bir vasfı olan.

Sâhib-i arz
Devleti temsil eden zât.

Sâhib-i hayrât
Câmi, yol, çeşme vs. gibi hayırlı işler yapıp bırakmış kimse. Hayrat sâhibi.

Sâhib-i huruc
f. İsyan edip ayaklanarak idareyi ele geçirmiş olan kimse. * Büyük kahraman. * Şarktan zuhuru beklenen mehdi.

Sâhib-i hâne
Ev sâhibi. Sahib-ül beyt.

Sâhib-i imtiyaz
İmtiyaz sahibi.

Sâhib-i kemâl
Kemal sahibi, olgun insan.

Sâhib-i nun
(Sâhib-i Zünnun) Hz. Yunus Peygamber'in (A.S.) bir nâmı.

Sâhib-i tahric
(Bak: Tahric)

Sâhib-ül beyt
Ev sâhibi.

Sâhib-ül hut
Peygamber Hazret-i Yunus'un (A.S.) bir nâmı. (Bak: Yunus)

Sâhib-ül yed
Mal sahibi, malı elinde tutan kimse.

Sâhib-üs seyf
Kılınç sahibi. Maddeten kuvvetli olup, maddi cihad ile vazifeli olan.

Sâhib-üt tâc
Tâc, sâhibi, İncil'de mezkur Hz. Muhammed'in (A.S.M.) ismi.

Sâhib-üz zaman
Zamânın sahibi. Zamânında İnd-i İlâhide en makbul insan. Müceddid. *Mehdi-i zaman.

Sâhibat
(Sâhibe. C.) Kadın sâhibler.

Sâhibe
(Müe.) Bir şeyin sahib ve mâliki olan kadın.

Sâhibe-i cemâl
Güzellik sahibi kadın. Güzelliği olan kadın.

Sâhibe-i hâne
Ev sahibi kadın.

Sâhibet-ül beyt
Ev sâhibesi. * Kadın ev sâhibi.

Sâlik
(Sülûk. dan) Bir yolda giden. Belli bir yol tutup giden. * Bir tarikat yolunda olan.

Sâlikân
(Sâlik. C.) Sâlikler. Bir tarikata girmiş veya bir şeyhe bağlanmış kimseler.

Sâlikûn (sâlikîn)
(Sâlik. C.) Sâlikler. Sülûk edenler.

Sâlim(e)
Sağlam. * Sıhhatli. Sağ. Noksansız, eksiksiz. * Her türlü tehlikeden uzak olan. Emin ve korkusuz olan. * Gr: Kelimelerdeki harfler bozulmadan cemi' eki katılarak yapılan çoğul hali. Sâlimûn, sâlihât, sâdıkûn, sâdıkât gibi yapılan cemiler. * İçinde harf-i illet bulunmayan kelime.

Sâlimen
Sağ, sağlam ve sıhhatta olarak. * Emin olarak, emniyetle.

Sâlimîn
(Sâlim. C.) Sağ, sağlam ve sıhhatta olanlar. Sâlimler.

Sâlis(e)
Üçüncü. * Sâniyenin altmışta biri.

Sâlisen
Üçüncü olarak.

Sâlisât
(Sâlise. C.) Sâliseler. Sâniyenin altmışta biri kadar olan vakitler.

Sâlâr
f. Kafile veya kabile reisi. Baş. Başkan. Reis. En büyük âmir. Başkumandan.

Sâlâr-ı beyt-ül haram
Beyt-ül Haram'ın reisi ve başkumandanı olan Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm.

Sâlâr-ı rusül
Resüller kafilesinin reisi, kumandanı. Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm.

Sâmân
f. Servet. Zenginlik. * Rahmet. * Dinçlik. * Düzen, tertip. * Bir kimsenin varı-yoğu, serveti.

Sâmânsuz
f. Rahat ve huzuru bozan.

Sâni
herşeyi sanatlı yaratan Allah.

Sâni aşer
Onikinci.

Sâni'-i hakîm
Hikmet sâhibi olan yaratıcı. Allah (C.C.)

Sârık
(Sârıka) Çalan, hırsızlık yapan. Hırsız.

Sârıkane
f. Hırsız gibi, hırsızcasına.

Sîn
Çin. * Kirli olan ve kokan deve yünü.

Sînâ
bir dağ ismi.

Sît
Çatırtı, patırtı, gürültü. * Ün, şöhret, nam.

Sîv
f. Elma.

Sömestr
Fr. Okullarda bir ders yılının ayrıldığı iki dönemin herbiri.

Sûr
kıyamet borusu.

Sü'b
Akıl geri gelmek. * Gittikten sonra yine eski yerine dönmek, mekânına gelmek.

Sü'ban
(Bak: Su'ban)

Sü'lul
Meme başı. * Vücutta meydana gelen siğil, sivilce.

Sü'r
Arslanın bir kimseye hamle etmesi, saldırması.

Süac
Koyun avazı, koyun sesi.

Süal
Bir kabile ismi.

Süar
Ateşin harareti. * Çok acıkmak.

Süb'
Yedide bir.

Sübat
Dalgınlık. * Uzun dinlenme. * İstirahat zamanı. * Uzun uyku şeklinde olan baygınlık. Koma. * Dehir, zaman.

Sübata
Süprüntülük, virâne.

Sübaî
Yedi harfli, yedili.

Sübbet
İnsanın oturak yeri.

Sübbuh
Tesbih edilen (Allah. C.C.)

Sübe
On kişiden fazla olan erkek cemaatı. * Havuzun ortası.

Sübha
Çekilen tesbih, tesbih tânesi. * Duâ ve nâfile namaz.

Sübhakeş
f. Tesbih çeken.

Sübhan
Allah (C.C.)

Sübhanallah
Cenab-ı Hakk'ın mahlukatı ve eserleri karşısında duyulan hayret ve taaccübü ifade etmek için söylenir. Cenab-ı Hakkın zâtında, sıfâtında ve ef'alinde bütün kusurlardan münezzehiyetini ifade eder.(Sübhanallah ve Elhamdülillah cümleleri Cenab-ı Hakk'ı Celal ve Cemal sıfatlarıyla zımnen tavsif ediyorlar. Celal sıfatını tazammun eden Sübhanallah, abdin ve mahlukun Allah'dan baid olduklarına nazırdır.Cemal sıfatını içine alan Elhamdülillah, Cenab-ı Hakk'ın rahmetiyle abde ve mahlukata karib olduğuna işarettir. Meselâ: Biri kurb, diğeri bu'd olmak üzere bize nâzır şemsin iki ciheti vardır. Kurb cihetiyle hararet ve ziyayı veriyor. Bu'd cihetiyle, insanların mazarratlarından tâhir ve sâfi kalıyor. Bu itibarla insan, şemse karşı yalnız kabil olabilir, fâil ve müessir olamaz.Kezâlik, bilâteşbih, Cenab-ı Hak rahmetiyle bize karib olduğu cihetle Ona hamdediyoruz. Biz Ondan uzak olduğumuz cihetle Onu tesbih ediyoruz. Binâenaleyh, rahmetiyle kurbüne bakarken hamdet. Ondan baid olduğuna bakarken tesbih et. Fakat her iki makamı karıştırma. Ve her iki nazarı birleştirme ki, hak ve istikamet mültebis olmasın. Lâkin iltibas ve mezc olmadığı takdirde her iki makamı ve her iki nazarı hem tebdil, hem cem' edebilirsin. Evet, Sübhanallâhi ve bihamdihi her iki makamı cem'eden bir cümledir. M.N.)(Cenab-ı Hakkı şerikten, kusurdan, noksâniyetten, zulümden, acizden, merhametsizlikten, ihtiyaçtan ve aldatmaktan ve kemal ve cemal ve celaline muhalif olan bütün kusurattan takdis ve tenzih etmek mânası ile saadet-i ebediyeyi ve celal ve cemal ve kemal ve saltanatının haşmetine medar olan dar-ı âhireti ve ondaki cenneti ihtar edip delâlet ve işaret eder. Ş.) (Bak: Bakiyat-ı sâlihat)

Sübhanî (sübhaniye)
Allah (C.C.) ile alâkalı. İlâhî. Allah'a mahsus, Onun eserlerine âit ve müteallik. Allah'ın Sübhan sıfatına âid.

Sübjektif
Fr. Bilen akıl ile alâkalı. * Eşyanın hakikatına değil de ferdin düşünce ve duygularına dayanan. Şahsî görüşe göre olan. İndî, nefsî olan.

Sübjektivizm
Fr. Fls: Akıldan başka realite kabul etmeyen, yanlış bir nazariye.

Sübrut
(C.: Sebâriyet) Az. * Otsuz ve susuz yer. * Fakir adam.

Sübt
Ayıp.

Sübur
Helâk, helâket. Mahvolmak. * Men olmak, kovulup sürülmek.

Sübut
(Sebt. C.) Cumartesiler. Cumartesi günleri.

Sübutî
Varlığı kat'iyyen isbat edilene ait. Müsbet, isbatlı olan. (Bak: İman-ı bil-âhiret)

Sübüha
(C.: Sübühât) Nur. * Azamet, büyüklük.

Sübül
(Sebil. C.) Yollar, caddeler.

Süccad
(Sâcid. C.) Secde edenler.

Sücced
(Sâcid. C.) Secde edenler. Secde edip yere kapananlar.

Sücfe
Geceden bir saat.

Sücle
Karnın geniş ve büyük olması. Şişmanlık.

Sücre
(C.: Sücür) Yağmur suyundan biriken su.

Sücud
Secdeye varmak. Cenab-ı Hakk'ın huzurunda hiçliğini, aczini bilip teslimiyetle yere kapanıp duâ ve tesbih etmek. (Bak: Secde) * (Sâcid. C.) Secde ederek yere kapananlar, secde edenler.

Sücuf
(Secf. C.) Perdeler, örtüler.

Sücul
(Secl. C.) Büyük su kovaları.

Sücun
(Sicn. C.) Hapishaneler, zindanlar, ceza evleri. * Mc: Dünyanın sıkıntıları.

Sücv
Gece sükuneti, gecenin sessizliği. * Zulmet istikrarı.

Süda
Kendi kendine çobansız gezen hayvan. * Bir şeyi kendi kolayına bırakmak.

Süda'
Bir otun adı.

Südasî
Altılı. Altılık. Altı harfli.

Südd
Dağ. * Bulut. * Mâni, engel.

Südde
(C.: Süded) Kapı, eşik.

Süded
(Südde. C.) Kapılar, eşikler.

Südg
(C.: Esdâg) Göz ile kulak arası ve onun üzerine sarkan zülüf.

Süds
(Südüs) Altı kısımda bir kısım.

Süeba'
Esnemek.

Süeda
(Bak: Suedâ)

Süf'a
Kırmızılığa yakın olan siyahlık.

Süfae
(C.: Süfâ) Bir ot cinsi.

Süfal
Yavaş giden deve. Geç yürüyüşlü deve.

Süfeha
(Sefih. C.) Sefihler. İçkici, müsrif ve günahkâr kimseler.

Süfela
(Sefil. C.) Sefiller.

Süfera
(Sefir. C.) Sefirler, elçiler.

Süfera-yi ecnebiye
Yabancı devlet sefirleri. Yabancı devlet elçileri.

Süffar
(Sâfir. C.) Yolcular.

Süfl
Tortu, çöküntü.

Süfla
(Sâfil. den) Daha alçak, adi. * Günah ve basit işlere mahsus. * Kılıksız, kıyafetsiz.

Süfliyat
Fâni dünya ile alâkalı işler. Nefsâni, heva ve hevese tabi olan kimselerin işleri.

Süfliyyet
Alçaklık, bayağılık, âdilik.

Süflî
Aşağıda bulunan. * Alçak, pek aşağı olan.

Süfre
Sofra, mâide. * (C.: Süfür) Misafire yolda yemesi için hazırlanan azık.

Süfte
f. Delinmiş, delikli.

Süfte-guş
f. Kulağı delinmiş olan. Kulağı delik.

Süftece
(C.: Süfâtic) İçi kovuk boş cisim. * Bir yerden bir yere armağan olarak gönderilen şey. * Yol korkusundan emin olmak için tâcirlere borç olarak verilen para.

Süful
Alçaklık. * Alçaklığa meyil ve teveccüh etmek. Alçaklığa yönelmek.

Süfyan
" âhirzamanda gelen ve kendisi gibi münafıklara ""ulu önder""lik ederek dini yıkmaya çalışan dehşetli bir dinsiz, islâm deccalı."

Süfyan ibn-i uyeyne
(Bak: İbn-i Uyeyne)

Süfyan-ı sevrî
(Hi: 91-161) Büyük âlim ve müçtehidlerdendir. Kûfe'de doğmuştur.

Süfyanî
Süfyan'dan olan, Süfyan'a mensub, Süfyan'a müteallik. Zübdet-ül Buharî Tercemesine göre, Süfyanî: Müslümanlara kötülük eden, sefil, kötü, alçak olan kimse demektir.

Süfül
(C.: Esfâl) Her şeyin köpüğü ve tortusu. * Örtmek. * Yemek.

Süfün
(Bak: Sufun)

Süfüvv
Yürümeye ve uçmaya başlamak.

Süha
Bir yıldız ismi. Dübb-ü ekber (Büyük Ayı) yıldız kümesinden gözü kuvvetli olan kimselerin görebileceği en küçük yıldız.

Sühad
Uyanıklık.

Sühaf
Verem hastalığı.

Sühal
Çocuk doğunca beraber çıkan su. * Zayıf adamlar.

Sühale
Küçük tavşan.

Süham
Yabanda biten ot. * Yaz ısısı. * Sıcak yel. * Tegayyür, değişme. * Ziyan, zarar.

Sühan
f. Söz, kelâm. Kavl, lâfz.

Sühan-dân
f. Güzel söz söyleyen.

Sühan-fehm
f. Sözün, kelâmın değerini takdir eden.

Sühan-gû
f. Söz söyleyen, söz söyleyici.

Sühan-güzar
f. Güzel konuşan, güzel söz söyleyen.

Sühan-perdaz
f. Güzel ve düzgün söz söyleyen.

Sühan-pira
f. Süslü konuşan, süslü söz söyleyen.

Sühan-rân
f. Güzel söyleyen, güzel konuşan.

Sühan-senc
(C.: Sühansencân) f. Hesaplı ve ölçülü konuşan, lüzumsuz konuşmayan.

Sühan-ver
f. Fasih bir şekilde ve düzgün konuşan.

Sühan-ârâ
f. Düzgün ve güzel söz söyleyen.

Sühan-çin
f. Söz getirip götüren, söz toplayan, dedikoducu.

Sühan-şinas
f. Söz bilen, sözün kıymetini takdir eden.

Sühbe
Derin.

Süheyl
Kolay, uygun ve yumuşak. * Semânın güney tarafında ve Yemenden daha iyi görülen bir yıldız adı. (Bunun için buna Süheyl-i Yemâni denir. Kuzey kutup yıldızının naziri, benzeridir.)

Süheyla
Yumuşak huylu kadın.

Sühl
Eşeğin göğsünden çıkan hırıltı.

Sühme
Nasip. * Hısımlık, akrabalık, karâbet.

Sühnun
Rüzgârın ve yağmurun evveli.

Sühre
Seher vaktinin evveli. * Fecr-i kâzib zamanı.

Sühud
Uyanıklık.

Sühuh(a)
Dökülmek. * Semiz ve besili olmak.

Sühuk
Kaftanın eskimesi.

Sühuk(e)
Şiddetli rüzgâr. Katı yel.

Sühulet
Kolaylık. Kolaylık vasıtası. * Yavaşlık. Nâzik muamele. * Elverişli. Kullanışlı. * Paraca kolaylık. (Bak: Suhulet)

Sühulet-bahş
f. Kolaylık veren. Kolay kullanılan. Pratik.

Sühum
Demirci çekici.

Sühumet
Akrabalık, hısımlık.

Sühunet
Sıcaklık, hararet. Hararet derecesi.

Sühur
Uyanık olmak.

Sühve
Yumuşak. Sükun, sessizlik.

Sühâ
pek küçük görünen bir yıldızın ismi.

Sühüd
Uyanıklık.

Sükala'
(Sakil. C.) Ağırlar. Kabalar. Çirkinler. Sözü sohbeti çekilmeyen kimseler.

Sükara
(Sekren. C.) Sarhoşlar.

Sükat
Yüksek yerden düşen nesne.

Sükk
Meşhur bir Arap tabibin adı. * Ağzı ve dibi dar olan kuyu.

Sükker
şeker.

Sükkerî
şekerden yapılma tatlı. * Şekerle alâkalı.

Sükkân
(Sâkin. C.) İkamet edenler, oturanlar. * Gemi kuyruğu.

Sükkân-ı belde
Şehirde oturanlar. Şehir sâkinleri.

Sükkân-ı hâne
Evde oturanlar. Hâne sâkinleri.

Sükl
Kadının çocuğunu kaybetmesi.

Sükn
Yolun ortası.

Sükna
Oturacak yer. Mesken.

Sükne
Kuş sürüsü. * Boyna takılan heykel ve halka. Boyna vurulan demir.

Sükte
Çocukları avutup susturmada kullanılan şey.

Sükub
(Sekub) Kendi kendine dökülen su. Suyun dökülmesi.

Sükuk
(Bak: Sukuk)

Sükul (sâkil)
Evlâdı ölüp yalnız kalan kadın.

Sükuredyun
Yaban sarmısağı.

Sükûn
Durgunluk. Sâkin olmak. Hareketsizlik. * Dinmek, kesilmek. * Gr: Bir harfin (a,e,i,o) okunmayıp yalnız ses vermesi, harfin harekesiz olarak kendi sesi ile okunması. (Bak: Cezm)

Sükûn-i dem
Soğukkanlılık.

Sükûn-i mu'tadî
Her zamanki sessizlik.

Sükûnet
Vakarlılık, ciddiyet. * Durgunluk. Rahatlık. * Hareketsizlik.

Sükûnetgâh
f. Dinlenme yeri. * Mc: Kabir, mezar.

Sükûnetperver
f. Dinlendirici, rahatlandırıcı.

Sükûnetyâb
f. Durgunlaşan, sükûnet bulan, duran.

Sükût
Susma. Konuşmama.

Sükût-i istifham
İstifham sessizliği.

Sükûtî
Sessizlikte olan. Çok ses çıkarmayan. Az konuşan.

Sülae
Hurma yaprağının, başında olan dikeni.

Sülah
Necis, pis.

Sülal
İshal olmak.

Sülale
Soy, sop. Bir kimsenin soyu.

Sülale-i tâhire
Temiz sülale olan Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) soyu.

Sülam
El arkası.

Sülama
Parmak kemiği. * Küçük içi boş kemik.

Sülas
Akıl gitmek. * Delirmek.

Sülasa'
Salı.

Sülasî
Üçlü. Üçe mensub. * Gr: Harf-i aslîsi üç harf olan kelime.

Sülasî mezid
Esası, kelime kökü üç harften ibaret olduğu halde, başka harfler ilâvesiyle, başka masdar teşkil edilmiş olur. Aslı üç harfli masdar demektir.

Sülasî mezidün fih
Gr: Zaid harf almış ve kökünde üç aslî harf bulunan kelime.

Sülasî mücerred
Gr: Üç harfli aslî kelime kökü.

Sülehfat
(C.: Selâhıf) Kaplumbağa.

Sülek
(C.: Sülekân) Keklik kuşunun erkeği. (Müe: Süleke)

Süleyman (a.s.)
"Beni İsrail Peygamberlerindendir. Davud (A.S.) ın oğludur. Babasının vasiyyeti üzerine Beyt-ül Makdisi yedi senede inşa ettirdi. Kudüste büyük bir hükümet sarayı yaptırdı. Şark ve garb melikleri kendisine itaate geldiler. Kırk sene hem peygamberlik, hem padişahlık yaptı. Beni İsrailden Yahuda ve Bünyamin oğulları kendi hâkimiyeti altındaydılar. Diğer on kabile diğer İsrail Devletini teşkil ettiler. Yahuda Devleti Süleyman (A.S.) oğulları elinde ve merkezi Kudüs idi. (Bak: Belkıs, Davud)(Hazret-i Süleyman Aleyhisselâm, cin ve şeytanları ve ervah-ı habiseyi teshir edip, şerlerini men' ve umûr-u nâfiada istihdam etmeyi ifade eden şu âyetler: $ ilâ âhir... $ ilâ âhir... âyetiyle diyor ki: Yerin, insandan sonra, zişuur olarak en mühim sekenesi olan cin, insana hizmetkâr olabilir. Onlara temas edilebilir. Şeytanlar da düşmanlığı bırakmaya mecbur olup, ister istemez hizmet edebilirler ki Cenab-ı Hakk'ın evamirine musahhar olan bir abdine, onları musahhar etmiştir. Cenab-ı Hak mânen şu âyetin lisan-ı remziyle der ki: ""Ey insan! Bana itaat eden bir abdime cin ve şeytanları ve şerirlerini itaat ettiriyorum. Sen de benim emrine musahhar olsan, çok mevcudat, hattâ cin ve şeytan dahi, sana musahhar olabilirler.""İşte beşerin, san'at ve fennin imtizacından süzülen, maddi ve manevi fevkalâde hassasiyetinden tezahür eden ispirtizma gibi celb-i ervah ve cinlerle muhabereyi şu âyet, en nihayet hududunu çiziyor ve en faideli suretlerini tâyin ediyor ve ona yolu dahi açıyor. Fakat şimdiki gibi; bazan kendine emvat nâmını veren cinlere ve şeytanlara ve ervâh-ı habiseye musahhar ve maskara olup oyuncak olmak değil, belki tılsımat-ı Kur'aniye ile onları teshir etmektir, şerlerinden kurtulmaktır. S.)"

Süleyman çelebi
"İlk mevlid yazan ve bunda en çok muvaffak olan ehl-i velâyet bir zât olup, hicri 780'de Bursa'da vefat etmiştir. ""Vesilet-ün Necât"", meşhur mevlid kitabının esas adıdır."

Süleymanvârî
Süleyman aleyhisselâm gibi.

Sülfe
Kişinin aceleyle hazırladığı yemek.

Süllaf
(Selef. C.) Selefler. Önce gelip geçmiş olanlar.

Sülle
Cemaat, topluluk, çok cemaat. * Çok para.

Süllem
Merdiven, basamak. * Derece. * Tıb: Kulağın içindeki içiçe daireler şeklinde olan boşluğun adı.

Sülme
Çatlak, gedik.

Sült
Hububattan buğdaya benzer bir tanenin adı.

Sülta
Uzun ok.

Sültah
Düz kaypak taş.

Süluc
(Selc. C.) Karlar.

Süluk
(Silk. den) Belli bir gruba girme. Bir yolu takib etme. Bir tarikata bağlanma. Mânevi terakki mertebelerinde devam etme.

Sülüs
Üçte bir. Üç parçadan biri. * Bir yazı çeşidi.

Sülüsan
Üçte iki. Üç kısımdan iki kısım.

Sülüseyn
Üç parçada iki parça, üç kısımda iki kısım. Üçte iki.

Sülüsî
Sülüsle, yani üçte birle ilgili. * Bir yazı sitili.

Süm
f. Dört ayaklı hayvanların tırnağı.

Süm'a
(Bak: Sum'a)

Sümak
Hâlis, sâfi.

Sümame
(C.: Sümâm) Bir zayıf ot. * Cem etmek, toplamak, biriktirmek.

Sümanat
(C.: Sümâni-Sümâniyât) Bıldırcın kuşu.

Sümeniyye
Puta tapanlardan bir fırka.

Sümkat
Kızıl, kırmızı, ahmer.

Sümm
Kumaş. * Şey. * Atıf harflerinden bir harf.

Sümmak
"Türkçede ""tadım"" denilen ekşi taneler."

Sümme
Bir tutam ot.

Sümmeha
Yalan ve bâtıl nesne. * Yer ile gök arası. * Her tarafa dağılıp gitmek.

Sümmet-tedarik
Sonradan, başka yerlerden tedarik edilmiş olan. Sonradan düşünülmüş, uydurulmuş.

Sümn
Sekizde bir.

Sümne
Kadınların şişmanlamak için kullandıkları bir ilâç.

Sümpare
Zımpara.

Sümr
Mal.

Sümre(t)
Esmerlik, karayağızlık.

Sümu
Yücelik, yükseklik.

Sümud
Taganni eylemek. * Eğlenmek. * Kibirlenip somurtmak. * Kafa tutmak. * Sersem olmak.

Sümuh
Atın yorulduğunu bilmeden yürümesi.

Sümuhat
El açıklığı, cömertlik.

Sümuk
Yüce olmak, yükselmek. * Uzamak.

Sümul
Kaftanın eskimesi, elbisenin yıpranması.

Sümum
(Semm. C.) Zehirler, ağular.

Sümut
(Simt. C.) Taburlar, saflar. * Diziler, sıralar.

Sümün
Sekizde bir.

Sümür
Gümüş.

Sümüvv
Yücelik. Yükseklik.

Sünat (sinât)
(C.: Sünut Esnât) Sakalı olmyaan veya bir maktar çenesinde olup başka yerinde olmayan köse kimse.

Sünaî
İkili. * Gr: Aslî harfi iki harf olan kelime.

Sünbade
f. Zımpara.

Sünbazih
Zımpara.

Sünbe
Suret.

Sünbük
(C.: Senâbik) At, eşek gibi tek tırnaklı hayvanların tırnağı.

Sünbüle
Başak.

Sünbülât
(Sünbül. C.) Sünbüller, başaklar.

Sündüs
Sırmadan kabartma deseni. Eski bir çeşit ipekli kumaş. Parlak renkli, çiçekli, işlemeli, nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaş. Altun veya gümüş tellerle işlemeli ve nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaşlardan biri.

Sündüs-misal
f. Sündüsten yapılmış gibi.

Sündüsî
Sündüsten yapılmış.

Sünen
Sünnetler. * Ehl-i hadis ıstılahında: Ahkâm hadislerine Sünen tâbir edilir. (Bak: Kütüb-ü sitte, Sünnet)

Sünen-i ebu dâvud
(Bak: Kütüb-ü sitte-i hadisiyye)

Sünepe
Miskin, mıymıntı. Üstü başı kirli, pis.

Sünnet
Peygamberimizin sözleri ve hâlleri.

Sünnet-i gayr-ı müekkede
Peygamber'in (A.S.M.) ibadet maksadıyla ara-sıra yapmış olduğu ameldir.

Sünnet-i müekkede
Peygamberin (A.S.M.) devam edip pek az terk buyurmuş olduğu sünnettir.

Sünnet-i seniyye
Hz. Peygamber'in (A.S.M.) sözlerine, emirlerine ve harekâtına dâir en yüksek ve kıymetli hâller, tavırlar, hareket düsturları.(...İşte O Zâtın şefaatı altına girip ve nurundan istifade etmenin ve zulümat-ı berzahiyeden kurtulmanın çaresi: Sünnet-i seniyyeye ittiba'dır. L.)

Sünnetullah
" yanlış olarak ""tabiat kanunları"" denilen ilâhî kanunlar."

Sünnî
Sünnet ehlinden olan kimse. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) izinden giden, bütün düsturlarını Şeriat-ı İslâmiyeden alan, Ehl-i Sünnet denen ve Fırka-i Nâciye ismiyle yâdedilen zümreden olan.

Sünud
Dayanmak, güvenmek, itimad.

Sünuh
(C.: Sünuhat) Çok düşünmeden akla ve kalbe gelen mânâ. * Zuhur etmek. Vaki olmak. * Sözü kinâye ve târiz ile söylemek. * Kolay olmak. * Birini güçlüğe düşürmek.

Sünuh (senâha)
Fâsid ve mütegayyer olmak. Bozulmak ve değişmek.

Sünuhat
(Sünuh. C.) Kalbe gelen mânalar, doğuşlar. (Bak: Sâniha)

Sünun
(Sene. C.) Seneler, yıllar.

Sünusî
"(Seyyid Muhammed bin Ali) (Hi: 1206 - 1276) Şâzelî (Şazilî) Tarikatının sonradan teşekkül eden kollarından birisinin kurucusudur. Cezayir'in büyük velilerindendir. Memleketinin bir çok yerlerini ve Mekke-i Mükerreme'yi ziyaret etmiş; Mısır'da, Bingazi'de tederrüsle iştigal etmiştir. Bingazi'de zaviye te'sis etmiş, ibâdette ve tedriste bir çok hizmetleri ile büyük çapta muvaffak olmuştur. Vefatından evvel bir mağarayı makarr ittihaz etmiş, dâr-ı bekaya irtihalinden sonra oğlu Muhammed Mehdi (Seyyid), halefi olmuştur. Muhammed Mehdi evlâd bırakmadığından kendisinden sonra meşihat seccâdesinde biraderzâdesi Seyyid Ahmed Es-sünusî bin Es-seyyid Ahmed-üş-Şerif bin Es-seyyid Muhammed Es-sünusî oturmuştur. Müşarünileyh Birinci Cihan Harbinin sonlarında Bingazi'den gelen Saltanat tebeddülünde son Osmanlı Padişahı VI. Mehmed Vahidüddin'in kılıç alayında yeni Padişaha kılınç kuşatmış olan son Sünusî şeyhidir. (R.A.) (Kamus-ul A'lâmdan)"

Sünya
İstisnadan bir isim.

Sünyan
(C.: Süniyye) Ednâ, alçak, rezil, kepâze.

Süpare
(Bak: Sipare)

Süpürde
f. Ismarlanmış, sipariş olunmuş. * Bırakılmış, verilmiş.

Sür'a
Evmek, acele etmek.

Sür'at
Çabukluk. Hız.

Sür'at-i infiâl
Çok çabuk gücenen, çabuk darılan.

Sür'at-i intikal
Çabuk anlayıp intikal etme. Kavrama çabukluğu.

Sür'at-i mümkine
Mümkün olan çabukluk.

Sür'at-i seyr
Gidiş hızı.

Sür'aten
Sür'atle, hemen, derhal, çabuk.

Sür'ub
Gelincik adı verilen hayvan.

Sür'uf
Yumuşak, hafif.

Süra
Gece seyri.

Süradik
(Serâdik) Saray perdesi. Padişaha mahsus sarayın veya çadırın perdeleri.

Sürag
f. İz, işaret, eser.

Süraka
"(Ebu Süfyan Sürâka b. Mâlik) Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, Hz. Ebu Bekir ile beraber hicret için Mekke'den çıktıklarında, Kureyş Rüesasının mühim bir mal mukabilinde onları öldürmek için gönderdikleri cesur bir adam olup, Hz. Peygamber'in mu'cizesiyle atının ayakları kuma saplanmış ve bu üç def'a tekerrür etmiştir. O vakit anladı ki elinden bir şey gelmez. ""El Aman!"" diyerek, Resulüllâh'ın duasına mazhar olmuş ve Mekke'nin fethinde şeref-i İslâmla müşerref olmuştur. Hz. Osman'ın (R.A.) hilâfeti zamanında, Hicri 24. senesinde vefat etmiştir."

Sürat
Her nesnenin üstü ve ortası.

Sürb
f. Kurşun, kalay. Kurşun ve kalay karışımı.

Sürbe
(C.: Süreb - Sürüb) Güruh, cemaat. * Yığın, küme. * Sürü. * Gidecek yer.

Sürcuce
Tabiat. * Tarikat.

Sürdah
(C.: Serâdih) Semiz etli dişi deve. * Ufak otlar yetişen yumuşak yer.

Sürdak
(C: Sürâdikat) Kapıya asılan perde ve çardak. * Çadır. Bezden olan ev.

Sürde
Ekmeği yağla ıslamak.

Süreha'
(Sarih. C.) Saf ırklar.

Süreycî
"Bir demirci adı. (İyi kılıçları ona nisbet edip ""süreycî"" derler.)"

Süreyya
Ülker yıldızı, bir yıldız topluluğu.

Sürfe
f. Öksürük.

Sürh
Seri nesne.

Sürh-âb
f. Kırmızı su. * Mc: Kan veya şarap.

Sürha
Su yolu.

Sürhub
Uzun, tavil.

Sürhî
Kırmızılık, kızıllık.

Süriyye
(C.: Serâri) Cariye, odalık.

Sürm
Ön dişlerin dökülmesi.

Sürmüle
Tilkinin dişisi. * Sırtlanın dişisi. * Bir erkek ismi.

Sürpriz
Fr. Beklenilmeyen bir anda meydana gelen ve şaşırtarak insanı sevindiren veya üzen hâdise. Umulmadık şey.

Sürr
Yeni doğmuş çocuğun kesilmiş göbeği.

Sürrak
(Sârik. C.) Hırsızlar, sârikler.

Sürre
(C.: Sürer - Sürrât) Göbek.

Sürriyye
Sahibi tarafından başka yerde oturtulan cariye.

Sürrî
Göbekle alâkalı. Göbeğe ait.

Sürsur
Âlim ve akıllı kişi.

Sürtüm
Kap içinde kalan yemek artığı.

Sürub
Taşraya gitmek.

Süruc
(Serc. C.) Eyerler, at takımları.

Sürud
f. Terennüm. Şarkı, türkü.

Sürud-i hezar
Bülbül nağmesi.

Sürun
Kalça başı.

Sürur
(Serir. C.) Tahtlar. Yatacak yerler.

Süruş
(C.: Süruşân) f. Melek. * Cebrâil (A.S.)

Süryanî
Eski Suriye halkından. Sâmilerin Aramî kolundan ve garb kısmından olan ve bunların dininden olan.

Sürye
Gece seyri. * Ulaşmak, varmak.

Süryânî
eski bir kavim.

Sürü
Tar: Devşirme suretiyle alınan Hristiyan çocuklarının yüzer, yüzellişer, ikiyüzer veya daha fazla kişilik kafileler halinde sevkedilmeleri. Sürü adı verilen bu kafileler, sürücülerle muhafızların nezareti altında hükümet merkezine sevkedilirlerdi. (O.T.D.S.)

Süst
f. Gevşek, tembel, sölpük.

Süstî
f. Gevşeklik, uyuşukluk, tembellik.

Süta'
Nezle.

Sütahî
Oturak yeri büyük olan kişi.

Sütre
Perde. Örtü. Perdelenecek şey. * Namaz kılarken kıble cihetinde duvar ve sâir olmadığından, önden geçenlerin namaza zarar vermemeleri için, ön tarafa dikilen şey. (En az altmış cm. yükseklik)

Sütre-i beyzâ
Beyaz perde.

Sütre-i hadrâ
Yeşil perde.

Sütu'
Zâhir olmak, görünmek. * Yükselmek, yüksek olmak.

Sütude
(C.: Sütudegân) f. Övülmüş, medhedilmiş. * Övülüp medhedilmeğe değer.

Sütuh
f. Yorgun, bezgin. * Sıkıntılı, kederli. * Beceriksiz.

Sütun
f. Direk, amud, rükün. Silindir biçiminde destek. * Gazete veya kitap sahifelerinde yukarıdan aşağıya olan bölünmüş kısımlardan herbiri. Kolon.

Sütur
f. Binek ve yük hayvanı.

Süturbân
f. Hayvana bakan. Seyis.

Süturdân
f. Ahır.

Sütut
Zulmet, karanlık. * İnsanlara zahmet verenler.

Sütürde
f. Tıraş edilmiş. Yontulmuş.

Sütüre
f. Ustura.

Sütürg
f. Büyük, iri, muazzam.

Süva'
Geceden bir parça. * Nuh Aleyhisselâm'ın kavminin taptıkları put.

Süvaf
Fena, helâk, mahvolma. * Hayvanların ölümü.

Süvar
f. Ata binmiş. Binici.

Süvar olmak
Ata binmek. Yola çıkmak.

Süvarî
Atlı asker, atlı. * Gemi kaptanı.

Süvba'
Gittikten sonra yine dönmek.

Süver
(Sure. C.) Sureler.

Süveyda
Siyahlık.

Süveyda-ül kalb
"(Sevâd-ül kalb, Sevdâ-ül kalb) Kalbin ortasında varlığı kabul edilen siyah nokta. Kalbdeki gizli günah. Buna Habbet-ül kalb, Esved-ül kalb de denir. Kalbdeki basiret mahalli diye bilinir. Eskiden bir kısım muhakkikler, kalbin mezkur mahalline; Mahall-i ulum-u diniyye demişler. Ekseriyyetle mahall-i idrak ve basiret olarak kabul edilir. Bir kısım âlimler de ""Kalbin dahili olan akıldan ibarettir"" demişler. (Kamus)Kalbdeki bu mezkûr nokta: Kâfirler ve Allaha isyan edenler için şekavet ve günah, mü'minler için ise: Basiret ve idrak mahalli olarak bilinir."

Süveyş
Akdeniz'le Kızıl Deniz'i birbirine bağlayan büyük kanal.

Süvre
(C.: Sivere-Sire) Dişi sığır.

Süvüm
f. Üçüncü.

Süyu'
Suyun akması.

Süyuf
(Seyf. C.) Kılıçlar.

Süyuh
(Seyh. C.) Akarsular, nehirler, ırmaklar. * Çizgili elbiseler.

Süyul
(Seyl. C.) Seller.

Süyum
Emin, mahfuz.

Süyutî
(Bak: Celaleddin-i Süyutî)

Süyûtî
büyük bir fıkıh ve hadîs âlimi.

Sı'sıa
Sığınacak yer, sığınak, melce'. * Her nesnenin aslı. * Horozun baldırında çıkan fazlalık parmak.

Sı'v
Saat.

Sı'va'
Saat.

Sı'venn
Deve kuşunun erkeği.

Sıab
(Sa'b. C.) Güçlükler, zorluklar. Zor ve çetin şeyler.

Sıba'
Tulu etmek, doğmak. * Kalbin meyli.

Sıbag
(C.: Esbiga) Boya. * Yaradılış.

Sıbah
Güzel şeyler. Güzel olanlar. şule.

Sıbga
Boya, renk, levn. * Din, mezheb.

Sıbgatullah
Cenab-ı Hakk'ın dilediği tarz, manevî renk, biçim ve şekilde yaratması. İslâmî ahlâk ve karakteri halketmesi. * Allah'ın dini.

Sıbhal
Şişman, büyük keler. * Deve. * Kırba. * Câriye.

Sıbhale
Azası iri ve uzun olan.

Sıbr
(C.: Esbâr) Beyaz bulut. * Taraf, yön, cânip. * Çoğul, cemi.

Sıbt
(C.: Esbât) Torun.

Sıbteyn
İki torun.

Sıbtır
(C.: Sibetrât) Uzun, tavil. * Uzun boyunlu bir kuş.

Sıbyan
(Sabi. C.) Çocuklar, sabiler.

Sıdak
Kadın eşe verilen nikâh parası. Nikâh akçesi.

Sıdar
Küçük gömlek. * Başa örttükleri bez, baş örtüsü. * Devenin göğsünde olan nişan ve alâmet.

Sıddîk
Çok samimi, dâimâ doğruluk üzere ve Allah'a ve Peygamberine çok sâdık olan erkek. Sözü ile işi bir olan.

Sıddîka
Doğruluk ve samimiyette çok sâdık olan kadın. * Allah yolunda çok sâdık olan Hazret-i Aişe (R.A.) vâlidemiz ve Hazret-i Meryemin vasıf ve isimlerdir.

Sıddîkiyet
Sadâkat ve doğrulukta en ileri oluş. Çok sâdık olma hâli. Velilik mertebesinin nihâyeti. Peygamberlik mertebesinin bidâyeti olan makam. * Aşere-i Mübeşşere'nin birincisi ve ilk halife olan Hz. Ebubekir'in (R.A.) nâmı ve sıfatıdır. * Çok doğru olup, hiç yalan söylememek.

Sıddîkîn
Sıddık olanlar, Hazret-i Ebubekir (R.A.) gibi olanlar. Hazret-i Ebubekir (R.A.) gibi olanlar ve Onun izini takib edenler. Allah yolunun sadakatte en ileri olanları.

Sıdk
Doğru söz. Hakikata muvâfık olan. Bir şeyin her hususu tam ve kâmil olması. * Ahdinde sâbit olmak. * Peygamberlere mahsus en mühim beş hasletten birisi. * Kalb temizliği.(İslâmiyetin esası sıdktır. İmanın hassası sıdktır. Bütün kemâlâta îsal edici sıdktır. Ahlâk-ı âliyenin hayatı sıdktır. Terakkiyatın mihveri sıdktır. Âlem-i İslâmın nizamı sıdktır. Nev-i beşeri kâbe-yi kemâlâta îsal eden sıdktır. Ashab-ı Kiramı bütün insanlara tefevvuk ettiren sıdktır. Muhammed-i Hâşimî Aleyhissalâtü Vesselâm'ı meratib-i beşeriyenin en yükseğine çıkaran sıdktır. İ.İ.)

Sıdk u selâmet
Doğruluk ve selâmetlik için oluş.

Sıdk-ı cenan
Kalblerin sâdık oluşu, sadakatlı.

Sıdk-ı derun
Kalb temizliği.

Sıfat
Bir kimse veya şeyin hal ve vasfı, keyfiyeti. * Suret, çehre, yüz. Nişan, alâmet. * Bir şeyin keyfiyetini izah için kullanılan kelime.

Sıfat terkibi
"Sıfat tamlaması. Meselâ: ""Kâmil insan"" kelimeleri bir sıfat terkibidir. Burada Türkçe ifâdeye göre ""kâmil insan"" terkibinden birinci kelime sıfat (belirten), ikinci kelime ise mevsuf (belirtilen) dir. Farsça kâideye göre ""insan-ı kâmil"" diye söylenir."

Sıfat-ı ayniye
Sadece zâta mahsus olan sıfat. Zatî sıfat. Lafza-i Celalin sadece Cenab-ı Vâcib-ül Vücud olan Rabbimize mahsus olması gibi. (Bak: Sıfât-ı selbiye ve Sıfât-ı sübutiye)

Sıfat-ı semâiye
Gr: Kelimeye ait, kaideye, gramere uygun olmaksızın işitilmekle öğrenilen sıfat.

Sıffin
sahabeler arasında meydana gelen bir savaşın adı.

Sıffîn
"Hazret-i Ali (R.A.) ile Hazret-i Muaviye (R.A.) arasında vuku bulan muharebelere meydan olmakla şöhret bulmuştur. Sıffîn muharebesinde Hazret-i Ali'nin maiyyetinde 120.000 Hazret-i Muaviye'nin maiyyetinde 90.000 kişi vardı. Hazret-i Ömer'in (R.A.) oğlu Hz. Abdullah da şehid olanların arasında idi. Sıffîn vak'ası 110 gün sürmüş ve doksan muharebe olmuştur.(Hazret-i İmam-ı Ali'nin Vak'a-i Sıffîn'de, Hazret-i Muaviye'nin taraftarlariyle muharebesi ise, hilafet ve saltanatın muharebesidir. Yâni: Hazret-i İmam-ı Ali ahkâm-ı dini ve hakaik-ı İslâmiyeyi ve âhireti esas tutup, saltanatın bir kısım kanunlarını ve siyasetin merhametsiz mukteziyatlarını onlara feda ediyordu. Hazret-i Muaviye ve taraftarları ise; hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyeyi, saltanat siyasetleriyle takviye etmek için azimeti bırakıp, ruhsatı iltizam ettiler, siyaset âleminde kendilerini mecbur zannedip ruhsatı tercih ettiler, hatâya düştüler. M.)"

Sıfrid
(C.: Safârid) Toygar adı verilen küçük kuş.

Sıfsıl
Bir ot cinsi.

Sıftit (sıftât)
Kavi, kuvvetli, iri yarı, cesim kimse.

Sıfât
(Sıfat. C.) Sıfatlar, vasıflar.

Sıfât-ı adediye
Sayı sıfatları.

Sıfât-ı cemaliye
Lütuf ve merhamet ile daha ziyade alâkalı olan vasıflar. (Bak: Celâl)

Sıfât-ı fiiliye
Cenab-ı Hakk'a (C.C.) mahsus fiilî sıfatlar. (İhyâ, icad, in'âm, tasvir, tezyin, terzik... gibi)

Sıfât-ı hâssa
Hususi sıfatlar, şahsa ait sıfatlar.

Sıfât-ı ilâhiye
Allah'a aid sıfatlar. Kendisini ve mânasının zıddını Cenab-ı Hakk'a nisbet caiz olan vasıflar. (Rıza, Rahmet, Gazab... gibi)

Sıfât-ı işariye
İşaret sıfatları.

Sıfât-ı selbiye
"Cenab-ı Hakk'ın vahdaniyet, kıdem, beka, kıyam-ı binefsihi, muhalefetün-lilhavâdis gibi sıfatlarıdır. Mânalarında nefiy olduğu için ""Selbî"" denir. Meselâ: Vahdaniyet, çokluğun; kıdem, fâniliğin nefyi olduğu gibi. (Bak: Sıfât-ı zâtiye)"

Sıfât-ı sübutiye
"Cenab-ı Hakk'ın sıfatları: Hayat, İlim, Sem', Basar, İrade, Kudret, Kelâm, Tekvin sıfatları. Bunlara ""Sıfât-ı semaniye"" de denir."

Sıfât-ı zâtiye
(Sıfât-ı lâzime - Sıfât-ı vâcibe) Allah'ın zatından ayrılması mümkün olmayan ve zatına lâzım ve vâcib olan sıfatlar. * Tecvidde: Harflerin zâtından ayrılması mümkün olmayan sıfatlarıdır. (Bak: Sıfât-ı ayniye)

Sıfır
Hiç. Olmayan bir şeyin ismi. * Hiç bir sayı olmamak. * Müsbetle menfi ortası, eksi ile artının arası. * Fiz: Suyun donma derecesi.

Sıfır-ül yed
(Sıfr-ül yed) Mahrum, eli boş.

Sıgar
Küçükler.

Sıgar-ı nefs
Zelil ve hakir olma hali. Küçüklük, kıymetsizlik.

Sıgreb
Küçük dişler.

Sıhaf
(Sahfe. C.) Geniş düz kaplar.

Sıhhat
Sağlamlık. Doğruluk. Sağlık. * Edb: Sözün yanlış ve eksik olmamasıdır. (Sözün sağlamlığı diye tercüme edilebilen sıhhat-ı ifade: Bir ibarede zâf-ı te'lif, ta'kid, garabet, tetabu-u izafet, tekrar, tenafür, şivesizlik v.s. gibi kusurlar bulunmamakla tahakkuk eder...)

Sıhhiye
Sağlık ve hekimlik işleriyle uğraşan dâire. * Sağlık işleri.

Sıhhî
Sıhhata, sağlamlığa, doğruluğa dâir ve müteallik.

Sıhle
(C.: Sehil) Yoğun, büyük nesne.

Sıhna'
(Sıhnat) Balık yahnisi.

Sıhr
Damat yahut enişte. * Huk: Karı-kocadan biri ile diğerinin kan hısımları arasındaki akrabalık.

Sıhre
Kaynana, kayınvâlide.

Sıhriyet
Evlenmek suretiyle meydana gelen akrabalık.

Sıhriz
Kızıl hurma.

Sıhrî
Evlenmelerden meydana gelen akrabalık.

Sıhtit
Katı, şiddetli, şedid. * Çok yükselen toz. * Katıksız kavut denilen kavrulmuş un.

Sıhve
(C.: Sahevât) Dağ üstünde yapılan burc.

Sık'al
Suda ıslanmış kuru hurma.

Sıka'
Kadınların, kirlenmemesi için başörtülerinin üstüne örttükleri ikinci örtü.

Sıkke
Bağlamak, sağlamlaştırmak, muhkem etmek. * Ulaştırmak.

Sıkkif
Çok keskin sirke.

Sıklet
Ağırlık. Mânevi sıkıntı.

Sıkt
Ana karnından ölü olarak düşen çocuk. * Çakmaktan düşen ateş.

Sıky
Yer sulamak. Sulu ekin.

Sıla
Kavuşmak, ulaşmak, vuslat. * Âşıkın mâşukuna kavuşması. * Doğduğu yeri, hısım akrabayı gidip görme. * Bahşiş, hediye. * Gr: Cümlenin içinde ism-i mensub bulunmasıyla, dahil olduğu cümlenin evvelce mâlum olması iktiza eder. İçinde bulunduğu cümleyi sonradan gelen cümleye bağlamaya yarayan (edip, ederek, ederken) gibi fiil şekli rabt sigası.

Sıla'
Kebap. * Isınmak için yakılan ateş.

Sıla-i rahim
"Hısım akrabayı ve mü'minleri ziyaret etme, onlarla görüşme ve mektuplaşma; alâkayı devam ettirme. * Akrabanın kusurlarını affetme."

Sılah
"""Musâlaha"" mânâsına mastar."

Sılal
Yaş ot.

Sılame
(C.: Sılâmât) Bölük, cemaat, topluluk, fırka.

Sılat
(Sıla. C.) Sılalar. * Bahşişler, armağanlar, hediyeler.

Sıle
Bir şâire, yazdığı medhiye karşılığı olarak verilen para.

Sıll
(C.: Aslâl) Bir nevi ot. * Bir nevi yılan.

Sılle
(C.: Sılât) Vuslat, kavuşma. * Hediye, atâ.

Sılyane
(C.: Salayan) Bakla.

Sımad
Şişe tıpası.

Sımag
Ağızın bir tarafı.

Sımah
Kulak deliği, kulak.

Sımah-ı cân
Can kulağı.

Sımam
Tıpa. Şişe tıpası.

Sımame
Kan damarlarında tıkanıklık yapan kan pıhtısı.

Sıme
(C.: Sumem) Bahâdır, kahraman kimse. * Berk, muhkem nesne. * Büyük erkek yılan.

Sımlah
Kulak kiri.

Sımm
Belâ, âfet. * Arslan.

Sımme
Hâlis ve temiz.

Sımsam(e)
Keskin kılıç. * Kılıcın keskin olması.

Sımsım
(C.: Semâsım) Şişman ve etli adam.

Sımt
(C.: Sümut) Dizi. Dizilmiş şey.

Sınaat
(C.: Sanâyi') San'at, mahâret, ustalık.

Sınab
Hardal. * Hardal ve kuru üzümden yapılan bir cins kuru boya.

Sınaiyyat
(Sınâi. C.) Sanatla ilgili olan şeyler. * İnsan yapısı şeyler.

Sınar
Çınar.

Sınare
Demir iğ. * İğ başı. * Yay kabzası. * Kulak.

Sınaî
(Sınâiyye) San'atla ve sanayi ile alâkalı. * İnsan yapısı.

Sındid
(C.: Sanâdid) Baş, başkan, reis, ileri gelen.

Sınf
Söğüt yaprağı.

Sınn
Berd-i acûz günlerinden bir gün. * Seleye benzer bir nesnedir, içine ekmek koyarlar. * Deve sidiği.

Sınv
Dal, budak. Bir kökten çatallanan dallar. * İki kardeş. * Misil. Şebih, benzer. * Amca. * Oğul.

Sınvu ebî
Babamın kardeşi.

Sınıf
Kısım, bölüm, tabaka.

Sınıfî
Sınıfla alâkalı, kısıma ait.

Sır
(Bak: Sırr)

Sıraf (saruf)
Hayvanın kızmakla erkeğini araması.

Sıram
Hurma ve yemiş toplayacak vakit. * Toplanmış hurma ve yemiş.

Sırar
Devenin sütü çok olsun ve yavrusu emmesin diye emziğinin dibine bağladıkları ip.

Sırat
Etrafı hudutlu ve işlek cadde. Geniş yol.

Sırat köprüsü
"Cennet'e gidebilmek için herkesin üzerinden geçmeğe mecbur olduğu ve Cehennem üzerine kurulmuş olan köprü.(İ'lem Eyyühel Aziz! İnkılâblar neticesinde, her iki taraf arasında geniş geniş dereler husule geliyor. O dereler üstünde her iki âlemle münasebettar köprüler lâzımdır ki, her iki âlem arasında gidiş geliş olsun. Lâkin o köprülerin inkılâbat cinslerine göre şekilleri, mâhiyyetleri mütebayin; isimleri mütenevvi olur. Meselâ uyku âlemi, yakaza ile âlem-i misal arasında bir köprüdür. Berzah, dünya ile âhiret arasında ayrı bir köprüdür. Ve misal, âlem-i cismani ile âlem-i ruhanî arasında bir köprüdür. Bahar, kış ile yaz arasında ayrı bir nevi köprüdür. Kıyamette ise, inkılâb bir değildir. Pek çok ve büyük inkılâblar olacağından, köprüsü de pek garib, acib olması lâzım gelir. M.N.)"

Sırat-ı müstakim
"En doğru yol, İslâmiyet yolu. Hak yolu. Allah'ın râzı olduğu en doğru yol. Peygamberlerin, evliya ve sâlihlerin, sıddıkinlerin gittikleri meslek.(Sırat-ı müstakim, şecâat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsasından hasıl olan adl ve adâlete işârettir. Şöyle ki: Tegayyür, inkılâb ve felâketlere ma'ruz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdâs edilmiştir. Bu kuvvetlerin birincisi: Menfaatleri cezb ve celb için kuvve-i şeheviye-i behimiye. İkincisi: Zararlı şeyleri def' için kuvve-i sebuiyye-i gadabiyye. Üçüncüsü: Nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve-i akliye-i melekiyedir.Lâkin insandaki bu kuvvetlere şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edilmiş ise de, fıtraten tayin edilmemiş olduğundan bu kuvvetlerin her birisi, tefrit, vasat, ifrat nâmiyle üç mertebeye ayrılırlar. Meselâ: Kuvve-i şeheviyenin tefrit mertebesi, humuddur ki, ne helâle ve ne de harama şehveti, iştihası yoktur. İfrat mertebesi, fücurdur ki; nâmusları ve ırzları pâyimal etmek iştihasında olur. Vasat mertebesi ise iffettir ki, helâline şehveti var, harama yoktur.İhtar: Kuvve-i şeheviyenin; yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi füruatında da bu üç mertebe mevcuttur.Ve keza kuvve-i gadabiyyenin tefrit mertebesi, cebanettir ki, korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi, tehevvürdür ki, ne maddî ve ne manevî hiç bir şeyden korkmaz. Bütün istibdatlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecaattır ki, hukuk-u diniye ve dünyeviyesi için canını feda eder, meşru olmayan şeylere karışmaz.Ve keza kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi, gabavettir ki, hiç bir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi, cerbezedir ki, hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi ise; hikmettir ki, hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, ictinab eder...Hülâsa : Şu dokuz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl ve adalettir. Sırat-ı müstakimden murad, şu üç mertebedir. İ.İ.)"

Sıravari
f. Sıralı halde, sıra gibi.

Sırdaş
(Bak: Sırrdaş)

Sırf(e)
Sadece, yalnızca. * Sâfi ve hâlis şey. Karışık olmayan.

Sırhak
Çağırmak.

Sırkatibi
Eskiden hükümdarların yanlarında bulundurdukları hususi kâtib.

Sırm
(C.: Esrâm-Esârım) Ağaçtan yemiş düşürmek. * Ekin biçmek. * Cem'olmuş beytler.

Sırme
(C.: Sırm) Bulut parçası. * Deve ve koyun sürüsü.

Sırp
Yugoslavya'da yaşayan bir kavim adı. Veya o kavimden birisi.

Sırr
Şiddetli ateş veya soğuk.

Sırr-ı ehadiyet
Ehadiyetin sırrı, mânası, kuvvet ve te'siri.

Sırr-ı teklif
İnsanların dünyaya gelip, Allah (C.C.) tarafından vazifelendirilmelerinin hikmeti. Dünyaya gelip vazife sahibi olmanın sırrı. (Bak: Teklif)

Sırran
Gizli olarak, gizlice.

Sırrdaş
Birbirinin sırrını bilen. * Sır saklıyan.

Sırre
Soğuk rüzgâr. Şiddetli soğuk. * Şiddetli sayha, çığlık.

Sırrî
(Sırriyye) Sır ile, gizlilik ile ilgili.

Sırsır
Çekirgeye benzer bir hayvan.

Sıtat
Husumet, düşmanlık.

Sıvad-ı a'zam
(Bak: Sevad-ı a'zam)

Sıvar
(C.: Sirân-Asvire) Sığır sürüsü. * Misk kabı.

Sıyagat
Kuyumculuk.

Sıyah
(Sayha. C.) Bağırmalar, çığlıklar, haykırışlar, feryadlar.

Sıyah-ı mâtem
Mâtem feryadları.

Sıyal
(Sıyâlet) Saldırma, hamle etme, üzerine atılma.

Sıyam
(Savm. C.) Oruçlar. (Bak: Oruç, Ramazan)

Sıyan
Elbise saklama yeri, sandık.

Sıyanet
Koruma veya korunma. Himaye veya muhafaza.

Sıyar
(C.: Sirân-Asvire) Misk kabı. * Sığır sürüsü.

Sıyas(i)
(Sıysa. C.) Kaleler, kal'alar. * Köşkler. * Sığınacak yerler.

Sıydane
(C.: Saydân) Taş çömlek.

Sıyk
Kesif toz ve fena ter kokusu.

Sıysa
(C.: Sıyâs) Kale. Kal'a. * Sığınacak yer. * Köşk.

Ta
Kur'anın alfabesinde üçüncü harfin adıdır. Ebcedî değeri 400'dür.

Ta key
f. Ne vakte kadar?

Ta' (tae)
Alçak, iniş yer. * Başı aşağı etmek.

Ta'an(e)
(Ta'n. dan) Çok zemmedip yeren. Çekiştiren.

Ta'b
Latife etmek, şaka yapmak.

Ta'bid
Mükerrem etmek. * Katran bulaştırmak. * Hizmet etmek. * Zelil etmek. * Zelil etmek, kepaze yapmak.

Ta'bie
Karıştırmak. * Beslemek, terbiye etmek. * Hazırlamak.

Ta'bir
(Tâbir) İfade, anlatma. Söz. Mânası olan söz. Deyim. * Terim. * Rüya yorma. (Ubur. dan) Herhangi bir şeyden ve hâdiseden, başka bir hak ve faydalı mânaya geçmek, intikal etmek ve ibretlendirmek ve ders almak.

Ta'bir-i samedanî
Allah'a mahsus tâbir. Kur'an'da beyan buyurulan en iyi tabir.

Ta'birat
(Ta'bir. C.) Tabirler. İfade şekilleri. Anlatmalar.

Ta'biye
"Askerleri bir arazide düşmana karşı tam tedbir ve nizam üzere yerleştirme. * Muharebe toplarının yeri, istihkâm parçası. * Muvaffakiyet için kullanılan vâsıtalar. (""Tabya"" yanlıştır)"

Ta'cib
Hayrete düşürme, şaşırtma.

Ta'cif
Arkalamak. * Doymaya yakın olana kadar yemek.

Ta'cil
Acele ettirme, hızlandırma.

Ta'cilât
(Ta'cil. C.) Çabuklaştırmalar. Acele ettirmeler. Hızlandırmalar.

Ta'cim
Noktalama, noktalatma.

Ta'cin
(Acn. dan) Hamur yapma, yoğurma, hamur hâline getirme.

Ta'ciz
(Acz. den) Huzursuz kılmak, rahatsız etmek, sıkıntı vermek, canını sıkmak. * Eğlendirmek. * Âciz etmek. * Kadının ihtiyarlayıp âcizleşmesi.

Ta'cizât
(Ta'ciz. C.) Tacizler. Rahatsız etmeler, sıkıntı vermeler.

Ta'dad
Sayı saymak. Sayıp dökmek. Birer birer söylemek. Sıralamak.

Ta'did
Sayma. * Hazırlanma, hazırlanılma.

Ta'dil
(Adl. den) Aslına zarar vermeden değiştirmek. Tebdil etmek.* Hafifletmek. * Doğrulaştırmak. Vasat hale koymak.

Ta'dil-i erkân
"Fık: Namazın bütün rükünleri, esaslarını usulüne uygunca yerine getirerek ve namazın tertib ve düzeninin hakkını vererek kılmak. Meselâ : ""Secdeyi sükunetle yerine getirmek ve iki secde arasında ""Sübhânallah"" diyecek kadar doğrularak oturmak. Kıyamda ve rüku'dan sonraki kıyamda sükunet üzere olmak ve namazın bütün duâlarını dikkatle okumak. Namazın her rüknünü yerine getirmek, acele ile kılmamak"" gibi."

Ta'dilat
Değişiklikler, doğrultmalar, değiştirmeler, tebdil etmeler.

Ta'diye
"Tecavüz ettirmek, geçirmek. * Gr: Bir fiili müteaddi hâle koymak. Meselâ: ""Gülmek. den: Güldürmek. Ölmek. den: Öldürmek"" gibi."

Ta'dud
Çok tatlı kara hurma.

Ta'fir
"Tozlu ve topraklı yapmak. * Ağartmak, beyazlatmak. * Kirletmek. Mülevves etmek. * Oğlan kaçsın diye kadının, emziğine toprak sürmesi. * Güneşte et kurutmak. (O kurumuş ete ""afir"" derler.)"

Ta'kib
Gözlemek. * Yolunda gitmek. * Peşinden yürümek. * Suçlunun suçunu araştırmak. * Bir kimsenin aynı senede yine gazaya gitmesi. * Bir şeyi ciddiyetle istemek.

Ta'kiben
Takip ederek, takip suretiyle.

Ta'kibât
Suç işleyene karşı harekete geçmek ve suçluluk derecesini araştırmak.

Ta'kid
Edb: İbareyi veya cümleyi anlaşılmaz şekle koyma. * Düğümlenme, düğümleme.

Ta'kif
Eğriltmek.

Ta'kil
Devenin ayağına ip takıp bağlamak.

Ta'kim
(Akm. dan) Kısırlaştırma. Neticesiz bırakma.

Ta'kir
Bir uzvu, organı yararak sinirleri kesme.

Ta'lik
Asmak. * Geciktirmek. * Bağlanmak. * Bir cümlenin mazmununun husulünü diğer bir cümlenin mazmununun husulüne edat-ı şart ile rabt etmektir. Şu işi görürsen, şuna vâris olacaksın denilse, vâris olma, işin görülmesine bağlanmış olur. Buna ta'liki şart denir. * Muallak kalmak. Bir zamana bıraktırmak. * Kur'an yazısının bir çeşidi. * Tefsir.

Ta'likat
Bir eseri açıklamak üzere kenarına yazılan veya ayrıca eser olarak hazırlanan notlar. * Bediüzzaman Hazretlerinin İlm-i Mantık üzerine te'lif ettiği bir eserinin ismi.

Ta'lil
Sebep göstermek. * İllet. Bahane. * Müessirden esere yapılan istidlâl. (Bak: Bürhaân-ı limmî)

Ta'lil ba'd-el-vuku'
Bir şeye sonradan uygun bir sebep uydurma.

Ta'lim
Öğretmek. Yetiştirmek. Alıştırmak. Belli etmek. İdman.

Ta'lim-i esmâ
"İsimleri öğretmek. * Cenab-ı Hak tarafından Hz. Âdem'e (A.S.) Esmâ-i hüsnânın öğretilmesi.(Hazret-i Âdem'in melâikelere karşı kabiliyyet-i hilâfet için bir mu'cizesi olan tâlim-i esmâdır ki, bir hâdise-i cüz'iyyedir. Şöyle bir düstur-u küllînin ucudur ki: Nev-i beşere câmiiyet-i istidat cihetiyle tâlim olunan hadsiz ulûm ve kâinatın envaına muhit pek çok fünun ve Hâlik'ın şuunat ve evsafına şamil kesretli maârifin talimidir ki; nev-i beşere, değil yalnız melâikelere, belki Semâvat ve Arz ve dağlara karşı Emanet-i Kübrayı haml dâvasında bir rüçhaniyet vermiş ve hey'et-i mecmuasiyle Arz'ın bir halife-i mânevisi olduğunu Kur'an ifham ettiği misillü ""Melâikelerin Âdem'e secdesiyle beraber, Şeytan'ın secde etmemesi"" olan hâdise-i cüz'iye-i gaybiyye, pek geniş bir düstur-u külliyye-i meşhudenin ucu olduğu gibi, pek büyük bir hakikatı ihsas ediyor. S.)"

Ta'limat
Bir iş hakkında hareket tarzını bildiren emirler.

Ta'limat-name
f. Yönetmelik.

Ta'limgâh
Tâlim ve öğrenme yeri.

Ta'limhane
f. Öğrenme yeri. Ta'lim yeri.

Ta'lin
Aşikâr etme. Meydana çıkarma. Açığa vurma.

Ta'lit
Devenin yularını başından indirmek. * Deve boynuna nişan etmek.

Ta'liye
Yükseltme.

Ta'liye-i name
Mektuba başlık koyma.

Ta'm
Yeme. Tad. Lezzet. Zevk.

Ta'mid
Vaftiz etmek.

Ta'mik
(Umk. dan) Derinleştirmek. Derin kazmak. * İnceden inceye araştırmak. Esasına varacak şekilde araştırmak.

Ta'mikat
(Ta'mik. C.) Derinleştirmeler. İncelemeler, tedkik etmeler, araştırmalar.

Ta'mim
Umumileştirme. Herkese bildirme.

Ta'mimen
Ta'mim suretiyle. Herkese bildirmek suretiyle.

Ta'mir
Bozuk şeyi düzeltmek. Eski şeyi düzeltip yeni hâline getirmek.

Ta'mirât
(Tamir. C.) Noksanları gidermek. Eksik ve bozukları düzeltmeler ve tamamlamalar. Ta'mirler.

Ta'miye
(Amâ. dan) Körletme. Kör etme. * Kapalı şekilde anlatmak. * Edb: Ebced hesabiyle düşürülen bir tarihin, hesabı doldurmak için çıkartılacak veya eklenecek sayılarını işaret etme.

Ta'n
Hoş görmemek. Kötülemek. Birisinin ayıp ve kusurlarını beyan etmek. * Küfretmek. * Muhalifin iddialarını çürütmek. * Vurmak. * Duhul etmek, dâhil olmak, girmek.

Ta'ne
Sövme, zemmetme, yerme, çekiştirme.

Ta'ne-zen
f. Söven, zemmeden, hicveden, yeren, çekiştiren.

Ta'nif
Şiddetle azarlamak. * Darılmak. * Meşakkat vermek. Melâmet etmek.

Ta'nifât
(Ta'nif. C.) Şiddetle azarlamalar, darılmalar.

Ta'nik
(Unk. dan) Boğazını tutup sıkmak.

Ta'nis
Büluğdan sonra kızın kendi evlerinde çok durması.

Ta'niye
İncitmek.

Ta'rib
Bir kimseden söz nakletmek. * Çirkin etmek. * Arabî olmayan kelimeyi arabi lügatına nakletmek.

Ta'ric
Meyletmek, eğilmek. * Bir nesne üzerinde durmak. * Çıkıntı. Tümsek peyda etme.

Ta'rid
Kaçmak. * Gitmek.

Ta'rif
(İrfan. dan) Bir şeyi belli noktalar ve işaretlerle inceden inceye anlatıp bildirmek, tanıtmak. Kavl-i şârih. * Bir maddeyi bütünüyle bir ibare halinde anlatmak. * Gr: Bir ismi marife etmek. * Arafat'ta vakfe yapmak.

Ta'rife
Bir şeyi lâzım olduğu şekilde anlatıp bildiren yazı.

Ta'rik
Ovmak.

Ta'rir
Yere dökmek.

Ta'ris
Et kurutmak.

Ta'riye
Soyma. Çıplaklaştırma.

Ta'riz
Gizleme, saklama. * Sağlamlaştırma. * Alıp götürme.

Ta'rizât
(Ta'riz. C.) Dokunaklı konuşmalar, sözle dokundurmalar, taş atmalar.

Ta'riş
Üzüm çubuğuna çardak yapmak. * Temel yapmak.

Ta'sene
Ahlâkı yaramaz kadın. * Çok, kesir.

Ta'sib
İhata edip kaplamak, içine almak. * Bir kimsenin başına taç koymak. * Açlıktan dolayı karnını bağlamak.

Ta'sil
(Asel. den) Bal katma, ballandırma.

Ta'sil-i kelâm
Sözü ballandırma. Kelâmı tatlılaştırma.

Ta'sir
(C.: Ta'sirât) (Usr. dan) Güçleştirme.

Ta'te
Cinli olmak. Delirmek.

Ta'tif
Şefkat uyandırmak. Acındırmak.

Ta'tik
Eskitmek.

Ta'til
Çalışmağa ara vermek. Çalışmayı durdurmak. İzine başlamak. * Kesmek. * Muattal bırakmak. * Ziynetsiz etmek, süssüz yapmak. * Allah'ın sıfatlarını inkâr eden felsefecilerin mesleği.(İ'lem eyyühel aziz! Enaniyetten neş'et eden şirk-i hafi katılaştığı zaman esbab şirkine inkılâb eder. Bu da devam ederse küfre tahavvül eder. Bu dahi devam ederse, ta'tile, yâni Hâliksızlığa incirar eder. El-iyâzü billah. M.N.)

Ta'tir
(Itr. dan) Güzel koku ile kokulandırma.

Ta'tis
(Atse. den) Aksırtma, aksırtılma.

Ta'tiş
Susatma, susatılma.

Ta'vic
Eğme, eğip bükme. Eğriltme.

Ta'vid
(Deve) çok yaşamak. * Âdet edinmek. Alıştırmak, âdet ettirmek.

Ta'vik
İlerlemesine mâni olmak. Geciktirmek. * İşinden alıkoymak.

Ta'vil
İtimat etmek. * Sesle ağlamak.

Ta'vim
Arpayı ve buğdayı tutam tutam biçip yığmak.

Ta'vin
Evde kâhyâ kadın.

Ta'vir
Gözsüz etmek. Kör etmek.

Ta'vis
Güç etmek, zorlaştırmak.

Ta'viz
Bedel, bir şey vermek. Karşılık, bedel göstermek. * Değiştirmek.

Ta'vizen
Karşılık olarak, karşılık alınmak suretiyle. Gelecekte gelirinden kesilmek şartıyla.

Ta'vizât
(Ta'viz. C.) Karşılık olarak verilen şeyler. Ödünç verilen para.

Ta'yib
Ayıplamak. Kötülüğünü söylemek.

Ta'yibât
(Ta'yib. C.) Ayıplamalar.

Ta'yid
Bayram etmek.

Ta'yil
Davarı yürütmek.

Ta'yin
Yerini belli etmek. * Vazifeye göndermek, vazifelendirmek. * Ayırmak. * Tayın, erzak.

Ta'yin-kerde
f. Belirtilmiş. Tâyin edilmiş.

Ta'yir
(C.: Ta'yirât) Kabahati yüze vurarak utandırma.

Ta'yis
Görmeden bir cismi eliyle aramak.

Ta'yiş
Diri tutmak.

Ta'zib
Davarları gece yabanda otlatıp eve getirmemek.

Ta'zib-i ruh
Can sıkma.

Ta'zibât
(Ta'zib. C.) Eziyetler, tâzibler, azablar.

Ta'zil
(C.: Ta'zilat) Ayıplama.

Ta'zim
Hürmet. Riayet. İkramda bulunmak. Bir zât hakkında büyük sayıldığına delâlet edecek surette güzel muâmelede ve hürmet ifade eden tavırda bulunmak.

Ta'zimat
(Ta'zim. C.) Hürmet ve riayetler. Tazimler.

Ta'zimen
Hürmet ve ikram ederek.

Ta'zir
"Siyaset. * Tehdit etmek. * Tazim ve tathir. Temizlemek ve hürmet etmek. * Lügatta red, icbar, tahkir, te'dib, hak üzere tevkif mânalarına gelen bu tabir, İslâm hukukunda: Hakkında muayyen bir şer'î ceza olmayan suçlardan dolayı ulülemr (hükümdar, padişah) veya vekili tarafından tatbik edilen cezalar hakkında kullanılır bir ıstılahtır.Ta'zirin meşruiyeti; Kitab ile, Sünnet-i Nebeviye ile ve icma-i ümmet ile sabittir.Ta'zir; dövmekle, hapisle, hattâ katil ile olabileceği gibi azarlama, sert lakırdı veya bakış veya herhangi bir tavır ve vaziyet ile de olabilir. Dövmek suretiyle olan ta'zir, otuzdokuz değnekten fazla olamaz. Bir kavle göre para almak suretiyle de ta'zir câizdir."

Ta'zir-i evsat
İçtimai mevkileri orta hâlde bulunan kimseler hakkındaki ta'zirdir ki, hem mahkemeye bilcelb ilâm suretiyle, hem de hapis suretiyle yapılabilir.

Ta'zir-i eşraf
Ümera, yüksek tüccar, köy a'yanı gibi şerefli kimseler hakkındaki ta'zirdi ki, ya bilvasıta ilâm suretiyle veya mahkemeye celbedilerek bilmuvacehe ihtar suretiyle yapılır.

Ta'zir-i te'dib
Âkıl bâliğ olduğu halde henüz mükellefiyet çağında bulunmayan bir çocuğun yaptığı bir suçtan dolayı hakkında te'dib ve ta'zib maksadıyla yapılan ta'zirdir.

Ta'zir-i ukubet
"Mükellef bir şahıs tarafından irtikâb olunup da şer'an muayyen bir cezası bulunmayan bir suçtan dolayı ukubeten yapılan ta'zirdir. Mücrimin bu hususta müslim ile gayr-i müslim; hür ile âbid; erkek ile kadın olması müsavidir."

Ta'zirat
(Ta'zir. C.) Azarlamalar, ta'zirler, tekdirler.

Ta'ziyane
f. Ta'ziye eder surette. Ta'ziye ederek.

Ta'ziye
"Yeni ölen birisinin yakınlarının acısını paylaşır söz söylemek, teselli etmek. Baş sağlığı dilemek. ""Allah sabr-ı cemil ihsan etsin"" diye söylemek."

Ta'ziz
Bir adamı aziz kılmak. Hürmet ve muhabbetle sevmek.

Ta'şir
(C.: Ta'şirât) (Öşr. den) Öşürünü alma. Onda birini alma. * Ona bölme.

Ta'şiye
Akşam yemeğini yemek.

Ta'şiş
Hurmanın yaprağının az olması. * Kuşun yuva yapması.

Ta-be
"f. ""... e kadar"" mânasına gelir ve kelimelerin başlarına eklenir."

Taa
Muti olmak. İtaat etmek.

Taab
Yorgunluk. Sıkıntı. Zahmet. Bezginlik. Eziyet.

Taab-âver
f. Yorgunluk veren.

Taab-ı dimağî
Zihnî yorgunluk. Dimağın yorgunluğu.

Taabbüd
İbadet etmek. Kulluk etmek.(Ey insan! Kur'ânın desâtirindendir ki, Cenab-ı Hakk'ın mâsivâsından hiçbir şeyi ona taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. Hem sen kendini hiç bir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. Çünkü mahlukat, ma'budiyetten uzaklık noktasında müsâvi oldukları gibi, mahlukiyet nisbetinde de birdirler. L.)

Taabbüdî
"İbadete ait olup emrolunduğu için yapılan. Sebeb ve illeti sadece emir olan, aklın muhakemesine bağlı olmayan. İbâdete âit ve müteallik.(Mesâil-i şeriattan bir kısmına ""Taabbüdî"" denilir; aklın muhakemesine bağlı değildir; emrolduğu için yapılır. İlleti, emirdir.Bir kısmına ""Mâkul-ül mâna"" tâbir edilir. Yâni: Bir hikmet ve bir maslahatı var ki, o hükmün teşriine müreccih olmuş; fakat sebep ve illet değil. Çünkü: Hakiki illet, emir ve nehy-i İlâhidir.Şeairin taabbüdî kısmı; hikmet ve maslahat onu tağyir edemez, taabbüdîlik ciheti tereccuh ediyor, ona ilişilmez. Yüzbin maslahat gelse, onu tağyir edemez. Öyle de: ""Şeairin faidesi, yalnız mâlum mesâlihtir."" denilmez ve öyle bilmek hatâdır. Belki o maslahatlar ise, çok hikmetlerinden bir faidesi olabilir. Meselâ biri dese: ""Ezanın hikmeti, müslümanları namaza çağırmaktır; şu halde bir tüfenk atmak kâfidir. ""Halbuki o divane bilmez ki, binler maslahat-ı ezaniye içinde o bir maslahattır. Tüfenk sesi, o maslahatı verse; acaba nev'-i beşer namına, yahut o şehir ahalisi namına hilkat-ı kâinatın netice-i uzması ve nevi beşerin netice-i hilkatı olan ilân-ı Tevhid ve Rububiyet-i İlâhiyeye karşı izhar-ı ubudiyete vasıta olan ezanın yerini nasıl tutacak?Elhasıl: Cehennem lüzumsuz değil; çok işler var ki, bütün kuvvetiyle ""Yaşasın Cehennem!"" der. Cennet dahi ucuz değildir; mühim fiat ister. M.)"

Taabbüs
(C.: Taabbüsât) Yüz ekşitme, somurtma, surat asma.

Taac'uc
Çeşitli seslerin birbirine karışması.

Taaccüb
"şaşma, hayret etme. Tahayyür.""Resul-ü Ekrem'den (A.S.M.) rivayet olunuyor ki: ""Taaccüb bütün taaccüb ona ki: Cenab-ı Hakk'ın halkını görüp dururken Allah'da şek eder. Şuna taaccüb olunur ki: Neş'et-i ulâyı tanır da neş'et-i uhrâyı inkâr eder. Şuna da taaccüb olunur ki: Her gün her gece ölüp dirilip dururken ba's-ü nüşuru inkâr eder. şuna da taaccüb olunur ki: Cennet'e ve naim-i Cennet'e iman eder de yine dâr-ül gurur için çalışır. Şuna da taaccüb olunur ki: Evvelinin bulaşık bir nutfe, âhirinin mülevves bir ciyfe olduğunu bilir de yine tekebbür ve tefâhur eder."" (E.T.)"

Taaccüc
Şamata, gürültü, patırtı.

Taaccül
Acelecilik. Acele etmek.

Taaccülat
(Taaccül. C.) Acele etmeler. Acelecilikler.

Taaccün
(Acn. dan) Hamurlaşma, hamur hâline gelme, mâcun gibi olma.

Taacib
Acayib şeyler. Tuhaf şeyler.

Taaddi
Saldırma. * Düşmanlık. * Ezme. * Şeriattan ayrılma. Tecavüz etme. Zulmetme. Örf âdet ve mukavelenin hilâfına hareket etme. * Gr: Fiilin geçer halde olması, müteaddi olması.

Taaddüd
Çoğalma. Birden fazla olma. Tekessür etme.

Taaddüd-ü ezvac
(Bak: Taaddüd-ü zevcat)

Taaddüd-ü zevcat
"Bir kaç kadınla evlilik hali. (Bak: Aile)(Medeniyet, taaddüd-ü ezvacı kabul etmiyor. Kur'anın o hükmünü, kendine muhalif-i hikmet ve maslahat-ı beşeriyeye münâfi telâkki eder. Evet, eğer izdivacdaki hikmet, yalnız kaza-yı şehvet olsa, taaddüt bilâkis olmalı. Halbuki, hatta bütün hayvânatın şehâdetiyle ve izdivac eden nebâtatın tasdikıyle sabittir ki; izdivacın hikmeti ve gayesi, tenasüldür. Kaza-yı şehvet lezzeti ise, o vazifeyi gördürmek için rahmet tarafından verilen bir ücret-i cüz'iyyedir. Madem, hikmeten, hakikaten, izdivaç, nesil içindir, nev'in bekası içindir. Elbette, bir senede yalnız bir defa tevellüde kabil ve ayın yarısında kabil-i telâkkuh olan ve elli senede ye'se düşen bir kadın, ekseri vakitte tâ yüz seneye kadar kabil-i telkih bir erkeğe kâfi gelmediğinden, medeniyet pekçok fâhişehâneleri kabul etmeye mecburdur. S.) (İslâmiyet'in ahkâmı iki kısımdır:Birisi: Şeriat ona müessistir, bu ise hüsn-ü hakiki ve hayr-ı mahzdır.İkincisi: Şeriat muaddildir. Yâni; gayet vahşi ve gaddar bir suretten çıkarıp, ehven-i şer ve muaddel ve tabiat-ı beşere tatbiki mümkün ve tamamen hüsn-ü hakikiye geçebilmek için zaman ve zeminden alınmış bir surete ifrağ etmiştir. Çünki, birden tabiat-ı beşerde umumen hüküm-ferma olan bir emri birden ref'etme, bir tabiat-ı beşeri birden kalbetmek iktiza eder. Binaenaleyh, Şeriat, vâzı-ı esâret değildir. Belki en vahşi suretten, böyle tamamen hürriyete yol açacak ve geçebilecek surete indirmiştir, tâdil etmiştir. Hem de dörde kadar taaddüd-ü zevcat tabiata, akla, hikmete muvâfık olmakla beraber, şeriat bir taneden dörde çıkarmamış, belki sekiz dokuzdan dörde indirmiştir. Bahusus taaddüdde öyle şerâit koymuştur ki; ona mürâat etmekle hiç bir mazarrata müeddi olmaz. Bazı noktada şer olsa da ehven-i şerdir. Ehven-i şer ise bir adâlet-i izâfiyedir... Münâzarat)"

Taadi
Düşmanlık etmek.

Taadül
Beraberlik, eşitlik.

Taaffüf
İffetli olma. İffetli görünme. * Tekellüfle salihlik yapma. Ahlâk dışı şeylerden kaçınma. * İstemekten uzak durma.

Taaffün
(Ufunet. den) Çürüyüp kokuşma. Leş kokusu. Fena ve pis kokular.

Taaffün-i nefes
Nefesin kokması.

Taaffünat
(Taaffün. C.) Fena ve pis kokular.

Taahhüd
(Ahd. den) Bir işin veya bir şeyin yapılması için söz verme, üzerine almak. İltizam etme. Resmi söz verme. Yüklenme. * Postaya verilen bir şeyin, yerine varmasını sağlama.

Taahhüdnâme
f. Söz verdiğine ve taahhüd ettiğine dair yazılan vesika.

Taahhüdât
(Taahhüd. C.) Üzerine alınan işler. Taahhüdler.

Taakkud
(Ukde. den) Bağlanma. Düğümlenme. Anlaşılmaz hâle gelme.

Taakkul
Hatırlama. Zihin yararak anlama. Akıl erdirme. Hatıra getirme. (Bak: Dimağ)

Taala
(Bak: Teâlâ)

Taalluk
Bağlılık. Münasebet. Alâkalı oluş. Ait olma. * Dünya alâkası. * Sevme.

Taallukat
Bir kimsenin yakınları, akrabaları. Alâkalılar.

Taallül
(İllet. den) Vesile ve bahane arama. Bir işten kaçınma. * Mâzeret.

Taallülât
(Taallül. C.) Ağır davranma.

Taallüm
(İlim. den) İlim edinme. Öğrenme. Ders okuyarak öğrenme.

Taallün
Aleni, âşikâr, meydanda olma. Herkesin gözü önünde gibi bilinme.

Taam
Yemek. Yenilen şey.

Taamiye
Yemeklik. Yemek parası.

Taammi
Kör olma. Görmez hale gelme.

Taammuk
(Umk. dan) Derinleşme. Mes'elenin iç yüzüne vakıf olma.

Taammukat
(Taammuk. C.) Derinleşmeler.

Taammüd
(Amd. den) Bilerek ve isteyerek suç işlemek. Kasıt ve niyet etme, bilerek ve isteyerek bir iş yapma.

Taammüden
Evvelden hazırlanarak. Kastederek. Bile bile.

Taammüdât
(Taammüd. C.) İsteyerek ve bilerek yapılan işler.

Taammüdî
(Teammüdiyye) Kasıt ve niyet ile olan, taammüdle alâkalı.

Taammül
Amel etme. Çalışma. Vazife yapma.

Taammüm
"Umumileşme. Umumi olma. * (İmame. den) Sarık sarma. * (Amm. den) Amca olma. Birisini ""amca"" diye çağırma."

Taannüd
(İnad. dan) İnad etme. Ayak direme.

Taannüdât
(Taannüd. C.) İnad etmeler, ayak diremeler.

Taannüf
Azarlama. Darılma.

Taannüt
Herkesin yanlışını arama.

Taarr
Ari olmak, temiz ve pâk olmak, beri olmak. Döşeğinde dönüp ızdırap çekmek.

Taarruk
(Arak. dan) Terleme. * Kemikten et kazımak. * Ağaç kabuğunu soymak.

Taarrus
(C.: Taarrusât) Kocanın, karısına karşı sevgisini göstermesi.

Taarruz
Bir şey veya bir kimse üzerine şiddetle saldırma. Çatma. Düşmana hücum etme. Sataşma. İlişme.

Taarrüb
Araplaşma. Arap kılığına girme.

Taarrüf
Karşılıklı anlaşma, tanışma. * Bir şeyi herkesin bilmesi. * Kendini hünerleriyle tanıttırma.

Taarrüm
Kemikten et soymak.

Taarüc
Aksaklanmak.

Taarüf
Birbirini bilmek, tanımak.

Taarüz
Muaraza edişmek, çekişmek.

Taassub
"(Asab. dan) Bir şeye veya bir kimseye taraflı olma. * Din bakımından fazla salâbetli olma. * Kendi dinini çok üstün görmek. * Haksız yere husumet etmek. * Bir düşünüşe, bir inanışa körü körüne bağlanıp ondan başkasını düşünmemek hâli. (Bak: Dimağ)(... Evet İslâmiyetin şe'ni metanet, sebat, iltizam-ı hak olan salâbet-i diniyedir. Yoksa cehilden, adem-i muhakemeden neş'et eden taassub değildir. Bence taassubun en dehşetlisi bazı Avrupa mukallidlerinde ve dinsizlerinde bulunur ki; sathi şüphelerinde muannidâne ısrar gösteriyorlar. Bürhan ile temessük eden ulemânın şanı değildir... Münâzarat)"

Taassubkâr
f. Taassub gösteren. Mutaassıb.

Taassüf
Sapmak, doğru yoldan çıkmak.

Taassüfât
(Taassüf. C.) Yolsuzluklar, haksızlıklar.

Taassür
(Usur. dan) Güçleşme. Güç olma.

Taasür
Güç yapmak, zor yapmak.

Taat
İbadet etmek. Allah'ın (C.C.) emirlerini yerine getirmek. İtaat etmek.

Taatgâh
f. İbadet yeri. İbadetgâh.

Taattuf
(Atıf. dan) Acıma, şefkat gösterme. * Verme. * Esirgeme.

Taattufât
(Taattuf. C.) İhsanlar, lütuflar, bağışlar.

Taattul
(Atalet. den) İşsiz kalma. İşlemez ve boşta olma.

Taattur
(Itr. dan) Güzel kokular sürünme.

Taavvuk
(Avk. dan) Oyalanmak. Gecikmek.

Taavvuz
(İvaz. dan) Bedel almak. Bir şeye karşılık almak. * Bir şey karşılığı olarak alınmak.

Taavvuz-ı tams
Kadınların âdet görmesi.

Taavvüc
(C.: Taavvücât) Eğrilme, eğri olma.

Taavvüd
(Âdet. den) Âdet edinmek. * Geri dönmek.

Taavvüz
"Allah'a (C.C.) sığınırak ""Euzubillâh"" demek, yani Allah'a sığındığını ifade etmek."

Taayyün
Meydana çıkmak, âşikâr olmak, belli başlı ve itibarlı görünen insanlardan olmak.

Taayyünat
Meydana çıkmalar. Belli olmalar. Belli başlı adam sırasına geçmeler.

Taayyüş
(Ayş. dan) Yaşamak. Geçinmek. Yaşama tarzı. Beslenmek.

Taazi (taazzi)
"Musibet vaktinde"" İnnâ lillahi ve innâ ileyhi râciun"" demek."

Taazum
Gözünde büyümek. Büyük görünmek.

Taazzi
Uzuv peydâ etme. Şekillenme.

Taazzum
(Azm. dan) Kibirlenmek. Büyüklük taslamak. * Kemikleşmek.

Taazzumât
(Taazzum. C.) Kibirlenmeler. * Kemikleşmeler.

Taazzüb
Evlenmeyip bekâr kalmak.

Taazzür
Tâzim etmek. Hürmet etmek.

Taazzüz
Aziz saymak. Tenezzül etmeme. * Çekinme.

Taaşşuk
Âşık olmak. Çok fazla derecede sevgi beslemek.

Tab
"f. ""Parıldayan, parlayan, parlatan, aydınlatan"" anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Âlem-tab $ : Dünyayı aydınlatan, âlemi ışıklandıran."

Tab'
Tabiat. Karakter. * Damga basmak. Mühür basmak. Kitab basmak. Mühür.

Tab'a
Bir kere basılma.

Tab'a-i ûlâ
Birinci baskı.

Tab'an
Yaratılıştan. Doğuştan. Huy ve tabiat itibariyle.

Tab'hane
f. Matbaa. Tab' işleri yapılan yer.

Taba'
Bulaşmak. * Kir. * Demirin paslanması.

Tababet
Hekimlik. Doktorluk.

Tabah
Kuvvet.

Tabahat
Aşçılık. Yemek pişirme san'atı.

Tabahece
Etli ve yumurtalı kalye. (Bazı yerde kaygana diye söylenir.)

Tabak
(Bak: Debbag)

Tabak-çe
f. Küçük tabak.

Tabaka
Kat. Katmer. * Sınıf, topluluk. * Sigara paketi. * Bir veya iki yapraklı kâğıt.

Tabaka'
Kelâmdan âciz kimse, konuşamayan kişi. * Cimaı yerince yapamayan kimse.

Tabaka-i hayat
Hayat tabakası. Kabirdeki hayat, dünya hayatı gibi. (Bak: Meratib-i hayat)

Tabaka-i mesturiyet
Gizlilik tabakası. Örtülü oluş.

Tabaka-i sevâbit
Sabit bilinen yıldızlar tabakası.

Tabakat
Tabakalar. Katlar. Gruplar. Dereceler.

Tabakhane
Ham derilerin işlendiği yer. (Aslı: Debbağhane) (Bak: Debbağ)

Taban
f. Işıklı. Parlak. * Parlayan güneş.

Tabankeş
f. Yaya yürüyen piyade.

Tabançe
f. El ayası, avuç içi.

Tabasbus
Yaltaklanmak. Kendini küçülterek riyakârlıkla kendini beğendirmeğe çalışmak.

Tabasbusât
(Tabasbus. C.) Tabasbuslar, alçakça yalvarmalar, yaltaklanmalar.

Tabassur
(Basar. dan) Dikkatle bakıp, esasını kavrama. Dikkatle gözetiş.

Tabaver
(Tâb-âver) f. Güçlü, kuvvetli. Dayanıklı. Dayanan.

Tabayi'
Mizaçlar, tabiatlar, huylar. Yaratılışlar.

Tabayi'-i esasiye
Temel ve esas olan tabiatlar, karakterler, yaradılışlar. * Toprak, su, hava gibi veya oksijen, hidrojen karbon, azot gibi unsurların hususiyetleri.

Tabayi'-i ziruh
Ruhlu mahlukatın yaratılışları.

Tabaşir
"""Hind hıyarı"" denilen bir deva."

Tabb
Âdet. * Maharet. Ustalık. * Âlim.

Tabbah
(C.: Tabbahîn) (Tabh. dan) Aşçı.

Tabbahîn
(Tabbah. C.) Aşçılar.

Tabbal
Davulcu.

Tabbağ
Kılıç yapan kimse.

Tabdade
f. Parlatılmış, yandırılmış.

Tabdar
f. Işıklı, parlak. Büklümlü, kıvrımlı.

Tabdarî
f. Parlaklık.

Tabdih
f. Işık veren. * İplik bükücü.

Tabe
"(Tayyib. den) "" İyi ve temiz olsun"" mânasınadır."

Tabe-i zer
Altun tava. * Mc: Güneş.

Tabel
(Tâbil) (C.: Tevâbil) Yemeklere konulan baharat.

Taben
(Tabâne-Tabâniye) Akıllılık.

Tabende
f. Işık veren, parlayan.

Taberzed
Bir cins şeker.

Taberî
(Ebu Cafer Muhammed bin Cerir İbn-i Yezid) (Hi: 224 - 310) İslâm tarihçisi ve müfessiri olup Taberistan'da doğmuş, 7 yaşında Kur'anı hıfz edip bütün ömrünü ilme vakf etmiştir. Babasının adına izafetle Ceririye adlı bir fıkıh mektebi kurmuştur. İbn-i Cerir-et Taberî adı meşhurdur. Kur'an-ı Kerimin bütün kat'i sarih mânâlarını müteselsilen, an'aneli senetle menba-ı Risalete îsal ederek tefsirini yazmıştır.

Tabeseher
Sabaha kadar.

Tabh
Pişirme. Pişirilme. * İlâç kaynatma.

Tabh-hane
Lokanta, mutfak.

Tabhî
Pişirmekle veya pişirilmekle ilgili.

Tabi'
Kitap basan, tab'eden. Kitap bastıran. Matbaacı. Editör.

Tabiat
"(Tabia) Yaratılış, huy, karakter. * Âlem ve içindekiler. Şeriat-ı fıtriyye. Hadiselerin ve varlıkların bağlı olduğu kanunlar. Allah, tabiatı yarattığı ve varlıkların nasıl hareket edeceğini kanunlariyle ve emirleriyle tayin ettiği halde Allah'ı inkâr edip tabiat yapıyor diyenler büyük bir sapıklık içindedirler. Tabiatta hiçbir şey kendi başına buyruk bağımsız, hür değildir. Herşey Allah'ın emirlerine bağlıdır. Oksijenle hidrojen, Allah'ın emrine yâni, koyduğu kanuna göre birleşir ve bu kanuna göre bir birleşim (su) meydana gelir. Işık, hangi eğimle gelirse yansırken o eğimle yansır. Bunu değiştiremez. Çünkü Allah'ın emri böyledir ve ona uyar. İki cisim birbirini kütleleriyle doğru ve aradaki mesafe ile ters orantılı olarak çeker, başka türlü davranamaz.Tabiatta herşey kopmaz zincirle bağlı olduğuna göre, tabiat yaratıcı da olamaz. Çünkü yaratma hür irade, önceden plânlama ve bir gayeyi gerektirir. Tabiatta ise bu yoktur. Halbuki tabiatta her an sayısız varlıklar yaratılıyor. Düşünebilenleri hayrette bırakan güzellikte ve mükemmellikte. O halde tabiatı, emrine bağlı kılan sonsuz irade, ilim ve kudret sahibi bunları yaratabilir. O da Allah'dır. Bir daktilo makinasının çalışma tarifesini gören kişi, makinanın mühendisini inkâr edip daktiloyu icad eden ve çalıştıran bu tarifedir demek ne kadar ahmaklıksa, tabiat kanunları denilen Allah'ın emir ve tarifenamesini görüp bunu varlıkların yaratıcısı sanmak, ondan bin derece daha ahmaklıktır. Varlıkların yaratılışı, tesadüfle de açıklanamaz. Esasen ilimde determinizm prensibi yâni kanuniyet ve zarurilik muayyeniyet kabul edilmiştir. Bu prensip tesadüfü reddeder. Tabiatta kapris yoktur, herşey belirli kanunlara bağlıdır der. Şansa ve ihtimaliyete göre meydana geliyor gibi görünen hadiselerin de bir kanuniyeti vardır. Esasen tesadüfle varlıkları açıklamak imkânsızdır. Birden ona kadar sayılan yazılı kartları tesadüfen bir torbadan sırayla çekme şansı 10 milyonda bir iken bir canlı hücrenin yapısında yer alan bir protein molekülünün tesadüfen meydana gelme şansı, birin önüne 300 tane sıfırı koymakla elde edilen sayıda birdir. Ancak bunun için milyarlı milyarlarca tekrarla elde edilecek sayı kadar kâinatın ömrü geçmesi lâzımdır. Tabiat bir makinedir, mühendisi değil, bir matbaadır, matbaacısı değil; bir kitapdır, kâtip değil; bir eserdir, müessir değil, bir kanundur, kanun koyucu değil.""Tabiat iktiza ediyor, tabiat yapıyor"" deyip Allah'ı inkâr etmek isteyenlere cevap:(Eğer mevcudatta, hususan zihayatta görünen; basirâne, hakimâne olan san'at ve icad, Şems-i Ezelî'nin kalem-i kader ve kudretine verilmezse; belki kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata ve kuvvete isnad edilse, lâzım gelir ki: Tabiat, icad için her şeyde hadsiz mânevi makine ve matbaaları bulundursun; veyahut her şeyde kâinatı halk ve icad edecek bir kudret ve hikmet dercetsin. Çünkü, nasıl şemsin cilveleri ve akisleri, zemin yüzündeki zerrecik cam parçalarında ve katrelerde görünüyor. Eğer o misâli ve aksi güneşcikler, semadaki tek güneşe isnad edilmese, lâzım gelir ki: Bir kibrit başı yerleşmeyen bir zerrecik cam parçasında tabii, fıtri ve güneşin hâsiyetlerine mâlik, zâhiren küçük, mânen çok derin bir güneşin hârici vücudunu kabul ederek, zerrât-ı züccaciye adedince tabii güneşleri kabul etmek lâzım geldiği gibi... Aynen bu misâl gibi; mevcudat ve zihayat doğrudan doğruya Şems-i Ezelinin cilve-i esmâsına verilmezse, her bir mevcudda, hususan her bir zihayatta; hadsiz bir kudret ve irâde ve nihayetsiz bir ilim ve hikmet taşıyacak bir tabiatı, bir kuvveti, âdetâ bir İlâhı içinde kabul etmek lâzım gelir. Bu tarz-ı fikir ise; kâinattaki muhalâtın en bâtılı, en hurafesidir. Hâlik-ı Kâinat'ın san'atını, mevhum, ehemmiyetsiz, şuursuz bir tabiata veren, elbette yüz defa hayvandan daha hayvan, daha şuursuz olduğunu gösterir.Tabiat, bir san'at-ı İlâhiyedir, Sani' olamaz. Bir kitab-ı Rabbanidir, kâtip olamaz. Bir nakıştır, nakkaş olamaz. Bir defterdir, defterdar olamaz. Bir kanundur, kudret olamaz. Bir mistardır, mastar olamaz. Bir kabildir, münfail olur; fâil olamaz. Bir nizamdır, nâzım olamaz. Bir şeriat-ı fıtriyedir, şâri' olamaz. L.)(S - Onların daima iftiharla bahsettikleri tabiat, nevamis ve kuva nedir ki, kendilerini onlarla iknaa çalışıyorlar?C - Tabiat dedikleri şey, bir matbaadır, tâbi' değildir. Tâbi', ancak kudrettir. Kanundur, kuvvet değildir. Kuvvet, ancak kudrettedir. Yahut, nasıl ki bildiğimiz şeriat, insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdit eden kaidelerin hülâsasıdır; veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. Kezalik, tabiat denilen şey de, âlem-i şehadetin uzuvlarından ve eczalarından sudur eden ef'âl arasında bir nizam ve bir intizamı ika' eden İlâhi bir şeriat-ı fıtriyyedir. Binaenaleyh, şeriat ile devlet nizamı, mâkul ve itibari emirlerden oldukları gibi, tabiat dahi itibari bir emir olup, hilkatte yâni yaratılışta câri olan Adetullah'tan ibârettir. Amma tabiatın bir mevcud-u hârici olduğunu tevehhüm etmek, bir fırka askerin, idman ve tâlim esnasında yaptıkları o muntazam hareketlerini gören bir vahşinin, ""Aralarındaki o nizami idare edip birbiriyle bağlayan ip gibi bir şey mevcuttur."" diye vahşice ettiği vehme benzer. Binaenaleyh, vicdanı ve aklı vahşi olan bir adam, sathi ve tebai bir nazarla devam ve istimrarını muhafaza eden tabiatın müessir bir mevcud-u hârici olduğuna ihtimal verebilir.Hülâsa : Tabiat, Allah'ın san'atı ve şeriat-ı fıtriyesidir. Nevamis ise, onun mes'eleleridir. Kuva dahi, o mes'elelerin hükümleridir. İ.İ.)"

Tabiat-ı ma'siyet
f. İsyan etmek, günah işlemek ahlâkında ve huyunda olmak.

Tabiatperest
f. Her şeyin kendi kendine olduğunu veya tabiatın meydana getirdiğini kabul eden. Allah'tan (C.C.) gaflet edip, kâinatın tesadüfen olduğunu zu'meden.

Tabiatı taklid
Tabiatta cari olan kanunları kelâmda da kendine göre tatbik etme.

Tabib
(C.: Tabibân-Etibbâ) Doktor, hekim.

Tabibân
(Tabib. C.) Doktorlar, tabibler, hekimler.

Tabih
(Tabh. dan) Pişiren, aşçı.

Tabiha
Öğle sıcağı.

Tabiiyyet
Tabi'lik. Tâbi olma. Bir kimseye mensub bulunma. Bir devletin teb'asından olma.

Tabiiyyun
"Tabiatçılar. Naturalistler. ""Her şeyi tabiat yapıyor"" diyen, maddeye dalmış, Allah'tan (C.C.) mânen uzaklaşmış kişiler."

Tabil
(C.: Tevâbil) Yemeklere katılan biber, nane, tarçın gibi şeyler. * Çömlek içinde pişen nesne.

Tabistan
f. Yaz mevsimi.

Tabiî
"Tabiat icabı olan. Tabiatla alâkalı. Normal. Kendiliğinden.(...İşte meşiet-i İlâhiyye ile vücuda gelen işlerde ""inşâallah inşâallah"" yerine ""Tabiî tabiî"" demek ne kadar hata ve muhalif-i hakikat olduğunu kıyas et... M.)"

Tabiîn
sahabeleri görenler.

Tabiûn
(Tâbiîn) (Tâbiî. C.) (Bak: Tabiî)

Tabiş
f. Parlayış, parıldayış.

Tabiş-geh
f. Parıltı yeri.

Tabl
Davul. * Kulak zarı.

Tabl-baz
f. Davulcu.

Tabl-hane
f. Büyük davul.

Tabl-zen
f. Davulcu.

Tabldot
Fr. Lokanta, okul ve otellerde belli bir miktar para karşılığında verilen belirli çeşitlerden ibaret bir öğün yemek.

Table
Dirhem.

Tablek
Dünbelek.

Tabn
Defnetmek, gömmek. * Tanbur.

Tabnak
f. Parlak, ışıklı, ziyadar, münevver.

Tabs
İnsan.

Tabtaba
Su çağıltısı. * Tıpırtı.

Tabu
(Polinezya dilinden) Var olduğu sanılan, mukaddes hususiyetlerinden dolayı dokunulamıyan. Uğursuz ve korkunç olan şey.

Tabut
(C.: Tevâbit) Sandık. * Ölü nakline mahsus sandık. * Dönüp dolaşıp gelinecek merci-i küll. * Hz. Musa Aleyhisselâm'a inen evâmir-i aşerenin konulduğu sandık. * Su kovası.

Tabv (taby)
Sarfetmek, harcamak. * Dâvet etmek.

Taby (tıby)
At, katır, eşek ve geyik memesi.

Tabık
Büyük kiremit.

Tac
"Hükümdarların başlarına giydikleri mücevherli ve kıymetli taşlarla süslü başlık. * Müslümanların, Peygamberimizin sünnetine uygun olarak veya onu temsilen başlarına sardıkları örtü; sarık, imame. * Gelinlerin başlarına koydukları cevahirli süslü başlık. * Kuşların başındaki uzunca tüy. * Çiçeklerin ortalarındaki renkli parlak kısım."

Tac ü serir
Taç ve (üzerine oturulan) taht.

Tac-ı ser
Baş tacı. * Mc: Çok sevilip itibar edilen şey veya kimse. Muhterem, aziz.

Tacbeyt
Edb: Bir kasidenin sonlarında nazmedenin ismi bulunan beyit.

Tacdar
f. Taçlı. Taç giyen padişah. Hükümdar.

Tacdarane
f. Hükümdarlara yakışacak şekilde. Hükümdarca.

Tacdarî
f. Padişahlık, hükümdarlık.

Tacen
Tava. * Büyük kiremit.

Tacgah
f. Hükümet merkezi.

Tacir
Ticaret yapan, ticaretle uğraşan.

Tacser
(Bak: Tâc-ı ser)

Tacver
f. Hükümdar, pâdişâh.

Tad'if
İki kat yapmak. * Çoğaltmak. * Zayıflatmak.

Tada'du
Alçak gönüllülük gösterme. * Viran olma. * Aklını kaybetme.

Tadabbüb
Besililik. Semizlik.

Tadabbür
Muhkem olmak, sağlamlaşmak. * Bağlanmak.

Tadaccu'
Üşenme, gevşek davranma.

Tadaccur
(Ducret. den) Sıkılma, sıkıntı, iç sıkılması.

Tadacüm
İhtilâf. Anlaşmazlık. * Eğrilik.

Tadadd
Birbirine düşmanlık etmek.

Tadafür
Bir yere toplanmak. * Yardım etmek, muâvenet etmek.

Tadagun
Birbirini istemeyip garaz edişmek.

Tadahduh
şarap dökülmek.

Tadahhum
Ağızla tutmak.

Tadahuk
Gülüşmek.

Tadallu'
Dolmak. * Suya kanmak.

Tadallül
Gedik olmak.

Tadamm
Bir yere cem'olmak, toplanmak.

Tadammuh
Bulaşmak.

Tadammun
(Bak: Tazammun)

Tadammüd
Yaraya merhem sürüp bezle bağlamak.

Tadarr
Birbirine zarar etmek.

Tadarru'
İnlemek.

Tadarrus
Diş kamaşması.

Tadarug
Sıkılmak.

Tadarut
Yellenmek.

Tadauf
Kat kat olmak.

Tadavvu'
Kokmak.

Tadavvüc
Derenin dar ve kısık yerleri çok olmak.

Tadavvür
Çağırmak, bağırmak, feryad etmek. * İnlemek. * Açlık.

Tadbas
Sabun.

Tadbib
Semiz etmek, beslemek. * Geri koymak.

Tadbir
Tabiatı muhkem olmak. * Nameyi iplikle bağlamak.

Tadbis
Sabun.

Tadci'
Süstlük etmek, zayıflamak.

Tadcir
Can sıkma, yürek daraltma.

Tadfir
Saç örmek. * Yürürken çok sallanmak. * Çok çalışmak.

Tadhik
Güldürmek.

Tadhiye
Kurban kesmek.

Tadli'
Kavunu dilim dilim kesmek.

Tadlil
Doğru yoldan sapıtmak. * Azdırmak, ayartmak. Günah işletmek. Dalâlete saptırmak.

Tadlil-i gayr
Başkalarını dalâlete nisbet etmek. Sapıklığına hükmetmek.

Tadmid
Başına veya koluna merhem sürüp bez bağlamak.

Tadmir
Atı semirince yulaf verip beslemek. (Kırk günde olur.) * İnce belli yapmak.

Tadri'
Yakın etmek, yaklaştırmak.

Tadrib
"Kebabı iyi pişirmek. * Avazı güzelce çekip nağmelendirmek. (Buna ""tadrib-i fi-s-savt"" denir)."

Tadric
Kanatmak.

Tadrim
Ateş yakmak.

Tadris
Tecrübe görmüş olma.

Tadriye
Kandırmak. * Çok hırslı olmak.

Tadyi'
Zâyi etmek, kaybetmek.

Tadyif
Konuk almak.TAF' : Ateşin sönmesi.

Tadî
Âdet.

Tafa
İnce bulut.

Tafa'fu'
Evmek, acele etmek.

Tafaddul
Faziletlilik iddia etmek, üstünlük iddiasında bulunmak.

Tafadul
Fazilet göstermek.

Tafaf
Dolu olmak.

Tafassi
Halâs olmak, kurtulmak.

Tafattun
(Fatanet. den) Anlama, farkına varma, akıl erdirme.

Tafattur
Yarılma, ayrılma, açılma.

Tafazzu'
Kesilmek.

Tafazzuh
Rezillik, kepazelik. Rüsvaylık.

Tafazzul
(Fazl. dan) Üstünlük taslama.

Tafdih
(Fedahat. dan) Rezil etme. Kötülüklerini yayarak adını kötüleme.

Tafdil
"Bir şeyi üstün kılmak. Birisini ötekisinden mühim görmek. * Gr: Bir şeyi ""en üstün, daha üstün daha çok, en iyi, daha iyi"" gibi mânâ ifâde etmesi için mukayese ve üstünlük gösteren ismini söylemek ki, buna ""ism-i tafdil"" denir. Ef'al () vezninde; efdal (daha faziletli), ekber; (en büyük), ahsen; (en güzel, daha güzel) gibi. Türkçede; kelimenin başına daha, en, pek, pek çok gibi kelimeler getirilerek yapılır. Farsçada ise; kelimenin sonuna ""ter, terin"" gibi ekler getirilir. Bed. den; bedter, bedterin (daha kötü, en kötü) gibi."

Tafe
Yağmur. * Karanlık. * Güneşin, batmaya yaklaşması.

Tafes
Kir, necis.

Taff
Tamam alıp eksik vermek.

Tafh
Kaldırmak. * Dolu olmak.

Tafi
Her nesnenin üstüne gelen. * Hâriç, dış.

Tafif
Az, kalil.

Tafih
Dolu, mümteli.

Tafk
(Tafak) Bir işe başlamak, mülâzemet etmek, başlayıp devamda sebat etmek.

Tafn
Ölüm, mevt. * Haps.

Tafr (tufur)
Yukarı sıçramak. Kalkmak.

Tafra
Yukarıya sıçrama atlama. * Yukarıdan atıp tutma. * İlmiye sınıfında rütbe ve derece alma.

Tafs (tufus)
Ölüm, mevt.

Tafsil
Etraflı olarak bildirmek. * Açıklamak, şerh ve beyan etmek. İzah etmek.

Tafsilen
Uzun uzadıya, tafsilâtlı olarak.

Tafsilât
(Tafsil. C.) Açıklamalar, izahlar.

Tafsiye
Halâs etmek, kurtarmak.

Taftaf
Yumuşak taze ot. * Ağacın çevresi.

Taftafe
(C.: Tavâtıf) Böğür, hâsıra.

Taftazanî
büyük bir kelâm âlimi.

Tafthane
f. Matbaa. Basımevi.

Taftin
(Fatanet. den) Anlatma, akıl erdirtme.

Taftir
Orucunu açmak.

Tafv
Bir şeyin batmayıp su üzerinde kalması. * Ağaç üzerinde yaprağın belirmesi. * Bir işe girmek. * Hayvanın tepe üzerine çıkması. * Ceylânın koşması.

Tafzih
(C.: Tafzihât) Rezil etme.

Tafziz
Gümüş kaplama, gümüşleme.

Tafşele
Kaygana aşı. * Baklava.

Tagaddi
(Gıda. dan) Gıdalanmak, beslenmek. * Sabah yemeği.

Tagaddiyât
(Tagaddi. C.) Gıdalanmalar, beslenmeler.

Tagallüb
Zorbalık. * Hilâf-ı hak olarak musallat olmak. İstilâ etmek. * Üstün gelmek.

Tagallübât
(Tagallüb. C.) Zorbalıklar, tahakkümler.

Tagame
(C.: Tıgâm) Hor ve zelil kimse. * Ufacık kuşlar.

Tagamgum
Anlaşılmaz söz.

Taganni
(Gınâ. dan) Muhtaç olmamak. * Kâfi bulmak. * Zengin olmak. * Şarkı söylemek. Bir ibareyi makamla okumak. * Bir şâirin birisini medih veya hicvetmesi.

Tagannüm
(Bak: Tegannüm)

Tagavvül
Renkten renge girmek. Rengini değiştirmek.

Tagayyüb
(Gayb. dan) Gözden kaybolma, görünmeme.

Tagayyür
"Değişmek. Başkalaşmak. * Bozulmak. Renk değiştirmek. * Kokmak.(Tagayyür ve tebeddül; hudûsten ve tekemmül etmek için tazelenmekten ve ihtiyaçtan ve maddilikten ve imkândan ileri geliyor. Zât-ı Akdes ise; hem kadîm, hem her cihetçe kemal-i mutlakta, hem istiğna-yı mutlakta, hem maddeden mücerred; hem Vâcib-ül-Vücud olduğundan; elbette tagayyür ve tebeddülü muhaldir, mümkün değildir. L.)"

Tagayyürat
(Tagayyür. C.) Başkalaşmalar, bozulmalar. Değişmeler.

Tagayyüz
Gayzlanma, kin besleme. * Kızma, hiddete gelme.

Tagayyüzat
Hiddetlenmeler. Kızmalar.

Tagazzi
(C.: Tagazziyât) Gıdalanma, beslenme.

Tagaşşi
(Gışâ. dan) Bürünmek, örtünmek.

Tagbir
(C.: Tagbirât) (Gubar. dan) Toza bulaştırma. * Gücendirme, muğber etme.

Tagdiye
Sabah yemeği yedirmek. * Gıdalandırmak, beslemek. Beslenmek.

Tagfil
(C.: Tagfilât) (Gaflet. den) Gafil avlama veya gafil avlanma.

Tagi
(Tagy) (Tuğyan. dan) Azgın. Azmış. Asi. Mütekebbir ve ahmak olan. * Dindar olmayan padişah.

Taglib
"Edb: Bir alâkadan dolayı bir kelimeyi, başka bir mânayı da içine alacak şekilde kullanma. Baba ile anaya ""Ebeveyn"" denilmesi gibi."

Taglif
(Gılaf. dan) Kınına koyma, kılıfına sokma. * İyi kokulu nesneler yapmak.

Taglif-i süyuf
Kılıçları kılıfa koyma. * Mc: Sulh yapma, barışma.

Taglik
(C.: Taglikat) (Galak. dan) Kapama, kapanılma. * Kilitleme. * Edb: Muğlak ve kapalı söz söyleme.

Taglis
Fık: Kurban bayramının ilk gününde Müzdelife'de bulunanlar için o günün Sabah Namazını fecri müteakib daha ortalık karanlık iken kılmak. (Bu çok efdaldir) * Bir işi üzerine almak. * Sabah karanlığında sefer etmek.

Taglit
(Galat. dan) Yanlışını çıkarma. Yanıltma. * Karıştırma.

Tagliye
Pahalanma. * Kaynatma.

Tagliz
(Gılzet. den) Kabalaştırma. Kaba ve galiz yapma. * Kaba söyleme. * Pahalanma.

Tagmid
Kınına koyma.

Tagmis
Batırma, daldırma.

Tagmiye
Evin üstüne direk yapmak. * Yüzü bir şeyle örtmek.

Tagmiz
Göz yummak. * Sözü müşkil söylemek.

Tagniye
(Gınâ. dan) Birini zengin etmek.

Tagr
(C.: Tagrân) Bir küçük kuş.

Tagrib
(Gurbet. den) Birini gurbete gönderme. * Memleketten çıkarma, uzaklaştırılma. * Kovma.

Tagrid
Çağırmak. * Kuş ötmek.

Tagrik
(Gark. dan) Suda boğma.

Tagrim
Ödetme. Ödenme.

Tagrim-i düyun
Borçların ödenmesi.

Tagrir
(C.: Tagrirât) (Gurur. dan) Müşteriyi aldatma. Gurur verip aldatma. * Tehlikeli yerlere düşürmek.

Tagris
Aç etmek.

Tagriz
Batırmak. * Çekirgenin kuyruğunu yere batırması.

Tagtiye
Örtme, örtülme.

Tagun
Azgın kimseler. * Cenab-ı Hakk'ın emir ve kanunlarından gaflet edip haksızlık edenler, zulüm edenler.

Tagut
İnsanları Allah'a (C.C.) karşı isyana sevkeden. İsyankâr. * Her bâtıl mâbud. * Şeytan. * İslâmiyetten önce Kâbe'deki putlardan birinin ismi.

Tagva
Tuğyan. Azgınlık.

Tagvir
Sonuna yetişmek. * Çukur yapmak. * Öğle vaktinde uyumak.

Tagvis
Medet istemek, yardım istemek.

Tagviye
Azdırıp yoldan saptırma, baştan çıkarma.

Tagyib
Kaybetmek.

Tagyim
(Hava) bulutlu olmak.

Tagyir
Başkalaştırma. Değiştirme. Bozma. * İyiden kötüye değiştirme.

Tagyirât
"(Tagyir. C.) Değiştirmeler, başkalaştırmalar; bozmalar."

Tagyiz
(Gayz. dan) Hiddetlendirme, kızdırma, öfkelendirme.

Tagzin
Hışım etmek, kızmak. * Buruşturmak.

Tagzit
Çok sıkı bağlama. Tazyik etme, basınç yapma.

Tagziye
Gazâ ettirme, din uğrunda savaştırma.

Tagziz
Gümüşle süslemek.

Tagıye
Salak, kibirli ve inatçı adam. * Yıldırım.

Tagşiye
(Gışâ. dan) Örtmek, örtünmek. Bürünmek. * (Gaşi. den) Kendinden geçirilmek.

Tagşiş
(Gışş. dan) Karıştırmak saflığını gidermek. Değerli bir şeyi değeri olmayan şeylerle karıştırmak. * Aklı gidermek. * Hayran etmek.

Tah
Hamur.

Taha
Bulut.

Taha'
Yüksek bulut. * Gam, hüzün, keder.

Tahab
Birbiriyle sevişmek.

Tahabbut
Düşünmek. * Aklını eksiltmek, fâsid etmek.

Tahabbüb
"Sevgi göstermek, muhabbet beslemek. Bir kimseyi dost ittihaz etmek. Sevdirmeği istemek.(Aç canavara karşı tahabbüb, merhametini değil, iştihasını açar; hem de diş ve tırnağının kirasını da ister. M.)"

Tahabbüş
Cem'olmak, toplanmak.

Tahacc
Husumet etmek, düşmanlık yapmak, kin tutmak.

Tahaccüm
(Hacm. den) Büyüme, irileşme, hacim peyda etmek.

Tahaccür
Taşlaşmak. Taş kesilmek. Donup kalmak.

Tahaccürat
(Tahaccür. C.) Taşlaşmalar, taş kesilmeler.

Tahaci'
Eğlenmek. * Tenbellik etmek.

Tahacu
Hicvedişmek. Mesel söyleşmek.

Tahacüc
Hüccetleşmek. Birbirinden hüccet talep etmek, delil istemek.

Tahacüz
Men'edişmek, karşılıklı engel olmak.

Tahadd
Muhalefet edişmek, birbirine karşı gelmek.

Tahaddi
Meydan okuma.

Tahaddi mu'cizesi
"Cenab-ı Hakk'ın, Resülüne inzal ettiği Kur'anın şeksiz, şüphesiz bir mu'cize-i ebediye olduğunu sarahaten göstermek için, şüphesi olanlara karşı ""Kur'an'ın mislini ve nazirini yapın"" diye meydan okuması."

Tahaddu'
(Hud'a. dan) Bilerek aldanma.

Tahaddüb
(C.: Tahaddübât) (Hadeb. den) Kamburlaşma.

Tahaddür
(Hadr. dan) İnişe doğru akıp gitme. * Yokuş aşağı hızla inme.

Tahaddür-i miyâh
Suların akıp gitmesi.

Tahaddüs
Bilmediği ve duymadığı ihbar ve havadisi idrak eylemek. Zan ve tahmin etmek. * Sür'atle idrak etmek.

Tahaddüş
Tırmalanma. * Üzüntü duyma.

Tahadu'
Aldanmış gibi görünme.

Tahadüs
Haberleşmek.

Tahaf
İnce ve şeffaf bulut.

Tahaffuz
Korumak, sakınmak. Kendini muhafaza etmek. * Barınmak.

Tahaffuzkâr
f. Korunan, sakınan. Kendisini muhafaza eden.

Tahaffuzî
Korunma ile ilgili.

Tahaffüf
(Hiffet. den) Hafiflemek. Hafif olmak. * Ayağa mest gibi bir şey giymek.

Tahai
Birbiriyle kardeş olmak.

Tahakkud
Kin tutma, kin gütme.

Tahakkuk
Bir şeyin doğruluğunun meydana çıkması. Gerçekleşmek. Delil ile isbat edilmek. Sabit ve hakikat olduğu aşikâr olmak.

Tahakkük
Kaşınmak. Ovunmak.

Tahakküm
(Hüküm. den) Tekebbür, zorbalık etmek. Zorla hükmetmek.(Evet imanlı fazilet, medar-ı tahakküm olmadığı gibi, sebeb-i istibdad da olamaz. L.)

Tahakkümât
(Tahakküm. C.) Tahakkümler, zorbalıklar.

Tahakkümî
Mânasız iddia. Delilsiz, isbatsız haklılık dâva etmek, Mânasız mücerred dâva.

Tahaküm
Hükmedişmek.

Tahalhul
(Halhal. dan) Ayağa bilezik takma. * Bir cismin hacminin büyümesi, şişmesi. * Hava cereyanı olması.

Tahalli
(Halâvet. den) Kendi kendini donatmak. Süslenmek.

Tahalluk
Ahlâklanmak. İyi huy edinmek. Yüksek İslâmi ahlâkla ahlâklanmak.

Tahallut
(Halt. dan) Karışma. Karışık olma.

Tahallüb
Sızma. Ter çıkarma. * Sütlenme. Süt peyda etme. * İmrendiğinden ağzının suyu akmak. * Pâre pâre etmek, dağıtmak, parçalamak.

Tahallüd
(Huld. dan) Bir yerde devamlı kalmak. Devamlı olmak.

Tahallüf
Geride bırakılma. Arkada kalma. * Değişme. Uygun olmama.

Tahallül
"(Halel. den) Bozulmak. Ekşimek. Sirke olmak. * Araya girmek. Başka bir şeyin müdahale etmesi, karışması. * Dişleri hilâllamak.(Haşirde bütün zevil-ervahın ihyası; mevt-âlud bir nevm ile kışta uyuşmuş bir sineğin baharda ihyâ ve inşâsından kudrete daha ağır olamaz. Zira kudret-i ezeliye zâtiyedir; tagayyür edemez, acz tahallül edemez, avâik tedâhül edemez, onda meratib olamaz, her şey O'na nisbeten birdir. H.)"

Tahallüm
Bâliğ olmak.

Tahallüs
Halâs olmak. Kurtulmak. * Edb: şiirde mahlâs kullanmak.

Tahalüs
Sövüşmek.

Tahamhum
Atın yulaf görünce kişnemesi.

Tahami
İhraz etmek. Erişmek. Kazanmak.

Tahammi
(Hamy ve Himayet. den) Korunma, kendini himaye etme. * Perhiz etme.

Tahammuk
Ahmaklaşma.

Tahammus
Büzülme. Büzülüp buruşma.

Tahammuz
Ekşimek. Mayalanmak. Oksitlenmek.

Tahammüc
Dikkatle bakmak.

Tahammüd
Ateşin sönmeğe yüz tutması.

Tahammül
Yüklenmek. Bir yükü üstüne almak. * Sabretmek. Katlanmak. * Kaldırmak.

Tahammülgezâ
f. Dayanılmaz, tahammül edilmez.

Tahammülgüdâz
f. Tahammülü ve dayanmayı yırtıp geçen.

Tahammülsuz
f. Tahammülü yok eden. Sabırsızlık veren.

Tahammür
Mayalanmak. Ekşimek. * Sarhoşluk verecek hâle gelmek.

Tahammürât
(Tahammür. C.) Ekşimeler, mayalanmalar.

Tahammüs
Sağlamlık, muhkemlik.

Tahamuk
Ahmaklaşmak.

Tahamül
Başkasının zahmetini yüklenmek.

Tahamür
Uyuşturmak. * şarap yapmak.

Tahan
Kendini toprağa gömerek yatan küçük bir hayvan.

Tahanet
Değirmencilik.

Tahanni
(Hany. dan) Eğilmek, eğrilmek. * Kınaya boyamak.

Tahannüf
Hanefi mezhebinden olma. Hanefî Mezhebine girme.

Tahannük
Tülbendi çenesi altından dolamak.

Tahannün
Çok istekle sızlanma. * Şefkat etme. * Meyl ve muhabbet.

Tahannüs
Tehir etmek, sonraya bırakmak.

Tahannüt
Ölü üzerine güzel kokular serperek kefenlemek.

Taharet
Temizlik. Nezafet. Temizlenmek. * Fık: Habes, necaset denilen maddeten en pis şeylerin veya hades denilen şer'î bir mâninin zevalidir.

Taharet-i kübraâ
Cünüblük veya hayız, nifas gibi hallerden çıkmak için gusül abdesti alarak temizlenmek.

Taharet-i suğra
Abdestsizlik denilen hali, abdest alarak gidermek.

Taharri
(Hary. dan) Aramak. Araştırmak. İncelemek. Araştırılmak.

Taharri-i hakikat
Hakikatı, doğruyu araştırmak, aramak.

Taharriyât
Araştırmalar. Aramalar. Aratmalar.

Taharruk
Yırtılma. Koparılma. Sökülme. Yarılma.

Taharrüc
Günahtan içtinab etmek, günahtan çekinmek.

Taharrüf
Sapmak. İnhiraf etmek.

Taharrük
(Bak: Teharrük)

Taharrüm
Yarılmak.

Taharrüs
Sakınmak, korunmak.

Taharrüz
Sakınma, çekinme, korunma.

Taharrüş
(C.: Taharrüşât) Tırmalanma.

Taharüc
Tevzi etmek, dağıtmak.

Taharüs
Ekin ekmek, tahıl ekmek.

Tahassul
Hâsıl olmak. Üremek. Husule gelmek. Bir araya birikip sâbit ve bâki olmak. Netice olarak çıkmak.

Tahassun
Bir kaleye kapanmak. Korunmak. İstihkâma çekilmek. Tahkim edilmiş bir yere sığınmak.

Tahassungâh
f. Sağlam korunulacak yer. Sağlam sığınak.

Tahassur
Eli böğüre koymak.

Tahassus
(Husus. dan) Hususi ve mahsus olmak. Bir kimseye mahsus kılınmak.

Tahassün
(Bak: Tahassun)

Tahassür
(Hasret. den) Hasret çekmek. Elde edilmesi istenilen ve ele geçirilemeyen şeye üzülmek.

Tahassür-i dem
Kanın pıhtılaşması.

Tahassürât
Tahassürler. Hasret çekmeler.

Tahassüs
İyi bir haber duyup memnun olmak. Kalben ve ruhen hislenmek, hissetmek. * Casuslamak. * Aratmak.

Tahassüsât
(Tahassüs. C.) Duygulanmalar, hislenmeler.

Tahasüb
Hesaplaşmak.

Tahasüd
Hased edişmek, düşmanlık etmek.

Tahasüm
Husumet edişmek, düşmanlık yapmak.

Tahasür
Birbirinin beline elini sokup yürümek. * Eli böğürüne koymak.

Tahat
Ufak etmek. Ufalamak.

Tahatti
(Bak: Tahaddi)

Tahattiat
(Tahatti. C.) Saldırışlar, tecavüzler.

Tahattum
Kin, hiddet ve öfke içinde olmak.

Tahattur
Hatırlamak. * Muhatara ve tehlikeden kaçıp uzaklaşmak.

Tahattüm
(Hatem. den) Hatem, yüzük takınmak. * Tas: Ariflerin gönlüne Allah'ın koyduğu işaret.

Tahattür
Tembel tembel yürümek.

Tahatül
Birbirini aldatmak.

Tahatıh
Karanlık. * Bulutluluk.

Tahavus
Göz ucuyla bakmak.

Tahavvu'
Eksilmek, noksanlaşmak.

Tahavvüb
Bir nesneye acınmak ve mahzun olmak.

Tahavvüf
Korkuya düşmek. Korkmak. * Bir şeyi eksiltmek.

Tahavvül
(Hâl. den) Birinden diğerine geçmek. Tebdil olunmak, değişmek. Dönmek. Bir hâlden başka bir hâle geçmek.

Tahavvülât
(Tahavvül. C.) Tahavvüller. Değişmeler.

Tahavvülât-ı külliye
Büyük değişiklikler.

Tahavvülât-ı zerrat
"Zerrelerin tahavvülü.(Tahavvülât-ı zerrat, Nakkaş-ı Ezelî'nin kalem-i kudreti, kitab-ı kâinatta yazdığı âyât-ı tekviniyenin hengâmındaki ihtizazatı ve cevelânıdır. Yoksa; maddiyyun ve tabiiyyunların tevehhüm ettikleri gibi tesadüf oyuncağı ve karışık, mânasız bir hareket değildir. Çünkü; bütün mevcudat gibi zerreler ve her bir zerre, mebde-i hareketinde ""Bismillah"" der. Çünkü nihayetsiz, kuvvetinden fazla yükleri kaldırır. Ve buğday dânesi kadar bir çekirdeğin koca bir çam ağacı gibi bir yükü omuzuna alması gibi... Hem vazifesinin hitamında ""Elhamdülillah"" der. Çünkü: Bütün ukulü hayrette bırakan hikmetli bir cemâl-i san'at, faydalı bir hüsn-ü nakş göstererek Sâni-i Zülcelâl'in medâyihine bir kaside-i medhiye gibi bir eser gösterir. Meselâ: Nar ve mısıra dikkat et. S.)"

Tahavvün
Eksilmek. * Ziyafet vermek. * Söz vermek, ahdetmek.

Tahavvür
Tezlik, acelecilik.

Tahavvüs
Bahadırlık, kahramanlık. * Sefer niyyetiyle bir yerde durmak.

Tahavüz
Birbirini cenkten men'etmek. Dövüşten alıkoymak.

Tahayyül
(C.: Tahayyülât) Hayale getirmek. Hayalde canlandırmak. Fikir kurmak. (Bak: Dimağ)

Tahayyülât
(Tahayyül. C.) Tahayyüller, hayale dalmalar, hayalde canlandırmalar.

Tahayyür
Beğenip seçmek, muhayyer olmak.

Tahayyürât
(Tahayyür. C.) Hayrete düşüp şaşakalmalar. Hayran olmalar.

Tahayyüz
(Hayz. den) Yer tutmak, yer almak. * Ehemmiyet kazanmak. * Fiz: Herhangi bir cismin boşlukta yer alması.

Tahaz
Birbirini kandırmak, aldatmak.

Tahazhuz
Suyun deprenmesi, hareket etmesi.

Tahazzu'
(Huzu. dan) Alçakgönüllülük gösterme. Mütevazi olma.

Tahazzur
(Hazır. dan) Hazır bulunma. Hazır olma.

Tahazzüb
(Hizb. den) Toplanma, birikme. Küçük topluluk meydana getirme.

Tahazzün
Hazineye girmek. * Yığılmak.

Tahazzür
(Hazer. den) Sakınma, korunma, çekinme.

Tahazül
Birbirini rüsvay etmek, kepaze etmek.

Tahaşhuş
Kâğıt hışırtısı. * Yeni kaftan avazı. Silâhların sürtünmelerinden çıkan ses.

Tahaşi
Bir yana olmak. * Utanmak. * Sıkılmak.

Tahaşşi
(Haşyet. eden) Korkmak. Çekinmek. Ürpermek.

Tahaşşu'
(Huşu. dan) Mütevâzi olmak. Alçakgönüllülük gösterme.

Tahaşşüd
Birikme, yığılma. Toplanma.

Tahaşşün
Kin tutmak. * Kokup yemek.

Tahbib
Fâsid etmek, bozmak.

Tahbie
Gizlemek, saklamak. * Kadını perdeye koyup kimseye göstermemek.

Tahbir
Tahsin etmek, tezyin etmek. Güzelleştirmek, süslemek.

Tahbiye
Hıfzetmek, korumak. * Engel olmak, men'etmek.

Tahcil
Atın dört veya üç ayağında veya ikisinde bileklerinden yukarı olan beyazlık.

Tahcir
Bir yere taş koymak, taş yığmak. * Fık: Kimsenin girmemesi için arazinin etrafına taştan sınır yapmak. * Hayvanı dağlayıp nişanlamak.

Tahdi'
Aldatmak.

Tahdib
Kamburlaştırma. Kubbelendirme.

Tahdic
Dikkatle bakmak. * Atmak.

Tahdid
Hudutlandırmak. Sınırlamak. Sınırı belli etmek. * Tarif etmek. * Bir şeyi kasdetmek. * Keskin etmek. Bilemek.

Tahdid-i sinn
Yaş haddi. Emeklilik.

Tahdidât
Tahditler. Sınırlamalar.

Tahdik
(Hadeka. dan) Gözünü dikip, ayırmadan ve dikkatle bakma.

Tahdim
Hizmet ettirmek. * Atın ayaklarının beyazlığı dirseklerinden aşağı olmak.

Tahdir
(Hader. den) Örtülendirme, örtülü bulundurma. * Uyuşturmak.

Tahdis
(Hudus. dan) Söylemek. Anlatmak. Rivayet etmek. * Şükür ve teşekkür ile bildirmek. Görülen iyiliği herkese söylemek. * Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın sözünü tekrarlamak.

Tahdis-i nimet
"Cenab-ı Hakk'a karşı şükrünü edâ etmek ve teşekkür etmek maksadiyle nâil olduğu nimeti anlatmak, onunla sevincini ve şükrünü bildirmek. (Bak: Küfran-ı ni'met)(Bâzan tevâzu', küfran-ı ni'meti istilzam ediyor, belki küfran-ı ni'met olur. Bâzan da tahdis-i ni'met, iftihar olur. İkisi de zarardır. Bunun çâre-i yegânesi ki; ne küfran-ı ni'met çıksın, ne de iftihar olsun. Meziyet ve kemalâtları ikrar edip, fakat temellük etmiyerek, Mün'im-i Hakiki'nin eser-i in'âmı olarak göstermektir. Meselâ: Nasılki murassa' ve müzeyyen bir elbise-i fâhireyi biri sana giydirse ve onunla çok güzelleşsen, halk sana dese: ""Mâşâallah çok güzelsin, çok güzelleştin. ""Eğer sen tevazu'kârâne desen: ""Hâşâ!.. Ben neyim, hiç. Bu nedir; nerede güzellik?"" O vakit küfran-ı ni'met olur ve hulleyi sana giydiren mahir san'atkâra karşı hürmetsizlik olur. Eğer müftehirane desen: ""Evet ben çok güzelim, benim gibi güzel nerede var, benim gibi birini gösteriniz... ""O vakit, mağrurane bir fahirdir.İşte, fahirden, küfrandan kurtulmak için demeli ki: ""Evet ben güzelleştim, fakat güzellik libasındır ve dolayısiyle libası bana giydirenindir; benim değildir."" M.)"

Tahdisât
Anlatmalar. Rivayet etmeler. * Teşekkürle bildirmeler. * Hadis anlatmalar.

Tahdiş
(Hadeş. den) Kurcalamak. Tırmalamak. * İncitmek. * Kaşımak.

Tahdiş-i ezhan
Zihinleri kurcalamak, tırmalamak.

Tahdişat
(Tahdiş. C.) Tırmalamalar. Kurcalamalar.

Tahe
Helâk oldu, berbad oldu (meâlinde fiil).

Tahf
Gam, tasa.

Tahfe
Mekân, mevzi.

Tahfif
(Hıffet. den) Hafifletme, yükünü azaltma. Kolaylaştırma. * Lâyıkı vechiyle hürmet etmemek. * Maddî-manevî bir ızdırabı azaltmak. * Kelimelerin bazı harflerini terketmekle telâffuzunu kolaylaştırmak.

Tahfifât
"(Tahfif. C.) Hafifletmeler; yükünü eksiltmeler, kolaylaştırmalar."

Tahfil
Koyunun sütü çoğalsın diye birkaç gün sağmayıp bırakmak.

Tahfir
Utandırmak. * Aman vermek.

Tahfiz
Aşağı indirmek. * Asan etmek, kolaylaştırmak.

Tahh
Kırmak.

Tahhan
(Tahn. dan) Değirmenci, öğütücü.

Tahhane
Çokluk deve. Deve sürüsü. * Çok asker.

Tahi
Çekilmiş. Uzatılmış. * Kesret, çokluk.

Tahin
Darı unu. * Öğütülmüş tahıl. * Şekerle karıştırılarak helvası yapılan öğütülmüş susam.

Tahine
(C.: Tavâhin) Öğütücü diş, azı dişi.

Tahir
Yüksek nefes.

Tahir(e)
Temiz. Pâk. Abdesti bozacak veya guslü icab ettirecek şeylerden birisiyle özürlü olmayan. * Zâhir ve bâtında bütün ayıp ve kirlerden temiz, pâk olduğu için Hz. Peygamberimize de (A.S.) bu isim verilmiştir. * Müzikte: Makam ismi.

Tahirat
Pâk ve temiz olanlar.

Tahiyyat
Selâmlar. Duâlar. Manevî hayat hediyeleri. Tezahürat-ı hayatiye. * Mâlikiyet, beka ve mülk. (Bak: Et-tahiyyatü)

Tahiyye
Selâmlar, dualar. Hayır duâları. * Mülk, beka ve devamlılık. * Namazın iki ve dört rek'atı sonunda okunan Ettahiyyat duası. * Selâm verme ve hayır dua etme. * Mülk ve mâlikiyet.

Tahiyyet-ül mescid
Bir mescide veya bir camiye girildiğinde, sevab niyetiyle, oturmadan evvel kılınan namaz.

Tahkik
Doğru olup olmadığını araştırmak veya doğruluğunu, yanlışlığını meydana çıkarmak. İncelemek. İçyüzünü araştırmak. * Bir şeyi eksiksiz ve ziyâdesiz yapmakta mübâlağa etmektir. Bir şeyin hakikatına ermek, künhüne vâkıf olmak, nihayetine erişmek demektir. Kur'an kıraat ıstılahında ise: Her harfin hakkını vermek, özel sıfatlarına riayet etmek, sesi tam mahrecinden çıkarmak, medleri gerektiği kadar uzatmak, hareke, ızhar ve gunneleri okuyuş hassasiyetinin en son imkânını kullanarak okumaktır.

Tahkikan
İnceleyerek. Araştırma suretiyle. Hakikatını öğrenerek.

Tahkikat
Araştırmalar. Hakikati ve doğruyu inceleyip öğrenmek için yapılan taharriyat.

Tahkikat-ı ibtidaiyye
Huk: İlk tahkikat. İlk soruşturma.

Tahkikî (tahkikiye)
Araştırma ile alâkalı. Tahkikata ait.

Tahkikî iman
(Bak: İman-ı tahkikî)

Tahkim
Hakem tayin etmek. Hâkim nasbeylemek. * Kuvvetlendirme. Sağlamlaştırmak, kavileştirmek. * Birisini fesattan men'eylemek. * Mahkemede hasmın dâvalarının açıkça belli olması için hâkimi değiştirmek.

Tahkimât
Ask: Bir yeri düşmanın hücumuna karşı sağlamlaştırmak.

Tahkir
Hareket etmek. Hor görmek. Küçük görmek. Aşağı ve alçak addetmek.

Tahkir-âmiz
f. Hakaretle karışık söz. * Tahkir edici.

Tahkirât
(Tahkir. C.) Tahkirler. Hor ve küçük görmeler. Hakaret etmeler.

Tahkiye
Anlatmak. Hikâye etmek.

Tahl
Dalak ağrısından incinmek. * Bozulmak, değişmek.

Tahlee
Bulut.

Tahli'
(Hal'. dan) Söküp çıkarmak. Koparmak. * Tahttan indirmek.

Tahlid
(Huld. dan) Devamlı olarak oturtma veya oturtulma.

Tahlif
(Half. dan) Yemin ettirmek. Yemin vermek.

Tahlik
Yaratmak. * Eskitmek.

Tahlil
Müşkül meseleyi halletmek. * Bir şeyi kolaylıkla tutmak. * Eritmek. * Bir şeyi helâl kılmak. * Yemine kefaret etmek. * Man: Terkibin zıddıdır. Bir kıyas neticesinin mantık şekillerinin hangisinden olduğunu bilmek için delilin tahlili, araştırılması. * Fiz: Mürekkep bir cismi tetkik etmek için esas unsurlara ayırma, çözümleme. * Kim: Analiz. * Tıb: İlâçla şişliği gidermek.

Tahlil-i hurdebinî
Mikroskopla tahlil.

Tahlilat
(Tahlil. C.) Tahliller, analizler.

Tahlim
(Hilm. den) Kızgınlığını ve öfkesini giderme. Sâkinleştirme, yumuşatma, teskin etme.

Tahlis
Kurtarmak. Halâs etmek. * Bir şeyin özünü, hülâsasını almak.

Tahlis-i giriban
Yakayı kurtarma, kurtarılma.

Tahlisen
Hülâsa ederek. Özünü söyleyerek.

Tahlisiyye
Can kurtaran.

Tahlit
(Halt. dan) Karıştırma. Karıştırılma. Bozma. Saflığını giderme. Fâsid etme.

Tahliye
(Halâ veya halvet. den) Boşaltmak. Boş bırakmak. Serbest bırakmak. * Tathir etmek. Temizlemek.

Tahliye-i sebil
Bir suçluyu bırakma, salıverme.

Tahliz
Bir kimsenin kulağına küpe ve koluna bilezik takmak.

Tahma
Bir ot cinsi.

Tahme
İnsan cemaatı, topluluk. * Büyük sel.

Tahmel(e)
(C.: Tahamil) Ahlâkı kötü kimse.

Tahmer
Sıçramak. * Doldurmak.

Tahmic
Şiddetle bakmak. * Gözünü açıp yummak.

Tahmid
"(Hamd. den) Hamdetmek. * Medhetmek, övmek. * Elhamdülillâh"" kelâmının mânasını ifade etmek."

Tahmidiye
Hamdetmeğe dair. Hamdetmek hakkında. * Çok mühim bir duânın ismidir.

Tahmidât
Hamdler ve şükürler. (Bak: Hamd)

Tahmik
(Humk. dan) Ahmak demek, ahmak olduğunu söylemek.

Tahmil
Yüklemek. Taşıtmak. Bir kimse üzerine bir işi bırakmak.

Tahmil-i minnet
Birini minnet altında bırakma.

Tahmil-i zahmet
Zor bir işi birine yükletme.

Tahmilât
(Tahmil. C.) Yükletmeler, yükletilmeler, yüklemeler.

Tahmim
Zina eden kimseyi ziftleyip, dövüp, yüzüne kara vurup, ters olarak eşeğe bindirip gezdirmek.

Tahmin
(Hamn. dan) Aşağı yukarı bir fikir söylemek. İhtimallere dayanan düşünce. Zayıf delil ile hüküm ve kıyas etmek.

Tahminen
Takriben, aşağı yukarı.

Tahminî
Tahmin yoluyla. Tahminle alâkalı.

Tahmir
(Hamr. dan) Mayalandırma. * Yoğurma, yoğurtma.

Tahmire
Bulut.

Tahmis
(Hums. dan) Bir şeyi beş kat veya beş köşe haline getirmek. * Edb: Bir şiirin her beytine üçer mısra ilâve ederek beşe çıkarmak.

Tahmis-hâne
f. Kahvenin kavrulup öğütülüp satıldığı yer.

Tahmiz
Azaltmak.

Tahmiş
Tırmalamak. * Hiddetlendirmek.

Tahn
(C.: Tahniyât) Öğütme, öğütülme.

Tahnib
Atın belinde ve ayaklarında eğrilik olmak.

Tahnik
(Hunk. dan) Boğmak.

Tahnit
Mumyalamak. Ölüyü bozulmadan muhafaza etmek için ilâçlamak.

Tahniye
Kınaya boyamak.

Tahr
Uzaklaştırmak. Irak etmek. * Atmak. * Göz çapağını dışarı atmak. * Seri, hızlı. * Oku uzak giden yay.

Tahrebe
Ağaç kurdunun ağacı oyup delmesi.

Tahrib
(C.: Tahribât) Harab etme, edilme. Yıkma. Bozma.

Tahribkâr
Tahrib eden, yıkan.

Tahribât
(Tahrib. C.) Tahribler, yıkıp bozmalar, harab etmeler.

Tahric
Darlık ve zahmet vermek, tazyik.

Tahrif
(Harf. den) Harflerin yerini değiştirmek. Bozmak. Kalem karıştırmak. * Kendi menfaati veya başkasının zararı için bir ibârenin mânasını değiştirmek. * Başka tarafa meylettirmek.

Tahrifât
(Tahrif. C.) Bozmalar. Kalem karıştırmalar.

Tahrik
Kımıldatma. Kımıldatılma. Yerinden oynatma. Hareket ettirme. * Gr: Cezimli bir harfi harekeli okuma. * Yola çıkarma. * Azdırma, kışkırtma. * Uyandırma.

Tahrik-amiz
f. Kışkırtıcı. Tahrik edici.

Tahrikat
Ayaklandırmalar, kışkırtmalar. Hareket ettirmeler.

Tahrim
Haram kılma. Haram kılınma. Dince yasak edilme. * Kudsî sayarak yaklaşmayı yasak etme.

Tahrim suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 66. Suresidir. ""Lime tüharrimu"" da denir. Medine'de nâzil olmuştur."

Tahrim tekbiri
İftitah tekbiri de denir. (Bak: İftitah tekbiri)

Tahrime
Namaza başlanırken söylenen tekbir. * Hacıların ihrama bürünmeleri.

Tahrimen
Haram olarak. Harama yakın olarak.

Tahrimen mekruh
(Vâcibin zıddı) Harama yakın iş olup, zannî delil ile olan nehiydir.

Tahrimî
(Tahrimiyye) Haramla ilgili, harama ait.

Tahrir
Yazmak. Yazılmak. Kaydetmek. * Hürriyete kavuşturmak.

Tahrir-i rakabe
Köle veya cariye azad etme.

Tahriren
Yazmak suretiyle, yazı ile.

Tahrirât
Tahrirler. Yazı. Resmî mektup.

Tahris
(C.: Tahrisât) (Hırs. dan) Hırslandırma.

Tahriz
(C.: Tahrizât) (Hırz. dan) Kışkırtma, kışkırtılma. * Kandırmak. * Koparmak.

Tahriş
(C.: Tahrişât) Tırmalama. Yakıp kaşındırma. * Azdırma. Rencide etmek.

Tahs
Eliyle defetmek, eliyle itip kovmak.

Tahsa'
Toprak saçmak.

Tahsib
Ufak taşları mescide veya başka yere döşemek.

Tahsif
Nâlin yaptırmak.

Tahsil
Hâsıl etmek. * İlim edinmek. İlim öğrenmek veya öğretmek için çalışmak. * Vergi toplamak. * Aşikâre eylemek.

Tahsildâr
f. Devlet gelirlerini vazifeli olarak toplayan, tahsil eden memur.

Tahsilât
Devlet gelirlerinin toplanması.

Tahsim
Kestirmek. * Dağılmak.

Tahsin
Beğenmek ve alkışlamak. * Tezyin eylemek, güzelleştirmek. * İyi ve güzel bulmak.

Tahsin-i kelâm
Bir sözü beğendiğini ifade etmek. Sözü güzelleştirmek.

Tahsin-i lâfz
Lâfı süsleme, sözü güzelleştirme.

Tahsinat
Alkışlamalar. Güzelleştirmeler. Beğenmeler.(Bilbedahe şöyle tahsinat ve tezyinat, onların Sâniinde gayet şiddetli bir irâde-i tahsin ve kasd-ı tezyin var olduğunu gösterir. Ve irade-i tahsin ve tezyin ise bizzarure o Sâni'de san'atına karşı kuvvetli bir rağbet ve kudsi bir muhabbet olduğunu gösterir. Ve masnuât içinde en câmi' ve letaif-i san'atı birden kendinde gösteren ve bilen ve bildiren ve kendini sevdiren ve başka masnuattaki güzellikleri mâşâallâh deyip istihsan eden bilbedahe o san'atperver ve san'atını çok seven Sâni'in nazarında en ziyade mahbub, O olacaktır. S.)

Tahsinhân
f. Aferin diyen. Beğenip alkışlayan.

Tahsinkerde
f. Beğenilmiş.

Tahsir
Hasret bırakma. Hasret etme. * Kuşun tüyünü bırakması, dökmesi.

Tahsis
(Husus. dan) Belli bir gaye için kullanmak. * Bir şey veya bir kimse için ayırmak. * Kredi. Tazminat.

Tahsisat
Bir kimse veya bir daire için ayrılmış para veya mal.

Tahsisat-ı mesture
(Bak: Mesture)

Tahsisen
Tahsis suretiyle. * Hele, en çok.

Taht
f. Yağma, talan, soygun, çapul.

Taht-el arz
Yer altı. Toprak altı.

Taht-el bahir
Denizaltı. Denizaltı gemisi.

Taht-eş şuur
Şuur altı. Şuur haricinde olarak açılıp yayılan zihnî faaliyet.(Taht-eş şuur, gayr-ı meş'urdan vâzıhan farklıdır. Hâfızada teraküm etmiş, fakat bu anda kendisini düşünmediğimiz hâtıralar, gayr-i meş'ur ve kaimdirler. Fakat taht-eş şuur değildirler. L.R.)

Taht-nişin
Taht'a oturan. Hükümdar. Padişah.

Taht-ı belkıs
Belkıs'ın tahtı. (Çok eski mecusi Yemen padişahlarından Şerahil'in kızı Belkıs, başka kardeşi olmadığından babasının yerine Yemen'e hükümdar olmuş idi. Sonra Süleyman Aleyhisselâm ile evlendi. Onun mu'cizeleriyle imana geldi.) Bak: Hüdhüd, Süleyman (A.S.)

Taht-ı esaret
Esaret altı.

Taht-ı hüküm
Hüküm altına.

Taht-ı hümâyun
Padişahların merasim sırasında oturdukları sedir.

Taht-ı müzakere
Konuşulmakta olan.

Taht-ı revan
Dört kişi veya iki katırla taşınan nakil vasıtası.

Tahtah
Arslan.

Tahtaha
Bir şeyi doğrultmak. * Beraber etmek. * Bazısını bazısına katmak.

Tahtaniye
Altta olan, alttaki. * Noktası altta olan harf.

Tahtanî
Alt kat. Alt katla alâkalı.

Tahte
f. Yağmalanmış, soyulmuş, talan edilmiş.

Tahtelhıfz
(Taht-el hıfz) Muhafaza altında.

Tahtessera
(Taht-es serâ) Toprak altı.

Tahtgâh
f. Başşehir, başkent. * Taht yeri.

Tahtib
Odun toplamak.

Tahtie
"Bir kimseyi veya bir şeyi hatalı görmek, hata isnad etmek, yanıltmak. ""Bu hatadır"" diye iddia etmek. * Ist: ""Mezhebim haktır, hata ihtimali var. Başka mezheb hatadır, savaba ihtimal var"" diyenler ki, bu hatalı anlayışa izafeten ""Tahtie"" denmiştir."

Tahtim
Mühürleme. Mühür basma. * Tamamlama.

Tahtit
Zayıflık. * Kurmak. * Pare pare etmek, parçalamak.

Tahtiye
Hatâya düşürmek, yanıltmak.

Tahun(e)
(C.: Tavâhin) Su değirmeni.

Tahur
Tâhir. Hem temiz hem temizleyici. Çok temiz.

Tahv
Düşmek. * Çekip uzatmak.

Tahve
Eti pişirmek.

Tahvid
Sür'atle gitmek, hızla gitmek.

Tahvif
Korku vermek. Ürkütmek. Korkutmak.

Tahvifen
Korkutarak.

Tahvifât
(Tahvif. C.) Korkutmalar. Korkuya düşürmeler.

Tahvil
Bir halden başka bir hale getirmek. Değiştirmek. * Döndürmek. * Faizli borç senedi.

Tahvilât
Tahviller. * Borç senetleri.

Tahvin
(C.: Tahvinât) Birisine hâin deme. Hıyânet nisbet etme.

Tahvir
Rücu ettirmek, döndürmek. * Ağartmak, beyazlatmak, tebyiz.

Tahvit
(Havt. dan) Duvar çekme.

Tahviye
Dizleri, dirsekleri, yanları, karnı ve uyluğun arasını ayırmak.

Tahviz
Suya dalmak.

Tahya
Karanlık gece.

Tahye
Bulut parçası.

Tahyib
(Haybet. den) Eli boş, kederli ve mahrum kılma.

Tahyil
(C.: Tahyilât) (Hayal. den) Akla getirme. Fikre getirme, zihinde canlandırma.

Tahyir
(Hayır. dan) İki şeyden birisini seçme durumunda bırakma. İstediğini seçmesini teklif etme.

Tahyis
Zelil etmek, kepaze etmek. * Boyun eğdirmek. Muti etmek.

Tahzi'
Yarma, kesme. * Ameliyat.

Tahzib
(Hizb. den) Takım haline getirmek. Hizibleştirmek. Gruplaştırmak.

Tahzif
Saçını düzüp bezemek, süslemek.

Tahzil
Aşağılatmak, alçaltma, bayağılaştırma.

Tahzim
Kesmek.

Tahzin
(Hüzn. den) Kederlendirme, tasalandırma. * Hazin hazin Kur'an-ı Kerim okuma.

Tahzir
Yeşil renk verme. Yeşillendirme. * Hazırlama.

Tahziz
İsteklendirme, rağbet ettirme.

Tahıl
Bayat su. Bekleyerek bozulmuş su.

Tahılle
Gerçek yere yemin etmek. * Yeminden kurtulmak için verilen keffaret.

Tahıllet-ül kasem
Yemin keffareti.

Tahıne
(C.: Tavâhın) Azı dişlerinden birisi.

Tahşid
Yığma. Toplama. Biriktirme. Yığınak. * Bir mevzu hakkında çok izah ve konuşmalar.

Tahşidât
Birikmeler. Toplamalar. Yığınaklar. * Konuşarak fazla üzerinde durma.

Tahşim
Öfkelendirme, kızdırma, gazablandırma.

Tahşin
İri ve kaba etmek.

Tahşir
Noksan etmek, eksiltmek.

Tahşiye
(Haşyet. den) Korkutma. Ürpertme.

Taib
Tövbe eden. Günahlarına pişman olan.

Taif
Etrafını dolaşarak ziyaret eden. Tavaf eden. Dolaşan. * Hicaz'da Mekke-i Mükerreme'nin yüz kilometre güneydoğusunda, Gazva Dağı'nın güney eteklerinde ve bir takım tepelerin batı eteklerinde olarak 1882 metrelik yükseklikte bir şehirdir. Peygamber (A.S.M.) hicretin sekizinci yılında Huneyn muharebesinden döndüklerinde Taif şehrini fethetmek arzu etmişlerse de, ahalisi kaleye sığınıp şiddetli bir şekilde karşı koymağa başladıklarından Peygamber Efendimiz kuşatmayı terkedip geri dönmüşlerdir. Bir sene, sonra, yani hicretin dokuzuncu yılında Taifliler bir heyet tertip ederek barış yoluyla Peygamberimize itaat etmek için yollamışlardır.

Taife
Hususi bir sınıf meydana getiren insanlar. Kavim, kabile. Takım.

Taife-i efrenc
Frenk, Avrupalı, Fransız.

Taife-i nisâiye
(Taife-i nisâ) Kadınlar taifesi, grubu.

Taih
Kibreden. Kibirlenen. Büyüklenen.

Tail
Uzayan. * Kudret ve gına. * Fayda. Menfaat.

Tain
Süngü ile vurulmuş.

Tair
(Tayeran. dan) Uçucu. Uçan. * Kuş.

Tais
Hafif başlı.

Tak'ir
(Ka'r. dan) Çukurlaştırma, çukur yapma.

Taka
Korkutmak. * Hazer etmek, çekinmek, korunmak.

Taka'ku'
Deprenmek, hareket etmek. * Ötmek.

Taka'ur
(Ka'r. dan) Çukurlaşma. * Kuyunun derin ve çukur olması.

Taka'vüs
Çok yaşlanma. * Evin eskiyip köhne olması.

Takabbuh
Çirkinlik.

Takabbuz
(C.: Takabbuzât) (Kabz. dan) Toplanıp çekilme. Büzülme. * Kabız olmak, peklik.

Takabbüb
Binaya kubbe yapmak.

Takabbül
(Kabul. den) Kabullenme. Üstüne alma. Bir şeyi taahhüd ve iltizam etme. * Öpülme.

Takabuz
Kabz edişmek.

Takaddes
Mukaddes olsun (mânasında).

Takaddüm
(Kıdem. den) Önde bulunma. İleri geçme. * Zaman veya mevki bakımından ileride olma.

Takaddüs
Mübarek kılmak. Kudsî kılmak. * Çok temiz olma. * Mukaddes olma.

Takadi
Birbirine hakkını vermek.

Takadu'
Birbirine süngü ile vurmak.

Takadüm
Üzerinden zaman geçmek.

Takaffül
Kapamak. * Kilitlemek. * Tilki eniği.

Takafkuf
Titremek.

Takahhum
Ansızdan bir nesneye dühul edip girmek.

Takahhur
Kahrolmak.

Takahhül
şikâyet etmek.

Takali
Birbirini düşman kabul etmek.

Takalkul
Deprenmek, hareket etmek.

Takallu'
Ayağını kuvvetiyle kaldırmak. * Yerinden kopmak.

Takallus
Kısa olmak, kısalmak. * Toplanmak, cem'olmak.

Takallüb
Bir taraftan diğer tarafa dönmek. * Bir halden başka bir hale değişmek. * Başka kalıba girmek.

Takallüd
(C.: Takallüdât) (Kald. dan) Bir işi üstüne almak. * Takınma, kuşanma. Gerdanlık veya muska gibi boyuna geçirme. * (Kılıç) kuşanma.

Takallül
(Kıllet. den) Azalma, az olma.

Takallüs
Kasılma. Bir şeyin büzülüp gerilmesi. Bir uzvun çekilip toplanması. Kıvrılma.

Takammül
Bitlenme. Bitli olma.

Takammüm
Evin süprüntüsünü ayırmak.

Takammüs
Gömlek giymek.

Takamür
Kumar oynamak.

Takannu'
Başına örtü örtmek.

Takannün
Kanunlaşma. Değişmez halde, kat'i olarak belirme.

Takarr
Birbiriyle kararlaşmak.

Takarruh
(Karh. dan) Yara derinleşip büyüme. * Yara çıban olma.

Takarrüb
Yakınlaşmak. Yaklaşmak. * Zamanı gelmek. Vakti yakın olmak.

Takarrüm
Tatlı tatlı yeme.

Takarrür
Kararı verilmek.* Yerleşmek. Kararlaşmak.

Takarrüş
Kesbetmek, almak, kazanmak.

Takaru'
Kur'a atışmak.

Takarüb
Birbirine yakın olmak.

Takas
Vereceğini alacağına karşılık tutmak suretiyle ödeşmek, sayışmak, değişmek.

Takassi
Bir şeyin aslını esasını araştırma.

Takassu'
Dühul etmek, girmek.

Takassuf
Kırılmak.

Takasur
(Kasr. dan) Bir işi mümkün iken yapmama. Esirgeme.

Takasüm
Kısmet edişmek. * Birbirine yemin vermek.

Takattub
Kaşların çatılması. * Buruşma.

Takattuf
Yüz ekşitmek.

Takattur
Damla. Damlama. Damla damla akma. * Ud ağacı ile buhurlanma. * Vuruşmağa hazırlanma. * Bir kimse kendini bir yerden atma. * Ağacın dalı kopup düşme. * Bir adamı yanı üzere düşürmek. (Kamus'dan)

Takatu'
Kesilmek. Kesişmek.

Takatül
Kıtal edişmek, döğüşmek, vuruşmak.

Takaud
Oturmak.

Takaus
Durdurmak. Sonraya bırakmak.

Takavim
(Takvim. C.) Takvimler.

Takavvi
(Kuvvet. den) Kuvvetlenme.

Takavvuz
Ayrılmak. Dağılmak. * Yıkılmak.

Takavvüb
Bir şeyin kabuğu soyulmak.

Takavvül
Haber vermek. * Yalan söylemek.

Takavül
Birbiriyle söyleşmek.

Takavüm
Dövüşmek, vuruşmak. Birbiriyle cenge durmak.

Takayyuz
Kırılmak. * Benzetmek.

Takayyü'
Kusar gibi olup kusamama.

Takayyüd
Bağlanma. Bağlı olmak. Kayıtlı bulunmak. * Çalışmak. Çabalamak. Uğraşmak. * Dikkatli davranmak.

Takayyül
Uymak, iktida etmek.

Takaza
Başa kakmak. * Sıkıştırmak. * Hakkını isterken borçluyu zorlamak.

Takazic
Dövülüp ufalanarak yemeklerin üstüne ekilen otlar. Baharat.

Takazzub
Kesilmek.

Takazzür
Çirkin şeylerden uzak olmak.

Takazüf
Birbirine iftira edip atışmak.

Takaşkuş
Hastanın iyi olması. * Derinin soyulması. * Her yerden yiyecek istemek.

Takaşşu'
Havanın açılması.

Takaşşur
(Kışr. dan) Kabuk bağlama, kabuklanma.

Takaşşüf
Maişet şiddeti, geçim zorluğu.

Takbib
Kubbe gibi yapma.

Takbih
Çirkin görmek. Beğenmemek. * Kabahatli bulmak. * Kötü gördüğünü bildiren söz söylemek.

Takbihât
(Takbih. C.) Ayıplamalar, çirkin görmeler.

Takbil
Öpmek.

Takbir
Defnetmek, gömmek.

Takbiz
Toplayıp bir yere getirmek.

Takdane
f. Üzüm çekirdeği.

Takdid
Eti kurutmak. * Uzunlamasına yırtmak veya kesmek.

Takdih
Beğenmeme, zemmetme. * Atın belini inceltmek.

Takdim
(Kıdem. den) Arzetmek. Sunmak. * Küçük bir kimseyi yaş, amel, mevki ve takva itibariyle büyük bir kimse ile tanıştırmak. * Öne geçirmek, bir şeyi başka bir şeyden önde tutmak. * Bir büyüğün önüne geçip bir şey vermek.

Takdim-te'hir
Öne geçirmek, sonraya bırakmak.

Takdime
(C.: Tekadim) Kendisinden üstün kişiye sunulan armağan, hediye. * Takdim.

Takdimen
Takdim ederek, öne geçirerek.

Takdimât
Takdim edilenler. Büyüklere verilen şeyler.

Takdir
Kıymet vermek. Değerini, kıymetini, lüzumunu anlamak. * Kader. * Düşünmek. * Öyle saymak.

Takdir-i kelâm
Söze değer vermek. * Sözün kıymeti. Sözden anlaşılan husus.

Takdiren
Değer ve kıymetini anlıyarak. Takdir ederek.

Takdirname
f. Bir işin beğenildiğine ve istihsan edildiğine dâir alâkadarların imzasını taşıyan yazı. Beğenildiğine dair yazılı kâğıt.

Takdirî
Kaderden olan. Takdir-i İlâhîye ait ve müteallik olan. * İtibarî. * Farazî. * Gr: Yazılı olmayıp var bilinen mâna veya kelime. (Bak: Mukadder)

Takdis
Büyük hürmet göstermek. Mukaddes bilmek. * Cenab-ı Hakk'ın kusursuz, pâk ve her hususta noksansız olduğunu bildirmek, söylemek ve Allah'a (C.C.) şükretmek.

Takdiye
Hâcet bitirmek, ihtiyaç gidermek.

Takfil
(Kufl. dan) Kilitleme veya kilitlenme.

Takfiye
Kafiye yapmak. * Bir kimsenin ardınca olmak.

Takhim
İthal etmek, içeri sokmak, girdirmek.

Takhir
(C.: Takhirât) (Kahr. dan) Kahretme.

Taki
Kendini koruyan, saklayan. * Takvalı kimse. Günahtan çekinen.

Takli'
(Kal'. den) Yarmak. * Mübalâğa ile koparmak. Kökünden söküp koparmak.

Taklib
(C.: Taklibât) (Kalb. dan) Döndürme, çevirme. * Bir şeyin kalıp ve şeklini değiştirme.

Taklid
"Takma, asma, kuşatma. * Benzetmeğe ve benzemeğe çalışmak. Benzerini yapmak. Birine benzemeğe çalışarak alay etmek. Sahte. Bir şeyin sahtesini yapmak.(Kur'an baştan aşağıya kadar, nâzil olduğu hey'et üzerine bâkidir. Bu kadar Kur'anı taklid etmeğe müştak olan dostlar ve mütehacim düşmanlara rağmen, şimdiye kadar Kur'anın ne taklidi yapılmış ve ne de bir misâli gösterilmiştir. Evet, Kur'an milyonlarca Arabî kitablarla mukayese edilirse benzeri bulunamaz. O halde Kur'an ya hepsinin altındadır. Bu ise muhaldir; öyle ise; hepsinin fevkindedir. Öyle ise Allah'ın kelâmıdır. İ.İ.)(Ey bu vatan gençleri! Frenkleri taklide çalışmayınız. Ayâ, Avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetten sonra hangi akıl ile onların sefahet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! Sefihane taklid edenler, ittiba değil, belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşinizi idam ediyorsunuz. Âgâh olunuz ki; siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz! Çünkü şu surette ittibaınız milliyetinize karşı bir istihfaftır. Ve millete bir istihzadır. M.N.)"

Taklid-i seyf
Kılıç kuşatma.

Taklid-i tufeylâne
Küçük çocuklara yakışır şekildeki taklid.

Takliden
Taklid ederek, benzeterek.

Taklidgâh
f. Taklid yeri.

Taklidî
Taklide ait. Sathî. * Delil ve sened istemeden kabul edilen.

Taklidî iman
(Bak: İman-ı taklidî)

Taklih
Dişin sarılığını gidermek.

Taklil
Azaltma. Azaltılma. İndirme. Tenkis.

Taklil-i masârif
Masrafların azaltılması.

Taklim
(Kamış, tırnak, kalem gibi şeyleri) yontma, kesme.

Taklis
Def çalıp nağme söylemek.

Takmis
(Kamis. den) Gömlek giydirme.

Takmiş
Cem'etmek, toplamak.

Taknetu
(Bak: Lâtaknetu)

Takni'
Başına örtü örttürmek.

Taknin
(Kanun. dan) Kanun koyma.

Takniye
Çok kırmızı yapmak.

Takri'
(C.: Takriât) Tevbih. Azarlama. * Birini telâşa düşürme. * Te'nif. Başa kakma.

Takrib
Yaklaştırma. Aşağı yukarı ve tahmin ile kat'i olmayan şey söyleme. Tahmin. * Yolunu bulma.

Takriben
Tahminen. Yaklaşık olarak. Aşağı yukarı.

Takribî
İhtimale göre olan. Takribe ait.

Takrid
Devenin gövdesinde olan keneyi yolup gidermek. * Hor ve zelil etmek.

Takrin
(Karin. den) Birlikte bulundurma. Yaklaştırma.

Takrir
İyi ifade etmek. Bildirmek. * Ağzından anlatmak. * Yerleştirmek. Kararlaştırmak. Yerini belirtmek. * Resmî olarak yazı ile bildirmek. * Tapuda, mülkünü başkasına sattığını bildirmek. * Siyasî nota.

Takrir-i kelâm
Söylemek. İfadede bulunmak.

Takriren
Ağızdan anlatarak.

Takrirât
(Takrir. C.) Ağızdan anlatılan şeyler.

Takrirî sünnet
Hazret-i Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'ın, sahabelerinden birinin söylediğini veyahut işlediğini gördüğü halde, onu menetmiyerek sükût buyurmaları.

Takris
Soğutmak. * Dondurmak.

Takrit
Kulağına küpe takmak. * Davarın başına yular takmak.

Takriz
Hayatında bir kimseyi methetmek, övmek.

Takriât
(Takri'. C.) Azarlamalar, paylamalar, başa kakmalar.

Takriş
Birbirine rağbet etmek.

Taksib
Kıvırcık yapmak.

Taksif
Çok kırmak.

Taksim
(Kısım. dan) Bölme. Parçalara ayırma.

Taksim-i a'mâl
İş bölümü, iş taksimi.(Sani'i-i Zülcelâl'in hilkat-i âlemde câri ve taksim-ül-a'mâl kaidesinden akan kanun-u tekemmül ve terakkide mündemiç olan rıza ve işaretinin imtisali farz iken, itaat tamam edilmemiştir. Şöyle: Kaide-i taksim-ül-a'mâli muktazi olan hikmet-i İlâhiyenin dest-i inayetiyle beşerin mahiyetinde ekmiş olduğu istidadât ve muyulâtla şeriat-ı hilkatin farz-ül-kifayesi hükmünde olan fünun ve sanayiin edasına bir emr-i manevî vermişken su-i istimalimiz ile o istidaddan tevellüd eden meyle kuvvet ve meded verici olan şevki bu hırs-ı kâzib ve şu re's-i riya olan meylü't-tefevvuk ile zayi edip söndürdük. Elbette isyan eden cehenneme müstehak olur. Biz de bu hilkat denilen şeriat-ı fıtriyenin evamirine imtisal edemediğimizden cehennem-i cehl ile muazzeb olduk. Bu azabdan bizi kurtaracak taksim-ül-a'mal kanunuyla amel etmektir. Zira seleflerimiz taksim-ül-a'mâlin ameli ile cinan-ı ulûma dâhil olmuşlardır. R.N.)

Taksim-i guramâ
Kârı veya zararı ortaklar arasında koydukları sermaye nisbetinde taksim etmek. * Fık: Bir borçlunun terekesini alacaklıların borç miktarları nisbetinde aralarında taksim etmek.

Taksimât
Taksimler. Bölmeler. Cüz cüz ayırmalar.

Taksir
(Kasr. dan) Kısaltma, kısma. * Kusur, hata, kabahat, suç. Günah. * Bir işi eksik yapma. * Bir şeyi yapabilir iken yapmama. * Zayıflatmak, süstlük etmek. * Geri kalmak.

Taksirat
(Taksir. C.) Kusurlar, suçlar, günahlar, kabahatlar.

Taksis
Kireç ile bina yapmak. * Kireç ile sıvamak.

Taksit
(Kıst. dan) Belli zamanlarda parça parça ödenecek para.

Taktaka
(Tıktıka) Taşlardan çıkan ses. * Hayvanların ayak sesleri veya bunları anlatmak için söylenen kelime.

Takti'
Kesme. Kesilme. Parça parça etme. Parçalara bölme.

Taktib
Kaş çatıp yüz ekşitme.

Taktik
Fr. Asker kuvvetlerini harb meydanlarında düşmanı şaşırtarak kullanma. Bu işi tedkik eden ilim. * Mc: Bir işte muvaffakiyet için lüzum eden yolları kullanma.

Taktil
(Katl. den) Çok öldürmek, çok katletmek. * Muti etmek, itaat ettirmek, boyun eğdirmek.

Taktin
Filiz sürme.

Taktir
Damla damla akıtmak. Damlatmak. İnbikten çekmek.

Taktirat
Damla damla akıtmalar.

Takut
Feryun adı verilen darı cinsi.

Takva
"Bütün günahlardan kendini korumak. Dinin yasak ettiğinden veya haram olduğunda şüphesi olan şeylerden çekinmek. (Bak: Amel-i-sâlih, İttika, Vicdan)(Takva, menhiyattan ve günahlardan içtinab etmek; ve amel-i salih emir dairesinde hareket ve hayrat kazanmaktır. Her zaman def'-i şer, celb-i nef'a racih olmakla beraber; bu tahribat ve sefahet ve cazibedar hevesat zamanında bu takva olan, def-i mefasid ve terk-i kebair üss-ül esas olup, büyük bir rüçhaniyet kesbetmiş. R.N.)(Ey muhatab olan insanlar! Havf ve reca ortasında bulunmakla, takvayı recâ ederek Rabbinize ibadet ediniz. Bu itibarla insan, ibadetine itimad etmemelidir ve daima ibadetinin artmasına çalışmalıdır. Reca mânası, sâmi' ve müşahidlere göre olursa şöyle te'vil edilecektir:Ey müşahidler! Arslanın pençesini gören adam, o pençenin iktizası olan parçalamayı arslandan ümid ve reca ettiği gibi; siz de, insanları ibadet techizatiyle mücehhez olduklarını gördüğünüzden, onlardan takvayı reca ve intizar edebilirsiniz. Ve keza, ibadetin fıtrî bir iktiza neticesi olduğuna işarettir. Takva, tabakat-ı mezkurenin ibadetlerine terettüb ettiğinden, takvanın bütün kısımlarına, mertebelerine de şamildir. Meselâ: Şirkten takva; kebairden, masivaullahdan kalbini hıfzetmekle takva; ikabdan içtinab etmekle takva; gazabdan tahaffuz etmekle takva. Demek kelimesi bu gibi mertebeleri tazammun eder. Ve keza, ibadetin ancak ihlâs ile ibadet olduğuna ve ibadetin mahzan vesile olmayıp maksud-u bizzat olduğuna; ve ibadetin sevab ve ikab için yapılmaması lüzumuna işarettir. İ.İ.)"

Takvib
Bir şeyi yerinden çekip koparma. * Yeri kazma.

Takvid
Çok uzun boyunlu olmak.

Takvil
(C.: Takvilât) İftira. Yalan söyleşmek. * Haber vermek.

Takvim
Düzeltme. Doğrultma. Kıvamına koyma. Eğriyi doğru tutma. * Ta'dil etme. * Bir şeye kıymet tâyin eylemek. * Her gün güneşin doğuşu, batışı, ay ahkâmı ve süresi kaydedilmiş olan defter. * Günlük olaylardan bahseden gazete.

Takvim-i arabî
Hicretten 17 sene sonra görülen lüzum üzerine Hazret-i Ömer (R.A.) tarafından Kamer senesi esas ve hicret tarihi başlangıç sayılmak suretiyle tertiplenen takvim.

Takvimçe
f. Küçük takvim.

Takvir (takavür)
Bir cismi yuvarlak kesmek.

Takvis
(Kavs. den) Kavislendirme. Yay şekline koyma.

Takvit
Besleme. Tagaddi.

Takviye
Kuvvetlendirmek. * Kuvvetlendirilmek.

Takviz
Binayı yıkmak.

Takyid
(Kayd. dan) Kayıt ve şarta bağlanma. Şart koşma. Bağlama. Deftere yazmak. * Harfe nokta ve hareke koyma.

Takyih
(Yara) İrinlenmek.

Takyin
Tezyin etmek, süslemek.

Takyir
Zifte bulaştırmak.

Takyiz
Kırılmak. * Takdir etmek. * Sövmek.

Takzib
Kesmek.

Takzif
Çok iftira atmak.

Takziye
Gözün çapağı dışarı itmesi.

Takıyye
Sakınmak. Kendini koruyup çekinmek. * Birinin mensub olduğu mezhebi gizlemesi. * Mümâşât.

Takşir
(Kışr. dan) Kabuğunu soyma.

Tal
f. Bakır veya gümüş tepsi. * (Parmaklara takılan) zil.

Tal'
Tomurcuk. * Miktar. Kadar. * Çiçeklerin üremelerine sebep olan sarı tozları.

Tal'a
Görmek. (Bak: Tal'at)

Tal'at
Vecih, yüz. Çehre. * Görünüş. Görüşmek. * Güzellik. * Görmek. * Bir şeye çok rağbet etmek.

Tal'at-efruz
f. Parıldayan.

Tala'
(C.: Etlâ) Geyik buzağısı. * Çatal tırnaklı hayvanların yavrusu. * Buzağının ayağını bağladıkları ip. * Şahıs.

Talac
f. Bağırma, feryad, çığlık. * Ses, sada. * Kavga. * Meş'ale.

Talah
Yorulmak, zayıflamak.

Talak
(At) sıçramak ve kalkmak.

Talak-name
f. Boşama kâğıdı.

Talakat
Dil açıklığı. Selâset. Düzgün sözlülük. * Güler yüzlülük.

Talam
Esrar otunun tohumu.

Talan
f. Çapul, yağma. * Birisinin malının, herkes tarafından kapışılması.

Talanger
f. Yağmacı, talancı, çapulcu.

Talangerî
f. Çapulculuk, yağmacılık.

Talar
f. Dört direk üzerine yapılan ve geceleri yatılan yer. * Salon, büyük oda.

Talasim
(Tılsım. C.) Tılsımlar.

Talavet
Güzel, hüsün. Şirinlik, zariflik. * Ağızda çıkan bir nevi yara.

Talazzi
(Lazâ. dan) Alev çıkarma. Alevlenme.

Tale
"(Tavl. dan) ""Uzun olsun"" mânâsındadır."

Taleb
İsteme. İstenme. Dileme. İstek.

Taleb-i rü'yet
Görmeyi istemek. Hz. Musa'nın (A.S.) Cenab-ı Hakk'ı görmek istemesi.

Talebdâr
f. Alacaklı.

Talebe
(Tâlib. C.) İstekliler. * Şakird. Tahsile çalışan. Öğrenen. Öğrenci.

Talebe-i ulûm
"Yüksek dinî ilimleri okuyan talebe. (Bak: Âlem-i berzah)(İmam-ı Şâfiî (K.S.) gibi büyük zâtlar: ""Talebe-i ulûmun hattâ uykusu dahi ibadet sayılır."" diye ziyade ehemmiyet vermişler. Ş.)"

Talebkâr
f. İstekli, talebli, arzulu.

Talef
Fazl. Atâ, hediye, bahşiş, hibe. * Kanı heder olmak.

Talel
(C.: Tulul-Atlâl) Yıkılmış binada kalan duvar temeli.

Talh
Necis bulaşmak, pislik bulaşmak. * Havuz dibinde kalan tortu. * Kene böceği.

Talha bin ubeydullah
"(R.A.) : Aşere-i mübeşşeredendir. Çok muharebelere iştirak etti, fedakârlığı büyüktü. Peygamberimiz (A.S.M.) ile muharebede iken kılıç darbesine karşı kolunu gerer ve onu muhafazaya çalışırdı, kendisinden ziyade Hz. Peygamber'i (A.S.M.) muhafazaya azmederdi. Kolu bu yüzden sakatlandı. Hz. Ali (R.A.) buyuruyor ki: ""Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) duydum. Dedi ki: Talha ile Zübeyir, Cennet'te benim komşularımdandır."" Hicretin 36'ncı yılında Cemel Vak'asında şehid oldu."

Tali
"Tilavet eden, okuyan. * İkinci derecede. Sonradan gelen. * Man: Birbirine bağlı iki kaziyeden ikincisi. Meselâ: ""Duman çıkıyorsa ateş vardır"" sözünde ""Ateş vardır"" sözü tâli'dir."

Tali '
Doğan. Tulu' eden. * Kısmet, kader, baht. * Nişangâhın arkasına düşen ok. * Yeni hilâl.

Talia
"Casus. * Nişancı. Asker önünden giden tabur. * Rehber, kılavuz; kafilenin önünde giden."

Talib
(C.: Tulleb-Tullâb-Talebe) İsteyen, istekli. * Talebe, öğrenci.

Talibe
(C.: Tâlibât) Kız talebe. Mektebli kız.

Talid
Bir kimsenin (köle, câriye, hayvan gibi) canlı eşyası.

Talif
Alınmış şey.

Talih
Faydasız, yaramaz iş. (Kısmet ve kader mânasında: Bak: Tâli')

Talik
Güleryüzlü adam. Mütebessim kimse. * Düzgün söz söyleyen kimse.

Talil
Hasır.

Talk
Doğum ağrısı.

Tall
Çiğ, kırağı. İnce yağan yağmur, çisinti. Şebnem. * Helâk etmek, iptal. * Güzel, lâtif şey. * Şiddet.

Tallase
Kendisiyle levha silinen paçavra.

Tals
Su akmak.

Taltif
İltifat etmek. Bir iyilik yaparak gönül almak. Yumuşatmak.

Taltifen
Taltif suretiyle.

Taltifât
(Taltif. C.) Taltifler, ihsanlar, lütuflar, bağışlar.

Taltih
Bulaştırma, bulaşık etme.

Talut
(Bak: Yuşa)

Talve
Vahşi canavarların yavrusu. * Keçi bağladıkları ip parçası.

Taly
Karışmak.

Talziye
(Lezâ. dan) Alevlendirme veya alevlendirilme.

Talâk
Boşamak. Boşanmak. * Bağlı olan bir şeyi çözmek, ayırmak. * Nikâhlı karısını bırakmak.

Talâk suresi
Medenîdir. Nisâ Suresi de denir. Kur'an-ı Kerim'in 4. Suresidir.

Talâk-ı bâyin
Yeniden evleniyorlarmış gibi kadının rızası ile tekrar nikâh edilmedikçe geri alınamayacağı talâk. Kadın istemiyorsa erkek zorla alamaz. İddet sırasında kadın, erkeğin evinde kalmaz. Erkek üçüncü defa verdiği bâin talaktan sonra, üzerinden hulle geçmeden karısını bir daha (kadın istese de) alamaz. (Bak: Hulle)

Tam'an
Tama' suretiyle, tama' ederek.

Tama'
Hırsla istemek. Doymazlık. Aç gözlülük. Çok isteme. * Askerî fertlerin maaşları. (Kamus)

Tama'kâr
Aç gözlü. Cimri.

Tamaen
Tama' ederek. Hırsla. Cimrilikle.

Tamah
(Tımah - Tumuh) Bir şeye göz dikip bakma.

Tamam
Bitme, bitirme, son, nihayet. * Tam, eksiksiz, noksansız. * Ne eksik ne fazla. * Münasib, uygun.

Tamam-ı ıttırad-ı ahval
Bir kimsede var olan huy ve hasletlerin sekteye uğramadan biteviye devam etmesi, her zaman aynı durumu göstermesi.

Tamamen
Büsbütün, eksiksiz ve tam olarak, mükemmel biçimde.

Tamamiyet
Bütünlük, tamamlık, tamlık.

Tamar (tımâr)
Yüksek mekan, yüce yer.

Tamat
f. Mânâsız ve uygunsuz söz.

Tamele (tamle)
Havuzun dibinde kalan balçık ve tortu.

Tamh (tımâh)
Gözünü yukarı kaldırıp bakmak.

Tamir
Hurması olan kişi.

Tamir bin tamir
Aslı bilinmeyen kimse. * Pire.

Tamis
Uzak.

Tamiye
Dudak kabarmak.

Tamles (tamelles)
Çörek.

Tamm
Saçını kesmek. * Galebe etmek. Galib gelmek. * Yükselmek, yüce olmak. * Defnetmek, gömmek.

Tamma'
(Tama'. dan) Çok tama' eden.

Tammah
Her şeye göz diken pek hırslı kimse.

Tammat
Kıyamet.

Tamme
Bütün, noksansız, eksiksiz, tam.

Tamn
Sâkin olmak, sessiz olmak.

Tams
Yok etme, belirsiz kılma. * Eskimek. * Mahvolmak.

Tamtame
Pelteklik, kekemelik, tutukluk.

Tamu
(Aslı: Tamuğdur) Cehennem.

Tamur
Kan. * Nefes.

Tamure
Kalb gılâfı. * Emzikli bardak. * İbrik.

Tamv
Yüksek olmak. * Dolu olmak.

Tamş
Halk, nâs, insanlar.

Tan'im
Nimet vermek, nimetlendirmek.

Tana
Susuzluktan ciğerin yapışması.

Tanagguz
Taaccüb edip, şaşırıp, hayrette kalıp başını sallamak.

Tanazzuc
Pişmek. * Olmak.

Tancir (tancere)
(C: Tanâcir) Tencere.

Tandır
Ufak fırın. * Elleri ve ayakları ısıtmak için üstü kapalı küçük mangal.

Tanef
Kayış. * Dağ burnu. Dağ başı. * Kapı üstüne yapılan örtü. * Duvar üzerine yapılan saçak.

Tanfese
(C.: Tanâfis) Uzun saçaklı halı. * Hurma yaprağından yapılan ve eni bir zira' miktarı olan hasır.

Tangim
Avazlandırmak, seslendirmek.

Tangis
Dirliğini tatsız etmek.

Tango
Fr. Züppe giyinişli kadın. * Turuncuya çalar renk. * Bir dans çeşidi.

Tangüb
Ok yapımında kullanılan sağlam bir ağaç cinsi.

Tanh
Semiz olmak, besili ve şişman olmak. * Yemeğin hazmolmaması, sindirilmemesi.

Tanin
Sinek vızıltısı. * Kaz sesi. * Avaz ve gürültü. * Çınlamak. Tınlamak.

Tanin-endâz
f. Çınlayan, tınlayan.

Tanker
ing. Akaryakıt taşıyan gemi veya kamyon.

Tannan
Tınlayan, çınlayan.

Tannaz
Herkesle eğlenip alay eden. Müstehzi.

Tanne
Balçığı çok olan yer.

Tansib
Yükseğe kaldırma.

Tansif
(Nısıf. dan) Yarı yarıya bölmek. Ayırmak.

Tansir
Hristiyanlaştırma.

Tansis
Tetkikten sonra karar vermek. * Bir mes'eleyi ve hükmü, şer'î delillere isnad etmek.

Tansiyon
Fr. Tıb: Kanın damarlara içerden yaptığı tazyik, basınç.

Tantana
Çok lüks içinde olmak. Gösteriş. Gürültü patırtı.

Tantif
Kulağına küpe geçirmek.

Tantik
Bir kimsenin beline kuşak bağlamak.

Tantil
Hasta olan uzuv üstüne sıcak su ve yağ dökmek.

Tanz
Herkesle eğlenme. Alay etmek.

Tanzic
Çok pişirmek. * Yakmak.

Tanzid
Bir yere toplayıp yığmak. İstif etme.

Tanzif
(Nezafet. den) Temizlenmek. Temizlemek.

Tanzifât
Temizlik işleri. Temizlemeler.

Tanzim
(Nazım. dan) Sıraya koymak. Sıralamak. Dizmek. * Düzenlemek. Tertiblemek. * Islah etmek. * Manzum veya mensur olarak yazmak.

Tanzimat-ı hayriye
Osmanlı Devletinde Sultan Abdülmecid zamanında başlayan ve (1839-1876) tarihleri arasındaki devreye Tanzimat-ı Hayriye denir. Sözde ıslahat için çalışılan devirdir. Bu, Gülhane Hatt-ı Hümayunu namında padişah fermanı ile başlatıldı. Bu devirde her şey yeniden tanzim edilecekti, yeni müesseseler kurulacaktı. Avrupa-vâri terakki esasları her yerde öğretilecek, Osmanlı Devleti ve İslâm Alemi ilerliyecekti. Fakat ıslaha ferdlerden başlayacakken ve İslâmî çareler düşünülecekken, geniş daireden başlandı. Evvelki dairelerdeki iktisadî, içtimaî fikir hastalıklarımıza zâhirde çâre bulmak için doktor gibi içimize giren yabancılar ve ecnebi zihniyetin meyveleri gittikçe bünyemizi daha ziyade felce uğrattılar...

Tanzir
Benzetme. Benzetilme. Nazire yapma. * Bir yazının şekil ve mâna bakımından benzerini yazma.

Tanziren
Nazire olarak. Benzetme suretiyle.

Tar tar
Tel tel. İplik iplik.

Tar ü mar
f. Dağınık, karmakarışık, perişan.

Tar-mar
(Bak: Tar ü mar)

Tara
f. Yıldız.

Tarab
Sevinçlik. Şenlik. Şâdlık.

Tarab-efsâ
f. Neşe ve ferahlığı artıran.

Tarab-enduz
Ahenk kazanan.

Tarab-gâh
f. Coşkunluk ve sevinç yeri.

Tarab-nâk
f. Sevinçli, neşeli, coşkun.

Taraf
Yan, yön. * Yer, memleket, ülke. Kıt'a. * Taraftarlık, sahip çıkmak, korumak. * Aralarında anlaşmazlık bulunan iki kişiden veya iki topluluktan her biri.

Tarafdar
f. Birinin tarafını tutan, bir tarafı tutan, bir tarafı kayıran.

Tarafdarî
f. Kayırıcılık, taraftarlık.

Tarafeyn
İki taraf. İki nihayet. * Dâvada karşılıklı iki hasım. Her iki taraf.

Tarafgir
f. Taraf tutan. Taraflardan birine sahip çıkan.

Tarah
(C.: Etrâh) Tasa, keder, hüzün, melâlet.

Tarahhum
(Bak: Terahhum)

Taraif
(Tarife. C.) Az bulunur şeyler.

Taraik
(Tarikat. C.) Tarikatlar, meslekler.

Tarak
Bulutların bir yere toplanması. * Aynı cinsten olan şeylerden bazısı bazısının üstünde olması.

Taran
f. Karanlık.

Tarancibin
Kudret helvası.

Tararet
Semizlik, besililik, şişmanlık.

Taras
İzdihamlık, çok kalabalık.

Tarasrus
Katı olmak, şiddetlilik. * Sağlam olmak.

Tarassud
Bir şeyi çok dikkat ederek gözetleme. İntizar üzere olma. Gözetleme.

Tarassudât
(Tarassud. C.) Gözlemler, tarassutlar, gözetlemeler.

Tarat
f. Çapul, yağma, talan.

Taratun
Fârisî dilince söyleşmek. Farsça konuşmak.

Taravet
Tazelik. Körpelik.

Taravet-dâr
(Terâvettar) f. Tâzece, eskimemiş, tâze.

Tarayyuh
Zayıflık, süstlük.

Tarazi
Hoşnutlaşmak.

Tarazruz
(Taş) Parça parça olmak.

Tarazüm
Üzümü ekmekle yemek.

Tard
Sürme, kovma, uzaklaştırma. * Mektebden veya vazifeden uzaklaştırma. Hizmetten çıkarma.

Tardetmek
Kovmak, def etmek, uzaklaştırmak.

Tardin
Kaftana yen etmek.

Tardiye
Red olundurmak.

Tare
Defa, kerre.

Tared
Irak etmek, uzaklaştırmak. * Sürüp reddetmek.

Tarek
f. Tepe. Başın tepesi.

Tarem
Dam, kubbe, künbet. Sakf. Satıh.

Tareten
Bir kere veya bazı defa.

Tareyan
Oluverme, geliverme, birdenbire çıkma.

Tareş
Sağırlık.

Tarf
"Göz, bakış, nazar. Göz ucu. * Soyu temiz kimse. * Her şeyin nihayeti, sonu. * Göz kapaklarını yummak veya oynatmak. * Göze bir şey dokundurmakla yaşartmak. * Koz: Menazil-i Kamer'den bir menzil adı. (Kamer menzillerinden birisinde aslanın alnını teşkil eden dört yıldızdan ikisi aslan gözüne benzetildiğinden bu menzile de ""Tarf"" denilmiştir. Bu iki yıldız daha evvel doğarlar.)"

Tarfa
Ilgın ağacı.

Tarfe
Göz kapağının bir defa kapanıp açılması. * Göz kırpmak. * Bir yıldız ismi. * Ayın bir menzili.

Tarfes
Kum yığını.

Tarfet-ül ayn
Göz kapağının bir kere açılıp kapanması kadar geçen kısa ân.

Tarh
Uzaklaştırmak. * Vaz' etmek. * İndirmek. * Bırakmak, elinden atmak. * Yerleştirmek. * Temel bırakmak. * Mat: Çıkarma.

Tarh-efgen
f. Düzenleyen, kuran, tertib eden. * Temel kuran, bina yapan.

Tarh-endaz
f. Temel atan. Düzenleyen, tertib eden.

Tarh-ı esas
Temel atmak.

Tarhib
"""Merhaba"" demek."

Tarhun
(C.: Tarâhin) Tarhun otu.

Tarid
(Tard. dan) Kovan, çıkartan, süren, tardeden.

Taride
Arap çocuklarına mahsus bir oyun. * Okları cilâ edip parlattıkları ağaç.

Tarih
İşe yaramaz diye bir kenara atılmış nesne.

Tarih-i kadîm
Eski zaman tarihi.

Tarih-i mu'cem
Bir mısra, beyit veya cümledeki noktalı harflerin ebced hesabı ile yekûnunun delâlet ettiği tarih. * Edb: Ebced hesabında noktalı harflerin hesap edilerek düşürülen tarih. Bir ilmi, müfredâtı ile belirten eser.

Tarih-i umumî
Umumî tarih.

Tarihnüvis
(C.: Tarihnüvisân) f. Tarih yazan. Müverrih.

Tarik
f. Karanlık.

Tarik-baht
f. Bahtı kara, şanssız, tâlihsiz.

Tarikat
Yol, manevî yol. * Usûl, tarz. Hal ü şan. (Bak: Müteşeyyih, Seyr-i âfâkî, Tasavvuf)

Tarim
Kalın bulut. * Elleri ve ayakları kaba olan kimse.

Taris
Kavi, kuvvetli.

Tariye
Ansızın gelen belâ, dâhiye.

Tariz
Cansız, kuru nesne. * Meyyit, ölü.

Tark
Vurmak. * Dövmek. * Yünü ve pamuğu ağaçla vurmak. * Bulanık su. * İçine deve bevlettiğinden dolayı pislenmiş olan yağmur suyu. * Vücuttaki gevşeklik.

Tarmese
Münkabız olmak.

Tarr
Kesmek. * Keskinletmek. * Yapmak. * (Bıyık) gelmek. * Çolak olmak. * Düşmek.

Tarraka
Gümbürtü.

Tarrar
Yankesici, hilekâr.

Tarriyan
Sepet. * Büyük tabak.

Tarsi'
Bezemek, süslemek. * Sevinç, neşât.

Tarsif
Birbirine bitiştirip kuvvetlendirme, sağlamlaştırma.

Tarsig
Vüs'at vermek, genişlik vermek.

Tarsin
Sağlamlaştırmak. Bir şeyi tahkik etmek. * Bilmek. * Metanet ve cesaret vermek.

Tarsinât
(Tarsin. C.) Sağlamlaştırmalar.

Tarsis
(Rasas. dan) Kurşunla perçinleme, kurşunlaştırma, sağlamlaştırma. * Kadının sadece gözleri görünecek şekilde örtünmesi.

Tartabe
Keçiyi sağmak için çağırmak.

Tartib
Islatma, rutubetlendirme. Islatılma. * Tâzelik verme. * Hoşlandırılma. * Hurmanın rutubetli olması.

Tartib-i lisan
Güzel bir söz söyleyerek dili mânen tatlılaştırma.

Tartil
Saçı yağlamak.

Tary
Taptaze. Çok taze.

Tarz
Usul, şekil, üslub. * Yol. Hey'et.

Tarze
şekil, suret.

Tarzim
Bir çok şeyi bir yere getirip, toplayıp bir yük yapmak.

Tarziye
Cübbe veya zırh giymek.

Tarî
Karanlık, meçhul.

Tarîk
Yol. Tarz, usûl. * Vâsıta. Meslek. * Bir maksada nâil olmak için icrâsı lâzım olan husus veya bu hususların hey'et-i mecmuası.

Tarîk-i berzahiye
Berzaha giden ve ona ait yol.

Tarîk-i cehrî
Açık olarak ve yüksek sesle zikir yapan tarikat. (Kadirî gibi)

Tarîk-i nakşî
"Şeyh Bahaüddin Nakşbendî Hazretlerinin kurduğu tasavvuf yolu. (Bak: Nakş-bendî)(Tarîk-i Nakşî'de dört şeyi bırakmak lâzım: Hem dünyayı, hem nefis hesabına âhireti dahi maksud-u hakiki yapmamak; hem vücudunu unutmak; hem ucbe, fahre girmemek için bu terkleri düşünmemektir. S.)"

Tarîk-i âmm
Herkesin geçmesine mahsus yol.

Tarım (tarime)
(C.: Tıram) Kara çadır.

Tas
(C.: Atvâs) Meşhur bir kabın adı. Tas.

Tas'ib
Güçleştirmek.

Tas'ibat
(Tas'ib. C.) Zorlaştırmalar, güçleştirmeler.

Tas'id
Eritme. * Yukarı çıkma ve çıkarılma. * Buharlaştırarak temizleme. İnbikten geçirip buhar haline getirme.

Tas'ir
Kibirlenmekten dolayı karşısındakinin yüzüne bakmayıp, yüzünü çevirmek.

Tasa'lük
Fakirlik göstermek.

Tasa'su'
Deprenmek, hareket etmek. * Perakende olmak, dağılmak.

Tasa'ub
Güçleşme. Güç olma.

Tasa'ud
(Suud. dan) Yukarı çıkma. * (Gaz veya buhar) yükselme.

Tasabbi
(Saby. dan) Çocuk tavrı takınma. Çocuklaşma.

Tasabbu'
Parmak parmak ayırma.

Tasabbuh
Sabahleyin uyumak. * Sabah kahvaltı yapmadan yemek yemek.

Tasabbun
Sabunlaşma. * Sabun gibi köpürme.

Tasabbur
(Sabr. dan) Sabırlanma. Sabretme.

Tasabbüb
Dökülmek. * Bahadır olmak, kahraman olmak. * Sıcaklığın artması.

Tasabi
Aşkını izhar etmek, muhabbetini açığa vurmak.

Tasaddi
Bir işe başlamak. * Taarruz etmek. * Yüz döndürmek. * Tesadüf etmek. * Vuku bulmak.

Tasaddu'
(Demir) Paslanmak ve küflenmek.

Tasadduk
Sadaka vermek. Allah rızası için fakirlere ve ihtiyacı olanlara, para veyahut ihtiyaca göre herhangi bir şey vermek. * Sadık ve gerçek olduğu tahakkuk etmek, meydana çıkmak.(İlmi olan kimse ilminden, malı olan kimse malından tasadduk etsin.) (Hadis meâli)

Tasaddukat
(Tasadduk. C.) Sadakalar.

Tasaddur
(Sadr. dan) En başta oturma. Başa geçme. * Öğretmek. * Yücelik talep etmek, yükseklik ve ululuk istemek.

Tasaduk
Birbirine inanmak.

Tasadüm
Tokuşmak.

Tasaffi
Saflaşmak. Durulmak. Temizlenmek.

Tasaffuh
Yaprak yaprak olma. * Levha biçiminde olma, levha hâline konulma.

Tasaffür
Sararmak.

Tasafüh
Musafaha edişmek.

Tasafün
Suyun az olduğu zamanlarda herkese eşit miktar su vermek.

Tasalli
Ateşte yanmak.

Tasallub
Sertleşmek. Katılaşmak. * Sağlamlaşmak. * Gayret etmek.

Tasallut
Musallat olmak. Birini rahatsız etmek. Tebelleş olmak. Tahakkümane hareket etmek.

Tasalluten
Musallat olarak, tasallut ederek, sataşarak.

Tasallüf
Kibirlenmek, övünmek, söz atmak.

Tasallüfât
(Tasallüf. C.) Gösteriş olarak yapılan nezaketler.

Tasalsul
Demir ve ona benzer madenlerin birbirine değmelerinde ses çıkarmaları.

Tasamm
Kendini sağır etmek.

Tasamüm
Sağırlığa vurmak.

Tasannu'
Yapmacık hareket. Zorla bir şeyi daha iyi göstermeğe çalışmak. Suni hareket.

Tasannuf
Zorla yapılan sınıflandırma veya te'lif.

Tasarruf
İdare ile kullanmak. Sarfetmek. Tutum. Sâhib olmak. İdare etmek. Sâhiblik. Kullanma hakkı. * (Para veya mal) artırma. * Bir şeye karışıp müdahale etme.

Tasarrufan
Tasarruf ve tutum gayesiyle. İktisad maksadıyla.

Tasarrufât
(Tasarruf. C.) Tasarruflar.

Tasarruh
Şiddetle çağırmak.

Tasarrum
Cesaretlenme, yiğitlenme. * Kesilmek.

Tasaru'
Birbiriyle güreşmek.

Tasarum
Birbirini kesmek.

Tasavir
(Tasvir. C.) Tasvirler, resimler.

Tasavvu'
Ayrılmak, perâkende olmak.

Tasavvuf
"Kalbi dünyanın fâni işlerinden ayırıp Allah (C.C.) sevgisi ile bağlamak. Tarikat ehli olmak. (Bak: Tarikat)(İmam-ı Gazalî, İmam-ı Rabbanî gibi muhakkıkin-i ehl-i tarikat derler ki: ""Birtek Sünnet-i Seniyyeye ittiba' noktasında hâsıl olan makbuliyet, yüz âdâb ve nevâfil-i hususiyeden gelemez! Bir farz, bin sünnete müreccah olduğu gibi; bir Sünnet-i Seniyye dahi, bin âdâb-ı tasavvufa müreccahtır!"" demişler. M.)"

Tasavvufî
Tasavvufla alâkalı. Tasavvufa ait.

Tasavvuh
Yaş otun üstü sıcaktan kurumak.

Tasavvur
Bir şeyi zihinde şekillendirmek. Tasarlamak. * Düşünce, tasarı. Arzu. (Bak: Dimağ)

Tasavvur-u şahsî
şahsî düşünce. şahsa ait tasavvur. (Bak: Himmet)

Tasavvurat
(Tasavvur. C.) Tasavvurlar.

Tasavvurî
Tasavvurla alâkalı. Tasavvura ait.

Tasavvün
Kendini sakınmak.

Tasavül
Karşılıklı hamle etmek.

Tasavün
Hıfzetmek, korumak.

Tasaykul
Pürüzsüzlük.

Tasayuh
Birbirine çağırmak.

Tasayyud
(Sayd. dan) Ava gitme. Avlanma. Ava çıkma.

Tasayyuf
(Sayf. dan) Yazlıkta oturma, yazlama, bir yerde yaz mevsimini geçirme.

Tasbih
Rüzgârdan dolayı otun kuruması. * Sütü su ile karıştırıp içirmek.

Tasdi'
Rahatsız etmek. Sıkmak. Baş ağrıtmak. * Yarmak. * Perâkende etmek, dağıtmak.

Tasdik
Doğruluğunu kabul etmek. Bir kararın nizama, şeriata, kanuna uygun olduğunu kabul edip imzalamak. (Bak: Dimağ)

Tasdikan
Tasdik için. Tasdik suretiyle.

Tasdikat
(Tasdik. C.) (Ka, uzun okunur) Tasdikler, onaylamalar, doğrulamalar.

Tasdikgerde
Kabul edilmiş, tasdik edilmiş. Doğru olduğu bilinmiş.

Tasdim
Tokuşmak.

Tasdir
İcra etme. Vaz' etme. * Başlama. * Başlangıç yazma. * Örtme. * Başa geçirme, başa koyma. * Yazma. * Çıkarma, çıkartma.

Tasdiye
Alkış. El çırpma. (Sadadan veya saddan me'huz olarak ses çıkartmak veya vazgeçirtmek demektir ki, bu iki itibar ile birini çağırmak veya eğlenip oynamak gibi herhangi bir maksadla el vurmaktır.) (E.T.)

Tase
f. Tasa, keder, kaygı.

Tasel
Serabın uzaktan su gibi görünmesi.

Tasfid
Muhkem ve sağlam bağlamak.

Tasfif
(C.: Tasfifât) (Saff. dan) Sıralama, saf saf dizme. * Sağ elinin ayasını sol elinin arkasına vurmak.

Tasfih
(Safh. dan) (C.: Tasfihât) Alkışlama, el çırpma. * Yaprak yapma. * Tağyir etme, değiştirme.

Tasfik
(C.: Tasfikat) Kanat çırpma.

Tasfik-i esnan
Soğuktan dişlerin birbirine çarpması.

Tasfir
(C.: Tasfirât) (Safir. den) Sarartma, sarıya boyama. * Islık çalma.

Tasfiye
Saflaştırmak. Olduğundan daha temiz bir hâle getirmek. Temizlemek. * Hesabı kapatmak.

Tasfiye-i kalb
Kalbini temizleme, yüreğini temizleme.

Tasgir
Küçültmek. Cirm ve kadrini eksiltmek. Hakir eylemek.

Tasgirât
(Tasgir. C.) Küçültmeler.

Tashif
(C.: Tashifât) Yanılarak yanlış kelime yazma. Yazı yazarken kelimeyi yanlış yazma. * Hatâ yapma. * Tağyir etme, değiştirme.

Tashih
Daha iyi ve daha doğru hale getirmek. Düzeltmek. * Hastanın ağrı ve acısını ilâçla gidermek.

Tashihât
(Tashih. C.) Düzeltmeler, tashihler.

Tashin
(Sahn. den) Sahneye koyma.

Tasi' (tâsia)
Dokuzuncu.

Tasian
Dokuzuncu olarak.

Tasig
Gayretsiz kişi.

Tasir
Galiz süt.

Taskil
Cilâlandırmak. Saykal, cilâ vurmak, cilâ verilmek.

Taskilât
(Taskil. C.) Cilâlamalar. Cilâ yapmalar.

Taslib
(Salb. dan) Haça germek. Haç çıkarmak. * (Sulb. dan) Sertleştirmek. Katılaştırmak, katılaştırılmak.

Taslim
Kulağı dibinden kesmek.

Taslit
Musallat etmek. Birini başka birine belâ etmek. Sataştırmak.

Tasliye
"""Sallâllahü Aleyhi Vesellem"" diyerek dua etmek. * Bir şeyi yakmak için ateşe atmak. (Bak: Sallâllahü Teâlâ)"

Tasm
Âd taifesinden bir kabile. * Mahvetmek veya mahvolmak.

Tasme
f. Kayış halka. Tasma.

Tasmid
Hükmetmek. İçini doldurmak.

Tasmim
Bir şeyi önceden iyice kararlaştırmak. Azimet-i sadıka ile kastetmek. * Muhkem kılmak. * İnkâr etmek. * Endişe edip kaçınmamak.

Tasmit
Susturma.

Tasni'
Düzme. Uydurma. Yakıştırma. * Bir san'atla meşgul kılma. * Güzel terbiye etme.

Tasnif
Sınıflara ayırmak. Sınıflandırmak. * Kitap yazmak. Kitap tertib etmek.

Tasnifât
(Tasnif. C.) Tasnif edilmiş eserler.

Tasniât
(Tasni'. C.) Hakiki olmayan yapmacık hareketler.

Tasrah
Karınca. * Bit.

Tasre
(Süt) koyu olmak. * Su dibinde olan balçık. * Balçıklı su. * Dirlik, iyi olmak.

Tasri'
Bir beytin iki mısraını da kafiyeli yapma. * Bütün mısraları kafiyeli manzume yazma. * Yere vurmak. * İki parça etmek.

Tasrid
Azaltmak.

Tasrif
İstediği şekilde idare etmek. Maslahatta tasarrufa izin vererek mutasarrıf kılmak. * Bir şeyi bozup değiştirerek türlü şekillere koymak, evirip çevirmek. * Gr: Bir kelimenin veya fiilin çeşitli zamanlara göre sıra ile söylenişi. Sarf kaidesi üzere kelimenin şeklini başka kelimelere tebdil eylemek. Meselâ: Türkçe'de bir fiilin tasrifi: Hal sigasına göre: Gelmek fiilinin şekli: Geliyorum, geliyorsun, geliyor, geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar gibi.

Tasrih
Belirtmek. Açık açık anlatmak. Zâhir ve ayân kılmak.

Tasrihat
(Tasrih. C.) Açık açık anlatmalar. İzah etmeler.

Tasrihen
Açık olarak, açıktan bildirerek.

Tasriye
Koyunun sütü çoğalsın diye birkaç gün sağmayıp bırakmak.

Tass
(Tasse) Oğlancıklar oyunundan bir oyun.

Tass (tasse)
(C.: Tâs-Tusûs-Tassât) Tas, çukurca kap.

Tassuc
(C: Tasâsic) Cânip. Nâhiye. İki tane.

Tast
(C.: Tısâs-Tısât) Büyük tas.

Tastim
Tamamlamak. Tekmil etmek. * Muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

Tastir
(Satr. dan) Yazı yazma. Satırlar meydana getirme.

Tasvib
Münasib görmek. Uygun ve doğru bulmak. * Aşağı indirmek.

Tasviben
Doğru bularak, tasvib ederek, münâsib görerek.

Tasvibkerde
f. Doğru bulunmuş, tasvib edilmiş, münasib görülmüş.

Tasvibât
(Tasvib. C.) Tasvib edilip uygun görülen şeyler.

Tasvig
(C.: Tasvigat) (Siga. dan) Kalıp şekline koymak. Eritip kalıba dökme. * Batırmak. * Kuyumculuk yapmak.

Tasvir
Hiss ve mahsusata münhasır olan ifâde. * Bir şeyi söz veya yazı ile anlatmak. Resim yapmak. * Bir şeye şekil ve suret vermek. Resim. * Edb: Görebildiğimiz ve hissedebildiğimiz şeyleri bize gösterebilecek veya hariçte vücudu olmayan fakat hissedilen şeyleri duyurabilecek meleke.

Tasvirat
(Tasvir. C.) Tasvirler.

Tasvirî
Tasvire dair, tasvirle ilgili.

Tasvit
(Savt. dan) Seslendirme, seslenme, ses çıkarma.

Tasy
Sütü ve suyu çok içmekten dolayı vücudun ağırlaşması. * Süst olmak, zayıflamak.

Tasyir
Bir surete koyma. Bir şekle vardırma.

Tat'ir
Sütü yoğurt yapmak.

Tata'tu'
Başını aşağı eğmek.

Tatabuk
Muvafık ve müttefik olmak. Uygun olmak.

Tatahhur
Temizlenmek. Pâklanmak. * Günah işlemekten teberri ve imtina eylemek.

Tatal
Görmek için yüksek bir yere çıkmak.

Tatallu'
Nazar etmek, bakmak. * Beklemek, gözlemek, muntazır olmak.

Tatalluk
Açılmak.

Tatallüb
Bir defa daha istemek.

Tatalu'
Birbirine bakmak. Gözlemek.

Tatamün
Aşağı düşmek. * Meyelân etmek, eğilmek.

Tatar
bir Müslüman Türk kabilesi.

Tatarrub
şevke gelme, coşma, neşelenme, keyiflenme.

Tatarruf
(Taraf. dan) Bir yana veya bir tarafa çekilme.

Tatarruk
Yol bulma. Yol bulup girme.

Tatavvu'
Müstehab ve mendub olan namazlar. * İbadeti sırf kendi isteğiyle yapmak. * Nafile namaz kılmak. * Üzerine lâzım olmayan işler yapmak.

Tatavvüf
Ziyaret etmek. * Dönmek.

Tatavvül
Büyüklenmek, kibirlenmek.

Tatavül
Uzun olmak. * Büyüklenmek, kibirlenmek. * Birbirine muhalefet etmek, karşı gelmek.

Tatayyub
Güzel koku sürünme.

Tatayyur
Teşe'üm addetmek. Uğursuzluk. * Uçmak.

Tatbi'
Doldurmak.

Tatbib
Kırbayı ev direğine asmak. * Tabiblenmek, doktor olmak.

Tatbik
Yakıştırmak. Yerine getirmek. * Karşılaştırmak. * Bir kaide, kanun veya emri yerine getirmek. Kıyas ve tahmin etmek. * Benzetme, uydurma.

Tatbikan
Tatbik ederek, uygun yaparak. Fiilen işleyerek.

Tatbikî
Tatbike ait. Pratik ile alâkalı. Fiilen işlemek suretiyle.

Tatbil
Davul çalma.

Tatbin
Bir şeye çamur sürme.

Tatfif
Alırken dolgun, verirken eksik ölçmek.

Tatfif suresi
Kur'an-ı Kerim'in 83. suresidir. Mekkîdir.

Tatfih
Doldurmak.

Tatfil
Uyuntuluk etmek. * Güneşin batı tarafa doğru hareket etmesi.

Tathim
Gökçek etmek, güzelleştirmek, tahsin.

Tathin
(C.: Tathinât) (Tahn. dan) Öğütme. Un haline getirme.

Tathir
Temizlemek. Yıkayıp pâk etmek. Tâhir kılmak.

Tathirât
(Tathir. C.) Temizlikler.

Tatlik
Boşamak. Karısını terk edip nikâhını feshetmek.

Tatlim
Yüzüne eliyle vurmak.

Tatmi'
Tamâ vermek.

Tatmin
İkna etmek. Kandırmak. * İnsanın kalbini emin etmek. Rahatlandırmak.

Tatrib
Zevklendirme, neşelendirme, keyiflendirme.

Tatrid
Reddetmek.

Tatrih
Bırakmak.

Tatrik
Kuşun yumurtalamaya, kadının doğum yapmağa yakın olması.

Tatrim
Tamamlamak. * Ata tâlim ettirip hünerli ve iyi huylu yapmak.

Tatrir
Keskin etmek, keskinleştirmek.

Tatriz
Elbiseye veya kumaşa süs için kenar işleme, oya yapmak.

Tature
f. Hayvanların ayağına vurulan köstek, bukağı.

Tatvi'
Muti etmek, itaat ettirmek, boyun eğdirmek.

Tatvif
Tavaf ettirmek.

Tatvik
Boynuna gerdanlık takınmak.

Tatvil
Uzatma. Uzatılma.

Tatvil-i kelâm
Uzun konuşma. Sözü uzatma.

Tatvilât
(Tatvil. C.) Boş, beyhude ve fazla sözler.

Tatviş
Burma, iğdiş etme.

Tatyib
İyi davranma. İyi muâmele etme. Hoş etme. Gönlünü hoş etme.

Tatyib-i hâtır
Gönlünü hoş etme, gönlünü alma.

Tatyibat
(Tatyib. C.) İyi muâmeleler, gönlü hoş etmeler.

Tatyir
"Kötü görme. "" Bu, filanın şerrinden oluyor"" deme."

Taun
Vebâ denen dehşetli bir bulaşıcı hastalık. Bu hastalıkta lenf bezlerinde hâsıl olan yumruların herbiri.

Taus-u yemenî
Yemen'li Tâus Ebî Abdurrahman. (Kırk defa hacceden ve kırk sene yatsı abdesti ile sabah namazını kılan ve Sahabelerle görüşen ve Tâbiînin azîm imamlarından olan zât. (R.A.)

Tav'
İsteyerek uymak. Bir şeyi istekle yapmak. Muti' olmak. * Mer'anın genişliğinden dolayı davarın her tarafta otlamasının mümkün olması.

Tav'an
İsteyerek. Zorlanmadan. Kendi isteğiyle.

Tav'an ev kerhen
İster istemez. İsteyerek olsun yahut istemiyerek olsun.

Tav'id
Korkutmak.

Tav'ir
İri ve kaba yapmak.

Tav'iz
Korkutmak. * Söz vermek, va'detmek.

Tav'î
Kendiliğinden. İçinden.

Tava
Darı.

Tava'ur
Güçlük, zorluk.

Tava'vu'
Tilki, çakal, kurt ve köpeğin ürümeleri.

Tavaddu'
Abdest almak.

Tavaf
Ziyaret etmek. Ziyaret maksadiyle etrafında dolaşmak. * Hacıların Kâbe etrafında yedi defa dolaşmaları.

Tavaggul
Çok meşgul olmak, uğraşmak, kendini birşeye tamamen vermek.

Tavagi
(Tâgut. C.) Putlar. Tâgutlar.

Tavahi
Lâşe etrafında dolaşıp uçuşan akbaba kuşları.

Tavahin
(Tâhine. C.) Azı dişleri, öğütücü dişler.

Tavaif
(Taife. C.) Gruplar. Milletler, kavimler. Bölükler.

Tavaif-i mülûk
Abbasi Devletinin parçalanması ile meydana gelen küçük devletler.

Tavali'
(Tâli'. C.) Kısmetler, bahtlar, tâlihler.

Tavamir
Tomarlar.

Tavarık
(Târika. C.) Gece gelen belâlar.

Tavasim
(Tavâsin) : Kur'an-ı Kerim'den tâ-sin, tâ-sin-mim sureleri.

Tavassub
Hastalanıp perişan olma.

Tavassul
(Bak: Tevassul)

Tavassut
Ara bulma için araya girmek. Aracılık. Vasıtalık. * İyi ile kötü arasında mu'tedil olanını almak.

Tavattun
Bir yeri vatan edinmek. Bir yerde yerleşmek.

Tavatu'
Muvafık olmak, uygun olmak.

Tavaud
Sözleşmek.

Tavavis
(Tavus. C.) Tavus kuşları.

Tavazzu'
Abdest alma.

Tavazzuh
Açıklanmak. Aydınlanmak. Kesb-i vuzuh etmek. * Ruşenlik ve ayânlık peyda etmek.

Tavaşi
(C.: Tavâşiye) Tar: Hadım ağası. Harem ağası.

Tavaşir
Tebeşir.

Tavb
Kırmızı kiremit.

Tavd
Büyük dağ. Tepe. * Sebât.

Tavdi'
Atılmış pamuğu kaftana koyup cübbe dikmek.

Tavf (tavâf)
Dönmek. * Fırat Nehri gibi sularda üstüne binilen vasıta.

Tavh
Helâk olmak. * İftira etmek.

Tavil
Uzun. * Çok süren.

Tavil-ül bâ'
Uzun kulaçlı. Gücü yeter. * Eli açık, vergili, verimli.

Tavil-ün nicad
Kılıç bağı uzun. * Mc: Uzun boylu.

Tavile
Birbiri ardına bağlanmış bir sıra hayvan. Hayvan katarı. * Tavla, ahır. * Çayıra salınan hayvanın ayağına bağladıkları tavla ipi.

Taviyyet
İnsanın gönlünde gizli olan istek veya niyet.

Tavk
Tâkat. Güç. * Boyuna takılan zinet. Gerdanlık. * Tasma.

Tavk-ı beşer
Beşer takatinin, güç ve kudretinin son haddi.

Tavl
(Bak: Tul)

Tavla
"Hayvan bağlanan ahır. (San'at Ansiklopedisinde ""Tavla"" maddesi: ""Hayvanların tavlanması yani istirahat edip çalışacak kıvama gelmesi, kuvvet ve tâkat kazanması için beslendiği yer."" şeklinde tarif edilmiştir.)"

Tavme
Tosbağanın dişisi.

Tavr
(Bak: Tavır)

Tavr-ı bâtıl
Bâtıl, kötü hal ve vaziyetler.

Tavrî
Vahşi adam veya kuş. * Ehad, vâhid, bir.

Tavs
Örtmek.

Tavsib
Tenbellik ve süstlük.

Tavsif
Vasıflarını söylemek. Bir şeyin iç yüzünü, ne ve nasıl bir şey olduğunu anlatmak. Vasıflandırmak. * Bilgi, ilim.

Tavsif-i bi-l-fezail
Faziletlerini zikrederek tavsif etmek.

Tavsifât
(Tavsif. C.) Tavsifler. Vasıflandırmalar.

Tavsil
(Vasl. dan.) Ulaştırma, vardırma.

Tavsim
Azalardan bir uzva zahmet vermek. * Kırmak. * Tenbellik.

Tavsit
(C.: Tavsitât) (Vasat. dan) Aracı bulma. Aracılık yaptırma.

Tavsiye
Vasiyet bırakma. * Ismarlama, sipâriş etme. * Birini iyi tanıtma. Öğütleme.

Tavtid
Bir nesneyi yerinde tutmak. * Muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

Tavtie
Anlatılacak maksadı destekleyecek tarzda önceden bazı sözler söyleme.

Tavtin
(Vatan. dan) Bir yerde yerleştirme. Yurtlandırma. * Birşeye bağlanıp onu neticelendirme. Makam tutunmak. * Gönlünü bağlamak.

Tavtiş
Karşılıklı olarak reddetmek.

Tavus
Meşhur bir süslü kuşun adı.

Tavvaf
Kâbe'yi ziyaret ve tavaf eden. * Resmî dairelerde gece bekçisi. * Çok tavaf eden.

Tavvafe
Kedi.

Tavvafiyye
Resmî dairelerdeki gece bekçilerine verilen ücret.

Tavvas
Tas yapan.

Tavy
Açlık.

Tavzif
Vazifelendirmek, iş vermek.

Tavzih
Açıklamak. Açık olarak beyanda bulunmak.

Tavır
(Tavr) Suret. Hareket, hal, vaziyet. * Bir kerre, bir defa. * İki şey arasındaki had ve fasıla. * Kader. * Miktar.

Tavş
Akıl hafifliği, akıl azlığı.

Tayalis
(Taylasân. C.) Başa ve boyna sarılan şallar. * Başa sarılan sarıkların omuzlar üzerine salıverilen uçları.

Taybe
Medine şehri. Yesrib. Medine-i Münevvere.

Taycan
(C.: Tâyâcin) Tava.

Tayeran
(Tayrân) Uçuş. Uçma.

Tayf
Hayâl. Uykuda veya karanlıkta gözde tecessüm eden şekiller. * Gül. * Kavs-ı kuzah. Gökkuşağı.

Tayfur
Bir kuş ismi.

Tayh
Helâk etmek veya helâk olmak. * Bırakmak.

Tayhan
Boş ve mâlayâni şeylere itiraz eden kimse.

Tayhuc
Turaç kuşu (Bir sülün nevidir.)

Tayi'
İtaat eden, boyun eğen kimse. * Bir işi kendi isteğiyle yapan.

Tayian
İsteyerek.

Tayih
Hayran kimse.

Tayir
(Tayr.) Kuş. * Uçmak. * Çabuk yürümek.

Tayiş
Yeynicek kimse. * Hafiflik.

Taylasan
(C.: Tayâlis-Tayâlise) Başa ve boyna sarılan şal. * Başa sarılan sarığın omuzlar üzerine salıverilen ucu.

Tayr
(C.: Atyâr-Tuyur) Kuş. * Uçmak (mânasına mastardır.)

Tayr-ı hümâyun
Talih veya uğur kuşu. Devlet kuşu. (Bak: Hüma)

Tayrure
Uçmak.

Tays
Çok adet. * Yer yüzünde olan toprak ve süprüntü. * Nesli çok olan karınca ve sinek.

Taysel
Çok miktar. Fazlaca.

Taytan
Yaban sarımsağı.

Taytava
Bağırtlak kuşuna benzeyen alaca bir kuş. (Yüzü beyaz, başı kara olur.)

Tayy
Bükmek, sarmak, dürmek. * Kaldırmak. * Geçmek. * Açmak. * Çıkarmak. Bir haberi ketmetmek. Kasten açtırmak. * Atlama, üzerinden geçme.

Tayy-i mekân
Mekânı ortadan kaldırmak. Bir şahsın bir anda muhtelif yerlerde görünmesi.

Tayy-i meratib
Birden üst mertebeye geçmek. Birden mertebeleri aşıp, geçip gitmek.

Tayy-ı zaman
"Zamanı ortadan kaldırmak. Çok uzun bir zamanı pek kısa olarak görmek ve yaşamak. Meselâ: Kur'an-ı Kerimde beyan edilen ""Ashab-ı Kehf"" mağarada 309 sene kaldıkları halde, kendileri yarım gün veya bir gün kadar kaldıklarını söylemişlerdir. (Bak: Bast-ı zaman)"

Tayyan
Balçık yapan kimse.

Tayyar
Deniz dalgası.

Tayyaş
Aceleci hafif kimse. * Hilebaz kimse.

Tayyetmek
Silmek. Kaldırmak. * Mc: Uzun zaman veya mesafeyi az zamanda geçip aşmak.

Tayyib(e)
İyi, hoş. İyi davranış. Temiz. * Hz. Peygamber'e (A.S.M.) Cenab-ı Allah (C.C.) en güzel kokular vermiştir. Bu yüzden kendisine Tayyib denilmiştir. * Fık: Helâlin her türlü şüphelerden uzak, saf ve temiz kısmına denir.

Tayyibât
(Tayyibe. C.) Bütün güzel sözler, güzel mânalar, harika güzel cemaller. * Bütün kâinat yüzünde cemalleri görünen ezelî Esma-i Hüsnâ'nın cilveleri.

Taz
f. Koşma, koşuş.

Taz'
Gayretsiz olmak.

Taz'if
İki kat, kat kat etmek. Ziyade etmek. Bir kat daha artırmak. Çoğaltmak. * Zayıf addetmek.

Tazaccu'
Gevşek davranma, üşenme.

Tazaccur
Sıkıntı. İç sıkılma.

Tazaffür
Galip olmak, yenmek.

Tazallül
(Zıll. den) Gölgelenme, gölgede olma, gölge altına girme.

Tazallüm
Bir haksızlıktan sızlanmak. Şikâyet etmek. * Birinin hakkını veya malını gasbetmek. * Mazlum olmak. * Zulmü kendi nefsine isnad etmek.

Tazallüm-i hâl
Kendine yapılan bir hâlden, hareketten dolayı sızlanmak. Hâlinden şikâyet etmek.

Tazallümât
(Tazallüm. C.) Yanıp yakılmalar, sızlanmalar.

Tazammud
Yaranın merhemli bezle sarılması.

Tazammun
İhtiva etmek. İçine almak. İçinde başka şeyleri havi olmak. Muhit olmak. * Tazmini kabul etmek. Kefil olmak. * Man: Lâfzın, mevzuu olduğu mânanın cüz'üne delâlet etmesi.

Tazannün
(Zann. dan) Sanma, zan ile iş görme, delilsiz hükmetme.

Tazarru'
Bir şeye gizlice yaklaşmak. * Kendi kusurlarını bilip kibirden vaz geçip tevâzu ile yalvarmak.

Tazarru'en ve hufyeten
Gizlenip saklanarak.

Tazarru'kârane
f. Tazarru ederek. Tazarru etmek suretiyle.

Tazarruf
Zarafet. * Zariflik taslama. İncelik göstermek. Külfetle zarif olmak.

Tazarrur
(Zarar. dan) Zarar ve ziyâna uğrama.

Tazavvu'
Bir şeyin güzel kokusunun etrafa yayılması.

Tazayyuk
(Zîk. den) Sıkışma, daralma.

Tazayyüf
Meyletmek, eğilmek, yönelmek.

Taze
f. Yeni kesilmiş, bayatlamamış, taravetli, buruşmamış. * Yeni duyulan, henüz ortaya çıkan. * Kuru olmayan, yeşil. * Genç, körpe.

Tazegî
f. Tazelik, yenilik, körpelik. * Gençlik.

Tazende
f. Koşucu.

Tazfir
Galip etmek. * Tırnaklaşmak.

Tazhir
(Zahr. dan) Arkaya atma. Arkaya bırakma veya bırakılma. İhtimâl.

Tazi
(C.: Tâziyân) Araplar.

Taziyane
f. Sebeb. Vasıta. * Kırbaç, kamçı.

Taziyane-i ta'zib
Azab vermek, azablandırmak kamçısı.

Tazlil
(Zıll. den) Gölgelendirme veya gölgelendirilme.

Tazlim
Zâlim olmak.

Tazmid
Merhemli bezi yaraya sarıp bağlama.

Tazmin
Kefil olmak. * Zarar verdiği kimsenin zarar ve ziyanını ödemek. * Edb: Başkasına ait bir mısra veya beyti intihâl ve tevârüd olmaksızın kendi şiirine alma san'atı. * Bir şeyi bir şeye dâhil etmek. * Zararı ödetmek.

Tazminât
(Tazmin. C.) Zarar ve ziyana karşı ödenen bedeller. * Zararların bedellerini ödetme.

Tazr
Eliyle vurup def'etmek. El ile kovmak.

Tazrir
Zarar vermek. Zarara uğratmak.

Tazyi'
(C.: Tazyiât) (Ziyâ. dan) Kaybına sebeb olma, bırakıp kaybetme. Boşuna harcama.

Tazyi-i evkat
Boş yere vakit geçirme. Zaman harcama. Vakit kaybetme.

Tazyik
"Daraltmak, sıkıştırmak. * İcbar etmek. * Sıkıntı ve ızdırab vermek. * Zorlama, baskı. * Fiz: Bir kuvvet harcayarak yapılan basma veya itme işi. Basınç. Katı cisimler, üzerine konuldukları satıhlara; sıvılar, içinde bulundukları kabın hem dibine ve hem de yanlarına; gazlar ise, içinde kapalı oldukları kabın her tarafına basınç yaparlar."

Tazyikat
(Tazyik. C.) Tazyikler. Sıkıştırmalar. Baskılar. Zorlamalar. * Basınçlar.

Taî
Arabistan'da mevcut Tay kabilesinden olan.

Taşaş
Nezleye benzer bir hastalık.

Taşnak
Ermenilerin kurduğu bir örgüt.

Taşr
Zayıf yağan yağmur.

Taşra
Hariç ve dış taraf. * İstanbul harici olan memleket. * Merkez-i hükümet hâricinde olan yerler.

Taşrah
Hurma ağacı.

Taşt
Büyük leğen.

Taşt-gen
f. Leğenci. * Leğen yapan.

Taşş (taşiş)
Yağmur çisintisi.

Te
f. Dek, kadar, değin. Meselâ: Ser-te-ser $ : Baştan başa.

Te'bid
(C.: Te'bidât) (Ebed. den) Ebedileştirme, sonsuzlaştırma.

Te'bidât
(Te'bid. C.) Ebedileştirmeler, sonsuzlaştırmalar, te'bidler.

Te'bil
Deveyi katarıyla getirmek.

Te'bin
Ölmüş bir kimsenin iyiliklerini hatırlayıp söyleme. * Bir kimseyi yüzüne karşı ayıplama.

Te'bir
(Ağaçları) aşılama, (ağaçlara) aşı yapma.

Te'bis
Horlama. Hakaret.

Te'biye
Yüksek sesle okumak.

Te'cic
Tutuşturup alevlendirme.

Te'cil
Başka zamana bırakma. * Acele etmeme. (Zıddı: Ta'cil)

Te'dib
Edeblendirme. Terbiye verme. * Haddini bildirme.

Te'dibat
(Te'dib. C.) Edeplendirmeler, terbiye etmeler.

Te'diben
Te'dib suretiyle, te'dib için. Haddini bildirmek için.

Te'diyat
(Te'diye. C.) Ödemeler.

Te'diye
(C.: Te'diyat) Eda etmek. * Ödenmiş para. Verilmiş borç. * Borcunu vermek.

Te'diye-i deyn
Borç ödeme. Borcunu verme.

Te'fik
(C.: Te'fikât) Yalan söyleme. * Yalan ve iftirâ etme.

Te'haz
Tekrar almak.

Te'hil
"Misafire ""hoş geldiniz"" demek olan ehlen ve sehlen cümlesini söylemek. * Ehliyetli kılmak. * Ürkekliğini gidermek. Alıştırmak. * Lâyık ve müstehak görmek."

Te'hir
Geciktirme. Sonraya bırakma.

Te'hirât
(Te'hir. C.) Tehirler, geciktirmeler, sonraya bırakmalar.

Te'hıye
Hayvana yatacak ahır yapmak. * Birbirine kardeş olmak.

Te'kid
Kuvvetlendirme, sağlamlaştırma. * Üsteleme. Bir iş için evvelce yazılan bir yazıyı tekrarlama.

Te'kid-i manevî
Söylenişi başka, manası müşterek olan.

Te'kiden
Tekrarlama ile. * Sağlamlaştırarak. Te'kid suretiyle. * Evvelce yazılmış olan bir yazıyı tekrarlıyarak.

Te'kil
Yedirme veya yedirilme.

Te'leb
Bir ağaç adı.

Te'lib
Kandırmak.

Te'lif
"Barıştırmak. Husumeti defetmek. Ülfet ve imtizac ettirmek. * Çeşitli şeyleri birleştirip karıştırmak. * Eser yazmak. * Noksan bir adedi bine çıkarmak.(Kâinatın te'lifinde öyle bir i'caz var ki; bütün esbab-ı tabiiyye, farz-ı muhal olarak muktedir birer fâil-i muhtar olsalar, yine kemal-i acz ile i'caza karşı secde ederek $ diyeceklerdir. M.)"

Te'lif-i beyn
Ara bulma, barıştırma, uzlaştırma.

Te'lifât
Yazılmış eserler, kitaplar.

Te'lil
Tez etmek, çabuklaştırmak.

Te'lis
Durdurmak, ikâmet. * Yağmurun devamlı yağması.

Te'liye
İbadet ettirmek.

Te'mim
Kasdetmek.

Te'min
Güvenlik, emniyet hissi vermek. * Sağlamlaştırma, şüphe bırakmama. * Sağlamak. Kat'i vaadde bulunmak. Emn ve emân vermek. * Elde etme.

Te'minen
Te'min suretiyle.

Te'minât
(Te'min. C.) İnandırmak ve emniyet vermek için veya muhtemel zararı ödemek için verilen söz veya para, gösterilen kefil.

Te'mir
Emretmek.

Te'mit
Zihnen tahmin etme.

Te'miye
Öpmek.

Te'nib
Ayıplamak. * İncitmek.

Te'nis
Ürkekliğini gidermek. Alıştırmak. * Bir hayvanı terbiye ederek işe yarar hale getirmek.

Te'nis-i ezhan
Zihinleri alıştırmak, anlayışı kolaylaştırmak.

Te'rib
Kuvvet verme, sağlamlaştırma. * Çoğaltma.

Te'rik
Gece uykusuz bırakma.

Te'ris
Kandırma. * Ateş yakma. * Fitne düşürme.

Te'riş
Bozmak. Fitne çıkarmak.

Te'sif
Sacayak üstüne çömlek koymak.

Te'sil
Tez etmek. Sür'atli yapmak.

Te'sim
Günah işledin demek. Bir kimsenin günahkâr olduğunu söylemek.

Te'sin
Tağyir etmek, değiştirmek.

Te'sir
"Bir şeyde eser ve nişane bırakma. * Vasıfları ve halleri değiştirme. * İşleme, dokuma, iz bırakma. * İçe işleme. * Kederlenme.(Esbaba te'sir-i hakiki verilmemiş. Vahdet ve celâl öyle ister. Lâkin mülk cihetinde esbab dest-i kudrete perde olmuştur. İzzet ve azamet öyle ister. Tâ, nazar-ı zâhirde, dest-i kudret mülk cihetindeki umûr-u hasise ile mübaşir görülmesin. M.)(Kevn ve vücud sahasında durup, ahval-i âleme dikkat eden adam, hadsî bir sür'atle anlar ki: Te'sir ve fâiliyet lâtif, nurani, mücerred olan şeylerin şe'ni olduğu gibi; infial, kabiliyet, teessür de maddi, kesif, cismani şeylerin hassasıdır. Evet misal olarak semadaki nur ile yerdeki şu kocaman dağa bak. O nur semâda iken ziyâsiyle yerde iş görür, faaliyettedir. O dağ ise, azametiyle beraber faaliyetsiz yerinde oturuyor. Ne bir tesiri var ve ne de bir fiili var.Ve keza, eşya arasında vukua gelen fiillerden anlaşılıyor ki, hangi bir şey lâtif, nurani ise, sebep ve fâil olmaya kesb-i liyakat eder. Kesafeti nisbetinde de infial ve müsebbebiyet mertebesine yakışıyor. Bundan anlaşılıyor ki, esbab-ı zâhiriyenin Hâlikıyla, müsebbebatın mucidi, ancak ve ancak Nur-ül-Envar, Sâni-i Ezelî'dir. M.N.)"

Te'sirat
(Te'sir. C.) Te'sirler.

Te'sis
Kurma, temelleştirme, esaslar koyma. * Esas koymakla sâbit, sağlam ve kararlı kılmak.

Te'sisat
(Te'sis. C.) Te'sisler, kuruluşlar. Kurulup temelleştirilen şeyler.

Te'siye
Teselli verme, avutma.

Te'te
Tekebbürlenmek, gururlanmak. Ululanmak.

Te'tee
"Söylerken dilini, ""tâ"" lâfzına döndürmek."

Te'tiye
Su yolunu vermek.

Te'vib
Tesbih etmek. * Sabahtan akşama kadar seyretmek.

Te'vid
Eğriltme.

Te'vil
"(Tef'il veznindendir) Bir nesneye redd ve irca' etmek. Döndürmek. Te'vil kelimesi, bazı müfessirlere göre, rücu' mânasına olan ""Evl: "" den alınmıştır. Müfessirlerce: Bir âyet-i kerimenin mânasını bir nesneye irca' ile beyan etmektir. Bazılarınca da (Evvel: ) lâfzından alınmış olup kelâmı evveline sarf ve irca' eylemektir. Bazılarınca da hükümet ve siyaset mânasına olan (İyalet: ) den alınmıştır ki, te'vil eden kimse, zihin ve fikrini kelâmdaki sırrın tetebbuuna taslit etmekten ibarettir ki, kelimeden maksud olan mâna zâhir ve söyleyenin muradı aşikâr ola. Tefsir ve te'vil beynindeki fark ise: Tefsir: Nüzul-ü âyetin sebebinden bahs ve lügat cihetinden kelâmın mevzuuna müteallik maddeye mübâşerettir. Te'vil ise: Âyetlerin sırlarını ve istar-ı kelimatı (kelimeler perdesini ve zarını) inceden inceye araştırmak ve âyetin mâna ihtimâllerinin birini tâyin etmekten ibarettir ki, muhtelif vecihlere muhtemel olan âyetler olur. Kur'anın anlaşılmasında birinci mertebe tenzil, ikinci mertebe te'vildir.Te'vil, bundan başka ""rüya tâbir etmek"" mânasına gelir ve ""hoş kokulu bir nebat"" adıdır. (Kamus Tercemesi)"

Te'vilât
(Te'vil. C.) Te'viller. Zâhiren yakın mâna ve delil nakletmek sebebiyle başka mâna vermeler.

Te'vim
Tâzim etmek, hürmet etmek.

Te'viye
"Haz duyup ""oh"" demek."

Te'ye
Eğlenmek, durmak, oyalanmak.

Te'yid
(C.: Te'yidât) Kuvvetlendirme. Sağlamlaştırma. Metânet verme. * Doğrulama, doğru çıkarma. Destekleme.

Te'yis
(Ye's. den) Me'yus etme, ye'se düşürme. Umutsuzlaştırma.

Te'z
Yara. * Cenk edip döğüşürken birbirine yakın olup yoldaşını gözetmek.

Te'zin
Ezan okutma. * Bağırıp ilân etme.

Te'ziye
Eziyet etme, cefa çektirme.

Te'şib
Kandırmak.

Te'şir
Gedik etmek.

Tea
Duâ.

Teab
(Bak: Taab)

Teabbüd
(Bak: Taabbüd)

Teabbüs
Abes yüzlü olmak.

Teaddi
(Bak: Taaddi)

Teaddüd-ü zevcat
(Bak: Taaddüd-ü zevcat)

Teadi
(C.: Teâdiyât) (Adu. dan) Ara açılma. Düşmanlık.

Teadud
(Adud. dan) Kol kola girme. * Birbirini tutma. Karşılıklı yardımda bulunma. Birbirine yardım etme.

Teadül
(C.: Teâdülât) (Adl. den) Birbirine denk gelme. Eşitlik, denklik, beraberlik.

Teaffüf
(Bak: Taaffüf)

Teaffün
(Bak: Taaffün)

Teahhur
Geri kalmak. Geciktirmek. Gecikmek.

Teahhüd
Hıfzetmek, korumak. * Uymak, tâbi olmak, riâyet etmek.

Teahüd
Sözleşmek. Ahidleşmek.

Teahüdât
(Teâhüd. C.) Sözleşmeler. Ahidleşmeler.

Teakk
Dolu olmak.

Teakkub
Her nesnenin âkibetine nazar etmek. Sonuna bakmak.

Teakkud
Bağlanmak.

Teakkum
Tereddüt etmek, kararsız olmak.

Teakkün
Karın buruşukluğu.

Teakkür
Cem'olmak, toplanmak. * Açlık.

Teakküs
(Aks. den) Tersine dönme.

Teakub
Birbiri ardınca olmak, peşinde olmak. * Bir nesneyi sonradan çoğaltmak.

Teakud
(Akd. den) Bağlaşma, akidleşme.

Teala
"""Nâmı büyük"" meâlinde olup. Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) kudsiyet ve büyüklüğü için hürmeten söylenir."

Tealallah
Allah yükseltsin!

Teali
Yükselme. Yüceltme. Çok yüce olma.(Bu zamanda İslâmiyetin tealisine en büyük bir sebep, maddeten terakki etmektir. M.)

Tealiperver
f. Yükselmeyi isteyen.

Tealli
(C.: Tealliyât) Yüksek olma. Yükselme.

Tealluk
Muhabbet etmek, sevmek. * Alâkalı olmak.

Teallül
(Bak: Taallül)

Tealüm
(İlm. den) Bir şeyi herkesin bilmesi.

Teami
Görmez gibi görünme. Yalandan görmezliğe gelme.

Teammuk
Batmak, gömülmek.

Teammüc
Eğrilik.

Teammüd
(Bak: Taammüd)

Teammüm
İmame sarmak, sarık sarmak. * Umumileşmek.

Teamül
Olagelen iş. * Birbiriyle alıp vermek. * Yapılagelen muamele ve münasebet. * Usul. * Reaksiyon, tepki.

Teamüs
Gaflet etmek. Câhillik etmek.

Teanni
Zahmet çekme.

Teannüd
Hakkı ve doğruyu bilerek tersini yapmak.

Teannüt
Meşakkate düşmek. * Hasmın kötülüğünü ve zilletini istemek.

Teanuk
Birbirinin boynuna sarılma. Kucaklaşma.

Tearri
(Uryet. den) Soyunma. Çıplaklaşma.

Tearrüf
Bir şeyi araştırarak öğrenme.

Tearuz
Muâraza. İki kişi arasında zıddiyet, mümânaat etmek.

Tearuzen
Birbirine zıt olarak, muarız olarak.

Tearüf
Tanışmak. Birbirini tanımak. Birbirine tanış çıkmak.

Teas
Sürçüp yüzü üstüne düşmek.

Teassi
Muhalefet etmek, karşı gelmek. * Sopayla vurmak, asâ ile darbetmek.

Teassüf
Müstakim yoldan çıkmak. İ'tisaf.

Teassür
Sıkılmak.

Teassüs
Kokmak. * Geceleyin ava gitmek.

Teasür
(Üsr. den) Bir şey güçleşme. Güç olma.

Teati
Karşılıklı alıp vermek. * Bir şeye el uzatıp almak. Hakkı olmayan şeye el uzatmak. * Fık: Pazarlıksız ve konuşmadan fiilen vâki olan mal alış verişi.

Teati-i efkâr
Birbirlerine fikir verme.

Teattuf
Esirgemek. Merhamet etmek. Şefkat göstermek. * Ulaşmak. İttisal etmek. * Eğilip bükülmek.

Teattul
Kadının elinde ve ayağında kınası, saçında boyası, kolunda ve boynunda mücevherleri olmaması.

Teattus
Aksırma.

Teattuş
Susamak.

Teatuf
Birbirine şefkat, muhabbet ve sevgi göstermek. * Birbirine bağlanma.

Teatufât
(Teâtuf. C.) Karşılıklı sevgiler.

Teavün
"Yardımlaşmak. Birbirine muâvenet etmek.(Ey ikinci bozuk Avrupa! Senin çürük ve esassız esaslarının bir kısmı şunlardır ki: ""Hâlik-ı Kerim'in kerem düsturlarından ve erkân-ı kâinatta kemâl-i itâatle imtisal edilen düstur-u teavünle; nebatat hayvanatın imdâdına ve hayvanat insanların yardımına koşmasından tezahür eden o umumi kanunun Rahimâne, Kerimâne cilvelerini cidal zannedip, ""Hayat bir cidaldir"" diye ahmâkane hükmetmişsin. Acaba bu düstur-u teâvünün cilvesinden olan zerrât-ı taâmiyenin kemal-i şevk ile beden hüceyrelerinin gıdalandırılması için koşmaları, nasıl cidâldir? Nasıl bir çarpışmaktır? Belki o imdâd ve koşmak, Kerim bir Rabbin emriyle bir teâvündür. M.N.)"

Teavünât
(Teavün. C.) Yardımlaşmalar.

Teavür
Elden ele gitmek.

Teayyüb
Ayıplamak.

Teayyün
Bellibaşlı olmak. * Meydana çıkmak. Görünmek. Belirmek. * Anlaşılma. Zâhir ve âşikâr olma. (Bak: Taayyün)

Teayüş
Birbiriyle dirlik etmek.

Teazud
Kol kola tutunma. * Mc: Yardım.

Teazum
Gözde büyümek. Azametlenmek. Büyük görünmek.

Teazzuk
Darlık, tazyik.

Teaşi
Gafil görünmek.

Teaşük
Sevişmek.

Teaşür
Muaşeret etmek, iyi muamelede bulunmak.

Teb
f. Hararet. * Tıb: Sıtma.

Teb'an
Bir şeyin arkasından gitmek ve ona tabi olmak.

Teb'id
Uzaklaştırma. Bir yerden bir yere sürme, kovma.

Teb'iz
Bölmek. Bölük bölük etmek. Bir kısma ait etmek.

Teb-zede
(C.: Teb-zedegân) f. Sıtmaya tutulmuş.

Teba'
Tabi olma. Uyma.

Teba'sus
Muztarib olmak, ıztırab çekmek. Acı çekmek.

Teba'ul
Kadının kocasıyla konuşup görüşmesi.

Teba'uz
Parçalanma. Kısım kısım ayrılma.

Tebaa
Tâbi olanlar. Birisinin veya bir devletin emri altında olanlar.

Tebab
Ziyan, zarar, kayıp, hasar.

Tebadül
Birbirinin yerine geçmek. Karşılıklı değişmek. Trampa.

Tebadülât
(Tebadül. C.) Değişmeler. Tebadüller.

Tebadür
Ani olarak zihne girmek. * Hâdis olmak. * Barışmak. * Öğretmek. * Diğerini geçmek için sür'atlenmek, hızlanmak.

Tebagguz
(Buğz. dan) Sevmeme. Kin besleme. Buğzetme.

Tebagi
Birbirine zulüm etmek.

Tebaguz
(C.: Tebâguzât) (Buğz. dan) Sevişmeme, gizli kin tutup düşmanlık besleme.

Tebah
f. Mahvolmuş. Yıkılmış. Fesada giriftar olmuş. * Bozuk.

Tebah-kâr
(C.: Tebâhkârân) f. Mahveden, harab eden, bitiren.

Tebahbuh
Durmaya, oturmaya, girmeye ve çıkmaya kadir olmak. * Ortada oturmak.

Tebahhur
(Buhar. dan) Buharlaşmak. Tütsülenmek. Buğulanmak. * Kokmak.

Tebahhurât
Buharlaşmalar. Buğu haline geçmeler.

Tebahi
Övünme, tefahur. * Muharebe edişmek, karşılıklı dövüşmek.

Tebahtur
Dalgalanmak, dalgalanır olma. * Kibirlenerek yürüme, kibirli kibirli yürüme.

Tebaiyyet
Uyma, tabi olma. İtaat, inkıyad ve imtisal etme.

Tebaiyyeten
Tâbi olarak. Uyarak.

Tebaki
(Bükâ. dan) Ağlar görünme. Yalandan ağlama.

Tebakkur
İlim ve malda genişlik üzere olmak. Âlim ve zengin olmak.

Tebane
Zeyreklik, akıllılık.

Tebançe
Tokat.

Tebar
Helâk, bitme, yok olma.

Tebarek
Mübarek etsin (mealinde dua.) Teâlâ gibi mâzi fiiliyle mübalâğa ile bereketin Allah'tan zuhurunu ifade eder. (Bak: Bereket) (Suyun havuzda yükselmesi halinden alınmıştır.)

Tebarekâllah
"""Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) ne bereketli, ne hayırlı işleri var, ne kadar bereketli!"" diyerek hayret taaccübü. Allah'ın (C.C. ) yaptığı eserlerinden dolayı hayranlık hislerini ifade maksadıyla, Allah (C.C.) hakkında söylenen ve aynı zamanda dua için okunan bir kelâm."

Tebari
Mücâdele ve muhârebe etmek. Savaşmak, dövüşmek.

Tebarük
Çoğalmak, ziyâde olmak. * Uzamak. * Büyüklük. * Genişlemek. * Zâhir olmak, görünmek.

Tebarüz
Belli olma, belirtme. Görünme. * İki hasım cenk için meyadan çıkma.

Tebassur
Göz açıklığı, dikkat-i nazar. İleri görüş.

Tebattun
Bir şeyin içini dışını iyice anlamak için çalışma.

Tebatu'
Ağır davranma. Ağır hareket etme.

Tebaul
Oynamak.

Tebayi'
(Bak: Tabayi')

Tebayü'
Bey'edişmek, bir malı diğer bir malla değişmek.

Tebayün
İki şey arasındaki uyuşmazlık. Birbirinden ayrı ve başka olmak. İhtilâf vuku bulmak. Zıtlık.

Tebayün-i efkâr
Fikirlerin aykırılığı. Düşüncelerin farklı olması.

Tebayün-i mesalik
Mesleklerin farklılığı.

Tebayünât
(Tebayün. C.) Tebayünler, iki şey arasındaki farklılıklar.

Tebazül
Birbirine bahşiş etmek.

Tebaî
Hakiki maksat olmayıp dolayısıyla olan. * Başkasına uyarak. * Cüz'î olarak. (Bak: Tebeî)

Tebaüd
Uzaklaşma. Uzağa çekilme. * Uzama.

Tebaüdât
(Tebaüd. C.) Birbirinden uzak düşmeler. Uzaklaşmalar.

Tebaşir
Müjde. * Her şeyin öncesi, ilk zamanı.

Tebaşür
Muştulamak. Müjdelemek. * Mübaşeret etmek, bir işe girişmek, başlamak.

Tebb
Zarar, ziyan, hasar, kayıp.

Tebban
Saman satan, samancı.

Tebcil
Ağırlamak. Yüceltmek. Birisine ta'zim etmek. Hürmetle hareket etmek.

Tebcilen
Ağırlıyarak, tâzimen.

Tebdil
Değiştirmek. Tağyir etmek. Bir şeyi başka bir hâle veya şeye değiştirmek.

Tebdil-i hevâ
Hava tebdili. Hava değişikliği.

Tebdil-i mekân
Yer değiştirme.

Tebdilen
Değiştirerek. Tağyir ederek.

Tebdilât
(Tebdil. C.) Tebdiller, değiştirmeler.

Tebe-i tabiîn
Tabiînden olan birisinden (yâni ikinci derecede olarak) hadis nakletmiş olan. Veya Tabiîn olanlardan ders almış, onlara uymuş müslümanlar.

Tebea
(Tâbi. C.) Tâbi olanlar, uyanlar.

Tebean
Tâbi olarak. Uyarak.

Tebecbüc
Sevinmek.

Tebeccüs
Suyun açıktan akması.

Tebeddi
Sahraya çıkmak, çöle çıkmak.

Tebeddü'
Başlamak.

Tebeddüd
Perâkende olmak, dağılmak.

Tebeddül
Başkalaşmak. Değişmek. * Yeni hey'ete, başka kıyâfete girmek. (Bak: Hudus)

Tebeddülât
(Tebeddül. C.) (Bedel. den) Tebeddüller, değişiklikler, tagayyürler, tahavvülât.

Tebeddülât-ı cesime
Büyük değişiklikler.

Tebeh
(Bak: Tebah)

Tebehhur
(Bak: Tebahhur)

Tebehhül
Tahsil için sıkıntı ve zahmet çekme.

Tebehhüm
şüpheli ve belirsiz olma.

Tebehhür
Tıb: Kısa ve sık nefes alma.

Tebehkar
(C.: Tebehkâran) f. Mahveden, harab eden. Bitiren.

Tebekkül
Karışmak.

Tebekküm
(Bekem. den) Dili tutulma. Konuşurken tutulup kalma.

Tebelbül
Lisanların muhtelif ve muhtelit olması. Bazısı Arapça, bazısı Farsça ve Türkçe olmak gibi. * Karışıklık.

Tebelbül-ü akvam
Muhtelif kavimlerden ibaret bir cemaatin kısım kısım olmaları, muhtelif dil konuşmaları. (Bak: Babil)

Tebelbül-ü elsine
Dillerin karmakarışık olup anlaşılmaz hale gelmesi.

Tebelleş
Birbirine geçmiş, karmakarışık, karışmış.

Tebelluh
Tekebbürlenmek, gururlanmak, kibirlenmek.

Tebellüc
Sabah yeri ağarmak.

Tebellüd
"Ağır, tembel olma. * Bir şeye tahassür ve teessüf etme. Pişmanlıktan dolayı ""hay meded"" diye ellerini birbirine çarpma. * Yere düşme."

Tebellüh
Ahmak olmak. * Suretâ ahmaklık göstermek. * Kaybolmuş bir şeyi araştırmak. * Yolu bilmeyen kimse, erbâbından sorup araştırmayarak gitmek.

Tebellül
(C.: Tebellülât) Nemlenme, ıslanma.

Tebellür
Billurlaşmak. Parlak, şekilli olup ve donup katılaşmak. * Açığa çıkmak. Meydana çıkmak.

Tebellüğ
Anlayıp alma. Yetişme, erişme. * Tebliği kabul etme.

Teben
Zeyrek, akıllı kimse.

Tebenni
Evlât edinme.

Teber
f. Balta.

Teberku'
Yüzünü örtme, peçeleme. Yaşmaklanma.

Tebernüs
Bürnüs giymek.

Teberra
Uzak durma. Sevmeyip yüz çevirme.

Teberri
Alâkasız olma. Sevmeyip yüz çevirme. * Temiz olma.

Teberru'
Bağış. Bir malın karşılıksız olarak verilmesi. Mecburiyet olmadığı hâlde birisine bir malı vermek. Hayırlı işlerde yardım ve ihsanda bulunmak.

Teberruan
Teberru ederek, teberru suretiyle, bağışlayarak.

Teberruz
İktifa etmek, yetinmek.

Teberruât
(Teberru'. C.) Teberrular, bağışlar, bağışlamalar.

Teberrü'
Pâk ve temiz, halis ve helâl olmak.

Teberrüc
Açık saçık olmak. * Kadının süslenip yabancılar içinde gezmesi. (Câhiliyet devrinde olduğu gibi)

Teberrüd
Soğuma, serinleme, soğuk hâle gelme. * Soğuk suya girme.

Teberrük
Bir şeyi bereket veya saadet vesilesi sayarak almak veya vermek. Uğur ve bereket saymak. * Hayr-ı İlâhiye hissedâr olmak.

Teberrüken
Uğurlu ve mübarek olarak. Bereket mevzuu ederek.

Teberrüm
Muztarib olmak, ıztırab ve acı çekmek.

Teberrür
Allah rızasına çalışma.

Teberrüz
Görünme, meydana çıkma.

Tebertum
Büyüklük taslama. * Hiddetlenme, öfkelenme, kızma.

Teberzin
f. Eskiden harp âleti olarak kullanılan ve eyere asılan küçük savaş baltası.

Tebessül
Somurtma, surat asma. Yüzünü ekşitme.

Tebessüm
Gülümseme. Nazikâne ve dişlerini göstermeyerek gülme.

Tebessüm-künan
f. Gülümser tarzda, gülümseyerek.

Tebessümat
(Tebessüm. C.) Gülümsemeler, tebessümler.

Tebessür
Sivilce çıkma.

Tebettül
Halkdan ayrılmak. * Mâsivadan kesilip ihlâs ile Hakka yönelmek ve ubudiyet etmek. * Evlenmekten vaz geçip zâhidlik etmek.

Tebevvü'
Makam tutmak.

Tebevvül
Bevl etmek. İşemek.

Tebeyyün
Belli olmak. Sabit olmak. Görünüp anlaşılmak.

Tebeyyüt
Geceleyin yağma etme. * Bir işi gece yapmak.

Tebezzuh
Tekebbürlenmek, gururlanmak.

Tebezzuk
(Büzâk. dan) Tükürme.

Tebezzül
"Terk-i hıfz etmek; yâni ne olursa sakınmayıp her yerde kullanmak."

Tebeî
Kasdî olmayan. * Tâbi olarak. * Başkasının vücuduyla kaim olan. * Müstakil olmayıp başkasına tâbi olarak. (Bak: Tebaî)

Tebeşbüş
Küçükten büyüğe güler yüz gösterme.

Tebhal
(Tebhâle) Dudak kabartısı.

Tebhic
(Behic. den) Güzelleştirme.

Tebhih
Sıcaklığın az olması.

Tebhil
"(Bahal ve Buhl. den) Bir kimse için ""pinti, hasis"" deme."

Tebhir
Buharlaştırma. Buhar hâline getirme. * Tütsüleme.

Tebhit
Ağlatmak.

Tebi'
Yardımcı, yardak. * Sığır yavrusu.

Tebia
Zulümle ve zorla alınmış olan kumaş.

Tebk
Dolu olmak, dolmak.

Tebkir
Acele etmek.

Tebkit
Tekdir etmek. Azarlamak. Vurmak. Başa kakmak. * Delil ve bürhanla galip gelip susturmak.

Tebkiye
(Bükâ. dan) Dokunaklı sözler söyleyip ağlatma.

Tebl
Fesad etmek, çürütmek.

Tebligat
(Tebliğ. C.) Tebliğler. İlânlar. Bildirilen şeyler.

Tebligat-ı resmiye
Resmî tebliğler.

Teblil
Islatma. Islatılma.

Teblim
Çirkin yapmak, çirkinleştirmek.

Tebliye
Eskitme ve çürütme. köhneleştirme.

Tebliğ
Ulaştırmak. Götürmek. * Bildirmek. * Eriştirmek.

Tebliğ-i şeriat
Peygamberlere mahsus beş vasıftan birisi olan, Allah'tan (C.C.) aldıkları emir ve kanunları insanlara aynen bildirmeleri.

Tebn
(C.: Etbân) Saman.

Tebniye
Çok bina yapmak.

Tebnî
Saman renkli.

Tebric
Dışarı çıkarmak. * Hâlinden döndürmek.

Tebrid
(Bürudet. den) Soğutma, soğutulma. * Mc: Ara açılma, soğuma.

Tebrie
(Tebriye) Bir kimseyi şüpheden ve zan altından kurtarmak. Temizliğini ve suçsuzluğunu meydana çıkarmak. * Borçtan kurtarmak. * Nezahet, ismet. * Beraet ettirmek.

Tebrih
(C.: Tebârih) İncitmek. Eza vermek.

Tebrik
Gözlerini dike dike bir yere bakmak. * Günaha girmek. * Uzak bir yere sefer etmek. * Çetinlik, zorluk sebebi ile yorulmak. * Kadının süslenip püslenmesi. * Evi ziynetleyip süslemek.

Tebrikât
(Tebrik. C.) Tebrikler. Tebrik etmeler.

Tebriye
(Bak: Tebrie)

Tebriz
Dışarı çıkarmak. * Tekebbürlenmek, gururlanmak. * Göstermek, izhâr etmek.

Tebsir
İnsanın gözünü açacak şekilde tarif ve izah etmek ve kalbine basiret vermek.

Tebtik
Kulak kesmek.

Tebtil
Tamamen hakka yönelmek. * İyice ve tamamiyle kesmek. * Terbiye etmek. * Yemek. (Bak: Tebettül)

Tebtit
Kesmek. * Dağıtmak. * Bitirmek.

Tebtıe
(Bati. den) Yavaşlama, ağırlaşma.

Tebuk
Hicaz'ın kuzey tarafında Medine-i Münevvere'den Şam'a giden yolun ortasında bir yerdir ve Peygamber Efendimizin son gazvesinin yeri olmakla meşhurdur. Tebuk'te Peygamberimiz tarafından yaptırılan bir duvar bir hurmalık ve bir de çeşme var olduğu rivayet edilir.

Tebuk gazvesi
Hicretin dokuzuncu senesinde vuku bulmuştur. Şam'da bulunan Rumlar tarafından o civarın halkı, müslümanlara karşı ayaklandırıldığı Peygamberimiz tarafından duyulduğunda, onlara karşı asker hazırlayarak Tebuk'e gitmiş ve oranın ileri gelenleri Peygamberimize gelerek barışa çalışmışlardır. Tebuk'te on gün kadar kaldıktan sonra ne Rumlardan ve ne de müttefikleri olan Araplardan kimse harp için çıkmadığından tekrar Medine-i Münevvere'ye dönülmüştür.

Tebvib
(Bâb. dan) Kısım kısım ayırma. Bablara ayırma.

Tebvie
Bir kadını boş bir evde oturtma.

Tebyin
Belirtme. Açıkça anlatma. * İsbat etme.

Tebyiz
Temizce yazma. Müsveddeden daha iyice bir kâğıda yazma. * Ağartma, beyazlatma.

Tebzil
Delme, yarma. Çok azimle bir şeye girişmek, adamak.

Tebzir
Boş yere malını sarf etmek. * Serpmek. Dağıtmak. * İsraf etmek, lâyık olmayan yere malını sarfetmek.

Tebzirât
(Tebzir. C.) İsraflar. * Tohum saçmalar.

Tebşir
Müjdelemek. Hayır haber vermek. Müjdelenmek.

Tebşirât
(Tebşir. C.) Müjdelemeler, müjde vermeler.

Tec'id
(Ca'd. den) Saç kıvırtma.

Teca'cu
Yere düşmek.

Teca'ud
(Ca'd. dan) Büklüm büklüm olma (saç).

Tecadu'
Husumet etmek, düşmanlık etmek.

Tecafi
Uzak olma. Yerinden bir tarafa ayrılma.

Tecahüd
İnkâr etmek.

Tecahüf
Darbetmek, vurmak. * Üstün gelmek, galebe etmek.

Tecahül
Bilmezlikten gelme. Bilmiyor görünme.

Tecahül-i ârifane
Edb: Bildiği bir şeyi bilmiyormuş gibi gösterme. Bilen bir kimsenin, bilmez gibi davranması.

Tecahülkâr
f. Bilmezlikten gelen.

Tecahüm
Yüz pörtürmek.

Tecahür
Aşikâre olmak, açık ve belli olmak.

Tecalüs
Birlikte oturmak.

Tecamu'
Cima etmek. * Toplanmak, cem'olmak.

Tecanüb
Sakınma. Çekinme.

Tecanüf
Meyletmek, eğilmek, yönelmek.

Tecanün
Delirmek.

Tecanüs
Bir cinsten olma. * Birbirine sıkı sıkı bağlılık, benzeyiş ve uygunluk.

Tecarüb
(Tecarib) (Tecrübe. C.) Tecrübeler.

Tecasü
Diz üstüne çökmek.

Tecasür
Cesaretlenme.

Tecavez an-na
Bizi affeyle (meâlinde dua).

Tecavif
(Tecvif. C.) Oyuk yerler, oyuklar.

Tecavüb
Cevaplaşma. Karşılıklı cevap verme.

Tecavül
(C.: Tecâvülât) (Cevelân. dan) Dolaşma. Cevelân etme.

Tecavür
Komşu olma.

Tecavüz
Haddini aşma. Söz veya hareketle ileri gitme. * Aleyhine hareket etme. * Zorlama. * Geçme. * Sataşma, saldırma, sarkıntılık.

Tecavüzkâr
(C.: Tecavüzkârân) f. Sataşan, saldıran, tecavüz eden.

Tecavüzât
(Tecavüz. C.) Tecavüzler. Sataşmalar. Haddi aşmalar.

Tecazüb
Birbirine karşı duyulan yakınlık. * İncizab etme. Çekme.

Tecazüm
Kesişmek.

Tecazür
Sövüşme.

Tecbib
Ürkmek. Kaçmak. * Davarın ön ayaklarının dizlerine kadar beyaz olması.

Tecbin
"Birisine ""korkaksın"" deme, korkak sayma."

Tecbir
(Cebr. den) Çıkık veya kırık olan kemiği sarıp iyi etme.

Tecbiye
Rüku eder gibi eğilip durmak.

Tecdi'
Bir kimseye iyileşmesin diye beddua etme. * Vücudun bir tarafını kesme. * Çocuğu zararlı şeylerle besleyip gelişmesini önleme.

Tecdid
Yenileme. Yenilenme. Tazelenme.

Tecdid-i biat
Biatını, bağlılığını, itimadını tekrarlamak, yenilemek.

Tecdid-i iman
"İman esaslarını kalben tasdik ettiğini, dil ile de tekrar edip yenilemek.( $ ın hikmetini soruyorsunuz. Onun hikmeti, çok Sözlerde zikredilmiştir. Bir sırr-ı hikmeti şudur ki: İnsanın hem şahsı, hem âlemi her zaman teceddüt ettikleri, için, her zaman tecdid-i imana muhtaçtır. Zira insanın herbir ferdinin mânen çok efradı var. Ömrünün seneleri adedince, belki günleri adedince, belki saatleri adedince birer ferd-i âher sayılır. Çünkü: Zaman altına girdiği için o ferd-i vâhid bir model hükmüne geçer, her gün bir ferd-i âher şeklini giyer.Hem insanda bu taaddüt ve teceddüt olduğu gibi, tavattun ettiği âlem dahi seyyardır. O gider, başkası yerine gelir, daima tenevvü' ediyor; her gün başka bir âlem kapısını açıyor. İmân ise; hem o şahıstaki her ferdin nur-u hayatıdır, hem girdiği âlemin ziyâsıdır.""Lâilahe illallah"" ise, o nuru açar bir anahtardır.Hem insanda mâdem nefs, hevâ ve vehim ve şeytan hükmediyorlar, çok vakit imânını rencide etmek için gafletinden istifade ederek çok hileleri ederler, şüphe ve vesveselerle imân nurunu kaparlar. Hem, zâhir-i şeriata muhalif düşen ve hattâ bâzı imamlar nazarında küfür derecesinde te'sir eden kelimat ve harekât eksik olmuyor. Onun için her vakit, her saat, her gün tecdid-i imâna bir ihtiyaç vardır. M.)"

Tecdid-i nikâh
Nikâh tazeleme. Nikâh yenileme.

Tecdiden
Yenileterek. Yenileyerek.

Tecdidât
Yenilemeler, tazelemeler.

Tecdil
Yere yıkma, yere atma, yere vurma.

Tecebbür
(Cebr. den) (C.: Tecebbürat) Kibirlenme, büyüklenme.

Tecebbüs
Yürürken sallanmak.

Tecebcüb
Kurumak.

Teceddüd
Tazelenme. Yenilenme. (Bak: Müceddid)TECEFFÜF : Kuruma, kuruyup katılaşma.

Tecehhüz
(Cihaz. dan) Hazır bulunma. Cihazlanma, hazırlanma.

Tecehhüz-i arus
Gelinin hazırlanması.

Tecehzum
Ululanmak.

Tecelbüb
Gömlek giymek.

Tecelcül
Deprenmek, harekete geçmek.

Tecelli (tecellâ)
"Görünme. Bilinme. * Kader. * Allah'ın (C.C.) lütfuna uğrama. * İlâhi kudretin meydana çıkması, görünmesi. Hak nurunun te'siriyle kulun kalbinde hakikatın bilinmesi.(Fıtrat yalan söylemez. Meselâ : Bir çekirdekteki meyelân-ı nümüvv der ki: ""Sünbülleneceğim, meyve vereceğim."" Doğru söyler. Meselâ: Yumurtada bir meyelân-ı hayat var. Der: ""Piliç olacağım"" Biiznillâh olur, doğru söyler. Meselâ: Bir avuç su, incimad ile meyelân-ı inbisatı der: ""Fazla yer tutacağım. ""Metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. İşte şu meyelânlar irade-i İlâhiyeden gelen evâmir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir. M.N.)"

Tecelli-i timsal
Suretlerin tecellisi.

Tecellidâr
f. İlâhî kudret ve lütuf ile meydana gelen.

Tecelligâh
f. Tecelli yeri. İlâhi kudretin, İlâhi sırrın meydana çıktığı, göründüğü yer.

Tecelliyat
(Tecelli. C.) Tecelliler.

Tecellüd
Tekellüfle celâdet göstermek. Kendini şecaatli ve cesâretli göstermeğe çalışmak. * Serkeşâne inad etmek.

Tecellül
Ululanmak, büyüklenmek.

Tecemcüm
Sözünü söylemekte güçsüz olmak. Konuşamamak.

Tecemmu'
Toplanma. Birikme.

Tecemmuât
(Tecemmu'. C.) Birikmeler, toplanmalar, yığılmalar.

Tecemmüd
Donma. Sertleşme. Katılaşma.

Tecemmüdât
(Tecemmüd. C.) Sertleşmeler, katılaşıp donmuş şeyler.

Tecemmül
Ziynetlenmek. Süslenmek. * Ululuk göstermek. * Âletler. Sebepler.

Tecemmülât
(Tecemmül. C.) Eşya, levâzım. Tetümmat.

Tecemmülât-ı beytiye
Evde bulunan eşya. Evin nizamını tamamlayan eşya.

Tecemmüm
(Bitki) büyüme, çoğalma.

Tecemmüş
Tekellüf etmek, özenmek.

Tecenni
Meyve devşirme. * Bir kişiye işlemediği günahı işledi diye isnad etmek.

Tecennüb
Sakınma. Çekinme.

Tecennüd
Bir yere toplanıp asker olmak.

Tecennün
Cinnet getirme. Delirme. Çıldırma.

Tecerru'
Bahâdırlık ve kahramanlık etmek.

Tecerrüb
Tecrübe sâhibi olma.

Tecerrüd
Soyunma, çıplak olma. * Evli olmama. * Tas: Mâsivadan alâkasını kesip, Allah'a müteveccih olup, ibadet ü taatla meşgul olma. * İman ve İslâmiyete mücahidane ve fedakârane bir tarzda hizmetle iştigal etme. * Herşeyden boş olma. (Bak: Mücahede)

Tecerrüm
Gitmek. * Etmediği günahı ettim demek. * Eksilmek.

Tecessüd
Ceset şekline girmek. Vücud peyda etmek. Cesedlenmek.

Tecessüm
Cisim şekline girmek. Maddeleşmek. Göz önüne gelmek. Mücessem olup görünmek. Cisimleşmek.

Tecessüm-i hayâl
Hayâl görme.

Tecessüs
Gizlice araştırmak. Gizlice bakmak. * İç yüzünü araştırmak. * İç yüzünü araştırma merakı.

Tecessüskâr
f. Gizliden araştıran, meraklı.

Tecessüsât
(Tecessüs. C.) Tecessüsler, araştırmalar. Gözetlemeler.

Tecevvu'
(Cu'. dan) İsteyerek aç kalma. Açlık çekme.

Tecevvüf
İçi boş olma, kovuk olma. * İçine işleme. Nüfuz eyleme.

Tecevvüz
(C.: Tecevvüzât) (Cevaz. dan) Sözü mecaz olarak söyleme. * Caiz olmayanı caiz görme. Cevaz verip yapılmasını uygun görme.

Tecevvüzen
Mecaz yoluyla.

Teceyyüf
Dost edinmek.

Teceyyür
Teftiş etmek, kontrol etmek.

Tecezzi
Parçalara ayrılma ve bölünme. Ufalanma.

Tecezzüv
(Cüz. den) Kısım kısım bölünme. Doğranma, ufalanma.

Teceşşu'
Çok yemekten midenin dolması. * Genirmek.

Teceşşüm
İncinmek. * Zahmetli şeyleri seçmek.

Tecfif
(Ceff. den) Kurutma veya kurutulma. * Cübbe giydirme.

Techil
Atın ayaklarını beyazlatmak.

Techir
Büyütmek. * Genişletmek.

Techiye
Meyletmek, eğilmek, yönelmek. * Ondan yana sürmek.

Techiz
Donatma. Gereken şeyleri tamamlama. Cihazlanma. * Fık: Cenazenin yıkanmasından defnetmeğe kadar yapılması lâzım gelen şeyler ve bunları tedarik etme.

Techiz-i meyyit
Ölünün yıkanıp, temizlenip, kefen ve sair ihtiyaçları tedarik edilerek hazırlanması.

Techizât
(Techiz. C.) Donatım.

Techizât-ı askeriye
Askerî teçhizat, askerî donatım.

Teclic
Çok gayret ve ikdâm etmek.

Teclid
Ciltleme. * (Celd. den) Hayvanın derisini yüzme.

Teclil
(Cüll. den) Hayvana çul örtme, hayvanı çulla örtme.

Tecliye
(Cilâ. dan) Cilâlama, cilâ verme. * Aşikâre etmek, açıklamak. * Ruşen etmek, parlatmak.

Tecliz
Muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

Tecmi'
Bir yere toplamak, * Cuma namazına gelmek.

Tecmid
Dondurma, dondurulma.

Tecmil
(C.: Tecmilât) Süs, tezyin.

Tecmir
Buhur etmek. * Taş atmak. * Hapsetmek. * Aşağı sarkıtmamak. * Kadının saçını toplayıp bağlaması.

Tecnib
Irak etmek, uzaklaştırmak. * Atın ayağının eğri olması.

Tecnid
Askerleri sıraya koyma, sıralama.

Tecnis
İki şeyi birbirine benzer şekle sokma. * Edb: Cinas yapma. İki mânalı söz söyleme.

Tecniz
Ölüyü tabuta koyma.

Tecr
Bezirgânlık etmek, ticaret yapmak.

Tecri'
(Cer. den) Yudum yudum içirme.

Tecrib
Tecrübe etme, deneme.

Tecribe
(Bak: Tecrübe)

Tecrid
Açıkta bırakmak. * Yalnız başına bırakmak. Tek başına hapsetmek. * Dünya alâkalarını kalpten çıkarıp Allah'a (C.C.) yönelmek. * Edb: Bir şairin kendini mücerred bir şahıs, yâni ayrı bir adam farzederek ona hitabetmesi. * Soyma, soyulma.

Tecriden
Tecrid ederek. Tek olarak. * Mücerred (soyut) olarak. Tekliyerek.

Tecrih
Yaralama.

Tecrim
Suçlandırma. Cezalandırma. Cürüm isnad etme. * Bir taifeden ayrılıp gitme.

Tecrir
Çekmek.

Tecris
Sağlam fikirli etmek.

Tecrî
(Cereyan. dan) Cereyan ediyor, akıyor, gidiyor.

Tecrübe
(Tecribe) Deneme, sınama. * Görmüş, geçirmişlik. * Anlamak için yapılan iş. İmtihan. * İlmi bir gerçeği göstermek için yapılan deneme. Deney.

Tecrübî
Tecrübeye ait. Tecrübeyle ilgili.

Tecsim
(Cisim. den) Vücudlu gösterilme. Cisimlendirme. Vücud gösterme.

Tecsimât
(Tecsim. C.) Vücutlu göstermeler, cisimlendirmeler.

Tecsis
Kireç karıştırmak. * Kireçle sıvamak. * Binayı kireçle yapmak.

Tecvi'
(Cu. dan) Acıktırma.

Tecvid
(Cevdet. den) Bir şeyi güzel yapma. Süsleme. * Kur'an-ı Kerim'i usulüne uygun olarak okuma ilmi ve buna dair yazılan kitap.

Tecvid ilmi
Harflerin mahreç ve sıfatlarına uymak suretiyle, Kur'an-ı Kerim'i hatasız okumayı öğreten bir ilimdir.

Tecvid-i huruf
Seslerin mahreçlendirilmesi. Harflerin düzgün olarak telâffuz edilmesi.

Tecvif
(C.: Tecvifât) (Cevf. den) Oyma. Oyuk yapma. * Oyuk yer.

Tecvil
Seyahat etmek, gezmek.

Tecvir
(Cevr. den) Zora, sıkıya koyma, cevretme.

Tecviz
Câiz görme. İzin verme, cevaz verme.

Tecyif
Korkma, korkutulma. * Vurmak. * Murdar etmek, pisletmek.

Tecyiş
Askerleri dizmek.

Teczie
(Cüz'. den) Kısım kısım ayırma, doğrama, ufaltma, bölme.

Teczim
(Kol, kanat gibi şeyleri) kesme.

Teczir
(Cezr. den) Mat: Kare kökünü alma.

Tecziye
Cezalandırma. * Parça parça ayırmak.

Tecşim
İncitmek. * Teklif etmek.

Tedabir
(Tedbir. C.) Tedbirler, çareler.

Tedabür
Kesişmek.

Tedafü'
Birbirini def etme. * Müdafaa etme. * İtişme kakışma.

Tedafüî
Kendini müdafaa etme ve koruma ile alâkalı.

Tedahruc
Yuvarlanma.

Tedahük
Karşılıklı gülüşme.

Tedahül
İç içe olmak. Birbiri içine girmek. * Yığılıp kalmak. Birikmek. Karışmak. * Bir taksidi ödemeden ötekinin gelmesi. Ödemede gecikmek.

Tedarru'
Cübbe veya zırh giymek.

Tedarub
(Darb. dan) Vuruşma, dövüşme.

Tedarü'
Def'edişmek, birbirini kovmak.

Tedarük
(Tedârik) Ele geçirmek. Edinmek. Hazırlamak. * Araştırıp bulmak. * Ardı ardına erişip katılmak ve tevâli etmek.

Tedarüs
Okuma, yazma.

Tedavi
İlâç verme. İyileşmesi için bakma. * Hastalığı iyi etme tarzı.

Tedavir
(Tedvir. C.) Tedvirler. Çâreler. Yollar. Dolaşmalar.

Tedavül
Elden ele dolaşma. * Kullanma. * Sürüm. * Geçerlilik.

Tedavür
Sıra ile yapmak, bir şeyi karşılıklı yapmak.

Tedayün
Borç edişmek.

Tedaî
Birbirini bir iş için davet etmek. * Yıkılıp harap olmak. * Bir şeyi hatıra getirmek. Bir şeyin başka bir şeyi hatıra getirmesi. Çağrışım.

Tedaî-i efkâr
Bir fikrin veya şeyin başka bir fikri veya şeyi hatıra getirmesi.

Tedaül
Gizlenme, sinme. Zâyi olma. Saklanma. * Küçülme. Büzülme.

Tedaüm
Kalabalık, izdiham.

Tedbib
Yumuşak etmek. * Sür'atle gitmek, hızla gitmek.

Tedbic
Rükuda başı çok eğme.

Tedbih
Rükuda başını çok aşağı eğmek.

Tedbir
Bir şeyi te'min edecek veya def' edecek yol. * Cenab-ı Hakk'ın Hakîm ismine uygun hareket, riayet. * Bir şeyde muvaffakiyet için lâzım gelen hazırlık.

Tedcic
Gökyüzünün bulutlu olması. * Silâh kuşandırmak.

Tede'lüb
Kimse görmeden gitmek.

Tedebbür
Bir şeyin sonunu düşünmek, tefekkür etmek. Müdebbir olmak, tedbirli olmak. * Arkasını dönmek.

Tedeccüc
Silâhlanmak.

Tedeffuk
Suyun fışkırması. Atılmak. * Dökülmek.

Tedeffün
(Defn. den) Gömülme, defnolunma.

Tedehdüh
Dönmek.

Tedehhi
Dâhileşme. Dehâ eseri gösterme.

Tedehhün
(Dehn. den) Yağ sürünme, yağlanma.

Tedehhüş
Dehşete düşme. Korkma. Yılma. Ürperme.

Tedehrüc
Yuvarlanmak.

Tedekdük
Taşlıkta ve kum arasında olmak. * Dağ, yerinden ayrılıp pâre pâre olmak. * Zelzele olup yerin deprenmesi.

Tedekkül
Kendini büyük görmek, tekebbürlenmek.

Tedeldül
Kımıldamak.

Tedelli
(C.: Tedelliyât) Tevazu gösterme. * Nazlanma. * Aşağıya inme. * Eğilme.

Tedelliyât
(Tedelli. C.) Nazlanmalar. * Eğilmeler. * Tevâzu göstermeler.

Tedellük
Sürtme. Oğma.

Tedellül
Nazlanma.

Tedellüs
Gizlenme, ihtifâ etme.

Tedemdüm
Helâk olmak.

Tedemmu'
(Dem.' den) Gözün yaşarması.

Tedemmül
Toprağa gübre dökme. Toprağı gübreleme.

Tedenni
Aşağı düşme. Aşağı inme. * Daha kötü bir derekeye düşme. Tenezzül etme. Maddi ve mânevi gerileme. Terakkinin zıddı.

Tedenniyât
(Tedenni. C.) Gerilemeler, tedenniler, aşağılamalar.

Tedennü'
Yakın olmak.

Tedennük
Dikkatle bakmak. * Ayırtmak. * Su dökülmek.

Tedennüs
Pislenme, kirlenme.

Tedennüs-i câme
Elbisenin kirlenmesi.

Tederdür
Katı deprenmek. * Gamdan ve korkudan dolayı kendinden geçmek.

Tederru'
Zırhlanma. Zırh giyme.

Tederrü'
Birbirine muhâlefet etmek, birbirine karşı gelmek.

Tederrüb
Alışma, ülfet peydâ etmek.

Tederrüc
(Derece. den) Derece derece, adım adım ilerleme. * Dürrâce benzer bir kuş.

Tederrün
Bir organın, bir uzvun şişmesi.

Tederrüs
(C.: Tederrüsât) Ders alma, okuyup öğrenme.

Tederrüsât
(Tederrüs. C.) Ders almalar. Okuyup öğrenmeler.

Tedessür
Elbise giyme. Elbiseye bürünme. * Erkek hayvanın dişisine binmesi. * Kişinin sıçrayıp atına binmesi.

Tedeyyüm
Yağmurun sert yağması.

Tedeyyün
Dinini sakınmak. * (Deyn. den) Borçlanma. Borca girme.

Tedfik
Dökmek.

Tedfin
(Defn. den) Gömme, defnetme. * Örtme, gizleme.

Tedhin
(Duhan. dan) Dumanlama, tütsüleme.

Tedhiş
Korkutma. Dehşete düşürme. Ürkütme.

Tedhiş-i ezhân
Zihinlerde heyecan meydana getirme.

Tedirgin
Huzursuz, rahatsız.

Tedkik
Hakikatı anlamak ve meydana çıkarmak için inceden inceye araştırma.

Tedkikat
(Tedkik. C.) Tedkikler. Araştırmalar. İncelemeler.

Tedkikat-ı amika
Çok inceden ve derinden yapılan tetkik.

Tedlik
Sürme.

Tedlis
Yumuşatmak. Bir şeyi mülâyim ve kaygan yapmak. * İnciyi şeffaf etmek.

Tedliye
Sarkıtmak. Yukarıdan aşağıya bırakma. * Şaşırma, dehşete düşme. * Delil ve vesika hazırlama. * (Akıl) gitmek. * Ahmak etmek, salaklaştırmak.

Tedmi'
Göz yaşı dökmek.

Tedmic
Bir şeyi başka bir şeyin içine yerleştirme. * Arkasını eğmek.

Tedmin
Yığıp toplamak. * İhâta edip kaplamak. * Lâzım olmak, icab etmek.

Tedmir
Yok etmek. Mahvetmek. Tepelemek. Perişan etmek.

Tedmis
Yumuşak etmek, yumuşatmak.

Tedmiye
Vurup kanatmak.

Tednih
Zayıf görüş. * Oturmak, ikamet etmek, mukim olmak.

Tednik
Yakın olmak.

Tednir
Ruşen etmek, nurlandırmak, parlatmak.

Tednis
(C.: Tednisât) Kirletme, kirletilme.

Tedri'
Zırh giydirme.

Tedri-i cüyuş
Askerlere zırh giydirme.

Tedric
Azar azar, derece derece ilerlemek. Birisini bir şeye yavaş yavaş vardırmak. * Sıkıştırmak suretiyle çok güçsüz hâle koymak. * Edb: İfadenin derece derece yükselmesi veya alçalması. (Bak: Tensik)

Tedric-i hâbit
Edb: İfadenin alçalması. Bir şeyi tarif ederken vasıf bakımından yukarıdan başlayıp aşağıya inmek. Bunun aksini yapmağa da Tedric-i sâid denir.

Tedricen
Yavaş yavaş, azar azar, derece derece.

Tedricât
(Tedric. C.) Tedricler.

Tedricî
(Tedriciyye) Yavaş yavaş olan, derece derece yapılan.

Tedris
Okutmak. Öğretmek. Ders vermek.

Tedrisât
(Tedris. C.) Tedrisler. Ders vermeler.

Tedrisât-ı ibtidâiye
İlk öğretim.

Tedrisât-ı âliye
Yüksek öğretim.

Tedsim
Yağlı ve uyuz etmek.

Tedsir
Kuşun yuvasını düzenlemesi veya düzeltmesi.

Tedsiye
Baştan çıkarma, azdırma. * Gizlemek.

Tedvih
Şehirler gezmek.

Tedvim
Teskin etmek, sâkinleştirmek. * Kuşun, uçarken dönüp deverân etmesi. * Dili ağızda döndürmek. * Tatmak.

Tedvin
Bir araya toplayarak tertipleme. * Edb: Aynı mevzuya ait bahisleri, çalışmaları bir araya getirip kitap hâline getirme.

Tedvir
Devrettirmek, döndürmek. Çevirmek. * İdare etmek, yönetmek. * Daire şekline sokmak. * Edb: Bir mısradaki kelimelerin yerini değiştirmekle veznin ve mânanın bozulmamasıdır. * Kur'an-ı Kerim kıraatında: Tahkik ile hadr ortasında bir okuma usulüdür. Her iki yönde meşru mübalâğayı bırakıp orta yolu tercih ederek okumaktır.

Tedvir-ül menzil
Menzilleri çevirmek, döndürmek, idare etmek. * Ev idaresi.

Tedviye
(Devâ. dan) İlâç verme. * Kuş kanadının fısıltısı.

Teebbel
İmtina' etmek, yapmamak, çekinmek.

Teebbi
İnkâr etmek. * (Ebb. den) Bir kimseyi baba kabul etme. Baba edinme.

Teebbüd
Ürküp çekinme. * Evlenmeme, bekâr kalma.

Teebbüh
Kibirlenme, böbürlenme, gururlanma. * Alicenaplık ve göztokluğu ile bir şeyden vazgeçme.

Teebbün
İzine uyma. Tâbi olma, birinin yolundan gitme.

Teebbüs
Mütegayyer olmak, rengi değişmek.

Teebbüt
Koltuklamak.

Teeccüc
Tutuşma, alevlenme.

Teeccül
Belli bir vakte kadar müddet isteme. * Sığır ve geyik gibi hayvanların sürü sürü olmaları.

Teeccüm
Öfkelenme.

Teeddi
Yetiştirmek.

Teeddüb
Edebli olma. Utanma. Çekinme. Edebini takınma.

Teeddüben
Edebli davranarak. Edeb ve terbiye kaidelerine uyarak. Edebi icabı olarak.

Teeddübât
(Teeddüb. C.) Edeblenmeler, çekinmeler, utanmalar.

Teeffüf
(C.: Teeffüfât) Oflama. Of çekme.

Teehhi
Birini kardeş edinme.

Teehhüb
Hazırlanmak.

Teehhül
Evlenme. * Ülfet ve ünsiyet eyleme. Ehlileşme.

Teehhür
Gecikme. Sonraya kalma. Geriye kalma.

Teekk
Çukur kazmak.

Teekküd
(Ekd. den) Kuvvet bulma. Sağlamlaşma.

Teekkül
(Ekl. den) Yaranın, oyulup açılması. * Yenme, eklolunma.

Teelli
Yemin etmek.

Teelluk
Yıldıramak, parlamak.

Teellüb
Cem'olmak, toplanmak. * Dağ keçisinin erkeği.

Teellüf
Alışma. Hoş geçinme. * Barışma. * Huylanma. * Birikme.

Teellüfât
(Teellüf. C.) Hoş geçinmeler, alışmalar. Bağdaşmalar.

Teellüh
Kulluk ve ibadet etmek. * Tazarru' etmek, yalvarmak.

Teellüm
Elem duyma. Kederlenme. Tasalanma.

Teellümât
Elemler, kederler, tasalanmalar.

Teemmel
Düşün, dikkat et, incele (mânasına emirdir).

Teemmi
(Emet. den) Cariye edinme. * Dadı satın almak.

Teemmül
İyice, etraflıca düşünmek. Derin derin düşünmek.(Evet, aklı bozulmayan bir şahıs, teemmülü neticesinde anlar ki: Meselâ: Bal arısını pek çok şeylere fihriste yapan ve kitab-ı kâinatın ekser mesâilini insanın mahiyetinde yazan ve incir nüvesinde incir ağacının proğramını derceden ve insanın kalbini binlerce âlemlere örnek ve pencere yapan ve beşerin kuvve-i hafızasında tarih-i hayatını taallukatiyle beraber yazan ancak ve ancak her şeyi yaratan Hâlık olabilir. Ve böyle bir tasarruf, yalnız ve yalnız Rabb-ül Âlemine mahsus bir hâtemdir. M.N.)

Teemmülî
Düşünerek söylenen veya yazılan. Teemmüle ait ve müteallik. (Bak: Tefekkür)

Teemmüm
Kasdetmek. * (Ümm. den) Ana edinme. Birini anne kabul etme.

Teemmür
(Emr. den) Amirlik taslama.

Teenni
İhtiyatlı ve akıllıca davranma. Bir işte acele etmeyip bir düşünce dairesinde hareket etme. (Teude de denir)

Teenni-i hikmet
"Hikmetin yavaş yavaş ve akıllıca gibi, en faydalı şekilde zuhuru.(Nasılki bir ekmeğin vücudu; tarla, harman, değirmen, fırına terettüb eder. Öyle de, tertib-i eşyada bir teenni-i hikmet var. Hırs sebebiyle teenniyle hareket etmediği için o tertib-i eşyadaki manevi basamakları mürâat etmez. Ya atlar düşer ve yahut bir basamağı noksan bırakır; maksada çıkamaz. M.)"

Teennuk
Nazarında ve fikrinde dikkatli olmak. İttikan. Eşyanın hikmetli, kusursuz ve pürüzsüz yapılışı.

Teennüs
(Üns. den) Müennes olma. * Kadınlaşma. Kadın gibi hareketlerde bulunma.

Teerrüb
Ululanmak, büyülenmek. * Kendini zeki göstermeğe çalışmak.

Teessi
Sabır gösterme. Teselli bulup sabretme. Avutma.

Teessüf
Eseflenmek. Kederlenmek. * Beğenmemek ve râzı olmadığını ifade etmek.

Teessül
Sermaye edinmek. * Cem'etmek, toplamak.

Teessüm
(İsm. den) Günahtan sakınma.

Teessün
Mütegayyer olmak, rengi ve tadı değişmek.

Teessür
İşten alıkoyma. Oyalandırma.

Teessür-bahş
f. Hüzün veren, keder veren, tasaya düşüren.

Teessürât
Üzüntüler. Teessürler.

Teessüs
Temelleşmek. Yerleşmek. Kurulmak. Teşekkül.

Teetti
Asan olmak, kolaylaşmak. * Beklemek, gözlemek.

Teevvi
(İvâ. dan) Bir yerde yerleşme, yurt edinme. Oturacak yer edinme.

Teevvüd
Eğrilme, bükülme. İki kat olma.

Teevvüh
(C.: Teevvühât) İnleme, figân etme.

Teevvül
Mânâsı başka olma. Başka anlama gelme.

Teeyyüd
Kuvvetlenme. Kuvvet ve metânet bulma. Te'yid olunma.

Teezzi
İncitme.

Teezzüb
Her yönden rüzgârın esmesi.

Teezzür
Örtünme, bürünme. Tesettür.

Tef
f. Buhar. * Sıcaklık, hararet.

Tef'il
Fal açtırmak. Tefe'ül etmek.

Tefa'
Hiddet ve gadap etmek, öfkelenmek, kızmak.

Tefaddul
Faziletlilik iddiasında bulunmak. Üstünlük taslamak. * Bir kimseyi inâyet, ihsan ve kerem ile memnun etmek.

Tefadi
"Bir kimseye ""Sana ben feda olayım"" demek. * Feda etmek."

Tefafih
(Tuffâh. C.) Elmalar.

Tefahe
Horluk, hakirlik. * Tatsızlık.

Tefahhuc
Oturduktan sonra ayaklarını ayırmak.

Tefahhul
Aygırlanmak.

Tefahhum
Kömürleşme. Kömür hâline gelme.

Tefahhur
(C.: Tefahhurât) (Fahr. dan) Övünme, fahirlenme.

Tefahhus
Bir şeyin, bir mes'elenin iç yüzünü dikkatle araştırma.

Tefahhusât
(Tefahhus. C.) İnceden inceye araştırmalar.

Tefahhuş
Fuhşa düşmek, fâhişe olmak. Ahlâksız olmak. * Çirkin sözler söylemek.

Tefahur
Fahirlenmek. İftihar etmek. Kendini iyi görüp, kusurdan gaflet etmek.

Tefahuş
Birbirine çirkin sözler söylemek.

Tefakkud
(C.: Tefakkudât) Arayıp sorma. Sorup soruşturma.

Tefakkuh
Gül gibi açılma.

Tefakkur
(Fakr. dan) Fakirleşme. Fukaralaşma.

Tefakum
İş büyüyüp güçleşme.

Tefaküh
(Fâkihe. den) Birbirlerine karşılıklı yemiş atma. * Mc: Şakalaşma.

Tefani
Birbirinde fâni olmak. Arkadaşının iyi ahlâkıyla sevinmek. Arkadaşının, kardeşinin meziyyet ve hissiyatı ile fikren yaşamak.

Tefaric
(Tefric. C.) Yırtmalar, genişletmeler. * Ferah vermeler. * Korkaklar, zaifler, yüreksizler. * (Tifrac. C.) Yırtmaçlar, aralıklar.

Tefarik
Müteferrik olanlar. Tefrikalar. Ayırma ve seçmeler. * Taksitler. Ufak tefek şeyler. Ayrıca şeyler. * Küçük hediyelik eşya.

Tefarik-ul asâ
"Bir atasözüdür. Bu darb-ı mesel hakkında meşhur Kamus Tercümesi'nde hülâsaten şu mâlumat var: ""Arab'dan fakir bir kadının zaif ve gayet huysuz bir oğlu varmış. Yaptığı müteaddit kavgalarda meselâ bir defasında burnunu, bir defasında kulağını, bir defasında dudaklarını kesmişler. Her bir defasında da annesi çocuğunun kesilen azalarına bedelen diyet alarak zenginleşti. Bu sebeple oğluna: ""Sen tefarik-ul-asâdan daha faydalısın."" Zira o, asâ ki, bir cins ağaç olup, parçalandıkça her bir parçasından yine faydalı şeyler yapılırdı. Onun gibi oğlunun da vücud parçaları daha faydalı oldu. Yani, bir (şey) olmakla beraber, muhtelif fayda cihetleri bulunan şeyler için mecazen bu tabir kullanılır."

Tefarüt
Müsabaka etmek, yarışmak.

Tefasil
(Tefsir. C.) Tefsirler, Kur'an-ı Kerim'in mânasını anlatan kitaplar.

Tefassum
Kırılma. Kesilme.

Tefasuh
Fasahatle söyleme.

Tefattun
Tefehhüm. Sür'atle anlama, idrak etme. * Ufalanma.

Tefattur
Yarılma.

Tefatuh
Muhakeme olmak. * Bir nesneye başlamak.

Tefatü'
Muhakeme etmek.

Tefavüd
Birbirinden faydalanma, yararlanma.

Tefavüt
Farklılık. İki şey arasındaki fark. Uygunsuzluk. Tehâlüf.

Tefazul
(C.: Tefâzulât) Mikdar fazlası, fark. * Meziyet ve fazilet yarışına çıkma.

Tefazzul
Üstünlük taslama, fazilet satma. * Bağışlama, iyilik.

Tefaül
Fal tutmak.

Tefci'
(C.: Tefciât) Canını yakma, acıtıp ağrıtma. Dertli kılma.

Tefcir
Yerden su kaynatıp akıtma. * Drenaj, oluk vs. gibi su yolları yaparak, bir yerde birikmiş olan suları akıtma işi. * Yarmak.

Tefciye
"Yemeğin içine nohut, buğday, pirinç, maydanoz ve bunlara benzer şeyler koymak. (Bu konulan şeylere ""ebazir"" derler.)"

Tefdim
İbrik ağzına süzgeç koymak.

Tefdiye
Canını başkası uğruna feda etme.

Tefe'ül
"Fal açmak. * Bazı hâdiseleri, tevafukları uğurlu saymak. Meselâ: Bir kitabı rast gele açarak ilk tevafuk eden yeri okuyup ona dikkat ederek onu uğurlu ve esas bir ders sayma gibi. * Olacak şeyi tahmin etmek. (Zıddı: Teşe'üm)(Kur'an ile tefe'üle ve rü'yaya itimada ehl-i hakikat tarafdar değiller. Çünki: Kur'an-ı Hakîm, ehl-i küfrü, kesretle ve şiddetli bir tarzda vuruyor. Tefe'ülde, kâfire ait şiddeti, tefe'ül eden insana çıktığı vakit, yeis veriyor; kalbi müşevveş ediyor. M.)(Beşer idrakinin akibetini kestiremediği mühim işlerde İslâm dini istihare ile tefe'ülü tâlim etmiştir... S.B.M. C: 11 sh: 113)(Ebu Hüreyre'den (R. A.) Resülullah'ın (S.A.M.) : ""İslâm'da teşe'üm yoktur, en hayırlısı tefe'üldür"" buyurduğunu işittim, dediği rivayet olunmuştur. Mecliste bulunanlar: Tefe'ül nedir Ya Resülallâh! diye sordular. Resül-i Ekrem: Sizden birinizin duyduğu güzel sözdür buyurdu.Teşe'üm, şom tutmak ve hayırsız saymak demektir. Tefe'ül de uğurlu ve hayırlı saymaktır ki dilimizde yom tutmak diye ifade ederiz. Güzel sözle tefe'ül hakkında en güzel misal, Resül-i Ekrem'in Hudeybiyye seferinde Süheyl bin Amr'ın adiyle tefe'ül buyurmasıdır...Hudeybiyye'de Kureyş, müslümanları müşkil bir vaziyete soktuğu sırada Kureyş tarafından muahede akdine mezun bir hey'etin Süheyl bin Amr'ın riyaseti altında gelmekte olduğu duyulunca Resül-i Ekrem uysallık ve yumuşaklık ifade eden (Süheyl) adiyle tefe'ül ederek ashabına: ""Artık işiniz kolaylaştı!"" buyurmuştur.Güzel sözle tefe'üle dair güzel bir misâl de Arab edip ve şâiri Asmaî, İbn-i Avn'den hikâye ederek vermiştir ve doktora gitmek üzere evinden çıkan bir hastanın: (Sâlim) diye birisinin çağrıldığını duyarak hastalığından kurtulacağına yom tutmasıdır, demiştir. S.B.M. C: 12 Hadis no: 1936)"

Tefeb
Helâk olmak, mahvolmak.

Tefeccu'
Canı yanma, acıma. Kaygılı olma, dertli olma. * Belâ ânında hüzünlü olma.

Tefeccür
(Fecr. den) (C.: Tefeccürât) Yerden su kaynayıp akma. * Tan yeri ağarma. * Çatlama, yarılma.

Tefeci
t. El altından yüksek faizle para veren kimse.

Tefehhuz
Tâzim, hürmet.

Tefehhüm
Farkına varmak. İdrâk eylemek. * Yavaş yavaş anlamak. Tekellüfle anlamak.

Tefehhümât
(Tefehhüm. C.) Farkına varmalar, yavaş yavaş anlamalar.

Tefekku'
Yarılmak.

Tefekkuh
Fıkıh ilmini tahsil etmek. (Bak: Fıkıh)

Tefekküh
Yemiş toplayıp vermek. Meyvedar olmak. Meyvelenmek. * Pişman olmak. * Pek hoşlanıp hayrette kalmak.

Tefekkük
Zincir halkası gibi birbirinden ayrılma.

Tefekkün
Pişman olmak. * Taaccüb etmek, hayrette kalmak, şaşırmak.

Tefekkür
"Fikretmek. Düşünmek. Fikri harekete getirmek.(Tefekkür, gafleti izale eder. Dikkat, teemmül; evham zulümâtını dağıtıyor. Lâkin nefsinde, bâtınında, hususi ahvâlinde tefekkür ettiğin zaman derinden derine tafsilât ile tetkikat yap. Fakat afâkî, haricî, umumî ahvalâta teemmül ettiğin vakit sathî, icmalî düşün, tafsilâta geçme. Çünkü icmalde, fezlekede olan kıymet ve güzellik, tafsilâtında yoktur. Hem de âfâkî tefekkür, dipsiz denize benziyor; sahili yoktur. İçine dalma boğulursun. Arkadaş! Nefsî tefekkürde tafsilâtlı, âfâkî tefekkürde ise icmâlî yaparsan, vahdete takarrüb edersin. Aksini yaptığın takdirde kesret fikrini dağıtır. Evham seni havalandırır. Enaniyetin kalınlaşır. Gafletin kuvvet bulur, tabiata kalbeder. İşte dalâlete îsal eden kesret yolu budur. M.N.)""Bir saat tefekkür, bir sene nâfile ibadetten hayırlıdır"" (Hadis-i şerif meâli) (Bak: Ülfet)"

Tefel
Guslü ve temizliği terk etmekle vücudun kokması.

Tefelluk
Yarılma, çatlama.

Tefellüc
Felç olma, felce uğrama. * Yarılıp çatlama.

Tefellül
(Kılıç) gedik olmak, yaralanmak. Rahnedar olmak.

Tefellüs
İflâs etme.

Tefellüt
Halâs olmak, kurtulmak. * Aniden bağından boşanmak.

Tefelsüf
Feylesoflaşmak.

Tefennün
Fen öğrenmek. * Çok şeyler bilmek. * Türlü türlü olmak. * Bir fende maharet sahibi olmak.

Tefennün-i fi-l ibâre
Bir defa söylenilmiş olan bir sözü ikinci defa söylemek icabederse, o aynı kelimeyi tekrarlamamak için başka kelime veya sözle aynı mânâyı ifade etme san'atı.

Tefer'un
Firavunlaşma. Zâlimlik etme, zulüm yapma. * Çok fazla kibirlenme.

Teferku'
Parmak öttürmek.

Teferru'
Bir çok kollara ayrılmak. * Bir kimse halkın üzerine havale olmak. * Bir kavmin en şerefli kadını ile evlenmek. * Çatallanıp dal dal olmak.

Teferruc
(Ferec. den) Ferahlanmak. İç açılmak. * Gezintiye çıkmak. Seyr.

Teferrug
(Ferâg. dan) Vaz geçme, fârig olma. * Bir işi bitirip kurtulma. * Satın alınan bir mülkün tapusunu kendi üzerine çevirme.

Teferruh
(Ferah. dan) İçi açılma, ferahlanma.

Teferruk
(Fark. dan) Dağılma, ayrılma.

Teferruât
Bir şeyin bütün incelikleri, ayrıntıları.

Teferrüd
(Ferd. den) Tek ve yalnız kalma. Herkesten ayrılma. * Eşsiz, emsâlsiz ve benzersiz olma. * Kendi başına olma.

Teferrüs
Ferasetle bir şeyi kestirmek. Bir şeyi dikkat ve teemmül ederek isabetli olarak idrak etmek, anlamak. * Zannetmek.

Teferrüz
(İfrâz. dan) Ayrılma.

Teferrüş
(Ferş. den) Yayılma, serilme.

Tefes
Kir, pislik. * Menâsik-i Hacta bıyık ve tırnak kesmek, baş ve kaş yolmak.

Tefessud
Akmak.

Tefessuh
Fasih olma. Anlaşılması kolay olma.

Tefessüh
Açılmak. Genişlemek. İnbisat bulmak. * Mecliste çekilip bir adama oturacak yer açmak.

Tefettü'
Rücu etmek, geri dönmek, vazgeçmek.

Tefettün
Bir kimseyi zorla fitneye atma.

Tefettüt
(Fett. den) Ufalanma, ufak ufak parçalanma.

Tefevvuk
Üstünlük. Fâik ve daha büyük olma. Üstün gelme.

Tefevvüh
(C.: Tefevvühât) (Fevh. den) Söyleme, ağza alma. * Dil uzatma. Münâsebetsiz söz söyleme.

Tefevvüt
Birbirinden eksik olmak.

Tefevvüz
Bir işi üzerine alma.

Tefeyhuk
Geniş, bol olmak. * Çok konuşmak.

Tefeyyüz
Feyizlenmek. * İlerlemek. * Bollaşmak.

Tefezzür
Kaftan giymek.

Tefeşşi
İntişar etmek, dağılmak. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman sesin ağız içinde dağılıp uzatılmasına denir. Sin, sad, se, ra, fe, şın, mim, dad harflerine mütefeşşi harfleri denir.

Tefeşşu'
Galip olmak, yenmek. * Çoğalmak, çok olmak.

Tefeşşü'
Münteşir olmak, yayılmak, intişar etmek.

Tefhim
Kömürleştirme.

Tefhim-i merâm
Merâmını anlatma.

Tefhir
Fahirlendirmek, gururlandırmak. * Gâlip olmakla hükmetmek.

Tefie
Eğilmek. * Rücu etmek, geri dönmek.

Tefih
Hakir, zelil. * Lezzeti olmayan.

Tefile
Gövdesi kokan kadın.

Tefire
Üst dudağın ortasında olan çukur.

Tefki'
Parmak öttürmek.

Tefkih
Hayrete düşürme. * Hoşlandırma. * Yemiş yedirme.

Tefkik
Birbirinden ayırmak. * Halâs etmek, kurtarmak.

Tefkir
Düşündürme veya düşündürülme. * Endişe etmek.

Tefkıye
Yarmak. * Göz çıkarmak.

Tefl
Tükürmek.

Teflic
Açmak.

Teflik
Yarmak.

Teflil
Gedik açmak, yarmak.

Tefnid
Tekzib etmek, yalanlamak. * Zayıflatmak. * Aciz etmek. * Korkutmak.

Tefnik
Nimetlendirmek. * Naz. * Beslemek.

Tefnin
Karıştırmak. * Çeşitli yapmak.

Tefri'
Asıldan, kökten şubelere ayrılma, kısım kısım olma. Ayrılma. Fer'lendirme.

Tefric
Gönül açmak. Gam ve tasa gidermek.

Tefrice
(C: Tefâric) Aralık, yırtmaç.

Tefrid
Dünya alâka ve meşguliyetlerinden ayrılıp, ibâdet ve tâatle meşgul olma.

Tefrig
(Feragat. dan) Boşaltma. * Azade etme. * Dökme. * Kurtarma. * Zâil ve hâlî eyleme. * Vazgeçirme.

Tefrigât
Boşaltmalar.

Tefrih
Korkusuz kalmak. * Gelişme, filizleme. Yumurtadan çıkmak.

Tefrik
Ovdurmak.

Tefrika
Nifak. Ayrılık. Bozuşma. * Bir gazete veya dergide parça parça, bir önceki yazının devamı olarak çıkan uzun yazı. * Fırka fırka olmak.

Tefrir
Ürkütmek. Kaçırmak.

Tefris
Acıktırmak.

Tefrit
Ortalamanın yani vasatın çok altında kalmak, geride kalmak. Normalden aşağı olmak. (İfratın zıddı)

Tefriz
Farzetmek.

Tefriş
Döşeme. Yayma. Yayıp döşeme. * Ev eşyasını düzenleme.

Tefsa'
Kesmek. * Eskimek.

Tefsid
Fâsid etmek, bozmak.

Tefside
f. Hararetli, kızgın.

Tefsie
Çekmek. Uzatmak.

Tefsik
(Fısk. dan) Fısk ve fücura sürükleme. Birisine fâsık, kabahatli, günahkâr demek.

Tefsil
Yaramaz ve kem nesne.

Tefsir
"Mestur, gizli bir şeyi aşikâr etmek. Mânâyı izhâr etmek. * Anladığını anlatmak. Bildiği kadar açıklamak. * Kur'ân-ı Kerim'in mânâsını anlatan kitab. * Ehl-i Hadis ıstılahında Tefsire dâir hadis-i şeriflere Tefsir denilir. (Bak: İctihad)(Tefsir iki kısımdır: Birisi, malûm tefsirlerdir ki, Kur'anın ibaresini ve kelime ve cümlelerinin mânâlarını beyan ve izah ve isbat ederler.İkinci kısım tefsir ise: Kur'anın imanî olan hakikatlerini, kuvvetli hüccetlerle beyan ve isbat ve izah etmektir. Bu kısmın pek çok ehemmiyeti var. Zâhir mâlum tefsirler, bu kısmı bazen mücmel bir tarzda dercediyorlar. Fakat, Risale-i Nur, doğrudan doğruya bu ikinci kısmı esas tutmuş, emsalsiz bir tarzda, muannid feylesofları susturan bir manevî tefsirdir. Ş.)(Risale-i Nur, hükema ve ulemanın mesleğinde gitmeyip Kur'anın bir icaz-ı mânevisiyle her şeyde bir pencere-i mârifet açmış; bir senelik işi bir saatte görür gibi Kur'an'a mahsus bir sırrı anlamıştır ki, bu dehşetli zamanda hadsiz ehl-i inadın hücumlarına karşı mağlub olmayıp galebe etmiş. M.N.)(Kur'an-ı Azimüşşan; bütün zamanlarda gelip geçen nev'-i beşerin tabakalarına, milletlerine ve fertlerine hitaben Arş-ı Alâdan irad edilen İlâhî ve şümullü bir nutuk ve umumi, Rabbanî bir hitabe olduğu gibi; bilinmesi, bir ferdin veya küçük bir cemaatin iktidarından hariç olan ve bilhassa bu zamanda, dünya maddiyatına ait pek çok fenleri ve ilimleri câmidir.Bu itibarla; zamanca, mekânca, ihtisasca daire-i ihatası pek dar olan bir ferdin fehminden ve karihasından çıkan bir tefsir, bihakkın Kur'an-ı Azimüşşan'a tefsir olamaz... Çünkü, Kur'anın hitabına muhatab olan milletlerin, insanların ahval-i ruhiyelerine ve maddiyatlarına, câmi bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir ferd, vâkıf ve sahib-i ihtisas olamaz ki, ona göre bir tefsir yapabilsin. Hem bir ferdin mesleği ve meşrebi taassuptan hâli olamaz ki, hakaik-i Kur'aniyeyi görsün, bîtarafane beyan etsin? Hem bir ferdin fehminden çıkan bir dâva, kendisine has olup, başkası o dâvanın kabulüne davat edilemez... Meğer ki bir nevi icmanın tasdikine mazhar ola.Binaenaleyh, Kur'anın ince mânalarının ve tefsirlerde dağınık bir surette bulunan mehasinin ve zamanın tecrübesiyle fennin keşfi sayesinde tecelli eden hakikatlerin tesbitiyle, herbiri birkaç fende mütehassıs olmak üzere muhakkıkîn-i ulemadan yüksek bir heyetin tetkikatiyle, tahkikatiyle bir tefsirin yapılması lâzımdır. Nitekim, kanunî hükümlerin tanzim ve ıttıradı, bir ferdin fikrinden değil, yüksek bir heyetin nazar-ı dikkat ve tedkikatından geçmesi lâzımdır ki, umumi bir emniyeti ve cumhur-u nâsın itimadını kazanmak üzere millete karşı bir kefalet-i zımniyye husule gelsin; ve icma-i millet, hücceti elde edebilsin.Evet, Kur'an-ı Azimüşşan'ın müfessiri, yüksek bir deha sahibi ve nâfiz bir içtihada malik ve bir velâyet-i kâmileyi haiz bir zat olmalıdır. Bilhassa bu zamanlarda, bu şartlar, ancak yüksek ve azim bir heyetin tesanüdiyle ve o heyetin telâhuk-u efkârından ve ruhlarının tenasübüyle birbirine yardım etmesinden ve hürriyet-i fikirlerinden ve taassublarından âzâde olarak tam ihlâslarından doğan dâhî bir şahs-ı manevîde bulunur. İşte, Kur'anı, ancak böyle bir şahs-ı mânevi tefsir edebilir. Çünkü, ""Cüzde bulunmayan, küllde bulunur."" kaidesine binaen, her fertte bulunmayan bu gibi şartlar, heyette bulunur. İ.İ.) (Bak: Müfessir)"

Tefsire
Hastaların bevlini koyacak şişe. Sidik kabı.

Tefte
f. Hararetli, kızgın, kızmış.

Teftih
Hor ve zelil etmek. * Kahretmek.

Teftik
(Fetk. den) Yün, pamuk gibi şeyleri ditmek, tarayıp açmak.

Teftil
(Fetl. den) Fitil yapma. Bükme, eğirme.

Teftin
(Fitne. den) Fitneye düşürme. * Meftun verme. Ayartma.

Teftir
(C. Teftirat) Bıkkınlık verme. Fütur verme. Usandırma. * Zayıf etmek, zayıflatmak. * Naksetmek, eksiltmek.

Teftis
Ufak ufak parçalama.

Teftit
Parça parça etme, ufalama.

Teftiye
Lâğımcılık yapmak. * Büyüyünceye kadar kızı evden dışarıya çıkarmamak..

Teftiş
Kontrol etmek. İşlerin alâkalı vazifeliler tarafından ele alınıp iyi ve tamam yapılmasına çalışmak. * Sormak. * Ayırmak.

Teftişât
(Teftiş. C.) Teftişler.

Tefvif
Bezi alacalı dokutmak.

Tefvih
Korkutmak.

Tefvik
Tar: Okçulukta, yayın sol el ile yukarıya kaldırılması. * Okun gezini yayın kirişine koymak.

Tefvim
Ekmek pişirmek.

Tefvit
(Fevt. den) Geçirme, kaçırma.

Tefvit-i salât
Namaz vaktini geçirme veya kaçırma.

Tefviye
Konuşkan olmak.

Tefviz
Birisine bırakma. * İşini Allah'a (C.C.) havâle etme. * Sipariş ve ihâle etme.

Tefyil
"Bir kimsenin bir kimseye ""fikrin zayıf"" demesi."

Tefyim
Genişletmek.

Tefzi'
Ürkütme. Korkutma. * Hayretle baktırma.

Tegabbi
Birisini geri zekâlı sayma.

Tegabbür
(Gubâr. dan) Tozlanma.

Tegabi
Bilmez olmak. Ahmaklaşmak.

Tegabün
(Gabn. dan) Karşılıklı aldatma. Aldanma veya aldanmanın zuhuru.

Tegabün suresi
Kur'an-ı Kerim'in 64. suresidir. Medenîdir.

Tegaddi
(Bak: Tagaddi)

Tegaddüb
(Gadab. dan) Hiddetlenme, öfkelenme, gazaba gelme, kızma.

Tegafül
Bilmez görünmek, anlamazlıktan gelmek. Kasden kendisini gafil göstermek.(Farazâ, bazılarının altında büyük fenâlıklar varsa da, hücum edilmemek gerektir. Zira, çok fenalık vardır ki, iyilik perdesi altında kaldıkça ve perde yırtılmadıkça ve ondan tegafül edildikçe mahdut ve mahsur kaldığı gibi, sâhibi de perde-i hicab ve hayâ altında kendisinin ıslahına çalşır. Lâkin vaktâ ki, perde yırtılsa, hayâ atılır. Hücum gösterilse, fenalık fena tevessü' eder. Münazarât)

Tegalgul
Hoş kokulu şeyler sürünmek. * Zorluk, çetinlik, güçlük. * Bir şeyin, ilmin içine çok dalmak.

Tegallüb
(Bak: Tagallüb)

Tegallüf
(Gılaf. dan) Kılıflanma.

Tegallüt
(C.: Tegallütât) (Galat. dan) Yanılma. Yanlışa düşme.

Tegalüb
Birbirine galebe etmek, birbirine üstün gelmek.

Tegamgum
Sözü düz söylememek.

Tegammüd
Günahı örtmek.

Tegammür
Suyu az içmek.

Tegamüz
(Gamze. den) (C: Tegamüzât) Birbirine göz ucu ile işâret etme.

Tegannuc
(C.: Tegannücât) (Ganc. dan) Nazlanma.

Tegannus
Tatsız olmak.

Tegannüm
Koyunlaşma. Koyun postuna bürünüp kendisini koyun gibi gösterme.

Tegarbül
(Gırbâl. den) Kalburdan geçirme.

Tegargur
Gargara etmek.

Tegarrüb
(Gurbet. den) Gurbete çıkma.

Tegarrüd
(C.: Tegarrüdât) Kuşun hoş ve nağmeli bir şekilde ötmesi.

Tegarrür
Gururlanma, kibirlenme. * Kaynamak. * Galeyan.

Tegassun
(Gusn. dan) Dalbudak peydâ etme. Dallanma.

Tegassül
(Gasl. den) Gusletme, yıkanma.

Tegat
Birbirini suya daldırmak.

Tegavvut
Kazâ-i hâcet etmek.

Tegavvül
Renk değiştirme. Renkten renge girme.

Tegavvür
(Gavr. dan) Derine dalma. * Bir şeyin esâsını arama.

Tegavün
Cem'olmak, toplanmak. * Kötü işe yardım etmek, şer işe muâvin olmak.

Tegavür
Birbirini yağmalamak.

Tegayyüm
(C.: Tegayyümât) (Gayb. dan) Bulutlanma.

Tegayyür
Hâlden hâle geçmek, değişmek. * Bozulmak. * Zıt olmak. (Bak: Hâdis)

Tegayyüt
Büyük def-i hâcet.

Tegayyüz
Meşeliğe otlaması için davar salmak. * Meşelik içinde yerleşmek.

Tegayüb
Birkaç kişinin topluca kaybolması.

Tegayür
Zıt olmak. Uymamak. Başka türlü olmak.

Tegayüz
(C.: Tegayüzât) Karşılıklı olarak kızışıp öfkelenme.

Tegazguz
Eksik olmak.

Tegazzüb
(Gazâb. dan) Öfkelenme, hiddetlenme, gazaba gelme, kızma.

Tegazzül
(C.: Tegazzülât) (Gazel. den) Gazel tarzında şiir yazma. * Gazel söyleme.

Tegazün
Hışmetmek, kızmak.

Tegaşmür
Kahra uğratmak.

Tegaşşi
(Gışâe. den) Örtünme, bürünme. * (Gaşy. den) Kendinden geçme.

Tegerg
f. Dolu.

Tegil
f. Sakalları yeni çıkmağa başlayan genç.

Teh
f. Dip. * Mertebe, kat.

Teh-i çâh
Kuyunun dibi.

Tehabb
Dostluk etme. Muhabbet, sevişme.

Tehabbüb
(Bak: Tahabbüb)

Tehabbür
(Haber. den) Esasını bilme, iyice bilme.

Tehabbüs
(Habs. den) Kendini bir yere kapama. Hapsetme.

Tehabbüt
(Bak: Tahabbut)

Tehaccur
(Bak: Tahaccür)

Tehaci
(Hecâ. dan) Hicivleşme. * Hicvetme, yerme.

Tehacüm
Birbirine hücum etme. * Bir yere istekle, hızlıca toplanmak, üşüşmek.

Tehacür
Birbirinden ayrılmak. * Kesilmek.

Tehaddi
(Bak: Tahaddi)

Tehaddüs
(Bak: Tahaddüs)

Tehadu'
Aldanmış gibi görünme.

Tehadüb
Kamburlaşma.

Tehadüm
Yıkılmak.

Tehadür
Kaynamak. Galeyan.

Tehafüt
Düşürmek, düşmek. * Birbirinin üstüne atılmak. Birbirinin ardınca olmak.

Tehakküm
(Bak: Tahakküm)

Tehallüf
Uygunsuzluk. * Kafileden geri kalma. * Geride bırakma.

Tehallül
(Bak: Tahallül)

Tehalüf
Birbirine zıt olmak. Birbirine muhalif olmak, uymamak.

Tehalük
(C.: Tehâlükât) (Helâk. dan) İstekle atılma. Tehlikeye aldırış etmeden, birbirini çiğneyecek gibi koşuşma.

Tehami
(C.: Tehâmiyât) Kendini sakınma, korunma. * Avukatlık etme.

Tehamuk
(Humk. dan) Kendini ahmak gösterme.

Tehannün
Çok arzu ve istek göstermek. * Göreceği gelmek. Özlemek.

Teharrub
Ağaç kurdunun ağacı kemirerek oyması.

Teharrük
Hareketlenmek, kımıldamak. Hareket etmek.

Teharüc
Çıkışmak. * Tevzi etmek, dağıtmak. * Fık: Ortakların bir kısmı akar (para getiren mülk), bir kısmı arazi, bazısı da para üzerine yaptıkları anlaşma.

Teharüm
(Herm. den) Genç olduğu hâlde, kendini ihtiyar gösterme. Yaşlı gibi görünme.

Teharüş
Hırıldaşıp dalaşma.

Tehassüb
Yastığa dayanma.

Tehassür
(Bak: Tahassür)

Tehassüs
(Bak: Tahassüs)

Tehasüd
(Hased. den) Hasetleşme.

Tehasüm
Muhâsama etme, düşmanlık etme.

Tehatih
Bâtıl, boş ve abes sözler. * Tamamlanmamış söz.

Tehattuf
Kapmak.

Tehattüm
Pek lüzumlu ve vâcib olmak. Vücub derecesinde bulunmak.

Tehatu'
Hatâ etmek, kabahat işlemek.

Tehatub
(Hatb. dan) Hitablaşma. Karşılıklı birbirine hitab etme.

Tehavil
Muhtelif renkler, çeşitli renkler.

Tehavvül
(Bak: Tahavvül)

Tehavün
Mühimsememek, ehemmiyet vermemek, ağır davranmak. Aldırış etmemek. * İstihkar, horlama, hakir görme.

Tehayyüz
(Bak: Tahayyüz)

Tehayüc
Kandırmak.

Tehayüt
Toplanıp gelmek.

Tehazül
Muhârebeden kaçıp geri dönme.

Tehaşi
(Haşy. dan) Korkup çekinme, sakınma.

Tehaşün
Haşin davranma. Zorluk gösterme. Sert muamelede bulunma.

Tehbil
""Baban seni ölmüş diye ağladı"" demek."

Tehcid
Uyutmak.

Tehcin
Dedikodu yapma. * Müstehcen ve edeb dışı sayma.

Tehcir
Yurdundan çıkarma, hicret ettirme, sürme. * Öğle vakti bir yere gitme.

Tehciye
Heceleme.

Tehdib
Saçak yapmak.

Tehdid
Göz dağı verme, birisini korkutma. Korkutulma.

Tehdid-âmiz
f. Tehditle karışık, tehdit eder surette.

Tehdiden
Korkutarak, tehdit ederek.

Tehdidkârâne
f. Tehdid edenlere yakışır şekilde. Tehdid edercesine.

Tehdidât
(Tehdid. C.) Korkutmalar, göz dağı vermeler.

Tehdil
(Budak) aşağı eğilmek. * (Dudak) aşağı sarkmak.

Tehdim
(Hedm. den) Yıkma.

Tehdin
Çocuğu güzel sözlerle susturup avutma. Yalandan yüze gülüp medhetme. * Teskin etmek.

Tehdir
Hastalıklı devenin bağırması. * Sözü boğaz içinden söylemek.

Tehdiye
Hediye verme, bağışlama.

Tehecci
(Hecâ. dan) Heceleme.

Teheccüd
Gece uyanıp namaz kılmak. Gece namazı. (Bu namaz, nâfile namazların en çok sevablısıdır.)

Teheccüm
Hücum etme. Saldırma. * Acele gitme.

Teheccür
Ayrılmak. * Zuhr vaktinde seyretmek.

Tehechüc
Uzaklaşmak. Irak olmak.

Teheddi
Doğru yola girme. Hidayetlenme.

Teheddüb
Saçaklanmak.

Teheddül
Sarkma, sölpüme.

Teheddüm
(C.: Teheddümât) Yıkılma.

Tehekku'
Teveccüh etmek, yönelmek.

Tehekküm
İstihza. * Tevbih. Şiddetle azarlama. Görünüşte ciddi, hakikatta alaydan ibaret olan eğlenme. * Edb: Tarizin tesirli olan kısmı.

Tehekkümen
Alay için, tehekküm suretiyle.

Tehekkümât
(Tehekküm. C.) Ciddi tavır takınarak eğlenmeler.

Tehekkür
Taaccüb etmek, hayrette kalmak, şaşırmak.

Tehelhül
Fileli olmak. Bir elbisenin delikli delikli olması.

Tehellu'
Haris olmak, hırslı olmak.

Tehellül
Sevinme, açık yüzlü olma. Yüzü gülme. Beşâretten yüzdeki parlama eseri.

Tehellüs
Zayıflamak.

Tehemmu'
Seyelân etmek, akmak.

Tehemten
f. İri vücutlu, boylu boslu yiğit.

Tehendüm
Kapanmak.

Tehennü'
Sinmek. * Alışmak.

Teheshüs
Gizli ses.

Tehessüm
Kesilmek.

Tehettük
(C.: Tehettükât) (Hetk. den) Yırtılma. * Utanmazlık ve hayâsızlıkta aşırı derecede olma.

Tehevvu'
Kusma. İstifrağ etme.

Tehevvüd
Tevbe. Sâlih amel. * Yahudi olmak.

Tehevvük
Tenbel olmak.

Tehevvül
Korkunç hâle gelme. * Birisinin malına göz koyma.

Tehevvüm
Hafif uyku.

Tehevvün
Hakir kılınma. Horlanma. Hakaret görme. Aşağılanma.

Tehevvür
"Korkusuzlukla düşünmeden hareket etmek. Sonunu düşünmeden birden bire karar vermek. * Kuvve-i gadabiyenin ifrat mertebesi; maddi mânevi hiçbir şeyden korkmamak hâleti."

Tehevvüs
Heveslenmek. * Yumuşak yerde ağır ağır yürümek.

Teheyyü
Hazırlanma, nizamlanma.

Teheyyüb
(Heybet. den) Korkma. Korkutma.

Teheyyüc
Heyecanlanma. Coşma. Deprenme. Harekete gelme.

Teheyyücât
(Teheyyüc. C.) Coşup heyecanlanmalar.

Teheyyüf
İnceltmek.

Teheyyül
Lânet etmek.

Teheyyüm
Şaşma, şaşırma. Şaşıp kalma. Hayran olma. * Susuz olma.

Teheyyün
Asan olmak, kolay olmak.

Teheyyüz
Kırılmış kemiğin kaynayıp bitişmesi.

Tehezzuk
Bir yerde karar etmeyip çalkanmak.

Tehezzum
Zulmetmek.

Tehezzü'
Maskaraya almak.

Tehezzüc
Nağmeli ses çıkarma. Terâne-perdâzlık etme, makamla şarkı söyleme.

Tehezzül
Bıkkın olmak.

Tehezzüm
Eliyle bir nesneyi kırmak.

Tehezzüz
Hafif titreme, deprenme, ihtizâz.

Teheşşüm
Münkesir olmak, kırılmak.

Tehi
Boş, avare kalmak, hâlî. Eli boş.

Tehidest
Eli boş. Züğürt.

Tehim
(Töhmet. den) Suçlu, kabahatlı.

Tehimiyan
f. İçi boş.

Tehiyye
(Tahiyye) Selâm vermek. Hayır duâ etmek. * Hazır ve âmâde kılmak. (Bak: Tahiyye)

Tehlib
Atın kuyruğunun kılını kesmek.

Tehlik
Öldürme. Helâkete düşürme.

Tehlike
(Tehlüke) (Helâk. den) Helâkete sebep olacak hâl. Felâket.

Tehlil
"İslâmiyetin tevhid akidesini hülâsa eden, ancak bir İlâh bulunduğunu, Onun da ancak ve ancak Allah (C.C.) olduğunu ifade eden ""Lâilâhe illâllâh"" sözünü tekrar etmek. (Bak: Tevhid)"

Tehn
Kâim olmak, var ve mevcud olmak.

Tehnid
Lâtifeleşmek, şakalaşmak, birbirine lütuf etmek.

Tehnie
Tebrik etmek.

Tehniyet
Tebrik etme, kutlama.

Tehrib
Kaçırma. Kaçırılma. Firar ettirme.

Tehrim
Kocaltma.

Tehtan
Yağmurun ulaştırı yağması.

Tehtehe
Ağır söylemek, sert konuşmak.

Tehtik
Yırtma. * Nâmusa halel getirme.

Tehvi'
Kusturma veya kusturulma.

Tehvid
Yahudileşme. Yahudi edilme.

Tehvil
Dehşet göstermek. Korkutma.

Tehvim
(C.: Tehvimât) Hafif uyku.

Tehvin
(Hevn. den) Kolaylaştırma. * Ucuzlatma. Ucuzlatılma. * Alçaltma. Alçaltılma. * Cevr ve hakaret eylemek. Saymamak. Hakir görmek.

Tehvir
Suyu veya diğer sıvıları döktürmek.

Tehvis
Yedirmek, yemek yedirmek.

Tehviye
(Hevâ. dan) Havalandırma.

Tehviş
Karma karışık etme. * Bir yere toplama.

Tehyi'
(Tehyie - Tehiyye) (C.: Tehiyyât) Hazırlama, hazırlanma.

Tehyib
(C.: Tehyibât) Heybetli gösterme, heybetli gösterilme.

Tehyic
Heyecanlandırma. Coşturma. * Ayağa kaldırma.

Tehyicât
(Tehyic. C.) Coşturmalar, heyecanlandırmalar.

Tehyie
(C.: Tehyiât) Hazırlama, hazırlanma.

Tehyir
Suyu döktürmek.

Tehzi'
Kırmak.

Tehzib
Islâh etme. * Temizleme. Fazlalığını, pisliğini giderme.

Tehzib-i ahlâk
Temiz ahlâk sâhibi olmağa çalışmak. Ahlâkını düzeltmek.

Tehzib-i ruh
Ruhunu yükseltmeğe, temizlemeğe çalışmak.

Tehzic
(C.: Tehzicât) Makamla şarkı söyleme.

Tehzil
(C.: Tehzilât) Zayıflatma. * Alaya alma. Alay şekline sokma.

Tehziz
(C.: Tehzizât) Hafif titreme, hareket ettirme. Deprendirme.

Tehşim
Zaaf vermek. * Kırmak.

Tek
f. Koşma, seğirtme.

Teka'ku'
Yaramaz gönüllü olmak. * Geri durmak.

Tekabbel
"""Kabul etsin"" mânasında söylenir."

Tekabbelallah
Allah kabul etsin (meâlinde duâ).

Tekabbuh
(Kubh. dan) Çirkin görme. kötü sayma.

Tekabbül
Kabul etmek.

Tekabkub
Bağırsaklarda gazların meydana getirdiği gurultu.

Tekabül
Karşılıklı olma. Bir şeyin karşılığı olma. Yüzleşme. Karşılık olma. Karşılama. * Tezat.

Tekaddüm
Geçmiş bulunma. * Öne geçme. İlerleme. * Birine gelmesi muhtemel bir zararın def'i için evvelceden iş'ar ve tenbih eylemek. * Fık: Mürur-u zaman olmak. Zamanı geçmiş bulunmak.

Tekadim
(Takdime. C.) Takdim edilen armağanlar, verilen hediyeler.

Tekadir
(Takdir. C.) Mukadderât. Alınyazıları. * İhtimâller.

Tekadüm
Geçmiş bulunma. * Mürur-u zaman olma.

Tekahhul
(Bak: Tekehhül)

Tekalib
(Taklib. C.) Döndürmeler, çevirmeler. İçi dışa çevirmeler.

Tekalkul
Deprenme, hareketlenme, sarsılma.

Tekallüd
Bir şeyi üzerine alma. İltizam edip boynuna alma.

Tekammus
Giyinme, gömlek giyme.

Tekamür
(Kımâr. dan) Kumar oynama.

Tekarir
(Takrir. C.) Teklifler, takrirler, önergeler.

Tekarrür
(Bak: Takarrür)

Tekarüb
Birbirine yaklaşma. Birbirine yakın gelme. * Tedenni etme.

Tekarün
(Karn. dan) Birbirinin yanına gelme. Birbirine yanaşma. Mukarenet.

Tekas
(Bak: Takas)

Tekasit
(Taksit. C.) Taksitler.

Tekasüm
(Kasem. den) Andlaşma. * Bölüşme.

Tekatir
(Taktir. C.) Damlamalar.

Tekattu'
Tıb: Sıtma nöbetinin muntazam vakitlere ayrılması.

Tekattül
Birbirini kesme, kesişme.

Tekatu'
Kesme. Kesişme. * Çatışma. İki çizginin bir noktada birbirini kesmesi.

Tekatur
Damlama. Damla damla dökülme.

Tekatüb
Yazışmak.

Tekatül
(Katl. dan) Vuruşma. Birbirini öldürme. Mukatele.

Tekatüm
Birbirinden sır saklama.

Tekavim
Takvimler.

Tekavvül
Kendisinde olmayanı söylemeğe çalışma. Yalan söyleme.

Tekavvülat
(Tekavvül. C.) Yalan sözler.

Tekavvüm
Eğri iken doğrulma.

Tekavvüs
Kavislenme. Bükülme. Eğilme. Kavis şekline girme.

Tekavvüt
(Kut. dan) Beslenme, azıklanma. Geçinme.

Tekavül
(Kavl. den) Sözleşme.

Tekayyüd
(Bak: Takayyüd)

Tekaz
Birbiriyle ödeşme. * Karşılaştırma.

Tekaza
(Bak: Takaza)

Tekazzu'
Çıbanın irinlenmesi.

Tekaüd
Oturma. Fârig olma. * Karşılıklı oturma. * Emeklilik.

Tekaüden
Emekliye ayrılarak.

Tekaüdiye
Tekaüde mahsus olan aylık.

Tekaşşu'
(Kaş'. dan) Balgam çıkarma.

Tekbib
Kebap yapmak.

Tekbil
Bendetmek.

Tekbir
"""Allahü ekber"" demek. Allah'ın her hususta en yüksek ve en büyük olduğu ifâde etmek.(Bu sırr-ı ittihad ile kâinat içinde bir zerre gibi zayıf, küçük bir mahluk olan şu insan, ubudiyetin azameti cihetiyle Hâlık-ı Arz ve Semavat'ın mahbub bir abdi ve arzın halifesi, sultanı ve hayvanatın reisi ve hilkat-i kâinatın neticesi ve gayesi oluyor.Evet eğer namazların arkasında, hususan bayram namazlarında bir anda ""Allahuekber"" diyen yüzer milyon insanların sesleri, âlem-i gaybda ittihad ettikleri gibi âlem-i şehadette dahi birbiriyle ittihad edip içtima' etse, küre-i arz tamamiyle büyük bir insan olup azametine nisbeten büyük bir sada ile söylediği ""Allahuekber""e müsavi geldiğinden o muvahhidînin ittihadiyle bir anda, Allahuekber demeleri, Küre-i Arz'ın büyük bir ""Allahuekber""i hükmüne geçiyor... Adetâ bayram namazlarında Âlem-i İslâmın zikir ve tesbihi ile zemin zelzele-i kübrâya mazhar olup, aktar-ı etrafiyle ""Allahuekber"" deyip kıblesi olan Ka'be-i Mükerreme'nin samimi kalbiyle niyet edip, Mekke ağziyle, Cebel-i Arefe diliyle ""Allahuekber"" diyerek o tek kelime, etraf-ı arzdaki umum mü'minlerin mağara-misal ağızlarındaki havada temessül ediyor. Bir tek ""Allahuekber"" kelimesinin aks-i sadâsıyla hadsiz ""Allahuekber"" vuku bulduğu gibi o makbul zikir ve tekbir, semavatı dahi çınlatıp berzah âlemlerine de temevvüc ederek sada veriyor. İşte bu arzı böyle kendine sâcid ve âbid ve ibadına mescid ve mahluklarına beşik ve kendine müsebbih ve mükebbir eden Zat-ı Zülcelâl'e, yerin zerratı adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip ve mevcudat adedince hamdediyoruz ki; bize bu nevi ubudiyeti ders veren Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmına ümmet eylemiş. L.)"

Tekbirhân
f. Tekbir getiren.

Tekbirât
(Tekbir. C.) Tekbirler. Tekbir getirmeler.

Tekbit
(Cihaz) Az olmak. * Asan olmak, kolay olmak.

Tekdih
Kuvvetle kaşımak.

Tekdim
Çok ısırmak.

Tekdir
Azarlamak. * Kederlenme. * Bulanık etme. * Mektebde talebeye verilen ve siciline geçirilen bir ceza. Ta'zir.

Tekdirât
(Tekdir. C.) Tekdirler, azarlamalar.

Tekdis
Harman etmek.

Teke
f. Keçilerin erkeği. Sürü önünden giden kösemen. * Bir cilt defter. * Tezek.

Teke'kü'
Cem'olmak, birikmek, toplanmak. * Korkak olmak.

Tekebbüd
(Kebed. den) Sertleşme, katılaşma.

Tekebbür
"Kibirlenmek. Kendini büyük saymak. Nefsini büyük görmek. (Bak: Taabbüd, Tevazu')(İşte ey insan! Eğer yalnız ona abd olsan bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. Eğer ubudiyetten istinkâf etsen, âciz mahlukata zelil bir abd olursun. Eğer enâniyetine ve iktidarına güvenip, tevekkül ve duâyı bırakıp, tekebbür ve dâvaya sapsan; o vakit iyilik ve icad cihetinde arı ve karıncadan daha aşağı, örümcek ve sinekten daha zayıf düşersin. Şer ve tahrib cihetinde dağdan daha ağır, tâundan daha muzır olursun. S.)"

Tekedduh
Kuvvetle kaşımak.

Tekeddün
Eğlenmek.

Tekeddür
Bulanık olma. * Kederlenme.

Tekeffü'
Yürürken etrafına bakmadan önünü gözleyerek gitmek.

Tekeffüf
(Keff. den) El uzatarak dilencilik etme. Avuç açma. Dilenme. * Avuçla tutmak.

Tekeffül
Boynuna almak. * Birine kefil olmak. Kefâlet etmek veya vermek.

Tekehhul
Göze sürme çekme. Suni kara gözlü olma.

Tekehhüf
(Kehf. den) Mağara biçiminde oyulup kazılma.

Tekehhün
Kâhinlik yapma, falcılık etme.

Tekellüf
"Kendi isteğiyle külfete girmek, bir zorluğa katlanmak. * Gösterişe kapılmak. Özenmek. * Yapmacık hâl ve hareket. Zoraki hareket.(Üstadımız, tekellüf ve taazzumdan aslâ hoşlanmaz ve talebelerinin dahi tekellüf kaydından âzâde olmalarını emreder. Ve buyururlar ki, ""Tekellüf şer'an ve hikmeten fenâdır. Çünkü, tekellüf sevdası, insanı hadd-i ma'rufu tecâvüze sevkeder. Mütekellif olanlar, bazan hodbinâne bir tezâhür ve tefâhür tavrı ve muvakkat soğuk bir riyâkâr vaziyeti takınmaktan kurtulmaz. Halbuki, bunların ikisi de ihlâsı zedeler."" R.N.)"

Tekellüfât
(Tekellüf. C.) Tekellüfler.

Tekellül
Götürü gelmek. * İhâta etmek, kaplamak, içine almak.

Tekellüm
(C.: Tekellümât) Konuşmak. Söylemek.

Tekellüm-i sâmit
Sessiz konuşma.

Tekellümât-ı tesbihiye
Cenab-ı Hakk'ı tesbih eden kelâmlar, konuşmalar.(Demek faaliyetten gelen harekât ve zeval bir tekellümât-ı tesbihiyedir ve kâinattaki faaliyet dahi kâinatın ve envâının sessizce bir konuşması ve konuşturmasıdır. M.)

Tekellüs
(C.: Tekellüsât) (Kils. den) Kireçleşme.

Tekemküm
Başına külâh giymek.

Tekemmü'
Mantar koparmak.

Tekemmül
Olgunlaşmak. Kemâle doğru gitmek.(İnsanda olan hadsiz istidadât-ı maneviyye ve nihayetsiz âmâl ve efkâr ve müyulât dahi israf edilmeyecektir. Öyle ise, insandaki o esaslı meyl-i tekemmül bir kemâlin vücudunu gösterir. Ve o meyl-i saadet, saadet-i ebediyeye namzed olduğunu kat'i olarak ilân eder. Öyle olmazsa insanın mahiyet-i hakikiyyesini teşkil eden o esaslı maneviyat, o ulvi âmâl, hikmetli mevcudatın hilâfına olarak israf ve abes olur, kurur, hebâen gider. S.)

Tekemmül-ü mebâdî
Bir şeyi netice veren ilk unsur ve sebeblerin ibtidailikten mükemmelliğe doğru gitmesi.

Tekemmüm
(Kümm. den) Örtünüp bürünme.

Tekemmün
Pusuya yatma, gizlenme.

Tekemmüş
Acele etme.

Tekenni
(Künye. den) Künye alma. Ad alma.

Tekennüf
Bir yere toplanmak.

Tekennüs
Gizlenmek. * Örtünmek.

Tekerfu'
Mürtefi olmak, yükselmek.

Tekerru'
Paça yemek.

Tekerrüc
Fâsid olmak, bozulmak. * Kirlenmek. Paslanmak.

Tekerrüh
(Kerh. den) İğrenme, kerih görme.

Tekerrüm
Saygı görmek. Keremli olmak.

Tekerrür
Tekrarlanmak. (Bak: Tekrârat)

Tekerrürât
(Tekerrür. C.) Tekerrürler, tekrarlanmalar.

Tekerrüş
Buruşma.

Tekessüb
Kazanmak.

Tekessül
Durmak. * Üşenmek. Gevşek davranmak.

Tekessür
Kırılmak.

Tekettül
Bir yürüme çeşiti.

Tekevvük
Baş yarmak. * Basmak.

Tekevvün
(C.: Tekevvünât) Vücuda gelmek. Meydana geliş. * şekillenmek. * Var olmak.

Tekevvünî
Tekevvüne ait. Oluşla, hâdisatla alâkalı.

Tekevvür
Damlamak.

Tekeymüs
Yemeklerin midede ezilmesi.

Tekeyyüf
Bir keyfiyet kabul etmek. Eksiltmek veya noksan etmek. Keyfiyetlenmek. * Keyiflenmek.

Tekeyyüs
(Kiyâset. den) Kiyâsetli ve zeki görünme. * Zariflik gösterme.

Tekeşşüf
Açılmak, görünmek, sıyrılmak, meydana çıkmak. * Rüsvay olmak. Sırları açığa çıkmak.

Tekfil
Kefil etme. Kefil edilme. Kefil gösterme. * Boynuna aldırmak.

Tekfin
Kefenlenmek veya kefenlemek.

Tekfir
"Birisine ""kâfir"" deme, kâfirliğine hükmetme. * Ortadan kaldırma, yok etme. * Setretme, örtme. * Keffaret verme. * Elini göğsüne koyup tevazu yapma."

Tekfir-i yemin
Yeminin keffaretini vermek. Yemin bozan bir kimsenin ceza olarak ödediği para, tuttuğu oruç. (Bak: Keffaret)

Tekfir-i zünub
Günahları örtme, affetme.

Tekfur
Tar: Bizans İmparatorluğunun valilik derecesindeki idarî hizmetlerinde bulunan kimseler.

Tekhil
(Kuhl. dan) Göze sürme çekme.

Teklib
Köpeğe av öğretmek.

Teklic
Yüzünü ekşitmek.

Teklif
"Zor birşey istemek. Bir vazife ileri sürmek. * Sıkılgan ve resmi davranış. İçli dışlı olmayan çekingen muâmele. * Vergi yüklemek. * Vazife vermek. * Cenab-ı Hakk'ın, insanları, emir ve nehiyleri üzerine hareket etmeğe vazifelendirmesi. * Fık: Şeriat-ı İslâmiyenin, ehliyet ve salâhiyet sahibi olan insanlara bir takım vazifeler yapmalarını ve bir kısım şeyleri de terketmelerini emir ve ilzam buyurmasıdır. Bunlar ile öylece dinen me'mur ve vazifeli olan bir insana mükellef denir. Çoğulu: Mükellefîn'dir. (Bak: Ahlâk-ı hasene)(Teklif-i İlâhî bir tecrübedir. Tâ ervah-i âliye ile ervah-ı sâfile müsabaka meydanında birbirinden ayrılsın. S.)(S - Diyorsun ki: ""Teklif, saadet içindir. Halbuki ekser-i nâsın şekavetine sebeb, teklifdir. Teklif olmasaydı, bu kadar tefavüt-ü şekavet de olmazdı?""C - Cenab-ı Hak, verdiği cüz'-i ihtiyarî ile ef'al-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeye insanı mükellef kıldığı gibi, ruh-u beşerde vedia olarak ekilen gayr-i mütenahi tohumları sulamak ve neşv ü nemalandırmak için de beşeri teklif ile mükellef kılmıştır. Eğer teklif olmasaydı, ruhlardaki o tohumlar neşv ü nema bulamazdı. Evet, nev'-i beşerin ahvaline dikkatle bakılırsa görülür ki; ruhun manen terakkisini, vicdanın tekâmülünü, akıl ve fikrin inkişaf ve eterakkisini telkih eden, yani aşılayan, şeriatlardır; vücud veren, tekliftir; hayat veren, Peygamberlerin gönderilmesidir; ilham eden dinlerdir. Eğer bu noktalar olmasaydı, insan hayvan olarak kalacaktı ve insandaki bu kadar kemalât-ı vicdaniye ve ahlâk-ı hasene tamamen yok olurlardı. Fakat insanların bir kısmı, arzu ve ihtiyariyle teklifi kabul etmiştir. Bu kısım, saadet-i şahsiyeyi elde ettiği gibi nev'in saadetine de sebeb olmuştur. Amma insanların büyük bir kısmı, ihtiyarı ile küfrü kabul ve tekâlif-i İlâhiyyeyi reddetmişlerse de, teklifin bazı nevi'lerinden süzülen terbiyevî, ahlâkî vesaire güzel şeyleri aldıklarından, teklifin o nevi'lerini zımnen ve ıztıraren kabul etmiş bulunurlar. İşte bu itibarla, kâfirin her sıfatı ve her hali kâfir değildir. İ.İ.)"

Teklif-i ilâhî
Allah'ın teklifi, yani emirleri.

Teklif-i mâlâ-yutak
Ağır ve güç yetmez olan teklif. Dayanılmaz teklif.

Teklifât
Teklifler.

Teklil
(İklil. den) Taç giydirme.

Teklim
Söyletmek. * Yaralamak, mecruh etmek.

Teklis
(Kils. den) Kireç hâline getirme. Kireçleştirme.

Teklî
Hapsetmek.

Tekmid
Soğuk veya ılık su ile yapılan pansuman.

Tekmil
Bitirmek, tamamlamak. Kemâle erdirmek. * Tam, bütün, eksiksiz.

Tekmile
(Kemâl. den) Eksikleri tamamlamak için sonradan yapılan şey, ek. İlâve.

Tekmim
Ağaç çiçek verecek vaktinde gılafıyla tomurcuğunu çıkarıp izhâr etmek.

Tekmin
(Kemin. den) Pusuya yatırma, sipere yerleştirme.

Teknik
Fr. Fizik, Kimya ve Matematikten elde edilen bilgilerin tatbik edilmesi.

Teknisyen
Fr. Bir işin, ilim tarafından daha çok tatbikatiyle uğraşan. Tatbikatla uğraşan kimse.

Tekniye
(Künye. den) Künyeleme, künye koyma.

Teknoloji
Fr. Teknik bilgiler. Matematik, Kimya ve Fizik ilminden elde edilen bilgiler.

Tekrar
(Kerr. den) Bir şeyi iki veya daha fazla yapma. * Bir daha, yine, yeniden.

Tekrarat
Tekrarlamalar. Aynı şeyi bir kaç defa yapma.

Tekrarat-ı kur'aniye
"Kur'anda birbirinin aynı olan veya birbirine benzer âyetlerin tekrar edilmiş olması. (Bak: Kur'an, Mumya)(Tekrarat-ı Kur'aniyedeki i'cazın bir lem'asını beyan zımnında ""Altı Nokta""dan ibarettir.Birinci Nokta: Kur'an bir zikir kitabı, bir duâ kitabı, bir davet kitabı olduğuna nazaran surelerinde vukua gelen tekrar, belâgatça ayn-ı isabet ve ayn-ı hikmettir. Çünkü zikir ve duâdan maksad sevaptır ve merhamet-i İlâhiyeyi celbetmektir. Malumdur ki: Bu gibi hususlarda fazlasıyla tekrar lâzımdır ki, o nisbette sevap kazanılsın ve merhamet celbedilsin. Hem de zikrin tekrarı kalbi tenvir eder. Duanın tekrarı bir takrirdir. Davet dahi, tekrarı nisbetinde te'siri, te'kidi vardır.İkinci Nokta : Kur'an bütün beşerin tabakatına hitap ve deva olduğu için zeki, gabi, takiyy, şaki, zâhid, gayr-ı zâhid bütün insan tabakaları şu hitab-ı İlâhiyeye mazhar ve bu eczahane-i Rahmaniyyeden ilâç almaya hakları vardır. Halbuki Kur'anı tamamen ve dâima okumak herkese müyesser değildir. Bunun için, lüzumlu olan maksadlar, hüccetler, bilhassa uzun surelerde tekrar edilmiştir ki, herbir sure hemen hemen bir küçük Kur'an hükmünde olsun ki herkes suhuletle istediği vakit istediği sureyi okumakla tam Kur'anın sevabını kazanabilsin. Evet $ olan âyet-i kerime bu hakikati isbat ediyor.Üçüncü Nokta: Cismanî ihtiyaçlar, vakitlerin ihtilâflariyle tebeddül eder. Noksan ve fazlalaşır. Meselâ : Havaya olan ihtiyaç her anda var. Suya olan ihtiyaç, midenin harareti zamanlarında olur. Gıdaya olan hâcet her günde olur. Ziyaya olan ihtiyaç alelekser haftada bir defa lâzımdır. Ve hâkeza..Kezâlik manevî ihtiyaçlar da vakitleri muhtelif ve mütefavittir. Her anda ""Allah"" kelimesine ihtiyaç vardır. Her vakit ""Besmele""ye, her saatta ""Lâ İlâhe İllallah""a ihtiyaç vardır. Ve hâkeza...Binaenaleyh âyetlerin, kelimelerin tekrarı, ihtiyaçların tekrarından ileri geliyor. Ve keza o gibi hükümlere olan ihtiyacın şiddetine işârettir.Dördüncü Nokta: Bilirsiniz ki: Kur'an bu metin din-i azimin esâsâtını ve İslâmiyetin erkânını te'sis ettiği gibi içtimaat-ı beşeriyyeyi tebdil eden bir kitaptır. Malumdur ki; müessis olan zat, vaz'ettiği esasları güzelce yerleştirmek için tekrarlara çok ihtiyacı olur. Evet tekrar edilen şey sâbit kalır, takarrür eder, unutulmaz. Ve keza, Kur'ân beşerin muhtelif tabakalarından kali veya hâli yapılan suallere lâzım olan cevapları veren umumi bir mürşid-i mucibdir. Malum ya, sual tekerrür ederse cevap da tekerrür eder.Beşinci Nokta: Bilirsiniz ki; Kur'an pek büyük mes'elelerden bahseder. Ve kalbleri iman ve tasdike davet eder. Ve çok ince hakikatlerden bahis açar. Akılları marifete, dikkate tahrik eder. Binaenaleyh o mesailin, o ince hakaikin kalblerde, efkârda tesbit ve takriri için suver-i muhtelifede türlü türlü üslublarla tekrara ihtiyaç vardır.Altıncı Nokta : Bilirsiniz ki, her âyet için bir zâhir var, bir bâtın var; bir had var, bir muttala' var. Ve herbir kıssa için çok vecihler, hükümler, faideler, maksadlar vardır. Binaenaleyh muayyen bir âyet, her yerde, öbür münasib bir vecih için, bir faide için zikredilebilir. Bu itibarla, zâhiren tekrar görünse bile hakikatta tekrar değildir. M.N.)"

Tekraren
Defalarca, tekrarlanarak.

Tekrih
Nefret ettirmek. Çirkin göstermek.

Tekrim
Hürmet ve tazim göstermek ve görmek. Saygı göstermek, lütuf ve kerem icrasında bulunmak.

Tekrimen
Hürmet göstererek, tazim ederek.

Tekrir
Tekrar etme, bir daha yapma, söyleme, tekrarlama. * Edb: Sözün tesirini kuvvetlendirmek için bir sözü bile bile tekrar etme san'atı. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dilin sürçmesine denir. Râ harfine âid olan bir sıfattır. Buna mükerrir harfi de denir.

Tekriye
Düşman yapmak.

Teksib
(Kesb. den) Kazandırma.

Teksif
Parça parça etmek.

Teksir
(Kesr. den) Çok kırma. Parçalama.

Tekstil
Fr. Dokuma. * Dokumacılık.

Tektib
Askeri bölük bölük etmek, bölüklere ayırmak. * (Ketebe. den) Yazdırma.

Tektim
Örtmek.

Tekvif
Kûfe'ye varmak.

Tekvin
Var etmek. Meydana getirmek. Yaratmak. * İlm-i Kelâmda: Cenab-ı Hakk'ın sübutî bir sıfatıdır ve ademden vücuda getirmesi, icad etmesidir.

Tekviniye
"Yaratmağa, tekvine ait. Tekvinle alâkalı.(Evamir-i şer'iyeye karşı itaat ve isyan olduğu gibi, evamir-i tekviniyeye karşı da itaat ve isyan vardır. Birincisinde mükâfât ve mücazatın ekseri âhirette; ikincisinde, ağlebi dünyada olur. Meselâ: Sabrın mükâfatı zaferdir, ataletin mücazatı sefalettir, sa'yin sevabı servettir. Sebatın mükâfatı galebedir. M.)"

Tekvinât
(Tekvin. C.) Tekvinler, var etmeler, yaratmalar.

Tekvir
Yuvarlaklaştırmak. Kıvırmak. Sarmak. * Toplamak. Cemolmak. * Başa sarık sarmak.

Tekvir suresi
Kur'an-ı Kerim'in 81. Suresidir. Küvvirat Suresi adı da verilir.

Tekvis
Yüz üstüne düşürmek.

Tekviye
Ovmak, ovalamak.

Tekye
"f. Zikir veya ders için toplanılan yer. * Dervişlerin meskeni ve mâbedi. * Yaslanılacak, dayanılacak şey. * İtimâd etmek, dayanmak.(İşte Hoca-i Kâinat olan Fahr-i Âlem'in (A.S.M.) kudsi medresesi ve tekkesi olan Suffe'nin demirbaş bir mühim talebesi ve müridi ve kuvve-i hâfızanın ziyadesi için dua-i Nebeviyeye mazhar olan Hz. Ebu Hüreyre; gazve-i Tebük gibi bir mecma-i nâsda vukuunu haber verdiği şu mu'cize-i bereket, manen bir ordu sözü kadar kat'i ve kuvvetli olmak gerektir. M.)"

Tekyenişin
f. Tekkede oturan, derviş.

Tekyezen
f. İstinad eden, dayanan.

Tekyil
(Kile. den) Kile ile ölçme.

Tekzib
Yalanlamak. Bir işe inanmayıp inkâr etmek. Yalan olduğunu söylemek.

Tekâfi
(Tekâfü') Birbirinin dengi olma.

Tekâfü'
Beraberlik, eşitlik, müsâvilik.

Tekâhül
Dikkatsizlik, ihmal.

Tekâlif
Teklifler, vergiler. (Bak: Teklif)

Tekâlüb
(Kelb. den) Köpek gibi birbirine saldırma. * Husumet etmek, düşmanlık yapmak.

Tekâmül
Kemâl bulma. Olgunlaşma.

Tekâmülât
(Tekâmül. C.) Olgunlaşmalar, tekâmüller.

Tekâpu
f. Öteye beriye seğirtme. Telâşla koşarak birşeyler araştırma. * Dalkavukluk.

Tekâri
Kira almak.

Tekârüm
Ayıp ve kusur olacak şeylerden kaçınma.

Tekâsüf
Kesifleşme. Yoğunlaşma. Sıklaşma. * Bir noktada toplanma. * Birbirinden ayrılan kimyevi maddelerin tekrar toplanarak birleşmeleri.

Tekâsül
Üşenmek. Gevşeklik. İhtimamsız davranmak. Tembellik.

Tekâsülât
(Tekâsül. C.) Tembellikler, üşenmeler. İlgisizlikler.

Tekâsülî
Gevşeklik ve uyuşukluğa âit. Tembellikten gelen. (Bak: Himmet)

Tekâsür
(Kesret. den) Çoğalma. Kesret bulma. * Çok öğünme. Mal ve evlâdın çokluğu ve bu çokluk ile fahirlenme.

Tekâsür suresi
Kur'an-ı Kerim'in 102. Suresi. Mekkîdir. Makbure Suresi de denilmiştir.

Tekâver
f. Koşucu, seğirtici. * Yorga yürüyüşlü at.

Tekâvüs
Bir yere cem'olmak, yığılmak, toplanmak. * Sıkışmak.

Tekâya
"(Tekye. C.) Tekyeler. (Türkçede bazan ""tekke"" şeklinde de kullanılır.)"

Tekâyüd
(C.: Tekâyüdât) (Keyd. den) Birbirine hile yapma.

Tekâzüb
(Kizb. den) Birbirini aldatma. Birbirine yalan söyleme.

Tekşif
(Keşf. den) İyice açma.

Tel'a
(C.: Tilâ) Su yolu, su mecrası. * Sel yolu. * Yerin alçağı ve yükseği. Çukurluk ve tepe.

Tel'abe
Oynamak.

Tel'ib
Oynatma, raksettirme.

Tel'in
Lânetlemek. Lânet etmek.

Tela
(Tülüv. den) Ondan sonra geldi, ardınca gitti (mânasında fiil).

Tela'lu'
Açlıktan zayıflamak. * Küçük olmak.

Tela'süm
Dil dolaşma, şaşırma. * Cevap verilecek yerde veremeyip kekeleme. * Saçmasapan cevap verme.

Telaffuz
Söyleyiş, söyleniş. * Ağızdan çıkan lâfız.

Telafi
Eksik olan bir şeyin yerini doldurmak. Tamamlamak. * Ziyanı karşılamak. Zararı ödemek.

Telafif
Birbirine sarmaşmış bölük bölük nebatlar. * Büklümler, kıvrımlar. * Birbirine girmiş ve sarmaşmış vaziyette olma. Lif lif olma.

Telafif-i dimağiye
Dimağın lif lif olmuş hâli.

Telaggum
Dürtülmek.

Telah
Birbirine inatçılık etmek.

Telahhi
Tülbendi çenesi altından sarmak.

Telahhum
(Lahm. dan) Semirme, etlenme.

Telahhuz
İmrenerek ağız sulanma.

Telahi
Oyun. Oyun âleti ile vakit geçirme.

Telahuk
Birbirine katılmak. Birbiri arkasından gelip birleşmek.

Telahuk-u efkâr
Fikirlerin birbirine eklenmesi ve ilâve edilmesi.

Telahuz
Gözucu ile bakma. Gözucu ile bakışma.

Telaiye
İstikmet, doğruluk.

Telak
Ulaşmak, varmak.

Telaki
Kavuşma. Buluşma, birbirine kavuşma.

Telakigâh
f. Buluşma yeri. Kavuşma yeri.

Telakki
Karşılamak. Almak. Kabul etmek. * Şahsi anlayış ve görüş.

Telakki-i bi-l-kabul
Kabul ile karşılamak, kabul etmek.

Telakkiyât
(Telakki. C.) Şahsî anlayış ve görüşler. * Kabul etmeler. Telakkiler.

Telakkub
(Lâkab. dan) Lâkab alma. Lâkablanma.

Telakkuf
Ağızdan söz kapmak. * İşitmek. * Yutmak. * Sür'atle almak.

Telakkuh
Kendisini gebe, hâmile gösterme. Gebe kalabilme.

Telakkum
Parçalayıp lokma yapıp yutma. * Karın gurultusu.

Telakkut
Cem'etmek, toplamak, biriktirmek.

Telaküm
Yumruklaşma. Boks.

Telale
Dalâlet.

Telam
Hizmetçi talebe.

Telamiz
(Tilmiz. C.) Talebeler, çıraklar.

Telasim
(Tılsım. C.) Tılsımlar.

Telassus
Çalma. Sirkat etme. Hırsızlık yapma.

Telasuk
(Lüsuk. dan) Bitişme, yapışma. Birbirine bitişik olma.

Telatil
Zorluklar.

Telattuf
(C.: Telattufât) (Lutf. den) Lütuf ve nezaketle davranma. Nâzikâne muamelede bulunma.

Telattufen
Nezaketle, lütuf ile.

Telattufkâr
f. Lütuf, nezaket ve tatlılıkla muamele eden.

Telattufât
(Telattuf. C.) Nâzikâne muameleler.

Telattuh
Bulaşma, bulaşık olma.

Telatuf
(C.: Telâtufât) Nezaket ve lütufla hareket etme, nâzikâne muamelede bulunma.

Telatum
Birbiri ile çarpışmak, vuruşmak. (Deniz dalgaları gibi) * Birbirine şamar vurmak.

Telatumgâh
f. Dalgalı yer. Dalgası çok olan yer.

Telaub
(La'b. dan) Oynama. Oynaşma.

Telaum
Muntazır olmak, gözlemek, beklemek.

Telaun
Birbirine karşılıklı lânet okuma. (Bak: Lian)

Telavüm
(Levm. den) Birbirine levmetme. Birbirini çekiştirme.

Telazum
Biri diğerine lâzım olmak. Karışık olmak. Bir şey diğerine yapışmak.

Telazzi
(Ateş) alevlenmek.

Telaşi
Önem ve ehemmiyetini kaybetme. * Dağılma. * Telâş.

Telbib
(C.: Telâbib) Bir kimsenin yakasına yapışıp çekmek. * Boyun.

Telbid
Bir yere toplayıp yığmak. * İhramda olan kimsenin saçı dağılmasın diye başına sakız yapıştırması.

Telbie
"""Lebbeyk"" demek."

Telbik
Teridi yağlı yapmak.

Telbin
Kerpiç kesmek.

Telbine
Sütlü bulamaç aşı. * Arpa suyu.

Telbis
(Lebs. den) Ayıbını, kusurunu örtüp iyi göstermek. * Suret-i haktan görünerek hile edip aldatmak. * Hile. Oyun.

Telbisât
Telbisler. Hileler, oyunlar.

Telbiye
Lebbeyk (Yâni: Emredersiniz, ben emrinize hazırım) demek. İcabet etmek. (Bak: Lebbeyk)

Telcie
İkrah etmek, iğrenmek, tiksinmek, kerih görmek.

Telcim
(Licâm. dan) Gem vurma, gemleme. Gemlenme.

Telcin
Davarın sütünü sağıp memesini boşaltmak. * Kalınlaştırmak.

Tele
Tuzak. * Ağıl.

Tele'lü'
(Lü'lü'. den) Parıldama.

Tele'üv
Parıldama, parlama.

Telebbüb
Silâh takınmak.

Telebbüd
Birbiri üstüne yığılmak. * Bir yere gizlenip av gözlemek.

Telebbük
Mide dolgunluğuna uğrama.

Telebbün
(Leben. den) Durma, eğlenme. * Memeden sütün damla damla akması.

Telebbüs
Giymek. Giyinmek. * İki şeyi birbirine benzeterek ayırdedememek. * Örtülü olmak.

Telebbüt
Muztarib olmak, acı çekmek. * Dönmek.

Teleccüc
Geminin denizin derin yerine varması.

Teleccüm
Dizgin vurmak.

Teleccün
Bir nesneyi ovalayıp kirini gidermek.

Teleclüc
Söylerken şaşırarak ağzında lâkırdıyı karıştırarak söylemek. * Kımıldatmak. Hareket etmek. * Tereddüt.

Teleddüd
Sağına ve soluna iltifat etmek.

Teleddüm
Kaftan eskitmek. * Yama vurmak.

Teleddün
Eğlenmek.

Telef
Yok olmak. Ölmek. Zâyi olmak. * Boş yere harcamak.

Teleffüm
Yüzüne ve ağzına yaşmak bağlamak.

Teleffüt
Etrâfına bakınma.

Telefât
(Telef. C.) Ölüm sebebiyle olan kayıplar.

Telehcüm
Haris olmak, hırslı olmak.

Telehhi
Oynama. Oyun ile vakit geçirme.

Telehhüb
(Leheb. den) Alevlenme, tutuşma, alevlenip yanma. * İltihap.

Telehhüf
Mahzun olmak. Hasret ve kederle yanıp yıkılmak. Ah çekmek.

Telehhüm
Yutmak.

Telehvuk
Huyu olmadan cömertlik göstermek.

Telehvüc
Biri işi gevşek yapmak.

Telekkü'
Tevakkuf etmek, durmak, duraklamak. * Bir işe dolaşmak.

Telemlüm
Cem'olmak, toplanmak, birikmek.

Telemmu'
Parıldama. Işıldama.

Telemmüc
Yemek artığını dil ile ağızda aramak. * Tatmak. * Yemek.

Telemmük
Tatmak. * Yemek.

Telemmüs
(Lems. den) El ile dokunma.

Telemmüz
Tatmak. * Yemek. * Dili ağızda döndürüp yemek kırıntısı aramak.

Telepati
yun. Gelecekte veya uzakta olan bir hâdiseyi o anda duyma hâli.

Teleskop
Fr. Gök cisimlerini görmek için kuvvetli dürbün.

Teleslüs
Tereddüt etmek, karar verememek.

Telessüm
Yaşmaklanma.

Televizyon
Fr. Elektromanyetik dalgalar vasıtasıyla hareketli veya hareketsiz şekillerin resmini uzaklara nakletme usulü. * Bunun alıcı cihazı. (Bak: Celb-i suret, Radyo)

Televvüm
Muntazır olmak, beklemek, gözlemek. * Kabul etmemek.

Televvün
(Levn. den) (C.: Televvünât) Renkten renge girme. Renk değiştirme. * Döneklik, kararsızlık.

Televvüs
Kirlenmek. Pislenmek. Bulaşıp murdar olmak.

Teleyyün
(Leyn. den) Yumuşak. Yumuşak olmak. Sulanmak.

Teleyyüs
Arslan yürekli olma, arslan yürüyüşlü olma.

Telezzüc
(Lüzucet. den) Yapışkan olma. * Çekilip uzanmak.

Telezzüz
Tat ve zevk almak. Zevklenmek.

Telfi'
Başını örtmek.

Telfif
Bürünme, sarma, örtme.

Telfik
Birleştirme, ekleme. İstif. * Bir yere getirip ulaştırmak.

Telfik-i mezahib
Dinî bir mes'elede, hak mezheblerin aynı o mes'ele hakkındaki zıd görüşleri cem'etmekle bir mezheb yapmak. Bu zıd görüşlerle amel etmeyi caiz görür. Fukaha ise bu tarzı caiz görmemişlerdir.Tevhid-i mezahib ise: Hak mezheblerin mes'eleleri arasında, tercih yoluyla bazı mes'elelerini alıp bir mezheb yapmaktır. (Sadreddin Yüksel)

Telh
f. Acı.

Telh-kâm
"f. ""Damağı acı"": Kederli, dertli."

Telh-nak
f. Lezzeti acı olan, lezzeti hoş olmayan.

Telhbâr
f. Acı olan meyve. Meyvesi acı olan.

Telhgû
f. Acı söyleyen.

Telhgüftar
f. Acı sözlü.

Telhib
(C.: Telbihât) (Leheb. den) Alevlendirme, tutuşturma.

Telhid
(Lahd. dan) Mezar çukuru kazma. Kabire lâhid yapma. * Gömme.

Telhif
(C.: Telhifât) Acınma, acıklanma.

Telhih
Kavuşturmak.

Telhim
(Lâhm. dan) Etlendirme, semirtme.

Telhin
(C: Telhinât) Okurken kelime veya harf değiştirme. * Yanlışını çıkarma.

Telhis
Kısaltma. Hülâsasını alma.

Telhisen
Kısaltılarak, hülâsaten, özet olarak, hülâsa tarzında.

Telhisât
(Telhis. C.) Kısaltmalar, hülâsalar, özetlemeler.

Telhiye
Gâfil olmak, gaflette bulunmak. * Meşgul olmak.

Telhî
Acılık.

Telid
(Telide) (Veled. den) Yabancı memlekette doğduğu halde küçük yaşta İslâm diyârına getirilerek orada büyütülmüş ve oranın tâbiiyetini kabul etmiş olan kişi.

Telil
Boğaz.

Teliyye
Borç bakiyyesi. * Tâbi olmak, uymak.

Telkib
Lâkab vermek, isim takmak.

Telkif
Telkin etmek.

Telkih
İlkah etmek. Aşılamak. * Aşı. * Cinsinin üremesini sağlamak.

Telkim
Lokma lokma yedirme. Lokma verme.

Telkin
(C.: Telkinât) Zihinde yer ettirmek. Fikir aşılamak. Zihinde yer etmiş düşünce. * Yeni müslüman olana İslâm esaslarını anlatmak. * Ölü gömüldükten sonra imam tarafından söylenen söz.(Telkini fenden almış,Medeniyetten taklid,Hürriyet tenkid vermiş,Gururdan dalâlet çıkmış.) (Lemeât)

Telkıye
Ulaşmak, varmak. * Bir nesneyi yüze getirmek.

Tell
(C.: Tilâl) Tepe, yığın, küme. * Düz yer üstüne yatırmak.

Tell-i refi'
Yüksek tepe.

Tellal
(Bak: Dellâl)

Telmi'
(Lemeân. dan) Renk renk yapma, rengârenk yapılma. * Parıldama, parıldatılma. * Edb: Mısraları, Türkçe, Arabça, Farsça gibi başka başka dillerde olan manzume yapma.

Telmih
(C.: Telmihât) Lâyıkiyle ve kâmilen keşfedip nazara arzetmek. * Bir şeyi açıkça söylemeyip başka bir mâna ifade için söz arasında mânalı söylemek. İmâ ile söz arasında başka bir mânayı ifade etmek. * Edb: İbârede bahsi geçmeyen bir kıssaya, fıkraya, ata sözüne veya meşhur bir şiire, bir söze işaret etmek.

Telmihen
Telmih suretiyle. Telmih için. İmâlı olarak.

Telmiz
Dili ağızda yemek kırıntısı için gezdirmek. * Tattırmak. * Yedirmek.

Telsin
Bir nesneye dil etmek.

Teltele
Hareket ettirmek.

Teltim
Kuvvetle sille vurmak.

Telvi'
(C.: Telviât) İçini yakıp dertlendirme.

Telvih
Açıklamak. * Zâhir ve aşikâre kılmak. * Susuzluktan insanın çehresi bozulmak. * Bir şeyi ateşle kızdırmak. Güneş veya ateşin sıcaklığı bir nesnenin rengini değiştirmek. * Posa hâline getirmek. * Kocamak. Saç ağarması. * Almak. * İşaret etmek. * Edb: Lüzumlu şeylerden bahsetmek suretiyle olan kinâye. Meselâ: Filâncanın mutfağında çok odun sarf olunur denildiği zaman, bundan, mutfakta çok yemek pişirildiğine, ev sahibinin cömertliğine ve misafirin çokluğuna intikal edilir.

Telvihât
Telvihler. Kinaye halindeki işaretler.

Telvik
Yemeği yumuşak ve yağlı yapmak.

Telvim
(C.: Telvimât) (Levm. den) Azarlama, paylama.

Telvin
(Levn. den) Renk verme. Boyama. Boyanma.

Telvis
(C.: Telvisât) Kirletmek. Bulaştırmak. Pisletmek. * Mc: Bozmak, berbat etmek.

Telviye
Bükme, burma, çevirme, kıvırma.

Telyin
(Leyyin. den) Yumuşatmak. Eritmek. * İçi yumuşatmak, kabızlıktan kurtarmak.

Telyin-i hadid
Demirin yumuşatılması.

Telzie
Davarı iyi gütmek.

Telziz
Lezzet verme. Tatlandırma. Lezzetlendirme.

Tem'ik
Yuvarlamak.

Tema'dün
(Ma'den. den) Maden haline geçme.

Tema'uk
Yuvarlanmak.

Tema'ur
Mütegayyer olmak, değişmek. * Rengi donuk olmak. * Saç dökülmek.

Tema'ut
Saç dökülmek.

Temacüd
(Mecd. den) Büyüklüğünü ve şerefini çoğaltma.

Temadi
Devam etmek. Sürüp gitmek. * Uzak olmak. * Müntehi ve muktezi olmamak.

Temahhuh
Kemikten ilik çıkarmak.

Temahhul
Hile etmek.

Temahhut
Sümkürme.

Temahhuz
(Temahhud) Doğum sancısı çekmek. * Hayvanın gebe oluşu. * Süt yayıkta yayılarak yağı alınıp safileştirilmesi. * Fitne çıkarma.

Temahuk
İnat etmek.

Temahül
Mühlet verme. Yavaş ve ağır davranma.

Temakkuk
Dinlene dinlene içmek.

Temalü'
Arkadaş olmak.

Temalük
Nefsini zaptetme. Kendine hâkim olma.

Temanü'
Çatışma ve birbirine mani olma. İhraç. Adem-i kabul. Tard. (Bak: Bürhan-üt temanü')

Temari
Şek şüphe etmek. Mücadele etmek.

Temaruz
Yalandan hastalanmak. Kendini hasta gibi göstermek.

Temas
(Bak: Temass)

Temasih
(Timsah. C.) Timsahlar.

Temasil
Timsaller. Suretler. Resimler. Putlar. Semboller. Tasvirler.

Temass
(Mess. den) Yan yana bulunma. * Birbirine değme. * Münasebette bulunma.

Temassur
Davarın memesinde kalan sütü sağmak.

Temassus
Emmek.

Temasül
Benzeyiş. Benzeme. Birbirine benzemek. Birbirine müsavi ve müşabih olmak. * Hasta sıhhate, iyi olmağa yaklaşmak. * Mat: Kesirsiz taksim kabul etmek, kesirsiz bölünebilmek.(Temasül tezadın sebebidir, tenasüb tesanüdün esasıdır, sıgar-ı nefs, tekebbürün menbaıdır, zaaf gururun madenidir. Acz, muhalefetin menşeidir, merak ilmin hocasıdır. M.)

Tematti
(Matiyy. den) Vücutta duyulan ağırlıktan dolayı gerinme. * Yürürken sallanmak.

Temattuk
Bir nesnenin lezzetinden ağzını şapırdatmak.

Temattur
(Matar. dan) Yağmur yağma. * Hız. Sür'at.

Temavüt
Kendini ölmüş gibi gösterme.

Temayüc
Meyletmek, eğilmek, yönelmek.

Temayül
(C.: Temayülât) Meyletmek. Bir cihete iltifat etmek. Bir tarafa eğilmek. * Bir yana çarpılmak. * Bir yana veya bir kimseye fazla taraftarlık ve sevgi göstermek.

Temayülât
(Temayül. C.) Meyiller, sevgiler, muhabbetler.

Temayün
Yalan olmak.

Temayüt
Birbirinden ayırmak.

Temayüz
Kendini göstermek. Farklı ve yüksek vasfı olmak. Başka vasıflarla üstün olmak.

Temayüzat
(Temayüz. C.) Üstün olmalar, temayüzler, yükselmeler.

Temazmuz
(Mazmaza. C.) Mazmaza yapma. Ağzını su ile çalkalama.

Temazuh
şakalaşmak.

Temazuk
Münafıklık etmek.

Temazüc
Birbiriyle karışmak. * Şakalaşma.

Temaî
Genişlemek.

Temaşa
f. Hoşlanarak bakmak. Seyretmek. Seyre çıkmak. Gezmek. İbretle bakmak.

Temaşager
(Temaşakâr) f. Seyirci. İbretle etrafı temaşaya çıkmış olan.

Temaşagerân
(Temaşager. C.) Seyirciler. Temaşa edenler.

Temaşagâh
f. Gam ve kederi defetmek için gezip seyredilecek yer. Eğlence mahalli.

Temaşahâne
f. Temaşa edecek yer. * Mc: Dünya.

Temaşi
Birbiriyle yürüyüşmek, birlikte yürümek.

Temcid
Cenab-ı Hakk'ın büyüklüğünü bildirmek. Tazim ve sena etmek. * Ağırlamak. * Sabah namazı vaktinden evvel minarelerde belli makamlarda söylenen ilâhi, niyaz.

Temcid pilavı
"Mc: Tekrar tekrar bahsedilen şey, daima öne sürülen madde. Mükerreren ortaya sürülen bahis, yahut söylenilen söz. (Menşei: ""Erkeğini sahura bekleyen kadının, pilavı yanmasın diye kaldırması ve soğumasın diye tekrar koyması"" diye söylenir.)"

Temciş
Oynatmak veya oynamak.

Temdid
Devam ettirmek. Uzatmak. Uzatılmak. Sürdürmek. * Çekip uzatmak. * Tecvidde: Bir harfi uzun okumak, çekmek.

Temdih
Medhetmek. Çok övmek. Mübalâğa ile medih.

Temdihât
(Temdih. C.) Mübalâğa ile medhetmeler.

Temeccüd
şeref sahibi olma. Ululanma.

Temeccüs
Mecusi olmak.

Temeddüd
Çekilmek. * Uzamak. * Gerinmek.

Temeddüh
Kendi kendini övmek. Kendini beğendirmeğe çalışmak. böbürlenmek.

Temeddühât
(Temeddüh. C.) Temeddühler, böbürlenmeler.

Temeddün
Medenileşmek. şehirlileşmek. Medeni olmak.

Temedru'
Ferace ve kaftan giymek. Çarşaf giymek.

Temeh
Fâsid ve mütegayyer olmak. Bozulmak ve değişmek.

Temehdi
Mehdilik dâvasında bulunma, mehdilik dâvasına kalkışma.

Temehhuz
Bir şeyden hülâsa olarak çıkmak. (Sütten yağ çıkması gibi)

Temehhuz-u tecarüb
Çeşitli tecrübelerle bir şeyin safileşip kemale gelmesi.

Temehhüd
(Mehd. den) Yayılıp döşenme.

Temehhül
Takdim etmek. Hayırda takaddüm etmek. İşinde acele etmemek. Teenni.

Temehhür
(Maharet. den) Mâhir olma.

Temekkük
Karışmak.

Temekkün
Mekânlanmak. Yerleşmek. Yer tutmak. * Vakar ve temkin sahibi olmak. * Sultan yanında rütbe sahibi olmak.

Temelluk
Yaltaklanmak. * Tevâzu ve yumuşaklık göstermek. * Dalkavukluk.

Temellus
Halâs olmak, kurtulmak.

Temellük
Mülk edinmek. Kendine mal edinmek. Sâhib olmak. * Kadir ve muktedir olmak.

Temellül
(Millet. den) Bir milletin ferdi olma, milletlenme. * Bir dine bağlı olma. * (Melel ve Melâl. den) Hastalığın etkisiyle yatakta rahat yatamayıp, kımıldanıp durma.

Temelmül
Yatak veya döşekte rahat olmama.

Temendül
Elini mendil ile silmek.

Temenna
Eli alnına götürerek selâmlama işareti yapma. * Minnettar olma.

Temenni
Dilek. İstek. Duâ. Rica etmek.

Temenniyât
(Temenni. C.) Temenniler, dilekler, istekler.

Temennu'
Kavi olmak. Kuvvetlenmek.

Temerküz
Merkez tutma, merkezleşme. Bir merkezde toplanma. * Yığılma. Birikme.

Temermür
Titremek.

Temerruh
Kendini yağla ovmak.

Temerruk
Çorba içmek.

Temerrut
Saç dökülmek.

Temerrüd
İnad, direnme. * Yapılması gereken bir şeyi yapmakta kasten geciktirme.

Temerrün
Tekrar ettirerek alıştırma. İdman yapma.

Temerrüş
Az miktar su.

Temeshur
(C.: Temeshurât) Maskaralık yapma.

Temeskün
Miskin olma. Miskinleşme.

Temessuh
Kendini bir nesneye sürmek, meshetmek. * Bir şeye sürünmek.

Temessük
Tutunma. Sarılma. Sıkıca tutma. * Hüccet ve delil izhar etme. * Borç senedi.

Temessül
"Benzeşmek. Cisimlenmek. * Bir şeyin bir yerde suret ve mahiyetinin aksetmesi. Bir şekil ve surete girmek. * Bir kıssa veya atasözü söylemek.(Temessülün çok envaından şu mes'eleye medar olacak üç nev'ine işaret ederiz:Birincisi: Kesif, maddî şeylerin akisleridir. O akisler, hem gayrdır, ayn değil. Hem mevattır, ölüdür. Hüviyet-i suriyesinden başka hiçbir hâsiyete mâlik değil. Meselâ sen âyineler mahzenine girsen, bir Said binler Said olur. Fakat zihayat yalnız sensin, ötekiler ölüdürler. Hayat hassaları onlarda yoktur.İkincisi: Maddi nuraninin akisleridir. Şu akis ayn değil. Fakat gayr da değil. Mahiyeti tutmuyor. Fakat o nuraninin ekser hasiyetlerine mâliktir. Onun gibi hayy sayılıyor. Meselâ: Şems dünyaya girdi. Herbir âyinede aksini gösterdi. O akislerin her birinde, Güneş'in hassaları hükmünde olan ziya ve ziyadaki elvan-ı seb'a bulunuyor. Eğer, faraza, Güneş zişuur olsa idi, (harareti, ayn-ı kudreti; ziyası, ayn-ı ilmi; elvan-ı seb'ası, sıfat-ı seb'ası olsa idi) o vakit o tek ve yekta bir güneş, bir anda herbir âyinede bulunur, herbirini kendine bir arş ve bir çeşit telefon yapabilirdi. Birbirine mâni olmazdı. Herbirimizle âyinemiz vasıtasiyle görüşebilirdi. Biz ondan uzak iken, o bize bizden daha yakın olurdu.Üçüncüsü: Nurani ruhların aksidir. Şu akis, hem haydır, hem ayndır. Fakat âyinelerin kabiliyeti nisbetinde tezahür ettiğinden, o ruhun mahiyet-i nefsül-emriyesini tamamen tutmuyor. Meselâ: Hazret-i Cebrail Aleyhisselâm, Dıhye suretinde Huzur-u Nebevide bulunduğu bir anda Huzur-u İlâhide haşmetli kanatlariyle Arş-ı A'zamın önünde secdeye gider. Hem o anda hesapsız yerlerde bulunur. Evamir-i İlâhiyeyi tebliğ ederdi. Bir iş, bir işe mâni olmazdı. İşte şu sırdandır ki mahiyeti nur ve hüviyeti nurâniye olan Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm, dünyada bütün ümmetinin salâvatlarını birden işitir ve kıyamette bütün asfiya ile bir anda görüşür. Birbirine mâni olmaz. Hattâ evliyâdan, ziyade nuraniyet kesbeden ve abdâl denilen bir kısmı, bir anda birçok yerlerde müşahede ediliyormuş. Aynı zat, ayrı ayrı çok işleri görüyormuş. Evet, nasıl cismaniyata cam ve su gibi şeyler âyine olur. Öyle de, ruhaniyata dahi hava ve esir ve âlem-i misâlin bazı mevcudatı âyine hükmünde ve berk ve hayal sür'atinde bir vasıta-i seyr ve seyahat suretine geçerler ve o ruhaniler, hayal sür'atiyle o merâya-yı nazifede, o menâzil-i lâtifede gezerler. Bir anda binler yerlere girerler. Madem Güneş gibi âciz ve musahhar mahluklar ve ruhani gibi madde ile mukayyed nim-nurani masnu'lar, nuraniyet sırriyle bir yerde iken, pekçok yerlerde bulunabilirler. Mukayyed bir cüz'î iken, mutlak bir küllî hükmünü alırlar. Bir anda cüz'î bir ihtiyar ile pek çok işleri yapabilirler.Acaba, maddeden mücerred ve muallâ; ve tahdid-i kayd ve zulmet-i kesafetten münezzeh ve müberra; ve şu umum envar ve bütün nuraniyat, O'nun envar-ı kudsiye-i esmasının bir keşif zılâli; ve umum vücut ve bütün hayat ve âlem-i ervah ve âlem-i misâl, nim-şeffaf bir âyine-i cemâli; ve sıfâtı muhita; ve şuunatı külliye olan bir Zât-ı Akdes'in irade-i külliye ve kudret-i mutlaka ve ilm-i muhitle tecelli-i sıfâtı ve cilve-i ef'âli içindeki Teveccüh-ü Ehadiyetinden hangi şey saklanabilir, hangi iş ağır gelebilir, hangi şey gizlenebilir, hangi fert uzak kalabilir, hangi şahsiyet, külliyet kesbetmeden ona yanaşabilir? S.)"

Temettu'
(C.: Temettuât) Kazanma, kâr etme. * Kâr, fayda, menfaat. * Toplamak, cem'etmek. * Mühlet vermek. * Yoldaş olmak.

Temettuât
(Temettu'. C.) Kârlar, kazançlar, faydalar.

Temevlî
Kendini mevlâ kılmak.

Temevvüc
(C.: Temevvücât) Dalgalanmak. Çalkanıp dalga dalga olmak.

Temevvücât
(Temevvüc. C.) Dalgalanmalar.

Temevvül
(Mâl. dan) Zenginleşme, mal edinme.

Temeyyü'
Sulanma, sulu hâle gelme. Akma. Cıvıklaşma, sıvı hâle gelme.

Temeyyüh
Sulanma.

Temeyyüh-i dem
Kanın sulanması.

Temeyyüz
Benzerlerinden farklı ve üstün olma. Diğerleri arasından kendini gösterme.

Temezzuk
Parça parça olma. Yırtılma.

Temezzüz
Yavaş yavaş ve dinlenerek içmek.

Temeşmüş
Zerdali yemek.

Temeşşi
Yürüme (Mâneviyatta daha çok kullanılır.)

Temeşşut
(Muşt. dan) Saçını, sakalını tarama.

Temhid
(Mehd. den) Döşeme, yayma, düzeltme. * İskân etme. * Bir maddede özür, bahane beyan eylemek. * Özür sahibinin özrünü kabul ile tasdik eylemek. * Serd etme, izah etme, arz etme. * Mukaddeme yapma. Hazırlama.

Temhik
İptal etme.

Temhil
Sonraya bırakma. Mühlet verme.

Temhir
Mühürleme.

Temhis
İmtihan ve tecrübe etme. * Halâs etme.

Temhisât
(Temhis. C.) Tecrübeler, imtihan etmeler.

Temhiz
Doğum ağrısı çekmek. (Bak: Temahhuz)

Temim
Katı, şiddetli, şedid.

Temime
(C.: Temâyim) Heykel.

Temk
Uzamak. * Yükselmek, yüce olmak.

Temkin
Ağır başlılık, usluluk. * Ölçülü hareket sâhibi. * Vakar, izzet. İktidar, kudret. * Birini bir şeye muktedir kılmak. * Kararsızlıktan kurtulup huzur ve sükuna mazhar olmak. * Tedbir, ihtiyat.

Temlie
(Mel'. den) Ağız ağıza doldurma.

Temlih
(Süryânice) El-Kayyum mânasında (Esmâ-i İlâhiyedendir).

Temlik
Mal sahibi etmek. Birine mülkü kazandırmak, sahib etmek. * Mülk olarak vermek.

Temliken
Mülk olarak vermek suretiyle. Temlik tarzında.

Temlis
(Melis. den) Pürüzlerini giderme. Düzleme.

Temliye
Doldurma veya doldurulma.

Temmar
Hurmacı. Hurma satan.

Temme
Tamam oldu, bitti (mânasına fiil).

Temni'
(Mübalağa ile) Men etmek, engel olmak.

Temr
Hurma.

Temre
Bir tek hurma.

Temren
"Okların ucuna demir veya sarıdan takılan parçaya verilen addır. Menzil oklarına maden yerine kemik takılır ve ona da ""soya"" adı verilirdi. Temren ile soyanın takılışında fark vardı. Temren oka; ok ise soyaya takılırdı."

Temri
Hurmayı seven.

Temrid
Binayı yüksek yapmak.

Temrig
Yuvarlamak.

Temrih
Hafifçe sürme. Uğuşturma. * Bulaştırmak.

Temrin
Yumuşak etme. İdman ettirme. * Tekrarlatarak çalıştırma. Egzersiz.

Temrir
Acılık verme.

Temriz
(Maraz. dan) Zayıf gösterme.

Temsik
Cenk etmek, dövüşmek, vuruşmak. * Bir kimseye deri vermek. * Deriye renk vermek.

Temsil
Bir şeyin aynısını veya mislini yapmak. Benzetmek. Teşbih etmek. Örnek, nümune söz. (Bak: Kıyas-ı temsilî)

Temsilât
(Temsil. C.) Temsiller, örnekler.

Temsilî
Temsile dair ve müteallik. Bir şeyi göz önünde canlandıran.

Temsir
Birşeye göz dikip beklemek.

Temsiye
Akşamlık. * Akşamleyin bir nesne getirmek.

Temti'
Faydalandırma, kâr ettirme.

Temtit
"""Ekber"" derken bir elif fazlalaştırıp ""ekbâr"" demek. * Med edip çekmek."

Temuçin
(Bak: Cengiz)

Temvih
(C.: Temvihât) Sulandırma, su katma. * Haksız bir şeyi haklı gösterme.

Temvil
(Mâl. den) Mal sâhibi etme.

Temyi'
(Mey'. den) Sıvılaştırma. Sıvı hale getirme.

Temyil
İki şey arasında mütereddit olmak, karar verememek.

Temyis
Yumuşak yapmak, yumuşatmak.

Temyiz
"Bir şeyi diğerinden seçip tarif etmek, ayırmak. Seçmek. İyiyi kötüden ayırmak. * Yargıtay. * Gr: Belirsiz olan kelime ve sayıları belirli hale koymak. Meselâ: ""İşrune dirhemen"" (yirmi dirhem) ve ""Retle zeyten"" (Bir retl zeytin yağı) tâbirlerinde ""dirhemen"" ve ""zeyten"" gibi."

Temyizen
Temyiz suretiyle. Temyiz yoluyla. Seçerek.

Temzic
Karıştırmak. Katmak. Mezcetmek. * Bir kimseye bir şey vermek.

Temzig
Ayırmak. * Dağıtmak.

Temzik
(C.: Temzikat) Yırtma, paralama, perakende etmek.

Temşik
Kırmızı balçıkla renk etmek.

Temşir
Sevinmek. * İzhâr etmek, göstermek.

Temşit
(Muşt. dan) Tarama veya taranma.

Temşiye(t)
(Meşy. den) Yürütme, ilerleme. * Meydana gelmesini kolaylaştırma.

Ten
f. Gövde, beden, vücut. * İnsan bedeninin dış yüzü.

Ten'ab
Karga sesi.

Ten'il
Nallama, nallanma.

Ten'im
"Nimetlendirmek. Bolluk içinde olmak. Rahat ve refah kılmak. * ""Neam"" diye cevap vermek."

Ten'iş
Yukarı kaldırma.

Ten-asan
f. Rahatını düşünen adam.

Ten-aver
(C.: Ten-âverân) f. Vücutlu, etine dolgun.

Ten-dürüst
f. Sağlam vücutlu, kuvvetli. Vücudu sağlam olan.

Tena'nu'
Uzak olmak, uzaklaşmak.

Tena'ul
Nâlin giymek.

Tena'um
Nimetlenme, bolluk içinde yaşama.

Tenabüz
Ahidlerini bozmak, sözlerinde durmamak.

Tenaci
Fısıltı ile birbirine gizli söylemek.

Tenacüş
Satın almak.

Tenad
Birbirine nidâ etmek, birbirine bağırışmak.

Tenadd
(Nudud. den) Dağılma, darmadağın ve perişan olma. * Birbirinden ürkme.

Tenadi
Birbirine nida etmek, çağırmak. * Bir araya toplanma.

Tenadüm
(Nedem. den) Birbiriyle konuşma. Sohbet.

Tenadür
Azalma, nâdirleşme.

Tenadüs
Birbirine lâkap koyup bağırışmak.

Tenaffuh
"şişmek. "" Uf, tüf, ah ve oh"" demek."

Tenaffut
Çok kızma, hiddetlenme.

Tenafi
Birbirine zıt ve muhâlif olma.

Tenafür
Birbirinden kaçmak. Ürkmek. * Uzağa çekilmek. * Bir mes'elenin halli için hâkime başvurmak. * Edb: Kulağa hoş gelmeyen hece veya kelimelerin bir arada bulunması.

Tenafür-ü kulûb
Kalblerin birbirinden nefret etmesi.

Tenafüs
(C.: Tenâfüsât) Hased etme. Çekememe.

Tenaggum
Şarkı söylemek.

Tenagguş
Hareket etmek.

Tenahhi
Bir yana çekilme, alarga durma. * Irak olma.

Tenahhum
Tükürmek. * Asık suratlı olmak, ekşi yüzlü olmak.

Tenahi
Son bulma, bitme, tükenme. * Yasağı kabul ile geri durmak.

Tenahnuh
Öksürerek boğazını açmak, öksürmek. Öhö öhö demek. * Fık: Zaruret olmasa bu öksürük namazı bozar.

Tenahüd
Tevzi etmek, dağıtmak. * Hediye vermek, atâ etmek.

Tenai
Uzaklık.

Tenakki
Muhayyer olmak.

Tenakkub
Nikab örtünmek, yüze peçe örtmek.

Tenakkul
(Nukl. den) Bir yerden başka bir yere geçme. * Nakletme. * Bir makamdan başka makama intikal etme.

Tenakkur
Müçtemi olmak, içtima etmek, toplanmak.

Tenakkus
Eksilmek.

Tenakkut
(Nokta. dan) Benek benek olma. Nokta nokta olma.

Tenakkuz
Halâs olmak, kurtulmak.

Tenakus
Noksanlaşmak. Azalmak. Eksilmek.

Tenakusât
(Tenakus. C.) Eksilmeler, azalmalar.

Tenakuz
Sözün birbirini tutmaması. Konuşmada beyan edilen söz ve fikirlerin birbirine zıt olması. * Man: İki şeyin birbirine nakiz olması. Bir şeyin nakizi, o şeyin ref'inden (kaldırılmasından) ibarettir.

Tenakuzât
(Tenakuz. C.) Tenakuzlar.

Tenaküh
Nikâhlanmak.

Tenakür
Bilmezlikten gelmek. Tecâhül etmek. * Birbirine adâvet etmek.

Tenanir
(Tennur. C.) Ocaklar, fırınlar, tandırlar. * Su pınarları.

Tenasi
"Unutmuş görünmek. Unutmak. Kendini unutmuş gibi göstermek. (Gaye-i hayal olmazsa veyahut nisyân veya tenâsi edilse; ezhân enelere dönüp etrafında gezerler. M.) (Bak: Vicdan)"

Tenassuh
Nasihat almak, aklı başına gelmek. * Başkası hakkında iyilik istemek.

Tenassuk
Nizâmına koyma, tertib etme, düzenleme.

Tenassur
Nasrânileşme. Hıristiyan dinine girme.

Tenassüb
Dikilip durma.

Tenasuf
Yarıya bölmek.

Tenasuh
Birbirine nasihat etme.

Tenasuk
Nizam üzere dizilme.

Tenasur
Yardımlaşma. Karşılıklı yardım etme. * Haberler birbirini tasdik eylemek.

Tenasüb
Uygunluk, uyma, tutma. Yakınlaşma. * Nisbet, kıyas. * İki adet birbirine nisbet edilerek yapılan hesap usulü. * Edb: Mânaca birbirine uygun kelimeleri bir arada söze güzellik vermek maksadı ile zikretmek.

Tenasüh
İslâmdan hariç olan batıl bir fırkaya göre, ruhun bir bedenden başka birinin bedenine intikâl eder diye olan batıl inanışları. * Miras sahibinin ölümü ile malının vârisine geçmesi. (Bak: Mumya)

Tenasüh-vâri
f. Tenasühe benzer bir surette.

Tenasül
Türemek. Nesil yetiştirmek. Üremek. Birbirinden doğup türemek.

Tenasülât
(Tenasül. C.) Çoğalma. Tenâsüller. Üremeler.

Tenasür
Saçılma, serpilme, püskürme.

Tenattu'
Çok arıtmak. * Ayırmak.

Tenattuf
Küpe takma.

Tenattus
Dikkatle tecessüs etmek, araştırmak. * Ayırmak.

Tenatuh
(Hayvanların) birbirlerine süsüşme (si). * Birbirine başla vurmak.

Tenatüc
Neticelenme. Birbirini netice vermek.

Tenatül
Birbirine muhâlif olmak, ters olmak.

Tenavüb
Nöbetleşme. Nöbet ile çalışma. Münâvebe.

Tenavül
Bir şeyi alma. * Yemek yeme. * Bahşiş ve ihsanda bulunma.

Tenavüm
Yalandan uyur gibi görünme.

Tenavür
İri vücutlu kişi, iri yarı kimse.

Tenavüş
Aşağı tutmak. * Sonraya bırakmak, tehir etmek. * Alıp yemek.

Tenayüb
Nöbetleşmek.

Tenazu'
Kavgalaşmak, çekişmek. Birbirine husumet etmek.

Tenazuk
Birbirine öğretmek.

Tenazul
Birbiri ile oklaşmak.

Tenazur
Birbirine karşı olmak. Simetri hâli. * Bakışmak. Bir iş hususunda birbirine bakmak.

Tenazurî
Simetrik.

Tenazzuh
Bulaşmak.

Tenazzur
Dikkatle bakarak düşünme. Düşünerek dikkatle bakma.

Tenazzüf
Pâklanma, temizlenme.

Tenazük
Birbirine süngü ile vurmak.

Tenazül
Yayan olarak vuruşmak.

Tenaşir
Acemi yazısı, çocuk yazısı.

Tenaşüd
Birbirine şiir okuma.

Tenaşür
Dağılmak.

Tenbal
Kısa boylu, bodur adam.

Tenban
f. Don, iç donu.

Tenbel
(Tembel) f. Üşenen, üşengeç. * İşte ağır, davranan ağır yürüyen, ağır hareketli.

Tenbel-hâne
"f. Memurları iş görmez olan dâire; fertleri tenbel olan ev. Tenbeller yuvası."

Tenbelit
f. Hayvan yükü. Küçük yük.

Tenbie
Haber vermek.

Tenbih
(C.: Tenbihât) Göz açtırmak. * Gafletten ikaz etmek. Faaliyetini arttırmak. * Sıkı emir vermek. * Bir işin yapılacağı hakkında yapılan nasihat.

Tenbihât
(Tenbih. C.) Tenbihler. İkaz etmeler.

Tenbik
Ağaçları aynı hizâda dikmek.

Tencic
Şâd etmek. Sevindirmek.

Tencid
Evin içini nakışlı bezlerle süslemek. * Kahraman yapmak.

Tencim
Yıldız ilmi ile uğraşmak. Yıldızların hareketlerinden mâna çıkarmağa çalışmak.

Tencir
Korkutmak.

Tencis
(Necâset. den) Pisleme, murdarlaştırma, pis etme.

Tenciye
(Necât. dan) Kurtarma.

Tenciz
Sona erdirme. Sonuçlandırma, neticelendirme. * Sözünü yerine getirme.

Tendid
Meşhur etmek.

Tendif
Yün ve pamuk atmak.

Tendiye
Islatma, nemleme.

Tene
f. Gövde, beden, cüsse, vücut. * Örümcek ağı.

Tenebbi
(Nübüvvet. den) Peygamberlik iddiasına kalkışma, peygamberlik dâvasında bulunma.

Tenebbu'
Az az işlemek. * Yerden kaynama. Nebean etme.

Tenebbü'
(Nübüvvet. den) Peygamberlik iddiasına kalkışma.

Tenebbüh
Uyanmak. Kendine gelmek. Aklını başına getirmek.

Tenebbüt
Büyümek. Yerden çıkıp biten nebat gibi yetişmek.

Teneccüc
Çok olmak. * Zayıflamak, süst olmak. * Aşağı gelmek. * Geniş yer tutmak.

Teneddi
Gamkin ve üzüntülü olmak.

Tenedduh
Koyunun otlamaktan semiz ve besili olması.

Teneddus
Çıkmak, huruç etmek.

Teneddüb
(Nedbe. den) (Yara) kapanma.

Teneddüd
Halk içinde meşhur olmak.

Teneddüm
(Nedâmet. den) Pişman olma, pişmanlık duyma, nedâmet etme.

Teneddüs
Toprağa gömülmek.

Teneffu'
(C.: Teneffuât) Faydalanma, menfaatlenme.

Teneffuh
Boş lâflarla gururlanma.

Teneffut
(El) Kabarmak.

Teneffül
Nâfile namaz kılma veya oruç tutma.

Teneffür
Çekinme. Kaçınma. Nefret etme. İğrenme.

Teneffüs
(Nefes. den) Nefes, soluk alma. Dinlenme. * Tan yeri ağarma. * Deniz suyunun sahile vurması. * Üfürmek. * Okullarda ders araları verilen dinlenme.

Teneffüsât
(Teneffüs. C.) Teneffüsler.

Teneffüz
(Nefz. den) Nüfuz sahibi ve sözü geçer olma.

Tenehhus
Kadınların kaşlarını ve yüzlerindeki kılları yolmaları.

Tenehnüh
Nefsini menetmek. Nefsinin isteklerine engel olmak.

Tenekkub
Nikab örtmek. Nikablanmak, peçelenmek.

Tenekkus
Rücu' etmek, geri dönmek.

Tenekkür
(Nekr. den) Kendini bildirmeme. Tanınmıyacak kılığa girme.

Tenekküs
(Nüks. den) Başaşağı olma.

Tenemmus
Cınbızla yüzden kıl yolmak.

Tenemmül
(Neml. den) Karınca gibi kaynama. * Vücudun bir tarafı, bir organı uyuşup karıncalanma.

Tenemmür
Birisini korkutmak için gürültü yapmak, gürültülü ses çıkarmak. * Uzun uzun bağırmak. * Kaplan huylu olmak. Kaplanlaşmak.

Tenemmüv
(Nümüvv. den) Gelişip büyüme.

Tenessuh
Eşsiz, çok güzel ve çok az bulunur olma.

Tenessük
İbadet etmek.

Tenessüm
(Nesim. den) Havayı teneffüs etme. * Güzel kokular kokutmak. * Haber erişmek.

Tenessür
Dağılma, saçılma, yayılma, serpilme.

Tenevvuk
Tabiat, huy. * Hâtır. * Bir işte mübalağa etmek.

Tenevvü'
(C.: Tenevvüât) Çeşitlenmek, çeşit çeşit olmak.

Tenevvüb
Katran ağacı.

Tenevvüh
(Nevha. dan) Ölüye feryad ederek ağlamak. * Sarkıp sallanıp öteberi hareket etmek.

Tenevvüm
Uyuklama, pinekleme.

Tenevvüme
(C.: Tünüm) Kırlarda yetişen küçük yemişli bir ağaç.

Tenevvür
Parlama, ışıldama. * Bir şey hakkında bilgi sahibi olma. * Münir ve münevver olmak. Aydın olmak. Nurlanmak.

Tenevvüs
Tereddüt etmek, karar verememek.

Tenevvüş
Evmek, acele etmek, sür'at.

Tenezzehe
Noksan sıfatlardan uzak (meâlinde Allah C.C. için söylenen duâdandır.)

Tenezzi
Evmek, sür'at, acele etmek.

Tenezzüh
Uzaklaşmak. * Gezinti. Bağ ve bahçe gibi yerlere gam ve kederi izale için çıkmak. * Kusur, pislik ve ayıptan uzak olmak.

Tenezzüh-ü zâtî
Zata mahsus tenezzüh. Yani zatının bütün noksan sıfatlardan, kusurlardan temiz ve uzak oluşu.(Zât-ı Vâcib-ül Vücud'un vücub-u vücuduna ve kudsiyetine lâyık bir tarzda ve istiğna-i zâtîsine ve gınâ-i mutlakına muvafık bir surette ve kemâl-i mutlakına ve tenezzüh-ü zâtîsine münâsib bir şekilde, hadsiz bir şefkat-i mukaddese ve nihayetsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır. M.)

Tenezzül
Hasis ve cimri olmak. * Asılsız olmak.

Tenezzül-ü emtar
Yağmur yağması. Yağmur katrelerinin inişi.

Tenezzülen
Alçak gönüllülükle, tevâzu ve mahviyet içinde, kibirsizlikle.

Tenezzülât-ı ilâhiye
Cenab-ı Hakk kelâmiyle, kullarının anlayış seviyelerine göre konuşması ve derin hakikatları, anlıyabilecekleri ifadelerle beyan etmesi.

Tenezzür
Korkmak. * Adak adamak, nezretmek.

Teneşşi
Neşvelenme, sarhoş olma.

Teneşşut
(Neşat. dan) Ferahlanma, keyiflenme.

Teneşşüb
Bir şeye ilişip tutulma.

Teneşşüd
Bir haberi veya bir şeyi öğrenmek için insanların farkına varamıyacağı şekilde nezâketle soruşturma.

Teneşşüf
(Suyu veya rutubeti) çekme, emme.

Tenfih
(C.: Tenfihât) (Nefh. den) Üfleyip şişirme. * Çok üfleme.

Tenfil
Ziyade etmek, çoğaltmak. * Kandırmak.

Tenfir
(Nefret. den) Ürkütme, korkutma. * Nefret ettirme. * Mekruh ve müstehcen isim takma. * Galibiyetle hükmetme. * (Nefir. den) Asker toplama.

Tenfis
(C.: Tenfisât) (Nefes. den) Nefeslendirme, soluklandırma, ferahlandırma.

Tenfit
Çok kaynatmak. * Neftlemek.

Tenfiz
Sıçratma. Sıçramaya zorlama.

Tenfiz-i ahkâm
Hükümleri yürütmek, kanunları tatbik etmek.

Tenfiş
(C.: Tenfişât) Pamuk gibi atma. Yün ditme.

Teng
f. Dar, sıkıntılı, melul, kederli. * Kıtlık.

Tengdil
(C.: Tengdilân) f. Yüreği dar. İçi sıkıntılı.

Tengis
(Nags. dan) Hayatını tasalı, kederli kılmak.

Tengiz
Zindeliği sarsılma, zindeliğini sarsma.

Tengna
f. Dar yer. Geçit, boğaz. Sıkıntılı yer. * Mezar.

Tengçeşm
f. Açgözlü.

Tengî
f. Darlık. * Züğürtlük.

Tenha
f. Boş yer. Kimsesiz yer. * Yalnız, tek.

Tenhanişin
f. Tek başına oturan. Yalnız oturan.

Tenharev
f. Yalnız giden.

Tenhayî
f. Yalnızlık, ıssızlık, tenhalık.

Tenhib
Suya gayet yakın olmak.

Tenhil
Elek ile eleme.

Tenhiye
İçinde suyu az olan çukur.

Tenhıye
Irak etmek, uzaklaştırmak. * Gidermek. * Silkmek. * Çıkarmak.

Tenide
f. Örümcek ağı. * Örülmüş, dokunmuş.

Tenize
Uç, etek.

Tenize-i kûh
Dağ eteği.

Tenkib
Dolaşıp gezmek. * Ticaret yapmak. Tefahhus etmek. * İnceden inceye araştırmak.

Tenkid
"Bir kimse veya şeyin iyi veya kötü taraflarını bulup meydana çıkarmak.Tenkid yapıcı veya yıkıcı olabilir. Tenkitten maksat, doğrunun ve yanlışın iyi niyetle ortaya konulması, hakikate ulaştıracak yolun ve imkânların gösterilmesidir. Sadece yanlışı söylemek, doğruyu göstermemek yıkıcı bir tenkiddir. Tenkid edenin, tenkid edeceği mesele hakkında bilgili olması gerekir. Tenkide his, ihtiras, menfaat, peşin hüküm araya girmemeli, tenkid konusunda Hz. Ali'nin (R.A.) şu sözünü unutmamalıdır: ""Sen hakikatı insanla bilemezsin, önce hakikatı tanı, sonra ehlini de tanırsın."" (Bak: Gıybet)"

Tenkih
Nikâh etmek, nikâhlanmak.

Tenkih-ül menat
Menatın, yani illetin ayıklanması. Usul-ü Fıkhın kıyas bahsine ait bir ıstılahtır. Kıyasın dört rüknünden biri olan illetin, diğer benzeri hususiyetlerden ayıklanmasıdır. Şöyle ki: Şâri (Allah C.C.) bir hükmü bir sebebe bina eder. Fakat o illetle beraber hükme te'siri olmayan birçok özellikler de bulunur. Bu yabancı özellikleri ayıklamak ve esas sebebi meydana çıkarmak gerektir. İşte bu, bir tenkih-ül menat çalışmasıdır.

Tenkil
Uzaklaştırmak. Tepeleyip sindirmek. * Başkalarına ders ve ibret olacak şekilde ceza vermek. Rezil ve rüsvay eylemek. * Zincire vurmak.

Tenkilât
(Tenkil. C.) Örnek olacak biçimde cezâlandırmalar. * Düşmanları tepelemeler. * Uzaklaştırmalar.

Tenkir
Sıçratmak. * Ok çevirmek.

Tenkis
Evmek, acele etmek, sür'at.

Tenkisât
(Tenkis. C.) Tenkisler, eksiltmeler, indirmeler, azaltmalar.

Tenkit
Noktalamak. Yazıda nokta, virgül gibi işaretler koymak.

Tenkiz
İnkaz etmek, kurtarmak. Kurtarılmak.

Tenkiş
(C.: Tenkişât) (Nakş. dan) Nakşetme, nakışlama, işleme, resim yapma.

Tenkıye
Tıb: Şırınga âleti. * Temizleme, tathir.

Tenmik
(Nemk. den) Yazma. Yazılma. * Güzel yazı ile yazma.

Tenmiye
(Nemâ. dan) Büyütmek. Yetiştirmek. Artırmak. Bereketlenmek. * Fesad veren haber yetiştirmek. * Ateş içine odun atmak.

Tennub
Katran ağacı.

Tennur
(C.: Tenânir) Tandır. * Fırın.

Tenperver
f. Rahatına düşkün. Tembel. Vücudunu beslemek telâşesinde olan.

Tensib
Uygun görmek. Münasib kılmak.

Tensif
İkiye bölmek.

Tensik
Nizam üzere dizmek. Nizâma koymak. * Edb: Bir ibârede zikredilecek birkaç şeyi sırasıyla irad eylemek. Sıra tertibi ile mânâ yükselirse tensik-i irtifâî, alçalırsa tensik-i inhitatî denir.

Tensikat
(Tensik. C.) Islahat. Düzen ve nizama koymalar.

Tensil
(Kuş ve diğer hayvan) tüylerini yeleklerini, yününü ve kılını döküp kavlamak.

Tensir
Serpme, saçma.

Tensis
(C.: Tensisât) Tedkik ederek karar verme.

Tensiye
Unutturma.

Tente
f. Örümcek ağı.

Tentene
İplik gibi şeylerle örülmüş delikli bez, perde v.s. Dantela.

Tentif
Mübâlağa ile yolmak.

Tenu-mend
f. Gövdeli, iriyarı, vücutlu kimse.

Tenufe (tenufiye)
(C: Tenânif) Helâk olacak yer. * Sahra. * Yazı.

Tenuk
(Tenuka, Tenukıye) : Helâk olacak yer. * Sahra. * Yazı.

Tenvat
Atın yanına asılan şeyler.

Tenvi'
(C.: Tenviât) (Nev'. den) Çeşitlendirme, nevilendirme, türlü türlü etme.

Tenvic
Borç edinmek.

Tenvih
Sulandırma. * Yaldızlama. * Haksız bir şeyi yapmacık şeylerle süsleyip haklı gösterme. * Başka bir madeni, altın veya gümüş suyuna daldırma. * Bir kimsenin nâmını, şânını yükseltme.

Tenvik
(Deve) Zayıflamak.

Tenvil
Atâ, bahşiş, hediye.

Tenvim
Uyutmak. Hipnotize etmek. Birisini uyur bulmak.

Tenvimât
(Tenvim. C.) Uyutmalar veya uyutulmalar.

Tenvin
"Gr: Kelimenin sonunu ""en, in, ün"" diye okumak. Veya öyle okutan işaretin adı."

Tenvin-i tenkir
Kelimenin belirsizliğine işaret olan tenvin işareti. Harf-i tarifsiz kelime tenvin kabul ettiğinden yani, nekre olduğundan tenvinli olan harfin durumu.

Tenvir
(C.: Tenvirât) Aydınlatma. * Bir şey hakkında bilgi verme. Bir şeyi münevver kılma.

Tenvirât
(Tenvir. C.) Aydınlatmalar, ışıklandırmalar. Tenvir etmeler.

Tenvit
Niyet etmek.

Tenviye
Niyet etmek.

Tenviş
Ziyafete davet etmek.

Tenyir
Beze ve kumaşa işaret koymak.

Tenzede
f. Sessiz, sâkin, susmuş.

Tenzih
Suç ve noksanlıktan uzak saymak. Cenab-ı Hakk'ı (C.C.) her çeşit kusur, noksan, şerik gibi hallerden uzak bilip söylemek. * Kabahati yok olduğu anlaşılmak ve onu ifade etmek.

Tenzihen
Tenzih ederek. Tenzih etmekle.

Tenzihen mekruh
Nehyine dair şer'î bir delil olmamakla beraber işlenmesi kerih görülen iş. (Helâle yakın iş)

Tenzik
(At) ayaklarını yukarı kaldırmak.

Tenzil
Bir şeyin bir miktarını çıkarmak. * İndirmek, indirilmek, indirilen. Aşağı indirmek. * Kur'an-ı Kerim'in vahiy vasıtası ile Peygamberimize (A.S.M.) indirilmesi. Tedricen indirme. (Birden indirmeye inzal, parça parça indirmeye de tenzil denir.)

Tenzilât
(Tenzil. C.) Fiat indirme. İskonto.

Tenzir
(İnzâr. dan) Olacak bir hâdiseyi haber vererek korkutma. (Müjdenin zıddı)

Tenziye
Sıçramak. * Üstüne binmek.

Tenük
f. Dayanıksız, kuvvetsiz, zayıf. * İnce, rakik, nârin. * Az, hafif. * Yumuşak.

Tenük-havsala
f. Sabırsız adam, tahammülsüz kimse.

Tenük-ru
f. Yüzü yumuşak olan kimse, yüzü yumuşak adam.

Tenşib
Saplama, sokma. * Rüzgâr esme.

Tenşif
(C.: Tenşifât) Suyu veya rutubeti emdirme. Sünger veya bez ile suyu alıp kurulama. * Ter kurulama.

Tenşim
Bir işe başlama. * (Et) bozulup kokma.

Tenşir
Açıp yayma. Serpme.

Tenşit
(C.: Tenşitât) (Neşât. dan) Keyiflendirme, şenlendirme.

Tenşiye
Beslemek, terbiye etmek. * Uzatmak.

Tenşûy
f. Ölü yıkayıcı. * Teneşir.

Teokrasi
"(Fr: Theocratie) Din hükümlerine göre idare edilen ve dinî esaslara bağlı olan idare şekli. Allah namına papazlar idaresi.(Bu kelime, İslâm memleketlerinde: Şeriat hükümleriyle devleti idare etmek mânasında kullanılır. Avrupa memleketlerinde ise, ""Allah nâmına papazlar idaresi"" mânasına gelir. Hatta 1304'de basılan Kamus-u Fransavî'de: ""Kanun-u İlâhî ile ve sıfat-ı ruhaniyetle icra olunan hükümet"" şeklindeki ifadesiyle, bu iki mânaya işaret edilmiştir. Fakat İslâm ve İsevî milletlerinde teokrasinin ifade ettiği mânada ilmî ve ehemmiyetli bir fark vardır. Şöyle ki:Hristiyanlıkta velediyet akidesi ekseriyetçe kabul edildiğinden papaz, Allah'ın mutlak vekili ve İlâhî kudsiyete sahip addedilmiştir. Buna göre papaz; murakabe edilmez ve kimseye karşı da mes'ul değildir.İslâmiyette ise: İdareci, şer'î kanunlara karşı mes'ul olduğu gibi; halkın idareciye itaat etmesi de, idarecinin Allah'ın kanunlarına bağlılığı nisbetindedir.Bütün milletlerde kelimenin ifade ettiği müşterek mâna ise; şahıslar tarafından İlâhî ve dinî hâkimiyeti icra etmektir.)"

Teokrat
Fr. Dinî, İlâhî. Teokrasi taraftarı olan.

Teokratik
Fr. Teokrasi sistemi. (Bak: Teokrasi)

Teoloji
Fr. Fls: Cenab-ı Hakk'ın varlığı, birliği, sıfat ve isimleri ve hususiyetleri hakkındaki ilim. İlâhiyat.

Tepide
f. Rahatsız, sıkıntıda.

Ter
f. Rutubetli, ıslak, yaş. * Taze.

Ter ü taze
f. Çok körpe, çok taze. Pek lâtif.

Ter'ib
Kavum dilimi. * Ekmek dilimi.

Ter'if
Burnundan kan almak.

Ter'is
Titremek.

Ter'iş
Titretme. Titretilme.

Ter-hane
f. Tarhana.

Ter-zeban
"f. ""Yaş dilli"". Hazırcevap. * Kalem."

Tera'buz
Noksan etmek. * Zayıflatmak.

Tera'ru'
Deprenmek. * Büyümek. * Çocuğun hareket etmesi.

Tera'ud
(Ra'd. dan) Titreme.

Terabbu'
Bağdaş kurarak rahatça oturma.

Terabbus
(Tarabbus) Durup bekleme.

Teracim
(Teracüm) (Tercüme. C.) Tercüme edilmiş olanlar. Tercümeler.

Teracu'
(Rücu. dan) Bir yere veya bir kimseye dönme. * Birinden ayrılma. * Dönme, vazgeçme.

Teracüm
Taşla atışmak.

Terad
Birbirini reddetmek.

Teradüf
Birbiri peşinden gitmek. * Edb: İki veya daha fazla kelimenin aynı mânada olması.

Terafu'
(Ref'. den) Duruşmaya girme.

Terafuk
Arkadaş olma. * Yardımlaşma, yardım etme.

Terafüd
Birbirine yardım etme. Yardımlaşma.

Teraggum
Gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak.

Terah
Gam, keder, acı.

Terahhul
(C.: Terahhulât) Göç etme. Bir yerden bir yere göçme. * Yola çıkma. * Menzile konma.

Terahhum
Merhamet etme, acıma. Şefkatte bulunma, esirgeyip besleme.

Terahhumen
Acıyarak, merhamet ederek.

Terahhumât
(Terahhum. C.) Acımalar, merhamet etmeler.

Terahhus
İzinli ve müsaadeli olma. Ruhsat bulma. * Ucuzlama.

Terahi
İşde gayretsizlik, gevşeklik, ihmal. * Uzaklaşma. * Sonraya bırakma. * Gecikme, geç kalma. * Geri durma, geri çekilme.

Terahün
Karşılıklı olarak rehin vermek.

Teraib
(Teribe. C.) Tıb: Göğüs kemikleri. Kaburga kemikleri. Gerdanlık yeri.

Terak
f. Yarık, çatlak. * Gürültü, çatırdı.

Terakib
(Terkib. C.) Terkibler. * Gr: İki veya daha çok kelimeden meydana gelen birleşik kelimeler. Tamlamalar.

Terakki
İlerleme. Yukarı çıkma, yükselme. * Artma, çoğalma. * Bilgi ve medeniyetçe yükseliş.(Terakkimizin şartı: 1- Mesailerin tanzimi 2- Emniyet 3- Teavün düsturunun teshilidir.) (H.Şâmiye)

Terakkicu
f. Terakki isteyen, terakki taraftarı.

Terakkiperver
f. Terakkiyi seven. İlerlemeyi seven.

Terakkiyât
"(Terakki. C.) Terakkiler. Yükselişler. İlerlemeler.( $ Hazret-i Âdem Aleyhisselâm'ın dâva-yı hilâfet-i kübrâda mu'cize-i kübrâsı, talim-i esmâdır"" diyor. İşte sair enbiyanın mu'cizeleri, birer hususi hârika-i beşeriyeye remzettiği gibi, bütün enbiyanın pederi ve divan-ı nübüvvetin fatihası olan Hazret-i Âdem Aleyhisselâm'ın mu'cizesi umum kemâlât ve terakkiyat-ı beşeriyenin nihayetlerine ve en ileri hedeflerine sarahate yakın işaret ediyor. Cenab-ı Hak (Celle Celâlühü), mânen şu âyetin lisan-ı işaretiyle diyor ki: ""Ey benî-Âdem! Sizin pederinize, melâikelere karşı hilâfet dâvasında rüçhaniyetine hüccet olarak, bütün esmâyı tâlim ettiğimden, siz dahi, mâdem O'nun evlâdı ve vâris-i istidadısınız. Bütün esmayı taallüm edip, mertebe-i emânet-i kübrâda, bütün mahlukata karşı, rüçhaniyetinize liyâkatınızı göstermek gerektir. Zira kâinat içinde, bütün mahlukat üstünde en yüksek makamata gitmek ve zemin, gibi büyük mahlukatlar size musahhar olmak gibi mertebe-i âliyeye size yol açıktır. Haydi ileri atılınız ve birer ismine yapışınız, çıkınız!... Fakat sizin pederiniz, bir def'a şeytana aldandı, cennet gibi bir makamdan ruy-i zemine muvakkaten sukut etti. Sakın siz de terakkiyatınızda şeytana uyup Hikmet-i İlâhiyyenin semâvâtından, tabiat dalâletine sukuta vasıta yapmayınız. Vakit bevakit başınızı kaldırıp Esmâ-i Hüsnâma dikkat ederek, o semâvâta uruc etmek için fünunuzu ve terakkiyatınızı merdiven yapınız. Tâ fünun ve kemâlâtınızın menbâları ve hakikatları olan Esmâ-i Rabbâniyyeme çıkasınız ve o esmânın dürbünüyle, kalbinizle Rabbinize bakasınız...Bir nükte-i mühimme ve bir sırr-ı ehemm şu âyet-i acibe, insanın câmiiyet-i istidadı cihetiyle mazhar olduğu bütün kemâlât-ı ilmiye ve terakkiyat-ı fenniye ve havârık-ı sun'iyeyi ""Tâlim-i Esmâ"" unvaniyle ifade ve tabir etmekte şöyle lâtif bir remz-i ulvi var ki: Herbir kemâlin, herbir ilmin, herbir terakkiyatın, herbir fennin bir hakikat-ı âliyesi var ki; o hakikat, bir ism-i İlâhîye dayanıyor. Pek çok perdeleri ve mütenevvi tecelliyatı ve muhtelif daireleri bulunan o isme dayanmakla o fen, o kemalât, o san'at; kemâlini bulur, hakikat olur. Yoksa yarım yamalak bir surette nâkıs bir gölgedir...Meselâ: Hendese bir fendir. Onun hakikatı ve nokta-i müntehâsı, Cenab-ı Hakk'ın ""İsm-i Adl ve Mukaddir"" ine yetişip, hendese âyinesinde o ismin Hakimane cilvelerini haşmetiyle müşahede etmektir.Meselâ: Tıbb bir fendir, hem bir san'attır. Onun da nihayeti ve hakikatı; Hakîm-i Mutlak'ın ""Şâfi"" ismine dayanıp, eczahane-i kübrası olan ruy-i zeminde Rahimane cilvelerini, edviyelerde görmekle, tıbb kemâlâtını bulur, hakikat olur.Mesela: Hakikat-ı mevcudattan bahseden Hikmetü'l-Eşyâ, Cenab-ı Hakk'ın (Celle Celâluhu) İsm-i Hakîm'inin tecelliyat-ı kübrasını, müdebbirane, mürebbiyane eşyada, menfaatlarında ve maslahatlarında görmekle ve o isme yetişmekle ve ona dayanmakla şu hikmet hikmet olabilir. Yoksa, ya hurafâta inkılâb eder ve malâyaniyat olur veya felsefe-i tabiiye misillü dalâlete yol açar.İşte sana üç misal!... Sâir kemalât ve fünunu bu üç misale kıyas et. İşte Kur'an-ı Hakîm şu âyette beşeri şimdiki terakkiyatında pek çok geri kaldığı en yüksek noktalara, en ileri hududa, en nihayet mertebelere, arkasına dest-i teşviki vurup, parmağıyla o mertebeleri göstererek: ""Haydi arş ileri"" diyor. S.) (Bak: Medeniyet)"

Terakkişiken
f. Terakkiyi kıran, ilerlemeyi önleyen, terakkinin aleyhinde bulunan.

Terakku'
Sıkıntı ve emek ile kazanma.

Terakkub
Bekleme, gözetleme, yol gözleme. * Ümit etme. * Muntazır olma.

Terakkubât
(Terakkub. C.) Gözetlemeler, beklemeler.

Terakkud
Acele etmek.

Terakkuk
Merhamete gelme, acıma.

Terakkus
Raksetme, dansetme. * Devamlı aşağı inip yukarı çıkma.

Terakruk
Parlama. Işıklı olma.

Terakus
Karşılıklı olarak oynaşıp raksetme.

Teraküb
Birbirine bağlanıp kenetlenme. * Birbirinin üzerine binme.

Terakül
Vuruşmak, döğüşmek.

Teraküm
Birikme, yığılma. * Birbiri üzerine sıkışma.

Terakümât
(Teraküm. C.) Toplanmalar, yığılmalar, birikmeler.

Terami
Oklaşmak, karşılıklı olarak ok atışmak.

Terane
Edb: Rübâinin başka bir ismi. * Terennüm. Nağme, âhenk, makam. * Bir şiiri makam ile okuma, şarkı söyleme.

Teranekâr
f. Terennüm eden. Öten, ötücü.

Teraneperdâz
f. Makamla şarkı söyliyen.

Teranesâz
f. Öten, ötücü.

Teranezen
f. Şarkı söyleyen.

Teranezâr
f. Ahenkli ve cümbüşlü yer.

Terani
(Reeye. den) Sen beni görürsün veya görüyorsun (mânasına fiil).

Terarih
(Türrehe. C.) Saçmasapan ve mânâsız sözler.

Teraset
Kalkancılık.

Terasuf
(Kaldırım taşları biçiminde) birbirine yanaşarak sıkışma, istif olma.

Terasül
(C.: Terasülât) Haberleşme, mektublaşma.

Teratir
Büyük işler.

Teravet
Tazelik. (Bak: Taravet)

Teravih
Ramazan gecelerinde kılınan ve sünnet olan yirmi rek'atlık namaz.

Teravuh
Ayakta çok durmak icab ettiği zamanlar, kâh sağ ayak üzerine ve kâh sol ayak üzerine durmak.

Terazi
(Rıza. dan) Birbirini razı etme. Uyuşma.

Terazu
f. Terazi.

Teraî
Çayıra çıkma. Otlama.

Terb
Bir nesneyi toprakla örtmek, üstüne toprak saçmak.

Terba
Toprak. Yer, arz.

Terbab
Toprak.

Terbi'
Gazelin her beytine ikişer mısra ilâve ederek onu âdeta murabba (dörtlük) şekline koyma. * Dörde bölme. * Dört köşe etme.

Terbian
Dört köşeli olarak. * Murabba (kare) olarak.

Terbil
Ayırmak.

Terbit
Zeytinyağı vermek.

Terbiye
Allah'ın emirlerine itaat ederek ruhen ve cismen yükselmeye ve yükseltmeye çalışmak. Kemale ermeğe, nizam ve emirleri dinlemeğe çalışmak. Allah rızası yolunda gitmeyi öğrenmek.

Terbiyegerde
f. Terbiye edilmiş. Yetiştirilmiş.

Terbiyegâh
f. Terbiye yeri. Öğrenme ve yetişme yeri.

Terbiyet
"""Terbiye"" kelimesinin Arabi okunuşudur."

Terbiyevî
Terbiyeli. Terbiye ile alâkalı.

Terbiş
(Ok) yeleklemek.

Terbub
İşe vurulmamış davar.

Terceman
(Tercüman) Terceme eden. Bir dilden başka bir dile çeviren. * Birisinin veya bir şeyin maksadını anlatmaya, bir şeyi tasvir ve ifadeye vasıta olan.

Terceme
"(Tercüme) Bir sözü bir dilden başka dile çevirmek. Bir lügatı, diğer bilinen lügata çevirerek anlatmak.(""Elhamdülillah"" bir Cümle-i Kur'aniyyedir. Bunun en kısa mânası, ilm-i Nahiv ve Beyan kaidelerinin iktiza ettiği şudur: $Yâni: ""Ne kadar hamd ve medh varsa, kimden gelse, kime karşı da olsa, ezelden ebede kadar hasdır ve lâyıktır O zât-ı Vâcib-ül-Vücuda ki, ALLAH denilir. "" İşte, ""Ne kadar hamd varsa"", ""El-i istigrak"" tan çıkıyor. ""Her kimden gelse"" kaydı ise, ""Hamd"" masdar olup, fâili terkedildiğinden, böyle makamda umumiyeti ifade eder. Hem mef'ulün terkinde, yine makam-ı hitabide külliyet ve umumiyeti ifade ettiği için, ""Her kime karşı olsa"" kaydını ifade ediyor. ""Ezelden ebede kadar"" kaydı ise; fi'lî cümlesinden ismî cümlesine intikal kaidesi, sebat ve devama delâlet ettiği için, o mânayı ifade ediyor. ""Has ve müstehak"" mânasını ""Lillâh"" daki ""Lâm-ı cer"" ifade ediyor. Çünkü: o ""Lâm"", ihtisas ve istihkak içindir. ""Zat-ı Vacib-ül Vücud"" kaydı ise; vücub-u vücud, Uluhiyetin lâzım-ı zarurîsi ve Zat-ı Zülcelâle karşı bir ünvan-ı mülâhaza olduğundan, ""Lafzullah"" sair esmâ ve sıfâta câmiiyeti ve ism-i Azam olduğu itibariyle, delâlet-i iltizamiye ile delâlet ettiği gibi; Vâcib-ül Vücud ünvanına dahi, o delâlet-i iltizamiye ile delâlet ediyor.İşte, ""Elhamdülillah"" cümlesinin en kısa ve Ulemâ-yı Arabiyyece müttefekun-aleyh bir mânâ-yı zâhirîsi şöyle olursa, başka bir lisana o icaz ve kuvvetle nasıl tercüme edilebilir? M.)(Ehl-i ilhada kapılan ulemâ-üs-su', milleti aldatmak için diyorlar ki: İmam-ı A'zam, sâir imamlara muhalif olarak demiş ki: ""İhtiyaç olsa, diyar-ı baidede, Arabî hiç bilmeyenlere, ihtiyaç derecesine göre; Fâtiha yerine Fârisî tercümesi cevazı var. ""Öyle ise, biz de muhtacız, Türkçe okuyabiliriz?..""Elcevab: İmam-ı A'zam'ın bu fetvasına karşı, başta a'zamî imamların en mühimleri ve sair oniki eimme-i müçtehidîn, o fetvanın aksine fetva veriyorlar. Âlem-i İslâm'ın cadde-i kübrâsı, o umum eimmenin caddesidir; mu'zam-ı Ümmet, cadde-i kübrâda gidebilir. Başka hususi ve dar caddeye sevkedenler, idlâl ediyorlar. İmam-ı A'zam'ın fetvası, beş cihette hususidir:Birincisi: Merkez-i İslâmiyetten uzak diyar-ı âherde bulunanlara aittir.İkincisi: İhtiyac-ı hakikiye binaendir.Üçüncüsü: Bir rivayette, lisan-ı ehl-i Cennet'ten sayılan Fârisî lisaniyle tercümeye mahsustur.Dördüncüsü: Fâtiha'ya mahsus olarak cevaz verilmiş, tâ Fâtiha'yı bilmeyen namazı terketmesin.Beşincisi: Kuvvet-i imandan gelen bir hamiyet-i İslâmiye ile, maâni-i mukaddesenin, avâmın tefehhümüne medâr olmak için cevaz gösterilmiş. Halbuki, za'f-ı imandan gelen ve menfi fikr-i milliyetten çıkan ve lisan-i Arabîye karşı nefret ve zaaf-ı imândan tevellüd eden meyl-i tahrip sâikasıyla tercüme edip Arabî aslını terketmek, dini terk ettirmektir! M.)(Terceme: Bir kelâmın mânasını diğer bir lisanda dengi bir tâbir ile aynen ifade etmektir. Terceme aslın mânasına tamamen mutabık olmak için sarahatte delâlette, icmalde tafsilde, umumda hususda, ıtlakta takyidde, kuvvette isabette, hüsn-i edada, üslub-u beyanda, hâsılı ilimde, san'atta asıldaki ifadeye müsavi olmak iktiza eder. Yoksa tam bir terceme değil, eksik bir anlatış olmuş olur. Halbuki muhtelif lisanlar beyninde hutut-i müştereke ne kadar çok olursa olsun, herbirini diğerinden ayıran birçok hususiyetler de vardır.Onun için lisanî hususiyeti olmayıp sırf akl u mantıka hitab eden kuru ve fennî eserlerin kabiliyet-i ilmiyesi terakki etmiş olan lisanlara hakkıyla tercemesi kabil olduğunda söz yoksa da hem akla, hem kalbe yahut yalnız zevk ü hissiyata hitab eden ve lisan nokta-i nazarından edebi kıymeti ve zevk-i san'atı haiz bulunan canlı ve bediî eserlerin tercemelerinde muvaffakiyet görüldüğü nadirdir. (Elmalılı Tefsiri)"

Terceme-i hâl
Hal ve hayatını anlatma. Biyografi.

Terci'
(Rücu'. dan) Geri döndürme, geri çevirme. * Sesini yükseltmek.

Terci'-i bend
"f. Gazel şeklinde aynı vezinde yazılı manzumelerin ""vâsıta"" denilen bir beyti ile birbirine bağlanmış şekli. Vâsıta beyti tekerrür ederse terci-i bend; tebeddül ederse (değişirse) terkib-i bend olur. Bendlerin her birisine, terci-i bendlerde ""terci'hâne""; terkib-i bendlerde ""terkibhâne"" denir. (Edb. L.)"

Tercib
(C.: Tercibât) Ululama, tazim. * Meyvesi çok olan ağacın dalları altına destek koyma.

Tercih
Üstün tutmak. Bir şeyi diğerinden fazla beğenmek, fazla itibar etmek.

Tercih bilâ müreccih
Hiç bir üstünlük sebebi yok iken birbirine eşit iki şeyden birisini diğerine üstün tutmak.

Tercihât
(Tercih. C.) Üstün tutmalar, tercihler.

Tercil
Arıtmak. * Saçını tarayıp düzeltmek.

Tercim
(Recm. den) Taşlama. Taşlayarak öldürme. Recmetme.

Terciye
Ümitli olma, umma.

Terciât
(Terci'. C.) Döndürmeler, geri çevirmeler.

Terdad
Tekrar.

Terdest
(C.: Terdestân) f. Eli işe yatkın, usta, mâhir.

Terdestî
f. Ustalık, el yatkınlığı, mahâret.

Terdid
Geri çevirmek, geriletmek. * Edb: Karşısındakini merakta bırakacak ve neticeyi sezdirmeyecek şekilde söz etmek. * İki ihtimâlle fikir anlatmak. Muhatabın beklemediği bir surette sözü bitirerek söze kuvvet vermek.

Terdif
(C.: Terdifât) (Redf. den) Peşinden ardı sıra yürütme.

Terdifen
Arkasından yürüterek. Katarak.

Terdiye
(Ridâ. dan) Örtme. Örtü ile kapatma.

Tere'
Dolu nesne. * Kötülüğe ve şerre koşan kimse.

Tereb
Fakir olmak, fakirleşmek.

Terebbu'
Bağdaş kurup oturmak. * Dört bacaklı olmak.

Terebbuh
Sarkmak, sülpük olmak.

Terebbüb
Fakirlik.

Terebbül
İkdam. *Cür'et.

Terebbüt
Eğlenmek.

Terecci
(Recâ. dan) Rica etme, yalvarma. * Ümidetme, umma.

Tereccuh
Üstün olmak. Bir tarafa meyletme.

Tereccuh bilâ müreccih
"Bir şeyin kendi zâtında diğer şeye karşı bir üstünlük vasfı olmadığı hâlde, hiç sebebsiz üstün bulunması ki; böyle bir hal imkânsızdır, muhaldir."

Tereccüf
Deprenmek, hareket etmek.

Tereccül
Paklanmak, temizlenmek. * Süslenmek, ziynetlenmek. * Saç ve sakal taramak. * Yayan yürümek. * Kuyu içine girmek.

Tereddi
Gerilemek. Soysuzlaşmak. Aşağı düşmek. * Şal ve örtü örtünmek.

Tereddüd
Kararsızlık. Bir mes'ele hakkında karar veremiyerek şüphede kalmak.

Tereddüdât
(Tereddüd. C.) Tereddüdler.

Teref
İyi ve güzel yemek. * Yumuşaklık. * İnce, güzel şey.

Tereffu'
Yükseğe çıkmak. Yukarı kalkmak. * Fazlalaşmak.

Tereffuk
(Rıfk. dan) Tatlı dil ve güler yüzlülükle davranma. Yumuşaklıkla muâmele etme.

Tereffuât
(Tereffu'. C.) Yukarı kalkmalar, yükselmeler.

Tereffüh
Refaha ermek. Bolluk ve rahatlık içinde geçinmek. Bolluğa kavuşmak.

Terefrüf
Titremek. * şefkat göstermek.

Terehhus
Müsaade, ruhsat bulma. * Ucuzlama.

Terehhüb
Korku içinde olarak Allah'a sağlam kulluk etmek.

Terehhüm
(Bak: Terahhum)

Terek
Eski Türk odalarına, insan boyu yüksekliğinde olmak üzere duvarlara boydan boya yapılan raflara verilen addır. Dükkânlarda eşya koymağa mahsus bölmeli raflara da terek denilir.

Terekat
(Tereke. C.) Ölen bir kimsenin bıraktığı şeyler, terekeler.

Tereke
(Terike) Ölen bir kimsenin bıraktığı malların hepsi.

Terekküb
Birleşmek. Karışmak. İmtizac etmek. * Bir şeyin birkaç parçadan meydana gelmesi.

Terekkün
(Rükn. den) Rükünleşme, erkân sırasına geçme, erkândan olma. * Mânen kuvvet bulma.

Teremmu'
Deprenmek.

Teremmüd
Yanıp kül olmak.

Teremmül
Dul kalma. (Kadının) kocası ölme.

Teremrüm
Bir şey söyleyecekmiş gibi yapıp, söylemeyip kalma.

Terennüh
(C.: Terennühât) Sarhoşluktan veya başka bir sebepten dolayı sendeliyerek yürüme.

Terennüm
Güzel güzel anlatma. * Yavaş ve güzel sesle şarkı söyleme. * Ötmek. Musikîleşmek.

Terennümsâz
f. Terennüm eden, şarkı söyleyen.

Terennümât
(Terennüm. C.) Terennümler. Güzel güzel anlatmalar. * Şarkı söylemeler. Ötmeler, musikîler.

Teres
t. Pezevenk manâsına gelen bir hakaret sözüdür. Hakaret için kullanılır.

Teressüb
Dibe çökmek. Tortulanmak, ayrılmak. Durulmak. Süzülmek.

Teressül
Acelesiz olmak, yavaş yavaş yapmak. * Harflerin mâhreclerine ve medlerine riâyet etme.

Teressüm
Resmedilme, resimlenme. * Bir şeyin geriye kalan nişâne ve eserlerine bakma. * Tedkik ve teemmül eylemek.

Terettüb
Sıralanmak. * Gerekmek. Lâzım gelmek. Netice olarak çıkmak. * Bir yerde aslâ kımıldamak, bir vecih üzere sâbit ve pâyidar olup durmak. * Zuhura gelmek. * Muayen sebeblerin, muayyen ve mukannen olan neticeler vermesi.

Terettül
Zâhir olmak, görünmek.

Terettüm
Bir şeyi unutturmamak için parmağa iplik bağlama.

Terevvi
Tefekkür etmek, düşünmek.

Terevvu'
Korkma.

Terevvuh
Bir şeyden koku alma. * Mütegayyer olmak, rengi ve tadı değişmek.

Tereyy
Açık olmak.

Tereyyüb
Cem'olmak, toplanmak, birikmek.

Terezzün
Vakar gösterme.

Tereşşuh
(C.: Tereşşuhât) Terlemek, sızmak. Sızıntı. Sızıntı meydana çıkmak.

Tereşşuhât
(Tereşşuh. C.) Terlemeler, sızmalar, sızıntı yapmalar. * Kulaktan gelme haberler.

Tereşşüf
Suyu emme.

Tereşşüş
Su saçılmak. * Islanmak.

Terfend
(Terfende) f. Turfanda. Mevsiminden önce yetiştirilmiş meyve veya sebze.

Terfi'
Yükselme. Yukarı kaldırma. İ'lâ etme. * Talebenin sınıf geçmesi. * Rütbe alma. Rütbe verme.

Terfian
Rütbesi yükseltilerek, rütbe alarak, terfi ederek.

Terfie
Dirlik düzenlik temennisinde bulunma. * Sevindirme.

Terfih
"Evlenen kimseye ""Allah hüsn-ü imtizac eylemek nasibetsin"" diye duâ etmek."

Terfik
(Refik. den) Birinin yanına katma. Arkadaş etme.

Terfikan
Birinin yanına katarak. Arkadaş ederek.

Terfil
Ta'zim. * Uzatma.

Terfiye
Sevindirmek. * Rahat etmek.

Terfiât
(Terfi'. C.) Terfiler. Rütbe vermeler. Rütbe almalar. * Yukarı kaldırmalar, yükseltmeler.

Terfiş
Görmek.

Tergib
Şevklendirme, ümidlendirme. Rağbet verdirme. İsteklendirme.

Tergim
Yere sürtme. * Zelil etmek, hor ve hakir etmek. Rezil, kepaze etmek.

Tergim-i enf
Burnunu yere sürtme.

Tergis
Mal çoğaltmak.

Terhib
Korkutmak. Fazla korkutmak.

Terhibat
(Terhib. C.) Hal ve hatır sormalar.

Terhiben
Korkutmak suretiyle, korkutarak.

Terhibât
(Tehrib. C.) Çok korkutmalar.

Terhik
Misafiri çoğaltmak.

Terhil
Göç ettirme, göçtürme, nakletme.

Terhim
Yumuşatmak.

Terhin
Rehin verme. Emanet bırakma.

Terhine
f. Tarhana.

Terhis
Askeri sivil, serbest hayata geçirmek. İzin ve ruhsat vermek. Serbest bırakmak.

Terhisât
(Terhis. C.) Terhisler.

Terhuk
Yıldıramak, parıldamak. * Sallanmak. * Tekebbürlük etmek, gururlanmak.

Teri'
Garip kişi.

Teribe
Parmak ucu. * Bir ot cinsi.

Terid
Yağla ıslanmış ekmek.

Terik
Muharebe vaktinde başa giyilen miğfer.

Terike
(C.: Terâyik) Evlenmeyip evde kalmış olan kız. * Deve kuşunun yabana bıraktığı yumurta.

Terim
"Fransızca olan ""Terme"" kelimesinden uydurulmuştur. ""Istılah"" veya ""tabir"" yerinde kullanılır."

Terk
Bırakma, salıverme, vazgeçme. * Boşama. Bakmama. İhmal etme.

Terk-i edeb
Saygısızlık, edebsizlik, hürmetsizlik.

Terk-i evtan
Vatanlarından ayrılma, vatanlarını terk etme.

Terk-i hayat
Ölme. * Ölüm, vefât.

Terk-i mâsivâ
Allah'tan gayrısını terk etmek. Allah rızası olmayan işlerden, fâni ve fena dünya işlerinden vazgeçip Allah rızasına yönelmek. Kalbinde Allah sevgisi ve muhabbetinden daha ileri bir sevgi bırakmamak.

Terk-i terk
Ucbe ve fahre girmemek için terkettiklerini de düşünmemek.(Der tarîk-i Nakşbendî lâzım âmed çâr terk: Terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk. M.)

Terkend(e)
f. Yalan, hile, kizb.

Terkeş
f. Ok mahfazası, ok kuburu, sadak.

Terki'
(Rık'a. dan) Yamama. Yama yapma. Yama vurma.

Terkib
"Birkaç şeyin beraber olması. Birkaç şeyin karıştırılması ile meydana getirilmek. * Birbirine karıştırılmış maddeler. * Gr: Terkib-i nâkıs ve terkib-i tam olarak iki kısma ayrılır. Terkib-i nâkıs: Cümle kadar olmayan terkiblerdir. Terkib-i tam ise; bir cümleden ibarettir. Birbirine eklenen kelimelere terkib denir. Bunlar bir ismin veya sıfatın benzerleri arasında belirtilmesi için başına getirilen isim veya sıfatla birlikte meydana gelir. Meselâ: Bahçenin duvarı. Kırmızı çiçek... Bu cümleden birincisine ""isim terkibi"" veya ""terkib-i izâfi"" denir. İkincisine ""Sıfat terkibi"" veya ""terkib-i tavsifî"" denir. (Bak: Muzaf)"

Terkib-i bend
Edb: Birkaç bendden meydana getirilmiş manzumenin hususan gazel şekli olup müteaddit manzumeler birer beytle birbirine bağlanmıştır. (Bak: Terci'-i bend)

Terkib-i kıyas
Bir davayı isbat için delil arayıp bulma usulü.

Terkib-i mezcî
"İki veya daha fazla kelimeden meydana gelen ve bir isme delâlet eden isim. "" Baalbek, Kırıkkale, Tahtakurusu"" kelimelerinde olduğu gibi."

Terkibat
(Terkib. C.) Terkipler. Birkaç şeyin karıştırılmasıyla meydana gelen şeyler.

Terkibat-ı nisbet-i hafiye
Gizli düşünce ve tasavvurlardan meydana gelen terkibler.

Terkih
İşi salâha getirmek.

Terkik
İnce ve nazikâne sesle anlatma, mânası kinaye yollu olma. * Tecvidde: Harfi ince okumak. * Bir kimseyi köle veya cariye etme. * Yumuşatma. * İnceltme. (Bak: Murakkik)

Terkil
Ayağıyla veya tırnağıyla vurmak.

Terkim
Rakamlamak, rakam koymak. * Nişan eylemek. * Yazma. * Yarma.

Terkin
Boyama, yazma. * Bozulma, bozma. Çizme, silme.

Terkin-i kayd
Kaydını silme, defterden çıkarma.

Terkis
(Raks. dan) Oynatma, raksettirme. * Döndürmek.

Terkiz
(Rekz. den) Dikme. Mıhlama, saplama.

Terkiş
(C.: Terkişât) Edb: Kelimeyi güzelleştirme, kelimeyi süsleme. * Nakışlama, süsleme.

Terkıye
Yüce etmek. Yükseltmek.

Terliye
Akılsız yapmak.

Termid
Gül renkli olmak. * Gül etmek. * Bir nesneyi gül içinde bırakmak.

Termik
Fr. Sıcaklıkla alâkalı. Hararetle ilgili.

Termil
Kana boyamak. * Kan gibi kırmızı yapmak.

Termim
(C.: Termimât) Onarma, tamir etme. * Kırık kemikleri iyi etme.

Termos
yun. İçine konulan sıvının sıcaklık veya soğukluğunu uzun müddet muhafaza edebilen kap.

Ternik
Bir nesneye bakıp durmak. * Gözün zayıflaması.

Ternin
Öttürmek.

Terr
Vurmak. * Kesmek. * Uzak olmak.

Terras
Kalkan kullanan. Kalkancı.

Ters
f. Korku.

Tersa
(C.: Tersâyâ) Hristiyan. İsevi.

Tersabeçe
(C.: Tersabecegân) f. Hristiyan çocuğu.

Tersan
f. Korkak, korkan.

Tersane
f. Gemi yapılan ve tamir edilen yer.

Tersayan
(Tersâ. C.) Hristiyanlar. İseviler.

Tersengiz
(Ters-engiz) f. Korkutan, korku veren.

Tersi'
Oymacılık. * Mücevherler takarak süslemek. * Edb: Bir beyti teşkil eden mısralar ile bir fıkrayı terkib eden cümlelerdeki lâfızları vezin ve kafiye itibari ile birbirine uygun olarak tertib etmektir. Külfetli ve gayr-ı tabii bir usuldür. Meselâ: Merhum Namık Kemâlin:Ecza-i beşer câlib-i te'cil-i fenadır.İbka-yı eser mucib-i tahsil-i bekadır. beyti tersi'ye misaldir.

Tersib
Tortulaştırma, tortu halinde biriktirme. Tortusunu durultma.

Tersil
Secisiz nesir yapmak. (Bak: Tertil)

Tersim
Resmini çizmek. Resmedilmek. Resmini yapmak.

Tersimî
Resimle alâkalı ve resme dair. Grafik.

Tersin
Süzmek.

Tersnak
f. Korkak, korkan.

Tertere
Depretmek, harekete getirmek, tahrik etmek.

Tertib
(C.: Tertibât) Tanzim etme. Dizme, sıralama, düzene koymak. * Tedarik edip hazır ve müheyya kılmak. * Bir şeyi bir yere sabit ve pâyidar kılmak. * Mertebelere göre davranmak. * Hile ile aldatma.

Tertib-i mukaddemât
Bir neticenin meydana gelmesi için lâzım olan sebeplerin sıralarına göre tertib edilmesi. Bir neticeye varılması için sırasıyla riayet edilmesi icab eden sebebler.

Tertibkerde
f. Düzenlenmiş, sıraya konmuş, tertib edilmiş.

Tertibsâz
f. Düzenleyen, sıraya koyan, tertib eden.

Tertibât
(Tertib. C.) Düzen, düzenleme. * Karşılayıcı hazırlıklar.

Tertibât-ı mukaddeme
Başlangıçtaki sıralamalar, tertib ve düzenler.

Tertil
Saçı yağlamak. * Tartmak, ölçmek.

Tervib
Sütü yoğurt yapmak. * Sütün yoğurt olması.

Tervic
Revaç vermek. Değerini arttırmak. * Müsait karşılamak. Kabul ettirip, geçerli kılmak.

Tervie
Evmeyip tefekkür etmek. Acele etmeyip düşünmek.

Tervih
(C.: Tervihât) Râyiha verme. Kokutma. Kokusunu artırma. * Rahatlandırma.

Terviha
(C.: Teravih) Teravih namazının her dört rekatı. * Teravih namazının her dördünden sonra oturmak.

Tervik
Durultma, süzme, saflaştırma.

Tervil
Yağlı ekmek. * Ekmeği yağ ile ovmak.

Terviye
Su verme, sulama, suya kandırma. * İyiden iyiye ve derin derin düşünme.

Terviz
Bir yeri çayır çimen yapmak.

Terye
Az gizli. * Kadınların hayızdan arınıp guslettikten sonra sarılık ve bulantıdan gördüğü nesneler.

Terzik
Rızık verme, besleme. Rızık için verip yedirme. Nasibdâr kılmak.

Terzil
Rezil etme. İtibarını kırma.

Terziz
Kâğıda nişan ve alâmet etmek, işaret koymak.

Terör
Fr. Yıldırma, tedhiş, korkutma. Anarşi.

Terşif
Yudumlama. Yudum yudum içme.

Terşih
(C.: Terşihât) Süzme, sızdırma. * Besleyip eğitme, terbiye etme. * Edb: Sözü özlü söyleme. * Tezyin etmek, süslemek.

Terşiş
(Reşş. den) Saçma, serpme.

Tes'id
Tebrik etme, saadetlendirme. * Sevinç ve sürur ile bayram yapma.

Tes'ir
(Sa'r. dan) Ateşi yakıp alevlendirme. * Kıymet ve değer koyma. Narh koyma.

Tesa'su
Çok yaşlanmak. * Artık gün geçirmek. * Bir nesnenin ekserisinin geçmesi.

Tesabuhât
(Tesâhub. C.) Korumalar, sâhib olmalar. * Arkadaşlıklar.

Tesabuk
Yarış etme. Müsabaka.

Tesabür
Bir şeyi sürekli olarak yapmak. Bir şeye devam üzere çalışma.

Tesacül
Fahirlenmek gururlanmak, kibirlenmek, tefahur.

Tesadüf
Rastgelme. Bir şey kendiliğinden olma. Tedbirsiz meydana gelme. (Bak: Delil-i inayet)

Tesadüfen
Tesadüf olarak, rastgele.

Tesadüfî
Rastgele. Tesadüf olarak. Tedbirsiz meydana gelmek suretiyle.

Tesadüm
Vuruşma. Şiddetle çarpışma.

Tesadüm-ü efkâr
"Fikirlerin çarpışması. Münazara.(Hak namına, hakikat hesabına olan tesadüm-ü efkâr ise: Maksadda ve esasta ittifak ile beraber, vesâilde ihtilâf eder. Hakikatın her köşesini izhar edip, hakka ve hakikata hizmet eder. Fakat tarafgirane ve garazkârane firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfuruşluk, şöhretperverâne bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan ""bârika-i hakikat"" değil, belki fitne ateşleri çıkıyor. Çünkü maksadda ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının küre-i arzda dahi nokta-i telâkisi bulunmaz. Hak nâmına olmadığı için, nihayetsiz müfritane gider. Kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. Hâl-i âlem buna şahittir. M.)"

Tesaffuh
Safha safha nazar etme. Bir bir bakma, teemmül etme.

Tesafuh
Elele tutuşma.

Tesafün
Lâzım olmak, icab etmek.

Tesagur
Küçük görünme, küçülme.

Tesahhub
Nazlanmak.

Tesahhun
(C.: Tesahhunât) Isınma, kızma.

Tesahhur
Seher vaktinde kalkmak. * Sahur yemek.

Tesahsu'
Döndürmek.

Tesahub
Sahip çıkma, benimseme. * Koruma. * Arkadaşlık etme.

Tesahül
Yumuşak davranma. Rıfk ve mülâyemetle tatlı muamele etme. * Gaflet ve ihmal etme.

Tesakku'
Bir bâtıl nesneyi çekişmek.

Tesakkub
(C.: Tesakkubât) (Sakb. dan) Delme, delinme. * Zâhir olmak, görünmek. * Parlamak, ruşen olmak.

Tesakkuf
Zafer bulmak.

Tesakul
Ağırdan alma, oyalanma, tembellik etme.

Tesakut
Birbiri ardınca düşmek. Birbirini düşürmek. Düşüşmek.

Tesakutan
Ardı ardına düşerek. Karşılıklı düşürmek suretiyle.

Tesakür
Sarhoş olmak.

Tesallüb
(Bak: Tasallüb)

Tesaluh
Sağır gibi görünme.

Tesalüf
(Self. den) İki kadın birbiriyle elti veya iki erkek birbiriyle bacanak olma.

Tesalüm
Sulh edişmek, barışmak.

Tesamu'
İşitmek. Bir sözü birbirinden duymak.

Tesamuh
Hoş görme. Hoş görürlük. Birbirine kolaylık gösterme. Kayıtsız olma. Gaflet etmek. * İhmal etmek.

Tesamuhat
(Tesâmuh. C.) Hoş görmeler, müsâmahalar. * Dikkatsiz ve kayıtsız davranmalar.

Tesamum
Sağır görünme. * Sağırlaşma.

Tesanif
(Tasnif. C.) Eserler, kitaplar.

Tesanüd
Karşılıklı yardımlaşma. Birbirine istinad etme.

Tesaru'
Güreşme. Birbiriyle güreş etme.

Tesaruf
Emir ve hükmetme.

Tesatül
Ulaşmak, varmak.

Tesaud
(C.: Tesâudât) (Suud. dan) Yukarı çıkma.

Tesauf
Muvâfakat etmek, uymak, anlaşmak.

Tesavi
İki şeyin birbirine denk olması. Birbirine müsavi ve misil olmak. İki taraf da aynı ve bir derecede bulunmak (Tesâvi-i tarafeyn de denir.)

Tesavi-i kuvâ
Kuvvetlerin müsaviliği, eşitliği.

Tesavir
(Tasvir. C.) Tasvirler.

Tesavüb
Esnemek. * Gafil olmak, gaflette bulunmak.

Tesavük
Yürek zayıflığından eğilip sendelemek.

Tesavüm
Alış-verişte birbirine mukavele yapmak, anlaşmak.

Tesavüt
(Ot) katı olmak.

Tesayüf
(Seyf. den) Kılıçla vuruşma.

Tesayül
Suyun revân olup akması.

Tesayür
Bir uğurdan gitmek.

Tesaüb
Esneme. * Gaflette bulunma. Boş bulunma.

Tesaül
Birbirine sual etme, soru sormak.

Tesbi'
(Seb'. den) Yediye çıkarma, yedileme. * Bir şeyi yedi parça yapma.

Tesbian
Yediye ayırmak suretiyle, yediye ayırarak.

Tesbid
Kıl yolmak. * Yağlanmayı terk etmek.

Tesbih
Sübhânallah demek. Cenab-ı Hakk'ı (C.C.) şânına lâyık ifadelerle yâdetmek. Yâni: Allah'ın zâtında, sıfâtında ve ef'âlinde cemi' nekaisten münezzeh olduğunu ifade etmektir. (Bak: Sübhan)

Tesbihat
(Tesbih. C.) Cenab-ı Hakk'ı (C.C.) sıfatına lâyık ifadelerle yâdetmeler.

Tesbihfeşan
f. Çok çok tesbihat yapan, tesbihat ifade eden.

Tesbihhan
f. Tesbih eden, tesbih okuyan.

Tesbik
(C.: Tesbikat) (Sebk. den) Eritip kalıba dökme.

Tesbil
(Sebil. den) Bir şeyi Allah rızası için vakfetme, Allah yoluna bağlama. * Yolcu etme, yola çıkarma. * Yol gösterme. * Kesme.

Tesbit
Sağlam olarak yerleştirme. Yerinden kımıldayamaz hâle getirme. * Bir şeyin aslını kat'i olarak bulma.

Tesci'
Edb: Nesirde kafiye kullanmak. Cümleleri kafiyelendirmek.

Tescif
Bir şeyi örtme.

Tescih
(Eşek) dişiyle bir yerini tutup ısırmak.

Tescil
Sicile geçirme, deftere kaydetme. * Sağlamlaştırma.

Tescilât
(Tescil. C.) Kütüğe geçirmeler, sicile geçirmeler.

Tescin
(Sicn. den) Hapsetme, zindana koyma.

Tescir
Tennur yakmak. * Denizi kurutmak. * Boşaltmak ve doldurmak. * Ağlayarak çağırmak.

Tesciye
(Seciye. den) Üstün ahlâk kazandırma. * Bir nesneyi örtmek.

Tesdid
(Sedd. den) Hayırlı işe doğru yöneltme. * Doğrultma, doğrultulma.

Tesdis
(C.: Tesdisât) (Süds. den) Gazelin her beytine dörder mısra ilâve ile onu müseddes (altı mısralı) hâline getirmek.

Tesdiye
Çulhaların bez çözmeleri.

Tese'sü'
Korkmak.

Tese'ül
(Sual. den) Dilenme, dilencilik etme.

Tesebbüb
(Sebeb. den) Sebeb olmak.

Tesebbüben
Sebep olma suretiyle.

Tesebbüt
Rahatlık. * Sâkin olmak.

Teseccu'
Kuşların cıvıltıları. * Seci' yapmalar.

Teseccüd
(Secde. den) (C.: Teseccüdât) Secde etme, secdeye kapanma.

Teseffüh
Sefihleşme. * Mütegayyer olmak, değişmek. * Akılsızlık etmek.

Teseffül
Örtme. * Aşağı sarkma. * Bayağılaşma, aşağılaşma.

Tesefsüf
Yaramaz olmak.

Tesehhub
Bulutlanma.

Tesehhur
Sahur yemeği yeme. (Bak: Sahur)

Tesehhurkâr
Maskara.

Tesehhüd
Uyanıklık.

Tesehhür
(Sehr. den) Gece uyumayıp uyanık kalma.

Tesekkün
(Sükûn. dan) Yatışma, sükûn bulma. * Miskin ve fakir olma.

Tesekkün-i derya
Denizin sâkinleşmesi.

Tesekkün-i niza'
Kavganın yatışması.TESEKKÜR : Sarhoş olma. * Şeker hastalığı. * Şeker hastalığına tutulma.

Teselli
Avunma. Kederli ve gamlı olan bir kimseyi söz ve nasihatle ferahlandırma.

Teselli-pezir
f. Avutulabilir, avundurulabilir.

Teselli-yâb
f. Avunan, avutulan, teselli bulan.

Teselli-âmiz
Teselli verici, avutucu, avundurucu.

Tesellu'
Ahmak olmak.

Teselluh
(Silâh. dan) Silâhlanma, silâh kuşanma.

Teselluk
Yüksek yere, duvar üstüne çıkma. * Sırt üstü uyuma.

Tesellüb
Soyunma. * Kocası ölen kadının, zinetli elbisesini çıkarıp, matem elbisesini giymesi. (Bu iyi bir âdet değildir.)

Tesellül
İnsanlar içinden sıyrılıp çıkma. * Verem hastalığına yakalanma.

Tesellüm
Teslim edilen şeyi tekrar teslim alma. * Verilen bir şeyi alıp kaydetme. * Teslim olma. * İslâm olma.

Teselsül
Zincirleme. Zincir gibi birbirine bitişik kısımlar olma. Silsile peyda etme. * Ulaştırma. * Man: (Bak: Delil-i ihtira)

Teselsül-ü ilel
İlletlerin zincirleme devam etmesi. Sebeblerin teselsülü.

Teselsülât
(Teselsül. C.) Zincirlemeler. Zincirleme gitmeler.

Tesemmi
Bir şahsa veya kabileye müntesib olma. * Bir isimle isimlenme.

Tesemmuh
Cömertlik etmek.

Tesemmüm
Zehirlenmek.

Tesemmümât
(Tesemmüm. C.) Zehirlenmeler.

Tesemmün
(Semen. den) şişmanlama, semirme.

Tesenbül
Sümbülleşme, sümbül verme.

Tesenni
İki kat olma, eğilip bükülme.

Tesennüh
Küflenme.

Tesennüm
Ufak olmak. * Yerden iki üç karış yüksek olmak. * Hörgüç üstüne binmek.

Tesennün
Halinden dönmek. * Üzerinden yıl geçmek. * Yaşlı olmak, yaşlanmak, ihtiyarlamak. * (Sinn. den) Diş çıkarma.

Teserbül
Gömlek giymek.

Teserri
Cariye alma, odalık edinme.

Teserru'
(Sür'at. den) Koşma. Çabuk davranma.

Teserrut
Yutmak.

Teservül
Don giymek.

Tesettür
"Kapanıp gizlenme. Örtünme. * Fık: Kadınların ve erkeklerin başkasına, nâmahremlere vücutlarının haram kısımlarını örtüp göstermemeleri.(Kur'an merhameten, kadınların hürmetini muhafaza için haya perdesini takmasını emreder. Tâ hevesat-ı rezilenin ayağı altında o şefkat madenleri zillet çekmesinler. Alet-i hevesat, ehemmiyetsiz bir meta hükmüne geçmesinler. Medeniyet ise, kadınları yuvalarından çıkarıp, perdelerini yırtıp, beşeri de baştan çıkarmıştır. Halbuki aile hayatı, kadın - erkek mabeyninde mütekabil hürmet ve muhabbetle devam eder. Halbuki, açık - saçıklık, samimi hürmet ve muhabbeti izale edip ailevi hayatı zehirlemiştir. Hususan suretperestlik, ahlâkı fena halde sarstığı ve sukut-u ruha sebebiyet verdiği şununla anlaşılır: Nasılki, merhume ve rahmete muhtaç bir güzel kadın cenazesine nazar-ı şehvet ve hevesle bakmak, ne kadar ahlâkı tahrip eder. Öyle de: Ölmüş kadınların suretlerine veyahut sağ kadınların küçük cenazeleri hükmünde olan suretlerine hevesperverane bakmak, derinden derine hissiyat-ı ulviye-i insaniyeyi sarsar, tahrip eder. S.)(Hem tefahhuş ve tefessüh etmeyen bir güzel kadın, nâzik ve seri'-üt teessür olduğundan; maddeten te'siri tecrübe edilen, belki semlendiren pis nazarlardan elbette sıkılır. Hatta iştiyoruz, açık saçıklık yeri olan Avrupa'da çok kadınlar, bu dikkat-ı nazardan sıkılarak ""Bu alçaklar bizi göz hapsine alıp sıkıyorlar"" diye polislere şekva ediyorlar. Demek medeniyetin ref'-i tesettürü, hilâf-ı fıtrattır. Kur'ân'ın tesettür emri fıtri olmakla beraber; o maden-i şefkat ve kıymettar birer refika-i ebediyye olabilen kadınları tesettür ile sukuttan, zilletten ve mânevi esaretten ve sefâletten kurtarıyor. L.)(Her müslüman için avret mahallerini örtecek, kendisini sıcaktan, soğuktan koruyacak miktar elbise giymek farzdır. Bu elbisenin etekleri, erkeklerde bacakların yarısına kadar; kadınlarda ayakların yüzlerine kadar uzamalıdır. Kolları da parmak uçlarına kadar uzun bulunmalıdır. B.İ.İ.)(İhticab ve mesturiyetin ""yani, perdelenme ve örtünmenin"" nev'i ikidir. Biri: hane içinde ihticabdır ki, kadın kısmı evi içinde zevcinin ve mahremlerinin gayriye muhalit (Yani beraber ve birarada) olmamak ve görünmemektir. Diğeri: Hane dışında ihticabdır ki, kimseye görünmemek üzere yüzünü ve başdan aşağıya kadar bütün endamını (vücudunu) ve hatta libasını (yani: Evde giydiği elbisesini) örtmek ve gizlemektir. Bunun zıddına tekeşşüf (açılma) ve bunun da ifratına tebezzül (yani, ayak altına düşmüş ve herkesin oyuncağı olmuş derecede kıymetsiz ve mübtezel olmak) tabir olunur.Kadınlar tekeşşüfden ve tebezzülden ve ricalin (erkeklerin) iştahlı gözlerine, dar örtülerle arz-ı endam etmekten memnu'durlar. Yüzlerini ve ellerini hatta ayaklarını, namazda açık bulundurabilirler. Velâkin zaruret olmadıkça mahrem olmayana bunları (yani; yüzlerini, ellerini ve ayaklarını) dahi gösteremezler. Sokakta yüz açmak ve libasın (yani, evde giydiği elbisenin) kolunu veya eteğini örtüden (yani cilbabdan ve çarşaftan) çıkarmak, şeriatın emrine muhaliftir. İhticab (tam örtünmek) emr-i Kur'anîdir. Onda (örtünmede) tehavünün (yani, örtünmede lâkaydlık ile hassasiyet göstermemenin) vebali büyüktür. Yüz mahrem değildir tâbiri, salât (namaz) hakkında olmaktan gayride galattır. (yani: Yüz, namaz dışında mahremdir, örtülmelidir.)Sure-i Celile-i Ahzab ile inen hicab (örtünme) âyetinde: Açık-saçıklık, nehiy (haram) ve kadınlar erkekle ihtilattan (karışık bulunmaktan) men' olunarak örtü altında siyanet kılındılar. (yani, muhafaza altına alındılar.) Ziynetlerinden mâdud olan libasları (yani, süs eşyası kabul edilen evde giydikleri elbiseleri) dahi erkeklerden örtünmeye mecbur olarak (yani: Kadınlara emredilerek) bürgü ve çarşaf içinde bulundular ve yüzlerine peçe çekip yalnız gözlerini açık bulundurdular.) (Ni'met-ül İslâm'dan)(Kızlar ve kadınlar baştan aşağıya kadar örtündükten başka, yürürken de edeb-i vakar ile yürüsünler. Örtüp gizledikleri sun'î veya hılkî zinetleri bilinsin diye bacak oynatıp, ayak çalmasınlar. Çapkın yürüyüşle nazar-ı dikkati celbetmesinler.) (Elmalılı Tefsiri, Sure: 24, Ayet : 31)(Tesettür etmeyip de bütün güzellik ve süspüsleriyle kendini yabancı gözlere vaz' ve teşhir eden bir kadın tabiîdir ki; istiklâl ve hürriyetini ve vakar ve izzetini muhafaza edemez. O.S.) (Bak: Avret)"

Tesettür-ü nisvan
Kadınların örtünmesi.

Tesevvi
Düzeltme, tesviye etme, düzleme.

Tesevvüb
(Sevâb. dan) Sevap kazanma, sevaplanma. * Farz olan namazdan sonra nâfile namaz kılma.

Tesevvük
Misvak yapmak.

Tesevvül
Galip olmak, yenmek.

Tesevvür
Yüksekten aşağı inmek.

Teseyyüb
(Seyyib. den) (Kadın) dul kalma.

Teseyyüd
Yükseltme. * Sağlam olma.

Tesfi'
Sıcağın, insanın yüzünü yakması.

Tesfid
Kebap yapmak için eti şişe dizme.

Tesfif
Dövüp ezme, toz haline getirme.

Tesfih
(Sefahet. den) Sefih görme, sefih sayma. Akılsız, müsrif ve eğlenceye düşkün addetmek.

Tesfil
(C.: Tesfilât) (Süfl. den). Aşağılaştırma, sefilleştirme, bayağılaştırma.

Tesfir
(Sefer. den) Yolcu etme, yola çıkarma, sefere gönderme.

Teshik
Ezme, dövme, döğerek ezme.

Teshil
(C.: Teshilât) Kolaylaştırma. Zorluğa âit şeyleri kaldırma.

Teshilat
(Teshil. C.) Kolaylıklar.

Teshilen
Kolay olmak üzere.

Teshim
Nakışlı etmek, nakışlamak.

Teshin
Isıtmak, soğukluğunu gidermek.

Teshinât
(Teshin. C.) Isıtmalar, kızdırmalar.

Teshir
Zaptetme, hâkim olma, zorla ele geçirme. * İtaat ettirme. * Hakir ve zelil etmek.

Teskib
(Sakb. dan) Delik açma, delme.

Teskif
Düzeltip ve doğrultup beraber etmek. Eşitlendirmek.

Teskil
(Sakl. dan) Ağırlaştırma. Ağırlığını artırma.

Teskim
(Sakm. dan) Hasta etme. * Bozuk ve yanlış sayma.

Teskin
Rahatlandırma. Yatıştırma. Sükunet verme. Şiddet, hiddet ve ıztırabını izale etme. * Gr: Bir harfi sâkin okuma.

Teskir
(Sekr. den) Sarhoş etme. * Gözü kamaştırıp görmesini zayıflatmak.

Teskit
(Sükût. dan) Susturma. Sükût ettirme.

Teskıye
(Saky. dan) Su verme. * Sulama.

Tesli'
Yarmak.

Teslib
Soyunmak. * Gammazlık. * Erkeği ölen kadının, keder esvâbı giymesi.

Teslif
Kahvaltı etme. * Takdim etmek. * Bir nesnenin fiyatını evvelden vermek.

Teslih
(Selh. den) Derisini yüzüp çıkarma.

Teslihât-ı askeriye
Askerin silâhlandırılması.

Teslil
(Sell. den) Sıyırıp çekme. * Verem etme.

Teslim
Diş diş etme. Merdiven haline getirme, ayak ayak düzme.

Teslim-i can
Ölme.

Teslim-i ruh
Ölme. Ruhu teslim etme.

Teslim-kerde
f. Teslim edilmiş olan.

Teslimat
(Teslim. C.) Bir hesap üzerine yapılan ödemeler.

Teslimiyet
Kendini Allah'a veya başka birinin iradesine terketmek, boyun eğmek.

Teslis
"Üçleme. Hristiyanların sonradan uydurdukları ve dinlerinin esasında olmayan bir akidedir ki; bazılarının hâşâ, Cenab-ı Hakk Üçdür, bazıları da Üçü birdir diyerek, Allah'a şerik ve ortak tanımaları. Cenab-ı Hakk'ı Üç Unsurdur diye tevehhüm etmeleri. (Ekanim-i selâse de denir.)"

Teslit
Havâle etmek. (Bak: Taslit)

Tesliye
Avutma, teselli etme.

Tesliye-i hâtır
Gönül alınma.

Tesliyet
Avutma, teselli verme.

Tesliyet-bahş
f. Avutucu, teselli verici.

Tesliyet-kâr
f. Avutucu, teselli verici.

Tesmi'
(C.: Tesmiât) (Sem'. den) İşittirme, duyurma.

Tesmia
Halka ibadetini ve amelini işittirme, duyurma.

Tesmiat
(Tesmi. C.) İşittirmeler, duyurmalar.

Tesmid
Yere ters ve kül dökmek.

Tesmih
Yab yab gitmek. * Süngü ağacını yontup düzeltmek.

Tesmim
Zehirleme.

Tesmimen
Zehirleyerek.

Tesmin
(Sümn. den) Sekizleme. Sekize bölme. Sekize çıkarma. * Bir şeye kıymet biçme.

Tesmir
(Semer. den) İktisad ederek malın çoğalması. * Ağaçların çiçeklerini döküp yemiş bağlaması.

Tesmit
"Aksıran kimselere: ""Yerhamükâllah: Allah sana merhamet etsin"" demek."

Tesmiye
İsimlendirme. Ad verme. * Besmele çekme.

Tesnid
Dayak vurmak.

Tesnim
Hörgüçleyerek yukarı yükseltmek, terfi etmek mânasına masdar olup, yükseklik mânasıyla Cennet çeşmelerinden bir çeşmenin ismidir. İbn-i Abbas'tan rivayet edildiğine göre Cennet meşrubatının en yükseğidir. (E.T.)

Tesniye
Bir şeyi kolaylaştırma.

Tesri'
Hızlandırma. Sür'atlendirme. Acele ettirme.

Tesrian
Hızlandırarak. Çabuklaştırmak için.

Tesrib
Esasen işkembeden içyağını ayırmak demek olup, mecâzen: Tekdir ve muaheze mânasına kullanılır. * Darılma. Ayıplama. * Başa kakma.

Tesric
Kandil yakmak. * Güzelleştirmek. * Hayvanı eyerleme. Hayvana eyer vurma.

Tesrid
Sahtiyan dikmek. * Kırba dikmek.

Tesrih
Talâk. Boşanma, ayrılma. * Halâs etme, kurtarma. * Bırakma, salıverme. * Kıl tarama. * Asan etme, kolaylaştırma.

Tesrih-i lihye
Sakal bırakma.

Tesrik
(Sirkat. den) (C.: Tesrikat) Bir kimseye hırsız deme.

Tesrir
(C.: Tesrirât) (Sürur. dan) Sevindirme.

Tesriye
Gam ve kederi bırakma. Kederi yok etme.

Tesriât
(Tesri'. C.) Çabuklaştırmalar, hızlandırmalar.

Testih
Yün ve pamuk tepmek.

Testir
Gizleme, saklama, setretme, örtme.

Tesvib
Sevab vermek demektir. Sevab da ceza gibi, hayır veya şer herhangi bir şeyin karşılığıdır. Sevab, hayırda meşhur olmuştur. Lisanımızda da ceza, şerde kullanılmıştır. (E.T.)

Tesvid
Karartma. Yazı ile karalama. Yazmak, müsvedde yapmak.

Tesvif
(Sevf. den) (C.: Tesvifât) Sebepsiz olarak atlatma, geciktirme.

Tesvig
Cevaz verme. * Kolaylaştırma. * Tecavüz etmek, haddini aşmak.

Tesvik
(Sevk. den) Sürme, ileri gütme.

Tesvil
(C.: Tesvilât) Kötü bir şeyi güzel göstererek aldatma. * Tezyin etmek, süslemek.

Tesvim
Davarı otlamaya salmak. * İşaretlemek, nişan etmek. * Dağlamak.

Tesvir
Toz kaldırma. * Derin ve gizli mânayı araştırma.

Tesvis
Buğdaya bit düşmek.

Tesvit
Karıştırmak.

Tesviye
Seviyelendirme. Düzleme. Beraber etme. İki şeyi müsavi etme. * Bir neticeye bağlama.

Tesviye-i deyn
Borç ödeme.

Tesviye-i umûr
İşlerin görülüp neticelendirilmesi.

Tesyar
Gönderme, gönderilme. (Eşya hakkında) (Tisyâr şekli yanlıştır)

Tesyil
Akıtma. Akıtılma. Sel gibi akıtılma.

Tesyir
(Seyr. den) (C: Tesyirât) Gönderme, yollama. Seyrettirme. * Sürmek. * Bezi yol yol alaca edip dokumak.

Teta'um
(Ta'm. dan) Tatma, tadına bakma.

Tetabbub
(Tıbb. dan) Hekim olmadığı hâlde hekimlik yapma.

Tetabu'
Fasılasız birbiri ardından gelmek. Aralıksız birbirini takib etmek.

Tetabu-u izafat
Bir çok kelimenin birbirine muzaf ve muzafün ileyh olması. Zincirleme isim takımı. (İhtizazat-ı esvat-ı beşeriye misalinde olduğu gibi.)

Tetabuk
Birbirine uygun ve muvafık olmak. Uymak. Birşeye uygun düşmek.

Tetafful
(Tufl. dan) Dalkavukluk.

Tetahhul
Tıb: Dalak şişmesi.

Tetahhur
Temizlenme. * Günah işlemekten uzaklaşma.

Tetahhurât
(Tetahhur. C.) Temizlenmeler.

Tetallu'
Boynunu uzatarak başını kaldırma.

Tetavvu'
(Bak: Tatavvu')

Tetavvuan
Nafile olarak, nafile tarzında.

Tetavvuf
Tavaf etme. Ziyaret maksadıyla bir şeyin veya bir yerin etrafını dolanma.

Tetavvuk
Boyuna gerdanlık gibi şeyler takma.

Tetavvus
Tavus gibi renk renk elbise giyme.

Tetavül
Uzun olma, uzama. * Zulüm etme. * Birbirine muhalefet, kibir ve taazzum etme. * Musallat olma. * Mugayeret eylemek.

Tetayür
(Tayeran. dan) Uçuşma. Uçuşup dağılma.

Tetbi'
Peşini bırakmayıp iyice araştırma. * Uyma, tâbi olma.

Tetbin
Fikrinde ve görüşünde dikkat etmek.

Tetbir
Helâk etmek, mahvetmek.

Tetbit
Zarar ve ziyan yapma.

Tetebbu'
Araştırıp tetkik etme. Derinliğine inceleyip tanıma, öğrenme. Öğrenmek için okuma.

Tetebbuât
Araştırıp incelemeler. Arayıp öğrenmeler.

Tetellu'
Kalkmak için boynunu uzatmak.

Teterrüb
Toz toprak içinde kalma.

Teterrüs
Kalkanla siper yapmak.

Tetevvüc
Tac giyme.

Tetfül
Tilki eniği.

Tetim
Aşkla söylemek.

Tetimme
(Tetümme) (C.: Tetümmat) Tamam etme. Tamamlama. * Ek. Noksanını tamamlamak için ilâve edilen.

Tetkik
(Bak: Tedkik)

Tetliye
Nezretme. Adağı yerine getirme. * Farzdan sonra nafile namaz kılma.

Tetmim
Tamamlama, bitirme. * Edb: Bir şiiri tamam etmek.

Tetnih
Sallanmak. * Gururlanmak, tekebbürlenmek.

Tetra
Birbiri ardınca olmak. Birbirinin peşinden gelmek.

Tetre'
(Tarae. den) Ârız olur, meydana gelir (meâlinde).

Tetrib
Toza toprağa bulaştırma.

Tetrih
Tasalandırmak. Hüzünlendirmek, üzmek.

Tetris
Muhkem etmek, sağlamlaştırmak.

Tetvibe
Tevbe etmek.

Tetvic
(C.: Tetvicât) Tac giydirme.

Tetyib
Helâk etmek, mahvetmek.

Tev'eban
Davar memesinin iki yanı.

Tev'em
İkiz. Çift doğan çocuklar. * Mc: Benzer, eş, mümasil.

Tev'eme
İki kız.

Tev'emî
İkizlik.

Tev'id
(C.: Tev'idât) Sözle korkutma.

Teva
Mâlın helâkı. Mülkün helâk olması.

Teva'ul
Yüksek yere çıkmak.

Teva'un
Davarın, beslenip semizlemek hususunda nihayet hududu bulması.

Tevabi'
(Tabi'. C.) Maiyyet. Bir kimseye tâbi olanlar. İman ve İslâmiyet veya herhangi bir hususta birisine bağlı bulunanlar. * Uşaklar. * Bir merkeze bağlı olan yerler. * Gr: Evvelki kelimeye göre hareke alan kelimeler.

Tevabil
(Tâbel ve Tâbil. C.) Yemeklere katılan nâne, karanfil, tarçın ve biber gibi şeyler. Baharat.

Tevabit
(Tâbut. C.) Tabutlar, sandıklar.

Tevacüd
Kişinin kendini vecd suretinde göstermesi.

Tevacüh
(Vech. den) Yüz yüze olma. Karşı karşıya gelme.

Tevadd
Muhabbet etmek, sevmek.

Tevadu'
(İki taraf düşmanlıktan vazgeçip) barışma.

Tevaffuk
(Vefk. den) Muvaffak olma, başarma.

Tevafi
Tamam olmak, tamamlanmak.

Tevafuk
Birbirine uygunluk. Muvâfık oluş. Rast gelme hali. Nizamlanmış biçimde birbirine uygun olmak.

Tevafukat
(Tevâfuk. C.) Uygunluklar. Tevafuklar.

Tevafukat-ı gaybiye
Göze görünmeyen ve bizim için gaybi olan tevafuklar. Kur'an veya kıymetli dinî eserlerde, bir kısım kudsi kelimelerin, yazılışlarında İlâhî bir takdir ile, altalta ve yanyana dizilişleri.(Elbette böyle mübarek bir cemaatte ve tevafukat-ı gaybiyeden daha ziyade kuvvetli bir işaret-i gaybiye var ve ben görüyorum fakat herkese ve umuma gösteremiyorum. M.)

Tevafür
(C.: Tevafürât) Artma, çoğalma.

Tevafürât
(Tevafür. C.) Artmalar, çoğalmalar.

Tevaggul
Çok uğraşma, meşgul olma. Bir işin çok ilerisine varmak.

Tevaggulât
(Tevaggul. C.) Tevagguller. Devamlı olarak uğraşmalar.

Tevaggun
Cenk içinde ikdam etmek. Savaşta sebat edip ilerlemek.

Tevagguz
Çok sıcak olmak.

Tevahhi
Talep etmek, istemek.

Tevahhud
Vahid, tek olmak.

Tevahhuş
Korkmak. Ürkmek. Kaçmak. * Hâli, tenhâ ve ıssız olmak.

Tevahuk
Cemaat olup gitmek. Topluluk hâlinde gitmek.

Tevaif
(Bak: Tavaif)

Tevak
İstekli kimse.

Tevaki'
(Tevki'. C.) Fermanlar.

Tevakki
Çekinme, hazer etme, sakınma, korunma.

Tevakku'
(C.: Tevakkuât) (Vuku. dan) Bekleme, umma, ümid etme. İsteme, arzu etme.

Tevakkud
Tutuşup yanma.

Tevakkuf
Durma. Eğlenip kalma. Duraklama.

Tevakkufât
(Tevakkuf. C.) Beklemeler, durmalar, eğlenmeler.

Tevakkul
Dağ üstüne çıkmak.

Tevakkur
(Vekar. dan) Vakar peydâ etme. Vakarlanma.

Tevakkus
Şiddetle basmak. * Atın seyri.

Tevakun
Noksan etmek, eksiltmek.

Tevakül
(Vekl. den) Birbirini vekil etme.

Tevali
Uzayıp gitmek, devam etmek. Birbiri ardınca sıra ile gelmek. Sürmek.

Tevaliyen
Tevali etmek suretiyle.

Tevalüd
Doğma, doğurma.

Tevamür
Danışmak, istişare etmek.

Tevana
(Tüvânâ) f. Güçlü, kuvvetli, iktidarlı.

Tevani
f. İşde tembellik etmek. * Kusur işlemek. Usançlık, bezginlik göstermek.

Tevari
Gizlenme, kaybolup göze görünmeme.

Tevari-i kamer
Ayın gizlenmesi, görünmez olması.

Tevarih
(Târih. C.) Tarihler. Hâdiselerin zuhur zamanını kaydeden kitaplar.

Tevarüd
Vârid olma, gelme. Yetişme, vâsıl olma. * Arka arkaya gelmek. * Edb: Birbirinden habersiz olarak iki şâirin aynı beyti veya mısrayı söylemeleri.

Tevarüs
Mirasa konmak, birisine diğerinden irsen geçmek. Miras yemek.

Tevarüsât
(Tevarüs. C.) Tevarüsler, mirasa konmalar. * İrsen geçmeler, irsî olarak geçmeler.

Tevasi
(Vasiyet. den) Vasiyetleşme. Birbirine tavsiye etme.

Tevassul
Ulaşma, kavuşma, bitişme. * Nikâh yolu ile hısımlık, münasebet peydâ etme.

Tevasuk
(Vusuk. dan) Birbiriyle andlaşma. Birbirine güvenip itimad ederek andlaşma.

Tevasül
Birbirine ulaşma.

Tevatür
"Kuvvetli haber. * Müteaddid şeyler birbiri ardınca zâhir olmak. * Bir hususun söylenmesi hemen herkesin ağzında olup, gezmek. Şâyia. * Fık: İçinde yalan ihtimali olmayan ve bir cemâate dayanan kuvvetli haber, ferdî olmayıp cemaate ait olan sağlam haber.(Mâlumdur ki; üç dört muhtelif yoldan gelenler, aynı bir hâdiseyi söyleseler, yakini ifâde eden tevâtür derecesinde o hadisenin kat'i vukuuna delâlet eder.İşte, meşrebce ve meslekce ve isti'dâdca ve asırca gayet muhtelif ayrı ayrı bütün muhakkikinin muhtelif tabakatından ve evliyânın muhtelif turuklarından ve asfiyanın muhtelif mesleklerinden ve hükema-i hakikiyenin muhtelif mezheblerinden olan bütün ehl-i keşif ve zevk ve şuhud ile ittifak etmişler ki: kâinat mezâhirinde ve mevcudat âyinelerinde görülen mehâsin ve kemâlât, bir tek Zât-ı Vâcib-ül Vücud'un tecelliyat-ı kemalidir ve cilve-i cemal-i esmasıdır. S.)(...Sahabeler, Kur'anın ve âyetlerin hıfzından sonra en ziyade, Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) ef'al ve akvalinin muhafazasında, bâhusus ahkâma ve mu'cizata dair ahvâline bütün kuvvetleriyle çalıştıklarını ve sıhhatlerine pek çok dikkat ettiklerini, tarih ve siyer şehadet ediyor. Resul-ü Ekrem'e (A.S.M.) ait en küçük bir hareketi, bir sireti, bir hali ihmal etmemişler. Ve etmediklerini ve kaydettiklerini, kütüb-ü ehadisiyye şehâdet ediyor. Hem asr-ı saâdette, mu'cizatı ve medar-ı ahkâm ehadisi, kitabetle çoklar kaydedip yazdılar. Hususan Abadile-i Seb'a kitabetle kaydettiler. Hususan Tercüman-ül Kur'an olan Abdullah İbn-i Abbas ve Abdullah İbn-i Amr İbn-i As, bahusus otuz kırk sene sonra, Tabiînin binler muhakkikleri, ehadisi ve mu'cizatı yazı ile kaydettiler. Daha ondan sonra, başta dört imam-ı müçtehid ve binler muhakkik muhaddisler naklettiler, yazı ile muhafaza ettiler. Daha hicretten ikiyüz sene sonra başta Buharî, Müslim, Kütüb-ü Sitte-i Makbule, vazife-i hıfzı omuzlarına aldılar. İbn-i Cevzî gibi şiddetli binler münekkidler çıkıp; bazı mülhidlerin veya fikirsiz veya hıfızsız veya nâdanların karıştırdıkları mevzu ehadisi tefrik ettiler, gösterdiler. Sonra ehl-i keşfin tasdikiyle; yetmiş defa Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) temessül edip, yakaza halinde Onun sohbetiyle müşerref olan Celâleddin-i Süyutî gibi allâmeler ve muhakkikler, ehadis-i sahihanın elmaslarını, sair sözlerden ve mevzuattan tefrik ettiler. İşte bahsedeceğimiz hâdiseler, mu'cizeler; böyle elden ele (kuvvetli, emin, müteaddit ve çok, belki hadsiz ellerden) sağlam olarak bize gelmiş.İşte buna binaen; ""Bu zamana kadar uzun mesafeden gelen, şu zamandan tâ o zamana kadar bu hâdiseleri nasıl bileceğiz ki, karışmamış ve sâfidir?"" hatıra gelmemelidir. M.)(Naklolunan haberler eğer tevatür suretinde olsa, kat'idir. Tevatür iki kısımdır. Biri: ""Sarih Tevatür"" biri: ""Manevî Tevatür"" dür. Manevî tevatür de iki kısımdır. Biri: ""Sükûtî"" dir. Yâni, sükût ile kabul gösterilmiş. Meselâ: Bir cemaat içinde bir adam, o cemaatin nazarı altında bir hâdiseyi haber verse, cemaat onu tekzib etmezse, sükût ile mukabele etse, kabul etmiş gibi olur. Hususan haber verdiği hâdisede cemaat onunla alâkadar olsa, hem tenkide müheyya ve hatâyı kabul etmez ve yalanı çok çirkin görür bir cemaat olsa, elbette onun sukûtu o hâdisenin vukuuna kuvvetli delâlet eder. İkinci kısım tevatür-ü manevî şudur ki: Bir hâdisenin vukuuna, meselâ ""Bir kıyye taam, ikiyüz adamı tok etmiş."" denilse; fakat onu haber verenler, ayrı ayrı surette haber veriyor... biri bir çeşit, biri başka bir surette, diğeri başka bir şekilde beyaân eder.. fakat umumen, aynı hâdisenin vukuuna müttefiktirler. İşte, mutlak hâdisenin vukuu; mütevatir-i bilmânadır, kat'idir. İhtilâf-ı suret ise, zarar vermez. M.)"

Tevatüren
Ağızdan ağıza yayılarak. Tevatür suretiyle.

Tevatürât
(Tevatür. C.) Tevatürler, ağızdan ağıza dolaşıp yayılan haberler.

Tevazi
(Vezy. den) İki çizginin birbirine değmeden sonsuza kadar yanyana uzaması, paralellik.

Tevazu'
"Alçak gönüllülük. Kibirsizlik. Mahviyet hâli. (Bak: Küfran-ı nimet)(Her adam için, hey'et-i içtimaiyede görmek ve görünmek için mertebe denilen bir penceresi vardır. O pencere kamet-i kıymetinden yüksek ise, tekebbür ile tetâvül edecek; eğer kamet-i kıymetinden aşağı ise, tevâzu' ile tekavvüs edecek ve eğilecek. Tâ, o seviyede görsün ve görünsün. İnsanda büyüklüğün mikyası, küçüklüktür; yani, tevâzudur. Küçüklüğün mizânı büyüklüktür; yani, tekebbürdür. M.)"

Tevazu'kâr
f. Tevazulu, alçak gönüllü.

Tevazzu'
Konulma, konulmuş. Bir şeyin bir yere konuşu.

Tevazzuh
(Bak: Tavazzuh)

Tevazüf
Birbiriyle sallanıp yürümek.

Tevazün
Denklik. Müvâzene hâsıl olmak. Aynı tartıda olmak. Karşılıklı iki taraf da vezinde müsâvi olmak. Denkleşmek.

Tevaüd
(Va'd. den) Birbirine söz verme. Va'dleşme.

Tevbe
(Tövbe) Yaptığı fenalığa pişman olmak. Allah'dan afv dilemek. Bir daha işlememeye azmetmek. Estağfirullah deyip, pişmanlık duymak. (Bak: Afv)

Tevbe suresi
Kur'an-ı Kerim'in 9. suresidir. Berae Suresi de denir. Medenîdir.

Tevbe-i nasuh
Sâdık tevbe. Nasuh tevbesi. Rücu' ettiği günaha bir daha dönmemek veya tevbe eylediği günahı bir daha yapmamak için kasd ve niyet etmek ve bunda tam kararlı olmak.

Tevbekâr
f. Tevbeli, yaptığına pişman olmuş olan.

Tevbeşiken
f. Tevbesini bozan.

Tevbih
Azarlama. Levm etme.

Tevbihat
(Tevbih. C.) Azarlamalar, tekdirler.

Tevbihat-ı şedide
Şiddetli tekdir ve azarlamalar.

Tevbis
Köpek yavrusunun gözlerini açması.

Tevcib
(Vücub. dan) Lüzumlu yapma, lâzım etmek, gerektirmek. * Bir iş için vakit belirlemek.

Tevcih
Döndürmek, yöneltmek. * Tefsir etmek. * Birisini bir tarafa göndermek. * Rütbe vermek. * Bir kimseye söz atmak. * Edb: İki zıd mânaya gelebilen ve birbirinin zıddı mânada söz kullanmak.

Tevcih-i kelâm
Sözle işarette bulunmak. * Birbirinin zıddı muhtelif mânaya gelebilen kelimeyi sözde kullanmak.

Tevcihât
(Tevcih. C.) Verilmiş rütbeler. Tevcihler. * İşaret eden mânalar.

Tevdi'
Emanet vermek, bırakmak. * Misafirin veda etmesi. Giderken kalanlara: Allah'a ısmarladık gibi veda etmesi, bolluk hoşluk duasıyla bırakıp gitmesi. * Mutlaka terkedip bırakmak.

Tevdian
Vererek, bırakarak, teslim ve emanet ederek.

Tevdiât
Emânetler. Emânet bırakmalar. Emniyetli bir yere kıymetli bir şeyi teslim etmek.

Teve'ur
Bir şeyin güçlenerek halli ve yenilmesi müşkil olması. * Bir hususta çetin zorlukla karşılaşmak. * Konuşanın çapraşık söylemesinden ve anlaşılmadığından dolayı, dinleyenin hayrette kalması.

Teveccu'
(C.: Teveccuât) Ağrıma, vecâlanma. Acımak.

Teveccüd
(Vecd. den) Coşma, vecde gelme.

Teveccüh
Bir şeye doğru yönelme, bir tarafa dönme. Çevrilme. * Mânen üzerine düşme. * Ait olmak. * Hoşlanmak. * Sevgi, alâka.

Teveccüh-ü nâs
"İnsanların, bir kimseyi beğenip, ona teveccüh etmeleri ve medh ü senâ etmeleri.(Teveccüh-ü nâs istenilmez; belki verilir. Verilse de onunla hoşlanılmaz. Hoşlansa ihlâsı kaybeder, riyaya girer. Şan ü şeref arzusiyle teveccüh-ü nâs ise; ücret ve mükâfat değil, belki ihlâssızlık yüzünden gelen bir itab ve bir mücazattır. Evet, amel-i salihin hayatı olan ihlâsın zararına teveccüh-ü nâs ve şân ü şeref, kabir kapısına kadar muvakkat olan bir lezzet-i cüz'iyeye mukabil, kabrin öbür tarafında azâb-ı kabir gibi nâhoş bir şekil aldığından; teveccüh-ü nâsı arzu etmek değil, belki ondan ürkmek ve kaçmak lâzımdır. Şöhretperestlerin ve şan ü şeref peşinde koşanların kulakları çınlasın. L.)"

Teveccühât
(Teveccüh. C.) Teveccühler.

Teveccüs
Karnını boşaltmak.

Teveddüd
Tedricen kendini sevdirmek. Dostluk etmek. * Cenab-ı Hakk'ın çeşitli ve lezzetli nimetler vererek insanlara kendisini sevdirmesi.

Teveffi
Ölme, vefat. * Bütününü aldırma.

Teveffuk
Tevfike mazhar olmak. Cenab-ı Hakk'ın rızasına uygun tarzda hareket edebilmek.

Teveffür
Çok olmak, artmak.

Tevehhuk
Boynuna kement bağlamak.

Tevehhüc
Deprenmek, hareket etmek.

Tevehhül
(Vehle. den) Yanıltmağa çalışma.

Tevehhüm
Evhamlanmak. Az tehlike ihtimâli olsa çok korkmak. Yok olanı var zannetmekle ye'se ve korkuya düşmek.

Tevehhüm-i ebediyet
"Ebedî yaşayacağını zannedip Allah'ın emirlerinden ve âhiret için hazırlanmaktan gaflet etmek. Hiç ölmeyecekmiş gibi evhâm ile sâdece bu dünyayı ve dünya menfaatlerini düşünmek.(Dünyada, tevehhüm-ü ebediyet hükmünce gaflet veya dalâlet neticesinde; mevti adem ve firakı ebedî tasavvur ettiğinden, yumuşak döşeğine bedel kabrin toprağını düşünüp gaflet ve dalâlet cihetiyle, Erhamürrâhimîn'in Cennet-i Rahmetini ve Firdevs-i Nimetini düşünmediğinden ne kadar me'yusane bir hüzün ve elem çektiğini kıyas edebilirsin. M.)"

Tevehhün
Gevşeme. Kuvvetsiz hale gelme.

Tevehhüs
Bir işe dikkat ve itina ile koyulma.

Tevekan
İstekli olma.

Tevekkelna
Tevekkül ettik (meâlinde fiil).

Tevekkeltü alallah
Allah'a tevekkül ettim (meâlindedir).

Tevekkuh
şiddetli ve haşin olmak.

Tevekkü'
Dayanmak.

Tevekkül
"İşi başkasına ısmarlamak. * Sebeblere tevessül ettikten sonra neticesini Allah'a bırakmak. Allah'tan gelene razı olmak. Kendine ait vazifeyi yaptıktan sonra neticelerini Allah'dan istemek. Kadere razı olmak. Hakka güvenmek. * Yeis ve kederden uzak olmak. * Âcizlik göstermek.(İman tevhidi, tevhid teslimi, teslim tevekkülü, tevekkül saadet-i dâreyni iktiza eder. Fakat yanlış anlama. Tevekkül, esbabı, bütün bütün reddetmek değildir; belki esbabı, dest-i kudretin perdesi bilip riayet ederek; esbaba teşebbüs ise, bir nevi dua-i fiilî telâkki ederek; müsebbebatı, yalnız Cenab-ı Hak'tan istemek ve neticeleri O'ndan bilmek ve O'na minnettar olmaktan ibarettir.Tevekkül eden ve etmeyenin misalleri, şu hikâyeye benzer:Vaktiyle iki adam hem bellerine, hem başlarına ağır yükler yüklenip, büyük bir sefineye bir bilet alıp girdiler. Birisi girer girmez yükünü gemiye bırakıp üstünde oturup nezaret eder. Diğeri hem ahmak, hem mağrur olduğundan yükünü yere bırakmıyor. Ona denildi: ""Ağır yükünü gemiye bırakıp rahat et."" O dedi: ""Yok, ben bırakmıyacağım. Belki zâyi olur. Ben kuvvetliyim. Malımı, belimde ve başımda muhafaza edeceğim."" Yine ona denildi: ""Bizi ve sizi kaldıran şu emniyetli sefine-i Sultaniye daha kuvvetlidir. Daha ziyade iyi muhafaza eder. Belki başın döner, yükün ile beraber denize düşersin. Hem gittikçe kuvvetten düşersin. Şu bükülmüş belin, şu akılsız başın gittikçe ağırlaşan şu yüklere tâkat getiremiyecek. Kaptan dahi eğer seni bu halde görse, ya divânedir diye seni tardedecek. Ya haindir, gemimizi ittiham ediyor, bizimle istihza ediyor, hapis edilsin, diye emredecektir. Hem herkese maskara olursun. Çünkü ehl-i dikkat nazarında, zaafı gösteren tekebbürün ile, aczi gösteren gururun ile, riyayı ve zilleti gösteren tasannuun ile kendini halka mudhike yaptın. Herkes sana gülüyor"" denildikten sonra o biçârenin aklı başına geldi. Yükünü yere koydu, üstünde oturdu. ""Oh!... Allah senden râzı olsun. Zahmetten, hapisten, maskaralıktan kurtuldum"" dedi.İşte ey tevekkülsüz insan! Sen de bu adam gibi aklını başına al, tevekkül et. Tâ bütün kâinatın dilenciliğinden ve her hâdisenin karşısında titremekten ve hodfuruşluktan ve maskaralıktan ve şekavet-i uhreviyyeden ve tazyikat-ı dünyeviyye hapsinden kurtulasın... S.)"

Tevekkül-i imanî
İman edenlere yakışır tevekkül. İman kuvvetinin ve hakikatının neticesi olan tevekkül.

Tevekkün
Musibet anında yüksek sesle bağırıp feryad etmek.

Tevekân
Sormamak.

Tevella
(Tevelli) Birisini dost edinme. * Bir işi üzerine alma. * Dönme, yönelme, i'raz etme. * Ehl-i Beyt'e tam sevgi. * Akrabalık. Karabet. Yakınlık beslemek.

Tevellu'
Sevme. Alâka ve aşk peydâ etme.

Tevellüc
Dühul etmek, dâhil olmak, girmek. * Vahşi canavarların yatağı.

Tevellüd
Doğma. Doğum.

Tevellüdat
(Tevellüd. C.) Belli bir zaman içinde doğum. Umumi doğumlar.

Tevellüh
(C.: Tevellühât) (Veleh. den) Şaşakalma. Şaşırıp sersemleşme. * Hayran etme. * Kadını çocuğunden ayırma.

Tevelvül
(C.: Tevelvülât) (Velvele. den) Gürültü patırdı etme.

Tevennuk
Dikkatle bakmak.

Teverri
Gizlenmek. * Belirsiz etmek.

Teverru'
Haramdan ve şüpheli şeylerden sakınmak.

Teverruk
(C.: Teverrukat) (Varak. dan) Yapraklanma.

Teverrut
Zor bir işe rastlama. Vartaya düşme.

Teverrüd
Vâridolma, gelme. * Gül gibi kızarma.

Teverrük
Sol yanı üstüne oturup iki ayaklarını sağ tarafından uzatmak.

Teverrüs
(Veraset. den) Mirasçı olma. Vâris olma.

Tevessu'
(Bak: Tevessü')

Tevessuh
(Vesah. dan) Paslanma, kirlenme.

Tevessuk
(Vüsuk. dan) İnanıp güvenerek ve itimad ederek dayanma.

Tevessul
(Bak: Tevassul)

Tevessü'
(C.: Tevessüât) Genişleme, yayılma. Vüs'at bulma. * Zahmetsiz herkese yer bulunma.

Tevessüb
(Vesb. den) Atlama, sıçrama.

Tevessüd
Dayanma, istinad. * Yastığa dayanma.

Tevessüen
Genişleme suretiyle. Tevessü ederek.

Tevessül
Allah'ın dergâhına yaklaştıracak amel işlemek. * Sarılmak. * Baş vurmak. * İnanmak. * Sebeb tutmak. * Hırsızlık.

Tevessülen
Başvurarak, girişerek. Sebep tutarak.

Tevessüm
Bir şeyin işaretlerine bakarak iyice anlamak.

Tevessüât
(Tevessü'. C.) Genişlemeler.

Tevettür
Gerginleşme, gerilme.

Tevettür-ü a'sab
Sinirlerin gerilmesi, sinirlenme. (Bak: Tevtir)

Tevettür-ü habl
İpin gerilmesi.

Teveyyül
(C.: Teveyyülât) Vâveylâ etme. Çığlık koparma.

Tevezzug
Hareket etmek.

Tevezzü'
Yer tutma. * Dağılma. Bölünme, taksim olunma.

Tevezzüf
Sallanmak. * Evmek, acele etmek.

Tevezzül
Kesilmek.

Teveşşi
Saç ve sakalı kır olmak, alacalanmak.

Teveşşuh
(C.: Teveşşuhât) Süslenme, takıp takıştırma. * Kadın gerdanlığını takma.

Tevfik
Uygun düşürme. * Uydurma. Muvafık kılma. * Cenab-ı Hakkın kuluna yardım etmesi.

Tevfik-i hareket
Bir şeyin olmasına ve bir nizamın icablarına uygun düşen hareket.

Tevfik-i ilâhî
Cenab-ı Hakk'ın insanı doğru yola lütfu ile sevketmesi.(Ey evliyâ-i umur! Tevfik isterseniz kavanin-i âdetullaha tevfik-i hareket ediniz. Yoksa tevfiksizlikle cevab-ı red alacaksınız. H.)

Tevfikan
Uygun olarak. Uyarak.

Tevfir
Artırma, çoğaltma. * Bir kimsenin hakkını tam olarak verme.

Tevfiye
Tamam vermek.

Tevfiz
Evdirmek, acele ettirmek.

Tevgir
(Mübalağa ile) Sıcaklatmak.

Tevhid
"Birleme. Bir Allah'tan başka İlâh olmadığına inanma. Lâ ilahe illallah sözünü tekrarlama. Her yerde ve her şeyde Allah'tan başkasının te'sir hâkimiyeti olmadığını anlamak, bilmek ve bilerek yaşamak. * Edb: Allah'ın varlığına ve birliğine dair yazılan manzume.İnsanlar, Allah'ın birliğine inananlar ve birliğine inanmayanlar olarak ikiye ayrılır. Allah'a inanmayanlar sözü, aslında Allah'ın birliğine ve sıfatlarına inanmayanlar sözünün kısaltılmış şeklidir. Çünkü insanı ve kâinatı kim yaratmıştır? Sorusuna inananlar da inanmıyanlar da cevap vermektedir. İnanmayanların verdikleri cevaplardan ""kendi kendine olmuştur"" sözü hem mantıksızlık, hem de varlığı bir ilâh gibi tasavvur ettiklerinden kâinatta mevcut varlıklar kadar ilâh edinmiş olurlar. ""Muhtelif sebepler ve şartların bir araya gelmesiyle yaratılmıştır"" diyenler, sebepleri ilâh olarak kabul etmiş ve kendisine kâinattaki sebeplerin sayısı kadar ilâhlar edinmiş olur. ""Tabiat yaratmıştır"" diyenlere gelince: Tabiattaki varlıklar atomlardan meydana geldiğinden hem atomu bir ilâh yerine koymuş olur ve atomlar sayısınca ilâh edinmiş olur. Demek ki Allah'ın birliğine inanmayan inkârcılar, kendi düşüncelerinin ürünü olan ilâhlara tapan putperestlerden başka birşey değildir.(Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan, tevhid ve ferdiyeti pek çok tekrar ile, kuvvetli bir hararetle, yüksek bir halâvetle ders verdiği gibi, bütün enbiyâ ve asfiyâ ve evliyâ en büyük zevklerini ve saadetlerini kelime-i tevhid olan Lâ ilahe illallah'da buluyorlar. L.)(Arkadaş! Tevhid iki çeşit olur: Birisi âmiyâne tevhiddir ki, -Allah'ın şeriki yok ve bu kâinat Onun mülküdür - der. Bu kısım tevhid sahiplerinin fikirce gaflet ve dalâlete düşmeleri korkusu vardır. İkincisi hakiki tevhiddir ki, -Allah birdir, mülk onundur, vücud onundur. Her şey Onundur der. Lâyetezelzel bir itikada sahiptirler. Bu kısım tevhid sahipleri her şeyin üstünde Cenab-ı Hakk'ın sikkesini görür ve her şeyin cephesinde bulunan mührünü, damgasını okur. Ve bu sâyede huzurî bir tevhid melekesi mâliki olurlar ki, dalâlet ve evhamın taarruzundan kurtulurlar. M.N.)(Tevhid, yalnız tasavvurdan ibaret bir marifet değildir. Belki İlm-i Mantık'ta, tasavvura mukabil ve marifet-i tasavvuriyeden çok kıymettar ve bürhanın neticesi olan ve ilim denilen tasdiktir. Ve tevhid-i hakiki öyle bir hüküm ve tasdik ve iz'an ve kabuldür ki; her bir şeyle Rabbini bulabilir ve her şeyde Hâlıkına giden bir yolu görür ve hiç bir şey huzuruna mâni olmaz. Ş.)"

Tevhid suresi
Kur'an-ı Kerim'in 112. Suresidir. İhlâs Suresi gibi çok isimleri de vardır. (Bak: İhlâs Suresi)

Tevhid-i kıble
Sadece bir yere müteveccih olmak. Bir kıbleden başka kıble kabul etmemek. * Mc: Sadece bir üstad kabul etmek.

Tevhid-i şuhud
Her nereye bakılırsa Allah'ın birliğini anlamak, hissetmek. * Görüş birliği.

Tevhiden
Birleştirerek, tevhid olarak.

Tevhif
Sopa ile vurmak.

Tevhim
Bir nesneye gönül vermek. * Hâmile olmak ricâsını etmek.

Tevhin
(Vehn. den) Zayıf kılmak, zâfiyete duçâr eylemek veya edilmek. * Zayıfa nisbet etmek veya edilmek.

Tevhiye
Acele etmek.

Tevhiş
Ürkütme, kaçırma, korkutma.

Tevhişât
(Tevhiş. C.) Ürküp kaçmasına sebep olmalar, ürkütmeler.

Tevki'
Alâmet, işaret, belirti, nişan. * Sultan. * Kılıca nakış yapmak.

Tevkid
Sağlamlaştırma.

Tevkif
Alıkoyma, tutma. Hapis olarak bekletme. Vakfetme. * Arafatta mevkaf olan yerde durdurmak. * Bir kimsenin koluna bilezik takmak.

Tevkifhâne
Hapishane.

Tevkil
Kendine birisini vekil etmek. Vekil tâyin etmek.

Tevkim
Zelil etmek. * Katletmek, öldürmek. * Hıfzetmek, korumak.

Tevkir
Tazim. Hürmetle anmak. İhtiram etmek.

Tevkis
Küçük odun parçalarını ateşe atmak.

Tevkit
Vakit tayin etmek. Vakitlendirmek.

Tevkiş
Tahrik etmek.

Tevkâf
(Ev) damlamak.

Tevkıye
Çok sakınmak.

Tevla'
Eğrilik.

Tevle
Sihir, efsun.

Tevli'
Bir nesneye beyaz noktalar yapmak.

Tevlid
Çocuğu doğarken almak. Doğurmak. Doğurtmak. * Mc: Sebep olmak, vücuda getirmek. * Beslemek. Terbiye etmek.

Tevlidât
"(Tevlid. C.) Meydana getirmeler, sebep olmalar. * Doğurmalar, doğurulmalar; doğurtmalar."

Tevlih
Şaşırtma. Sersemleştirme.

Tevliyet
Bir vakfın işlerine bakma vazifesi. Mütevellilik. * Yüz çevirme, yüz döndürme. * Fık: Sâhib olunan malı peşin değeri ile başkasına tevcih etme.

Tevr
(C.: Etvâr) Ağzı büyük gönden olan bardak. * Su bardağı. Abdest ibriği.

Tevrat
Hz. Musâ Aleyhisselâm'a nâzil olan kitab-ı mukaddesin nâm-ı celili. (Hakiki Tevrat, Kur'an-ı Kerim ile barışıktır. Şimdiki ise, çok yerleri değiştirilmiş, tahrif edilmiştir. Bu kitabın aslından az bir şey kalmıştır. Aklı başında ve İslâmiyeti, Kur'an-ı Kerim'i tetkik eden Yahudiler de hidayeti seçmişler ve müslüman olmuşlardır.)

Tevreb (tevârib)
Toprak.

Tevrib
Bir nesnenin uzunluğuyla eni arası.

Tevrid
Gülgün etmek. * Ağacın çiçek vermesi.

Tevrih
Bir hâdisenin veya konuşmanın tarihini yazmak. Vakit bildirmek.

Tevrik
Ağacın yapraklanması.

Tevrim
Gazaba getirme, öfkelendirme. * Verem etme, verem edilme. * Bedenin azâsını şişirip kabartmak.

Tevris
Vâris kılmak, mirâs bırakmak. Malının faydasını birisine âid kılmak. * Ateşi yakmak, alevlendirmek için tahrik etmek. (L.R.)

Tevrit
Tehlikeye düşürme, vartaya düşürme.

Tevriye
Örtüp gizlemek. * Sözünü veya bir haberi izah etmeyip gizlemek. * Edb: Birkaç mânası olan bir kelimenin en uzak mânasını kasdetmek.

Tevriş
Kandırmak.

Tevsen
f. Azgın, başı sert at. * Mc: Dikbaşlı adam.

Tevsi'
Genişletme. Bollaştırma.

Tevsib
Sıçratmak. * Yastık dikmek.

Tevsid
Yastığa dayandırma. * Dayatma, dayandırma.

Tevsih
(Vesah. dan) Kirletme, murdarlama, pisletme. * Paslandırma.

Tevsik
Vesikalandırmak. Vesikalamak. Sağlamlaştırmak. Yazılı hale koymak. * Bir kimse hakkında -bu emindir, mutemeddir- demek.

Tevsim
Hacıların hac zamanı toplanmaları. * Dağlamak sureti ile ten üzerine işaret koyma, döğme yapma. * İsimlendirme, ad verme.

Tevsir
Yumuşak etmek, yumuşatmak.

Tevsit
Birini araya koyma. Ortaya koyma. Vâsıta etme.

Tevtid
Kazık kakma.

Tevtine
Yumuşak etmek, yumuşatmak.

Tevtir
Yay gibi germek. Yaya kiriş germe.

Tevv
Tek.

Tevvab
(Tevbe. den) Tevbe edenlerin tevbesini kabul eden Allah (C.C.). * Çok tevbe eden.

Tevzi'
Dağıtmak. Herkesin hisselerini ayırıp vermek. Pay ederek dağıtmak.

Tevzig
Depretmek, hareket ettirmek.

Tevzin
Tartmak. Ölçülü hâle koymak. * Zihinde düşünüp kararlı hâle koymak.*

Tevziât
(Tevzi'. C.) Tevziler, dağıtmalar. * Herkese payını vermeler.

Tevşi'
Süsleme.

Tevşih
(Vişah. dan) (C.: Tevşihât) Süslü elbise giydirme. Süsleme veya süslendirme. * Kur'ân-ı Kerimi usul ve kaidelerine göre okuma. * Bir kimseye mücevher gerdanlık takmak. * Ist: Bir eseri, büyük bir adamın adıyla süsleme. Eski ilim adamları, bazı kimselerin adına kitap yazarlar, kitabın baş tarafında onların adını zikrederler, bunu yapmakla da eseri süslemiş olurlardı. * Boyun bağı. * Urgan ve sicim asmak.

Tevşim
(C.: Tevşimât) (Veşm. den) Bedene döğme yapma. İğne ile yazı yazma veya şekil yapma.

Tevşiye
Koğuculukta mübâlağa etmek. Dedikoduculukta mübâlağa yapmak.

Tey'
Kusmak. * Yere akmak.

Teyakkun
İyiden iyiye araştırıp şüphesiz tam olarak bilmek. * Tam yakınlık hâsıl etmek.

Teyakkuz
Uyanık olma. * Uykudan kalkma. * Göz açıklığı.

Teyamün
Her nesneyi sağından tutmak ve sağından başlamak.

Teyasür
Bir nesneyi solundan tutmak.

Teybis
Kurutma, kurulama.

Teyebbüs
(C.: Teyebbüsât) Kuruma, kuru olma.

Teyeffu'
Yüce olmak, yükselmek.

Teyeffün
Çok yaşamak.

Teyekkunât
(Teyekkun. C.) Tam olarak ve iyice bilmeler.

Teyemmüm
Kasd. * Fık: Su bulunmadığı veya su bulunup da kullanılması mümkün olmadığı takdirde temiz olan toprak cinsinden bir şey ile, abdestsizliği veya gusülsüzlüğü -hadesi- gidermek maksadiyle yapılan bir ameliyedir.

Teyemmün
"Uğur sayma. Bir şeyle teberrük eylemek. Bir şeyi mesut ve uğurlu saymak. * Ölüyü kabirde sağ yanına yatırmak. * ""Ben Yemenliyim"" demek."

Teyemmünen
Uğur sayarak. Teyemmün ederek.

Teyessür
Kolaylıkla husule gelme. * Muvaffakiyet ve başarı ile bitme.

Teyettüm
Kulluk etmek. * Aşkın insanı hor ve zelil etmesi.

Teyettün
İncir yemek.

Teyh
(Teyhâ) Şaşkınlık. * Hayran olmak. * Tekebbürlenmek, gururlanmak.

Teyha'
Issız yer.

Teyhür
Yar gibi çöküp yığılmış kumluk.

Teykan
Çok sıçrayan kişi. Çok sıçrayan kimse.

Teykin
(C.: Teykinât) Tam olarak ve iyice bildirme.

Teyma'
Sahra, çöl, yaban.

Teymim
Teyemmüm ettirme.

Teys
(C.: Tüyüs-Tiyese-Etyâs) Erkek keçi, teke.

Teysir
(Yüsr. den) Kolaylaştırma. Kolaylaştırılma.

Teyyar
Hazırlanmış. * Dalga.

Teyyas
Teke besleyen ve teke tutan kişi.

Teza'fur
Elbiseye ve gövdesine za'ferân sürmek.

Teza'um
Yalan olmak.

Teza'zu'
Mâni olma, önleme, engel olma.

Tezabüh
Bir karış miktarı yeri yarmak. * Birbirini boğazlamak.

Tezacür
Birbirini kandırıp bir iş üzerine ümitlendirme.

Tezad
İki şeyin birbirine zıt olması. Aksilik. Terslik. * Edb: Mânaca birbirine zıt olan kelimeleri bir arada toplamak.

Tezadd-ı tâbi'
Sonradan gelenin, tâbi olanın zıt olması. Tâbi olanın zıt oluşu.

Tezafür
Birbirine yardımcı olma. * Bir yere toplanma.

Tezaggum
Gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak.

Tezahhul
Irak olmak, uzaklaşmak.

Tezahhür
Arkalanmak.

Tezahzuh
Uzak olmak.

Tezahüf
Muharebede iki taraf askerlerinin karşılaşıp çatışması.

Tezahüm
Birbirine sıkıntı vermek. Halk kalabalık edip birbirine sıkıntı vermek.

Tezahür
"Meydana çıkma, belirme, görünme. Gösteriş. * Birbirini korumak, birbirine arka olmak. * Arkalaşmak; yâni birbirine yardım etmek. * Avretine zıhar etmek, yani zevcesinin arkasını validesinin arkasına teşbih ederek ""zuhruki kezuhri ümmî"" demek."

Tezahürât
(Tezahür. C.) Görünüşler. Gösterişler. Gösteriş için toplanmak.

Tezakir
(Tezkire. C.) Tezkereler.

Tezakkuf
Bir şeyi sür'atle alıp yemek.

Tezakkum
"Lokma lokma etmek. * Kaymak ile hurmayı karıştırıp yemek. (O taama ""zekkum"" derler.)"

Tezakür
Birbirini zikretmek.

Tezallüm
Birisinin zulmünden şikâyet etme. (Bak: Tazallüm)

Tezalüm
Zulm edişmek.

Tezamür
Birbirini kandırmak.

Tezarüf
Zarif olmak isteme.

Tezauf
(Zı'f. dan) Kat kat olmak, bir misli artmak. İki kat olmak.

Tezavül
Bir şeyi ortaya çıkarma, bir şeyi meydana getirme.

Tezavür
(C.: Tezâvürat) Birbirini ziyâret etme, gidip görme. * Vazgeçme, yoldan çıkma, udul etmek. * Eğilip meyletme.

Tezayug
Meyledişmek, haktan dönmek.

Tezayuk
Sıkışma.

Tezayüd
(Ziyadet. den) Ziyadeleşme, artma, çoğalma. * Söz ve sair şeyleri tekellüfle çoğaltma.

Tezayüdât
(Tezayüd. C.) Artmalar, ziyadeleşmeler, çoğalmalar.

Tezayül
Ayrılmak.

Tezbib
Bir şeyin içine kuru üzüm koyma. * Yaş meyveyi kurutma.

Tezbih
Çok boğazlatmak.

Tezbil
(Toprağı) gübreleme.

Tezbir
(C.: Tezbirât) (Zebr. den) Yazma veya yazılma. * Bez kenarına saçak yapmak.

Tezciye
Az nesne.

Teze'zü'
Kendini hor göstermek.

Tezebbu'
Kişinin hulku yaramaz olmak, kötü huylu olmak.

Tezebbüd
Köpürme, köpüklenme. Kaymaklanma, kaymak bağlama.

Tezebzüb
Karışıklık. Mütereddit olmak. Kararsızlık.

Tezeccüc
(Kaş) İnce olmak.

Tezehhuk
Bâtıl olmak. * Helâk olmak, mahvolmak.

Tezehhur
Denizin köpürüp taşması.

Tezehhüd
Kendini dindar göstermek. Sun'i surette dindar olmak. * Dünyevî ve nefsanî şeylerden elini çekmek, ibadet etmek.

Tezehhür
(C.: Tezehhürat) Çiçeklenme. * Yıldıramak, parlamak.

Tezekki
Mânevi temizlenme. Ahlâken yükselme. * Zekât verme.

Tezekkür
Unuttuktan sonra hatıra getirmek. Zikretmek. * Bir şeyi ders gibi tekrar ile ezbere almak. * Birkaç kişi toplanıp iş üzerine görüşmek.

Tezekkürât
(Tezekkür. C.) Tezekkürler.

Tezelluk
Kayma, sürçme.

Tezellül
Zillete katlanmak. Aşağılanmak. Alçalmak. Hor ve hakir olmak. Kendini alçak tutmak.

Tezellülât
(Tezellül. C.) Alçalmalar, küçülmeler, zillete katlanmalar.

Tezelzül
Sarsıntı. * Sarsılma, deprenme.

Tezelzülî
Sarsıntı ile alâkalı. Sarsıntı nev'inhden.

Tezemmül
Bürünmek. Sarılmak. Örtünmek. (Bak: Müzzemmil)

Tezemmüm
Kişi kendi üzerine hak lâzım kılmak. * Ahd ü eman etmek. * Arlanmak. Utanıp çekinmek.

Tezemmün
Sür'atle gitmek.

Tezemmür
Savaşmak.

Tezemrüm
Çağrışmak.

Tezenbür
Kibirlenme.

Tezenduk
Zındıklaşma. Hak yolundan dönme. Kâfir olmak.

Tezennüb
Kuyruk sallandırmak.

Tezennür
Zünnar kuşanmak.

Tezerri
Üstüne binmek.

Tezerru'
Elle tartmak. Bir nesneyi kolla oranlamak. * Yemeği çok yemek. * Çok konuşmak.

Tezerruk
Ayrılmak, dağılmak.

Tezevvuk
(C.: Tezevvukat) (Zevk. den) Tad alma, zevk alma. Tatma.

Tezevvüc
(C.: Tezevvücât) (Zevc. den) Evlenme, kadın eş alma, zevce edinme.

Tezevvücât
(Tezevvüc. C.) Evlenmeler, zevce edinmeler.

Tezevvüd
Azıklanma. Yanına yiyecek alma.

Tezeyyug
Haktan ayrılmak. * Kadının süslenip dışarı çıkması.

Tezeyyüb
Ağzının köpüğü kenarına yığılmak. * Yaş üzümün kuruması.

Tezeyyüd
Ziyadeleşme, çoğalma, artma. * Tekellüfle sözü uzatma.

Tezeyyün
Süslenme. Bezenme.

Tezeyyün-ül ezhâr
Çiçeklerin tezeyyünü, ziynetlenmeleri.

Tezeyyünât
(Tezeyyün. C.) Süslenmeler, ziynetlenmeler.

Tezfif
Hazırlamak. * Katli sür'atlendirmek.

Tezfit
Ziftleme, zift sürme.

Tezgâh
f. Dokuma âleti. * Ticaret masası. İş yeri.

Tezhib
(Zeheb. den) (C.: Tezhibât) Yaldızlama işi, yaldızlama sanatı. * Süsleme. * Altın sürme. * Dişlere altın dolgu yapma, çürümüş dişleri altınla doldurma.

Tezkere
(Tezkire) Pusula. * Herhangi bir iş için izin verildiğini bildirmek üzere alınan resmî vesika. * Bazı meslek sahipleri için yazılan, o şahsın şahsî ve meslekî durumu hakkında bilgi. Biyografi.

Tezkik
Davarın derisini hilâf-ı âdet üzerine başı tarafından yüzmek.

Tezkin
Teşbih etmek, benzetmek.

Tezkir
Hatırlatma. * Vazifeyi veya Cenab-ı Hakk'ın emirlerini hatırlatma. Vaaz ve nasihat etme. Tenbih ve ikaz etme. * Gr: Bir kelimeyi müzekker kılmak.

Tezkir-i müsellemât
Müsellematı, hakikat olduğu aşikâr bilinen şeyleri, hususları hatırlatmak, tekrar etmek.(Talim-i nazariyattan ziyade tezkir-i müsellemâta ihtiyaç var. S.)

Tezkire
(Bak: Tezkere)

Tezkit
Doldurmak.

Tezkiye
Doğruluğuna şehadet etmek. * Zekât vermek. * Zekât almak. * Pak ve temiz etmek. * Övmek, medhetmek. * Birisinin durumu hakkında soruşturmak.

Tezkiye-i nefs
Nefsini temiz bilmek. Kusuru üzerine almamak. Nefsini kusursuz addetmek. * Nefsi kötü şeylerden temizlemek, hayra yöneltmek.

Tezkâr
(Tizkâr) Zikretme, hatırlatma, anma, yâdolunma.

Tezlik
Keskin yapmak. * Dayandırmak.

Tezlil
Birisini tahkir etme, aşağılatma. Zelil ve hakir bulma.

Tezlim
Beraber etmek. * Yumuşatmak. * Değirmen döndürmek.

Tezmil
Gizlemek. Bir şeyi elbiseye sarmak. Esvaba sarınıp bürünmek. * Örtü.

Tezmim
Yular takma.

Teznib
Bir şeye ilâve, ek, zeyl takma, yazmak. Zeyl ve ilâve. Kuyruk takmak.

Teznibât
(Teznib. C.) İlâveler, eklemeler. Ekler.

Teznid
Çakmakla ateş yakma. * Başını devamlı önüne eğdirmek.

Teznie
Darılmak.

Teznim
Nişan ettirmek, işaretlendirmek.

Tezniye
Zinaya mensup etmek.

Teznub
Kuyruğu tarafından olmaya başlayan hurma salkımı. * Tülbendin aşağı sarkan tarafı.

Tezri'
Öksürme. * Genirmek.

Tezrib
Keskinletmek.

Tezrice
(C.: Tüzrüc-Tezâric) Sülün kuşu.

Tezrif
Çoğaltmak.

Tezriye
Savurmak. * Koyunun yününü kırkıp arkasında bir miktarını bırakmak. * Zelil etmek, kepâze yapmak.

Tezvi'
Korkutmak.

Tezvib
(C.: Tezvibât) Eritme, eritilme.

Tezvic
Nikâhla bir kadını aldırmak. Birbirine eş yapmak. Evlendirmek.

Tezvid
Sürmek. * Reddetmek.

Tezvik
Süslemek, tezyin etmek.

Tezvir
Söze yalan karıştırma. Yalan söze ziynet verme. * Şahidin şehadetini iptal etme. * Kendini ziyaret edene ikram etme.

Tezviren
Tezvir yoluyla.

Tezyid
Artırma, çoğaltma, fazlalaştırma.

Tezyid-i gayret
Gayreti artırma.

Tezyidât
(Tezyid. C.) Artırmalar, çoğaltmalar, ziyadeleştirmeler.

Tezyif
Çürütmek. Küçük düşürmek. Eğlenmek, alaya almak. * Bir şeyin dışını tezyin ve tanzim edip, içini fena yapmak. Kötü ayar etmek. * Tahkir etmek.

Tezyil
Ayırmak.

Tezyin
Süslemek. Bezemek. Donatmak.

Tezyinât
Süsler. Ziynetler.

Tezyinât-ı lafziyye
(Muhassınat-ı lafziyye de denir. İlm-i Bediin iki bölümünden ikinci bölümüdür. ) Kelâmın lafzında olan ve göze hitab eden edebî san'atlar. Cinas, seci' gibi.

Teş'ib
(C: Teş'ibât) Şubelere ayırma, dallandırma.

Teş'il
(Şu'l. den) Parlatma. Tutuşturma, alevlendirme.

Teşa'u'
Fiz: Işığın merkezden etrafa doğru dalgalanması.

Teşa'ub
Perâkende ve kol kol olup bölükler ve şubeler sahibi olma. * Bozuk bir şeyin düzelmesi. * Iraklaşmak.

Teşa'ub-u akvam
Kavimlerin kısım kısım, şube şube olması.

Teşa'ubât
(Teşa'ub. C.) Şubeler. Bölük bölük, kısım kısım olmalar.

Teşa'ul
(şu'l. den) Parlama, tutuşma.

Teşa'ur
(Şa'r. dan) Kıllanma, tüylenme.

Teşa'us
Tozlu topraklı olmak. Kirlenmek. Paslanmak.

Teşa'şu'
Şaşaalanma, parıldama.

Teşabüh
Benzeşme. Birbirine benzeme.

Teşabük
Şebekelenme. Karışık, dolaşık hâl alma.

Teşabür
Birbiriyle karışlarını ölçmek. * Kavga etmek için birbirine karşı gelmek.

Teşacür
(şecer. den) Sopalarla vuruşma. Birbirine girme kavga, dövüş.

Teşaff
Kap içinde olan suyu içmek.

Teşahh
Bahillik edişmek.

Teşahhub
Akmak, seyelan etmek.

Teşahhum
(Şahm. dan) Yağlanma, semirme, şişmanlama.

Teşahhus
(C.: Teşahhusât) Şahıslanma, belirlenme. Tarif edilebilir hâle gelme.

Teşahus
Deprenmek. Muhtelif etmek, çeşitli yapmak.

Teşahüd
Hazır olmak.

Teşaki
(Şekvâ. dan) Birbirinden şikâyet etme. * Dertleşme.

Teşakk
Muhalefet edişmek, uyuşamamak. * Zor ve meşakkatli olmak.

Teşakkuk
(Şakk. dan) Yarılma, ikiye ayrılma.

Teşakül
(şekl. den) şekil ve suretçe bir olma. Birbirine uyma.

Teşaküs
Husumet edişmek, düşmanlık yapmak.

Teşam
Yılışmak, gülüşmek. * Koklaşmak.

Teşamuh
(şemh. den) Yüce, büyük, yüksek olmak. Yükselmek.

Teşanü'
Buğz edişmek, kin gütmek.

Teşarük
Ortaklık etme. Birbirine ortak olma.

Teşatüm
(şetm. den) Sövüşme.

Teşaub
Şubelenme. Ayrılıp kol kol olma. Çatallaşma. Kısımlara ayrılma.

Teşaur
şâirlik taslamak. Kendini şâir gibi göstermek.

Teşavür
(Şurâ. dan) Danışma, müşâvere etme.

Teşavüs
Gururlanıp gözücuyla bakmak.

Teşayu'
Birbiriyle yâr olmak.

Teşaüm
şom tutmak.

Teşaün
Eskimek.

Teşbi'
Karnını doyurma.

Teşbib
Saç ve sakal ağarmak. * Ateş yakma. * Kasidede mahbubdan bahsetme.

Teşbih
Yassı ve enli yapmak.

Teşbih-perestlik
Kelâmda lüzumundan fazla teşbihe yer vermek.

Teşbihât
(Teşbih. C.) Benzetmeler, teşbihler, benzetilmeler.

Teşbik
(Şebeke. den) Şebekeleştirme, ağ biçimine koyma.

Teşbir
Karışlama. * Ölçme.

Teşbit
Bir kimseyi işinden geciktirme, mani olma.

Teşci'
Şecâatlandırma, cesaret verme. Bahadırlık etme.

Teşcir
(Şecer. den) Ağaçlandırma.

Teşdib
Arıtmak, temizlemek. * Tımar etmek.

Teşdid
Şiddetlendirme, sağlamlaştırma, kuvvet verme. * Gr: Harfi iki defa okuma. Harfi şeddeli okumak.

Teşdih
Baş yarmak.

Teşe'ub
Budaklanmak. * Perâkende olmak, dağılmak, saçılmak.

Teşe'üm
Kötüye yorma. Uğursuz sayma. Bu anlayış dinimizde men edilmiştir. * Sola dönme. * Sola yatma.

Teşebbu'
Tok değilken kendini tok göstermek.

Teşebbüb
şap haline gelme, şaplaşma.

Teşebbüh
Benzemek, müşâbehet etmek. Zorla benzemeğe çalışmak.

Teşebbüh-ü bi-l vâcib
(Bak: Aristo)

Teşebbük
(Şebeke. den) Ağ şeklini alma. Şebekeleşme. * Parmaklarını birbirine giriştirmek.

Teşebbüs
Bir işe girişmek. Bir işi ilk olarak teklif etmek. * Sağlam bir niyetle bir şeye başlamak. * El ile yapışıp bırakmamak.

Teşeccu'
Bahâdırlık göstermek, kahramanlık yapmak.

Teşeccür
Ağaçlanma, ağaçlaşma.

Teşedduk
Ağzın köşesiyle konuşmak.

Teşeddüd
Sertleşme. Kuvvet ve dayanıklık kesbetme. Şiddetlenme. Çok şiddetli olma. * Keskinleşme.

Teşeffi
Rahatlamak. Şifâ bulmak. * Öc almak. Öc veya intikam almakla yüreği soğumak.(Tenkidin sâiki ya nefretin teşeffisidir veya şefkatin tatminidir. Dostun veya düşmanın ayıbını görmek gibi...R.N.)

Teşeffi-i gayz
Öfkesinin öcünü alarak rahatlamak. İntikam alarak yüreğini soğutmak.

Teşeffu'
şafiî mezhebine geçmek. şafiî olmak.

Teşehhi
Hırsla istemek. İştahlanmak.

Teşehhut
Maktulün kan içinde yuvarlanması.

Teşehhüd
"Şehadet getirmek. * Namazdaki şehadet miktarı oturmak ve ""Et-tahiyyât"" okumak."

Teşekki
(C.: Teşekkiyât) Şekvada bulunma. Kötü ahvalini ihbar ile şikâyet etme.

Teşekkük
şek ve şüphe etme.

Teşekkül
şekillenme. şekil alma. * Meydana gelme.

Teşekkülât
(Teşekkül. C.) Teşekküller. şekillenmeler. * Kuruluşlar.

Teşekkülât-ı arziye
"Dünyanın ilk yaratılışı.( $Ey Arkadaş! Bu âyet, arzın semadan evvel yaratılmış olduğuna delâlet eder ve $ $ âyeti de semavatın arzdan evvel halkedildiğine dâlldir. Ve $ âyeti ise ikisinin bir maddeden beraber halkedilmiş ve sonra birbirinden ayırd edilmiş olduklarını gösteriyor. Şeriatın nakliyatına nazaran, Cenab-ı Hak bir cevhereyi, bir maddeyi yaratmıştır, sonra o maddeye tecelli etmekle bir kısmını buhar, bir kısmını da mâyi kılmıştır; sonra mâyi kısmı da, tecellisiyle tekâsüf edip köpük kesilmiştir; sonra arz veya yedi küre-i arziyeyi o köpükten halketmiştir. Bu itibarla, herbir arz için hava-i nesimiden bir sema hasıl olmuştur; sonra o madde-i buhariyeyi bastetmekle yedi kat semavatı tesviye edip yıldızları içine zer'etmiştir; ve o yıldızlar tohumuna müştemil olan semavat, in'ikad etmiş, vücuda gelmiştir.Hikmet-i cedidenin nazariyatı ise şu merkezdedir ki: Görmekte olduğumuz manzume-i şemsiye ile tâbir edilen güneşle ona bağlı yıldızlar cemaati, basit bir cevhere imiş; sonra bir nevi' buhara inkılâb etmiştir; sonra o buhardan, mâyi-i nâri hasıl olmuştur; sonra o mâyi-i nâri, bürudet ile tasallüb etmiş, yani katılaşmış; sonra şiddet-i hareketiyle bazı büyük parçalarını fırlatmıştır, o parçalar tekâsüf ederek seyyarat olmuşlardır; şu arz da onlardan biridir. Bu izahata tevfikan, şu iki meslek arasında mutabakat hasıl olabilir. Şöyle ki:""İkisi de birbirine bitişikti, sonra ayrı ettik."" mânasında olan $ nın ifadesine nazaran, manzume-i şemsiye ile arz, dest-i kudretin madde-i Esiriyeden yoğurmuş olduğu bir hamur şeklinde imiş. Madde-i Esiriye, mevcudata nazaran akıcı bir su gibi mevcudatın aralarına nüfuz etmiş bir maddedir. $ âyeti, şu madde-i Esiriyeye işarettir ki: Cenab-ı Hakk'ın Arş'ı, su hükmünde olan şu Esir maddesi üzerinde imiş. Esir maddesi yaratıldıktan sonra, Sâniin ilk icadlarının tecellisine merkez olmuştur. Yani Esiri halkettikten sonra, cevâhir-i ferd'e kalbetmiştir. Sonra bir kısmını kesif kılmıştır ve bu kesif kısımdan, meskûn olmak üzere yedi küre yaratmıştır. Arz, bunlardandır. İşte arzın, hepsinden evvel tekâsüf ve tasallüb etmekle acele kabuk bağlıyarak uzun zamanlardan beri menşe-i hayat olması itibariyle hilkat-i teşekkülü semavattan evveldir. Fakat arzın bastedilmesiyle nev'-i beşerin taayyüşüne elverişli bir vaziyete geldiği semavatın tesviye ve tanziminden sonra olduğu cihetle, hilkatı, semavattan sonra başlarsa da, bidayette, mebde'de ikisi beraber imişler. Binâen alâhâzâ, o üç âyetin aralarında bulunan zahirî muhalefet, bu üç cihetle mutabakata inkılâb eder. İ.İ.)"

Teşekkür
"Yapılan iyilikten memnun kalındığını bildirmek için söylenen şükür ifadesi. * Şükür etmek. * Birisine karşı ""Sağ ol, var ol, ömrüne bereket"" gibi söylenen minnet sözleri."

Teşekkürât
(Teşekkür. C.) Teşekkürler.

Teşelşül
(C.: Teşelşülât) Suyun yüksek bir yerden aşağı şarıltı ile dökülmesi, çağlayan oluşturması. * Soğuk su banyosu yapma, duş yapma.

Teşemmül
İhrama bürünme.

Teşemmüm
(şemm. den) Koklama.

Teşemmür
İşe hazırlanma.

Teşemmüs
(Şems. den) Güneşleme, güneşe çıkma. * Güneş çarpması.

Teşemmüt
Hayırla ve bereketle duâ etmek.

Teşennüc
(Şenc. den) (C.: Teşennücât) Buruşuk olma, buruşma. * Adalelerin gerilip büzülmesi, kasılması. * Korkmak. * Titremek.

Teşennüf
Küpe takınma. * Süslenme.

Teşennün
Adamın ihtiyarlıktan dolayı derisinin buruşup kuruması. * Eskimek.

Teşerru'
şeriata uygun davranma.

Teşerruk
Güneşte oturmak.

Teşerrüb
Suyu kendine çekme, içme. * Meşreb sahibi olma.

Teşerrüf
şereflenme. şeref bulma. Ulviyete erişme.

Teşerrüfât
(Teşerrüf. C.) Şeref duymalar, şereflenmeler. Saygı göstermeler, hürmet etmeler.

Teşetti
(Şitâ. dan) Kışlama. Kış mevsimi boyunca bir yerde oturma. Kışı geçirme.

Teşettüt
Dağınık olma. Dallara ayrılma. Çatallaşma. Dağılma. Perişan olma.

Teşevvuk
şevklenme, istek gösterme, arzu etme, sevinme.

Teşevvüh
Çirkinlik.

Teşevvüş
Karma karışık olma. * Bulanıklık, karışıklık.

Teşeytun
Yaramazlık etmek.

Teşeyyu'
Şiilik taslamak. Şii olma. (Bak: Şia) * Vedalaşmak. * Ardınca ve peşinden gitmek.

Teşeyyuh
Şeyh olduğunu iddia etmek. Şeyhlik taslama. * İhtiyarlama, yaşlanma.

Teşeyyüb
(C.: Teşeyyübât) İhmalcilik, kayıtsızlık.

Teşeyyüd
Yükseltme. Sağlamlaştırma.

Teşeyyüh
(Şeyh. den) İhtiyarlama. * Şeyhlik iddiasında bulunma.

Teşezzi
Pâre pâre olmak. Pârelenmek.

Teşezzüb
Dağılma, dağınık olma.

Teşezzün
Yoğun ve katı olmak.

Teşezzür
Ayrılmak. * Korkmak. * Hazırlanmak. * Davara binmek.

Teşfi'
Şefaat etmek, affı için sebep olmak.

Teşfiye
(Şifâ. dan) İyileştirme, şifalandırma.

Teşhir
Göz önüne serme, gösterme. Sergi serip âleme ilân etme. * Meşhur ve nâmdâr kılmak. * Kılıç sıyırma.

Teşhir-i silâh
Silâh çekme.

Teşhirgâh
f. Sergi yeri, herkese gösterme yeri.

Teşhirgâh-ı enâm
f. Mahlukatın herkese gösterildiği yer, dünyâ.

Teşhis
Şahıslandırma. Şekil ve suret verme. Seçme, ayırma, ne olduğunu anlama. Tanıma. * Hastalığın ne olduğunu anlayıp bilmek. * Edb: Canlılandırmak, suretlendirmek. * Eşyaya şahsiyet vermek.

Teşhit
Kana bulaştırmak.

Teşhiye
"""Gönlün ne isterse sana vereyim"" demek."

Teşhiz
(C.: Teşhizât) (Şahz. dan) Sivriltme, keskinleştirme. * Bileme. * Gücünü, kuvvetini artırma. *Uyandırma.

Teşkih
Hurma koruğu renklenmeye başlamak.

Teşkik
(Şakk. dan) Parça parça yarma. İkiye ayırma. Yarmak.

Teşkikât
Şek ve şüpheler. Şüphede bırakmalar.

Teşkil
Vücud vermek. Suretlendirmek. Şekil vermek. Meydana getirmek. * Atın iki önayağı ve art ayağının birisinin beyaz olması.

Teşkilât
Tertipli ve düzenli çalışan birlik.

Teşkilât-ı esasiye
"Anayasa. Kanun-u esasî. Devletin temel kuruluş şeklini tayin eden ve teşrinin yani meclisin, hükümetin ve mahkemelerin salâhiyetleri nasıl kullanılacağını; vatandaşların umumi hak ve hürriyetlerini gösteren temel kanunlardır."

Teşmi'
(Şem'. den) Mumlama, bal mumuna batırma.

Teşmil
Şâmil kılmak. İhata eylemek. Kaplamak. İhrama bürünmek ve sür'atle yürümek.

Teşmim
(Şemm. den) Koklatma. Koklatılma.

Teşmir
(Şemr. den) Sıvama veya sıvanma.

Teşmir-i sâid
Kolları sıvama. * Mc: Bir işe iyice adamakıllı girişme.

Teşmis
(Şems. den) Güneşe tutma, güneşe serme. * Güneşe tutup hasta etme.

Teşmit
"Aksıran kimseye: ""Yerhamükâllah: Allah sana merhamet etsin"" deme."

Teşmiyet
Aksırana karşı hayır ve bereketle duâ etmek.(Yerhamükümullâh: Allah size merhamet ve rahmet ihsan etsin) meâlinde dua etmek.

Teşne
f. Susamış. * Mc: İstekli, çok arzulayan, heveskâr.

Teşnedil
(C.: Teşnedilân) Candan ve yürekten isteyen.

Teşnegân
(Teşne. C.) f. İstekliler. * Susamışlar.

Teşnegî
f. Susama.

Teşneleb
f. Dudağı kurumuş, çok susamış. Yanık, susuz.

Teşni'
Başa kakmak. * Davara binmek. * Silâh takınmak. * Kötülük yapmak. Kötü göstermek. Ayıplamak. * Birisinin çok şeni' olduğunu söylemek.

Teşnif
Küpe takma. Küpe takınma. * Süslenme. Küpe ile süsleme.

Teşnir
Ayıp vermek.

Teşniât
(Teşni'. C.) Ayıplamalar, çirkin bulmalar.

Teşri'
Yolu açık ve vâzıh kılma. * Şeriata isnad ve nisbet eylemek. * Kanun vaz' ve tenfiz eylemek. * Peygamberimizin (A.S.M.) şeriata dair emretmesi. * Havuza su getirmek.

Teşri' eylemek
Dinî emir ve yasakları bildirmek. Kanun bildirmek. Bir emrin kanun gibi tatbikini istemek.

Teşri'-i evamir
Emirleri, işleri şeriata göre yürütme, idare etme, işleri şeriata uygun kılma.

Teşric
Cem'etmek, birbiri üstüne yığmak. * Kerpiçi yerinden ayırmak.

Teşrid
Ayırma, dağıtma. Dilim yapıp kesmek. * Nefyetme, kovalama. * Belâya atma. Ürkütüp kaçırma. Sevketme. * Birisinin ayıbını teşhir eylemek.

Teşrif
Şereflendirmek. Yüksek yere çıkmak. Şeref vermek. * Bir yere buyurmak.

Teşrifat
(Teşrif. C.) Resmî kabul ve ziyaretlerdeki kabul merasimi. Protokol.

Teşrih
Bir kitap veya ibareyi anlaşılır şekilde açıklamak, tafsilât vermek. İnceden inceye didikleyip araştırmak. * Tıb: Bir cesedi kesip parçalara ayırarak incelemek.

Teşrihat
Açıklamak, tafsilât vermek, inceden inceye araştırmak.

Teşrihat-ı hikemiye
Hikmet ve felsefe nazarıyla yapılan araştırma, açıklama.

Teşrik
Güneşlendirme. Güneşte kurutma. * Eti parçalayıp güneşte kurutma. * Doğu tarafına gitme.

Teşrik tekbirleri
Zilhiccenin dokuzuncu günü, yani Kurban Bayramının arefe günü, sabah namazından başlayarak, bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar olan, her farz namazın selâmından sonraki alınan tekbirler.

Teşrik-i mesaî
Birlikte çalışmak. İşbirliği etmek. Bir işi beraber yapmak.

Teşrim
Yarmak. * Yırtmak.

Teşrin
Eskiden yılın on ve onbirinci aylarına verilen ortak isim.

Teşrin-i evvel
Ekim ayı.

Teşrin-i sâni
Kasım ayı.

Teşrir
Güneşte bez serip kurutmak.

Teşriî
(Teşriiye) Şeriatla, kanun ile, kanun yapma ile alâkalı, şeriata müteallik, kanuna dair.

Teşriî masuniyyet
(Masuniyyet-i teşriiye) Milletvekillerinin Meclis'te izhar ettikleri fikir ve verdikleri reylerden, mes'uliyete tâbi olmamaları.

Teşrînievvel
Ekim ayı.

Teşrînisani
Kasım ayı.

Teşt
Tekne, teşin, leğen, kap.

Teştir
Bir nesneye ayıp vermek, noksanlık vermek.

Teştit
Dağıtma, dağıtılma. Perişan etme.

Teştiye
Kışın uyuyan hayvanların uykusu.

Teşvif
Tezyin etmek, süslemek.* Haberli olmak, anlamak, muttali olmak. * Bakmak, nazar etmek.

Teşvih
Çirkin yapmak.

Teşvik
Diken bitmek. * Ağacın dikenli olması.

Teşvikat
(Teşvik. C.) İsteklendirmeler, şevke getirmeler. Kışkırtmalar.

Teşvir
İçinde bulunma. İçine alma, içine alıp gizleme. * Satılık olan hayvanı pazara çıkarıp gösterme.

Teşvit
Tüyü ve kılı gitsin diye ateşe tutmak.

Teşviye
Kebap yapmak. Kebap vermek.

Teşviş
Karıştırma. Karma karışık etme. Bulandırma.

Teşvişiyyet
Karışıklık, bozukluk.

Teşyi'
Uğurlamak. Gideni selâmetlemek. Yolcu etmek. * Cesaretlendirmek.

Teşyid
Müşeyyed etmek. Binayı yükseltip sağlamlaştırmak.

Teşyie
Dilemek, istemek.

Teşzib
Ağaç budamak.

Tiba'
Birbiri ardınca olmak. Peşpeşe bulunmak.

Tibn (tebn)
Kuru ekin sapı. Saman. * Yirmi kişiyi doyuran büyük kap.

Tibnî
Saman renkli.

Tibr
Altın parçası. Altın ve gümüş tozu.

Tibrak
Bıçak.

Tibyan
Açık ifade ile beyan etme. Açıklama. * Meşhur bir Kur'ân tefsirinin adı.

Ticanî
Kuzey Afrikada, hicri 1200 tarihlerinde Ahmed Ticanî adında bir şahıs tarafından kurulan bir tarikattır.

Ticaret
Alım-Satım.

Ticaretgâh
f. Ticaret yapılan yer, ticaret yeri.

Ticarethâne
f. Ticaret yeri. Ticaret edilen yer.

Ticarî
(Ticariyye) Ticaretle ilgili, ticarete ait.

Ticfaf
(C.: Tecâfif) Zırh.

Ticval
Memleket seyredip dolaşmak, gezmek.

Tiffan
Her nesnenin vakti.

Tiflis
Gürcistanda bir şehir.

Tih
Gülen kimsenin gülerken çıkardığı ses.

Til'
Etrafına çok iltifat eden kişi. Etrafdakilerle şakalaşan kimse.

Til'abe
Oynaşmak.

Tilad
Köle, hayvan, mülk, mal gibi şeyler. * Kendi yanında eskiden beri mevcud olan ve yeni olmuş olan şey.

Tilal
(Tell. C.) Kümeler, yığınlar. Tepeler.

Tilamiz(e)
(Bak: Telâmiz)

Tilavet
Okumak. Takib etmek, arkasına düşmek.

Tilavet-i kur'ân
Kur'an-ı Kerim'i usulüne göre okumak, mânâsını tefekkür etmek.

Tilhah
Devamlı olarak bir yerde durmak.

Tilka'
Taraf, yön, cihet. * Hiza. * Mülâkat. Görüşmek ve buluşmak.

Tilka-i nefis
Nefis tarafından. Nefis cihetinden.

Tille
f. İşlenmemiş altın.

Tilmiz
Çırak. Talebe. Kalfa.

Tilmiziyet
Talebelik, tilmizlik, öğrencilik.

Tilmizâne
f. Talebe gibi. Tilmize yakışır surette.

Tiltal
Hareket ettirmek.

Tiltile
Sabırsız olmak. * İşi güç olmak. * Hurma çöpünden yapılan bardak.

Tilv
Tâbi.

Timar
f. Bir şeyin devam ve inkişafı için yapılan hizmet. * Sipâhiye verilen öşrü alınacak arazi. (Bak: Zeâmet)

Timar-hâne
f. Akıl hastahanesi, tımarhâne.

Timlak
Mülayemet etmek, yumuşaklık göstermek. * Tereddüt etmek, karar verememek.

Timrad
(C.: Temârid). Güvercin yuvası.

Timsal
Resim, suret, sembol, nümune. Tasvir. Bir şeyi başka bir şeye benzetmek. Heykel.(Cam, su, hava, âlem-i misal, ruh, akıl, hayal, zaman vesâire gibi, tecelli-i timsal akislere mahal ve mazhar olan çok şeyler vardır. Maddiyat-ı kesifenin timsalleri hem münfasıl, hem ölü hükmündedirler. Çünkü asıllarına gayr oldukları gibi, asıllarının hâsiyetlerinden de mahrumdurlar. Nurânilerin timsalleri ise, asıllarıyla muttasıl ve asıllarının hâsiyetlerine mâlik ve asıllarına gayr değillerdir. Binaenaleyh Cenab-ı Hak, şemsin hararetini hayat, ziyasını şuur, ziyadaki renkleri duygu gibi yapmış olsa idi, senin elindeki âyinede temessül eden şemsin timsali seninle konuşacaktı. Çünkü o timsalinde oldukça harareti, ziyası, renkleri olurdu. Hararetiyle hayat bulurdu, ziyasiyle şuurlu olurdu. Renkleri ile de duygulu olurdu. Böyle olduktan sonra, seninle konuşabilirdi. Bu sırra binaendir ki, Resul-i Ekrem (A.S.M.) kendisine okunan bütün salâvat-ı şerifeye bir anda vâkıf olur. M.N.)

Timtam
"Dilini ""te"" harfine alıştırmış olan kimse."

Timşek
İç mest üstüne vurulan parça, yapılan yama.

Tinae
Mukimlik, ikamet etmeklik. Ayakta durmak.

Tinave
Müzakereyi terketmek. Görüşmeyi bırakmak.

Tinbal
Kısa, bodur kimse.

Tinnîn
Büyük yılan, ejder, ejderha. * Koz: Gökte yedi burc boyunca uzanan hafif beyazlık. * Ejderha burcu. Semânın şimal yarım küresinde Küçük Ayı burcunu etrafından saran, kıvrılıp bir yıldız dörtgeni ile nihayet bulan bir burç.

Tinnîn-i felek
Saman yolu, hacılar yolu. Gökteki husuf ve küsuf mevkileri olan iki düğüm.

Tinnîneyn
"İki yılan. Mc: İki yılana benzetilen güneş ve ayın medârının farazî kavisleri.(Derecât-ı şemsiye medarı olan ""mıntıkat-ül büruc"" tabir ettikleri daire-yi azime, menazil-i Kameriyenin medarı bulunan mâil-i Kamer dairesi, birbiri üstüne geçmekle o iki daire, her birisi iki kavis şeklini vermiş. O iki kavise Felekiyyun uleması lâtif bir teşbih ile büyük iki yılan nâmı olan tinnîneyn namını vermişler. L.)"

Tinnü
Beraberlik, eşitlik.

Tip
t. Benzerlerinin ana vasıfları kendinde görülen ideal örnek, misal.

Tipik
t. Nümune, örnek olarak. Benzer.

Tir
f. Ok.

Tir'abe
Deve hörgücü.

Tiramola
İtl. Halat çekme.

Tirase
(Türs. C.) Ask: Kalkanlar.

Tiraş
f. Tıraş. * Üst taraftan yontarak düzelten. * Üst taraftan düz olarak yontma.

Tiraşide
f. Tıraş olmuş, tıraş edilmiş. * Yontulmuş, düzleştirilmiş.

Tirb
(C.: Tirâb-Etrâb) Anasından saçlı ve dişli doğan oğlan. * Yaşta diğerine eşit olan nesne. * Lezzet.

Tirban
(Türâb. C.) Topraklar.

Tirdan
f. Ok mahfazası, sadak.

Tire
f. Karanlık. Bulanık.

Tiredil
f. Fena kalbli, kalbi kara.

Tiregun
f. Bulanık renkli, kara renkli. Rengi bulanık.

Tiregî
f. Karalık. Bulanıklık.

Tirendaz
f. Ok atan, okçu.

Tirere'y
(Tire-re'y) f. Tedbirsiz.

Tireşeb
f. Karanlık gece.

Tirhal
Yola çıkma, göç etme.

Tirkeş
f. Okluk, ok kabı, sadak.

Tirmizî
(Bak: Kütüb-ü Sitte)

Tiryak
Panzehir. Zehirlenme veya hastalıklardan hemen şifâ bulmağa vesile olan ilâç.

Tiryaki
Afyon kullanmağa alışmış, afyonkeş. * Keyif verici şeyler kullanmağa alışık olan. * Mc: Huysuz, aksi, titiz.

Tis'a
Dokuz. 9.

Tis'a mie
Dokuz yüz. 900

Tis'ûn
(Tis'în) Doksan, 90.

Tishan
(C.: Tesâhin) Çizme.

Tiyaka
Cimaa pek ziyade düşkün olmak. * Şehvetin galip olması.

Tiyatro
yun. Dram, komedi ve sair piyeslerin temsil edildiği yer. * Sahneye konulan oyun ve bu gibi temsilleri oynama san'atı.(İşte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebairleri ve bid'aları birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafında toplar, sersem eder. Ş.) (Bak: Roman)

Tiyese
(Teys. C.) Erkek keçiler, tekeler.

Tiyfak
Helâk olmak, mahvolmak.

Tiynet
(Bak: Tıynet)

Tiz
f. Keskin. * Çabuk, tez. * Sık.

Tiz-dest
f. Çabuk iş gören, eline çabuk.

Tiz-per
f. Hızlı ve çabuk uçan.

Tiz-pâ(y)
f. Tez, süratli, ayağına çabuk.

Tiz-reftâr
(Tiz-rev) f. Çabuk yürüyüşlü, acele ile giden.

Tiz-rev
(Bak: Tiz-reftar)

Tiz-âb
f. Kezzap.

Tiz-çeşm
f. Gözü keskin.

Tizna
f. Kılıç, bıçak gibi şeylerin keskin olan ağız tarafı.

Tizî
f. Çabukluk, tezlik. * Keskinlik. * Sıklık.

Tişrab
Şarap içmek.

Tokat
Kale içi, siper, ahır, ağıl. El içi gibi yer. * Dere arası olan hayvan mer'ası. * El içiyle vurulan sille.

Tolga
Başlık, miğfer nevilerinden birinin adıdır.

Tonaj
Bir vasıtanın iç hacmine göre taşıma kapasitesi.

Topuz
t. Ucu top şeklinde sopadan ibâret eski silâh. * Top şeklinde toplanmış saç. * Kısa ve tıknaz kimse.

Traj
Fr. Basılan gazete veya mecmuanın baskı sayısı.

Trajedi
yun. Fâcia. Mevzuunu efsanelerden veya tarihî hâdiselerden alan, seyirciler üzerinde merhamet veya dehşet hissi uyandıran sahne eseri.

Tu
f. Sen.

Tu'm
(Tu'me) Azık, yiyinti, yiyecek şey. * Tad, çeşni.

Tu'me
(Bak: Tu'm)

Tu'tu
Söylerken duraklamak.

Tu(y)
f. Katmer, kat.

Tu-ra
f. Seni, sana, senin.

Tuam
(Tu'me. C.) Azıklar, yiyecek şeyler. * Çeşniler, tadlar.

Tub
Kiremit. * Tuğla.

Tub'an
Mühür mumu.TUBERTU : (Tu-ber-tu) Kat kat.

Tuba
Ne hoş. Ne iyi. Her şeyin iyisi ve efdali. * İyilik, güzellik. Baht. * Cennette bulunan ve kökü göklerde dalları aşağıda olan ağaç ismi. * Çok berrak ve saf olan. * Saâdet. Hayır. Devlet.

Tuba le-ke
Ne mutlu sana, devlet ve saadet sana. Tuba sana.

Tuba-i hilkat
Hilkat ağacı, hilkat tubası. Kâinat, teşbih yapılarak tuba ağacına benzetilmiştir.(Tuba-i hilkatten semavat şıkkına hep kehkeşan ağsanınaBir Cemil-i Zülcelâl'in dest-i hikmetiyle takılmış pek güzel meyveleriz biz. M.)

Tubaha
Çömlek. * Ağızdan çıkan köpük.

Tubal
Kızmış bakırdan ve kızmış demirden çekiçle vurulduğunda kopup dökülen parça.

Tubale
(C.: Tubâlât) Dişi koyun.

Tubu
Bir nevi kene.

Tubul
(Tabl. C.) Davullar.TUDE : f. Yığın, küme.

Tude-be-tude
Yığın yığın. Küme küme.

Tuf
f. Yankı. Akseden ses. Aks-i sada.

Tufa
Sihir, efsun.

Tufahe (tafâhe)
Çömlek. * Her ne olursa olsun ağzına alan köpek. * Her nesnenin üzerine gelen.

Tufan
Çok şiddetli ve her tarafı kaplayan yağmur. * Nuh Peygamber (A.S.) zamanındaki büyük su baskını hâdisesi. (Hz. Nuh'un (A.S.) Cenab-ı Hak'tan aldığı emri kavmine tebliğ etmesi neticesinde kavminin ekserisi hürmetsizlik ve dinlememezlik yaptıklarından ve zulme başladıklarından, Cenab-ı Hakk'ın izni ile devamlı ve şiddetli yağmurla büyük su baskını oluyor ve Nuh Peygamber (A.S.) bir gemi yaparak, kendisine iman edenlerle ve her sınıf canlı mahluktan birer çift alarak su üzerine çıkıyor ve zâlimler suya gark oluyor, Peygambere itimad ile tâbi olanlar da tufandan kurtuluyor. Bu hâdisenin vukuu Kur'anda sâbittir.)

Tufanzede
f. Tufan görmüş. Tufana uğramış.

Tufave
Güneş dairesi. * Ay ağılı, hâle. * Kabile.

Tufeylî
(Davetsiz ziyafete giden Tufeyl adında birisinin ismindendir) Sahte. * Dalkavuk. Çanak yalayıcı. * Başkasının sırtından geçinen. Asalak. Parazit. Fazladan.

Tuff
Tırnak arasında olan kir. * Parmakların üstünde olan kir.

Tuffah(a)
Elma.

Tufu'
Ateşin sönmesi.

Tufuh
Kap ağız ağıza dolma. * Yukarı kalkma. * Çabuk geçme.

Tuful
Güneşin batmağa yaklaşması. * (Tıfl. C.) Çocuklar.

Tufuliyyet
(Tufulet) Çocukluk. Küçüklük. Yavru oluş. * Ter u tazelik.

Tufulâne
f. Çocukçasına.

Tufye
Mukul ağacının yaprağı. Yılanın arkasındaki hatta teşbih edilir.

Tugat
(Tâgi. C.) Tâgiler. Azmış ve hak yoldan sapmış olanlar.

Tugave
Güneş dairesi. * Araptan bir kabile.

Tugmus
Şeytanın ve cinnin gayet habisi.

Tugvan (tuğyân)
Haddinden tecavüz etmek, haddini aşmak.

Tugve
Dağ başı. * Yüksek mekân.

Tugyan
Zulüm ve küfürde çok ileri gitmek. Azgınlık, taşkınlık. Taşkın mizaçlılık. * Kan galebe etmesi hali. * Resmî devlet kuvvetlerine karşı durmak. * Su baskını.

Tugye
Dağ başı. * Yüksek mekân.

Tuh
Helâk olmak. * Berbad olmak. (Hakaret için söylenilen bir kelimedir)

Tuhaf
(Tuhfe. C.) Hediyeler. * Münâsebetsiz hâl. * Eğlenceli, gülünç. * Garip iş veya şey. * Hoşa giden ve az bulunur şeyler.

Tuhal
Dalak ağrısı.

Tuhare
Taharet ettikleri suyun bakiyyesi.

Tuhfe
Turfanda şey. * Görülmemiş yeni çıkan. Yeni. * Hediye, armağan.

Tuhfî
İyilik etmek.

Tuhla
Kara ile boz arasındaki renk.

Tuhlüb
(C.: Tahâlib) Soysop, sülâle.

Tuhm
(C.: Tühum) Her yerin ve her köyün nihayeti.

Tuhme
Hayvanın burnunun kara olması.

Tuhr
"Pâklık, temizlik, taharet. * Kadınların iki âdet görmeleri arasındaki temizlik hâlleri. (Temizlik hâli uzayan, devam eden kadına ""Mümtedet-üt tuhur"" denir)."

Tuhra
Yufka bulut.

Tuhrube
(Tahrebe-Tıhrıbe) Bez parçası. * Bulut parçası.

Tuhrure
(C.: Tahârir) Bulut parçası.

Tuhtuh
Kötü ahlâk.

Tuhuha
Hamurun ekşimesi.

Tuhur
Arınıp pâk olmak, temizlenmek.

Tuhut
Hor ve hakir kimse.

Tuhve
Yufka bulut.

Tuhyan
Karlık gibi su soğutacak kap. Buzluk, buzdolabı.

Tuhye
Benî Temim kabilesinden bir cemaat.

Tuka
Takva. Allah'tan korkmak. Havfullah.

Tukat
Nefsini haramdan ve şüpheli nesnelerden saklamak.

Tukus
Yaban havucu.

Tukye
Sakınma.

Tul
Boy. * Uzunluk. * Ömür ve hayat. * Uzamak. * Zaman çokluğu. * Çokluk, bolluk.

Tul-u emel
"Bitmeyen istek. * Hiç ölmeyecek gibi dünyaya dalmak ve düşünmek. (Ey gafil Said! Bil ki: Galat-ı his nev'inden gayet muvakkat dünyayı lâyemut ve daimî görüyorsun. Etrafına ve dünyaya baktığın zaman bir derece sabit ve müstemir gördüğünden, fani nefsini de o nazar ile sabit telâkki ettiğinden, yalnız kıyametin kopacağından dehşet alıyorsun. Güya kıyametin kopmasına kadar yaşayacaksın gibi, yalnız ondan korkuyorsun. Aklını başına al. Sen ve hususi dünyan, daimî zeval ve fena darbesine maruzsunuz. Senin bu galat-ı hissin ve mağlatan şu misale benzer ki: Bir adam elinde olan âyinesini bir hâne veya bir şehre veya bir bahçeye karşı tutsa; misali bir hâne, bir şehir, bir bahçe o âyinede görünür. Edna bir hareket ve küçük bir tegayyür âyinenin başına gelse, o hayalî hâne ve şehir ve bahçede hercü merc ve karışıklık düşer. Hariçteki hakiki hâne, şehir ve bahçenin devam ve bekası sana faide vermez. Çünkü senin elindeki âyinedeki hâne ve sana ait şehir ve bahçe, yalnız âyinenin sana verdiği mikyas ve mizan iledir. Senin hayatın ve ömrün, âyinedir. Senin dünyanın direği ve âyinesi ve merkezi, senin ömrün ve hayatındır. Her dakikada o hane ve şehir ve bahçenin ölmesi mümkün ve harap olması muhtemel olduğundan, her dakika senin başına yıkılacak ve senin kıyametin kopacak bir vaziyettedir. Mâdem öyledir; sen bu hayatına ve dünyana, çekemedikleri ve kaldıramadıkları yükleri yükletme! L.)"

Tul-u ömür
Ömrün uzunluğu. Uzun ömür.

Tula
Çok uzun. Pek uzun.

Tulan
(Tul. den) Uzunluğuna, boyuna.

Tulatıle
(Talâtıla) (C.: Talâtıl) Hayvanları içeri koymak. Bel ağrısı. * Zahmet.

Tulen
Uzunlukça. Uzunluk cihetinden. Boyca.

Tulga
Kusmak.

Tulha
Boz renk.

Tulhe
Azıcık su. * Azıcık ot. * İyi nesne.

Tulhum
Lezzeti değişmiş olan su.

Tulk
Mutlak. Bağlı ve kayıtlı olmayan.

Tull
Süt.

Tullab
(Talebe. C.) Talebeler.

Tullab-ı nur
Nur talebeleri, Kur'an şakirtleri.

Tulleb
(Tâlib. C.) İstekliler, tâlibler, isteyenler.

Tulme
(C.: Tulum) Ekmek. * Havuz dibinde kalan su.

Tulu'
Doğma, doğuş. Birden zuhur etme. * Hücum etme. * Bir şeye vâkıf olup bilme.

Tuluat
(Tulu'. C.) Hazırlıksız olarak birden kalbe gelen mânalar, ilhamlar. Doğuşlar.

Tuluk
(Tuluka) Açık yüzlü ve hâli iyi olmak. * Cömert olmak.

Tulye
(C.: Tulâ) Boyun önü. * Göğüs önü.

Tuma'nine
İtminan. Emin olma, inanma, gönlü rahat olma.

Tumar
(C.: Tevâmir) Dürülüp yuvarlak yapılmış şey, tomar.

Tume
Kadınlar topluluğu. Avretler cemaati.

Tumea'
(Tâmi'. C.) Tamahkârlar.

Tumruk
Yarasa kuşu.

Tumrus
Sıcak külde pişmiş ekmek.

Tumtuman
Peltek.

Tumturak
Söylenişi ahenkli ve parlak olan ibare. * Gösteriş, debdebe.

Tumuh
Yüksekteki bir şeye göz dikme, yüksek bir şeye göz dikerek bakma.

Tumum
Su baskını. * Saçını kırkıp tıraş etmek.

Tumur
Aşağı sıçramak. * Doldurmak. * Seyahat edip gitmek. * Defnetmek, gömmek.

Tumus
Bir şeyin mahvolması.

Tunb
Nâhiye, cânip, taraf, yön.

Tunburani
(Tunburâni) Tanbur çalan.

Tuni
f. Sefih, alçak, rezil. * Külhanbeyi. * Hırsız.

Tunub
(C.: Etnâb) Ağaç kökleri. * Gövdenin siniri. * Süngü eğriliği. * Çadır ipleri.

Tur
Dağ. * Had ve mikdar.

Tur suresi
Kur'an-ı Kerim'in 52. Suresidir. Mekkîdir.

Tur-u sina
(Bak: Sina)

Tura
(Aslı: Tuğra) t. Topuz gibi yapılmış mendil, kuşak gibi oyun âleti. Kös, davul, trampet gibi şeylere vurmaya mahsus ip veya çomak. * Kamçı, örme kırbaç. * Demet, bağ, paket. (Bak: Turra)

Turab
Toprak, toz.

Turame
Dişte olan kamaşma.

Turan
"Eski İranlılar tarafından Türkistan ve Tataristan taraflarına verilen isimdir. Turan, eskidenberi Türklerin oturduğu yerlere denirdi. ""Türk"" ile ""Tur"" kelimeleri arasındaki benzerlik de bu iki ismin bir asıldan ibaret olduğunu gösteriyor."

Turbuş
Takke, külah. Başa giyilen örtü. Fes.

Turfanda
Mevsiminden önce yetiştirilen meyve veya sebze.

Turfe
Görülmemiş, tuhaf, yeni şey. Şaşılacak şey.

Turfe-kâr
f. Garip şeylerle uğraşan. Şaşılacak şeyler yapan.

Turgul
Çil kuşuna benzer bir kuş.

Turhan
"Rum subaylarından beş bin neferin zâbiti (On bin olsa ""patrik"" derler.)"

Turka
Bir kere.

Turmuk
Yarasa kuşu.

Turmus
Zayıf. * Kül içinde pişen ekmek.

Turra
(Tuğra) Mühür. Pâdişah damgası. Pâdişahın imzası. * Kumaşın etrafındaki nişan ve işaret. Kumaşta ipekten çevrilen kenar. * Herşeyin ucu ve kenarı. * Alındaki saç. Tura.

Turs
Kuvvet.

Tursus (tursun)
(C.: Tarâsis) Kalkan denilen dikenli ot.

Turtube
Akçe.

Turtur
Uzun boylu ince adam.

Turu'
Bir yerden bir yere gitmek. * Sonradan olmak.

Turuh
Uzun.

Turuk
Geceleyin eve gelmek.

Turuk-u hafiyye
Gizli tarikler, yollar, tarikatlar. Gizli zikir yapan tarikatlar.

Turur
Düşürmek.

Turuş
f. Ekşi.

Turş
f. Ekşi, hâmız.

Tus
Tabiat. * Asıl.

Tusen
f. Serkeş ve sert at.

Tusu'
Dokuz bölükte bir bölük.

Tut
f. Dut.

Tutanak
(Bak: Zabıt)

Tuti
Dudu kuşu. Papağan. İşittiği sözleri ezberleyip, insan sesi taklidini yapan ve söyleyen bir kuş.

Tutiya
Çinko.

Tutu
Çinko.

Tutuk
Örtü, perde, peçe.

Tuum
(Taam. C.) Taamlar, yemekler. * Lezzetler, tadlar, zevkler.

Tuva
Övünmüş, senâ edilmiş şey. * Tur-i Sina dağı eteğinde bir vâdinin adı. * Örülmüş kuyu.

Tuval
Uzun.

Tuvan
f. Güç, kuvvet.

Tuvar
Evin çevre yanı.

Tuveyrat
Kuşçuklar, küçük kuşlar.

Tuveys
Küçük tavus kuşu.

Tuvmar
(C.: Tevâmir) Uzun dürülmüş nesne.

Tuvt
Lüle ağzına takılan pamuk parçası. * Pamuk. * Uzun.

Tuvvel
Ayakları uzun olan bir cins su kuşu.

Tuyuf
(Tayf. C.) Korkudan dolayı karanlıkta görünen hayâller. * Uykuda iken görünen hayâller.

Tuyur
Birbiri ardınca iade etmek, peşpeşe geri çevirmek. Tekrarlamak.

Tuşe
f. Azık. Ölmeyecek kadar yenecek şey.

Tuşe-i râh
Yol azığı, yol yiyeceği.

Tâ be kıyamet
Kıyamete kadar.

Tâ bekey
Ne vakte kadar.

Tâ haşre dek
Haşre kadar.

Tâ-be-key
Ne vakte kadar.

Tâ-be-sabah
Sabaha kadar.

Tâhâ
Kur'an-ı Kerim'de mukattaat-ı hurufiyeden olup Cenab-ı Hak ile Peygamberimiz (A.S.M.) arasında bir şifredir. * Peygamberimizin (A.S.M.) bir ismidir. Mânası hakkında muhtelif rivayetler vardır.

Tâhâ suresi
Kur'an-ı Kerim'in 20. suresidir. Mekkîdir.

Tâk
Bina kemeri. Yarım daire şeklinde kapı ve pencere üstü. Çardak. Kubbe. Kavisli bina. Eyvan.

Tâk-ı muallâ
Yüksek şerefe. Yüksek kubbe. * Yüksek haysiyet ve şeref sahibi.

Tâka
Kubbeli mahfe. Pencere. * Takat. Güç, kuvvet, iktidar.

Tâkat
Güç, kuvvet. İktidar.

Tâkat-ı beşer
Beşer gücü ve kuvveti. İnsana mahsus kuvvet.

Tâkatfersâ
f. Dayanılmaz, tâkat götürmez.

Tâkatgüdaz
f. Tâkati kaldıran, gücü kuvveti eriten, mahveden.

Tâkatşiken
f. Tâkati tüketen.

Tâkıyye
Takke.

Tâkıyye-duz
f. Takkeci, takke diken.

Târ
f. Karanlık. * Tel. Saç teli. * Tepe. * İplik.

Târ-ı ankebut
Örümcek ağı.

Târ-ı zülf
Saç teli.

Târeten uhrâ
Bir kere daha, başka bir kere daha.

Târik
Terkeden, vazgeçen, bırakan.

Târik-i dünya
Hevâ ve hevesi terkeden. Dünyanın fâni olan cihetini terkedip Allah rızası yolunda olan.

Târik-üs salât
"Namaz kılmayı terketmiş olan kimse.(Çok tembellerden ve târik-üs salâtlardan işitiyoruz; diyorlar ki: Cenab-ı Hakk'ın bizim ibadetimize ne ihtiyacı var ki, Kur'ân'da çok şiddet ve ısrar ile ibâdeti terkedeni zecredip Cehennem gibi dehşetli bir ceza ile tehdit ediyor. İtidalli ve istikametli ve adaletli olan ifade-i Kur'âniyeye nasıl yakışıyor ki, ehemmiyetsiz bir cüz'î hataya karşı, nihayet şiddeti gösteriyor?Elcevab: Evet, Cenab-ı Hak, senin ibadetine, belki hiçbir şeye muhtaç değil. Fakat sen, ibadete muhtaçsın; mânen hastasın. İbadet ise, mânevi yaralarına tiryaklar hükmünde olduğunu çok risalelerde isbat etmişiz. Acaba bir hasta, o hastalık hakkında, şefkatli bir hekimin ona nâfi' ilaçları içirmek hususunda ettiği ısrara mukabil, hekime dese: Senin ne ihtiyacın var, bana böyle ısrar ediyorsun?.. Ne kadar mânâsız olduğunu anlarsın.Amma Kur'ânın, terk-i ibadet hakkında şiddetli tehdidatı ve dehşetli cezaları ise; nasılki bir Padişah, raiyetinin hukukunu muhafaza etmek için; âdi bir adamın, raiyetinin hukukuna zarar veren bir hatasına göre, şiddetli cezaya çarpar. Öyle de; ibadeti ve namazı terk eden adam, Sultan-ı Ezel ve Ebedin raiyeti hükmünde olan mevcudatın hukukuna ehemmiyetli bir tecavüz ve mânevi bir zulüm eder. Çünkü; mevcudatın kemalleri, Sânia müteveccih yüzlerinde tesbih ve ibadet ile tezahür eder. İbadeti terkeden, mevcudatın ibadetini görmez ve göremez. Belki de inkâr eder. O vakit ibadet ve tesbih noktasında yüksek makamda bulunan ve herbiri birer mektub-u Samedani ve birer âyine-i Esmâ-i Rabbaniye olan mevcudatı âlî makamlarından tenzil ettiğinden ve ehemmiyetsiz, vazifesiz, câmid, perişan bir vaziyette telâkki ettiğinden, mevcudatı tahkir eder; kemalâtını inkâr ve tecavüz eder. Evet herkes; kâinatı kendi âyinesiyle görür. Cenab-ı Hak, insanı, kâinat için bir mikyas, bir mizan suretinde yaratmıştır. Her insan için, bu âlemden hususi bir âlem vermiş. O âlemin rengini, o insanın i'tikad-ı kalbîsine göre gösteriyor. Meselâ; gayet me'yus ve matemli olarak ağlayan bir insan, mevcudatı ağlar ve me'yus suretinde görür... gayet sürurlu ve neş'eli, müjdeli ve kemal-i neş'esinden gülen bir adam; kâinatı neş'eli, güler gördüğü gibi, mütefekkirâne ve ciddi bir surette ibâdet ve tesbih eden adam; mevcudatın hakikaten mevcud ve muhakkak olan ibadet ve tesbihatlarını bir derece keşfeder ve görür.. gafletle veya inkârla ibadeti terkeden adam; mevcudatı, hakikat-ı kemalâtına tamamiyle zıd ve muhalif ve hatâ bir surette tevehhüm eder ve mânen onların hukukuna tecavüz eder. Hem o târik-üs-salât, kendi kendine mâlik olmadığı için, kendi mâlikinin bir abdi olan kendi nefsine zulmeder. Onun mâliki, o abdinin hakkını onun nefs-i emmâresinden almak için, dehşetli tehdit eder. Hem netice-i hilkatı ve gaye-i fıtratı olan ibadeti terk ettiğinden, hikmet-i İlâhiyeye ve meşiet-i Rabbaniyeye karşı bir tecavüz hükmüne geçer. Onun için cezaya çarpılır.Elhasıl: İbadeti terkeden, hem kendi nefsine zulmeder; -nefs ise, Cenab-ı Hakk'ın abdi ve memlüküdür- hem kâinatın hukuk-u kemalâtına karşı bir tecavüz, bir zulümdür. Evet, nasılki küfür mevcudata karşı bir tahkirdir; terk-i ibadet dahi, kâinatın kemalâtını bir inkârdır. Hem hikmet-i İlâhiyyeye karşı bir tecavüz olduğundan, dehşetli tehdide, şiddetli cezaya müstahak olur.İşte bu istihkakı ve mezkur hakikatı ifade etmek için, Kur'ân-ı Mu'ciz-ül-Beyan; mu'cizane bir surette o şiddetli tarz-ı ifadeyi ihtiyar ederek, tam tamına hakikat-ı belâgat olan mutabık-ı muktezâ-yı hale mutabakat ediyor. L.)"

Târâc
f. Yağma, talan, çapul. * Yağmalama, talan etme.

Târâc-ger
f. Yağmacı, çapulcu.

Târâc-kerde
f. Yağmalanmış, talan edilmiş.

Târık
Gece gelen kimse. * Zulmette hâsıl olan belâ ve musibetler. * Parlak yıldız. * Sabah yıldızı. (Zühre)

Târık suresi
Kur'an-ı Kerim'in 86. Suresinin ismidir. Mekkîdir.

Tî'
Kırk baş koyun.

Tîb
(C.: Etyâb) Güzel koku. Güzel kokusu için sürülen şey.

Tîc
(Tâc. C.) Taçlar.

Tîcan
(Tâc. C.) Taçlar.

Tîg
f. Kılıç, seyf.

Tîg-i bürran
Keskin kılıç.

Tîg-i guştin
Etten kılıç. * Mc: Dil.

Tîgbend
f. Kılıç kuşanan, kılıç bağlayan.

Tîgdâr
f. Kılıç taşıyan, kılıçlı.

Tîgzeban
f. Dili kılıç gibi olan. Tesirli söz söyleyen.

Tîgzen
f. Güzel kılıç kullanan.

Tîh
(C.: Etyâh) Çöl. Susuz sahra. Sina yarımadasındaki çöl. (Musâ (A.S.) Mısır'dan çıktıktan sonra, kavmiyle beraber kırk sene bu çölde dolaşmıştır.)

Tîn
(C.: Etyân) Balçık. * Mektup gibi şeyleri mühürlemek.

Tîn suresi
Kur'an-ı Kerim'in 95. suresinin ismidir. Mekkîdir. Vettîni Suresi de denir.

Tîne
(Tıynet) Balçık. * Hilkat, yaratılış.

Tîş
şiddet. * Hafiflik.

Tîşe
f. Muharebede kullanılan başı sivri ve keskin balta, keser.

Töhem
(Töhmet. C.) Suçlar, töhmetler, kabahatler.

Töhmet
Birisine isnad edilen, fakat kat'iyyetle işleyip işlemediği belirsiz olan suç, kabahat. * İtham altında olma.

Töhmetlendirmek
Suç isnad etmek.

Tövbe
(Bak: Tevbe)

Tübba'
Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bi'setten evvel geleceğini haber veren ve şiiri ile imanını ilân eden bir Yemen Meliki. * Câhiliyetten evvel Yemen Padişahlarının nâmı. * Bir kuş cinsi.

Tübban
Güreşçilerin donu.

Tübbet
"Bir yerin adı. (İyi miskler ona nisbet olunup ""Misk-i Tübbetî"" derler)"

Tücah
(Tecâh-Ticâh) Karşı taraf, karşı yön.

Tüccar
(Tâcir. C.) Tacirler, satıcılar. Ticaret yapanlar.

Tüede
Teenni etmek, acele etmeyip akıllıca davranmak. * Mühlet vermek.

Tüfe
Yırtıcı bir canavar. * Karakulak denilen canavar. * Örtünmüş kadın.

Tüfeng
f. Tüfek.

Tüfeng-endâz
f. Tüfek kullanan.

Tüfeng-hâne
f. Silâh deposu.

Tüffah
Elma.

Tüfl
Köpük. * Kir, pas. * Tükürmek.

Tühem
(Töhmet. C.) Suçlar, töhmetler, kabahatlar.

Tüklan
Tevekkül etmek.

Tükle
İtimat etmek, güvenmek. * İşinde âciz olan kimse.

Tükme
f. Düğme.

Tükye
Dayanmak, itimad etmek.

Tükâh
Tekyegâh.

Tülave
Borç bakiyyesi. * Havâle etmek, başkasına bırakmak.

Tülünne
Hâcet, ihtiyaç.

Tülüv
Tilâvet. * Bir kimseye uyup ardınca gitmek.

Tünban
f. Don, iç donu.

Tünbek
f. Darbuka. Dümbelek.

Tünd
f. Sert, şiddetli, haşin.

Tündbâd
f. Sert rüzgâr, kasırga.

Tündmeşreb
f. Titiz, sert tabiatlı.

Tündmizac
f. Sert huylu.

Tündreftar
f. Çabuk giden, sert ve süratli giden.

Tündzeban
f. Düzgün konuşan, düzgün söz söyleyen.

Tündçihre
f. Asık suratlı.

Tündî
f. Sertlik, katılık. Hiddet ve şiddet.

Tünte
f. Eşek arısı.

Tünu'
Mukim olmak, ikamet etmek, bir yerde oturmak.

Tür'a
(C.: Türa' - Türüât) Kanal. * Suyun taştığı yer.

Türa'
(Tür'a. C.) Kanallar. * Suyun taştığı yerler.

Türas
Miras mal.

Türban
(Türâb. C.) Topraklar.

Türbe
Mezar üzerine yapılan yapı. Mezar. Ölmüş büyük zâta mahsus mezar.

Türbedâr
f. Türbe muhafız ve hizmetkârı.

Türk
"Türkler, Asya'nın en büyük ve en meşhur milleti olup, Turan milletlerindendir. Türkler en evvel Sibirya ile Çin arasında olan Altın Dağı taraflarında yaşamışlar ve oradan defalarca güney ve batıya doğru yayılarak Çin'de ve Türkistan memleketlerinde fetihler yapmışlardır.Türkler eskiden beri iki şubeye ayrılmış olup; Türkistan'ın doğu tarafında bulunanlar; Uygur; batı tarafındakiler de: Türk ve Türkmen isimleriyle bilinirlerdi.Peygamberimizin (A.S.M.) hicretinden 350 sene sonra Tağ Han neslinden olduğu rivayet edilen Türkmen Hükümdarlarından Salur Han, İslâm dinini kabul ederek Kara Han ismini almış ve kavminin de ekserisine İslâm dinini kabul ettirmişti. O sıralarda Türk ve Türkmen kavimleri İslâm hilâfet merkezi olan Bağdat'a gidip gelmeğe başlamışlardı. Fıtrî cesaret ve kahramanlıkları hasebiyle Abbasi Halifeleri, bunları askerlik hizmetlerine almışlardı. Bu sebeple Türkler, Azerbeycan ve Erzurum taraflarına dolmuşlardı. Türkler, zamanla kumandanlık ve ümeralığa geçmişler, hükümet işlerini de ellerini almışlardı. Bu cihetle bütün İslâm memleketlerinde Türkler büyük bir nüfuz ve iktidara sahip olmuşlardı.Türkler, müslümanlığı kabul ettikten sonra lisanlarını Arap hattıyla yazmağa başlamışlardı. Şark Türkçesinde, yani Uygur lisanında hayli edebiyat vücuda gelmiş, bir takım şair ve edipler yetişmişti. İran'da kurulan Türk Devletleri Farisîyi resmî ve edebî lisan olarak kabul ettikleri halde; Anadolu'da kurulan Selçuklular devrinde resmî lisan Türkçe kabul edilmişti. Daha sonraları Osmanlı Devletinin kuruluşundan sonra bu lisan günden güne kesb-i Türkî etmeğe başlamış, hatta Sultan Mehmed Han, Sultan Selim ve Süleyman devirlerinde mükemmel bir Osmanlı Edebiyatı meydana gelmiş ve birçok edip ve şairler yetişmişti.(Cây-ı dikkat bir hal: Türk milleti anâsır-ı İslâmiye içinde en kesretli olduğu halde, dünyanın her tarafında olan Türkler ise Müslümandır. Sâir unsurlar gibi müslim ve gayr-ı müslim olarak iki kısma inkısam etmemiştir. Nerede Türk tâifesi varsa, Müslümandır. Müslümanlıktan çıkan veya Müslüman olmıyan Türkler, Türklükten dahi çıkmışlardır (Macarlar gibi.) Halbuki küçük unsurlarda dahi, hem müslim ve hem de gayr-ı müslim var.Ey Türk Kardeş! Bilhassa sen dikkat et! Senin milliyetin İslâmiyetle imtizaç etmiş, ondan kabil-i tefrik değil. Tefrik etsen, mahvsın! Bütün senin mâzideki mefâhirin İslâmiyet defterine geçmiş. Bu mefâhir; zemin yüzünde hiçbir kuvvetle silinmediği hâlde, sen şeytanların vesveseleriyle, desiseleriyle o mefâhiri kalbinden silme!... R.N.)(İşte ey Ehl-i Kur'ân olan şu vatanın evlâdları; Altıyüz sene değil, belki, Abbasiler zamanından beri bin senedir, Kur'ân-ı Hakîm'in bayraktarı olarak, bütün cihana karşı meydan okuyup, Kur'ânı ilân etmişsiniz. Milliyetinizi, Kur'âna ve İslâmiyet'e kal'a yaptınız. Bütün dünyayı susturdunuz, müdhiş tehacümâtı def'ettiniz. Tâ $âyetine güzel bir mâsadak oldunuz. Şimdi Avrupa'nın ve frenk-meşreb münâfıkların desiselerine uyup, şu âyetin evvelindeki hitaba mâsadak olmaktan çekinmelisiniz ve korkmalısınız!..M.)(...Evvelâ Araplar, kavimden kavime bu hizmeti yapmışlar, daha sonra Emeviye'nin son zamanlarında olduğu gibi bu hizmeti, Arap'tan Acem'e doğru geçmiş; hadis-i şerifin de delâlet ettiği üzere Fars milleti manen ve maddeten İslâmiyete pek büyük hizmetler yapmış, sonra bunlar da aynı hale gelmiş; bu defa da Allah Türkleri göndermiş. Arapların, Farslıların, kıymetini bilemeyip zâyi' ettikleri İslâm devletini ele alarak İstanbul'a ve oradan dünyanın her tarafına yaymışlar. Demek ki onlar da bu nimetin kıymetini bilmez, küfr ü küfrâna giderlerse mevkilerini, Allah'ın göndereceği diğer bir kavme terketmeğe mecbur olacaklardır. Ve kim bilir vâsi ve alim olan Allah Teâla, kıyamete kadar daha ne kavimler gönderecektir. Binaenaleyh, ey mü'minler! Dininizin kıymetini biliniz, hiç bir kavme inhisar kabul etmeyen bu vâsi' feyz-i hakkı, bu fazl-ı İlâhîyi, bu yüksek hürriyeti bırakıp da başkalarının muvalâtı arkasına düşmeyiniz. E.T.)"

Türkcuş
f. Yarı pişmiş et.

Türkistan
f. Türklerin anayurdu olan ve Hive, Fergana, Taşkent, Buhara, Semerkant ve Kırgız şehirlerini içine alan büyük bölge.Doğu Türkistan bugün Çin'de, Güney Türkistan ise Afganistan'da, büyük parçası olan Batı Türkistan ise Rusya'da kalmaktadır.

Türkiyyat
Türklerin dil, edebiyat, tarih ve ırki hususiyetlerini tedkik eden ilim.

Türktaz
f. Koşup saldırarak yağma etme. * Çapul, çapulcu.

Türkân
(Türk. C.) Türkler.

Türkü
(Aslı: Türkî) Türk halk musikîsi.

Türnuk
Sel yolunda arta kalan balçık.

Türr
Yapı üstüne çekilen ip.

Türra'
Kapıcı.

Türras
Kalkancı.

Türre
(C.: Terârih) Bâtıl, herze söz.

Türrehat
(Türrehe. C.) Saçma sapan sözler.

Türrehe
(C.: Terârih-Türrehat) Saçma sapan ve mânasız söz.

Türs
(C.: Etrâs-Tirâs-Türus) Ask: Kalkan.

Türüat
(Tür'a. C.) Kanallar. * Suyun taştığı yerler.

Türüş
f. Ekşi, hâmız.

Türüş-ru(y)
(C.: Türüşruyan) Asık suratlı, ekşi yüzlü.

Türşî
Ekşilik. * Turşu.

Tüs'
Dokuzda bir. (1/9)

Tütuk
Örtü, perde. Çadır.

Tı
"Arabçada """" harfi. (Tâ) da denir."

Tıb
(Bak: Tıbb)

Tıb'
Gölge.

Tıba'
Tabiat. Yaradılış. * Tabiatlar. Yaradılışlar.

Tıbaa(t)
Kitap ve saire basma işi. * Kılıç yapma san'atı.

Tıbak
Uyma, uygunluk. * Tabakalar. Katlar. * Birbirine uygun olan şey. * Bir şeyi diğerine uydurup müsavi ve münasib kılmak.

Tıbale
Deve boynuna asılan büyük çan. * Davulculuk.

Tıbb
"Tabiblik, doktorluk. * Her şeyi gereği gibi bilmek. * Rıfk. Suhulet. * İrade. * Hastayı ilâçlarla tedaviye çalışmak. * Şan. * Şehvet.( $Kur'an, Hazret-i İsa Aleyhisselâm'ın nasıl ahlâk-ı ulviyesine ittibaa beşeri sarihan teşvik eder. Öyle de, şu elindeki san'at-ı âliyeye ve tıbb-ı Rabbaniye, remzen tergib ediyor. İşte şu âyet işaret ediyor ki: ""En müzmin dertlere dahi derman bulunabilir. Öyle ise ey insan ve ey musibetzede benî-Adem! Me'yus olmayınız. Her dert, -ne olursa olsun- dermanı mümkündür. Arayınız, bulunuz. Hattâ ölüme de muvakkat bir hayat rengi vermek mümkündür. "" Cenab-ı Hak, şu âyetin lisan-ı işaretiyle mânen diyor ki: ""Ey insan! Benim için dünyayı terk eden bir abdime iki hediye verdim. Biri, mânevi dertlerin dermanı; biri de, maddi dertlerin ilâcı. İşte ölmüş kalbler nur-u hidayetle diriliyor. Ölmüş gibi hastalar dahi, O'nun nefesiyle ve ilâciyle şifa buluyor. Sen de benim eczahâne-i hikmetimde her derdine deva bulabilirsin. Çalış, bul! Elbette ararsan bulursun."" İşte beşerin tıp cihetindeki şimdiki terakkiyatından çok ilerideki hududunu, şu âyet çiziyor ve ona işaret ediyor ve teşvik yapıyor. S.)"

Tıbbe
(C.: Tıbeb) Bir parça uzun bez.

Tıbben
Tıp cihetiyle. Doktorlukça.

Tıbbiye
Tıp mektebi. Tıp fakültesi.

Tıbbî
Hekimliğe ait. Doktorlukla alâkalı. * Hekimce.

Tıbk
Aynısı, tıpkısı, tam aslı, tam kendisi.

Tıbl (tabl)
(C.: Tubul-Atbal) Davul.

Tıbs
Kurt, zi'b.

Tıfl
Küçük çocuk. * Her şeyin cüz ve parçası. * Batmaya yakın güneş. * Kıvılcım.

Tıfl-ı nev-reside
f. Yeni yetişmiş çocuk.

Tıfl-ı nev-zâd
Yeni doğmuş çocuk.

Tıfliyyet
Çocukluk. Çocuk hâli.

Tıflâne
f. Çocukçasına, çocuk gibi. Çocuğa yakışır surette.

Tıga
Yüksek sesle gülme.

Tıhal
Dalak.

Tıhane
At değirmeni.

Tıhl
Hiddetli adam. * Dalağı büyük adam.

Tıhmar
Doldurmak.

Tıhn
Un.

Tıhs
Asıl. * Göz karanlığı.

Tıkde
Asmacık adı verilen ufacık taneler.

Tıknaz
Kısa boylu ve şişman, toplu.

Tıknefes
Zor nefes alan. Rahat nefes alamayan.

Tıksar
Halka biçiminde taç. * Kaınların boyunlarına yaptıkları bağ.

Tıktıka
(Bak: Taktaka)

Tıla
(C.: Talyân) Küçük kuzu ve oğlak. * Mahpus kimse. * Diş sarılığı.

Tıla'
Sürülecek şey. Sürülecek merhem, yağ veya ilâç. * Madeni parlatmakta kullanılan sıvı yaldız. * Cilâ verecek boya. * Diş sarılığı. * Üzüm suyundan kaynatmak sebebiyle üçte birinden azı giden şarap.

Tılab
Talep etmek, istemek.

Tılbe
Talep olunmuş, istenmiş, matlub.

Tılh (talih)
(C.: Tılâh-Talâyıh) Zayıf. * Yorulmuş. * Geç gelmek.

Tılham
Fil.

Tılk
Helâl nesne. * Bükülmüş ip.

Tılmesa
Yol bulunmaz otsuz ve susuz korkunç yer. * Çok karanlık gece.

Tıls
(C.: Atlâs) Sahife. * Mahvolmuş nesne. * Tüyü dökülmüş olan deve uyluğunun derisi. * Elbisenin eskimesi.

Tılsım
Herkesin bilip çözemediği gizli şey. * Gizli sır. Fevkalâde kuvvet ve te'siri hâiz olan şey. * Definenin bulunmasına mâni olan mevhum şey.

Tılsım-ı kâinat
Kâinatın tılsımı, kâinattaki anlaşılması zor olup herkesin yalnız kendi akliyle bilemeyeceği gizli ve ince hakikatlar.

Tılsım-ı muğlak
Anlaşılması zor, kapalı gizli şey. * Açılması müşkül olan tılsım, kapalı ve gizli haber.

Tılsım-ı müşkilküşâ
Açılması ve anlaşılması zor olan İlâhî gizli mânaları, hakikatları açan tılsım.

Tılv
Kurt, zi'b.

Tım
Deniz. * Deve kuşunun erkeği. * Çok mal.

Tımah
(Tumah - Matmuh) Bir şeye göz dikerek bakmak. Haris olmak. Hırsla onu istemek.

Tıml
Hırsız.

Tımle
Zayıf kadın.

Tımr
(C.: Etmâr) Eski kaftan. * şakrak kuşu.

Tımres
(Tımrus) Yalancı, kezzab. * Leim, alçak kimse.

Tımtım
Kalın etli, cüsseli adam. * Dilinde pelteklik olan, kekeme.

Tımırr
Ürkek at. * Sıçramaya ve seğirtmeye hazırlanmış at. * Seri, çabuk.

Tınab
(C.: Tunub) Kazığa bağlanan çadır ipi.

Tınbar
(Tunbur) Tanbur adı verilen çalgı âleti.

Tınin
(Bak: Tanin)

Tınnet
Çınlama.

Tıp
(Bak: Tıbb)

Tırad
Kısa mızrak.

Tıraf
Gönden veya sahtiyandan yapılan ev. * Cild.

Tırak
Gitmek.

Tıraz
Elbiselere nakışla yapılan süs. * Sırma ve ipekle işleme. * Zinet, süs. * Üslup, tarz, tutulan yol. * Döviz.

Tırazende
f. Süsleyen, donatan, süsleyici.

Tırbal
(C.: Tarâbil) Büyük taş.

Tırf
Atın iyisi.

Tırk
Kuvvet. * Besililik, semizlik.

Tırm
Yağ.

Tırmesa
Karanlık, zulmet.

Tırrak
Tiryak, ilâç. * Afyon.

Tırrih
Tuzlu balık, sardalya.

Tırs
(C.: Etrâs) Kâğıt, sahife.

Tısyar
Arslan. * Sivri sinek.

Tıval
Uzun olanlar.

Tıval-ı mufassal
Kur'an-ı Kerim'de 49'uncudan 85'inciye kadar olan sureler.

Tıybe
Helâl. * Güzel, temiz.

Tıyere
şom ve yaramaz görmek.

Tıyn
Çamur. Balçık.

Tıynet
Huy. Yaradılış.

Tıyre
Darılma, gücenme. * Darılan, gücenen.

Tıysar
Sivrisinek. * Arslan.

Tıyye
Niyet, kast.

Tışe
Ufak çocuk.

U'büd
İbadet et (meâlinde emir.)

U'cube
Taaccüb olunacak şey. Ucube. Pek acib ve garib olan. * Hayret edilecek derecede olan isti'dad.

U'cube-i hilkat
Yaratılıştan insanlara hayret verici olan. Şaşılacak, hayrete düşülecek hilkat garibesi.

U'lume
(C.: Eâlim) Alâmet, işaret, nişan.

Ubab
Her nesnenin muazzamı, her şeyin büyüğü. * Cemaat, topluluk. * Taşkın sel suyu. * Pek taşkın, coşkun.

Ubar
f. Ağlama, inilti.

Ubeyd
Küçük kul, kulcuk.

Ubeyde bin cerrah (r.a.)
Aşere-i Mübeşşere'den olup, asıl ismi Amir bin Abdullah'tır. Her din muharebesinde bulunup çok büyük şecaat ve metanet göstermiştir. Adaleti ile de meşhurdu. Şam'ın fethinde kendisi kumandandı. Hicri 18 senesinde 58 yaşında iken taundan vefat etmiştir.

Ubr
Çok. * Sedir ağacından su kenarlarında biten ağaç.

Ubs
Huzursuzluktan yüz burkulmak. Yüz ekşime, surat asma.

Ubsur
Seri. Çok yürüyen deve.

Ubud
(Ebed. C.) Ebedler, sonsuzluklar.

Ubudet
Kulluk. (Aslında zillete derler.)

Ubudiyyet
"Bendelik, kulluk, kölelik. Kul olduğunu bilip Allah'a itaat etmek. Allah'a teslim olup, Kur'an ve Peygamber (A.S.M.) vasıtası ile verilen emirleri aynen icra ve tatbike çalışmak.(İnsanlar kendileri için değil, Allah'a ubudiyet için yaratılmışlardır.)(Ubudiyet, emr-i İlâhîye ve rıza-i İlâhîye bakar. Ubudiyetin dâîsi, emr-i İlâhî ve neticesi rıza-i Hak'tır. Semeratı ve fevaidi, uhreviyedir. Fakat ille-i gaiye olmamak, hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faideler ve kendi kendine terettüb eden ve istenilmeyerek verilen semereler, ubudiyete münafi olmaz. Belki zaifler için müşevvik ve müreccih hükmüne geçerler. Eğer o dünyaya ait faideler ve menfaatler, o ubudiyete, o virde veya o zikre illet veya illetin bir cüz'ü olsa, o ubudiyeti kısmen ibtal eder. Belki o hasiyetli virdi akim bırakır, netice vermez. İşte bu sırrı anlamıyanlar, mesela yüz hasiyeti ve faidesi bulunan Evrad-ı Kudsiye-i Şah-ı Nakşibendî'yi veya bin hasiyeti bulunan Cevşen-ül Kebir'i o faidelerin bazılarını maksud-u bizzat niyet ederek okuyorlar. O faideleri göremiyorlar ve göremiyecekler ve görmeye de hakları yoktur. Çünki o faideler, o evradların illeti olamaz ve ondan onlar kasden ve bizzat istenilmeyecek. Çünkü onlar fazlî bir surette, o halis virde talebsiz terettüb eder. Onları niyet etse, ihlası bir derece bozulur. Belki ubudiyetten çıkar ve kıymetten düşer.Yalnız bu kadar var ki; böyle hasiyetli evradı okumak için, zaif insanlar bir müşevvik ve müreccihe muhtaçtırlar. O faideleri düşünüp, şevke gelip, evradı sırf rıza-yı İlahî için, âhiret için okusa zarar vermez. Hem de makbuldür. Bu hikmet anlaşılmadığından; çoklar, aktabdan ve selef-i salihînden mervî olan faideleri görmediklerinden şübheye düşer, hattâ inkar da eder. L.) (Bak: Rububiyet)"

Ubur
Geçmek. Atlamak. * Zorlamak. * Suyun öte kıyısına geçmek.

Ubus
Çatık yüzlü. Abus. * Utanmaz kimse.

Ubuset
Yüz ekşiliği. Çehre çatıklığı. Somurtkanlık.

Ubye
Büyüklenmek, kibirlenmek.

Ucab
(Uccâb) Çok şaşılacak fazla gülünç olan şey.

Ucacet
(C.: İcâc) Dişi deve sürüsü. * Toz. * Yüce avazlı, yüksek sesli.

Ucale
Misafirlerin yolda yemek için götürdükleri azık. * Çiftçilerin azık diye evvelce koyup getirdikleri buğday ve arpa.

Ucam
Çekirdek.

Ucarim
Kuvvetli adam.

Ucave
Tırnağa bitişik olan sinir.

Ucb
"(Ucub) Kibir, gurur. Kendini beğenmişlik. Ameline, yaptıkları işe güvenmek. * Varlığı nâdir olan şeyi görünce istiğrab etmek hâli. * Yabancı kadın taifesiyle beraber oturmak ve konuşmaktan pek hoşlanan.(Arkadaş! Ye'se düşen adam, azabdan kurtulmak için istinad edecek bir noktayı aramaya başlar. Bakar ki, bir miktar hasenât ve kemâlâtı var, hemen o kemâlâtına bel bağlar. Güvenerek der ki: ""Bu kemalât beni kurtarır, yeter"" diye bir derece rahat eder. Halbuki a'mâle güvenmek ucubdur. İnsanı dalâlete atar. Çünkü insanın yaptığı kemalât ve iyiliklerde hakkı yoktur; mülkü değildir, onlara güvenemez. Hem insanın vücudu ve cesedi bile onun değildir. Çünkü, kendisinin eser-i san'atı değildir. O vücudu yolda bulmuş, lekita olarak temellük de etmiş değildir. Kıymeti olmayan şeylerden olduğu için yere atılmış da insan almış değildir. Ancak, o vücut havi olduğu garip san'at, acip nakışların şehadetiyle, bir Sani-i Hâkim'in dest-i kudretinden çıkmış kıymettar bir hane olup, insan o hanede emâneten oturur. O vücudda yapılan binlerce tasarrufattan ancak bir tane insana aittir. M.N.)"

Ucb-üz zeneb
(Bak: Acb-üz-zeneb)

Ucbe
Acaib ve şaşılacak şey.

Uccab
(C.: Eâcib) Şaşırıp taaccüp edecek nesne.

Uccet
Kaygana aşı.

Ucd
Atın kuvvetli olması.

Ucfet
Kuru üzüm çekirdeği.

Ucle
Acele ile ve çabuk yapılan iş.

Ucm
Araptan gayrisi. Arap milletinden olmayanlar. * (Acmâ. C.) Dilinde tutukluk olanlar.

Ucme
Dil tutukluğu. Tutuk tutuk kekeliyerek konuşma. * Acemlik.

Ucre
(C.: Ucer) Ağaç boğumu. * Düğme. * Bedenin tomur kabaran yeri. * Ayıp.

Ucruf
(C.: Acârif) Uzun ayaklı karınca.

Ud
Meşhur bir sazın adı. * Bir hoş kokulu buhur. * Ağaç parçası. * Budak.

Ud'iyye
(C.: Eda'i) Mesel, hikâyat. * Bilmece, yanıltmaç.

Udal
Katı, şiddetli. * Pek zor. * Ağır hastalık.

Udat
Düşman.

Uddet
Gelecek zamanın hâdiseleri için, darlığa düşmemek için mal ve silâh gibi şeylerde hazırlık. Mühim levâzımat. * İstidad. * Gençlerin yüzlerinde çıkan sivilce.

Udhiy
Deve kuşu yumurtası.

Udhiye
Cenab-ı Hakk'ın rızası için kurban niyetiyle kesilen hayvan.

Udhuke
Gülünç şeyler. Komedi.

Udhukeperdâz
f. Güldürücü, komik.

Udi
İnce taştan kapak.

Udika
Demir çengel.

Udlet
(C.: Uzul) Zahmet, meşakkat. * şiddet.

Udlul
Doğru yoldan sapma. İslâmiyetten ayrılma, sapıtma.

Udm
Ekmek katığı.

Udme
Buğday renklilik. * Beyazı çok olan deve.

Udmus
Karanlık.

Udre(t)
Yel inip hayası büyümek.

Udric
Sarı kaftan. * Hızlı ve çok yürüyen at.

Udtumme
Kişinin aslı.

Udube
Keskinlik.

Udul
Yoldan çıkma, dönme, sapma. * Vazgeçme. * (Âdil. C.) Âdiller, âdil olanlar.

Udva'
Kuru, sert yer. * Üzerine oturulduğunda rahat olmayan yer. * Evin uzak olması.

Udvan
Düşmanlık, haksızlık, zulüm.

Ufafe
Memede kalan süt artığı.

Ufat
Haramdan nefsini koruyanlar.

Ufave
Çorbanın sonu.

Ufaze
Pamuk kozası. * Yüksek yer.

Uffare
Her nesnenin evveli. * Katılık. * Şiddet.

Uffe
Bir deniz hayvanı. * Davarın emziğinde kalan süt bakiyesi.

Ufk
Kıyı, kenar. * Rüzgârın estiği cihetler. * Ufuk. Gökle yerin birleşmiş gibi göründüğü yer. Görüşümüzün nihayetindeki yerler. * Mc: Görüş ve düşünüş derecesi.

Ufka
İnce deri. * Sünnet edilen deri.

Ufkî
Ufka ait. Ufka dair ve müteallik. * Yatık düzlük. Yatay.

Ufre
Başın ortasında olan saç.

Ufuc
(C.: Afâc) Vurmak. * Göden bağırsağı denilen bağırsak.

Uful
Gurub, batış. Gözden kayboluş. Görünmez olmak. * Mc: Ölmek.

Ufunet
Çıban veya yaranın çürüyüp fena kokması. * İltihab. * Her hangi bir maddenin çürümesinden hasıl olan pis koku, çürük kokusu. * Sıkıntı veren manevî ağırlık.

Ufure
Üzerinde her ne varsa yenilip hiç bir şey kalmayan yer.

Ufusa
Kekrelik.

Ugeylime
Küçük oğlan çocukları.

Ugluta
(C.: Uglulât - Egalit) Bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

Ugniye
Şarkılar, ilâhiler. Teganni edilen sözler.

Ugniyye
(C.: Egâni) Ahenk.

Ugtube
Azar, tekdir.

Ugviyye
Belâ. Zahmet. Musibet.

Uhah
Susuzluk. * Galiz, kaba, yoğun.

Uhbuşe
Türlü kabilelerden meydana gelen topluluk.

Uhciyye
Bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

Uhcüvve
Bulmaca, yanıltmaca, bilmece.

Uhde
Bir işi üzerine alma. Söz verme. * Ahidnâme. Bir kimsenin üstünde olan iş veya şey. * Mes'uliyet hududu. * Ric'at ve taalluk dâiresi. * Becerme, yapma. * Mes'uliyet, sorumluluk.

Uhdud
(C.: Ahâdid) Çukur. * Uzun hat. * Yeryüzündeki uzun yarık ve çatlak. * Hendek. * Kamçı vurulmasından vücutta hâsıl olan yara ve iz.

Uhduse
Hayret edilecek derecede uydurma haber. * Haber verilen nesne.

Uhfuk
(C.: Ehâfik) Yer yarığı.

Uhkuk
Yarık, hendek.

Uhne
(C.: Ühan) Kin tutmak.

Uhra
Sâir, diğer, başka. Ahir, gayr, son, sonra.

Uhre
Bir şeyin sonu.

Uhrevî
Âhirete dair, âhiretle alâkalı. Öteki dünyaya ait.

Uhrun
f. Doğurmayan, kısır kadın veya hayvan.

Uht
(C.: Ahavât) Kızkardeş.

Uhteyn
İki kızkardeş.

Uhud
Hicazda bulunan mübarek bir dağ.

Uhud muharebesi
Uhud, Medine-i Münevvere'nin bir mil kuzeyinde kırmızı bir dağ olup, Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) ashâbıyla Kureyşliler arasında vuku bulmuş olan Uhud Gazasıyla meşhurdur.Uhud gazası, hicretten 2 sene 6 ay 7 gün sonra olmuştur. Bunun zahirî sebebi: Daha evvel yapılmış olan Bedir Gazasında Kureyşliler mağlub olduklarından, Kureyşlilerden Bedir Gazasında akrabaları öldürülmüş olan bazı kişiler Ebu Süfyan'a giderek harp teklifinde bulunmuşlardı. Ebu Süfyan, kendi kumandası altında Kureyş müşriklerinden ve Kenane ve Tehâme'den üçbin ikiyüz kişi kadar alarak karısı Hind ve diğer bazı kadınlarla birlikte Medine'ye doğru hareket edip Uhud Dağı'na gelmişlerdi. Hz. Resulullah (A.S.M.) Efendimiz, bunların önüne çıkmak fikrinde bulunmayıp, şehre girdiklerinde müdafaa yapmayı teklif etmişse de, bazı ashabın ısrarı üzerine muharebeye çıkmağa karar vermişlerdi. Hz. Peygamber (A.S.M.) sahabeden 700 kişiyle küffâra karşı çıktı. Muharebede müslümanlar bazan galip, bazan mağlub olarak Peygamberimizin amcası. Hz. Hamza ile birlikte 70 sahabe şehid olmuştu. Hatta Peygamberimizin de dişi kırılmış, yüzü ve dudağı yaralanmıştı.(Mühim bir sual: Fahr-ül-Âlemîn ve Habib-i Rabb-ül-Âlemîn Hazret-i Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın Sahabelerinin, müşrikîne karşı Uhud'un nihayetinde ve Huneyn'in bidayetinde mağlubiyetinin hikmeti nedir?Elcevab: Müşrikler içinde o zamanda saff-ı Sahabede bulunan ekâbir-i Sahabeye istikbalde mukabil gelecek Hazret-i Halid gibi çok zatlar bulunduğundan, şanlı ve şerefli olan istikballeri nokta-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak için, hikmet-i İlahiyye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olarak mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış. Demek mazideki Sahabeler, müstakbeldeki Sahabelere karşı mağlup olmuşlar. Tâ o müstakbel Sahabeler, berk-i süyuf korkusuyla değil, belki bârika-i hakikat şevkiyle İslâmiyete girsin ve o şehâmet-i fıtriyeleri çok zillet çekmesin. L.) (Bak: Huneyn)

Uhud-i atika
Eski anlaşmalar.

Uhud-u mer'iye
Yürürlükteki anlaşmalar.

Uhuvvet
Kardeşlik. Din kardeşliği. Samimi dostluk.

Uhuvvet-i efkâr
Fikir kardeşliği.

Uhuvvetkâr
f. Kardeş gibi davranan. Kardeş gibi muâmelede bulunan.

Uhuvvetkârane
"f. Kardeşçesine, kardeş gibi olarak. Birlik, beraberlik ve karşılıklı sevgi ile.(Uhuvvetin sırrı: Şahsiyetini kardeşler içinde fâni edip, onların nefislerini kendi nefsine tercih etmek. L.)(Her ikinizin, Hâlikınız bir, Mâlikiniz bir, Mâbudunuz bir, Râzıkınız bir... Bir bir, bine kadar bir bir. Hem Peygamberiniz bir, Dininiz bir, Kıbleniz bir.. Bir bir yüze kadar bir bir. Sonra köyünüz bir, devletiniz bir, memleketiniz bir... Ona kadar bir bir. Bu kadar bir birler vahdet ve tevhidi, vifak ve ittifakı, muhabbet ve uhuvveti iktiza ettiği; ve kâinatı ve küreleri birbirine bağlıyacak mânevi zincirler bulundukları hâlde; şikak ve nifaka, kin ve adâvete sebebiyet veren örümcek ağı gibi ehemmiyetsiz ve sebatsız şeyleri tercih edip mü'mine karşı hakiki adâvet etmek ve kin bağlamak; ne kadar o rabıta-i vahdete bir hürmetsizlik ve o esbab-ı muhabbete karşı bir istihfaf ve o münâsebât-ı uhuvvete karşı ne derece bir zulüm ve i'tisaf olduğunu; kalbin ölmemiş ise aklın sönmemiş ise anlarsın! M.)"

Uhuz
Göz ağrısı.

Uhz
Sihir, efsun.

Ukab
(C.: Ukbân-Ekub) Tavşancıl kuşu.

Ukabeyn
İşkence veya asmak için dikilen iki tane dar ağacı. * Kovayı muhafaza etmek için kuyu içinde olan yumru taş. * Kuyu duvarı arasına koyulan saksı parçası. * Havuz içinde akan suyun yolu. * Büyük ilim.

Ukad
(Ukde. C.) Düğümler, bezler, şişlikler. Boyun, koltuk altı ve kasıkta bulunan guddeler.

Ukad-ı hayatiye
Can alıcı noktalar, hayat düğümleri. Bir şeyi meydana getiren aslî rükünler.

Ukala
(Âkıl. C.) Akıllılar. * Halk dilinde: Akıllılık iddia edenler.

Ukam
Çok sert. Pek şiddetli.

Ukama'
(Akîm. C.) Kısırlar. Zürriyeti olmayanlar.

Ukamis
Çok.

Ukar
şarap. * Lüks mobilya.

Ukas
"Bir cins ot. * ""Kesmek"" mânâsına mastardır."

Ukaykan
Karınca.

Ukaz
Mekke-i Mükerreme yakınındaki bir pazar adı.

Ukba
Âhiret, öbür dünya, bâki olan âlem. * Ceza.

Ukba-i ferda
f. Gelecek olan âhiret. Yarınki devir.

Ukbe
Nöbet. * Çorba bakiyyesi.

Ukbe bin amir bin kays el-cühenî (r.a.)
Ashab-ı Kiramın mümtaz fakihlerinden ve Kur'an-ı Kerim'i ezberleyip yazanlardandır. 55 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Mısır Valiliğinde bulunmuş ve orada Hicri 58 tarihinde vefat etmiştir.

Ukd
Düğüm. * Yoğun. * Gazap, hiddet. * Sâkin olmak.

Ukde
Düğüm, bağ. * Karışık ve müşkil iş. Zorluk, zor iş. Vâlilik ve halifelik için akdolunan biat. * Ağaçlık yer. * Pelteklik, kekemelik. * Arzu edip de ulaşamadığından dolayı içe dert olan şey.

Ukde-i hayat
f. Hayat düğümü. (Çekirdek gibi)

Ukde-i lisan
f. Kekelemek.

Ukdegir
f. Müşkil, zor. * Şüpheli. * Düğümlü.

Ukdegüşa
f. Müşkilleri yenen.

Ukdevî
Düğüm biçiminde olan. Ukde ile alâkalı.

Ukhuvan
Papatya.

Ukkaze
(C.: Akâkiz) Ucu demirli sopa.

Ukkaşe bin el-mihsan el-esdî (r.a.)
Efâdıl-ı Sahabeden ve kahramanlardan olup hususan Bedir muharebesinde ve Hazret-i Ebu Bekir (R.A.) devrinde mürtedlerle olan muharebede yararlıklar göstermiştir. Peygamberimizin vefat tarihinde 44 yaşlarında idi.

Ukke
Tulum, deriden yapılan kap.

Ukle
Bağlamak. * Hile edip aldatmak.

Uklum
Kuvvetli deve.

Ukm
Kısırlık. * Verimsizlik.

Ukne
(C.: Uknâ-Akân-Uknât) Karın büklümü. (Şişmanlık ve semizlikten olur.)

Uknum
(C.: Ekanim) Asıl.

Ukr
Kısırlık. * Kısır olan kadının veya dişi hayvanın hali. * Mc: Netice alamama.

Ukre
Kısır. Doğurmayan kadın veya hayvan.

Ukruban
Akrebin erkeği.

Uksume
(C.: Ekasim) Nasib, kısmet. Hisse, pay.

Uktua
Alâkayı kesmek gayesiyle gönderilen şey. İlgiyi kesmek üzere verilen şey.

Ukub
Her nesnenin sonu.

Ukubat
(Ukubet. C.) Cezalar. İşkenceler, eziyetler. * Kısas ve şahsî cezalar.

Ukubet
(C.: Ukubât) İşkence, azab, eziyet. * Ceza.

Ukud
(Akid. C.) Akidler. Şartlar, bağlar. İki tarafça kabul edilen şeyler.

Ukud suresi
Kur'an-ı Kerim'in beşinci suresi olan Mâide Suresinin diğer bir ismi.

Ukuk
Anaya babaya itaatsizlik ve hürmetsizlik etmek. Zorbalık, tanımamak, âsi olmak.

Ukul
(Akıl. C.) Akıllar.

Ukul-u aşere
(Bak: Akl-ı evvel)

Ukunne
(C.: Ukun) Taştan yapılmış nesne.

Ukus
(Aks. C.) Akisler, yankılar, çarpmalar.

Ukusa
Berklik, muhkemlik, sağlamlık, sertlik.

Ukve
Kuyruk dibi.

Ukıyye
(Bak: Okiyye)

Ul'ul
Yaramazlık. * Çağırmak. * Budak.

Ula
Birinci, ilk, evvel. * Eskiden vezirlikten sonra gelen sivil rütbe.

Ulale
Süt bakiyyesi. * Her nesnenin bakiyyesi, artığı.

Ulase
Yağ. Birbirine karışmış olan iki şey.

Ulat
Demir örs. * Üstünde keş kurutulan taş.

Ulbari
Bir ot cinsi.

Ulbe
(C.: Uleb-İlâb) Fıçı. * Büyük kutu. * Sandık.

Ulcum
(C: Alâcim) Erkek kurbağa. * Dağ keçisinin erkeği. * Deve kuşu. * Sağlam ve dayanıklı deve. * Çok su. * Gece karanlığı.

Uleb
(Ulbe. C.) Fıçılar. * Büyük kutular. * Sandıklar.

Ulebit
Yoğun ve büyük nesne. * Koyun sürüsü.

Ulema
(Âlim. C.) Âlimler. Osmanlı devrinde yüksek ilim ve fıkıh âlimleri. İlmiye mensubları.

Ulema-i bâtın
Şeriatın, zâhir ve hükümlerinden daha çok, mânâ ve esrarını bilen âlimler.(Ulema-i zâhir ve bâtının Tâbiîn zamanında en büyük reisi ve İmam-ı Ali'nin mühim ve sadık bir şakirdi olan Hasan-ı Basri... M.)

Ulema-i ilm-i huruf
Kur'anın bir harfinden, bir sahife kadar esrar bulduklarını söyleyen ve dâvalarını, o fennin ehline isbat edenler.

Ulema-i râsihîn
Hak ve hakikat ilminde meleke kazanmış âlimler.

Ulema-i rüsum
Resmî, merasim âlimleri. Kendileri resmen âlim bilinen fakat hakiki âlim olmayan kimseler. (Zâhirî ulema da denir.)

Ulema-i zâhir
Kur'an-ı Kerimin zâhir mânâsına göre hakikatları değerlendiren âlimler. Şeriatın mâna ve esrarından daha çok, zâhirini ve hükümlerini bilen âlimler.

Ulema-i âmilîn
İlmine ve bilgisine göre amel eden, ilmini tatbik eden âlimler.

Ulema-üs sû'
Kötü âlimler. Dünya için âhiretini unutan âlimler. Dünyayı dine tercih eden âlimler. Menfaat için hakikatı örten âlimler.

Ulguze
Bilmece, bulmaca, yanıltmaca.

Uli
Sâhib. Ehil.

Ulk
şarap.

Ulka
Kahvaltı. * Az nesne. * Küçük çocuklara yapılan elbise.

Ulkum
(C.: Alâkım) Çok karanlık gece. * Pek sağlam deve.

Ullame
Kına.

Ullef
Muz.

Ulliyye
(İlliyye) Yüksek tabaka. En yüksek. En şerefli. * Çardak.

Ulta
Gerdanlık. * Kadınların süs olarak yüzlerine çektikleri siyah çizgi.

Uluf
(Elf. C.) Binler, bin sayıları. * Ülfet ve ünsiyete ziyade meyyal ve alışkan olan.

Ulufe
Yeniçerilere ve sipahilere dağıtılan maaş. * Bir nevi hayvan yemi.

Ulufe-hâr
(C.: Ulufehârân) Ulufesi olan, ulufeci.

Uluhiyet
İlâhlık. * Allah'ın kâinattaki tasarruf ve hâkimiyeti ile herşeyi kendisine ibadet ve itaat ettirmesi.

Uluhiyet-i mutlaka
"Kayıt altında olmayan, mutlak uluhiyet. Ancak bir tek İlâhın mâbud oluşu.(Evet, nev'-i beşerin her taifesi birer nevi ibadetle fıtrî gibi meşgul olması ve sair zihayatın belki cemâdâtın dahi fıtrî hizmetleri birer nevi ibadet hükmünde bulunması ve kâinatta maddî ve manevî bütün nimetlerin ve ihsanların herbiri bir Ma'budiyet tarafından hamd ve ibadeti yaptıran perestişe ve şükre birer vesile olmaları ve vahiy ve ilhamlar gibi bütün tereşşuhât-ı gaybiye ve tezahürat-ı maneviyenin, bir tek İlâhın ma'budiyetini ilân etmeleri; elbette ve bedahetle bir uluhiyyet-i mutlakanın tahakkukunu ve hüküm-ferma olduğunu isbat ederler. Ş.)"

Uluhiyet-i sâriye ve hayat-ı sâriye
"Vahdet-ül vücud ehlince kullanılan tasavvufî tabirler olup; İlâhî sıfatların ve hayatiyetin eşyaya sirayet etmesi, yani tecelli etmesi mânasında olan bu tabirlerden, ehil olmayanlar; Allah'ın tecessümünü veya eşyaya hulûl'ünü veya eşya ile ittihad ve ittisal'ini zu'metmek gibi bâtıl vehimlere düştüler.Bu mes'eleye dair Mesnevi-i Nuriye'den nakledeceğimiz veciz bir paragraftan bu tabirler daha iyi anlaşılabilir:""Evet, delil içinde neticeyi görmek, âlemde sânii müşahede etmek, tarîk-ı istigrakkârane cihetiyle cedavil-i ekvanda cereyan-ı tecelliyat-ı İlâhiyeyi; ve melekutiyet-i eşyada sereyan-ı füyuzatı; ve meraya-yı mevcudatta tecelli-i esma ve sıfâtı yalnız zevken anlaşılır birer hakikat iken dîk-i elfaz sebebiyle, uluhiyet-i sariye ve hayat-ı sariye tabir ettiler.Ehl-i fikir, o hakaik-ı zevkiyeyi nazarın mekayisine sıkıştırdığından, çok evham-ı bâtılaya menşe' oldu."""

Ulum
(İlm. C.) İlimler, bilgiler.

Ulum-u bedihiyyât
Delil ve isbatına lüzum görülmeyip kolaylıkla bilinen ilimler. (Bak: Kaziye-i bedihiyye)

Ulum-u bediiye
(Bak: İlm-i bedi')

Ulum-u hafiye
Gizli ilimler. Ancak veraset-i Nübüvvet muhakkiklerince veya bir kısım hakikatların esrarına vakıf âlimlerce bilinen ilimler.(İlm-i Cifrin mühim bir düsturu ve ulum-u hafiyyenin mühim bir anahtarı ve bir kısım esrar-ı gaybiyye-i Kur'aniyyenin mühim bir miftahı tevafuktur. M.)

Ulum-u kevniye
Kâinatın ilmi. Yaratılışa dair olan ilimler.

Ulum-u müteârefe
Herkesin bildiği ve tanınmış olan ilimler.

Ulum-u nakliye
Hadis, tefsir, fıkıh gibi ve mukaddes kitaplardan nakil olunan ve rivâyet üzerine kurulmuş olan ilimler.

Ulum-u nazariye
Yalnız görüş halinde kalmış, tatbikata konulmamış ilimler, teoriler.

Ulum-u siyasiye
Siyasî ilimler.

Ulum-u âliye
"(Âlet. den) Âlet ilimleri. (Gramer, sarf, nahiv, belâgat ve mantık gibi.)(Ulum-u medarisin tedennisine ve mecrayı tabiiden çevrilmesine bir sebeb-i mühim budur: Ulum-u âliye $ maksud-u bizzat sırasına geçtiğinden, ulum-u âliye $ mühmel kaldığı gibi, libas-ı mânâ hükmünde olan ibare-i Arabiyenin halli, ezhanı zaptederek, asıl maksud olan ilim ise tebeî kalmakla beraber ibareleri bir derece mebzul olan ve silsile-i tahsile resmen geçen kitaplar; evkat, efkârı kendine hasredip harice çıkmasına meydan vermemeleridir. R.N.)"

Ulum-u şettâ
Dağınık bilgiler, çeşit çeşit ilimler.

Ulvan
Mektup ve yazı başlığı. * Övünme, tefahur.

Ulvi
(Ulviye) Yüksek, yüce. * Manevî ve göğe mensub.

Ulviyet
Ulvilik, yücelik, yükseklik, ululuk.

Ulya
(Müe.) Pek büyük, pek yüce, daha yüksek. Çok yüksek olan.

Ulü
Sahipler. Bir şeyin ehli olanlar.

Ulü-l azm
"Kat'i azim sahibi, ciddiyet, sabır, sebat sahibi büyük zâtlar, hususan peygamberler (Aleyhimüsselâm). Başta Hz. Muhammed (A.S.M.), İsa, Musa, İbrahim, Nuh (A.S.).(Kur'an-ı Hakîm ehl-i şuura imamdır. Cin ve inse mürşiddir. Ehl-i kemale rehberdir. Ehl-i hakikata muallimdir. Öyle ise, beşerin muhaveratı ve üslubu tarzında olmak zaruri ve kat'idir. Çünkü, cin ve ins münacâtını ondan alıyor. Duâsını ondan öğreniyor. Mesailini onun lisaniyle zikrediyor. Edeb-i muaşeretini ondan taallüm ediyor ve hakeza. Herkes onu merci' yapıyor. Öyle ise eğer Hz. Musa'nın (A.S.) Tur-i Sina'da işittiği kelâmullah tarzında olsa idi; beşer bunu dinlemekte ve işitmekte tahammül edemezdi ve merci' edemezdi. Hz. Musa (A.S.) gibi bir ulü-l azm ancak birkaç kelâmı işitmeğe tahammül etmiştir. S.)"

Ulü-l ebsar
Basiret sâhibleri.

Ulü-l elbab
Akıl sâhibleri. Düşünebilenler. Akl-ı selim sahibleri.

Ulü-l emr
Müslümanları şeriat nâmına idare eden (Halife, kadı, İslâm reisi, pâdişah, sultan, reis-i cumhur, reis, müdür gibi) zâtlar.

Ulü-n nüha
Akıllı kimseler.

Ulüf
(Ulûfe. C.) Yemler, ulufeler. * Yeniçeri maaşları.

Ulüvv
Büyüklük, yükseklik. * Bir şeyin yukarısına çıkma. * Şan, şeref ve kadr sahibi olma.

Ulüvv-ü cenablık
Âlî cenablık. * Kerem ve cömertlik sâhibi ve faziletli olmak. Büyüklük.

Ulüvv-ü himmet
Yüksek himmetlilik, gayret ve himmeti çok olmak. (Bak: Himmet)

Ulüvv-ü şan
Şânı şerefi büyük. Yüksek şeref.

Um'ume
İnsan topluluğu.

Umale
Bir işçinin, işi karşılığında aldığı ücret.

Umde
İnanılacak şey. * Prensip, temel fikir. * Dostluk. Güvenilecek yer veya kimse. * Kavim veya kabilenin muteber ve mu'temedi olan. Reis. Serasker.

Umk
Derinlik. Dibi derin. * Kuyu veya denizin derinliği.

Umkan
Derinliğine.

Ummal
(Âmil. C.) İdare âmirleri. Valiler. Tahsildarlar.

Umman
Büyük deniz. Okyanus. * Hindistan ile Arabistan arasındaki büyük deniz.

Umra
"Bir kimsenin mülkünü bir kimseye ""Ömrüm oldukça veya senin ömrün oldukça sana i'tâ ettim, ölsen yine benim olsun"" demesi."

Umran
İmar ile şenlendirilmiş olan. Bayındırlaşmak. Medenilik. Saâdet. Mutluluk.

Umre
Ziyâret. Hac mevsimi dışında Kâbe'yi ve Mekke ve Medine'deki mukaddes yerleri ziyaret etmek. Ist: Kâbe-i Muazzama'yı tavaftan ve Safâ ile Merve denilen iki mukaddes mevki arasında sa'yetmekten ibarettir. Farz olan hacca Hacc-ı Ekber denildiği gibi, Umreye de Hacc-ı Asgar denilir. Cuma gününe tevafuk eden hacca da Hacc-ı Ekber denilir.

Umre-i nebevî
Hz. Muhammed (A.S.M.) Efendimizin, hac farz olmadan evvelki haccı.

Umud
(Amud. C.) Direkler. Sütunlar. * Mc: Seyyidler. Askerî elçiler.

Umuhet
Yapılacak işte tereddüt gösterme, tutulacak yolda duraklama.

Umum
Umumi olmak. Hep, bütün, cümle, herkes.

Umumen
Bütün, hep.

Umumet
Amcalık. Amca akrabalığı.

Umumiyet
Bir şeyin herkese âit olması. Umumilik.

Umumiyetle
Umumi olarak. Genel olarak.

Umumî
Herkesle alâkalı, herkese dâir.

Umur
(Emir. C.) Emirler. İşler. Hususlar. Maddeler.(Mühim ve büyük bir umur-u hayriyenin çok muzır mânileri olur. Şeytanlar o hizmetin hâdimleriyle çok uğraşır. Bu mânilere ve bu şeytanlara karşı, ihlâs kuvvetine dayanmak gerektir. L.)

Umur-u askeriye
Askerlik işleri.

Umur-u dünyeviyye
Dünya işleri. Dünyaya ait işler.

Umur-u gaybiye
Gaybi olan ve hissiyâtımızla bilinmeyen işler. Geçmiş zamana yahut geleceğe dâir olan ve hazırda mevcut olmayan işler.

Umur-u hasise
Çirkin ve kötü işler.

Umur-u izâfiye
Birbirisiz olmayan ve birbirine nisbet ve mukayese ile anlaşılan vasıflar. (Meselâ: Karanlık olmasa, aydınlığın bilinmemesi gibi)

Umur-u mütenasibe
Aralarında uygunluk ve münasebet bulunan şeyler.

Umur-u mütezadde
Aralarında uygunluk olmayan birbirine zıt şeyler.

Umurat
(Umre. C.) Umreler. Hac mevsiminin haricinde Kâbe'yi ve Mekke-i Mükerreme'nin mübarek yerlerini ziyaret etmeler.

Umuraşna
(Umur-âşnâ) f. İşten anlar, işbilir.

Umurdide
(C.: Umurdidegân) f. İş görmüş, işten anlar ve tecrübeli kimse.

Umya
(Bak: Amya)

Umyan
(A'mâ. C.) A'mâlar, körler.

Umye
Azgın ve sapkın olmak. * Husumet ve inat etmek.

Unab
Büyük burun. * Akıl. * Karın.

Unat
(Ani. C.) Esirler. * Adi, bayağı ve aşağılık kimseler.

Unayil
(C.: Anâyil) Berk, metin, sağlam, dayanıklı, muhkem.

Uncud
Çekirdeği çıkmış üzüm.

Unf
Kabalık. Sertlik. Cebir ve zor.

Unfen
şiddetle, sertlikle. Zor kullanarak.

Unfus
Edepsiz ve hayâsız kadın.

Unfuvan
Gençlik ve güzelliğin başlangıcı, en parlak zamanı. * Parlaklık, tazelik.

Unfuvan-ı şebab
Gençlik çağı, tazelik.

Unfî
(Unfiyye) Sert, şiddetli, kaba.

Unk
Boyun, gerdanlık, gerdan.

Unkud
Salkım.

Unsul
Ada soğanı.

Unsur
Kimyevî maddeden her biri. Mürekkeb cisimlerde bulunan basit maddelerin her birisi. * Umumdan ayrılan kısım. * Tam olan şeyin her bir parçaları. * Madde, esas, kök. Element.

Unsuriyet
Irkçılık. Bir kavmi veya kendi soyunu daha şerefli sayarak diğer insanları hakir görmek. Menfî milliyetçilik.(Cây-ı dikkat bir hal: Türk milleti anâsır-ı İslâmiye içinde en kesretli olduğu halde, dünyanın her tarafında olan Türkler ise müslümandır. Sair unsurlar gibi müslim ve gayr-ı müslim olarak iki kısma inkısam etmemiştir. Nerede Türk taifesi varsa müslümandır. Müslümanlıktan çıkan ve müslüman olmayan Türkler Türklükten dahi çıkmışlardır -Macarlar gibi-. Halbuki küçük unsurlarda dahi, hem müslim ve hem de gayr-i müslim var. M.)

Unsut
Kıldan bükülme ip.

Unuşe
Refah, huzur, rahatlık. * Adâlet. Merhamet. * Şarap. * Beğenme.

Unv
Alçaklık. * Alçak gönüllülük, tevâzu etmek.

Unve
Zor, kuvvet gösterme.

Unveten
Cebren, zorla, kuvvet göstererek.

Unzub
(C.: Anâzıb) Erkek çekirge.

Unzuba'
Çekirge olan yer.

Unzur
Bak, gör (Meâlinde emir).

Unzuvan
Herze ve hezeyan söyleyen kimse. * Bir ot.

Unzuvane
Dişi çekirge.

Ur
Tek gözlüler. * Silâhsız, mühimmatsız olanlar.

Ura
Çıplaklık.

Ura'
İlmek yapmak.

Ura'ır
(C.: Arâır) Semiz etli deve. * Şerefli adam. * Kavmin reisi.

Uram
Eti soyulmuş kemik. * Çokluk. * Kötü ahlâk. * Şiddetli muhâlefet. * Çocuğun edepsizlik yapması.

Urame
Hiddet. * şiddetli muhalefet. * Kötü ahlâk. * Edepsizlik etmek.

Urat
(Uryan. C.) Elbisesi olmayanlar. Çıplaklar, uryanlar.

Uraza
Misafire çıkarılan yiyecek. * Hediye, armağan.

Urb
Şiddetli akıcı çay. * Ferah, sevinç, neşat.

Urba
(Aslı dır.) İtl. Esvab, elbise. * Arabçada: Ukde, köstek, büklüm, düğüm. * Zekâvet. * Mekir, hile.

Urban
Çöl arabaları. * Aşiretler.

Urbun
Müşterinin bâyie verdiği pey.

Urca
Bir nesnenin üzerine durmak veya üstüne çıkmak.

Urcan
(A'rec. C.) Topallar.

Urcun
Kurumuş hurma dalı. Ay gibi eğilen dal. Hurma salkımının dalı.

Urefa
(Ârif. C.) İrfan sâhibi kimseler. (Bak: İrfan)

Urf
(C.: A'râf) At yelesi. * Horuz ibiği. * Âdet. * Cennet ile Cehennem arasında bir makam. * İhsan.

Urgan
t. İp. Halat.

Urgun
t. Vurgun, âşık.

Urrak
Kabuğu soyulmuş ağaç. * Eti gitmiş kemik.

Urret
(C.: Urr) Devenin dudaklarında ve ayaklarında çıkan bir çıban. * Ulaşmak, varmak. * Kuş tersi.

Urs
(Urus) Düğün yemeği.

Urub
(Arub. C.) (Bak: Arube)

Uruc
Yukarı çıkmak. Yükselmek.

Uruc-u isa
Hz. İsa'nın (A.S.) göğe çıkması.

Uruk
(Irk. C.) Irklar. * Kökler, damarlar.

Uruk-u beşer
İnsan ırkları.

Uruk-u insaniyetkârane
f. İnsanlığa yakışır damar, kök veya huylar.

Urum
(Urume) Alâmet, nişane. * Kök, dip. * Başın tepesi.

Urusat
(Urs ve Urus. C.) Düğün yemekleri.

Uruz
Zâhir olmak, görünmek. * Gelme, ârız olma. * (Arz. C.) Bildirmeler, keyfiyetler.

Uruş
(Arş. C.) Gökler, arşlar. Tavanlar.

Urva
Sıtma. Sıtmaya tutulma.

Urve
(C.: Urâ) Düğme iliği. * Yazda ve kışta yaprağı dökülmeyen ağaç. * Daima bâki olan nesne. * Arslan. Kudretten kinaye olur. * Kulp. Yapışacak sap. Tutacak yer.

Urvet-ül vüska
Sağlam kulp. Metin ve muhkem olan tutulacak şey. * İslâmiyet. * Kur'an-ı Kerim.

Uryan
Çıplak.

Uryani
Çıplaklık. * Bir cins erik.

Urye
Ari olmak. Çıplak olmak.

Urz
Mania, engel. Açıktan hedef gibi bir şeye mâruz olup duran. * Hâcet, ihtiyaç. * Taraf, nâhiye, cânip. * Vasat, orta.

Urza
Hedef.

Urş
Boğazın iki tarafında olan iki uzun etin birisi.

Us
(C.: İsâs) Büyük kadeh.

Us'us
Kuyruk sokumu.

Usafe
Buğday sapından düşen parça.

Usam
Pire.

Usare
Vücud bezlerinden akan faydalı su. Sıkılmış şeylerden çıkan su. Öz su.

Usare-i ineb
Üzüm suyu. Şıra.

Usare-i mideviye
Mide suyu, mide salgısı.

Usas
Çok kıl.

Usat
(Asi. C.) Asiler, zorbalar, itaat etmeyenler. * Günahkârlar.

Usbe
Cemaat. İnsanlar. Atlılar. Atlar veya kuşlardan cemaat.

Usbud
Kelp aşmasından olan kurt yavrusu.

Usde
Kaftan altına giyilen küçük gömlek.

Usefa
(Asif. C.) Rençberler. Irgatlar.

Useybe
(C.: Useybât) Yaprağı bir takım kısımlara ayıran liflerden herbiri. Damar.

Useyle
Bal gibi tatlı olan küçük bir şey. * Çiftleşme, cinsî münasebet.

Usfür
Bir asıl boya.

Uskul
Hurma salkımı.

Usluc
(C.: Asâlic) Yeni belirmeğe başlamış ağaç budağı.

Usm
Zeytin ağacı.

Usmuh
Kulak. * Kulak deliği.

Usmur
(C.: Asâmir) Döndükçe suyu çıkarıp döken dolap gözleri.

Usnun
(C.: Asânin) Sakal ucu. * Her nesnenin evveli. * Devenin çenesi altında olan uzun kıllar.

Usr
Güçlük, zorluk. Zor iş. * Sıkıntı. Darlık. Kıtlık.

Usr-ün nefes
Nefes darlığı.

Usra
Güçlük, zorluk.

Usret
Zorluk, güçlük. Darlık, sıkıntı. İşlemezlik.

Usret-i hazm
Hazım güçlüğü, sindirim zorluğu.

Usret-i teneffüs
Teneffüs zorluğu, nefes darlığı.

Usse
Güve denilen böcek.

Ustam
f. Güvenilir, emin. İtimad edilir. * Altın veya gümüşten yapılmış at eğeri.

Ustuble
Üstüpü.

Ustumme
Her nesnenin aslı.

Usube
İhâta etmek, kaplamak, içine almak.

Usul
(Asıl. C.) Ana, baba. Cedler. * İstinadgâh. * Râcih delil, kaide. Asıllar, kökler, temeller. Bir ilmin asıl mevzuundan önce öğrenilmesi lâzım gelen esaslar. Bir hedefe ulaşmak için tutulan düzenli yol. * Tarz, metod, tertip.

Usul-ü erbaa
(Bak: Edille-i erbaa)

Usul-ü fıkıh ilmi
"Fıkıh ilmine âit bilgilerin esası ve istinadgâhı olan bir ilimdir. Şer'i hükümlerin mufassal ve muayyen delilleri ve hikmetleri bu sayede bilinir ve bu dini hükümler, bu muayyen ve müşahhas deliller vâsıtası ile istinbat ve isbat olunur. Bu ilme ""Hikmet-i teşriiye"" de denilmiştir."

Usul-üd-din
(Bak: İlm-i Kelâm)

Usuliyyun
Fıkıh usulüyle uğraşan İslâm âlimleri. Usul-ü Fıkıh müellifleri.

Usur
Gözcülük etmek.

Usve
Çoktandır taranmamış sakal.

Usüvv
Kaba ve iri olmak. * Katı olmak. * Gece karanlık olmak. * Yakın olmak.

Ut'ut
Eşek sıpası.

Utahiye
Akılsız, ahmak kimse.

Utarid
Araptan bir kabile adı. * Merkür gezegeni.

Utat
Arslan. * Bahadır er, kahraman.

Utaş
İnsana ârız olan bir hastalıktır ve hasta insanın yüreği yanar, suyu içer, yine kanmaz.

Utbul
(C.: Atâbil) Uzun boylu güzel kadın.

Uteka
(Atik. C.) Azatlılar. Azat olmuş köle veya cariyeler.

Utiy
(Bak: Atiy)

Utle
Boş ve muattal olmak. * Hurma salkımı. * Şahıs.

Utm
(Utüm) Yabani zeytin ağacı.

Utme
İğde gibi zeytin biçimindeki meyve.

Utrufe
(Turfe. C.) Tuhaf, az bulunur.

Utruş
Sağır.

Uttel
Üzerinde ziynet eşyası olmayan kadınlar.

Utub
Pamuk.

Utufet
Nezaket, lütuf. şefkat.

Utuh
Aklı noksan olan.

Utull
Soğuk, sert ve cimri insan. Câhil ve hayırdan men'eden. Galiz ve bahil kimse.

Utum
Taş duvar. Taş yapı. * Köşk, kasr.

Utun
Katı şey. Şiddetli.

Utye
Pamuk parçası. * Yanmış bez parçası.

Utüv
(Atiy-Utiy) Haddini aşma, tecavüz. Kibir. Serkeşlik. * Ayaklanma. İsyan.

Uva
şiddetli ses. Avaz, sayha.

Uvera
(Bak: Avrâ)

Uvvam
Dalgıç adam.

Uvvar
(C.: Avâvir) Korkak adam. * Dağ kırlangıcı.

Uvz
Bir kimseye sığınmak.

Uyku
(Bak: Kaylule)

Uyub
(Ayıb. C.) Ayıblar, kusurlar.

Uyun
(Ayn. C.) Gözler. * Kaynaklar, pınarlar.

Uzafire
Katı. şiddetli, şedid.

Uzbet
(Bak: Uzube)

Uzema'
(Azim. C.) Mevki ve şeref bakımından büyükler.

Uzeym
(C.: Uzeymât) Kemikcik.

Uzeyvat
(Uzeyve. C.) Küçük uzuvlar, uzuvcuklar.

Uzeyza'
Kuyruk kemiği.

Uzfur
Asma filizi. * Tırnak.

Uzhul
(C.: Azâhil) Yeyni, hafif. * Yük vurulmayan deve.

Uzima
Vücutta bir organın ateşsiz ve ağrısız olarak şişmesi.

Uzlet
Yalnızlık. İnsanlardan ayrılarak bir tarafa çekilip yalnız kalmak.

Uzletgâh
f. Oturulan tenhâ yer. Yalnızlık köşesi.

Uzletgüzin
f. Tenhada yaşayan, yalnızlık köşesine çekilen.

Uzletnişin
f. Tenha bir köşeye çekilip yalnız yaşayan.

Uzlufe
Kayalık. Yalçın kaya.

Uzm
Ululanma, kibirlenme.

Uzma
(Müe.) Büyük. İri. * En büyük. Çok büyük. (Müz: A'zam)

Uzme
Aşiret. * Birinin mensub olduğu âile. * Akrabâ.

Uzret
Önde olan saç.

Uzriyy
Şiddetli muhabbet. Şiddetli sevgi.

Uztumme
İnsanın ırk ve nesebi. * Her şeyin aslı.

Uzub
Kayıp ve görünmez olmak.

Uzube
(Uzbe) Bekârlık. Erginlik hâleti varken tecerrüd halinde kalmak. Evlenmemek.

Uzubet
Tatlılık, şirinlik.

Uzubet-i lisân
Tatlı dillilik. Dil tatlılığı.

Uzuf
Nefsi kötülüklerden ve şüphelerden menedip uzaklaştırmak.

Uzuv
(Uzv) Bir canlının vücud yapısının kısımlarından herbiri. Azâ. Organ.

Uzviyet
Uzuv oluş. Canlılık. Canlı uzva ait.

Uzvî
(Uzviye) Uzva ait. Canlı. Organik.

Uzza
İslâmiyetten evvel câhiliyet devrinde büyük putlardan birisinin ismi.

Uzzab
Zevc veya zevcesi olmayan. Bekâr.

Uçbeyi
Hudutlardaki sancakbeyleri hakkında kullanılan bir tâbir idi. Orta çağlarda Türk Devletinin uçbeyleri yarı müstakil idiler. Bağlı bulundukları devletler zayıfladıkça istiklâl dereceleri artar, neticede müstakil devlet olarak ortaya çıkanlar olurdu. Akkoyunlular, Karakoyunlular ve nihayet Osmanlılar bu şekilde müstakil bir devlet olarak meydana gelmişlerdir. (O.T.D.S.)

Uşabe
(C.: Eşâyib) Karışık olan. * Nesebi karışık kişi.

Uşara
Uzunluğu on zira' miktarı olan.

Uşb
(C.: A'şeb) Taze ot.

Uşere
(C.: Uşur-Uşerat) Sütleğen cinsinden dikenli, yassı yapraklı ağaç.

Uşeyya
(Eşyâ. dan) Küçük şeyler, eşyacıklar.

Uşir
Taze çayır, taze ot.

Uşve
Gece vakti uzaktan görünen ateş.

Uşş
Kuş yuvası.

Uşşak
(Âşık. C.) Âşıklar.

Va
"""Vah, yazık"" meâlinde olup hayf, hasret, esef gibi kelimelerle birlikte söylenir. (Buna Arabçada ""edât-ı nüdbe"" denir.)Türkçede bunun yerine; vâh, vây, eyvâh edatları kullanılır. Bunlar bâzan şiddet ve te'yid için tekrar edilir."

Va esefa
Vah, esefler olsun! Eyvah, çok yazık!

Va hasreta
Vah vah! Ne yazık ki! (Teessür bildirir.)

Va'
Çakal.

Va'b
Ulaştırmak, vardırmak. * Toplamak, cem'etmek.

Va'd
"Söz verme. Söz verilen şey. Bir kimsenin yapacağına veya yapmayacağına dâir söz vermiş olduğu husus. Bir şeyi yapmak veya bir şey için söz vermek va'ddır. Hayır işlenecek iş için masdar ""va'd"" veya ""vaide"" dir. İşlenecek şey şer ise; ev'ide denir. Masdarı ""Îâd: $ "" dır. Va'd hayırda, îâd ve vaîd şerde kullanıldığına göre; vaîd: $ masdarı şerre niyet ettiğini, korkulacak iş işleyeceğini haber vermekle korkutmaktan ibarettir."

Va'de
Bir iş için önceden belli edilen zaman. Bir işi te'hir etmek, sonraya bırakmak için olan belli vakit. * Ecel.

Va'k
Sıtma ve harareti.

Va'k(a)
Yaramaz huylu kişi.

Va'ke
Cenk yeri, dövüş alanı.

Va'l
Sığınacak yer.

Va'n
Sığınacak yer, melce'. * Ot yetişmeyen taşlık ve sert yapılı arazi.

Va'r
(Va'ra) Sağlam yer, sert yer.

Va's (vüuse)
(C: Vuasâ) şiddet, mihnet.

Va'va'
İnsan topluluğu. * Sesler.

Va'z
Dinî mes'eleler üzerinde konuşup nasihat etmek. Kalbi yumuşatacak sözlerle insanı iyiliğe sevke çalışma.

Va-mande
Geride kalmış.

Vaad
(Bak: Va'd)

Vaaz
(Bak: Va'z)

Vabeste
f. Bağlı, mütevakkıf, olması bir şeye bağlı olan.(Bir fikre davet, cumhur-u ulemanın kabulüne vabestedir. M.)

Vabil
Yağmur. İri katreli yağmur.

Vacid(e)
Vücuda getiren. * Varlıklı. Fâtır. Gani ve zengin. * Mevcud olan.

Vacife
Muztarib olan. Istırab çeken. Korkan. * Sallana sallana yürüyen.

Vaciz(e)
Kısa.

Vad
f. Oğul.

Vadade
f. Reddolunmuş, geri çevrilmiş. Merdud.

Vadi
İki dağ arasındaki uzun çukur. Dere. Bir nehrin aktığı yer. Nehir yatağı. * Yol, tarz, usül. * Saha.

Vadi-i hâmuşan
Kabristan, mezarlık.

Vadk
Yağmur damlamak. * Alışmak. * Yağmur. * Genişlik. * Kolaylaştırmak, yakın olmak.

Vafid
(C.: Vüffed - Evfâd - Vüfud) Elçi, temsilci.

Vafih
Kilise kayyımı.

Vafir(e)
(Vefret. den) Bir çok, bol, çok. * Edb: Aruz kalıplarından bahr-ı rabi'nin ismidir.

Vaftiz
(Vaftis) (Rumcadan) Hristiyanlarca çocuğun ve hristiyanlığa yeni girenin dine girme şartı sayılan, suya sokma merasimi. (Bak: Ta'mid)

Vagd
Tamahkâr, cimri, hasis. * Alçak, bayağı, âdi.

Vaha
Çöl ortasında suyu ve yeşilliği olan yer.

Vahal
(C.: Evhâl, vuhul) Bataklık, batak çamurlu yer. (Bak: Vahl)

Vahama
(Vahim. C.) Tehlikeli, korkulu ve vahim olan şeyler.

Vahamet
Zor, güçlük. * Ağırlık. Tehlike. Muhatara. Neticesi fena. * Hazım güçlüğü, sindirim zorluğu. * Korkulacak hal, tehlikeli vaziyet.

Vahat
Çöl ortasında yeşillik ve suyu olan yerler. Vâhalar.

Vahayfa
Eyvah, yazık.

Vahdaniyet
"Birlik, infirad. Benzeri olmamak. Artmaktan, ayrılmaktan, eksilmekten beri ve münezzeh olmak gibi mânaları ifade eden Allah'ın bir sıfatıdır. Bu sıfatla muttasıf olana Vâhid denir ki; benzeri olmayan; tecezziden, tekessürden beri olan zât demektir."

Vahdanî
Allah'ın birliği ile alâkalı.

Vahdeddin
"(Aslı: Vahîdüddin, fakat Türkçede Vahdeddin şeklinde telâffuz edilir.) (Bak: Vahîd) Osmanlı Padişahlarının sonuncusu ve otuzaltıncısının adıdır. (Mi: 1861-1926) Zeki, dirayetli ve dindardı. Osmanlılar ve İslâm âlemi için bir felâket işareti olan Sevr Muahedesini imzalamadı. Osmanlı ordusu olarak emrine bırakılan yegâne taburu Ayasofya Câmii etrafında sipere sokup câmiye çan takmak isteyenlere ""Ateş edin"" diye emir vermişti. İtimad ettiği paşaları Anadolu'ya gönderip Milli Kurtuluş hareketini hazırlamıştı. Böyleyken İtalya'da vefat etti ve sonra Şam'da Sultan Selim Câmii kabristanına defnedildi. (R. Aleyh)"

Vahdet
"Birlik. Yalnızlık. Teklik. (Kesretin zıddıdır.) * Edb: İfade esnasında mevzuun haricine çıkılmaması, maksad ne ise yalnız ondan bahsedilmesi, sözün dallandırılıp budaklandırılmaması. * Tas: Allah'a yakınlık. Gönlünü, kalbini tamamen Allah ile meşgul etme hali.(Yüsr-ü vahdet; yâni birlik usulüyle bir merkezde, bir elden, bir kanunla olan işler; gayet derecede kolaylık veriyor. Müteaddit merkezlerde, müteaddit kanuna, müteaddit ellere dağılsa müşkilât peyda eder. M.)"

Vahdet-gâh
f. Yalnız kalınacak yer.

Vahdet-güzin
f. Yalnızlığa çekilen.

Vahdet-nümâ
Vahdet gösteren, birlik ifade eden.

Vahdet-ârâm
f. Dinlendirici, rahat yer.

Vahdet-ül vücud
"(Vahdet-üş şuhud) Her yerde ve herşeyde kalbini yalnız Allah ile meşgul etme hali ve yaşayışıdır. (Bu mesele hakiki olarak ancak veraset-i nübüvvet muhakkikleri olan müceddid ve asfiyaların tarifleriyle anlaşılabilir.)(Aziz kardeşim;Vahdet-ül vücuda dair bir parça izahat istiyorsunuz. Bu mes'eleye dair Otuz Birinci Mektubun bir Lem'asında, Hazret-i Muhyiddin'in bu mes'eledeki fikrine karşı gayet kuvvetli ve izahlı bir cevab vardır. Şimdilik bu kadar deriz ki:Bu mes'ele-i vahdet-ül vücudu şimdiki insanlara telkin etmek, ciddi zarar verir. Nasıl ki teşbihat ve temsiller, havassın elinden avamın eline ve ilmin elinden cehlin eline girse, hakikat telâkki edilir. (Hâşiye) Öyle de: Vahdet-ül vücud mes'elesi gibi hakaik-ı ulviye, ehl-i gaflet ve esbab içine dalan avamlara girse, tabiat telâkki edilir ve üç mühim zarar verir:Birincisi: Vahdet-ül vücudun meşrebi, Cenab-ı Hak hesabına kâinatı âdeta inkâr etmek iken; avama girdikçe, gafil avamlara, hususan maddiyyun fikirleriyle âlude olan fikirlere girdikçe, kâinat ve maddiyat hesabına uluhiyeti inkâr yoluna gider.İkincisi: Vahdet-ül vücud meşrebi, mâsivâ-yı İlâhînin rububiyetini o derece şiddetle reddeder ki, mâsivâyı inkâr ve ikiliği ref'ediyor. Değil nüfus-u emmarenin, belki herbir şeyin müstakil vücudunu görmemek iken, bu zamanda fikr-i tabiatın istilâsiyle ve gurur ve enaniyetin nefs-i emmareyi şişirmesiyle ve âhireti ve Hâlik'ı bir derece unutmak cihetiyle; bazı nüfus-u emmare küçük birer firavun, âdeta nefsini mabud ittihaz etmek istidadında bulunan insanlara vahdet-ül vücudu telkin etmek, nefs-i emmareyi el-iyazübillâh öyle şımartır ki, ele avuca sığmaz.Üçüncüsü: Tegayyür, tebeddül, tecezzi, tahayyüzden mukaddes, münezzeh, müberra, muallâ olan Zât-ı Zülcelâl'in vücub-u vücuduna ve tekaddüs ve tenezzühüne muvafık düşmeyen tasavvurata sebebiyet verir ve telkinat-ı bâtılaya medar olur. Evet vahdet-ül vücuddan bahseden; fikren serâdan Süreyya'ya çıkarak, kâinatı arkasında bırakıp nazarını Arş-ı Alâ'ya diken, istigrakî bir surette kâinatı ma'dum sayıp herşeyi doğrudan doğruya kuvvet-i iman ile Vâhid-i Ehad'den görebilir. Yoksa kâinatın arkasında durup kâinata bakan ve önünde esbabı gören ve ferşten nazar eden, elbette esbab içinde boğulup, tabiat bataklığına düşmek ihtimali var. Fikren Arş'a çıkan, Celâleddin-i Rumî gibi, diyebilir: ""Kulağını aç! Herkesten işittiğin sözleri, fıtrî fonoğraflar gibi Cenab-ı Hak'tan işitebilirsin."" Yoksa, Celâleddin gibi bu derece yükseğe çıkamayan ve ferşten Arş'a kadar mevcudatı âyine şeklinde görmeyen adama, ""Kulak ver, herkesten Kelâmullah'ı işitirsin."" desen, mânen Arş'tan ferşe sukut eder gibi, hilaf-ı hakikat tasavvurat-ı bâtılaya giriftar olur! L.)(Haşiye): Nasıl ki iki melâike, teşbihin sırr-ı münasebetiyle Sevr ve Hut tesmiye edilen, avamca koca bir öküz ve koca bir balık telâkki edilmiştir."

Vahhabî
(Bak: Vehhabî)

Vahhabîlik
dinin bazı konularında aşırılıkları olan bir anlayış.

Vahi
Mânâsız, saçma. Ehemmiyetsiz. * Ahmak. Düşkün. Zaif.

Vahim
Ağır. * Sonu tehlikeli. Çok korkulu. * Hazmı güç olan. Zararlı veya faydalı olmayan yemek.

Vahim(e)
(Vehm. den) Vehmeden, kuran, kuruntulu.

Vahime
Vehim veren, vesvese veren.

Vahin
Zayıf kimse.

Vahine
İyeği kemiklerinin kısaları.

Vahir
İğne. * Diken.

Vahiy
"Bir fikrin, bir hakikatın veya emrin Allah (C.C.) tarafından Peygambere bildirilmesi. * Lügatte vahiy: Kelâm, kitap, işaret, irsal, ilham, ifham, emir, teshir, bir şeyi harfiyyen i'lâm, bazı hususi maksadları tebliğ gibi mânalara gelir. * Şeriatta vahiy: Dilediği ahkâmı, esrar ve hakaikı Peygamberan-ı Zişanına rüya, ilham, kitap, irsal-i melek yollarından biriyle Cenab-ı Hakk'ın bildirip ifham buyurması demektir.(Vahiy ve ilhamın farkları: Birincisi: İlhamdan çok yüksek olan vahyin ekserisi melâike vasıtası ile ve ilhamın ekserisi vasıtasız olmasıdır. Meselâ: Nasıl ki, bir padişahın iki suretle konuşması ve emirleri var. Birisi: Haşmet-i saltanat ve hâkimiyyet-i umumiyye haysiyetiyle bir yâverini bir vâliye gönderir. O hâkimiyetin ihtişamını ve emrin ehemmiyetini göstermek için bazan vasıta ile beraber bir içtima yapar. Sonra ferman tebliğ edilir.İkincisi: Sultanlık ünvanı ile ve padişahlık umumi ismiyle değil, belki kendi şahsı ile hususi bir münasebeti ve cüz'î bir muamelesi bulunan has bir hizmetçisi ile veya bir âmi raiyyetiyle, hususi telefonu ile hususi konuşmasıdır. Öyle de Padişah-ı Ezelî'nin umum âlemlerin rabbi ismiyle ve kâinat Hâlıkı ünvanı ile vahy ile ve vahyin hizmetini gören şümullü ilhamları ile mükâlemesi olduğu gibi; her bir ferdin, her bir zihayatın Rabbi ve Hâlıkı olmak haysiyetiyle hususi bir surette fakat perdeler arkasında onların kabiliyyetine göre bir tarz-ı mükâlemesi var.İkinci fark: Vahiy gölgesizdir, safidir, havassa hastır. İlham ise; gölgelidir, renkler karışır, umumidir. Melâike ilhamları ve insan ilhamları ve hayvanat ilhamları gibi çeşit çeşit, hem pekçok envaiyle denizlerin katreleri kadar kelimat-ı Rabbâniyenin teksirine medar bir zemin teşkil ediyor. Ş.)(Vahiy iki kısımdır:Biri: ""Vahy-i Sarihî"" dir ki, Resul-i Ekrem (A.S.M.) onda sırf bir tercümandır, mübelliğdir, müdahalesi yoktur. Kur'an ve bazı ehadis-i kudsiye gibi.İkinci kısım: ""Vahy-i Zımnî"" dir. Şu kısmın mücmel ve hülâsası, vahye ve ilhama istinad eder; fakat tafsilâtı ve tasviratı, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'a aittir. O vahiyden gelen mücmel hâdiseyi tafsil ve tasvirde Zât-ı Ahmediye Aleyhissalâtü Vesselâm, bazan yine ilhama, ya vahye istinad edip beyan eder; veyahut kendi ferasetiyle beyan eder. Ve kendi içtihadiyle yaptığı tafsilât ve tasviratı ya vazife-i risalet noktasında ulvi kuvve-i kudsiye ile beyan eder veyahut örf ve âdet ve efkâr-ı âmme seviyesine göre, beşeriyeti noktasında beyan eder.İşte her hadiste bütün tafsilâtına, vahy-i mahz noktasıyla bakılmaz. Beşeriyetin muktezası olan efkâr ve muamelâtında, risaletin ulvi âsârı aranılmaz. Mâdem bazı hâdiseler mücmel olarak mutlak bir surette O'na vahyen gelir, o da kendi ferasetiyle ve teârüf-ü umumi cihetiyle tasvir eder. Şu tasvirdeki müteşabihata ve müşkilâta bazan tefsir lâzım geliyor, hattâ tabir lâzım geliyor. Çünki bazı hakikatlar var ki, temsil ile fehme takrib edilir. Nasıl ki bir vakit huzur-u Nebevîde derince bir gürültü işitildi. Ferman etti ki: ""Şu gürültü, yetmiş senedir yuvarlanıp, şimdi Cehennem'in dibine düşmüş bir taşın gürültüsüdür."" Bir saat sonra cevap geldi ki: ""Yetmiş yaşına giren meşhur bir münafık ölüp, Cehennem'e gitti."" Zât-ı Ahmediye Aleyhissalâtü Vesselâm'ın beliğ bir temsil ile beyan ettiği hâdisenin te'vilini gösterdi. M.)"

Vahiye
(Bak: Vahi)

Vahiyât
(Vâhiye. C.) Mânasız, faydasız ve ehemmiyetsiz şeyler.

Vahl
Sıvı çamur. Balçık. Tîn-i rakik.

Vahl-gâh
f. Bataklık.

Vahy
(Bak: Vahiy)

Vahy-i mahz
Kuvvetli ve sarih mertebede olan vahiy. Sırf vahiy olup, içinde Allah'ın bildirdiğinden başka bir şey katılmamış vahiy.

Vahy-i sarihî
Hem sözü, hem mânası tam vahiy olan. (Âyetler ve kudsi hadisler gibi) Resul-ü Ekrem burada sırf tebliğ edendir. Müdahalesi yoktur.

Vahy-i semavî
Beşerin düşünerek yapmasına inkân olmayan, Allah (C.C.) tarafından melek vasıtasıyla Peygambere gönderilen vahiy.

Vahy-i zımnî
"Mücmel ve hulâsası vahye ve ilhama istinad eden; tasvirât ve tafsilatı Resul-ü Ekrem'e (A.S.M.) âit olan vahiydir."

Vahz
Sivri bir şey batırarak acıtma. * Çimdikleme. * Isırma. * Sokma.

Vahîd
Yalnız, tek. * Hz. Peygamber'in de (A.S.M.) bir ismidir. Benzeri bulunmayan, hiçbir mahlukla müsavi olmayan ve tek olan (meâlindedir).

Vahîd-üd dehr
(Vahîd-üz zaman) Zamanın, devrin eşi bulunmaz tek insanı.

Vahş
(C.: Vuhuş - Vahşân) İnsandan kaçan, yabani ve ürkek hayvan. * Tenha ve ıssız yer.

Vahşet
(Vahş - Vahiş) Yabanilik. * Issızlık, tenhalık. * Vehim, ürküntü. Korku. Vahşilik. * Tenha, ıssız, korkunç yer. * Elbise ve silâhını çıkarıp atmak. * Aç kimse.

Vahşet-engiz
f. Korkulu.

Vahşet-gâh
f. Korku yeri. Issız yer.

Vahşet-nâk
f. Korku veren yer. Issız ve korkulu yer.

Vahşet-zâr
f. Yabani, ıssız yer.

Vahşet-âbâd
f. Issız, korku ve ürkeklik veren yer.

Vahşet-âgin
Çok ıssız, korkulu yer, korkunç.

Vahşet-âmiz
f. Vahşetle karışık.

Vahşet-âver
f. Korku veren, ürküten.

Vahşi(ye)
Medeni olmayan. İnsanlardan kaçan. Alışık ve ehlî olmayan. * Merhametsiz, duygusuz. * Ürkek, korkak.

Vahşiyâne
Vahşice. Vahşiye yakışır şekilde.

Vahşur
f. Peygamber, nebi.

Vahşân
(Vahş. C.) Issız, tenha yerler. * Yabani hayvanlar.

Vaif
Davar yürüdüğünde karnından işitilen ses.

Vaizîn
(Vâizûn) Vâizler. Halka nasihat verenler.

Vajgun
(Vâjgune) f. Ters, tersine dönmüş. Uğursuz.

Vak'
Ağırbaşlılık. Ağırlık. * Yüksek yer.

Vak'a
Hâdise. Olup geçen şey. Mes'ele. * Birini bir defada yere düşürmek. * Muharebe. * Vuku bulan.

Vak'a-i hayriye
Tar: Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması münasebetiyle kullanılan bir tabirdir. İlk önceleri büyük hizmetleri görülen Yeniçeriler, zamanla nizam ve intizamlarını kaybettikleri gibi, son zamanlarda uygunsuz hareket ve isyanlarla memleketin başına belâ kesildikleri için, ocağın lağvı hayırlı sayılmış ve bu sebeple bu tabir meydana gelmiştir. (O.T.D.S.)

Vak'a-nüvis
f. Osmanlı İmparatorluğu devrinde, zamanın hâdiselerini kaydetmekle vazifeli olan resmi devlet tarihçisi.

Vaka'
Yufka bulut. * Taş. * Yerin taşlı olmasından ayak incinmek. * Cefa, eza. * Vurma, darp.

Vakad
(Ateş) yanmak ve tutuşmak.

Vakah
Katı yüzlü, utanmaz, hayırsız kimse. * Sağlam ve sert tırnak.

Vakahat
Arsızlık. Utanmazlık. Katı yüzlülük. Açıklık ve saçıklık. * Pek sağlam ve metin.

Vakahet
(Vakhe) İbadet, taat. * Bir adamın sözünü dinleyip itaat ve imtisal etmek, ona uymak. * Bir şeyi bırakıp feragat etmek. * Büyük papaz olmak.

Vakar
Ağırbaşlılık. Halim ve heybetli oluş. Nâmusu muhafazayı mucib haslet. Temkinlilik. Azamet ve izzet.

Vakas
Boynun kısa olması. Ateşe attıkları ufacık değnekler. * İki nisap zekâtın arasındaki zekâtı olmayan hayvanlar.

Vakayi'
(Vak'a. C.) Vâki olup zuhur eden hususlar. * Kıtaller. Öldüresiye vuruşlar.

Vakb (vükub)
Duhul etmek, dâhil olmak, girmek. * Kaybolmak.

Vakd
(Vakdân) Ateşin yanması, tutuşması.

Vakf
Bir kimseyi veya bir şeyi alıkoymak, durdurmak. Kımıldatmamak. * Hareketten fariğ olmak, imsak etmek. Hapsetmek. Aslâ satılmamak, başka şeye tebdil olunmamak şartı ile bir mülkü Allah yoluna vermek. Menfaatı hayır nevilerinden birisine âit olmak üzere bir mülkü ilelebed vermek. * Tecvidde: Durmak ve durdurmak mânalarına gelerek, nefesle beraber sesin kesilmesine denir. Yâni: Kur'an-ı Kerimi tilâvet ederken herhangi bir kelime üzerinde bir müddet sesi kesip, nefes alarak dinlenme halidir.

Vakf-ı hayat
Hayatını vakfetme. * Ömrünü tamamen din hizmetine vermek.

Vakfe
Bir hareketin geçici olarak durdurulması. * Durak. Durulacak yer. * Hacıların Hac esnasında Arafat'taki tevakkufları olup, eda etmeğe mecbur oldukları şartlardan birisidir.

Vakfe-i hayret
Hayret duraklaması.

Vakfegâh
f. Durak yeri.

Vakfetmek
Fık: Bir malı veya bir şeyi bir işe bağlayıp o yolda devamlı kılmak. * Bir şeyi karşılıksız olarak Allah yoluna vermek.

Vakfiye
Mülkün vakıf olmak keyfiyyeti.

Vakfî
Vakfa âit, vakıfla alâkalı.

Vakh (vekahe)
Taat, ibadet.

Vakin
Oturucu, oturan.

Vakir
Yuvasına girmiş kuş.

Vakkas
Okçu. İyi muharebe eden. Savaşçı.

Vakl
Yükselmek. * Bir nesnenin üstüne çıkmak. * Mukul ağacı.

Vakm
Reddetmek. * Hor ve zelil etmek.

Vakne
Her nesnenin azı.

Vakr
Az işitmek. Sağırlık.

Vakre
Davarın tırnağının taşa dokunup sürçmesi.

Vaks
Boynu vurup kırmak.

Vakt
(C: Vikat) İçinde yağmur suyu biriken çukur. * Su ile faydalanacak mekân. * (Horoz) tavuğa binmek.

Vakt-i asr
İkindi vakti.

Vakt-i hazar
Barış zamanı.

Vakt-i hâcet
İhtiyaç vakti. Lüzumlu vakit.

Vakt-i merhun
Belli edilen, muayyen bir zaman.

Vakt-i tefrih
Tıb: Çiçek hastalığı aşısının yapılmasından te'sirini gösterinceye kadar geçen zaman.

Vakt-i zeval
Güneşin tam ortada, bize göre doğu ve batı ortasında bulunduğu ve gölgenin gündüzde en kısa olduğu zaman. Zeval vakti.

Vaktaki
f. Ne vakit ki, o zaman ki, olduğu vakit.

Vakten
Vakit ve zamanca.

Vakud
Odun, kömür gibi yakılacak şeyler.

Vakur
Ağırbaşlı, temkin sahibi. İzzetli, vakarlı.

Vakurane
f. Ağırbaşlılıkla. Düşünce ve tedbirlilikle. Temkinle.

Vakvak
Korkak kişi. * Hindistan'da Vakvak beldesinde yetişen bir ağaçtır. Yüz zira' miktarı boyu olur, kalkan gibi yassı yaprağı olur.

Vakvaka
Kurbağa, tavuk, kuş sesi veya köpek havlaması.

Vakz
Galebe etmek. * Şiddetle vurup ölmeye yakın etmek.

Vakîa
Kıtal. Öldüresiye vuruşmak. * Vak'a.

Vakîb
At yürürken karnı içinden işitilen ses.

Vakîh
Hayâsız, utanmaz, edepsiz.

Vakıyye
Dörtyüz dirhemlik tartı.

Vakş
His. * Hareket.

Vali
Bir vilâyeti idare eden en büyük memur. * Mâlik.

Valib
Ulaşıcı, ulaşan, varan. * Önüne doğru giden.

Valibe
Evvelki ekinin kökünden biten ekin.

Valice
İnsanı şiddetle tutan bir hastalık.

Valid
(Vilâdet. den) Doğurtan. Baba.

Validan
(Bak: Vâlideyn)

Validat
(Vâlide. C.) Anneler. Vâlideler.

Valide
Ana. Doğuran.

Valideyn
"Ana ile baba. Vâlidân de denir.(Peder ve valideyi, şefkat ile teçhiz eden ve seni onların merhametli elleriyle terbiye ettiren hikmet ve rahmet hesabına onlara hürmet ve muhabbet, Cenâb-ı Hakk'ın muhabbetine aittir. O muhabbet ve hürmet, şefkat, Lillâh için olduğuna alâmeti şudur ki: Onlar ihtiyar oldukları ve sana hiçbir faideleri kalmadığı ve seni zahmet ve meşakkate attıkları zaman, daha ziyade muhabbet ve şefkat etmektir. $âyeti: Beş mertebe hürmet ve şefkate evlâdı dâvet etmesi; Kur'an'ın nazarında valideynin hukukları ne kadar ehemmiyetli ve ukukları, ne derece çirkin olduğunu gösterir. Madem peder; kimseyi değil, yalnız veledinin kendinden daha ziyade iyi olmasını ister. Ona mukabil veled dahi, pedere karşı hak dâva edemez. Demek valideyn ve veled ortasında fıtraten sebeb-i münakaşa yok. Zira münakaşa, ya gıpta ve hasetten gelir. Pederde oğluna karşı o yok. Veya münakaşa haksızlıktan gelir. Veledin hakkı yoktur ki, pederine karşı hak dâva etsin. Pederini haksız görse de, ona isyan edemez. Demek; pederine isyan eden ve onu rencide eden, insan bozması bir canavardır. S.)"

Validiyyet
Annelik ve babalık vasfı.

Vallahi
Allah için, Allah hakkı için, Allah'a yemin ederim (meâlinde büyük yemin.)

Vam
f. Borç.

Vamcu
f. Borç arayan.

Vamdar
f. Borçlu.

Vamhah
f. Alacaklı.

Vamk
Sevme, muhabbet.

Vamî
f. Borçlu.

Vamık
Seven. Âşık, sevdalı. * Meşhur bir hikâyede Azra'nın âşığının ismi.

Vapesîn
(Va-pesin) f. En gerideki, en sondaki.

Vara'
Haramdan ve yaramaz işlerden sakınmak.

Varaka
Tek yaprak hâlindeki kâğıt. * Nebât yaprağı. Maden yaprağı. Kitap yaprağı. * Hasis kimse. * Peygamberimize (A.S.M.) ilk vahyin geldiği sırada Hz. Hatice vâlidemizin (R.A.) hâdiseyi kendisine bildirdiği ve o zamanın meşhur bir âlimi olan Varaka İbn-i Nevfel'in adı.

Varakkerdan
f. Boş ve faydasız işlerle uğraşan kimse.

Varakpare
f. Kâğıt parçası. * Küçük yaprak. Yaprak parçası. * Ehemmiyetsiz yazı, tezkere.

Varakî
Yaprakla ilgili. * Yaprak biçiminde.

Vardiya
İtl. Gemilerde beklenen nöbet. * Nöbet yeri. Nöbet beklenilen yer.

Vareste
f. Affedilmiş. Halâs bulmuş, kurtulmuş. * Rahat, serbest.

Varestegî
f. Kurtulma, halâs bulma. * Rahatlık, serbestlik. * İlişiksizlik.

Vari
Semiz et. * Vahşi hımar, yabani eşek.

Varik
(C: Vürük) Süs için palanın önüne geçirip astıkları saçaklı kıvrımlı esvap. * Nakışlı kumaştan yapılmış saçaklı palan ve eyer örtüsü.

Variş
Bir topluluk yemek yerken davetsiz olarak yemeğe katılan kimse.

Varta
Her çukur yer. Uçurum. * Kurtuluşun zor olduğu yer. Tehlike. Muhatara.

Varun
f. Ters, uğursuz, aksi.

Vasaa
(C: Vusu) Kız kuşu.

Vasab
(C.: Evsâb) Hastalık. Ağrı.

Vasafe
Hizmetkârlık.

Vasail
(Vasâyil) : (Vasile. C.) Yemen'de çıkan çubuklu, alaca kumaşlar.

Vasat
İki şeyin arası. * Orta, merkez, ara. Meydan. Cemiyet muhiti. İç.

Vasat-ül hâl
Orta halli, orta halde.

Vasat-ül kame
Orta boylu.

Vasatî
İkisi ortası. Ortalama. Orta halde.

Vasatî saat
Hakiki güneşe tâbi olmak üzere, muntazam hareket ettiği tasavvur olunan mevhum bir güneşin, o yerin nısfun nehârından (meridyeninden) arka arkaya iki defa geçişi arasındaki zamanın yirmi dörtte biri.

Vasf
Sıfat. Bir kimsenin veya şeyin taşıdığı hâl. Bir kimsenin veya şeyin durumunu anlatarak tarif etmek.

Vasf-ı tahsinî
Bir şeyin mahiyetini beyan etmekten ziyade lâfzını süslemek için kullanılan sıfatlar. Bunlar haşv-i melih kabilindendir.

Vasfetmek
Bir şeyin vasıflarını, hâlini, şeklini veya rengini tarif etmek, anlatmak.

Vasfî (vasfiye)
Vasıfla, mahiyetiyle alâkalı. Beyan ve tarife dair.

Vasi
(Vesâyet. den) Bir ölünün vasiyetini yerine getirmeye me'mur edilen kimse. Bir yetimin veya akılca zayıf, hasta olan bir kimsenin malını idare eden kimse.

Vasiyet
Bir işi birisine havale etmek. * Emir. * Fık: Bir malı veya menfaatı, ölümden sonrası için bir şahsa veya bir hayır cihetine teberru yolu ile (yani, meccanen) temlik etmek.

Vasiyetnâme
f. Yazılı vasiyet. Bir kimsenin vasiyetini yazmış olduğu kâğıt.

Vasiyy
Yetim gibi güçsüzlerin işleri kendine vazife olarak verilen kimse.

Vasl
Âşığın sevdiğine kavuşması. Kavuşmak. * Birleştirmek, ulaştırmak. * Gr: Ulama, ekleme. * Edb: Sözü teşkil eden cümlelerin atıf ve rabt suretiyle birbirine bağlı olarak yazılması usulü ki, buna Sebk-i Mevsul da ta'bir edilir. * Bir kelimenin sonundaki harfi, bir sonraki lâfzın sesli harflerle başlayan ilk hecesine birleştirmek.

Vasm(e)
Utanacak şey. * Vurmak. (Liyazon yapmak)

Vasmet
Kırıklık, güçsüzlük, halsizlik. * Ayıp, eksiklik.

Vassad
Ören, örücü, dokuyan, dokuyucu.

Vassaf
Vasıflarını sayarak medheden. Vasıflandıran. Vasıf ve beyanda ârif ve âlim olan.

Vassal
Ulaştıran, vasleden. Birleştiren.

Vasut
Gölgelik. * Sütü sağdıkları kabı dolduran deve.

Vasvas
Kadınların örtündükleri ve ancak gözleri görünecek derecede dar olan yüz örtüsü.

Vasvasa
Yüz örtüsü. * Köpek eniğinin gözlerinin açılması.

Vasîd
Kapı eşiği.

Vasîf
(C.: Vusafâ - Vesâif) Hizmetçi, uşak.

Vasîl
Birinden aslâ ayrılmaz kimse.

Vasîle
Geniş yer. * Ucuzluk. * İmaret.

Vasît
Hakem, aracı. * Orta.

Vasıb
Hasta.

Vasıf
Vasfeden. Bildiren. * Medheden, öven.

Vasıf terkibi
Gr: Birleşik sıfat. Bir ismin sonuna Farsça bir emir eklenerek yapılan terkib. Meselâ : Zevk-efzâ : Zevk artıran.

Vata'
Bir şeyi ayakla çiğneme.

Vataf
Kaşın çok kıllı olması. * Kirpiğin sık ve çok olması.

Vatan
(C.: Evtan) Bir kimsenin doğup büyüdüğü yer. Yurt.

Vatan-ı aslî
Bir insanın doğup büyüdüğü veya içinde barınmak kasdedip, başka yere gitmek istemediği yerdir. Yalnız en az 15 gün kalmak istediği yer de kendisi için vatan-ı ikamettir. (Bak: Mukim) * Cennet.

Vatan-ı sânî
İkinci vatan. Sonradan yerleşilen yer.

Vatan-ı süknâ
Bir misafirin içinde 15 günden az oturmak istediği yerdir. Bu kimse de fıkıhta misafir sayılır.

Vatandaş
Bir devlet ahalisinden ve teb'asından olan.

Vatanperver
f. Vatanını seven. Memleketine hizmet eden.

Vatanperverâne
f. Vatanını seven kimseye yakışır şekilde.

Vatanî
(Vataniyye) Vatanla alâkalı. Vatana ait.

Vatar
(Vatr) İhtiyaç, hâcet. İş. * Emir. * Madde. * Husus.

Vatavit
(Vatvât. C.) Korkak ve geveze olan kimseler. * Yarasalar. * Dağ kırlangıçları.

Vatb
(C.: Vitâb-Evtub) Süt kabı ve tulumu.

Vatd
İsbat etmek. * İhânet etmek, hâinlik yapmak.

Vater
f. Sonundaki. Çok uzak.

Vath
Kuşların burnuna ve ayağına necasetten veya balçıktan yapışıp kalan nesne.

Vati
Yumuşak ve kolay olan şey. (Kuş tüyünden yapılmış yastık gibi)

Vatm
Ayakla çiğneme. * Perdeyi salıverme.

Vatnî
Çiğneme, üzerine basma.

Vats
Kazmak. * Kırmak. * Ayakla yere vurmak. * Somak denilen ot.

Vatvat
(C.: Vatâvit) Korkak ve geveze olan adam. * Yarasa. * Dağ kırlangıcı.

Vatvata
Geceleyin gözün görmemesi.

Vaty
Ayak altında çiğneme, ezme, basma. * Çiftleşme.

Vatîd
Sabit ve sağlam olan.

Vatîe
Büyük çuval, harar. * Bir çeşit yemek.

Vatîs
(C: Vutas) Kızdırıldığında kimsenin üzerine basamadığı yuvarlak taş.

Vatı'
Ayak altına alıp çiğneme. Basma. * Cima'. * Uygun hale koyma. * Tümseklikler arasında basık ve engin yer.

Vatıd
Sâbit.

Vatş
(C: Evtâş) Açmak.

Vav
Kur'an alfabesinde sondan üçüncü harftir. Ebced hesabında 6 sayısının karşılığıdır.

Vav-ı atıf
Gr: Atıf vavı, kelimeyi veya cümleyi birbirine bağlayan vav harfi. (Bak: Harf-i atıf)

Vav-ı hâliye
"Haller cümle olabilir. Eğer isim cümlesi olursa, başında bir ""vav"" bulunur. Ona Vav-ı hâliye denir. Bu vav, hâl'i zi-l-hâle bağlar. (Reeytuhu ve biyedihi kitâbün: Elinde bir kitap olduğu halde onu gördüm) cümlesindeki gibi."

Vav-ı kasem
Gr: Herhangi bir kelimenin, çok defa Allah isminin evveline gelerek, yemin için kullanılan vav harfi. Vallahi, Veşşemsi, Velfecri kelimelerinde olduğu gibi.

Vaveyla
Çığlık, yaygara, feryat. * Eyvah, yazık gibi üzüntü ifadeleri.

Vavik
Okun nişana dokunmayıp yanına düşmesi hâli.

Vavî
Vav harfine mensub. Vav harfi ile alâkalı.

Vaz
f. Terk etme, bırakma.

Vaz'
(C.: Evza') Koyma, konulma. Bırakmak. Atlamak. Tayin etme, belirtmek. Duruş, hareket, tarz.

Vaz'-ı haml
Doğurma.

Vaz'-ı yed
El koymak, sahib çıkmak, tasarruf etmek.

Vaz'an
Vaz' ile, vaziyeti, durumu itibariyle, yerleştirmek suretiyle. * Asıl lügat mânası cihetinden.

Vazaat
Alçaklık, âdilik, bayağılık.

Vazah
Beyaz ve güzel yüzlü adam.

Vazahat
Açıklık, vâzıhlık.

Vazaif
(Vazife. C.) Vazifeler, işler.

Vazife
"Bir kimsenin yapmaya mecbur olduğu iş. Yapılması birisine havale edilen şey. Kıymet verilen iş. * Ücret.(Tarîk-ı Hakta çalışan ve mücahede edenler, yalnız kendi vazifelerini düşünmek lâzım gelirken, Cenab-ı Hakk'a aid vazifeyi düşünüp, harekâtını ona bina ederek hataya düşerler.Meşhurdur ki: Bir zaman İslâm kahramanlarından ve Cengiz'in ordusunu müteaddit defa mağlup eden Celâleddin-i Harzemşah harbe giderken, vüzerası ve etbaı ona demişler: ""Sen muzaffer olacaksın; Cenab-ı Hak seni galip edecek."" O demiş."" Ben Allah'ın emriyle cihad yolunda hareket etmeye vazifedarım, Cenab-ı Hakk'ın vazifesine karışmam; muzaffer etmek veya mağlub etmek onun vazifesidir."" İşte o zât bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla hârika bir surette çok defa muzaffer olmuştur.Üstad-ı Mutlak, Mukteda-yı Küll, Rehber-i Ekmel olan Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm $ olan ferman-ı İlâhîyi kendine rehber-i mutlak ederek, insanların çekilmesiyle ve dinlememesiyle daha ziyade sa'y-ü gayret ve ciddiyetle tebliğ etmiş. Çünki $ sırrıyla anlamış ki: İnsanlara dinlettirmek ve hidayet vermek, Cenab-ı Hakk'ın vazifesidir. Cenab-ı Hakk'ın vazifesine karışmazdı. L.)"

Vazifedâr
(C.: Vazifedârân) f. Vazifeli, görevli. * Memur.

Vazifehâr
(C.: Vazifehârân) f. Ücret alan.

Vazifeten
Vazife ile, vazife olarak.

Vazifeşinâs
f. İşini dikkatle yapan. Vazifesini özenerek, severek yapan.

Vazzah
Meydanda, çok açık, belli.

Vazî'
(Vazîa) Alçak, deni, bayağı, âdi.

Vazîh(a)
(Vuzuh. dan) Meydanda, apaçık.

Vaî
(C: Vuât) Hâfız.

Vaîd
İyiliğe sevk veya kötülükten kurtarmak için ileride olacak kat'i hâdiseleri haber vererek korkutmak. * Cehennemi haber vermek. (Bak: Va'd)

Vaş
f. Düşman.

Vaşak
Derisinden kürk yapılan bir hayvan ve bunun postu.

Vaşi
(C: Vüşât) Gammaz, koğucu, yalancı.

Vaşiye
Evlâdı çok olan kadın.

Vaşüde
f. Defolunmuş, kovulmuş, geri çekilmiş.

Vaşık
Dağ köpeği. Vaşak.

Ve
"Gr: ""Dahi, de, hem, ile, berâber"" mânâlarına bağlama edâtı."

Ve bi-l hakkı natakte
"Hak ile söyledin, hakkı söyledin. Haksın, sâdıksın.(Zira o, Lâ ilahe illallah der, dâva eder. Bütün sağ ve sol, yani mazi ve müstakbel taraflarında saf tutan o nurani zâkirler, aynı kelimeyi tekrar ederek, icma ederek mânen ""Sadakte ve bi-l hakkı natakte"" derler. Hangi vehmin haddi var ki, böyle hesapsız imzalarla te'yid edilen bir müddeaya parmak karıştırsın. M.)"

Ve'd
Kızını diri iken toprağa gömme.

Ve'd-dua
"""Duâlarımız sizinle birliktedir"" anlamına gelen bu tâbir, evvelce mektupların altlarına yazılırdı."

Ve'd-ül benat
İslâmiyetten evvelki câhiliyet devrindeki Arablarda kızlarını hakir gördüklerinden diri iken defnetmek âdeti.

Ve-illa
Olmadığı hâlde. Yoksa. Aksi takdirde.

Ve-kıs
"""Var, kıyas et!"" mânasına gelir."

Veba
Salgın bir hastalık. Taun.

Veba'dü
Ondan sonra, imdi. (İlk sözden sonra esas söze başlarken kullanılan bir tâbirdir. Bilhassa dinî eserlerin başında Cenab-ı Hakk'a şükür ve hamd ettikten, Peygamberimize (A.S.M.) salâvat ve duadan sonra esas söze başlarken söylenir.)

Vebal
Günah. Zarar. Ziyan. Şiddet. Ağırlık. Azab. Doğru olmayan bir hareketin manevî mes'uliyeti.

Veber
Bedevi, göçer. * Deve yünü. * Davar tırnağı.

Vebl
Ağır ve vahim olmak.

Vebr
Kocakarı soğuğundan bir gün. * Ada tavşanı, ak tavşan.

Veca'
Sızı, ağrı, acı. Ağrıyıp acımak.

Vecahet
Güzellik, güzel yüzlülük, gösterişlilik. * Haysiyet, şeref, onur, itibar.

Vecar
(C.: Vücür - Evcire) Sel suyunun oyduğu yer. * Arslan ve kurt gibi vahşi hayvanların yatağı. İn.

Vecazet
Sözün veciz oluşu. Kelâmın kısa oluşu.

Vecd
Aşk, muhabbet. Kendinden geçecek, unutacak kadar İlâhî bir aşk hali. * Yüksek heyecan. İştiyakın galebesi.

Vecd-efzâ
f. Vecdi artıran, heyecanı çoğaltan.

Vecd-âlud
f. Vecd veren haller. Manevî coşkunlukla beraber olan hal.

Vecdî
Vecdle ilgili, heyecanla ilgili.

Vecel
Ürkme, korkma, havfetme.

Vecenat
(Vecne. C.) Elmacıklar, yanaktaki yumrucuklar.

Vech
(Vecih) Yüz, çehre, surat. * Tarz, üslub. * Her şeyin karşısına gelen ve karşısında olan. Satıh. Ön. Alın. Cephe. * Tarih. * Suret. * Sebeb. * Bir şeyin nefsi ve zatı. * Semt. Cihet. * Münasebet.

Vech-i dikkat
Dikkat ve ferasetle.

Vech-i meşruh
Şerh edilen, açıklanan tarzda.

Vech-i mâ
Bir sebepten dolayı.

Vech-i âhar
Başka sebeple.

Vech-i şebeh
Edb: Bir şeyin başka bir şeye neden benzediğini anlatan söz. (Bak: Teşbih)

Vech-ül arz
Yeryüzü.

Veche
Yan, taraf. Yüz.

Vechen
Bir vechiyle. Bir suretle. Bir bakımdan.

Vechen min-el vücuh
Hiçbir suretle.

Vecheyn
İki taraf, iki yan, iki yüz.

Vechî
(Vechiye) Yüz ile ilgili.

Veci (e)
Güzel, hoş, lâtif. Uygun, münasib. * Bir kavmin büyüğü, reisi. * Hürmetli insan. * Sultan huzuruna girenler. * Makam ve şeref sâhibi.

Veci(a)
(Veca'. dan) Ağrıtıcı, sızlatıcı.

Vecibe
Borç hükmünde olan vazife. * Kanun ve ahlâkın icabı, yerine getirilmesi lâzım gelen şey.

Vecibe-i nezaket
Nezâket borcu.

Vecihî
Veche ait. Veche dair.

Veciz
Kısa, öz, derli toplu. Muhtasar olup mufassal olmayan. * Az sözle çok mâna ifâdesi.

Vecize
Edb: İbaresi kısa, mânası geniş olan çok kıymetli söz, özlü söz. Kısa, veciz söz.

Vecne
(C: Vecenât) Elmacık, yanaktaki yumrucuk.

Vecr
(C.: Evcâr) Mağara.

Veda'
"Ayrılık. * Ayrılışta selâmlamak. * ""Allah'a ısmarladık"" demek."

Vedad
Dostluk. Sevme. Sevgi. (Bak: Vidad)

Vedd
Dostluk. Sevgi, muhabbet.

Vedi
Küçük abdest bozduktan sonra çıkan beyazımsı su.

Vedi'
Başkasının malını saklamaya memur kimse.

Vedia
Emanet.

Vediatullâh
Allah'ın emaneti.

Vedid
Sevgisi çok olan.

Vedk
Yağmur. Yağmurun damlaması. * Alışıp üns ve ülfet etmek. Yakın olmak. (Bak: Vadk)

Vedud
"Çok şefkatli. Kendisine çok sevgi beslenen. Cenâb-ı Hak.(Vedud ismine mazhar olan muhakkıkin-i evliya: ""Bütün kâinatın mâyesi, muhabbettir. Bütün mevcudatın harekâtı muhabbetledir. Bütün mevcudattaki incizab ve cezbe ve câzibe kanunları, muhabbettendir."" demişler.) (Vedud ismine mazhar bir kısım evliya: Cennet'i istemiyoruz, bir lem'a-yı muhabbet-i İlâhiye ebeden bize kâfidir, demişler. S.)"

Vedûd
çok sevilen, Allah.

Vedûdiyet
sevilir olma, kendini sevdirme.

Vef'a
Kav ettikleri bez parçası. * Şişe ağzını tıpamada kullanılan bez parçası.

Vefa
Ahdinde, sözünde durma. * Sevgi ve dostlukta sebat ve devam. * Ödeme. * Yetişme. * Dince ve akılca lâzım gelen şeyi yerine getirip uhdesinden çıkma.

Vefadar (vefakâr)
Vefalı, sözünde ve dostluğunda devamlı olan.

Vefaperver
f. Sözünde duran. Vefâlı.

Vefat
Ölüm. Ahirete göçme.

Vefd
Çokluk. Cemaat. * Bir iş için giden heyet. Elçilik. * Dağ başı. * Gelme, ulaşma, erişme, varma, vürud.

Vefhiyye
Kilisede kayyımlık hizmetini etmek.

Vefi
Vefalı. * Tam, mükemmel. Kifayet eden. Bol olan.

Vefia
İçine nesne koyulan sele.

Vefik
Arkadaş. Kafa dengi. Aynı fikirde olan. Uygun.

Vefir(e)
(Vefret. den) Çok, bol, kesir.

Vefiyat
(Vefat. C.) Ölümler, vefatlar.

Vefk
Uygun gelme. Uyma. Mutabakat. Muvafık olma. İşi iyi gitme.* Tesirli dua.

Vefl
Derinin dibagatla giden fazlalıkları.

Vefr
Bir kimsenin ihsanını kabul ettikten sonra rızasıyla reddeylemek. * Bolluk. * Medh ü sena ile birisinin namusunu muhafaza etmek.

Vefra'
Eksilmeyip değişmeyen. * El dokunulmamış ve tam olarak yetişmiş ot.

Vefret
Çokluk, bolluk.

Vefz
(C: Evfaz) Evmek, acele etmek.

Vefza
(C: Evfaz) Ok yayı konulan ve beylik denilen kap.

Vega'
Kavga gürültüsü. Harp yerinden çıkan sesler. Savt. Patırtı.

Vegab
(C: Evgab) Korkak kimse. * İri gövdeli büyük deve.

Vegadet
Akılsızlık. * Adilik, bayağılık, aşağılık, alçaklık.

Vegar
Gazap, kin, öfke, hiddet.

Vegd
(C: Evgad) Alçak adam.

Vegf
Görme zayıflığı.

Vegif
Yürüme sürati. * Ses sürati, ses hızı.

Vegik
Davar yürürken karnından çıkan ses.

Vegir
Kızmış taş üstüne koyarak pişirilen et.

Vegire
Kızmış taş ile sıcaklık verilerek pişirilen süt.

Vegm
Kin.

Vegne
Geniş küp.

Vegre
Sıcaklığın çok olması.

Vehak
Avcı kemendi.

Vehamet
(Bak: Vahamet)

Vehb
Hibe. Bağış. Vergi.

Vehbî
Doğuştan. Allah vergisi. Çalışmakla kazanılmayıp Allah'ın (C.C.) lütfu ile olan.

Vehc
Alevli olmak. Alev ile yanmak. Parlamak.

Vehd(e)
(C: Vihad) Derin vadi. Uçurum.

Vehec
Ateş sıcaklığı.

Vehecan
Ateşin alevlenmesi. * Işıklandırmak, ziya vermek.

Vehel
Vehim, kuruntu.

Vehelümme cerra
(Bak: Helümme cerrâ)

Vehf
Bitkinin yapraklanması. Uzama. Çoğalma, artma.

Vehhab
Çok fazla ihsan eden. Çok bağışlayan.

Vehhabî
Muhammed İbn-i Abdulvehhab nâmında birisinin sebeb olduğu İslâmî bazı mes'elelerde ifrat gösteren ve dört hak mezheb hâricinde bir mezhepten olan. Fıkıhta Hanbelî, itikadda İbn-i Teymiye'ye bağlıdırlar. Tarikatlarına Muhammediye ismi verirler.

Vehhac
Parıl parıl. Pek şa'şaalı. * Çok alevli.

Vehham
Çok vehimli. Fazla şüphe eden.

Vehhas
Arslan.

Vehhâb
çok ihsan eden, bağışlayan, Allah.

Vehhâbî
Vehhabilik anlayışından olan.

Vehhâbîlik
bazı konularda aşırılıkları olan dinî bir anlayış.

Vehhâbîyet
Allahın bol bol ihsan etmesi ve bağışlaması.

Vehic
Ateşin sıcaklığı.

Vehise
Pişirilip kurutulduktan sonra dövülen çekirge.

Vehl
(Vehel) Yanlış yapma. Yanlış anlama. * Unutma.

Vehle
İrkilme ve ürkme. * Dakika. An, lahza.

Vehleten
Birdenbire. İlkin. Ansızın.

Vehm
(Vehim) Mübhem ve mânasız korku. * Belirsiz fikir ve düşünce. * Cüz'i mânaların anlaşılmasına yarayan bir idrak kuvveti.

Vehm-nâk
f. Vehimli, kuruntulu.

Vehm-âlud
f. Vehimli. Vehim dolu. Vehim karışık.

Vehmiyyât
(Vehmiyye. C.) Vehimler, kuruntular.

Vehmî
Olmadığı halde var zannederek. Düşünmeye, vehme dair, vehme ait.

Vehn
Gevşeklik, kuvvetsizlik. * Zayıf. * Gövdesi kalın ve kısa adam. * Gece yarısı. Gece yarısından bir saat sonraki zaman.

Vehnane
Zayıf kadın.

Vehs
Bir işe girişip ısrar ile devamlı uğraşmak.

Veht
(C: Vihât) Vurmak. * Kırmak.

Vehtıyy
Ufak üzüm.

Vehub
Verimi fazla, vergisi çok.

Vehvah
Yaban eşeğinin anırtısı.

Vehvehe
Atın kendi gövdesini parça parça etmesi.

Vehy
Gevşeme, yırtma.

Vehz
Katı nesne. * Kovmak, deft'etmek.

Vek'
Akrep sokmak.

Veka'
Ayak parmaklarından baş parmağın, şehâdet parmağı üstüne gelmesi.

Vekad
Sığır bağladıkları ip.

Vekahat
Hayâsızlık. Utanmazlık. Edebsizlik. (Bak: Vakahat)

Vekar
(Bak: Vakar)

Vekb
Dikilmek.

Vekc
Ulaşmak, varmak.

Vekde
(C: Viked) Gitmek.

Vekeban
Derece derece yürümek.

Vekef
Günah. * Abes ve boş. * Ayıp. * Eksiklik.

Vekel
Zayıf adam.

Vekf
Evin damlaması. * Kat'etmek, kesmek.

Vekif
Sütü çok olan deve.

Vekil
Başkasının işini gören. Bir adamın yerine hareket etme selâhiyeti olan kimse. * Nâzır. Bakan.

Vekil-i harc
(Vekil-harç) Masraf görmekle vazifeli olan. Bir kimsenin veya bir cemaatin masraf işlerini üzerine alan.

Vekir
Yuvasına giren kuş.

Vekire
Satın alınan veya yeni yapılan bina için, ahbaba, eşe dosta verilen ziyafet.

Vekkad
Aydınlık, ışıklı, parlak.

Vekm
Reddetmek.

Vekn
(C.: Evkân - Vükün) Kuş yuvası.

Vekr
Kuş yuvası.

Vekra
Hızlı yürüyen deve. * Ayağını yere kuvvetli basan kadın. * Bir nevi sıçramak.

Veks
Noksan etmek, eksiltmek.

Vekte
(C: Vikat) Gözün karasına ak düşmek. * Nokta. * Eser.

Vekvak
Korkak kimse.

Vekz
Vurmak. * Def'etmek. * Kovmak.

Vekâlet
Vekillik. Birisinin nâmına iş görme. Kendi nâmına hareket etme salâhiyetini başkasına verme. Nezâret, bakanlık. * Vekilin vazife gördüğü bina.

Vekâleten
Birisine vekil olarak. Başkası adına.

Vekâletnâme
f. Birisine vekillik verildiğini isbat eden ve ekseriya noterlikçe tanzim edilmiş bulunan yazılı kâğıt.

Vekâletpenâh
f. Padişahın vekili olan, sadrâzam. Başvekil. Başbakan.

Vekıyye
(Bak: Okiyye)

Vel'
Yalan. * Haps.

Vela
Yakınlık. Sâhiplik. * Sevme, muhabbet.

Vela-perver
f. Dostluk gösteren, dostluk besleyen.

Veladet
(Bak: Viladet)

Velaid
(Velide. C.) Cariyeler, kadın esirler.

Velaim
(Velime. C.) Düğünler, evlenmeler. * Düğün ziyafetleri.

Velaya
(Veliyye. C.) Veli kadınlar. Veliyyeler.

Velayet
Veli olan kimsenin hali. Velilik, dervişlik. * Dostluk. * Sadakat. * Başkasına sözünü geçirmek. Bir şeye kudret cihetiyle bizzat mutasarrıf olmak. (Bak: Veli)

Velayet-i kübra
Büyük velilik. Akrebiyet-i İlâhiyenin inkişafına bakan ve veraset-i nübüvvetten gelen gayet kısa, fakat yüksek olan ve tarikat berzahına uğramadan zâhirden hakikata geçen velilik mesleği. (Sahabeler gibi)(Cadde-i kübrâ, elbette velayet-i kübra sahibleri olan Sahabe ve Asfiya ve Tâbiîn ve Eimme-i Ehl-i Beyt ve Eimme-i Müçtehidînin caddesidir ki doğrudan doğruya Kur'anın birinci tabaka şâkirdleridir. M.)

Velayet-i âmm
Huk: Umum mallara ve fertlere şâmil olan velayet. (Şeriat hâkimleri, kadılar ve valilerin velayetleri gibi)

Velb
Ulaşmak, varmak.

Velec
Kumlu yerde olan yol.

Veled
Erkek çocuk. Oğul. Çocuk. * Döl, yavru.

Veled-i manevî
Evlâdlığa kabul edilen, âhiret evlâdı. Bir hocanın talebesi. Mürid.

Veled-i sulbî
Öz oğul, evlenmekle hâsıl olan kendi soyundan gelen çocuk.

Velediyet
Birisinin evlâdı olma hâli. Çocuk oluş.

Velediyet akidesi
"Hristiyanlıkta bir bâtıl akide. (Bak: Teslis)(İslâmiyet, tevhid-i hakiki dinidir ki; vasıtaları, esbabları ıskat ediyor. Enaniyeti kırıyor, ubudiyet-i hâlisa te'sis ediyor. Nefsin rububiyetinden tut, tâ her nevi rububiyet-i bâtılayı kat'ediyor, reddediyor. Bu sır içindir ki; havastan bir büyük insan tam dindar olsa enâniyeti terketmeye mecbur olur. Enaniyeti terketmiyen, salâbet-i diniyeyi ve kısmen de dinini terkeder.Şimdiki Hristiyanlık dini ise; ""Velediyet Akidesi""ni kabul ettiği için, vesait ve esbaba te'sir-i hakiki verir. Din nâmına enaniyeti kırmaz; belki Hazret-i İsâ Aleyhisselâm'ın bir mukaddes vekili diye, o enaniyete bir kudsiyet verir. Onun için, dünyaca en büyük makam işgal eden Hristiyan havasları, tam dindar olabilirler. Hattâ Amerika'nın esbak Reis-i Cumhuru Wilson ve İngiliz esbak Reis-i Vükelâsı Loid George gibi çoklar var ki, mutaassıb birer papaz hükmünde dindar oldular. Müslümanlarda ise, öyle makamlara girenler, nâdiren tam dindar ve salâbetli kalırlar. Çünki, gururu ve enaniyeti bırakamıyorlar. Takvâ-yı hakiki ise, gurur ve enaniyetle içtima edemiyor. M.)"

Veleh
f. Kahr, gazab, şiddet, hışım.

Veleh-resan
Hayret verici, hayret edilen, şaşkınlık veren.

Veleh-resan-ı ukul
Akılları hayrette bırakan.

Velehan
Akıl gidip tembel olmak. * İbadet ederken vesvese veren şeytan.

Velehu
Bu da onun.

Velehza
Şaşırmış.

Velehzede
f. Sevgilinin hışmına uğrayıp kahır çeken âşık.

Velev
Eğer, gerçi, her ne kadar da, hatta, ister, isterse.

Velf
(Velif-Vilâf) Tez tez yelmek. Birbiri ardınca olmak.

Velg (velüg)
Köpeğin kap içinden su içmesi veya bir şey yeyip yalaması.

Velga
Küçük kova.

Velh
Büyümek. * Uzamak.

Velhan
Şaşakalmış, şaşkın, sersem.

Velhasıl
Sözün kısası, özü, kısacası.

Veli
Sahib, mâlik. * Evliya. * Muin. Muhafaza eden. * Küçük çocukların hâlinden mes'ul kimse. * Sıddık. * Baba. Babanın babası, cedde de denir. * Fık: Hayatını mücadelelerle ve azimet ve fevkalâde bir zühd ve takva ile ibadet ve taata sarfederek kendisinden Allah'ın (C.C.) izniyle gaybdan haber vermek ve gaybî ahvali keşfetmek gibi ilmî ve kevnî hârikalar zuhura gelen zât. Allah'a (C.C.) manevî yakınlık kesbetmiş olan şerif zât. * Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) isimlerinden birisi.

Veli'
Kabuğunda olan hurma çiçeği.

Veli-ni'met
Nimet veren. Nimeti muhafaza edip ihsan eden.

Veliahd
(Veliy-yi ahd) Bir hükümdardan sonra hükümdar olacak kimse.

Velice
(C.: Velyüc) Büyük çuval. * Kişinin sırdaşı.

Velid
Yeni doğmuş çocuk. * Köle, kul.

Velide
(C.: Velâid) Cariye.

Velik
(Velikin) f. Amma, lâkin, fakat.

Velika
Yağla unu karıştırarak yapılan yemek.

Velime
Sevinç ve sürur günleri verilen ziyafet. Düğün ziyafeti. * Düğün, evlenme.

Veliyy
(C: Evliyâ) Yakın. * Amcazâde, emmi oğlu. * Yar, dost.

Veliyy-ül emir
Âmir. Emir veren. Emir sahibi.

Veliyy-ün niam
Nimetler ihsan eden, iyilik eden kimse. * Şeyhülislâm. * Sülâlesinin ileri gelenleri.

Veliyye
(C.: Velâyâ) Ermiş kadın, veli kadın.

Veliyyullah
Allah'ın (C.C.) veli kulu.

Velk
Yalan yakıştırmak. * Sür'at etmek, hız yapmak.

Velka
(C.: Velkât) Vurmak.

Velkalemi
Kalem hakkı için. Kaleme yemin olsun.

Vellas
Kurt.

Velm
Ulaşmak, yetişmek. * Toplanmak, cem'olmak.

Vels
"Ahd, yemin, söz. "" Az nesne. * Vurmak."

Velsan
Birbirinin boyunlarına el atarak yürüme.

Velu'
Bir şeye fazla düşkün olan.

Velud
Çok doğuran kadın. * Mc: Çok eser veren kimse.

Velval
Üzüntü ile ağlama. Ağlayıp inleme.

Velvele
Gürültü, patırtı. Birbirine karışık bağrışmalar. Şamata.

Velvele-endâz
f. Gürültü patırtı eden. Gürültücü.

Velvele-engiz
f. Gürültü koparan, gürültü çıkaran.

Vely
Birbiri ardı sıra gelme. Tâkib etme. * Çıkma. Olma. * Yaz yağmurundan sonra olan yağmur. * Yakınlık.

Vemd
Gazap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * Sıcaklığın artması.

Vemiz
Bulut arasından görünen ışık.

Vemk
Muhabbet etmek, sevmek.

Vems
Fücur, masiyet, günah.

Vemye
Meşakkat, sıkıntı. Belâ, musibet.

Vemz (vemiz)
İşaret etmek. * Parlamak. şimşek çakmak.

Vena (venye)
Gevşek. * Zayıf. * Hâlsiz olmak.

Venim
Sinek tersi.

Venn
Zebunluk, zayıflık, zaaf. * Çengilerin ve köçeklerin parmaklarıyla çaldıkları çalpara.

Vennecmi
Yıldıza yemin olsun.

Veny
İş hususunda gevşeklik gösterme.

Ver
"f. ""Sahib, mâlik; anlamlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Dâniş-ver $ : Âlim. Suhan-ver $ : Edip, şâir."

Ver'a
Korkaklık, havf.

Vera
Halk. Mahluk. Arzı örten mahlukat. Yaratılmış olanlar.

Vera'
Takvânın ileri derecesi. Bilmediği ve şüphe ettiğini öğrenip iyiye ve doğruya göre hareket edip bütün günahlardan çekinme hâleti.

Vera-i cebel
Dağın arkası.

Vera-i perde
Perde arkası.

Verak
Bitkilerle yer yüzünün yeşil olması.

Verakî
(Verka. C.) Güvercinler.

Veraset
Miras sahibi olma. Ölen bir kimsenin mallarının Allah'ın (C.C.) emrine göre, şeriatça mirasçılara geçmesi. * İrsiyet. Varislik, mirasçılık. Mirasta hak sahibi olma.

Veraset-i ırkıye
Doğan yavrunun ecdadına benzemesi.

Verb
Fetret, fesad. * Yabani hayvan ini.

Verd
(Vürd - Vird) Gül.

Verdane
Toplu oklava. * Koca başlı kertenkele.

Verde
(Vürde) Renkli olmak.

Verdene
f. Oklava, börekçi merdânesi. * Dolap oku.

Verek
(C.: Evrâk) Kalça kemiği.

Verel
(C: Vürelân - Evrâl) Kelere benzer bir canavardır. Kuyruğu keler kuyruğundan uzun olur.

Verem
(C.: Evrâm) şiş, yumru. * şişme.

Verentel
şiddet, mihnet.

Verese
Mirasçılar. Miras alanlar.

Verf
Genişlik.

Verh
Hamâkat, ahmaklık, bilmezlik. * Ucuz et.

Verha
Akılsız ahmak kadın.

Veri'
Haramdan kaçınan kişi.

Veria
At ismi.

Verid
Siyah kan damarı. Toplar damar. Boyun damarı. * Kırmızı gül. (Bak: Evride)

Veriha
Çok sıvı hamur.

Verik
Sikkesiz gümüş. * Gümüş.

Verka'
(C.: Verâki') Yabâni güvercin. * Açık boz renk.

Verrak
Kâğıtçı.

Vers
Yemende yetişen güzel kokulu sarı bir ot.

Verta
(C: Vırât) Çukur yer, varta, uçurum. * Halledilmesi, içinden çıkılması zor olan iş.

Very
Çakmaktan ateş çıkması.

Verze
f. Meslek, san'at, iş.

Verzide
f. Ekilmiş.

Verziş
f. İşletme. Çalışma. * Çalışmış.

Verzişkâr
f. Çalışkan.

Verzkâr
f. Rençber, çiftçi, işçi.

Verîk
Gür sakallı adam. * Sık yapraklı ağaç.

Verîse
Veris otuyla boyanmış nesne.

Verîş
Yürümek ve seğirtmek istediği hâlde sahibi engel olan davar.

Verık
Çok eskiden kullanılan gümüş para. Kıymetli para.

Verş
Yürek ağrısı. * Çok beyaz olan.

Verşan
(C: Virşân-Verâşin) Yaban güvercini. * Kumru kuşunun erkeği.

Vesafet
Hizmetkârlık, işçilik.

Vesah
(C.: Evsâh) Kir, pas. * Murdarlık, pislik.

Vesaid
(Visâde. C.) Yastıklar, şilteler, döşekler.

Vesaif
(Vasif. C.) Hizmetçiler, uşaklar.

Vesaik
(Vesika. C.) Vesikalar.

Vesail
(Vesile. C.) Vesileler. Sebebler.

Vesait
(Vasıta. C.) Vasıtalar.

Vesait-i nakliyye
Nakil vasıtaları. Taşıtlar. (Vapur, tren, otomobil gibi)

Vesak
Bağ. Rabıta. Yeminleşerek anlaşmak. * Sözleşme yeri.

Vesam
(Vesâmet) Güzel olma. Güzellik.

Vesatet
Vâsıta olma, araya girme, aracılık yapma.

Vesavis
(Vesvese. C.) Vesveseler.

Vesaya
(Vasiyet. C.) Vasiyetler. Öğütler. Nasihatlar.

Vesayet
(Visâyet) Vasilik. * Vasiyet. * Tembih, emir. Tavsiye. (Bak: Vasi)

Vesb
Çok olmak.

Vesbe
Bir atlama. Bir sıçrayış.

Veseb
Sıçrama, atlama.

Vesen
Uyku ağırlığı. Uyku ile uyanıklık arası. * Uyku anında aklın gitmesi. * Hâcet.

Veseniyyun
Putperestler. Puta tapanlar.

Vesenî
yıldıza tapan.

Vesi'
(Vesia) Vüs'atli, geniş. * Meydanlık.

Vesib
(Bak: Vüsub)

Vesic
Şiddetli seyir. Hızlı gitme. * Hızlı yürüyen deve.

Vesik
(C.: Visâk) Çok sağlam, kuvvetli.

Vesika
Bir hâlin, bir hadisenin veya bir sözün doğruluğunu gösteren, inandırıcı şey. Belge, sened.

Vesile
(Vâsile) Bahane, sebeb. * Fırsat. * Elverişli durum. * Vasıta. Yol. * Pâye, rütbe. * Baba. * Kurbiyet. * Kendisi ile başkasına yaklaşılan şey. * Cennet'te bir menzil adı. (El-Vesiletü menziletün fi-l Cenneti hadis-i şerifi bunu te'yid ediyor.)

Vesile-i cemile
Güzel sebep. Güzel fırsat.

Vesile-i sa'y
Çalışma vesilesi.

Vesilecu
f. Sebep ve bahane arayan.

Vesiledâr
f. Vesileli.

Vesilehâh
f. Vesile isteyen.

Vesilet-ün necat
Kurtuluş vesilesi, kurtuluş sebebi.

Vesim(e)
(C.: Vüsemâ-Visâm) Güzel yüzlü. Güzel çehre. * Damgalı.

Vesk
(C.: Evsük) Cem'etmek, toplamak. * Altmış sa'.

Vesm
Damga. İşaret. * Dağlama. * Döğerek toz hâline getirme.

Vesme
Hayvana vurulan kızgın damga.

Vesmedâr
f. Dağlanmış, damgalı. * Rastıklı.

Vesn
Hafif. * Uyku. * Uyku anında aklın gitmesi. * Uykudan dolayı kişiye ârız olan zayıflık.

Vesnan
Uyuklayan, uykusu gelmiş olan.

Vess
Suya dalmak.

Vesselâm
İşte o kadar, artık bitti, bundan sonra selâm. (Bak: Selâm)

Vest
Ev içerisinde olan her bir kapalı mekân.

Vestiyer
Fr. Pardesü, palto vesairenin çıkartılıp bırakıldığı yer.

Vestî
f. Tercüme, şerh.

Vesvas
Müvesvis. Vesveseye sürükleyen şeytan. Nefsin zihinde ilka eylediği dağdağa ve fitne. Avcının ve köpeklerin gizli sesi.

Vesvese
"Şübhe. Tereddüt. Kuruntu. Aslı olmayan ihtimaller.(Vesvese, lügatta hışırtı, fısıltı gibi gizli ses demektir. Bu münasebetle gönülde tevali ve tekerrür eden gizli söze vesvese; ve bir nefse böyle bir söz ilka etmeğe de, vesvese vermek tâbir olunur.) (E.T.)(Arkadaş! Vesvese ve evham zulmetleri içinde yürürken, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın sünnetleri birer yıldız, birer lâmba vazifesini gördüklerini gördüm. Her bir sünnet veya bir hadd-i şer'i zulmetli dalâlet yollarında güneş gibi parlıyor. O yollarda, insan zerre miskal o sünnetlerden inhiraf ve udul ederse; şeytanlara mel'abe, evhama merkeb, ehval ve korkulara ma'rez ve dağlar kadar ağır yüklere matiyye olacaktır.Ve keza o sünnetleri, sanki semadan tedelli ve tenezzül eden ipler gibi gördüm ki: Onlara temessük eden yükselir, saadetlere nâil olur. Muhalefet edip de akla dayananlar ise, uzun bir minâre ile semaya çıkmak hamakatinde bulunan firavun gibi bir firavun olur. M.N.)(Ey su-i vesveseden me'yus nefsim! Tedai-yi hayâlât, tahattur-u faraziyat, bir nevi irtisam-ı gayr-ı ihtiyarîdir. İrtisam ise, eğer hayırdan ve nuraniyetten olsa, hakikatın hükmü bir derece suretine ve misaline geçer. Güneşin ziyası ve harareti, âyinedeki misaline geçtiği gibi... Eğer şerden ve kesiften olsa, aslın hükmü ve hassası, suretine geçmez ve timsaline sirayet etmez. Meselâ necis ve murdar bir şeyin âyinedeki sureti ne necistir, ne murdardır. Ve yılanın timsali, ısırmaz.İşte şu sırra binaen, tasavvur-u küfür, küfür değil; tahayyül-ü şetm, şetm değil. Hususan ihtiyarsız olsa ve farazî bir tahattur olsa, bütün bütün zararsızdır. Hem ehl-i hak olan Ehl-i Sünnet ve Cemaatin mezhebinde bir şey'in şer'an çirkinliği, pisliği; nehy-i İlâhi sebebiyledir. Mâdemki ihtiyarsız ve rızasız bir tahattur-u farazîdir, bir tedâî-yi hayalîdir; nehiy ona taalluk etmez. O dahi ne kadar çirkin ve pis şeyin sureti dahi olsa, çirkin ve pis olmaz. M.)(İnsan kalben ve fikren hakaik-i İlâhiyeye bakıp düşündüğü zaman, bilhassa namaz ve ibadet esnasında, gerek şeytan tarafından, gerek nefsi tarafından pek fena, pis ve çirkin vesveseler, hâtıralar, sinekler gibi kalbe, akla hücum ederler. Bu gibi hevâî, vehmî ve çirkin şeylerin def'iyle uğraşan adam, o vesveselere mağlup olur. Ancak onları mağlup edip kaçırmak çaresi, müdafaayı terk edip onlar ile uğraşmamaktır. Evet arılar ile uğraşıldıkça onlar hücumlarını arttırırlar. Onlara karışılmadığı takdirde, insanı terkeder, giderler. Hem de o gibi vesveselerin, ne hakaik-ı İlâhiyeye ve ne de senin kalbine bir mazarratı yoktur. Evet, pis bir menzilin deliklerinden semânın güneş ve yıldızlarına, cennetin gül ve çiçeklerine bakılırsa, o deliklerdeki pislik ne bakana ve ne de bakılana bulaşmaz. Ve fena bir te'sir etmez. (Hâşiye)(Hâşiye) : O çirkin sözler senin kalbinin sözleri değil. Çünkü senin kalbin ondan müteessir ve müteessiftir. Belki kalbe yakın olan lümme-i şeytanîden geliyor. Meselâ: Sen namazda, Kâbe karşısında, huzur-u İlâhîde âyâtı tefekkürde olduğun bir halde, şu tedâî-yi efkâr seni tutup en uzak mâlâyâniyat-ı rezileye sevkeder. Meselâ: Ayinenin içindeki yılanın timsali ısırmaz. Ateşin misali yakmaz. Ve necasetin görünmesi âyineyi telvis etmez. M.N.)"

Vesvesedâr
f. Vesveseli, kuruntulu.

Vetair
(Vetire. C.) Meslekler, yollar.

Veted
Çadır kazığı. Ağaç kazık. Demir mıh. * Edb: Aruzda üç harfden meydana gelen nazım.

Veter
Yayın çilesi. İp ve kiriş. * Bir kavsın iki ucu arasına çekilen doğru çizgi. * Kasları hareket ettiren kalın sinir.

Vetin
Kalb damarı. Şah damarı. Şiryan-ı ekber. * Bel kemiği iliği.

Vetire
(C.: Vetâir) Keçi yolu. Dar yol. * Tarz, üslub. * Burnun iki deliğini ayıran zar.

Vetr
Tek, yalnız. Bir. (Bak: Vitr) * Arefe günü.

Veyh
Heyhât!

Veyl
Vay hâline, yazık, felâket, hüzün ve hüsran. * Cehennem'de bir çukur ismi veya Cehennem'in bir kapısına bu isim verilmiştir. * Vaid, tehdid makamında kullanılan azab kelimesidir.

Veyle
Küstahlık, rezillik.

Veyn
Kara üzüm.

Veysel karanî
(Bak: Üveys-el Karanî)

Vez'
(C: Evzâ) Hapsetmek. * Engel olmak, men'etmek. * Islah etmek, yerli yerince etmek, düzeltmek. * Topluluk, cemaat.

Veza
Tıknaz, topaç, bodur kimse.

Vezan
"f. ""Olmak"" yardımcı fiiliyle birlikte kullanılır ve ""esen, esici"" anlamlarına gelir."

Vezanet
Fikir ve görüş isabeti. * Ölçülü olma.

Vezanet-i efkâr
Düşüncelerin isabeti.

Vezanî
f. Esinti zamanı.

Vezaret
(Vizaret) Vezirlik. Başvekillik.

Vezb
Su gibi akma.

Vezega
Bir cins büyük keler.

Vezen
Yürürken sallanmak.

Vezer
Sarp dağ. Sığınılacak yer. Kale. Hisar. * Galib olmak.

Vezf
Evmek, acele etmek.

Veziden
f. Yel esmek. * Atılmak, sıçramak.

Vezif
Evmek, acele etmek.

Vezile
(C.: Vezâil) Cilâlı, parlak para. * Parlak madeni ayna.

Vezim
Sebzevat demeti. * Kurumuş ot.

Vezime
Hediye.

Vezin
Hamur yapılmış ebucehil karpuzu. * Asil. * Sabit.

Vezir
"Osmanlı Devleti zamanında en yüksek mülkiye rütbelerine ulaşmış paşa. Hükümdar vekili. Pâdişahın yakınlarından ve onun yükünü üzerine alanlardan, mülkün idaresinde fikir ve tedbir ile meded ve yardım eden. Bu tabir ""Vizr"" kelimesinden gelir. ""Vezr"" kelimesinden alınsa; ""halkın sığınağı"" demek olur. Büyük düstur sahibi veya mühür sahibi kabul edilir. Osmanlı devletinde en büyük, mülkiyede en birinci mertebe olarak kabul edilmiştir. Muavin ve muin mânalarına da gelir."

Vezir-i a'zam
Pâdişahın vekili olan birinci vezir. Sadrazam. Başvekil.

Veziz
Ördek.

Vezk
Çirkin yürüyüşlü olmak.

Vezme
Kış sonu. * Bir kere yemek.

Vezn
(Vezin) Tartma. Ölçme. Hesaplama. * Tartacak şey. Tartı. * Ağırlık.

Vezn-i mahsus
Özgül ağırlık. Bir cismin bir santimetre küp hacmindeki parçasının ağırlığı. * Edb: Nazmın veya kelimenin belli kalıplarından her biri. Nazmın ahenk ölçüsü.

Vezne
Tartı. Terazi. * Tartı yeri. Eskiden altun ve gümüş paralar sayı ile olduğu gibi tartıyla da alınıp verildiği için bu tabir meydana gelmiştir. Para alınıp verilen yer mânasında da kullanılır. Devlet daireleri ile büyük müesseselerde para alıp veren memura Veznedar denir. * Barut yuvası.

Veznedâr
f. Vezne memuru. Bir teşkilâta âit parayı alıp veren memur.

Vezniyyât
Tartılan şeyler.

Veznî
Vezinle ilgili, vezne ait. * Tartılan şey.

Vezr
Nurlu etmek, ışıklandırmak. * Kaftan eteğine birşey koyup götürmek.

Vezvaz
Hafif, zarif kimse.

Vezveze
Sür'atle sıçramak.

Vezye
Ayıp. * Soğuk.

Vezzan
(Vezn. den) Tartan, vezneden. * Kantarcı.

Veş
f. Gibi (mânâsına teşbih edatı.) Mah-veş $ : Ay gibi.

Veş'
Bir şeyin üstüne çıkmak.

Veşak
Dağ köpeği.

Veşb
Ayıplamak.

Veşc
Yaralamak. * Parçalamak. * Karışmak.

Veşel
Az su.

Veşelan
Suyun akışı.

Veşi'
(C: Veşâyi) Bezlerde olan yol yol alaca. * Sümâme otundan yapılan hasır. * Ağaçlardan kuruyup düşen nesne. * Girilmemesi için bahçe ve bostanların çevresine dikilen ağaç veya konan diken. * Az nesne.

Veşia
(C: Veşâyi') Üstüne iplik sardıkları ağaç. * Tarikat.

Veşic
(C: Veşâyic) Süngü ağacı.

Veşice
Lif. * Ağaç kökü.

Veşik(a)
(C: Veşâyık) Kuru et.

Veşime
Şer, kötülük. * Düşmanlık.

Veşize
(C: Veşâyız) Kırık kemik parçası.

Veşk
Yaralamak. * Parçalamak.

Veşk (vişâk)
Evmek, acele etmek, sür'at.

Veşkan
Hızlı ve aceleci kimse.

Veşl
Az miktarda olan su.

Veşm
İğne ile kan çıkarmak suretiyle vücudda yapılan damga, işaret.

Veşme
Yağmur tanesi.

Veşt
f. Güzel.

Veşvaş
Hafif hal. Hafif adam.

Veşveşe
Hafiflik. * Kırış mırış olmak.

Veşy
Elbiseyi güzel nakışlamak, süslemek. * Nesil ve zürriyet. * Çoğalma. * Geceleyin devamlı tefekkür ve mütalâa etmek. * Bir çeşit elbise.

Veşz
Kırmak. * Dar etmek, darlaştırmak.

Veşşemsi suresi
Kur'an-ı Kerim'in 91. suresidir. Suret-üş Şems de denir. Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Viata
(C: Viât) Sarı gül.

Vica'
Hayvanı burma, iğdiş etme.

Vicah
(Vech. den) Yüz yüze gelmek. Yüzleşmek.

Vicahen
Yüzüne karşı. Yüz yüze gelerek.

Vicahî
(Vicahiyye) Yüzyüze olan, karşılıklı olan.

Vicar
(C.: Vücur - Evcire) Sel suyunun oyduğu yer. * Arslan ve kurt gibi vahşi hayvanların yatağı. İn.

Vicd
Zenginlik. Gına.

Vicdan
İnsanın içindeki iyiyi kötüden ayırabilen ve iyilik etmekten lezzet duyan ve kötülükten elem alan manevî his. * Kendinden geçme, dalma. * Bir şeyi bir halde görme, bulma. * Duyma, duygu. * İnanç. * Şuur. * Bâtın ile Hakkı tanımak. * Din.(Vicdanın anâsır-ı erbaası ve ruhun dört havassı olan irade, zihin, his, lâtife-i Rabbaniye, herbirinin bir gayât-ül gayâtı var: İradenin ibadetullâhdır. Zihnin ma'rifetullahdır. Hissin muhabbetullahdır. Lâtifenin müşâhedetullâhtır. Takva denilen ibadet-i kâmile dördünü tazammun eder. Şeriat şunları hem tenmiye, hem tehzib, hem bu gayât-ül gayâta sevkeder. H.)

Vicdan hürriyeti
(Bak: Hürriyet-i vicdan)

Vicdan-suz
f. Acı ve keder veren, kalb yakan, vicdânen çok ıztırab verici.

Vicdanen
Vicdanca, iyilik hissine göre.

Vicdaniyyat
Vicdanlılıklar. Vicdana ait hususiyetler ve hisler.(İ'lem eyyühel aziz! Hayrat ve hasenatın hayatı niyet iledir. Fesadı da ucb, riyâ ve gösteriş iledir. Ve fıtri olarak vicdanda şuur ile bizzat hissedilen vicdaniyatın esası, ikinci bir şuur ve niyet ile inkıtâ bulur.Nasıl ki amellerin hayatı niyet iledir. Onun gibi, niyet bir cihetle fıtri ahvâlin ölümüdür. Meselâ: Tevazua niyet, onu ifsad eder, tekebbüre niyet onu izâle eder, feraha niyet onu uçurur, gam ve kedere niyet onu tahfif eder. Ve hâkezâ kıyas et. M.N.)

Vicdanî
(Vicdaniyye) Vicdanla, kalbî his ile ilgili. * Kendinden geçip dalmakla ilgili.

Vidad
Dostluk. Sevmek. Muhabbet. * Dost ve muhib. * Her şeye muhabbeti olan.

Vidd
Muhabbet, dostluk, sevgi.

Vifadet
Elçilik.

Vifak
Dostça bir fikir üzerinde birleşmek. Samimi anlaşmak. * Barış. * Uygunluk.

Vihad
(Vehd. C.) Derin vâdiler. Uçurumlar.

Viham
(Vahim. C.) Vahim olan şeyler.

Vika (veka)
Kendi ile bir şey saklanan nesne.

Vika'
Cinsî münasebet. * Savaş, harp.

Vikaf
Tevakkuf etmek, vâkıf olmak, durmak.

Vikahat
(Bak: Vakahat)

Vikal (vekâl)
Devamlı diğer davarların ardına kalan davar.

Vikaye
Koruma. Koruyuculuk. Sahib olma. Arka çıkma. Kayırma. * Tıb: Herhangi bir hastalık için önleyici tedbir alma.

Vikr
(C.: Evkar) Ağır yük.

Vikâ'
(C: Evkiye) Kırba ve tulum ağzını bağladıkları nesne.

Vikâf
Eşek semeri ve palanı.

Vila'
Birbirinin ardı sıra gelmek. * Abdest esnasında uzuvları yıkarken birisi kurumadan diğerini yıkamağa başlamak. * Ahbablık, yakınlık, dostluk. (Bak: Velâ)

Vilad
Doğurmak.

Viladet
Doğmak, doğuş, dünyaya gelmek, doğurmak. (Veladet galattır)

Vilakâr
f. Ahbab, dost.

Vilaperver
f. Dost, muhib.

Vilayat
(Vilayet. C.) Vilayetler.

Vilayet
Bir şeyi kudretle elde etme. * İl. * Birisine kefil olmak. * Dostluk. Muhabbet.

Vildan
"(Velid. C.) Çocuklar. * Kullar. Köleler.(Kur'an-ı Hakîm'de $ sırrı ve meâli şudur ki: Mü'minlerin kabl-el-büluğ vefat eden evlâdları, Cennet'te ebedî, sevimli, Cennet'e lâyık bir surette dâimî çocuk kalacaklarını.. ve Cennet'e giden peder ve vâlidelerinin kucaklarında ebedî medar-ı sürurları olacaklarını.. ve çocuk sevmek ve evlâd okşamak gibi en lâtif bir zevki, ebeveynine te'mine medar olacaklarını.. ve her bir lezzetli şey'in Cennet'te bulunduğunu.. ""Cennet tenasül yeri olmadığından, evlâd muhabbeti ve okşaması olmadığı"" nı diyenlerin hükümleri hakikat olmadığını.. hem dünyada on senelik kısa bir zamanda teellümatla karışık evlâd sevmesine ve okşamasına bedel sâfi, elemsiz milyonlar sene ebedî evlâd sevmesini ve okşamasını kazanmak, ehl-i imanın en büyük bir medar-ı saâdeti olduğunu şu âyet-i kerime $ cümlesiyle işaret ediyor ve müjde veriyor. M.)"

Vilde
(Veled. C.) Erkek evlâdlar, çocuklar, oğullar.

Vile
f. Yüksek ses.

Vin
f. Siyah üzüm. * Boya, renk.

Virad
Yol. * (Verd. C.) Güller.

Viran
f. Yıkık, harap. * Mc: Kederli, üzgün, gamlı.

Virane
f. Harabe. Yıkılmağa yüz tutmuş eski yapı.

Viranî
f. Viranlık, haraplık.

Virase
Mirasyedilik.

Virat
Zekât vermek korkusundan hile edip bir yere toplanmış koyunlarını ayırıp dağıtmak veya perâkende koyunlarını bir yere toplamak.

Vird
f. Suya ve sair şeye yakın gelme. Su hissesi. Suya müteveccih cemaat. * Talebe, şakird, mürid.

Vird-i zeban
Dilde tesbih. Sık sık tekrar edilen dua, söz, zikir.

Virk (verk)
(C.: Evrâk) Uyluk üstü.

Visab
Yatak, döşek. * Atlama, sıçrama.

Visad(e)
Dayanıp rahat edilecek yastık veya şilte.

Visak
Kuvvetli, kalın bağ. * Yeminle söz vermeler. Muahedeler. * Peyman.

Visal
(Vasıl. dan) Vâsıl olma. Sevdiğine ulaşma. Kavuşma. Ayrılıktan kurtulma.(Fâni mevcudatın visali, madem fanidir, ne kadar uzun da olsa yine kısa hükmündedir. Senesi bir saniye gibi geçer. Hasretli bir hayal ve esefli bir rüya olur. L.) Öyle ise Bâki'nin yolunda çalışmak lâzım gelir.

Visam
(Vesim. C.) Damgalılar. Alâmetlenmiş olanlar. * Güzel yüzlü olanlar. * Rastıklılar.

Visata
Kavim arasında şerefli ve aziz olmak.

Visaye
Vasiyet etmek.

Visl
(C.: Evsâl) Benzer. Misil. * Uzuv, âzâ, organ.

Visme
Bir boya otu. * Çivit yaprağı.

Visâdenişin
f. Yastığa yaslanıp oturan.

Vitam
Çulhaların beze sürdükleri nesne.

Vitamin
Fr. Vücudda yokluğu bazı hastalıklara yol açan ve taze yiyeceklerde ve bazı meyvalarda bulunan organik madde. A, B, C, D, E gibi remizlerle gösterilen çeşitleri vardır.

Vitas
Kazmak. * Kırmak.

Vitr
Tek olan şey. Çift olmayan. Tenha. * Yatsı namazından sonra kılınan üç rekât namaz. * Kurban bayramından bir önceki gün. (Bak: Vetr)

Vizam
Her nesnenin ağırlığı. * Başka birşeyle karışmış olan nesne. (Buğdayla karışmış toprak gibi.)

Vizare
Yardım etmek. * Kuvvet vermek.

Vizite
ing. Ziyaret. * Doktorun bir hastayı ziyareti. * Hekim ücreti.

Vizr
Günah. * Yük. Ağırlık. * Silâh. * Sırta vurulan ağır yük. Yük götürmek.

Viâ'
(C.: Eviye) Kap, içinde bir şey konulabilen zarf.

Viâiyyet
Kap halinde olma.

Vişah
(Vüşâh) Eskiden kadınların mücevherlerle süsleyip boynundan ve koltukları altından bağladıkları enlice bez veya meşin parçası.

Vişam
(Veşm. C.) Dövmeler.

Vişaye
Koğuculuk, dedikoduculuk, gammazlık.

Vişn-ab
f. Vişne şerbeti, vişne şurubu.

Vokal
İtl. Sesle anlatma. * İnsan sesinin müzikte kullanılması. * Gr: A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü gibi sesli harfler.

Volkan
Fr. Yanardağ.

Voyvoda
Reis, subaşı, ağa gibi çeşitli mânalara gelen bir tabirdir.Voyvodalık Osmanlılarda Milâdi onyedinci asırda başlamıştır. Eyalet valileri ve sancak mutasarrıfları uhdelerine tevcih olunan eyalet ve sancakların mülhak kazalarına halkın isteğiyle yerlilerin ileri gelenlerinden birini voyvoda tayin ederlerdi. (O.T.D.S.)

Vu'az
(Vâiz. C.) Vâizler. Vaaz edenler.

Vufud
Gelme, geliş.

Vufur
Bolluk, çokluk, kesret.

Vuhufet
Kılın yumuşak ve çok siyah olması. * Çok fazla kıllı oluş, çok kıllılık.

Vuhul
(Vahal. C.) Çamurlu yerler. Bataklıklar.

Vuhuş
(Vahş. C.) Vahşiler, yabaniler, ehlileşmemiş olanlar.

Vuku'
Düşme, rastlama. * Olma, oluş. * Gidip çatma. * Bir hadisenin çıkış şekli, cereyânı.

Vuku'-i hâl
Bir hâdisenin çıkış ve oluş şekli.

Vukuat
"(Vak'a. C.) Vak'alar, hâdiseler. * Kavga. Yaralama gibi polisi alâkalandıran hâdise. * Normal dışında olan hâdiseler.(Verilen bütün vücud mertebeleri vukuattır, birer illet ister. Fakat, verilmeyen mertebeler; imkânattır. İmkânat ise ademdir, hem nihayetsizdir. Ademler ise illet istemezler, nihayetsize illet olamaz. Meselâ madenler diyemezler: ""Niçin nebatî olmadık?"" Şekva edemezler. M.)"

Vukud
Ateş alıp yanma. Tutuşma.

Vukuf
Bir şeyi bilme. Öğrenmiş olma. * Bir hâlde kalma. * Durma, duruş.

Vukufdâr
f. Haberi olan. Bilgili.

Vukuka
Tavuk gıdaklaması. * Köpek havlaması.

Vusafa
(Vasif. C.) Hizmetçiler, uşaklar.

Vuska
(Bak: Vüska)

Vusla
Bir şeyi başka bir şeye ekleyen, bitiştiren şey.

Vuslat
Visal. Sevdiğine kavuşma, ulaşma, bitişme. Bitiştiren.

Vusta
(Müe.) Orta. Ortası. * Orta parmak.

Vusu'
Kudret, tâkat, güç, kuvvet.

Vusub
Dâim ve sürekli olmak. * Vâcip olmak.

Vusuk
(Visâk ve Vesâk. C.) Bağlar, râbıtalar. * Sözleşme yerleri. * Andlaşmalar.

Vusul
Ulaşma, erişme, varma, yetişme.

Vuu'
Tilki.

Vuud
Vaidler. Vâdeler.

Vuul
şerefliler. * Kuvvetliler.

Vuz'
Kadının temizliğinin sonunda hayızdan evvel hâmile olması.

Vuzu'
Abdest alma. Abdest suyu. Abdest.

Vuzuh
Açıklık. Açık ve anlaşılır şekilde olmak. Netlik. * Aydınlık. * Edb: İfadede açıklık.

Vâcib
(Vücub. dan) (C.: Vâcibât) Lüzumlu, mecburi olan. * Fık: Yerine getirilmesi her müslüman için gerekli ve borç olup, yapılmadığı takdirde büyük günah olan Allah'ın emirleri. Yapılması zannî delil ile belli olan. Terki câiz olmayan. Yapılması şer'an kat'i derecede bir delil ile sâbit olmamakla beraber, her halde pek kuvvetli bir delil ile sâbit bulunan şeydir. (Vitir ve Bayram namazları gibi.) * İlm-i Kelâm'da: Varlığı zaruri olup, olmaması imkânsız bulunan.

Vâcib-ül ifa
İfa edilmesi lüzumlu olan. Yapılması gerekli olan.

Vâcib-ül vücud
"Vücudu mutlak var olan, yokluğu mümkün olmayan Cenâb-ı Hak.(Vâcib-ül vücuddur, yâni; O'nun vücudu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni'dir. Zevali muhaldir. Tabakat-ı vücudun en râsihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. Sair tabakat-ı vücud O'nun vücuduna nisbeten gayet zayıf bir gölge hükmündedir. M.) (Bak: Kıyam-ı binefsihî, Vücud)"

Vâcibe
Yapılıp yerine getirilmesi vâcib derecesinde lüzumlu olan şey.

Vâcibât
(Vâcibe. C.) Yapılması lüzumlu olan şeyler. Vâcib olan şeyler.

Vâcibülvücûd
varlığı zaruri olan Allah.

Vâfi ve kâfi
Bol bol yeter.

Vâfi(ye)
(Vefâ. dan) Tam, elverişli, kâfi, yeter. * Sözünün eri. * Va'dini mutlak yerine getiren Cenab-ı Hak.

Vâfî
vefalı, kendini seveni unutmayan, ilgisini kesmeyen.

Vâhib
(Vâhibe) Bağışlayan, veren, ihsan eden, hibe eden.

Vâhib-ül atâyâ
Hediyeler bağışlayan. Bağışlar ihsan eden. (Cenab-ı Hak (C.C.)

Vâhib-ül hayat
Hayatı bağışlayan, hayat veren Allah (C.C.).

Vâhid
Bir, tek, biricik. Eşi, benzeri, cüz'ü, parçası olmayan Allah (C.C.) Ferid.

Vâhid-i i'tibarî
Hakikatta olmayıp varlığı farazî olarak kabul edilen bir şey. Varlığına itibar edilen şey. (Ağırlık için kilo, uzunluk için metre bir vâhid-i itibarîdir.)

Vâhid-i kıyasî
"Bir şeyin miktarını ve sair hususiyetlerini ölçmek için kendi cinsinden değişmez olarak tayin edilen parça veya miktar. Meselâ: Uzunluğun ""vâhid-i kıyasîsi"" metredir. Hava tazyiklerinin ve sıcaklıklarınınki de derecedir."

Vâhiden
Vâhid olarak. Tek olarak.

Vâhidiyyet
Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) umum eşyada birden birlik tecellisi.(Vâhidiyyet ise, bütün o mevcudat birinindir ve birine bakar ve birinin icadıdır, demektir. Ehadiyyet ise, herbir şeyde Hâlık-ı Küll-i Şey'in ekser esması tecelli ediyor demektir. Meselâ: Güneşin ziyası bütün zeminin yüzünü ihata ettiği haysiyetiyle vâhidiyet misalini gösterir. Ve herbir şeffaf cüzde ve su katrelerinde Güneş'in ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misalini gösterir. Ve herbir şeyde, hususan zihayatta ve bilhassa herbir insanda o Sâni'in ekser esması tecelli ettiği cihetle ehadiyyeti gösterir. M.) (Bak: Ehadiyyet, Rahmaniyyet, Rabb-ül erbab)

Vâiz
"Nasihat veren. Dinî mes'eleler üzerinde öğüt veren.(Ben vâizleri dinledim. Nasihatları bana tesir etmedi. Düşündüm. Kasavet-i kalbimden başka üç sebep buldum:Birincisi: Zaman-ı hâzırayı zaman-ı sâlifeye kıyas ederek yalnız tasvir-i müddeâyı parlak ve mübalâğalı gösteriyorlar. Tesir ettirmek için; isbat-ı müddea ve müteharri-i hakikatı ikna' lâzım iken ihmal ediyorlar.İkincisi: Bir şeyi tergib veya terhib etmekle ondan daha mühim şeyi tenzil edeceklerinden muvazene-i Şeriatı muhafaza etmiyorlar.Üçüncüsü: Belâgatın muktezası olan hale mutabık, yani ilcâat-ı zamana muvafık, yani teşhis-i illete münasib söz söylemezler; güya insanları eski zaman köşelerine çekiyorlar, sonra konuşuyorlar.Hâsıl-ı kelâm: Büyük vâizlerimiz hem âlim-i muhakkik olmalı, tâ isbat ve iknâ etsin. Hem hakîm-i müdakkik olmalı, tâ muvazene-i Şeriatı bozmasın. Hem beliğ-i mukni' olmalı, tâ mukteza-yı hal ve ilcâat-ı zamana muvafık söz söylesi ve mizan-ı Şeriatle tartsın. Ve böyle olmaları da şarttır. İk. M.) (Bak: Hissiyat)"

Vâki'
Olan, düşen, konan. Mevcud ve var olan. * Geçmiş olan, geçen.

Vâki-i hâl
Hâlin hakikatı, o işin hakikatı.

Vâkib
Ayak üstüne duran kişi.

Vâkî
(Vikaye. den) Saklayan, koruyan, vikaye eden, esirgeyen. * Önleyici tedbir veya ilaç.

Vâkıa suresi
Kur'an-ı Kerim'in 56. suresidir. Mekkîdir.

Vâkıa'
Vuku bulmuş, olmuş, var olan mevcud bir hâdise. * Olan olmuş. * Rüya, düş. * şiddetli hâdise. * Meşakkat, musibet. * Kıyamet. * Cenk, savaş.

Vâkıf
Bilen, haber sahibi. Aşina. Bir işten iyi haberi olan. * Vakfeden. * Duran, ayakta duran.

Vâkıf-ı ahval
Durumdan haberli olan, işlere vâkıf bulunan.

Vâkıf-ı esrar
Gizli şeyleri, sırları bilen.

Vâkıfane
f. Bilen kimseye yakışır surette, bilerek. Vâkıf şekilde. Anlamak ve bilmek suretiyle.

Vâkıât
(Vâkıa. C.) Vâkıalar. Baştan geçen hâdiseler.

Vâlih
Keder ve hüzünle aklı gitmiş, şaşırmış, hayrette kalmış.

Vâlihâne
f. Şaşkınca.

Vâlihîn
Hayrette kalanlar. Şaşıranlar. (Bak: Veleh)

Vâlâ
Yüksek, âlî, refi'.

Vâlâcâh
f. Mevkii yüce, rütbesi yüksek olan.

Vâlâkadd
f. Boyu yüksek, uzun boylu.

Vâlâkadr
f. Değeri yüksek, kadri yüce.

Vâlâyî
f. Yücelik, yükseklik.

Vâlâşân
f. Şânı yüce.

Vâr
f. (Teşbih edatıdır) Gibi, ...li, kerre, def'a, sâhib, mâlik, lâyıklık (yerinde kullanılarak birleşik kelimeler yapılır). Meselâ: Melek-vâr : Melek gibi. Ümid-vâr: Ümidli.

Vârid(e)
(Vürud. dan) Ulaşan, yetişen, gelen, erişen. Akla gelen. * Olan. Bir şey hakkında söylenip tatbik edilen. * Hâzır, nâzır. * Bahadır.

Vârid-i hâtır
Akla gelen, hatıra gelen.

Vâridât
(Vâride. C.) Kâr, gelir. * Vârid olan. Bir kimseye veya hazineye ait gelir ve paralar. * Hatıra gelen, içe doğan.

Vâridîn
(Vârid. C.) Gelenler, vâsıl olanlar.

Vâris
Cenab-ı Hakk'ın bir ismi. * Mirasçı. Kendisine miras düşen. Mirasa konan. Vefat eden birisinin maddî veya manevî mal ve mülkünde kullanmaya, tasarrufa salâhiyetli olan.

Vârisîn
(Vârisûn) Vâris olanlar. Vârisler.

Vâsi'
(Vasia) Geniş, enli. Bol. Engin. Meydanlı. * Her ihtiyacı olana vergisi kâfi ve bol bol ihsan eden. İlmi cümle eşyayı muhit, rızkı bütün mahlukata şâmil ve rahmeti bütün şeyleri kaplamış olan Allah (C.C.)

Vâsi'-i muhita
Muhitin genişliği.

Vâsık
(Vüsuk. dan) Güvenen. İtimad eden.

Vâsıl
Ulaşan, erişen, kavuşan. Hakka vâsıl olan.

Vâsılûn
(Vâsılîn) Hakka, hakikata, marifete ermiş kimseler. Hakka erenler. Yetişenler.

Vâsıt
Ortada bulunan. * İkisinin ortası.

Vâsıta
İki şeyi birbirine ulaştıran. * Aracı. Arada bulunan. Vasıtalık eden.

Vâsıta-i necat
Necat vasıtası. Kurtuluşa sebep.

Vâye
Nasib, kısmet, behre.

Vâyedâr
f. Kısmetli. Nasibi olan.

Vâzir
(Vâzire) Günah işleyen. Suç işleyen.

Vâzı'
(Vazıa) Koyan. Yerleştiren. Vaz' eden.

Vâzı-ul yed
El koyan. Eline alan. Bir malı eline geçirmiş olan.

Vâzı-ı kanun
Kanun koyan. Kanun yerleştiren. Kanun hazırlayan.

Vâzıh
Açık, ayan, âşikâr. Besbelli. Kapalı olmayan. * Edb: Vuzuhlu söz. Bir okunuşta mânâsı anlaşılacak ifâde.

Vâzıhan
Açık olarak. Açıkça. Açık açık. Aşikâr surette.

Vâzıhât
(Vâzıh. C.) Açık ve meydanda olan şeyler.

Vücub
Vâcib ve lâzım olmak. * Sâbit olmak. * Sukut ve vuku. * Sübut ve temekkün cihetiyle lâzım olmak. Bırakılması mümkün olmamak. * Güneşin batması. * Muztarib olmak.

Vücub-u zekât
Zekâtın vacib, şart oluşu. * Verilmesi Allah tarafından emredilmiş olan zekât.

Vücubî
Vücuba ait ve onunla alâkalı. * Müsbet.

Vücud
"Varlık. Var olmak. Bulunmak. * Cesed, cisim, ten, gövde.(Vücud mertebeleri muhteliftir. Ve vücud âlemleri ayrı ayrıdır. Ayrı ayrı oldukları için, vücudda rüsuhu bulunan bir tabaka-i vücudun bir zerresi, o tabakadan daha hafif bir tabaka-i vücudun bir dağı kadardır ve o dağı istiab eder. Meselâ: Âlem-i şehadetten olan kafadaki hardal kadar kuvve-i hâfıza âlem-i mânadan bir kütübhane kadar vücudu içine alır. Ve âlem-i hâricîden olan tırnak kadar bir âyine-i vücudun, âlem-i misal tabakasından koca bir şehri içine alır. Ve o âlem-i hâricîden olan o âyine ve o hâfızanın şuurları ve kuvve-i icâdiyeleri olsaydı, bir zerrecik vücud-u hâricîleri kuvvetiyle, o vücud-u mânevide ve misâlide hadsiz tasarrufat ve tahavvülât yapabilirlerdi. Demek vücud rüsuh peyda ettikçe, kuvvet ziyadeleşir; az bir şey, çok hükmüne geçer. Hususan vücud rusuh-u tam kazandıktan sonra, maddeden mücerred ise, kayıt altına girmezse; o vakit cüz'î bir cilvesi, sair hafif tabakat-ı vücudun çok âlemlerini çevirebilir.İşte $ şu kâinatın Sâni'-i Zülcelâli vâcib-ül-vücuddur. Yâni: O'nun vücudu zâtîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümteni'dir, zevali muhaldir ve tabakat-ı vücudun en râsihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. Sâir tabakat-ı vücud, O'nun vücuduna nisbeten gayet zaif bir gölge hükmündedir. Ve o derece vücud-u Vâcib râsih ve hakikatlı ve vücud-u mümkinat o derece hafif ve zaiftir ki; Muhyiddin-i Arabî gibi çok ehl-i tahkik, sâir tabakat-ı vücudu, evham ve hayal derecesine indirmişler: $ demişler. Yâni: Vücud-u Vâcib'e nisbeten başka şeylere vücud denilmemeli; onlar, vücud ünvanına lâyık değillerdir diye hükmetmişler. M.)(Vücudun en kuvvetli mertebesi olan ""Vücub"" un; ve vücudun en sebatlı derecesi olan maddeden tecerrüdün; ve vücudun zevalden en uzak tavrı olan ""mekândan münezzehiyet"" in; ve vücudun en sağlam ve tegayyürden ve ademden en mukaddes sıfatı olan ""vahdet""in sâhibi ""Zât-ı Vâcib-ül Vücud""un en has hassası ve lâzım-ı zâtîsi olan ezeliyyeti ve sermediyyeti, vücudun en zayıf mertebesi ve en incecik derecesi ve en mütegayyir, mütehavvil tavrı ve en ziyâde mekâna yayılmış olan hadsiz kesretli bir maddi madde olan esir ve zerrat gibi şeylere vermek ve onlara ezeliyyet isnad etmek ve onları ezeli tasavvur etmek ve kısmen âsâr-ı İlâhiyyenin onlardan neş'et ettiğini tevehhüm etmek, ne kadar hilâf-ı hakikat ve vakıa muhalif ve akıldan uzak ve bâtıl bir fikir olduğu, Risale-i Nur'un müteaddid cüzlerinde kat'i bürhanlarla gösterilmiştir. L.)(Vücud ise; birincisi mümeyyize, ikincisi muhassısa, üçüncüsü müreccihe olmak üzere ilim, irade, kudret sıfatlarını istilzam eder. İ.İ.)"

Vücud-u hissî
His ile bilinen vücud. Hisse aid vücud, varlık. Duygulu cesed.

Vücud-u hâricî
Zâhir, ademden çıkmış olan. İlmî vücuddan âlem-i şehadete gelmiş olan. Maddî varlık, cismanî eşya.

Vücud-u ilmî
İlmî varlık.(Vücud-u ilmî, hayat-ı umumiyenin ma'nevî bir cilvesine mazhardır ki, mukadderat-ı hayatiye o ma'nidar ve o canlı elvâh-ı kaderiyeden alınır. S.)

Vücudî
Varlığa dair. Var olan şey ile alâkalı.

Vücuh
(Vech. C.) Çehreler, yüzler, suretler. * Tarzlar. * Sebepler. * İmkânlar. * Münasebetler. * Kur'an-ı Kerim okunuşundaki farklar. * Bir memleketin ileri gelenleri.

Vücuh-u i'caz
Mu'ciz olmanın yolları. İ'caz nevileri ve vecihleri.

Vücuh-u seb'a
Yedi vecih. Kur'anın yedi tarzda okunuşu.

Vücum
Tiksinme, iğrenme. * Darılma, küsüp susma. * Göğüse vurma. * Kederli olma.

Vücür
(Vicâr. C.) Arslan, ayı, kurt gibi vahşi hayvanların inleri. * Sel sularının oyduğu yerler.

Vüffed
(Vâfid. C.) Temsilciler, elçiler.

Vüfud
Erişme, gelme. * (Vâfid. C.) Elçiler, temsilciler.

Vüfur
Çokluk, bolluk, kesret. * Tamam olma.

Vühub
Çok fazla bağışta bulunan, çok bağışlayan.

Vükelâ
(Vekil. C.) Vekiller. Bakanlar. Nâzırlar. Kendilerine iş havale edilenler.

Vükelâ-i deâvî
Dâvâ vekilleri. Avukatlar.

Vükne
Kuş yuvası.

Vükub
Yavaş yürüme.

Vükul
Bir kimseyle birlikte bir işe girişme. İşbirliği.

Vükun
(Vekn. C.) Kuş yuvaları.

Vükur
(Vekr. C.) Kuş yuvaları.

Vüleyd
(Veled. den) Küçük çocuk.

Vülu'
Bir şeye aşırı derece düşkünlük.

Vüluc
Girme, sokulma, duhul etme.

Vülug
Köpeğin su içmesi.

Vülât
(Vâli. C.) Vâliler. * Sâhib çıkanlar. * Koruyan, muhafaza edenler.

Vülât-ı emr
Vâliler. İşin başındakiler, idareciler. İdareye memur zâbitler.

Vüreyd
Çok küçük damar.

Vürka
Siyahı galip olan bozluk.

Vüru'
Korkaklık.

Vürud
Geliş. Gelme. Vârid olma. Gelip yetişme. * Suya gitme. * (Verid. C.) Toplar damarlar. Siyah kan damarları.

Vüruk
Yan yatma.

Vüruş
Yemek yemek. * Ziyafet vermek.

Vüs' (vüs'at)
Genişlik. Bolluk. * Fırsat. * Boş meydan. * Kuvvet, güç, tâkat. * Varlık, zenginlik. * Fls: Bir şeyin boşlukta doldurduğu yer.

Vüsema
(Vesim. C.) Damgalılar, dağlanmış olanlar. * Güzel yüzlüler. * Rastıklılar.

Vüska
Çok kuvvetli ve sağlam olan.

Vüsub
(Vesb - Vesib) Sıçrama, atlama. * Oturma.

Vüsuk
Sağlam inanma. İtimad etme, güvenme. Muhkemlik, sağlamlık.

Vüsüd
(Visâde. C.) Yastıklar.

Vüzera
(Vezir. C.) Vezirler. (Bak: Vezir)

Vüzub
Lüzumluluk, icab etme, gereklilik.

Vüzub-i dem
Kan akma, kanama.

Vüzur
Tuzak. * Süprüntü sepeti.

Vüşul
Mal azlığı. * Zayıflık.

Vıkr
(C.: Evkar) Ağır yük. * Çok su taşıyan bulut.

Vıky
Hıfzetmek, korumak.

Vırak
(Varak. C.) Yapraklar.

Vırat
(Verta. C.) Vartalar, uçurumlar, çukurlar. * Halli güç, içinden çıkılması zor olan işler.

Vısr
Hüccet, delil. * Kadı sicili. * Ahd, söz, yemin.

Vıta'
Razı olma, rıza gösterme, uygun görme.

Vıtae
Ayak basmak.

Ya
"""Hey, ey!"" mânasında nida olarak kullanılır. Arapçada başına geldiği kelimenin i'rabını ötre okutur. ""Yâ-Halimu, Yâ-Rahimu"" da olduğu gibi. Yâ, terkibli kelimelerin başına gelirse; baştaki kelimeyi ""üstün"" meftuh okutur. ""Yâ Rabbe-l Âlemîn"" de olduğu gibi.""Yâ"" üç şekilde kullanılır:1- Müennes zamiri olur. Kübrâ $ Hüsnâ gibi.2- Harf-i inkâr olur.3- Harf-i tezkâr olur. Bu hâlde elifle olursa ""Harf-i nidâ"" dır. Bâzen te'kid için kullanılır: ""Yâ Allah, Yâ Rabbi"" denildiği gibi. Bazen teessüf, istimdad ve istigase ifade ettiği de olur. ""Yâ meded Allah, Yâ Allah!"" gibi. Yâ, terdif beyan eder. "" Ve yahut"" manasına: ""Ya gelir ya gelmez"" gibi. Taaccüb ve istigrab beyan eder: ""Ya öyle mi?"" de olduğu gibi. Tasdik bildirir: ""Evet, hay hay"" mânasını ifade eder. ""Gider yâ"" gibi."

Ya eyyühel hoto
Ey vahşi, kaba dağ adamı!

Ya leyte
Keşke, ne olurdu.

Ya'bub
Hızla akan nehir. * Suyu çok olan ark. * Bulut. * Hızla giden at.

Ya'fur
(C.: Yaâfir) Tüyleri toprak renginde olan ceylân. * Ceylân yavrusu. * Gecenin beşte veya altıda bir bölümü. * Peygamberimizin merkebinin adı.

Ya'kub (a.s.)
Kur'an-ı Kerim'de adı geçen peygamberlerdendir. Yusuf Aleyhisselâm'ın babası ve İshak Aleyhisselâm'ın oğludur. Bir adı da İsrail olduğundan bu sülâleden gelenlere İsrail oğulları mânasına, Benî İsrail denilmektedir. Büyük oğlunun adı Yehud olduğundan sonradan bunlara Yahudi denilmiştir. (Bak: Yusuf A.S.)

Ya'lul
(C.: Yeâlil) Beyaz bulut. * Su üzerinde peydâ olan kabarcık. * Çift hörgüçlü deve.

Ya'mele
İşe dayanıklı cins dişi deve.

Ya'mur
(C.: Yeâmir) Bir nevi ağaç. * Oğlak. Kuzu.

Ya'ni
(Yâni) Bundan maksat, demek, demek isteniyor ki.

Ya'sub
"Arı beyi. * Emir, bey, reis. * Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'ın bir atının ismi. * Atın alnındaki beyazlık. * Bir nevi kuş.(Karıncayı emirsiz, arıyı ya'subsuz bırakmayan Kudret-i Ezeliye; elbette beşeri nebisiz bırakmaz. M.)"

Ya'zid
Acı marul.

Yab
"f. ""Yaften: Bulmak"" mastarından emir kökü olup, birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Şifayab $ : Şifa bulan, iyileşen."

Yaban
f. Çöl, sahra.

Yabani
Yabana mensub. Issız yerlerde yaşıyan. Yabancı, alışmamış.

Yabende
f. Bulan, bulucu. * Keşfeden, kâşif.

Yabis
Kuru.

Yabnak
f. Bulan, bulucu.

Yad-bud
f. Armağan, yâdigâr.

Yadbüd
f. Hâfıza kuvveti.

Yaddar
f. Hatırda tutan, unutmayan.

Yaddaşt
f. Hatırda tutulan şey. Hâtıra.

Yade
f. Hâtıra.

Yadigâr
Hatıra. Bir kimseyi veya bir şeyi hatırlatan.

Yadkerd
f. Hazırlama.

Yafe
f. Saçma ve mânasız söz.

Yafes
Hz. Nuh'un (A.S.) üçüncü oğlu. Tufandan sonra Hazar Denizinin kuzeyinde yerleşmiştir.

Yafte
"f. ""Bulunmuş, bulmuş, bulunan"" mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Şeref-yafte $ : f. Şeref bulmuş."

Yafuf
Turaç kuşunun yavrusu.

Yafuh
Bıngıldak. Yeni doğan çocukların baş kemiklerinin arasındaki yumuşaklık.

Yah
f. Buz.

Yah-aver
f. Buzlu şerbet, buzlu su.

Yahamim
(Yahmum. C.) Kara dumanlar.

Yahbeste
Buz tutmuş, donmuş, buz bağlamış.

Yahmum
(C.: Yahâmîm) Kara duman. * Tütün. * Kara nesne.

Yahmur
Yaban eşeği.

Yahni
f. Et yemeği, yahni. * Azık, zahire. * Pişmiş şey.

Yahpare
f. Buz parçası.

Yahte
f. Benzer, misil, eş, nazir. * Oda. * Küçük küp.

Yahtemil
İhtimal.

Yahud
f. İsterseniz, veyâ. İyisi.

Yahudi
lânetli bir ırk.

Yahya (a.s.)
Zekeriya'nın (A.S.) oğludur. Benî İsrail Peygamberlerinden ve İsa Aleyhisselâm'ın şeriatı ile amel edenlerden olmuştu. Hz. İsa'dan (A.S.) önce Tevrat'a göre hareket ederdi. Kudüs'ün o zamanki reisi, Hz. Yahya'nın, Hz. Musa şeriatı üzere amel etmediğini ileri sürdüklerinden şehid ettiler.

Yahyah
"""Beri gel"" demektir."

Yahçe
f. Donmuş yağmur taneleri, dolu taneleri.

Yais
(Ye's. den) Ümitsiz, kederli, me'yus.

Yakaza
(Bak: Yakza)

Yakazan
Uyanık kimse. * Tozu yükselen toprak.

Yaktîn
Kabak, kavun ve karpuz gibi dalları yerde yayılan bir nebat adı.

Yakut
Çeşitli renkleri olan kıymetli bir süs taşı.

Yakut-u müzab
Erimiş yakut. * Göz yaşı. * Kan. * Kırmızı şarap.

Yakut-u zerd
Sarı yakut. * Güneş.

Yakza
Uyanıklık. Dikkatte olma.

Yakzaten
Uyanık olarak. Şuurlu ve dikkatli surette.

Yakzân
Uyanık.

Yakîn
"Şüphesiz, sağlam ve kat'i olarak bilmek.(Yakîn: Ma'rifet ve dirayetin ve emsalinin fevkinde olan ilmin sıfatıdır. İlm-i yakîn denir, ma'rifet-i yakîn denilmez. Ayn-el yakîn: (kelimenin merfu hali ayn-ul yakîndir.) Göz ile görür derecede veya görerek, müşahede ederek bilmek. Meselâ; uzakta bir duman görüyoruz. Orada ateşin varlığını ilmen biliyoruz, demektir. Bu bilme derecesine ilm-el yakîn deniyor. Ateşe yaklaşıp, gözümüzle görürsek, ona ayn-el yakîn bilmek deniyor. Daha da ilerliyerek bütün hislerimizle ateşin varlığını anladık ise; ateşin yakması ve sâir sıfatlarını da bildik ise, bu nevi'den olan ilmimizin derecesine de hakk-al yakîn deniyor. (Hakkalyakîn: Abdin sıfatları, Cenab-ı Hakk'ın sıfatlarında fâni olup, kendisi onunla ilmen ve şuhuden ve hâlen beka bulmaktadır. Ö. Nasuhi)"

Yakînen
Hiç şübhesiz olarak, kat'i surette.

Yakîniyyât
Yakînî bir surette bilinenler.

Yakînî
Şüphe edilmeyecek ilmî halde, hiç şeksiz bilinmeğe dair.

Yakık
Katı nesne.

Yakıtî (yakutî)
Kırmızı üzüm.

Yakız
(C.: Eykâz) Uyanık.

Yalak
Hayvanların su içmelerine mahsus içi oyuk kütük veya taş. Çeşmelerin musluğu altına konulan tasa da bu ad verilir.

Yalan
(Bak: Kizb)

Yaldız
t. Cilâ. * Parlatmağa yarıyan şey.

Yale
f. Sığır boynuzu.

Yalmend
f. Aile reisi. Aile başkanı.

Yalvane
f. Kırlangıç kuşu.

Yam
f. Posta beygiri.

Yamak
Yardımcı, yardak, muavin.

Yamur
Başının ortasında bir sürü boynuzları olan bir cins geyiğin erkeği.

Yan
f. Hastanın sayıklaması.

Yanesun
Anason otu.

Yani'
Kıvama gelmiş, olmuş. Pişkin.

Yankesici
Biçimine getirerek insanın üzerinden gizlice birşey çalan hırsız.

Yara
f. Güç, kuvvet, kudret, takat.

Yarane
f. Dostça.

Yarek
f. Dölyatağı. Meşime.

Yarmend
f. Dost, muin, yardımcı.

Yarres
f. İmdada yetişen.

Yarı ümmi
Yazıyı tam yazamayan. * İlmi daha ziyade ilhama istinad eden.

Yasemin
f. Güzel kokulu, beyaz ve güzel çiçekler açan sarmaşık cinsinden bir ağaç.

Yasin
Yâ Seyyid yâ insan gibi muhtelif manalar rivayet edilir. Şifredir Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) fıtraten, hilkaten, edeben ve ahlâken en yüksek olduğu herkesçe bilindiğinden bu isim kendisine verilmiştir. (Bak: Huruf-ı mukattaa)

Yasin suresi
Kur'an-ı Kerim'in 36. suresinin ismidir. Mekkîdir.

Yasir
Sol tarafa giden.

Yasıb
Yeşim taşı.

Yasıf
Yeşim taşı.

Yavuz
şiddetli yanan. * A'lâ, fevkalâde. * Pek sert.

Yavuz sultan selim
"(Hi: 875-926) Osmanlı Padişahlarından dokuzuncusudur. Sultan Süleyman Han'ın babası, 2. Bayezid Han'ın oğludur.Azim ve sebat örneği olan ve memleket mes'elelerinde en küçük kusurları bile afvedemiyen Yavuz Selim, Çaldıran seferine çıkmıştı. Uzun müddet seferde olan askerleri bir gün padişahın çadırına kurşun atacak kadar işi ileri götürdüler. Yavuz Selim hemen çadırından dışarı fırladı; atına atladığı gibi toplu bir halde duran Yeniçerilerin arasına atını sürdü, öfkeli nazarlarla sert sert baktıktan sonra:"" -Bre asker kıyafetli korkak herifler! Askerî itaat, emre muhalefetten mi ibarettir? Zahmete katlanmadan zafer kazanmak kande görülmüştür? Şecaat ve erliğinden şüphe edenler, rahatını düşünenler geri dönüp karılarının yanlarına gitsinler. Ben buraya kadar zahmetler ihtiyar edip, kemal-i zelilâne bir surette geri dönmek için gelmedim. Şemşir-i celâletim altında hamaset ve şecaat göstermek isteyenler benimle beraber gelsinler. Siz gelmezseniz, ben yalnız da giderim...' diyerek atını Çaldıran'a doğru sürmüştür. Neticede Şah İsmail'e galip geldi. Şiiliğin Anadolu'ya yayılmasına mani oldu. Daha sonra Tebriz ve Mısır'ı aldı. Hutbelerde ""Haremeyn-i Şerifeyn'in Hâdimi"" diye ismini okuttu ve ilk Osmanlı Hâlifesi oldu. Osmanlı Devletinin topraklarını iki misline çıkardı. Büyük bir İslâm ittihadı için gayret gösteriyordu. Şirpençe denilen bir çıban vesilesi ile Rahmet-i Rahman'a kavuştu. Türbesi, İstanbul'da yaptırdığı Sultan Selim Camii avlusundadır. (R. Aleyh)"

Yazdeh
f. Onbir.

Yazdehüm
f. Onbirinci.

Yağfirullah
Allah mağfiret eyler, eylesin, günahlarını örtsün (meâlinde söylenir).

Yağma
f. Zorla mal alma, çapul. * Bir Türk boyu.

Yağmager
(C.: Yağmagerân) f. Çapulcu, yağmacı, zorba.

Yağmagerî
f. Çapulculuk, yağmacılık.

Ye'cüc ve me'cüc
"Kısa boylu olacakları söylenen ve Kur'an-ı Kerim'de bahsi geçen ve ortalığı fitne ve anarşiye boğacak olan bir kavmin ismi.(Ye'cüc ve Me'cüc hâdisatının icmâli Kur'anda olduğu gibi, rivâyette bir kısım tafsilât var. Ve o tafsilât ise, Kur'anın muhkemâtından olan icmâli gibi muhkem değil, belki bir derece müteşabih sayılır. Onlar te'vil isterler. Belki râvilerin içtihadları karışmasıyla tâbir isterler. Evet $ Bunun bir te'vili şudur ki: Kur'an'ın lisan-ı semavîsinde ""Ye'cüc ve Me'cüc"" nâmı verilen Mançur ve Moğol kabileleri, eski zamanda Çin-i Maçin'den bir kısım başka kabileleri beraber alarak kaç defa Asya ve Avrupa'yı herc ü merc ettikleri gibi, gelecek zamanlarda dahi dünyayı zir-ü zeber edeceklerine işaret ve kinayedir. Hattâ şimdi de komünistlik içindeki anarşistin ehemmiyetli efrâdı onlardandır. Evet, ihtilâl-i Fransavîde hürriyet-perverlik tohumuyla ve aşılamasıyla sosyalistlik türedi, tevellüd etti. Ve sosyalistlik ise bir kısım mukaddesatı tahrip ettiğinden aşıladığı fikir, bilâhare Bolşevikliğe inkılâb etti. Ve Bolşeviklik dahi çok mukaddesat-ı ahlâkıye ve kalbiye ve insaniyeyi bozduğundan; elbette, ektikleri tohumlar hiç bir kayıd ve hürmet tanımayan anarşistlik mahsulünü verecek. Çünkü kalb-i insanîden hürmet ve merhamet çıksa; akıl ve zekâvet, o insanları gayet dehşetli ve gaddar canavarlar hükmüne geçirir; daha siyasetle idare edilmez. Ve anarşistlik fikrinin tam yeri ise; hem mazlum kalabalıklı, hem medeniyette ve hâkimiyette geri kalan çapulcu kabileler olacak. Ve o şeraite muvafık insanlar ise; Çin-i Maçin'de kırk günlük bir mesafede yapılan ve acâib-i seb'a-i âlemden birisi bulunan Sedd-i Çinî'nin binasına sebebiyet veren Mançur ve Moğol ve bir kısım Kırgız kabileleridir ki, Kur'an'ın mücmel haberini tefsir eden Zât-ı Ahmediye (Aleyhissalâtü Vesselâm) mu'cizane ve muhakkikane haber vermiş. Ş.) (Bak: Mürted)"

Ye's
"Emelinden kesilmek. Ümidsizlik. Nevmid olmak. Matlubunun hâsıl olmasına ümidini kesmek.(Arkadaş! Amele ve taate muvaffak olmayan azaptan korka, ye'se düşer. Böyle me'yusun gözüne, dinî mes'elelere münafi edna ve zayıf bir emare, kocaman bir bürhan görünür. Böyle birkaç emareyi elde eder etmez; diğer emarelerin saikasıyla ilân-ı isyan ederek İslâm dairesinden çıkar, şeytanın ordusuna iltihak eder. M.N.) (Bak: Ucb)"

Ye's-aver
f. Ümitsizlik veren. Me'yus eden.

Ye's-efza
Kederi, ye'si ve elemi artıran.

Yeakib
(Ya'kub. C.) Erkek keklikler.

Yealil
(Ya'lul. C.) Suları berrak ve saf akan göller. * Beyaz bulutlar. * Su üzerinde meydana gelen kabarcıklar. * Çift hörgüçlü develer.

Yeasib
(Ya'sub. C.) Reisler, başkanlar, başlar. * Arıbeyleri.

Yebab
f. Yıkık, bozuk, harap, virâne.

Yeban
f. Sahra, çöl. * Issız ve tenha yer.

Yebani
f. Görgüsüz, kaba. * Yabâni, kırlarda biten. * Sıkılgan, ürkek. (Bak: Yabani)

Yebes
Sonradan kuruyan yaş mevzi.

Yebrem
"""Gelberi"" ismiyle bilinen bir cins demir kürek."

Yebs
Islak şeyin kuruması.

Yebuset
Kuruluk, nemsizlik, rutubetsizlik.

Yed
El. * Mc: Kuvvet, kudret, güç. * Yardım. * Vasıta. * Mülk.

Yed-i beyzâ
Musa Aleyhisselâm'ın mu'cize olarak gösterdiği beyaz ve parlak eli. Bu tabir mecaz olarak keramet ve hârikulâde haller ve meziyetler hakkında kullanılır.

Yed-i emin
Kanunen güvenilir kimse olarak seçilen şahıs. * Mahkemece kendisine bir şey emanet olunan kimse. * Emniyetli, tehlikesiz ve korkusuz yer. * Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir lâkabı.

Yed-i kudret
Allah'ın kudreti ve kudretinin tasarrufu.

Yed-i rahmet
Rahmet eli, Rahmetle ihsan edilmesi.

Yed-i tasarruf
Sahibolma, sâhiblik.

Yed-i tulâ
En uzun el. * Geniş nüfuz. * Tam, çok geniş ilim ve ihtisas. * Büyük kudret.

Yedan
Eller. İki el.

Yedeyn
İki el.

Yediyy
El ile dokunmuş.

Yedullah
Cenab-ı Hakk'ın kudreti, yardımı.

Yefa'
Yüksek yer.

Yefen
Bunak adam.

Yeftenc
Sevgililerin zülüfü kendisine benzetilen siyah renkli büyük bir yılan.

Yegden
f. Birden, birdenbire.

Yegus
Nuh Aleyhisselâm'ın kavmine ait bir put.

Yegân
f. (Yek. C.) Birler. Tekler. Teker teker.

Yegân yegân
f. Ayrı ayrı. Birer birer.

Yegâne
Tek, bir.

Yegâne-gî
f. Teklik, yegâne ve tek oluş.

Yehhir
Katı ve sert taş. * Serap.

Yehma
Sahra, çöl.

Yehmum
Kömür gibi simsiyah olan şey. * Zifir ve kara duman. * Cehennem ahalisini ihata eden perde.

Yehmur
Çok sözlü, çok konuşan adam. * Çok çalışkan ve işe cür'etli olan kişi. * Yeri götüren balık.

Yehr
İnat etmek.

Yehud
Yakub (A.S.) ın büyük oğlunun adıdır. (Bak: Ya'kub)

Yehûd
Yahudiler.

Yeis
(Ye's) Ümitsizlik. (Bak: Ye's, Himmet)

Yek
f. Bir, münferid. * Bir oluş, birlik.

Yek-dü-se
f. Bir-iki-üç.

Yek-âvâz
f. Tek sesli, bir sesli. * Mc: Bir tarzda, bir şekil üzerine. * Edb: Başından sonuna kadar aynı kuvvette güzel olan manzume.

Yekbar
(Yekbâre) f. Bir defa, bir kere. Bir defada.

Yekcins
f. Aynı cinsten.

Yekdane
f. Eşi, benzeri olmayan. Tek.

Yekdem
f. Bir nefes, çok az, çok kısa.

Yekdest
f. Bir elli, tek elli. * Bir çeşit, bir cins. * Eskiden yapılmış bir çeşit rende.

Yekdiğer
Bir başkası.

Yeke
f. Yalnız, bir, tek.

Yeknesak
Devamlı aynı halde olan. Biteviye. Değişmez bir hal.(Yeknesak istirahat döşeğindeki hayat, hayr-ı mahz olan vücuddan ziyade şerr-i mahz olan ademe yakındır ve ona gider. L.)

Yekpa
f. Tek ayaklı. Topal.

Yekpare
Tek parçadan meydana gelen. Bütün. Parçasız.

Yekreh
f. Riyasız, doğru.

Yekrişte
f. Uygun, muvafık, yaraşır. * Şefkatli.

Yekru(y)
f. İki yüzlülük yapmayan, riyasız. * Hâlis ve itimad edilir dost.

Yekruz
f. Bir günlük. Geçici, muvakkat.

Yeksal
f. Bir yıllık. Bir yaşında.

Yeksan
Beraber. Bir. * Düz. * Her zaman.

Yekser
f. Baştan başa. * Ansızın. * Yalnız başına.

Yeksüvare
(C.: Yeksüvârân) Yalnız başına ata binen. * Mc: Arkadaşı olmayan kimse.

Yekta
Tek, yalnız, eşsiz. * Bir kat.

Yektene
f. Tenha, yalnız başına.

Yekvücud
Tek kişi gibi. Hep birden.

Yekzeban
Söz birliği. Ağız birliği. Sözde beraberlik. * Aynı dili konuşan. Bir dilde.

Yekâyek
f. Birer birer. Tek tek. * Ansızın.

Yekçeşm
"Tek gözlü. * Âhir zamanda gelecek olan Deccal'ın bir ismi. ""Sadece dünya hayatını şiddetle isteyip âhireti unutan ve inkâr eden"" meâlinde mecazen söylenilmiştir. * Güneş. (Bak: Deccal)"

Yekûn
"Toptan, hepsi. Netice. Toplam. (Arapçada; olur-oluyor mânâsınadır)"

Yekşebe
f. Bir gecelik.

Yel
(C.: Yelân) Pehlivan. şampiyon.

Yelan
(Yel. C.) f. şampiyonlar, pehlivanlar.

Yelda
f. Uzun.

Yele
f. Kuvvetle saldıran. * Otlağa salınmış hayvan sürüsü. * Koşan, koşucu, seğirten. * Bazı hayvanların ensesindeki kıllar.

Yeleb
Beyaz deve. * Polat demir. * Toplamak, cem'etmek. * Deriden yapılmış cübbe, zırh ve gömlek. * Kalkan.

Yelek(a)
Her nesnenin beyazı. * Beyaz keçi.

Yelel
Üst dişlerin kısa olması.

Yelem
Aslâ yemişi olmayan sert ve katı ağaç.

Yelemlem
Deri. * Bir yerin adı. (Yemenliler ihramı orada giyerler.)

Yelended
Etli, semiz kimse.

Yelma'
Yalancı. * Serap.

Yelmek
(C.: Yelâmık) Kalın kaftan.

Yelpez
Yelpaze. * Serinletmek için el ile havalandırma âleti.

Yeltenmek
t. Bir şeye başlamağa niyet etmek. Teşebbüse kalkışmak. Özenmek. Taklide çalışmak.

Yemame
Ehlî güvercin.

Yemen
Arap diyarında bir vilayet ismi.

Yemhur
Uzun boylu adam. * İt sineği.

Yemin
Sözü Allah'ı (C.C.) zikrederek kuvvetlendirmek. Kasem. * El tutuşarak, Allah'a bağlılıklarını bildirerek, Allah'a ve birbirlerine söz vererek ahitleşmek. * Mübarek. * Sağ taraf, sağ el.

Yemin-i lâğv
"Alışkanlıkla veya dil sürçmesiyle veya sehven yapılan yemindir (ki; şer'an kefâret lâzım gelmez)."

Yemm
Deniz, bahir, derya, umman. * Güvercin kuşu.

Yen'
Yemişin olgunlaşması.

Yenabi'
(Yenbu'. C.) Kaynaklar, pınarlar, çeşmeler. * Kedi yavruları.

Yenabi'-i ulûm
İlim kaynakları, çeşmeleri.

Yenarık
Yassı bilezik.

Yenbagi
Münasib, uygun, şâyân. Lâzımgelir, icab eder, gerekir.

Yenbu'
(C.: Yenâbi) Pınar, kaynak. * Kedi yavrusu.

Yenbub
Dikenli bir ağaç.

Yengeç
t. Çok ayaklı ve yan yan yürüyen, başının iki tarafında iki kıskacı olan deniz veya durgun sularda yaşayan bir küçük hayvan.

Yenhub
Korkak.

Yenme
(C.: Yünem) Bir nevi ot.

Yera
(Yerâa. C.) Yontulmamış kamış kalemler. Kamışlar. * Ateşböcekleri.

Yera'
Sığır buzağısı.

Yeraa
(C.: Yerâ) Kamış düdük. * Yontulmamış kalem.

Yerabi'
(Yerbu'. C.) Tarla fareleri.

Yerbu'
(C.: Yerabi') Arap tavşanı adı verilen yaban faresi.

Yerekan
Sarılık hastalığı. * Ekin âfetlerinden bir âfet.

Yerer
Katı ve sert nesne.

Yerhamükümullah
"""Allah (C.C.) size rahmet ve merhamet eylesin"" meâlinde dua olup, aksıran kimseye söylenmesi sünnettir. (Bak: Teşmiyet)"

Yerhum
Erkek kartal.

Yerku'
Şiddetli açlık.

Yerma'
(C.: Yerâmi) Alçı taşı.

Yerun
Ağu, zehir. * Aygır suyu.

Yesag
f. Kanun, nizam. * Yasak.

Yesar
Sol, sol el. * Varlık, zenginlik. * Gençlik. * Bolluk. * Kolaylık.

Yesaret
Zenginlik. * Kolaylık.

Yesarî
Sola ait. Sol ile alâkalı.

Yesbehun
Yüzerler. (manasında)

Yeser
Kolaylık, sühulet. * Birinin sağ tarafından gelme. * Yün, ip gibi şeyleri bükme.

Yesir
Az şey, az, kalil. * Kumarbaz. * Kolay.

Yesr
Öldürmek.

Yesrib
Medine-i Münevvere'nin müslümanlıktan evvelki ismi. (Bak: Medine)

Yessir
Kolaylaştır (meâlinde duâ).

Yesteur
Medine yakınında bir yer. * Deve sağrısına yapılan palas. * Belâ. * Bâtıl. * Misvak ağacı.

Yesur
Kumarbaz.

Yetama
(Yetim. C.) Yetimler. Babaları ölmüş çocuklar.

Yetem
(Bak: Yütm)

Yetim
Babası ölmüş olan çocuk. * Tek, eşsiz, yalnız. (Çocuk baliğ olduktan sonra yetimlik ondan kalkar. Anası ölene ise daha çok öksüz denir.)

Yetim-hâne
f. Yetim çocukların bakılıp beslendiği yer.

Yetim-üt tarafeyn
Anası ve babası ölmüş çocuk. Anadan babadan yetim kalmış çocuk.

Yetime
Yetim kız. * Eşsiz.

Yetn
Doğum ânında çocuğun ayaklarının evvel çıkması.

Yetu'
Sütleğen otu.

Yeuk
Nuh Aleyhisselâm'ın kavminin putlarından bir putun ismi.

Yeus
(Ye's. den) Ümitsiz, ümidi kesilmiş, me'yus.

Yevm
Gün. Yirmidört saatlik zaman. * Sene. * Asır. Devir. * Devre.

Yevm-i fasl
İnsanların kısım kısım ayrıldığı ve davalarının halledildiği kıyamet günü. Bundan başka kıyamet gününe aşağıdaki isimler de verilir: Yevm-ül cem', yevm-ül cevab, yevm-ül cezâ, yevm-üd din, yevm-ül ahd, yevm-ül feza-ul ekber, yevm-ül haşr, yevm-ül hisâb, yevm-ül ivaz, yevm-ül karar, yevm-ül karia, yevm-ül kıyam, yevm-ül kıyame, yevm-ül mev'ud, yevm-ül miâd, yevm-ül misak, yevm-ül mizan, yevm-ül va'd, yevm-ül vâkıa, yevm-üs suâl, yevm-ül arz.

Yevm-i misak
Sözleşilen gün. * Kıyâmet Günü.

Yevm-i nüşur
Kıyamet günü, mahşer günü. Herkesin amel defterinin açılıp neşredilip gösterileceği gün.

Yevm-i tenad
Kıyamet günü.

Yevm-i şevk
Şaban-ı Şerifin otuzuncu günü. Ramazan olması zannedilip ancak hilâl görülmedikçe oruç tutulması münasib olmayan gün.

Yevm-id din
"Din günü, ceza günü, mâneviyat günü.(...Nasıl dünya; maddiyat ve maddî harekâtın ve amellerin günüdür. Elbette o harekâtın neticelerini ve o hizmetlerinin ücretlerini ve o maneviyatın semeratlarını, belki o fâniyat ve zailâtın bâki ve dâimî eserlerini ve âlem-i misal sinemasıyla ve fotoğrafıyla alınan umum o fâniyat ve zaillerin sahife-i amellerini gösterecek ve neşredecek bir gün gelecektir, diye ifade ediliyor. E.L.)"

Yevm-ül fetih
Fetih günü. * Mekke-i Mükerreme'nin fethi.

Yevm-ül hamis
Perşembe günü. Beşinci gün.

Yevm-ül hulud
Kıyamet günü.

Yevm-ül huruc
Kıyamet günü.

Yevm-ün nahr
Zilhiccenin onuncu günü.

Yevm-üt telâki
Kıyamet günü. Ruz-u mahşer.

Yevmen fe yevmen
Günden güne, gittikçe.

Yevmiye
Gündelik. Bir günlük çalışmanın neticesi alınan ücret. * Günlük hadiseleri günü gününe kaydetmeğe yarıyan defter, gazete.

Yevmî
Günlük. Güne ait.

Yez
f. Bağ, bahçe, tarla vs. gibi arazilerin etrafına çekilen dikenli çalı. Çit.

Yezdan
f. Cenab-ı Hak. * (Mecusilerce) : Hayırları yaratan hayır ilâhı dedikleri mevhum mâbud.

Yezdanî
İlâhî. Yezdan'a ait ve müteallik.

Yezek
f. Bekçi, gece bekçisi.

Yezid
(Hi: 26-64) Hz. Muaviye'nin (R.A.) oğlu ve Emeviye Devletinin ikinci halifesi. Şam'da doğdu. Zamanında Kerbelâ hâdise-i elîmesi meydana geldi.

Yezid bin ebi süfyan
Ebu Süfyan'ın oğlu. Hz. Muaviye'nin büyük kardeşi idi. Ashab-ı kiramdan ve çok sâlih bir zât olup, Mekke-i Mükerreme'nin fethinde müslüman oldu. Hazret-i Ebu Bekir-is Sıddık Radıyallâhü anh'ın Şam'a gönderdiği orduda bir birliğin kumandanı idi. Hz. Ömer zamanında Filistin valisi olmuştu. Taundan vefat eyledi. (R.A.)

Yeşb (yeşf-yeşm)
Yeşim denilen taş.

Yeşk
f. Köpek dişi adı verilen sivri diş.

Yoga
Bâtıl Hind felsefe sistemi. Bunlar tam bir dalgınlık ve hareketsizlik ile ve çile çekmekle gayelerine ulaşacaklarını sanarlar.

Yogi
Hindistan'da çilecilere (yogalara) verilen isim.

Yol-daş
Yol arkadaşı.

Yordam
t. Edâ. * Alâyiş, tantana, debdebe. * Meleke, çalım, çeviklik, alışkanlık, yatkınlık. Çabukluk.

Yorum
Uydurma bir kelimedir. (Bak: Tefsir)

Yorumlamak
(Bak: Tefsir etmek)

Yuce
f. Damla, katre.

Yuda
Hz. İsa'nın (A.S.) havarilerindendir ve onu ihbar edip ihanet etmiştir. Yehuda veya Yuda Şem'un da denir. (Ol hangi acib sır ki, çıkar göklere İsa. Kimdir çekilen çarmıha, kimdir yine Yuda. E.L.)

Yug
f. Boyunduruk.

Yuh
"(Yuhâ) Güneşin isimlerindendir. * Türkçede, birisine karşı hakaret için söylenen kelimedir. Kalabalıkla haykırılan hakaret kelimesidir. Buna ""yuha çekmek"" denir."

Yuhanna
Hz. İsa'nın (A.S.) havarilerinden birisidir. İncillerden birisini yazmıştır. İbranicede Yahya mânasına gelir. Yuhannes, Ohannes, Con (Fr.: Jan) denir.

Yunanî
Yunanlı.

Yunus (a.s.)
"Benî İsrail peygamberlerinden ve Kur'an-ı Kerim'de bahsi geçenlerdendir. Elyesa (A.S.) dan sonra Ninova şehrine gönderildi. Şehir ahalisi kendisine itaat etmediği için müteessir olarak bir gemiye binmiş ve oradan denize atılmış. Cenab-ı Haktan emir almadan şehri terk ettiğinden bu hâl başına gelmişti. Büyük bir balık onu yuttu. Hz. Yunus tam bir iltica ile Allah'a dua etti ve balık onu gece, bir sahil kenarına bırakıverdi. Sıhhat bularak tekrar Ninova şehrinde ahkâm-ı İlâhiyeyi tebliğe devam etti.(İşte Hz. Yunus Aleyhisselâm'ın birinci vaziyetinden yüz derece daha müdhiş bir vaziyetteyiz. Gecemiz istikbaldir. İstikbalimiz nazar-ı gafletle onun gecesinden yüz derece daha karanlık ve dehşetlidir. Denizimiz şu sergerdan küre-i zeminimizdir. Bu denizin her mevcinde binler cenaze bulunuyor. Onun denizinden bin derece daha korkuludur. Bizim heva-yı nefsimiz hutumuz (balığımız) dur. Hayat-ı ebediyemizi sıkıp mahvına çalışıyor. Bu hut, onun hutundan bin derece daha muzırdır. Çünkü onun hutu yüz senelik bir hayatı mahveder, bizim hutumuz ise yüz milyon seneler hayatın mahvına çalışıyor. Madem hakiki vaziyetimiz budur biz de Hazret-i Yunus'a (A.S.) iktidâen umum esbabdan yüzümüzü çevirip, doğrudan doğruya Müsebbib-ül Esbab olan Rabbimize iltica edip ""Lâ ilâhe illâ ente sübhaneke innî küntü minezzâlimîn"" demeliyiz. L.)"

Yunus emre
"(Vefat Mi: 1320) Porsuk Nehri'nin Sakarya'ya döküldüğü yere yakın Sarıköy'de doğduğu söylenir. Tasavvufî halk edebiyatının veli şâiri olan Yunus Emre, yaşadığı devirde halk tabakasını irşad ve tenvir etmiştir. Bir çok memleketleri ve bu arada Konya, Şam ve Azerbeycan'ı dolaştı. Konya'da Mevlâna ile görüştü. Risalet-in Nasuhiye isminde Mesnevî tarzında bir eser yazdı. Şiirleri daha sonra ""Divan"" adlı bir kitapta toplandı.Mevcudattaki her zerrede Cenab-ı Hakk'ın varlık ve birliğini okutturan Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri, bir eserinde, sinek kanadının hârika san'atından, tevhide delil ve alâmet olduğundan bahsederken şöyle der:""- Bir sineğin kanadı, vücudu ne kadar hârika bir san'at-ı Rabbaniye olduğuna lâtifâne bir işaret olarak meşhur Yunus Emre'nin bu fıkrası ne güzel bildirir:Bir sineğin kanadın, kırk kağnıya yüklettim. Kırkı da çekemedi, şöyle kaldı yazılı..."""

Yunus suresi
Kur'an-ı Kerim'in 10. suresidir. Mekkîdir.

Yunusvârî
Yunus alehisselâm gibi.

Yusuf (a.s.)
"Hz. Yakub'un (A.S.) oniki oğlundan en küçüğü idi. Babası kendisini çok severdi. Gördüğü bir rüyayı babası tabir ederek peygamber olacağını ve bütün kardeşlerinin kendisine itaat edeceklerini söyledi. Kardeşleri kendisini kıskandıkları için bir hile ile izini kaybetmek istediler ve bir kuyuya attılar. Oradan Mısır'a giden kervancılar aldılar. Mısır'da köle diye sattılar. Sarayda Mısır Maliye Nâzırı'nın yanında hizmet ederdi. Güzelliği, temizliği dillere destan oldu. Mısır Azizi'nin karısı Zeliha'nın iftirasına uğrayarak bir müddet hapiste, zindanda kaldı. Orada peygamberlikle müşerref oldu. Mısır Meliki'nin gördüğü rüyayı en sahih olarak Hz. Yusuf (A.S.) tabir ederek bir müddet sonra hapisten çıktı. Rüyadaki tabir gibi yedi sene bolluk oldu. Ve ondan sonra da yedi sene kıtlık başlamıştı. Hz. Yusuf da Hazine Nâzırı tayin edildi. Her taraftan mahsul, yiyecek almağa gelirlerdi. Kenan illerinde hasta ve Yusufuna ağlamakla gözleri görmez olan Hz. Yakub'un evlâdları da mahsul almak için geldiler. Hz. Yusuf evvelâ onları tanımazdan geldi, sonra onlara iyilik etti ve babalarını da Mısır'a davet etti. Yusuf'un gömleğini gözüne sürmekle Hz. Yakub'un gözleri de açılmıştı. Yusuf (A.S.) Mısır'a aziz oldu, Zeliha ile evlendi. Kardeşleri, babası da Mısır'a davet edildi ve mes'udane bir hayata kavuştular. Kısas-ı Enbiya)(Hz. Yusuf (kendisi) Cenab-ı Hak'tan vefatını istedi ve vefat etti. O saadete mazhar oldu. Demek o dünyevî lezzetli saadetten daha cazibedar bir saadet ve ferahlı bir vaziyet, kabrin arkasında vardır ki, Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm gibi hakikatbîn bir zat, o gayet lezzetli dünyevî vaziyet içinde, gayet acı olan mevti istedi, tâ öteki saadete mazhar olsun...İşte Kur'an-ı Hakîm'in şu belâgatına bak ki, Kıssa-i Yusuf'un hâtimesini ne suretle haber verdi. O haberde dinleyenlere elem ve teessüf değil, belki bir müjde ve bir sürur ilâve ediyor. Hem irşad ediyor ki; kabrin arkası için çalışınız, hakiki saadet ve lezzet ondadır... Hem Hz. Yusuf'un âlî sıddıkiyyetini gösteriyor ve diyor: Dünyanın en parlak ve en sürurlu hâleti dahi ona gaflet vermiyor, onu meftun etmiyor, yine âhireti istiyor. M.)"

Yusuf suresi
Kur'an-ı Kerim'in 12. suresidir. Mekkîdir.

Yusûfiye
Yusuf aleyhisselâmın da hapis yatması ve mahpusların piri olması sebebiyle Bediüzzaman Hazretlerinin hapishaneye verdiği isim.

Yuz
f. Kaplanı andırır yırtıcı bir hayvan, pars.

Yuze
f. El açan, dilenci.

Yuşa (a.s.)
Hz. Musa'dan (A.S.) sonra peygamber olmuş ve Benî İsrail'i çöllerden kurtarmıştı. Ondan sonra pek çok reisler Yahudilerin idaresinde bulundu, bazan da hâkimsiz kalarak esaret hayatı yaşadılar. Tâ bir müddet sonra İsmail (A.S.) hâkim oldu. Onbir sene Benî İsrail'i idare etti. Sonra içlerinden bir melik olmasını istediler. İsmail (A.S.) Tâlut'u intihab eyledi. Benî İsrail meliklerinin birincisi Tâlut oldu. Tâlut saltanata geçtikten sonra Hz. İsmail'in (A.S.) tedbiri üzere Benî İsrail'den bir ordu tertib etti ve Filistin üzerine yürüdü. Düşmanları Amelika ordusu karşı geldi. Reisleri Câlut meydana çıkıp er istedi. Tâlut tarafından Hz. Dâvut çıktı ve Câlut'u öldürdü. Bir müddet sonra devlete, Benî İsrail'e Hz. Dâvut (A.S.) hâkim oldu. Amelika ile sonradan bir muharebede Tâlut öldü. Dâvut (A.S.) nübüvvetle saltanatı cem' eyledi. Kudüs'ü pay-i taht eyledi. Kırk sene idareyi Musa'nın (A.S.) şeriatı üzerine Benî İsrail'i idare eyledi.

Yâd
f. Anma. Hatırda tutma. Zikretme. * Hediye. * Hâtıra. * Hatır, gönül. * Uyanıklık.

Yâd-i hazin
Hüzünlü hâtıra.

Yâd-ı şebâbet
Gençlik hâtırası.

Yâl
f. Kuvvet, güç. Boyun, gerdan.

Yâl ü bâl
Boybos düzgünlüğü.

Yâr
f. Dost, ahbab, tanıdık. * Yardımcı. * Âşık. Mâşuk, sevgili.

Yâr-ı bîvefâ
Vefasız dost.

Yâr-ı cihar
(Bak: Çar yâr)

Yâr-ı gar
Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın en sâdık sahabesi Hazret-i Ebubekir Radıyallahü Anh'ın ünvanı. Hicret esnasında en tehlikeli bir zamanda mağaraya girdiklerinde Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'a sadakatla hizmet ettiğinden bu nam ile anılır. (Bak: Sıddık)

Yâr-ı kadîm
Eski dost.

Yâre
Yara.

Yâre-i hicran
Ayrılık yarası.

Yârân
f. Dostlar. Sâdık arkadaşlar. Sevgililer.

Yârân-ı aşk
Âşıklar, aşk dostları.

Yârân-ı safâ
Zevk ve eğlence ile vakit geçiren dostlar. Safâ dostları.

Yârî
f. Yardım. * Dostluk.

Yâve
f. Hezeyan. Yalan. Yaygara. Saçma sapan söz. * Sahipsiz hayvan.

Yâve-gû
(C.: Yâve-guyân) f. Saçmasapan konuşan, saçmalayan.

Yâver
f. Yardımcı. Mededkâr. İmdatçı. * En yakın memur. * Devlet büyüklerinin yanında bulunan en yakın memur.

Yâver-i ekrem
Cenab-ı Hakk'ın emrinde çalışan en makbul yâver, en kerim olan Hazret-i Muhammed. (A.S.M.)

Yâveriekrem
en kerim yaver, Peygamberimiz.

Yâverân
(Yâver. C.) f. Yâverler. Yardımcılar.

Yâverî
f. Yâverlik, yardımcılık.

Yêcüc-Mêcüc
Kurânda sözü edilen düzen tanımaz bir topluluk.

Yûdlûn
Tarhun otu.

Yübs
Kuruluk.

Yübuset
Kuruluk.

Yüdi
(Yed. C.) Eller.

Yümkin
Olabilir, mümkün olur.

Yümn
(Yümün) Kuvvetli, uğur, bereket.

Yümn-i iman
Kuvvetli imandan gelen bereket ve kuvvet, saadet.

Yümna
Sağ taraf, sağ el.

Yümne
Yemen alacalarından bir alaca kumaş.

Yümnî
Uğura, berekete ait. Uğurlu.

Yümum
(Yemm. C.) Denizler.

Yürna
Kına.

Yürîd
her fiilini kendi iradesiyle yapan Allah.

Yüscan
Yeşil taylasanlar.

Yüsr (yüsür)
Kolaylık. Genişlik. Rahatlık. Zenginlik. Gına. Refah.

Yüsra
Sol taraf. Sol el. (Eyser'in müennes)

Yüsret
Kolaylık, sühulet. Rahat.

Yüsrug
Ot arasında olan kırmızı bir böcek.

Yüsur
Ekşi yüzlü olmak.

Yüsür
Kolaylık, sühulet, yüsr.

Yütm
(Bu kelime esasen infirad mânasına gelir) Bir çocuğun pederi vefat etmekle pedersiz kalması ki: Bu, yalnız insanlara mahsustur. Hayvanatta ise vâlidesiz kalmaya denir. Yetim de denir. (L.R.)

Yüus
(Ye's. C.) Yeisler, ümitsizlikler, kederler.

Za
"""Ze"" harfinin adı."

Za'ar
Zâlim kimse ki herkes ondan korkar.

Za'b
Avaz, ses, savt. * Bacanak.

Za'bel
(C.: Zeâbil) Karnı büyük, boynu ince olan çocuk.

Za'bub
Kısa boylu fena adam.

Za'c
Koparmak.

Za'f
Zayıflık. Kuvvetsizlik. İktidarsızlık.

Za'f-ı te'lif
Edb: İbarenin, anlamayı güçleştirecek kadar karışık olması.

Za'feran
(C.: Zeâfir) Güzel kokulu meşhur bir çiçek.

Za'fiyyet
Zayıflık, dermansızlık, güçsüzlük.

Za'fî
Zayıflığa aid. Kudretsizliğe, cılızlığa dair.

Za'k
Çağırmak, bağırmak.

Za'm
Kelâm, söz.

Za'n
Göçmek.

Za'r
Bedende kılın az olması.

Za't
Boğmak. Boğazlamak.

Za'za'
Bir şeyi parça parça etmek. * şiddetle esen yel.

Za'zaa
Doldurmak. * Ayırmak. * Rüzgâra savurmak.

Za'zaa-i esnân
Dişlerin şiddetle birbirine vurması.

Za-i mu'ceme
"""Rı"" harfinden ayırd etmek için ""ze"" harfine verilen bir isim."

Zaaf
(Bak: Za'f)

Zaal
Şâdlık, neşeli oluş, neşat.

Zaan (zıân)
Deve üstüne mahfe bağladıkları ip.

Zaar
şiddetli korku.

Zaarre
Kişinin ahlâk ve huyunun kötü olması.

Zaazi'
(Za'zaa. C.) Sarsmalar, ırgalamalar.

Zab
(Zevben - Zevebânen) Eriyen, erimiş, eridi.

Zab'
Sırtlan.

Zabab
Rutubetli duman. Sis.

Zabazıb
Devenin çok acıktığında karnının ötmesi.

Zabb
Kertenkele, keler.

Zabil
Kısa boylu.

Zabt
Zabt etmek. İdâresi altına almak. * Sıkıca tutmak. Kendine mal etmek. * Kavramak. * Kaydetmek. Hülâsasını yazmak. * Bağlamak.

Zabt u rabt
Disiplin, âsâyiş, düzen. * Hüsn-ü tedbir ve basiret ile muhâfaza.

Zabt-nâme
f. Hâdise veya vak'a yerinde alâkalı kimselerin hâdisenin oluş şeklini imzâ altında kaydettikleri kâğıt. Zabıt tutulan kâğıt.

Zabtıyye
Jandarma veya polis kuvveti. Memleket içi âsâyiş ve intizamı te'min maksadı ile çalışan hükümet kuvveti.

Zabtıyye nezareti
Emniyet Umum Müdürlüğü'nün eski ismi.

Zabtıyye nâzırı
Emniyet genel müdürü.

Zabu'
(C.: Zıbâ) Sırtlan.

Zaby
Geyik, karaca, gazâl denen hayvan.

Zabyan
Ağaç.

Zabzab
Men'etmek, engel olmak. * Ayıp. * Zahmet. Maraz, hastalık.

Zabıt
Mahkeme, meclis gibi yerlerde söylenenlerin olduğu gibi yazılmışı. * Alâkalılarca yazılarak karşılıklı imzalanan, karşılıklı anlaşmayı bildiren yazı. * Yazı varakası. * Birçok kimselerce imzalanan rapor.

Zac
Kara boya.

Zacc
Cenk arasında medet istemek. Savaşta yardım istemek.

Zacir(e)
Mâni olan, alıkoyan, yasak eden. Zecreden. Zorlayan.

Zad
(Ziyadet. den) Artsın, çoğalsın.

Zade
f. Evlâd, oğul. * İyi insan. * Nikâh neticesi olmuş çocuk. * Kelime sonuna getirilerek birleşik kelimeler de yapılır. Meselâ: Şah-zade (Şehzade) $ : Padişah evlâdı.

Zade-i tab'
(Zâde-i tabiat - Zâde-i hâtır) Bir kimsenin kabiliyetinden, tabiatından meydana gelen eseri.

Zadegân
f. Asâlet. * Temiz ve meşhur soydan olan. Tanınmış ve temiz âileden olan. Aristokrat. * Meşhur ve belli âileler cemaatı.

Zadegî
f. Asillik, soy temizliği, zadelik.

Zadellah
Allah ziyade eylesin, artırsın (meâlinde dua).

Zaden
f. Doğmak, doğurmak.

Zafair
(Zafire. C.) Örülmüş saçlar.

Zafar
Yemen diyarında bir şehrin adı.

Zafer
Muvaffak olma, maksada erme. Bir çok uğraşmadan sonra maksada erişme. * Düşmanı yenme, üstün gelme. Başarma.

Zafer-yab
f. Muzaffer olan, muvaffakiyet gösteren. Üstün gelen. Gayesine erişen.

Zafere
Göze inen perde.

Zafir
Galib gelmiş olan.

Zafire
Yar, yoldaş. * Kavim. Kabile.

Zafr
(Bak: Zufr)

Zafre
Çukur yer.

Zag
(C.: Ziygan) f. Karga ve kuzgun. * Fitneci, gammaz.

Zag-beçe
f. Karga yavrusu. Yavru karga.

Zagafe
(C.: Züguf) Nazik, yumuşak gömlek. * Geniş nesne.

Zagain
(Zagine. C.) Kinler, nefretler.

Zagak
Kızılcık yemişinin çekirdeği.

Zagan
f. Çaylak.

Zagar
Av köpeği.

Zagine
(C.: Zagain) Kin, nefret.

Zagt
Bir şeyi bir yere zorla sokma, girdirme.

Zagzag
Zayıf nesne.

Zagzaga
Mânâsız söz. * Bir nesneyi gizlemek.

Zaha
Çirkin kokulu, pis kokulu.

Zahair
(Zahire. C.) Zahireler. Yiyecek, hububat gibi şeyler.

Zahar
Arka ağrısı.

Zahara
Ev eşyası.

Zahf
(C.: Zuhuf) Ayaklarını sürüyerek yürüme. Sürünerek yürüme. * (Çocuk) emekleme. * Askerin, düşmana karşı emekliyerek ilerlemesi.

Zahh
Hışım ve gadap etmek, öfkelenmek, kızmak. * Kovmak, def'etmek.

Zahib
(Zehâb. dan) Giden, gidici. * Bir zanna kapılan. Bir fikre uyan.

Zahid(e)
(Zühd. den) Tas: Borç olan ibadetlerden, aslî vazifelerden başka dünya süs ve makamlarından feragat eden kimse. Sofi. Müttaki. Zühd ve perhizkârlıkla muttasıf.

Zahidâne
f. Zahide yakışır surette. Ehl-i takva gibi.

Zahif
Nişandan beri düşen ok. * (C.: Zâhifât) Yılan gibi karnı üzerine sürünerek yürüyen.

Zahife
(C.: Zevâhif) Sürüngenler, (yılan gibi) yerde sürünenler.

Zahih
Ateş közünün parlaması.

Zahik
Berbat, perişan, helâk olmuş. * Bâtıl. Köhne.

Zahil
(Zühul. den) İhmal eden. Unutan.

Zahir
Parlak, parlayan. Hüsün ve safvet üzere olan.

Zahire
Anbarda saklanan yiyecek, hububat. Azık.

Zahire-i âhiret
Ahiret azığı. Hayır ve iyilikler. Sâlih amel ve ibâdetler.

Zahk
Hastalıktan dolayı tilkinin tüyü dökülüp derisi açılması.

Zahl
Öç. İntikam almak. * Düşmanlık, adâvet etmek, kin tutmak.

Zahm
Galebe etmek. * Omuz vurmak. * Sıkıştırmak. * Tazyik.

Zahm-i tîg
Kılıç yarası.

Zahm-i zeban
Dil yarası.

Zahmdar
f. Yaralı, mecruh.

Zahme
f. Vurma, darbe. * Yara, ceriha. * Üzengi kayışı.

Zahmet
Sıkıntı, eziyet. Yorgunluk. * Zor, güç.

Zahmhurde
f. Mecruh, yaralı.

Zahmin
f. Yaralı, mecruh.

Zahmkâr
f. Yaralayıcı, yara açan.

Zahmnak
f. Yaralı, zahmzede, mecruh.

Zahmres
f. Yara açan, yaralayıcı.

Zahmzede
f. Yaralı. Mecruh.

Zahr
(C.: Zuhur-Ezhâr) Binek devesi. * Kuş yeleklerinin kısa tarafı. * Kara yolu. * Sırt, arka. * Yüksek yer. * Kur'an'ın lâfz-ı şerifi. * Haber.

Zahr-ı gayb
Gıyabında, kendisi hâzır olmadan.

Zahr-ı kalb
Kuvve-i hâfıza. Ezber kuvveti. Ezbere.

Zahrî
(Zahriyye) Arkaya âit, arka ile alâkalı. * Bir kâğıdın arkasına yazılan yazı, şerh.

Zahzah
Uzak, baid.

Zahzaha
İkrar etme, uzaklaştırma. * Uzak, baid olma.

Zai'
Yayılmış olan. Dağılmış olan. Herkesçe bilinen şey.

Zaib
Eriyici, eriyen.

Zaid
Artan. Fazlalık. İlâve olunmuş. * Lüzumsuz, gereksiz. * Gr: Te'kid için söylenen. * Mat: Müsbet işareti, artı. (+) (Bak: Harf-i zâid)

Zaif
(Za'f. dan) Güçsüz, iktidarsız, kuvveti az, kuvvetsiz, tâkatsız. Kansız. Gevşek, tenbel.

Zaik
Tadan, tadıcı, lezzet alan. Zevklenen.

Zaika
"(Zevk. den) Tatma, tad alma. Tad alıcı kuvvet, tad duyurucu hassa.(Hakiki ehl-i şükrün ve ehl-i hakikatın ve ehl-i kalbin kuvve-i zâikası, Rahmet-i İlâhiyenin matbahlarına bir nâzır ve bir müfettiş hükmündedir. Ve o kuvve-i zâikada taamlar adedince mizancıklarla nimet-i İlâhiyyenin envâını tartmak ve tanımak; bir şükr-ü manevî suretinde cesede, mideye haber vermektir. İşte bu suretle kuvve-i zâika yalnız maddî cesede bakmıyor, belki kalbe, ruha, akla dahi baktığı cihetle midenin fevkinde hükmü var, makamı var. S.)"

Zail
(Zâile) Geçen, geçici.Devamlı olmayan. Tükenen.

Zailat
(Zâil. C.) Zâil olan şeyler.

Zaim
(Zeâmet. den) Zeâmet sahibi. Kefil. * Prens. Şef, lider.

Zaine
(C.: Zuun-Zaâyin-Zâân-Ez'ân) Mıhfe içinde olan kadın.

Zair(e)
Ziyaret eden, ziyaretçi. Hatır sormaya, görmeye giden. * Seyirci.

Zait
(Bak: Zâid)

Zak
f. Dölyatağı, meşime. Rahim.

Zak-dan
f. Döl yatağı, rahim.

Zaki
(Zâkiyye) Saf ve temiz kimse. Hareket ve davranışları düzgün olan kişi.

Zakkum
Cehennem'de bir ağacın ismi, cehennemliklerin yiyeceği. * Gösterişi güzel, çiçekli ve zehirli meyvesi olan yâsemine benzeyen bir bitki ismi.

Zakm
Yemek, ekl.

Zakn
Yükletmek.

Zakna'
Uzun. * Kaba, yoğun. * Eğri.

Zakt
Cima etmek.

Zakv
Çağırıp bağırmak.

Zakzak
Yeynicek, hafif. * Bir karınca cinsi.

Zakzaka
Çocukların oynayıp sıçramaları.

Zakıne
(C.: Zevâkın) Enek çukuru.

Zal
"() harfinin bir ismi. ""Dal-i Mu'ceme ve ""Zel"" de denir. * Horoz ibiği."

Zal'
Eğilmek, meyl etmek. * Dar olmak. * Davarın ağır yük getirmekten dolayı yürürken iki yanına eğilmesi.

Zalal
Gölge eden. Gölge olan.

Zalef
Kum ve taş olmayan sağlam yer.

Zaleme
(Zâlim. C.) Zâlimler.

Zalf
Men'etmek. Nefsini bir işe rağbet ve teveccühten men etmek. * Mübah şey. * Bâtıl. * Şiddet. * Beyhude.

Zali'
Geniş, bol, vâsi.

Zalif
Çok hor, çok hakir kimse.

Zalifen
Birisinin izine uyup gitmek. * İzini gizlemek, belirsiz etmek.

Zalik
Giden, gidici.

Zalik(e)
Bu, şu, o. Kezâlik. Böylece.

Zalil
Gölgeli.

Zalim
(C.: Zılem-Zılmân) Deve kuşunun erkeği. * Kaymağı alınmadan içilen süt. * Hiç bozulmamış yerden kazılan toprak.

Zallam
(Zalûm) Çok zulmeden. Çok zâlim.

Zalm
Kar. * Diş beyazlığı.

Zalma
(C.: Zulem) Karanlık.

Zalâm
Karanlık. Zulmet.

Zalâm-ı zulm
Zulmün karanlığı.

Zalûm
Çok zulmeden. Çok zâlim.

Zam
(Bak: Zamm)

Zama
Diş etinin kanının az olması.

Zama'
Susuzluk.

Zamaim
(Zamime. C.) İlâveler, ekler. Artırmalar.

Zamair
(Zamir. C.) Zamirler. Bir şeyin iç yüzleri. * İsim yerine kullanılan kelimeler.

Zamair-i şahsiyye
"Şahıs zamirleri. "" Ben, sen, o"" gibi isim yerine geçen kelimeler. (Bak: Şahıs zamiri)"

Zaman
Kefil olma, kefillik. Bir şeyin mislini veya değerini vermek üzere zarara karşı kefil olma, garanti.

Zaman-ı amel
Üzerine alma. Deruhde etme. İltizam.

Zaman-ı rücu'
Huk: Cayma tazminatı. Vadinden dönme tazminatı.

Zamanet
Kötürümlük.

Zamih
"Somak ağacı. (""Tadım"" da denir)"

Zamile
(C.: Zevâmil) Yük hayvanı. * Küçük yük.

Zamime
Ek, ilâve. Artırma, katma, ekleme.

Zamin
Ödeyen. Kefil. Tazmine mecbur olan.

Zamir
Düdük çalan. Ney çalan. Ney-zen.

Zamir-i fiilî
Gr: Geçmiş zaman fiillerinin sonuna gelen -dim, -din, -Di, -dik, -diniz, -diler... gibi eklerdir.

Zamir-i izafî
Gr: Muzâfların sonuna gelen -im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri gibi eklerdir.

Zamir-i mütekellim
"Mütekellim zamiri, yani konuşanın isminin yerini tutan zâmir. (""Ben"" gibi)"

Zamir-i nisbî
Gr: İsimlerin sonuna gelen, -im, -sin, -dir, -iz, -siniz, -dirler gibi eklerdir.

Zamir-i şahsî
"Gr: Şahıs gösteren ve şahısların ismi yerine kullanılan zamirler; Ben, sen, o, biz, siz, onlar gibi. (Bak: Şahıs zamiri)"

Zamm
Bir şeye bir şeyi ekleme. Artırma. Katma. Fazla olarak verme. * Kenarlarını bitiştirme. *Gr: Bir harfin zammeli (ötreli) okunuşu.

Zamme
Ötre o, ö, u, ü, diye okunan harfin harekesi.

Zamme-i makbuze-i hafife
(Ü) sesini veren zamme.

Zamme-i makbuze-i sakile
(U) sesini veren zamme.

Zamme-i mebsuta
"""O"" sesi."

Zamme-i mebsuta-i sakile
(O) sesini veren zamme.

Zammetân (zammeteyn)
İki zamme.

Zampara
"(Aslı ""zenpare""dir) Kadınlar peşinde dolaşan ahlâksız erkek."

Zamya
Yufka dudaklı. * Yufka kapaklı. * Dişinin etleri boz olup kanı az olan kimse.

Zamyan
Palamut ağacına benzer bir ağaç. (Necid bölgesinde olur.)

Zamzam
(C: Zamâzim) Büyük ve kuvvetli arslan. * Gadaplı ve kızgın kimse.

Zan
Ayıp.

Zanbur
(Bak: Zünbur)

Zangoç
(Ermenice) Kilisenin hizmetlerini gören ve çan çalan kimse.

Zani(ye)
Zina eden. Meşru olmayan nikâhsız cinsî münasebette bulunan.

Zanin
Cimri, bahil ve hasis olan.

Zaniye
(Bak: Zani)

Zank
Dar yer. Dar şey. * Darlık, sıkıntı.

Zankâ'
(Bak: Dankâ')

Zann
şüphe. Zannetmek, samak. Sezme.

Zann-ı galib
Kuvvetli, hakikate en yakın olan zann. (Bak: Su-i zan)

Zann-ı kabul-ü cumhur
"Bir hükmün doğruluğunu ekseri müçtehidlerin ve ehl-i reylerin zann derecesinde, yani kuvvetli ihtimal ile kabul etmeleri.(Ümmeti da'vetle teşri' edemez, fehmi şeriatten olur; lâkin şeriat olamaz. Müçtehid olabilir, fakat müşerri' olamaz.İcma' ile cumhurdur, sikke-i şer'i görür. Bir fikre davet etmek zann-ı kabul-ü cumhur, şart-ı evvel oluyor.Yoksa, davet bid'attır; reddedilir, ağzına tıkılır; onda daha çıkamaz... Lemeât)"

Zannî
Zanna ait, zanna dâir ve müteallik.

Zanûn
Düşünce ve tedbiri kıt olan adam. * Suyu olup olmadığı bilinmeyen kuyu. * Suyu az olan kuyu.

Zapt-ü rabt
(Bak: Zabt ü rabt)

Zar
f. İnleyen, sesle ağlayan. * Zayıf, dermansız.

Zar zar
f. Hazin hazin, yanık yanık, (sesle) ağlıya ağlıya.

Zar'
(C.: Zuru') Meme. * Süt veren hayvan memesi.

Zaraat
(Derâat) Alçalma. Kendini küçük görme, küçültme.

Zarafet
Zariflik, incelik, kibarlık. Nâzik davranış. Muamelede, harekette ve giyimde hoşluk ve temizlik.

Zarafet-perver
f. Zarafete düşkün olan, zarifliği seven.

Zaragım
(Zırgam. C.) Arslanlar.

Zaraif
Zârif, ince, hoş şeyler.

Zarar
"Lüzumlu ve kıymetli bir şeyin eksilmesi veya kaybolması. Ziyan. Kayıp.(Zarar, birşeye dahil olan eksikliktir ki, hastalık veya körlük, topallık gibi sakatlık demektir. Nitekim anadan doğma a'maya ve pek zayıf hastaya darir denilir. Mühimmat ve levazım tedarikinden âciz olmak da bu mânadadır. Binaenaleyh zararlılar; dertli, sakat, âciz, özürlülerdir. Bunların gayrı olan gayr-i uli-z zarar ise, sahih, salim ve kadir olanlar demek olur. E.T.)"

Zarar-dide
f. Zarar görmüş olan. Ziyana, kayıba, noksanlığa uğramış olan.

Zarar-ı beyyin
f. Meydanda ve âşikâr olan zarar.

Zarar-ı hass
Bir veya bir kaç şahsa âit olan zarar.

Zarar-ı ma'nevî
Huk: Tazminat. Manevî zarar ve ziyan.

Zarar-ı mahz
Fık: Kendisinin faydası yerine zararı olan.

Zarar-ı âmm
Umumla ilgili zarar.

Zarb
(Bak: Darb)

Zarf
"Kap, kılıf. Mahfaza. * İçine mektup konulan kılıf kâğıt. * Gr: Bir fiilin veya bir sıfatın veya başka bir zarfın mânasına ""yer, zaman, mâhiyyet"" (Nicelik, nitelik) gibi cihetlerden başkalık katan vasıflarını belirten kelime."

Zarf-ı mekân
"Mekân gösteren kelime. (""Burada, dışarda, içerde"" gibi)"

Zarf-ı zaman
"Gr: Zaman gösteren kelime. (""Erken, geç"" gibi)"

Zarfiyyet
Gr: Kelimenin zarf olması hâli, bir kelimenin zarf olarak kullanılması.

Zari
f. Ağlayıp sızlama. * Hakirlik ve itibarsızlık.

Zari'
Hurma ağacının dikeni.

Zarib
(C.: Zırâb) Bir ucu keskin yerli taş. * Küçük tepe.

Zarif(e)
Zarafetli. İnce ve nâzik tavırlı. Güzel. Şık. İnce nükteli. * İnce nükteli ve güzel tâbirlerle konuşan.

Zarif-üt tab'
İnce, zarif tabiatlı, güzel huylu.

Zarifane
f. Zariflikle, incelikle, zarif olana yakışır surette.

Zarife
Fazla ve lüzumsuz söz.

Zarih
(Darih) Mezar, kabir. Türbe.

Zarir
(C.: Ezırre-Zırrân) Kaba, sert yapılı ve muhkem yer.

Zaris
Taşla yapılmış kuyu.

Zariyat
Kırıp ufalayan, toz duman edip götüren kuvvetler. * Velud kadınlar. (Bak: Zerv)

Zariyat suresi
Kur'an-ı Kerim'in 51. suresidir. Mekkîdir.

Zarr
Soğuktan dolayı suyun donması.

Zarrâ'
(Darrâ') Şiddet. Keder, mihnet, sıkıntı.

Zarurat
(Zaruret. C.) Zaruretler. Sıkıntı ve muhtaçlıklar.

Zaruret
"Çaresizlik. Muhtaçlık. Sıkıntı. Yoksulluk. ( $ kaidesi, yâni: ""Zaruret, haramı helâl derecesine getirir."" İşte şu kaide ise, küllî değil. Zaruret, eğer haram yoluyla olmamış ise, haramı helâl etmeye sebebiyet verir. Yoksa, su-i ihtiyariyle, gayr-ı meşru sebeblerle zaruret olmuş ise, haramı helâl edemez, ruhsatlı ahkâmlara medar olamaz, özür teşkil edemez. Meselâ: Bir adam su-i ihtiyariyle, haram bir tarzda kendini sarhoş etse; tasarrufatı, ulema-i Şeriatça aleyhinde câridir, mâzur sayılmaz. Tatlik etse, talâkı vâki olur. Bir cinâyet etse, cezâ görür. Fakat su-i ihtiyariyle olmazsa, talâk vâki olmaz, ceza da görmez. Hem meselâ, bir içki mübtelâsı, zaruret derecesinde mübtelâ olsa da, diyemez ki: ""Zarurettir, bana helâldir."" S.)(Meşakkat teysiri celb eder. Yâni: Suubet, sebeb-i teshil olur ve darlık vaktinde vüs'at gösterilmek lâzım gelir. Karz ve havale ve hacr gibi pek çok ahkâm-ı fıkhıyye bu asla müteferri' dir. Ve fukahanın ahkâm-ı şer'iyyede gösterdikleri ruhas ve tahfifat hep bu kaideden istihraç olunmuştur.Şu kadar var ki hakkında nass-ı kat'i bulunan, meselâ yapılması her halde kat'iyyen memnu bulunan bir hususda meşakkat özrile o nassın hilâfı irtikâb olunamaz. Orada meşakkat, teysiri celb etmez.Bu kaide, Eşbah'da $ diye münderiçtir.Zaruretler, memnu olan şeyleri mübah kılar. Yâni: İşlenmesi men ve nehy edilmiş bazı şeyler vardır ki, bunları yapmak, zaruret halinde mübah hükmünde olur, bundan dolayı yapan muahaza edilmez. Muteber bir ikraha mebni başkasının malını itlâf veya açlıktan helâk havfından dolayı başkasının taamını rızası olmaksızın yemek gibi.Maamafih haram ve memnu olan şeyler, üç nevidir. Birincisi: Memnuiyeti aslâ sâkıt olmayan muharremattır. Başkasını zulmen öldürmek veya başkasının haksız yere bir uzvunu kesmek gibi. İkincisi: Aslâ sâkıt olmayıp zaruret vaktinde ruhsata mahal olan muharremattır. Başkasının malını itlâf gibi. Üçüncüsü: Zaruret halinde memnuniyeti sâkıt olan muharremattır. Meyte gibi temiz olmayan bir şeyi yemek gibi.Bu kaide, Eşbah'da $ diye münderiçtir ve arz olunduğu üzere her memnua şâmil değildir. Ist. Fık. K.)"

Zaruriyyat
(Zarurî. C.) Mecburi işler. İster istemez olan işler.

Zaruriyyat-ı diniyye
İman edilmesi zaruri olan dinin esasları, (Allah Teâlâya, Âhiret gününe, Meleklere, Peygamberlere, Kitaplara ve hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna inanmak.)

Zaruriyyat-ı nâşie
Bir şeyin kendisinde bulunması zaruri olan ve ondan ayrılması mümkün olmayan ve zâti hassadan meydana gelen zaruretler.

Zaruriyye
(Zarurî) Mecburî. İster istemez olacak iş. İhtiyarî olmayan, mecburî olan.

Zarurî
(Bak: Zaruriyye)

Zarî
Kanı durmayan damar.

Zaun
Yük devesi.

Zav'
Aydınlık. Işık.

Zav'-uş şems
Güneş ışığı.

Zavabıt
(Zâbıta. C.) Kaideler. Nizamlar, usuller.

Zavahir
(Zâhir. C.) Görünüş. Dış görünüş. * Göze çarpan yerler. Yüksek yerler.

Zavarib
Nabız damarları.

Zaviye
"Köşe. * Küçük tekke. * İki çizginin birleşmesi ile hasıl olan köşe, şekil. * Mat: Birbiriyle kesişen iki satıh veya iki çizginin birleştiği yerde meydana gelen açıklık. Açı. Açı ölçü birimi 360 eşit parçaya bölündüğü takdirde ""derece"", 400 eşit parçaya bölündüğü takdirde ""grat"" tır."

Zaviyetân (zaviyeteyn)
İki zaviye. İki açı.

Zay'a
(C: Zıyâ') Geliri olan bina. * Tarla. Çiftlik. * Binasız arsa.

Zay'at
Kaybolma, kaybetme.

Zaya'
Elden çıkma, yok olma.

Zayan
Yasemin çiçeği.

Zayf
Misafir. Gelip geçen.

Zayh
Çok sulu süt.

Zayi'
(Ziya'. dan) Elden çıkan. Kaybolan. Yitik. Zarar, ziyan.

Zayig
Mail, eğik, eğilmiş.

Zayiga
Meyledici, eğilen.

Zayil
Uzun etekli gömlek. * Uzun kuyruklu at. (Müe: Zâyile)

Zayiât
Zarar ve ziyanlar. Yitikler.

Zayr
Mazarrat, ziyan.

Zayven
(C.: Zayâvin) Yaban kedisi. * Erkek kedi. * Hırçın ve vahşi adam.

Ze
Kur'an alfabesinde onbirinci harftir ve ebcedi kıymeti 7'dir.

Ze'a'
Bölükler, fırkalar.

Ze'b
Ayıp. * Reddetmek. Hor ve hakir etmek, kepaze yapmak.

Ze'c
şiddetle emme, yutma. * Doldurmak.

Ze'm
Katı, şiddetli, şedid. * Hacet, ihtiyaç. * Mevt, ölüm.

Ze'me
Şiddetli ses, çığlık. * İhtiyaç, hâcet.

Ze'r
Kerih görmek. İğrenmek. Nefret etmek.

Ze'r (zeir)
Arslan kükremesi. * Çağırmak ve kükremek mânâsına mastar.

Ze're
Meşelik.

Ze't
Boğmak.

Ze'v
Sürmek ve sulamak.

Ze've
(C: Ze'vât) Zayıf koyun.

Ze'zee
Cem'etmek, toplamak.

Zeal
İnkârdan sonra ikrâr etmek.

Zeam
Tamâ, hırs.

Zeamet
Şeref, şan. Riyaset. * Yetiştirdikleri hayvanları ile birlikte harbe iştirak eden ve Sipâhi denen Osmanlı askerine öşrü alınmak üzere verilen en büyük timâr.

Zebab
Karasinek. (Bak: Zübab)

Zeban
f. Dil, lisan, lügat, lehçe.

Zeban-dıraz
f. Dil uzatan, atıp tutan.

Zeban-âver
f. Düzgün konuşan, düzgün söz veya şiir söyleyen. * Dile getiren.

Zebane
f. Terazi gibi bazı âletlerin dili andıran parçaları. * Alev.

Zebanekeş
f. Alevlenen, alevli.

Zebaneş
Onun dili.

Zebani
Cehennem'de vazife gören melek.

Zebaniye
Azap melekleri.

Zebaniyân
f. (Zebaniye) Zebaniler. Cehennemlikleri Cehennem'e atmaya vazifeli melekler.

Zebanzed
f. Ata sözü, darb-ı mesel. * Alışılmış, her zaman söylenen söz.

Zebayih
(Zebiha. C.) Kurbanlık hayvanlar.

Zebb
Üzüm kurutmak.

Zebeb
Kaşın kıllı ve yoğun olması.

Zebed
(C.: Ezbâd-Zübed) Köpük. * Kir ve pas, tüfl.

Zeber
f. Üst.

Zeberced
Zümrüd cinsinden ve onun kadar kıymetli olmayan, sarımtırak yeşil, cam parlaklığında kıymetli taş.

Zeberdec
Zeberced taşı.

Zeberdest
f. En üstün, galib, hâkim, âmir. * Mâhir.

Zeberdestî
f. Maharetlilik, ustalık. * El üstünlüğü, üstünlük, galibiyet.

Zeberin
f. Üstteki.

Zebg
Yaramaz huy, kötü alışkanlık.

Zebh
"Kesme, boğazlama. Kurban kesme. (Boğazlanmış veya boğazlanacak hayvana da ""zebiha"" denir.)"

Zebib
Kuru üzüm. Kuru incir. * Yılan veya akrep gibi hayvanların zehiri.

Zebih
Kesme, boğazlama. Kesilecek hayvan. * Hz. İsmail'in (A.S.) ve Hazreti Muhammed'in (A.S.M.) babası Hz. Abdullah'ın lâkabı.

Zebiha
Boğazlanmış veya kesilecek hayvan. (Bak: Zebh)

Zebiheyn
İki kurban.

Zebil
Fışkı, gübre. * Pislik.

Zebir
Sıkıntı, mihnet. * Yazılmış şey. Mektup.

Zebk
Yolmak.

Zebl
İnce belli olmak. * Çiçeğin solması. * Deniz kaplumbağasının sırt kemiği.

Zebn
Şiddetle def'etmek. * Devenin çifte vurması.

Zebr
Kitab. Cüz. Kitap yaprağı. * Yazı yazma. * Söz. Yazı. * Akıl, zekâ. * Kuvvetli, sağlam, şiddetli adam. * Men'eylemek.

Zebrec
Ziyne, süs.

Zebtel
Kısa boylu.

Zebun
f. Zayıf, güçsüz, âciz. * Alışverişte aldanan.

Zebun-kuş
Düşkünleri ezen. Zâlim. Gaddar.

Zebunî
f. Zayıflık, güçsüzlük, âcizlik.

Zebur
Kitap. Mektub. * Peygamber Hz. Dâvud'a (A.S.) vahiy ile gelen mukaddes kitabın adı.

Zebzeb
(C.: Zebâzib) Adam zekeri.

Zebzebe
Muallâkta kalma. * Mütereddit. * Titreme. * Asılı bir şeyi havada oynatmak.

Zebûr
Davud aleyhisselâma inen ilahi kitap.

Zeca
(Zecven - Zeccâ - Eczâ) Sevketmek, yürütmek. * Def etmek.

Zeca'
Hüküm geçmek. * Kolaylık.

Zecc
Süngünün arkasıyla vurmak. * Atmak. * Deve kuşunun yelmesi.

Zecca'
Adımı birbirinden uzak olan.

Zeccac
Şişeci. Camcı. Sırça işleri yapan.

Zecec
Kaşın uzun ve ince olması.

Zecel
Avaz, ses, savt. * Mübâlağa ile çağırmak.

Zecl
Atma.

Zecme
Kelime.

Zecr
Menetme, engel olma. Nehyetme. * Zorlama, zorla yaptırma. * Önleme. Sıkma. * Kovma. Eziyet etme. * Angarya olarak çalıştırma. * Köpek balığı. * Çağırma. * Sürme.

Zecre
Çağırmak, bağırmak, sayha. * Men'etmek, engel olmak.

Zecren
Zorlayarak, zorla. * Ceza olarak. * Engel olarak, menederek.

Zecrî
Cebren, zorlayıcı olarak.

Zed
"""Vurucu, vuran"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Guş-zed $ : Kulağa çalınan. Zeban-zed $ : Yayılmış söz."

Zede
"(Zed) f. Birleşik kelimeler yapılarak, ""vurulmuş, çarpılmış, tutulmuş"" manalarına gelir. Meselâ: Musibet-zede $ : Musibete uğramış."

Zedegân
(-zede. C.) f. Tutulmuşlar, çarpılmışlar, uğramışlar mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır.

Zedergâh
(Bak: Zidergâh)

Zeelan
Yab yab yürümek.

Zefer
Ağaca vurulan payanda, destek.

Zeferat
Soluk almalar.

Zeff
Kişinin nikâhlısını kocasına teslim etmek.

Zefif
Çabuk davranan. Çevik. * Deve kuşunun yelmesi. * Gelini kocasına göndermek. * Hızla gitmek.

Zefir
Çok şiddetli ses. * Hıçkırıkla nefes vermek. Göğüs geçirmek. * Ağlatmak. * İnlemek. * Ateş gürültüsü. * Eşek anırtısının evveli. * Belâ.

Zefirr
Uzun boylu yiğit. * Kuvvetli deve.

Zefn
Raksetmek, dansetmek.

Zefr
Yükseltmek. * Yük getirmek.

Zefur
Kir, pas, vesah.

Zefzefe
Titreme, sarsılma.

Zegab
Kuş yavrusunun üstünde olan sarıca tüyler.

Zegan
f. Çaylak.

Zeh-dan
f. Döl yatağı, rahim.

Zehab
Gitmek. * Zihnen bir yola sapmak. Yanlış düşünce. Bir fikre uymak. Zan.

Zehadet
Dünyadan, yâni nefsanî, fani ve fena şeylerden çekinmek. Zâhidlik. Sıkı sıkıya dine bağlılık.

Zehair
(Bak: Zahair)

Zeharif
(Zuhruf. C.) Yalancı süsler, yaldızlar, gösterişler. * Sahte süsler.

Zehder
Çakır doğan. * Doğan yavrusu. * Bir atın adı.

Zeheb
Altın.

Zeheb-i zâib
Eriyen altın.

Zehebî
Altına ait. Altından yapılma.

Zehem
Yağlı ve kirli olmak.

Zehen
(C.: Zehân) Zeyreklik, akıllılık. * Hıfz. * Kuvvet.

Zeher
(C.: Ezhâr-CC: Ezâhir) Çiçek.

Zehf
Yeynilik, hafiflik.

Zehi
(Bak: Zihi)

Zehib
Altın sürülmüş, yaldızlı.

Zehid
Az, kalil.

Zehim
(C.: Zühüm) Yağlı ve kirli.

Zehk
Yorulmak.

Zehl
(Bak: Zahl)

Zehlul
İyi at.

Zehna'
Düzgün. * Süs, ziynet.

Zehr
(Zehir) f. Zehir, ağu, semm.

Zehr(e)
Çiçek. şükufe.

Zehr-ab
f. Acı su.

Zehr-abe
f. Acı ve zehir gibi su. Zehirli su. * Mc: Acı, acılık.

Zehr-alud
f. Zehirli. Zehir karışmış.

Zehr-amiz
f. Acı, zehirli.

Zehr-bar
f. Pek acı, zehir saçan.

Zehr-baz
Zehir veren. Zehir yapan. * İmandan ayıran.

Zehr-efşan
f. Zehir saçan.

Zehr-hand
f. Acı acı gülme.

Zehr-i katil
Öldürücü zehir.

Zehr-nak
f. Zehirli, ağulu.

Zehra
(Müe.) Ay gibi parlak olan. Çok parlak ve safi, berrak.

Zehravan
(Zehrâveyn) İki parlak şey. * Kur'an-ı Kerim'de Sure-i Bakara ile Âl-i İmran Surelerine birlikte verilen isim.

Zehre
f. Kahramanlık, yiğitlik. * Öd. Safra.

Zehredâr
(C.: Zehredârân) f. Yiğit, cesur, yürekli, cesaretli.

Zehreçâk
f. Çok korkmuş, ödü patlamış.

Zehrin
f. Pek acı, zehir gibi.

Zehuk
(Zehak) Boş, beyhude. Bâtıl. Zâil, yok olan.

Zehv
Bâtıl. * Yalan. * Fahirlenmek, gururlanmak, tekebbürlenmek. * Güzel manzara. * Taze ot. * Otun çiçeği. * Titremek. * Yürümek. * Yel esmek. * Alacalanmış hurma koruğu.

Zehzehe
"""Zehi zehi"" demek."

Zeim
Ayıplanmış.

Zeir
Aslan kükremesi.

Zekan
"(C.: Ezkân) İki çenenin birleştiği yer. (""Enek"" de derler.)"

Zeken
İlim, feraset.

Zeker
(C.: Zükrân - Zükur - Zikâr - Zikâre) Erkek. * Erkeklik organı.

Zekeriyya (a.s.)
Benî İsrail peygamberlerinden ve Hz. Süleyman Aleyhisselâm'ın neslindendir. Beytül-Makdis'de Tevrat yazan ve kurban kesen reis idi. Zevcesi, Hz. Meryem'in teyzesi idi. Benî İsrail'in büyüklerinden olan İmran namındaki zatın karısı Hanne, Zekeriyya (A.S.) ın karısının kardeşidir. Hz. Meryem İmran kızı ve Hanne'den doğmuştur. Zekeriyya Aleyhisselâm'ın himayesinde büyümüştü. Sonradan Yahya isminde oğlu dünyaya geldi. Yahudiler Zekeriyya'ya (A.S.) iftira ederek onu şehid ettiler. Kur'an-ı Kerim'de yedi defa ismi geçer. (Bak: Yahya A.S.)

Zekevat
(Zekât. C.) Zekâtlar.

Zeki(ye)
Hâlis. Temiz. Hali temiz olan.

Zekik
Yazının satırlarının sık olması. * Yürürken kişinin adımlarının bibirine yakın olması.

Zekir
Unutmayan. Hâfızası kuvvetli.

Zekiyy
Tâhir ve pâk kimse. Temiz insan.

Zekk
Zayıf. * Yürürken adımların birbirine yakın olması.

Zekun
Sivri ve sarkık enekli.

Zekuret
Erkeklik.

Zekve
Tamamlamak. Kesmek.

Zekzeke
Çirkin ve yaramaz huylu olmak.

Zekâ
Çabuk anlama ve bilme kabiliyyeti. Fehim ve idrakte çabuk olma. * Ateşin alevlenmesi. * Güzel koku alma.

Zekâb
f. Yazı mürekkebi.

Zekâret
Erkeklik.

Zekât
"Nisab miktarı mala, paraya sahib olan Müslümanın kırkta birini fakirlere sadaka vermesi ve bu verilen sadaka. Ziyadeleşme, artma. * Temizlik. Taharet. (Bak: Sadaka, Nisab).( $ Bu kelâmın mâkabliyle nazmını icab ettiren münasebet ise: Namaz $ Yani dinin direği ve kıvamı olduğu gibi, zekât da İslâmın kantarası, yani köprüsüdür. Demek; birisi dini, diğeri asayişi muhafaza eden İlâhî iki esastırlar. Bunun için birbiriyle bağlanmışlardır. İ.İ.)(Zekât ile sadakanın lâyık oldukları mevkilerini bulmak için bir kaç şart vardır:1- Sadakayı vermekte israf olmaması.2- Başkasından alıp başkasına vermek suretiyle halkın malından olmayıp kendi malından olması.3- Minnetle in'âmın bozulmaması.4- Fakir olmak korkusu ile sadakanın terk edilmemesi.5- Sadakanın yalnız mala ve paraya münhasır olmadığı bilinmesi ile ilim, fikir, kuvvet, amel gibi şeylere de muhtaç olanlara sadakanın verilmesi.6- Sadakayı alan adam, o sadakayı sefahette değil, hâcât-ı zaruriyyesinde sarfetmesi lâzımdır. İ.İ.)(Sadakalar kimlerin hakkıdır, bu cihete gelince, emr ü teşvik olunduğunuz infak u sadakat $ Allah yolunda tutulmuş, din uğrunda ilme, cihada vakf-ı nefs etmiş, $ Yeryüzünde şuraya buraya gidemiyen, yani Allah yolunda meşguliyetlerinden veya maraz ve acz gibi bir maniadan dolayı nafakalarını kazanmağa iktidarları olmayan o fakirler içindir ki $ hallerini tecrübe etmeyen cahil, onları $ taaffüflerinden, yani istemeğe tenezzül etmeyip tahammül ve tecemmül ile iffetlerini muhafaza ve ibraz eylediklerinden dolayı, zengin zanneder. $ Sen onları simalarıyla, dikkat edildiği zaman hallerinde görülecek edeb ü nezahet, yüzlerinde müşahede olunacak âsâr-ı fakr u zaruret gibi alâmetleriyle tanırsın. $ İnsanlardan dilenmezler, hele $ ilhah-ı ısrar ile hiç dilenmezler, olsa olsa pek muztar kaldıkları zaman ehline ifham-ı hâl ederler...Bu âyet, Ashab-ı Suffa tesmiye olunan fukara-yı Muhacirîn hakkında nazil olmuştur ki; dörtyüz kişi kadar vardılar. Medine'de ne bir meskenleri, ne aşiret ve akrabaları, hiçbir şeyleri yoktu, daima Mescid-i Nebeviyeye mülazemet ederler, mescidin sofasında ikamet eylerler, ilm-i Kur'an tahsil ederler, mevâız ve tedrisat-ı Peygamberîyi istimâ' ile müstefid olurlar, hep oruçlu bulunurlar. Hâsılı; ilm ü ibadete hasr-ı evkat ederler ve her ne zaman bir gaza olursa giderlerdi. Bunlar Medrese-i Risalet'in Allah yoluna vakf-ı nefs etmiş talebesiydiler.İbn-i Abbas Hazretlerinden vaki olan rivayete göre birgün Resulullah (A.S.M.) Ashab-ı Suffa'nın başlarına durmuş, hallerini nazar-ı tedkikten geçirmişti. Fukaralıklarını, çekmekte bulundukları zahmetleri gördü ve kalblerini tatyib edip buyurdular ki: ""Ey Ashab-ı Suffa! Size müjdeler olsun ki, her kim şu sizin bulunduğunuz hal ü sıfatta ve bulunduğu halden razı olarak bana mülaki olursa o benim refiklerimdendir. "" İşte bu âyet de bunlar dolayısiyle nâzil olmuştur. Ve fakat hükmü âmmdır. Allah rızası için düşmana karşı nöbet bekleyen veya Allah rızası için medreselerde dirsek çürüten veya Allah rızası için hidemât-ı âmmeye vakf-ı nefs eden ve bu ahval içinde malı mülkü yok, muhtaç olmakla beraber nafakasını kesbe vakit bulamayan veya kudreti yetişemiyen fukara-yı mü'minîn bu âyetin hükmünde dâhildirler. Bunlar infakat ü sadakatın en güzel masrıfını teşkil ederler. E.T.)"

Zekâvet
Zeki oluş. Zeyreklik. Çabuk anlama ve kavrama. Keskin anlayış.

Zel-cedd
Kudret, kuvvet, azamet ve büyüklük sâhibi. (Bak: Cedd)

Zel-cud
Bol bol ihsan eden, cud ve cömertlik sahibi.

Zela'
"Ayağın altında ve üstünde; elin ise arkasında olan yarık."

Zelahlah
(C.: Zelahlahât) Büyük çanak. * Aceleci ve uzun boylu adam. * Derin olmayan ırmak.

Zelak
(Zelk) Yolmak (tıraş gibi). * Sürçmek. Ayağın kayması.

Zelaka
(İzlâk - Zellâka) Fasâhat, kolaylık ve lisan inceliği, keskinlik. Nutkun güzel ve çabuk olması. * Tecvidde: Keskin olarak çıkan $ harflerinin ismi. Bunlara müzlika harfleri de denir.

Zelalet
Alçaklık, hakirlik, horluk. Zillet.

Zelazil
Zelzeleler. Yer sarsıntıları.

Zelec
Kaymak yer.

Zelef
"Burnun küçük ve ucunun, gerisine eşit olması. (O burun sahibine ""ezlef"" derler) (Müe: Zülefâ)"

Zelefe
(C.: Zulef) Pâk ve ruşen nesne, parlak ve temiz cisim. * Kaypak, düz yer.

Zelel
Eksiklik.

Zeleme
Keçinin boğazı altında sarkık olan kıllar. (Müz: Ezlem. Müe: Zelmâ)

Zelh
Bir ok atımı yer. * Islaklığından dolayı ayak kayan yer.

Zelic
(Ayak) kaymak.

Zelif
Adımını atmak.

Zelik
Düşük oğlan, sakat çocuk.

Zelil
Sürçüp düşen. * Yanılan.

Zelilâne
f. Alçakça. Hakir ve aşağılık kimselere yakışır şekilde.

Zelilî
Hakirlik, horluk, zelillik, alçaklık.

Zelk(a)
Sürçme, kayma.

Zell
Yanlışlık yapma, yanılma. * Ayağı sürçme, kayma.

Zellat
(Zelle. C.) Yanılmalar, yanlışlar. * Sürçmeler, kaymalar. * Hatalar.

Zelle(t)
Sürçme, sürçüp kayma. * Yanılma. Yanlış. Ufak suç.

Zellet-ül kari'
Okuyanın yanılması. Namaz içinde, kırâat esnasındaki yapılan yanlışlık.

Zeluh
Kaypak yer.

Zelul
Yumuşak huylu. Sert başlı olmayan. İtaatlı ve râm olan. * Hecin devesi. * İnsanların emrindeki yeryüzünün hâli.

Zelulî
Başı yumuşak. Dayanıklı. Sabırlı, tahammüllü.

Zelzal
(Zülzâl) Sarsıntı. Zelzele. Deprem. Sarsılma. (Bak: Zilzal)

Zelzele
"Yer sarsıntısı. * Sarsma.(Sual : Mâdem bu zelzele musibeti hatâların neticesi ve keffaret-üz-zünubdur. Mâsumların ve hatâsızların o musibet içinde yanması nedendir? Adâletullah nasıl müsaade eder? Yine manevî cânipten elcevab: Bu mes'ele sırr-ı kadere taalluk ettiği için, Risale-i Kader'e havale edip yalnız burada bu kadar denildi: $ Yani: ""Bir belâ, bir musibetten çekininiz ki, geldiği vakit yalnız zâlimlere mahsus kalmayıp mâsumları da yakar.""Şu âyetin sırrı şudur ki: Bu dünya bir meydan-ı tecrübe ve imtihandır ve dâr-ı teklif ve mücahededir. İmtihan ve teklif, iktizâ ederler ki, hakikatlar perdeli kalıp, ta müsabaka ve mücahede ile Ebubekirler, A'lâ-yı İlliyyîne çıksınlar ve Ebucehiller, esfel-i sâfilîne girsinler. Eğer mâsumlar, böyle musibetlerde sağlam kalsaydılar, Ebucehiller, aynen Ebubekirler gibi teslim olup, mücahede ile mânevi terakki kapısı kapanacaktı ve sırr-ı teklif bozulacaktı.Mâdem, mazlum, zâlim ile beraber musibete düşmek hikmet-i İlâhîce lâzım geliyor. Acaba o biçâre mazlumların rahmet ve adâletten hisseleri nedir?Bu suale karşı cevaben denildi ki: O musibetteki gazab ve hiddet içinde onlara bir rahmet cilvesi var. Çünki o mâsumların fâni malları, onların hakkında sadaka olup, bâki bir mal hükmüne geçtiği gibi, fâni hayatları dahi bir bâki hayatı kazandıracak derecede bir nevi şehâdet hükmünde olarak, nisbeten az ve muvakkat bir meşakkat ve azaptan büyük ve dâimî bir kazancı kazandıran bu zelzele, onlar hakkında aynı gazab içinde bir rahmettir. S.)"

Zelzelet-üs sâa
Kıyamet sarsıntısı. Kıyamet kopması ânında meydana gelecek olan çok müthiş zelzele.

Zelzil
Ev içinde olan mal, mülk ve eşya.

Zema'
Tenbel olmak. * Dehşetli olmak. * Acele etmek. * Yırtmak. * Alçak insan, kötü insan.

Zemahşerî
Keşşaf isimli ünlü tefsiri yazan islâm âlimi.

Zemaim
(Zemime. C.) Kötü haller. Beğenilmeyen, sevilmeyen hal ve hareketler.

Zemam
(Bak: Zimam)

Zeman
Zaman, devir, vakit, çağ, mevsim, mehil.(Levh-i Mahv-İsbat ise, sâbit ve dâim olan Levh-i Mahfuz-u Azam'ın daire-i mümkinatta, yâni mevt ve hayata, vücut ve fenâya daima mazhar olan eşyada mütebeddil bir defteri ve yazar bozar bir tahtasıdır ki, hakikat-ı zaman odur. Evet herşey'in bir hakikatı olduğu gibi, zaman dediğimiz, kâinatta cereyan eden bir nehr-i azimin hakikatı dahi Levh-i Mahv-İsbat'taki kitabet-i kudretin sahifesi ve mürekkebi hükmündedir. S.)

Zeman-ı medide
Pek uzun zaman.

Zeman-ı vusûl
Varma zamanı.

Zemane
f. şimdiki zaman. * Vakit, devir. * Tâlih, baht, şans.

Zemane(t)
Belâ, musibet, âfet. * Bedenin bir azası eksik veya kötürüm olma.

Zemanen
Zamanca, zaman bakımından. * Vaktinde, vaktiyle.

Zemaniyan
f. İnsanlar. Beşer.

Zemanî
Zamanla ilgili, zamana ait.

Zemar
Kamışa (ney'e) üfleyen.

Zemare
Savt, ses, sayha, bağırış, çığlık.

Zemca
Kuş kuyruğunun çıktığı yeri.

Zemcere
(C.: Zemâcir) Şiddetle çağırmak.

Zeme
(C.: Zemmâm) Suyu az olan kuyu. * Tenbellik.

Zemec
Gadap etmek, hiddetlenmek, kızmak. * Doldurmak.

Zemel
Bir yanı üzerine çöküp öbür yanını yukarıya kaldırarak koşmak. * Devenin ayağına ârız olan aksaklık. * Su tulumunun sarkması.

Zemen
Zaman, vakit.

Zemer
İnce saçlı. * Bahadır, kahraman, yiğit kimse.

Zemeyan
Acele.

Zemha
Yaramaz huylu, bahil kimse.

Zemhare
(C: Zemâhir) Ok.

Zemheri(r)
Karakış dönümünden (12 Aralıktan) 31 Ocağa kadar olan şiddetli soğuk devresi.

Zemil
Bir adamın hayvan üzerinde iken ardına binmiş olan adam.

Zemim
Burun suyu, sümük. * Koç ve teke zekerinden akan bevl. * Koyun emziğinden akan süt.

Zemime
Zemme müstehak olan. Beğenilmeyen kötü hal ve hareket.

Zemin
f. Yer. Yeryüzü.* Meydan. Satıh. * Tarz. Eda. *Mevzu.

Zemin ü zaman
Vakit ve yer. * Münasebet. Mevzuya veya mes'eleye olan uygunluk, hâl, vaziyet.

Zemin-bus
(Saygı ve hürmetten dolayı) yeri öpme.

Zemin-dâr
(C: Zemindârân) f. Hâkim. Vâli.

Zemin-i şure
Çorak yer.

Zemin-kub
f. İkide bir ayağını yere vuran çengi, rakkase. * Yer tepici olan at, deve, katır ve benzeri hayvanlar.

Zemir
Bahadır, kahraman, yiğit.

Zemistan
f. Kış. Kış mevsimi.

Zemistanî
f. Kışlık. Kış mevsimine ait.

Zemk
"Sakal yolmak. (Yolunan sakala ""zemika"" veya ""mezmuka"" derler.)"

Zemka
Kuşun kuyruğunun bittiği yer.

Zeml
Atın, davarın neşeli yürüyüşü. * Yük yüklemek. * Refik. Arkadaş.

Zemm
Birisinin ayıplarını söylemek, çekiştirmek. Kötülemek, yermek. Ayıplamak.

Zemmar
Düdük çalan.

Zemmâm
Ayıplayıcı, zemmedici, kötüleyici.

Zemn
Kötürüm olmak.

Zemr
Savaşmak. * Bir nesne ile kandırmak.

Zemu' (zemi')
Aceleci ve seri kimse. * Sıçraması birbirine yakın olan tavşan.

Zemzem
Kâbedeki mukaddes su.

Zemzeme
Nağme, hoş ses. Uzun uzadıya gürleyerek seslenmek. Geniz ve boğaz ile ezgili ses çıkarmak. Yavaş yavaş geniz ve boğazdan ses çıkararak türkü veya şarkı söylemek. * Cemaat.

Zemzeme-dâr
f. Ahenkli.

Zemzeme-pirâ
f. Şarkı söyleyen, terennüm eden.

Zen
f. Kadın, nisa.

Zen-dost
f. Kadınların peşinde dolaşan, kadınlardan hoşlanan, zampara.

Zena'
Kısa boylu ve dar nesne. * Sidiğini tutup işemeyen kişi.

Zenabi
Kuş kuyruğu. * Deve burnundan akan sümük.

Zenabil
(Zenbil. C.) Zenbiller.

Zenabir
(Zünbur. C.) Eşek arıları.

Zenadika
(Zındık. C.) Zındıklar.

Zenadık
(Zındık. C.) Zındıklar. Allah'a ve âhirete inanmayan dinsizler. İçten inanmayıp zâhiren mümin görünen münafıklar.

Zenah
(Zenâhdân) f. Çene.

Zenan
"f. ""Vurarak"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Ta'ne-zenan $ : Söverek."

Zenane
f. Kadınla alâkalı, kadına mahsus. Kadın işi.

Zenav
(Bak: Avzen)

Zenb
Suç, günah, kabahat.

Zenbak
Güzel kokulu bir çiçek. Zambak. * Yâsemin yağı.

Zenberek
(Zenburek) f. Hareket ettirmeğe yarıyan yay. Saatin zenbereği. * Hayvan üzerinde taşınan ve ateşlenebilen küçük top. * Mc: Faaliyet ve harekete sebep olan şey.

Zenberiyye
Büyük cins bir gemi. * İri vücutlu, enli erkek.

Zenbil
İçine öteberi konulup elde taşımaya mahsus, sazdan örülmüş ve üst tarafında yine sazdan kulpları olan, ağzı geniş kap.

Zenbilli ali efendi
Yavuz Sultan Selim Han ve Kanuni Süleyman devrinin meşhur Şeyh-ül İslâmı ve âlimidir. Asıl adı Alâaddin Ali Cemâl Çelebi'dir. Allah rızası ve Allah korkusundan başka birşey tanımaması sayesinde, pervasız hareketleri ile bir çok insanın hayatlarını koruyabilmiş, adaleti te'min etmiştir. Sağlam dindarların sultanlara karşı nasıl metanet ve cesaret göstereceğine nümunelik bir zat olarak yaşamış, devlet reislerine istikameti gösterebilen bir İslâm kahramanı olmuştur. Vefatı Mi: 1526 tarihine rastlar. Karaman'lı olduğu söylenir.

Zenbuc
Yabani zeytin.

Zenburek
f. Zenberek. * Tar: Hayvan ile taşınan eski küçük toplar.

Zenc
Siyah, kara.

Zencebil
Hoş kokulu bir baharat adı.

Zencere
Parmakla fiske vurmak.

Zenci
Siyah ırktan olan. Siyâhi.

Zencir
f. Zincir.

Zencir-bend
"f. Zincire vurulmuş, zincirle bağlı mânasına gelir. Eskiden azılı katiller ve deliler, zincirle bağlandıkları için bu tâbir meydana gelmiştir. * Edb: Her mısranın son kelimesi, bir sonra gelen mısraın ilk kelimesini teşkil etmek şekliyle meydana getirilen manzumelere verilen addır. Divan şâirleri arasında bunun yerine ""Redd-ül acz an-is sadr"", halk şâirleri arasında ise ""Zincirleme"" veya ""Ayaklı koşma"" denilirdi.Safter-i âlemsin, senden hidâyet,Hidâyet menbaı dilde begayet,Begayet cemâlin nur-i beşâret,Beşâret gösterir hüsnün enveri.Enver-i cihansın, senden münevver,Münevver sıfatın zât-ı mükerrer,Mükerrer eyledin dehri serâser,Serâser okunur kenz-i ekberi(Lâ)"

Zend
(C.: Zinâd-Eznüd-Eznâd) Kolun bilekte olan mafsalı. * Çakmak taşı ve demiri.

Zendeka
"Kâfirlik, dinsizlik. (Zendeka sâhibine zındık denir. Bazılarınca zındık; hem dinsiz, hem emvâl ve ezvacın iştirakine ve dehrin bekasına kail olan kimsedir.)"

Zeneb
Kuyruk.

Zened
f. (Hâl sigası Zeden masdarından) Vuruyor, çarpıyor, tutuyor (meâlinde).

Zenek
f. Küçük kadın.

Zenen
Burundan sümük akıp durmak.

Zeng
Zenci. * Kir, pas. * Zil.

Zengel(e)
f. Çıngırak. * Çan.

Zengâr
Bakır pası nev'inden bir mâden. Boyacılar kullanılır. Öldürücüdür. Yeşil renktedir.

Zenh
Yemeğin kokup bozulması.

Zenim
Soyu bozuk, soysuz. Aslında o kavimden olmayıp sonradan ona katılan kimse. * Aşağılık.(Zenim, Zeneme'den müştaktır. Zeneme, keçinin, koyunun boynunda, kulağı dibinde derisinden küpe gibi yumrucuklara yahut kulağı delinip de ucundan muallâk bırakılan sarkıntıya denir ve bu, her tarafa sallanır durur. Lisanımızda o koyun veya keçiye küpeli denildiği gibi, Arapçada ise zenim denilir. Mecazen: Dalkavuk veya kulağı kesik, kulağı küpeli tâbirlerindeki mânayı andırır.İbn-i Cerir tefsirinde tafsil olunduğu üzere, târifinde şöyle denmiştir: Nesebi mülhak, piç, şer ile mâruf, kötü damgalı, fâcir ilâahir... E.T.)

Zenin
Sümük.

Zenk
Bir taife adı.

Zenka
Dar sokak.

Zenme
Keçinin kulağı ucunda küpe gibi sarkan kıllar. * Devenin kulağından kesip ilişik koydukları parça.

Zenna'
Sümüklü kadın. * Hayzı kesilmiş olmayan kadın.

Zenne
Kadın kısmı. * Eskiden orta oyununda kadın rolü yapan erkek sanatkârlar hakkında kullanılan bir tâbirdi. Eskiden kadınlar, oyunda rol alamadıkları için erkekler kadın kıyâfetine girer ve oyunda kadın rolü yaparlardı.

Zennun
Sümüklü.

Zenpare
f. Zampara. Zenperest.

Zenperest
(C.: Zenperestegân) f. Kadına düşkün, kadın peşinde dolaşır ahlâksız kimse.

Zentere
Darlık, şiddet.

Zenub
"Sakaların su dağıttıkları bir kapdır ki; Kur'ân'da azabdan nasib mânasına istiare olunmuştur. (E.T.)"

Zenyan
Men'etmek, engel olmak. Kabul etmemek, reddetmek. * Evmek, acele etmek. * Rüzgârın sert esmesi.

Zer
Sarı. * Altın, akçe. * Nöbet. * Oruç. * Çile.

Zer'
Yaratmak. * Yere tohum saçmak.

Zer'iyyat
Ekim işleri.

Zer'î
(C.: Zer'iyyât) Arşın ile ölçülen şey.

Zer-baf
Sırma dokuyan.

Zer-bâf
Sırma dokuyan.

Zer-enduz
Altun kazanan.

Zer-hırid
(Zer-hıride) f. Satın alınmış kimse, köle.

Zer-keş
f. Altın kakmalı, altın işlemeli. * Altın tel yapan.

Zer-rişte
f. Altın tel. Sırma. * Sarı.

Zer-tar
f. Altın tel, sırma. * Güneş ışını.

Zer-ver
f. Altın yaldızlı olan.

Zer-şinas
f. Altın tanıyan, sarraf.

Zera
Gölgelik, perdelik.

Zera'
İplik eğirmekte elleri çabuk olan.

Zeraa
Genişlik. * Hız, sür'at.

Zerab
f. Beyaz şarap. * Yaldız mürekkep.

Zerabî
(Zürbiye) (Zirbiye. C.) İftihar eden. * Geniş, enli döşek, yatak.

Zeraf
f. Zürafa.

Zerafe (zürâfa)
(C.: Zürâfât) Deveye benzer, boynu uzun ve art ayakları kısa bir hayvan. Zürafa.

Zerafî
(Zerafe. C.) Zürafalar.

Zerak
Gök renkli. Mavi.

Zerare
Saçılan şey.

Zerarî
(Zürriyet. C.) Zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

Zerbe
Yüce avazlı, gür sesli olmak.

Zerd
f. Sarı. * Soluk, solgun.

Zerd-âlû
"f. (Zerd: sarı; âlû: erik) Sarı erik, zerdali."

Zerdab
(Zerd-âb) f. İrin, cerahat. * Safra. * Beyaz şarap.

Zerde
f. Safranla pişirilen bir çeşit pirinç tatlısı. Safran, sarı renge boyadığı için bu ad verilmiştir. Eskiden düğünlerde pişirilirdi. * Safran. * Yumurta sarısı.

Zerdec
Usfur çiçeğinin evvel çıkan sarı suyu.

Zerdeme
Yutacak yer.

Zerdfam
f. Sarı renkte. Sarı renkli.

Zerdguş
f. İki yüzlü. Müraî. * Ürkek, korkak.

Zerdost
f. Cimri, hasis, tamahkâr.

Zerdî
f. Sarılık. Sarı renkte olma.

Zerdüşt
Ateşe tapan, mecusi. * İlk önce nur ve zulmet diye iki ilâha inanmayı uyduran adam.

Zere'
Başın önünde vâki olan beyazlık.

Zereb
Keskin nesne. * Midenin bozulması.

Zerecun
(Zerâcin) Üzüm ağacı. * Üzüm asması. * Kızıl boya. * Çukur taş içinde biriken yağmur suyu.

Zered
Zırh.

Zeref
(Zerefân-Zerâfe-Zerif) (C: Zevârif) Gözden yaş akmak. * Yavaş yürümek.

Zerendud
(Ze-endud) f. Altın yaldızlı.

Zerger
(C.: Zergerân) Altın işleyen. * Kuyumcu.

Zergerî
f. Kuyumculuk.

Zergûn
f. Altın gibi sarı renkli olan. Altın renkli.

Zerh
Yemeğe zehir katmak.

Zeri'
Araya giren, şefaat edici.

Zeria
(C.: Zerâi) Vesile. * Yol. * Geçit. * Avcının, arkasında gizlendiği deve.

Zerin
(Bak: Zerrin)

Zerir
Yanmak. * Parlamak.

Zerire
(C.: Ezirre) Göz otu. Tutya.

Zerk
Çirkin söz söylemek. * Kuşun terslemesi.

Zerk-füruş
f. Hileci, hilekâr. İkiyüzlü, müraî.

Zerk-âlûd
f. Riyalı, riya karışık.

Zerm
Kesilmek.

Zerneb
Turunç kokusu gibi güzel kokan bir ot. * Fercin dışarısında olan et.

Zernigâr
f. Altın ile işlenmiş. Yaldızlı.

Zerr
Düğmeyi iliklemek. * Birbirine pekitip bağlamak.

Zerra'
Ekinci, çiftçi.

Zerrad
Zırh ören.

Zerrak
(Zerk. den) İki yüzlü.

Zerrat
(Zerre. C.) Zerreler. Pek ufak parçalar. Moleküller.

Zerre
(C: Zerrat) Pek ufak parça. * Atom. * Çok küçük karınca. * Güneş ışığında görünen ufacık tozlar. * Küçük boylu adam.

Zerrevâri
f. Zerre gibi çok küçük.

Zerrevî
Zerre ile alâkalı, zerreye âit.

Zerrin
f. Altından yapılmış. Altın gibi parlak. Sarı

Zeruf
Seri, hızlı, aceleci.

Zerur
Göz otu.

Zerv
Tutup götürmek. * Savurmak. * Kırıp götürmek.

Zeryac
Zerde aşı.

Zerzere
Sığırcık kuşunun ötmesi.

Zerşek
Kadın tuzluğu. Pars anberi.

Zett
Ziynet, süs.

Zeum
Yağlı mıdır değil midir bilinmeyen koyun.

Zeur
Korkak kimse.

Zev'
Ölüm sebebiyle gelen sıkıntı, keder.

Zevabe
(C.: Zevâib) Saç bölüğü. * Zülüf. * Kılıç tasması.

Zevabi'
Musibetler. Büyük belâlar. (Bak: Devâhi)

Zevacir
(Zâcire. C.) Yasak edenler, men'edenler, önleyenler.

Zevad
Azıklar, yiyecekler.

Zevade
Ziyadelik, çokluk.

Zevah
Gitmek.

Zevahif
(Zâhife. C.) Yerde sürünerek yürüyen hayvanlar, sürüngenler.

Zevahir
Dolu, taşkın, coşkun denizler. * Mc: Yüksek şan ve şerefler.

Zevaib
(Zâib. C.) Erimiş şeyler, eriyenler.

Zevaid
(Zâide. C.) Fazlalıklar, fazla şeyler. Faydasız şeyler.

Zevail
(Zail. C.) Zeval bulanlar. Zail olan şeyler. * Mc: Yıldızlar.

Zeval
"Zâil olma, sona erme. * Gitmek. Yerinden ayrılıp gitmek. * Güneşin tam ortada gibi, baş ucunda bulunduğu zaman. * Güneşin nısf-ı nehar dairesinden batmaya doğru dönmesi. Seyrinin sonuna yaklaşması.(Gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine karşı ulvi bir tiryak bulur ki; acıdığı bütün zihayatların mevt ve zevâlinde bir Zât-ı Bâki'nin bâki esmasının daimî cilvelerini temsil eden âyine-i ervahları bâki görür; şefkatı, bir sürura inkılâb eder. Hem zevâl ve fenâya mâruz bütün güzel mahlukatın arkasında bir cemâl-i münezzeh ve hüsn-ü mukaddes ihsas eden bir nakış ve tahsin ve san'at ve tezyin ve ihsan ve tenvir-i dâimîyi görür. O zevâl ve fenâyı, tezyid-i hüsün ve tecdid-i lezzet ve teşhir-i san'at için bir tazelendirmek şeklinde görüp lezzetini ve şevkini ve hayretini ziyadeleştirir. M.)"

Zeval-i elem
Elemin sona ermesi.(Zeval-i elem lezzet olduğu gibi, zeval-i lezzet dahi elemdir. S.)

Zeval-i lezzet
Lezzetin bitmesi, lezzetin sona ermesi.

Zevalnâpezir
f. Geçici ve muvakkat olmayan. Zeval bulmayan. Sona ermeyen.

Zevalpezir
f. Geçici olan. Muvakkat. Sona eren.

Zevalî
Zevale mensub, zevale ait ve müteallik. * Çok yaşlı.

Zevamil
(Zâmile. C.) Küçük yükler. * Yük hayvanları.

Zevani
(Zâniye. C.) Zâniyeler. Zina yapan kadınlar.

Zevari'
Küçük tuluklar.

Zevat
(Zât. C.) Zatlar, şahıslar, kimseler. * Üzüm, buğday gibi şeylerin kabuğu.

Zevat-ı kiram
Şerefli, temiz, büyük zatlar.

Zevat-ı ma'dude
Sayılı zevât. Sayılı kimseler.

Zevata
İki zat. * İki sahib. * Çift.

Zevaya
(Zâviye. C.) Zaviyeler. Açılar. Köşeler. Tekyeler.

Zevb
Erime.

Zevc
Çift. İki şeyden meydana gelen. * Sınıf, cins, nev'. * Karı ve kocanın herbiri. * Koca, eş.

Zevcat
(Zevce. C.) Zevceler. Karılar. Kadın eşler.

Zevce
Kadın eş. Nikâhlı kadın, eş.

Zevceyn
Karı ile koca. Kadın ile erkek çift.

Zevciyyet
Kocalık, karılık. Eşlik. Karı ve koca oluş.

Zevd
Koyunu su yerinden sürmek. * Sevk.

Zeveban
Erime.

Zeveban etmek
Fiz: Sıcaklığını artırarak bir cismin, katı hâlden sıvı hâline geçmesi. Erimiş olması.

Zevel
Hafif, zeyrek, zarif kimse. (Müe: Zevle)

Zever
Meyl, eğrilik.

Zevf
Adımını birbirine yakın atmak.

Zevg
Bir şeyi bir tarafa eğme, bir yana meyillendirme.

Zevh
Develeri dağıtıp toplamak.

Zevi
(Zû. C.) Sahipler.

Zevi-l ehsas
Duygu sahibi olanlar, duyanlar, hissedenler.

Zevi-l erham
Yakın akraba.

Zevi-l ervah
Ruh sahipleri. Hayatlılar, ruhlular. Can sahibi olanlar.

Zevi-l idrak
İdrak sahipleri. Anlayış ve akıl ile kavrayışlı olan.

Zevi-l ukul
Akıl sahipleri. Aklı olanlar. * Tas: Halkı zâhiren, Hakkı bâtınen görenler.

Zevk
Lezzet alma, hoşa gitme, tatma. * Hoş, hoşa giden. Mânevi haz. * Boş vakit geçirmek. Eğlenmek. * Alay etmek. Güzeli çirkinden ayırma kabiliyeti.(Hayatın zevkini ve lezzetini isterseniz, hayatınızı iman ile hayatlandırınız ve ferâizle zinetlendiriniz ve günahlardan çekinmekle muhafaza ediniz... S.)

Zevk-bahş
f. Zevk veren, eğlendiren, neşelendiren. * Meşhur bir cins lâle.

Zevk-cû
(C. : Zevkcuyân) f. Zevkine düşkün. Zevk arıyan.

Zevk-i selim
En temiz, nezih ve en yüksek derecedeki zevk. Selâmette olan zevk. Meşru dairedeki zevk. * Sezme kabiliyeti.

Zevk-yâb
f. Lezzet alan, zevklenen.

Zevk-âlud
f. Zevkli, zevk karışık.

Zevkiyyat
Zevk ve eğlenceye dair hususlar.

Zevkî
Zevkle alâkalı. Zevke âit.

Zevl
(C.: Ezvâl) Acib nesne. * Zâil olmak, geçici olmak.

Zevlak
Taraf, cânib.

Zevr
Yalan, kizb. * Bâtıl mâbud. * Ziyaret etmek. * Göğüs üstü.

Zevra'
Bağdat. * Dicle nehri. * Eğri ve eğilmiş nesne. Yay. * Derin kuyu. * Uzak yer.

Zevrak
Kayık, sandal. * Mekke'de yapılan ve içine zemzem koymaya mahsus olan kap, ibrik.

Zevraksüvâr
f. Kayığa binen. Sandala binmiş olan.

Zevrakçe
f. Ufak kayık. Ufak sandal.

Zevre
Uzaklık. * Ziyaret etmek.

Zevreka
(C.: Zevrak-Zevârik) Ölçek. * Küçük gemi.

Zevt
Boğmak.

Zevv
Irak diyarında bir dağın adı. * Kadr, kıymet. * Miktar.

Zevvak
Bir şeyi fazlasıyla deneyen. * Bir şeyi çok fazla tadan.

Zevy
(Zevey) Döndürmek. Cem etmek, dürülmek. Tutmak.

Zevzat
Doğurmak. * Sür'atle gitmek. * Reddedip uzaklaştırmak.

Zevzek
t. Geveze. Münasebetsiz, temkinsiz. Ağzı ve eli durmayan. Hoppa.

Zey'
Güzelce pişip erimek.

Zeyb
(Bak: Zîb)

Zeybek
Hafif silâhlarla donanmış ve asâyişi muhafazaya memur olan eski bir sınıf asker.

Zeyd
Eski fetva metinlerinde erkeği temsil etmek için kullanılan isimlerdendir. (Diğer isimler: Amr, Bekir, Beşir, Hâlid)

Zeyd (ziyâd)
Men'etmek, reddedip gidermek.

Zeyd bin sabit (r.a.)
Sahabe-i Güzinden ve Aşere-i Mübeşşeredendir. Henüz on bir yaşında iken isteği ile İslâmiyet'i kabul etmiştir. Kur'ân-ı Kerim'i kemiklerde yazılı ve hâfızların ezberinde iken bugünkü şeklinde ilk olarak yazan, bu hizmette en büyük hizmet kendisine nasib olandır. Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) kâtipliğini yapmıştır. Süryanice de öğrenmişti. Hz. Ebu Bekir-i Sıddık'ın (R.A.) hilâfeti mes'elesinde Ensar'ı tenvir etmiş, hakikatı izah etmiştir. Hz. Ömer ve Hz. Osman (R.A.) devirlerinde büyük hizmetler görmüş ve beyt-ül mâl te'sisinde ve tesbitinde büyük hizmetleri olmuştur. Hi: 45 tarihinde 56 yaşında irtihal etmiştir.

Zeyek
İki uyluk arasının geniş olup birbirine uzak olması.

Zeyf
(C.: Ziyâf - Züyuf - Ezyâf) Kalp ve silik para veya akçe.

Zeyg
Şübhe. Doğruluktan ayrılma. * Bir tarafa meyletme. * Yanılma. * Kamaşma.

Zeyh
(Zeyhân) Zulüm etmek. Haktan uzaklaşmak.

Zeyhan
Zulüm etmek. Zâlimlik yapmak.

Zeyl
Ayırma. Tefrik.

Zeylen
Ek olarak. İlâve ederek.

Zeyliyât
İlâve ve ek olarak yazılan şeyler.

Zeyn
Zinet, süs. Süslemek.

Zeyn-ab
(Kürdçe) Su kaynağı, pınar.

Zeyn-üd din
Dinin süsü, dinin zineti.

Zeyn-ül abidin
(Zeynel âbidîn) Lügat mânası: İbadet edenlerin zineti. * (Hi: 38-94) Oniki İmamın dördüncüsü olan zât (R.A.). Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın torunu olan Hazret-i Hüseyin'in ortanca oğlu. Asıl adı: Ali'dir. Tâbiînin büyüklerindendir. Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. (Rahmetullâhi Aleyh)

Zeyneb
Eski fetva metinlerinde kadını temsil eden isimlerden biri. * Gül. (Bak: Hatice)

Zeyr
Eksilmek.

Zeyt
Zeytinyağı. Yağ.

Zeytun
Zeytin.

Zeytunî
Zeytin renginde olan.

Zeyy
(Bak: Ziyy)

Zeyyal
Kuyruklu. * Uzun etekli.

Zeyyat
Zeytin ağacı.

Zi
"f. Türkçedeki ""den, dan"" mânasını ifade eder. Meselâ: Zi-mısır $ : Mısır'dan."

Zi'b
Kurt. Canavar.

Zi'b-i mütegannim
Koyun postuna girmiş kurt.

Zi'b-i yusuf
Kabahati ve suçu olmadığı halde suçlandırılan kimse.

Zi'be
Eyerin ve semerin iki yanlarının arası.

Zi'ber
Çok kaba dikişli bir Arap kaftanı.

Zi'bık
Civa.

Zi'leb(e)
Deve kuşu. * Hızlı yürüyen dişi deve.

Zi'm
Ayıp.

Zi-der
f. Kapıdan.

Zi-dergâh
f. Dergâhtan.

Zi-l ecniha
Çok cihetli, çok hususiyetli bulunan. * Kanatlar sahibi. * Çok taraflı.

Zi-l yed
Fık: Bir malı elinde bulunduran. Bu malın hakiki sahibi olsun veya olmasın halen istediği şekilde kullanmakta bulunan kimse.

Zi-n nur
Nurlu, ışıklı. Parlak. * Bahtiyar.

Zi-n nureyn
"""İki nur sâhibi"" meâlinde cihar-ı yar-ı güzinden Hz. Osman'ın (R.A.) lâkabı. (Hazret-i Resul-ü Ekrem (A.S.M.) ile iki kat akrabalığı dolayısiyle) (Bak: Osman R.A.)"

Ziab
(Zi'b. C.) Kurtlar, canavarlar.

Ziamet
(Bak: Zeâmet)

Ziba
f. Güzel, süslü, yakışıklı.

Zibac
Nedimelik etmek. * Sohbet etmek.

Zibak
Cıva.

Zibal
Karıncanın ağzıyla götürdüğü şey.

Zibar
(Zebr. C.) Kitaplar. * Yazı yazmalar. * Kâğıt yaprakları.

Zibbah
Ayak parmaklarının diplerinde olan yarıklar.

Zibban
(Zübâb. C.) Sinekler.

Zibbir
Kuvvetli.

Zibe'ra
Yaramaz huylu kimse. * Kaba sakallı, yüzü ve kaşı kıllı kimse. * Timsahın dişisi. * Boynuzuyla fili başında götüren canavar.

Zibende
f. Süslü, zinetli, yakışıklı. Lâyık, güzel.

Ziberkan
Ay, kamer. Ay ve güneş. * Arap reislerinden bir reisin adı.

Zibh
Boğazlanan davar.

Zibha
(Zübha) Kuşpalazı, difteri.

Zibl
Süprüntü. Gübre.

Zibniye
Zorla def'edici, zorla kovan.

Zibr
Mektup. Kitap.

Zibrak
Sarartmak.

Zicac
Karanfil.

Zican
Meyletmek, eğilmek.

Zicc
Yumuşaklıkla def'etmek. Tatlılıkla kovmak.

Zida(y)
Cilâlayıcı, temizleyip parlatıcı.

Zidb
(C.: Ezdâb) Nasip, kısmet.

Zide
"(Zidet) : f. ""Çoğalsın, artsın"" anlamlarına gelir ve duâ ve temennilerde bulunmak üzere kullanılır."

Zidet fazluhu
Bilgisi artsın, fazlı çok olsun!

Zidk
Sıdk, doğruluk.

Zifaf
Gerdeğe girmek. Gerdek.

Zifan
(Zayf. C.) Misafirler.

Ziff
Deve kuşunun yeleklerinin küçüğü.

Zifil
Katran.

Zifr
"(C: Azfâr) Kir, pas. * Yük. * Kırba. (Kırba götürenlere ""Zevâfir"" derler.)"

Zifra
(C.: Zifâri) Devenin kulağı ardında terleyen yer.

Zih
f. Kiriş. * Yay kirişi. * Kenar çizgisi. * Kaytan, şerit.

Zihaf
Çokluk. * Süstlük ve zayıflık ile yürümek. * Edb: İbarede uzun okunulması gereken bir sesli harfin, vezin zarureti ile kısa okunuşu. (Bunun zıddı: İmâle'dir)

Ziham
Kalabalık, sıkışıklık.

Zihbe
(C. Zihâb) Yağmur katresi.

Zihi
"""Şu, bu"" mânasına gelen müennes işaret zamiri."

Zihin
(Zihn) Anlama, bilme, hatırlama kuvveti. Anlama kuvvet ve istidadı. Hıfz kabiliyeti. (Bak: Dimağ)

Zihlaf
Tehir etmek, sonraya bırakmak. * Uzaklaştırmak, ırak etmek.

Zihn-i mahdud
Dar zihin.

Zihnen
Zihin ile, düşünerek, akıl ile.

Zihniyyet
Düşünce. Düşünce yolu. * Anlayış. * Kafa.

Zihniyyât
Zihne ait hususlar. Zihinle ilgili meseleler.

Zihnî
(Zihniyye) Zihinle alâkalı. Zihne âit.

Zike
Silâh.

Zikir-hâne
Allah'ın çok çok zikredildiği yer. Mescid, câmi. Ehl-i tarikatın toplanıp Allah'ı zikrettikleri yer. Tekke.

Zikr
"(Zikir) Anmak, hatırlamak. Anılmak. * Allah'ı (C.C.) çok çok anıp azametini düşünmek ve esmâ-i hüsnâsını okuyup tefekkür etmek. * Kur'ân-ı Kerim'in bir ismi.(İ'lem eyyühel aziz! Tohum olacak bir habbenin kalbi yani içi delindiği zaman, elbette sünbüllenip neşvü nemâ bulamaz; ölür gider. Kezâlik, ene ile tâbir edilen enâniyetin kalbi, Allah Allah zikrinin şua ve hararetiyle yanıp delinse, büyüyüp gafletle firavunlaşamaz. Ve Hâlik-ı Semâvat ve Arz'a isyan edemez. O zikr-i İlâhî sâyesinde (ene) mahvolur...Zikreden adamın, feyz-i İlâhîyi celbeden muhtelif lâtifeleri vardır. Bir kısmı kalb ve aklın şuuruna bağlıdır. Bir kısmı da şuursuz, yâni şuurlara tâbi değildir. M.N.)"

Zikr-i alenî
Aşikâr ve açıktan toplanıp Allah'ı zikretmek.

Zikr-i cehrî
Yüksek sesle yapılan zikir.

Zikr-i hafî
İçten ve kalbden yapılan gizlice olan zikir. Nakşilerin zikir şekli.

Zikr-i kalbî
Kalb ile yapılan, sessiz zikir.

Zikr-ârend
f. Zikreden. Anan.

Zikra
Anma, hatırlama. * Nasihat, öğüt. * İbret. Örnek.

Zikzak
Fr. Bir sağa ve bir sola doğru gidiş yapma.

Zikâr
(Zeker. C.) Erkekler.

Zilal
(Zelil. C.) Hor ve hakir olanlar. Zeliller.

Zilhicce
Hacca gitmenin içinde yapıldığı Arabi onikinci ay. Kurban bayramı, bu ayın onuncu gününe rastlar.

Zilka'de
Arabi ayların on birincisi.

Zill
Yumuşaklık. * Kolaylık, âsanlık. * Davarın alışması.

Zille
Orak kuşu denilen bir böcektir, orak vaktinde öter.

Zillet
Aşağılık, horluk, hakirlik, alçaklık.

Zillet-i nefs
Nefis alçaklığı.

Zilye
(C.: Zelâli) Büyük döşek.

Zilzal
Zelzele, sarsıntı.

Zilzal suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 99. suresidir. ""Zelzele, İzâzülzile"" sureleri de denir."

Zilzil
(C.: Zelâzil) Uzun etek.

Zimal
(Bak: Zemel)

Zimam
Hayvan yuları. Yular.

Zimam-dâr
f. Elinde yular tutan. * İdare eden. İdareci. İleri gelen. Bir işi elinde tutan.

Zimar
Irz, namus. Kişinin koruması kendi üzerine vâcib olan aile efradı.

Zimem
(Zimmet. C.) Borçlar, zimmetler.

Zimemat
(Zimem. C.) Borçlar.

Zimmar
"Deve kuşu sesi. * ""Bağırmak, savt ve sada etmek"" mânâsına mastar."

Zimmet
Himayeyi te'min eden ittifak. * Borç. * Alâkalı. * Uhde. * Vicdan. * Mes'uliyet. * Üst. Üstte olan şey. * Koruma zorunda kalma.

Zimmet-dâr
f. Hazine sâhibi. Vergiyi alan, toplayan. Alacaklı.

Zimmit
Ağır başlı, ciddi, vakarlı kimse.

Zimmî
Anlaşma ile İslâm diyarında yaşaması kabul edilmiş, hayatı hıfzedilen gayr-ı müslim. Ehl-i zimmet.(Kâfir eğer zimmî olsa veya musalaha etse hakk-ı hayatı var diye usul-ü şeriatın bir düsturudur. Hem Mezheb-i Hanefiyede, ehl-i zimmeden olan bir kâfirin şehadeti makbuldür. Fakat fâsık, merdud-üş şehadettir, çünkü hâindir. L.)

Zimr
(C.: Ezmâr) Bahadır, kahraman, yiğit.

Zimzim
İri gövdeli deve.

Zin-puş
Eyer örtüsü.

Zina
Haram ve büyük günah olan ve nikâhsız olarak yapılan cinsi münasebet.

Zinab
(Zeneb. C.) Kuyruklar.

Zinabe
Her şeyin ardı, arkası.

Zinak
Çene altının derisi. * Altından veya gümüşten yapılan ve kadınların boyunlarına taktıkları boğmak.

Zinakâr
f. Zina eden, zâni.

Zinbar
Hafif, zarif, hazırcevap kimse. * Yük götürebilen eşek. * Büyük fare. * Çınar ağacına benzer bir ağaç.

Zincar
Bir nevi balık.

Zindan
f. Karanlık, yeraltı hapishânesi. Sıkıntı ve karanlık yer.

Zindan-ı atâlet
Atâlet zindanı. (Bak: Himmet)

Zindanî
(C.: Zindaniyân) Zindanlık. Zindana kapatılmış suçlu. * Zindan muhafızı. Zindancı.

Zinde
f. Dinç, diri, canlı. * Güçlü, kuvvetli.

Zinde-bâd
f. Yaşasın, çok yaşa, sağ ol.

Zinde-dil
f. Kalbi diri olan, uyanık.

Zinde-dâr
f. Gece uyumayan, uyanık kalan.

Zinde-gî
f. Canlılık, zindelik, dirilik.

Zindık
(Zındık) Dinsiz, imansız. Müşrik. (Bak: Zendeka)

Zine
Düzgün. * Libas, elbise.

Zinet
"Süs. Bezek. Kadınlara mahsus kıymetli eşya.(Her bir çiçekte, her bir meyvede bir mizan ve o mizan bir intizam içinde ve o intizam, tazelenen bir tanzim ve tevzin içinde ve o tevzin ve tanzim bir zinet ve sanat içinde ve o zinet ve san'at, manidar kokular ve hikmetli tadlar içinde bulunduğundan; her bir çiçek o ağacın çiçekleri adedince Hakem-i Zülcelâl'e işaretler ediyor. L.)"

Zinfilece
(Zinfelîce) Zenbile benzer bir nesne.ZİNHAR $ f. Sakın, aslâ, kat'iyyen, olmaya, aman. * Elbette.

Zinharhâr
f. Sözünde durmayan adam. * Aman dileyen.

Zinkîr
Tırnak kesintisi.

Zir
(C.: Zire) İnce kiriş. * Kadınlar sohbetini seven kişi.

Zir ü zeber
Altüst, karmakarışık, darmadağın.

Zir-bend
f. Kayış, kuşak, kemer.

Zir-i zemin
Yeraltı.

Zira
f. Çünkü. Ondan ki, şundan, şu sebepten ki.

Zira'
El, kol uzunluğu. Yirmidört parmak uzunluğu. Arşın. * Bir kolun dirseğinden orta parmak ucuna kadar uzunluk ölçüsü. (75-90 cm. kadar) * Gökte ayın menzillerinden birisi. * Tulum. İçine peynir veya su, yağ gibi şeyler konan deriden kap.

Ziraat
Çiftçilik, ekincilik.

Zirabe
Keskinlik.

Ziraye
Hışım etmek, hiddetlenmek, kızmak.

Ziraî
Çitfçiliğe ait. Ziraate dair, onunla alâkalı.

Zirek
f. Anlayışlı, uyanık, zeyrek.

Zirekî
f. Uyanıklık, zeyreklik, anlayışlılık.

Zirfin
(C.: Zerâfin) Kapı halkası.

Ziriba'
Belâ, zahmet.

Zirin
f. Alttaki, aşağıdaki.

Zirnîk
Zırhım, fare otu.

Zirr
Düğme. * Tomurcuk.

Zirve
Bir şeyin, hususan dağın en yüksek noktası, tepesi.

Zirve-i bâlâ
f. Yüksek zirve. * Yüksek makam. * Yüce kat.

Zirve-i cebel
Dağ tepesi.

Zivana
(Bak: Zıvana)

Ziver
Süs. Zinet.

Ziya
"Işık, aydınlık, nur. Ruşenlik. (Nur, ziya'dan daha umumidir. Çünkü ziyâ aydınlığın intişarı mülâhazası ile ve Nur, intişarı ve sebatı mülâhazaları ile ıtlak olunmuştur ve bazıları indinde bizzat olan aydınlığa ziya; ve vasıta ile olan aydınlığa nur ıtlâk olunur. L.R.)(Ziya ile; mevcudat görünür, hayat ile, mevcudatın varlığı bilinir; her birisi birer keşşaftır. M.)"

Ziya paşa
"(Mi: 1825 - 1880) İstanbul'da doğmuş ve Adana'da vali iken vefat etmiştir. İslâm-Türk hürriyet-perverlerinden olan Ziya Paşa, ""zekâvette alemdar"" bir şahsiyet olmasına rağmen, kâinatta cereyan eden hâdiselerin gaye ve hikmeti karşısında şaşırmış, bu sebebten ıztırab çekiyor. "" Eyvah kimden kime şekvâ edeyim, ben dahi şaştım"" diye feryad etmiştir. Yine kâinattaki İlâhi güzellik ve zahirde çirkin olarak gözüken, fakat neticesi hayır ve hikmetler dolu olan hadiseler karşısında da; Cenab-ı Hakk'ı tesbih ederek ruhunun feryadını dindirmeğe çalışmıştır.Yeni Osmanlılar Cemiyetine girmiş ve Namık Kemal ile 1876'da Paris'e hicret etmiştir. Zafernâme ve üç cildlik Harabât adlı -Divan edebiyatı şairlerinin seçme şiirlerini toplayan- kitabı vardır."

Ziya'
Kaybolma, mahvolma.

Ziya-bâr
(Ziya-efşan - Ziyapâş) Işık saçan.

Ziya-dâr
Ziyalı, ışıklı, parlak. * Aydın. Akıllı, münevver.

Ziya-efşan
f. Işık saçan, ziya saçan.

Ziya-yı kalb
Kalbin ziyası, nuru, ışığı. Kalbin iman nuruyla ziyalanması, uyanması, gafletten halâs olması.

Ziyade
Artan, fazla kalan. Çok bol. Fazladan. * Artma, çoğalma.

Ziyaf
(Zeyf. C.) Kalp ve silik paralar. Karışık akçeler.

Ziyafe
Merdut olmak. * Tenbel. * Değişmek.

Ziyafet
Karışık ve değişik olma.

Ziyafeşan
f. Işık saçan, ziya saçan.

Ziyai
(Ziyaiyye) Işığa ait. Ziyaya dair ve mensub olan.

Ziyal
Uzun kuyruklu at.

Ziyame
Ayıplı olmak.

Ziyan
f. Zarar, ziyan, kayıp, hasar.

Ziyanisar
(Ziya-nisâr) f. Işık saçan, ışık serpen.

Ziyankâr
f. Zarar veren, ziyancı. Zarar ve ziyan edici.

Ziyapaş
f. Işık ve aydınlık veren. Ziya saçan.

Ziyar
Yavşa denilen nesne. (Baytarlar) onunla davar dudağını kıstırıp zebun ederler.

Ziyare
Meşhur, şöhretli.

Ziyaret
Görüşmeğe gitmek. Bir kimseyi görmeye varmak.

Ziyaret-gâh
f. Ziyaret yeri. * Türbe. Makbul ve dine büyük hizmeti olan ve veli tanınanların kabrinin bulunduğu yer.

Ziyy
(C.: Ezyâ) (Zeyy) Dış görünüş. * Libas. Kılık, kıyafet. Hey'et.

Ziza'
Ot ve su olmayan yer.

Zizefun
Ihlamur ağacı.

Zişt
f. Çirkin. Kötü. Kabih.

Ziştî
f. Çirkinlik.

Zorbaz
f. Kuvvet oyunları gösteren sanatkâr. Bu oyunlar hünerden çok güce, kuvvete dayandıkları için, zor oyuncusu demek olan bu tabir meydana gelmiştir. Eskiden cambazlar kuvvetli adamlar oldukları için ekseriyetle vücutlarının kuvvet ve metanetine delil olan görülmeğe değer numaralar da gösterirlerdi. Meselâ bazı cambazlar koca bir taşı yerden alıp havaya atarlar ve taş aşağıya inerken, başlarının üstündeki lâstik topmuş gibi kâh göğüsleriyle, kâh arkalarıyla, kâh başlarıyla karşılayıp taşa vururlar, yere düşmeden tekrar havaya çıkarırlar ve böylece oynarlardı.Bazan da koca su küplerini karşılarına alıp, koç dövüşür gibi karşıdan hızla gelip başlarıyla vurarak küpü parça parça ederlerdi. Bu çeşit kuvvet oyunları gösteren cambazlara, zorbaz denirdi. (O.T.D.S.)

Zu'ban
(Zi'b. C.) Canavarlar, kurtlar.

Zu'kuk
(C.: Zeâkık) Yaramaz huylu kimse.

Zu'lub
(C.: Zeâlib) Bez parçası.

Zu'luk
Bir ot cinsi.

Zu'm
(Zuum) Bâtıl zan. Şübhe. Yanlış zan.

Zu'miyyât
Bâtıl, yanlış zanlarla alâkalı şeyler.

Zu'mum
Yorulmak.

Zu'r
Korku, havf.

Zu'rur
Yaramaz huylu kişi. * Kızılcık yemişi.

Zu-esmar
Meyveli. Semereli.

Zu-hazz
Nasibi olan, nasibli. * Hoşlanan, zevk alan.

Zuafa
(Zayıf. C.) Zayıflar. Zayıf olanlar.

Zuak
Tuzlu su.

Zuama
(Zaim. C.) (Zeâmet. den) Kefiller. * Büyük tımar sâhipleri.

Zubban
(Zabb. C.) Kelerler, kertenkeleler.

Zube
Bir taraf.

Zucret
Yürek darlığı, iç sıkıntısı.

Zucretver
f. Sıkıntılı.

Zud
Üçten ona kadar olan develer.

Zudaşna
(Zud-âşnâ) f. Her gördüğü kimseyle dost olan.

Zudendaz
(Zud-endâz) f. Akla geldiği şekilde, düşünülmeden söylenen söz.

Zudhiz
f. Vazifesini çok çabuk gören hizmetkâr.

Zudres
f. Çabuk erişen.

Zudsir
f. Faydasız. Menfaatsiz. * Kötü huylu. * Bir şeyden çabuk bıkan, usanan.

Zudter
f. Daha çabuk.

Zudî
f. Tezlik, çabukluk.

Zufr
Tırnak.

Zufur
(C.: Ezfâr-Ezâfir-Zufir) Tırnak. * Yay başında kiriş takılan yerden ucuna varıncaya kadar olan miktar.

Zugle
Her nesnenin bakiyyesi ve bölüğü. * Birşeyin bölük bölük olması.

Zuglul
Yeyni, hafif. * Küçük oğlan.

Zugr
Şam vilayetinde bir yerin adı.

Zuhal
(Bak: Zühal)

Zuhar
Ok yeleği. Kanat yeleği.

Zuhr
Sahavetli zenginlik. * Yüksek şeref.

Zuhr(e)
İhtiyaç zamanı için muhafaza edilen, saklanan şey. Zahire. * Sâlih amel. Âhiret için yapılan hazırlık.

Zuhrefe
Süslemek, bezemek.

Zuhruf
Yaldız. Yalancı süs. Gösteriş. Zinet. Altın.

Zuhruf suresi
Kur'an-ı Kerim'in 43. suresidir. Mekkîdir.

Zuhur
Meydana çıkmak. * Ansızın meydana gelmek. * Baş göstermek. Görünmek. * Hulul. * Galip olmak. * Âlîkadr.

Zuhurât
Birden oluveren şeyler. Hesapta olmayan umulmadık hâdiseler. * Sünuhat. (L.R.)

Zuk'
(C.: Ezkâ) İki uyluk arası.

Zukak
(C.: Ezikka) Sokak.

Zukk
Kuşun yavrusuna ağzından birşey yedirmesi.

Zukl
Harâmi. * Küçük dar gemi.

Zulame
Mazlumun hakkı.

Zulel
Gölgelikler.

Zulem
Karanlıklar.

Zulemat
(Zulmet. C.) Zulmetler, karanlıklar.

Zullame
(Zalime) Zâlimin zulümle aldığı mal.

Zulle
(C.: Zulel) Gölgelik. * Gölge eden bulut. * Sofa.

Zullân
(Zelil. C.) Zeliller.

Zulm
"(Zulüm) Haksızlık. * Eziyet, işkence. * Bir hakkı kendi yerinden başka bir yere koymak.( $ sırrınca: Dostların hataları, hizmetimizde bir nevi zulüm hükmüne geçtiği için, çabuk çarpılıyor. Şefkatli tokat yer, aklı varsa intibaha gelir. Düşman ise, hizmet-i Kur'âniyeye zıddiyeti, mümânaati, dalâlet hesabına geçer. Bilerek veya bilmiyerek hizmetimize tecavüzü, zendeka hesabına geçer. Küfür devam ettiği için, onlar ekseriyetle çabuk tokat yemiyorlar. Nasılki küçük kabahatleri işliyenlerin, nâhiyelerde cezaları verilir. Büyük kabahatleri de büyük mahkemelere gönderilir. Öyle de: Ehl-i imanın ve has dostların hükmen küçük hataları, çabuk onları temizlemek için kısmen dünyada ve sür'aten verilir. Ehl-i dalâletin cinayetleri, o kadar büyüktür ki: Kısacık hayat-ı dünyeviyeye cezaları sığışmadığından, muktezâ-yı adalet olarak Alem-i Beka'daki Mahkeme-i Kübrâ'ya havale edildiği için, ekseriyetle burada cezaya çarpılmıyorlar.İşte Hadis-i Şerifte $ mezkûr hakikata dahi işaret ediyor. Yâni: Dünyada şu mü'min, kısmen kusuratından cezasını gördüğü için dünya onun hakkında bir dâr-ı cezadır. Dünya, onların saadetli âhiretlerine nisbeten bir zindan ve cehennemdir. Ve kâfirler, madem Cehennem'den çıkmıyacaklar. Hasenatlarının mükâfatlarını kısmen dünyada gördükleri ve büyük seyyiatları te'hir edildiği cihetle, onların âhiretine nisbeten dünya, cennetleridir. Yoksa mü'min bu dünyada dahi kâfirden manen ve hakikat nokta-i nazarında çok ziyade mes'uddur. Âdeta mü'minin imanı, mü'minin ruhunda bir cennet-i maneviye hükmüne geçiyor; kâfirin küfrü, kâfirin mahiyetinde manevî bir cehennemi ateşlendiriyor. L.)"

Zulm-ü mütehaccir
Taş haline gelmiş, zulüm. (Bak: Sanemperest)

Zulmanî
Karanlık. Karanlıkla alâkalı. Karanlıklı ve karanlık gaflet uykusunda olan.

Zulmat
(Zulümât - Zulemât) (Zulmet. C.) Karanlıklar. Kara gün. * Dinsizlik ve zulüm devri.

Zulmen
Haksızlıkla, zulüm yaparak.

Zulmet
Karanlık. * Mc: Sıkıntı.

Zulmet-efzâ
(Zulmet-fezâ) Karanlığı artıran.

Zulmet-i münevvere
Efkâr-ı hâzırada cehl-i basiti, cehl-i mürekkebe kalbeden en mühim sebep. Meçhul bir şeye parlak bir isim takmakla anladım zannetmek ve izah olundu zannetmektir. Manyetizma, telepati, kuvve-i mıknatısıyye ve elektrik gibi isimleri takmakla o hârika hâdiseler izah olunmuş olamazlar.

Zulmet-i müzevver
Dedikodu, fitneden hâsıl olan azab ve mânevi karanlık.

Zulmet-âlud
Karanlıklı. Karışık ve sıkıntılı.

Zuluf
(Zılf. C.) Koyun, keçi, inek gibi hayvanların çatal tırnakları.

Zulul
Gün geçirmek. * İşi gece yapmak. * (Zıll. C.) Gölgeler.

Zulümat
(Bak: Zulmât)

Zumne
Müzmin illet, zamanla yerleşmiş olan hastalık.

Zun
Put, sanem.

Zunbub
İncik önünde olan kuru kemik.

Zunun
(Zann. C.) Zanlar. şübheler.

Zur
Yalan. Asılsız. Uydurma.

Zurafa
(Zarif. C.) Zarifler. Zarif, hoş, tatlı ve nâzik konuşan, kibâr ve nâzik hareket eden kimseler.

Zurar
Keskin bir taş.

Zurba
f. Zorba. Bir işi zorla yaptıran. * Kuvvetli, güçlü.

Zurbayâne
f. Zorbalıkla, zorbacasına.

Zurbaz
(Bak: Zorbaz)

Zurhane
f. Spor salonu.

Zurk
Yonca içinde biten yaban otu.

Zurkâr
f. Zorlayan.

Zurmend
f. Güçlü, kuvvetli.

Zuru'
(Zar'. C.) İnek ve benzeri hayvanların memeleri.

Zurub
Kısa boylu, şişman ve etli kimse.

Zuruf
(Zarf. C.) Zarflar. Kablar.

Zutt
Zencilerden bir kabile.

Zuyuc
Meyletmek, yönelmek, eğilmek.

Zuyuf
(Zayf. C.) Misafirler. Geçici olarak duranlar.

Zâbih
(Zebh. den) Boğazlayan, kesen. Kurban kesen.

Zâbit
(C.: Zâbitân) Askere kumanda eden rütbeli asker. * Kuvvetli, yavuz. * Zabteden. Başkalarını zabtedip idare etmeğe memur olan. * Subay. * Mc: Dediğini yaptıran, tuttuğunu koparan kimse.

Zâbitân
(Zâbit. C.) Zâbitler. Subaylar.

Zâbıta
Yurt içinde emniyet ve intizamı korumakla vazifeli devlet kuvveti, polis. * Fık: Bütün hususlara şâmil olmayıp yalnız bir hususa ve onun teferruatına şamil olan hususi kaideye denir. Kanun ve âdet, zabt ve idareye vesile olan bağ.

Zâbıta-i ahlâkıye
Ahlâk zâbıtası.

Zâbıta-i belediye
Belediye zâbıtası.

Zâd-ı âhiret
Âhiret için hazırlık. Âhiret azığı. İbadet ve sâlih amel.

Zâhir
" ""bütün varlıkların dış yüzünü yaratan ve dışına da hükmeden"" mânâsında ilâhî isim."

Zâhir-perest
f. Bir şeyin iç yüzüne, hakikatına kıymet vermeyip görünüşüne kıymet veren. Dış yüzüne ehemmiyet veren. İç yüzüne aldırış etmeyip, hakikatını bilemeyen.

Zâhiren
Görünüşe göre. Meydanda olduğu gibi. Göründüğü gibi.

Zâhiriyyat
Dış görünüşler.

Zâhiriyyun
Görünüşe göre hükmedenler. İç yüzünü, hakikatını iyi bilmeyenler. Ehl-i zâhir olanlar. * İlm-i Kelâm'da: Nassların zâhir mânalarına göre hüküm çıkaran ve te'vil ve tevcihten geri duranlar ve tarafdarları.

Zâhirî
(Zâhiriyye) Görünüşte olduğu gibi. Zâhire âit ve müteallik. Asıl ve hakiki olmayan. * Zâhiriyyun mezhebine âit olan. (Bak: Zâhir)

Zâhirî mezheb
"Huk: Hanefî imamlarından İmam-ı Muhammed'in (El-Mebsut, El-Câmi-üs Sagir, El-Câmi-ül Kebir, Ez-Ziyâdât, Es-Siyer-üs Sagir, Es-Siyer-ül Kebir) nâmları ile mâruf olan altı kitabında münderiç bulunan mes'elelere denir. Buna ""Zâhir-ür rivâyât mesâili"" denir. İmam bu eserlerde kendi fıkhî görüşlerini değil, üstadları İmam-ı A'zam ve Ebu Yusuf'un akvâl-i fıkhiyesini zikretmiştir."

Zâhit
(Bak: Zâhid)

Zâilât-ı fâniye
Gelip geçici olanlar, bir hâlde durmayıp gidenler.

Zâkir
Zikreden, zikredici. * Hafızası kuvvetli. * İlâhiler okuyan. Çok çok duâ ve Esmâ-i İlâhiyeyi okuyan. * Tekrar eden.

Zâkire
Andıran, hatırlatan, hatıra getiren şey.

Zâkirûn (zâkirîn)
Zikredenler.

Zâlim(e)
Zulmeden, haksızlık eden.

Zâlimâne
f. Zâlim olana yakışır şekilde. Zulmeder surette. Zâlimce.

Zâlimîn
(Zâlim. C.) Zâlimler, zulmedenler.

Zâlimûn
(Zâlim. C.) Zulmedenler. Haksızlık edenler. Zâlimler.

Zânn
Zanneden. Sanan. Zannedici.

Zânû
f. Diz.

Zânû-be-zemin
f. Diz çökerek, dizini yere koyarak.

Zânû-be-zânû
f. Diz dize.

Zânû-ber-zânû
f. Diz dize.

Zânû-zen
f. Diz çökmüş.

Zânûzede
f. Diz çökmüş.

Zârr
Zarar veren, zararlı.

Zât
Hürmete lâyık kimse. * Kendi. Öz, asıl. * Ehil. Sâhib. (Zu'nun müennesi)

Zât-ul esmâr
Meyve veren. Meyveli.

Zât-ul hareke
Kendi kendine hareket eden cisim. Aslında hareketli olan cisim. Otomatik.

Zât-ul ilkah-i zâhire
İlkahı (döllenmesi) çiçek vâsıtasıyla olan nebat.

Zât-ül beyn
İki kişi arasındaki düşmanlık.

Zât-ül cenb
Yan zarı iltihab. Akciğer zarı iltihabı.

Zât-ül matâli'
Birkaç matlâı bulunan akaside.

Zât-ür rie
Akciğer zarı iltihabı.

Zât-üz-zevc
Kocası olan kadın.

Zâten
Esâsen, aslında, asıl olarak.

Zâtiyyat
şahsiyetler. Zâta mahsus işler.

Zâtî
(Zâtiyye) Zâta mensub. Kendisine âit, ile alâkalı, hususi. Özel.

Zâtülbeyn
(Zât-ül beyn) İki kişinin arasında olan düşmanlık.

Zâtülcenb
(Zât-ül cenb) Tıb: Akciğer zarı iltihabı. Akciğer veremi.

Zî
"Arapçada kelimenin yerine göre ""Zâ, Zû, Zî"" şeklinde okunan, ""sâhib"" mânasını ifade eden ve birleşik kelimeler yapılan bir edattır."

Zî-fikir
Fikir sahibi, tefekkür eden.

Zî-hassa-i meşhure
Meşhur hususiyet sâhibi.

Zî-hasse
Duygulu, duygu sâhibi, hisseden.

Zî-hayat
Hayatlı, hayata sâhip, canlı. (Bak: Hayat)

Zî-haşmet
Haşmet sahibi, haşmetli.

Zî-kıymet
Kıymet sâhibi, kıymetli.

Zî-rahm
Nesebî akraba.

Zî-ruh
Ruhlu, canlı, hayattar. Zi-hayat. (Bak: Ruh)

Zî-şa'şaa
Çok parlak. Şa'şaalı.

Zî-şan
Şanlı, meşhur ve şerefli olan.

Zî-şuur
şuurlu. şuur sâhibi.

Zîb
Zinet, süs. Düzgün, iyi elbise.

Zîb-efza
f. Güzelleştiren, süsü artıran, güzelliği çoğaltan.

Zîb-âver
f. Süsleyici, bezeyici.

Zîbarû
(Zibâ-ru) f. Güzel yüzlü. Dilber.

Zîbayî
f. Süslülük, güzellik, yakışıklılık.

Zîf
Kenar, nâhiye, cânip, taraf.

Zîfünun
Çok şeyler bilen, mehâret sâhibi olan, fen sâhibi.

Zîh
(C.: Züyuh-Ezyâh) Çok kıllı erkek sırtlan. (Müe: Zeyhâ)

Zîhassa
Hassalı, özellik, hususiyyet sâhibi.

Zîk
(Bak: Dıyk)

Zîkared gazvesi
Zîkared, Gatafan diyarı civarında oniki mil mesafede bir kuyudur. Rivayete göre Medine ile Hayber arasında ve Şam yolu üzerindedir ve Medine'ye iki konak mesafededir. Bu Zîkared kuyusu yakınında yapılan gazaya Gabe Gazası da denilir, hicretin altıncı yılında rebiül-evvel ayında vuku bulduğu rivayet edilir.Hayberden üç gün önce bir takım Gatafan ve Fezare çapulcuları Resulullah'ın sağılan develerine yağmacılık etmeleri üzerine bu gaza vuku bulmuştur. İbn-i Sa'd, bu develerin yirmi tane olduğunu ve Gabe Korusu'nda yayılırken baskına uğradığını bildiriyor. (S.B.M.)

Zîn
f. Binek hayvanlarına vurulan eyer.

Zît
(Ziyât) Çağırmak. * Niza edişmek, çekişmek.

Zû
"Kelimenin başına gelerek ""sâhip, mâlik olan"" mânasını verir. (Bak: Zâ)"

Zû'
Gece uçan kuşlardan birisi. * Erkek baykuş.

Zû-zeneb
Kuyruklu. Kuyruğu olan.

Zü'nun
Bir ot cinsi.

Zü-
"""Sâhip, mâlik"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

Zü-l celal
Celâl sahibi, Allah (C.C.) Azamet, kibriyâ, izzet ve heybet sahibi Cenâb-ı Hak. (C.C.)

Zü-l cemal
Cemâl, lütuf, rahmet ve güzellik sâhibi Allah. (C.C.)

Zü-l cenah
Çok cihetli, çok taraflı, her yana gidebilir.

Zü-l cenaheyn
İki taraflı. Çitf kanatlı. * Hem dünya hem âhirete âit. Zâhiri ve bâtıni bilgisi geniş olan kimse. İki mânevi yol takib eden. İki ayrı meharet sahibi.

Zü-l ecniha
Kısım kısım, Çok taraflı, çok kanatlı.

Zü-l fikar
(Zülfekar) Resül-ü Ekrem (A.S.M.) zamanında bir kâfire âit kılıç iken Hz. Peygamber (A.S.M.) Bedir Muharebesinde Hz. Ali'ye (R.A.) verdiği ve ucu iki kısma ayrılan meşhur kılıç.(Mecâzen, şimdiki devirde Hz. Peygamber (A.S.M.) ve Kur'an-ı Kerim hakkında inkâra ve şüpheye düşenleri ilmen, aklen ikna edip, mânen küfrü kesen Risale-i Nur Külliyatından çok mühim bir eserin ismidir. Bu kitapta üç yüzden ziyade, râvileri ile birlikte hadis-i şerifler nakledilerek Kur'an-ı Kerim'in mu'cizeliği ve Resül-ü Ekrem'in (A.S.M.) hak peygamber olduğu isbat ve beyan edilmiştir.)

Zü-l karneyn
İki boynuzlu. Kur'ân-ı Kerim'de adı geçen ve Peygamber olup olmadığı tam bilinmeyen büyük bir hükümdar ismi. İki zülüflü yahut da şark ve garbın hakimi olduğu için böyle denilir. Eski Yemen Padişahlarından birisidir. Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm zamanında bulunup Hazret-i Hızır'dan ders almıştır. Bazıları yanlış olarak bunu İskender-i Rumî ile karıştırır. İskender-i Rumî Milâddan 300 sene evvel yaşamış ve Aristo'dan ders almıştır. Yemen'li İskender'e İskender-i Kebir de denir. (Bak: Karn)

Zü-l kavafi
İkiden fazla kafiyeli nazım şekli.

Zü-l yedeyn
İki elliler, insanlar.

Zü-mirre
Halk. * Hasen yahut bediî eserler.

Züaf
Ağu. Zehir.

Zübab
Şom. Şer, kötülük. Kovmak, uzaklaştırmak.

Zübab(e)
Sinek.

Zübad
Bir ot cinsi.

Zübale
Mum. Kandil fitili.

Zübana
Yılan boynuzu. * Akrebin kuyruğu ucundaki dikeni.

Zübbad
Değersiz şey. * Kaymak.

Zübd
Tereyağı, kaymak.

Zübde
(C.: Zübüd) Netice, sonuç, hülâsa. * Bir şeyin en mühim kısmı. * Kaymak. * Her nesnenin iyisi ve hâlisi.

Zübde-i kemâl
Kemâlin en ileri derecesi.

Zübde-i makal
Sözün özü.

Zübdî
Tereyağıyla ilgili, tereyağına ait. Tereyağlı cisimler.

Zübed
(Zebed. C.) Köpükler. * (Zübde. C.) Özler, özetler, zübdeler, neticeler.

Zübeh
Bir ot.

Zübeyr
(Zübür. den) Yazılı küçük şey.

Zübeyr bin avvam (r.a.)
Sahabe-i Kiramdan ve Aşere-i Mübeşşeredendir. Erkeklerin beşincisi olarak onbeş yaşında iken İslâmiyeti kabul etti. Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ı muhafaza için ilk kılıç çekenlerdendir. Bütün gazalarda bulunup çok yara aldı. Mısır'ın Fethinde bulundu. Çok zengin olduğu hâlde bütün varını İslâmiyete fedâ etti. Namaz kılarken şehid edildi (Hi: 67). Namazını Hz. Ali (Radıyallahü anh) kıldırdı.

Zübre
(C.: Züber) Büyük demir parçası. (Örs mânasına da gelir.)

Zübul
Sararıp solma. Buruşma. * Pejmürdelik.

Zübul-yafte
f. Gübrelenip kuvvetlenmiş olan.

Zübur
(Zibr. C.) Mektuplar. Kitaplar.

Zübye
(C.: Zübâ) Tepe.

Zübür
(Zebur. C.) Kitaplar. Mektuplar.

Zücac(e)
Cam, şişe, sırça.

Zücaciyye
Cam veya sırçadan yapılı kaplar.

Zücacî
Camcı, şişeci, sırçacı.

Zücal
Oyuncu güvercin.

Zücc
(C.: Zicce-Zicâc) Süngü arkasının demiri. * Dirsek kenarı. * Ok demiri.

Zücle
(C.: Zücül) İnsanlardan bir taife.

Zücur
(Zecr. C.) Yasak etmeler, mâni olmalar, önlemeler. Zorlamalar. Eziyetler. Kovmalar.

Züff
(Züfâf) : Az, kalil.

Züffe
Bölük, zümre.

Züfr
Ulu kişi, seyyid.

Züfre
(C.: Zeferât) Kükremek. Gürlemek. * Nefesi içeri çekip göğsünü öttürmek. * Gam, tasa. * Atın orta yeri.

Züfyan
Rüzgârın şiddetle esip sürüp götürmesi.

Züha'
Miktar.

Zühal
bir gezegen.

Zühar
Zorla içi geçmek. * şiddetle teneffüs etmek.

Zühban
(Zühub) (Zeheb. C.) Altınlar.

Zühd
Dünyaya rağbet etmemek. Nefsâni zevk ve arzudan kendini çekerek ibâdete vermek.

Zühd-ü kalb
Kalben dünyaya değil, Allah rızasına müteveccih olmak. Kalbin dünya alâkalarından kesilmesi.

Zühdiyye
Fls: Çilecilik. Eziyet ve sıkıntılara katlanarak mânevi terakki sahibi olmağa çalışmak.

Zühdî
Zühde ait ve müteallik. Zühde dair.

Züheyr
Küçük çiçek. Çiçekcik.

Zühluk
(C.: Zehâlik) Semiz,besili, şişman.

Zühm
İçyağı.

Zühme
(C.: Zühem) Çirkin koku. * Kedinin kuyruğu altında toplanan misk.

Zühre
Sabah Yıldızı, çiçek.

Zührevî
Frengi ve bel soğukluğu gibi hastalıklar.

Zühruf
(Bak: Zuhruf) Yaldızlı zinet.

Zühub
(Zeheb. C.) Altınlar.

Zühuk
Bitip tükenme, mahvolma, yok olma. Hükümsüz kalma.

Zühul
Uzak olmak, yerinden gitmek. Uzaklaşmak.

Zühumet
Yağlılık.

Zühur
Parlaklık. Parıldama. Zühuret. * Çiçekler. Ezhar.

Zühuret
Parlaklık, parıldama.

Züka'
Güneş.

Zükae
Malı çok olan, zengin.

Zükak
(C.: Zekâk-Ezikka) Sokak. * Üveyik kuşunun sesi. * Ses, avaz, sadâ.

Zükam
Nezle.

Züke
Hışım, gadap, hiddet, öfke. * Üzüntü, gam, tasa.

Zükk
Üveyik kuşunun yavrusu.

Zükme
Kişinin son çocuğu. * Çocuk doğarken çıkan ses. * Ağır ve can sıkıcı kimse.

Zükr
Kalbdeki fikir, düşünce.

Zükran
(Zeker. C.) Erkekler.

Zükre
Peklik. * Keskinlik.

Zükun
(Zekan. C.) Yüzün alt uçları. Çeneler.

Zükur
(Zeker. C.) Erkekler.

Zükuret
Erkeklik.

Zülaka
(Bak: Zelâka)

Zülam
Parasız, züğürt.

Zülef
(Zülfe. C.) Gecenin gündüze yakın saatleri. * Yakınlık. * Rütbe. Menzile.

Zülenkata
Zeker. * Kısa boylu kişi.

Zülf
(Zülüf). f. Yüzün iki yanından sarkan saç lülesi.

Zülf-i perişan
f. Zülfün dağınık, perişan oluşu. Sevgilinin saçının darma dağın oluşu. * Mc: Sevilen şeylerin, işlerin karma karışık oluşu.

Zülf-i yâr
f. Sevgilinin zülfü. * Mc: Menfaat, fayda, çıkar. * Hatır, onur, şeref.

Zülfa
Yakınlık, yaklaşma.

Zülfe
Küçük saçak, püskül. * Yazı ıstahlarındandır, sülüs yazısındaki eliflerin ucundaki çengele verilen addır. Eliflerini ucundaki çengel, ufak saçağı benzediği için bu ad verilmiştir.

Zülfet
Yakınlık.

Zülfikâr
Hazreti Alinin kılıcı.

Zülfikârmisâl
Zülfikâr gibi.

Zülhuka
Çocukların üzerine çıkıp kaydıkları nesne.

Zülka
Kaypak, düz yer.

Zülkarneyn
eski  bir hükümdar.

Zülkarneynmisâl
Zülkarneyn gibi.

Zülkum
Boğaz.

Züll
Hakir olma, alçalma. Zillette oluş. Horluk.

Züll-i teslim
Teslim olma alçaklığı.

Züllaha
Arka ağrısı.

Zülul
Vezinde eksik olmak.

Zülzal
Zelzele, deprem, sarsılma.

Zülzil
(C.: Zelâzil) Etek ucu.

Zülâl
Saf, berrak, tatlı, hafif, güzel, soğuk su. * Yumurta akı.

Zülâl-i vasl
Sevdiğine, muhabbet ettiğine kavuşmanın neticesi hâsıl olan tatlılık ve sürur.

Zülâlî
(Zülâliyye) Yumurta akı özelliğinde olan maddeler. Yumurta akına benziyen.

Zülüf
(Bak: Zülf)

Zülül
(Zelul. C.) Yavaş ve başı yumuşak olanlar.

Zümer
(Zümre. C.) Gruplar, zümreler.

Zümer suresi
Kur'an-ı Kerim'in 39. suresi. Mekkîdir.

Zümh
Yüce ve büyük olmak.

Zümmah
Bahil, yaramaz kişi.

Zümmel (zümmâl)
Zayıf, korkak kişi.

Zümre
Bölük, cemaat, grup, takım, sınıf. Cins.

Zümre-i muvahhidîn
Bir Allah'a inanmış ve O'nun emirlerinden ayrılmak istemeyenler. Bir Allah'a inanıp başka fikre aldanmayanlar.

Zümrüt
Cam parlaklığında, güzel, yeşil renkte şeffaf bir süs taşı.

Zümuh
Uzak olmak. * Katı olmak.

Zümum
(Zemm. C.) Ayıplamalar. Kınamalar.

Zümürrüd
Zümrüt. * Mc: Çok yeşil olan renk.

Zün-nun
(Sahib-i Nun) Yunus Peygamber'in (A.S.) bir namı. * Mısır'lı Ebul Gayıd: Tasavvufun büyük müessislerindendir. Hi. 860'da vefat etmiştir.

Zünabe
Herşeyin ardı, arkası.

Zünane
Borcun ve iddetin bakiyyesi.

Zünba'
Akıllı, zeyrek kimse.

Zünbur (zünbâr)
(C.: Zenâbir) Eşek arısı. * Ufak taş parçası.

Züneyb
Küçük kuyruk, kuyrukçuk. * Küçük sap, sapçık.

Zünnar
İp. * Hristiyan rahiplerinin veya puta tapanların, papazların bellerine bağladıkları örme kuşak. (Rükûa mâni olduğu için kuşanılması İslâmiyette küfür alâmeti sayılmıştır.)

Zünub
(Zenb. C.) Günahlar. Kabahatlar, suçlar. * (Zeneb. C.) Kuyruklar.

Zünzün
(C.: Zenâzin) Gömlek eteği.

Zür'a
Bir miktar ekilmiş yer.

Zür'e
Aklık, beyazlık.

Zürare
Saçılan şey.

Zürefa
(Zarif. C.) Zarif kimseler. (Bak: Zurafâ)

Züreyka'
Aş çervişi. (Aşın üstüne gelir)

Züribe (ziribe)
(C.: Zerâbi) Enli ve iyi döşek.

Zürka(t)
Mâvi, mâvimtırak renk.

Zürkum
Çehresi gömgök kimse.

Zürmanika
Sof zırh.

Zürnuk
Küçük nehir.

Zürra'
(Zari'. C.) Ekinciler. Ziraatçiler.

Zürrak
(C.: Zerârik) Beyaz tüylü doğan.

Zürre
Darı.

Zürriyat
(Zürriyet. C.) Zürriyetler, kuşaklar, nesiller.

Zürriyet
Soy, nesil, döl, kuşak.

Züru'
Ekili tarlalar.

Zürud
(Zerd ve Zered. C.) Savaşçıların halka halka örülmüş zırhları.

Zürur
Ay, güneş ve yıldızın doğması.

Zürzür
Sığırcık kuşu.

Züube
(C.: Zevâib) Her nesnenin âlâsı, iyisi. * Ağaç başında olan incecik budak.

Züvaf
Tez, hızlı, seri.

Züval
Yab yab, sallana sallana yürüyen kişi.

Züvan
Buğday içinde çok olan ve gökçek adı verilen kara tohum.

Züvenn
Kısa boylu.

Züveyza'
Kısa boylu.

Züviyet
Toplandı, dürüldü. (Bak: Zevy)

Züvvar
(Zâir. C.) Ziyaretçiler. Hal hatır sormağa gidenler.

Züyuf
(Zeyf. C.) Kalp akça, sahte para. Mağşuş olmak, mağşuş akçalar.

Züyul
(Zeyl. C.) İlâveler, ekler. Kuyruklar. Etekler. Bir kitaba yapılan ilâveler.

Züyur
(Bak: Ziver)

Züyut
(Zeyt. C.) Yağ

Zı
Kur'an-ı Kerim alfabesinde onyedinci harftir. Ebcedî değeri: 900'dur.

Zı'f
İki kat. Bir şeyin miktarca iki katı.

Zı'r
(C.: Zıâr-Zuur-Ezâr) Süt anası.

Zıa
İşlenir toprak. Tarla.

Zıar
Devenin ağzını bağlamak.

Zıba'
(Zabu. C.) Sırtlanlar.

Zıbab
(Zabb. C.) Kertenkeleler. Kelerler.

Zıd
Aksi, muhâlif, zıt. * Nefret edilen, kerih şey.

Zıddeyn
Birbirinin aksi olan iki şey. İki zıt.

Zıddiyet
Birbirine muhâlif, zıt olma hâli. Zıtlık. Birbirinden nefret etme. Zıt fikir veya kanaat sahibi olanların durumu.

Zıddân
İki zıt.

Zıfr
Tırnak. Çengel. Pençe.

Zıhar
"İki şey arasında münasebet ve mutabakat meydana getirmek. İki şeyi birbirine mutabık eylemek. Arka arkaya, mukabil kılmak. * Karşılıklı yardımlaşmak. * Fık: Bir kocanın, karısını müebbeden mahremi olan birisinin bakması câiz olmayan bir yerine teşbih etmesi.Meselâ, bir adam karısına, ""Sen bana anam gibisin"" demesi gibi. Bu halde karısı da ona haram olurdu. İslâmiyetten evvel câhiliyet âdetleri olan ve bir nevi boşanma usulü sayılan bu çeşit hareketi İslâmiyet men'etmiştir ve zecr için zıhar eden kimseye keffaret vaz' olunmuştur. (O.L.)"

Zıhare
Elbisenin dış yüzü, dış tarafı.

Zıhlil
Dayanacak ve kayacak dar mekân.

Zıhrî
(C.: Zıhârâ) Bir ihtiyaç için hazırlanıp saklanan nesne.

Zıhrıt
Koyun ve deve burunlarından akan sümük.

Zıkkî
Deriden yapılmış su tulumu.

Zılal
(Zıll. C.) Gölgeler.

Zılale
Gölgelik.

Zılf
Hayvanların çatal tırnağı.

Zıll
Gölge. * Perde. * Mc: Sahip çıkma, koruma, himaye etme.

Zıll-âlud
f. Gölgeli.

Zıll-ı zalil
Koyu gölgeli yer.

Zıll-ı zâil
Geçen gölge.

Zılliyet
Zâhirî sahiplik. Himaye edici olma. * Gölgelik.

Zıllullah
Cenab-ı Hakk'ın namına yeryüzünde tasarrufta bulunan insan, halife. İlâhî kanunu tatbike çalışan halife ve pâdişahın nâmı.

Zıllî
Gölge ile alâkalı.

Zıllîm
Zulmü çok olan kimse. Zâlim insan.

Zımad
(C.: Zamâid) İlâç. * Merhemle yaraya sarılan sargı, bez.

Zıman
Zarar ve ziyana karşılık verilen bedel.

Zımar
Ele geçmesi mümkün olmayan kaybolmuş mal. Alacak veya yeri bilinmeyen mal. * Gizli kalmış hazine, iş veya şey.

Zımn
İç taraf. * Maksad, gaye. * Açıktan söylenmeyip dolayısıyle anlatılan.

Zımnen
Açıktan olmayarak, dolayısıyla, ima yolu ile. İçinden olarak.

Zımnî
İçinde saklı, gizli olarak. * Kendiliğinden.

Zındık
(Bak: Zendeka)

Zınne
Töhmet, kabahat.

Zınnet
Cimrilik, pintilik.

Zıra'
(Bak: Zirâ')

Zırar
Karşılıklı zarar vermek.

Zırba'
Maymuna benzer bir hayvan.

Zırban
(C.: Zerâbin) Kokarca denilen küçük, kediye benzer, çirkin kokulu bir hayvan.

Zırgam
(C.: Zarâgım) Aslan, gazanfer.

Zırh
Cevşen. * Muharebe elbisesi, demirden örülmüş veya dökülmüş elbise.

Zırhpuş
(C.: Zırhpuşân) f. Zırh giyinmiş, zırh giyen.

Zırr
Gömlek ve kaftan düğmesi. * Tomurcuk.

Zıvana
f. İki ucu açık küçük boru. * Birbirine geçen şeylere açılan boru şeklinde delik.

Zıvanadan çıkmak
Taşkınlık göstermek. Haddini aşmak, edepsizlik etmek.

Zıya
(Bak: Ziyâ)

Zıya'
(Zay'a. C.) Küçük çiftlikler, tarlalar.

Zıyk
(Dıyyık - Dıyk) Dar. Sıkıntılı.

Zıyyık
Pek dar.

a'lem
en iyi bilen.

aba
yünden yapılmış kaba kumaş.

abd
kul, köle.

abdal
dünya ile ilgisini kesen mânevî makam sahibi kişi.

abdest
su ile temizlik ibadeti.

abdiyet
kulluk.

abes
saçma, gayesiz, hikmetsiz, gereksiz.

abesiyet
abeslik, saçmalık.

abide
anıt.

abluka
kuşatma, etrafını çevirme.

abus
somurtan, surat asan.

acaib
şaşırtıcı, acayip.

acb
kuyruk sokumundaki küçük kemik.

acbüzzeneb
ölümden sonra dirilişin tohumu sayılan madde.

aceb
acaba, hayret.

acemi
işin yabancısı, tecrübesiz.

aceze
âcizler, güçsüzler.

aciniyyet
mâcun halinde olma, yoğurulmuşluk.

acul
aceleci.

aculiyet
acelecilik.

acz
güçsüzlük.

aczâlûd
güçsüzlükle karışık.

acîb
benzeri görülmeyen, şaşırtıcı.

acûbe
şaşılacak şey.

acûze
güçsüz kocakarı.

adale
kas.

adalet
hak sahibine hakkını vermek, doğruluk.

adaletname
mahkemeye davet yazısı.

adaletperver
adaletsever.

adaletullah
Allahın adaleti.

adall
iyice sapıtmış.

adavet
düşmanlık.

adavetkârane
düşmancasına.

add
sayma.

addetmek
saymak.

aded
sayı, tane.

adem
yokluk, olmama, bulunmama.

ademabâd
ebediyyen yok olma.

ademistân
yokluk ülkesi.

ademiye
yoklukla ilgili.

ademiyet
yokluk.

ademnüma
yokluk gösteren.

ademâlûd
yoklukla karışık.

ademî
yoklukla ilgili, olmama.

adese
mercek.

adl
hak gözetme, tarafsız hüküm, doğruluk.

adliye
adalet yeri, mahkeme binası.

adlî
adaletle ilgili.

adüvv
düşman.

afif
iffetli, namuslu, temiz.

afv
bağışlama.

afvcûyem
af diliyorum.

afyon
ilaç.

afüvkâr
affedici.

afüvv
affeden.

agel
sarık.

ahad
birler.

ahadî
bir iki koldan nakledilen hadîs türü.

ahbâb
sevilenler, dostlar.

ahbâr
haberler.

ahcâr
taşlar.

ahd
söz verme, sözleşme, ahit.

ahfâ
çok gizli.

ahfâd
torunlar.

ahid
verilen söz, andlaşma.

ahkem
en çok hükmeden.

ahkâm
hükümler, kanunlar.

ahlâf
halefler, öncekilerin yerine geçenler.

ahlâk
insanın iyi veya kötü hâlleri, bunlarla ilgili ilim.

ahlâkiyat
ahlâk ilmi.

ahlâkiyyun
ahlâk âlimleri.

ahlâkî
ahlâkla ilgili, ahlâka uygun.

ahmak
akılsız, budala.

ahmakane
ahmakça, budalaca.

ahmer
kırmızı.

ahrâr
hürriyetçiler.

ahsen
en güzel.

ahseniyet
en güzel olma.

ahvel
şaşı.

ahvâl
haller, durumlar.

ahvâlât
ahvaller, durumlar.

ahyâ
diriler, canlılar.

ahyâr
hayırlılar, iyiler.

ahz
alma, tutma.

ahzâb
hizipler, bölümler, partiler.

ahzân
hüzünler, üzüntüler.

ahâlî
halk.

ahî
kardeşim

ailevî
aileyle ilgili.

akaid
akideler, inanılan hakikatlar.

akaidî
îmanla ilgili.

akar
gelir getiren mal.

akarib
akrabalar, yakınlar.

akd
anlaşma, sözleşme.

akdam
kademler, ayaklar.

akdem
en önceki.

akdes
en mukaddes.

akid
söz, sözleşme.

akide
îman, inanma.

akis
yansıma, yankı.

akl
akıl, anlama melekesi.

aklen
akılca.

akliyyûn
aklı tek ölçü kabul eden felsefeciler.

akliyât
akıl alanına giren şeyler.

aklî
akılla ilgili, akıl alanına giren.

akrabâ
yakınlar, hısımlar.

akreb
daha yakın, pek yakın.

akrebiyet
yakınlık.

akrân
eş ve benzer olanlar, yaşıtlar.

aks
yankı, yansıma, tersi.

aksisadâ
ses yankısı.

aksâ
en son.

aksâm
kısımlar, bölümler.

aksülamel
işin tersi, tepki.

aktrist
kadın oyuncu.

aktâb
kutublar, büyük evliyalar.

aktâr
her yer.

akvâ
en kuvvetli.

akvâl
sözler, konuşmalar.

akvâm
kavimler, ırklar.

akâmet
kısırlık, verimsizlik.

akçe
eskiden para.

akîk
değerli bir taş cinsi.

akîka
yeni doğan çocuk için şükür niyetiyle kesilen kurban.

akîm
kısır, verimsiz, neticesiz.

akıl
zihnin anlama ve düşünme sıfatı.

akılfüruş
akıllılık taslayan.

akılsûz
akla aykırı gelen.

alafranga
Batı tarzında.

alaka
kan pıhtısı.

alaturka
Türk usûlü.

alay
beş bölük erden oluşan askerî topluluk.

aleddevam
devamla, devamlı olarak.

alelamya
körükörüne.

alelekser
çoğunlukla, ekseriyetle.

alelinfirad
teklikle, bir olarak.

alelumum
genellikle, bütünüyle.

alelusûl
usûlen, öylesine, özen göstermeden.

alelâde
sıradan.

alem
bayrak, sancak, nişan.

alemdar
bayrak tutan.

alenen
açıkça, saklanmadan.

alenî
açık, gizli olmayan.

alerresivelayn
baş ve göz üstüne.

alettahkik
araştırmayla.

aleyh
onun üzerine.

aleyhdar
onun tersi yönünde, karşı.

aleyhimüsselâm
Allahın selâmı onlara olsun.

aleyhissalâtüvesselâm
salât ve selâm onun üzerine olsun.

allâme
pek büyük âlim.

alâ
üst, üzere.

alâik
alâkalar.

alâim
alâmetler, belirtiler.

alâka
ilgi.

alâkadar
ilgili.

alâkadarane
ilgi gösterircesine.

alâküllihâl
her durumda, eninde sonunda.

alâmet
bellik, belirti.

alîl
hasta, sakat.

alîlem
hastayım.

alîz
cılız.

amame
sarık.

aman
yardım dileme sözü.

amazon
eski zamanlarda yaşamış savaşçı kadın.

amd
niyet, arzu, istek.

amden
niyet ederek ve isteyerek.

amed
gerekir, gelir.

amedî
gelme, geliş.

amel
iş, çalışma, uygulama.

amele
işçi, ırgat.

amelen
amelce, işçe.

amelisâlih
dine uygun iyi amel, güzel iş.

ameliyât
ameller, işler, bir tedavi biçimi.

amelmânde
iş yapamaz durumda.

amelî
iş olarak, uygulamalı.

ammilgarâib
garipliklerin amcası.

ammizâde
amca çocuğu.

amyâ
tam kör.

amîk
derin.

amûd
direk, sütun.

amûdî
dikine, direk gibi.

ananât
gelenekler.

anarşi
karışıklık, kargaşalık, düzensizlik.

anarşilik
karışıklık, kanunsuzluk.

anarşist
düzen tanımaz, yıkıcı, isyancı, bozguncu.

anbean
gitgide, gittikçe.

anber
güzel kokulu bir madde.

andelîb
bülbül.

anfeanen
gitgide, zamanla.

angarya
ücret vermeden gördürülen iş.

ankebût
örümcek.

ankâ
hayâlî bir kuş.

antika
eskiden kalma kıymetli eser.

anâne
gelenek.

anânevî
gelenekle ilgili.

anâsır
unsurlar, elemanlar, kavimler.

anûd
çok inatçı.

anûdane
inat ederek.

arasât
ölümden sonraki dirilme yeri.

araz
belirti, sonradan meydana gelen özellik.

arbede
gürültülü patırtılı kavga.

arefe
bayramdan bir önceki gün.

ark
su yolu, kanal.

arrâf
falcı, kâhin.

arz
yer, yeryüzü.

arzu
istek.

arzuhal
dilekçe.

arzukeş
arzulu.

arzî
dünyaya ait.

arâzî
yerler, topraklar, tarlalar.

arûz
şiirde bir vezin türü.

arş
ilâhî kudret ve saltanatın tecelli yeri.

arşiv
kıymetli belgelerin saklandığı yer.

arşî
arşa dair, mantıkta bir delil.

arşın
68 santimetrelik uzunluk ölçüsü.

asab
sinir, damar.

asabiyet
sinirlilik. gayret.

asabiyeten
asabilik bakımından.

asabî
sinirli.

asamm
sağır, işitmez, katı.

asammane
sağırcasına.

asdika
samimi dostlar, sadıklar.

asfiyâ
günahlardan arınmış büyük zatlar.

asgar
en küçük.

ashâb
sahipler, sahabeler.

asla
olması imkânsız.

asliyet
asıllık, köklülük, soyluluk, gerçeklik.

aslâh
daha iyi, en üstün.

aslî
asılla ilgili, öze dair.

aslüfasl
işin aslı ve ayrıntıları.

asm
" ""aleyhissalâtüvesselâm"" duasının kısa yazılışı."

asr
ikindi vakti.

asrî
çağa uygun.

astronomi
gökteki cisimleri inceleyen ilim.

asvât
savtlar, sesler.

asâ
baston, sopa, değnek.

asâkir
askerler.

asâlet
asillik, soyluluk.

asâleten
kendi adına.

asîl
soylu, terbiyeli.

asîlzâde
asîl kimsenin evladı.

asıl
kendisi, temel, kök.

asır
yüzyıl, çağ.

asırdîde
asır görmüş, çağ yaşamış.

ateh
bunama, bunaklık.

atf
atıf, bağlama, verme, yükleme.

atfen
birinin adına, birine yükleyerek.

atiyye
hediye, ihsan.

atlas
üstü ipek altı pamuk kumaş.

attar
ıtriyat dükkanı, güzel koku satan adam.

atâ
verme, lütuf, ihsan.

atâlet
işsizlik, tembellik, durgunluk.

atâyâ
armağanlar, ihsanlar.

atıf
verme, yükleme, bağlama.

avam
ilimsiz, sıradan kimse.

avcıhattı
savaş cephesi.

avdet
geri gelme, dönme.

avene
yardımcılar.

avn
yardım.

avret
gizlenmesi gereken şey.

avzen
havuz, göl.

avâik
maniler, engeller.

avâlim
âlemler, dünyalar.

avâre
işsiz, şaşkın, başıboş.

avârız
arızalar, aksaklıklar, noksanlıklar.

ayb
ayıp, utanılacak kusur.

ayn
göz, aslı, kendisi.

aynelhayât
hayatın kendisi.

aynelyakîn
göz ile görmüşçesine kesin biliş.

aynen
tıpkı, tıpkısı.

ayniyet
aynı olma.

ayyuk
gökyüzünün pek yüksek yeri.

ayyâş
haram içkileri çok içen.

ayân
belli, açık seçik.

ayânen
açıkça, besbelli.

ayânısâbite
varlıkların ilâhî ilimde ezelden beri bulunan hakikatları.

azamet
büyüklük.

azhar
pek zahir, en açık.

azimkâr
azimli, kesin kararlı.

azimkârâne
azmederek, kararlı bir şekilde.

aziz
Hıristiyanların mübarek bildikleri büyükleri.

azl
azil, atma, dökme, çıkarma.

azm
kemik.

azze
aziz oldu, şanı yüce oldu!

azâb
eziyet, işkence.

azâzil
şeytan.

azîm
büyük.

azîme
büyük.

azîmet
dinî emirlere tam uyma.

azîmüşşân
şanı pek büyük.

ağaz
başlama.

ağdiye
tekelcilik.

ağleb
daha galib, ekseriyet, çok defa.

ağleben
ekseriyetle, genellikle.

ağlebî
ekseriyetle ilgili.

ağmaz
kolay anlaşılmayan, pek derin.

ağniya
ganiler, zenginler.

ağrube
en garip.

ağrâz
garazlar, kötü niyetler.

ağsan
dallar.

ağuş
kucak.

ağyâr
başkalar, yabancılar.

aşere
on'lar, on sayıları.

aşk
şiddetli sevgi, candan sevme.

aşknâme
aşkı anlatan yazı.

aşr
on sayısı.

aşâir
aşiretler, oymaklar.

aşîret
kabile, oymak.

aşîrât
aşireler, onda birler.

bahir
deniz, derya.

bahis
konu.

bahr
deniz.

bahrimuhît
okyanus.

bahriumman
okyanus.

bahriye
denizci.

bahrî
denizle ilgili.

bahs
bahis, konu

baht
talih, kısmet.

bahtiyâr
talihli, kutlu, mutlu.

bahusus
özellikle.

bahâ
paha.

bahâdar
pahalı.

bahâdır
kahraman, yiğit.

bahâne
vesile, sebep, özür.

bahîl
cimri, eli sıkı.

bahş
bağış, verme.

bais
sebep.

bakar
sığır, inek.

bakarperest
ineğe tapan.

bakayâ
kalıntılar.

bakteri
tek hücreli bir canlı.

banknot
lira mânâsında para birimi.

basar
göz, görme hissi.

basit
sade, düz, bölünmez.

basitâne
basitçe.

bast
yayma, açma.

bastızaman
zamanın genişlemesi, az zamanda normalden fazla yaşama.

basîret
ileri görüş, kuvvetli seziş.

basîrâne
görerek.

basübadelmevt
ölemden sonra diriliş.

batarya
enerji kaynağı.

batman
iki ile sekiz kilo arasında değişen ağırlık ölçüsü.

batn
karın, nesil.

battal
işsiz, çürük, kullanılmaz.

batâlet
işsizlik, durgunluk.

batın
iç, iç yüz, gizli, sır.

bay
zengin.

bayrakdâr
bayrak taşıyan, lider.

baytar
veteriner.

baîd
uzak, ırak.

baûda
sivrisinek.

bağistân
bağlık bahçelik yerler.

bağy
azgınlık.

başkitâbet
başyazıcılık.

başmurahhas
baştemsilci.

başvekil
başbakan.

başvekâlet
başbakanlık.

be
" ""de, den"" mânâsında ön ek."

becâyiş
birini verip ötekini alma, değişme.

becû
iste.

bed
kötü, çirkin.

bedbaht
bahtı kara, talihsiz.

bedbîn
kötümser, karamsar, ümitsiz.

bedduâ
birinin kötü olması için edilen dua.

bedel
karşılık.

beden
gövde.

bedestân
çarşı.

bedeviyet
bedevilik, medeniyetten uzaklık.

bedeviyâne
göçebe gibi.

bedevî
göçebe, çölde yaşayan.

bedhah
kötülük isteyen.

bedhal
kötü huylu.

bedir
dolunay.

bedmâye
mayası kötü, soysuz.

bedr
bedir, dolunay.

bedraka
yol gösterici, kılavuz.

bedâat
güzellik, yenilik, özgünlük.

bedâhet
apaçıklık.

bedâheten
apaçık biçimde.

bedâva
beleş, parasız.

bedâvet
bedevilik, göçerlik.

bedâyî
görülmedik güzellikte şeyler.

bedî
benzersiz güzel, üstün, özgün.

bedîa
benzersiz güzel olan.

bedîhiyyât
delil ile ispatı gerekmeyen apaçık şeyler.

bedîhî
delilsiz bilinen şey, apaçık.

bedîî
eşsiz güzellikte olan.

bedîülbeyân
görülmedik derecedeki güzel söz.

begün
et!

behcet
güleryüzlülük, şenlik, güzellik.

behemehâl
her halde, ister istemez.

beher
her bir.

behimiyât
hayvansı varlıklar.

behimât
hayvanlar.

behimî
hayvanca.

behiye
güzel.

behişt
cennet.

behre
pay, kısmet, nasip.

behreyâb
nasibi olan, payı bulunan.

beht
şaşkınlık, hayranlık.

behâim
hayvanlar.

behîc
güleryüzlü, şen, güzel.

beis
zarar, fenalık.

bektâş
arkadaş.

bekâ
devamlılık, kalıcılık, sonsuzluk.

bekâya
geriye kalanlar.

bekââlûd
kalıcılıkla karışık.

bel'
yutma, ortadan kaldırma.

belde
memleket, büyük köy.

beliyye
belâ.

beliyyât
belâlar.

belki
şüphesiz, kesinlikle.

belâ
gam, tasa. musibet, afet.

belâbil
belâlar, tasalar, musibetler.

belâgat
sözün güzel ve yerinde söylenmesi, bunu öğreten ilim.

belâhet
ahmaklık, budalalık, düşüncesizlik.

belâyâ
belâlar.

belâğbaşı
kaynak, pınar.

belî
evet.

belîğ
düzgün ve adamına göre söylenmiş söz.

belîğâne
beliğ biçimde.

bend
bent, bağlanmış.

bende
bağlı, esir, köle, hizmetçi, kul.

benâm
namlı, ünlü, seçkin.

benât
kızlar.

benî
oğullar.

benîâdem
ademoğulları, insanlar.

ber
" ""alan, dinleyen, yeden, götüren"" mânâsında son ek."

berbâd
harap, pis, fena, kirli.

berceste
seçme, iyi mısra.

berd
soğuk.

berdevam
devam eden, sürüp giden.

bereket
bolluk, çokluk, feyiz.

berekât
bereketler.

berendâz
kaldırıp atan.

bergüzâr
hatırlanmak için hediye verme.

bergüzîde
seçkin, seçilmiş.

berhava
boşa gitme.

berhayat
yaşayan.

berhudâr
saadete erişen.

berk
şimşek.

berkarar
kararlı.

berkâsâ
şimşek gibi.

berr
yer, toprak, kara.

berrak
duru, safi, arı.

berrî
karacı, karada olan.

berrîye
karalara ait olan.

bertaraf
çıkarılıp bir yana atılan.

bervech
şeklinde, biçiminde.

berzah
dünya ile âhiret arasındaki âlem.

berzahî
kabirle ilgili.

berâ
için, dolayı.

berâat
güzellik, parlaklık, üstünlük.

berâatülistihlâl
güzel bir başlangıç.

berâet
arınma, kurtulma.

berâhin
bürhanlar, kuvvetli deliller.

berât
nişan, ayrıcalık fermanı.

berâyımâlûmât
bilgi için.

berî
temiz, arınmış, kurtulmuş.

bes
yeter, kâfi.

besmele
Bismillahirrahmanirrahim.

besmelekeş
besmele çeken.

beste
bağlanmış, şarkı ahengi.

besâit
basit şeyler.

besâtet
basitlik, sadelik, yalınlık.

besâtin
bostanlar.

betâlet
işsizlik, durgunluk.

betül
erkekten sakınan namuslu kadın.

bevl
sidik.

bevvâb
kapıcı, men edici.

bey'
satma, satış.

beyannâme
açıklama yazısı, bildiri.

beyder
harman.

beyhûde
boşuna, faydasız.

beyn
ara, arasında.

beynelenbiya
peygamberler arasında.

beynelevliya
evliyalar arasında.

beynelislâm
müslümanlar arasında.

beynelmilel
milletlerarası.

beynelulema
âlimler arasında.

beynennâs
insanlar arasında.

beyt
beyit, şiirde iki mısra.

beytülmal
devletin hazinesi.

beyyin
apaçık, kesin delil.

beyyine
apaçık, kesin delil.

beyyinât
apaçık olanlar.

beyzâ
beyaz, parlak.

beyâbân
çöl, kır.

beyân
açıklayıp bildirme.

beyânât
açıklayıp bildirmeler.

beyânî
açıklanıp bildirilen.

bezirgân
tüccar.

bezletme
esirgemeden bol bol verme.

bezm
sohbet meclisi.

beşer
insan.

beşeriyet
insanlık.

beşerî
insanî, insanla ilgili.

beşâret
müjde.

beşâretkâr
müjdeci.

beşâretkârâne
müjdelercesine.

beşârât
beşaretler, müjdeler.

beşâşet
güleryüzlülük.

beşîr
müjdeci.

beşûş
güleryüzlü.

bi
" ""ile"" mânâsında ön ek. "

biat
kabul etme, seçme.

biaynelyakîn
gözle görürcesine kesin bilerek.

bibliyografya
kitaplar hakkında bilgi.

bidâ
bidatlar, sonradan çıkan şeyler.

bidâkârâne
dinde olmayanı dine sokarcasına.

bidât
dinde olmayıp da dine sonradan giren âdetler.

bidâtkâr
bidatçı, dinde olmayanı dine sokan bozguncu.

bidâtüzzaman
zamanın görülmemiş ve harika olanı.

bidâyet
başlangıç.

bidâyeten
başlangıçta.

bidîyât
bidatlar, dine sonradan sokulanlar.

bihakkalyakîn
yaşayıp bizzat tecrübe edercesine bir kesinlikle.

bihakkın
hakkıyle, tam olarak.

bihâr
denizler.

biilmelyakîn
şüphesiz ve kesin bir ilimle.

biiznillah
Allahın izniyle.

bikr
bozulmamış, temiz.

bil
" ""ile"" mânâsına ön ek."

bilakis
aksine, tersine.

bilasâle
aracısız, vasıtasız.

bilbedâhe
açık seçik.

bilcümle
bütün, toptan.

bilfarz
varsaymakla.

bilfiil
fiilen, çalışarak.

bilhads
hızlı bir kavrayışla.

bilhadsissâdık
doğru bir sezgi ile.

bilhassa
özellikle.

bilicma
üstünde birleşmekle, topluca.

bilihtiyar
istemekle.

bililtizam
taraftar olmakla.

bilintikal
intikal etmekle, naklederek.

bilirâde
iradeyle, istemekle.

bilistidad
yetenekle.

bilistihkak
hak etmekle.

bilittifak
ittifakla, hep birlikte.

biliştiyak
iştiyakla, arzu etmekle.

bilkabul
kabul etmekle.

bilkasd
kasıt ile, gaye edinerek.

bilkuvve
düşünce halinde.

bilkülliye
büsbütün.

billah
billahi, Allah için.

billur
pırıl pırıl cam.

bilmecburiye
mecburen.

bilmukabele
karşılık vermekle.

bilmüşâhede
şahit olmakla.

bilumum
genel olarak, bütün, hep.

bilvasıta
vasıta ile.

bilyakîn
kesin bir bilişle.

bilâ
" ""sız, siz"" mânâsında ön ek."

bilâbedel
bedelsiz.

bilâd
beldeler, memleketler.

bilâfasıla
aralıksız.

bilâhare
sonra, sonradan.

bilâihtiyar
elinde olmayarak.

bilâistisna
istisnasız.

bilâkaydüşart
kayıtsız şartsız.

bilâmübalâğa
mübalağasız, abartmasız.

bilâmüreccih
tercih edici biri olmaksızın.

bilânço
toplam, özet.

bilâperva
korkusuz.

bilâsebeb
sebepsiz.

bilâtefrik
ayırmaksızın.

bilâtereddüt
tereddütsüz.

bilâtevakkuf
duraksamadan.

bilâteşbih
benzetmesiz.

bilâşek
şeksiz.

bilâşüphe
şüphesiz.

bilîman
îman ile.

bimüdânî
eşsiz, benzersiz.

bin
oğul, oğlu.

binaenaleyh
bundan dolayı, bunun üzerine.

binefsihi
kendisiyle.

binnefs
nefsiyle.

binnetice
neticeyle.

binnisbe
oranla.

binniyet
niyetle.

binniyye
niyetle.

bint
kız.

binâ
ev, yapı.

binâen
dayanarak, bu sebeple.

binâenalâhâzâ
bunun üzerine, bundan dolayı.

binâimechûl
öznesi belirsiz fiil.

birr
temizlik, iyilik.

biryân
kebap.

birâder
kardeş.

birâderzâde
kardeş oğlu.

bissavab
doğru olarak.

bitamâm
büsbütün.

bitamâmiha
tamamıyle.

bittabî
tabiatıyle.

bittakdir
takdirle.

bittecrübe
tecrübeyle.

bittâb
tabiatıyla.

biyedî
elimi.

biyografi
bir kimsenin hayatını anlatan eser.

bizzarure
zaruri olarak.

bizzât
kendisi.

bizâtihi
kendiliğinden.

bolşevik
Rus komünisti, dinsiz.

bolşevizm
Rus komünizmi, dinsizlik.

bostân
sebze bahçesi.

boykotaj
boykot.

boşboğaz
yerli yersiz konuşan.

buhl
cimrilik.

buhrân
bunalım.

buhâr
buğu.

buhûr
bahirler, denizler.

bukalemun
bulunduğu yerin rengine giren bir hayvan.

burc
güneşle dünya arasındaki hayâlî dilimlerin her biri.

burjuva
hayatını emek vererek kazanmayan zengin kimse.

butlân
batıllık, temelsizlik, çürüklük.

buğz
sevmeme, nefret.

bâb
kapı, bölüm.

bâd
rüzgâr, nefes.

bâde
şarap, içki.

bâdehû
bundan sonra.

bâdelmemât
ölümünden sonra.

bâdelmevt
ölümden sonra.

bâdemâ
bundan sonra.

bâdire
anî felâket, zor geçit.

bâdiye
çöl, kır.

bâdî
sebep, geçici.

bâdıhevâ
boşu boşuna, bedava.

bâhem
birlikte, beraber.

bâhir
belli, açık.

bâhire
belli ve açık olan.

bâkir
kullanılmamış, bozulmamış.

bâkire
el değmemiş, kız.

bâkiye
kalıcı olan, kalan.

bâkiyâne
bakice, sonsuzca.

bâkiyât
baki olanlar, kalıcılar.

bâkî
sonsuz, kalıcı.

bâliğ
ulaşan, olgunlaşmış, yetişmiş, erişmiş.

bâlâ
yüksek, yüce.

bâlâpervazâne
yüksekten uçarcasına.

bânî
bina eden, kuran, yapan.

bâr
yük, pas.

bârekallah
Allah hayırlı ve mübarek etsin.

bârekte
sen mübarek eyledin.

bârgâh
izinle girilebilecek yüce makam.

bâri
hiç olmazsa, hele.

bârid
soğuk.

bâridâne
soğukça.

bârigâh
izinle girilebilecek yüce makam.

bârika
şimşek.

bârikaâsâ
şimşek gibi.

bâriz
meydanda, açık.

bârân
yağmur.

bârık
yıldırım, parıltı.

bâs
gönderme. yeniden dirilme.

bâsire
görme duyusu.

bâsır
gören.

bâsıra
görme duyusu.

bâsıt
açan, yayan, genişleten.

bâtıl
boş, yalan, çürük.

bâtınen
içten, iç bakımından.

bâtınî
içe ait, içle ilgili.

bâvehim
vehimle, kuruntuyla.

bâyi
satıcı.

bâyin
aralayıcı, ayırıcı.

bâz
oynayan, yapan.

bâziyet
bazenlik, bazılık.

bâzîçe
oyuncak, eğlence.

bââsâm
günahlarla.

bâğiyâne
azgınca.

bâğî
azgın, yoldan çıkmış.

bî
" ""siz, sız"" mânâsında ön ek."

bîaman
amansız.

bîbahâ
pahasız.

bîbehre
nasipsiz.

bîfütûr
fütursuz, gevşemeyen, çekinmeyen.

bîgâne
ilgisiz.

bîgünah
günahsız.

bîhaber
habersiz.

bîhemta
benzersiz.

bîhicap
perdesiz, gizlemeksizin.

bîhûş
şaşkın, sersem.

bîiştibah
şüphesiz.

bîkarar
kararsız, rahatsız.

bîkes
kimsesiz.

bîn
" ""gören"" mânâsında son ek."

bînamaz
namazsız.

bînaz
nazsız.

bînazîr
benzersiz.

bînisyan
unutmazlık.

bîperva
korkusuz.

bîpâyan
tükenmez.

bîr
kuyu.

bîset
gönderme, peygamberliğin başlangıcı.

bîtaraf
tarafsız.

bîtarafâne
tarafsızca.

bîvefa
vefasız.

bîzeval
sona ermez.

bîzâr
bıkmış.

bîçâre
çaresiz.

bûd
uzaklık.

bûdiyet
uzaklık.

bûse
öpücük.

bûy
koku.

bühtân
iftira.

bükâ
ağlama.

bülegâ
adamına göre güzel söz söyleyenler.

bülend
yüksek, yüce.

bülûğ
erginlik.

bünye
yapı.

bünyân
yapı.

bürde
hırka.

bürhan
kuvvetli delil.

bürhanî
delil cinsinden.

bürûc
burçlar.

bürûdet
soğukluk.

büzr
tohum.

büzûr
tohumlar.

büşrâ
müjde.

cadde
geniş yol.

cahîm
cehennem.

camus
manda.

canavar
can alıcı.

cann
cinler.

cansiperâne
canını verircesine.

car
Arapçada bir edat.

caymak
kararından dönmek.

cebbar
cebreden, zorba.

cebbarâne
zorbaca.

cebel
dağ.

ceberût
zorla her istediğini yaptırabilme kudreti.

ceberûtiyet
her dilediğini yaptırabilme kudreti.

cebhe
cephe, alın, yön, yüz, savaş bölgesi.

cebir
zor, zorlama.

cebr
cebir, zor, zorlama.

cebren
zorla.

cebrî
zorla, zorlamalı.

cebâbire
zorbalar.

cebânet
korkaklık.

cebîn
korkak.

cedd
ata, dede.

cedel
tartışma, münakaşa.

cedvel
liste, kanal, cetvel.

cedâvil
cedveller, kanallar, listeler.

cedîd
yeni.

ceffelkalem
düşünmeksizin.

cefne
büyük su kabı.

cefâ
eziyet.

cefâkâr
eziyet çeken.

cehd
çaba, çabalama.

cehele
cahiller, bilgisizler.

cehennem
azgınların öldükten sonra gidecekleri ceza yeri.

cehennemnümun
cehennemi hatırlatan.

cehennemî
cehenneme özgü.

cehil
bilgisizlik.

cehl
bilgisizlik.

cehlistân
bilgisizlik yeri.

cehr
açıktan söyleme.

cehren
açıktan.

cehrî
açık sesle.

cehâlet
cahillik, bilgisizlik.

cehâletperver
bilgisizliği seven.

cehâlât
cahillikler, bilgisizlikler.

cehûl
pek cahil.

celb
kendine çekme, getirtme.

celbkârâne
kendine çekercesine.

celbnâme
çağırma kağıdı.

celevât
cilveler, görünümler.

celle
" ""yüce ve aziz oldu"" mânâsında söylenir."

cellâd
ölüm cezası verilenleri öldüren kişi.

celse
oturum.

celâdet
ululara karşı gösterilen cesaret.

celâldarâne
celâlli bir biçimde.

celâlet
büyüklük, ululuk.

celâlî
büyüklükle ilgili.

celî
belli, açık.

celîl
büyük, ulu.

cem
toplama.

cemaat
gayeleri bir olan topluluk.

cemel
deve

cemiyet
toplum.

cemiyyet
cemiyet, toplum, genişlik.

cemiyât
cemiyetler, toplumlar.

cemm
çokluk.

cemmigafir
ekseriyet, çoğunluk.

cemre
ısı.

cemâd
cansız cisim.

cemâdiyet
cansızlık, donukluk.

cemâdât
cansız cisimler.

cemâhir
cumhuriyetler.

cemâl
güzellik.

cemâlperest
güzelliğe düşkün.

cemâlperverâne
güzelliği severcesine.

cemâlî
güzellikle ilgili.

cemî
bütün, hepsi.

cemîl
güzel.

cemîle
güzel olan.

cemîlâne
güzelce.

cenaze
henüz gömülmeyen ölü.

cendere
baskı aleti.

cengâver
savaşçı.

cenin
ana karnındaki çocuk.

cenk
savaş.

cennet
inananların dünyadaki güzel amellerine mükafaten sonsuza kadar kalacakları güzellikler âlemi.

cennetmekân
yeri cennet olası.

cennetmisâl
cennet gibi.

cennetâsâ
cennet gibi.

cennât
cennetler.

cenâb
saygı sözü.

cenâbet
cünüp.

cenâh
kanat.

cenâheyn
iki kanat.

cenân
cennetler.

cenûb
güney.

cenûbî
güneydeki.

cerbeze
süslü sözlerle aldatma.

cereyân
akma, akım.

cerh
yaralama, çürütme.

cerhetmek
yaralamak, çürütmek.

cerr
para alma.

cerrah
operatör.

cerrâr
tedirgin edici davranışlarla para koparan.

cerâhat
irin, akıntı.

cerâid
gazeteler.

cerîde
gazete.

cerîha
yara.

cesed
ceset, cansız vücut.

cessâs
casusluk eden.

cesurâne
cesurca, korkusuzca.

cesâmet
irilik.

cesâret
yüreklilik, korkusuzluk.

cesîm
iri, kocaman.

cevaz
izin.

cevelangâh
dolaşma yeri.

cevelân
dolaşma.

cevf
boşluk.

cevher
öz, kıymetli taş, atom.

cevherbahâ
mücevher gibi değerli.

cevhere
tek cevher.

cevherî
cevherle ilgili.

cevir
eziyet.

cevv
atmosfer.

cevvifezâ
uzay.

cevvihava
atmosfer.

cevvâl
pek hareketli.

cevâb
cevap, soruya verilen karşılık.

cevâben
cevap olarak.

cevâbî
cevapla ilgili.

cevâd
çok cömert.

cevâhir
değerli taşlar.

cevâmid
cansızlar.

cevâmiülkelîm
zengin mânâlı sözler.

cevâmî
toplayıcı olan şeyler.

cevânib
yanlar, taraflar.

cevârih
organlar.

cevâsis
casuslar, ajanlar.

ceyb
cep.

ceyş
asker, ordu.

cezb
kendine çekme.

cezbe
Allah sevgisiyle kendinden geçme hâli.

cezbedarâne
Allah sevgisiyle kendinden geçercesine.

cezbekârâne
cezbeye tutulmuşçasına.

cezm
kesin karar.

cezmiyet
kesin kararlılık.

cezrî
köklü.

cezâ
suça karşılık verilen acı.

cezâen
ceza olarak.

cezâlet
sözde kelimelerin düzgün dizilişinden doğan güzellik.

cezîre
ada, yarımada.

cibilliyet
yaradılış, maya, soyluluk.

cibillî
yaradılıştan, mayadan, soydan.

cibâl
dağlar.

cidar
duvar, çeper.

cidden
gerçekten.

cidâl
uğraşma, savaş.

cifir
harflere verilen sayılarla mânâlar çıkarma ilmi.

cifrî
cifirle ilgili.

cihad
din uğrunda savaş.

cihet
yön, yan.

cihetiyet
yönlülük, yanlılık.

cihân
dünya, âlem.

cihânbahâ
cihan değerinde.

cihândeğer
dünya kıymetinde.

cihângîr
cihanın büyük bir kısmını elde eden savaşçı.

cihânkıymet
dünya kadar değerli.

cihânpesendâne
dünyanın beğeneceği şekilde.

cihânşümûl
dünya ölçüsünde.

cihâr
dört.

cihât
yanlar, yönler.

cihâz
aygıt, çeyiz.

cihâzât
aygıtlar.

cild
deri, ten.

cilve
görünme, belirme, naz.

cilveger
cilve eden.

cimri
kimseye bir şey vermeyen eli sıkı kimse.

cimâ
cinsî münasebet.

cin
göz ile görülemeyen ruhani varlıklar.

cinas
birçok mânâya gelebilen söz.

cinnet
delilik.

cinnî
cinlerden olan.

cins
tür, çeşit.

cinsiyet
cinslik, tür olma.

cinsî
cinsle ilgili.

cinân
cennetler.

cinâyet
adam öldürme, ağır suç.

cirm
oylum, yıldız.

cisim
uzayda yer dolduran varlık.

cism
cisim.

cismaniyet
cisim olma hâli.

cismanî
cisimle ilgili.

cismen
cisimce.

cismiyet
cisimlik.

civan
yakışıklı genç.

civanmert
yüce gönüllü, mert.

civâr
yöre, yakın yer.

cizye
müslüman olmayanlardan alınan vergi.

ciğerpâre
ciğer parçası, sevgili yavru.

ciğersûz
ciğer yakan.

ciğerşikâf
ciğer parçalayan.

cumhur
topluluk.

cumhuriyet
devlet başkanı yönetilenler tarafından seçilen yönetim biçimi.

cumhuriyetperver
cumhuriyeti seven.

cumhurî
cumhuriyetle ilgili.

cumâ
önemli bir namaz.

câh
makam.

câhid
din için savaşan.

câhil
bilgisiz.

câhilâne
bilgisizce.

câil
yapan.

câiz
dine uygun olan.

câl
yapma, kılma.

câlib
çekici.

câlî
yapmacıktan.

câmi
toplayan.

câmia
topluluk.

câmid
cansız, donuk.

câmidiyet
cansızlık.

câmidât
camidler, cansızlar.

câmiiyet
toplayıcılık.

câmiülkelîm
zengin mânâlı söz.

cân
hayat, ruh, gönül.

cânhıraş
tüyler ürpertici.

cânib
yön, taraf, yan.

câniyâne
canicesine.

cânân
sevgili.

cânî
cinayet işleyen.

câriye
esir kadın.

cârî
akan, yürüyen.

câsus
ajan.

câvid
devam eden.

cây
değer, layık.

câzib
çekici.

câzibe
çekicilik.

câzibedarâne
çekici bir biçimde.

câzibedâr
çekici.

câzibekârane
çekici biri gibi.

cîfe
leş.

cîz
hurma ağacının kökü.

cûd
cömertlik.

cûyem
ararım.

cûş
coşma, kaynama.

cûşuhurûş
coşup taşma.

cübbe
namazda giyilen bol elbise.

cüdâ
ayrı, ayrılmış.

cühelâ
bilgisizler.

cühûd
bilerek inkâr etme.

cülûs
tahta çıkma.

cümle
bütün, hüküm bildiren söz.

cümûd
cansız, donuk.

cümûdet
cansızlık, donukluk.

cümûdiye
buzul.

cümûdiyet
donukluk, katılık.

cüneyd
askercik.

cünûd
askerler.

cünûdullah
Allahın askerleri.

cünûn
delilik.

cünüb
gusletmesi gereken kimse.

cüret
ataklık, kendini bilmezlik.

cüretkâr
atak, kendini bilmez.

cüretkârâne
atakça.

cürm
suç.

cürmümeşhud
suçüstü.

cürüm
suç.

cüsse
gövde, kalıp, beden,

cüz
bölüm, parça.

cüziihtiyar
az bir seçme hürriyeti.

cüziirâde
insanın azıcık iradesi.

cüziyyet
azlık, küçüklük.

cüziyyât
cüziler.

cüzî
pek az, ferdi.

daavât
dualar.

dahiye
felâket, büyük belâ.

dahl
girme, etki.

dahîl
yabancı, sığıntı.

dahîlek
sana sığınırım.

daimî
devamlı, sürekli.

dakik
pek ince.

dakika
pek ince olan, zaman birimi.

dalalet
sapkınlık, islâmdan ayrılma, şaşkınlık.

dalaletpîşe
sapkınlık yolunu tutmuş.

dalaletâlûd
sapkınlık karışık.

dalkavuk
menfaati için hoş görünmeye çalışan, yağcılık ve soytarılık eden.

dall
sapan, sapıtan.

dalle
sapanlar, sapıtanlar.

dallîn
sapkınlar.

dalâl
sapıklık, haktan ayrılık.

damar
kan borusu, yaradılış, huy.

damga
işaret, bellik.

dantela
tentene, dantel.

darağacı
idam sehpası.

darb
vurma, çarpma.

darbe
tek vuruş.

darbhane
para basılan yer.

darbımesel
atasözü.

dağvârî
dağ gibi.

debdebe
gösteriş gürültüsü, görkem.

debretmek
kımıldatmak.

deccâl
kıyametten önce ortaya çıkarak yandaşlarıyla birlikte dini yıkmaya çalışan azgın kimse.

deccâliyet
din yıkıcı deccalın ilkeleriyle hareket edenlerin oluşturduğu mânevî şahsiyet.

deccâlâne
deccal gibi.

def
savma, savuşturma.

defn
gömme.

defnetmek
gömmek.

defterdâr
defterci, defter tutan.

defâ
kez, kere.

defâin
defineler.

defâten
birdenbire.

defâât
defalar, kereler.

defî
bir anda.

defîne
yere gömülmüş kıymetli eşya.

dehlîz
dar ve uzun geçit.

dehr
zaman, devir.

dehriyye
dünyanın sonsuzluğuna inanan felsefecilerin yolu.

dehriyyûn
zamanı tanrılaştıran îmansız felsefeciler.

dehrî
zamanla ilgili, kıyamete inanmayan îmansız felsefeci.

dehâ
üstün zekâ.

dehâlet
girme, sığınma.

dehân
ağız.

dehşet
ruhu birden kaplayan korku.

dehşetengiz
korku verici.

dejenere
bozulma, soysuzlaşma.

dek
hile, oyun.

dekaik
incelikler.

dekk
ufalanma.

dellâl
yüksek sesle ilan eden, duyuran.

delv
kova burcu.

delâil
deliller, kanıtlar.

delâlat
delâletler, delil olmalar.

delâlet
delil olma, yol gösterme.

delâleten
delil olarak, yol göstererek.

delîl
yol gösterici, kanıt.

dem
kan, zaman, konu, kıvam.

demagoji
güzel sözlerle halkı kandırma siyaseti.

dembedem
zaman zaman.

demdeme
vızıltı, ses.

demode
modası geçmiş.

demokrasi
yöneticilerin halk tarafından seçildiği idare şekli.

demvurmak
söz etmek.

demâ
her zaman.

demâdem
zaman zaman.

deniye
alçak olan.

denâet
alçaklık.

denî
alçak.

depresyon
ruhî çöküntü.

der
" ""içine, içinde"" mânâsında ön ek."

derc
içine alma, sokma.

dercân
canına sokma, içine alma.

derd
dert, hastalık, üzüntü, dilek, mesele.

derdmend
derdi olan.

derece
gitgide yükselen durumların her biri, kerte.

derecât
dereceler, yukarı katlar.

derekab
hemen ardından.

dereke
gitgide alçalan durumların her biri.

derekât
derekeler, aşağı katlar.

dergâh
makam, tekke.

derhâtır
hatırlama.

derk
anlama, kavrama.

derketmek
anlamak, kavramak.

dermeyân
ortada, ortaya.

dermân
ilaç, çare, güç.

derpey
ardı sıra.

dershane
ders okunan yer.

dersiâmm
herkese ders verebilen hoca.

deruhte
üzerine alma, yüklenme.

derviş
yaşayışını tarikatının edeplerine uyduran kalender kimse.

derya
deniz.

derâkab
hemen, derhâl.

derârî
parlak yıldızlar, renkli şeyler.

derûn
iç, gönül.

derûnî
içle ilgili, içten.

dessas
hileci, oyuncu, aldatıcı.

dessasâne
hileci, aldatıcı gibi.

dest
el.

destan
kahramanlık hikâyesi.

destbedest
el ele.

deste
demet, tutam.

destek
dayanak.

destgâh
tezgâh, işyeri.

destûr
izin.

desâis
desiseler, hileler, oyunlar.

desâtir
düsturlar, ilkeler.

desîse
hile, oyun.

dev
masallarda geçen korkutucu varlık.

devam
sürüp gitme.

deverân
dönme, dolaşım.

devir
dönme, dolaşma, aktarma.

devlet
ülkeyi yönetmek için örgütlenmiş siyasî topluluk.

devr
devir, dönem, dönme, dolaşma, aktarma.

devran
felek, talih.

devre
dönem.

devriye
dönen, dolaşan.

devâ
ilaç.

devâen
ilaç olsun diye.

devâhî
büyük belâlar, üstün zekâlılar.

devâir
daireler, işyerleri.

deyn
borç.

dibâce
önsöz, başlangıç.

didar
göz, görme, görünme.

dikkat
duygu ve düşünceyi bir noktada toplama, uyanıklık, incelik.

dikta
zorbalık.

diktatör
" devleti keyfine göre idare eden ""ulu"" önder."

dil
gönül, kalb.

dilber
gönül alan güzel.

dilşâd
gönlü hoş olmuş.

dimağ
beyin.

dimdik
gaga.

din
peygamberin bildirdiği biçimde kulluk görevlerini belirleyen ilâhî nizam.

dinamik
hareketli.

dinar
eskiden kullanılan bir para.

dindarâne
dindarca.

dindaş
aynı dinden olan.

dinperver
dini seven.

dinsizdârâne
dinsizce.

diplomat
ülkenin dış işleriyle uğraşan memur.

direktif
yönlendirici emir.

direm
dirhem.

dirhem
üç gramlık ağırlık ölçüsü.

diritnavt
diritnot.

diritnot
büyük savaş gemisi.

dirâyet
yetenek, beceri, sezgi.

disiplin
uyulması gereken kuralların tamamı, sıkı düzen.

divan
şiir kitabı, yüksek idare meclisi, mahkeme, sedir.

divanhâne
geniş sofa, salon.

divâne
aklı tam olmayan, kaçık.

divânece
divane gibi.

divânıharb
askeri mahkeme.

diyar
ülke, yer.

diyet
kan bedeli, can pahası.

diyk
darlık, sıkışıklık.

diyânet
dindarlık, din işleri.

diyâneten
dindarlık bakımından.

dogma
tartışılmayan kesin fikir.

dogmatizm
bazı fikirleri her zaman doğru ve değişmez kabul eden felsefe.

doktrin
bir sistem meydana getiren fikirlerin hepsi, öğreti.

donanma
kendini donatma, deniz kuvveti, ışıklı şenlik.

dost
samimi arkadaş.

dostâne
arkadaşça.

duhan
duman.

duhâ
kuşluk vakti.

duhûl
girme.

dumûr
körelme, kuruma.

durûbuemsâl
atasözleri.

duâ
Allaha yalvarma, yakarış, isteme, dileme.

dâ
hastalık.

dâbb
kertenkele.

dâbbe
yürüyen yaratık.

dâbbetülarz
âhirzaman alâmeti olan bir yaratık.

dâcin
bir nevi kuş.

dâd
vergi, ihsan.

dâdıezel
Allah vergisi.

dâdıhak
Hak vergisi.

dâfi
defeden, savan.

dâfia
defetme, savma.

dâhil
iç, içeri, içinde.

dâhiliye
içle ilgili olan, iç işleri.

dâhilî
içe ait, içle ilgili.

dâhiyâne
dahice, gayet zekice.

dâhî
üstün yetenekli.

dâil
sapıtmış, azgın.

dâim
devam eden, süren.

dâima
devamlı olarak.

dâir
ilgili, devreden.

dâire
saha, alan, geometrik şekil, resmi kurum.

dâirevârî
daire gibi.

dâirevî
daire şeklinde.

dâll
delil olan, yol gösteren.

dâlliyet
delil olma, yol gösterme.

dâm
tuzak, hile, tavan.

dâmen
etek.

dâne
tane, tohum.

dânâ
bilgili, âlim.

dâr
yer, ev, yurt.

dâreyn
her iki dünya.

dâri
acı bir bitki.

dârib
vuran, döven.

dârülfünûn
fenler yeri, üniversite.

dârülharb
savaş yeri, düşman ülkesi.

dârülhizmet
hizmet yeri.

dârülikab
azap yeri, cehennem.

dârülislâm
Müslümanların huzur içinde yaşadığı yer.

dârıharb
savaş yeri, düşman ülkesi.

dâsıtân
destan, meşhur hikâye.

dâsıtâne
destan gibi olan.

dâussılâ
vatan hasreti.

dâva
savunulan düşünce, hak talebi, önemli mesele.

dâvet
çağrı.

dâvetname
davet mektubu.

dâye
dadı, çocuk bakıcısı.

dâî
duacı, çağıran.

dâğdağa
gürültü patırtı.

dâğdâr
yanık, yaralı.

dîde
göz.

dîdebân
gözcü, gözleyen.

dîk
ince, dar.

dûn
aşağı.

dûnhimmet
gayreti az.

dûr
uzak.

dûrendiş
ilerisi için kaygılanan.

dûrendişâne
ilerisi için kaygılanırcasına.

dûçar
tutulmuş, yakalanmış.

dûş
omuz.

dûşâb
pekmez.

dü
iki.

düello
şahitler önünde iki kişinin silahlı çarpışması.

dühât
dahiler, üstün zekalılar.

dükkân
öteberi satış yeri.

dülger
marangoz.

dümdâr
ordunun arkasında giden gurup.

dünyevî
dünya ile ilgili, dünyalı.

dünyâ
içinde yaşadığımız âlem.

dünyâdâr
dünyalı.

dünyâperest
taparcasına dünyaya yönelen.

dürbîn
dürbün.

dürer
inciler.

dürr
inci.

dürûs
dersler.

dürüst
doğru, düzgün.

düstûr
ilke, kural.

düvel
devletler.

düyûn
borçlar.

düşeş
iki altılık.

düşvâr
zor, güç.

düşâb
pekmez.

dırahşan
parlayan.

dıyk
darlık.

eb
baba.

ebced
Arap harflerinin diziliş sırası, bu harflerin rakam olarak değerlerinden yola çıkılarak yapılan hesap.

ebcedî
ebcedle ilgili.

ebdâ
en güzel, en bedi.

ebed
sonsuz gelecek zaman.

ebeden
sonsuza dek.

ebediyet
sonsuzluk.

ebediyyen
sonsuza kadar.

ebedperest
sonsuzluğu sevip arzulayan.

ebedî
sonsuzla ilgili.

ebedülâbâd
sonsuzlar sonsuzu.

ebeveyn
ana ile baba.

ebkem
dilsiz.

eblağ
yerinde adamına göre güzel söz söylemenin en üstünü.

ebleh
alık, budala.

eblehâne
alıkça, budalaca.

ebnâ
oğullar.

ebnâyıcins
aynı türden olanlar.

ebrâr
hayırlılar, iyiler.

ebrû
kaş, dalga dalga kırmızı yanak, bir süsleme sanatı.

ebsâr
gözler.

ebter
güdük, kesik.

ebulâşey
hiçbir şeyi olmayan.

ebvâb
kapılar, bölümler.

ebyât
beyitler.

ebyâz
en beyaz, parlak.

ebâbil
bir kuş türü.

ebâd
boyutlar, uzaklıklar.

ebâtıl
boş inanışlar.

ebû
baba, ata.

ecdâd
atalar, dedeler.

ecel
ömrün sonu, vade.

ecell
en büyük.

echel
en cahil.

echeliyet
aşırı bilgisizlik.

ecinnî
tek cin.

ecir
ücret, karşılık.

ecirnâ
bizi koru.

ecirnî
beni koru.

ecliyet
sebeplik.

eclâ
en parlak.

ecmel
en güzel.

ecmâ
en toplu.

ecmâin
hepsi, cümlesi.

ecnebî
yabancı.

ecnâs
cinsler, türler.

ecr
ücret, karşılık.

ecrâm
cansız varlıklar.

ecsâd
cesetler.

ecsâm
cisimler.

ecvibe
cevaplar.

eczâ
cüzler, parçalar, kimyevi madde.

eczâhâne
ilaç yapılıp satılan işyeri.

ecânib
yabancılar.

ecîr
ücretle çalışan.

edat
" ""hem, için"" gibi kendi başına mânâsı olmayan yardımcı kelime."

eddâî
belli bir duacı, duacınız.

edeb
terbiye, güzel ahlak, haya.

edebiyat
güzel ve etkili biçimde konuşma ve yazma sanatı.

edebiyyûn
edebiyatçılar.

edebî
edeple ilgili, güzel söz ve yazı.

edevât
âletler.

edille
deliller, kanıtlar.

ednâ
pek aşağı.

edviye
devalar, ilaçlar.

edvâr
devirler, dönemler.

edyân
dinler.

edâ
yapma, ödeme, davranış, anlatım yolu.

edîb
edebiyatçı, edepli, terbiyeli.

edîbâne
edebiyatçı gibi, edeplice, terbiyelice.

efdal
daha üstün.

efendi
sahip, saygın, terbiyeli.

efgan
figanlar, inlemeler.

efhâm
anlamalar, en iyi anlayan.

efkâr
fikirler.

efkârıâmme
umumun fikirleri, halkın düşünceleri.

eflâk
gökler.

efrâd
bireyler, insan tekleri.

efsah
daha düzgün anlatım.

efsâne
uydurulmuş hikâye, mitoloji.

efsûn
sihir, büyü.

efzâ
" ""artıran"" mânâsında son ek."

efzûn
fazla, çok.

efâdıl
üstün nitelikli kimseler.

efâl
fiiller, işler.

efşan
" ""saçan"" mânâsında son ek."

ego
ben, ene.

ehadiyet
Allahın her bir eserindeki birlik tecellisi.

ehaff
pek hafif.

ehak
en hak, daha gerçek.

ehass
en has.

ehbâr
âlimler.

ehemm
en önemli.

ehemmiyet
önem.

ehemmiyetkârâne
önem verircesine.

ehevât
kardeşler.

ehibbâ
ahbaplar, sevilenler.

ehil
dost, sahip, usta.

ehlen-sehlen
hoş geldiniz.

ehlibidâ
dine aykırı olanı dine sokanlar.

ehlidalalet
islâmdan sapanlar, sapkınlar.

ehlidünyâ
dünya adamı, âhireti düşünmeyen.

ehlifelsefe
felsefeciler, felsefeye önem veren kimseler.

ehlifen
fen ilimleriyle uğraşanlar.

ehligaflet
gaflette olanlar, kul olduğunu hatırlamadan yaşayanlar.

ehlihak
hak yolda olan.

ehlihakîkat
hakikatı bulan kimseler.

ehlihidâyet
îman yoluna erenler, müminler.

ehlihâl
inandıkları mânâları hâlleriyle yaşayanlar.

ehliinsaf
insaflılar.

ehliislâm
müslümanlar.

ehlikalb
kalben ileri gidenler.

ehlikeşif
perdeli olanı bilen velî.

ehlikitab
ilâhî kitaplardan birine inanan.

ehlikubûr
kabirdeki ölüler.

ehliküfür
kâfirler.

ehlinecat
kurtulanlar.

ehlisefâhet
günahlara dalanlar.

ehlisuffa
Peygamberimizin mescidinde kalan sahabeler.

ehlisünnet
Peygamberimizin hak yolunda yürüyenler.

ehlitakva
Allahtan korkup günahtan sakınan kimseler.

ehlitarik
tarikat adamı.

ehlitarikat
tarikata bağlı olan.

ehlitevhid
Allahın birliğine inananlar.

ehlivelâyet
velîler, erenler, kalbi nurlanmış müminler.

ehlivukuf
iyi bilenler, bilirkişiler.

ehliyyet
yeterlik, ustalık, yetki.

ehliîman
îmanlılar.

ehlişirk
Allaha ortak koşanlar.

ehlullah
Allah adamı, evliya, ermiş.

ehlî
alışık olan, evcil.

ehram
firavun mezarı.

ehva
nefis arzuları, boş istekler.

ehven
en zararsız, pek ucuz.

ehvenüşşerreyn
iki şerden daha az zararlı olanı.

ehvâl
korkular.

ehya
ucuzluk, bolluk.

ehâdîs
Peygamberimizin sözleri.

ehülacâib
acayip şeylerin kardeşi.

eimme
imamlar, öncüler.

ejder
büyük yılan.

ejderha
iri yılan.

ekall
en az.

ekalliyet
azlık, azınlık.

ekber
en büyük.

ekdâr
kederler, üzüntüler.

ekl
yeme.

ekmel
en mükemmel.

ekol
bir fikir üzerine kurulu okul, meslek.

ekrem
daha kerim, en iyi.

ekser
daha çok.

ekseriya
ekseriyetle, çoğunlukla.

ekseriyet
çoğunluk.

ekseriyetle
çoğunlukla.

ekserî
çoğunlukla.

ekva
daha kuvvetli.

ekvan
yaratılanlar.

ekvanî
yaratılanlarla ilgili.

ekvator
dünyayı ikiye ayıran hayâlî çizgi.

ekâbir
büyükler.

ekânim
asıllar, rükünler.

el-amân
aman diliyorum!

elbette
kesinlikle.

elcevab
cevabı şu.

elem
acı.

eleman
bir bütünün parçaları.

elemkârâne
acılı bir biçimde.

elemnâk
acı verici, acılı.

elf
bin sayısı.

elfaz
lafızlar, sözler.

elfâtiha
Fatiha sûresi.

elhak
hakikaten, doğrusu.

elhamdülillâh
Allaha hamdolsun.

elhannas
sinsice aldatan şeytan.

elhubbulillâh
sevgi Allah içindir.

elhâsıl
kısacası, özetle.

elhükmülilekser
hüküm eksere göre verilir.

elkab
lâkaplar.

elmas
değerli bir taş.

elsine
lisanlar, diller.

eltâf
lütuflar, en latîf, en hoş.

elvah
levhalar, tablolar.

elvan
renkler.

elvanıseba
yedi renk.

elvedâ
şu ayrılık!

elyak
daha lâyık.

elyevm
bugün.

elzem
daha gerekli.

elzemiyet
daha gereklilik.

elân
şimdi, hâlâ.

elâstik
esnek.

elîf
alışan, alışkın.

elîm
acı veren, acılı.

elîme
acılı hâl.

elîmâne
acılı biçimde.

elîyâzübillâh
Allaha sığınırız.

emam
ön taraf.

eman
güven, güvenlik.

emel
ümit, arzu.

emirber
emir dinleyen.

emirnâme
emir yazısı.

emlâk
taşınmaz mallar.

emmâbâdü
bundan sonra.

emmâre
emreden, zorlayan.

emn
eminlik, güvenlik.

emniyet
güven, güvenlik.

emperyalizm
bir ülkenin sınırlarını genişletme politikası.

emr
emir, buyruk.

emrâz
marazlar, hastalıklar.

emsile
misaller, örnekler.

emsâl
misaller, eşler, benzerler.

emtar
yağmurlar.

emvâc
dalgalar.

emvâl
mallar.

emvât
ölüler.

emzice
mizaçlar, huylar.

emânet
sonra alınmak üzere verilen şey.

emâneten
emanet olarak.

emâni
güvenlik.

emânât
emanetler.

emâre
iz, belirti, bellik.

emâret
beylik.

emârât
emareler, belirtiler.

emîn
güvenilir.

emîr
bey, başkan.

emşac
nutfe, dağınık.

enam
yaratıklar, varlıklar.

enbiyâ
nebîler, peygamberler.

encam
son.

encümen
meclis, komisyon.

endad
benzerler, misiller.

endaz
" ""atan, atıcı"" mânâsında son ek."

ender
pek az bulunan.

endâm
beden, boy.

endîşe
kaygı.

ene
ben, benlik.

enerji
güç.

enfes
pek nefis, çok hoş.

enfâ
daha faydalı.

enfâs
nefesler.

enfûs
nefisler, ruhlar.

enfüsî
nefisle ilgili, insanlarının kendi iç âlemlerine ait.

engiz
" ""koparan, veren"" mânâsında son ek."

engizisyon
kiliselerin işkenceci mahkemeleri.

enhâr
nehirler, ırmaklar.

enkaz
yıkıntı.

enmûzec
nümune, örnek, model.

ensac
dokumalar.

enseb
en uygun.

ensâb
soylar, nesepler.

ensâf
yarımlar.

ensâl
nesiller, kuşaklar.

ensâr
yardımcılar, Medineli sahabeler.

ente
sen.

entrika
hile, düzen.

enver
pek nurlu.

envâ
neviler, türler.

envâen
türler olarak.

envâr
nurlar.

enzâr
nazarlar, bakışlar.

enâniyet
benlik, gurur.

enîn
inilti.

enîndâr
inleyen.

enîs
dost, arkadaş.

erakk
pek ince.

erbaa
dört.

erbâb
sahipler, becerikliler, terbiyeciler.

erbâin
kırk.

erbâiyyet
dört olmak.

erham
en merhametli.

erhâm
döl yatakları, rahimler.

erkân
esaslar, rükünler.

ervâh
ruhlar, canlar.

erzan
pek ucuz.

erzel
daha rezil.

erzâil
reziller, alçaklar.

erzâk
rızıklar, yiyecekler.

erzâl
reziller.

erâcif
uydurma sözler.

erîke
koltuk, taht.

esahh
daha doğru.

esamî
isimler.

esas
temel, kök.

esasât
temeller, esaslar.

esbak
daha önceki.

esbâb
sebepler, vasıtalar, vesileler, araçlar.

esbâbperest
sebepleri yaratıcı sanan.

esbât
torunlar.

esdikâ
sadıklar.

esdâf
sadefler, inci kabukları.

esed
aslan.

esef
tasa, üzüntü, gam.

esefâ
yazık!

eser
yapı, iz, kitap.

esfel
en aşağı.

esfelisâfilîn
aşağıların en aşağısı.

esham
hisseler, paylar.

eshel
daha kolay.

eshâb
sahipler.

esir
savaşta teslim alınan kimse.

eslem
en sağlam, en emin.

esliha
silahlar.

eslâf
selefler, öncekiler.

eslâh
en iyi, en sâlih.

esmar
meyveler.

esmaî
isimlerle ilgili.

esmer
rengi karaya çalan.

esmâ
isimler.

esnam
sanemler, putlar.

esnâ
ara, vakit, sıra.

esnâf
sınıflar, alım satımcı.

esrarkeş
esrar çeken.

esrâ
pek çabuk.

esrâr
sırlar, gizli mânâlar.

esrârengiz
gizli ve sırlı olan.

essebebükelfâil
sebep olan yapan gibidir.

estağfirullah
Allah kusurumu affetsin.

ester
katır.

esved
siyah, kara.

esvâb
giyecekler.

esvât
sesler.

esâbi
parmaklar.

esâd
daha mutlu.

esâdekümullah
Allah saadet versin.

esâlib
üslûplar, tarzlar.

esâret
esirlik, tutsaklık.

esâtir
uydurulmuş hikâyeler, mitoloji.

esîle
sorular, sualler.

esîr
alemi kaplayan incecik madde.

etbâ
tâbî olanlar, bağlılar.

etemm
en tam, noksansız.

etfâl
tıfıllar, çocuklar.

etka
günah işlemekten çok çekinen.

etkıyâ
çok takvalılar.

etrâf
yanlar, taraflar.

etvâr
tavırlar, davranışlar.

etîme
yemekler.

etıbbâ
tabipler, doktorlar.

evc
doruk, yüce.

evfak
en uygun.

evhâm
vehimler, kuruntular.

evkaf
vakıflar.

evkat
vakitler.

evkemâkal
söylendiği gibi.

evleviyet
öncelik.

evliyâ
kalbi nurlu müminler, erenler, velîler.

evliyâullah
Allahın velîleri, sevgili kulları.

evlâ
daha iyi.

evlâd
veledler, çocuklar.

evrak
yapraklar, kağıtlar, belgeler.

evride
toplardamar.

evrâd
devamlı okunan dualar, zikirler.

evsat
orta, orta hâl.

evsâf
vasıflar, özellikler.

evtâd
direkler, kazıklar.

evtâr
tek, eşsiz.

evvel
ilk, önce, birinci.

evvelbaba
ilk baba, her türün bir anda yaratılan ilk ferdi.

evvelen
ilk olarak.

evvelâ
birincisi, önce.

evvelîn
öncekiler.

evvâbin
tevbe edip günahtan dönenler.

evzâh
daha açık.

evâhir
âhirler, sonlar.

evâil
başlangıçlar.

evâmir
emirler.

evânî
kaplar.

evâsıt
vasatlar, orta hâlli olanlar.

ey
hitap sözü.

eyne
nereye, nerede?

eynelmefer
nereye kaçmalı?

eynesserâminessüreyya
yer nerede, Süreyya nerede?

eytam
yetimler, babaları ölmüş çocuklar.

eyvallah
peki, öyle olsun.

eyvan
köşk, saray.

eyyâm
günler.

eyyü
" ""ya, ey"" mânâsında hitap edatı."

eyyühelmünâfık
ey münafık, ey mümin görünen kâfir!

eyzan
önceki gibi.

eyâdi
eller.

ez
" ""den, dan"" mânâsında ön ek."

ezahir
çiçekler.

ezan
namaza davet için edilen nida.

ezber
zihinde tutma.

ezcümle
meselâ, bunun gibi.

ezdâd
zıtlar.

ezel
başlangıcı olmama, öncesizlik.

ezeliyet
varlığının başlangıcı olmama.

ezelî
başlangıcı olmayan.

ezher
pek parlak.

ezhân
zihinler.

ezhâr
çiçekler.

eziyet
büyük sıkıntı, incinme.

ezkaza
kaza olarak.

ezkiya
zekiler.

ezkiyâ
temiz ve iyi insanlar.

ezkâr
zikirler, Allahı anmalar.

ezlem
en zâlim.

ezman
zamanlar.

ezmine
zamanlar.

ezost
ondan.

ezvak
zevkler.

ezvâc
eşler.

ezvâcıtâhirât
Peygamberimizin iffetli hanımları.

ezyâl
zeyiller, ekler.

ezâ
üzme, incitme.

eâmm
pek umumi, en genel.

eâzım
büyükler.

eğerçi
gerçi.

eğlenceperest
eğlenceye pek düşkün.

eşbah
benzeyenler.

eşcâ
daha yiğit.

eşcâr
ağaçlar.

eşedd
pek şiddetli.

eşeff
en saydam.

eşekk
pek şüpheci.

eşfa
en çok şefaat eden.

eşfak
çok şefkatli.

eşfâ
pek şifalı.

eşgal
işler, meşguliyetler.

eşhas
şahıslar, kişiler.

eşhûr
aylar.

eşirrâ
şerliler, kötüler.

eşk
gözyaşı.

eşkâl
şekiller.

eşkıyâ
yol kesenler.

eşmel
çok kaplayıcı.

eşnê
en kötü.

eşref
en şerefli.

eşrefimahlûkât
yaratılanların en şereflisi.

eşrâf
şerefliler, ileri gelenler.

eşrâr
şerliler, kötüler.

eşrât
şartlar, belirtiler.

eşrâtısaat
kıyamet alâmetleri.

eşvâk
şevkler, aşırı istekler.

eşya
nesneler, şeyler.

eşâr
şiirler.

eşşehîr
meşhur, ünlü, tanınmış.

eşşükrülillah
şükür Allahadır.

faal
çalışkan, işleyen.

faaliyet
çalışkanlık, çalışma.

faalâne
çalışkanca.

fahl
ileri gelen, üstün.

fahm
kömür, karbon.

fahr
övünme, iftihar etme.

fahriye
övünme.

fahrî
karşılıksız, parasız.

fahrüddeverân
devirlerin övüncü.

fahâmet
anlayışlılık.

fahûr
çok övünen.

fahşâ
büyük günahlar.

fakat
ama.

fakd
bulunmayış.

fakdülahbâb
sevilenlerin bulunmaması.

fakr
yoksulluk, muhtaçlık.

fakrpîşe
fakirlik yolunda.

fakruzarûret
fakirlik ve yoksulluk.

fakrıhâl
fakir hâllilik.

fakrımutlak
tam ve sınırsız fakirlik.

faktör
bir sonucu oluşturan unsurlardan her birisi.

fakîr
muhtaç, yoksul.

fakîrâne
fakirce.

fakîrülhâl
fakir hâlde.

fakülte
meleke, üniversitenin bölümlerinden her biri.

familya
aile, soy.

fanatik
aşırı taraftar.

fantezi
hayâl ürünü, aşırı süs.

fantâziye
yalandan gösteriş, boş debdebe.

fanus
süslü fener.

faraziye
ispat edilmemiş düşünce, varsayım.

farazâ
diyelim ki.

farazî
farzedilen, varsayılan.

faraş
süprüntü toplama aleti.

farfara
gürültücü, övüngen.

fark
ayrılık, başkalık.

farmason
mason, islâm düşmanı.

fart
aşarılık.

farz
her müslümanın şahsen yapmakla yükümlü bulunduğu ilâhî emir.

farzetme
sayma, tutma.

farziyet
farz oluş.

farzıayn
her müminin mutlaka yapması gereken vazife.

farzıkifâye
bazı müminlerin yapmasıyla sorumluluktan kurtulunan vazife.

farzımuhâl
imkânsızı bir an mümkün sayma.

farîza
kaçınılmaz ödev, boyun borcu.

fasl
bölüm, mevsim.

fasîh
düzgün ve güzel konuşan.

fasıl
mevsim, bölüm.

faysal
hakkı batıldan ayıran.

fayton
at ile çekilen binek arabası.

fazl
üstünlük, lütuf.

fazlî
iyilik olsun diye.

fazâil
faziletler, üstünlükler.

fazîlet
üstün nitelik, meziyet.

fazîletfuruş
üstünlük taslayan.

fazîletkâr
faziletli, üstün nitelikli.

fazîletmeab
üstün nitelikleri olan.

fazîletperver
üstün nitelikleri seven.

faşist
ırka dayalı baskı rejimine taraftar olan kimse.

febiha
ne âlâ.

fecere
günah işleyenler.

fecet
acıklı hâl.

fecir
havanın ağarma zamanı.

fecr
fecir, tan.

fecrikâzib
yalancı fecir.

fecrisâdık
gerçek fecir.

fecâat
acıklı durum.

fecî
çok acıklı.

fedâ
değerli nesi varsa verme.

fedâkâr
fedacı.

fedâkârâne
fedakârca.

fedâî
feda eden, kendini adayan.

fehim
anlama.

fehm
anlayış.

fehmen
anlama bakımından.

fehmetmek
anlamak.

fehva
mânâ, kavram.

fekahet
fıkıh ilminde âlimlik, anlayışlılık.

fekk
açma, ayırma.

felek
gök, talih.

felekiyyât
gök ilmi.

felekiyyûn
gök ilimcileri.

feletât
sürçmeler, falsolar.

felillâhilhamd
Allaha hamdolsun.

fellâh
ekinci, tarımcı.

fels
bakır para, pul.

felsefe
" akıl yoluyla ""niçin"" sorusuna cevap arayan ilim."

felsefî
felsefeyle ilgili.

felâh
tam kurtuluş.

felâhat
tarımcılık.

felâket
büyük zararlar veren olay.

felâketzede
felâkete uğramış.

felâsife
felsefeciler, felsefeler.

felç
inme.

fem
ağız.

fen
maddî ilim, bilim, hüner.

fennen
fence.

fennî
fenle ilgili.

fenâ
yokluk, geçicilik, kötü.

fenâfilihvan
kardeşlerin varlığında erime.

fenâfillâh
dünyayı kalben terkedip tamamen Allaha yönelmek.

fenâfirresûl
kendi isteklerini terkedip peygamberde fani olmak.

fenâfişşeyh
şeyhinde fani olmak.

fer
ışık, parıltı, süs.

fer'
ikinci derecede olan, kol, dal.

ferah
geniş, iç açıcı, tasasız.

ferc
yarık, dişi tenasül uzvu.

ferd
fert, birey, tek, benzersiz.

ferdaniyet
teklik, birlik, benzersizlik.

ferdiferîd
benzeri görülmemiş, eşsiz.

ferdiyet
birlik, teklik, eşsiz ve benzersiz oluş.

ferdâ
yarın.

ferdî
şahsî.

ferec
ferahlık, genişlik, rahatlık.

ferh
yavru.

ferhan
sevinçli, rahat.

ferik
general.

ferikiyet
generallik.

feriyye
ayrıntılar.

ferişte
melek.

ferman
kesin emir, hüküm, bildiri.

fermâ
buyurucu.

fersah
beş kilometrelik mesafe.

feryâd
yüksek sesle yardım isteme.

feryâdüfîzar
yüksek sesle yardım isteme ve yalvarma.

ferzendâne
evlat gibi.

ferâce
bütün vücudu kaplayan bir cins elbise.

ferâgat
hakkı olanı bile istememe.

ferâiz
farzlar, yapılması mecburi olan dinî emirler.

ferâset
anlayış.

ferî
ayrıntılarla ilgili.

ferîd
eşi ve benzeri bulunmayan, yekta.

ferş
yer, döşeme.

fesh
bozma, kaldırma.

fesl
ek yeri, hak söz.

fesâd
fesat, bozukluk, karışıklık.

fesâdât
fesatlar, bozukluklar, karışıklıklar.

fesâhat
düzgün ve güzel söz söyleme.

fesübhanallah
Allah bütün noksanlıklardan uzaktır.

fetebârekallah
Allah mübarek etsin.

fetevâ
fetvalar.

feth
açma, fetih.

fetih
açma, ele geçirme.

fetişizm
bazı eşyaları putlaştırıp aşırı düşkünlük gösterme.

fetk
ayırma, yarma.

fetret
iki peygamber arasındaki bulanık zaman.

fetvâ
bir meseleyle ilgili dinî hüküm.

fetânet
zihin açıklığı, çabuk kavrayış.

fevc
gurup, topluluk.

feverân
fışkırma, hızla çıkma.

fevk
üst.

fevkalbeşer
insanüstü.

fevkalhad
sınırın üstünde.

fevkalkanun
kanun üstü.

fevkalkül
hepsinin üstü.

fevkalmêmul
umulanın üstünde.

fevkalzaman
zaman üstü.

fevkalâde
olağanüstü.

fevkaniyet
üstünlük.

fevrî
hemen, düşünmeden.

fevt
yitme, ölme.

fevzâ
kargaşa.

fevâid
faydalar.

fevâsıl
fasıllar, bölümler.

fevâtih
başlangıçlar.

feya
ey!

feyaacaba
hayret doğrusu!

feyalilaceb
hayret ifadesi.

feyezân
su taşkını.

feyiz
bolluk, bereket, mânevî gıda.

feyizdâr
feyizli.

feyizkâr
feyizli.

feyizyâb
feyiz alma, manen istifade etme.

feylesof
filozof, felsefe ile uğraşan kişi.

feylesofâne
filizofça.

feylûle
ikindiden akşama kadar olan mekruh uyku.

feyyâz
çok feyiz veren.

feyz
bolluk, bereket, mânevî gıda.

feza
artıran, çoğaltan.

fezleke
özet.

fezâ
uzay.

fezâil
faziletler, üstün nitelikler.

feşân
" ""saçan"" mânâsında son ek."

fidda
gümüş.

fidye
bir suçtan veya esirlikten kurtuluş parası.

figan
çığlık, inilti.

figür
şekil.

fihrist
içindekiler listesi.

fihriste
kitabın konularını gösteren liste.

fihristevârî
fihrist gibi.

fiil
iş, eylem, yüklem.

fiilen
fiille, iş ile.

fiiliyât
fiiller, işler.

fiilî
fiille ilgili.

fikir
düşünce.

fikr
fikir, düşünce.

fikren
fikirce.

fikret
düşünme.

fikretmek
düşünmek.

fikrî
fikirle ilgili.

filasl
aslı üzere.

filcümle
genellikle, bütünüyle.

filhakîka
gerçekten.

fillah
Allah için.

filvaki
olduğu gibi.

firenk
Batılı.

firenkmeşreb
Batılıların yolunda giden.

firkat
ayrılık.

firâk
ayrılık.

firâr
kaçma.

firârî
kaçak.

firâset
hızlı kavrayış.

firâş
döşek, yaygı.

fistan
hanım elbisesi.

fisâl
ayrılmışlar.

fiten
fitneler.

fitne
kargaşa, karışıklık.

fitneengiz
fitne sesebi olan.

fobi
bazı şeylere karşı duyulan korku.

fonoğraf
teyp.

forma
bölüm, elbise.

foya
aldatıcı süs, hile.

fudalâ
üstün nitelikli kimseler.

fuhuş
zina, haram fiil, günahlı iş.

fuhûl
büyükler, ileri gelenler.

fuhş
edebe aykırı hareket, haram, zina.

fuhşiyât
çirkin işler, günahlar.

fukahâ
islâm hukuku âlimleri.

fukarâ
fakirler.

fusahâ
düzgün ve güzel kanuşanlar.

fustat
kıldan yapılan büyük çadır.

fusûl
fasıllar, mevsimler, kısımlar.

fuzlâ
en faziletli.

fuzûlî
gereksiz, fazlalık.

fuzûlîyâne
gereksiz ve fazlalık olarak.

fuâd
kalb, gönül.

fâcia
acıklı olay.

fâcir
günah işleyen.

fâcire
günahkâr kadın.

fâdıl
üstün nitelikli.

fâhim
anlayışlı.

fâhir
övünen, iftihar eden.

fâhiş
ahlâksız, aşırı.

fâhişe
büyük günahlar işleyen iffetsiz kadın.

fâhişehâne
genelev.

fâide
fayda, yarar.

fâik
üstün.

fâikiyet
üstünlük.

fâil
iş yapan, özne.

fâiz
paranın haram olan kârı.

fâkat
yokluk, bulunmama.

fâkih
islâm hukukunu bilen.

fâkihe
yaş meyve, yemiş.

fâl
fal, belirti, uğur.

fâlihayr
iyilik belirtisi.

fâniyât
faniler, gelip geçiciler.

fânî
geçici, ölümlü.

fârika
ayırıcı özellik.

fâriğ
devreden, geçiren, çekilen.

fâsid
bozuk, yanlış.

fâsih
fesheden, bozan,

fâsık
günahkâr.

fâsıkımütecâhir
açıkça günah işlemekten utanmayan.

fâsıl
ayıran, bölen.

fâsıla
ara, durak.

fâsılasız
aralıksız.

fâtih
açan, fetheden.

fâtiha
başlangıç, birinci sûre.

fâtihâne
fatihçe.

fâtinülasr
asrın en akıllısı.

fâzıl
faziletli, üstün.

fâş
ortaya çıkmış.

fî
içinde, içine, hakkında, üzere, dair.

fîhinazarun
bir bakmak lâzım!

fîsebîlillâh
sadece Allah için.

fîzâr
inilti, inleme.

füccâr
günahkârlar.

fücêten
birdenbire.

fücûr
günah, zina, sapma.

fülûs
bakır paralar.

fünûn
fenler, ilimler, hünerler.

fürce
girecek yer, yarık.

füruş
" ""satan, taslayan"" mânâsında son ek."

fürû
dallar, kollar, çocuklar, torunlar.

fürûat
ayrıntılar.

fürûş
döşemeler, yaygılar.

füsehâ
güzel ve düzgün konuşanlar.

füsûk
haktan sapma, doğrudan ayrılma.

füsûn
büyüleyici güzellik.

füsûnkâr
büyüleyici.

fütur
bezginlik, gevşeklik.

fütûhât
fetihler, açmalar.

fütüvvet
iyi geçim, ihsan.

füyûz
feyizler, mânevî ihsanlar.

füyûzât
feyizler, mânevî gıdalar.

füzûlât
gereksiz ve faydasız şeyler.

fıkdan
yokluk, bulunmama.

fıkra
kısa yazı, küçük hikâye, nükteli hikâyecik.

fıkıh
ince anlayış, islâm hukuku.

fırfıra
topaç.

fırka
parti, bölük.

fırtına
şiddetli rüzgâr, korkutucu dalgalanma.

fırâk
fırkalar, partiler, bölükler.

fısk
günah, haktan sapma.

fıtnat
yaradılıştan gelen iyi anlama kabiliyeti.

fıtra
fitre, her zenginin vermesi gereken sadaka.

fıtrat
yaradılış.

fıtraten
yaradılıştan.

fıtrî
yaradılışla ilgili.

fışkı
pislik, hayvan gübresi.

gabn
hileli alışveriş.

gabâvet
anlayışsızlık, kalın kafalılık.

gabî
anlayışı kıt.

gadab
öfke, gazap.

gadabiye
öfkeyle ilgili.

gaddâr
acımasız.

gaddârâne
acımasızca.

gadir
haksızlık etme.

gadr
haksızlık.

gafil
habersiz, kul olduğunu hatırlamadan yaşayan.

gaflet
olup biteni sezmeme, kul olduğunu unutma hâli.

gafletkârâne
gaflet edercesine.

gafîr
kalabalık.

gaib
görünmeyen.

gaibâne
görünmeksizin.

gaile
üzüntü veren belalı iş.

gait
pislik.

gaiyye
gayeye ait.

galat
yanlış.

galatât
yanlışlar.

galebe
yenme, üstün gelme.

galeri
sanat eserlerinin sergi yeri.

galeyan
kaynama, coşma.

galiben
çok zaman, üstün olarak.

galibiyet
üstünlük, yenme.

galibâ
sanılır ki.

galibâne
galip şekilde.

galâ
pahalılık.

galî
kıymetli.

galîz
çirkin.

gam
tasa, kaygı.

gamgama
haykırma.

gamgîn
gamlı, kaygılı.

gammaz
söz taşıyıcı.

gamnâk
gamlı, tasalı.

gamz
süzgün bakış.

gamze
çene veya yanak çukuru.

gamız
derin ve gizli olan.

gamıza
kolay anlaşılmayan, derin.

gangren
bulunduğu organı kullanılmaz hâle getiren bir hastalık.

ganâim
savaşta elde edilen mallar.

ganîmet
savaşta elde edilen mal.

gar
mağara.

garaz
gaye, kötü niyet.

garazkâr
garazcı.

garazkârane
garaz edercesine.

garb
batı.

gardiyan
hapistekileri bekleyen görevli.

garet
yağma, talan, çapul.

garetgîr
yağmacı.

garetkâr
çapulcu.

gareyn
alt ve üst çene, yani ağız.

garib
batan.

gark
batma, boğulma.

garnizon
askerî birliklerin bulunduğu yer.

garra
parlak.

gars
fidan dikme.

garâbet
gariplik.

garâib
garip şeyler.

garâibperest
garip şeylere pek düşkün.

garâm
canlı duygu, arzu.

garîb
garip, yabancı, kimsesiz, yâd ellere düşmüş, yadırganan şey.

garîbane
garipçe.

garîbe
garip şey.

garîbem
garibim.

garîbüzzaman
zamanın garibi, yaşadığı zamanla uyumlu olmayan.

garîk
batmış, boğulmuş.

garîm
alacaklı.

garîze
yaradılıştan olan.

gasb
hakkı olmayanı zorla alma.

gasl
yıkama, gusül.

gasıb
zorla alan.

gasıbane
zorla alırcasına.

gavr
çukurun dibi.

gavs
büyük evliya.

gavsiyet
büyük evliyalık.

gavvas
dalgıç.

gavâmız
anlaşılması zor bilmeceler.

gavî
çok azgın.

gayb
gizli, görünmeyen, belirsiz.

gaybbîn
gaybı gören.

gaybet
orada bulunmama.

gaybâşinâ
gaybı bilen.

gaybî
görünmeyenle ilgili.

gaybîye
görünmeyen.

gaybîyâne
görünmeyenle ilgili olarak.

gaybîyât
görünmeyenler.

gaybûbet
görünmeme, orada bulunmama.

gaye
erişilmek istenen sonuç.

gayet
pek çok.

gayetsiz
sınırsız.

gaylûle
sabah uykusu.

gayr
diğer, başkası.

gayret
çaba, çalışma arzusu, kıskanma duygusu.

gayretullah
Allahın gayreti, hakkı koruma sıfatı.

gayrimeşrû
helâl olmayan, yasak.

gayrimüslim
müslüman olmayan.

gayrimütenâhî
sonu olmayan.

gayriresmî
resmî olmayan, sivil.

gayrullah
Allahtan başkası, yaratılanlar.

gayyur
gayretli, çalışkan.

gayyâ
cehennem kuyusu.

gayz
hınç, öfke.

gazab
gazap, öfke, kızgınlık.

gazanfer
kahraman, iri aslan.

gazel
bir şiir türü.

gazevât
gazalar.

gazve
savaş.

gazâ
din uğruna savaş.

gazî
gaza eden.

gaşiye
perde, kıyamet, bir sûre.

gaşy
kendinden geçme.

gedâ
fakir, kimsesiz.

gem
idare etmek için atın ağzına takılan demir.

genc
hazine, define.

ger
eğer.

gerdendâde
boyun eğme.

gerdân
boyunla göğüs arası.

gergedan
vahşi bir hayvan.

germ
sıcak, kızgın.

gerçi
her ne kadar.

geven
dikenli bir bitki.

gevher
akıl, edep, asıl, cevher.

gidişât
gidişler, işlerin yürüyüşü.

girdab
suların dönerek aktığı tehlikeli yer.

girift
karışık, girişik, çapraşık.

giriftâr
tutulmuş.

girive
içinden çıkılmaz karışık durum.

girizgâh
giriş yeri.

girye
gözyaşı.

giryân
ağlayan.

gonce
tomurcuk.

gramer
dilbilgisi.

granit
bir çeşit sert taş.

gubâr
toz.

gudde
bez.

gufrân
af.

gulâm
genç, esir, çocuk.

gulât
coşmalar, taşkınlıklar.

gulûv
taşkınlık.

gurbet
yabancı memleket, yâd el.

gurbetzede
gurbete düşen.

gurebâ
garipler.

guremâ
alacaklılar.

gurre
ışıldama.

gurûb
batma.

gurûr
kendini beğenme duygusu, böbürlenme.

gurûrkârâne
gururlu bir biçimde.

gusn
dal, budak.

gusse
üzüntü, tasa, gam.

gussedâr
gusseli, tasalı.

gusül
bedenin her yerini yıkamak biçimindeki temizlik.

guyûb
görünmeyenler, gizliler.

guzât
gaziler, din için savaşanlar.

gâh
arasıra, bazan.

gâlib
galip, üstün, yenen.

gâr
" ""yapan, yapıcı"" mânâsında son ek."

gârât
yağmalar.

gâvur
kâfir, îmansız.

gâyât
gayeler.

gâzât
gazlar.

gîr
" ""yapan, tutan"" mânâsında son ek."

gîrân
ağır, bıktırıcı.

görenek
görüp özenme.

gûlyabânî
masallarda sözü edilen hayâlî varlık, umacı, dev.

gûnagûn
çeşit çeşit.

gûyem
diyorum.

güfte
şarkı sözü.

güftügû
dedikodu.

gülbank
toplulukça söylenen dua ve tekbir.

güldeste
gül demeti, seçme.

gülistân
gül bahçesi, güller ülkesi.

gülle
top mermisi.

gülzâr
gül tarlası.

gülşen
gül bahçesi.

güman
zan, şüphe.

gümrah
günahkâr, gür, bol.

günâh
dince suç olan şey.

gürûh
topluluk.

gürültühâne
gürültülü yer.

güyâ
sanki.

güz
sonbahar.

güzergâh
geçilecek yer.

güzerân
geçme, geçiş.

güzeşte
geçen, geçmiş.

güzâf
boş söz.

güzîde
seçkin, seçilmiş.

gıbta
imrenme.

gıdâ
besin.

gıllugış
karar verememe, gönül sıkıntısı.

gılman
cennet genci.

gılâf
kılıf, kın.

gınâ
zenginlik.

gıpta
imrenme.

gıptakârâne
imrenircesine.

gıtâ
örtü, perde.

gıybet
orada bulunmayan biri hakkında onun hoşuna gitmeyecek şeyler söyleyip ileri geri konuşma.

gıyâb
göz önünde bulunmama.

gıyâben
görmeyerek.

gıyâbî
görmeziye.

gıyâs
yardım isteyene yardım eden.

gışâvet
göz perdesi.

habb
tohum, dane.

habbe
tohum, dane.

habbecik
tohumcuk.

haber
yeni duyulan bilgi.

haberdâr
haberli.

hablullah
Allahın ipi.

hablülmetîn
sağlam ip.

hablülverîd
şahdamarı.

habr
âlim, bilgili.

habrülümmet
ümmetin âlimi.

habt
şiddetli vurma, battal etme, unutma.

habâis
pislikler, kötülükler.

habâset
pislik, pislik, kötülük.

habîb
sevgili, sevilen.

habîbiyet
sevgililik.

habîr
haberli.

habîs
pis, kötü.

habîsât
pisler, kötüler.

hacamat
kan aldırma.

hacc
Kâbeyi ziyaret ibadeti.

hacel
utanma.

hacer
taş, kaya.

hacil
utanmış.

hacim
oylum, bir cismin uzayda doldurduğu boşluk.

hacz
engelleme, el koyma, ayırma.

hacâlet
utanma.

hacâletâver
utandırıcı.

had
bir nevi ceza.

hadd
sınır, çizgi.

haddibülûğ
ergenlik sınırı.

haddizât
aslı, kendisi.

hadeka
gözbebeği.

hademe
hizmetçi.

hademât
hademeler.

hades
yeni, sonradan, abdest bozan bir hâl.

hadika
bahçe.

hadra
yeşillik, yeşil.

hadravat
yeşillikler.

hads
birdenbire sezilen bilgi.

hadsen
birdenbire sezmekle.

hadsiz
sınırsız.

hadsî
birdenbire sezilen.

hadâret
gençlik, tazelik.

hadîd
demir.

hadîs
Peygamberimizin sözü.

hadîsibilmânâ
anlam bakımından doğru hadîs.

hadîsikudsî
mânâsı ilâhî sözü peygamberî olan hadîs.

hadîsişerîf
Peygamberimizin şerefli sözü.

hafakan
yürek oynaması, sıkıntı.

hafaza
koruyucu.

haffâr
kazıcı.

hafiye
biri hakkında gizlice bilgi toplayan kimse.

hafriyât
kazılar.

hafâ
gizlilik.

hafâyâ
sırlar.

hafî
gizli, saklı.

hafîd
torun, oğul.

hafîz
koruyan.

hafîziyet
hafîzlik, koruyuculuk.

hafîzâne
hafîzce.

hahambaşı
Musevîlerin dinî lideri.

hak
adalet, pay, doğruluk, emek, ücret, doğru.

hakaret
küçüklük, küçük görme.

hakaretkârâne
hakaret edercesine.

hakaretâmiz
hakaretle karışık.

hakbîn
hakkı gören.

hakendiş
hak için kaygılanan.

hakeza
bunun gibi.

hakk
doğru, gerçek, pay, adalet, din.

hakkalyakîn
kendisi yaşamışcasına en yüksek seviyede bilme.

hakkan
gerçekten, doğrusu.

hakkaniyet
gerçeklik ve doğruluk.

haknümâ
hakkı gösteren.

hakperest
hakka pek düşkün.

hakperestâne
hakka pek düşkün biri gibi.

hakâik
hakikatlar, gerçekler.

hakâiknümâ
hakikatları gösteren.

hakâikâşinâ
hakikatlere alışık.

hakîkat
öz, asıl, gerçek.

hakîkatbîn
hakikatı gören.

hakîkatdâr
hakikatlı.

hakîkatfeşân
hakikat saçan.

hakîkatmedâr
hakikatın kaynağı.

hakîkatperest
hakikata pek düşkün.

hakîkatperestâne
hakikata düşküncesine.

hakîkatşiken
hakikatı kıran.

hakîkî
gerçek, asıl, öz.

hakîmiyet
hakîmlik.

hakîmâne
hikmetlice.

hakîr
aşağı, küçük, önemsiz.

hakşinas
hakkı tanıyan.

hal
yapıp bitirme, indirme.

halecân
kalbin çarpıntısı.

halef
birinin yerine geçen.

halel
bozukluk, zarar.

haleldâr
bozulmuş, zarar görmüş.

half
arka.

halita
karışık olan, karma.

haliçe
küçük halı.

halk
insan topluluğu.

halka
daire, çember.

halkışer
kötüyü yaratma.

hallisnâ
bizi kurtar.

hallâc
pamuğu didik didik eden.

hallâkiyet
yaratıcılık.

hallüakd
çözme ve düğümleme.

hallüfasl
çözme ve ayırma.

hallüsinasyon
olmayanı varmış gibi hissetme.

halt
karıştırma, hata.

halvet
tenha yerde yalnız kalmak.

halvethâne
yalnız kalınan yer.

halâs
kurtuluş.

halâskâr
kurtarıcı.

halâvet
tatlılık, şirinlik.

halâyık
hizmetçi.

halîc
liman, koy.

halîfe
öncekinin yerine geçen, Peygamberimizin vekili.

halîl
samimi dost.

halîliye
dostane münasebet ve samimi kardeşlik.

halîm
yumuşak huylu, kızmayan.

halîme
yumuşak huylu kadın, Peygamberimizin süt annesi.

halûk
iyi huylu.

hamd
medih ve şükür.

hamdele
Elhamdülillah sözü.

hamdüsenâ
medih, şükür ve övgü.

hamele
taşıyanlar, yüklenenler.

hamiyet
din ve millet gibi önemli değerleri koruma ve bunlara hizmet etme duygusu.

hamiyetfurûş
hamiyetlilik taslayan.

hamiyetkâr
hamiyetli.

hamiyetperver
hamiyetsever.

haml
yük, yüklenme, yükleme.

hamle
yüklenme, saldırma.

hamletme
yükleme.

hamr
şarap.

hamrâ
kırmızı.

hamse
beş.

hamâkat
ahmaklık, bönlük.

hamâset
kahramanlık.

hamûle
yük.

hamûş
susmuş.

han
eski zaman oteli.

hande
gülüş.

handân
gülen.

hangâh
tekke.

hankâh
tekke.

hannâs
şeytan.

hanumân
ev, ocak.

hanzale
meyvesi acı bir bitki.

hançere
gırtlak.

hanîf
islâmdan önce eski dinlerin kalıntılarıyla kulluk eden kimse.

hanîn
arzudan gelen inleme, sızlanma.

hanîs
yemini bozan.

haps
hapis.

har
diken.

harac
müslüman olmayanlardan alınan vergi.

harb
savaş.

harbiye
harble ilgili, askeri okul.

harbî
düşman.

harc
gider, vergi.

hardal
tohumları küçük bir bitki.

hardale
hardal tanesi.

harec
zorluk, sıkıntı.

hareke
Kurân harflerinin okunuşunu belirleyen işaretler.

hareket
kımıldanma, davranma.

harekât
hareketler.

harem
herkesin giremeyeceği yer, aile, eş.

harf
alfabenin kendi başına bir mânâsı olmayan her işareti.

harfiye
harf gibi olan şeyler.

haricen
dışarıdan.

hariciye
dışişleri.

haricî
dışa ait, dış ile ilgili.

harikıyet
harikalık.

harita
bir yerin coğrafî durumunu bildiren çizgiler.

hark
yakma.

hars
sürme, koruma, ekme, kazanma.

harâb
harap, yıkık.

harâbe
yıkıntı.

harâbegâh
yıkıntı yeri.

harâbezâr
yıkılmış yer.

harâbiyet
haraplık.

harâm
dince yasak edilmiş şey.

harâmiyet
haramlık, yasaklık.

harâmî
haydut, yolkesen.

harâret
sıcaklık, ısı.

harârât
hararetler, sıcaklıklar.

harîm
herkesin girmesi yasak yer, harem.

harîs
aşırı hırslı.

hasb
göre, dolayı, için, cihetiyle.

hasbelbeşeriyye
insanlık dolayısıyla.

hasbelkader
kaderden dolayı.

hasbetenlillah
Allah için.

hasbihâl
görüşüp konuşma.

hasbiye
" ""hasbünallahü ve nîmel vekil"" sözü."

hasbî
karşılık beklemeyen.

hasbünâ
bize yeter.

haseb
dolayı, sebebi, gereği.

hased
haset, kıskançlık.

hasen
güzel, güzellik.

hasene
güzel şey, sevap.

hasenât
güzel şeyler.

hasf
ay tutulması.

haslet
huy, nitelik.

hasm
düşman, muhalif.

hasmâne
düşmanca.

hasnâ
güzel kadın.

hasr
yalnız biri için ayırma.

hasret
özleyiş.

hassa
özellik, duygu.

hasse
duyu, duygu.

hassâs
duyarlı.

hassâse
duyma melekesi.

hassâsiyet
duyarlılık.

hasâd
hasat, ürün kaldırma.

hasâil
hasletler, huylar, nitelikler.

hasâis
hasseler, nitelikler.

hasâret
zarar, ziyan.

hasârât
zararlar.

hasâset
yoksulluk, düşkünlük.

hasîn
sağlam.

hasîr
zarara uğrayan.

hasîs
basit, ufak, kötü.

hasûd
kıskanan.

hasûdâne
kıskanırcasına.

hasım
düşman, muhalif.

hat
yazı, çizgi, sınır.

hatab
odun.

hatar
tehlike, uçurum.

hatem
mühür, son.

hatemiyet
hatemlik.

hatf
göz kamaştırma.

hatiat
hatalar, yanlışlar.

hatip
konuşan, hitap eden.

hatiâ
hata, yanlış.

hatm
bitirme.

hatme
baştan sona okuyup bitirme.

hatt
sınır, çizgi, yazı, yol.

hattab
oduncu.

hattat
güzel yazı yazan kimse.

hattâ
bile, hem, üstelik.

hatve
adım, bölüm.

hatâ
yanlış, yanlışlık.

hatâender
hata içinde.

hatâkâr
hatalı.

hatâkârâne
hata edercesine.

hatâyâ
hatalar.

hatîb
konuşmacı, hatip.

havas
seçkinler.

havaî
hava ile ilgili.

havf
korku.

havfullah
Allah korkusu.

havl
kuvvet, korku.

havsala
kavrama kabiliyeti.

havz
havuz.

havza
sınırlı bölge.

havâdis
hâdiseler, olaylar, haber.

havâic
ihtiyaçlar.

havâle
işin görülmesini başka birine bırakma.

havâlî
yöre, taraf.

havârî
isa aleyhisselâmın yardımcısı.

havârık
harikalar.

havâss
duyular, duygular.

havâtim
mühürler, sonlar.

havâtıf
göz kamaştıran şeyler.

havâtır
hatıralar.

havîriyyûn
havariler.

hayat
dirilik, canlılık.

hayatdâr
hayatlı.

hayatfeşân
hayat saçan.

hayatiyet
canlılık.

hayatkârâne
hayatlı bir şekilde.

hayatperest
yaşamaya pek düşkün olan.

hayatperverâne
hayatı severcesine.

hayatâlûd
hayatla karışık.

hayatî
hayatla ilgili, önemli.

haybet
elde edememe, mahrumluk.

haydar
cesur, yiğit, Hazreti Ali.

haydût
yol kesici.

hayfâ
yazık!

hayhay
baş üstüne.

haylaz
yaramaz, aylak.

hayli
oldukça.

haylûlet
araya girip perde olma, kapama.

hayme
çadır.

haymenişîn
çadırda oturan.

hayr
iyilik.

hayret
şaşma.

hayretbahşâ
hayret veren.

hayretefzâ
hayret artıran.

hayretengiz
hayret veren.

hayretfezâ
hayret artıran.

hayretkâr
hayretli.

hayretkârâne
hayret edercesine.

hayretnümâ
hayret içinde bırakan.

hayretnümûn
hayret veren, şaşırtan.

hayretâlûd
hayretle karışık.

hayriyet
hayırlılık, iyilik.

hayrân
çok beğenmiş, şaşıp kalmış.

hayrât
hayırlar, iyilikler.

hayrülhalef
bırakılan yeri dolduran hayırlı kimse.

haysebeyse
kararsızlık, karışıklık, darlık.

haysiyet
değer, saygınlık.

haysiyetiyle
bakımından.

haysülâyeşûr
hissedilmeksizin.

hayt
ip, bağ.

hayvân
hayatlı, canlı, diri.

hayvâniyet
hayvanlık.

hayvânât
hayvanlar, canlılar.

hayvânî
hayvanla ilgili.

hayy
diri, canlı.

hayye
gel, haydi!

hayyealelfelâh
tam bir kurtuluşa gelin!

hayyiz
yer, yön, hacim.

hayz
hayız.

hayâ
utanma hissi.

hayâl
insanın kafasında tasarladığı şey.

hayâlen
hayâl olarak.

hayâlet
gerçek olmayan görüntü.

hayâliyyûn
hayâl edilen şeyleri gerçek kabul edenler.

hayâlperest
hayâl peşinde koşan.

hayâlâlûd
hayâlle karışık.

hayâlât
hayâller.

hayâlî
hayâl ürünü olan.

hayırhâh
iyilikçi.

hayız
kadınlarda her ayın belirli günlerinde kanama ile kendini gösteren özel bir hâl, âdet hâli, hayz.

hazar
barış zamanı.

hazer
çekinme.

hazerat
büyükler.

hazf
çıkarma, silme.

hazm
düşünceli hareket, sabır, sindirme.

hazmınefs
kendi adına sabretme, içine sindirme.

hazravât
yeşillikler.

hazret
saygı ifadesi.

hazz
haz, hoşlanma.

hazâin
hazineler.

hazâkat
ustalık, uzmanlık.

hazân
sonbahar, güz.

hazîn
hüzünlü, üzüntü verici.

hazîne
altın, para ve mücevher gibi kıymetli şeylerin saklandığı yer.

hazînedâr
hazine görevlisi.

hazînâne
hüzünlü bir hâlde.

haşere
böcek.

haşerât
böcekler.

haşhaş
bir bitki türü.

haşir
ölümden sonra dirilip toplanma.

haşmet
büyüklük, ihtişam, görkem.

haşmetkârâne
haşmetlice.

haşmetnümâ
haşmet gösteren.

haşr
ölümden sonra dirilip toplanma.

haşruneşr
dirilip toplanma ve yayılma.

haşv
fazladan söz, haşiv.

haşyet
sevgiyle karışık korku.

haşîn
kırıcı, katı.

hebâ
boşa gitme.

hebâenmensûrâ
boşuboşuna.

heccâv
hicveden, yeren.

hecâ
ses artıran harfler, harflerin dizilişi.

hecâî
heca ile ilgili.

hedef
gaye, nişan tahtası.

heder
boşa gitme.

hediye
armağan.

hedm
yıkmak.

hedâyâ
hediyeler.

hegemonya
üstünlük ve baskı.

hekîm
doktor, hikmet sahibi.

helezon
gittikçe daralan iç içe daireler.

helminmezîd
daha yok mu?

helâk
mahvolma, yıkılma.

helâket
helâk olma, yıkılma.

helâl
dinin izin verdiği şey.

helümmecerrâ
çek beri getir, var kıyas eyle!

hem
aynı, birlikte.

hemcins
aynı cinsten.

hemdest
el ele, birlikte.

hemec
at sineği.

hemeezost
hepsi ondandır.

hemeost
hepsi odur.

hemheme
rüzgârın tesiriyle çıkan yaprak sesi.

hemtâ
eş, benzer.

hemze
elif harfi.

hemşehri
aynı şehirden.

hemşîre
kız kardeş, bacı.

hendek
kazılan uzun ve derin çukur.

hendese
geometri, mühendislik.

hendesevârî
geometrik.

hendesî
geometri ile ilgili.

hengâm
an, sıra, zaman.

hengâme
gürültü patırtı.

henîenleküm
afiyet olsun, helâl olsun, tebrik ederim.

hercâî
yanar döner, gelgeç.

hercümerc
karmakarışık.

herdem
her zaman.

herze
boş söz.

herzegû
saçmasapan konuşan.

herzekârâne
saçmasapan konuşarak.

herçibâdâbâd
her ne olursa olsun.

herîf
âdi adam.

hesâbât
hesaplar.

heves
gelip geçici istek, arzu.

heveskâr
hevesli.

heveskârâne
heves edercesine.

hevesperverâne
hevesine düşkün bir biçimde.

hevesât
hevesler, geçici arzular, yasak istekler.

hevesî
hevesle ilgili.

hevheve
yaprakların sesleri.

hevâ
nefsin istekleri, kötü arzular, hava.

hevâiye
hava gibi olan lâtif şeyler.

hevâmm
böcekler.

hevâperest
yasak arzuları peşinde koşan.

hevâperestâne
yasak arzuların peşinde koşarcasına.

hevâtif
seslenen görünmez cinler.

hevâî
uçarı, nefsine düşkün, sorumsuz.

heybet
hürmetle karışık korku uyandıran hâl.

heyecân
coşkunluk, şiddetli hislenme.

heyecânât
heyecanlar.

heyelân
toprak kayması.

heyhât
yazık, ne yazık!

heykeltıraş
heykel yapan.

heylûlet
araya girme, perdeleme, kapama.

heyâkil
heykeller, putlar.

heyât
biçimler, görünüşler, topluluklar.

heyêt
şekil, duruş, görünüş, topluluk, gök ilmi.

heyûla
korkutucu hayâl, felsefede eşyanın aslı kabul edilen şey.

hezecât
ezgiler.

hezeliyât
ciddi olmayan sözler.

hezeyan
saçmalık, saçmalama.

hezeyanvârî
saçmalarcasına.

hezl
saçma, uydurma.

hezâr
bin.

hezârân
binler.

hezîmet
bozgun.

hibe
bağış.

hicret
göç, Peygamberimizin Medineye göçü.

hicrân
ayrılık, ayrılık acısı.

hicv
hiciv, yerme, taşlama.

hicâb
perde, utanma.

hiddet
öfke.

hidemât
hizmetler.

hidâyet
islâm yolu.

hidâyetbahş
hidayet veren.

hidâyetedâ
hidayet verici.

hiffet
hafiflik.

hikem
hikmetler.

hikemiyât
hikmetler, hikmetli sözler.

hikmet
gaye, felsefe, gizli sebep, faydalı söz, bilgi.

hikmetdârâne
hikmetlice.

hikmetedâ
hikmetli.

hikmetfeşân
hikmet saçan.

hikmetmedar
hikmet kaynağı.

hikmetnümâ
hikmet gösteren.

hikmetperverâne
hikmetsevercesine.

hikâye
öykü.

hikâyet
hikâye.

hikâyât
hikâyeler.

hilkat
yaradılış.

hilkaten
yaradılışça.

hill
helâl.

hilm
yumuşaklık, kızmama.

hilye
güzel sıfatlar, Peygamberimizi tasvir eden yazılar.

hilâf
karşı, zıt, aykırı.

hilâfet
halifelik, Peygamberimizin mânevî mirası.

hilâfiye
ihtilaf konuları.

hilâfî
ihtilaf sebebi olan.

hilâl
ara, aralık.

hilât
süslü elbise, kaftan.

himar
eşek.

himayetkârâne
korurcasına.

himem
himmetler.

himmet
kayırma, yardım, emek.

himâye
koruma.

himâyegerde
korunmuş.

himâyet
koruma.

himâyetkâr
koruyucu.

hiss
duygu.

hisse
pay.

hissedâr
hisseci, pay alan.

hissen
duygu bakımından.

hissetmek
sezmek.

hissikablelvukû
önsezi.

hissiyât
duygular.

hissî
hisle ilgili, hissedilen.

hisâr
kale.

hitam
son.

hitap
konuşma.

hitâb
hitap, konuşma.

hitâbe
konuşma.

hitâben
konuşmakla.

hitâbet
konuşma, nutuk.

hitâbât
konuşmalar.

hizb
parti, topluluk, gurup.

hizbullah
Allaha îman eden topluluk.

hizbüşşeytan
şeytana uyan topluluk.

hizlân
ilâhî rahmetten mahrum kalmak.

hizmet
emir dinleyip iş görme.

hizmetkâr
hizmet eden.

hizâ
sıra, düzlük.

hiç
boş, değersiz.

hiçâhiç
bomboş.

hoca
ilim öğreten kimse.

hocavârî
hoca gibi.

hod
kendi.

hodbîn
bencil, kendini gören.

hodbînâne
hodbince, bencilce.

hodendiş
kendini düşünen.

hodfikir
kendi fikrini beğenen.

hodfurûş
kendini öven.

hodfurûşâne
kendini övüp beğendirmeye çalışarak.

hodgâm
kendini beğenmiş, bencil.

hodperest
kendine düşkün.

hodpesend
kendini beğenen.

hodpesendâne
kendini beğenmişcesine.

hokka
mürekkep kabı.

hor
değersiz, adi.

hoş
gönül okşayan.

hoşnud
memnun.

hoşsohbet
sohbeti tatlı.

hoşâmedî
hoşgeldin.

hubb
sevgi.

hubbucâh
makam sevgisi.

hubâb
daneler, tohumlar.

hubûb
tohumlar.

hubûbât
tohumlar, tahıl.

huddam
hizmetçi, hizmet eden cin.

hudr
yeşillik.

hudâ
hile, düzen.

hudûd
sınır.

hudûs
sonradan var olma.

huffaş
yarasa.

huffâz
hafızlar.

hufre
çukur.

hukuk
haklar, haklarla ilgili ilim.

hukukiyyûn
hukukçular.

hukukullah
Allahın hakları.

hukukî
hukukla ilgili.

hulefâ
halifeler.

hulel
hulleler, güzel elbiseler.

hulf
dönme, aykırılık.

hulfülvaad
sözden dönme.

hulk
huy, tabiat.

hulkî
yaradılışla ilgili, yaradılıştan gelen.

hulle
değerli elbise.

hulyâ
hülya, kuruntu, hayâl.

hulâsa
özet.

hulâsaten
özetle.

hulâsatülhulâsa
özetin özeti.

hulûd
ebedîlik, ölmezlik.

hulûk
ahlâklar, ahlakî özellikler.

hulûl
girme, geçme.

hulûs
halislik, saflık, arılık.

hulûsiyet
halislik, samimilik, temizlik.

humarî
sarhoşluktan gelen sersemlik hâli.

humk
ahmaklık.

humma
bir ateşli hastalık.

humret
kırmızılık.

hums
beşte bir.

humûd
şehvet yokluğu, soğukluk, isteksizlik.

hunhâr
kan dökücü.

hunnes-künnes
bir kısım yıldızlar.

hurdebîn
mikroskop.

hurdebînî
mikroskobik.

hurfe
mahrumluk.

hurmet
haramlık, yasaklık.

hurmetiribâ
faizin haram olması.

hurâfe
uydurma.

hurâfetkârâne
hurafeli gibi.

hurâfevârî
hurafe gibi.

hurâfât
hurafeler.

hurûc
çıkma, çıkış.

hurûf
harfler.

hurûfumukattaa
sûre başlarındaki şifreli harfler.

hurûfât
harfler.

hurûş
coşma, bağırma.

hurûşân
coşmalar, şamatalar.

husul
olma, oluş.

husulpezîr
meydana gelen.

hususan
hususca, özellikle.

hususen
özellikle.

hususiyet
özellik.

hususât
hususlar, konular.

hususî
özel.

husûf
perdelenme, ay tutulması.

husûfât
perdelenmeler, ay tutulmaları.

husûmet
düşmanlık.

husûmetefzâ
düşmanlık saçan.

husûmetkârâne
düşmanca.

husûs
iş, konu, özellik.

hutame
cehennem.

hutbe
dinî konuşma.

hutebâ
konuşmacılar.

hutut
çizgiler, yazılar.

hutuvât
adımlar.

hutûr
hatırlama.

huveyne
hayvancık, mikrop.

huveynât
hayvancıklar, mikroplar.

huy
insandaki yerleşmiş özellik.

huz
al, tut.

huzme
ışık demeti.

huzmâsafâdâmâkeder
safa vereni al keder vereni bırak.

huzû
tevazu hâli.

huzûr
birinin yanında bulunma, rahatlık.

huzûrkârâne
huzurda gibi, huzur duyarak.

huzûrî
huzurda olarak.

huzûz
hazlar.

huzûzât
hazlar, hoşa giden şeyler.

huşû
sevgiyle karışık korku.

huşûnet
kabalık, kırıcılık.

hâb
uyku.

hâce
hoca.

hâcegân
Nakşîlerin bir ünvanı.

hâcet
ihtiyaç, lüzum.

hâcât
ihtiyaçlar.

hâdim
hizmet eden.

hâdimüllezzât
lezzetleri bozan.

hâdis
sonradan var olan.

hâdise
olay.

hâdisât
olaylar.

hâdî
hidayete ermiş, mürşit.

hâfız
Kurânı ezberlemiş kimse.

hâfıza
ezberleme yeteneği.

hâhem
isterim.

hâhiş
fazla arzu.

hâhişger
arzulayan.

hâib
nasipsiz, ümitsiz, utanan.

hâif
korkan, korkak.

hâil
perde.

hâin
emanete hıyanet eden.

hâinâne
haince.

hâiz
sahip, içine alan.

hâize
sahip olan.

hâk
toprak.

hâkimiyet
hâkimlik.

hâkimâne
hükmedercesine.

hâkk
kazma, oyma.

hâkî
toprakla ilgili.

hâl
durum, görünüş, nitelik, şimdi, tâkat.

hâle
ay çevresinde görülen parlak daire, ayla.

hâledâr
hâleli.

hâlen
durumca, şimdi de.

hâlet
hâl, durum.

hâletinezi
can çekişme.

hâlid
sonsuz.

hâlif
yeminli, sözleşen.

hâlihâzır
şimdiki durum.

hâlik
helâk olan, yıkılan, bozulan, silinen.

hâlis
saf, duru, katışıksız.

hâlisen
halis olarak.

hâlisiyet
halislik, saflık, duruluk.

hâlisâne
halisçe.

hâliyet
hâl oluş.

hâlâ
şimdi, henüz.

hâlât
hâller.

hâlî
boş, tenha.

hâme
kalem.

hâmie
çamurlu, dumanlı.

hâmil
yüklenen.

hâmile
yüklü, gebe.

hâmisen
beşinci olarak.

hâmî
himaye edici, koruyucu.

hâmîd
hamdeden.

hâmızıkarbon
karbondioksit.

hân
hükümdar.

hâne
ev.

hânedân
asil ve köklü aile.

hânende
şarkıcı.

hâric
dış, dışarı, dışarıdan.

hârika
normalin üstünde olup hayret uyandıran şey.

hârikanümâ
harika gösteren.

hârikapîşe
harika eserler yapan.

hârikulâde
olağanüstü.

hâris
ekici.

hârre
çok sıcak.

hârık
yakıcı, yakan.

hâs
özel.

hâsid
haset eden, kıskanan.

hâsiyet
özellik, özel fayda.

hâss
özel.

hâssaten
özellikle.

hâsıl
ortaya çıkan, ürün.

hâsılât
ürün, gelir.

hâsılıbilmasdar
masdarla oluşan fiilin uygulanmasından çıkan sonuç.

hâtif
sesi işitilen görünmez varlık.

hâtime
son, son söz.

hâtıf
göz kamaştıran.

hâtır
akıl, zihin, hâl, gönül, değer.

hâtırâ
anı, akılda kalan.

hâtırât
hatıralar.

hâviye
cehennem.

hâvî
kapsayan.

hâzâ
bu, şu, o.

hâzâminfadlırabbî
bu Rabbimin fazlındandır.

hâzık
işini iyi bilen, uzman.

hâzım
sindirici.

hâzır
hazırda, huzurda olan.

hâzırâne
orada gibi.

hâzırûn
orada olanlar.

hâç
Hıristiyanların sembolü olan şekil.

hâşir
toplayan, haşreden.

hâşiye
sayfanın altındaki açıklama yazısı.

hâşâ
asla.

hâşî
huşûlu.

hîle
düzen, aldatma.

hîlebâz
hile yapan.

hîlekâr
hileci.

hîlekârâne
hile edercesine.

hîn
zaman, vakit.

hînâ ki
vakta ki, ne zaman ki.

hû
o, Allah.

hûrilîyn
tarifsiz güzellikte cennet kızı.

hûrî
cennet kızı.

hûrşîd
güneş.

hût
balık.

hüccet
senet, belge, delil.

hücciyet
hüccetlik.

hüceyre
hücre.

hüceyrât
hücreler.

hücre
odacık, canlıların en küçük yapısı.

hücumât
saldırılar.

hücûm
saldırı.

hüddam
hizmet edenler, hizmet eden cin.

hükemâ
hakîmler, düşünürler.

hükkâm
hâkimler, söz sahipleri, devlet adamları.

hükm
hüküm, yargı.

hüküm
yargı, egemenlik.

hükümdâr
hüküm sahibi, devlet başkanı.

hükümet
hükmetme, ülkeyi idare eden kimseler topluluğu.

hükümfermâ
hüküm süren.

hükümrân
hükmeden, sözü geçen.

hülyâ
hayâl, kuruntu.

hümanizm
insancılık iddiasıyla insanı tanrılaştıran sapık bir felsefe.

hümâ
devlet kuşu, saadet.

hümâyun
kutlu, mutlu.

hüner
ustalık, beceri.

hünerver
hünerli.

hünkâr
padişah.

hünsâ
cinsiyeti belli olmayan.

hürmet
saygı, haramlık.

hürmeten
saygı duyarak.

hürmetkâr
saygılı.

hürmetkârâne
hürmet edercesine.

hürr
hür, serbest.

hürriyet
hürlük.

hürriyetperver
hürriyetsever.

hürriyetşiken
hürriyet kırıcı.

hüsn
güzellik.

hüsnüniyet
güzel niyet.

hüsnüzân
güzel sanma.

hüsrân
zarar, umduğunu bulamama acısı.

hüsûf
ay tutulması, sönme.

hüsün
güzellik.

hüsünperest
güzellik düşkünü.

hüsünşiken
güzellik bozucu.

hüvallah
o Allahtır.

hüve
o, Allah.

hüvehüvesine
aynen.

hüvelbâkî
baki olan Allahtır.

hüviyet
öz, kimlik.

hüzn
üzüntü.

hüznengiz
hüzün veren, üzen.

hüznengizâne
üzüntü veren bir hâlde.

hüzün
üzüntü.

hüzüngâh
hüzün yeri.

hüşyâr
uyanık.

hıfz
saklama, koruma, ezber.

hıkd
kin, intikam arzusu.

hıllet
candan arkadaşlık.

hınsıyemîn
yemin bozma.

hınzır
domuz.

hırka
kalınca kumaştan yapılmış elbise.

hırkat
yanma.

hırs
aç gözlülük, aşırı düşkünlük.

hırz
koruma, saklama.

hırzıcân
canı gibi koruma.

hısn
kale, sığınak.

hısset
düşüklük, adilik, küçüklük.

hısâl
güzel huylar.

hısâs
hisseler, paylar.

hıyâbân
iki tarafı ağaçlık yol.

hıyânet
hainlik.

hızlân
zarar, rahmetten mahrumiyet.

hızân
hazine.

hışm
öfke, hiddet.

ibdâ
yoktan örneksiz yaratma.

ibhâm
kapalı bırakma, açıklamama.

ibkâ
sürekli kılma, bakileştirme.

iblis
şeytan.

iblisâne
şeytanca.

iblâğ
ulaştırma.

ibn
oğul, oğlu.

ibnullah
" ""Allahın oğlu"" mânâsında sapkınlık ifade eden bir tabir."

ibnüzzaman
zamanın oğlu, devrin adamı.

ibre
ölçü aletlerindeki iğne.

ibret
bir hâdiseden alınan ders.

ibretfeşân
ibret saçan.

ibretnümâ
ibret gösteren.

ibretâmiz
ibret öğreten.

ibrik
bir su kabı.

ibrişim
ipekten yapılmış iplik.

ibrâ
temize çıkarma.

ibrâhimvârî
ibrahim aleyhisselâm gibi.

ibrânî
Yahudi sülalesi, o sülaleden olan kimse.

ibrâz
gösterme.

ibtidâ
başlangıç.

ibtidâî
ilkel.

ibtilâ
tiryakilik, düşkünlük.

ibtizâl
çokluktan dolayı değer kaybı.

ibtâl
bozma, boşa çıkarma, uyuşturma.

ibtâlihis
duyguları uyuşturma, anestezi.

ibâ
çekinme.

ibâd
kullar.

ibâdet
Allahın emirlerini yerine getirmek.

ibâdetgâh
ibadet yeri.

ibâdethâne
ibadet evi.

ibâdetkâr
ibadetli, ibadet eden.

ibâdullah
Allahın kulları.

ibâdât
ibadetler.

ibâhe
helâl kılma.

ibâhiyye
haramı helâl sayan sapkınlar.

ibâhât
haram olmayanlar.

ibâre
metin, yazı.

ibâret
meydana gelmiş, kadar.

ibârât
ibareler, metinler, yazılar.

icbâr
zorlama.

icl
dana.

iclâ
cilalama.

iclâl
saygı göstermek, büyüklük.

iclâs
oturtma, tahta çıkarma.

icmâ
toplama, büyük âlimlerin bir mesele üzerinde birleşmeleri.

icmâen
topluca, birleşerek.

icmâkârâne
topluca.

icmâl
özetleme.

icmâlen
kısaca, özetle.

icmâlî
kısa, özlü.

icrâ
uygulama, yapma.

icrâât
uygulamalar, yapmalar.

ictihâd
âyet ve hadîslerden hüküm çıkarma, içtihat.

ictihâdât
hüküm çıkarmalar.

ictihâdî
içtihatla ilgili.

ictihâdîye
içtihatla ilgili olan.

ictimâ
toplanma, içtima.

ictimâiyyât
sosyoloji, toplumbilim.

ictimâiyyûn
toplumbilimciler.

ictimâât
toplanmalar.

ictimâî
toplumla ilgili.

ictinâ
meyve toplama.

ictinâb
içtinap, sakınma, kaçınma.

icâbet
cevap verme.

icâbî
icapla ilgili, gerekli.

icâz
az sözle çok mânâ anlatma.

icâzdârâne
az sözle çok mânâ anlatırcasına.

icâzet
izin.

icâzetnâme
diploma.

icâzkâr
icazlı, sözü az mânâsı çok.

icâzât
izinler, diplomalar.

idbâr
düşkünlük.

iddet
kocası ölen kadının bekleme süresi.

iddia
tez, direnme.

iddiaen
iddia ederek.

iddianâme
iddiaların toplandığı yazı, metin.

iddihâr
biriktirme.

iddihârât
biriktirmeler.

ideoloji
fikir sistemi.

ideâl
gaye, ülkü.

idgam
gizleme.

idhâl
içeri alma, ithal.

idhâlât
dışarıdan alımlar, ithalat.

idlal
saptırma, sapma.

idman
alıştırma.

idris
ilk elbiseyi diken peygamber.

idrâk
kavrayış.

idrâr
sidik.

idâme
devam ettirme.

idâre
yönetme, yönetim.

iffet
namusluluk.

ifhâm
anlatma.

ifk
iftira.

iflâh
kurtulma.

iflâs
fakirleşme.

ifnâ
yok etme.

ifrat
aşırılık.

ifratkâr
aşırı giden.

ifratkârane
aşırı gidercesine.

ifratperver
aşırılığı seven.

ifratperverâne
aşırılığı severcesine.

ifratâlûd
aşırılıkla karışık.

ifrağ
dönüştürme.

ifrit
tehlikeli cin.

ifrâz
ayrılma, akma, salgı.

ifrâzât
akıntılar, salgılar.

ifsâd
bozma.

ifsâdât
bozmalar.

iftihar
övünme, kıvanma.

iftiharkârane
övünürcesine.

iftikar
fakirliğini bilip gösterme.

iftikarat
fakirliğini bilip göstermeler.

iftira
birine aslı olmayan bir suç yükleme.

iftirak
ayrılma.

iftiraname
iftira yazısı.

iftiras
parçalama.

iftitah
namaza başlarken alınan tekbir.

ifâde
anlatım.

ifâdât
anlatımlar.

ifâkat
iyileşme.

ifâza
feyizlendirme.

ifşâ
gizli olanı açıklama.

ifşâât
ifşalar.

ihafe
korkutma.

ihbar
haber verme.

ihbarât
haber vermeler.

ihdâ
îman yolunu gösterme, hediye etme.

ihdâs
yeni bir şey ortaya çıkarma.

ihfa
gizleme.

ihkak
hakkı yerine getirme.

ihkakıhak
hakkı sahibine vermek.

ihkâm
sağlamlaştırma.

ihlâf
yemin ettirme.

ihlâk
helâk etme, yok etme.

ihlâl
bozma, sakatlama.

ihlâs
her işi Allah için yapmak.

ihmâl
boşlama, savsaklama.

ihrak
yakma.

ihram
hacıların elbisesi.

ihrâc
ihraç, çıkarma, dışarı atma.

ihrâcât
dışarıya mal satma.

ihrâz
kazanma, erişme.

ihsan
güzelce verme, iyilik.

ihsanperver
ihsan etmeyi seven.

ihsanât
ihsanlar.

ihsâ
sayma.

ihsâs
hissetme, hissettirme.

ihtar
hatırlatma.

ihtarât
hatırlatmalar.

ihticâc
delil gösterme.

ihtidâ
îman yoluna girme.

ihtifâ
gizlenme.

ihtifâl
tören.

ihtifâlât
törenler.

ihtikâr
malı kıymetlensin diye saklama.

ihtilâc
çırpınma, seğirme.

ihtilâf
anlaşmazlık, uyuşmazlık, ayrılık.

ihtilâfat
anlaşmazlıklar, ayrılıklar.

ihtilâfî
anlaşmazlık konusu.

ihtilâl
ayaklanma, kargaşalık.

ihtilâlkârâne
ihtilâl yaparcasına.

ihtilâlât
ihtilâller, ayaklanmalar.

ihtilâm
uyurken cenabet olma.

ihtilât
karışma, görüşme.

ihtilâtat
karışmalar, görüşmeler.

ihtimal
olabilirlik.

ihtimalat
ihtimaller.

ihtimam
özen, özenme.

ihtimamkâr
ihtimamcı, özen gösteren.

ihtimamkârâne
ihtimam gösterircesine, özenerek.

ihtimamât
ihtimamlar, özenmeler.

ihtiram
hürmet etme.

ihtiras
aşırı istek.

ihtirasât
ihtiraslar, aşırı istekler.

ihtiraz
çekinme.

ihtirâ
yepyeni bir şey ortaya çıkarma.

ihtisar
kısaltma.

ihtisaren
kısaltarak.

ihtisas
uzmanlık.

ihtisasat
uzmanlıklar.

ihtiva
içine alma, kapsama.

ihtiyac
gerek duyma, gerek duyulan şey.

ihtiyacât
ihtiyaçlar.

ihtiyar
seçme, isteme, yaşlı kimse.

ihtiyare
ihtiyar hanım.

ihtiyarem
ihtiyarım, yaşlıyım.

ihtiyaren
seçerek, isteyerek.

ihtiyarsız
istek dışı, istemeden.

ihtiyarî
isteğe bağlı, istemekle.

ihtiyat
ilerisini düşünerek davranma.

ihtiyaten
ilerisini düşünerek.

ihtiyatkâr
ihtiyatlı.

ihtiyatkârane
ihtiyatlı bir biçimde.

ihtiyatî
ihtiyatla ilgili.

ihtizaz
titreme, hoşlanma.

ihtizazât
titremeler, hoşlanmalar.

ihtizâr
çekinme, sakınma.

ihtişam
görkem, etkileyici görünüş.

ihvetî
kardeşim.

ihvân
kardeşler.

ihvânî
kardeşlikle ilgili.

ihyâ
canlandırma.

ihzâr
hazırlama.

ihzâriye
hazırlama.

ihzârât
hazırlamalar.

ihâle
işi uygun olana verme.

ihânet
hainlik.

ihânetkâr
ihanetçi, hain.

ihânetkârâne
ihanet edercesine.

ihâta
çevirme, kuşatma, kavrayış.

ihâtât
ihatalar, kuşatmalar, kavrayışlar.

ikab
azap, eziyet, ceza.

ikame
yerine koyma.

ikamet
oturma, yerleşme.

ikametgâh
oturulan yer, adres.

ikbâl
yönelme, talihlilik, saadet.

iklim
bir yerin hava durumu.

ikmâl
tamamlama.

iknâ
inandırma.

ikra
oku!

ikrâh
zorlama, tiksinme.

ikrâm
ağırlama.

ikrâmiye
armağan olarak verilen para.

ikrâmât
ikramlar.

ikrâr
söyleme, dile getirme.

ikrâz
borç verme.

iksir
çok tesirli ilaç.

iktibas
alıntı, söz nakletme.

iktibasen
alıntı yaparak.

iktidar
güçlülük.

iktidâ
uyma.

iktidâen
uyarak.

iktifa
yetinme.

iktifaen
yetinerek.

iktiham
dayanma, katlanma.

iktiran
iki şeyin bir arada gelmesi, yakınlık.

iktisa
giyinme.

iktisar
kısaltma.

iktisâb
kazanma, edinme.

iktisâd
tutum, harcamada aşırıya kaçmama, ekonomi.

iktiza
gerekme, gereklik.

ilbâs
giydirme.

ilca
gereklilik, zorlama.

ilcaât
gereklilikler, zorlamalar.

ilel
sebepler, hastalıklar.

ilelebed
sonsuza kadar.

ileyh
ona.

ilga
kaldırma.

ilhak
katma, ekleme.

ilhâd
dinsizlik.

ilhâh
zorlama.

ilhâm
Allah tarafından kalbe gelen mânâ.

ilhâmen
ilham olarak.

ilhâmât
ilhamlar, kalbe gelen mânâlar.

ilhâmî
ilhamla ilgili.

ilka
ekme, bırakma.

ilkah
dölleme, aşılama.

ilkaât
ilkalar, ekmeler.

illallah
Allahdan başka.

ille
sebep, illa.

illet
hastalık.

illiyet
sebeplik.

illiyyîn
cennetin en yüksek yeri.

illâ
ille, ne olursa olsun, özellikle.

illüzyon
cisimleri yanlış idrak etmek.

ilm
ilim.

ilmelyakîn
ilim yoluyla kesin biliş.

ilmihâl
" ""hâl ilmi"" mânâsında herkese gerekli olan dinî hükümleri bildirmek maksadıyla yazılan kitaplara verilen isim."

ilmiye
âlimler yolu.

ilmî
ilimle ilgili, ilme uygun.

ilsâk
yapışma, bitişme.

iltibas
karıştırma, ayıramama.

ilticâ
sığınma.

ilticâgâh
sığınak.

ilticâkârâne
sığınırcasına.

iltifât
lütfetme, gönül alma, güzel sözle okşama.

iltifâtkârâne
iltifat edercesine.

iltifâtât
iltifatlar, gönül almalar, lütfetmeler.

iltihak
katılma.

iltihâb
yanma, kızışma.

iltihâm
kaynaşma.

iltika
kavuşma.

iltimas
kayırma.

iltisak
kavuşma.

iltiyâm
kaynaşma.

iltizam
kayırma, taraf tutma, gerekli bulma.

iltizamkârâne
taraf tutarcasına.

iltizamperverâne
taraf tutmayı severcesine.

ilyâs
Kuranda adı geçen bir peygamber.

ilzâm
susturma, sözle üstün gelme, yenme.

ilâ
" ""kadar"" mânâsında ön ek."

ilâh
tanrı.

ilâhe
tanrıça.

ilâhiyat
Allahtan bahseden ilim.

ilâhî
Allaha dair.

ilân
duyurma, duyuru.

ilânihaye
sona kadar.

ilânnâme
duyurma yazısı.

ilânât
ilanlar, duyurular.

ilâve
ek.

ilâveten
ek olarak.

ilââhir
sonuna kadar.

ilââhirilâyet
âyetin sonuna kadar.

imam
namaz kıldıran kimse, büyük âlim, önder.

imame
sarık, tesbih başı.

imamet
imamlık, önderlik.

imamımübîn
bir nevi kader defteri.

imbik
süzme aleti.

imdi
şimdi.

imdâd
imdat, yardım.

imdâdât
yardımlar.

imha
bozma, yıkma, yok etme.

imhâl
erteleme.

imkân
olabilirlik.

imkânât
imkânlar, olabilmeler.

imkânî
olabilen.

imlâ
doldurma, yazma bilgisi.

imrân
Hazreti Meryemin babası.

imrâr
geçirme.

imsâk
el çekme, oruca başlama zamanı.

imtidâd
uzama.

imtihan
sınama.

imtihanât
sınamalar.

imtinâ
çekinme, yanaşmama, imkânsız olma.

imtinân
minnet etme.

imtisâl
misal edinme, benzemeye çalışma.

imtisâlen
misal edinerek, uyarak.

imtiyaz
ayrıcalık.

imtiyazât
ayrıcalıklar.

imtizâc
uyuşma, kaynaşma.

imtizâckâr
uyuşan, kaynaşan.

imtizâckârâne
kaynaşarak, uyuşarak.

imtizâcât
kaynaşmalar, uyuşmalar.

imâd
direk.

imâle
meylettirme, uzun okuma.

imân
çok dikkatli olma.

imâret
bayındırlık, fakirlere yemek verilen yer.

imâte
öldürme.

inaş
hareketlendirme.

inbik
imbik, süzme âleti.

inbisât
genişleme.

inbât
otun bitmesini sağlama.

incil
dört büyük ilâhî kitaptan biri.

incilâ
cilâlanma, parlama.

incilâb
celbedilme, çekilme.

incimad
donma, katılaşma.

incirar
çekilme, sona erme.

incizâb
cezbedilme, çekilme.

incizâbât
cezbedilmeler, çekilmeler.

incizâr
çekilme.

ind
yan, kat.

indallah
Allah katında.

indelbüleğa
adamına göre güzel söz söyleyenler yanında.

indelhâce
gerek duyulduğunda.

indifâ
def olma, püskürme.

indimaç
kenetlenme.

indiras
bozulma, silinme.

indî
kendince, keyfî.

ineb
üzüm.

inficâr
tan yerinin ağarması, tohumun çatlaması.

infikâk
ayrılma, ayrışma.

infilâk
patlama.

infirad
teklik, benzersizlik.

infisah
bozulma, dağılma.

infisal
ayrılma.

infitar
yarılma.

infiâl
hareketlenme, kızma.

infiâlât
infialler.

infâk
nafaka verme.

infâz
yerine getirme.

inhidam
yıkılma.

inhilâl
ayrışma, dağılma.

inhimak
kapılma, düşkünlük.

inhinâ
bükülme, eğrilme.

inhirâf
sapma.

inhisaf
tutulma.

inhisar
bir şeyin sadece bir kişiye verilmesi, tekel.

inhitat
düşme, çökme.

inhizam
bozulma, dağılma, yenilme.

inkisar
kırılma.

inkisarat
kırılmalar.

inkişaf
açılma, gelişme.

inkişafat
açılmalar, gelişmeler.

inkişâ
açılma.

inkâr
inanmama.

inkârî
inkârla ilgili.

inkıbâz
tutukluk.

inkılâb
inkılâp, değişme, dönüşme.

inkılâbvârî
inkılâp gibi.

inkılâbât
değişmeler.

inkıraz
sönme, tükenme.

inkısam
bölünme.

inkısar
kısalma.

inkısarât
inkısarlar.

inkıtâ
kesilme, tükenme, tıkanma.

inkıyâd
boyun eğme, bağlanma.

inkıza
olup bitme.

innî
eserlerden eser sahibine götüren delil.

ins
insan.

insaniyet
insanlık.

insaniyeten
insanlık bakımından.

insaniyetkârâne
insanlığa yakışırcasına, insanca.

insaniyetperver
insanlıksever.

insibab
dökülme, katılma.

insibağ
boyanma.

insicâm
düzgünlük.

insilâh
soyulma, sıyırılma.

insiyak
sevkedilme.

insâ
unutma.

insâf
merhamete dayalı adalet.

insâfkârâne
insaflıca.

insî
insanla ilgili, insan cinsinden.

intiaş
dinlenip canlanma.

intibak
uyma.

intibâ
izlenim.

intibâh
uyanma.

intibâhkârâne
uyanmışçasına.

intifâ
faydalanma.

intihal
çalma.

intihâ
son, sona erme.

intihâb
seçme.

intikal
geçme, anlama.

intikamkârâne
intikam alırcasına.

intisab
bağlanma, kapılanma.

intizam
düzgünlük, düzen, yerli yerindelik.

intizamkârâne
düzgünce.

intizamperver
düzensever.

intizamperverâne
düzensevercesine.

intizamât
intizamlar.

intizar
bekleme, gözleme.

intizaren
bekleyerek.

intişâr
yayılma.

intişârât
yayılmalar.

intâc
netice verme.

intâk
konuşturma.

intâkıbilhak
Allahın konuşturması.

intâniye
mikrobik.

inzibât
sıkı düzen.

inzimâm
eklenme.

inzivâ
bir köşeye çekilme.

inzivâgâh
inziva yeri

inzâl
indirme, inme.

inzâr
korkutma.

inâbe
günahı terkedip hakka yönelme.

inâd
ayak direme, inat.

inâdî
inada dayanan.

inâm
nimetlendirme.

inâmperver
nimetlendirmeyi seven.

inâmât
nimetlendirmeler.

inâs
kadınlar.

inâyet
yardım.

inâyethâh
yardım isteyen.

inâyetkâr
yardım eden.

inâyetkârâne
yardım edercesine.

inâyetnâme
yardım yazısı.

inâyetperver
yardımsever.

inâyât
yardımlar.

inîdam
yok olma.

inîkad
kurulma, gerçekleşme, bağlanma.

inîkas
yansıma.

inşikak
yarılma.

inşirâh
ferahlanma, açılma.

inşiâb
bölümlenme.

inşâ
yapma, kurma.

inşâallah
Allah dilerse.

inşâd
şiir okuma.

inşât
ferahlandırma.

ipnotizma
telkinle uyutma.

ircâ
indirme, döndürme.

irfân
bilme, anlama, zihni olgunluk.

irhâsât
Efendimizin peygamberlikten önceki harika hâlleri.

irs
miras, kalıtım.

irsiyet
kalıtım.

irsâ
sağlamlaştırma.

irsâl
gönderilme.

irsâlât
göndermeler.

irtibât
bağlılık, ilgi.

irticâ
geri dönücülük.

irticâc
çalkalanma.

irticâkârâne
geri dönercesine.

irticâlen
hazırlıksız söyleme.

irticâlî
hazırlıksız konuşma.

irtidâd
dinden dönme.

irtidâdkâr
dininden dönen.

irtifâ
yükseklik.

irtihâl
göçme, ölme.

irtikâb
işleme.

irtisam
resmedilme.

irtişâ
rüşvetçilik.

irzâ
razı etme.

irzâk
rızık verme.

irâd
gelir, kazanç.

irâde
seçme ve isteme kabiliyeti.

irâdet
irade.

irâdî
iradeyle ilgili, istemekle.

irâe
gösterme.

irâs
verme, miras bırakma.

irşâd
hak yolu gösterme.

irşâdgâh
irşat yeri.

irşâdkâr
irşatçı.

irşâdkârâne
irşat edercesine.

irşâdât
irşatlar.

irşâdî
irşatla ilgili.

isa
dört büyük peygamberden biri.

isbât
delil göstererek hakikatı ortaya koyma.

isevî
isa aleyhisselâmın dininden olan kimse.

isevîlik
isa aleyhisselâmın dini.

iska
sulama.

iskender
sayısız beldeler fethetmiş bir hükümdar.

iskân
yerleştirme.

iskât
susturma.

islâm
Hazreti Muhammed aleyhisalâtü vesselâmın getirdiği din.

islâmiyet
islâmlık.

ism
günah, suç.

ismar
meyve verme.

ismet
masumluk, temizlik.

ismifâil
kimin iş yaptığını bildiren isim, özne.

ismiâzam
en büyük ilâhî isim.

ismullah
Allah adı.

isnâaşer
on iki.

isnâd
dayandırma.

isnâdât
dayandırmalar.

ispirtizma
cinlerle konuşup da ruhlarla konuştuklarını sananların fikri.

isrâ
geceleyin götürme.

isrâf
gereksiz yere harcama.

isrâfil
sur borusunu üflemekle görevli büyük bir melek.

isrâfilmisâl
israfil gibi.

isrâfilvârî
israfil aleyhisselâm gibi.

isrâfât
gereksiz harcamalar.

isrâil
Hazreti Yakubun lâkabı.

isrâiliyyat
Yahudilikten kalma bilgiler.

istahrabat
ateşe tapanların ünlü ateşlerinin bulunduğu yer.

istasyon
demiryollarında durak.

istatistik
hüküm çıkarmak için bilgi toplama ve sınıflandırma ilmi.

istibdad
baskıcı yönetim.

istibdadât
baskılar.

istibka
kalıcı kılma.

istibrâ
küçük abdestten sonra idrarın iyice kesilmesini beklemek.

istibâd
akıldan uzak görme.

istibşâr
müjdeleme.

istibşârkârâne
müjdelercesine.

isticvâb
sorup cevap isteme.

istidad
istidat, yetenek.

istidadat
yetenekler.

istidadî
yetenekle ilgili.

istidlâl
delil getirme, delile dayanarak hüküm çıkarma.

istidrâc
derece derece yükselme, hayırsız başarı.

istidrâcî
istidracla ilgili.

istidrâdî
başka konu anlatılırken arada söylenen söz.

istif
yığma.

istifhâm
soru, sorma.

istifra
kusma.

istifsâr
anlamak için soru sorma.

istifta
bir meselede dinin hükmünü sorma.

istifâ
işten ayrılma.

istifâde
faydalanma.

istifâdeten
faydalanma bakımında.

istifâza
feyizlenme, manen gıdalanma.

istifâzaten
feyizlenme bakımından.

istigase
yardım isteme.

istihbâb
güzel sayma.

istihbâr
haber alma.

istihbârât
haber almalar.

istihdâf
hedef edinme.

istihdâm
hizmet ettirme.

istihfâf
hafife alma.

istihkak
hak etme.

istihkâm
sağlamlık, siper.

istihkâr
hor görme.

istihlâk
tüketim.

istihrâc
çıkarma, çıkarım.

istihrâcât
çıkarmalar, çıkarımlar.

istihsan
korunma.

istihsâl
üretim.

istihsân
güzel sayma.

istihsânkârane
beğenircesine.

istihsânât
güzel saymalar.

istihyâ
haya etme, utanma.

istihzar
hazırlama.

istihzarât
hazırlamalar.

istihzâ
ince alay.

istihzâkârâne
alay edercesine.

istihâl
temizleme.

istihâle
başkalaşma.

istihâre
bir işin iyi olup olmadığını anlamak için rüya görmek niyetiyle uykuya yatma.

istihâza
âdet kanı.

istikamet
doğrultu, yön.

istikbâl
gelecek zaman, yönelme.

istikbâlbîn
geleceği gören.

istikbâliyât
gelecek zamanda olacaklar.

istikbâlî
gelecekle ilgili.

istiklâl
bağımsızlık.

istiklâldârâne
bağımsızca.

istiklâliyet
bağımsızlık.

istikmâl
tamamlama.

istikrah
tiksinme.

istikrâ
ayrı ayrı olaylardan genel bir hüküm çıkarma.

istikrâen
istikra bakımından.

istikrâr
karar kılma, yerleşme.

istikrâz
borçlanma.

istikzâr
pis görme.

istilhak
kendine alma.

istilzâm
gerektirme.

istilzâz
lezzet alma.

istilâ
kaplama.

istilâkârâne
kaplarcasına.

istimdâd
yardım isteme.

istimdâdgâh
yardım isteme yeri.

istimdâdkârâne
yardım istercesine.

istimlâk
kamulaştırma.

istimrâr
devamlılık.

istimsâl
örnek alma.

istimzâc
kaynaşma, karışma.

istimâ
dinleme.

istimâl
kullanma.

istinad
dayanma.

istinaden
dayanarak.

istinadgâh
dayanak.

istinaf
başlangıç, mahkeme.

istinbât
bir sözden gizli bir mânâ çıkarma.

istincâ
helada temizlenme.

istinkâf
çekinme, katılmama.

istinkâr
inkâr etme.

istinsâh
sayfaları yazarak çoğaltma.

istintak
konuşturma.

istinâbe
başka yerde bulunan şahidin ifadesinin alınması.

istinâs
alışma, ısınma.

istirdâd
geri alma.

istirhâm
merhamet dilenme.

istirhâmnâme
merhamet dilenme yazısı.

istirâhât
dinlenme.

istirâhâtgâh
dinlenme yeri.

istirâhâthâne
dinlenme evi.

istirâk
hırsızlık.

istiskal
yüz vermeyerek kovma.

istismâr
menfaatine alet etme.

istisnâ
ayrılık, kural dışı.

istitafkârane
merhamet isteyen gibi.

istitar
örtünme.

istitrad
ara söz.

istivâ
düzelme, güneşin tepeye gelmesi.

istizhâr
birinden yardımcı olmasını isteme.

istizâh
açıklama istemek.

istizâm
büyütme.

istizân
izin isteme.

istiâb
içine alma, kaplama.

istiâne
yardım isteme.

istiânât
yardım istemeler.

istiâre
bir kelimeyi başka anlamda kullanma.

istiâze
sığınma.

istiğfar
Allahtan af dileme.

istiğna
gönül tokluğu, nazlanma, uzak durma.

istiğrâb
yadırgama, garipseme.

istiğrâbkârâne
yadırgarcasına.

istiğrâk
ilâhî aşka dalıp coşarak kendinden geçme, esrime.

istiğrâkkârâne
kendinden geçercesine.

istiğrâkî
istiğrakla ilgili.

istişfâ
şifa isteme.

istişhâd
şahit gösterme.

istişmâm
koklama.

istişâre
danışma, konuşma.

istîcâl
acele etme.

istîdâ
dilekçe.

istîsal
kökünü kazıma.

istîsâb
güç sayma.

isyân
ayaklanma, başkaldırma.

isyânkârâne
başkaldırırcasına.

isâbet
yerini bulma, rast gelme.

isâbetiayn
göz değmesi.

isâd
yükseltme, mesut etme.

isâet
kötü iş işleme.

isâle
akıtma.

itfa
söndürme.

ithaf
yazılan kitapta birinin adını anma.

ithâm
suçlama.

ithâmnâme
suçlama yazısı.

itkan
sağlam yapma.

itlak
bağlama, asma.

itlâf
öldürme.

itminân
tatmin olma.

itminânbahş
tatmin eden.

itminânkârâne
tatmin olurcasına.

itmâm
tamamlama.

ittibâ
tabi olma, uyma.

ittibâen
tabi olarak, uyarak.

ittifâk
birleşme.

ittifâken
birleşerek.

ittifâkkârâne
birleşircesine.

ittifâkî
birleşmeye dair, üstünde birleşilen.

ittihâd
birlik.

ittihâdıislâm
Müslümanların birlik olması.

ittihâm
suçlanma.

ittihâmkârâne
suçlanarak.

ittihâmnâme
suçlanma yazısı.

ittihâz
alma, sayma.

ittika
sakınma.

ittikan
sağlamlık.

ittisâf
sıfatlanma.

ittisâfkârâne
sıfatlanırcasına.

ittisâk
düzenli diziliş.

ittisâl
bitişme.

ittizâh
açıklık.

ittizân
ölçülülük.

ityân
belirleme.

itâat
söz dinleme.

itâatkârâne
söz dinleyerek.

itâb
azarlama.

itâm
yemek yedirme.

ivaz
karşılık.

izbe
kuytu.

izdihâm
yığışma.

izdivâc
evlenme.

izdiyad
artma.

izhâr
gösterme.

izinnâme
izin belgesi.

izmihlâl
bozulma.

izn
izin.

izzet
üstünlük, galibiyet.

izzetinefis
insanın kendine saygısı.

izzetâlûd
izzetle karışık.

izâ
birdenbire.

izâbe
eritmek.

izâc
taciz etme, rahatsız etme.

izâcât
taciz etmeler.

izâe
aydınlatma.

izâfe
bağlama, yükleme.

izâfî
göreli, göreceli.

izâle
giderme.

izâm
büyükler.

izân
anlayış.

izânî
anlayışla ilgili.

izâr
elbise.

iâde
geri verme.

iâdeten
geri vererek.

iâne
yardım.

iânât
yardımlar.

iâşe
geçindirme, besleme.

iğbirar
kırılma, gücenme.

iğdab
öfkelendirme.

iğdiş
burulmuş.

iğfal
aldatma, ayartma.

iğfalât
iğfaller, aldatmalar.

iğlak
kapalılık, anlaşılmazlık.

iğtinam
yağmalama.

iğtişaş
karışıklık.

iğva
azdırma, baştan çıkarma.

işbâ
doyurma.

işgal
oyalama, alma.

işgüzar
çalışkan.

işhâd
şahit gösterme.

işkembe
hayvan midesi.

işkil
vesvese, kuşku.

işkâl
güçleştirme, çetinleştirme.

işmar
anlamlı işaret.

işmâm
koklatma.

işrak
Allaha ortak koşma.

işret
içkili toplantı.

işrâk
ışıklandırma, parlatma.

işrâkiyye
batıl bir felsefe.

işrâkiyyûn
işrâkiyyeciler.

iştibâh
şüphelenme, benzerlik.

iştibâk
şebekelenme, örgülenme.

iştigal
uğraşma.

iştihar
ünlenme.

iştihâ
iştah.

iştikak
türeme.

iştira
satın alma.

iştirak
ortaklık, katılma.

iştiyak
şiddetli istek.

iştiyakengiz
istek veren.

iştiyakât
şiddetli istekler.

iştiyakâver
pek istekli.

iştiâl
alevlenme.

işâa
haber yayma.

işâl
alevlendirme.

işâr
sezdirme.

işâret
anlamlı davranış, belirti.

işâreten
işaret ederek.

işârât
işaretler.

işârâtülîcâz
mûcizelik işaretleri.

işârî
işaretle ilgili.

jandarma
asayişle görevli asker.

jelatin
kokusuz bir madde, bir cins kağıt.

jeolog
yeryüzü ilmi ile uğraşan kimse.

jeoloji
yeryüzünün yapısını inceleyen ilim.

jest
anlamlı beden hareketleri.

jiyân
kükremiş.

jurnal
günlük, ispiyon.

jâle
çiy, şebnem, kırağı.

jülîde
perişan, dağınık.

jüri
bir mesele hakkında hüküm vermek için toplanan heyet.

kabahat
kusur, suç.

kabaih
kabahatlar.

kabil
olabilir, gibi, türlü.

kabilîyet
yetenek, etkilenebilirlik.

kabine
bakanlar kurulu.

kabir
mezar.

kabl
önce.

kablelbülûğ
ergenlikten önce.

kablelvukû
olmadan önce.

kablelvücûd
var olmadan önce.

kabr
kabir, mezar.

kabristân
mezarlık.

kabz
tutma, alma, tutukluk.

kabza
sap, el, avuç.

kabzıervah
ruhların alınması.

kabzıruh
ruhun alınması.

kabâil
kabileler.

kabîh
çirkin.

kabîle
aynı soydan olup beraber yaşayan insanlar.

kabûlüadem
yokluk kabulü.

kaddesallahüesrarehüm
Allah onların sırlarını mukaddes kılsın.

kade
namazda oturuş.

kadem
ayak, adım.

kademe
derece, sıra.

kader
Allahın herşeyi ezelden bilip takdir etmesi.

kadirdanlık
değerbilirlik.

kadirşinâs
değerbilir.

kadr
kadir, kıymet, değer.

kadî
kadı, hâkim.

kadîb
kılıç.

kadîm
eski zaman.

kadîriyet
güçlülük.

kadîrâne
güçlü olarak.

kafile
yolculuk eden topluluk.

kafiye
mısra sonralarında ses bezerlikleri.

kafiyeperest
aşırı kafiye düşkünü.

kahhârâne
kahredercesine.

kahir
üstün gelen.

kahr
zorlama, mahvetme, ezme.

kahraman
büyük işler başarmış kişi.

kahramanâne
kahramanca.

kaht
kıtlık.

kahtügalâ
yokluk ve kıtlık.

kahtıricâl
adam kıtlığı.

kahır
derin üzüntü.

kaid
lider, kumandan.

kaide
kural.

kaideten
kural olarak.

kail
inanmış.

kaim
ayakta duran.

kaime
para.

kal
konuşma.

kal'
koparma.

kalade
gerdanlık.

kalb
duyguların sultanı, gönül.

kalben
gönülle.

kalbetme
dönüştürme.

kalbolma
dönüşme.

kalbî
gönülden.

kale
dedi.

kale kîle
dedi denildi.

kalen
konuşarak.

kalkale
okurken harfi iki kere seslendirme.

kalori
gıdaların vücuda ısı vermesi bakımından değeri.

kalp
sahte.

kalâ
kale.

kalâk
gönül sıkıntısı.

kalî
konuşmakla.

kalîl
az.

kamer
ay.

kamervârî
ay gibi.

kamet
boy.

kamtarir
çatık kaşlı.

kamu
halkın hepsi.

kamûs
büyük sözlük.

kanaât
kısmetine razı olma, kabullenme.

kanaâtbahş
kanaat veren.

kanaâtkârâne
kanaat edercesine.

kandil
idare lâmbası.

kangren
hücrelerin ölmesiyle oluşan bir hastalık.

kantar
tartı aleti.

kantara
köprü.

kanun
uyulması gereken kesin kural.

kanunen
kanunca.

kanuniyet
kanunluk.

kanunnâme
kanun yazısı.

kanunperest
kanun düşkünü.

kanunî
kanuna göre, uygun.

kanâdil
kandiller.

kanî
kanaat eden, inanmış.

karakter
temel özellik.

karar
hüküm, çare, düzenlilik, ölçülülük, tahmin.

karardâde
düzelmiş.

karargâh
karar yeri, askeriyede kurmayların yeri.

kararnâme
kararların yazısı.

karavana
büyük yemek kabı.

karaşina
iş bilir.

karbon
bir element, kömür.

kardeşane
kardeşce.

karn
devre, asır.

karulâsâ
doktorun bedene vurarak muayene etmesi.

karye
belde.

karz
ödünç.

karzen
ödünç olarak.

karzıhasen
Allah için verilen borç.

karâbet
yakınlık.

karî
okuyucu.

karîb
yakın.

karîben
yakında.

karîha
düşünme melekesi.

karîn
yan yana, yakın.

karîne
belirti.

karındaş
kardeş.

kasas
kıssalar, hikâyeler.

kasd
niyet, istek.

kasden
niyet ederek.

kasdî
kasıtlı olarak, kasıtla ilgili.

kasem
yemin.

kasemât
yeminler.

kasid
kesat olan, sürümü olmayan.

kasir
kısa.

kasirünnazar
nazarı kısa.

kasr
kısalık, saray.

kasvet
sıkıntı, katılık.

kasâid
kasideler, övgü için yazılan şiirler.

kasâvet
katılık.

kasî
katı.

kasîde
övgü şiiri.

kasîdehân
kaside okuyan.

kasîyye
katılık.

kasıd
kasteden, niyetli.

kasır
kısa.

kat
kesme, geçme.

katarât
damlalar.

katil
öldüren.

katl
öldürme.

katliâm
herkesi öldürme.

katmer
kat kat oluş.

katran
siyah bir madde.

katre
damla.

katuf
tembel hayvan.

katâ
asla.

katî
kesin.

katîye
kesin.

katîyet
kesinlik.

katîyyen
kesinlikle.

katıa
kesin olan.

katıüttarîk
yol kesen.

kavil
söz, sözleşme.

kavim
aynı ırka mensub olanların oluşturduğu topluluk.

kavis
yay, eğri.

kaviyyen
kuvvetle.

kavl
söz.

kavlen
sözle.

kavlirâcih
üstün bulunan söz.

kavm
kavim, aynı ırka mensub olanların oluşturduğu topluluk.

kavmiyet
kavimlik.

kavmiyeten
kavim olma bakımından.

kavmiyetçilik
ırkçılık, olumsuz milliyetçilik.

kavs
yay, eğri.

kavseyn
iki yay.

kavsıkuzeh
gökkuşağı.

kavvâd
günaha vasıta olan.

kavâid
kurallar.

kavânin
kanunlar.

kavî
kuvvetli.

kay
kusuntu.

kayd
yazma, bağ.

kaylûle
öğle uykusu.

kayser
Bizans imparatorunun lâkabı.

kayyum
toplayıp ihsan eden.

kayıt
yazma, bağ.

kazasker
ilimde bir rütbe.

kazf
namuslu kadına iftira.

kaziye
hüküm.

kazurât
pislikler.

kazâ
zarar veren olay.

kazârâ
kaza olarak.

kazâyâ
kaziyeler, hükümler.

kazâzede
kazaya uğramış

kağnı
öküz arabası.

kebâir
büyük günahlar.

kebîr
büyük.

kebîre
büyük günahlar.

keder
üzüntü.

keennehu
sanki o.

kef-nûn
" Allahın ""ol"" yani ""kün"" emrindeki harfler."

kefe
terazinin bir gözü.

kefere
kâfirler.

keffâret
dini suçun affı ümidiyle dünyada çekilen ceza.

keffâreten
kefaret olarak.

keffâretüzzünûb
günahların kefareti.

kefâet
denklik.

kefâlet
kefillik.

kefîl
" ""borcunu ödemezse ben ödeyeceğim"" diyen."

kehf
mağara.

kehfmisâl
mağara gibi.

kehkeş
samanyolu.

kehkeşan
samanyolu.

kehribar
çekme özelliği olan bir madde.

kehrübâ
kehribar.

kehânet
gelecekten haber verme.

kehânetfurûş
geleceği bilirim diyen sahtekâr.

kelb
köpek.

kelbiyet
köpeklik.

kelbiyyûn
dünyadan el çekmeyi ilke edinen felsefeciler.

keler
kertenkele.

kelime
sözcük.

kelimetullah
Allah sözü.

kelimât
kelimeler.

kellâ
hayır, asla!

kelâl
bitkinlik.

kelâm
söz, ilâhî sıfatlardan biri.

kelâmullah
Allah sözü.

kelîle
az gören, çakal.

kelîm
kendisine söz söylenen.

kem
kötü.

kemafissâbık
daha önce geçtiği gibi.

kemer
kavisli yapı, kuşak.

kemerbeste
kuşak bağlamış, hazırlanmış.

kemiyet
nicelik.

kemiyeten
nicelik bakımından.

kemter
âciz, fakir, hakir.

kemterâne
acizce, aşağıca.

kemâl
olgunluk, erginlik, tamlık.

kemâlât
kemâller, olgunluklar.

kemâlî
kemâlle ilgili.

kenz
hazine, define.

kerem
iyilik, lütuf, ikram, değer.

keremkâr
keremli.

keremkârâne
keremlice.

keremnâmdâr
keremiyle tanınan.

kerhen
istemeyerek.

kerime
kız evlat.

kerre
defa.

kerremallahuveche
Allah yüzünü ak etsin.

kerrât
defalar.

kerrûbiyyûn
büyük melekler.

kerrûbî
büyük melek.

kerrüfer
çekilip yeniden saldırma.

kervân
topluca yolculuk edenler kafilesi.

kerâhet
çirkinlik.

kerâmet
Allahın izniyle velîlerin gösterdikleri harikalar.

kerâmetkârâne
kerametli bir şekilde.

kerâmetvârî
keramet gibi.

kerâmât
kerametler.

kerîh
tiksindirici.

kerîm
kerem sahibi.

kerîmiyet
kerîmlik.

kerîmâne
kerimce.

kes
kimse.

kesb
kazanma, edinme, işleme.

kesbî
kesble ilgili.

kese
kısa yol, para torbacığı.

kesel
tembel.

kesir
kırılmış.

kesr
kırma.

kesret
çokluk, bolluk.

kesâd
durgunluk.

kesâfet
yoğunluk.

kesâlet
tembellik, uyuşukluk.

kesân
kimseler.

kesîf
katı, yoğun, mat.

kesîr
çok, bol.

ketebe
yazıcılar.

ketf
omuz.

ketm
gizleme.

ketmetmek
gizlemek.

ketûm
sır saklayabilen.

kevahin
kâhinler, falcılar.

kevakib
yıldızlar.

kevkeb
yıldız.

kevn
yaratılan, âlem.

kevneyn
iki âlem.

kevniye
yaratılanlarla ilgili olan.

kevnî
yaratılanlarla ilgili.

kevser
cennette bir havuz.

keyd
hile, düzen.

keyfe
nasıl?

keyfemâyeşâ
canı nasıl isterse.

keyfen
nitelikçe.

keyfiyet
nitelik, özellik, durum.

keyfiyeten
nitelik bakımından.

keyfiyât
özellikler, nitelikler, durumlar.

keyfî
keyfince.

keyif
hoş hâl.

kezzâb
yalancı.

kezâ
bunun gibi.

kezâlik
bu da öyle.

keş
" ""çeken"" mânâsında son ek."

keşf
açma, bulma.

keşfelkubûr
ölünün kabirdeki durumunu bilme.

keşfirâz
sırrı ortaya çıkarma.

keşfiyât
keşifler.

keşide
çekilmiş.

keşif
açma, bulma.

keşiş
papaz.

keşmekeş
karışıklık.

keşşaf
keşfeden, açan, bulan.

kibar
ince, nazik.

kibir
büyüklük, büyüklenme, büyüklük taslama.

kibriyâ
büyüklük.

kibâr
büyükler.

kifâyet
yeterlik.

kile
40 litrelik tahıl ölçüsü.

kilk
kalem.

kimyâ
bir ilim kolu, ilaç.

kimyâger
kimyacı.

kimyâhâne
deneyevi.

kin
gizli düşmanlık.

kindâr
kinci.

kinedâr
gizli düşmanlık besleyen.

kinâiyyât
kinayeler.

kinâye
mânâyı dolayısıyla anlatan söz, üstü örtülü dokunaklı söz.

kinâyeten
kinaye bakımından.

kirâm
ulular, cömertler, kerimler.

kisb
işleme, edinme, kazanma.

kisbî
edinmeyle ilgili.

kisrâ
eski iran hükümdarı.

kisve
kılık, elbise.

kitle
kütle, yığın, öbek.

kitâb
kitap.

kitâbe
yazılı levha.

kitâbet
yazma işi.

kitâbeten
yazmakla.

kitâbullah
Allahın kitabı, Kurân.

kitâbî
kitaba uygun, kitapla ilgili, ilâhî kitaplardan birine inanan.

kiyâset
akıllılık.

kizb
yalan.

klinik
hastaya bakılan yer.

klâsik
zamanın değerini yitirmeyen, sanatta kuralcı, alışılmış.

kof
içi boş.

kolordu
ordunun bir bölümü.

kombinezon
tertip, düzenleme.

komisyon
özel bir maksad için kurulan heyet.

komita
siyasi bir maksat için bir araya gelenlerin gizli cemiyeti.

komite
bir iş için toplanan heyet.

kompleks
karmaşık, şuur dışı meyillerin tümü.

komplo
bir kimse aleyhine alınan gizli karar.

komprime
hap.

kontenjan
ilgililerin her birine düşen pay ölçüsü.

kordon
zincir.

kozmoz
âlem, kâinat.

kozmoğrafya
uzay ilmi.

kritik
tenkit, sıkışık durum.

kubbe
yarım küre şeklinde bina damı.

kubh
çirkinlik.

kubûr
kabirler, mezarlar.

kuddîsesırruhu
sırrı mukaddes olsun!

kudemâ
kadimler, eskiler, büyükler.

kudret
güç.

kudsiye
kutsal.

kudsiyet
kutsallık, yücelik, temizlik.

kudsî
kutsal, temiz, arınmış, yüce.

kudûm
uzaktan gelme, ayak basma.

kul
insan.

kulunç
acı veren bir hastalık.

kulûb
kalbler.

kumandan
komutan.

kumbiiznillah
Allahın izniyle kalk!

kumistân
kumluk yer, çöl.

kundak
bebek sargısı, yangın çıkaran ateş parçası.

kurb
yakınlık.

kurbiyet
yakınlık.

kurrâ
Kurân okuyucuları.

kurâ
ad çekme.

kurûn
çağlar, asırlar, devreler.

kusûr
eksiklik, pürüz, özür, kabahat.

kusûriyet
kusurluluk.

kusûrât
kusurlar.

kut
gıda, azık.

kutb
büyük evliya.

kutbiyet
büyük evliyalık.

kutbuâzam
en büyük kutub, zamanın en büyük velîsi.

kutr
çap.

kutub
büyük evliya.

kutulâyemût
ölmeyecek kadar yiyecek.

kuvve
kuvvet, düşünce, duygu, yetenek.

kuvvet
güç.

kuvvetüzzahr
yardım kuvveti.

kuvâ
kuvveler.

kuyûd
kayıtlar, bağlar.

kuzeh
renk renk çizgiler.

kâbus
korkulu rüya.

kâbız
tutan, sıkan, kavrayan.

kâffe
bütün.

kâfi
yeter.

kâfil
kefil olan.

kâfir
îmansız.

kâfirâne
kâfirce.

kâfûr
bir madde ismi, cennette bir kaynak.

kâh
bazen.

kâhil
erişkin.

kâhin
falcı.

kâin
olan.

kâinat
evren.

kâm
dilek, arzu.

kâmil
yetkin, erişkin, olgun, tam.

kâmilen
tamamen.

kâmilâne
kâmilce.

kâmilîn
kâmiller.

kâne
oldu.

kâr
para kazancı.

kârgir
taş yapı.

kârıakıl
akla uygun.

kâse
tas, çanak.

kâselîs
çanak yalayıcı.

kâsib
kazanmaya çalışan.

kâtib
yazıcı.

kâtibe
yazıcı kadın.

kâtibâne
yazıcı gibi.

kâtibîn
insanın amelini yazan melekler.

kâzib
yalancı.

kâzım
öfkesini yenen.

kâşif
keşfeden.

kâşâne
gösterişli ev.

kîle
denildi.

kîlükal
dedikodu.

kîse
kese.

köle
esir, alınıp satılan insan.

kûşe
köşe.

kübra
en büyük.

küdûret
koyuluk, kederlilik.

küffâr
kâfirler.

küfr
îmansızlık.

küfriyât
küfürle ilgili şeyler.

küfrân
îmansızlık, nankörlük.

küfrî
küfürle ilgili.

küfür
îmansızlık.

küfürbaz
küfredici.

küfüv
denk, eş.

kühûlet
erginlik.

külfet
yük, zahmet, zorluk.

külhân
hamam ocağı.

küll
bütün.

külliyat
hepsi, bir yazarın bütün eserleri.

külliye
bütünlük, ilgili bütün kısımların bir arada bulunduğu yapı.

külliyen
bütünüyle.

külliyet
bütünlük, genellik, kapsamlılık.

küllî
bütün fertleri ihtiva eden genel kavram, genel, kapsamlı.

kültür
bir milletin maddî ve mânevî varlıkları, yaşayış ve davranış şekli, kazanılan genel bilgi.

külâh
tepesi sivri başlık.

kün
" ""ol"" emri."

küngân
su borusu.

künh
asıl, öz, kök.

künnes
gece görünen yıldızlar.

künye
kimlik.

künûz
hazineler.

küre
yuvarlak.

küreiarz
yer yuvarlağı, dünya.

küreviyet
yuvarlaklık.

kürevî
yuvarlak.

küreyvât
kürecikler.

küreyvâtıbeyzâ
akyuvarlar.

küreyvâtıhamrâ
alyuvarlar.

küsûf
kararma, güneş tutulması.

küsûfât
kararmalar, güneş tutulmaları.

küsûr
artık.

küsûrât
küsurlar, artıklar.

kütle
yığın, öbek.

küttâb
kâtipler.

kütüb
kitaplar.

kütük
bütün adların yazıldığı büyük defter.

küvar
petek, kovan.

küşâ
açan.

küşâd
açma.

küşâde
açılmış.

küşâyiş
açıklık.

küşûf
keşifler, açmalar, bulmalar.

kıble
Kâbenin bulunduğu taraf.

kıblegâh
kıble yeri.

kıblename
kıbleyi gösteren yazı.

kıblenümâ
kıbleyi gösteren.

kıdem
öncelik, öncesizlik.

kıllet
azlık.

kıraat
okuma.

kıraaten
okumakla.

kırav
çorak tarla.

kırba
deri su kabı.

kısas
kıssalar, hikâyeler.

kısm
bölüm.

kısmen
bir bölümü.

kısmet
nasip.

kıssa
ibretli hikâye.

kıssât
kıssalar, hikâyeler.

kıssîs
keşiş, papaz.

kıstas
ölçü.

kısâs
öldüreni öldürme cezası.

kısâsen
kısas olarak.

kısım
bölüm.

kıtal
birbirini öldürme.

kıtr
erimiş bakır.

kıtâ
kara parçası, şiir parçası.

kıvâm
olgunluk, tav, dik, direk.

kıymet
değer.

kıymetdâr
kıymetli, değerli.

kıymetşinâs
değerbilir.

kıyye
okka,1282 gram ağırlık.

kıyâm
ayakta durma, ayaklanma.

kıyâmet
dünyanın yıkılıp son bulması.

kıyâs
karşılaştırma.

kıyâsen
kıyasla.

kıyâsât
karşılaştırmalar.

kıyâsımaâlfârık
birbirine benzemeyenlerin karşılaştırılması.

kızıl
kırmızı.

kızılbaş
Alevilere verilen bir isim.

kızılelma
eski Roma.

kışr
kabuk.

kışır
kabuk.

lahd
mezar.

lahm
et.

lahn
güzel ses, kuralsız okuyuş.

lahza
an, en kısa zaman.

laîn
lânetli.

lağv
geçersiz, boş.

leb
dudak.

lebbeyk
buyurunuz.

lebbeykzen
" ""buyurunuz"" diyen."

lebâleb
dopdolu.

ledün
gizli ilim, marifetullah.

ledünniyât
Allah vergisi olan gizli ilimler.

leffen
ekli, bitişik.

lehce
bir beldenin konuşma tarzı.

leheb
ateş alevi.

lehine
onun faydasına.

lehiv
günahlı eğlence.

lehviyât
günahlı eğlenceler.

lehülhamd
Allaha hamdolsun.

leim
alçak, kötü.

lekedâr
lekeli.

lema
parıltı.

lemeân
parıldama.

lemeât
parıltılar.

lemha
göz atma.

lemyezel
yok olmaz, devamlı.

lenf
beyaz kan.

lenfisâm
asla kırılmaz ve kopmaz.

lenger
demir çapa.

lengerendâz
demir atan gemi.

lenterânî
beni asla göremezsin!

lerze
titreme.

lerzân
titrek.

letâfet
hoşluk, güzellik, incelik, yumuşaklık.

letâif
ince duygular, incelikler, güzellikler.

levent
denizci asker, yakışıklı.

levh
levha, yazı, resim, manzara.

levha
manzara, yazı, resim.

levm
kınama.

levn
renk.

levs
pislik.

levvâme
kınayan.

levâzım
gerekli olanlar.

levâzımât
gerekli şeyler.

leyl
gece.

leylî
gececi.

leys
yokluk.

leyse
olmadı.

leyte
keşke.

leyyin
yumuşak.

leyâl
geceler.

lezzet
tad.

lezzât
lezzetler.

lezâiz
lezzetler.

lezîz
lezzetli.

lezîzâne
lezzetlice.

leşker
asker.

liaynihî
kendisiyle.

libas
elbise.

liberal
kişi hürriyetine önem veren.

lieclillah
yalnız Allah için.

ligayrihi
başkalarıyla.

lihye
sakal.

lika
kavuşma.

lillah
Allah için.

lillâhilhamd
hamd Allaha mahsustur.

lillâhî
Allah için.

lime
parça.

limmî
açıklık.

limmîyet
açıklık.

lisan
dil.

lisanen
dil ile.

lisanıhâl
hâl dili, meramını durum ve görünümüyle anlatma.

livechillah
Allah namına.

livâ
sancak.

liyâkat
layıklık, uygunluk.

lizatihî
kendisiyle.

liân
lânetleşme.

lohusa
yeni doum yapan kadın.

lâ
yoktur, hayır.

lâakal
en azından.

lâalettâyin
gelişigüzel.

lâbis
giyinmiş.

lâbüd
şüphesiz, kesin.

lâdinî
din dışı, dinsiz.

lâedrî
kendi varlığından bile şüphe eden felsefeci.

lâfz
söz.

lâfzen
sözle.

lâfziye
sözle ilgili olan.

lâfzullah
" ""Allah"" lafzı."

lâfzî
sözle ilgili.

lâfıgüzâf
boş söz.

lâfız
söz.

lâhika
eklenen, katılan.

lâhut
ilâhî âlem.

lâhutî
ilâhî âlemle ilgili.

lâhık
ulaşan, eklenen.

lâik
dini olmayan, din dışı.

lâin
lânet eden.

lâkab
lâkap, takma ad.

lâkayd
kayıtsız, ilgisiz.

lâkaydane
kayıtsızca, ilgisizce.

lâkin
ama, fakat.

lâkita
buluntu.

lâl
dilsiz.

lâlezâr
lâle bahçesi.

lâmeşrû
yasak.

lâmise
dokunma duyusu.

lânet
nefret, öfke.

lâsiyyema
özellikle.

lâtaknetû
kesmeyiniz.

lâtenâhî
sonsuz.

lâteşbih
benzetmek gibi olmasın!

lâtif
yumuşak, güzel, şirin, ince.

lâtifane
lâtifçe.

lâtife
ince duygu, hoş söz, nazik şaka.

lâubâlî
senli benli, saygısız, ilgisiz, umursamaz.

lâubâlîyâne
saygısızca, ilgisizce.

lâyemût
ölümsüz.

lâyemûtâne
ölümsüz gibi.

lâyenkatı
kesilmeksizin, aralıksız.

lâyetecezzâ
bölünmez.

lâyetefellel
kırılmaz, körelmez.

lâyetenahî
sonsuz.

lâyetezelzel
sarsılmaz.

lâyezâl
yok olmaz.

lâyezâlî
yok olmayan.

lâyuad
sayısız.

lâyuhsâ
hesapsız.

lâyuhtî
hatasız.

lâyutak
güç yetmez.

lâyüsel
sorumsuz.

lâyıha
tasarı.

lâyık
uygun, yaraşır.

lâzım
gerekli.

lâzıme
gerekli olan.

lâzımâmed
lâzım gelir.

lâşe
leş.

lâşek
şüphesiz.

lâşey
bir şey değil.

lûb
oyun eğlence.

lûgat
lügat, sözlük, kelimelerin anlamlarını kısaca bildiren kitap.

lüb
iç, öz.

lüks
şatafat, aşırı süs.

lülü
inci.

lümeyâ
parıltıcık.

lümme
vesvese, nokta.

lütf
lütuf.

lütfen
lütuf ile.

lütuf
iyilik.

lütufkâr
lütuf eden.

lütufkârane
lütuf edercesine.

lütufnâme
lütuf mektubu.

lüzum
gereklilik.

ma
su.

maa
" ""beraber, birlikte"" mânâsında ön ek."

maabid
mabetler, tapınaklar.

maadin
madenler, metaller.

maahazâ
bununla beraber.

maalesef
yazık ki.

maalgayr
başkasıyla birlikte.

maali
yücelikler.

maaliftihar
iftiharla, seve seve.

maaliyat
yüce bilgiler, yüksek mertebeler.

maalkerâhe
kerahetle, çirkinlikle.

maalkifaye
yeterli olmakla birlikte.

maalmemnuniye
memnuniyetle.

maamâfih
mamâfih, bununla beraber.

maatteessüf
üzülerek, yazık ki.

maazallah
Allah korusun.

maaş
geçinilecek şey, yaşayış, aylık para.

maaşen
yaşayış ve geçim bakımından.

madalya
başarılı kimselere takılan madeni nişan.

madalyon
boyuna takılan süs eşyası.

madde
uzayda yer dolduran varlık.

maddeperest
maddeye taparcasına düşkün olan.

maddeperver
maddeyi seven.

maddeten
maddece, madde bakımından.

maddiyyun
maddeciler, mâneviyata inanmayanlar îmansız felsefeciler.

maddiyyunluk
maddecilik, materyalizm, maddeden başka her şeyi inkâr eden dinsiz felsefeciler.

maddî
madde ile ilgili, maddece.

maddîye
madde olan.

maddîyât
maddî şeyler.

madrûb
vurulmuş, dövülmüş.

mafsal
eklem.

mah
ay.

mahal
yer.

maharet
ustalık, beceri.

maharim
mahremler, yasaklar, gizliler.

mahbes
hapishane.

mahbub
sevgili.

mahbubiyet
sevilirlik.

mahbubâne
sevilerek.

mahbubât
sevgililer.

mahbus
hapsedilmiş.

mahbusiyet
hapsedilmişlik.

mahbusîn
hapsedilenler.

mahcûb
utangaç, sıkılgan.

mahcûbiyet
utangaçlık.

mahcûr
kısıtlı.

mahdum
oğul, kendisine hizmet edilen.

mahdumiyet
mahdumluk.

mahdûd
sınırlı.

mahdûdiyet
sınırlılık.

mahfaza
koryucu kap.

mahfel
kapalı yer, camilerde yüksek yer.

mahfî
gizli.

mahfîyât
gizlilikler, gizli olanlar.

mahfûz
korunmuş.

mahfûziyet
korunurluk.

mahfûzât
hafızadakiler, korunanlar.

mahiyet
öz, nitelik, kendilik.

mahiyyat
mahiyetler, özler.

mahkeme
davaların görülüp hükme bağlandığı yer.

mahkî
hikâye olunan.

mahkîanh
kendisinden bahsedilen.

mahkûm
hükümlü, cezalı, mecbur.

mahkûmiyet
mahkûmluk.

mahlâs
yazarın takma adı.

mahlûk
yaratık.

mahlûkat
yaratıklar.

mahlûkiyet
yaratılmışlık.

mahmil
deve üstündeki sepet, bir söze yüklenen mânâ.

mahmûd
övülmüş.

mahmûl
yüklenilen.

mahmûle
yük.

mahmûr
baygın göz.

mahrec
çıkış yeri.

mahrek
yörünge.

mahrem
gizli, yasak, başkasına haram olan, evlenilmesi haram olan akraba.

mahremiyet
mahremlik, gizlilik, yasaklık.

mahremâne
mahremce, gizlice.

mahrûkat
yakıtlar.

mahrûm
yoksun.

mahrûmiyet
yoksunluk.

mahrût
koni.

mahrûtî
konik.

mahsub
hesaplanmış.

mahsûd
kıskanılan.

mahsûl
ürün.

mahsûldâr
ürünlü.

mahsûlât
ürünler.

mahsûr
kuşatılmış.

mahsûs
hissedilmiş, birine ayrılmış, bile bile.

mahsûsiyet
mahsusluk.

mahsûsât
mahsuslar.

mahtûmâne
bitirircesine, bir kitabı bitirince verilen ziyafet gibi.

mahuf
korkulu.

mahv
benlik bakımından silinme.

mahvetme
silme.

mahviyet
silinme hâli.

mahviyetkâr
benliğini silen.

mahviyetkârane
benliğini silercesine.

mahz
sadelik.

mahzen
hazine odası.

mahzeniyet
mahzenlik.

mahzâ
sade.

mahzân
sadece.

mahzûf
çıkarılan, kaldırılan.

mahzûn
üzgün.

mahzûnâne
üzgünce.

mahzûr
sakınca.

mahzûrât
sakıncalar.

mahzûz
hoşlanan.

mahzûzât
hoşlanılan şeyler.

mahşer
ölülerin dirilip toplanacakları yer.

mahşernümâ
mahşeri andıran.

mahşûş
içine girilmiş, lekelenmiş.

maiyyet
yanındakiler.

makabir
mezarlar.

makad
oturak yeri, arka.

makale
söz, gazete yazısı.

makalid
kilitli yerler.

makalât
makaleler.

makam
yer, mertebe, müzikte usul.

makamperest
makam düşkünü.

makamât
makamlar.

makarr
karar yeri, durulan yer.

makasıd
maksatlar, gayeler.

makber
mezar.

makberistân
mezarlık.

makbûl
kabul edilen, geçerli.

makbûliyet
kabul edilebilirlik, geçerlilik.

makdis
kutsal yer.

makdûrat
takdir edilenler, kudret eserleri.

makhûr
kahredilmiş, ezilmiş.

makrû
okunan.

makrûn
yakın, ulaşmış.

maksad
istenen.

maksûd
istenen şey.

maksûm
bölünmüş.

maksûr
kısaltılmış.

makta
kesit.

maktel
öldürülen yer.

maktûl
öldürülmüş.

makzî
kaza olunan, ödenen.

makûsen
tersine olarak.

mamâfih
bununla beraber.

mancınık
eski bir silah, taş atma aleti.

manda
sömürge, camız.

manevra
hareket kabiliyeti, harp oyunu.

mansub
atanan.

mansûr
yardım görmüş, zafere ulaşmış.

mansûs
iyice kesinleşmiş, âyetle sabit.

mansıb
makam.

mantık
düşünen akla kurallarıyla yol gösteren ilim.

mantıkî
mantıkla ilgili, mantıklı.

manyetizma
başka üzerinde uyuşukluk verici tesir.

manzar
bakış yeri.

manzara
görünüş.

manzûm
nazımlı, dizili, düzenli, şiir.

manzûme
şiir, sistem.

manzûmeişemsiye
güneş sistemi.

maraz
hastalık.

marzî
arzu edilen, razı olunan.

marzîyât
razı olunan şeyler.

marîz
hasta.

masdar
kök, kaynak.

masdariyet
masdarlık.

masdûk
tasdiklenen.

maskara
kendisine gülünen.

maskaraâlûd
maskaralı.

maskat
düşülen yer, doğum yeri.

maslahat
fayda, iş.

maslahatdâr
faydalı.

maslahaten
faydaca.

maslahatkâr
faydalı.

maslahatkârâne
faydalı biçimde.

masnû
sanatla yapılmış eser.

masnûiyet
sanat eseri olma hâli.

masnûât
sanatlı yapılmış eserler.

mason
" ""masonluk"" denilen kökü dışarıda gizli ve tehlikeli bir örgütün üyesi, islâm düşmanı."

masraf
gider, harcama.

masrûf
harcanmış.

mass
emme.

masârif
masraflar, giderler.

masârifât
masraflar.

matbaa
basımevi.

matbah
mutfak.

matbû
basılmış.

matbûât
basın, basılanlar.

materyalist
maddeci, sadece maddeye inanan îmansız.

materyalizm
maddecilik, maddeden başka varlık tanımayan îmansız felsefe.

matiyye
binek.

matlab
istenen.

matlâ
güneşin doğduğu yer.

matlûb
istenilen.

matlûbât
istenilenler.

matmah
tamah ile bakılan.

matrûd
kovulan.

matvî
dürülen, içine tıkılan.

matûmât
yemekler.

mavzer
bir çeşit tüfek.

mazanne
zanlı yer veya kimse

mazarrât
zararlar.

mazbata
tutanak.

mazbût
tutulan, derli toplu.

mazhar
ortaya çıkma ve görünme yeri.

mazhariyet
mazharlık.

mazlûm
zulüm görmüş, sessiz.

mazlûmen
zulmedilerek.

mazlûmiyet
zulme uğramışlık.

mazlûmâne
zulüm görmüşcesine.

mazlûmîn
zulmedilenler.

mazmaza
abdestte ağzı yıkamak.

mazmun
ince anlamlı söz.

mazmûm
eklenmiş.

maznun
zanlı, sanık.

mazrûf
zarfa konan.

mazâhir
görünme ve ortaya çıkma yerleri.

maâd
âhiret.

maâdâ
başka.

maânî
mânâlar, anlamlar.

maârif
marifetler, ilimler, tanımalar, eğitim.

maârifperver
eğitimi seven.

maâriz
sözün gizli mânâları.

maâsi
günahlar, isyanlar.

maâyib
ayıplar.

maî
su cinsinden, su ile ilgili, mavi.

maîşet
yaşayış, geçim.

maûn
yardım.

maûnet
yardımlar.

mağazî
gaza hikâyeleri.

mağdur
haksızlığa uğramış.

mağdûb
gazaba uğramış.

mağfiret
Allahın affı.

mağfûr
affedilen.

mağlata
kafa karıştıran aldatıcı söz.

mağlûb
yenilmiş, mağlup.

mağlûbane
yenilmiş bir hâlde.

mağlûbiyet
yenilgi.

mağmûm
gamlı, tasalı, bulutlu.

mağmûre
adı sanı silinmiş, yerinde yeller esen.

mağrib
batı, akşam.

mağrur
gururlu.

mağruren
gururlanarak.

mağrurâne
gururluca.

mağz
öz, iç.

maşraba
su kabı.

maşrık
doğu.

mearic
çıkılacak yerler.

mebde
başlangıç.

mebhas
bölüm.

mebhût
şaşkın.

meblağ
tutar, miktar.

mebnî
kurulan, dayanan.

mebsût
genişleyen.

mebsûten
genişleterek.

mebzûl
bol, çok, ucuz.

mebzûliyet
bolluk, çokluk, ucuzluk.

mebâdi
başlangıçlar.

mebâhis
konular.

mebûs
gönderilen, milletvekili.

mebûsân
mebuslar, milletvekilleri.

mebğuz
sevilmeyen.

mecbûr
zorlanmış, zorunlu.

mecbûriyet
mecburluk.

meccânen
bedava, parasız.

mecelle
dergi, kanun dergisi.

mechul
bilinmeyen, meçhul.

mechure
nefesin tutulup sesin çıkarılmasıyla okunan harfler.

mecid
yüce, şerefli.

meclis
bir mesele için toplanmış insan topluluğu.

meclûb
çekilen, celbolunan.

mecmua
yazılar topluluğu, dergi.

mecmâ
toplanılan yer.

mecmû
toplam.

mecnûn
deli, çılgın.

mecrâ
su yolu, kanal.

mecrûh
yaralı.

mecrûr
son harfi esre olan kelime.

meczûb
cezbeli, kendini kaptırmış, başkasının etkisiyle davranan.

meczûbane
cezbeye kapılmışcasına.

mecâl
tâkat.

mecâlis
meclisler.

mecâz
sözün başka mânâda kullanılması.

mecâzî
mecazlı.

mecûsî
ateşe tapan.

medayih
övgüler.

medd
kabarma, uzatma.

medde
uzatma işareti.

meddâh
öven.

meded
yardım.

mededkâr
yardım eden.

mededres
yardımcı.

medeniyet
düzenli ve ileri hayat seviyesi, şehirlilik.

medeniyetperest
medeniyete aşırı düşkün olan.

medeniyetperver
medeniyeti seven.

medenî
terbiyeli, kibar, şehirli.

meder
çakıl taşı.

medfen
mezar.

medfûn
gömülmüş, defnedilmiş.

medh
medih, övme.

medhal
giriş, etki.

medih
övme.

medlûl
kendisine delil getirilen, mânâ, anlatılan.

medlûliyet
kendisine delil getirilme.

medrese
dershane, okul.

medyum
cinci.

medyun
verecekli.

medâr
sebep, vesile, kaynak, yörünge.

medâris
medreseler.

medîha
övgü.

medîne
şehir.

mefatih
anahtarlar.

mefhar
övünme sebebi.

mefhum
kavram.

mefkud
bulunmayan.

mefkûre
ülkü.

meflûc
felçli, inmeli.

mefrûş
döşeli.

mefsedet
fesatlık, bozukluk.

mefsûh
hükmü kaldırılan.

meftûn
tutkun, vurgun.

meftûniyet
tutkunluk, vurgunluk.

meftûr
bezgin.

mefâhim
mefhumlar, kavramlar.

mefâhir
övünülecek şeyler.

mefâsid
bozguncular.

mefûl
fiilden etkilenen.

mefûliyet
fiilden etkilenmişlik.

meh
ay.

mehbît
inilen yer.

mehbût
korkudan şaşıran.

mehcûr
ayrılmış.

mehd
beşik.

mehenk
ölçü taşı.

mehmâemken
olabildiğince.

mehmûse
fısıltıyla okunan harfler.

mehr
mehir, erkeğin kadına verdiği evlenme bedeli.

mehter
Osmanlılarda askerî müzik takımı.

mehtâb
mehtap, ay ışığı.

mehâbet
heybet, büyüklük.

mehâfet
korku.

mehâfetullah
Allah korkusu.

mehâlik
tehlikeler.

mehâsin
güzellikler.

mehîb
korkulan.

mekanik
hareket ilmi.

mekanizma
makine kısmı, işleyiş.

mekatı
duraklar.

mekkâr
hileci, düzenci.

meknun
örtülü, gizli.

meknûz
gizli define.

mekreme
ikram yeri.

mekruh
kötü, çirkin.

meksûb
kazanılmış.

meksûbe
kazanılan.

mekteb
mektep, okul.

mektûb
mektup, yazılan.

mektûbe
yazılmış.

mektûbât
mektuplar.

mektûm
gizli, saklı.

mekâdir
miktarlar.

mekân
yer, ev.

mekânî
mekânla ilgili.

mekârim
iyilikler.

mekâtib
okullar.

mekâyis
ölçütler.

mekîk
bir dokuma âleti.

mekîn
sakin, vakarlı, saygın.

mekşûf
keşfedilen, açılan.

melbûsât
giyecekler.

melcê
sığınak.

meleiâlâ
büyük meleklerin âlemi.

melek
nurdan yaratılmış masum varlık.

meleke
zihnin anlama, kavrama, hatırlama gibi özellikleri, tekrar tekrar yapmaktan dolayı kazanılan beceri.

melekiyet
meleklik.

meleksimâ
melek yüzlü.

melekât
melekeler.

melekî
melekle ilgili, melek gibi.

melekût
melekler âlemi, varlıkların ilâhî isimlere bakan iç yüzü.

melekûtî
melekutla ilgili.

melekûtîyet
melekutluk.

melekülmevt
ölüm meleği.

melez
ırkı karışık.

melfûf
paketlenip gönderilen.

melfûfât
paketlenip gönderilenler.

melfûz
söylenmiş.

melhûz
düşünülebilen.

melsûk
yapıştırılmış.

melzum
lüzumlu.

melâb
oyun yeri.

melâbe
oyun yeri.

melâbegâh
oyun oynanan yer.

melâhat
yüz güzelliği.

melâhim
savaş yerleri.

melâib
oyunlar, oyun yerleri.

melâik
melekler.

melâike
melekler.

melâiketullah
Allahın melekleri.

melâl
can sıkıntısı.

melâmet
kınanmışlık.

melâmî
kınanmış, melamilik tarikatından olan.

melâne
lânete lâyık olan.

melîh
güzel, şirin.

melîk
hükümdar.

melîke
kadın hükümdar.

melîl
üzgün.

melûl
usanmış.

melûn
lânetli.

melûnâne
melunca.

memduh
övülmüş.

memduha
övülmüş.

memer
geçit.

memlû
dolu.

memlûk
köle.

memnû
yasak.

memnûn
hoşnut.

memnûniyet
memnunluk.

memnûnâne
memnunca.

memzûc
karışık.

memâlik
memleketler.

memât
ölüm.

men
yasaklama.

menbâ
kaynak.

mencê
kurtuluş yeri.

mendûb
emredilmediği hâlde yapılan güzel amel, iş.

mendûbiyet
mendupluk.

menend
eş, benzer.

menfaat
fayda, çıkar.

menfaatperest
menfaatına çok düşkün.

menfaattar
menfaatli.

menfez
delik, gözenek.

menfâ
sürgün yeri.

menfî
olumsuz, sürgün.

menfûr
nefret edilen.

menhiyat
yasaklananlar.

menhî
yasaklanan.

menhûs
uğursuz.

meni
döl suyu.

menkul
anlatılan, taşınabilen.

menkulât
taşınanlar, anlatılanlar.

menkuz
bozulmuş.

menkuş
nakışlı.

menkûha
nikâhlı kadın.

menkûr
inkâr edilen.

menkûs
tersine çevrilmiş.

menkıbe
hayat hikayesi.

mensub
bağlı, ait, ilgili.

mensubiyet
bağlılık, aitlik.

mensubât
bağlılar, ilgililer.

mensur
nesirli.

mensûc
dokunmuş.

mensûcât
dokunanlar.

mensûh
hükmü kaldırılmış.

mensûs
âyet ve hadîs gibi kesin delillerle tesbit edilmiş olan.

menvî
niyetlenen.

menzil
inilen yer.

menzilgâh
inme yeri.

menâbî
kaynaklar.

menâfiz
delikler.

menâfî
menfaatler.

menâhic
metodlar.

menâhî
yasaklananlar.

menâkıb
hayat hikâyeleri.

menâm
uyku.

menâmen
uykudayken.

menâr
ışık tutucu.

menâsık
ibadet yerleri.

menâtık
mıntıkalar, bölgeler.

menâzil
inilen yerler.

menâzır
manzaralar.

menşê
esas, kök, kaynak.

menşûr
yayılmış.

merak
öğrenme isteği.

merakâver
merak verici.

merbût
bağlı, irtibatlı.

merbûtiyet
bağlılık.

mercan
denizden elde edilen bir süs maddesi.

mercî
makam, dönülecek yer, başvurulacak yer, kaynak, makam.

mercîiyet
başvurulacak makam olma özelliği, kaynaklık.

mercû
ümit edilen, rica olunan.

mercûh
tercih edilmeyen, başkası ona tercih edilmiş.

merd
mert, sözünün eri.

merdâne
mertçe.

merdûd
reddedilmiş.

merdümgiriz
insanlardan sıkılan, yalnızlığı seven.

merdümgirizane
kalabalıktan sıkılıp yalnızlık isteyerek.

merfû
yükseltilmiş.

merhaba
rahat olun, hoş geldiniz.

merhale
kademe, aşama.

merhamet
acıma.

merhameten
merhamet ederek.

merhametkâr
merhametli.

merhametkârâne
merhamet edercesine.

merhem
yara ilacı.

merhûm
rahmetli, ölmüş.

merhûme
ölmüş kadın.

merhûn
rehin edilmiş.

meridyen
boylam.

merkeb
binek.

merkez
orta mekân, idare yeri.

merkeziyet
merkezlik.

merkezî
merkezde olan.

merkûb
binek.

mermi
kurşun.

mermuze
dolaylı anlatılan.

mersiye
ölüm şiiri.

mert
üstün karakterli.

mertebe
derece, aşama.

mervî
rivayet edilen, anlatılan.

merzûk
rızıklanmış.

merzûkiyet
rızıklanmışlık.

merâ
otlak.

merâkib
binekler.

merâm
maksat, niyet, istek.

merâsim
tören.

merâtib
mertebeler.

merâyâ
aynalar.

merî
görünür olan, yürürlükte olan.

merîyyet
yürürlükte oluş, görünürlük.

merğûb
rağbet edilen, istenilen.

mesaj
haber.

mesarr
sürurlu, sevinçli.

mesağ
izin.

mesbûk
geçmiş, geri kalmış.

mescid
secde yeri, küçük cami.

mesel
atasözü, küçük hikâye.

meserret
sevinç, şenlik.

mesh
el sürme, silme.

meskat
doğum yeri.

mesken
oturulan yer, ev.

meskenet
yoksulluk, miskinlik.

meskûn
oturulan yer.

meslek
yol, usûl, ekol.

mesmû
işitilen.

mesmûat
işitilenler.

mesmûm
zehirlenmiş.

mesned
dayanak.

mesnevî
bir şiir türü.

mesnûn
sünnet olan.

mesrûk
çalınmış.

mesrûr
sevinçli, sürurlu.

mesrûriyet
sevinçlilik.

mesrûrâne
sevinçli bir şekilde.

mest
ayakkabı, hazla kendinden geçen.

mestur
satırlanmış, çizilmiş.

mestûr
örtülmüş.

mestûre
örtülü kadın.

mesâbe
yerinde, değerinde.

mesâbih
lambalar.

mesâcid
namaz kılınan yerler.

mesâfe
ara, uzaklık.

mesâha
yüz ölçümü.

mesâhif
mushaflar, Kurânlar.

mesâi
çalışmalar, emekler.

mesâib
musibetler.

mesâil
meseleler.

mesâk
sevkedilen yer.

mesâkin
meskenler, evler.

mesâlih
maslahatlar, işler.

mesâlik
meslekler, ekoller, yollar.

mesâme
gözenek.

mesâmât
gözenekler, delikler.

mesâne
sidik torbası.

mesânî
bir şeyin tekrarı.

mesâvî
kötü hâller.

mesêle
düşünülecek husus, konu.

mesîl
kanal, benzer.

mesîre
gezinti yeri.

mesîregâh
gezinti yeri.

mesûd
saadetli, mutlu.

mesûdiyet
mesutluk.

mesûdâne
saadetle.

mesûk
sevk olunan.

mesûl
sorumlu.

mesûliyet
sorumluluk.

metanet
dayanıklılık.

metbû
kendisine uyulan.

metbûiyet
metbuluk.

metfuh
açılmış.

methetme
övme.

methiye
övgü, övme.

metin
yazının tamamı.

metod
usûl, yöntem.

metrûk
terkedilmiş.

metrûkât
terkedilenler.

metâ
ticaret malı.

metâlib
istenenler.

metâlî
güneş ve ayın doğduğu yerler ve zamanlar.

metîn
metanetli, dayanıklı.

metînâne
dayanıklı biri gibi.

mevc
dalga.

mevce
dalga.

mevcûd
mevcut, var olan.

mevcûdat
varlıklar.

mevcûdiyet
varlık.

meveddet
dostluk, sevgi.

mevhat
cansızlar.

mevhibe
verilmiş.

mevhum
kuruntu ürünü.

mevhûbe
verilen.

mevki
yer.

mevkib
kafile, topluluk.

mevkuf
durdurulan, tutulan.

mevkufen
tutularak, durdurularak.

mevkute
süreli yayın.

mevkıf
durak, bölüm.

mevlid
doğum.

mevlânâ
efendimiz.

mevlûd
doğan.

mevrid
varılan yer, yol.

mevrûs
mirasla gelen.

mevsûf
vasıflı, sıfatlanan.

mevsûk
vesikalı, belgeli, sağlam.

mevsûkan
belgeli bir biçimde.

mevsûl
kavuşan, ulaşan, bitişen.

mevsûle
bitiştirilmiş.

mevt
ölüm.

mevta
ölü.

mevtâlûd
ölümle karışık.

mevzun
ölçülü, tartılı.

mevzunen
ölçülü ve tartılı olarak.

mevzuniyet
ölçülülük, tartılılık.

mevzî
bir şey konulacak yer.

mevzû
konu.

mevzûat
kurallar, kanunlar.

mevzûbahis
söz konusu.

mevâcid
kalbe zevk veren hâller.

mevâdd
maddeler.

mevâhib
karşılıksız verilenler, ihsanlar.

mevâki
yerler.

mevâkıf
duraklar.

mevâlid
mevlidler, doğmalar.

mevâlîd
varlıklar.

mevâni
maniler, engeller.

mevâsim
mevsimler.

mevîza
öğüt, nasihat.

mevûd
söz verilmiş.

mey
şarap,

meydân
saha, alan.

meyelân
eğilim, istek.

meyil
istek, yönelme.

meyl
istek, yönelme.

meymene
sağ, iyilik, uğur.

meymenet
bereket, uğur, kutluluk.

meymûn
uğurlu, kutlu.

meyvedâr
meyveli.

meyyit
ölü, cansız.

meyyâl
meyilli, istekli.

meyâdin
meydanlar.

meyân
orta, ara.

mezbaha
hayvan kesim yeri.

mezbele
çöplük.

mezbûr
sözü edilen.

mezc
karıştırma, katıştırma.

meze
çerez.

mezellet
alçaklık.

mezheb
gidilen yol, dinin esaslarında aynı ayrıntılarında farklı görüşler.

mezher
çiçeklik.

mezhere
çiçeklik.

meziyet
güzel özellik.

meziyyât
meziyetler.

mezkûr
anılan.

mezmûm
yerilmiş.

mezraa
tarla.

mezrûat
ekilenler.

mezâd
mezat, artırmalı satış.

mezâhib
mezhepler.

mezâhim
zahmetler, zorluklar.

mezâhir
görünme yerleri, çiçekli yerler.

mezâk
tadma.

mezâlim
zulümler.

mezâmir
Zebur kitabının süreleri.

mezâr
kabir, ziyaret yeri.

mezâristân
mezarlık, ölüler ülkesi.

mezâyâ
meziyetler.

meâb
sığınak, dönüş yeri.

meâd
varılacak yer, âhiret.

meâl
sözün kısaca anlamı.

meânî
anlamlar.

meâsi
isyanlar, günahlar.

meâyib
ayıplar.

meûnet
geçimlik.

meşakkat
zahmet, zorluk, sıkıntı.

meşayih
şeyhler, pirler.

meşbû
doymuş.

meşegâh
meşelik.

meşgale
iş, uğraş.

meşgul
işli, iş üstünde olan.

meşguliyet
işlilik.

meşher
sergi.

meşhûd
görülen.

meşhûdiyet
görünürlük.

meşhûdât
görülenler.

meşhûn
sevinçli.

meşhûr
ünlü.

meşk
alıştırma, örnekleme.

meşkûk
şüpheli.

meşkûr
şükre lâyık olan.

meşmeşiye
normal göze görünmeyen misalî bir âlem.

meşreb
meşrep, gidişat.

meşreben
gidişatça.

meşrû
dine uygun.

meşrûbât
içecekler.

meşrûh
açıklanmış.

meşrûhât
açıklananlar.

meşrûiyet
dine uygunluk.

meşrût
şarta bağlı.

meşrûta
şarta bağlanmış.

meşrûtiyet
devletin bir hükümdarın başkanlığı altındaki millet meclisi tarafından idare edildiği yönetim biçimi.

meşrûtiyetperver
meşrutiyeti seven.

meşrık
doğu.

meşveret
danışma, fikir alışverişi yapma.

meşâgil
meşguliyetler.

meşâhir
meşhurlar, ünlüler.

meşâle
ucu alevli değnek.

meşârib
meşrepler, anlayışlar, gidişatlar.

meşême
sol, kötü, uğursuz.

meşîet
dileme.

meşîhat
din işleri merkezi.

meşûm
uğursuz.

meşûme
uğursuz.

meşûmâne
uğursuzcasına.

meşûr
şuurlu.

meşşata
süsleyen, tarayan.

meşşâiyyun
akla güvenip peygambere inanmayan felsefeciler.

midevî
mide ile ilgili.

midâd
mürekkep.

miftah
anahtar.

mihenk
deneme taşı.

mihmân
misafir.

mihmândâr
misafiri olan.

mihnet
sıkıntı, tasa.

mihrâb
imamın namaz kıldırdığı yer.

mihrâk
odak.

mihver
eksen.

mihâl
kuvvet.

mihânikiyyet
mekaniklik.

mikdâr
miktar, nicelik.

mikyas
ölçü, ölçek.

mikyasvari
ölçü gibi.

mil
ince metal, sel birikintisi.

milel
milletler.

milis
sivil ordu.

millet
aynı dinden olanlar topluluğu.

milletdaş
aynı milletten olan.

milletperver
milletini seven.

milliyet
aynı milletten olma hâli.

milliyetperver
milliyetçi, milletini seven.

millî
milletle ilgili.

milâd
doğum günü.

milâdî
milada dayanan.

mimsiz medeniyet
deniyet, yani alçaklık.

minber
camide hutbe okunan yer.

minhâc
yol, meslek, metod.

minindillah
Allah katında.

minnet
iyiliğe karşı duyulan şükür hissi, başa kakma.

minnetdâr
minnet eden.

minnetdârlık
minnet hissetme.

minnetdârâne
minnet duyarak.

mintarafillah
Allah tarafından.

minvâl
tarz, yol, gidiş.

minâ
cam, billur, sırça, parlak.

minârât
minareler.

miralay
albay.

miras
ölen kimsenin yakınlarına kalan malı.

mirkat
mertebe, derece.

mirlivâ
tuğgeneral.

mirsâd
gözetleme yeri.

mirzâ
reis, bey.

mirât
ayna.

misafirhâne
misafir evi.

misafirperver
misafiri seven.

misbah
lamba, kandil.

misdâk
onaylayıcı delil.

misil
eş, benzer.

misillü
benzeri, gibi.

misk
güzel koku.

miskal
4,5 gram ağırlık.

miskin
yoksul, uyuşuk, tembel, zavallı.

mislen
benzer olarak.

misliyet
benzerlik, eşlik.

mismar
çivi.

mistar
cetvel.

mistik
içle ilgili.

misvâk
sünnet olan diş temizleme aleti, bir ağacın kökü.

misyon
vazife.

misyoner
Hıristiyanlığı yaymakla görevli kimse.

misâl
örnek, bir alem adı.

misâlî
misâl hâlinde, misâlle ilgili.

misâlîye
misâlle ilgili olan.

miting
bir gaye uğruna yapılan büyük toplantı.

mitoloji
efsane ilmi.

mitralyöz
makinalı tüfek.

miyan
orta, ara.

mizâc
huy, yaradılış.

mizâh
komedi, gülmece.

miâd
vade.

mişkât
lamba konan yer, kandil.

mişvâr
davranış, gidişat.

model
örnek, misal.

molla
büyük âlim, medrese talabesi.

moral
ruh gücü.

muaccel
acele, peşin.

muacciz
sıkıntı verici, rahatsız edici.

muahhar
sonraki.

muakkib
izleyen.

muallak
boşlukta, askıda.

mualleka
asılan.

muallekatısebâ
Kâbe duvarına asılan yedi ünlü şiir.

muallekât
asılanlar.

muallem
talimli, eğitilmiş.

muallim
ilim belleten, öğretmen.

muallime
hanım öğretmen.

muallâ
yüce.

muamele
davranış, işlem.

muamelât
muameleler, işlemler.

muammer
uzun ömürlü.

muammâ
bilmece.

muammââlûd
bilmeceli.

muannid
inatçı.

muannidane
inat edercesine.

muanven
ünvanlı, namlı.

muarreb
Araplaşmış.

muarref
tanıtılmış.

muarrif
tanıtıcı.

muarrâ
temiz, arınmış.

muattal
işlemez, işsiz.

muattar
ıtırlı, güzel kokulu.

muattıl
îmansız, tanrıtanımaz.

muattıla
îmansız, tanrıtanımaz.

muayyen
belli, ölçülü, tartılı.

muazzam
pek büyük.

muazzeb
eziyet çeken.

muazzez
izzetli, şerefli.

muazzib
azap eden.

mubassır
gözcü, bakıcı.

mubsır
görünen.

mubsırât
görünenler.

mubâh
işlenmesinde sevap ve günah olmayan.

mudarebe
dövüşme.

mudga
et parçası.

mudhike
gülünecek şey, komedi.

mudıll
saptıran.

mufaddıl
üstün eden, yükselten.

mufassal
ayrıntılı.

mufassalan
ayrıntılı biçimde.

mugaddi
besleyici.

mugalata
yanıltıcı için söz söyleme.

muganni
nağmeyle okuyan.

mugayeret
aykırılık.

mugayir
aykırı.

mugayyebât
bilinmeyenler.

mugayyebâtıhâmse
beş bilinmeyen şey.

mugis
yardım isteyene yardım eden.

muhabbet
sevgi.

muhabbetdâr
seven, sevgili.

muhabbetdârâne
severcesine.

muhabbethâne
sevgi evi.

muhabbetkârâne
severcesine.

muhabbetullah
Allah sevgisi.

muhacim
saldıran.

muhaddis
hadîs âlimi.

muhaddisin
hadîs âlimleri.

muhafaza
koruma.

muhafazakâr
koruyucu.

muhaffef
hafifletilmiş.

muhakkak
kesin, gerçekleşmiş.

muhakkik
araştıran, inceleyen.

muhakkikâne
araştırırcasına.

muhakkikîn
araştırmacılar, büyük âlimler.

muhalled
sürekli.

muhammen
tahmin edilen.

muhannes
kadınlaşmış erkek.

muharref
değiştirilmiş, bozulmuş.

muharrem
Arabî ayların ilki.

muharremât
haram edilen şeyler.

muharrer
yazılı, yazılmış.

muharrib
tahrip eden, yıkan.

muharrif
değiştiren, bozan.

muharrik
hareket ettiren.

muharrir
yazar.

muharrık
yakan, susatan.

muhassal
netice, sonuç, ürün.

muhassala
elde edilen sonuç.

muhassıl
hasıl eden, neticelendiren.

muhassıs
hususileştiren, ayıran.

muhassısa
hususileştirici.

muhavvef
korkulu.

muhavvel
ısmarlanmış, değiştirilmiş.

muhavvif
korkutan.

muhavvil
değiştiren.

muhayyel
hayâl edilmiş.

muhayyer
seçmeli.

muhayyile
hayâl kuvveti.

muhayyir
hayret ettiren.

muhbir
haberci.

muhdes
sonradan meydana getirilmiş.

muhhakemât
akıl yürütmeler, hüküm çıkarmalar.

muhib
seven.

muhill
bozan.

muhit
kuşatan, çevre.

muhita
kuşatıcı.

muhkem
sağlam.

muhkemât
sağlam ve mânâsı açık olanlar, kuvvetliler.

muhles
ihlası devamlı olan.

muhlis
ihlaslı, samimi, işini sadece Allah için yapan.

muhlisen
muhlisce.

muhlisâne
muhliscesine.

muhrib
tahrip eden, yıkan.

muhrik
yakıcı.

muhsin
yaptığı işi en güzel yapan, Allahı görür gibi ibadet eden.

muhsinîn
işini güzel yapanlar, Allahı görür gibi ibadet edenler.

muhtar
kendi iradesiyle hareket edebilen.

muhtariyet
hareket serbestisi olan.

muhtasar
kısa.

muhtasaran
kısaca.

muhtedî
îmana gelen.

muhtefi
gizlenen.

muhtekir
kıymetlensin diye mal saklayan vurguncu.

muhtelif
çeşit çeşit, birbirine uymayan.

muhtelife
başka başka.

muhtelit
karışmış.

muhtell
bozuk, hasta.

muhtemel
olabilir.

muhtera
yoktan var edilmiş.

muhterem
hürmet edilen, saygın.

muhterik
yanan.

muhteris
ihtiraslı.

muhteviyat
içindekiler.

muhtevâ
iç, öz, mânâ.

muhtevî
içine alan.

muhteşem
ihtişamlı, görkemli.

muhtâc
ihtiyacı olan.

muhtî
hata yapan.

muhtıra
hatırlatma.

muhâbere
haberleşme.

muhâberât
haberleşmeler.

muhâbir
haberci.

muhâceret
göç etme.

muhâcerât
göç etmeler.

muhâcir
göç eden, göçmen.

muhâcirîn
Medineye göç eden sahabeler.

muhâfız
koruyan.

muhâkeme
düşünme, akıl yürütme, hüküm çıkarma, yargılama.

muhâkât
taklit etme.

muhâkî
benzer.

muhâl
imkânsız, olması mümkün olmayan.

muhâlefet
karşı gelme, ayrı düşünme, uymama.

muhâlif
karşı, zıt, aykırı, uymaz.

muhâliyet
imkânsız oluş.

muhâlât
muhaller, imkânsız olmalar.

muhârebe
savaşma.

muhârebât
savaşmalar.

muhârib
savaşan.

muhâsama
düşmanlık.

muhâsamet
düşmanlık besleme.

muhâsara
kuşatma.

muhâsebe
hesaplaşma, hesap görme.

muhâsib
hesapçı.

muhâsım
düşman.

muhât
kuşatılmış.

muhâtab
kendisine söz söylenilen.

muhâtabâne
kendisine söz söylenilen kimse gibi.

muhâtabîn
kendisine söz söylenenler.

muhâtara
korkulu durum.

muhâvere
konuşma.

muhâverât
konuşmalar.

muin
yardımcı.

mukabele
karşılık verme.

mukabeleten
karşılık vererek.

mukabil
karşılık.

mukaddem
önceki.

mukaddeme
önsöz, başlangıç.

mukaddemât
öncekiler, başlangıçlar.

mukadder
kader ile belirlenmiş.

mukadderât
kader ile belirlenenler.

mukaddes
kutsal olan.

mukaddesât
kutsal olanlar.

mukaddime
başlangıç, önsöz.

mukaffa
kafiyeli.

mukallid
taklitçi.

mukannen
kanunla belirlenmiş, düzenli.

mukannin
kanun koyan, düzenleyen.

mukarenet
bitişiklik, yakınlık.

mukarin
bitişik, yakın.

mukarreb
yakın olan.

mukarrebin
yakın olanlar.

mukarrer
kararlaşmış.

mukarrib
yaklaştıran.

mukatele
birbirini öldürme.

mukattaa
sûre başlarında bulunan şifreli harf.

mukattaat
sûrelerinin başlarında bulunan şifreli harfler.

mukavele
sözleşme.

mukavemet
dayanma, direnme.

mukavemetsûz
dayanma gücünü bitiren.

mukavim
dayanıklı.

mukavves
kavisli, eğrilmiş.

mukavvis
kavisli, eğri.

mukayese
karşılaştırma.

mukayyed
kayıtlı, bağlı, sınırlı.

muknî
ikna eden, inandıran.

muknîyâne
ikna edercesine, inandırarak.

muksit
haklı hareket eden.

muktazi
gerekçe, gerektiren.

muktebes
bir yerden alınan.

muktedir
iktidarlı, gücü yeten.

muktedirâne
gücü yeter biçimde.

muktedâ
kendisine uyulan.

muktedâbih
kendisine uyulan kimse.

muktedî
birine uyan.

muktesid
iktisadlı, tutumlu.

muktesidane
iktisadlı şekilde, tutumlu biçimde.

muktezâ
gereken, gerekirlik.

muktezî
gerektiren, gerekçe.

muktezîyât
gerektirenler, gerekçeler.

mukîl
hataları affeden.

mukîm
oturan, yerleşik.

mumaileyh
adı geçen.

mumatala
sohbet eder gibi karşılıklı konuşma.

mumdar
mum tutan, aydınlatan.

mumya
çürümesin diye ilaçlanmış ölü.

munazzam
düzenlenen.

munazzım
düzenleyen.

munfasıl
ayrılmış.

munkabız
sıkıntılı, büzülmüş.

munkalib
dönüşmüş, değişmiş.

munkarız
bitmiş, batmış.

munsarıf
geri dönen.

munsıf
insaflı.

munsıfane
insaflıca.

muntabık
uygun.

muntasır
öç alan.

muntazam
düzenli.

muntazaman
düzenli olarak.

muntazar
beklenen.

muntazır
bekleyen.

muntazıran
bekleyerek.

muntazırâne
beklercesine.

munzam
eklenen.

munâtıf
bir tarafa yönelmiş, meyletmiş.

murabba
kare.

murabıt
bağlı.

murafaa
duruşma.

murahhas
delege, devlet adına görevli kimse.

murassâ
süslü, mücevherli.

murassâât
süsler, mücevherler.

murdar
pis, kirli.

murdia
süt anne.

murtabıt
irtibatlı, bağlı.

murteza
kendisinden razı olunan.

murâd
arzu, istek, dilek.

murâkabe
denetleme.

murâkıb
denetleyici.

musaddak
tasdiklenmiş, onaylanmış.

musaddık
tasdik eden, onaylayan.

musaddıkane
onaylayarak.

musaffa
safileşmiş, arıtılmış.

musaffi
safileştiren, arıtan.

musahhah
düzeltilmiş.

musahhar
emir altında, esir alınan.

musahharane
emir altında gibi.

musahhariyet
emir altındaymışcasına.

musahhih
düzelten.

musahhihane
düzeltircesine.

musahhir
ele geçiren.

musallat
sataşan.

musalli
namaz kılan.

musallâ
namaz yeri.

musammem
hakkında karar verilmiş, kararlaştırılmış.

musanna
sanatlı.

musannif
derleyip düzenleyen.

musarrah
açıklanmış.

musavver
resimlenmiş.

musavvibe
tasvip edilen.

musavvire
sûretlenen, biçimlenen.

musaykal
cilali.

musağğar
küçültülmüş.

mushaf
sahife, kitap, Kurân.

musika
mızıka.

muslih
düzelten.

mustatil
uzayan, diktörtgen.

musâb
kendine bir şey isabet eden.

musâfaha
tokalaşma.

musâhabe
sohbet etme.

musâhale
kolaylaştırma.

musâhere
akrabalık.

musâhib
sohbet arkadaşı.

musâlâha
barışma, anlaşma.

musâlâhakârâne
barışarak, barışırcasına.

musîb
isabetli, doğru.

musîbet
başa gelen acı verici olay.

musîbetzede
musibet gören.

musîbât
musibetler.

musıka
musıki, müzik.

musıki
müzik.

musır
ısrar eden.

musırrane
ısrarla.

muta
kimseden bir şey istemeyen.

mutaassıb
kendi tarafını aşırı tutan.

mutaassıbane
kendi tarafını aşırı tutarcasına.

mutaffifin
alışverişte muhatabının hakkını tam vermeyenler.

mutahhar
temizlenmiş.

mutantan
tantanalı, gösterişli.

mutasallıf
bilgiçlik taslayan, şarlatan, gösterişçi.

mutasarrıf
kendinde kullanım hakkı bulunan.

mutasavver
tasarlanmış, düşünülmüş.

mutasavvife
tarikatta ilerleyen.

mutasavvire
sûretlendiren.

mutasavvıf
tarikat adamı.

mutasavvıfane
tasavvuf ehline benzer şekilde.

mutasavvıfin
tarikatta ilerleyenler.

mutavaat
itaat etme.

mutavassıt
ortalama. vasıtalık eden.

mutavattın
yerleşmiş.

mutazammın
içine alan.

mutazarrır
zarar görmüş.

mutekadât
inanılan şeyler.

mutekid
inanmış.

mutlak
sınırlandırılmamış, salıverilmiş.

mutlakıyyet
kayıtsız şartsız bir hükümdarın idaresi altında bulunan hükümet şekli.

mutmain
tatmin olmuş.

mutmainane
tatmin olarak.

mutmainne
tatmin olan.

muttala
bilgilenme noktası.

muttalî
meseleyi bilen.

muttarid
düzenli, sıralı.

muttasıf
sıfatlanan, özellik kazanan.

muttasıl
bitişik, aralıksız, sürekli.

mutâbaat
tabi olma, uyma.

mutâbakat
uygunluk.

mutâbık
uygun.

mutî
itaat eden.

muvaffak
başarılı.

muvaffakiyat
başarılar.

muvaffakiyet
başarı.

muvaffakiyetkârâne
başarılı biçimde.

muvahhid
Allahın birliğine inanan.

muvahhidin
Allahı bir kabul edenler.

muvahhiş
korkutup ürküten.

muvakkat
vakitli, geçici.

muvakkaten
geçici olarak.

muvakkit
vakit bildiren.

muvazzaf
vazifeli, görevli.

muvazzah
açıklanmış.

muvâcehe
karşı, ön, yüzleşme.

muvâfakat
uygunluk, uygun bulma.

muvâfık
uygun.

muvâsal
ulaşan, kavuşan.

muvâsala
ulaşma, kavuşma.

muvâsalât
kavuşmalar, ulaşmalar.

muvâzaa
danışıklılık, bahse girişme.

muvâzene
denge, tartıda eşitlik.

muvâzenet
dengelilik, eşitlik.

muvâzenât
muvazeneler, dengeler.

muvâzi
paralel, aynı sırada.

muzaffer
zafer kazanmış.

muzafferen
zafer kazanarak.

muzafferiyet
zafer kazanma.

muzahrefat
süprüntüler, atıklar.

muzari
Arapçada hem şimdiki zamanı hem de geniş zamanı ihtiva eden fiil kipi.

muzdarib
ızdırap çeken.

muzhir
gösteren, ortaya koyan.

muzlim
karanlıklı.

muzmahil
çökmüş, dağılmış.

muzmer
gizli, saklı.

muztar
zorda kalmış.

muzâf
bağlanmış.

muzââf
iki kat, kat kat.

muzî
ışık veren, aydınlatan.

muzîe
ışık verici, aydınlatıcı.

muzır
zararlı.

muâddel
düzeltilen.

muâddil
düzeltici.

muâdil
denk, dengeli.

muâf
affolunmuş, ayrı tutulmuş.

muâhede
antlaşma.

muâheze
sorgulama, azarlama.

muâhid
antlaşma yapan.

muâkıb
cezalandıran.

muâkıd
sözleşen.

muâlece
işe girişme.

muânaka
sarılma.

muânid
aykırı, direnen.

muânân
ananeli, belgeli.

muâraza
çekişme, tartışma, muhalefet.

muârefe
tanışma.

muâreke
kavga.

muârız
muarazacı, muhalif, çekişen, tartışan.

muâsır
çağdaş.

muâteb
azarlanmış.

muâvenet
yardım.

muâvenetdârâne
yardım edercesine.

muâveneten
yardım olarak.

muâvenetkârâne
yardımcı olurcasına.

muâvin
yardımcı.

muâyene
gözden geçirme.

muâşaka
sevişme.

muâşeret
iyi geçinme, görgü.

muğlak
kapalı, anlaşılması zor.

muğnî
zengin edici.

mâbed
mabet, ibadet yeri.

mâbeyn
arası.

mâbihiliftihar
kendisiyle iftihar olunan.

mâbâd
sonrası.

mâbâdettabiîye
fizik ötesi, metafizik.

mâcerâ
serüven.

mâcid
yüce, şerefli.

mâcun
maddelerin ezilmiş hâli.

mâdele
adalet yeri.

mâdelet
adalet etmek.

mâdem
böyle olunca.

mâden
metal, kaynak.

mâdeniyat
madenler, metaller.

mâder
ana.

mâdûd
sayılan.

mâdûm
yok olan.

mâdûmiyet
yok olma, yokluk.

mâdûmât
yok olanlar.

mâdûn
alt taraf.

mâfevk
üst.

mâfihâ
içindekiler.

mâfât
telef olan, yiten.

mâfüvv
bağışlanmış.

mâhir
maharetli, becerikli.

mâhirâne
ustaca, beceriklice.

mâhud
bilinen, sözü edilen.

mâhudiyet
bilinirlik.

mâhî
balık.

mâide
sofra.

mâil
eğilmiş, meyilli, istekli, andırır, yörünge.

mâile
eğri, eğik.

mâilikamer
ayın yörüngesi.

mâkabl
öncesi.

mâkes
yansıma yeri, ayna.

mâkis
karşılaştırma.

mâkûd
bağlı.

mâkûl
akla uygun.

mâkûle
akla uygun olan.

mâkûliyet
akla uygunluk.

mâkûlâne
akla uygun biçimde.

mâkûlât
akla uygun olanlar, akılla ilgili bulunanlar.

mâkûs
ters.

mâkûse
tersine çevrilmiş.

mâkûsen mütenâsib
ters orantılı.

mâl
bir kimsenin eli altında bulunan değerli şey.

mâlihülyâ
boş hayâller, kara sevda.

mâlik
mülkün sahibi.

mâlikiyet
sahiplik.

mâlikâne
büyük ev, sahip gibi.

mâliye
mal ile ilgili olan.

mâlâmal
dopdolu.

mâlâyanî
faydasız, boş, saçma.

mâlâyanîyât
faydasız şeyler.

mâlâyutak
dayanılmaz, güç yetmez.

mâlûl
hasta.

mâlûliyet
hasta olma.

mâlûm
bilinen.

mâlûmiyet
bilinirlik.

mâlûmât
bilinenler.

mâmelek
olanca malı.

mâmûl
yapılmış.

mâmûlât
yapılmış şeyler.

mâmûr
bayındır, şenlikli.

mânde
kalmış, yaramaz.

mânen
mânâca, anlamca.

mânend
benzer, eş.

mânevî
maddî olmayan, ruhanî.

mânevîye
mânâ ile ilgili.

mânevîyât
madde üstü hâller.

mânidâr
anlamlı.

mânidârâne
anlamlıca.

mânâ
anlam, öz.

mânî
engel.

mânîâ
engel olan.

mâr
yılan.

mâraz
sergi.

mâreke
çarpışma yeri, çarpışma.

mârez
sergi.

mârife
belli, bilinen.

mârifet
ilim, hüner, tanıma.

mârifetnâme
marifet yazısı.

mârifetullah
Allahı bilme, tanıma.

mârifetâşinâ
marifetin yabancısı olmayan.

mâruf
bilinen, güzel.

mârufiyet
bilinirlik.

mâruz
arzolunan, verilen, anlatılan, karşı karşıya kalan.

mâruzât
anlatılanlar.

mârık
dinsiz.

mâsadak
bir sözü onaylayan, doğrulayan.

mâsivâ
yaratıklar.

mâsivâullah
Allahın yarattıkları.

mâsiyet
isyan, günah.

mâsum
günahsız, suçsuz.

mâsume
suçsuz kadın veya kız.

mâsumiyet
masumluk.

mâsumâne
masumca.

mâsûn
korunan.

mâsûniyet
korunurluk.

mâtem
yas.

mâtemhâne
yas evi.

mâtemâlûd
yasla karışık.

mâtûf
yöneltilen.

mâverâ
perde arkası.

mâvudieleh
varlık gayesine uygunluk.

mâye
maya, öz.

mâyî
sıvı.

mâzeret
elde olmayan özür.

mâzi
geçmiş zaman.

mâziyât
geçmiş zamanlar.

mâzûr
özürlü.

mâzûriyet
özürlülük.

mâşer
topluluk.

mâşerî
topluluğun olan.

mâşâallah
Allah korusun!

mâşûk
sevilen.

mâşûka
sevilen kadın.

mêcul
yapılmış.

mêcur
ücretlenme.

mêhaz
kaynak.

mêkel
yemek yenilen yer.

mêkûlât
yiyecekler.

mêlûf
alışılmış.

mêmûl
umulan.

mêmûn
emin, korkusuz.

mêmûr
emir altında olan.

mêmûriyet
memurluk.

mêmûrîn
memurlar.

mênûs
alışılmış.

mêvâ
yer, mekân.

mêyûs
ümitsiz.

mêyûsane
ümitsizce.

mêyûsiyet
ümitsizlik.

mêzûn
izinli.

mîmar
bina tasarımcısı.

mîr
bey, amir.

mîrâc
merdiven.

mîrâcvârî
mîraç gibi.

mîrî
devlet malı.

mîsak
sözleşme.

mîyâr
ölçü.

mîzan
terazi, tartı, ölçü.

mîzancık
küçük terazi, ölçücük.

mîzenend
söylüyorlar, vuruyorlar.

mîşâr
onda bir.

mûbik
helak edici, büyük günah.

mûcib
gereken, gerektiren.

mûcibe
hüküm, gerektiren.

mûcibibizzat
her şeyi yapmaya mecbur olan.

mûcid
" yeni bir şey yapan, ""yoktan var eden"" mânâsında ilâhî isim."

mûciz
kısa, fakat çok mânâlı, özlü.

mûcizane
aciz bırakırcasına.

mûcize
insanların yapamadığı harikalar.

mûcizekâr
mûcizeli, mûcize gösteren.

mûcizevârî
mûcize gibi.

mûcizevî
mûcizeli biçimde, mûcize ile ilgili olarak.

mûciznümâ
mûcize gösteren.

mûcizât
mûcizeler.

mûdil
büyük, çetin, zor.

mûhin
hor ve hakir eden.

mûhiş
korkutan.

mûnis
alışılmış, evcil, sevimli.

mûris
miras bırakan, veren.

mûsî
vasiyet eden, tavsiye eden.

mûtad
alışılmış, adet.

mûteber
inanılır, güvenilir, saygın.

mûtedil
ılımlı, ölçülü.

mûtekif
ibadet için bir köşeye çekilen.

mûtell
hasta.

mûtemed
kendisine güvenilen.

mûtemid
güvenen.

mûtemidâne
güvenerek.

mûtena
özenilmiş.

mûteriz
itiraz eden, karşı çıkan.

mûterizane
itiraz edercesine.

mûzam
en büyük kısım, büyütülmüş.

mübdî
yeni şeyler ortaya koyan.

mübeccel
yüceltilmiş, yüce.

mübeddil
değiştiren.

mübelliğ
tebliğ eden, bildiren.

müberhen
delilli, ispatlı.

müberrâ
arınmış, temize çıkmış.

mübeyyen
açıklanan.

mübeyyin
açıklayan.

mübeyyiz
temize çeken.

mübezzir
israfçı.

mübeşşer
müjdelenmiş.

mübeşşir
müjdeci.

mübhem
belirsiz.

mübhîc
sevindiren.

müblâ
dağıtılmış, yenilmiş.

mübrem
kaçınılmaz, vazgeçilmez.

mübtedi
yeni, acemi, ilkel.

mübtediyane
mübtedice.

mübtedâ
başlangıç, isim cümlesinde özne.

mübtedî
dinde olmayanı dine sokan.

mübtelâ
düşkün, tutkun.

mübtezel
bol, ucuz, değersiz.

mübtil
iptal eden.

mübâdele
değiştirme.

mübâh
haram edilmeyen.

mübâhese
söz etme, konuşma.

mübâhesât
söz etmeler, konuşmalar.

mübâhât
haram edilmeyenler, güzellikler.

mübâlağa
abartma.

mübâlağacûyâne
abartırcasına.

mübâlağakârâne
abartırcasına.

mübârek
bereketli, hayırlı, uğurlu.

mübârekiyet
mübareklik.

mübârekât
mübarekler.

mübâreze
çarpışma, dövüşme.

mübârezekârâne
çarpışarak, dövüşerek.

mübâyaa
satın alma.

mübâyenet
ayrılık, uymazlık, tutmazlık.

mübâyin
aykırı, uymaz, ayrı.

mübâşeret
başlama, girişme, dokunma.

mübâşir
müjdeleyen, mahkemede çağırıcı.

mübîn
apaçık.

mücbir
zorlayan, mecbur eden.

mücedded
yeni.

müceddid
yenileyici, hadîste her asırda geleceği müjdelenen ve îman hakikatlarını asrın anlayışına uygun olarak anlatmakla görevlendirilen nurlu âlim.

müceddidiyet
mücedditlik, yenileyicilik.

mücehhez
cihazlı, donanmış.

mücelled
ciltlenmiş.

mücellid
ciltçi.

mücellâ
parlak, cilâlı.

mücerreb
tecrübe edilmiş, denenmiş.

mücerred
maddî varlıklardan ayrı olarak sadece zihinde düşünülen kavram, soyut

mücerredat
mücerretler, soyutlar.

mücessem
cisimlenmiş, cisimli.

mücessime
Allahı bir cisim gibi tasavvur eden sapkın.

mücevher
kıymetli taş.

mücevherat
kıymetli taşlar.

mücmel
kısa.

mücmelen
kısaca.

mücmâ
toplanma.

mücrim
suçlu.

müctebâ
seçilmiş, kıymetli.

müctehid
âyet ve hadîslerden hüküm çıkaran büyük âlim.

müctehidîn
müctehidler.

müctemiân
topluca.

müctemî
toplu.

müctenibâne
kaçınırcasına, sakınırcasına.

müczil
çoğaltan, bollaştıran.

mücâb
kabul cevabı alan.

mücâdele
savaşma, çarpışma.

mücâhede
din için savaşma.

mücâhedât
din için savaşmalar.

mücâhid
din için savaşan, çalışan.

mücâhidane
mücahide yakışır şekilde.

mücâhidîn
din için savaşanlar, çalışanlar.

mücânebet
çekinme.

mücânis
cinsi aynı olan.

mücâveret
komşuluk, yakınlık.

mücâvir
komşu, yakın.

mücâzefe
söz ile karşısındakinin hakkını örtme, aldatma.

mücâzât
cezalandırmalar.

mücîb
duaya cevap veren, Allah.

mücîr
himaye eden, Allah.

müdahhâr
depolanmış, birikmiş.

müdakkik
inceleyen.

müdakkikâne
incelercesine.

müdakkikîn
incelemeciler.

müdavele
alıp verme, konuşma.

müdavemet
devamlılık.

müdd
875 gram ağırlık.

müddea
iddia edilen, dâvâ.

müddehar
biriken.

müddeharât
birikenler.

müddet
süre, zaman.

müddeî
iddiacı, davacı.

müddeîiumumî
savcı.

müdebbir
işinin sonunu gözeterek iş yapan.

müdebbirane
müdebbirce.

müdellel
delilli, ispatlı.

müderris
ders veren âlim.

müderrisîn
ders veren alimler.

müdevven
derlenip düzenlenmiş.

müdevveriyyet
yuvarlaklık.

müdhiş
müthiş, korkutan.

müdrik
anlayan, kavrayan.

müdrike
anlama kabiliyeti.

müdâfaa
savunma.

müdâfaanâme
savunma yazısı.

müdâfaât
savunmalar.

müdâfî
savunan.

müdâhale
karışma, girme.

müdâhene
dalkavukluk.

müdâhil
içeri giren.

müdâhin
dalkavuk.

müdârâ
yüze gülme, yüze gülücülük.

müdâvim
devamlı.

müdâyene
ödünç alıp verme.

müdîr
müdür.

müebbed
ebedî, sonsuz, ömür boyu.

müeccel
ertelenmiş.

müeddeb
edeplendirilmiş.

müeddî
ödeyen, sebep olan.

müehhirîn
sonrakiler.

müekked
kuvvetli, sağlam.

müekkel
vekil edilmiş.

müekkid
sağlamlaştıran.

müekkil
vekil eden.

müellefe
alıştırılmış, yazılmış.

müellefât
yazılmış eserler.

müellif
kitap yazan.

müennes
dişil.

müesses
kurulu.

müessese
kurum.

müessif
üzücü.

müessir
tesirli, etkili.

müessiriyet
tesirlilik, etkinlik.

müessis
kuran, kurucu.

müeyyed
desteklenen, doğrulanan.

müeyyid
kuvvet veren, destekleyen.

müeyyide
destekleyen, yaptırım.

müezzin
ezan okuyan.

müfad
anlatılan anlam.

müfahere
üstünlük yarışı.

müfarakat
ayrılmalar.

müfehhimane
anlayarak.

müfekkire
düşünme kabiliyeti.

müferrah
ferahlanmış.

müfesser
tefsir edilmiş, açıklanmış.

müfessir
âyetleri tefsir eden, açıklayan, yorumlayan, yorumcu.

müfessirîn
müfessirler, Kuranı açıklayıp yorumlayanlar.

müfettiş
teftiş eden.

müflih
kurtulan.

müflis
iflas etmiş.

müfred
tek, yalnız.

müfredat
ayrıntılar, parçalar.

müfreze
askerî birlikten ayrılan kol.

müfrit
aşırıya kaçan.

müfritane
aşırı gidercesine.

müfsid
bozan.

müftehir
iftihar eden, övünen.

müftehirâne
iftihar ederek, övünerek.

müftereyat
iftiralar.

müfteri
iftira eden.

müfteris
yırtıcı.

müfteriyane
iftira edercesine.

müfti
fetva veren, müftü.

müfîd
ifadeli, faydalı.

mühakat
benzerini yapma, taklit.

mühdî
hidayete getiren.

mühec
ruhlar, canlar.

mühefhef
narin, ince.

mühendis
hendeseci, geometrici.

mühevvil
korkunç.

mühevvin
kolaylaştıran.

müheykel
heykelleşmiş.

müheymin
koruyan.

müheyyic
heyecanlandıran.

müheyyâ
hazır, amade.

mühezzeb
düzeltilmiş, temizlenmiş.

mühezzib
temizleyen.

mühim
önemli.

mühimme
mühim, önemli.

mühimmât
lüzumlu şeyler.

mühlet
belli zaman, vade.

mühlik
helâk eden, öldüren.

mühmel
ihmal edilmiş, bırakılmış.

mühr
mühür, damga.

mühtedî
îman eden.

mühîb
heybetli.

mühür
imza yerine kullanılan damga.

müizz
izzet veren, yükselten.

müjde
güzel, sevindirici haber.

müjdekârane
müjdeli biçimde.

müjgân
kirpik.

müjik
Rus köylüsü.

mükebbir
" tekbir getiren, ""Allahuekber"" diyen."

mükedder
kederli, acılı.

mükellef
yükümlü, yüklenmiş, aşırı süslü.

mükellefiyet
mükellef olma, yükümlülük, görevli oluş.

mükellefîn
mükellefler, yükümlüler.

mükemmel
ergin, tamam, olgun.

mükemmelen
mükemmel bir biçimde.

mükemmeliyet
mükemmellik, tamamlık.

mükemmil
tamamlayıcı.

mükerrem
kerîm olan, kendisine değer verilen, saygıdeğer.

mükerrer
tekrarlı.

mükerreren
tekrar tekrar.

mükesser
çoğaltılmış.

mükevvenât
yaratılmışlar.

mükezzib
yalanlayan.

mükreh
zorlanan.

mükrim
ikram eden.

mükrimane
ikram edercesine.

mükteseb
kazanılmış.

mükâbere
münakaşada ağız kalabalığı ile karşısındakini yenmeye çalışma, yanlışta direnme, büyüklenme.

mükâfât
ödül.

mükâfâten
ödül olarak.

mükâleme
konuşma.

mükâtebe
yazışma.

mükâşefe
sırların açılması.

mülevven
renkli.

mülevves
kirli, pis, bulaşık.

mülga
kaldırılmış.

mülhak
katılmış.

mülhem
ilham olunmuş, kalbe doğmuş.

mülhemane
ilham alarak, ilham olunurcasına.

mülhid
dinsiz.

mülhik
ekleyen.

mülhim
ilham eden.

mülk
mal, sahip olunan şey.

mülkiye
ülkenin idaresi için çalışanların bulunduğu daire.

mülkiyet
mal sahipliği.

mülsak
yapıştırılmış, bitiştirilmiş.

mültebis
karıştırmış, yanılmış.

mülteci
iltica eden, sığınan.

mültefit
iltifat eden, iyi davranan.

mültefitane
iltifat ederek, iyi davranarak.

mültehab
yaralı, iltihaplı.

mülteka
kavuşma yeri, kavşak.

mültekit
yerden alan.

mülzem
ilzam edilmiş, susturulmuş.

mülzim
susturan.

mülâbeset
karışma, bulaşma.

mülâebe
oynaşma.

mülâene
lânetleşme.

mülâet
bir örtü adı.

mülâhaza
dikkatle bakma, iyice düşünme.

mülâhhas
özet, hulâsa.

mülâkat
kavuşma, konuşma.

mülâki
buluşan, kavuşan.

mülâtefe
lâtifeleşme, şakalaşma.

mülâyemet
yumuşaklık.

mülâyimane
yumuşakça.

mülâzemet
bağlanma, devam.

mülâzım
gerekli, lüzumlu, teğmen.

mülûk
melikler, hükümdarlar.

mümaileyh
kendisinden söz edilen.

mümas
temas eden, dokunan.

mümaselet
misil olma, benzerlik.

mümasil
benzeri, misli, dengi.

mümatala
savsaklama, borcu uzatma.

mümaşaat
maslahat namına hoş geçinme, anlaşma yolunu seçme.

mümaşaatkâr
hoş geçinen, anlaşma yolunu seçen.

mümehhed
hazırlanmış, serilmiş.

mümessel
temsil getirilen.

mümessil
temsilci.

mümevveh
vehmî, hayâlî.

mümeyyiz
ayıran, ayırd eden.

mümeyyize
ayıran, temyiz eden.

mümidd
yardım eden, uzatan.

mümin
îman eden.

müminane
mümine yakışır şekilde, inanarak.

müminât
kadın müminler.

müminîn
müminler, îman edenler, inananlar.

müminûn
erkek müminler.

mümkin
mümkün, olabilir.

mümkine
mümkün olabilen.

mümkinât
mümkün olanlar.

mümsike
tutan, yapışan.

mümted
uzayan.

mümteniât
olması imkânsızlar.

mümtenî
olması imkânsız.

mümtenîa
olması imkânsız olan şey.

mümtezic
birleşen, kaynaşan.

mümtezicen
birleşerek.

mümtâz
seçkin, üstün.

mümtâze
seçilmiş, ayrılmış.

mümtâziyet
seçkinlik, üstünlük.

mümtâzâne
seçkin bir biçimde.

mümâlata
karşılıklı şiir söyleme.

mümânaât
engelleme.

mümânea
karşılıklı engelleme.

mümârese
uzmanlaşma.

münakkaş
nakışlı.

münavebe
nöbetleşme.

münavebeten
nöbetleşe, sırayla.

münazır
tartışmacı.

münbais
ileri gelen, çıkan.

münbasıt
yayılan, genişleyen.

münbit
verimli.

münceli
parlayan.

müncelib
celbedilen, çekilen.

müncemid
donmuş.

müncer
sürüklenen, sonuçlanan.

müncezib
çekilen, cezbedilen.

müncezibane
cezbedilircesine, çekilircesine.

müncî
kurtarıcı.

mündefî
defetme, giderme.

mündemic
içine bırakılmış.

münderecât
içindekiler.

münderic
içine konulmuş.

münderis
izi kalmayan.

münebbih
uyandıran, dalgınlıktan kurtaran.

müneccemen
parça parça, kısım kısım.

müneccim
yıldızlarla uğraşan, falcı.

münekker
bilinmeyen, meçhul.

münekkid
tenkid eden, eleştiren, değerlendiren.

münevver
nurlanmış, aydın.

münevvil
nimet veren.

münevvim
uyutucu.

münevvir
nurlandıran.

münezzeh
temiz, arınmış.

münezzehiyet
temizlik, kusursuzluk, noksansızlık.

münfail
etkilenen.

münfasıl
ayrılmış.

münfekk
ayrılan.

münferid
tek, yalnız.

münferiden
tek olarak.

münfesih
bozulmuş, hükümsüz.

münhal
boş, işsiz.

münhani
eğri.

münhaniye
eğri, çarpık.

münharif
yoldan çıkmış, çarpık.

münhasif
sönükleşen, parlaklığını yitirip görünmez hâle gelen.

münhasır
yalnız birinin olan, özel olarak ayrılan.

münhasıran
yalnız birine özgü olmak üzere, özel olarak.

münhezim
bozguna uğramış.

münib
pişman olup dönen.

münkabız
sıkıntılı, tutuk.

münkad
inkıyad eden, uyan, boyun eğen.

münkalib
dönüşen, değişen.

münkasım
bölünen.

münkatı
kesilen.

münker
haram, günah.

münkerat
haramlar, günahlar.

münkesif
tutulmuş.

münkesir
kırılmış.

münkeşif
açılmış, bulunmuş.

münkir
inkâr eden, dinsiz.

münkirane
inkâr edercesine.

münkız
kurtaran.

münsed
set çekilmiş, engellenmiş.

müntabık
uygun.

müntafi
sönen.

müntakil
nakledilen, taşınan.

müntakim
intikam alan, öc alan.

müntebih
uyanık.

müntec
sonuçlanmış.

müntefi
sönen.

münteha
son, en son derece.

müntehab
seçilmiş.

müntehi
sona eren.

müntehib
yağmacı.

müntehir
kendini öldüren.

müntesib
bağlı, ilgili.

müntesibîn
bağlananlar, ilgililer.

münteşir
yayılmış.

münteşire
yayılan.

müntic
netice veren.

münzel
indirilmiş.

münzevi
yalnız yaşayan.

münzeviyane
yalnız yaşayarak.

münzil
indiren.

münzir
korkutan, sakındıran.

münâcât
dua, kurtuluş için Allaha yalvarma.

münâdi
seslenen, çağıran.

münâdim
yok olan.

münâferet
karşılıklı nefret.

münâfi
zıt, aykırı.

münâfât
aykırılık, birbirinin aksine olma.

münâfık
iki yüzlü, fitneci, görünüşte Müslüman gerçekte kâfir.

münâfıkane
münafıkça.

münâkale
taşıma.

münâkaza
zıtlık, uymazlık.

münâkaşa
sert tartışma.

münâkaşât
sertçe tartışmalar.

münâkis
yansıyan.

münâkız
birbirine zıt.

münâsebet
uygunluk, ilgi.

münâsebetdâr
münasebetli, ilgili.

münâsebetdârâne
münasebetli bir biçimde.

münâsebât
uygunluklar, ilgiler.

münâsib
uygun, yakışır.

münâzaa
niza etme, çekişme, kavga.

münâzara
tartışma.

münâzarât
tartışmalar.

münâzaünfih
niza sebebi, çekişme vesilesi.

münîf
meşhur, yüce, büyük.

münîr
nurlandıran.

münşaib
kollara ayrılan.

münşakk
yarılan.

münşi
inşa eden, yapan.

müracaat
başvurma.

mürcie
sapık bir topluluk.

mürcif
fitneci, yalancı.

mürebbi
terbiye eden, eğiten, terbiyeci.

mürebbiyane
terbiye edercesine.

mürebbiye
terbiyeci kadın.

müreccah
tercih edilen, seçilen.

müreccih
tercih eden, tercih ettiren sebep.

müreffeh
refah ile yaşayan, rahat.

mürefref
gerçek gibi ağaç resmi.

mürekkeb
terkib edilmiş, birleşik, boya.

mürekkebat
terkipler, bileşikler.

müretteb
sıralanmış, dizilmiş.

mürettebat
iş ekibi, personel, gemide çalışanlar.

mürettib
tertib eden, sıraya koyan.

mürevvic
geçerli kılan, değer veren.

mürsel
gönderilmiş. peygamber.

mürselîn
gönderilenler, peygamberler.

mürteci
geri dönmek isteyen, geri dönen, gerici.

mürtecâ
umulan.

mürtecî
rica eden, ümit eden, ümitli.

mürted
dinden çıkan.

mürtedane
dinden çıkarcasına.

mürtefî
yükselen.

mürtehil
ölen.

mürtesem
resimlenmiş.

mürtezık
rızıklanan.

mürteşi
rüşvetçi.

mürâdif
eş mânâlı.

mürâfaa
duruşma.

mürâi
iki yüzlü, riyakâr.

mürâât
uyma.

mürââten
uyarak.

mürîd
isteyen, tarikata girip şeyhe bağlanan.

mürîdane
irade ederek, isteyerek.

mürûr
geçme.

mürüvvet
insaniyet, mertlik.

mürüvvetkârâne
insanca, mertçe.

mürşid
irşad eden, îman yolunu gösteren.

mürşidane
mürşit gibi.

müsademat
çarpışmalar.

müsademe
çarpışma, vuruşma.

müsadere
toplama, elden alma.

müsadim
çarpışan.

müsait
uygun.

müsamere
eğlence, piyes.

müsbet
isbat olunan, pozitif, olumlu.

müsbet hareket
yapıcı ve düzeltici hareket.

müsbit
isbat eden.

müsebbeb
sebeplerin sonucu.

müsebbebât
sebelerin sonuçları.

müsebbib
sebep olan.

müsebbih
tesbih eden, Allahı anan.

müsebbihane
tesbih ederek, Allahı anarcasına.

müsebbit
tesbit eden.

müseccel
sicilli, kayıtlı.

müsehhil
kolaylaştıran.

müsekkin
yatıştırıcı.

müsellah
silahlı.

müsellem
doğruluğu kabul edilen, teslim edilmiş.

müsellemât
doğruluğu kabul edilen şeyler.

müselsel
zincirleme, ard arda gelen.

müsemmem
zehirli.

müsemmeât
isimlendirilenler.

müsemmim
zehirleyen.

müsemmâ
isimlendirilen.

müsennâ
kat kat.

müsevvid
müsveddeyi yazan.

müsevvik
sevk eden.

müseyyeb
tembel, uyuşuk, üşengeç.

müsi
yaramaz.

müskir
haram içki.

müskirât
haram içkiler.

müskit
susturan.

müslim
islâm olan.

müsliman
islâma girmiş, Müslüman.

müslimât
kadın Müslümanlar.

müslimûn
erkek Müslümanlar.

müsmir
meyveli, verimli.

müsmî
işittiren.

müsned
isnat edilmiş, dayandırılmış.

müsrif
israfçı.

müsrifane
israf edercesine.

müstahak
hak eden.

müstahdem
hizmet eden.

müstahkem
sağlamlaştırılmış.

müstahrec
çıkarılmış.

müstahsen
beğenilen.

müstahsil
üretici.

müstahsin
beğenen.

müstahsinane
beğenerek, güzel bularak.

müstaid
yetenekli, uygun.

müstain
yardım isteyen.

müstakar
kararlı.

müstakbel
gelmesi beklenen zaman.

müstakil
kendi başına, bağımsız.

müstakillen
bağımsız olarak.

müstakim
doğru, düzgün.

müstakimane
istikametle, dosdoğru, düzgün biçimde.

müstantık
sual soran, sorgu hakimi.

müstağfir
günahları için af dileyen.

müstağni
tok gözlü, çekingen, başkalarından bir şey beklemeyen.

müstağniyane
müstağnice

müstağrak
dalmış, batmış.

müstear
takma.

müstebîd
uzak gören.

müstebîdane
diktatör gibi, baskı yaparcasına.

müstebşir
müjdeleyen.

müstecab
kabul gören.

müstecir
korunma dileyen.

müstedir
daire şeklinde olan.

müstedlel
delillendirilmiş, kanıtlı.

müstefad
isifade olunan.

müstefid
faydalanan.

müstehab
sevilmiş, sevaplı.

müstehak
hak eden, layık.

müstehan
değersiz.

müstehcen
açık saçık, ayıp, edepsizcesine.

müstehlek
tüketilmiş.

müstehlik
tüketici.

müstehzi
alay eden, alaycı.

müstehziyane
alay edercesine.

müstekar
karar kılan, yerleşen, sabit.

müstekbir
büyüklenen.

müstekreh
tiksinilen.

müstelzim
gerektiren.

müstemi
dinleyici.

müstemidd
yardım isteyen.

müstemir
devamlı, sürekli.

müstemirane
devamlı, aralıksız.

müstemirre
devam eden, sürüp giden.

müstemirren
devamlı, yerleşmiş.

müstemleke
sömürge.

müstemlekât
sömürgeler.

müstenid
dayalı, dayanmış.

müsteniden
dayanarak.

müstenife
müstakil olan ara cümle.

müstenkif
çekimser, kaçınan.

müstenkifane
çekimser kalarak.

müstensih
yazarak çoğaltan.

müsterhimane
istirham ederek, merhamet dilercesine.

müsterih
istirahat eden, rahat.

müsterihane
rahatlıkla, gönül rahatlığıyla.

müstesna
kural dışı, ayrı, sıra dışı.

müstetbeât
sözün yan mânâları, söze tabi olan mânâlar.

müstetir
örtülü.

müstevlî
istilâ eden, kaplayan.

müstevlîyane
istilâ edercesine, kaplayarak.

müstevî
düzlem.

müsteşar
kendisiyle istişare edilen.

müsteşrik
doğu kültürünü inceleyen Batılı.

müstâcel
acele yapılması gereken.

müstâcil
acele yapan.

müstâfi
istifa eden, ayrılan.

müstâmel
kullanılmış.

müstârib
Araplaşmış.

müstêcir
kiracı.

müstênis
alışık.

müsvedde
ilk yazılış, karalama.

müsâade
izin.

müsâadekâr
izin verici, müsaade eden.

müsâbaka
yarışma.

müsâbakât
yarışmalar.

müsâbık
yarışmacı.

müsâdif
rastlayan.

müsâlemet
barışıklık.

müsâlâha
barışma.

müsâmaha
hoş görme, kusuru görmezlikten gelme.

müsâmahakâr
hoş gören.

müsâmahakârâne
hoş görerek.

müsâraa
acele, teşebbüs.

müsâvi
eşit, dengeli.

müsâvât
eşitlik, denge.

müsî
teselli veren.

müsîn
yaşlı, ihtiyar.

müsül
misaller, temsiller.

mütabaat
uyma.

mütahaccir
taşlaşmış.

müteaccib
şaşıp kalan.

müteaccibane
şaşıp kalırcasına.

müteaddi
sataşan.

müteaddid
birçok, birkaç, adetli, sayılı.

müteaffin
kokuşan.

müteafir
birbirinden nefret eden.

müteahhid
işi üzerine alan.

müteahhir
sonraki.

müteahhirîn
sonrakiler.

müteallik
alâkalı, ilgili.

müteallikat
alâkalılar, ilgililer, yakınlar, akrabalar.

müteanik
birbirinin boynuna sarılmış durumda olan.

müteannid
inat eden, direnen.

mütearife
açıkça bilinen.

müteassife
hak yoldan sapan.

müteassir
zor.

müteassıb
aşırı taraftar, mutaassıb.

müteavin
yardımlaşan.

müteazzir
zor, özürlü.

mütebahhir
derya gibi ilmi olan büyük âlim.

mütebahhirin
deryalar gibi geniş ilim sahibi âlimler.

mütebasbıs
yaltaklanan.

mütebeddil
değişen, değişken.

mütebessim
gülümseyen.

mütebâdir
birdenbire akla gelen.

mütebâid
uzaklaşan.

mütebâkî
geri kalan kısım.

mütebâriz
açığa çıkan.

mütebâyin
uymaz, zıt, aykırı.

mütecebbir
cebreden, zorba, zorlayan.

müteceddid
yenilenen.

mütecelli
görünen, beliren.

mütecerrid
tecerrüt etmiş, soyutlanmış.

mütecessid
cesetlenen.

mütecessim
cisimlenen.

mütecessis
gizlice araştıran.

mütecezzi
parçalanan.

mütecâhil
bilmez görünen.

mütecâhir
açıktan günah işleyen.

mütecânis
cinsi aynı olan.

mütecâviz
saldıran, haddini aşan.

mütecâvizane
tecavüz edercesine, saldırırcasına.

mütedenni
gerileyen.

mütederric
derece derece ilerleyen.

mütedeyyin
dinli, dindar.

mütedâhil
iç içe olan.

mütedâir
dolayı, için, üzerine.

mütedâvil
ellerde dolaşan, kullanılan.

müteeddib
edeplenen.

müteeddibe
edep kazanmış, terbiyeli.

müteehhil
evli, evcilleşen.

müteellim
acı duyan.

müteellimane
acı hissedercesine.

müteemmil
derin derin düşünen.

müteessif
üzüntülü.

müteessifane
üzülürcesine.

müteessir
etkilenen, üzülen.

müteessirâne
üzüntü duyarak, etkilenerek.

müteevviğ
ağa olmaya çalışan.

müteezzi
incinen.

mütefekkir
düşünen, fikir üreten.

mütefekkirâne
düşünerek.

mütefelsif
filozoflaşmış, felsefe ile fikri bulanmış.

mütefennin
fen adamı.

müteferrik
ayrı ayrı, parça parça.

müteferrikan
ayrı ayrı bir hâlde.

mütefeyyiz
feyizlenen, manen gıdalanan.

mütefârık
ayrı ayrı.

mütefâvit
çeşitli, farklı.

mütegallib
zor kullanarak galip gelen, zorba.

mütegallibe
zorba.

müteganni
ırlayan.

mütegannim
koyun şeklinde görünen, ganimetçi.

mütegayir
birbirine zıt.

mütegayyir
başkalaşan, değişken.

mütehaccir
taşlaşmış.

mütehakkim
hükmeden, zorba.

mütehakkimane
hükmedercesine, zorlayarak.

mütehakkık
doğrulanan.

mütehallik
huy edinen.

mütehammil
yüklenen, dayanan, tahammül eden.

mütehammilâne
tahammül ederek, dayanarak.

mütehammir
ekşiyen, mayalanan.

müteharri
araştıran.

müteharrik
hareket eden.

müteharrike
hareketli.

mütehassir
hasret çeken, özleyen.

mütehassirane
özleyerek, hasret çekerek.

mütehassis
duygulanan.

mütehassıl
meydana gelen.

mütehassıs
uzman, işin ustası.

mütehavvif
korkan.

mütehavvil
değişen, değişken.

mütehayyel
hayâl edilen.

mütehayyer
şaşılacak.

mütehayyil
hayâl kuran.

mütehayyir
şaşmış, şaşırmış.

mütehayyiz
yer tutan.

mütehevvisane
heveslenerek.

müteheyyic
heyecanlı.

mütehâcim
saldıran.

mütehâlif
birbirine karşı, uymaz.

mütekabil
karşılıklı.

mütekabile
karşılıklı olan.

mütekaddim
önceki.

mütekaddimin
öncekiler.

mütekaid
emekli.

mütekalkıl
deprenen, sarsılan.

mütekallid
bir görevi üzerine alan ve yapan.

mütekatı
kesişmiş, kesik kesik.

mütekebbir
büyüklenen, büyüklük taslayan.

mütekebbirane
kibirlenerek, büyüklenerek.

mütekeffil
kefil olan.

mütekellif
külfetli, zorlu.

mütekellim
söyleyen, konuşan.

mütekellimane
konuşarak, söz söylercesine.

mütekellimimaalgayr
başkaları adına da konuşan.

mütekellimivahde
sadece kendi adına konuşan.

mütekellimîn
îman konularındaki âlimler.

mütekerrir
tekrarlanan.

mütekeyyifane
keyiflenerek.

mütekkeffil
kefil olan.

mütekâmil
olgun.

mütekâsil
tembel, üşenen.

mütelebbis
giyinmiş.

mütelemmi
parıldayan.

mütelevvin
renk değiştiren.

mütelezziz
lezzet duyan.

mütelezzizane
lezzet alarak.

mütemadi
devamlı.

mütemadiyen
devamlı, sürekli.

mütemasil
benzer, eş.

mütemayil
meyili, taraftar.

mütemayiz
ayrı, seçkin.

mütemeddin
medenileşmiş.

mütemehhil
büyüyüp gelişmek için zamana ihtiyacı olan şey.

mütemekkin
yerleşen.

mütemerkiz
merkezleşmiş.

mütemerrid
inat eden, direnen.

mütemerridane
direnircesine.

mütemessik
sımsıkı yapışan.

mütemessil
benzeyen, sûretlenen.

mütemmim
tamamlayan.

mütenazilen
inerek, inmekle.

mütenaîm
nimetlenen.

mütenebbih
uyanmış.

müteneccis
pislenmiş.

mütenevvi
türlü, çeşitli.

mütenevvir
nurlanan.

mütenezzih
tenzih eden.

mütenneffir
nefret eden, tiksinen.

mütenâfir
birbirinden nefret eden.

mütenâhi
tükenen, biten.

mütenâkıs
noksanlaşan.

mütenâkız
birbirine zıt.

mütenâsib
uygun, birbirine yakışan.

mütenâsık
dizili, birbirine uygun biçimde.

mütenâvil
yiyen.

mütenâzır
simetrik.

müterakim
birikmiş.

müterakki
yükselmiş.

mütercim
tercüme eden.

mütereddi
soysuzlaşmış.

mütereddit
tereddüt eden, kararsız.

müterennim
şarkı söyleyen.

müterettib
sıralı, rütbeli.

müterâdif
eş anlamlı.

müterâfık
arkadaşlık eden.

mütesallib
katılaşmış.

müteselli
teselli bulan.

müteselsil
zincirleme.

müteselsilen
zincirleme olarak.

mütesâdif
rastlayan.

mütesâfile
alt alta gelen.

mütesâide
yükselen.

mütesânid
dayanan.

mütesânidane
dayanırcasına.

mütesâvi
eşit, denk.

mütetahhir
temizlenen.

mütetâbık
birbirine uygun olan.

mütetâbıkan
birbirine uyarak.

mütevafık
birbirine uyan.

mütevaggıl
bir işle pek fazla meşgul olan.

mütevahhiş
ıssız, kimsesiz, korkutucu, ürkütücü.

mütevakkıf
bağlı olan.

mütevattın
vatan edinmiş.

müteveccih
yönelik, yönelen.

müteveccihen
yönelerek.

müteveffa
vefat etmiş, ölmüş.

mütevehhim
kuruntulu.

mütevekkil
vekil eden, tevekkül eden.

mütevekkilane
tevekkül edercesine, Allaha güvenerek.

mütevelli
vakıf idarecisi.

mütevellid
doğan, ortaya çıkan.

mütevessî
genişleyen.

mütevâkki
sakınan.

mütevâli
devamlı.

mütevâtir
yalan üzerine birleşmeleri aklen mümkün olmayan bir topluluğun bir olay hakkında verdikleri kesin haber.

mütevâtiren
kesin ve şüphesiz bir haber olarak.

mütevâzin
tartıları aynı olan.

mütevâzî
vezinli, tartılı.

mütevâzı
alçakgönüllü, tevazu sahibi.

mütevâzıane
alçakgönüllü bir biçimde.

müteyakkız
uyanık.

mütezellil
alçalan, zillete katlanan.

mütezellilâne
zelil olarak, alçalarak, zilletini bilip göstererek.

mütezelzil
sarsılan.

mütezelzile
sarsılmış.

mütezeyyin
süslenen.

mütezeyyine
süslenmiş.

mütezâhim
kalabalıktan sıkıntı çeken.

mütezâyid
artan.

müteâkib
takip eden, izleyen.

müteâkiben
hemen arkasından, peşi sıra, daha sonra.

müteâl
yüce.

müteşebbih
benzeyen.

müteşebbis
teşebbüs eden, işe girişen.

müteşekki
sızlanan, şikayetçi.

müteşekkil
şekillenmiş, oluşmuş.

müteşekkir
şükreden, teşekkür eden.

müteşekkirâne
şükrederek, teşekkür edercesine.

müteşeyyih
şeyhlik taslayan.

müteşâbih
birbirine benzer, mânâsı kapalı âyet ve hadîs.

müteşâbihât
edebî sanatlarla ifade edilmesi sebebiyle mânâsı kapalı olan sözler, âyet ve hadîsler.

müteşâbike
birbirine girmiş, örgülenmiş, karışık.

müteşâib
şubelenen, kollara ayrılan.

müteşâkil
şakelce benzer.

müteşââb
şubelere ayrılan.

müttaki
günahtan çekinen, takva sahibi.

müttebi
tabi olan, uyan.

müttefekunaleyh
üstünde birleşilen mesele.

müttefik
birleşmiş, kendisiyle birleşilen kimse.

müttefikan
hep birlikte.

müttefikane
birleşerek.

müttehem
suçlanan.

müttehid
birleşmiş, kaynaşmış.

mütâ
haram nikah.

mütâlââ
inceleme, düşünme, okuma.

mütâlââgâh
inceleme yeri.

mütâlî
inceleyen.

mütâreke
anlaşma.

müvazi
aynı ağırlıkta, denk, eşit.

müvekkil
vekil tayin eden.

müvellid
doğuran.

müvellide
doğuran, meydana getiren.

müvellidülhumûza
oksijen.

müvellidülmâ
hidrojen.

müverrih
tarihçi.

müvessî
genişlettiren.

müvesvis
vesvese veren.

müvezzi
dağıtıcı.

müvvellide
doğurtan.

müyesser
nasip olma.

müyul
meyiller, yönelmeler.

müzafünileyh
belirtili isim tamlamasında belirtilen isme denir.

müzahref
süprüntü, dışı süs içi pis şey.

müzahrefiyet
dışı süs içi pis olma, fıtri olmama, yapmacık.

müzahrefât
süprüntüler, dışı süs içi pis şeyler.

müzdad
artırılmış, çoğaltılmış.

müzehheb
yaldızlı.

müzehher
çiçekli.

müzehhib
yaldızcı.

müzekker
erkek.

müzekki
temizleyen, ıslah eden.

müzekkir
hatırlatan.

müzekkâ
temizlenmiş.

müzevver
uydurma, düzme.

müzevvir
yalancı, arabozucu.

müzeyyen
süslü.

müzeyyene
süslü, süslenmiş.

müzeyyenât
süslüler.

müzeyyifane
tezyif ederek, aşağılayarak.

müzhir
gösterici.

müzil
izale eden, gideren.

müzmahil
perişan olmuş, dağılmış.

müzmin
yerleşmiş, eski.

müznib
günahkâr.

müznibîn
günahkârlar.

müzâheme
sıkışıklık.

müzâhemet
karşılıklı olarak sıkıntı ve zahmet verme.

müzâheret
koruma, yardım.

müzâhir
koruyan, yardımcı.

müzâkere
bir konuyu anlamak için karşılıklı konuşma, ders çalışma.

müzâyaka
darlık, yokluk.

müzâyede
artırma, satış.

müzîc
taciz eden, rahatsız eden.

müşabbih
benzeten.

müşahhas
şahıslanmış, somut.

müşahhat
kavga, niza, çekişme.

müşebbeh
benzetilen.

müşebbehühbih
kendisine benzetilen.

müşebbihe
Allahı insana benzeten sapık görüş.

müşebbıt
ayak kaydıran, tehlikeye atan.

müşedded
şiddetlendirilmiş.

müşerref
şereflenen.

müşerrefiyet
şereflenme.

müşerrî
şeriatın kurucusu.

müşevveş
düzensiz, karışık.

müşevveşiyet
karışıklık, dağınıklık.

müşevvik
teşvik eden, isteklendiren.

müşevvikâne
teşvik edercesine, isteklendirircesine.

müşeyyed
kuvvetlendirilmiş, sağlamlaştırılmış.

müşfik
şefkatli.

müşfikkârâne
şefkat edercesine.

müşfikâne
şefkatlice, acıyıp severek.

müşir
bildiren.

müşkil
zor, zorluk, müşkül.

müşkilküşâ
zorluğu gideren.

müşkilpesend
zor beğenen.

müşkilât
müşkiller, zorluklar.

müşrik
Allaha ortak koşan.

müştak
iştiyaklı, çok istekli.

müştakane
çok isteyerek, iştiyakla.

müştakk
türemiş.

müştebih
birbirine benzeyen.

müştehi
iştahlı.

müştehir
ünlü.

müştehiyane
iştahlı bir şekilde.

müştehiyat
nefsin hoşuna giden şeyler.

müştekiyane
şikayet edercesine.

müştekâ
şikayet olunan.

müştekî
şikayet eden.

müştemil
içine alan.

müştemilât
kaplanan şeyler, içeriye alınanlar.

müşterek
birlikte, beraber, ortak.

müştereken
ortaklaşa, beraberce.

müşteri
alıcı.

müşâbehet
benzeyiş.

müşâbih
benzer.

müşâhede
gözlem.

müşâhedeten
gözlemle.

müşâhedât
gözlemler.

müşâhid
gören, şahid olan.

müşâkelet
şekilce benzeyiş.

müşâkil
şeklen benzer.

müşâreket
ortaklık.

müşârünileyh
işaret edilen, kendisinden söz edilen.

müşâvere
danışma, konuşma.

müşâvir
danışılan, danışman.

müşâğabe
aldatıp kötülük etme.

müşâşâ
parlayan, debdebeli.

müşîr
mareşal, askeriyede yüksek bir makam.

müşîriyet
mareşallik.

mıh
çivi.

mıknatıs
bazı metalleri çeken madde.

mıntıka
bölge.

mısrâ
şiirin her bir satırı.

mıstar
cetvel.

mızrâk
ucu sivri savaş aleti.

naarât
naralar, gürlemeler.

naat
Peygamberimizi övmek için yazılan şiir.

nabız
atardamarın vuruşu.

nafaka
geçim için gereken para.

nahiv
dilbilgisinin konusu cümle olan kısmı.

nahl
balarısı.

nahnü
biz.

nahr
boğazlama.

nahv
dilbilgisinin konusu cümle olan kısmı.

nahvî
nahivle ilgili.

nahîf
cılız.

nahîfe
cılız olan.

nakarât
tekrar.

nakd
para.

nakil
nakletme, taşıma.

nakkad
doğruyu yanlıştan ayıran kimse.

nakkaş
nakış yapan.

nakl
taşıma, nakil.

nakliye
taşımayla ilgili olan.

nakliyât
taşımalar.

naks
noksanlık, eksiklik.

nakz
bozmak, bir hükmü yok saymak.

nakîb
vekil.

nakızeyn
iki zıt.

nakış
süs, bezek.

nakş
nakış, bezek.

nakşetmek
nakışlamak, bezemek.

namaz
en mühim ibadet.

namazgâh
namaz kılınan yer.

namzed
namzet, aday.

nankör
iyilik bilmez.

narh
resmî fiyat.

nasb
atama, dikme.

nasib
nasip, kısmet.

nasihat
öğüt.

nasl
ok demiri.

nasr
yardım.

nass
kesin, tartışılmaz olan, âyet ve hadîs.

nassen
kesin olarak.

nasâyih
nasihatlar, öğütler.

nasîh
öğütçü, nasihat eden.

nasîr
zafere ulaştıran.

nasûh
kesin, halis.

natakte
söyledin.

nazar
bakış, görüş, göz değmesi.

nazaran
göre, bakarak.

nazarendaz
nazar eden, bakan.

nazargâh
bakış yeri, bakılan yer.

nazariye
görüş, ileri sürülen fikir.

nazariyât
kitabî bilgiler, görüşler, ispatlanmamış düşünceler.

nazarî
henüz düşünce hâlinde olan.

nazif
temiz.

nazm
düzen, şiir, nazım.

nazmşiken
düzeni bozan.

nazzam
düzenleyen, dizen.

nazâir
benzerler.

nazîr
eş, benzer.

nazîre
eşi, benzeri.

naîm
cennet, bolluk.

neba
kaynak olma, fışkırma.

nebat
bitki.

nebatat
bitkiler.

nebatiyet
bitki olma hâli.

nebatî
bitki ile ilgili, bitki cinsinden.

nebevî
peygamberle ilgili.

nebeân
kaynayıp çıkma.

nebiyy
nebi, peygamber.

nebze
azıcık miktar.

nebê
haber.

nebî
peygamber.

neccinâ
bizi kurtar.

necib
soylu, asil, temiz.

necim
yıldız.

necis
pis.

necisülayn
pisliğin ta kendisi.

necm
yıldız.

necmisakıb
karanlığı delen parlak yıldız.

necâbet
soyluluk.

necâset
pislik.

necât
kurtuluş.

nedâmet
pişmanlık.

nedâmetkârâne
pişman olurcasına.

nef
fayda.

nefaset
hoşluk, güzellik.

nefer
er, asker.

neferât
neferler, erler.

nefes
soluk.

neffâs
üfleyen.

nefh
üfleme.

nefha
esme, esinti, üfürük.

nefis
can, maddî arzuların kaynağı olup sınır tanımayan bir duygu.

nefisperest
nefsine aşırı düşkün olan.

nefisperver
nefsini seven.

nefisperverâne
nefsini severcesine.

nefiy
olumsuzluk, yok sayma, sürme, sürgün.

nefret
tiksinme.

nefretkârâne
nefret ederek, tiksintiyle.

nefrin
lânet.

nefs
can, kendi, istek duygusu, nefis.

nefsaniyet
nefsine düşkünlük.

nefsanî
nefsin hoşuna giden.

nefsiemmâre
insanı kötülüğe sürükleyen nefis.

nefsî
nefisle ilgili, nefsim!

nefsülemir
işin kendisi, hakikatı.

nefy
nefiy, yok sayma, sürme, sürgün.

nefyetmek
yok saymak, sürgün etmek.

nehiy
yasaklama.

nehr
nehir, ırmak.

nehrüssema
samanyolu da denilen yıldızlar kümesi.

nehy
nehiy, yasaklama.

nehyianilmünker
kötülükten sakındırma.

nehâr
gündüz.

nehârî
gündüzcü.

nekahet
hastalıktan sonraki zayıflık.

nekais
noksanlıklar.

nekkad
iyiyi kötüden ayıran.

nekre
belirsiz.

nekâl
şiddetli azap.

nema
artma, çoğalma, büyüme, uzama.

neml
karınca.

nemmam
söz taşıyıcı.

nemîme
söz taşıma.

nergis
bir çiçek.

nesc
dokuma, örme.

neseb
soy, sülale.

neseben
soyca, soy bakımından.

nesebî
soy yönünden, neseble ilgili olarak.

nesh
kaldırma, hükümsüz bırakma.

nesir
düz yazı.

nesl
nesil, soy, kuşak.

neslen
nesil bakımından, soyca.

nesne
şey, tamlayıcı, tümleç.

nesr
nesir, düz yazı.

nessac
dokuyucu.

nesîm
hoşa giden rüzgâr.

netice
sonuç.

netâic
neticeler, sonuçlar.

nev
çeşit, tür, yeni.

nevadir
az bulunanlar.

nevafil
isteğe bağlı ibadetler, nafileler.

nevahi
nahiyeler, taraflar, yanlar.

nevahî
nehiyler, yasaklar.

nevakıs
noksanlıklar, eksiklikler.

nevale
yiyecek içecek.

nevbet
nöbet, sıra.

nevcivan
delikanlı.

nevha
ölüye sesli ağlamak, güvercin ötmesi.

nevi
tür, çeşit.

nevibeşer
insan cinsi, insanlık.

neviyet
aynı türden olma.

nevm
uyku.

nevmiye
uyku ile ilgili.

nevmâlûd
uyku ile karışık.

nevmîd
ümitsiz, üzgün.

nevnihâl
taze fidan.

nevresîde
genç, taze.

nevrûz
bahar başlangıcı.

nevvar
nurlu, aydınlık.

nevvare
aydınlatan.

nevzad
yeni doğmuş bebek.

nevâ
ses, nağme, çekirdek.

nevâbit
bitkiler.

nevâmis
namuslar, kanunlar.

nevân
tür bakımından.

nevâz
okşayıcı, hoş ses.

nevâziş
okşayış.

nevî
türle ilgili.

ney
üflemeli bir çalgı.

neyyir
nurlu, parlak.

neyyirat
nurlular.

nez
can çekişme.

nezaret
bakma, gözetme.

nezih
temiz, pak, hoş.

nezr
adak.

nezzâre
gözcü, seyirci.

nezâfet
temizlik.

nezâhet
temizlik, incelik.

nezâir
benzerler.

nezâket
naziklik, incelik, zariflik.

nezîr
korkutan, adak.

neâm
evet, olur.

neûzübillah
Allaha sığınırız.

neşat
sevinç.

neşe
keyif, sevinç.

neşebem
gece değilim.

neşir
yayım, dağıtım.

neşr
yayma, dağıtma, ölülerin mahşerde dirilip toplanmasından sonra yayılması.

neşretme
yayımlama.

neşriyât
yayınlar, yayıncılık.

neşter
ameliyat bıçağı.

neşv
yeşerme.

neşve
sevinç.

neşvünemâ
büyüme ve gelişme.

neşê
yeniden meydana gelme, dirilme.

neşêt
meydana gelme, çıkma.

neşîde
şiir.

nidd
eş, misil, aynı.

nidâ
seslenme, ünleme, ünlem.

nifak
içi dışı başka olma, inanır görünüp inanmama.

nifâs
lohusalık.

nigâh
bakış.

nigâr
resim, sevgili.

nihaî
sona ait, sonuncu.

nihâd
huy, yaradılış.

nihâl
fidan, taze.

nihân
gizli, saklı.

nihâyet
son.

nihâyetpezir
sona erme.

nihâyetsiz
sonsuz.

nihâyât
nihayetler, sonlar.

nikab
perde.

nikal
şiddetli işkence.

nikbîn
iyimser.

nikâh
meşru evlenme.

nikât
nükteler, incelikler.

nisab
zekat ölçüsü.

nisbet
ilgi, bağlantı, oran.

nisbeten
nisbetle, oranla, göre.

nisbî
diğerine göre.

niseb
nisbetler, oranlar, ölçüler.

nisyan
unutma.

nisâ
kadın, hanım.

nisâen
kadın olarak.

nisâr
saçmak.

niyet
kalbin bir işe yönelmesi.

niyeten
niyetçe.

niyâz
yalvarma, yakarış.

niyâzdâr
yalvaran.

nizam
düzen, düzenlilik.

nizamnâme
düzen yazısı, düzenleme ile ilgili belge.

nizamât
nizamlar, düzenler, sistemler.

nizâ
çekişme, kavga.

niâm
nimetler.

niâmât
nimetler.

nişân
iz, bellik.

nişâne
iz, alâmet, bellik.

nişîn
oturan.

noksan
eksik.

noksaniyet
noksanlık, eksiklik.

nokta
benek, konu.

noktainazar
bakış açısı, görüş.

nota
özlü düşünce, not.

nukat
noktalar.

nukuş
nakışlar, bezekler.

nukûd
nakitler, paralar.

nur
ışık, aydınlık.

nurefşân
nur saçan.

nuristân
nur ülkesi, cennet.

nurunâlânur
nur üstüne nur.

nurâniyet
nurluluk, aydınlık.

nurânî
nurlu, ışıklı.

nush
nasihat, öğüt.

nusret
zafer için yardım.

nusûs
nasslar, kesin hükümler, âyet ve hadîsler.

nutfe
döl suyu, meni.

nutk
konuşma.

nutukhân
konuşmacı.

nâ
olumsuz yapan ön ek.

nâbit
yerden biten.

nâbüdü
biz ibadet ederiz.

nâcî
kurtulan.

nâdide
az bulunur, değerli.

nâdim
pişman.

nâdir
az bulunan.

nâdire
nadir olan.

nâdiren
nadir olarak.

nâdirât
az bulunanlar.

nâdân
cahil, haddini bilmez.

nâehil
işin adamı olmayan.

nâfia
faydalı olan.

nâfile
isteğe bağlı ibadet, boş.

nâfiz
nüfuz eden, içe işleyen.

nâfî
faydalı.

nâfık
geçer akçe.

nâgâh
birdenbire.

nâhak
haksız.

nâhiye
belde.

nâhoş
hoş olmayan.

nâhu
öyle ise, şöyle ki, işte.

nâib
vekil.

nâil
erişen, kavuşan.

nâiliyet
erişme.

nâim
uyuyan.

nâk
" ""lı, li, lu, lü"" mânâsında son ek."

nâka
dişi deve.

nâki
takva sahibi, günahtan arınmış.

nâkil
nakleden, taşıyan.

nâkile
ileten.

nâkise
noksanlık, eksiklik.

nâkiz
nakzeden, çelişen.

nâkize
zıt olan.

nâkıs
noksan, eksik.

nâle
inilti.

nâlân
inleyen, sızlayan.

nâlâyık
lâyık olmayan.

nâm
lâkap, ün, ad.

nâmahrem
mahrem olmayan, nikâh düşen.

nâmağlub
yenilmez.

nâmdâr
namlı, ünlü.

nâme
mektup.

nâmerd
korkak, alçak.

nâmeşrû
dine uymayan, yasak.

nâmi
büyüyüp gelişen.

nâmiye
büyüyen.

nâmus
ırz, ahlâklılık, kanun, melek.

nâmuskâr
namuslu.

nâmuskârâne
namusluca.

nâmusşikenâne
namusu kırarcasına.

nâmuvâfık
uygun olmayan.

nâmâdud
sayısız.

nâmüsâid
elverişsiz.

nâmütenâhi
sonsuz.

nâpâk
temiz değil, kirli.

nâr
ateş, cehennem.

nâra
bağırma.

nârin
ince.

nâs
insanlar.

nâsezâ
lâyık olmayan.

nâsih
hükmünü kaldıran.

nâsir
nesir yazarı.

nâsiye
alın, yüz.

nâsır
yardım eden.

nâtaman
tamamlanmamış.

nâtuvan
kuvvetsiz, çaresiz.

nâtık
konuşan.

nâtıka
konuşabilme.

nâvâkıf
bilmeyen, anlamayan.

nây
ney, ölüm haberi.

nâz
kendini ağıra satma.

nâzan
nazlı.

nâzdâr
nazlı.

nâzdârâne
naz edercesine.

nâzen
nazik, ince.

nâzenin
nazlı, ince, edalı.

nâzeninâne
nazlı nazlı.

nâzik
ince, kibar.

nâzikâne
nazikçe.

nâzil
nüzul eden, inen.

nâzım
düzenleyen.

nâzır
nazar eden, bakan.

nâçiz
değersiz.

nâğamât
nağmeler, ezgiler.

nâğme
ezgi.

nâş
tabuttaki ölü.

nâşir
neşreden, yayan, yayıncı.

nâşize
kocasına üstünlük taslayan kadın.

nâşâd
şâd olmayan, üzgün.

nâşî
dolayı.

nîm
yarı.

nîmbedevî
yarı bedevi, yarı medeni.

nîmelvekil
ne iyi vekil!

nîmet
iyilik, ihsan, rızık.

nîmetdîde
nimet gören.

nîmetiyet
nimet oluş, nimetlik.

nîmetperverâne
nimet vermeyi severcesine.

nîmmanzum
yarı şiir.

nîmnurânî
yarı nurlu.

nîmresmî
yarı resmî.

nîmşeffaf
yarı saydam.

nîran
nurlar, ateşler.

nöbetdâr
nöbetçi.

nûş
içici, şerbet.

nûşe
şerbet içen, sevinçli.

nübüvvet
nebilik, peygamberlik.

nübüvvetdârâne
peygamberlik şeklinde.

nübüvvetkârâne
peygamberce.

nücûm
yıldızlar.

nücûmperest
yıldızlara tapan.

nüfûs
nefisler.

nüfûz
içe geçme, sözü geçer olma.

nühas
bakır.

nühûset
uğursuzluk.

nüket
nükteler, ince mânâlar.

nükhet
koku.

nüks
geri dönme.

nükte
dikkat edilince anlaşılabilen ince mânâ.

nümayiş
gösteri.

nümâ
" ""gösteren, gözüken"" mânâsında son ek."

nümâyan
görünen.

nümûne
örnek, model.

nümûnegâh
örneklerin bulunduğu yer.

nümüvv
büyüyüp gelişme.

nüsah
nüshalar, sayfalar.

nüsha
dualı kağıt, sahife, yazılı şey.

nüsûc
dokumalar.

nüvat
nüveler, çekirdekler.

nüvaz
okşayıcı.

nüve
çekirdek.

nüvid
müjde.

nüvis
yazıcı.

nüzhet
neşe, eğlence, ferahlık.

nüzhetgâh
seyir ve eğlence yeri.

nüzûl
inme, iniş.

nüzûr
nezirler, adaklar.

nüşûr
yaymalar, dağıtmalar.

nüşûz
kadının kocasına itaat etmemesi.

nüşûze
asi kadın.

nıkmet
şiddetli ceza, intikam alma.

nısf
yarı.

nısfiyet
yarı olma, yarılık.

nısfıarz
yeryüzünün yarısı.

nısfıkutr
yarı çap.

od
ateş.

ofis
büro.

okka
1200 gram ağırlık.

okyânus
büyük deniz.

okıyye
eskiden kullanılan bir ağırlık birimi, dörtyüz dirhem.

ordu
askerlerden meydana gelen düzenli topluluk.

ordugâh
ordunun konaklama yeri.

ordumisâl
ordu gibi.

organ
uzuv.

orijinal
kendine has, özgün.

oruç
mühim bir ibadet.

paha
değer, fiyat.

pakt
andlaşma.

palaska
asker kemeri.

pan
" ""bütün, hepsi"" mânâsında ön ek."

panislâmizm
islâm birliği ülküsü.

panzehir
zehire karşı ilaç.

papa
büyük papaz.

papaz
kilisenin önde gelen din adamı.

parafe
kısa imza.

paragraf
yazı bölümü.

paydos
dağılma, tatil.

paşa
general.

peder
baba.

pederâne
baba gibi.

pehlivan
güreşçi.

pejmürde
dağınık.

penâh
sığınak.

perdebirûnâne
edep perdesini yırtarcasına, hayasızca.

perdedâr
perdeci, perdeleyen.

perdâz
düzelten, yönlendirici.

perest
taparcasına düşkün.

perestiş
aşırı düşkünlük, tapınış.

perestişkâr
tapınan.

perestişkârâne
taparcasına.

pergâr
pergel.

pertevefşan
ışık saçan.

perver
koruyan, besleyen, seven.

perverde
beslenmiş, korunmuş, sevilmiş.

pervâ
çekinme, sakınma, korku.

pervâne
ışık etrafında dönen küçük kelebek.

pervâsız
korkusuz.

pervâz
uçuş.

perçem
kakül, zülüf.

perîşan
dağınık.

perîşaniyet
dağınıklık.

pes
arka, geri, öyle ise.

pesend
beğenen.

pest
alçak, yavaş.

pestpaye
pespaye, alçak.

pey
iz, art.

peyam
taze haber.

peydâ
var olan, açık, meydanda.

peygamber
ilâhî hakikatları insanlara bildirmek ve onlara örnek olmak üzere Allah tarafından tayin edilen, vahiy yoluyla sahip olduğu ilmini yaşayıp neşreden mübarek zatların umumî ismi.

peygamberân
peygamberler.

peyk
uydu.

peyke
tahta sedir.

peymân
yemin.

peymâne
kadeh.

peyrev
izleyen.

pezir
" ""eden, edici, alan"" mânâsında son ek."

peşkeş
saçıp savurma.

pinhan
gizli.

piş
ön.

pişdâr
öncü, önder.

plân
tasarı.

polat
çelik, sert.

politika
siyaset.

post
tüylü hayvan derisi.

pot
falso, dokunaklı söz.

pota
bir çeşit tas.

poz
duruş.

pozisyon
durum.

pozitif
müsbet, ispatlı.

pozitivizm
gerçeğe erişmek için sadece deneye güvenen sapık felsefe.

pratik
uygulama.

prensip
düstur, ilke.

program
düzenli niyetler.

proje
tasarı, layıha.

propaganda
bir fikrin tanıtılması faaliyeti.

psikolog
ruh ilmiyle uğraşan.

psikoloji
ruh ilmi, ruhiyat.

psikoz
akıl hastalığı.

pusula
yön bulmaya yarayan âlet, kısacık mektup.

put
heykel, büst.

puthane
putların konulduğu yer.

putperest
puta tapan.

pâ
ayak.

pâdişah
ülkeyi idare eden devlet başkanı.

pâk
temiz.

pâkize
temiz olan.

pâre
parça.

pâye
rütbe, basamak, derece.

pâyidâr
kalıcı, kalımlı.

pâyimâl
ayak altında kalmış.

pâyitaht
başşehir.

pâyân
son, uç.

pîr
ihtiyar, öncü, şeyh.

pîrifâni
çok yaşlı kimse.

pîşe
alışmış, huy edinmiş.

pûşîde
örtülü, gizli.

pür
çok dolu.

pürcemâl
pek güzel.

püremvat
ölülerle dolu.

pürheves
hevesle dolu.

püriştiyak
arzu ve istekle dopdolu.

pürkemâl
tam anlamıyle olgun.

pürmerak
merakla dolu, pek meraklı.

pürniyaz
dua ve yakarış ile dopdolu.

pürnur
çok nurlu.

pürrahm
pek merhametli.

pürsevda
sevda dolu.

pürşaşaa
çok gösterişli.

pürşer
çok şerli, kötülüklerle dolu.

pırlanta
işlenmiş elmas.

pırlantamisal
pırlanta gibi.

raad
gök gürültüsü.

rabian
dördüncüsü.

rabt
bağlama.

radyumvârî
ışık saçan radyum elementi gibi.

radıyallahuanh
Allah ondan razı olsun!

rahat
sıkıntısız, üzüntüsüzlük.

rahim
döl yatağı, akrabalık.

rahle
küçük masa.

rahm
acıma, esirgeme.

rahmet
acıma, esirgeme, şefkat.

rahmetfeşân
merhamet saçan.

rahmetullahialeyh
Allahın rahmeti üzerine olsun!

rahmâniyet
Allahın kullarına merhamet etmesi.

rahmımâder
ana rahmi.

rahne
yara.

rahnedâr
yaralı.

rahve
harf cezimli olarak söylenirken sesin akması hâli.

rahîmane
acıyarak.

rahîmehullah
Allah merhamet eylesin.

rahîmiyet
merhamet edicilik.

raiyyet
idare edilenler, halk.

raiyyetperver
halkını seven.

rakik
ince, duygulu.

rakkas
dans eden, sarkaç.

rakkasane
dansöz gibi.

rakraka
suyun akması.

raks
dans, oyun.

rakîb
gözetleyen, denetleyici.

rakîbane
denetlercesine.

ramak
az şey.

ramâd
kül.

rapor
inceleme sonucunu bildiren yazı.

rasad
gözetleme, bakma.

rasathâne
gözlem evi.

rasin
sağlam.

rasyonalizm
aklı tek ölçü kabul eden sapkın felsefe.

rasyonel
akla uygun.

rasânet
sağlamlık.

rasâs
kurşun.

ratb
rutubetli, yaş.

ravh
rahatlık.

ravza
bahçe.

rayb
şüphe.

rayiha
koku.

rağabât
rağbetler, istekler.

rağbet
istek, ilgi.

rağm
tersi, aksi.

rağmen
inadına, zıddına.

raşidin
raşidler, erenler, ermişler.

realist
gerçekçi.

realite
gerçek.

realizm
gerçekçilik felsefesi.

reca
dönüş.

recez
bir nevi şiir.

recm
taşa tutma, taşlama.

recâ
ümit.

recûliyet
erkeklik.

recül
erkek.

recülifâcir
günahkâr adam.

red
kabul etmeme.

reddiye
red için yazılan yazı.

redâ
süt emme.

ree
akciğer.

reel
gerçek.

ref
kaldırma.

refah
bolluk, rahatlık.

refakat
eşlik etme, arkadaşlık.

refet
merhamet, acıma.

refetkârane
merhamet edercesine.

refetmek
kaldırmak.

refik
arkadaş, eş.

refika
eş, arkadaş.

refikaihayat
hayat arkadaşı, eş.

reform
düzeltme, ıslah.

reftâr
gidiş.

regaib
rağbet edilenler, mübarek bir gece.

reha
kurtuluş.

rehber
yol gösteren.

rehgüzâr
yol üstü.

rehin
bir şeyin yerine garanti olarak tutulan.

rehnüma
yol gösteren.

rehâ
gevşeklik, kurtuluş.

rehâvet
tembellik, gevşeklik.

reis
başkan.

reisicumhur
cumhurbaşkanı.

reisiâlem
âlemin reisi, Peygamberimiz.

rejim
bir devletin yönetim biçimi.

rekabet
yarışma.

rekabetkârâne
yarışırcasına.

rekz
dikme, saplanıp kalma.

rekât
namazın bir bölümü.

remil
bir fal türü.

remiz
kapalı söyleyiş, işaretle anlatma.

remz
remiz.

remzen
remizle.

remzî
remizle ilgili.

remzünâz
remiz ve naz.

remâd
kül.

rencide
kırılmış, incinmiş.

rende
düzeltme aleti.

rendeleme
düzgün hâle getirme.

rendeçlenme
rendelenme, düzeltilme.

rengin
süslü, güzel, parlak.

rengârenk
renk renk, güzel renklerle bezenmiş.

rençber
tarım işi yapan kimse.

resail
risaleler, küçük kitaplar, mektuplar.

resan
" ""yetişen, getiren"" mânâsında son ek."

resm
resim.

resmigeçit
özel günlerde yapılan geçit töreni.

resmiküşâd
açılış töreni.

resmiyet
resmîlik.

resûl
yeni bir kitapla gönderilen peygamber.

revac
geçerlik, değer, sürüm.

revak
sundurma, çardak.

revan
giden, akan.

revh
rahat.

revnak
parlaklık, tazelik, süs.

revnakdâr
parlak, taze, hoş.

revâ
uygun, lâyık.

revâbıt
rabıtalar, bağlılıklar.

revâtib
vazifeler, maaşlar.

revâyih
rayihalar, kokular.

rey
oy, görüş, fikir.

reyhan
güzel bir koku, hoş kokulu bir bitki.

reyyan
suya kanmış, tatmin olmuş.

rez
üzüm, asma.

rezil
utanmaz, alçak.

rezilürüsva
ayıpları meydana çıkmakla alçalıp kötü hâle düşmek.

rezâil
rezillikler, utanılacak şeyler.

rezâlet
utanılacak hâl ve iş.

reâyâ
idare edilenler.

reşad
doğru yolda olma.

reşadetpenah
doğru sığınak.

reşahat
sızıntılar.

reşha
sızıntı.

reşid
hak yolda giden, ergin, olgun.

riayet
uyma, uygunluk.

riayetkâr
riayet eden, uyan.

ribh
kazanç.

ribâ
faiz, haram para.

rica
ümid etme, isteme.

ricakârâne
rica edercesine.

ricat
geri dönme, kaçma.

ricâl
erkekler.

ricâlen
erkek olarak.

ricânâme
rica yazısı, ümit ifade eden yazı.

ridâ
örtü.

rifât
yükseklik.

rikkat
acıma, yumuşaklık, yufka yüreklilik, kalb inceliği.

rind
aldırışsız, kalender.

risale
küçük kitap, mektup.

risalet
resullük, peygamberlik.

ritm
ahenk.

rivâyet
hikâye edilen, anlatılan, hadîs nakli.

rivâyât
rivayetler.

riyaset
başkanlık.

riyaziyat
matematik ilmi.

riyaziye
matematik.

riyazî
matematikle ilgili.

riyâ
gösteriş, ihlassızlık.

riyâkâr
gösterişçi.

riyâkârâne
gösteriş yaparcasına.

riyâzet
nefsi ıslah için az gıda ile yaşama.

riyâzetkârâne
az gıda ile yaşayıp nefsi terbiye edercesine.

riyâzât
riyazetler.

riş
kabuk, yara.

romanvârî
roman gibi.

rovelver
tabanca.

rub
dörtte bir.

rubûbiyetperver
terbiye etmeyi seven Allah.

ruhsat
izin, müsaade.

rumûz
gizli anlamlar.

rumûzât
remizler, gizli mânâlar.

runümâ
yüzünü gösteren.

rusül
resuller, peygamberler.

rutubet
nem, ıslaklık.

ruyizemin
yeryüzü.

râbıta
bağ, ilgi, irtibat.

râbıtaimevt
ölümü düşünmek.

râci
geri dönen.

râcih
üstün, seçilen.

râcihane
üstün olurcasına.

râcî
rica eden, ümit eden.

râd
gökgürültüsü.

râdde
derece, sıra.

râdmisâl
gökgürültüsü gibi.

râfi
yükseltici, kaldırıcı.

râh
yol.

râhib
Hıristiyan din adamı.

râhibe
kadın rahip.

râic
sürümlü, revaçta olan.

râif
merhametli.

râik
sade.

râkib
rakip, rekabet eden, yarışan.

râkibane
rakip gibi.

râkid
durgun.

râkım
kod, denizden yükseklik.

râm
boyun eğme.

rân
" ""süren, sürücü"" mânâsında son ek."

rânâ
güzel, hoş.

râsih
iyice oturmuş, yerleşmiş, sağlam.

râsihane
derinlemesine, sağlamca.

râvî
rivayet eden, söz nakleden,

râz
sır.

râzı
hoşnud, memnun.

râğıb
istekli.

râşe
titreme.

râşet
titreme, ürperme.

râşid
erişkin, doğru yola erişen.

rês
baş, kafa.

rêsen
kendi başına.

rêsülmal
sermaye, ana para.

rîhireyhan
hoş kokulu rüzgâr.

röntgen
ışın, ışın aleti.

rûh
can, his, öz.

rûhaniyat
ruhanîler.

rûhaniyet
ruh hâli, ölen insanın devam eden ruhî kuvveti.

rûhaniyyûn
ruhlar âleminden olanlar.

rûhanî
ruh ile ilgili, görünmez varlık, ruh, melek, cin.

rûhban
Hıristiyan din adamı.

rûhefzâ
ruhu okşayan.

rûhen
ruh bakımından, ruhça.

rûhiyat
ruh ilmi.

rûhî
ruhla ilgili.

rûz
gün.

rûznâme
günleri gösteren yazı, takvim, günlük yazı.

rûzumahşer
öldükten sonra dirilip toplanma günü.

rûşen
parlak, aydın.

rübai
dörtlük.

rübâ
" ""alan, çalan, kapan"" mânâsında son ek."

rüchan
üstünlük.

rüchaniyet
üstünlük.

rücû
geri dönme.

rüesa
reisler, başkanlar.

rüfeka
refikler, arkadaşlar.

rükn
rükün, direk, sütun.

rükû
namazda eğilme.

rükün
direk, sütun.

rüsva
rezil, maskara.

rüsûb
tortu.

rüsûbât
tortular.

rüsûh
ustalık, sağlamlık, maharet.

rütbe
derece, basamak.

rütbeten
rütbece.

rütebî
rütbelerle ilgili.

rüyet
görme.

rüyetullah
Allahı görme.

rüyâ
uykudayken girilen misalî bir âlemde görülenler.

rüyâyısâdıka
doğru rüya.

rüzgâr
yel, zaman, dünya.

rüûs
başlar, kafalar.

rüşd
doğru yolu bilme, olgunluk.

rüşeym
oğulcuk, embriyon.

rüşvet
bir işin yapılması için haksız alınan veya verilen haram para.

rıbh
kâr, kazanç.

rıdvan
memnunluk.

rıfk
yumuşaklık, tatlılık.

rıhlet
yolculuk, göç.

rızk
maddî ve mânevî nimetler.

rızkıfıtrî
yaşamak için gereken normal rızık.

rızkımecazî
alışkanlık sebebiyle ihtiyaç hâline gelen anormal rızık.

rızâ
memnunluk, hoşnutluk.

rızâdâde
hoşnut olmuş.

rızâenlillah
Allah rızası için.

rızık
Allahın ihsanı olan maddî ve mânevî nimetler.

saat
saat, zaman, devir, kıyamet.

sabiyy
sabi, bebek, küçük çocuk.

sabr
sabır, acıya katlanma.

sabrıcemîl
güzel bir sabır.

sabâ
hoş bir rüzgâr.

sabâhat
yüz güzelliği.

sabâvet
çocukluk.

sabî
bebek, küçük çocuk.

sabûr
çok sabırlı.

sabûrâne
sabırlı olarak.

sabırsûz
sabrı yıkan, taşıran.

sabırşiken
sabrı kıran ve bozan.

sad
yüz sayısı.

sadaka
Allah için yapılan yardım.

sadakte
doğru söyledin.

saddaknâ
tasdik ettik, onayladık.

saded
konu, maksat.

sadef
kap, kabuk.

sademât
vuruşlar.

sadme
vuruş.

sadr
göğüs, yürek, ön, baş, ileri.

sadâ
ses, seda.

sadâkat
bağlılık, dostluk, doğruluk.

sadâkatkârâne
sadakat edercesine, bağlılığını gösterircesine.

sadâkatmedâr
sadakat vesilesi, bağlılık sebebi.

sadâret
başbakanlık.

sadîk
çok sadık.

sadûk
çok sadık, gayet bağlı.

safahât
safhalar, devreler.

safbeste
saf bağlamış, saf tutmuş.

saff
sıra, dizi.

safh
bağışlama.

safha
devre, dönem.

safsata
uydurma, aldatıcı mantık oyunu.

safsatiyât
safsatalar, uydurmalar.

safvet
saflık, duruluk, temizlik.

safâ
gönül şenliği, ferahlık.

sahife
sayfa.

sahih
doğru, sağlam, kesin hadîs.

sahn
sıcaklık, boşluk.

sahne
oyun yeri.

sahrâ
kır, ova, çöl.

sahrânişin
çölde oturan, bedevi.

sahte
düzme, yapmacık.

sahtekâr
sahteci, aldatıcı.

sahtiyân
cilâlı deri.

sahv
sahve, ayılma.

sahâbe
sahipler, Peygamberimizin arkadaşları.

sahâbet
sahip olma, sahiplik.

sahâbetkârâne
sahip çıkarcasına, korurcasına.

sahâbî
Peygamberimizi görerek îman eden hayırlı kimseler.

sahâif
sayfalar.

sahâvet
cömertlik.

sahî
cömert.

sahûr
oruçta gece yemeği.

sakam
hastalık, bozukluk.

sakamet
bozukluk, hastalık.

sakar
cehennem.

sakf
dam, çatı, tavan.

sako
ceket, üste giyilen elbise.

sakîl
ağır, can sıkıcı, çirkin.

sakîle
ağır olan.

salhâne
mezbaha.

salif
geçen, geçmiş.

sallallahüaleyhivesellem
Allah ona salât ve selâm eylesin.

saltanat
idarî kuvvet ve kudret, hâkimiyet, sultanlık, padişahlık.

salvele
Peygamberimize okunan salavat ve sair dualar.

salâ
minarede okunan dua.

salâbet
katılık, sağlamlık, merdane tavır.

salâh
iyilik, rahatlık.

salâhat
günahsızlık ve temizlik, dindarlık.

salâhiyet
yetki.

salâhiyetdâr
yetkili.

salât
namaz.

salâtüselâm
dua ve selâm, salâvat getirme.

salâvât
Peygamberimiz için edilen dualar.

salîb
haç.

samie
yüksek, yüce.

samim
iç, asıl, öz.

samimane
samimi bir hâlle.

samimiyet
içtenlik.

samimî
candan, içten.

sanavber
kozalak, koni şeklinde.

sandukça
küçük sandık, kutu.

sanem
put, heykel.

sanemmisal
put gibi.

sanemperest
puta tapan.

sanevberî
koni biçiminde olan.

sanevî
ikinci derecede.

sani
ikinci.

saniiyet
sanilik, sanatlı yapıcılık.

saniye
ikinci.

saniyen
ikincisi.

sansür
yayınların denetlenmesi.

santrifüj
merkezkaç kuvveti.

sanât
ustalık, hüner.

sanâten
sanatça.

sanâtkâr
sanatçı.

sanâtkârâne
sanatlıca.

sanâtperver
sanatsever.

sanâtperverâne
sanatseverce.

sanâtüttedelli
muhatabın söyleneni anlayabilmesi için onun seviyesine inme mânâsında belagat ilminde bir sanat türü.

sanâvî
sanatlı.

sanâyî
sanatlar.

sarahat
açıklık.

sarahaten
açıkça.

saray
büyük ve güzel bina.

sarf
harcama, gider.

sarfiyât
masraflar, giderler.

sarfınazar
gözden kaçan.

sarhoşane
sarhoşça.

sarrâf
kuyumcu.

sarâ
bir çeşit asabi hastalık.

sarîh
açık.

sarîhan
açıkça.

sarık
başa sarılan bez.

sath
yüzey.

sathî
derinliksiz, sığ, yüzeyden.

satvet
ezici kuvvet.

satıh
yüzey.

savb
cihet, yön, taraf.

savlet
saldırma, saldırı.

savm
oruç.

savmıvisal
iftar etmeksizin üst üste tutulan oruç.

savt
ses.

savâb
doğru.

sayd
avlanma.

saye
koruma.

sayeban
koruyan, gölgelik.

sayfiye
yazlık.

sayha
yüksek ses.

saykal
cilâ.

sayyad
avcı.

saz
müzik âleti, musiki sesi.

saâdet
mutluluk.

saâdetfeşân
mutluluk saçan.

saâdetgâh
mutluluk yeri.

saâdetkârâne
mutlu olarak.

saâdetresân
mutluluğa götüren.

saâdetâver
mutluluk verici.

saâdât
saadetler, mutluluklar.

saîd
saadetli.

sağir
küçük, ufak.

sebaimeşhûre
ünlü yediler.

sebb
sövme.

sebeb
vasıta, vesile, araç.

sebebiyet
sebep olma.

sebil
cadde, su dağıtımı.

sebkat
ilerleme, geçme.

sebr
mantıkta bir ispat yolu.

sebzevât
yeşil bitkiler.

sebât
dayanma, kararlılık.

sebâtkâr
sebatlı, kararlı.

sebâtkârâne
sebat edercesine.

sebûiyet
yırtıcılık.

sebülmesanî
tekrar tekrar okunan, iki kez nazil olan Fatiha sûresi.

seccal
akıp giden.

secde
Allah için yere kapanış.

secdegâh
secde yeri.

secdevari
secde gibi.

seceât
cıvıltılar, ritimli sesler.

seci
nesir kafiyesi.

seciye
karakter.

seciyeten
karakter itibariyle.

secâ
cıvıltı.

secâyâ
seciyeler, karakterler.

sedd
set, engel.

sedid
doğru, sağlam.

sedâ
ses.

sedâd
istikamet, doğruluk.

seele
dilenenler.

sefer
yolculuk, savaş, kez.

seferber
sefere hazırlık.

seferî
seferde olma hâli.

sefk
kan akıtma, kan dökme.

sefâ
eğlenme.

sefâhet
kıt akıllılık, düşüncesizlik, günahlara düşkünlük.

sefâhetkârâne
akılsızca, haram eğlencelere dalarcasına.

sefâin
gemiler.

sefâlet
düşkünlük, aşağılık.

sefâlethâne
sefalet yeri, düşkünlük evi.

sefâret
elçilik.

sefîh
kıt akıllı, düşüncesiz, zevke düşkün.

sefîhane
sefihce, zevkine düşkün biri gibi, düşüncesizce.

sefîl
düşkün, aşağı.

sefîne
gemi.

sefîr
elçi.

seher
tan.

sehergâh
seher zamanı, yeri.

sehhar
sihirbaz, büyücü.

sehiv
hata, yanlışlık.

sehl
kolay.

sehlimümteni
yazılması veya söylenmesi kolay görünen, ama denendiğinde zor olduğu anlaşılan eser.

sehm
sehim, pay.

sehpa
küçük masa, idam tahtası.

sehv
hata, yanlış.

sehven
yanlışlıkla.

sehâ
cömertlik.

sehâb
bulut.

sehâvet
cömertlik.

sehâvetkârâne
cömertçe.

sehâvetperverâne
cömerliği severcesine.

sehîm
pay sahibi.

sekal
cin ve insan.

sekaleyn
cinler ve insanlar.

sekam
hastalık.

sekene
oturan, yerli.

sekenât
sekeneler, oturanlar, yerliler.

sekerât
ölüm hâli, kendinden geçmeler, esrimeler.

sekir
sekr, kendinden geçme hâli, sarhoşluk, esrime.

sekr
kendinden geçme hâli, sarhoşluk, esrime.

sekte
durma, kesiklik.

sekîne
sakinlik, okuyana sakinlik veren önemli bir dua.

sekînet
sakinlik, gönül huzuru, kalbin rahat olması.

selb
kapma, alma, silme, kaldırma, red.

selef
önceki, yeri doldurulan.

selefisâlihîn
dinin ilk zamanlarındaki rehber âlimler.

selefiye
önceden yaşamış müslüman büyüklerinin yolu.

selhhâne
hayvan kesimi yapılan yer, mezbaha.

sellemetüsselâm
gelişigüzel.

selm
barışma, itaat.

selsebîl
cennette bir pınar.

selvele
Peygamberimize okunan dualar.

selâm
rahatlık, emniyet, barış, iyilik.

selâmet
kurtuluş, emniyet.

selâset
akıcılık.

selâsil
silsileler.

selâtin
sultanlar.

selîm
sağlam, kusursuz.

selîs
akıcı.

sem
işitme.

semahat
iyilikseverlik, yardımseverlik.

sembol
timsal, mânâlı işaret.

semek
balık.

semen
yağ, değer.

semeni
paha, değer.

semere
meyve, ürün.

semeredâr
meyveli.

semerât
meyveler.

semiz
besili.

semm
zehir.

semmikatil
öldürücü zehir.

sempati
cana yakınlık.

semrâ
esmer güzeli.

semâ
gökyüzü.

semâniye
sekiz.

semâvât
semalar, gökler.

semâvî
sema ile ilgili.

semî
işitici.

semîane
işitircesine.

semûm
yakıcı rüzgâr.

semûre
bir cins ağaç.

sene
yıl.

sened
senet, güvenilir söz veya yazı.

senevî
senelik, yıllık.

seng
taş.

seniyye
temiz, yüce.

senâ
övme.

senâhân
sena eden, öven.

senâkâr
sena edici, övücü.

senâkârâne
övercesine.

septisizm
şüphecilik felsefesi, kararsızlık.

ser
baş.

serasker
komutan.

serbeser
baş başa.

serbestiyet
serbest olma hâli.

serbestâne
serbestçe.

serbestî
serbestlik, hürlük.

serd
söyleme.

serdengeçti
fedakâr, kahraman.

serdâr
komutan.

serefrâz
başı dik, üstün.

serencâm
başa gelen olaylar.

seretan
kangren, kanser hastalığı.

sereyân
yayılma.

serfirâz
başlar üstünde.

serfürû
baş eğme.

sergardiyan
baş gardiyan.

sergerde
başıbozuk.

sergerdân
şaşkın, başıboş.

sergüzeşt
macera, serüven.

sergüzeşte
macera, serüven.

seriye
askerî bölük.

serkeş
baş kaldıran.

serkeşane
baş kaldırırcasına.

serkâtib
baş yazıcı.

sermaye
ana mal, ana para.

sermed
sürekli, ebedî ve ezelî, Allah.

sermediyet
ebedîlik, süreklilik.

sermedî
ebedî, sürekli.

sermest
kendinden geçmiş.

sermeşk
örnek, nümune.

sernâme
önsöz, baş yazı.

serpûş
başlık, başı örten şey.

serrişte
ip ucu, söyleyip durma.

serseri
başıboş, işsiz güçsüz, söz dinlemez, düzene uymaz.

serseriyane
serserice.

serteser
baştan başa.

sertâc
baş tacı.

server
baş, reis.

servet
mal, varlık.

serzeniş
başa kakma, takaza.

serzâkir
baş zikirci.

serâ
yer, toprak.

serâb
serap, olmayıp da var gibi görünen.

serâir
sırlar.

serâpâ
baştan başa.

serâser
baştan başa.

serî
çabuk.

serîr
kürsü, taht.

serîüsseyr
hızlı akan.

serîütteessür
hemen etkilenen.

serîüzzevâl
çabuk geçen.

set
engel, duvar.

setr
örtme, gizleme.

setre
yarı resmi ceket.

setretmek
örtüp gizlemek.

setriavret
gösterilmesi yasak yerleri örtme.

settare
görünmemek için girilecek yer, örten, kapatan.

sevab
sevap, dine uygun davranış.

sevabdâr
sevaplı.

sevabdârâne
sevaplıca.

sevahil
sahiller, kıyılar.

sevdâ
aşk hastalığı, sevgi, heves, siyah.

sevk
yollama, gönderme.

sevkiyât
göndermeler, yollamalar.

sevkülceyş
asker gönderme, yollama.

sevr
öküz, boğa burcu.

sevâbit
duranlar, sabit yıldızlar.

sevâd
karartı.

sevâdıâzam
insanların ekseriyeti, büyük çoğunluk.

seyahat
gezme, gezinti.

seyahatnâme
seyahat yazıları.

seyda
efendi, hoca, şeyh.

seyelân
akma, akıntı.

seyeran
gezinme.

seyf
kılıç.

seyfullah
Allahın kılıcı.

seyl
sel, akıntı.

seylab
taşkın akan su, sel.

seyr
etrafa bakınarak gezinme.

seyran
gezinti.

seyrangâh
güzel manzaralı gezinti yeri.

seyrisülûk
manen yükselmek için bir yola girip yürümek.

seyrüsefer
gezinti ve yolculuk.

seyyah
seyahat eden, gezgin.

seyyal
akan, akıcı.

seyyale
akan, akıp giden.

seyyalât
akıcı şeyler.

seyyar
dolaşan, gezen.

seyyare
gezegen.

seyyarât
seyyareler, gezegenler.

seyyiat
çirkinlikler.

seyyiatâlûd
çirkinliklerle karışık.

seyyid
efendi, Peygamberimizin soyundan olan.

seyyie
çirkinlik, günah.

sezâ
lâyık, uygun.

sibak
geçmiş, önceki.

sicil
kayıt.

sicn
hapis, zindan.

sidre
bir ağaç, gökte mânevî bir yer.

siga
kip, fiil çekim şekli.

sihir
büyü.

sihirbaz
büyücü.

sihr
büyü.

sihâm
oklar.

sikke
paranın üstüne basılan damga.

sille
tokat.

silm
barışma.

silsile
zincir, zincirleme, ard arda gelen.

simurga
büyük bir kuş, anka kuşu.

simya
eski kimya.

sinematoğraf
sinema.

sinematoğrafvari
sinema gibi.

sinemavârî
sinema gibi.

sinn
yaş.

sinnen
yaşça.

sinniteklif
dinî mesuliyetin başladığı ergenlik çağı.

sinsi
kendini gizleyen, gizlenen.

sinyal
işaret.

sipariş
ısmarlama.

siper
korunak.

sirkat
hırsızlık, çalma.

sirâc
lâmba, fener.

sirâyet
bulaşma, yayılma.

sitayiş
övme.

sitayişkârane
överek.

sitem
çıkışma, eziyet.

sitte
altı.

sivil
asker olmayan.

siyak
söz gelişi, bir sözün hemen öncesinde geçen sözler.

siyanet
koruma.

siyaset
politika, insanları idare etme sanatı.

siyasetkârane
siyaset yaparcasına.

siyasetvari
siyaset gibi.

siyasiyyun
politikacılar.

siyer
gidişler, yollar, Peygamberimizi anlatan kitap.

siyonist
Yahudilerin ülküsüne inanan, islâm düşmanı.

siyâdet
seyyidlik, efendilik.

skolâstik
ortaçağ Hıristiyanlık eğitimi.

sofizm
hakikatı tanımayan şüpheci filozofların felsefesi.

sofra
üstünde yemek yenilen yaygı.

sofu
sofi, tasavvuf yolcusu.

sofî
tarikat adamı, tesavvuf ehli.

sofîmeşreb
tasavvuf yolunda olan.

sohbet
tatlı tatlı konuşma.

sosyal
içtimaî, topluma ait.

sosyalist
sosyalizme inanan, toplumcu.

sosyalizm
toplumculuk, bütün malları devlet elinde toplamak isteyen bir anlayış.

spiritüalizm
ruhçuluk.

subh
sabah.

sudûr
çıkma, gelme.

suffa
sofa, suffe.

sufuf
saflar, sıralar.

suhre
isteksiz yapan.

suhuf
sahifeler, bazı peygamberlere gelen ve ilâhî emirleri bildiren sayfalar.

suhûlet
kolaylık.

sukut
düşme, alçalma.

sulb
sert, katı.

suleha
sâlihler, iyi hâlliler.

sulfato
kinin, sıtma ilacı.

sulh
barış.

sulhkârâne
barış edercesine.

sulhperver
barışsever.

sultan
padişah, saltanat süren.

sun
yapmak, iş.

sunî
yapay, sahte.

sur
kale duvarı.

susmar
kertenkele.

sutûr
satırlar, yazı dizileri.

suver
sûreler, sûretler.

suâl
soru, istek.

suûbet
zorluk, güçlük.

suûd
yükselme.

suğra
pek küçük, mantıkta küçük önerme.

sâ
3120 gram ağırlık.

sâb
zor, güç.

sâbian
yedincisi.

sâbiha
yüzen.

sâbir
sabreden.

sâbit
durgun, duran, kesinleşmiş.

sâbitiyet
sabitlik.

sâbık
önceki, geçen, geçmiş.

sâbıka
önceden işlenmiş suç.

sâbıkan
önceden.

sâcid
secde eden.

sâde
yalın, süssüz, katkısız.

sâdedil
kolay aldanan.

sâdisen
altıncısı.

sâdât
seyyidler, Peygamberimizin neslinden olanlar.

sâdık
doğru, samimi, bağlı.

sâdıkane
doğruluk üzerine, samimiyetle, bağlılığını gösterircesine.

sâdıkıyet
doğruluk, bağlılık.

sâdır
çıkan.

sâf
katkısız, duru, temiz, bön.

sâfderun
kolay aldanan.

sâfdil
gönlü saf, kalbi temiz.

sâfdilâne
kalbi saf biri gibi, safça.

sâfil
aşağı.

sâfilîn
aşağılar.

sâfiye
saf, arı, temiz.

sâfiyet
saflık, temizlik.

sâfiyâne
saf hâlde, safça.

sâfiyât
saflık, temizlik.

sâfî
temiz, katışıksız, duru.

sâha
alan, meydan.

sâhib
sahip, koruyucu, sohbet arkadaşı.

sâhil
kıyı.

sâhir
büyücü.

sâik
sevkeden, götüren.

sâika
sevkedip götüren bir his.

sâikavârî
yıldırım gibi.

sâil
soran, isteyen, dilenen, dilenci.

sâim
oruçlu.

sâir
diğer, başka.

sâkim
hasta, sakat.

sâkin
hareketsiz.

sâkit
suskun.

sâkitâne
susarak, sessizce.

sâkî
sucu, su veren.

sâkıb
parlak.

sâkıt
düşen, düşük.

sâl
yıl, sene.

sâlibe
negatif, olumsuz.

sâlih
dindar, uygun, iyi hâlli.

sâliha
iyi hâl üzere olan dindar hanım.

sâlihât
iyilikler, dine uygun ameller.

sâlik
giden, yürüyen.

sâlim
sağlam, eksiksiz, korkusuz.

sâlimen
sağlam ve eksiksiz bir hâlde.

sâlise
üçüncü.

sâlisen
üçüncüsü.

sâminen
sekizincisi.

sâmite
suskun.

sâmiâ
işitme duyusu.

sâmân
servet, zenginlik.

sâmî
dinleyici.

sân
" ""benzer, andırır"" mânâsında son ek."

sârî
bulaşıcı.

sârık
hırsız.

sârıkane
hırsızcasına.

sâtı
parlak.

sây
çalışma, emek.

sâz
" ""eden, yapan"" mânâsında son ek."

sîm
gümüş.

sîma
yüz, çehre.

sîne
göğüs, kalb.

sîret
insanın mânevî hâli, ahlâkı.

sû
kötü.

sûiihtiyar
iradenin kötü yönde kullanımı.

sûiistimal
kötüye kullanma.

sûikasd
maksadın kötü oluşu, öldürme teşebbüsü.

sûizan
kötü sanma.

sûk
çarşı.

sûre
Kurânın âyetlerden oluşan her bir bölümü.

sûret
şekil, biçim, görünüş.

sûreta
görünüşte, şeklen.

sûreten
sûretçe, biçimce, görünüşte.

sûretperest
sûrete pek düşkün olan.

sûrî
sûrete ait, görünüşte.

sûz
" ""yakan, yakıcı, bozucu"" mânâsında son ek."

sûzan
yakıcı.

sûznâk
yakıcı.

sübhanallah
" ""Allah eksikliklerden uzaktır"" mânâsında bir tabir."

sübjektif
şahsî görüşe göre olan, indî.

sübût
sabit oluş, kesinleşme.

sübûtî
sabit olmakla ilgili.

sücud
secde etmek.

süeda
saidler, mutluluğa erenler.

süfeha
sefihler, kıt akıllılar, günahkârlar.

süfliyet
aşağılık, adilik.

süfliyât
aşağı şeyler.

süflî
aşağı, adi.

süheyl
kolay, uygun, yumuşak, bir yıldız.

sühûlet
kolaylık.

sühûnet
sıcaklık, hararet.

sükna
oturacak yer.

sükûn
durgunluk, dinme.

sükûnet
sakinlik, durgunluk.

sükût
susma, konuşmama, sessizlik.

sükûtî
susma ile ilgili.

süleha
sâlihler, iyi hâlliler.

sülâle
soy.

sülûk
bir yola girmek, manen yükselmek.

sülüs
üçte bir.

sümme
sonra.

sümmettedarik
elde edildikten sonra.

sünbül
başak, filiz.

sünbüllenmek
filizlenmek, başaklanmak, çoğalmak.

sündüs
süslü ipek kumaş.

sündüsmisal
ipekten yapılmış kumaş gibi.

sünen
sünnetler.

sünnî
Peygamberimizin izinde giden, sünnete uyan.

sünûhat
kalbe gelen mânâlar, doğuşlar.

sürât
hız.

sürâtli
hızlı.

sürûr
sevinç, neşe.

sütre
perde, engel.

sütun
direk.

süveydâ
siyahlık.

süvâri
ata binen, atlı asker.

süyûf
kılıçlar.

sıbah
güzel nesneler, parıltı.

sıbga
boya.

sıbyan
çocuklar.

sıddîk
çok samimi, çok bağlı, çok doğru.

sıddîkiyet
sıddîklik, manen pek yüksek bir makam.

sıddîkîn
sıddîkler.

sıdk
doğruluk, doğru söz, samimilik, bağlılık.

sıfat
özellik.

sıfatî
sıfatla ilgili.

sıfât
sıfatlar, özellikler.

sıgar
küçüklük, kıymetsizlik, küçükler.

sıhhat
sağlık.

sıklet
ağırlık.

sıla
isimden sonra gelip ismi açıklayan cümle.

sılâ
kavuşma, asıl memleket.

sılâirahim
akrabalarla alâkayı kesmeyip devam ettirmek.

sımah
kulak.

sınıf
kısım, bölüm, tabaka.

sır
gizlilik, gizli bilgi, kalbî bir his.

sıratımüstakim
en doğru yol, islâm yolu.

sıravârî
sıralı gibi.

sırf
yalnız.

sırrentenevveret
görünmeden nurlandırma, îman hakikatlarını örtülü hizmetlerle yayma.

sıtma
bir hastalık.

sıyam
oruçlar.

taabbüd
ibadet etmek.

taabbüdî
ibadet etmekle ilgili.

taaccüb
şaşma.

taaddüd
adetlenme, sayıca artma.

taaddüdüzevcât
birden fazla evlilik.

taaffün
kokuşma.

taaffünât
kokuşmalar.

taahhüd
yüklenme, söz verme.

taakkul
akıl erdirme.

taalluk
ilgili olma, münasebet.

taallukât
ilgililer, yakınlar, akrabalar.

taallül
bahane arayarak işten kaçınma.

taallüm
ilim öğrenme.

taam
yemek, gıda.

taammüd
bilerek yapma.

taammül
amel etme, çalışma.

taammüm
umumileşme, genelleşme.

taannüd
inat etme, direnme.

taarruz
saldırma, sataşma.

taarrüf
tanışma, tanıma.

taarrüfât
tanıtmalar, tanımalar.

taassub
şiddetli taraftarlık.

taassubât
taassuplar.

taat
söz dinleme, ibadet.

taattuf
acıma, esirgeme.

taavvüz
sığınma.

taayyün
belirme, görünme.

taayyünât
belirmeler.

taayyüş
geçinme, beslenme, yaşama.

taazzum
büyüklenme.

taaşşuk
âşık olma.

tab
basma, baskı.

tabaka
kat, katman.

tabakât
tabakalar.

tabasbus
yaltaklanma.

tabasbusât
yaltaklanmalar.

tabayi
tabiatlar, temel özellikler.

tabiat
yaradılıştan gelen temel özellik, yaradılış, huy, ilâhî kanunlar.

tabiatperest
tabiatı yaratıcı zanneden kimse.

tabib
doktor, hekim.

tabiiyet
uyma.

tabiiyyun
Allahın kanunu ve sanatı olan tabiatı ilâh sananlar.

tabiî
tabiatla ilgili, kendiliğinden.

tabla
kap, yiyecek sunulan kap.

tabu
uğursuz, hakkında konuşmaktan korkulan.

tabur
bölüklerden oluşan askerî birlik.

taburmisâl
tabur gibi.

tabâbet
doktorluk.

tabân
yaradılıştan, yaradılış bakımından.

tadlil
" ""azdı ve saptı"" diye verilen hüküm, azdırma, saptırma."

tafaddul
üstünlük iddiası.

tafdil
üstün tutma.

tafra
sıçrama, atlama, yukarıdan atıp tutma.

tafsil
uzun uzadıya anlatma.

tafsilen
ayrıntılı olarak, genişçe.

tafsilât
geniş açıklamalar.

tafsilî
ayrıntılı, geniş açıklamalı.

tagaddi
gıdalanma, beslenme.

tagallüb
üstün gelme, zorbalık, baskı.

taganni
zenginleşme.

tagayyür
başkalaşma, dönüşme.

tahabbüb
sevgi gösterme.

tahaccür
taşlaşma.

tahaddi
meydan okuma.

tahaddüs
var olma.

tahaffuz
korunma.

tahakkuk
gerçekleşme.

tahakküm
hükmetme, zorbalık.

tahakkümî
delilsiz dâvâ.

tahalluk
ahlâklanma.

tahallüf
geride bırakılma.

tahallül
ayrışma.

tahallüs
kurtulma.

tahammuk
ahmaklaşma.

tahammül
sabretme, dayanma.

tahammülsûz
dayanma gücünü kıran.

tahammür
ekşime, fermentasyon.

tahannun
fazlaca acıma.

tahannün
inleme.

taharet
temizlik.

taharriyât
aramalar.

taharrî
arama.

taharrüf
sapma.

taharrük
hareketlenme.

tahassul
üreme.

tahassus
hususîleşme.

tahassün
sığınma.

tahassüngâh
sığınak.

tahassür
özleme.

tahassüs
duygulanma.

tahattur
hatırlama.

tahavvüf
korkma.

tahavvül
değişme.

tahavvülât
değişmeler.

tahayyül
hayâl etme.

tahayyür
şaşakalma.

tahayyüz
yer tutma.

tahazzün
birikme.

tahdid
sınırlama.

tahdiş
kurcalama.

tahdîs
şükürle söyleme.

tahdîsinîmet
şükür için kendine verilen nimeti söyleme.

tahfif
hafifleştirme.

tahiyye
hediye.

tahiyyât
hediyeler.

tahkik
araştırma.

tahkikât
araştırmalar.

tahkikî
araştırmalı.

tahkim
hakem tayin etme, kuvvetlendirme.

tahkimen
tahkim ile.

tahkimât
tahkimler.

tahkir
aşağılama.

tahkirkârâne
aşağılarcasına.

tahkirât
aşağılamalar.

tahkiye
hikâye etme.

tahlil
çözümleme.

tahlilî
çözümlemeli.

tahlis
kurtarma.

tahliye
boşaltma, bırakma.

tahmid
hamdetme.

tahmidnâme
medih ve şükür yazısı.

tahmidât
hamdetmeler.

tahmik
ahmaklaştırma.

tahmil
yükleme.

tahmin
aşağı yukarı belirleme.

tahminî
tahminle ilgili.

tahrib
yıkma, yıkım.

tahribkâr
tahrip edici, yıkıcı.

tahribkârâne
tahrip edercesine.

tahribât
tahripler, yıkmalar.

tahric
çıkarma.

tahrif
bozma, harflerle oynayarak aslını değiştirme.

tahrifdârâne
bozarak, bozarcasına.

tahrifkârane
tahrif ederek, bozarak.

tahrifât
tahrifler, bozmalar.

tahrik
hareketlendirme, kışkırtma.

tahrikât
tahrikler.

tahrim
haram kılma.

tahrir
yazma.

tahriş
tırmalama, azdırma.

tahsil
edinme, derleme.

tahsildâr
vergi derleyen.

tahsilât
edinmeler, derlemeler.

tahsin
beğenme, güzel görme.

tahsinkârâne
beğenerek.

tahsinât
tahsinler, beğenmeler.

tahsis
biri için ayırma.

tahsisen
birine ayırmakla.

tahsisât
biri için ayırmalar.

taht
hükümdar koltuğu.

tahtelarz
yeraltı.

tahtelbahir
denizaltı.

tahtessıfır
sıfırın altı, eksi.

tahteşşuûr
şuuraltı.

tahtie
hatalı görme.

tahtiyet
alt oluş.

tahtnişin
tahta oturan.

tahvif
korkutma.

tahvil
değiştirme.

tahvilât
değiştirmeler.

tahzir
sakındırma.

tahşid
yığma, biriktirme, destekleme, kuvvetlendirme.

tahşidât
tahşidler.

takaddüm
öncelik, öne geçme.

takaddüs
pek temiz olma.

takallüb
çevrilme, dönüşme.

takallüs
kasılma.

takarrüb
yaklaşma, yakınlaşma.

takarrür
kararlaşma, yerleşme.

takas
karşılıklı değişme.

takattur
damlama.

takavvüs
yay gibi kavislenme.

takayyüd
bağlanma.

takazâ
başa kakma.

takbih
çirkin görme.

takbihât
çirkin görmeler.

takbil
öpme.

takdim
sunma, öne geçirme.

takdir
belirleme, ölçüleme, beğenme.

takdirkâr
takdir eden.

takdirkârâne
takdir edercesine.

takdirât
takdirler.

takdis
mukaddes tanıma.

takdiskâr
takdisci.

takdisât
takdisler.

taklid
benzemeye çalışma, öykünme.

takliden
taklit ederek.

taklidkârane
taklit ederek.

taklidî
taklide dayalı.

taklil
azaltma.

takrib
yaklaştırma, yaklaşık.

takriben
yaklaşık olarak.

takribî
yaklaşık.

takrir
anlatma, kararlaştırma.

takriz
bir eserin medih yazısı.

takriznâme
bir eseri metheden yazı.

takrî
azarlama, telaşlandırma.

taksim
bölme.

taksimât
bölmeler.

taksimülâmâl
iş bölümü.

taksir
kısaltma, kusur, günah.

taksirat
kusurlar, günahlar.

taktaka
tıktıka, taş sesi.

takti
kesme, kesik kesik okuma.

taktik
plânlı hareket.

takvim
düzeltme, şekillendirme.

takviye
kuvvetlendirme, destekleme.

takvâ
günahlardan sakınma.

takvâdârâne
günahlardan sakınırcasına.

takyid
sınırlama, bağlama.

takyidâd
sınırlamalar, bağlamalar.

takî
sakınan.

takıyye
sakınma, çekinme.

taleb
talep, isteme, istek.

talebe
isteyen, öğrenci.

taltif
gönül okşama, lütuf etme.

taltifat
gönül okşamalar.

talâk
boşama.

talâkat
düzgün sözlülük.

tamah
açgözlülük.

tamam
eksiksiz, bütün.

tamamiyet
tam olma.

tamik
derinleştirme, iyice inceleme.

tamir
onarım.

tamirât
onarımlar.

tamsetmek
belirsiz kılma, silme.

tamâ
açgözlülük, aşırı istek.

tamâkâr
tamahkâr, açgözlü.

tamâkârane
açgözlü biri gibi.

tango
şarkılı bir dans.

tansif
yarı yarıya bölme.

tansis
dinî temellere dayandırarak hüküm verme.

tansiyon
kan basıncı.

tantana
gösteriş, gürültü.

tanzif
temizleme.

tanzifât
temizlemeler.

tanzim
düzenleme.

tanzimât
düzenlemeler.

tanzir
benzerini yapma.

tanîn
tınlama, arı vız vızı.

tanînendâz
tınlayan.

tarab
sevinçlilik.

taraf
yan, yön.

tarafdar
taraf tutan.

tarafdarane
taraf tutarcasına.

tarafeyn
iki taraf.

tarafgîr
taraf tutan.

tarafgîrâne
taraf tutar gibi.

tarassud
gözetleme.

tarassudât
gözetlemeler.

tard
reddetme, kovma.

tardetmek
kovmak.

tarf
göz, nazar, bakış.

tarfetülayn
göz açıp kapayıncaya kadar.

tarif
tanım, tanıtma.

tarifat
tarifler, tanımlar.

tarife
tanıtma yazısı.

tarifename
tanıtma yazısı.

tarifname
tanım yazısı.

tarihvari
tarih gibi.

tarihçeihayat
hayat tarihi.

tarraka
gümbürtü.

tarrar
yankesici.

tarsin
sağlamlaştırma.

tarz
biçim, yol, metod.

tarziye
özür dileme.

tarâvet
tazelik.

tarâvetdâr
taze.

tarîk
yol, tarz, metod.

tarîkât
ibadet ve zikirlerle kalben ilerleme yolları.

tasadduk
sadaka verme.

tasaffi
saflaşma, durulma.

tasallub
katılaşma.

tasallut
sataşma.

tasannu
yapmacık.

tasannuen
yapmacık olarak.

tasannuf
yapmacık sınıflandırma.

tasannukârane
yapmacıklı.

tasannuât
yapmacıklar.

tasarruf
kullanma, artırma.

tasarrufât
tasarruflar.

tasavvuf
kalbi dünyadan arındırma yolu, tarikat.

tasavvufî
tasavvufla ilgili.

tasavvur
tasarlama.

tasavvuren
tasarlayarak.

tasavvurât
tasarlamalar.

tasaykul
cilâlanma.

tasdî
sıkma, rahatsız etme.

tasdîk
onaylama, doğrulama.

tasdîkan
onaylayarak.

tasdîkgerde
tasdik edilen.

tasdîkkârâne
tasdik edercesine.

tasdîkât
tasdikler, onaylamalar.

tasfiye
saflaştırma, arındırma.

tasgir
küçültme.

tashih
düzeltme.

tashihât
tashihler, düzeltmeler.

taskil
cilâlama.

taslit
musallat etme, sataştırma.

tasnif
sınıflandırma.

tasnifât
sınıflandırmalar.

tasnî
düzme, uydurma.

tasnîât
düzmeler, uydurmalar.

tasrif
çekip çevirme, çekim.

tasrih
açıkça anlatma.

tasrihen
açıkça belirterek.

tasrihât
açıkça anlatmalar.

tastir
yazı yazıp satırlar oluşturma.

tasvib
uygun görme.

tasvir
resmini yapma, resim, zihinde canlandırma.

tasvirât
tasvirler.

tatbik
uygulama.

tathir
temizleme.

tatil
çalışmaya ara verme.

tatilieşgal
işi bir yana bırakma, dinlenme.

tatlik
boşama.

tatmin
ikna etme, manen doyurma.

tatminkâr
tatmin edici.

tatvil
uzatma.

tatyib
hoş etme.

tavaf
etrafını dolaşmak, ziyaret.

tavaggul
bir işe kendini tamamen verme.

tavassut
aracılık, vasıtalık.

tavattun
vatan edinme.

tavazzu
su hâline getirme.

tavazzuh
açıklanma, aydınlanma.

tavk
güç, tâkat.

tavla
ahır.

tavr
tavır, davranış.

tavren
tavırla, davranış olarak.

tavsif
niteleme, özelliklerini söyleme.

tavsifnâme
özellikleri belirten yazı.

tavsifât
nitelemeler.

tavus
süslü bir kuş.

tavzif
görevlendirme.

tavzifât
görevlendirmeler.

tavzih
açıklama.

tavâif
guruplar, bölükler.

tavân
isteyerek.

tavîl
uzun.

tavır
hâl, sûret, davranış.

tayerân
uçma.

tayf
hayâlî görüntü.

tayinât
tayinler, belirlemeler.

tayr
kuş.

tayy
atlama, kaldırma.

tayyar
uçucu.

tayyare
uçak.

tayyetmek
geçmek, atlamak, kaldırmak.

tayyib
iyi, hoş, güzel.

tayyibe
iyi, güzel, hoş.

tayyibât
tayyibler.

tayyımekân
bir yerdeyken birdenbire başka yerde olmak.

tayyızaman
bir zamandan birdenbire başka zamana geçmek.

tayın
gıda, ekmek, yiyecek.

tayınat
tayınlar, gıdalar.

tazammun
içine alma.

tazarrû
yalvarmak, yakarış.

tazarrûât
yalvarmalar.

taziye
yakını ölen üzgün birini teselli etme.

taziyenâme
taziye mektubu.

tazmin
zararı ödeme.

tazminât
zarara karşılık verilen para.

tazyîk
baskı, sıkıştırma.

tazyîkât
tazyikler, baskılar, sıkıştırmalar.

taği
azgın, haktan sapan, saptıran.

tağiyane
azgınca.

tağlib
galip getirme.

tağlit
yanıltma, bulandırma.

tağut
azgın, sapkın, îmansız, ilâh gibi saygı gören, heykellerine bile saygı duyulan, sapan ve saptıran.

tağutî
tağutla ilgili.

tağyir
başkalaştırma, değiştirme, bozma.

tağyirât
tağyirler.

tağşiş
karıştırma.

taşra
istanbul dışındaki yerler.

teahhur
geri kalma.

teakub
birbirini izleme.

teanüd
inatlaşma.

tearrüf
araştırarak öğrenme.

tearüf
bilinme, tanınma.

tebaa
uyruk, uyanlar.

tebah
mahvolmuş, yıkılmış.

tebahhur
buharlaşma.

tebcil
ağırlama, yüceltme.

tebdil
değiştirme.

tebe
tabi olanlar, uyanlar.

tebean
uyarak.

tebeddül
değişme, değişim.

tebeddülât
değişmeler.

tebelbül
dil karmaşası.

tebellür
billurlaşma.

tebellüğ
anlayıp almak.

teberri
arınma, uzaklaşma.

teberrû
bağış.

teberrûât
bağışlar.

teberrük
bereket umma.

teberrüken
bereket umarak.

tebessüm
gülümseme.

tebessümkârane
gülümsercesine.

tebeyyün
belli olma, belirme.

tebeî
asıl olmayan, dolaylı.

tebkit
azarlama, susturma.

tebligât
tebliğler, bildiriler.

tebliğ
ulaştırma, bildirme, ilâhî emirleri insanlara anlatma.

tebliğnâme
tebliğ yazısı.

tebrie
arındırma.

tebrik
bereket dileme, kutlama.

tebriknâme
tebrik mektubu.

tebrikât
tebrikler.

tebtil
hakka yönelme.

tebyin
belirtme.

tebyiz
temize çekme.

tebzir
malı saçıp savurma.

tebâ
uyma.

tebâdül
değişme.

tebâdür
birdenbire aklına gelme.

tebâiyyet
uyma.

tebân
ikinci derecede.

tebârek
mübarek etsin!

tebârüd
soğuma.

tebârüz
belirme, görünme.

tebâud
uzaklaşma.

tebâyün
uymazlık, zıtlık.

tebîd
uzaklaştırma.

tebîz
ayırma, bölme.

tebşir
müjdeleme.

tebşirât
müjdelemeler.

tecdîd
yenileme, tazeleme.

tecebbür
zorbalaşma.

teceddüd
yenilenme.

teceddüdperver
yeniliksever.

teceddüdî
yenilenmekle ilgili.

tecellî
görünme, belirme.

tecellîdâr
görünen, beliren.

tecellîgâh
belirme yeri.

tecellîyât
görünmeler, belirmeler.

tecellüd
cesur görünmeye çalışma.

tecemmû
toplanma.

tecemmüd
donma, katılaşma.

tecemmül
güzelleşme.

tecennüb
sakınma, uzak durma.

tecennün
delirme.

tecerrüd
soyutlanma, ayrılma.

tecessüd
cesetlenme.

tecessüdiyet
cesetlenme hâli.

tecessüm
cisimleşme, cisim hâlinde görünme.

tecessüs
gizlice araştırma.

tecevvüf
içi boş olma.

tecezzî
ayrışma, ufalanma.

techil
cahil sayma.

techiz
donatma, cihazlandırma.

techizat
techizler, donatmalar.

teclid
ciltleme.

tecrîd
soyutlama, yalnız bırakma.

tecrîdhâne
tek kişilik yer.

tecrîdât
tecritler, ayınmalar.

tecrübe
deneyim, deney.

tecrübeten
tecrübeyle.

tecrübevârî
tecrübe eder gibi.

tecrübât
tecrübeler.

tecsim
cisimlendirme.

tecvid
usûlüne uygun okuma.

tecviz
caiz görme, izin verme.

tecziye
cezalandırma.

tecâhül
bilmezlikten gelme.

tecânüb
sakınma.

tecânüs
aynı türden olma.

tecârüb
tecrübeler.

tecâvüb
cevaplaşma.

tecâvüz
sınırı aşma, saldırma.

tecâvüzât
tecavüzler, saldırmalar.

tecâzüb
karşılıklı çekicilik.

tedbir
önlem.

tedebbür
sonunu düşünme.

tedehhüş
korkma, ürperme.

tedellî
inme, eğilme.

tedenni
alçalma, inme.

tedenniyât
alçalmalar.

tederrüc
adım adım ilerleme.

tederrüs
ders alma.

tedhiş
korkutma.

tedkik
inceleme.

tedkikat
tedkikler, incelemeler.

tedlis
sattığı malın ayıbını gizleyerek aldatma.

tedric
derece derece ilerleme.

tedricen
derece derece.

tedricî
derece derece olan.

tedrîs
ders verme, öğretme.

tedrîsât
ders vermeler.

tedvîn
derleyip düzenleme.

tedvîr
döndürme, yönetme.

tedâbir
tedbirler, önlemler.

tedâfü
savunma.

tedâfüî
savunmayla ilgili.

tedâhül
birbirine girme.

tedâi
çağrışım.

tedârik
edinme, ele geçirme.

tedârikât
edinmeler.

tedâvi
iyileştirmeye çalışma.

tedâvül
dolaşım, sürüm.

teehhül
evlenme.

teehhür
gecikme, geriye kalma.

teellüm
acı hissetme.

teellümât
acı hissetmeler.

teemmel
iyice düşün!

teemmül
iyice düşünme.

teennuk
kusursuz yapılış.

teennî
düşüne düşüne iş yapma.

teessüf
eseflenme, üzülme.

teessür
etkilenme, üzülme.

teessürât
etkilenmeler, üzülmeler.

teessüs
kurulme, yerleşme.

teeyyüd
desteklenme.

teezzi
incitme.

tefaddul
üstünlük taslama.

tefehhüm
fehmetme, anlama.

tefekküh
meyve.

tefekkür
fikretme, düşünme.

tefekkürnâme
tefekkür yazısı.

tefekkürât
tefekkürler, düşünmeler.

tefekkürî
düşünmekle ilgili.

tefelsüf
filozoflaşma.

tefennün
fen öğrenme.

teferru
dallanma, ayrılma.

teferruât
ayrıntılar.

teferrüc
rahatlama, gezme.

teferrüh
ferahlanma.

teferrüs
iyice anlama.

teferûn
firavunlaşma.

tefessüh
bozulma, çürüme.

tefevvuk
üstünlük.

tefeyyüz
feyizlenme.

tefeül
fal açma, uğur sayma.

tefhim
anlatma.

tefrigat
kısım kısım boşaltıp yer açma.

tefrik
ayırma, seçme.

tefrika
ayrılık, dizi yazı.

tefrit
normalin altı.

tefriî
ayrıntılamakla ilgili.

tefriş
döşeme, yayma.

tefrî
kısım kısım ayırma.

tefrîh
ferahlandırma.

tefsik
günaha sürükleme.

tefsir
yorum, açıklama, âyetlerin izahı.

teftiş
kontrol etme.

tefviz
işi birine bırakma.

tefâhur
iftihar etme.

tefâni
birbirinde fani olma.

tefârik
ayırmalar, ufak şeyler.

tefârikulasâ
bir olmakla beraber türlü faydaları bulunan.

tefârık
güzel bir koku.

tefâsir
tefsirler, yorumlar.

tefâul
birbirinin fiilinden etkilenme.

tefâvüt
farklılık.

tefîl
fiilleri etken hâle getiren kalıp.

tegaddi
gıdalanma, beslenme.

tegafül
bilmez görünme.

tegalgul
çetinlik, güçlük.

tegallüb
galip olma, zorbalık, kuvvete dayalı baskı.

teganni
şarkı söyleme, bir metni müzik eserini andırır biçimde okuma.

tegayyür
başkalaşma, dönüşme.

tegayyürat
başkalaşmalar.

tegayür
uymazlık.

tehacüm
saldırma.

tehacümât
saldırmalar.

tehalüf
uymama, zıtlık.

tehannün
merhametle nimetlendirme.

teharrük
hareketlenme.

tehattüm
pek gerekli olarak.

tehavün
ağırdan alma.

tehcir
zorla göç ettirme.

tehdid
gözdağı varma.

tehdidane
tehdit ederek.

tehdidkâr
tehdit edici.

tehdidât
gözdağı vermeler.

tehditkârâne
tehdit edercesine.

teheccüd
gece namazı.

tehekküm
alay, azarlama.

tehevvün
aşağılanma.

tehevvür
düşüncesizce hareket.

tehevvüs
heveslenme.

teheyyüc
coşma.

tehlike
korkulan durum.

tehlil
" ""lâilâhe illallah"" demek."

tehvil
korkutma.

tehvin
kolaylaştırma.

tehyic
coşturma, heyecanlandırma.

tehzib
temizleme, düzeltme.

tehâsüm
düşmanlık.

tekabbel
kabul etsin.

tekabül
karşılıklı olma.

tekaddüm
öne geçme.

tekallüd
kuşanma, üzerine alma.

tekallüs
kasılma.

tekarüb
yakınlaşma.

tekatû
kesişme.

tekavvüs
eğilme, bükülme.

tekaüd
emeklilik.

tekbir
" ""Allahüekber"" demek."

tekbirat
tekbirler.

tekdir
uyarma, azarlama.

tekebbür
büyüklenme.

tekebküp
köpekleşme.

tekeddür
bulanıklık, kederlenme.

tekeffül
kefil olma.

tekellüf
zorlanma, özenme.

tekellüfkârâne
gösterişe kapılırcasına.

tekellüfât
zorlanmalar, özentiler.

tekellüm
konuşma.

tekellümen
konuşarak.

tekellümât
konuşmalar.

tekemmül
olgunlaşma.

tekemmülât
olgunlaşmalar.

tekerrür
tekrarlanma.

tekessür
çoğalma.

tekevvün
var olma.

tekeyyüf
nitelik kazanma.

tekfir
birine kâfir demek.

tekid
kuvvetlendirme.

tekke
zikir yeri, tarikat evi.

teklif
görev yükleme, önerme.

teklifât
teklifler.

tekmil
olgunlaştırma, bitirme.

teknik
maddî ilimlerin uygulaması.

teknoloji
teknik bilgiler.

tekrarât
tekrarlar.

tekrim
ikram etme.

tekrimât
ikram etmeler.

tekrir
tekrarlama.

teksif
koyulaştırma, yığma.

teksir
çoğaltma.

tekvin
var etme.

tekvinen
var etmekle.

tekvinî
yaratmakla ilgili.

tekvir
sarma, toplama.

tekye
zikir evi, tekke.

tekzib
yalanlama.

tekâlif
teklifler, yükler.

tekâmül
olgunlaşma.

tekâsüf
yoğunlaşma.

tekâsül
üşenme, tembellik.

tekâsülî
üşenmekle ilgili.

tekâsür
çoğalma.

telbis
giydirme.

telbiye
lebbeyk demek.

telebbüs
giyinme.

telef
zayi olma, ölüm.

telehhüf
ah etme.

telemmû
ışıldama.

telemmüz
talebelik.

telepati
gelecekte veya uzaktaki bir hâdiseyi hissetme hâli.

teleskop
gök dürbünü.

televvün
renkten renge girme.

televvüs
kirlenme, pislenme.

telezzüz
lezzet alma.

telezzüzat
lezzet almalar.

telhis
özetleme.

telkib
lâkap takma.

telkih
dölleme, aşılama.

telkin
aşılama.

telkinat
aşılamalar.

telmih
metinde sözü edilmeyen bir şeye işaret etmek.

telmihen
telmihle.

telvih
açıklama, kinayeli söyleyiş.

telvihen
açıklayarak.

telvihât
telvihler, kinayeli söyleyişler.

telvihî
açıklamalı.

telvis
kirletme, pisletme.

telyin
yumuşatma.

telziz
lezzetlendirme.

telâffuz
söyleyiş, diksiyon.

telâfi
eksiği giderme.

telâfif
lif lif olma, kıvrımlar.

telâhuk
katılma, eklenme.

telâkkî
anlayış, anlama.

telâkkîyât
anlayışlar, anlamalar.

telâkî
kavuşma.

telâtum
vuruşma, çarpışma.

telâzum
gerekirlik.

telêlü
parıldama.

telîn
lânetleme.

temanü
çatışma.

temas
dokunma, değme.

temayüz
kendini gösterme.

temazüc
kaynaşma.

temcid
Allahın büyüklüğünü bildirme.

temdid
devam ettirme.

temdidâd
devamlar, uzatmalar.

temeddüh
kendini övme.

temeddühkârâne
kendini övercesine.

temeddün
medenîleşme.

temehhuz
bir şeyin safileşip olgunlaşması.

temekkün
yerleşme.

temelluk
yaltaklanma.

temellukkârâne
yaltaklanırcasına.

temellük
mal edinme, sahiplenme.

temennâ
el selâmı.

temennî
dileme, isteme.

temerküz
merkezleşme.

temerrüd
direnme.

temessük
tutunma, yapışma.

temessül
yansıma, görünme.

temessülât
yansımalar.

temevvüc
dalgalanma.

temevvücsâz
dalgalandıran.

temevvücât
dalgalanmalar.

temeyyü
sıvılaşma, sulanma.

temeyyüz
kendini gösterme.

temhid
hazırlama, döşeme.

temhir
mühürleme.

temkin
ölçülü hareket.

temlik
mülk edindirme.

temme
bitti.

temrin
alıştırma.

temsil
misal verme.

temsilât
temsiller.

temsilî
temsile dair.

temyiz
ayırma, seçme.

temyizen
ayırarak, seçerek.

temzic
kaynaştırma.

temâdi
sürüp gitme.

temâsil
timsaller, semboller.

temâsül
misil olma, benzeyiş.

temâyül
meyletme, eğilim.

temâyülât
meyletmeler, eğilimler.

temâşâ
seyretme.

temâşâger
seyirci.

temâşâgâh
seyir yeri.

tenaggum
nağme yapma.

tenbelkârâne
tembelce.

tenbih
uyarma, nasihat.

tenbihât
tenbihler, uyarmalar.

tenebbüh
uyanış.

tenebbüt
büyüme, yetişme.

teneffür
nefret etme.

teneffüs
soluk alma, dinlenme.

tenevvü
çeşitlenme.

tenevvüm
uyuklama.

tenevvür
nurlanma, parlama.

tenevvüât
çeşitlenmeler.

tenezzüh
temizlik, gezinme.

tenezzühgâh
gezinti yeri.

tenezzül
isteyerek inme.

tenezzülen
tenezzül ederek.

tenezzülât
tenezzüller.

tenfir
nefret ettirme.

tenfiz
uygulama, etkileme.

tenha
ıssız yer.

tenkid
eleştiri, değerlendirme.

tenkidkâr
eleştirici.

tenkidkârâne
eleştirircesine.

tenkidât
eleştiriler.

tenkil
tepeleme, sindirme.

tenkir
belirsizleme, yadırgama.

tenkirât
yadırgamalar.

tenkıs
noksanlaştırma.

tenmiye
büyütme, yetiştirme.

tenperver
rahatına düşkün, tembel.

tensib
uygun görme.

tensik
düzenli dizme.

tentene
dantela, delikli örgü.

tenvim
uyutma.

tenvin
" kelime sonunu ""nun"" ile bitiren işaret."

tenvir
nurlandırma, aydınlatma.

tenvirât
nurlandırmalar.

tenzih
kusur kondurmama.

tenzil
indirme.

tenâfür
karşılıklı nefret.

tenâhi
bitme, tükenme.

tenâkus
eksilme.

tenâkuz
çelişki.

tenâkür
inkâr etme.

tenâsi
unutma.

tenâsüb
uygunluk.

tenâsüh
ruhun bedenden bedene geçmesi, sapık bir inanç.

tenâsühvârî
tenasüh gibi.

tenâsül
türeme, üreme.

tenâtüc
neticelenme.

tenâum
nimetlenme.

tenâvül
beslenme olayı.

tenâzu
niza etme, çekişme.

tenâzur
bakışma, simetri.

teradüf
eş anlamlılık.

terahhum
merhamet etme.

terahhumât
merhamet etmeler.

terakki
ilerleme, yükselme.

terakkivârî
terakki eder gibi.

terakkiyât
ilerlemeler.

teraküm
birikme.

terbiye
eğitim, öğretim.

terbiyegerde
terbiye eden.

terbiyegâh
terbiye yeri.

terbiyehane
terbiye evi.

terbiyekârane
terbiye edercesine.

terbiyename
terbiye yazısı.

terbiyet
terbiye.

terbiyevî
terbiye ile ilgili.

terceman
tercüme eden.

terceme
tercüme, çevirme.

tercih
üstün tutma, seçme.

tercihan
üstün tutarak, seçerek.

tercihat
tercihler, seçmeler.

tercüman
tercüme eden.

tercüme
bir sözü bir dilden başka dile çevirme.

terdâd
tekrar.

tereccüh
üstün gelme.

tereddi
gerileme, soysuzlaşma.

tereddüd
kararsızlık.

tereffu
yükselme.

tereke
ölen kişinin bıraktıkları.

terekküb
birleşme, karışma.

terekküben
birleşmekle.

terennüm
ötme, şarkı söyleme.

terennümât
terennümler.

teres
pezevenk.

teressüb
süzülme, dibe inip birikme.

teressüm
resimlenme.

terettüb
sıralanma, gerekme.

tereşşuh
sızıntı.

tereşşuhât
sızıntılar, belirtiler.

terfik
arkadaş etme.

terfî
yükselme.

terfîan
yükselerek.

tergib
isteklendirme.

tergibât
isteklendirmeler.

terhib
korkutma.

terhis
izin verme, salıverme.

terhisât
terhisler.

terim
özel anlamlı kelime.

terk
bırakma, vazgeçme.

terkib
birleştirme, tamlama.

terkibât
terkibler, birleştirmeler.

terkim
rakamlandırma.

tersib
tortulaştırma.

tersim
resimleme.

tersimât
resimlemeler.

tersâne
gemi yapılan yer.

tertib
dizme, düzenleme.

tertil
tane tane ve düşünerek okuma veya konuşma.

tervic
revaç verme, değerini artırma, geçerli kılma.

terzik
rızıklandırma.

terzil
rezil etme.

terâhî
gevşeklik.

terâkib
tamlamalar.

terâne
nağme.

terâvih
oruç namazı.

terör
yıldırma, korkutma.

tesadüf
rast gelme.

tesadüfî
tesadüfle ilgili, rast gele.

tesadüm
çarpışma.

tesakutan
birbiri ardına düşerek.

tesallüb
katılaşma.

tesavir
tasvirler.

tesbih
" ""sübhanallah"" demek."

tesbihhân
tesbih eden.

tesbihkârâne
tesbih edercesine.

tesbihât
tesbihler, namazdan sonra okunanlar.

tesbihî
tesbihle ilgili.

tesbit
yerleştirme, görüp göstermek.

tescil
sicile geçirme.

teselli
avunma, avutma.

tesellibahş
teselli bahşeden.

tesellidar
teselli edici.

tesellidârâne
teselli edercesine.

tesellikâr
tesellici.

tesellikârâne
teselli olurcasına.

teselliyâtdârâne
teselli edercesine.

tesellüm
verileni geri almak.

teselsül
zincirleme, ard arda gelme.

teselsülen
zincirleme olarak.

tesemmüm
zehirlenme.

tesettür
örtünme.

teseyyüb
üşenme.

tesfih
sefih görme, kıt akıllı sayma, eğlence düşkünü olarak tanıma.

teshil
kolaylaştırma.

teshilât
kolaylaştırmalar.

teshîr
büyüleme, esir etme, emir altına alma.

teshîrât
teshirler.

tesid
kutlama.

teskin
sakinleştirme, yatıştırma.

teslih
silahlandırma.

teslim
tamamen verme.

teslimat
teslimler, vermeler.

teslimiyet
teslim olma.

teslimkârâne
teslim olarak.

teslis
Hıristiyanların üç ilâh inancı.

teslisiyet
Hıristiyanların üç ilâha inanmaları.

tesmim
zehirleme.

tesmiye
isimlendirme, adlandırma.

tesrî
hızlandırma.

tesvi
genişletme, yayma.

tesvid
müsvedde yazma.

tesviye
düzleme, dengeleme.

tesâhub
sahiplenme.

tesâmuh
hoş görme.

tesânüd
dayanışma.

tesêül
dilenme.

tetahhur
temizlenmiş olma.

tetebbuât
araştırıp incelemeler.

tetebbû
araştırma, inceleme.

tetimme
tamamlama, tamamlayan ek.

tetimmât
tamamlayan ekler.

tetâbuk
uygunluk.

tetâbukât
uygunluklar.

tetâvül
uzama.

tevaggul
çokca meşgul olma.

tevahhud
teklik, birlik.

tevahhuş
korkma, ürkme.

tevaif
taifeler, guruplar.

tevakkuf
durma, duraklama.

tevbe
günahı için af dileyip bir daha işlememeye niyetlenme.

tevbegâh
tevbe yeri.

tevbekâr
tevbe eden.

tevbih
azarlama.

tevcih
yöneltme.

tevcihât
yöneltmeler.

tevdî
bırakma, emanet verme.

teveccüh
yönelme, ilgi gösterme.

teveddüd
kendini sevdirme.

teveddüdât
kendini sevdirmeler.

tevehhüm
kuruntu etme.

tevehhümkârâne
kuruntu edercesine.

tevehhün
gevşeme.

tevekkelnâalallah
Allaha tevekkül ettik.

tevekkeltüalallah
Allaha tevekkül ettim.

tevekkül
vekil etme, gerekeni yaptıktan sonra neticeyi Allaha bırakma.

tevekkülvârî
tevekkül ederek.

tevellüd
doğum, doğma.

tevellüdât
doğumlar, doğmalar.

tevessü
genişleme, yayılma.

tevessül
başvurma, sarılma.

tevessüm
iyice anlatma.

tevesvüs
vesvese etme.

tevfiz
işi başkasına bırakma.

tevfîk
insan iradesiyle ilâhî iradenin birbirine uygunluğu.

tevfîkan
uymakla.

tevhid
birleme, Allahın birliğine inanma.

tevhidkârâne
birleyerek.

tevhidî
tevhidle ilgili.

tevhîş
ürkütme, korkutma.

tevkif
alıkoyma, durdurma.

tevkifhane
hapishane, tutukevi.

tevkifname
tutuklama yazısı.

tevkil
vekil tayin etme.

tevlid
doğurma, ürün verme.

tevsik
belgeleme.

tevsim
adlandırma, mühürleme.

tevsit
birini araya koyma.

tevsî
genişletme.

tevziat
tevziler, dağıtmalar.

tevzin
dengeleme.

tevziniyet
dengelilik.

tevzî
dağıtma, paylaştırma.

tevâbî
bağlı olanlar, uyanlar.

tevâfuk
uygunluk.

tevâfukât
uygunluklar.

tevâkki
çekinme, korunma.

tevâli
uzama, devam.

tevârih
tarihler.

tevârüs
miras intikali.

tevâtür
yalan söylemez kimselerin ittifakla verdikleri kuvvetli haber.

tevâzu
alçakgönüllülük, isteyerek mertebesinin altında görünme.

tevâzukârâne
tevazu edercesine.

tevâzün
dengelilik, tartılılık.

tevêm
ikiz.

teyakkun
tam bilme.

teyakkuz
uyanıklık.

teyemmüm
su yoksa toprakla temizlenme.

teyemmün
uğur sayma.

tezebzüb
kararsızlık.

tezehhüd
dünyadan elini eteğini çeker görünme.

tezekki
manen temizlenme.

tezekkür
zikretme, anma.

tezellül
zillete düşme, alçalma.

tezelzül
sarsılma.

tezevvüc
evlenme.

tezevvücât
evlenmeler.

tezeyyüd
çoğalma.

tezeyyün
zinetlenme, süslenme.

tezgâh
dokuma aleti, işyeri.

tezhib
yaldızlama, süsleme.

tezkere
pusula, izin belgesi.

tezkir
hatırlatma.

tezkire
hatırlatma yazısı, not.

tezkiye
temize çıkarma.

tezkâr
anma, zikretme.

tezlil
zillete düşürme, aşağılama.

teznib
ek, ilave.

tezvic
evlendirme.

tezvir
söze yalan karıştırma.

tezvirât
söze yalan karıştırmalar.

tezyid
arttırma.

tezyif
çürütme, küçük düşürme.

tezyifkârâne
küçük düşürürcesine.

tezyifât
çürütmeler, küçük düşürmeler.

tezyin
süsleme.

tezyinât
süsler, süslemeler.

tezâd
zıtlık, aykırılık.

tezâdî
tezatla ilgili.

tezâhüm
sıkışma, yığılma.

tezâhür
belirme, görünme.

tezâhürât
görünmeler, gösterişler.

tezâuf
kat kat oluş.

tezâyüd
ziyadeleşme, artma.

teâlâ
namı büyük.

teâlî
yücelme.

teâmî
anlamaz gibi görünme.

teâmül
alışılmış biçim.

teânuk
sarılma.

teâruz
zıtlık, zıtlaşma.

teâruzan
zıtlaşarak.

teâti
alıp verme.

teâvün
yardımlaşma.

teşahhus
şahıslanma, belirme.

teşahhusat
teşahhuslar.

teşbih
benzetme.

teşbihperest
benzetme düşkünü.

teşbihât
benzetmeler.

teşcî
şecaatlandırma, cesaret verme.

teşdid
şiddetlendirme.

teşebbüh
benzeme.

teşebbüs
bir işe girişme.

teşebbüskârâne
işe girişircesine.

teşeddüt
şiddetlenme.

teşeffi
intikam alma, kalbi buz gibi olma.

teşehhi
iştahla isteme.

teşehhüd
şehadet getirme, namazda oturma.

teşekki
şikayet etme.

teşekkiyat
şikayet etmeler.

teşekkük
kuşkulanma.

teşekkül
şekillenme, oluşma.

teşekkülât
şekillenmeler, oluşmalar.

teşekkür
şükretme.

teşekkürnâme
teşekkür yazısı.

teşekkürât
teşekkürler.

teşerrüb
içme.

teşerrüf
şereflenme.

teşettüt
dağınıklık, çatallaşma.

teşevvüş
karışıklık, bulanıklık.

teşevvüşât
bulanıklıklar.

teşeyyû
şiîleşen.

teşhir
serme, gösterme.

teşhirgâh
sergi yeri.

teşhis
şahıslandırma, tanıma.

teşkik
kuşkulandırma.

teşkikât
kuşkulandırmalar.

teşkil
biçimlendirme, oluşturma.

teşkilât
teşkiller, örgüt.

teşmil
genelleştirme, kaplama.

teşmiyet
aksırana dua etmek.

teşne
susamış, pek istekli.

teşniat
ayıplamalar, çirkin bulmalar.

teşrif
şereflendirme.

teşrifat
şereflendirmeler.

teşrih
açma, açıklama.

teşrihat
açıklamalar.

teşrik
ortak etme.

teşrikimesâî
iş birliği.

teşriî
şeriatla ilgili.

teşrî
kanun yapma.

teşt
büyük su kabı.

teşvik
isteklendirme.

teşvikhat
isteklendirmeler.

teşvikkârâne
isteklendirircesine.

teşviş
karıştırma, bulandırma.

teşyid
sağlamlaştırma.

teşyî
uğurlama, yolcu etme.

teşâbüh
birbirine benzeme, benzerlik.

teşâub
şube şube olma.

teşâur
şairlik taslama.

teşêüm
kötüye yorma.

thalik
asma, geciktirme.

tibyan
beyan etme, açıklama.

ticâret
alım satım işi.

ticâretgâh
alım satım yeri.

tilka
yön, taraf.

tilmiz
öğrenci.

tilâvet
okuma.

timsâl
sembol, model.

tinnîn
büyük yılan.

tinnîneyn
iki büyük yılan.

tip
örnek, nümune.

tiryak
tesirli ilaç, panzehir.

tiryaki
alışmış, tutkun.

tiryakmisal
tiryak gibi.

tisâ
dokuz.

traj
baskı sayısı, tiraj.

tufeylâne
asalakça.

tufeylî
asalak.

tufûliyyet
çocukluk.

tuhfe
yeni şey, armağan.

tuhr
temizlik, paklık.

tullâb
talebeler.

tuluk
deriden yapılmış su kabı.

tulumba
su basma aleti.

tulû
doğma, doğuş.

tulûât
doğuşlar, kalbe doğan mânâlar.

turra
tuğra, padişah imzası.

turâb
toprak.

turâbî
toprakla ilgili.

turûk
tarikler, yollar, usuller.

tuvan
güç, kuvvet.

tuvâ
övülmüş.

tuyûr
kuşlar.

tuğra
padişaha has mühür, damga.

tuğyan
azgınlık, sapkınlık.

tâb
güç, tâkat.

tâbi
boyun eğen, uyan.

tâbir
deyim, söz, yorum, ifade, anlatım.

tâbirât
tabirler.

tâbiûn
sahabeleri görenler.

tâbut
ölü konan sandık.

tâbutiyet
tabut gibi olma hâli.

tâbân
ışıklı.

tâbî
kitap basan.

tâc
taç.

tâcil
çabuklaştırma, acele ettirme.

tâcir
ticaret yapan.

tâciz
rahatsız etme, âciz hâle getirme.

tâdil
yumuşatma, düzeltme, ılımanlaştırma.

tâdilierkân
namazı dikkat ederek ve hakkını vererek kılmak.

tâdilât
düzeltmeler.

tâdâd
sayma.

tâhir
temiz.

tâhirât
temiz olanlar.

tâib
tövbe eden.

tâife
bölük, gurup.

tâk
bina kemeri.

tâkat
güç, kuvvet.

tâkib
izleme.

tâkibât
takipler, izlemeler.

tâli
kısmet, talih.

tâlia
öncü, kılavuz.

tâlib
isteyen, istekli.

tâlikan
askıya alarak, bekleterek.

tâlikât
kitap okurken hatıra gelen mânâları not ederek yazılan eser.

tâlil
sebeplendirme, sebep gösterme.

tâlim
öğretme, alıştırma.

tâlimgâh
talim yeri.

tâlimhâne
öğrenme evi.

tâlimiesma
isimleri öğretme.

tâlimât
talimler, öğretmeler, idmanlar, emirler.

tâlân
çapul, yağma.

tâlî
ikinci derecede.

tâmim
genelleştirme, genelge.

tâmme
tam, bütün.

tâmmen
tam olarak.

tân
yerme, ayıplama.

tânif
şiddetle azarlama.

târik
terkeden.

târiküddünya
dünyayı terkeden.

târiküssalât
namazı terkeden.

târiz
dokundurma.

târizen
dokundurarak.

târümâr
darmadağın.

târık
belâ, yıldız.

tâsian
dokuzuncusu.

tâtil
inkâr, îmansızlık.

tâun
veba, salgın hastalık.

tâvik
geciktirme, ilerletmeme.

tâviz
karşılık, bedel.

tâyib
ayıplama.

tâyin
yerini belirleme, atama.

tâzib
azap etme.

tâzif
artırma.

tâzim
büyük tanıma.

tâzimkârane
büyük tanıyarak.

tâzir
azarlama.

tâziyâne
eziyet edercesine.

tâziz
şereflendirme.

têcil
erteleme.

têdib
edeplendirme.

têdiye
ödeme.

têhir
erteleme.

têlif
kaynaştırma, eser yazma.

têlifât
telifler.

têmin
edinme, güvenlik.

têminât
güvence.

tênis
ısındırma, okşama.

têsir
etki, iz bırakma.

têsirât
tesirler, etkiler.

têsis
kurma, kuruluş.

têvil
sözü çevirme, ayrı mânâ verme.

têvilât
teviller.

têyid
destekleme, kuvvetlendirme.

têyiden
desteklemekle.

tîn
incir.

töhmet
birine isnat edilen suç.

tûbâ
güzellik, cennet ağacı.

tûfân
şiddetli yağmur, büyük su baskını.

tûl
uzunluk, meridyen.

tûliemel
bitmeyen istek.

tûlâ
çok uzun.

tûr
dağ.

tûti
papağan.

tüflî
posa.

tünelvârî
tünel gibi.

türbe
mezar.

türbedâr
türbe bekleyen.

tıbb
tıp, doktorluk.

tıfl
tıfıl, çocuk.

tılsım
gizli sır, şifre.

tımar
bakım, hizmet.

tıynet
huy, yaradılış.

ubûdiyet
ibadet, kulluk etme.

ubûdiyetkârâne
kulluk edercesine.

ubûr
geçme.

ucb
ibadetiyle gururlanma.

ucûbe
şaşılacak şey.

udûl
yoldan çıkma, sapma.

ufk
ufuk.

ufkî
ufka ait, yatay.

ufûl
batma, kaybolma.

ufûnet
pis koku, iltihap.

uhde
sorumluluk, söz verme.

uhdûd
hendek, yarık.

uhrevî
âhiretle ilgili.

uhrevîye
âhiretle ilgili olan.

uhrâ
başka, diğer, sonra.

uhuvvet
kardeşlik.

uhuvvetkârane
kardeşcesine.

uhûd
yeminler, anlaşmalar.

ukad
ukdeler, düğümler.

ukalâ
akıllılar, akıllılık taslayanlar.

ukbâ
öbür dünya.

ukde
düğüm, bilmece.

ukke
tulum, deri kap.

ukubât
cezalar.

ukuk
ana babaya isyan.

ukul
akıllar.

ulemâ
âlimler.

ulemâüssû
kötü âlimler, dünya için dinini feda eden bilginler.

ulvî
yüce.

ulvîye
değeri yüce.

ulvîyet
yücelik.

ulyâ
pek yüce.

ulûfe
yeniçeri maaşı.

ulûhiyet
" ilâhlık, kısaca ""ibadet edilmeye lâyık olan yegâne mabud bütün varlıkları yaratan Allahtır"" diye ifade edilebilen hakikat."

ulûm
ilimler.

ulülazm
pek büyük zatlar.

ulülemr
Müslümanların idarecisi.

ulüvv
büyüklük, yücelik.

ulüvvücenâb
büyüklük ve yücelik.

umde
ilke, temel fikir.

umman
derya, okyanus.

umre
farz olmayan hac.

umrân
medenilik.

umûm
bütün, herkes.

umûmî
genel, herkesle ilgili.

umûmîyet
genellik.

umûr
işler, emirler, hususlar.

unf
sertlik, kabalık.

unsur
parça, element, madde, kök.

unsurculuk
milliyetçilik, ırkçılık.

unsurî
unsurla ilgili.

unsûriyet
unsurluk, ırkçılık.

unsûriyetperver
milliyetçi, ırkçı.

unzur
nazar et, bak!

urba
elbise.

urbân
çöl Arapları.

urcun
kurumuş hurma dalı.

urefâ
ârifler.

urgan
ip, halat.

urve
tutulacak yer, kulp.

urvetülvüska
sağlam kulp, islâmiyet.

urûc
yükselme, çıkma.

urûk
ırklar, kökler.

usr
zorluk.

usâre
özsu.

usûl
tarz, metod, yol, düzen, temel, asıl, esas.

usûlî
usûlle ilgili.

usûlüddin
dinin temelleri.

uyûb
ayıplar.

uyûn
pınarlar.

uzlet
yalnızlık.

uzlethâne
yalnız kalınan yer.

uzmâ
büyük.

uzuv
organ.

uzv
uzuv, organ.

vaad
söz verme.

vaaz
dini konuşma.

vaftiz
Hıristiyanların dine gireni kutsal suya sokma merasimi.

vahamet
güçlük, tehlike.

vahdet
birlik, teklik.

vahdetivücûd
varlıkta birlik.

vahdetişuhûd
görüşte birlik.

vahdâniyet
" Allahın ""bir"" olması."

vahdânî
" ""bir"" olmakla ilgili."

vahiy
Alah tarafından peygambere bildirilen kesin bilgi.

vahy
vahiy, ilâhî makamdan peygambere inen yüce mânâlar.

vahîm
korkutucu, tehlikeli.

vahîme
kuruntu veren his.

vahşet
ürkütücü yabanilik.

vahşetengiz
vahşet veren.

vahşetgâh
korkutucu yer.

vahşetzâr
vahşet yeri.

vahşetâbâd
korku veren yabani yer.

vahşî
yabanî, ürkek, merhametsiz.

vahşîyane
vahşice.

vakahet
ibadet.

vakar
ağırbaşlılık, ciddiyet.

vakayi
olaylar, vakalar.

vakf
alıkoyma, bağış.

vakfe
durak.

vakfetmek
Allah için vermek.

vakit
zaman.

vakt
vakit, zaman.

vaktaki
ne zaman ki.

vakâ
olup biten, hâdise.

vakâhat
arsızlık, utanmazlık.

vakânüvis
resmî tarih yazarı.

vakûr
ağırbaşlı.

vakıa
olmuş, var olan.

vakıat
olanlar, olmuşlar.

vakıf
hayır kurumu, malı.

vallâhi
Allah için.

varak
yaprak.

varaka
yaprak, kâğıt parçası.

varta
uçurum, tehlike.

vasat
orta hâlli, normal.

vasatî
ortalama.

vasf
vasıf, sıfat, nitelik.

vasfetmek
özelliklerini saymak.

vasiyet
kişinin öldükten sonra yapılmasını istediği şey.

vasiyetname
vasiyet yazısı.

vasl
kavuşma.

vassaf
özellikleri tanıtan.

vasî
geniş.

vasîa
genişçe.

vasıf
sıfat, nitelik.

vatan
yurt.

vatanperver
vatansever.

vaz
koyma, bırakma.

vazetme
koyma, bırakma.

vazife
görev, yapılacak iş.

vazifedâr
vazifeli, görevli.

vazifedârâne
vazifeli gibi.

vazifeperver
görevini seven.

vazifeten
görevli olarak.

vazifeşinâs
görevini seve seve yapan.

vaziyet
durum, hâl, duruş.

vazıh
açık, belli.

vazıhan
açık açık.

vaîd
cezalandıracağını söyleme.

vebâ
bir salgın hastalık.

vebâl
şiddet, ağırlık, günah.

vecd
ilâhî aşka dalarak kendinden geçme.

vech
vecih, yüz, tarz, ön, alın, sebep, ilgi.

veche
yan, taraf, yüz.

vecih
güzel, hoş, uygun.

veciz
zengin mânâlı kısa söz.

vecîbe
borç hükmünde vazife.

vecîze
zengin mânâlı kısa söz.

vedâ
ayrılık.

vedânâme
veda yazısı.

vedîa
emanet.

vefa
sözünde durma, kendini seveni unutmama, ilgiyi kesmeme.

vefadâr
vefalı, dostluğu devamlı.

vefadârâne
vefalı olarak.

vefakâr
vefalı.

vefakârâne
vefa göstererek.

vefat
ölüm.

veffakakümüllah
Allah başarılı kılsın.

vefik
arkadaş, uygun.

vefiyât
vefatlar, ölümler.

vehbî
Allah vergisi.

vehham
vehimli, kuruntulu.

vehim
belirsiz korku, kuruntu.

vehm
vehim, kuruntu.

vehmî
vehimle ilgili.

vehn
gevşeklik.

vehâmet
güçlük, tehlike.

vekayî
vakalar, olaylar.

vekezâ
ve bu da öyle.

vekâlet
vekillik, bakanlık.

vekâleten
başkası adına.

vekâletnâme
vekil etme yazısı.

vekîl
başkası adına iş gören.

veled
oğul, yavru, çocuk.

velediyet
" birinin çocuğu oluş, Hıristiyanların isa aleyhisselâma hata ile ""Allahın oğlu"" demeleri."

velehresân
şaşkınlık veren.

velev
olsa da, bile.

velhâsıl
sözün kısası.

velvele
gürültü, patırtı, şamata.

velâdet
doğma, dünyaya gelme.

velâyet
velîlik, ermişlik.

velâyât
velîlikler.

velî
sahip, gözetici, koruyucu.

velîahd
padişah adayı.

velîme
düğün yemeği.

velînîmet
nimet veren.

velîyyullah
Allahın velî kulu.

velûd
pek verimli.

verese
varisler, mirasçılar.

verâ
öte, arka, geri.

verâset
mirasçılık, irsiyet.

vesika
belge, senet.

vesile
yol, hedefe ulaştıran şey.

vesm
damga, işaret, dağlama.

vesselâm
işte bu kadar!

vesvas
vesvese veren.

vesvese
kuruntu, gereksiz kaygı.

vesâik
belgeler.

vesâil
vesileler, araçlar.

vesâir
ve diğerleri.

vesâit
vasıtalar, araçlar.

vesâyet
başkası adına iş yapma.

vesâyâ
vasiyetler, tavsiyeler.

veyl
vay hâline, yazık!

vezaif
vazifeler, görevler.

vezin
ölçü, tartı.

vezir
padişah yardımcısı.

vezne
para alınıp verilen yer.

veznedâr
vezne memuru.

vicdân
insanın iyiyi kötüden ayırma hissi.

vicdânen
vicdan bakımından.

vicdâniyat
vicdanla hissedilenler.

vicdânsûz
vicdanı rahatsız eden.

vicdânî
vicdanla ilgili.

vicâhen
yüz yüze.

vifak
birbirine uyma.

vikaye
koruma.

vilâdet
doğuş.

vilâyet
il.

vilâyât
iller.

viran
yıkık, üzgün.

vird
devamlı okunan şey.

virdizebân
dil ile devamlı okunan.

virâne
yıkıntı.

visâl
kavuşma.

vizr
günah, hata, ağırlık.

vuhûş
yabanilik, yabaniler.

vukuf
bilme, biliş.

vukufiyet
iyice bilme ve anlama.

vukû
oluş, meydana gelme.

vukûât
oluşlar, hâdiseler.

vuslat
kavuşma.

vusta
orta.

vusûl
ulaşma.

vuzûh
açıklık, netlik.

vâbeste
bağlı.

vâcib
mecburi, farza yakın hüküm.

vâcid
zaruri varlık.

vâd
vaad, söz verme.

vâde
belirli süre.

vâdî
iki dağ arası uzun çukur.

vâesefa
esefler olsun, yazık!

vâfi
tam, yeter.

vâha
çöl ortasında yeşillik.

vâhasretâ
ah özledim!

vâhib
bağış yapan, veren.

vâhid
yalnız, tek.

vâhidikıyâsî
" birim, ""metre"" gibi."

vâhidiyet
birlik, teklik.

vâhî
mânâsız, saçma.

vâiz
vaaz eden, öğüt veren.

vâki
olan, var olan.

vâkıf
bilen, Allah için veren.

vâkıfane
derinlemesine bilerek.

vâlid
baba.

vâlide
ana, doğuran.

vâlideyn
ana ile baba.

vâreste
affedilmiş, kurtulmuş.

vârid
erişen, gelen, gelir.

vâridât
gelirler.

vâris
mirasa konan.

vârî
" ""gibi, benzer"" mânâsında son ek."

vâsıl
kavuşan, ulaşan, erişen.

vâsılîn
kavuşanlar, erişenler.

vâsıt
ortada bulunan.

vâsıta
araç.

vâveyla
çığlık, yaygara.

vâz
vaaz, dinî öğüt.

vêd
kız evladı diri diri toprağa gömüp öldürme âdeti.

vücûb
sınırsız gereklilik.

vücûd
vücut, varlık, gövde.

vücûdpezir
var olma.

vücûdî
varlıkla ilgili, var olan.

vücûh
vecihler, yüzler, yönler.

vükelâ
vekiller, bakanlar.

vürûd
toplardamarlar.

vüskâ
sağlam.

vüsât
genişlik.

vüsûk
sağlam inanç, güvenme.

vüsûl
kavuşma, erişme, ulaşma.

vüzerâ
vezirler.

yaban
çöl, sahra.

yabanî
alışmamış, yabansı.

yafta
yakıştırma, damgalama.

yahu
ey falanca.

yakaza
uyanıklık.

yaktin
bir tür bitki.

yakut
kıymetli bir süs taşı.

yakza
uyanıklık.

yakzan
uyanık.

yakîn
kesin biliş.

yakînen
kesinlikle.

yakînî
kesin, kesin bilmekle ilgili.

yakînîyet
kesin olarak bilip inanma.

yaldız
parlak sarı boya ile yapılan süs.

yatır
evliya mezarı.

yavuz
şiddetli, pek sert.

yağız
esmer, yavuz, yaman.

yed
el.

yedibeyzâ
beyaz el.

yedikudret
kudret eli.

yegâne
tek, bir.

yeis
ümitsizlik.

yek
bir.

yekdiğer
bir başkası.

yeknesak
tekdüze, monoton.

yekpâre
tek parça.

yeksan
dümdüz, yerle bir.

yektâ
tek, eşsiz, yalnız.

yekvücud
tek varlık, bir kişi gibi.

yekçeşm
tek gözlü.

yekûn
toplam.

yeldâ
uzun.

yelpez
yelpaze.

yemin
and, sağ, bereket, hayır.

yenabi
kaynaklar, çeşmeler.

yesar
sol el.

yetim
babası ölmüş çocuk.

yetimane
yetim gibi.

yevm
gün.

yevmiye
gündelik.

yevmî
günlük.

yoldaş
yol arkadaşı.

yâ
ey, hey!

yâbis
kuru.

yâd
anma, hatırlama.

yâdigâr
hatıra, hediye.

yâr
dost, sevgili.

yârabbenâ
ey Rabbimiz.

yârân
arkadaşlar, dostlar.

yâsub
arı beyi.

yâve
boş söz, saçma.

yâver
yardımcı, memur.

yês
ümitsizlik.

yörük
göçer, göçebe.

yümn
uğur, bereket.

yümün
uğur, bereket.

yüsr
kolaylık.

yütm
yetimlik.

zaaf
zayıflık.

zaafiyet
zayıflık.

zabt
alma, tutma, bağlama.

zabtiye
polis veya jandarma.

zabturabt
tutma ve bağlama, disiplin.

zabıtnâme
tutanak.

zafer
başarma, üstün gelme.

zaferyâb
zafer kazanan.

zahiren
görünüşe göre.

zahirperest
dış görünüşe kıymet veren.

zahirî
görünüşte.

zahmet
sıkıntı, zor, güç.

zahr
arka, sırt.

zahîr
yardımcı, arka çıkan.

zahîre
ambardaki tahıl, azık.

zakkum
bir bitki türü, cehennem ağacı.

zalil
gölgeli, koyu.

zallâm
çok zulmeden.

zalâm
karanlık.

zalûm
pek zâlim.

zalûmiyet
zâlimlik, zulmetme.

zam
ekleme, artırma.

zamanen
zaman olarak.

zamanî
zamanla ilgili.

zamir
ismin yerini tutan kelime.

zann
sanan, zanneden.

zannî
zanla ilgili.

zanî
zina eden, çiftleşen.

zapt
tutma, alma, yazma.

zaptiye
subaylık, subay.

zarardîde
zarar gören.

zarf
kab, kılıf.

zarfiyet
zarf olma.

zarif
ince, nazik, narin.

zarâfet
incelik, kibarlık.

zarûret
çaresizlik, yoksulluk, mecburiyet.

zarûriyât
zarurî olanlar.

zarûrî
mecburiyetle, ister istemez.

zarûrîye
zarurî olan.

zarûrîyet
mecburiyet, zorda kalma.

zayîât
kayıplar, zararlar.

zebed
köpük.

zeberced
kıymetli bir taş.

zebh
kesme, boğazlama.

zebân
dil, lisan.

zebânî
azap melaikesi.

zebîb
üzüm.

zebîha
kesilecek hayvan.

zebûn
güçsüz, aciz.

zebûnküş
düşkünü ezen.

zecirkârâne
zorlarcasına.

zecr
sakındırma, zorlama.

zecren
zorlayarak.

zede
" ""vurulmuş, çarpılmış, tutulmuş"" mânâsında son ek."

zefir
hıçkırarak nefes verme, ağlama.

zehab
gitme, bir fikre kapılma.

zeheb
altın.

zehirbaz
zehirci, zehir yapan.

zehr
zehir.

zehrâ
parlak, berrak.

zehrâlûd
zehirle karışık.

zekâ
çabuk anlama kabiliyeti.

zekât
zenginlerin kırkta bir oranında fakirlere yaptığı yardım.

zekâvet
zekilik, anlayış çabukluğu.

zekî
çabuk anlayışlı, temiz.

zelle
sürçme, yanılma.

zelzele
yer sarsıntısı, deprem.

zelîl
alçak, düşük.

zelîlâne
alçalarak, alçakça.

zembil
büyük sepet.

zemherir
zemheri, şiddetli soğuk devresi.

zemime
kötü hâl ve hareket.

zemm
kötüleme.

zemzeme
hoş ses, nağme.

zemân
zaman.

zemîn
yer, yeryüzü.

zenadıka
zındıklar, dinsizler.

zenav
havuz veya göl.

zenb
suç, günah.

zenberek
kurulan âlet.

zenberekvârî
zemberek gibi.

zencebîl
hoş kokulu bir baharat, zencefil.

zencî
siyah ırktan olan.

zendeka
dinsizlik.

zeneb
kuyruk.

zengâr
pas.

zer
ekme.

zerdüşt
ateşe tapan.

zerk
hile, şırınga.

zerre
atom, molekül.

zerrece
zerre kadar.

zerrât
zerreler, atomlar.

zerrîn
altından yapılmış.

zerâfet
zariflik, incelik, güzellik.

zevc
koca, eş.

zevce
kadın, eş, karı.

zevciyyet
karı kocalık.

zevcât
zevceler, eşler.

zevil
sahibi, sahipler.

zevilervah
ruh sahipleri.

zevilhayat
hayat sahibi.

zevilidrâk
idrak sahibi.

zevilihsas
hissedebilen.

zevilukûl
aklı olanlar.

zevk
tatma, tad, haz.

zevken
zevk olarak.

zevkperest
zevke düşkün.

zevkâlûd
zevkle karışık.

zevkî
zevkle ilgili.

zevzek
geveze, münasebetsiz, hoppa.

zevâhir
çiçekler, görünüşler.

zevâid
fazlalıklar.

zevâl
sona erme, silinme.

zevâlâlûd
zevalle karışık.

zevâlî
sonu ermesi yakın.

zevât
zatlar, kimseler.

zeyil
zeyl, ek.

zeyl
zeyil, ek, ilave, etek.

zeylen
ek olarak.

zeyn
süs, süsleme.

zeynab
gölcük.

zeyneb
gül.

zeyt
zeytin yağı.

zi
" ""den, dan"" mânâsında ön ek."

zibâ
güzel, süslü.

zidergâh
dergahtan.

zifaf
gerdek.

zihin
" ""anlama, bilme, hatırlama, ezberleme"" kabiliyeti."

zihniyyet
düşünce, anlayış.

zikir
anmak, Allahı daima hatırlamak.

zikirhâne
zikir evi.

zikr
zikir, anma.

zikretmek
Allahı anmak.

zikriye
zikirle ilgili.

zikrullah
Allahı zikretmek, anmak.

zilhicce
Arabî onikinci ay.

zilkâde
Arabî onbirinci ay.

zillet
aşağılık.

zilliyet
bir malı elinde bulundurma hâli.

zilâl
gölgeler.

zimam
tercih, seçme.

zimmet
korumak zorunda kalma.

zimmî
anlaşma ile islâm ülkesinde yaşayan kâfir.

zinde
dinç.

zindân
karanlık yer altı hapishanesi.

zinhar
sakın, asla.

zinâ
nikâhsız cinsi münasebet, büyük bir günah.

ziraat
tarım.

zirve
doruk, tepe.

zirâ
kol uzunluğu, 75 santimetre kadar.

ziyy
dış görünüş, kıyafet.

ziyâ
ışık, nur, aydınlık.

ziyâde
artan, çok bol.

ziyâdâr
ışıklı, parlak.

ziyâfet
bolca yedirip içirme.

ziyâfetgâh
ziyafet yeri.

ziyân
zarar.

ziyâret
görmeye gitme.

ziyâretgâh
ziyaret yeri.

zuafa
zayıflar.

zuhr
öğle vakti.

zuhûr
görünme, ortaya çıkma.

zuhûrât
birden oluveren şeyler.

zulm
zulüm, haksızlık.

zulmen
zulüm ile, haksız biçimde.

zulmet
karanlık.

zulmânî
karanlık, sıkıntı.

zulüm
haksızlık, eziyet, işkence.

zulümkâr
zulüm eden, zâlim.

zulümât
zulmetler, karanlıklar.

zulümâtâbâd
karanlıklarla dolu.

zunûn
zanlar, sanmalar.

zurafâ
zarifler, kibarlar, nazikler.

zâbit
subay.

zâbitân
subaylar.

zâbıta
emniyet görevlisi.

zâd
azık.

zâde
oğul, çocuk.

zâdegân
asil, soylu.

zâf
zayıflık, kuvvetsizlik.

zâfiyet
zayıflık.

zâhib
giden, gidici.

zâhid
din için dünyayı önemsemeyen.

zâhidâne
din için dünyayı önemsemeyen kimse gibi.

zâhir
görünen, belli.

zâid
artan, fazlalık.

zâif
güçsüz, zayıf.

zâife
zayıf, güçsüz.

zâifem
zayıfım, güçsüzüm.

zâika
tadma duygusu.

zâil
geçici, son bulan.

zâilât
zailler, gelip geçiciler.

zâkir
zikreden, Allahı anan.

zâli
eğri, eğimli.

zâlik
bu, şu, o, böylece.

zâlim
zulmeden, haksız.

zâlimane
zâlimce.

zâlimiyet
zâlimlik.

zân
sanma, sezme.

zânnıgalib
kuvvetli zan.

zâri
ağlayıp sızlama.

zât
hürmete lâyık kimse, kendi, asıl, öz.

zâten
esasen, aslında.

zâtî
zatla ilgili, özel.

zâtîye
kendisiyle ilgili.

zâviye
açı, tekke, dergâh.

zâyî
elden çıkan, yitik.

zî
" ""sahibi"" mânâsında ön ek."

zîakıl
akıl sahibi, akıllı.

zîb
kurt.

zîcemâl
güzellik sahibi.

zîfikir
fikir sahibi, düşünebilen.

zîhayat
hayat sahibi, canlı.

zîhaşmet
haşmet sahibi, görkemli.

zîhimmet
himmet sahibi.

zîidrâk
idrak sahibi, anlayabilen.

zîkudret
kudret sahibi, güçlü.

zînet
süs, bezek.

zînnûr
nurlu, ışıklı.

zînnûreyn
iki nur sahibi.

zînur
nurlu.

zîr
alt, aşağı.

zîruh
ruh sahibi, ruhlu.

zîrâ
çünkü.

zîrüzeber
altüst, darmadağın.

zîvücûd
vücut sahibi.

zîşuûr
şuurlu, bilinci olan.

zîşân
şanlı.

zûm
yanlış zan.

zübde
öz, özet.

zübeyr
yazılı şey.

zücac
cam.

zücace
cam, şişe.

zühd
din için dünyadan el etek çekme.

zührevî
frengi gibi hastalıklar.

zühûl
geciktirme, yanılma.

zühûr
çiçekler.

zükûr
erkekler.

zükûret
erkeklik.

zül
" ""sahibi"" mânâsında ön ek."

zülcelâl
büyüklük sahibi.

zülcenaheyn
iki kanatlı, iki taraflı.

zülecniha
çok kanatlı, çok yönlü.

zülf
zülüf, saç lülesi.

züll
alçalma, horluk.

zülâl
berrak, tatlı, güzel, soğuk, su.

zümre
bölük, gurup.

zümrüt
bir süs taşı.

zünnâr
papaz kuşağı.

zünûb
günahlar, suçlar.

zürefâ
zarif kimseler.

zürriyet
soy, nesil.

zıd
zıt, aksi.

zıddeyn
iki zıt.

zıddiyet
zıtlık.

zıhar
" kocanın karısına ""sen anam gibisin"" demesi."

zıll
gölge.

zıllî
gölgeli, gölge ile ilgili.

zıllîye
gölgeli.

zıllîyet
gölgelilik.

zılâl
gölge.

zımn
iç yüz, dolaylı anlatılan.

zımnen
dolayısıyle.

zımnî
saklı, gizli, örtülü.

zındık
dinsiz.

zındıka
dinsizlik.

zırh
savaş elbisesi.

zıvana
küçük boru.

Âbab
Otu bol olan yerler, çayırlar, otlaklar, mer'alar.

Âbal
Develer.

Âbar
(Bi'r. C.) Kuyular. Su kuyuları. * f. Hesap defteri.

Âbek
Sulu, su dolu olan şeyler. * Çıban. * Civa. (Hg).

Âbâ
(Eb. C.) Babalar, pederler. * Mc : Mürşidler, ileri gelenler.

Âbâ ve ecdâd
Analar, babalar, dedeler.

Âcil
Aceleci. * Acele eden. Hemen. * Derhal. Peşin. * Çabuk. * Fık: Dünya.

Âcilane
f. Acele edene ait. Acele olarak. * şimdiki zamana ait.

Âcilen
Acele olarak. Serian, derhal, müstâcelen.

Âciz
Beceriksiz. Eli ermez. Kabiliyetsiz. Gücü yetmez olan.

Âciziyyet
Acizlik, beceriksizlik, kabiliyetsizlik. * Fakirlik, tevâzu.

Âcizân
(Âciz. C.) Âcizler, beceriksizler, zayıflar, güçsüzler.

Âcizâne
"f. Âciz olarak. Beceriksizce. Tevâzu ile. (Alçak gönüllülük ifâdesi için söylenir) ""Allah'a karşı kusurlarını bilen bir mü'min âcizâne ancak Allah'tan rahmet diler."""

Âd
Hz. Hud Peygambere (A.S.) isyan ettiklerinden gazab-ı İlâhiyyeye uğrayan ve helâk olan, Yemen tarafında yaşamış bir kavmin adı.(Şirk ve küfür cinayeti, kâinatın bütün kemalâtına ve ulvi hukuklarına ve kudsi hakikatlarına bir tecavüz olduğu cihetledir ki, ehl-i şirk ve küfre karşı kâinat kızıyor ve semavat ve arz hiddet ediyor ve onların mahvına anâsır ittifak edip, kavm-i Nuh (Aleyhisselam) ve Âd ve Semud ve Fir'avun gibi ehl-i şirki boğuyor, gark ediyor. $ âyetinin sırriyle cehennem dahi ehl-i şirk ve küfre öyle kızıyor ve kızışıyor ki, parçalanmak derecesine geliyor. ş.)

Âdat
Âdetler. (Bak: Âdet)

Âdd
Kuvvet, salâbet.

Âde
Âdet kelimesinin arabca terkiblerdeki kısalmış şekli. Meselâ: Harikulâde, alelâde, fevkalâde.

Âdem
"İnsan. İlk insan ve ilk peygamber (A.S.)Allah ilk insan olarak Âdem'i, sonra eşi Havva'yı yaratmıştır. Bugünkü insanlar onlardan türeyip çoğalmıştır. Bazı dine tâbi olmıyanlar, insanın maymun soyundan bir hayvandan türediğini iddia ederler. Bu iddia kasıtlıdır, çünki ilmî isbatı yapılamamıştır. Lâboratuarlarda küçük canlılar üzerinde yapılan çalışmalar göstermiştir ki, canlının genetik yapısında meydana gelen değişiklik sonucu türeyen yeni canlı, ana-babasından daha mükemmel değil; dejenere olmuş, soysuzlaşmış, bozuk bir şekil almıştır. İnsan ise en mükemmel mahluktur. Kaldı ki bu güne kadar bir canlının değişip başka bir canlı haline geldiğini kimse görmemiştir. Bugünkü maymunlar da hâlâ insan olmamışlardır. Bugünün psikoloji ve felsefi antropolojisi insanın mahiyetçe, özce hayvandan farklı olduğunu kabul etmiştir. $ Yani: Cenâb-ı Hak, Âdem'i (A.S.) bütün kemalâtın mebadisini tazammun eden âli bir fıtratla tasvir etmiştir ve bütün maâlinin tohumlarına mezraa olarak yüksek bir istidat ile halketmiştir ve mevcudatı ihata eden ulvi bir vicdan ve ihatalı on duygu ile teçhiz etmiştir; ve bu üç meziyet sayesinde, bütün hakaik-ı eşyayı öğretmeye hazırlamıştır, sonra bütün esmayı kendisine öğretmiştir. Âdem'i halketti, tesviye etti, cesedine nefh-i ruh etti, terbiye etti, sonra esmâyı tâlim etti ve hilâfete namzed kıldı. Sonra vakta ki Âdem'i melâikeye tercih etmekle rüchan mes'elesinde ve hilâfet istihkakında ilm-i esmâ ile mümtaz kıldı. İ.İ.)(Hz. Âdem'in (A.S.) Cennet'ten ihracı ve bir kısım beni-âdemin Cehennem'e idhali ne hikmete mebnidir?Elcevap: Hikmeti, tavziftir... Öyle bir vazife ile me'mur edilerek gönderilmiştir ki, bütün terakkkiyat-ı mâneviye-i beşeriyenin ve bütün istidâdât-ı beşeriyenin inkişaf ve inbisatları ve mâhiyet-i insaniyenin bütün Esmâ-i İlâhiyeye bir âyine-i câmia olması, o vazifenin netayicindendir. Eğer Hz. Adem Cennette kalsaydı; melek gibi makamı sâbit kalırdı, istidâdât-ı beşeriye inkişaf etmezdi. Halbuki yeknesak makam sâhibi olan melâikeler çoktur, o tarz ubudiyet için insana ihtiyaç yok. Belki hikmet-i İlâhiye, nihayetsiz makamatı kat' edecek olan insanın istidadına muvafık bir dâr-ı teklifi iktiza ettiği için, melâikelerin aksine olarak mukteza-yı fıtratları olan mâlum günahla Cennet'ten ihraç edildi. Demek Hazret-i Adem'in Cennet'ten ihracı, ayn-ı hikmet ve mahz-ı rahmet olduğu gibi; küffarın da Cehennem'e idhalleri haktır ve adâlettir. M.) (Bak: Terakkiyat)"

Âdem-küş
f. Adam öldüren, katil.

Âdemiyyet
İnsanlık. Namuslu bir insana yakışır hâl ve tavır.

Âdemiyân
(Âdem. C.) İnsanlar.

Âdemiyât
(Adem. C.) Yokluklar. Ademler.

Âdemî
İnsanlardan olan, insana âit, insana dair ve müteallik.

Âdet
Usul, görenek, alışılmış davranış. Huy, tabiat. Toplumda nesiller boyunca uyulan ve kamuoyunda (umumî efkârda) saygı ve müeyyideye sahip hareket kaideleri (Sosyoloji). İslâm cemiyetinde âdetler de İslâmî olur, İslâma uygun olur. Müslüman, İslâma aykırı âdetlere uymaz. Cemiyetin yabancı âdetlerle bozulmamasına gayret gösterir.

Âdet-i agnâm
Keçi ve koyunlar için alınan vergi.

Âdetullah
"(Sünnetullah da denir.) Tabiatta canlı cansız bütün varlıkların nasıl hareket edeceklerini belirliyen Allah'ın emirleri, O'nun koyduğu değişmez düzen. Meselâ oksijenle hidrojenin birleşmesinden su meydana gelir. Işık, geldiği açıya eşit bir açı ile yansır ki, bunlar birer âdetullahdır. ""Âdetullah"" yerine ""tabiat kanunu"" demek yanlıştır.(... Esbab-ı tabiiyyenin üss-ül-esası hükmünde olan cüz-ü lâyetecezzadaki kuvve-i câzibe ve kuvve-i dâfianın ictimalarının hortumu üzerinde bir muhaliyet damgası var. Fakat caizdir ki, herbir şeyin esası zannettikleri olan cezb, def, hareket, kuva gibi emirler, âdâtullahın kanunlarına birer isim olsun. Lâkin kanun, kaidelikten tabiîliğe ve zihnîlikten hâricîliğe ve itibarîden hakikata ve âletiyetten müessiriyete geçmemek şartıyla kabul ederiz. M.N.)"

Âdih
Sihirbaz. * Soktuğu saat öldüren yılan.

Âdil
"(Âdile) Adâlet eden. Allah'ın emirlerini noksansız tatbik eden. Doğru. Doğruluk gösteren. Adâlet sahibi. (Bak: Adâlet)(Meselâ bir hükümdâr-ı âdil, ihkak-ı hak için mazlumların hakkını zâlimlerden almakla ve fakirleri kavilerin şerrinden muhafaza etmekle ve herkese müstahak olduğu hakkı vermekle lezzet alması, iftihar etmesi, memnun olması; hükümdarlığın ve adaletin bir kaide-i esasiyesi olduğundan elbette Hâkim-i Hakim, Adl-i Âdil olan Zât-ı Hayy-ı Kayyumun bütün mahlukatına, hususan zihayatlara ""hukuk-u hayat"" tabir edilen şerait-i hayatiyeyi vermekle.. ve hayatlarını muhafaza için onlara cihazat ihsan etmekle ve zaifleri kavilerin şerrinden Rahimane himaye etmekle.. ve umum zihayatlarda bu dünyada ihkak-ı hak etmek nev'i tamamen; ve haksızlara ceza vermek nev'i ise, kısmen sırr-ı adâletin icrasından olmakla.. ve bilhassa Mahkeme-i Kübrâ-yı Haşirde adalet-i ekberin tecellisinden hasıl olan ve tabirinde âciz olduğumuz şuunât-ı Rabbaniye ve maâni-i kudsiyedir ki, kâinatta bu faaliyet-i daimeyi iktiza ediyor. L.)"

Âdilâne
Adalet sahibi bir adama yakışır surette.

Âdin
Otlakta bulunan dişi deve.

Âdine
Cuma günü.

Âdiyat
(Âdi. C.) Her zaman meydana gelen hârikulâde ve birer mu'cize-i kudret olmakla beraber, insanlarca alışılmış olduğundan kuymeti bilinmeyen hâdiseler. * Kıymetsiz şeyler. (Kur'an, âyetleriyle insanların nazarını me'lüfatları olan şeylere çeviriyor. Âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler, atar. İnsanın kulağından tutar, başını eğdirir. O ülfetin altındaki havârık-ul âdât mu'cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir. M.N.)

Âdiyat suresi
Kur'an-ı Kerim'in 100. suresinin ismi olup, Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur.

Âdiye
(C: Âdiyat) Gaza yolunda seğirten at.

Âdiyen
Her zamanki gibi. Adice. Fevkalâde olmayarak.

Âdiyye
İtiyad edilmiş. Alışılmış.

Âdiyyet
Adilik. Aşağılık.

Âdiyât
(Adiv. den ism-i faildir) Hızla koşmak, seyirtmek. (At, deve v.s. koşanların hepsine ıtlak olunabilir.) * Mc: Düşmanlık, zulüm. * Dâima muharebeye koşup hücum eden cemaat. * Uzaklık. (Kamus)

Âdiyât-ı umûr
Günlük işler, her zamanki değersiz işler.

Âdiş
f. Ateş, nar.

Âdâb
"(Edeb kelimesinin çoğuludur.) Usul, yol, yordam, davranış kaideleri, terbiye. Ahlâk ve terbiyenin gerektirdiği konuşma ve hareket tarzı. Adaba uymayanlara edepsiz denir.""Edipler edepli olmalı"" yani yazarlar, edebiyatçılar dine, ahlâka ve terbiyeye uymalı. Aksi halde edebiyatçı adına lâyık olamazlar, edepsiz olurlar.(Sünnet-i Seniyyenin meratibi var. Bir kısmı vâciptir, terkedilmez. O kısım, Şeriat-ı Garrâ'da tafsilâtiyle beyan edilmiş. Onlar muhkemattır. Hiçbir cihette tebeddül etmez. Bir kısmı da, nevâfil nevindendir. Nevâfil kısmı da iki kısımdır. Bir kısım, ibadete tâbi Sünnet-i Seniyye kısımlarıdır. Onlar dahi Şeriat kitablarında beyan edilmiş. Onların tağyiri bid'attır. Diğer kısmı, ""âdâb"" tabir ediliyor ki, Siyer-i Seniyye kitablarında zikredilmiş. Onlara muhalefete, bid'a denilemez. Fakat âdâb-ı Nebevi'ye bir nevi muhalefettir ve onların nurundan ve o hakiki edebden istifade etmemektir. Bu kısım ise (örf ve âdât), muamelât-ı fıtriyede Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın tevâtürle malum olan harekâtına ittiba etmektir. Meselâ: Söylemek âdâbını gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlâtın âdâbının düsturlarını beyan eden ve muaşerete taalluk eden çok Sünnet-i Seniyyeler var. Bu nevi Sünnetlere ""âdâb"" tabir edilir. Fakat o âdâba ittiba eden, âdâtını ibadete çevirir. O âdâbdan mühim bir feyz alır. En küçük bir âdâbın mürââtı, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmı tahattur ettiriyor; kalbe bir nur veriyor. Sünnet-i Seniyyenin içinde en mühimi İslâmiyet alâmetleri olan ve şeâire de taalluk eden Sünnetlerdir. Şeâir, âdeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete ait bir ubudiyettir. Birisinin yapmasıyle o cemiyet umumen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mes'ul olur. Bu nevi şeâire riya giremez ve ilân edilir. Nâfile nev'inden de olsa, şahsî farzlardan daha ehemmiyetlidir. Sünnet-i Seniyye, edebdir. Hiçbir mes'elesi yoktur ki, altında bir nur, bir edeb bulunmasın! Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ferman etmiş: $ Yâni : ""Rabbim bana edebi, güzel bir surette ihsan etmiş, edeblendirmiş."" Evet Siyer-i Nebeviyyeye dikkat eden ve Sünnet-i Seniyyeyi bilen, kat'iyyen anlar ki: Edebin envâını, Cenab-ı Hak, Habibinde cem'etmiştir. Onun Sünnet-i Seniyyesini terkeden, edebi terkeder. L.)"

Âdâb u erkân
Edebler, kaideler ve rükünler. Ahlâk ve terbiye kaideleri.

Âdâb-ı milliye
Millete ait edep ve terbiyeler.

Âdâb-ı muaşeret
Beraber yaşayışta, hoş ve İslâmca yaşama ve geçinme usulleri. Peygamberin (A.S.M.) sünnetine uygun olan hareket. İnsanlara karşı edebli olma, insanca ve İslâmca yaşama âdâbı. Adâba dair sünnet-i peygamberiyeye uymak.(... İki cihanın rahat ve selâmetini iki harf tefsir eder, kazandırır: Dostlarına karşı mürüvvetkârâne muaşeret ve düşmanlarına sulhkârâne muâmele etmektir. M.)

Âdâb-ı umumiye
Umumi ahlâk kaideleri.

Âdî
Üstünlük farkı olmayan. Kıymetsiz. * Her zamanki. * Âd kavmine âid.

Âhil
Erkeği olmayan kadın. * Fevkinde kimse olmayan yüksek padişah.

Âhin
(C.: Avâhin) Fakir. * Hazır, sabit kimse. * Yumuşak hurma ağacı.

Âhir
Zina işleyen. Fasıklık yapan. * Tembel kimse.

Âhir-bin
f. Sonunu gören, düşünen.

Âhire
Zâni, zinakâr.

Âhiret
"Bu dünyadan sonra gideceğimiz ebedi âlem. Âhiret, kıyamet koptuktan sonra, bütün varlıkların ve insanların devamlı kalacakları yerdir. Orada ölüm yoktur, hayat sonsuzdur; dinin emirlerine bağlı olanlar için cennet; dine bağlı olmıyanlar için de cehennem vardır. Âhirete inanmayan insan müslüman olamaz. Kur'an ve peygamberi inkar etmiş olur. İnsan ölüp toprak olduktan sonra onu kim diriltecek diyenlere Kur'anın pek çok cevaplarından biri meâlen şudur: ""Onu ilkin kim yarattı ise, öldükten sonra da yine o diriltecek."" (Bak: Haşir)(Dünya dar-ül hikmet ve ahiret dar-ül kudret olduğundan; dünyada Hakîm, Mürettib, Müdebbir, Mürebbi gibi çok isimlerin iktizasıyla, dünyada icad-ı eşya, bir derece tedricî ve zaman ile olması, hikmet-i Rabbaniyenin muktezasıyla olmuş. Âhirette ise; hikmetten ziyade kudret ve rahmetin tezahürleri için maddeye ve müddete ve zamana ve beklemeye ihtiyaç bırakmadan, birden eşya inşa ediliyor. Burada bir günde ve bir senede yapılan işler, âhirette bir anda ve bir lemhada inşasına işareten Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan: $ ferman eder. Ş.)(Mühim bir taraftan ehemmiyetli bir sual: Rivayette gelmiş ki, Cennette bir adama beşyüz senelik bir Cennet verilir. Bu hakikat akl-ı dünyevinin havsalasında nasıl yerleşir?Elcevap : Nasıl ki bu dünyada herkesin dünya kadar hususi ve muvakkat bir dünyası var. Ve o dünyanın direği onun hayatıdır. Ve zahiri ve batıni duygularıyla o dünyasından istifade eder. Güneş bir lâmbam, yıldızlar mumlarımdır der. Başka mahlukat ve ziruhlar bulunmaları, o adamın mâlikiyetine mani olmadıkları gibi, bilâkis onun hususî dünyasını şenlendiriyorlar, zinetlendiriyorlar. Aynen öyle de, fakat binler derece yüksek, herbir mü'min için binler kasır ve hurileri ihtiva eden has bahçesinden başka, umumi cennetten beşyüz sene genişliğinde birer hususi cenneti vardır. Derecesi nisbetinde inkişaf eden hissiyatıyla, duygularıyla cennete ve ebediyete lâyık bir surette istifade eder. Başkaların iştiraki onun mâlikiyetine ve istifadesine noksan vermedikleri gibi, kuvvet verirler. Ve hususi ve geniş cennetini zinetlendiriyorlar. Evet, bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden ve bir günlük bir seyrangahtan ve bir aylık bir memleketten ve bir senelik bir mesiregâhta seyahatından; ağzıyla, kulağıyla, gözleriyle, zevkiyle, zâikasıyla, sâir duygularıyla istifade ettiği gibi; aynen öyle de fakat bir saatlik bir bahçeden ancak istifade eden bu fâni memleketteki kuvve-i şâmme ve kuvve-i zâika, o bâki memlekette bir senelik bahçeden aynı istifadeyi eder. Ve burada bir senelik mesiregâhtan ancak istifade edebilen bir kuvve-i bâsıra ve kuvve-i sâmia orada, beşyüz senelik mesiregâhındaki seyahattan; o haşmetli, baştan başa zinetli memlekete lâyık bir tarzda istifade eder. Her mü'min derecesine ve dünyada kazandığı sevaplar, haseneler nisbetinde inbisat ve inkişaf eden duygularıyla zevk alır, telezzüz eder, müstefid olur. L.)"

Âhirzaman
"Dünyanın son zamanı ve son devresi. Dünya hayatının kıyamete yakın son devresi. (Rivayette var ki : ""Fitne-i âhirzaman o kadar dehşetlidir ki, kimse nefsine hâkim olmaz."" Bunun için, binüçyüz sene zarfında emr-i Peygamberiyle bütün ümmet o fitneden istiaze etmiş, azâb-ı kabirden sonra ( $ ) vird-i ümmet olmuş. Allahu a'lem bissavab, bunun bir te'vili şudur ki: O fitneler nefisleri kendilerine çeker, meftun eder. İnsanlar ihtiyarlarıyla, belki zevkle irtikâb ederler. Meselâ: Rusyada hamamlarda, kadın- erkek beraber çıplak girerler ve kadın, kendi güzelliklerini göstermeğe fıtraten çok meyyal olmasından seve seve o fitneye atılır, baştan çıkar ve fıtraten cemâlperest erkekler dahi nefsine mağlup olup o ateşe sarhoşane bir sürur ile düşer, yanar. İşte dans ve tiyatro gibi o zamanın lehviyatları ve kebâirleri ve bid'aları, birer câzibedarlık ile pervane gibi nefisperestleri etrafına toplar, sersem eder. Yoksa cebr-i mutlak ile olsa ihtiyar kalmaz, günah dahi olmaz. Ş.)"

Âhiz
(Âhize) Alan. Alıcı. Ahzeden. * Ses alıcı âlet. * Kabul etme, alma.

Âhize
Fiz : Elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren alet.

Âhâd
Birler. Birden dokuza kadar olan sayılar.

Âhâd-ı nâs
Avam, halktan birisi.

Âkib
Çok fazla.

Âkibe(t)
Bir şeyin sonu. Nihayet. Netice, sonuç.

Âkibet-bin
f. İleri görüşlü. Sonunu evvelden gören.

Âkibet-binî
f. Tedbirlilik, neticeyi önceden görüp düşünme.

Âkibet-endiş
f. Geleceği için endişe eden. İstikbâlini düşünen. Akibetini düşünen.

Âkibet-ül emr
Bir işin neticesi, sonu.

Âkibet-ül âkibe
Akibetin âkibeti. * Neticenin sonu. * Ahiret.

Âkid
Kuyunun çevresi, etrafı.

Âkideyn
Huk: Her akidde anlaşmayı yapan her iki taraf.

Âkif
Devamlı ibadetle meşgul olan. * Bir şeyde sebat eden. * Teveccüh, yönelme.

Âkil(e)
(Ekl. den) Ekl eden, yiyen. Yiyici.

Âkil-ül beşer
İnsan eti yiyen.

Âkil-ül hevâm
Haşaratla beslenen.

Âkil-ül küll
Herşeyi yiyen.

Âkil-ül lahm
Etle beslenen, et yiyici.

Âkil-üs semek
Balıkla beslenen. Balık yiyici.

Âkile
(C.: Avakil) Baba tarafından olan akraba.* Baş tarayıcı kadın.

Âkilet-ül ekbâd
Ciğerler yiyen kadın. * Uhud harbinde şehid olan Hz. Hamza'nın (R.A.) göğsünü yararak ciğerlerini yiyen Ebu Süfyanın karısı Hind.

Âkıl(e)
Uyanık. Aklı başında. Tedbirli. Düşüncesi sağlam. Huşyâr.

Âkılâne
f. Akıllı kimseye yakışır surette, akıl ve idrakle.

Âkılât
Akıllı kadınlar.

Âkır(e)
Kısır, verimsiz, kumlu toprak. * Çocuksuz kadın. * Oğlu veya kızı olmayan erkek. * Yaralayan, yaralayıcı.

Âkıs
Pis kokulu.

Âl
Sülâle, soy, hânedan. Akrabâ ve taallukat. * Yaz sıcaklarında su gibi görünen serap. * Hile, tuzak.

Âl-i aba
(Bak: Âl)

Âl-i abbas
Emevilerden sonra 749 senesinden 1258 senesine kadar süren Abbasi hükümdar ailesi.

Âl-i abâ
"Hz. Peygamberin (A.S.M.) kendisi ile beraber, kızı Hz. Fâtıma Validemiz, damadı Hz. Ali ve torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'den (R.A.) müteşekkil hey'et. ""Hamse-i âl-i abâ"" da denir. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) giydiği abâsını mezkur sahabe-i güzin hazeratının üzerine örterek hususi dua ettiğinden bu isimle anılmaları meşhurdur.(Bediüzzaman Hazretlerinin ""Lem'alar"" adlı eserinin Ondördüncü Lem'asında bu meseleye dair izahat vardır.)"

Âl-i beyt
"Hz. Peygamberin (A.S.M.) sülâle-i tahiresinden yetişenler ve sünnet-i seniyyesinin menbaı ve muhafızı ve bihakkın sünnete ittibâ ve onu idâme ettirenler. Al-i Resul, Al-i Nebi, Al-i Muhammed ve Ehl-i Beyt gibi tâbirlerle de söylenir. (Eğer denilse: ""Neden hilâfet-i İslâmiye, Al-i Beyt-i Nebevide takarrur etmedi? Halbuki en ziyade lâyık ve müstehak onlardı.Elcevap: Saltanat-ı dünyeviye aldatıcıdır. Al-i Beyt ise, hakaik-ı İslâmiyeyi ve ahkâm-ı Kur'aniyeyi muhafazaya memur idiler. Hilâfet ve saltanata geçen, ya Nebi gibi mâsum olmalı veyahut hulefâ-i râşidin ve Ömer İbn-i Abdülaziz-i Emevî ve Mehdi-i Abbasî gibi harikulâde bir zühd-ü kalbi olmalı ki aldanmasın. Halbuki Mısır'da Âl-i Beyt nâmına teşekkül eden Devlet-i Fatımiye Hilâfeti ve Afrika'da Muvahhidin Hükümeti ve İran'da Safevîler Devleti gösteriyor ki, saltanat-ı dünyeviye, Âl-i Beyte yaramaz; vazife-i asliyesi olan hıfz-ı dini ve hizmet-i İslâmiyeti onlara unutturur. Halbuki saltanatı terkettikleri zaman, parlak ve yüksek bir surette İslâmiyete ve Kur'ana hizmet etmişler. M.)( $âyetinin bir kavle göre mânası: ""Resul-ü Ekrem (A.S.M.) vazife-i Risaletin icrasına mukabil ücret istemez, yalnız Âl-i Beytine meveddeti istiyor."" Eğer denilse: Bu mânaya göre karabet-i nesliye cihetinden gelen bir faide gözetilmiş görünüyor. Halbuki, ( $ ) sırrına binâen karabet-i nesliye değil, belki kurbiyet-i İlâhiye noktasında vazife-i Risalet cereyan ediyor? Elcevap: Resul-ü Ekrem (A.S.M.), gayb-âşinâ nazarıyla görmüş ki: Âl-i Beyti, âlem-i İslâm içinde bir şecere-i nuraniye hükmüne geçecek, âlem-i İslâmın bütün tabakatında kemalât-ı insaniye dersinde rehberlik ve mürşidlik vazifesini görecek zatlar, ekseriyet-i mutlaka ile Âl-i Beytten çıkacak. Teşehhüddeki ümmetin ""Âl"" hakkındaki duası ki: $dir. Makbul olacağını keşfetmiş, yani nasıl ki millet-i İbrahimiyede ekseriyet-i mutlaka ile nurani rehberler Hz. İbrahimin (A.S.) âlinden, neslinden olan enbiya olduğu gibi; ümmet-i Muhammediyede de (A.S.M.) vezaif-i azime-i İslâmiyette ve ekser turuk ve mesâlikinde enbiya-i benî İsrâil gibi, Aktab-ı Âl-i Beyt-i Muhammediyeyi (A.S.M.) görmüş. Onun için ( $ ) demesiyle emrolunarak, Âl-i Beyte karşı ümmetin meveddetini istemiş. Bu hakikatı te'yid eden diğer rivayetlerde ferman etmiş: ""Size iki şey bırakıyorum, onlara temessük etseniz, necat bulursunuz. Biri: Kitabullah, biri: Âl-i Beytim."" Çünkü: Sünnet-i Seniyyenin menbaı ve muhafızı ve her cihetle iltizam etmesiyle mükellef olan, Âl-i Beyttir. L.)"

Âl-i ibrahim
Hz. İbrahim Peygamberin (A.S.) neslinden gelen ve onun mânevi yolunda yürüyenler. Bütün müslümanlar, Mü'minler.

Âl-i imran suresi
Kur'an-ı Kerimin üçüncü suresinin ismi olup Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur. Bu sureye Eman, Kenz, Ma'niyye, Mücadele, İstiğfar Suresi ve Tayyibe de denilir.

Âl-i imrân
İmran soyundan gelenler. (İmran ikidir. Birisi: Hz. Musa ve Harun'un (A.S.) babaları olan İmran ibn-i Yashür ibn-i Lâvi ibn-i Yakub ibn-i İshak ibn-i İbrahim'dir (A.S.) İkincisi: Hz. Meryemin babası olan İmran ibn-i Metan ki, bu da Süleyman ibn-i Dâvud ibn-i İşa neslinden, bunlar da Yahuda ibn-i Yakub neslindendirler. İki İmran arasında 1800 sene geçtiği söylenir.)

Âle
"f. İlaç için kullanılan ve ""Hint Sünbülü"" adı verilen çiçek."

Âlek
"f. İlaç için kullanılan ve ""Hint Sünbülü"" adı verilen bir çiçek."

Âlem
"Bütün cihan. Kâinat. * Dünya. * Her şey. * Cemaat. * Halk. * Cemiyet. Dehr. * Hususi hal ve keyfiyet. * Bir güneş ile ona tâbi olan ve etrafında devreden seyyarelerin teşkil ettiği dâire. (Cenab-ı Haktan gayrı mahlukata Âlem denmesi, mucidi olan Zât-ı Ecelle ve A'lâ Hazretlerini bilmeğe delâlette vesile olduğuna mebnidir. L.R.)(Semâvatta binler âlem var. Yıldızların bir kısmı her biri birer âlem olabilir. Yerde de her bir cins mahlukat, birer âlemdir. Hatta her bir insan dahi küçük bir âlemdir.( $) tâbiri ise, ""Doğrudan doğruya, her âlem, Cenâb-ı Hakkın rububiyyeti ile idâre ve terbiye ve tedbir edilir"" demektir. M.)"

Âlem-efruz
f. Âlemi parlatan, bütün âleme ışık saçan.

Âlem-i asgar
"Daha küçük âlem. En küçük âlem. * İnsan. (Nasıl ki insanın anasırları, Kâinatın unsurlarından; ve kemikleri; taş ve kayalarından; ve saçları nebat ve eşcarından, ve bedeninde cereyan eden kan ve gözünden, kulağından, burnundan ve ağzından akan ayrı ayrı suları, Arz'ın çeşmelerinden ve mâdeni sularından haber veriyorlar, delâlet edip onlara işaret ediyorlar. Aynen öyle de, insanın ruhu, âlem-i ervahtan; ve hafızaları, levh-i mahfuzdan; ve kuvve-i hayaliyeleri, âlem-i misalden.. ve hakeza.. her bir cihazı bir âlemden haber veriyorlar. Ve onların vücudlarına kat'i şehadet ederler. L.)"

Âlem-i berzah
"Berzah âlemi. Kabir âlemi. (Bak: Kabr)(Âlem-i ziyâ, âlem-i hararet, âlem-i hava, âlem-i kehriba, âlem-i elektrik, âlem-i cezb, âlem-i esir, âlem-i misal, âlem-i berzah gibi âlemler arasında müzahame ve yer darlığı yoktur. Bu âlemler, hepsi de, ihtilâlsiz, müsâdemesiz küçük bir yerde içtimâ ederler. M.N.)(Nass-ı Kur'anla, şühedânın, ehl-i kuburun fevkinde bir tabaka-i hayatları vardır. Evet şüheda, hayat-ı dünyevilerini tarik-ı hakta feda ettikleri için, Cenâb-ı Hak kemâl-i kereminden onlara hayat-ı dünyeviyeye benzer, fakat kedersiz, zahmetsiz bir hayatı Âlem-i Berzahta onlara ihsan eder. Onlar kendilerini ölmüş bilmiyorlar... Yalnız kendilerinin daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar... Kemâl-i saâdetle mütelezziz oluyorlar.. Ölümdeki firak acılığını hissetmiyorlar. Ehl-i kuburun çendan ruhları bâkidir, fakat kendilerini ölmüş biliyorlar. Berzahta aldıkları lezzet ve saâdet, şühedanın lezzetine yetişmez. Nasılki, iki adam bir rü'yada Cennet gibi bir güzel saraya girerler. Birisi rü'yada olduğunu bilir. Aldığı keyf ve lezzet pek noksandır. ""Ben uyansam şu lezzet kaçacak"" diye düşünür. Diğeri rü'yada olduğunu bilmiyor, hakiki lezzet ile hakiki saâdete mazhar olur.İşte Âlem-i Berzahtaki emvât ve şühedanın hayat-ı berzahiyyeden istifadeleri, öye farklıdır. Hadsiz vâkıatla ve rivâyatla şühedanın bu tarz-ı hayata mazhariyetleri ve kendilerini sağ bildikleri sâbit ve kat'îdir. Hatta Seyyidüşşüheda olan Hazret-i Hamza (R.A.), mükerrer vâkıatla kendine iltica eden adamları muhafaza etmesi.. ve dünyevi işlerini görmesi ve gördürmesi gibi çok vâkıatla, bu tabaka-i hayat tenvir ve isbat edilmiş. M.)"

Âlem-i ceberut
"Âlem-i azamet ve kudret. (Bununla âlem-i esmâ ve sıfât kasdolunur. Muhakkıkların ekserisine göre bu, âlem-i evsattır. Yâni üstte olan Lâhut âlemi ile altta bulunan melekut âlemi arasındaki âlem. Amiriyyet-i umumiyyeyi muhit olan berzahtır. Ceberut, ibranice ""kudret"" mânasındadır)."

Âlem-i ekber
En büyük âlem. Kâinat.(Şu kâinat denilen âlem-i ekber ve insan denilen onun misâl-i musağğarı olan âlem-i asgar, kudret ve kader kalemiyle yazılan âfâkî ve enfüsî vahdaniyet delâilini gösteriyorlar. Evet, kâinattaki san'at-ı muntazamanın küçük bir mikyasta, nümunesi insanda vardır. O daire-i kübrâdaki san'at, Sâni-i Vâhid'e şehadet ettiği gibi, şu insanda olan küçük mikyastaki hurdebini san'at dahi, yine O Sâni'a işaret eder, vahdetini gösterir. M.)

Âlem-i emir
"Sâdece bir emr-i İlâhî ile işlerin hemen olduğu âlem. Yaradılışa ait kanunlar âlemi.(Ruha bir derece müşabih ve ikisi de âlem-i emirden ve iradeden geldiklerinden masdar itibariyle ruha bir derece muvafık, fakat yalnız vücud-u hissi olmayan nevilerde hükümran olan kavânine dikkat edilse ve o namuslara bakılsa görünür ki: Eğer o kanun-u emri, vücud-u harici giyse idi o nevilerin birer ruhu olurdu. Halbuki o kanun daima bakîdir. Daima müstemir, sabittir. Hiçbir tagayyürat ve inkılâbat, o kanunların vahdetine te'sir etmez, bozmaz. Meselâ: Bir incir ağacı ölse, dağılsa; onun ruhu hükmünde olan kanun-u teşekkülâtı zerre gibi bir çekirdeğinde ölmiyerek baki kalır. İşte madem en âdi ve zaif emri kanunlar dahi böyle beka ile, devam ile alâkadardır. Elbette ruh-u insani, değil yalnız bekâ ile, belki ebed-ül âbâd ile alâkadar olmak lâzım gelir. Çünki: Ruh dahi Kur'anın nassıyla $ ferman-ı celili ile âlem-i emirden gelmiş bir kanun-u zişuur ve bir namus-u zihayattır ki; kudret-i ezeliyye, ona vücud-u harici giydirmiş. Demek, nasıl ki, sıfat-ı irâdeden ve âlem-i emirden gelen şuursuz kavanin daima veya ağleben bâki kalıyor. Aynen onların bir nevi kardeşi ve onlar gibi sıfat-ı iradenin tecellisi ve âlem-i emirden gelen ruh, bekâya mazhar olmak daha ziyade kat'idir, lâyıktır. Çünki zivücuttur, hakikat-ı hariciye sahibidir. Hem onlardan daha ulvidir. Çünki zişuurdur. Hem onlardan daha daimidir, daha kıymettardır. Çünki zihayattır. S.)(Maddiyattan olmayan, bilhassa mahiyetleri mütebayin olan bir çoklukta tasarruf eden bir zatın, o çokluğun herbirisiyle bizzat mübaşeret ve mualecesi lâzım değildir. Evet asker neferatı arasında bir kumandanın tasarrufatı, tanzimatı, ancak emir ve iradesiyle husule gelir. Eğer o kumandanlık vazifeleri ve işleri, neferata havale edilirse, her bir neferin bizzat mübaşeret ve hizmetiyle veya herbir neferin bir kumandan kesilmesiyle vücud bulacaktır. Binâenaleyh, Cenab-ı Hakk'ın mahlukatındaki tasarrufu, yalnız bir emir ve irade ile olur. Bizzat mübaşereti yoktur. Şemsin kâinatı tenvir ettiği gibi. M.N.)"

Âlem-i ervah
Ruhlar âlemi. Ruhların ve ruhanîlerin bulunduğu âlem. (Bak: Ruhaniyat)

Âlem-i esbab
Sebepler âlemi. Her şeyin bir sebebe dayanarak olduğu âlem. Bu dünya.

Âlem-i fâni
Gelip geçici âlem, dünya.

Âlem-i gayb
"Zâhir duygularımızla bilinemeyen ve ervah ve meleklere, cinlere mahsus olan âlem. Mâzi ve müstakbeldeki mahlukatın mânevi hayatlarının âlemi.(Her şeyin bâtını zâhirinden daha âli, daha kâmil, daha lâtif, daha güzel, daha müzeyyen olduğu gibi; hayatça daha kavi, şuurca daha tamdır. Ve zâhirde görünen hayat, şuur, kemâl vesaire ancak bâtından zâhire süzülen zaif bir tereşşuhdur. Yoksa bâtın câmid, meyyit olup da ilim ve hayatı dışarıya vermiş olduğuna zehaba ihtimâl yoktur. Evet karnın ""miden"", evinden; cildin, gömleğinden; ve kuvve-i hâfızan, senin kitabından nakş ve intizamca daha yüksek ve daha gariptir. Binâenaleyh, âlem-i melekut, âlem-i şehâdetten; âlem-i gayb, dünya ve âhiretten daha âli ve daha yüksektir. Maalesef nefs-i emmare, hevâ-i nefs ile baktığı için zâhiri hayatlı, ünsiyetli bir perde gibi meyyit ve zulmetli ve vahşetli zannettiği bâtın üstüne serilmiş olduğunu görüyor. M.N.)"

Âlem-i hâb
Uyku ve rüyâ âlemi. Bazan âlem-i mâna, âlem-i misal, âlem-i nevm gibi tâbirler de kullanılır.

Âlem-i islâm
"İslâm dünyası. İslâm milletleri. (Ey âlem-i İslâm, uyan! Kur'ana sarıl! İslâmiyete maddi ve manevi bütün varlığınla müteveccih ol! Ve ey Kur'ana bin yıllık tarihinin şehadetiyle hâdim olan ve İslâmiyet nurunun zemin yüzünde naşiri bulunan yüksek ecdadın evlâdı! Kur'ana yönel ve onu anlamaya, okumaya ve onu anlatacak, onun bu zamanda bir mu'cize-i manevîsi olan Nur Risalelerini mütalaa etmeğe çalış. Lisanın, Kur'anın âyetlerini âleme duyururken, hâl ve etvar ve ahlâkın da onun manasını neşretsin; lisan-ı hâlin ile de Kur'anı oku. O zaman sen dünyanın efendisi, âlemin reisi ve insaniyetin vasıta-i saadeti olursun! Ey asırlardan beri Kur'anın bayraktarlığı vazifesiyle cihanda en mukaddes ve muhterem bir mevki-i muallâyı ihraz etmiş olan ecdadın evlâdı ve torunları! Uyanınız, âlem-i İslâmın fecr-i sadıkında gaflette bulunmak, kat'iyyen akıl kârı değil! Yine âlem-i İslâmın intibahında rehber olmak, arkadaş kardeş olmak için Kur'anın ve İmanın nuruyla münevver olarak İslâmiyetin terbiyesiyle tekemmül edip hakiki medeniyet-i insaniye ve terakki olan medeniyet-i İslâmiyyeye sarılmak ve onu, hâl ve harekâtında kendine rehber eylemek lâzımdır. T.H.)"

Âlem-i kevn
Varlık âlemi. Kâinat.

Âlem-i kevn ü fesad
Cismani âlem. Bir taraftan vücuda gelip, diğer taraftan da harab olan fâni âlem.

Âlem-i ma'na
Mâna âlemi, bazı ehline münkeşif olan âlem, mânen anlaşılan ve bilinen âlem.

Âlem-i melekut
Melekut âlemi. (Bak: Melekût)

Âlem-i menâm
Uyku âlemi, rüya âlemi.

Âlem-i misâl
Rüyâda görülen âlem. Dünyada mevcud bulunan bütün eşya ve zuhura gelen bütün ef'âlin aynısı ile müretteb ve mütekevvin olan bir tarzı veya âlem-i ruhâninin bir nev'i. (L.R.)(Gördüm ki: Âlem-i misâl, nihâyetsiz fotoğraflar ve her bir fotoğraf, hadsiz hâdisât-ı dünyeviyeyi aynı zamanda hiç karıştırmıyarak alıyor. Binler dünya kadar büyük ve geniş bir sinema-i uhreviyye ve fâniyatın fâni ve zâil hallerini ve vaziyetlerini ve geçici hayatlarının meyvelerini sermedi temâşâgâhlarda ve Cennette Saadet-i ebediyye ashâblarına dünya macerâlarını ve eski hâtıralarını levhaları ile gözlerine göstermek için pek büyük bir fotoğraf makinesi olarak bildim. S.) (Bak: Âlem-i hâb)

Âlem-i nâsut
İnsanlar âlemi ve dünya hayatı. Mahlukiyet. Âlem-i Lâhut'un zıddı.

Âlem-i sabavet
Çocukluk dünyası.

Âlem-i siyaset
Siyâset dünyası, siyaset âlemi.

Âlem-i süflî
"Süflilerin âlemi. Dünyâ âlemi. Âlem-i şehadet, âlem-i nâsut. (Bak: Nâsut)(Şu kâinata nazar-ı hikmetle bakıldığı vakit, azim bir şecere mânasında görünür. Ve şecerenin nasıl dalları, yaprakları, çiçekleri, meyveleri vardır. Şu şecere-i hilkatin de bir şıkkı olan âlem-i süflinin: Anasır, dalları; nebatat ve eşcar, yaprakları; hayvanat, çiçekleri; insan, meyveleri hükmünde görünür. Sâni-i zülcelâl'in, ağaçlar hakkında câri olan bir kanunu, elbette şu şecere-i âzamda da câri olmak, mukteza-yı ism-i Hakîm'dir. S.)"

Âlem-i tekvin
Devamlı değişen. Vücud ve hudus âlemi.

Âlem-i ulvî
Ulvi âlem, ruhlar âlemi.

Âlem-i zuhur
Görünen âlem, şahâdet âlemi, şu anda içinde yaşadığımız âlem.

Âlem-i şahadet
Şahâdet âlemi. Bu dünya. Cenâb-ı Hakkın âyetlerine ve emirlerine imân edenlerin, hakka, hakikate şahadette bulundukları ve Allah'a itaat ve ibadetle mükellef oldukları dünya âlemi.(Âlem-i şahadet, avâlim-i guyub üstünde tenteneli bir perdedir. M.)

Âlem-i şuhud
Bilip keşfedilen, görür gibi bilinen âlem. Görünen âlem. Dünya. Kâinat.

Âlem-penah
f. Cihanın sığındığı (yer veya saha).

Âlem-suz
f. Cihanı yakan.

Âlem-tab
f. Dünyayı aydınlatan, cihanı parlatan.

Âlemane
f. Dünya ile ilgili. Dünyevî.

Âlemeyn
İki âlem. Dünya ve âhiret.

Âlemgir
f. Bütün âleme yayılan, cihanı kaplayan, dünyayı zapteden.

Âlemiyan
(Âlemî. C.) Âleme mensub olanlar, insanlar.

Âlemnüma
f. Dünyayı gösteren.

Âlempesend
f. Bütün herkesin hoşuna gidip beğendiği şey.

Âlemârâ
f. Dünyayı, âlemi süsleyen.

Âlemî
(C.: Âlemiyan) (Âlem. den) Dünyaya ait. İnsan.

Âlemîn
(Bak: Âlemûn)

Âlemûn (âlemîn)
(Âlem. C.) Âlemler.

Âlemşümul
Bütün dünyayı alâkadar eden, dünyayı kaplayan ve her yerde tanınmış olan.

Âlet
Fakir. * Dağda ve tarlada yaptıkları künbet.

Âlet-i cerrâhiye
Cerrahların, yaraları tedaviye çalışan doktorların kullandıkları edevat, takım.

Âlet-i katıa
Kesici âlet.

Âlet-i lehv
Oyun âleti. Oyuncak. Çalgı âleti.

Âlet-i musavvit
Sesi nakletmeye yarıyan alet. Mikrofon.

Âli
Büyük, yüksek, şerif, celil, aziz olan.

Âli baht
f. Talihli, şanslı, bahtlı.

Âli-cenab
f. İyilik sahibi, yüksek ahlâklı. Cömerd. Büyük zat.

Âli-d-derecat
Derecelerin âlisi, iyi ve şereflisi.ALİF : Yem torbası.

Âli-fıtrat
Yüksek fıtratta olan.

Âli-himmet
Himmeti yüksek. Gayreti çok.

Âli-kadr
Çok takdir edilen. Yüksek değer sahibi. Kadr ü kıymeti yüksek. * Meşhur bir çeşit lale.

Âli-makam
Makamı yüksek, yeri yüksek.

Âlic
İki hörgüçlü büyük deve. Yumuşak nesne. * Kırda bir kumlu yer.* Alcân dedikleri otu yiyen deve.

Âlicah
(Ali-câh) f. Mevkii yüksek. Yüce mevkide bulunan.

Âlih
"(C.: Alihât) Mabud; tapınılan, ibadet edilen şey."

Âlihe
(İlah. C.) Bâtıl ilâhlar. (Bak: İlâhe)

Âlim
"Bilen, bilgili. * Çok şey bilen. * Çok okumuş, bilgiç. * İlim ile uğraşan. Hoca.(Âlim-i mürşid, koyun olmalı; kuş olmamalı. Koyun, kuzusuna süt; kuş, yavrusuna kay verir. M.)"

Âlim-ül-gayb ve-ş-şehâde
Görüleni ve görülmeyeni bilen. Allah.

Âliman
f. (Alim. C.) Alimler.

Âlimâne
f. Alimlere yakışır surette. Bilenlere yakışır şekilde.

Âliye
Yüksek, yüce. Şerif ve aziz olan. * Necid ve Hicaz ülkesi. * (C.: Avali) Süngü başı.

Âliyye
Âlete mensup. Âletle alâkalı. * (C.: Alâyâ) Yemin etmek.

Âlâm u askam
Kederler ve hastalıklar.

Âlât
(Âlet. C.) Vasıtalar. Âletler.

Âlât-ı basariye
Gözle alâkalı gözlük, dürbün gibi optik âletler.

Âlât-ı câriha
Yaralayıcı âletler.

Âlât-ı harbiye
Harb âletleri, silâhlar.

Âlât-ı katıa
Kesici âletler.

Âlât-ı nariyye
Ateşli silâhlar.

Âlât-ı rasadiyye
Meteoroloji ve astronomi araştırmalarında kullanılan âlet ve cihazlar.

Âlât-ı tab'iyye
Baskı âletleri. Matbaa levâzımatı.

Âlî-mekan
Makamı, yeri, derecesi yüksek olan.

Âlî-tebar
f. Sülâlesi temiz ve soyu yüce olan.

Âlî-şan
şan ve şerefi yüksek olan. * Meşhur bir cins lâle.

Âlîz
f. Alihten $ veya Aliziden fiilinden emirdir. İsm-i fâili Alizende Türkçedeki mânası: Zayıf, cılız. * Farsçada: Hayvanın ürküp sıçraması, çifte atması, huysuzluk edip sıçramasına denir.

Âmed
f. (Mâzi fiili olup mastar gibi kullanılır). Gelmek, geliş, vürud eyleme.

Âmed ü reft
Geliş-gidiş.

Âmed ü şüd
"Varıp gelme. Gidiş geliş; geldi gitti."

Âmede
Gelmiş. Vürud eylemiş.

Âmede-gû
f. Hazırcevap. Düşünmeden hemen güzel söz söyleyen kimse.

Âmediye
f. Gümrük vergisi.

Âmedî
f. Geliş.

Âmen
Çok veya en emin ve güvenilir.

Âmenna
İnandık, öylece kabul ederiz, ona diyecek yok (meâlindedir.)

Âmentü
"""İmân ettim"" demek olup Ehl-i Sünnet Mezhebi olan mü'minlerin iman esaslarını kısaca toplayan ifâdenin has ismidir."

Âmid
Diyarbakır'ın önceki adı.

Âmil
Yapan. İşleyen. *Sebep. * Vergi tahsiline memur kimse. * Mütevelli. * Vâli. *Gr: İraba te'sir eden yüz şeyden altmışı. (Yalnız ismi mecrur yapanlar yirmi adettir).

Âmile
(C.: Avâmil) (Amel. den) Bacak, ayak.

Âmiletân
İki ayak, çift bacak.

Âmin
(Emn. den) Gönlü müsterih, kalbinde korku bulunmayan. * Emniyet ver.

Âmine
Emin olan. Kalbinde korku olmayan kadın. * Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmın öz annesinin adı. Yirmi sene yaşamıştır. Hazret-i İbrahim Aleyhisselâmın dini üzere idi. (R. Aleyha)

Âmir(e)
Büyük me'mur. Emreden, iş gösteren. * Huk: Bir kimseyi öldürmek veya bir uzvunu kesmek ve sakatlamak tehdidiyle bir filli yapmaya veya yapmamaya zorlayan ve bu tehdidi yapmaya muktedir olan kimse. (Bak: İhcâc)

Âmir-i mutlak
Kayıtsız şartsız herşeye hâkim olan.

Âmir-i müstakil
Hiç kimseye bağlı olmayan ve istiklâl sahibi olan âmir, kumandan.

Âmir-i vicdanî
Vicdana emreden, vicdanı çalıştıran.

Âmirane
f. Emredercesine. Amir imiş gibi. * Emreden büyük kimseye yakışır şekilde.

Âmiriyyet
"Kumandanlık hâli. * Amir, emredici olmak.(Evet, bu kâinata geniş bir dikkat ile bakan; kâinatı gayet haşmetli ve gayet faaliyetli bir memleket, belki idâresi gayet hikmetli ve hâkimiyeti gayet kuvvetli bir şehir hükmünde görür, her şeyi ve her nev'i birer vazife ile musahharâne meşgul bulur. $ âyetinin askerlik mânasını ihsas eden temsiline göre: Zerrât ordusundan ve nebatât fırkalarından ve hayvanât taburlarından, tâ yıldızlar ordusuna kadar olan Cünud-u Rabbaniyeden, o küçücük memurlarda ve bu pek büyük askerlerde hâkimâne tekvini emirlerin, âmirane hükümlerin, şâhâne kanunların cereyanları, bedâhetle bir Hâkimiyet-i Mutlakanın ve bir âmiriyet-i külliyenin vücuduna delâlet ederler. ş.)"

Âmirz-kâr
f. Bağışlayan, affeden Allah. * Affeden, bağışlayan.

Âmirziş
f. Allah'ın afvetmesi, bağışlaması. * Bağışlama, afvetme.

Âmiyane
f. Âdice. Bayağıca. Cahillere yakışır surette.

Âmiyy
Avama ait, avamca.

Âmiz(e)
f. Karışık, karışmış. (Âmihten) $ mastarından imtizaç etmek, karıştırmak mânasındadır.

Âmiz-gâr
f. Uygun, münâsib, yaraşır.

Âmize-mu(y)
f. Saçı sakalı kırlaşmış olan adam. Kır sakallı kimse.

Âmize-muyî
f. Kır saçlı ve kır sakallı kimse.

Âmiziş
f. Uysallık, imtizaç, uyuşma.

Âmm
Herkese âit. Umuma âit. Hususi ve bazılara mahsus olmayan. Umumi.

Âmm lâfızlar
"Aynı cinsin birçok fertlerine birden delâlet eden lâfızdır. ""Kavil, cemaat, nisa"" lâfızları gibi."

Âmme
Tülbent sargı. * Su içinde üstüne binip yüzülen şişirilmiş tulum. * Umumi. Herkese ait.

Âmâde
f. Hazırlanmış, hazır.

Âmâde-gî
f. Hazırlık, âmâdelik.

Âmâl
(Emel. C.) Emeller. Arzular. Gayeler. Dilekler. İstekler.

Âmâl-i ma'sumâne
Masumcasına emeller, arzular.

Âmâl-i sermedî
Sermediyete âit arzu ve emeller. Cennete, ebediyyete dâir dilek ve temenniler.

Âmâl-i uhreviye
Ahirete ait emeller, ümitler ve istekler.

Âmâç
f. Saban demiri. * Hedef, nişan tahtası.

Âmâç-gâh
f. Nişan atılan yer, nişan yeri. Hedef mahalli.

Ân
f. Uzağı gösteren işâret ismi. Şu. Bu. O. * Güzellik câzibesi. Melâhat. Güzellik. * Cemi edâtı. Kelimenin sonuna getirilerek cemi' yapılır. Meselâ: Âlimân: Âlimler. Anân: Onlar. Merdân: Adamlar. İnsanlar. Zenân: Kadınlar.Kelimenin sonuna getirilerek sıfat edatı yapılır: Ters: Korku. Tersân: Korkak.Kelimeyi zarf yapar. Güyân: Söyliyerek.

Âne
f. Kelime sonuna getirilerek zarfiyet ifâdesi için kullanılan nisbet edatıdır. Meselâ: Mütefekkirâne (: Mütefekkire yakışır halde) kelimesinde olduğu gibi.

Ânif
Yakında geçen. Pek yakın geçmişte.

Ânif-ül beyân
Biraz evvel bildirilen, az önce beyan olunan.

Ânif-üz zikr
Az önce bildirilen, biraz evvel tebliğ edilen.

Ânife
Gençlik çağının başlangıcı.

Ânifen
Yukarıda. * Az önce, biraz evvel.

Ânâ
(Ani. C.) Gece yarısı vakitleri.

Ânâ-ül-leyl
Gece yarıları, gecenin geç vakitleri.

Ânâf
(Enf. C.) Burunlar.

Ânân
f. (An. C.) Onlar.

Âr
Utanma, mahcubiyet. Utanılacak şey. Ayıp. Şiyb. Şerm. Haya.

Âr ü namus
Utanma, haya ve namus.

Ârec
f. Dirsek, kolun arka tarafı.

Ârib
Halis Arap cinsinden olan.

Âric
(Uruc. dan) Yukarı çıkıp yükselen. Çıkıp inen. Uruc eden. * Topal, aksak, noksan.

Ârif
(İrfan. dan) Bilen, bilgide ileri olan. Aşinâ, vâkıf. Hakkı, hakkı ile bilen. * Sabırlı ve mütehammil. * Çok düşünmeğe ihtiyaç kalmaksızın, tekellüfsüz gördüğünü bilen ve anlayan. * Zevkî ve vicdanî irfan sâhibi olan.

Ârif-i billah
Mürşid, ermiş, evliyâ. Hakkın nuru ile Cenab-ı Hakk'ı bilen. Âlemi, hâdiseleri İlahî feyz ve ilim ile gören veli.

Ârif-i esrar
İlâhî sır ve hakikatlara vâkıf olan.

Ârif-i münevver
Nurlanmış ve mesleğinin mütehassısı olmuş ve aklı ile beraber kalbi de nurlanmış âlim. Arif-i Billâh.

Ârifan
f. Ermişler. Arifler.

Ârifane
t. Arife yakışır surette. Bilene yakışır şekilde. İrfan sahibi olarak.

Ârim
İnatçı, kafa tutan.

Âriz
Azarlayıcı.

Ârsız
Bî-ar, utanmaz, arsız.

Ârâ
f. Süsleyen. Bezeyen.

Ârâb
(İrb ve İrbe. C.) Hacetler. * Uzuvlar. * Akıllar, zekâlar. * Hileler, oyunlar.

Ârâm
(İrem. C.) Çölde, sahrada konulan hususi nişan.

Ârâm-bahş
f. Dinlendirici, dinlendiren, ârâm veren.

Ârâm-cû
f. Dinlenmek isteyen.

Ârâm-cûyane
f. Dinlenmek isteyene yakışır şekilde.

Ârâm-gâh
f. Dinlenilecek yer.

Ârâm-gâr
Hiçbir sıkıntısı olmayan, rahat yaşayan adam.

Ârâm-güzin
f. Dinlenmek için oturan, istirahat eden, dinlenen.

Ârâm-ı cân
Gönül rahatı. * Sevgili, sevilen güzel.

Ârâm-ı dil
Sevgili, sevilen güzel. * Gönül rahatı.

Ârâmgâh-ı ebedî
Ebedi olarak dinlenilecek yer, sonsuz olarak istirahat edilen yer, mezar.

Ârâmide
f. Rahat olan, dinlenen, sükûn halinde ve rahatta bulunan.

Ârâmiş
f. Huzur, rahat.

Ârâmî
f. Dinlenme, rahat etme.

Ârî
Pâk, pislikten uzak. * Hür.

Ârız
Sonradan olan şey. Bir şeyin zâtına ve hakikatına ait ve lâzım olmayıp başka bir varlıktan bazan vâki ve kaim olan. Takılan. Yapışan. * Bir şeyi arz ve takdim edici olan. * Kalın ve geniş bulut. * Ön dişlerin haricindeki onaltı dişin herbiri. * İnsanın yanağı. * Hasta olduğundan dolayı kesilen deve. * Seyrek sakallı kimse. (Bak: İctima-i zıddeyn) * (Arz. dan) Gelen. * Tesadüfî vakıa. * Dağ, bulut. v.s. gibi görmeye mâni olan herşey. * Yanak.

Ârıza
Sonradan olan, noksanlık. * İsabet eden belâ ve keder. * Bozulma. * Gelip geçici. * Hariçten gelen te'sirle olan. * Bir şeyin olmasına veya görülmesine mâni olan birşey.

Ârızan
(Ârız. dan) Geçici olarak. * Tesadüfen, tevafukan, rast gele.

Ârızî
Zâtî ve irsî olmayıp sonradan hâsıl olan. Zâtî ve esastan olmayıp sonradan zuhur ve taalluk eden. Muvakkat, geçici.

Âsad
(Esed. C.) Esedler, arslanlar.

Âsi
İsyan eden. Emirlere itâat etmeyen. * Günah işleyen. * Meşru idâreyi tanımayıp baş kaldıran.

Âsib
f. Musibet, belâ, âfet, felâket. * Çarpışma.

Âsil
(C.: Avâsil-Usûl) Kovandan bal alan kişi. * Yürürken aceleden yele yele yürüyen kimse.

Âsin
Pis kokulu. Bozulup kokan su.

Âsir
Ayağı kayan.

Âsitan
f. Kapı eşiği. * Dergâh. * Tekke.

Âsiven
f. Şaşkın, sersem, aklı dağınık.

Âsiye
Kederli, hüzünlü kadın. * Sütun, kolon, direk. * Hz. Musa'yı (A.S.) Nil nehrinden çıkararak büyütüp yetiştiren kadın. Firavunun zevcesinin ismi.

Âsiyâ
f. Su değirmeni.

Âsân
f. Kolay. Suhuletli. Yesir. * Bükülmüş ipin her katı.

Âsânî
Suhulet, kolaylık.

Âsâr
Öç almalar. İntikamlar. * Eserler. * İzler. Nişanlar. Abideler. * Âdetler.

Âsâr-ı atika
Eski eserler.

Âsâr-ı edebiyye
Edebî değeri olan eserler.

Âsâr-ı matbua
Tabedilmiş basılmış olan eserler.

Âsâr-ı mergube
Muteber ve rağbet kazanmış olan eserler.

Âsâr-ı san'at
Sanat eserleri.

Âsî
Hurma salkımı.

Âsûn
(Asi. C.) İsyan edenler. Günahkârlar.

Âsûr
(C.: Avâsir) Tuzak, ağ. * Şer. * Şiddet.

Âtbin
f. Sözü doğru faziletli kimse.

Âtiş
(Atişe) Susuz, susamış.

Âtıf
(Atf. dan) Yüzünü çeviren, bakan. Meyleden, yönelen. * Bağlaç. * Şefkat edici kimse. Merhametli, müşfik. * Yarış atlarının altıncısı. * Gr: İki kelimeyi birbirine bağlayan harf veya kelime.

Âtık(a)
Azad edilmiş, Serbest bırakılmış kimse. * Yaşlı. * Genç kız.* Temiz soylu. * Eski. * Yavru kuş.

Âtıl
(Âtıla) İşlemez. Boş. Tenbel. * Bozulmuş.

Âtım
Ölen, mahvolan.

Âvâ'
Şiddet. * Kıtlık, kaht.

Âvâz
f. Sadâ, Yüksek ses. * şöhret.

Âvâz-ı ra'd u sâika
Gök gürlemesinin ve yıldırımın âvâzı, sesi.

Âyen
f. Demir.

Âyende
(C.: Âyendegân) f. Gelen, geçici.

Âyet
Eser. * Kimsenin inkâr edemiyeceği açık delil. Nişân. Alâmet. İşaret. * Menzil, mekân. * Kur'ân-ı Kerim'deki her bir cümle. Mânen uyanmağa, intibâha sebeb olan hâdise. (Kur'ân-ı Kerim'de 6666 âyet vardır.)

Âyet-i müdâyene
Kur'an-ı Kerim'de (Sure-i Bakara, 281. âyet) borçlu ve alacaklı hakkındaki âyet. (Bu âyet vasatî olarak bir sahife uzunluğundadır.)

Âyin
"Merâsim. Usûl. Görenek. Dinî âdâb. Âdet, örf ve kanun. * Ziynet, süs.İslâm'da fıkıh lisânı âyin kelimesini kabul etmemiştir. Bazı vakıflar, filân câmide herhangi bir tarikat âyini icra için te'sis yapacakları zaman vaki olan müracaatlarında fetvahâne tarafından verilen müsaadelerde âyin sözü kullanmayıp ""İcra-yı zikrullah"" tabiri kullanılırdı. Sofiyede âyin lâfzı muteberdir. Turuk-u âliye tekkelerinde icra edilen şekil ve merasime âyin ıtlak edilir. ""İcra-yı âyin-i ehlullah"" tabirdendir. Bu sûretle her tarikata mensub tekkelerde yapılan dinî merasime âyin ismi verilmiştir. Bu âyinlerden herbirinin ayrı ismi ve şekli vardır. Yaptıkları âyine Mevleviler: Semâ; Kâdirîler: Devran; Rıfailer ve Sa'diler: Zikr-i kıyam; Halvetiler: Darb-ı esmâ; Nakşibendiler: Hatm-i hâcegân isimlerini verirler. Diğer turuk-u âliye de bu esaslardan münşaib olduğuna göre âyinleri bu esaslara bağlıdır. (T.İ.A.)"

Âyin-han
f. Mevlevihâne ve semâhânelerde sema edilirken, yüksek bir yerde bulunan ve mutribhâne adı verilen mahfilde âyin okuyan kimse.

Âyâ
"(Şüphe ve tereddüt bildiren edât; hayret ve taaccüb, soru ile beraber ümid ifâde eder) Acabâ. Âyâ, nasıl oluyor. Hayret, sen bu işi nasıl olur da yaparsın?.. der gibi.(Ey bu vatan gençleri! Frenkleri taklide çalışmayınız! Âyâ, Avrupa'nın size ettikleri hadsiz zulüm ve adavetten sonra, hangi akıl ile onların sefâhet ve bâtıl efkârlarına ittiba edip emniyet ediyorsunuz? Yok! Yok! Sefihane taklid edenler, ittiba değil; belki şuursuz olarak onların safına iltihak edip kendi kendinizi ve kardeşlerinizi idam ediyorsunuz. Âgâh olunuz ki, siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe, hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz! Çünki şu surette ittibaınız, milliyetinize karşı bir istihfaftır ve millete bir istihzâdır! L.)"

Âyât
(Âyet. C.) Âyetler. * Cenab-ı Hakk'ın sıfât ve kudreti hakkında görülen âşikâr deliller, bürhanlar. * Menziller. Mekânlar.

Âyât-ı kibriyâ
Allah'ın kibriyasını ve büyüklüğünü gösteren âyetler, deliller ve eserler.

Âyât-ı kur'âniye
Kur'ânın âyetleri.

Âyât-ı mensuha
Sâbık olan, geçmişte olan hükümleri beyân eden âyetler.

Âyât-ı muhkemât
Manası kat'i ve açık olan Kur'an âyetleri.

Âyât-ı nâsih
Sâbık olan şer'i hükmün kaldırıldığını beyan eden âyetler. (Bak: Nesh)

Âyât-ı tekviniye
Tekvinî âyetler. (Bak: Tekvin)

Âzim
Bir yere gitmeğe karar veren. Bir iş hakkında kat'i karar ve niyet sahibi.

Âzime
Azı dişi. * Kıtlık senesi.

Âzin
Kefil. Birinin yerine kefalet eden. * Kapıcı, perdeci. * İzin veren.

Âzir
Yara izi.

Âzire
Hayızlı kadın.

Âzîn
f. Kaide, kanun. * Süs, zinet, güzellik. * Yoğurttan yağ çıkarmak için hususi olarak yapılmış yayık.

Âzîne
f. Cuma veya bayram günü.

Âzîr
f. Iztırab, sıkıntı. Ağrı, sızı. * Azar, tekdir.

Âşık
Çok fazla seven. Mübtelâ. Birisine tutkun. * Saz şairi. * (Cümledeki yerine göre) : Ahbab, hazret, ma'hut, seninki gibi mânâlara gelir. (Müennesi: Aşıka)

Âşık-ı didâr-ı pâk
"Temiz yüzün âşıkı. * Edb: Evvelce ordularda, kışlalarda, köy odalarında ve mahalle kahvelerinde gerek kendinin, gerek başkalarının sözlerini sazla dile getiren kimse; halk şâiri."

Âşıkan
(Âşık C.) f. Âşıklar, tutkunlar.

Çaba
Cehd. Gayret, herhangi bir işi yapmak için harcanan güç.

Çabük
f. Çabuk, seri, aceleli, hızlı, tez, hafif.

Çabük-hırâmân
f. Sür'atli yürüyen. Çabuk yürüyen.

Çabük-rev
f. Çabukça giden.

Çader-i kuhlî
Sema, gök. * Karanlık gece.

Çak
f. İyi, güzel, sıhhatli, şişman.

Çakacak
f. Silahlı çatışmadan çıkan ses.

Çakaloz
Çakıltaşı atan bir nevi küçük top.

Çakmaklı
Ağızdan dolan ve tetik yerinde bir cins çakmakla ateş alan eski tüfek çeşitlerinden biri.

Çakuç
f. Çekiç.

Çakçak
Parça parça, yırtık pırtık. * Kılıç ve emsâli şeylerin sesleri.

Çakşır
İnce kumaştan yapılan uzun bir çeşit şalvar. * Kuşların ayağındaki tüy.

Çal
İsimlere önden eklenip, onun daima hareket edip oynamakta olduğuna işaret ve delâlet eder. Meselâ: Çal-at : Durduğu yerde de hareket eden at. * Bir şeyi şiddetle kapmaya delâlet eder. Meselâ: Çal-yaka: Yakasından kapmak, şiddetle yakalamak.

Çal-at
Hareketli, yerinde duramayıp şahlanan at.

Çala
İsimlerden önce kullanılarak, devam ve şiddetli ve pervasız kullanılmasını bildirir. Meselâ: Çalakalem: Çabuk ve gelişigüzel ve ilmi olmayan yazı yazmak.

Çalab
t. İlâh. Mâbud. Cenâb-ı Hak, Rab.

Çalak
f. Yerinde durmayan, çabuk, oynak. Dâima çalışan. Her bir hareketi çabuk olan. * Akıl ve ferâseti açık.

Çalakî
f. Çeviklik, süratlilik, tezlik.

Çalbus
f. Dalkavuk, yaltakçı.

Çalgı
Müzik âleti. Müzik, çalgı. (İslâm âlimleri insanda maddi, hayvâni hisler ve hevesler uyandıran müziğin haram olduğunu bildirmişlerdir.)

Çalçene
t. Durmayıp konuşan, geveze.

Çalım
Tavır, eda. * Kılıcın keskin tarafı, ağzı.

Çam
f. Eğrilme, bükülme. * Salınma.

Çamular
Himalaya dağlarına bağlı bir dağ silsilesi.

Çamulari
Himalaya dağlarına bağlı bir dağ silsilesi.

Çane
f. Çene.

Çap
f. Basma, baskı, tab.

Çapar
Postacı.

Çapkun
Seri ve yorulmaz neviden iyi bir at cinsi.

Çaplus
f. Dalkavuk, yaltakçı.

Çapûl
f. Yağma, saldırı.

Çapûlcu
Düşman toprağına atla hücum edip yağma eden. Akıncı, yağmacı.

Çar
(Slavca) Eski Rus İmaparatorlarının ünvanları. * Bulgar kralı.

Çar naçar
f. İster istemez, mecburiyetle.

Çar u yek
Dörtte bir.

Çar-deh
f. Ondört.

Çar-ebru
Dört kaş. * Bıyığı yeni gelmiş delikanlı.

Çar-erkân-ı cuvanî
Padişahın özel hizmetlerinde bulunan ve Enderun'un azamlarından olan dört kişi hakkında kullanılan bir tabirdir.

Çar-guşe
f. Dört köşe. Dört taraf. Dört yön.

Çar-gâh
"f. Dört taraf ki, bunlar; şark, garb, şimal, cenub'dur. * Dünya, küre-i arz, cihan. * Türk musikisinde bir makam adıdır."

Çar-tak
f. Çardak. * Dört köşe çadır.

Çar-yar
Dört dost. (Hz. Ebûbekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali (R.A.) lerin nâmları.) Dört Halife, Hulefâ-i Erbaa veya Ashab-ı Güzin diye de ihtiramla anılırlar.

Çar-yarî
f. Çar-yâra ait. Sünnîlik.

Çar-yek
f. Çeyrek, dörtte bir. * Saatin dörtte biri, onbeş dakika. * Mecidiye denilen gümüş sikkenin dörtte biri ki, beş kuruşluk bir gümüş sikkedir.

Çar-zeban
f. Geveze, çenesi düşük, lüzumsuz olarak konuşan.

Çar-şeb
f. Cilbab, ferace, çarşaf.

Çar-şenbih
f. Haftanın dördüncü günü. Çarşamba günü.

Çare-i halâs
Kurtuluş çaresi.

Çarh
Çark, tekerlek. * Felek, gök, sema. * Ok yayı. * Elbisede yaka. * Tef.* Devreden, dönen. * Çakır doğan. * Talih.

Çarh-ı ahdar
Gök kubbe.

Çarha
f. Ordunun ilerisinde bulunan askerlerin yaptıkları tâlim. * Çıkrık gibi dönen yuvarlakça bir cins dolap.

Çariçe
(Slavca) Rus İmparatoriçesinin nâmı.

Çark
f. (Çarh-Çerh) Dönen pervaneli tekerlek. * Vapur, değirmen ve dolap çarkı. * Bir makinenin dönen tekerleği, çok zaman bu tekerlek makineyi çalıştırır. Her çeşit tekerlekli makine. * Dönerek işleyen âlet. * Koz: Birbiri içinde dönen feleklerden mürekkeb kâinat, felek, eflâk. * Baht. Talih. şans.

Çark-ı felek
Bir makine veya dolaba benzetilen gökyüzü. * Mc: Tâlih, baht. * Yakıldığı zaman dönerek ateşler püskürten bir çeşit donanma fişeği. * Bir nevi sarmaşıklı nebat çiçeği.

Çarmıh
"f. (Çar: Dört; Mıh: Çivi) Salib. Suçluyu haça germek için kurulmuş, haç şeklinde darağacı. * Geminin direkleri başından aşağıya inen kalın ipler."

Çarpa
f. Eşek, deve, koyun v.s. gibi dört ayaklı hayvanlar.

Çarsu
f. Dört taraf. Dört tarafı olan şey. * Çarşı, pazar.

Çarta(re)
f. Dünya, âlem, küre-i arz. * Dört unsur. * Dört teli olan kemençe.

Çaruğ
f. Çarık.

Çarüm
f. Dördüncü.

Çarıyar
(Bak: Çaryâr)

Çarşaf
Yatağın üstüne serilen veya yorgana kaplanan bez örtü. * Kadınların kullandığı baştan örtülen, pelerinli eteklikli sokak elbisesi. Kadınların örtünmesi farzdır. Bu maksatla çarşaf ucuz, pratik, hafif olması ve zengin fakir herkesin kolayca sağlıyabilmesi bakımından yaygın olarak kulanılagelmiştir. Çeşitli renklerde olabilir. Çarşaf kadar ucuz ve pratik İslâma uygun başka bir giyecek yapılmadığı için, çarşaf giyenleri kınamak çok haksızlıktır. Çarşaf zengin ve fakir ayrımını kaldırır. İç giyimi örttüğü için ailelerin birbirine özenerek israfa düşmelerini, gösterişi, çekememezlikleri ve bundan doğan huzursuzlukları önler. Ferâce, car, cilbab denen örtüler de, bu tarz örtü çeşitlerindendir. (Bak: Tesettür)

Çavele
f. Güzel renkli bir cins gül. * Eğri büğrü, yamuk.

Çavuş
Vaktiyle divanlarda hükümdarların hizmetinde bulunan yaver veya muhzır gibi subaylara denilirdi. Tanzimattan evvelki Osmanlı saray teşkilatında çavuşlar, padişahın yaverleri ve çavuşbaşı mabeyn müşiri idi. * Onbaşıdan üstte ve assubaydan alttaki derecede olan asker. * İşçilerin başları, şefleri.

Çaçaron
İtl. Çok konuşan, çenesi düşük, geveze.

Çaçele
f. Postal, ayakkabı, çarık, pabuç.

Çağ
Zaman, vakit, esnâ, hengâm, mevsim. * Yaş. * Boy, kamet, tenâsüb, lüzumu derece semizlik.* Devir, tarih çağları. (İlkçağ, Ortaçağ, Yeniçağ, Yakınçağ.)

Çağatay
Cengiz Han'ın oğlu Çağatay Han'ın ismine nisbetle Mâvera-ün Nehr taraflarında oturan Doğu Türklerine ve edebî lisan olarak kullandıkları Doğu Türkçesine verilen isimdir.

Çağdaş
(Bak: Asrî)

Çağdışı
Askerliğe alınma çağı dışında. * Çağın fikirlerine felsefesine uymayan. Bu mânada bazı kimselerin kelimeyi hakaret olarak kullanmaları dar görüşlülüğün ve cehaletin neticesidir. Çünkü çağın insanlık için zararlı öyle fikirleri ve felsefeleri vardır ki, gelecek devirler bunu anladıkları zaman şimdi bunu benimseyenlerin zavallılıkları da anlaşılmış olacaktır. Körükörüne çağın her düşüncesini benimsemek, müslümana yakışmaz. (Bak: Asrî)

Çağla
(Çağala) Badem, erik, kayısı gibi yemişlerin yenebilen ham meyvesi.

Çağlar
Kayalara veya setlere çarparak, yerden köpürerek düşen su. Şelâle, çağlayan.

Çağrışım
"Psk: Bir idrakla kazanılan bir fikrin başka bir idrak (algı) ile kazanılan fikir arasında bağıntı kurulması, birinin diğerini hatıra getirmesidir. Bu bağıntı zaman ve mekânda yakınlık, benzerlik ve zıdlık sebebiyle kurulur. Sevap deyince günahın; abdest deyince namazın; Cennet deyince Cehennem'in de aklı gelmesi gibi..."

Çağz
f. Kurbağa. * Korku, havf. * Kapandığı halde hâlâ içinde cerahat bulunan yara. * Ah ü fizar. İnilti.

Çaş
f. Tahıl yığını, hububat.

Çaşit
Casus.

Çaşni
Çeşni, lezzet, tad. Yemeğin tadına bakmak için ağza alınan miktar, tadımlık.

Çaşt
f. Kuşluk yemeği. * Kuşluk vakti.

Çe
(Bak: Çi)

Çeh
f. Kuyu, çukur.

Çehan
f. Damlıyan, damlayıcı.

Çeharüm
f. Dördüncü.

Çehre
f. Vech, yüz, surat. * Mc: Surat asmak, dargınlık. * Görünüş, şekil, zahir.

Çehre-nümud
f.Yüzünü gösteren, yüz gösterici.

Çehre-perdaz
f. Ressam.

Çehâr
f. Dört, erbaa.

Çehâr-deh
f. Ondört.

Çehâr-gâne
f. Dört unsur.

Çehâr-pâ
f. Dört ayaklı hayvan.

Çek
"Çekoslovakya, Bohemya ahalisinden olan ve Çek'ce konuşan kavim ki, Osmanlı metinlerinde ""çeh"" diye geçer."

Çekan
f. Damlamış, damlıyan.

Çeki
Odun gibi ağır cisimleri tartmada kullanılan 250 kiloluk ağırlık ölçüsü.

Çekide
f. Gürz ve topuz gibi eski zamanlarda kullanılan savaş âletleri. * Damlamış.

Çekimser
t. Taraf tutmayan.

Çekre
f. Küçük su damlası. Su serpintisi.

Çele-çepe
f. Sağa sola.

Çelebi
Efendi, kibar kimse. * Mevlâna postnişinine verilen ünvan. * Çelebi, Sultan Mehmed devrine kadar padişah oğullarına verilen ünvan idi. * Mevlânâ soyundan gelenlerle, mevlevilerin büyüklerine verilen ünvan.

Çelenk
f. Eskiden kadınların süs için başlarına taktıkları mücevher veya madenlerden yapılmış sorguç. Halka şeklinde çiçek veya yapraklı dal demeti. (Cenazelere çelenk göndermek İslâm âdeti değildir, israftır.)

Çelipa
f. Haç, put, sanem. * Eğik ve kıvrık çizgi.

Çem
f. Naz ve eda ile salınarak yürüme. * Ziynetli, süslü, düzgün. * Cürüm, kabahat, suç. * Taam, yemek. * Mâna. * Kazanılmış, toplanılmış.

Çember
(Bak: Çenber)

Çemen
Yeşil ve kısa otlarla kaplı yer, çimen. Ağaç ve çiçekleri olan yeşillik, çayır. * Pastırmaya konulan bir çeşit ot.

Çemenistan
f. Bahçe, çimenlik.

Çemenzar
f. Yeşillik, çayır.

Çenber
f. Daire, def ve kalbur gibi şeylerin tahtadan olan dairesi. * Fıçı ve tekerlek gibi şeylere takviye edip, dağılmalarını önlemek için etrafını çevirecek tarzda geçirilen demir veya tahta halka. * Başa ve boyna bağlanan yemeni. * Esirlik, bağlılık, kölelik. * Geo: Bir düzlemde bulunan sabit noktadan aynı uzaklıktaki noktaların meydana getirdiği geometrik şekil.

Çend
f. Kaç tâne? Ne kadar? * Birkaç. Üç-beş gibi adet. * Herhangi bir şeyin yüzde biri.

Çendan
f. Gerçi, her ne kadar. O kadar. Pek o kadar.

Çendin
f. Kaç, kadar, ne kadar, bu kadar.

Çendî
f. Bir müddet, biraz.

Çeneb
f. Sünnet.

Çeng
f. Pençe. * El. * Çalgı âletlerinden bir saz çeşidi. * Eğri büğrü.

Çengar
f. Yengeç. * Bakır pasından yapılan yeşil boya.

Çengel
f. Pençe. * Bir şey asmağa yarayan alet. * Orman, ağaçlık yer.

Çengi
Zil ve kaşık vurarak oynayan dansöz ve rakkase ki, ekseriyetle çingene kızlarındandır.

Çep
f. Sol, yanlış, falso.

Çep ü rast
Sağ ve sol.

Çep şüden
f. Solak olmak. * Mc: Doğruluktan yüz çevirmek.

Çep-endaz
f. Hileci,hilekâr, hile yapan kişi.

Çepel
Kirli, bulaşık, karışık, çamurlu.

Çeper
Cidar, duvar.

Çera
f. Niçin, niye böyle? * Mer'a. Otlak.

Çera-zar
f. Otlak, çayır.

Çerag
f. Işık. kandil. Lâmba. Mum. * Kutlu, mutlu. * Otlak. Mer'a. * Otlama. * Tekaüd. * Talebe.

Çerag-çeşm
f. Evlat, çocuk, veled, insan yavrusu.

Çeragan
f. Etrafı aydınlatma, şenlik. Kandil donanması, çırağan.

Çerakise
(Çerkes. C.) Çerkesler. Kafkasyada yerli bir kabilenin adı.

Çeram
f. Otlak.

Çerb
f. Besili, semiz, yağlı. * Muvafık, münasib, uygun. * Temayüz, imtiyaz. Diğerlerinden fazla ve üstün olma.

Çerb-ahur
f. İçinde yemi bol olan ahır. * Bolluk içinde yaşıyan kimse.

Çerb-dest
f. Eli işe yatkın. Sür'atli, eli çabuk.

Çerb-pehlu
f. Besili, semiz, gövdeli, yağlı.

Çerbî
f. Tatlılık, yumuşaklık.

Çeres
f. Zindan, hapishane. * Zulüm, işkence. * Mer'a, otlak. * Üzüm teknesi.

Çerh
f. Çark. Dolap. * Felek. Talih. * Dingil üzerine dönen. * Gök. * Def. * Zenberek. * Mancınık. * Elbise yakası. * Ok yayı. * Çakır gözlü doğan kuşu.

Çerhiden
f. Kendi etrafında dönmek.

Çerkes
Kafkas kavimlerinden biri. * Bu kavme mensub olan kimse.

Çerm
f. Hayvan ve insan derisi. Post.

Çespan
Lâyık, uygun, münasib, muvafık, yakışır.

Çespide
f. Lâyık, uygun münasib, muvafık, yakışır.

Çete
Bölük, birlik, takım. Bir reisin idaresi altında bulunan birlik. * Asker bölüğü, müfreze. * Çapulcu ve akıncı takımı.

Çetin
Sert. * İnatçı, dik başlı. * Zor, güç.

Çetr
f. Gece. * Gölgelik, çadır, şemsiye.

Çetr-i anberin
Karanlık gece.

Çetr-i nur
Güneş, şems.

Çetu
f. Perde, örtü.

Çetuk
f. Serçe kuşu.

Çevgan
f. Cirit oyunlarında atlıların birbirlerine attıkları değnek. * Baston, ucu eğri değnek.

Çevik
t. Tez hareketli. Oynak. Çabuk hareket edebilen.

Çevik çalak
Tez, hareketli, çalışan. Yerinde durmayıp hareket eden.

Çeyrek
f. Dörtte bir (Bak: Çâr-yek)

Çeç
f. Hububat elenen kalbur. * Harman savurmakta kullanılan yaba.

Çeçek
f. Gül. Çiçek. * Gönül. * Çiçek hastalığı. * Vücutda çıkan ben.

Çeş
"f. ""Deneyen, sınayan, tadına bakan"" mânâsına gelerek kelimelere eklenir."

Çeşan
f. Topuz, gürz.

Çeşende
f. Tadıcı, tadan, tadına bakan.

Çeşide
f. Tadmış. Tadılmış olan.

Çeşiden
f. Lezzetine bakmak. Tadmak.

Çeşm
f. Göz. Ayn. Dide.

Çeşm-aviz
f. Yüz örtüsü, peçe.

Çeşm-aşina
f. Göz aşinalığı olan, tanıdık.

Çeşm-dar
f. Bekliyen, gözliyen.

Çeşm-deride
f. Sıkılmaz, utanmaz, arsız.

Çeşm-i bed
Kem göz.

Çeşm-i dil
Basiret. Kalb gözü.

Çeşm-i gazub
Kızgın bakış.

Çeşm-i giryân
Ağlayan göz.

Çeşm-i hoş-nigâh
Güzel bakışlı göz.

Çeşm-i istikbâl-binî
Gelecek zamanı, istikbâli gören göz. Kuvve-i kudsiye ve ferâset ve basiretle ileriyi bilen nazar.

Çeşm-i mest
Sarhoş göz, mest olmuş göz.

Çeşm-i âhu
Ceylân gözü.

Çeşm-zahm
Nazar değme.

Çeşman
(Çeşm. C.) Çeşmler, gözler.

Çeşn
(Çeşen) f. Bayram, îd. * Düğün. * Ziyafet, şölen.

Çi
(Çe) f. Ne? Nasıl? (Soru edatı) * Taaccüb ve hayret yerinde de kullanılır.

Çi-gune
f. Nasıl, ne çeşit, ne türlü.

Çide
f. Devşirilmiş, toplanmış.

Çihar
f. Dört. (Bak: Çâr)

Çihil
f. Kırk (sayı). * Mc: Çok, ziyade, fazla.

Çil
(Çihil-Çehl) f. Kırk. * Mc: Çok.

Çile
f. Eziyet. Sıkıntı. * İplik. * Yay kirişi. * Tas: Dervişlerin kapalı bir yere çekilerek ibadetle geçirdikleri kırk gün.

Çilehâne-i uzlet
Çile çekilen yer. Yalnız başına ve çile içinde ibadet yapılan yer.

Çilekeş
Çile çekmiş. Çile dolduran, dert çeken.

Çille
Farsça (40) rakamını gösteren (Çihille) kelimesinin telaffuzunda aldığı şekildir. Daha çok (Çile) şeklinde söylenir. (Bak: Çile)

Çim
f. Rutubetten hasıl olan yosun.* Kesilmiş çimenli yerler.

Çin
"f. ""Derleyen, toplayan"" mânâlarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır."

Çin-i cebin
Alın buruşuğu. Alın kırışığı.

Çin-i ebru
Kaş çatıklığı.

Çin-i maçin
Çin ve Çin'in güney kısmı.

Çine
f. Kuş yemi.

Çinende
f. Devşiren, toplayan, toplayıcı.

Çinimaçin
Çin ve Çinin güney kısmı.

Çipil
Gözleri ağrılı ve kirpikleri dökülmüş kimse. * Çepel.

Çirag
f. Fitil, kandil, mum, lâmba. * Çırak. * Talebe, öğrenci, şakird. * Tekaüd, emekli, emekliye ayrılmış olan kişi.

Çire
f. Niçin? Çerâ?

Çire-dest
f. Becerikli, eli işe yatkın olan.

Çiregî
f. Bahadırlık, kahramanlık, yiğitlik. * Ustalık. Mâhirlik.

Çirk
Kir, pas, pislik, murdarlık, necaset. * Yarada olan irin ve kan.

Çirk-âb
f. Pis su.

Çirkin
f. Güzel olmıyan. * Çok kirli. * Kanlı, irinli çıban veya yara.

Çirkâf
f. Çirkef. Pis su. Pis. * Terbiyesiz. Edebsiz.

Çisan
f. Ne gibi? Nasıl?

Çistan
f. Bilmece.

Çiz
f. Şey. Nesne.

Çolpa
f. Bir ayağı sakat olan. * Yürürken ilk defa sol ayağını atan. * Mc: Beceriksiz. Eli yakışıksız.

Çopra
Balık kılçığı. * Sık çalılık veya sazlık. * Uzunca boylu olan tatlı su balığı.

Çub
f. Ağaç değnek, sopa. * Çöp.

Çuban
f. Çoban, sığırtmaç.

Çube
f. Oklava.

Çubek
f. Değnek, sopa. Davul tokmağı.

Çug
f. Su arkı. * Boyunduruk.

Çuhadar
Ayak hizmetinde bulunan çuha elbiseli yahut çuhadan olan perdenin haricinde emre hazır bulunan hademe.

Çun
f. (Tâlil edatı) Ne zaman ki, çünkü, şu sebepten ki, gibi, şâyet, zirâ, nasıl, niçin, çerâ.. den beri mânalarına gelir.

Çun ü çira
f. Nasıl ve niçin.

Çunan
f. Öyle böyle.

Çunin
f. Böyle.

Çuval-duz
Çuval dikmeye yarayan iğne.

Çuvaldız
Çuval ve ona benzer çul vs. dikmeye mahsus büyük iğne.

Çâh
(Çeh) f. Kuyu. Çukur.

Çâh-ı bün
Kuyu dibi.

Çâh-ı yusuf
Hz. Yusufun (A.S.) kardeşleri tarafından atılmış olduğu kuyu.

Çâh-ı zemzem
Zemzem kuyusu.

Çâker
f. Kul, köle.

Çâkerâne
f. Kölecesine, köle gibi.

Çâkerî
f. Abd'e, köleye ait. * Kölelik. Kulluk, abdlik, esirlik, cariyelik.

Çâlik
f. Çelik çomak oyunu.

Çâliş
f. Savaşta düşmana karşı gurur ve naz ile yürüme. * Mukabil, karşı durma. * Savaş, muharebe, harp, ceng, mücadele. * Birleşme.

Çâme
f. şiir ve gazel. Manzume.

Çâme-gûy
f. Şair.

Çâr
f. Dört. Cihâr.

Çâr-bâliş(t)
f. Evvelce padişahların ve makamca büyük olanların üzerlerine oturdukları dört katlı şilte. * Dört unsur.

Çâr-cihet
Dört cihet. Cihat-ı erbaa.

Çâr-çeşm
Dört göz.

Çâr-çiz
Dört şey.

Çâre
f. Neticeye varmak üzere maniaları kaldırmak için tutulması icabeden çıkar yol. Kurtuluş yolu. Tedbir, yardım, yol. * Hile. * Bir def'a. * Ayrılık.

Çâre-cu
f. Çâre arıyan.

Çâre-sâz
f. Çâre bulan.

Çârub
f. Süpürge.

Çârub-zen
f. Süpürücü.

Çömez
Medresede talebeye ve müderrise hizmet ederek ilim öğrenen kimse. Talebe yamağı.

Çün
f. Gibi. * Zira, çünki, madem ki. * Nasıl, nice.

Çünan
f. Böyle. Bu şekilde. Bunun gibi.

Çünbek
f. Atlama, sıçrama.

Çünki
f. Zira, şundan dolayı ki, şuna binaen ki, şu sebebden ki.

Çüst
f. Çevik, çabuk hareketli. Seri-ül-hareke. * Dar, sıkı. * Muntazam, mükemmel, düzgün. Yakışıklı.

Çüstî
f. Atiklik, çeviklik, çabukluk.

Çıfıtlık
Yahudilik, Yahudi cinsiyet ve mezhebi. * Münâfıklık.

Çımacı
Vapurda ve iskelede çımayı atıp tutmak vazifesiyle görevli tayfa.

Çığır
t. Yeni açılan patika yolu. * Ayak izi ile karlı yerde açılan yol. * Başkalarının da uyabileceği yeni bir tarz ve yol. * Çığın açtığı iz, yol.(... Hayat-ı içtimaiye-i beşeriyede bir çığır açan, eğer kâinattaki kanun-u fıtrata muvafık hareket etmezse hayırlı işlerde ve terakkide muvaffak olamaz. Bütün hareketi şer ve tahrib hesabına geçer...L.)

Îba'
Tiksindirmek, iğrenme.

Îd
Bayram günü. Bayram. (Gidip tekrar gelen, bir kimsede âdet olup alışılan şey. Bayram tekrar geldiği için îd denilmiştir. L.R.)

Îd-i adhâ
Kurban Bayramı.

Îd-i ekber
Arefesi Cuma gününe raslayan Kurban Bayramı.

Îd-i fıtr
Ramazan Bayramı.

Îdgâh
(Îdgeh) f. Bayram yeri.

Îdiyye
Bayramlık. * Divan Edebiyatı şairlerinin bayram vesilesiyle büyüklerin medhine dair yazdıkları kasideler. * Bayram kutlaması.

Îdî
Bayramla alâkalı.

În
İri ve güzel gözlüler.İN : Yabani hayvanların barınağı, yuvası. Mağara.

Îş u nûş
Yiyip içme. Sefahet. İşret ve eğlence.

Ömer (r.a.)
Resül-ü Ekrem'in (A.S.M.) ikinci halifesi, Aşere-i Mübeşşere'den ve sahabenin en büyüklerindendir. Çok âdil, âbid, zâhid ve merhametli idi. Fakirce yaşadı. Adaleti, şecaat ve cesareti, İlâ-yı Kelimetullah için fedakârlığı meşhurdur. Çok Hadis-i Şeriflerle medhedildi. Zamanında çok fütühat ve ilerleme kaydedildi. Hilâfeti esnasında bütün Âlem-i İslâm, Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın devrindeki gibi huzur ve rahat içinde yaşadı. Onbuçuk sene yedi gün, dünyada hiç kimseye nasib olmayan bir adâlet içinde halifelik yaptı, 63 yaşında iken şehid edildi. (R.A.)Hak ile bâtılı ayırmada çok mâhir olduğundan Resül-ü Ekrem (A.S.M.) kendisine Ömer-ül Fâruk ismini vermiştir.Bir zaman Hz. Ömer Radıyallâhü Anhu demiştir ki: Üç şey olmasa Hazret-i Kibriya'ya göçmek isterdim:1- Allah yolunda yürümek.2- Alnını toprağa sererek secde etmek.3- En güzel semereleri toplar gibi, sözün güzelini veren insanlarla sohbet etmek.

Ömer bin farıd
(M. 1180-1234) Kahire'de doğdu ve orada vefat etti. Mütefekkir ve mutasavvıf olup büyük şâirlerdendir. Divanı vardır.

Ömer hayyam
Çadırcı Ömer mânâsında olan bu kelime, İran'ın meşhur hayâlperest ve içkiden çok bahseden bir şâirinin adıdır.

Ömer ibn-i abdülaziz
(Hi: 60-101) Emevî Devleti halifelerinden olup Hz. Ömer'in ahfadındandır. Siyaset âleminde bir dâhi ve adâlette bir ikinci Hz. Ömer'di. Malatya'yı Rumlardan yüzbin esir mukabilinde satın aldı. Zehirlenerek şehid edildi. (R. Aleyh)

Ömr
Yaşama, hayat, yaşayış.

Ömr-ü cahim
Cehennem hayatı.

Ömr-ü câvid
Ebedî hayat.

Ömr-ü güzeşte
Geçmiş ömür. Geçmiş hayat.

Ömr-ü hazin
Hazin ömür. Hüzünlü hayat.

Ömr-ü sâni
İkinci hayat, âhiret hayatı.

Ömr-ü tavil
Uzun ömür.

Ömr-ü zâil
Geçici ömür, fani hayat.

Ömre
(Bak: Umre)

Örf
"İnsanlar arasında güzel görülmüş, red ve inkâr edilmeyip mükerreren yapılagelmiş olan şeydir. Bu kelime; ihsan, ma'ruf, cud, sehâ, bezl ve atâ olunan, atiyye, tanımak, bilmek, biliş, ikrar eylemek, arka arkaya tetebbu ve tevâli etmek, Allah (C.C.) tarafından ulülemre ve Sultana tevdi' olunan hüküm, müstahsen, yani Hazret-i Peygamberin (A.S.M.) iyi gördüğü şeyler, gibi mânalara gelir. * Fık: Şer'an ve şeriata bağlı. Akl-ı selim sahiplerince müstahsen olup münker olmayan şey demektir. Örf, şeriata eğer muhalif olursa, gayr-i meşru olur, onunla amel edilmez ve onun izâlesi lâzım gelir."

Örf-i nâs
f. İnsanların âdet edindikleri, beğendikleri alışkanlık hâlleri, an'aneleri ve telâkkileri.

Örfen
Örf bakımından, âdetlere göre.

Örfiyat
Örf, âdet ve geleneğe bağlı olan şeyler.

Örfî
Âdete âit ve onunla alâkalı.

Örfî idare
(İdare-i örfî) Askerî kuvvete ihtiyacı gerektiren ve cemiyet hayatında zuhur eden müşkil hallerde vaktin icablarına göre ve vaziyet düzelinceye kadar sivil idare yerine askeri idare konması. Sıkı yönetim.

Özür
Bir kusurun afvı için gösterilen sebep. * Bahane, sebep. * Mâni, engel. Kusur, nakise, sakatlık. * Fevz. Zafer. * Bir adamın kusur ve kabahatinin çok olması. * Fık: Abdesti bozucu ve devamlı olan şey.

Özürhâh
f. Özür dileyen. Özür dileyerek affını isteyen.

Öşr-ü mişar
Onda birin onda biri, yâni yüzde bir.

Öşr-ü mişar-ı aşir
Binde bir.

Öşür
Ondalık, onda bir. Mahsullerden, Kur'an-ı Kerim hükümlerince onda bir olarak alınan zekât.

Übab
Şiddetli ve taşkın sel suyu.

Übatir
Akrabasını arayıp sormayan kişi.

Übbehet
Ululuk, büyüklük, azamet.

Übeyd
(Abd. dan) Kölecik, kulcağız.

Übhet
(Bak: Übbehet)

Übne
(C.: İben) Ağaç boğumu.

Übud
Ürkmek.

Übülle
Basra yakınında bir harap şehir. * Bir miktar hurma.

Übüvvet
(Eb. den) Babalık, atalık.

Übüvveten
Babalık sıfatıyla. Atalık cihetiyle.

Ücac
Tuzlu, acı su.

Ücahin
(C: Acâhine) Hizmetkâr. * Aşçı. Dost. * Deyyus.

Ücem
(Ecme. C.) Sık ağaçlık yerler.

Ücra
"f. Pek uçta ve kenarda olan. Uzak. (Bu kelime, Arapça zannedilerek ""hücra"" yazılması yanlıştır.)"

Ücret
Hizmet karşılığı verilen şey.

Ücum
Kale.

Ücun
Suyun renginin ve tadının bozulması.

Ücur
(Ecir. C.) Ecirler, sevablar.

Ücurat
(Ücret. C.) Ücretler.

Ücümm
Medine ehlinin taştan yaptıkları hisar. * Sığınacak yer. * Damlı dört köşeli ev.

Üdeba
(Edib. C.) Edibler, edebiyatçılar. * Edeb sâhibleri. Zarif kimseler.

Üf
Kulak kiri. * Tırnak arasında olan kir. * Hüzün ve kedere işaret eden kelime.

Üf'ule
Vazife, görev.

Üf'uvan
Erkek yılan.

Üff
Of!

Üffe
Necis, pis.

Üfhud
Yetişmiş çocuk.

Üfhus
(C.: Efâhis) Kayalarda olan kuş yuvası.

Üfkuhe
Şaşılacak şey.

Üfn
Hamâkat, ahmaklık.

Üfnun
Hâl. Nev, çeşit. Saçma sapan söz. Dedikodu.

Üftade
f. Düşmüş. Fakir, biçare. * Âşık, tutkun.

Üftadegân
(Üftade. C.) f. Düşkünler. Tutkunlar. Âşıklar.

Üftadegî
f. Düşkünlük, biçarelik.

Üftan
f. Düşen. Düşerek.

Üfuk
(Efk) Yalan söylemek. * Kaçmak. * Bir işten sapmak.

Üful
Batmak, kaybolmak. * Mc: Ölmek.

Üfçe
f. Bostan korkuluğu.

Üfürre
Karışmak.

Ühbe
Yolculuk veya asker için hazırlanmış elbise ve malzeme. * Süt.

Ühciyye
(Ühcüvve) Hicvetmeğe sebep olan şey.

Ühcüvve
Hicvetmeğe sebep olan şey. * Yerme, hicvetme.

Ühkume
Alaylı söz veya hal.

Ükel
(Ükle. C.) Lokmalar.

Ükile
Gıybet.

Ükl
(Ükül) Meyve, yiyecek, azık. * Zekâ.

Ükle
(C.: Ükel) Lokma.

Ükne
Çukur içinde olan kuş yuvası.

Ükre
Yuvarlak nesne. Top. * Çukur.

Ükrume
Kerem, bahşiş, lütuf.

Üksum
Çimenlik yer. Çayırı bol ve güzel olan bahçe.

Üksus
Sarmaşık.

Ükule
Sürüden ayırıp beslenilen koyun.

Ükzube
Yalan. Uydurma, söz.

Ükül
(Bak: Ükl)

Ül'ube
Piyes, oyun.

Ül'üban
Oyuncu, aktör.

Ülbe
Kıtlık. * Açlık.

Ülbub
Kiraz çekirdeği.

Ülema
(Bak: Ulemâ)

Ülfet
"Alışma, alışkanlık. Birisiyle münasebette bulunmak. Ünsiyet. Ahbablık, dostluk. Huy etme. Görüşme, konuşma.(İnsanları fikren dalâlete atan sebeblerden biri; ülfeti, ilim telâkki etmeleridir. Yâni me'lufları olan şeyleri kendilerince mâlum bilirler. Hattâ ülfet dolayısıyla âdiyata teemmül edip ehemmiyet vermezler. Halbuki ülfetlerinden dolayı mâlum zannettikleri o âdi şeyler birer hârika ve birer mu'cize-i kudret oldukları halde, ülfet sâikasiyle onları teemmüle, dikkate almıyorlar; ta onların fevkinde olan tecelliyat-ı seyyâleye im'an-ı nazar edebilsinler. Bunların meseli deniz kenarında durup, denizin içerisindeki hayvanata ve sâir garip halâtına bakmıyarak yalnız rüzgâr ile husule gelen dalgalara ve şemsin şuâatından peyda olan parıltısına dikkat etmekle Mâlik-ül Bihâr olan Allah'ın azametine delil getiren adamın meseli gibidir.İ'lem Eyyühel-Aziz! İnsanların arza âit mâlumat ve müsellemat-ı bedihiyatları ülfete mebnidir. Ülfet ise, cehl-i mürekkeb üstüne serilmiş bir perdedir. Hakikate bakılırsa zannettikleri ilim, cehildir. Bu sırra binaendir ki, Kur'an, âyetleriyle insanların nazarını me'lufatları olan şeylere çeviriyor. Âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler atar. İnsanın kulağından tutar, başını eğdirir. O ülfetin altındaki havârik-ul-âdât mu'cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir. M.N.) (Bak: Tefekkür)"

Ülfetger
f. Ülfet eden. Ülfet edici.

Ülhiyye
Çocuk oyuncağı, oyuncak.

Ülhüvve
Oyuncak, çocuk oyuncağı.

Ülinnüha
(Üli-n nühâ) Akıllı kimseler.

Ülker
(Bak: Süreyya)

Ülkü
"Bazı öz türkçecilik taraftarlarınca kullanılmış bir kelimedir. Divan-ı Lügat-ıt Türk'te ""Peyman"" mânasına geldiğine merhum A. Hamdi Elmalılı işaret ediyor: ""Ahd ü misak"" da denir. Emanî, ideal mânâsına kullananlar varsa da yanlıştır."

Ültimatom
(Oltimatom) Fr. Kat'i ve dönülmez söz. Son söz. * Bir devletin başka bir devlete verdiği ihtar.

Üluf
Binler. (Bak: Uluf)

Üluhiyet
(Bak: Uluhiyet)

Ülya
(Bak: Ulyâ)

Ülüm
f. Bölük, takım, cemaat.

Üm'uz
Keçi veya karaca.

Üma'
Kedi miyavlaması.

Ümdud
Usûl, âdet, görenek.

Ümduha
Medhedilmeğe sebep olan hal veya iş.

Ümem
(Ümmet. C.) Ümmetler. Milletler.

Ümem-i sâlife
Geçmişteki ümmetler. İslâmiyetten evvel diğer Peygamberlere tâbi olmuş ümmetler.

Ümena
Emin kimseler. Eminler. Emniyet sahibleri.

Ümera
(Emir. C.) Emirler, beyler. Seyyidler. şerifler. * Yüksek rütbeli zabitler.

Ümhud
Çömlek. * Tuzluk.

Ümid
f. Ummak. Emel. Arzu. İntizar. Umut. Rica.

Ümidbahş
f. Ümitlendiren, ümit veren.

Ümidbeste
f. Ümitlenmiş, ümit bağlamış.

Ümidgâh
f. Bir şey ümit edilen yer veya makam.

Ümidvâr
"f. Ümitli. Ümit besleyen.(Evet, ümidvâr olunuz; şu istikbal inkılâbı içinde en yüksek gür sadâ, İslâmın sadâsı olacaktır. M.) (Rahmet-i İlâhiyyeden ümid kesilmez. Çünkü Cenab-ı Hak bin seneden beri Kur'anın hizmetinde istihdam ettiği ve ona bayraktar tayin ettiği bu vatandaşların muhteşem ordusunu ve muazzam cemaatını muvakkat arızalarla inşâallah perişan etmez. Yine o nuru ışıklandırır ve vazifesini idame ettirir... M.)"

Ümluc
Yaprak. * Selvi yaprağına benzer uzun, karışık bir ot.

Ümlud
(C: Müled) Kamış dalı.

Ümm
Ana, anne, vâlide. Nine. * Asıl, esas. * Başlıca olan şey.

Ümm-i seleme
(Mi: 542-626) Ümmehât-ı Mü'minînden olup, Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın son vefat eden zevcesi idi. 378 Hadis-i şerif rivayet etti. (R.A.)

Ümm-üd dem
Kırmızı kan damarlarında görülen kabarma. Bu nabız damarlarından birisine açılan kan kesesi.

Ümm-üd dimağ
Beyin zarı.

Ümm-üd dünya
Dünyanın anası. Mısır.

Ümm-ül bilâd
Mekke-i Mükerreme.

Ümm-ül habâis
Şarap, rakı gibi haram olan içki.

Ümm-ül kitab
Kitabın anası, esası. Levh-i Mahfuz ve ilm-i İlâhî. (Yâni: Kur'ân, İlm-i İlâhîde, Levh-i Mahfuz'da ezelî ve ebedî olarak mahfuz bulunduğundan Kur'anın aslı ve anası mânasında kullanılan bir tabirdir.) * Kur'an-ı Kerim'in müteşabih olmayan muhkem âyetlerine de kitabın anası, esası mânasında Ümm-ül Kitab denilir. * Fâtiha Suresi. * Diğer bir mânada bütün müsbet ve faydalı kitabların anası ve mercii olarak Kur'an-ı Kerim'e de denir.)

Ümm-ül kur'an
Fâtiha Suresi.

Ümm-ül kurâ
Mekke-i Mükerreme.

Ümm-ül veled
Huk: Çocuğunun kendi efendisinden olduğunu söyleyen çocuk doğurmuş cariye.

Ümm-ün nâfi'
Tavuk.

Ümm-ün nücum
Gök. Sema.

Ümm-üt tarîk
Ulu yol. Yüce yol.

Ümm-üt taâm
Buğday.

Ümm-üt târık
Deve kuşu.

Ümman
Emin kimse. Emniyetli kişi.

Ümmehat
(Ümm. C.) Analar. * Esaslar, asıllar. * İslâmî ana eserler. Me'haz olabilecek kıymetli ilmî eserler.

Ümmehât-ül mü'minîn
Mü'minlerin anaları. Peygamberimiz Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın mübarek zevceleri.

Ümmet
Cemaat, kavim, taife. * Bir hâkim milletin ashabından olan hey'et-i içtimaiye. * Bir peygambere inanıp onun yolundan giden insanların hepsi. Bir peygamberin Hakka davet ettiği cemaat. * Bir dille konuşan millet. * Arkasına düşülecek bir cemaat veya tarikat.

Ümmet-i kaime
Hakşinas, doğru, doğrudan ve Allah için kalkan, müstakim ve âdil ümmet.

Ümmi
Anasından doğduğu gibi kalmış ve tahsil görmemiş, mekteb ve medresede okumamış kimse. Yazı yazmak bilmeyen. (Ümmi ile câhil arasında fark vardır. Ümmi yalnız okuyup yazmak bilmiyendir. Câhil ise, okuyup yazmak bilse de, bir şey bilmiyen kimsedir, her ümmi câhil değildir.) * Anaya mensub olan.(Mefhar-i Âlem (A.S.M.) hiç bir mektebde, medresede ve hiçbir beşerden tahsil görmeden, ümmiliğiyle beraber, evvel, âhir ilimlerle mücehhez olması, Âlem-i İslâma, âlemlere ve dünyaya rahmet olması ve Onun bir misli ve benzeri bulunmaması, en büyük mu'cizelerden ve Hak Peygamber olduğuna dair en mühim delillerdendir.)

Ümmi sinan
(Vefatı Hi: 958, Mi: 1551) Halvetî Tarikatı, Sinaniye kolunun piridir. Bursa'lı olduğu nakledilir. Karaman'lı olduğu hakkında da rivayet vardır. Risale-i Şerife-i İstanbulî Ümmi Sinan adında bir eseri vardır. (R. Aleyh.) (Osmanlı Müellifleri sh: 214)

Ümmiyane
f. Bir şey bilmiyormuşçasına. Ümmilere yakışır halde. Okur yazar olmadan.

Ümmiyet
Ümmi oluş. Ümmi kimsenin hali. Okur-yazarlığı olmamak.

Ümmiyye
Analık, annelik.

Ümniyye
Umut, ümid. * Arzu, istek, talep. * Niyet, kuruntu.

Ümsüle
Örnek olarak verilen beyit. Misal olarak gösterilen mısra.

Ümumet
(Ümm. den) Annelik, analık.

Ümüldan
Taze fidan. Körpe dal. * Genç, güzel. * İnce ve narin vücud.

Ünafi
Büyük burunlu kimse.

Ünah
Süstlük, zayıflık.

Ünan
İnleme.

Ünas
Halk. İnsanlar.

Ünbub
(Ünbube) Kamıştaki boğum arası kısım. * Parmak uçları. * Tüp. İnce boru.

Ünbuse
Çocukların oyunu.

Ünbuş
(Ünbûşe) Bitki kökü. Kökü yerden takımıyla birlikte çıkarılan fidan.

Üncuc
(C.: Anâcic) Hızlı yürüyen at.

Üncur
Şişe kılıfı.

Ünf
(Bak: Unf)

Ünkua
Yağ biriken yer.

Ünma
İçi saman veya ot doldurulmuş şey.

Üns
Alışkanlık, alışma. * Arkadaş. Hemdem.

Üns tutmak
Alışmak, birlikte düşüp kalkmak.

Ünsa
Dişi. Kadın, kız.

Ünsa-üns
Sıkıfıkı konuşma.

Ünsiyet
Alışkanlık, dostluk. Birlikte düşüp kalkmak. Ahbablık.

Ünsî
(Ünsiye) Alışmış, ünsiyet etmiş, sokulgan. * Arkadaş.

Ünuf
Henüz daha yedirilmemiş olan çayır. * (Enf. C.) Burunlar.

Ünuset
Dişilik. Müennes oluş.

Ünvan
İsim. Lâkab. Adres. * Önsöz, mukaddeme.

Ünvan-ı mülâhaza
"Bir şeyin hakikatını bir derece düşünebilmek için olan isim, tabir ve vasıta.(Mi'raciyedeki mâceralar, mâlumumuz olan mânalarla, o kudsi ve nezih hakikatları ifade edemiyor. Belki o muhavereler birer ünvan-ı mülâhazadır; birer mirsad-ı tefekkürdür ve ulvi ve derin hakaika birer işarettir ve imanın bir kısım hakaikına birer ihtardır. Ve kabil-i tabir olmayan bazı mânalara birer kinayedir. Yoksa ma'lumumuz olan mânalar ile birer mâcera değil. Biz hayalimiz ile o muhaverelerden o hakikatları alamayız; belki kalbimizle heyecanlı bir zevk-i imanî ve nuranî bir neş'e-i ruhanî alabiliriz. M.)"

Ünzuha
Gurur, kibir, büyüklük.

Ünün
Ayağı ve burnu kırmızı, vücudu kara olan bir kuş.

Ünşude
(Bak: Neşide)

Ünşuta
Düğüm, ilmik.

Ürba
Belâ, mihnet.

Ürbe
Büklüm. * Düğüm. * Hile.

Ürbun
Pey akçesi, pey olarak verilen para.

Ürcuce
Salıncak.

Ürcufe
(C.: Erâcif) Yalan. Uydurma söz.

Ürcuha
Salıncak.

Ürcuze
(Recez. den) Edb: Mısraları kafiyeli, kısa vezinli nazım. (Bak: Kaside)

Ürd
f. Gibi, benzer.

Ürdünn
Uyuklamak. * Bir büyük ırmak.

Ürk
Mekân, mevki.

Ürmule
(C.: Erâmil) Ergen delikanlı.

Ürne
Taze peynir. * Keler tuzağı olan yer.

Ürviyye
(C.: Ervâ-Erâvi) Dağ keçisinin dişisi.

Üryan
(Bak: Uryan)

Ürümek
f. Havlamak. (İt ürür, kervan yürür)Ürüyen köpek ısırmaz: Tehdit savuran, işi gürültüye boğan kimselerden yılmamak lâzım geldiğini anlatır.

Üsal
Çok miktar mal.

Üsame
Davar otlatmak. * Arslan.

Üsame bin zeyd (r.a.)
Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın azadlısı olan Zeyd bin Harise'nin oğludur. Meşhur sahabedendir. 128 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. 75 yaşında iken 54 yılında vefat etmiştir. (R.A.)

Üsara
(Bak: Üsera)

Üsare
(Bak: Usare)

Üsbu'
Hafta. Yedi günlük zaman.

Üsbube
(C.: Esâbib) Sövme, küfür.

Üsbuî
(Üsbuiyye) Haftalık.

Üsera
(Üsârâ) Esirler. Harbde teslim alınanlar. * Köleler.

Üsfiyye
(C.: Esâfi) Üzerine tencere koyup yemek pişirilen ocak taşı.

Üsir
Yaranın iyi olduktan sonra kalan izi.

Üskub
Sıra ile dikilmiş olan ağaçlar. * Kunduracı. * Dökülmüş olan, akan su. * Demirci.

Üskuf
(C.: Esâkıf) Kâfirlerin kadısı ve ruhbanları.

Üskun
Koruk halinde hurma salkımı.

Üskutuss
(Rumcadan) Cevher, asıl, unsur, madde.

Üsküdar
Mushaf cildi.

Üsküffe
Eşik tahtası.

Üskür
f. Kirpi.

Üslem
El arkasında hınsırla pınsır arasındaki damar.

Üslub
Tarz, yol. Biçim. İfade tarzı. Dizmek.

Üslub-perestlik
Kelâmın mâna ve maksada uygunluğuna değil de, ifade tarzının güzelliğine önem vermek.

Üslub-u hakîm
Edebî san'atlardan biridir. Sorulan bir suale, soranın halini nazara alarak başka bir sual gibi telâkki edip, ona göre cevab vermek demektir. Meselâ : Bazı Ashab Resulüllah'a (A.S.M.) hilâlin ince başlayıp, kalınlaşarak bedr şekline gelip, sonra yine başladığı şekle dönmesinin sebebini sordular. Bunun cevabı onlara lâzım olmadığı için, Kur'ân-ı Kerim o vaziyetin neticesine terettüb eden hikmeti, yani ayın takvimcilik yaptığını söylemiştir. Çünkü bu, soranlar için daha mühim ve anlaşılması daha kolaydır.

Üslub-u mücerred
(Sade üslub) Bu üslupta tabiîlik, akıcılık, selâset, kısalık, mânâ ve maksada kifayet sıfatları vardır. Bu üslup, âlet ilimlerinde, ders kitablarında, konuşmalarda ve beşerî muamelelerde kullanılır.

Üslub-u müzeyyen
(Ziynetli ve parlak üslub) Bu üslub tergib ve terhib (teşvik etme ve sakındırma) gibi hususları tazammun eder. Hitabiyat ve iknaiyatta kullanılır.

Üslub-u âdî
Alelâde ifade tarzı. İfadesinde hiçbir üstünlük bulunmayan tarz.

Üslub-u âlî
Edb: Üstün ifade tarzı. İfadenin yüksek ve nezih olanı.

Üsr
Sidik tutulması, sidik zoru.

Üsre
Cemaat, topluluk.

Üsruş
f. Güzel ses.

Üsrüb
f. Kurşun.

Üss
Esas, asıl. Kök, temel. * Askerlikte herhangi bir düşman hücumuna karşı esas dayanak olmak üzere önceden hazırlanmış yer. * Harb gemilerinin, noksanlıklarını tamamladıkları yer. * Mat: Bir sayının hangi kuvvete çıkarıldığını gösteren sayı.

Üss-ül esas
Hakiki sağlam temel.

Üss-ül harekât
Askerî harekâtın başlangıcına esas olan yer.

Üst perdeden başlamak
Ağız bozmak, sert konuşmak.

Üstad
(Üstaz) İlim veya san'atta üstün olan kimse. Usta, san'atkâr. Muallim, profesör. Bilgide veya san'atta veya amelde meharetli zât.

Üstad-ül beşer
Beşerin bütün insanlığın üstadı, hocası, daha bilgili ve ârif. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselam.

Üstad-ı a'zam
En büyük üstad. Muallimlerin en üstünü ve reisi olan.

Üstad-ı ezelî
Cenab-ı Hak. Bütün ilim ve bilgilerin, marifetlerin öğreticisi. Alîm-i Mutlak ve Hakîm-i Ezelî.(... Hem maden-i kemalât ve muallim-i ahlâk-ı âliye olan o dellâl-ı vahdaniyet ve saadet kendi kendine söylemiyor, belki söylettiriliyor. Üstad-ı Ezelîsinden ders alır, sonra ders verir... M.)

Üstad-ı küll
Herkesin üstadı. Her çeşit ilimde çok ileri bilgisi olan.

Üstadane
f. Üstâda yakışır surette. Ustaca.

Üstadî
f. Üstadlık, ustalık.

Üstah
f. Edebsiz, hayasız, utanmaz kimse.

Üstam
f. Güvenilir, itimad edilir, inanılır, emin. * Gümüş veya altından yapılmış üzengi, at eyeri.

Üstibah
Masura.

Üstun
f. Direk. Sütun.

Üstur
f. At, katır davar gibi dört ayaklı hayvan.

Üsture
"Edb: Efsane, uydurma hikâye demek olan ""esâtir"" kelimesinin müfredidir."

Üstühan
f. Kemik.

Üstühanpâre
Kemik parçası.

Üstükus
(C.: Üstükusât) Cevher, madde, asıl. * Geometri.

Üstümm
(C.: Esâtim) Deniz suyunun toplandığı yer.

Üstümme
Orta, vasat.

Üstüre
f. Ustura.

Üstüvane
Geo: Silindir. Direk şeklindeki sütun. İçi boş direk şekli.

Üstüvar
f. Kuvvetli, dayanıklı, sağlam, muhkem. * Güvenilir, itimad edilir.

Üstüvari
f. Sağlam, kuvvetli, emniyetli.

Üsun
Suyun tad ve renginin değişmesi. * Bir kimse kuyuya girdiğinde buharından veya murdar kokulardan dolayı aklının gitmesi.

Üsve(t)
Beraberlik. * Halka reis olmak. * Dert ortağı. Sâdık arkadaş. Manevî tabib. * Nümune ve örnek tutulacak olan insan.

Üsür
Yara izi. * Kılıcın rengi ve cevheri.

Ütam
Sidik tutulması. İdrar tutukluğu.

Ütrur
Subaşı oğlanı.

Üvam
Susuzluk.

Üvera'
Ateş ve güneş harareti. * Susuzluk harareti.

Üveyl
Çığlık, vâveylâ.

Üveys-el karanî
Hz. Ebu Bekir ve Ömer (R.A.) devirlerinde Medine-i Münevvere'de çok hürmet gören ve Tabiînin büyüklerinden olup hadis-i şerif ile medh ü senâsı yapılan büyük bir veli. Peygamberimiz (A.S.M.) zamanında yaşamış ise de vâlidesine çok hürmetinden dolayı Peygamberimizle görüşememiş, fakat ona bütün ruh u canı ile bağlı kalmıştır. Sıffîn Muharebesinde Hz. Ali'nin (R.A.) askerleri arasında şehid düşmüştü. (Hi: 37) Veys diye de anılır.

Üveysî
"(Üveysî tarzı) Veysel Karanî Hazretleri gibi sevdiği ve kendisine bağlı olduğu zatı görmeden ve gaybî olarak olan muhabbet ve bağlılık; ve bu muhabbetle bağlı olduğu zattan manevî feyz almak tarzı."

Üyel
(C: Eyâyil) Dağ keçisi.

Üzani
Kulakları büyük olan adam. (Merkepten kinaye olarak söylenmiştir.)

Üzeyir
Kurânda adı geçen mübarek bir zat.

Üzeyr
(A.S.) Kur'an-ı Kerim'de ismi bulunan büyük zâtlardandır. Peygamber olup olmadığı hakkında ihtilâf vardır.

Üzfur
(C.: Ezfâr-Ezâfir) Tırnak.

Üzlufe
(C.: Ezâlif) Sarp kayalı yer.

Üzn
Kulak. İşitme organı.

Üzn-ü dâhilî
İç kulak.

Üzuf
Yakın olmak, yaklaşmak.

Üşabe
Irkı, nesebi karışık adam. * Karışık cemaat. * Rüşvet ve hırsızlık gibi yollarla elde edilen kazanç.

Üşbe
Kurt, böcek.

Üşer
Dişlerini birbirine sürüp keskinleştirmek.

Üşgule
Uğraşılacak iş. Meşguliyet.

Üşgur
f. Oklu kirpi.

Üşhub
Süt sağılırken çıkan ses.

Üşkufe
f. Çiçek.

Üşkuh
f. Ululuk, büyüklük, şan ü şeref.

Üşküfte
f. Açılmış çiçek.

Üşkür
Mest içine dikilen astar.

Üşne
Yosun.

Üştülüm
f. Kavga, gürültü.

Üştülümkâr
f. Kavgacı, gürültücü.

Üştür
f. Deve.

Üştürbân
f. Deveci.

Üştürdil
f. Kinci, fesatçı, hasedçi.

Üştürek
f. Dalga. Mevc.

Üştürgav
f. Zürafa.

Üştürhu
f. Deve huylu. Kinci, hased eden.

Üştürmurg
f. Deve kuşu.

âb
su.

âbid
ibadet eden.

âbidane
ibadet eden gibi.

âbâ
babalar, atalar.

âbâd
ebedler, sonsuz gelecek zamanlar.

âbıhayat
hayat suyu.

âbıkevser
Kevser adlı cennet havuzunun suyu.

âcil
acele eden.

âcilen
acele olarak.

âciz
güçsüz.

âcizane
güçsüzce.

âcize
güçsüz.

âcizem
güçsüzüm.

âda
düşmanlar.

âdemiyet
insanlık.

âdet
görenek, alışkanlık.

âdeta
sanki.

âdetullah
Allahın yaratıklardaki kanunları.

âdi
bayağı, aşağı, sıradan.

âdilane
âdilce.

âdiliyet
âdillik.

âdiyât
her zaman olagelen alışılmış şeyler.

âdâb
edepler, ahlâk kuralları.

âdât
âdetler, alışkanlıklar.

âferin
beğenme sözü.

âfet
başa gelen üzücü hâl.

âfil
gurub eden, batan.

âfitâb
güneş.

âfiyet
esenlik, sıhhat ve selâmet.

âfâk
ufuklar, taraflar, yönler.

âfâkî
dışımızda olanlar.

âfât
afetler, belâlar.

âgâh
haberli, uyanık.

âhar
başkaları, diğerleri.

âhenk
uyum, düzen.

âher
başka, diğer.

âheste
yavaş.

âhir
sonraki.

âhiren
sonradan.

âhiret
öbür dünya.

âhirzaman
dünyanın son zamanları.

âhirîn
sonrakiler.

âhize
alan, alıcı.

âhufizâr
yanıp yakınma.

âhû
ceylân.

âid
geri gelen, dönen, dair, ilgili.

âkab
hemen sonrası.

âkabinde
hemen sonrasında.

âkib
hemen sonra gelen, izleyen.

âkid
aralarında sözleşme yapanların herbirisi.

âkif
devamlı ibadet eden.

âkil
yiyen, yiyici.

âkilüllâhm
et yiyen.

âkilünnebat
ot yiyen.

âkilüssemek
balık yiyen.

âkıbet
son, netice.

âkıbetbîn
işin sonunu görebilen.

âkıbetendişane
sonu için kaygılanırcasına.

âkıl
akıllı.

âkılane
akıllıca.

âl
aile, sülale, soy.

âlem
dünya, cihan, evren.

âlempesend
dünyaca ünlü.

âlemşümûl
âlemi kaplayan, dünya çapında.

âlet
bir iş veya sanatta kullanılan vasıta.

âletiyet
aletlik.

âlicenab
yüksek ahlâklı.

âlihe
ilâhlar, tanrılar.

âlim
bilen, bilgili.

âlimâne
âlimce.

âliye
âletle ilgili

âlâ
en yüce, daha iyi, pek iyi.

âlâm
elemler, acılar.

âlât
âletler, gereçler.

âlâyiş
gösteri, gösteriş.

âlâyıîlliyyîn
yücelerin yücesi.

âlî
yüksek, yüce.

âlîcenabâne
yüksek ahlâklı birine yakışır biçimde.

âlîhimmet
himmeti yüce ve gayreti çok kimse.

âlîkadr
kıymeti yüksek.

âlîyat
yüce şeyler.

âlîye
yüce, yüksek.

âlîşân
şânı yüce.

âlûd
bulaşık, karışık.

âlûde
bulaşmış, karışmış.

âlüfte
alışık, iffetsiz kadın.

âmal
ameller, işler.

âmennâ
inandık.

âmentü
îman esasları.

âmil
işleyen, etkileyen.

âmin
Allahım kabul eyle!

âmir
emreden, iş buyuran.

âmiriyet
âmirlik, emredicilik.

âmirâne
emreden âmir gibi.

âmiyâne
bilgisizce, körü körüne.

âmm
umumi, genel.

âmme
herkes, kamu.

âmâ
kör.

âmâde
hazır.

âmâk
derinlikler.

âmâl
emeller, beklentiler, istekler.

âmî
âlim olmayan sıradan kimse.

ân
en kısa zaman.

ânî
bir anda, hemen.

âr
utanma.

ârif
anlayışlı, sezgili, kavrayışlı.

ârifane
ârifçe.

ârifibillah
Allahı tanıyan.

ârifîn
ârifler, irfan sahipleri.

âriyeten
emaneten.

ârâ
fikirler, reyler.

ârâf
cennet ile cehennem arasındaki yer.

ârâz
arazlar.

ârî
arı, temiz, saf.

ârız
gelip çatan, bulaşan, yapışan.

ârıza
aksama, aksaklık, engebe.

ârızî
sonradan olan, dıştan gelen.

âsal
ulaştırma.

âsar
asırlar, çağlar.

âsuman
gökyüzü, sema.

âsâ
" ""benzer, gibi"" mânâsında son ek."

âsâb
sinirler, damarlar.

âsâm
günahlar.

âsân
kolay.

âsâr
eserler, yapılanlar.

âsâyiş
barış, huzur ve güvenlik.

âsî
isyan eden, başkaldıran.

âsîyâne
isyancı gibi.

âsûde
sessiz, dingin, huzurlu.

âteşgede
ateşe tapanların mabedi.

âteşperest
ateşe tapan.

âteşpâre
ateş parçası.

âteşî
ateşle ilgili.

âteşîn
ateşli, canlı.

âtî
gelecek zaman, ilerisi.

âtıfet
karşılıksız sevgi, acıyıp esirgeme.

âtıl
tembel, durgun, işlemez.

âvaz
ses, seda.

âvize
içinde ampul bulunan ve tavana asılan süs.

âvân
zamanlar, anlar.

âyan
seçkinler, ileri gelenler.

âyet
Kurândaki her bir cümle, delil, bellik.

âyetülkübra
en büyük âyet.

âyin
dinî tören.

âyine
ayna.

âyinedar
ayna olan.

âyâ
acaba, hayret!

âyât
âyetler.

âzam
en büyük.

âzamî
en büyük, maksimum.

âzamîyet
en büyük oluş.

âzamüşşer
büyük kötülük.

âzim
azimli, kesin kararlı.

âzâ
uzuvlar, organlar, üyeler.

âzâd
salıverme, hür etme.

âzâde
hür, serbest, kendi başına.

âzâr
kötü sözle incitme.

âşikâr
açık, belli, meydanda.

âşikâre
belli ederek, açıkça.

âşikâren
açıkça.

âşina
bildik, tanıdık, bilen, tanıyan.

âşire
onda bir.

âşiren
onuncusu.

âşiyân
kuş yuvası, sevimli ev.

âşâr
öşürler, toprak ürünlerinin vergileri.

âşık
aşırı seven, vurgun, tutkun.

çah
kuyu, çukur.

çal
alnında ve ayaklarının üstünde beyazlık bulunan hareketli at.

çalab
ilâh, Rab.

çalâk
atik, çabuk.

çar
Rus imparatoru.

çarh
çark, felek, talih.

çariçe
Rus imparatoriçesi.

çark
dönen, felek, talih.

çarmıh
suçluyu bağlamak için kurulmuş haç şeklinde ağaç.

çarnâçar
ister istemez.

çarıyâr
dört büyük halife.

çehre
yüz.

çelebi
efendi.

çeleçepe
sağa sola.

çemen
çimen, yeşillik.

çemenzâr
çimenlik.

çendan
gerçi.

çerağ
çıra, lamba.

çevik
çabuk davranan.

çevikçalâk
çevik ve hızlı.

çeşm
göz.

çeşme
pınar.

çeşmidîl
gönül gözü.

çeşmigiryân
ağlayan göz.

çile
nefsi ıslah için bir yere kapanıp ibadet etmek.

çilehane
çile evi.

çimengâh
çimenli yer.

çirkef
pis su.

çiznök
dane.

çiçekdanlık
çiçeklik.

çiçekdâr
çiçekli.

çorak
verimsiz toprak.

çuha
sık dokunmuş yün kumaş.

çâk
çatlak, yarık.

çâr
dört.

çâre
çıkar yol, kurtuluş yolu.

çîn
buruşukluk.

çînicebîn
alın buruşuğu.

çîz
şey.

çığır
patika, ince yol.

îcad
yoktan yaratma.

îcadî
yaratmayla ilgili.

îcâb
lüzum, gerek.

îcâbât
gerekler, cevap vermeler.

îcâr
kiralama.

îcâre
kira, gelir.

îcâz
benzerini yapmakta insanı âciz bırakan.

îcâzkârâne
benzerini yapmakta insanı âciz bırakırcasına.

îcâzvârî
mûcize gibi.

îcâzî
icazla ilgili, mûcize olan.

îd
bayram.

îdam
yok etme, öldürme.

îdâd
hazırlama.

îdâdiye
hazırlamayla ilgili, eskiden lise seviyesindeki okul.

îdâdî
hazırlıklık devresi.

îfâ
ödeme, yerine getirme.

îhâm
vehme düşürme.

îka
yapma, etme.

îkan
kesin biliş.

îkaz
uyarı.

îkazkâr
uyarıcı.

îkaznâme
uyarma yazısı.

îkazât
uyarılar.

îkaât
yapıp etmeler.

îlem
bil!

îlemeyyühelazîz
bil ey azîz!

îlâ
yüceltme, yayma.

îlâm
bildirme.

îlâmnâme
bildirme yazısı.

îlâyıkelimetullah
Allah kelâmını yayma.

îmar
yapma, onarma, şenlendirme.

îmarkârâne
imar edercesine.

îmarât
imarlar, yapmalar, onarmalar.

îmâ
dolayısıyle anlatma.

îmâen
ima ederek.

îmâl
yapma, yapım.

îmâlât
yapmalar, yapımlar.

îmân
inanma.

îmânperver
îmanı seven.

îmânî
îmanla ilgili.

îmâî
ima şeklinde.

îrâb
düzgün söz söyleme.

îrâd
söyleme, dile getirme.

îrâz
yüz çevirme.

îsâf
yardıma koşma.

îsâr
kendisi muhtaç olduğu hâlde başkasına verme ahlâkı.

îta
verme.

îtibar
saygınlık.

îtibarî
var sayılan.

îtidâl
orta hâllilik.

îtidâlidem
soğukkanlılık.

îtikaf
bir yere çekilip ibadet etmek.

îtikâd
gönülden inanma.

îtikâden
inanma bakımından.

îtikâdât
inanmalar.

îtikâdî
inanmakla ilgili.

îtilâ
yükselme.

îtilâf
anlaşma.

îtimâd
güvenme.

îtimâden
güvenerek.

îtinâ
özen.

îtiraf
saklamayıp söyleme.

îtiraz
karşı çıkma, karşı söz.

îtiraziye
cümlede ara söz

îtirazkârâne
itiraz edercesine.

îtiraznâme
itiraz yazısı.

îtirazât
itirazlar.

îtisaf
haksızlık.

îtiyad
alışkanlık.

îtizâl
ayrılma, sapma.

îtizâr
özür bildirme.

îvicâc
eğrilik.

îvicâcât
eğrilikler.

îyanî
görünen.

îyd
bayram.

îzâh
açıklama.

îzâhen
açıklama ile.

îzâhât
açıklamalar.

îzâm
büyütme.

îzâz
ağırlama.

ömr
ömür, yaşama.

örf
âdet, gelenek.

örfen
âdet bakımından, gelenekçe.

örfî
gelenekle ilgili, âdet olan.

örfî idare
sıkıyönetim.

örfünas
insanlar arasındaki genel anlayış.

özür
geçerli bahane, kusur, eksiklik.

öşrümişar
yüzde bir.

öşür
tek yıllık ürün veren buğday gibi mallardan alınan onda bir ölçüsünde zekât.

ûlâ
ilk, birinci.

ücret
işin karşılığı.

ücrâ
uzak, pek uçta.

üdebâ
edebiyatçılar.

üftâde
düşkün, çaresiz.

ülfet
alışma, alışkanlık.

ümem
ümmetler, milletler.

ümerâ
emirler, beyler.

ümid
umut.

ümidkârâne
ümit edercesine.

ümidvâr
ümitli.

ümm
anne.

ümmehât
analar.

ümmet
bir peygambere inanan topluluk.

ümmetî
ümmetim!

ümmî
okuma yazma bilmeyen.

ümmîyet
ümmilik.

ünsiyet
alışkanlık, dostluk.

ünsiyetkâr
birbirine alışmış.

ünsiyetkârâne
birbirine alışmışçasına.

ünvân
nam, lâkap.

ünûset
dişilik.

üryan
çıplak.

üserâ
esirler.

üslûb
anlatım biçimi.

üslûbperest
üslûba aşırı düşkün.

üslûbşiken
üslûbu bozan.

üss
esas, kök, temel.

üssülesâs
esasların esası.

üstad
ilimde ve sanatta üstün olan kimse, büyük muallim.

üstadane
üstad gibi.

üstûre
efsane, uydurma hikâye, mitoloji.

İ'ba'
Hazırlık.

İ'bad
Kul etmek, köle yapmak.

İ'cab
Şaşırtmak. Hayran etmek. Hayrete düşürmek. * Hodpesendlik. Kendini beğenmişlik.

İ'caf
Devamlı olarak hastaya bakma. * Zayıflatmak.

İ'cal
Acele ettirme, çabuk yaptırma. * Öne geçme.

İ'cam
Harflere, yazıya nokta koymak. * İsteğini açıklıkla bildiremeyip, maksadı belirsiz, muğlak söylemek.

İ'caz
"Âciz bırakmak. Acze düşürmek, şaşırtmak. * Edb: Mu'cize derecesinde düzgün ve icazlı söz söylemek. Benzerini yapmada herkesi acze düşürmek. Güzel söz söylemekte insanların muktedir olmadıkları derece. * Mu'cizelik olan şey.(Kur'an 1350 senedir bütün hakaikını kâinat çarşısında açıp teşhir ettiği halde herkes, her millet, her memleket onun cevahirinden, hakaikından almıştır ve alıyorlar. Halbuki, ne o ülfet, ne o mebzuliyet, ne o mürur-u zaman, ne o büyük tahavvülâtlar onun kıymettar hakaikına, onun güzel üslublarına halel vermemiş, ihtiyarlatmamış, kurutmamış, hüsnünü söndürmemiş; şu hâl tek başı ile bir i'câzdır. M.)"

İ'cazkâr
f. Mu'cizeli olmak. Başkalarını acze düşürecek derecede olmak.

İ'cazkârane
f. Herkesi yarışmada âciz bırakacak yolda.

İ'caznüma
Mu'cize gösterir derecede. Mu'cize derecesinde eser göstermek. Âciz bırakmayı göstermek.

İ'da'
Düşman etmek. * Sıçratmak. * Geri getirmek. * Muavenet etmek, yardım etmek.

İ'dad
Hazırlama. Yetiştirme. Geliştirme.

İ'dadiye
Hazırlığa ait. Hazırlığa mahsus. * Orta tahsili veren okullar. Vaktiyle rüşdiyeden sonra gidilip yüksek mekteblere girebilmek için lâzım gelen bilgileri öğreten okul. Sultaniyelerden aşağı olan mekteb.

İ'dal
Güç olmak, zor olmak.

İ'dam
Vücudu ortadan kaldırmak. Yok etmek. Öldürmek.

İ'dam-ı nefs
İntihar. Kendi kendini öldürmek.

İ'fa'
Çoğaltmak. * Terketmek.

İ'kad
Düğümlemek. Bağlamak. Bend etmek.

İ'kar
Kadının dölyatağını sakatlama.

İ'la
(Ulüv. den) Yükseltmek. Bir şeyin yukarısına çıkmak. Yukarı kaldırmak. Şânını yüceltmek. Şöhretini artırmak.

İ'la-yı kelimetullah
"Allah kelâmının, İslâmiyetin ulviyetini ve hakikatlarının kıymetini bildirmek ve yaymak. Hakaik-ı Kur'âniye ve imâniyenin neşir ve tâmimine cehd ile çalışmak.(Bu zamanda her bir mü'min i'lâ-yı Kelimetullah ile mükelleftir. H.)(Eskiden beri i'lâ-yı Kelimetullah ve beka-yı istiklâliyet-i İslâm için farz-ı kifâye-i cihadı deruhde ile, kendini yek-vücud olan Alem-i İslâma fedaya vazifedâr ve hilâfete bayrakdar görmüş olan bu devlet-i İslâmiyenin felâketi; Alem-i İslâmın saâdet-i müstakbelesiyle telâfi edilecektir. Zira şu musibet, mâye-i hayatımız ve âb-ı hayatımız olan uhuvvet-i İslâmiyenin inkişaf ve ihtizazını harikulâde ta'cil etti. R.N.)"

İ'laf
(Alef. den) Hayvana yem verme.

İ'lak
(Alak. dan) Sülük yapıştırmak.

İ'lal
Harf-i illetlerin kolaylık için başka harfe değiştirilmesine denir. ( ) nin ( ) olduğu gibi.

İ'lam
Bildirmek. Belli etmek. Anlatmak. * Mahkeme hükmünü bildiren resmi karar yazısı.

İ'lamat
(İ'lam. C.) Bir dâvânın mahkemece nasıl bir hükme bağlandığını gösteren resmî vesikalar.

İ'lamat-ı nizamiye
Huk: Nizamiye mahkemelerinden çıkan ilâmlar.

İ'lamat-ı şer'iye
Huk: Şer'iye mahkemelerinden nafaka, nikâh vs. ye dâir verilen i'lâmlar.

İ'lamat-ı şer'iye mümeyyizi
"Şeyh-ül İslâm kapısındaki fetvahanenin üç kaleminden biri olan ""İlâmat Odası""nın başındaki memurun ünvanı idi. Kadılar tarafından verilen ilâmları tetkik vazifesiyle mükellef olduğu için, bu memuriyete, ulemadan tanınmış olanlar tâyin edilirdi. (O.T.D.S.)"

İ'lan (ilân)
Belli etmek. Yaymak. Herkese duyurmak. * Gazetelerde veya sokaklarda duvarlara kâğıt yapıştırarak ticari bir iş, bir adres veya başka bir şeyi herkese bildirme. * Açığa vurma, yayma, meydana çıkarma.

İ'lanat
İlânlar.

İ'lanen
İlân ederek, ilân yoluyla.

İ'lanname
f. İçinde ilân yazılı olan kâğıt. * Bir hususun herkese ilân edilmesi için hükümetçe hazırlanıp bastırılan resmi kâğıt.

İ'lem
"( $ masdarından emirdir.) ""Bil!"" mânasına gelir."

İ'ma
Kör etme, âmâ yapma.

İ'mad
Direk dikme.

İ'mak
Derinleştirme. Bir şeyin derinliğine varma.

İ'mak-ı bi'r
Kuyunun derinleştirilmesi.

İ'mal
Yapmak. İşlemek. İhdas eylemek. * Kullanmak. * Zabt, idare ve hâkimlik etmek. * Fık: Sözü mühmel bırakmayıp bir mâna ile mukayyed ve yüklü eylemek.

İ'malat
Bir memlekette veya bir fabrikada yapılan işler ve eserler.

İ'malgâh
f. Fabrika, atölye.

İ'mar
Yapmak. Tâmir etmek. Şenlendirmek. Mâmur kılmak. Harabilik ve ıssızlıktan kurtarmak.

İ'na
Zahmete uğramak.

İ'nac
Hayvanı kıç üstü çökertmek. (Omurga kemiği) ağrıma.

İ'nad
Dinmeden akma. * Çekişme.

İ'naf
Sertlik etme.

İ'nan
Büyü ile bağlanma.

İ'nat
Zahmete uğratma, meşakkate maruz bırakma. * Edb: Mukayyed kafiye ve mukayyed seci' san'atı.

İ'ra
Çıplak bırakma, soyma.

İ'rab
Düzgün konuşmak ve hakikatı açıklamak. * Gr: Kelime ve fiillerin sonunda bulunan harf veya harekelerin değişmesi ve bu değişikliği ve sebeblerini öğreten ilim.

İ'raz
Yüz çevirmek. Başka tarafa dönmek. İctinab, çekinmek.

İ'sar
İkindi zamanında bulunmak. * Kızın gelinlik çağına gelmesi. * Kasırga.

İ'ta
Vermek. Bahşetmek. İhsan etmek.

İ'ta-yı ma'lumat
Malumat verme. Bilgi verme.

İ'tab
Şikâyeti kendisinden def' ile razı ve hoşnud etmek. Hoşlandırmak. * Hışım etmek.

İ'tak
Esir, köle veya cariyeyi serbest bırakma.

İ'tibar
(İtibâr) Ehemmiyet vermek. Hürmet, riâyet ve hatır saymak. Kulak asmak. İbret alıp uyanık olmak. Birisini veya sözünü makbul farzetmek. * Taaccüb etmek. * Şeref, haysiyet. * Bir şeyin gerçek değil, kararlaştırılan değeri. * Ticarette söz veya imzaya olan itimad.

İ'tibar-ı suret
Surete itibar etme, görünüşe değer verme.

İ'tibarat
(İ'tibar. C.) İ'tibarlar, şeref ve haysiyetler. * Var sayılan şeyler, faraziyeler.

İ'tibaren
...den beri, ... başlıyarak, ... den başlıyarak, ...den (yerinde kullanılır.)

İ'tibarî
(İtibarî) Hakiki kıymeti olmayıp kıymeti var kabul edilme. Farazî ve izafî olan. Varlığı, başka şeylere nisbet edilmesi halinde bilinen.

İ'tida
Sesini yükseltmek. * Zulmetmek. * Haddinden geçmek.

İ'tidad
Yardım isteme. İmdât isteme. * Bir şeyi kol üzerine alma.

İ'tidal
Bir şeyde veya halde ifrat veya tefrite düşmemek. Vasat derece olmak. * Yumuşaklık. Uygunluk. * Gündüz ve gecenin birbirine denk, eşit olması. * Miktar ve keyfiyyet hususunda iki hâlet arasında mutavassıt olmak.

İ'tidal-i dem
Soğukkanlı davranış. Heyecanlanmadan, acele etmeden, düşüne düşüne ve tedbirli hareket.

İ'tifa'
Bağış dileme, afvedilmesini isteme.

İ'tifar
Yere vurma. Kavrayıp yere çarpma. Üzerine atılıp kavrama.

İ'tikab
Veresiye vermeme. Bir malı borç olarak satmama. Parasını almadıkça malı teslim etmeme.

İ'tikad
İnanmak. İnanç. Sıdk ve doğruluğuna kalben kararlı olmak. Gönülden tasdik ederek inanmak. Dinin temelini meydana getiren şeylere inanmak. (Bak: İltizam)

İ'tikad-ı fâsid
Bozuk inanç.

İ'tikadiyat
İtikada ait mes'eleler.

İ'tikadât
(İ'tikad. C.) İnanışlar. Bağlanışlar ve inançlar.

İ'tikadât-ı bâtıla
Bâtıl, hak olmayan, asılsız şeylere inanışlar.

İ'tikadî
İtikad ve inançla alâkalı.

İ'tikal
Sağmak için koyunun ayaklarını iki bacağı arasına alma. * Devenin dizini büküp bağlama. * Güreş yaparken rakibini sarmaya getirip yıkma.

İ'tikam
Biriktirme, yığma.

İ'tikar
Birbirine karışıp sayılamama.

İ'tikas
Tersine dönme, akislenme.

İ'tikâf
"Bir şeye devam etmek. * Ist: Bir yere çekilip yalnız ibadetle meşguliyet. Hususan Ramazanın son on gününde, mescidlerde ve buna benzer yerlerde kalıp, ibadet, ilm-i iman ve Kur'an, evrad ve ezkâr gibi ibadetlerle meşgul olmak. Böyle bir kimseye ""Mu'tekif"" denir."

İ'tikâl
(Ekl. den) Kemirme, kemirerek yeme. * Dalgaların, deniz kenarlarındaki karaları döğerek aşındırması. * Tıb: Yaranın, vücudu yemesi. Yaranın büyümesi.

İ'tikâl-i sevâhil
Kıyıların aşınması.

İ'tila
(Ulüv. den) Yükselmek. Yukarı çıkmak. * Yüksek rütbelere çıkmak.

İ'tilaf
Yem yeme.

İ'tilafat
(İ'tilaf. C.) Uyuşmalar, anlaşmalar.

İ'tilak
Âşık olma, birinin sevgi ve muhabbetine tutulma.

İ'tilal
(İllet. den) Hasta olma. * Hastalanma. * Bahane etme. * Her şeyden vazgeçip tek bir şeyle meşgul olma.

İ'tilam
Öğrenme, bilme.

İ'tilan
Aşikâr ve meydanda olma. İlân olunma, meydana çıkma. * Doğum esnâsında çocuğun görünmesi.

İ'timad
(İtimad) Güvenerek bağlanmak. Emniyet etmek. Bir şeye kalben güvenip dayanmak.

İ'timad-üd devle
Devletin itimadı, güveni. * Tar: Safevî sadrazamlarına verilen ünvan.

İ'timad-ı kavî
Sağlam itimad, kavi güveniş.

İ'timaden
İtimad ederek, dayanarak, güvenerek.

İ'timadname
f. İtimad yazısı, itimad bildiren yazı.

İ'timak
Derinine varma, derinliğine inme.

İ'timam
(İtimam) Başına sarık sarmak. * Ortalık yeşillenmek. * Miğfer giymek.

İ'timan
Emniyet etme, emin bulunma.

İ'tina
(İtinâ) Çok dikkat etmek. Özenmek.

İ'tinak
(Unk. dan) Birbirlerinin boyunlarına sarılma. * Kucaklama. * Sıkıca kavrayıp alma.

İ'tinan
Bir kimsenin içyüzü meydana çıkma. * İnsanın önüne durma.

İ'tiraf
(İtiraf) Kabahatini saklamamak. Suçunu söylemeği kabul etmek. Gizleyip söylemek istemediği şeyi açıklamak.

İ'tiraf-ı cürm
Maznunun yaptığı suçu söylemesi, itiraf etmesi.

İ'tiraf-ı kusur
Kusurunu söyleme, itiraf etme.

İ'tiraz
(İtiraz) Kabul etmediğini bildirmek. Bir fikir veya işin olmasını kabul etmemek. * Men' eylemek. Men' olmak.

İ'tiraziye
İtiraza, kabul etmediğine dair yazı. * Edb: Cümlenin esasından olmayıp yalnız bir husus hakkında söylenen ibare. (Bak: Cümle-i mu'terize)

İ'tisa
Asâya dayanma, baston kullanma.

İ'tisab
Sinirlenme, asabileşme. * Kanaat etme.

İ'tisaf
Zulüm ve haksızlık etmek. Doğru yoldan ayrılmak. Haksızlık.

İ'tisam
İstediğini vermek.

İ'tisar
Zorluk, güçlük, meşakkat.

İ'tisas
Gece gezip dolaşma, devriye vazifesini görme.

İ'titaf
Bir şeye örtünme, bürünme.

İ'tiva
Bükme veya bükülme.

İ'tiyad
(İtiyat) Alışkanlık. Huy. Âdet. Âdet edinmek.

İ'tiyak
Alıkoymak, engel olmak, mani olmak.

İ'tiyan
Dik dik bakma, gözünü dikme. * Yardım etme.

İ'tiyaş
Geçinme. İdareli yaşama.İ'TİZA' : Bir kavim veya kimseye bağlı bulunma.

İ'tizad
Yardım etme. Muavenette bulunma. * Yardım ve imdat isteme. * Bir şeyi kol üzerine alma.

İ'tizal
Ehl-i Sünnet olan hak mezhebden ayrılıp hakka aykırı başka yola sapmak. Mu'tezile olmak. (Bak: Mutezile)

İ'tizam
(İtizam) Büyüklük kazanmak. Azametlenmek. Büyüklenmek.

İ'tizar
Kusurunu bilerek özür dilemek. Kusurunu beyan edip ve anlayıp af dilemek. (Takdire şayan güzel bir haslettir.)

İ'tizaz
Kendini aziz, izzetli saymak.

İ'tişa'
Akşam vakti yola çıkma.

İ'var
Bir gözünü kör etme, tek göz bırakma.

İ'vicac
Doğru davranmamak, eğri büğrü olmak. Hamlık. * Hakkı bâtıl, bâtılı hak göstermek.

İ'zab
Suyu temizleme. * Vazgeçme. * Azaba düşürme veya düşürülme.

İ'zam
Göndermek. Yollamak.

İ'zaz
Hürmet etmek. Ağırlamak. İkram etmek. Aziz kılmak. Galip gelmek.

İ'zazen
İkram ederek, ağırlayarak.

İ'şa'
Akşam yemeği verme.

İa'
Koyun sürmek, koyun gütmek.

İab
Kökünden koparmak.

İad
Korkutmak, tehdit etmek. Vaidde bulunmak.

İade
"Geri vermek. Eski haline getirme. * Mukabilini yapma. Karşılığını yapma. * Avdet ettirmek. * Edb: Bir mısraın veya beytin son kelimesini, kendisinden sonra gelen mısra veya beytin ilk kelimesi olarak kullanma sanatı. İade'li şiire ""muâd"" da denmektedir.Ey vücud-u kâmilin esrar-ı hikmet masdarıMasdarı zatın olan eşyâ sıfatın mazharıMazharı her hikmetin sensin ki kilk-i kudretinSafha-i eflâke nakşetmiş hutut-ı ahteriAhteri mes'ud olan oldur ki tâb-ı pâkinin Kabil-i feyz ola nutkundan safâ-yı cevheriCevheri ma'yub olan nâkıs benim kim muttasılSadedir hattın hayalinden zamirim defteriDefter-i a'malimin hattı hatadandır siyâhKan döker çeşmim hayâl ettikçe hevl-i mahşeriMahşeri eşkim verir seylâba ger ruz-i cezaOlmasa makbul-i dergâhın sirişkin gevheri Gevheridir ışık bahrinin Fuzulî ab-ı çeşmLiyk bir gevher ki Lütf-u Hak ânadır müşteri.Fuzulî gazelinde olduğu gibi."

İade-i itibar
Ticarette iflâstan kurtulma. * Kaybedilen itibarı tekrar kazanma. Şerefini kurtarma.

İade-i mücrimîn
Suçluların kendi memleketlerine iade edilmesi.

İade-i ziyaret
Ziyarete gelenin ziyaretine gitmek.

İade-i âfiyet
Hastalıktan sonra âfiyetin iadesi. İyileşme.

İadeten
Geri vermek üzere.

İale
Çoluk çocuğun nafakasını te'min etme. Evlâd u iyâlin maişetini tedarik etme. * İyali çoğalmak, çoluk çocuğu artmak.

İanat
(İâne. C.) İaneler.

İane
Yardım. İmdat. Yardım için istenen, toplanan şey.

İane-i askeriye
"Tanzimattan sonra cizye yerine Hristiyan tebeadan alınan vergi. Bu vergi sonradan ""bedel-i askerî"" adını almış ve 1908 Temmuz inkılâbına kadar devam etmiştir."

İane-i cihadiye
"Muharebe zamanında harbin icab ettirdiği fazla masrafları karşılamak ve yardım olmak için halktan alınan paralar. Miktarı, her mahallin iktidarı derecesine göre kaza ve liva üzerine merkezden tertib ve ""tevzi defterleri""ne maktu' miktar olarak konulurdu. Bu çeşit vergi ve ianeler Tanzimat'tan sonra kaldırılmıştır."

İanet
(Avn. dan) Yardım.

İaneten
İane suretiyle, yardım olmak üzere.

İare
Emaneten vermek. Bir malın kullanılmasından karşılık istemiyerek meccanen başkasına vermek.

İare-i mukayyede
Bir mülkün kayıd ve şartlarla birine ödünç olarak verilmesi.

İare-i mutlaka
Bir mülkün, bir eşyanın sâhibi tarafından hiç bir şart ve kayda bağlı kalmayarak başka birine ödünç verilmesi.

İareten
İare olarak. Emaneten.

İaz
İşaret etmek.

İaza
(İvaz. dan) Bedel ve karşılık vermek. Bedel vermek.

İaze
Sığındırmak. Muhafaza etmek. İltica.

İaşe
Geçindirmek. Beslemek. Yaşatmak. Diriltmek.

İb'ad
Uzaklaştırmak. Sürmek. Kovmak.

İb'as
Yeniden yaratmak, göndermek. Hayat vermek.

İba'
Çekinmek. Tiksinmek. * Kabul etmemek, bir işe razı olmamak. * Doymadan yemekten çekilmek.

İbabe
Yol, tarik.

İbad
Tıb: Bacaklarda diz mafsalının iç kısmındaki büyük damar.

İbadat
(İbâdet. C.) İbâdetler.

İbade
Helâk etmek.

İbadet
"Allah'ın (C.C.) emirlerini yerine getirmek ve nehiylerinden kaçmak. Yapılmasında sevab olup, ihlâsla yapılan herhangi bir amel. Şeriatta bildirildiği gibi Allah'a kulluk etmek. Kâinatın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gaye. (Bak: Târik-üs-salât)(... İbadet'in ruhu ihlâstır. İhlâs ise yapılan ibadetin yalnız emredildiği için yapılmasıdır. Eğer başka bir hikmet ve bir faide ibadete illet gösterilse o ibadet bâtıldır. Faydalar, hikmetler yalnız müreccih olabilirler, illet olamazlar. İ.İ.)(İbadetin mânası şudur ki: Dergâh-ı İlâhîde abd, kendi kusurunu ve acz ve fakrını görüp kemal-i rububiyyetin ve kudret-i Samedaniyyenin ve rahmet-i İlâhiyyenin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir. Yâni, rububiyetin saltanatı, nasılki ubudiyeti ve itaati ister; rububiyetin kudsiyeti, pâklığı dahi ister ki: Abd, kendi kusurunu görüp istiğfar ile ve Rabbini bütün nekaisten pâk ve müberra ve ehl-i dalâletin efkâr-ı bâtılasından münezzeh ve muallâ ve kâinatın bütün kusuratından mukaddes ve muarrâ olduğunu, tesbih ile Sübhanallah ile ilân etsin.Hem de rububiyetin kemal-i kudreti dahi ister ki: Abd, kendi za'fını ve mahlukatın aczini görmekle kudret-i Samedaniyyenin azamet-i âsârına karşı istihsan ve hayret içinde Allahu Ekber deyip huzu ile rükua gidip O'na iltica ve tevekkül etsin.Hem rububiyetin nihayetsiz hazine-i rahmeti de ister ki: Abd, kendi ihtiyacını ve bütün mahlukatın fakr ve ihtiyâcâtını sual ve dua lisaniyle izhar ve Rabbinin ihsan ve in'âmatını, şükür ve sena ile ve Elhamdülillâh ile ilân etsin. Demek, namazın ef'âl ve akvâli, bu mânaları tazammun ediyor ve bunlar için taraf-ı İlâhîden vaz'edilmişler. S.)"

İbadetgâh
f. Kanunlarla tanınmış bir dine, bir mezhebe ait ibadetlerin icrasına tahsis olunan yerler. Mabet, ibadethane.

İbadethane
f. İbadetgâh. Allah'a ibadet edilen yer.

İbadetkâr
f. İbadet yapan. İbadete düşkün.

İbadullah
Allah'ın kulları.

İbaet
Bir şeyi diğer bir şeye ircâ etme.

İbag
Helâk etmek.

İbah
İtibar etmek, ehemmiyet vermek. Hürmet etmek.

İbaha
(İbahe) Sevab veya günah olmamak. Bir şeyin yasak ve haram olmaktan çıkması. * İzin vermek. Mübah ve helâl kılmak. * Bir şeyi izhâr etmek.

İbahat
(İbâhe. C.) Mübahlar. Günah ve sevab olmayan işler.

İbahiyye
Sevab veya günah olduğunu kabul etmeyen bâtıl ve dalâlete saparak dinden çıkan bir fırka veya bu fırkadan olan kimse.

İbahiyyun
İbaheciler. Her şeyi mübah sayan bâtıl bir zümre.

İbahî
Herşeyi mübah sayan.

İbak
Bir esirin, bir köle veya câriyenin sebepsiz olarak, sahibini bırakıp kaçması.

İbale
Kuyu bileziği. * Hayvanları muhafaza etme. * Küçük çocuklara def-i hacet ettirme. * Devenin hallerini ve huylarını iyi bilmek.

İbane
Irak etmek, uzaklaştırmak. * Ayırmak. * İzhar etmek, göstermek.

İbar
Eritilmiş kurşun. * (İbre. C.) İğneler, ibreler.

İbarat
(İbare. C.) İbareler. Bir ifadeyi meydana getiren kelime ve cümleler.

İbaratüna şettâ
Bizim ibarelerimiz çeşit çeşittir, muhteliftir, dağınıktır.

İbare
Bir fikri anlatan bir veya birkaç cümlelik yazı. Parağraf. * İbretli ders veren söz. (Bak: İbaret)

İbare-senc
f. Düzgün konuşan, akıcı söz söyleyen.

İbaret
Meydana gelmiş, toplanmış. Bir şeyden teşekkül etmiş. Bir şeyin aynı. Bir şeyin içindekini ve aslını beyan. Bir halden bir hale tecavüz eylemek. * Rüya tabir etmek.

İbas
Kurutmak.

İbase
Tedkik ve teftiş etme.

İbat
(İbt. den) Bohça, koltuğun altına alınan şey. Paket.

İbate
Bir yerde barındırma. Gece yatırma.

İbate ve iaşe
Barındırma ve besleme.

İbavet
Yabancı bir adamın bir çocuğa baba gibi olması, babalık yapması.

İbb
Zâyi ve telef etmek.

İbbân
Uygun zaman, vakit. Her şeyin mevsimi.

İbbân-ül fâkihe
Meyva mevsimi.

İbcal
Büyük saygı, tâzim ve tekrim. (Bu mânâlarda kullanılırsa da tebcil şeklinde kullanılması doğrudur.)

İbcam
Huzur ve rahatını bozma. Rahatsız etme.

İbda'
İzhar etmek. Bir yerden diğer bir yere çıkmak. * Yaratmak. Nümunesiz şey yapmak.

İbda-ı san'at
Benzeri olmayan mükemmellikte san'at eseri. İbda' yapabilene mübdi', eserlerine bedi'a denir.

İbdad
Uzaklaştırma, teb'id. * Bir şeyi uzatma.

İbdal
Değiştirmek. Tebdil ve tahvil eylemek. Birinin yerine diğerini getirmek.

İbdan
Kısrak. * Câriye, kız veya kadın esir.

İbek
f. Put, sanem, haç.

İber
(İbret. C.) İbretler, ders alınacak şeyler.

İbgaz
(Buğz. dan) Buğzetme, nefret etme, hoşlanmama, sevmeme.

İbha
Kesilme, inkıtâ'.

İbhac
Sevindirme, sürur ve sevinç verme.

İbhah
Sesini boğuk bir şekilde çıkarma.

İbhak
Gözünü çıkarma, kör etme.

İbhal
Kendi hâline bırakma, salıverme.

İbham
Mübhem, kapalı bırakmak. Belirsiz olmak. Muayyen olmayan. * Edb: Sözün kolayca anlaşılmayacak şekilde kapalı olması, vâzıh olmayışı. * Baş parmak.

İbhamat
(İbham. C.) Mübhem şeyler, açıklanmayan mes'eleler, üstü kapalı sözler.

İbhamvarî
f. Belli etmeyerek, âşikâr surette tanıtmıyarak, gizli bir şekilde, mübhem olarak.

İbhar
(Bahr. dan) Deniz yolculuğu.

İbhirar
Gece yarısı olma.

İbibik
Çavuşkuşu, hüdhüd.

İbik
Horozun başındaki kırmızımsı bir renkte uzanmış et parçası.

İbil
(Bak: İbl)

İbiş
Hımbıl, salak. * Orta oyunu ve kukladaki şahıslardan biri.

İbka
Bâkileştirmek. Devamlı etmek. Azletmeyip yerinde bırakmak. Yerinde devamlı etmek. * Tayinleri her sene, bir sene müddetle yapılan memurlardan bu müddet bitmeden evvel hizmetleri beğenilenlerin yeniden bir sene için yerlerinde kalmalarına müsaade edilmesi. * Mc: Sınıfta bırakmak.(... Madem her şey elimizden çıkacak, fâni olup kaybolacak. Acaba bâkiye tebdil edip ibka etmek çaresi yok mu? deyip, düşünürken birden semavî sadâ-yı Kur'an işitiliyor... S.)

İbka fermanı
Tâyinleri bir sene müddetle yapılan memurların vazifelerinde devam edeceklerine dâir gönderilen ferman.

İbkaen
İbka suretiyle.

İbkaen ta'yin
İşinden ayrılan bir memuru tekrar eski işine getirme.

İbkal
Yerde ot bitmesi. Ramis adı verilen otun yeşermesi.

İbkar
Fecirden kuşluğa kadar olan vakit. * Tehir etmek, sonraya bırakmak.

İbl
(İbil) Dişi deve. * Deve sürüsü.

İbla'
Yutturma, emdirme.

İblag
Bildirmek. Yetiştirmek. Haberdar etmek. Göndermek.

İblak
Alaca olmak. Kapı açmak.

İblan
İki sürü deve.

İblas
Mahzun olmak, ümitsiz olmak.

İblim
Anber. * Bal.

İblis
İnsanları Allah yolundan çıkarmağa çalışan şeytan. (Bak: Hannas, Şeytan)

İblisane
Şeytanca. İblisçesine, müfsidane.

İblî
Deveci.

İbn
Oğul.

İbn-i abbas
(Bak: Abdullah İbn-i Abbas)

İbn-i arz
Garip, gurbette bulunan.

İbn-i cerir-i taberî
(Bak: Taberî)

İbn-i cevzî
(Hi: 508-597) El-Muğni isimli Kur'an-ı Kerim tefsiri vardır. Hanbelî fıkhı ve tarihî bilgilerde muhakkik âlimlerdendir. Ebu-l Ferec İbn-i Cevzî diye de meşhurdur.

İbn-i dehaliz
Hırsız.

İbn-i hacer-i askalanî
(Hi: 773-852) Büyük hadis âlimidir. Şafiî mezhebinin meşhur fukahasından olup hadis üzerine çok eserleri vardır.

İbn-i hurre
Dürüst, doğru ve namuslu insan.

İbn-i hümam
(Hi: 788-861) Hanefî fukahasından meşhur bir zattır. Şer'î ilimlerde, edebiyatta mütehassıs idi.

İbn-i ishak
(Ebu Abdullah Muhammed) Medine'de büyümüştür. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) hayatına dair vak'aları derin bir alâka ile toplamağa başladı. Daha sonra Mısır'a, oradan da Irak'a gitti. Hi: 151 veya 152 tarihinde Bağdat'ta vefat etti. Siyere dair iki eser vücuda getirmiştir.1. Kitab-ül Mübtedâ ve Kısâs-ul Enbiya. 2. Kitab-ül Magazi.

İbn-i mes'ud
"Ebu Abdurrahman Abdullah Bin Mes'ud da denir. (R.A.)şeref-i İslâm ile müşerref olanların altıncısıdır. Bütün gazvelere iştirak etmiştir. Dâimî surette huzur-u Risalette bulunduğundan Kur'an-ı Kerim'i herkesten iyi öğrendiği gibi, pekçok hadis de işitmiş ve ezberlemişti. Kur'an-ı Kerim'i en evvel Mekke'de Kureyş'e duyuran, Makam-ı İbrahim'de ""Rahman"" Suresini açıktan okuyan, bu zâttır. Ashab-ı Kiramın büyük fakih ve müçtehidlerindendir. Bünyesi çok zayıftı. Resul-i Ekrem (A.S.M.) bir gün Ashab-ı Kirama hitaben: ""Siz İbn-i Mes'ud'un vücudca zayıf olduğuna bakmayınız. Mizanda hepinizden ağırdır."" buyurmuşlardır.Bir gün kendisine: Hangi ilim mu'teberdir diye sormuşlar. ""Kur'an-ı Kerim ve Hadis-i Şerif ilmini çok severim"" cevabını vermiştir. Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) 840 hadis rivayet etmiştir. Hicri 32 tarihinde 60 yaşını mütecaviz olduğu halde ebedî hayata kavuşmuştur."

İbn-i mikraz
Sansar.

İbn-i rüşd
(Kadı Muhammed Bin Ahmed) (Hi: 514-595) Endülüs Devleti zamanında yetişen bir filozoftur. Kurtuba'da doğmuştur.(Kur'an vahiy olmakla beraber delâil-i akliye ile te'yid ve tahkim edilmiş. Evet kâmil ukalânın ittifakı buna şâhiddir. Başta ulema-i ilm-i Kelâmın allâmeleri ve İbn-i Sina, İbn-i Rüşd gibi felsefenin dâhileri müttefikan esasat-ı Kur'aniyeyi usulleriyle, delilleriyle isbat etmişler. M.)

İbn-i sebil
Yolcu. Seyyah.

İbn-i sina
(Hi: 370-428) Buhara'lı olup zamanının en büyük âlimi, doktor ve filozofudur. Avrupa'da, Avicenna diye tanınmıştır.

İbn-i teymiye
(Hi: 661-728) Diğer adı Ahmed bin Abdülhalim Harranî'dir. Hanbelî fıkıh ve hadis âlimi olarak bilinir. Bazı mes'elelerde ifrata kaydığından cumhur-u ulemaca hüsn-ü kabul görmemiştir.

İbn-i uyeyne
(Hi: 107-198) Ebu Muhammed Süfyan bin Uyeyne, ikinci derecede tâbiinden olup aslen Kufeli olduğu hâlde Mekke-i Mükerreme'de kalmıştır. Hadisde, tefsirde ve bilhassa Hadis-i Şerifleri tefsir etmede derin âlim olup yedi bin Hadis-i Şerif nakletmişti. Zâhid, müttaki ve sâlih bir zât olup kuru arpa ekmeği ile beslendiği meşhurdur. (Rahmetullahi aleyh)

İbn-i vakt
Zamanın uyarına giden, vaktin icaplarına göre hareket eden kişi. Zamane adamı. * Mizaç ve tabiata göre söz söyleyen kimse.

İbn-i verdân
Hamam içinde olan kara çekirge.

İbn-i zükâ
Sabah.

İbn-i ömer
(Bak: Abdullah İbn-i Ömer)

İbn-i üsbuayn
Çok güzel genç. * Ayın ondördü.

İbn-i ırs
(C: Benât-ı ırs) Gelincik dedikleri küçük hayvan.

İbn-il cellâ
Meşhur kişi. Namlı ve şöhretli adam.

İbn-ül betûl
Hz. İsâ (A.S.). Hz. Meryem'in oğlu. (Bak: Betûl)

İbn-ül habbe
Ekmek.

İbn-ül mâ'
Su kuşu.

İbn-ül üns
Dost.

İbn-üs-sebil
Misâfir.

İbn-üz zaman
Zamanın çocuğu. Devrin adamı.

İbn-üz zinâ
Zinâ sonucu meydana gelen çocuk. Piç.

İbne
Kız çocuğu. Veya teennüs eden oğlan.

İbrad
Güçsüzleştirme, âciz bırakma. * Soğutma.

İbrahim
"İbrahim kelimesi, İbranicede baba anlamına gelen ""eb""; ve cumhur demek olan ""reham"" kelimelerinden meydana gelmiştir. ""Ebu-l cumhur"" ise; cumhurun babası demektir. Bu ismi meydana getiren kelimelerin ikisinin de hareke veya telaffuzlarını az bir değişiklik yapmakla yine bu mânalar Arapçada vardır. Bu da İbranilerle Arapların yakınlıklarına delildir."

İbrahim (a.s.)
Halilullah ve Halil-ür Rahman da denir. Peygamberlerden İshak ve İsmâil'in (A.S.) babasıdır. Yirmi sahifelik kitap kendisine nâzil olmuştur. Süryanice konuşurdu. Peygamberimizin de (A.S.V.) ceddi idi. Urfa'da doğduğu da rivayet edilir. Zamanın kralı Nemrud tarafından ateşe atılmak istendi, mu'cize olarak ateş onu yakmadı. En şiddetli zamanda dahi Allah'tan başka kimsenin dostluğunu kabul etmediğinden, sadece ondan meded beklediğinden kendisine Halilullah denilmiştir. Sonra Mısır'a ve Kenan iline gitti. Oğlu İsmail (A.S.) ile birlikte Kâbe-i Muazzama'yı yeniden inşa' ettiler. Kudüs'te medfun'dur.( $ Ayet-i Kerimesinin delâletine göre, Hazret-i İbrahim ateşe atıldığı zaman, ateşin harareti burudete inkılâb etmesi, beşerin keşfettiği yakıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek ve me'hazdır. İ.İ.)(Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm'ın Nemrud'a karşı imate ve ihyâda Güneş'in tulu' ve gurubuna intikali, cüz'î imate ve ihyadan küllî imate ve ihyâya intikaldir ve bir terakkidir. O delilin en parlak ve en geniş dairesini göstermektir. Yoksa bir kısım ehl-i tefsirin dedikleri gibi, hafî delili bırakıp, zâhir delile çıkmak değildir. M.)

İbrahim bin edhem
Babası Belh Şehrinin Pâdişahı idi. Hicri 2. asırda yetişmiş büyük bir veliyullahtır. Bir çok kerametleri görülmüş, Allah rızası yolunda dünya saltanatını terk ederek fakirliği kabul etmiş ve bütün ömrünü ibadet ve taat ile geçirmiştir. Kerametleri dillere destandır.

İbrahim desukî
Büyük âlim ve mutasavvıflardan olup büyük makam sâhibi bir zâtdır. Pek meşhur ve çok güzel sözleri ve mev'izaları vardır. 676 tarihinde 43 yaşında Şam'da vefat etmiştir. (K.S.)

İbrahim hakkı
(K.S.) : Hi: 12. asırda yaşamış büyük âlim ve mutasavvıftır. Hasankale'li olup en son Tillo'da yaşamıştır. Marifetname isimli meşhur eseri vardır.

İbrahim-vari
f. İbrâhim (A.S.) gibi. Fani, gelip geçici şeylere kalbini bağlamamak sureti ile.

İbrak
Av hayvanlarını ürkütüp korkutmak. * Koyun kurban etmek. * Şimşek çakmak.

İbram
Israrla rica etmek. Usandırıncaya kadar üzerine düşmek. * Usandırmak, yıldırmak. * İpi sağlam bükmek. * Muhkem kılmak.

İbramat
(İbram. C.) Yalvarmalar, ısrar etmeler, rica etmeler, zorlamalar.

İbraname
Alacaklı kimse tarafından alacak ve verecek kalmadığına dair verilen kâğıt. İbrâ senedi.

İbrani
Eski Yahudi Sülâlesi veya o soydan olan.

İbrar
Yapılan yeminin doğru olduğu tasdik edilme.

İbraz
Göstermek. Meydana koymak.

İbraz-ı fazl u hüner
Hüner ve fazilet gösterme.

İbre
İnce iğne gibi âlet. * Saatlerde veya pusuladaki rakamlara işâret eden ince âlet. * Çam gibi ağaçların yaprağı.

İbre-i hayyat
Kendi işlerini bırakıp başkasının işlerini halledip düzeltmeye çalışan adam. * Terzi iğnesi.

İbret
Uyanıklığa sebeb olan ders. * Çok çirkin ve düşündürücü. * Tuhaf, acâyip.

İbret-i âlem için
Bütün âleme ibret olsun diye. Herkese ibret olsun için.

İbretamiz
(İbret-âmiz) f. İbret öğreten. Ders verici hâdise.

İbretbahş
f. İbret veren, ibreti iktiza eden.

İbretbin
f. İbret almış, ders almış.

İbreten
İbret olmak üzere, intibah ve ibret vesilesi olmak için.

İbretfeşan
f. İbret dağıtan, çok mühim ders verici hâdise.

İbretnüma
f. İbret gösteren. İbret veren.

İbretnümun
f. İbret olan, ders olan.

İbric
Yoğurdu yayıp ayran yapmağa yarayan âlet. Yayık.

İbrik
(C.: Ebârik) Topraktan, tenekeden, hattâ bakırdan, gümüşten, altundan yapılan emzikli su kabı. * Abdest almağa, çay, kahve v.s. yapmağa yarayan ayrı ayrı ve türlü türlü kaplar. * İyi ve parlak kılıç.

İbrikdar
Eskiden sarayda büyük devlet adamlarının konaklarında su döken ve leğen ibrik işlerine bakan kimse.

İbrin
Yüzü çok parlak ve güzel olan sevgili.

İbrinşak
Ağaçta çiçek açmak.

İbriye
Baş konağı.

İbriyy
İğne yapıcı veya satıcı.

İbriyyun
Yahudiler, İbraniler.

İbriz
Halis altun, saf altun.

İbrişim
İpek ipliği, bükülmüş ipek. * İbrişimden yapılmış.

İbrâ
(Ber'. den) Temize çıkarmak. Borçtan kurtarmak. Sağlamlaştırmak.

İbrâ-i hâs
Huk: Bir kimsenin zimmetini belirli bir haktan, hususi bir dâvâdan veya bir kısım haklardan beri kılmaktır.

İbrâ-i istifa
Bir kimsenin, başka birisindeki hakkını aldığına dair ikrar etmesi.

İbrâ-i âmm
Huk: Bir kimsenin zimmetini bütün haklardan, dâvâlardan temize çıkarmak.

İbrâ-i ıskat
Huk: Bir kimsenin diğer bir kimsedeki hakkını, tamamen veya kısmen terketmesi.

İbrî
Yahudi, İbrani.

İbs
Sevinmek, ferah.

İbsal
Bir şeyi sipariş etme. * Men etme.

İbsan
Bir kimsenin huyunun veya yüzünün güzel olması.

İbsar
Dikkatle bakmak, tetkik etmek.

İbsas
Sırrı açıklama. * Yayma, dağıtma.

İbsi'rar
At yarışlarında koşuşma.

İbta'
Gecikme, geciktirme. * Ağır hareket.

İbtal
Battal etmek. Çürütmek. Hükümsüz bırakmak.

İbtal-i hiss
Duygusunu battal etmek ve uyuşturmak.(Evet, şu elim elemi ve dehşetli mânevi azabı hissetmemek için ehl-i dalâlet, ibtâl-i his nev'inden gaflet sarhoşluğu ile muvakkaten hissetmez. Fakat hissedeceği zaman kabre yakın olduğu vakit birden hisseder. Çünki, Cenab-ı Hakka hakiki abd olmazsa kendi kendine mâlik zannedecek. S.)

İbtale
Bâtıl ve boş şey.

İbtaliyyat
İşe yaramıyan, boş sözler.

İbtar
Şaşma, tuhafına gitme, hayrette kalma. * Alabileceği miktardan fazla yük yükletme.

İbtat
Kesmek. Kat'etmek.

İbtaş
Şiddetle tutma, kavrama.

İbtiar
Kuyu kazma.

İbtias
Gönderme, ba's etme.

İbtida
Baş taraf. Evvel. Başlangıç. En önce, başta.

İbtida'
Benzeri olmayan bir şey yaratmak. (Bak: İbdâ')

İbtida-i cülus
Hükümdarlığın başlangıcı. Tahta çıkışın ilk zamanları.

İbtida-i dâhil
Tar: Medreselerden orta tahsili verenler.

İbtida-şüdegan
f. Stajyer.

İbtidad
İki kişinin bir şeyi bir tarafından tutup kavraması.

İbtidaen
Önceden, ilk ve başlangıç olarak.

İbtidar
Bir işe sür'atle başlama.

İbtidaî
"Başlangıca ait, en önce olarak. İlk, evvelâ. * Ham, işlenmemiş. * İlk tahsil veren okul. (Daha da evvel bunun yerine ""Sıbyan Mektebi"" tabiri kullanılırdı.)"

İbtidâiyyât
Başlangıçta olanlara öğretilen bilgiler. * Bu derslere ait kitaplar.

İbtiga
Maksad, gaye. Taleb, arzu, istek.

İbtiga-i te'vil
Te'vil maksadıyla. Te'vil ederek izahta bulunma.

İbtihac
Bolluk, bereket, mebzuliyet.

İbtihal
Halktan alâkayı keserek Allaha tazarru' ve niyazda bulunmak.

İbtihar
İki parça olma, ikiye bölünme.

İbtihas
Bir şeyin doğruluğunu öğrenmek için soruşturma, tetkik etme.

İbtika'
Bir şeyin renginin fıtri olarak değişikliğe uğraması.

İbtikar
Sabahleyin erkenden kalkma.

İbtila'
Zorlukla yutmak. * Gelini gerdeğe koymak.

İbtilac
Meydana çıkma, zuhur etme, görünme.

İbtilal
Islanmak.

İbtilaz
Alma.

İbtilâ
Belâya uğramak. Musibete düşmek. İyi veya kötü şeye düşkünlük, tiryakilik. * İnsanın iyiliğini, kötülüğünü ve kemâl derecesini meydana çıkaran imtihan, tecrübe.

İbtilâ-yi şedid
Şiddetli tiryakilik.

İbtina'
(Binâ. dan) Bir şeyin üzerine bina etme. Bir dava veya bahiste bir şeye istinad etme.

İbtinaen
İbtinâ ederek, mübteni olarak, dayanarak.

İbtira'
Ağaç yontma.

İbtirad
Duş yapma, soğuk su ile banyo yapma. * Serinlemek için soğuk su içme.

İbtisam
Tebessüm etmek. İnce ve hafif gülümsemek.

İbtisar
(Basar. dan) Kalb gözüyle görme. Basiret. * Görüp hakikatına varma.

İbtita'
Kesilme, inkıta'.

İbtitar
Tâbi olma, uyma, ittiba etme.

İbtiya'
Satın alma, mübâyaa etme.

İbtiyar
Seçip kabul etme. * Kavga yapma, dövüş etme. * Güçsüz, zaif ve kuvvetsiz olma.

İbtiyaz
Biriktirip yığma.

İbtiza'
Birşey meydanda ve açık olma.

İbtizal
Çokluğu sebebiyle bir nimetin kıymetini bilmeyip, hor kullanmak. * Devamlı şeklide bir şeyi kullanmak. * Edb: Herkesin bildiği bir sözü tekrar etmek. (Mümtâziyetin zıddıdır.)

İbtizar
Cebren ve zorla alma. Soygunculuk yapma.

İbtizaz
İhtiyacdan dolayı zillet ve hakaretlere tahammül etme.

İbtişak
Haysiyet ve nâmusa dokunma. * Yalan söyleme.

İbyizaz
Beyazlama, ağarma.

İbza'
Bir kimseyi sıkıntı ve kedere boğma. Mahvetme.

İbzal
Esirgemeyip bol sarfetme, bol kullanma.

İbzaz
Yağlanma, şişmanlama, semirme.

İbşar
(Büşr. den) (C.: İbşarât) Müjdeleme, tebşir etme, sevinçli bir haber bildirme.

İbşarat
(İbşâr. C.) Müjdelemeler, tebşir etmeler, sevinç verici haber bildirmeler.

İbşas
Bazı bitkilerin veya çiçeklerin birbirine sarılıp karışması.

İc'af
Yere düşürme, yıkma.

İca'
(Veca. dan) Ağrıtma, veca verme.

İcaa
(Cu. dan) Yemek içmek için hiçbir şey vermiyerek aç bırakma.

İcab
"Lâzım. Gerekli. Lüzum. Sebeb olmak. * Ist: Akitlerde ilk söylenen söz. Bir mal sahibinin müşteriye karşı, ""Bu malımı sana şu kadar paraya sattım"" demesidir. Müşterinin de kabul etmesine dair olan sözüne ""kabul"" denir. Şer'i ıstılahta buna ""icâb ve kabul"" denir."

İcabat
İcablar. Gerekenler. Lüzum edenler.

İcabe(t)
Kabul olmak. Kabul etmek. * Râzı olma, rızâ gösterme, muvafakat etme.

İcabe-i duâ
Duânın kabul olması. Duâya cevap verilmesi. Muvafakat edilmesi. (Bak: Dua)

İcabetgâh
f. Kabul etme yeri.

İcabî
Müsbet. İcaba âit, icaba dair. * Lâzım, gerekli, zarurete müteallik.

İcad
"Vücuda getirmek. Yeniden bir şey meydana getirmek. Yoktan var etmek. (Bak: İbda')(şu zamanda çok ileri giden feylesoflar diyorlar ki: ""Hiçten, hiçbirşey icad edilmiyor ve hiçbirşey idam edilmiyor; yalnız bir terkip bir tahlildir ki, Kâinat fabrikasını işlettiriyor.""Elcevap : Nur-u Kur'an ile mevcudata bakmayan feylesofların en ileri gidenleri bakmışlar ki, tabiat ve esbab vasıtasiyle bu mevcudatın teşekkülât ve vücudlarını -sabıkan isbat ettiğimiz tarzda- imtina derecesinde müşkilâtlı gördüklerinden, iki kısma ayrıldılar.Bir kısmı, Sofestaî olup, insanın hassası olan akıldan istifa ederek, ahmak hayvanlardan daha aşağı düşerek, Kâinatın vücudunu inkâr etmeyi; hatta kendilerinin vücudlarını dahi inkâr etmesini.. dalâlet mesleğinde esbab ve tabiatın icad sahibi olmalarından daha ziyade kolay gördüklerinden; hem kendilerini, hem Kâinatı inkâr edip, cehl-i mutlaka düşmüşler.İkinci güruh bakmışlar ki; dalâlette esbab ve tabiat mucid olmak noktasında, bir sinek ve bir çekirdeğin icadı, hadsiz müşkilâtı var. Ve tavr-ı aklın haricinde bir iktidar iktiza ediyor. Onun için bilmecburiye icadı inkâr ediyorlar, ""yoktan var olmaz"" diyorlar ve idamı da muhal görüyorlar, ""var yok olmaz"" hükmediyorlar. Yalnız, harekât-ı zerrât ile, tesadüf rüzgârlariyle bir terkib ve tahlil ve dağılmak ve toplanmak suretinde bir vaziyet-i i'tibariye tahayyül ediyorlar... İşte sen gel, ahmaklığın ve cehaletin en aşağı derecesinde, en yüksek akıllı kendini zanneden adamları gör; ve dalâlet, insanı ne kadar maskara ve süfli ve echel yaptığını bil; ibret al! Acaba her senede, dört yüzbin envâı birden zemin yüzünde icad eden ve Semavat ve Arzı altı günde halkeden ve altı haftada, her baharda, kâinattan daha san'atlı, hikmetli zihayat bir kâinatı inşa eden bir Kudret-i Ezeliye, bir İlm-i Ezelî'nin dairesinde, plânları ve mikdarları taayyün eden mevcudat-ı ilmiyeyi göze göstermiyen bir ecza ile yazılan ve görünmeyen bir yazıyı göstermek için sürülen bir ecza misillü, gayet kolay o mâdumât-ı hâriciye olan mevcudat-ı ilmiyeye vücud-u hârici vermeği o Kudret-i Ezeliyeden uzak görmek ve icadı inkâr etmek; evvelki güruh olan Sofestâilerden daha ziyade ahmakane ve cahilânedir. Bu bedbahtlar, âciz-i mutlak ve yalnız bir cüz-i ihtiyariden başka ellerinde olmayan; firavunlaşmış kendi nefisleri, hiçbir şeyi idam ve yok edemediklerinden ve hiçbir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan icad edemediklerinden ve güvendikleri esbab ve tabiatın ellerinde hiçten icad gelmediği cihetle, ahmaklıklarından diyorlar: ""Yoktan var olmaz, var da yok olmaz"" deyip, bu bâtıl ve hatâ düsturu, Kadir-i Mutlak'a teşmil etmek istiyorlar. Evet, Kadir-i Zülcelâl'in iki tarzda icadı var. Biri; ihtira ve ibda' iledir. Yâni; hiçten, yoktan vücud veriyor; ve ona lâzım her şey'i de hiçten icad edip eline veriyor. Diğeri; inşâ ile, san'at iledir. Yâni; kemal-i hikmetini ve çok esmasının cilvelerini göstermek gibi, çok dakik hikmetler için, kâinatın anasırından bir kısım mevcudatı inşa ediyor. Her emrine tâbi olan zerratları ve maddeleri, Rezzakıyet kanunuyla onlara gönderir ve onlarda çalıştırır. Evet Kadir-i Mutlak'ın, iki tarzda; hem ibda' hem inşâ suretinde icadı var. Varı yok etmek ve yoğu var etmek; en kolay, en sühuletli, belki daimî, umumî bir kanunudur. Bir baharda, üçyüz bin envâ-i zihayat mahlukatın şekillerini, sıfatlarını, belki zerratlarından başka bütün keyfiyat ve ahvallerini hiçten var eden bir kudrete karşı, ""yoğu var edemez!"" diyen adam, yok olmalı!...L.)(Eğer desen: ""Delil-i İhtiraî i'tâ-i vücuddur. İ'tâ-i vücud ise; i'dam-ı mevcudun refikidir. Halbuki: Adem-i sırftan vücudu ve vücud-u mahzdan adem-i sırf-ı aklımız tasavvur etemiyor."" Cevaben derim: Yahu!. Sizin bu istis'âbınız ve şu mes'elenin tasavvurundaki istiğrabınız, bir kıyas-ı hâdi'in netice-i vahimesidir. Zira icad ve ibda-i İlâhiyi, abdin san'at ve kesbine kıyas edersiniz. Halbuki abdin elinden bir zerreyi imate veyahut icad etmek gelmez. Belki yalnız umur-u itibariye ve terkibiyede bir san'at ve kesbi vardır. Evet, bu kıyas aldatıcıdır, insan kendini ondan kurtaramıyor.Elhasıl : İnsan kâinatta mümkinatın öyle bir kuvvet ve kudretini görmemiş ki, icad-ı sırf ve i'dam-ı mahz etsin. Halbuki hükm-i aklîsi de daima üss-ül-esası, müşahedattan neş'et eder. Demek âsâr-ı İlâhiyeye mümkinat tarafından bakıyor. Halbuki: Hayret-efza âsârıyla müsbet olan kudret-i Sâni'in canibinden temaşa etmek gerektir. Demek ibadın ve kâinatın umur-u itibariyeden başka tesiri olmayan kuvvet ve kudretlerin cinsinden olan bir kudret-i mevhume içinde Sânii farz ederek o noktadan şu mes'eleye temaşa ediyor. Halbuki Vacibü'l-vücud'un canibinden, kudret-i tâmmesi nokta-i nazarından bu mes'eleye temaşa etmek gerektir. R.N.)"

İcade
İyi yapma, iyi işleme.

İcadgerde
f. İcad olunmuş.

İcah
Örtü, perde.

İcal
Korkutmak.

İcale
(Cevelan. dan) Dolaştırma, cevelan ettirme.

İcale-i esb
Atı dolaştırma.

İcalet
El kitabı. Lüzum etttiği zaman müracaat olunup faydalanılan, cepte ve elde taşınabilir küçük kitap. * Acele ile ve derhal yapılan iş.

İcaleten
Hemen, acele olarak, seri bir şekilde.

İcam
(Eceme. C.) Arslan yatakları. * Çalılıklar, ağaçlıklar, meşelikler.

İcan
Boyun, unk.

İcane
(C: Ecanin) Hamam taşı. * İçinde bez ve kaftan yıkanılan kap.

İcar
Kiralamak. Kiraya vermek. * Kira parası.

İcarat
Kiranın gelirleri. Gelirler.

İcare
Kira. Gelir, irâd. Ücret. * Fık: Belli bir menfaati belli bir karşılık ile satmak.

İcare-i akar
Ev, dükkân, arsa gibi yerlerin kirası.

İcare-i fâside
İn'ikad şartlarını câmi' olduğu halde sıhhat şartlarını tamamen veya kısmen cami olmayan icaredir. Bu, aslen meşru olduğu hâlde vasfen meşru bulunmamış olur. Binaenaleyh böyle bir icareyi mucir ile müstecirden herhangi biri fesh edebilir.

İcare-i gayr-i mün'akide
"İn'ikad şartlarını tamamen veya kısmen câmi' olmayan icaredir ki, buna ""İcare-i batıla"" da denir."

İcare-i mevkufe
Başkasının hakkı taalluk edip icazeti lahık olmadıkça nâfiz olmayan icaredir.

İcare-i müeccele
Sonradan alınacak kirâ.

İcare-i mün'akide
Bey'ide olduğu gibi in'ikad şartlarını tamamen câmi' olan icaredir.

İcare-i münecceze
Bir şeyi akd-i icare ânından itibaren kiraya vermektir. Akd zamanında kiranın başlangıcı söylenmezse kira, bir icare-yi müneccezeye haml olunur.

İcare-i müsanehe
Yıllık olarak yapılan icaredir. Bir hanenin bir yıl müddetle kiraya verilmesi gibi.

İcare-i müzafe
Bir şeyi gelecek muayyen bir vakitten itibaren kiraya vermektir. Meselâ: Bir hâneyi gelecek falan ayın birinden itibaren bir sene müddetle şu kadar bin liraya kiraya vermek, bir icare-i müzafedir.

İcare-i müşahere
Aylık olarak yapılan icaredir. Bir haneyi bir aylığına kiraya vermek gibi.

İcare-i sahiha
İn'ikad ve sıhhat şartlarını tamamen câmi' olan icaredir ki, şuyu'ı asilden ve şartı mufsidden hâli olmak üzere malum bir menfaatı, malum bir bedel mukabilinde temlik etmekten ibarettir.

İcaret
İcâr, ücret. Kiraya vermek. * Kurtarmak, yardım etmek.

İcareteyn
Müeccel ve muaccel icarelerle kiralanan vakıf emlâkı. Hem derhal alınan, hem ileride alınacak kirası olan vakıf bina.

İcas
Gönlüne korku düşürmek.

İcaz
Kadın eşarbı. Baş örtü.

İcaz-ı bittakdir
Maksadı az sözle ifade etmekle beraber fazla olan etraflı mânaların zuhurudur.

İcaz-ı hasr
Lafzan hiçbir hazf olmadığı halde, ibârenin mânaca zengin olmasıdır.

İcaz-ı hazf
Mânâya halel gelmemek şartı ile ve lâfzî veya aklî karine delâleti ile cümleyi tamamlayanlardan birinin hazfıdır.

İcaz-ı makbul
Tazammun ve hazf ile olan icaz.

İcaz-ı muhill
Sözün istenilen mânayı ifadeye kifayet etmemesi yüzünden mânanın bozulması halidir.

İcazet
"İzin. Müsaade. Şehadetname. Diploma. ""Olur"" demek. Destur vermek. İlmî ehliyet. Reva görmek."

İcazet vermek
"Medrese usulüne göre okuttuğu dersi bitiren talebeye hocası tarafından izin verilmesi. Bu tasdikan verilen mühürlü kâğıda ""icazetname"", icazet vermiş olan müderrise de ""muciz"" denilirdi."

İcazet-i fiiliye
Bir kimseden izin ve ruhsata delalet eden bir fiil ve hareketin sudûr etmesi.

İcazet-i kavliye
"Bir kimsenin bir şey hakkında ""izin verdim"" demesi."

İcazet-i küllî
Vaktiyle Osmanlı serdarlarına ve sefirlerine müsâlaha, muahede akdi ve sair işler hakkında verilen mezuniyet. Tam salâhiyet demektir. Bu salâhiyeti alan kumandan veya sefir, üzerine aldığı işi merkezden sormaya ihtiyaç kalmadan maslahatın icabettirdiği ve kendi aklının erdiği vechile yapıp bitirirdi.

İcazet-i lâhika
Bir kimsenin önce izni olmadığı halde, yapıldıktan sonra bir şeyi tasdik edip kabul etmesi.

İcazetname
f. Şehadetname. Diploma. Şehadet kâğıdı.

İcazkâr
f. İcazlı, kısa ifadelerle çok şey anlatmak halinde olan.

İcazî
İcaza dair, icaza ait ve müteallik. Veciz bir tarzda.

İcba'
Ekilen ekini henüz olgunlaşmadan satmak.

İcbar
Zor. Zorlama. Cebretmek.

İcbar-ı nefs
Kendini zorlama, nefsini icbar etme.

İccar
(C: Ecâcir) Dam, çatı.

İccas
Erik. * Zerdâli. * Armut.

İcdaf
Bağırıp çağırma.

İcdan
Sonradan zengin olma.

İcfa'
Koparmak.

İcfal
Gidermek. * Devekuşu seğirtmek.

İcfil
Yaşlı kadın, ihtiyar kadın. * Korkak adam.

İcha'
Ayaz çıkma.

İchad
Eziyet çekme, elem ve sıkıntıya mâruz bırakılma. * Gayret etme.

İchaf
Zulüm etme, gaddarlık. * Gidermek. * Noksan etmek, eksiltmek.

İcham
Men'etmek, engel olmak.

İchar
(Cehr. den) Sesle okuma. * Ortaya çıkarma, zuhur ettirme, meydana çıkarma, açıklama.

İchaz
Hazırlandırmak.

İchaş
Bir kimseden yardım ve medet istemek.

İcl
Dana. Sığır yavrusu.

İcl-i samirî
Musa (A.S.) zamanında Samirî'nin yaptığı buzağı heykeli. (Bak: Samirî)

İclab
"Cem'etmek, toplamak. * Yoldaşlık etmek. * Ardından çağırmak. * ""Gitsin"" diye haykırmak."

İclal
Ağırlama. İkram. Tekrim eylemek. Büyüklüğünü kabul edip hürmet etmek. Büyüklük. Azamet.

İclalen
Büyük sayarak, saygı ve hürmet göstererek.

İclas
Oturtmak. Tahta çıkartmak. Padişahı tahta oturtmak.

İcle
Düve, dişi buzağı.

İclet
(C: Ucul) Dişi buzağı. * Bir cins ot. * Kırba.

İclihmam
Toplanmak, cem'olmak.

İclinbab
Yan yatmak.

İclâ
(Cilâ. dan) Sürme, nefyetme, sürgün etme. Evinden barkından ayırma. * Sür'atle seğirtme. * Cilâlama, parlatma.

İclâ-yi vatan
Yerinden yurdundan sürgün etme, başka tarafa nefyetme.

İcma'
Toplanma. Dağınık şeyleri toplamak. * Hazırlamak. * Azm ve kasdeylemek. * Topluluk. Fikir birliği. Bir mes'eleden âlimlerin ittihad etmesi. * Fık: Sahabe-i Güzin Hazretlerinin (R.A.) ittifakları üzere akaid hükmüne geçmiş umur-u diniyenin tamamı.

İcma-i ümmet
Ist: Aynı asırda yaşamış olan İslâm âlimlerinden müctehid olanların, şeriatın bir mes'elesi hakkında verilen hükümde birleşmeleridir.

İcmad
Dondurma, câmidleştirme.

İcmad-ı mâ
Suyun dondurulması. Suyun buz haline getirilmesi.

İcmaen
Toplu olarak, hep birlikte. İcma-i ümmet olarak.

İcmal
Hülâsa etmek. Kısaltmak, bir araya toplamak. Kısa anlatmak. Biriktirmek. * Uzun bir hesaptan çıkarılan hülâsa, netice.

İcmal-i senevî
Senelik gelir ve giderleri yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltmış olarak gösteren cetveller.

İcmal-i şehrî
Aylık gelir ve giderleri, yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltılmış olarak gösteren cetveller.

İcmalen
Kısaca. Özlüce. İcmali ve hülâsa olarak.

İcmalî
Kısaca, toplu olarak, tafsilatsız. Muhtasaran.

İcmalî iman
İman esaslarını kısaca bilmek. Allah'a ve Peygamberine imân ettiğini söylemek ve tasdik etmek. (Bak: İman-ı icmalî)

İcmam
Atı soluklandırma, dinlendirme. * Biriktirme.

İcmar
Bir araya toplamak. * Süratle yürümek. * Atın sıçrayarak yürümesi. * Bir şeyin umumi olması. Ateşe öd ağacı koymak. * Bir şeyi buhurlamak. Tahmini hesab yapmak. * Yeni ayın görünmesi.

İcnaf
Doğruluktan ayrılma. Sadakattan uzaklaşma.

İcnan
Deli etme, divane eyleme. * Bir şeyi örtme.

İcne
Tıb : Yanak kemiği.

İcnis
Tembel ve uyuşuk adam.

İcra
Bir işi yürütmek. * Yerine getirmek. Yapma. Tatbik etme. * Vekil göndermek. * Mahkeme kararını yerine getirmek. * Suyu akıtmak. * Huk: Borçlunun alacaklıya karşı ödemekle mükellef olduğu bir borcu, adlî bir teşekkül vâsıtasıyla ödetme.

İcra hey'eti
Mahkeme kararını tatbike memur olan heyet. İcra memurları heyeti.

İcra kuvveti
Memleketi idâre eden, kanunları tatbik eden kuvvet.

İcra memuru
Mahkeme kararını tatbik ile borçludan borcunu alıp alacaklıya vermekle vazifeli olan adliye memuru.

İcra vekilleri hey'eti
Vekiller heyeti. Başvekilin riyaset ettiği bakanlardan meydana gelen hey'et.

İcra-yı icabî
Lüzum eden muamelenin yerine getirilmesi.

İcra-yı lu'biyyat
Oyun icra etme, sahnede oyun oynama.

İcraat
(İcrâ. C.) Meydana getirilen işler. Yapılan işler. * Ameliyat. Tatbikat.

İcraat-ı celiliye
Allah (C.C.)ın celalî sıfatına yani, kibriya ve azametine delâlet eden, kudret-i hakkı ile hâsıl olan icraatı.

İcram
Kabahat yapma, cürüm işleme.

İcsa'
Dizüstü getirme. Çökertme.

İctiba
Seçmek. İhtiyar ve intihâb etmek. Seçkin bir şeyi almak. * Tahsildarın para ve vergi toplaması.

İctibaz
Mıknatıstaki kendine çekme hasiyeti.

İctihad
"Kudret ve kuvvetini tam kullanarak çalışmak. Gayret etmek. Çalışmak. * Anlayış. * Kanaat. * Fık: Şeriatın fer'î mes'elelerine âit hükümleri, İslâm müçtehidlerinin, usulüne uygun olarak, Kur'an ve Hadis-i Şeriflerden çıkarmaları ve bunun için tam gayret etmiş olmaları. Böyle içtihad eden zâtlara Müçtehid denir.(Mesail-i diniyeden olan içtihad kapısı, açıktır. Fakat, şu zamanda oraya girmeğe altı mâni vardır:Birincisi : Nasılki, kışta fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler dahi seddedilir; yeni kapılar açmak hiç bir cihetle kâr-ı akıl değil. Hem nasılki, büyük bir selin hücumunda tâmir için duvarlarda delikler açmak gark olmağa vesiledir. Öyle de: Şu münkerat zamanında ve âdât-ı ecânibin istilâsı ânında ve bid'aların kesreti vaktinde ve dalâletin tahribatı hengâmında, içtihad namıyla kasr-ı İslâmiyetten yeni kapılar açıp, duvarlarında muharriplerin girmesine vesile olacak olan delikler açmak İslâmiyete cinâyettir...İkincisi : Dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. Çünki kat'i ve muayyendirler. Hem o zaruriyat, kut ve gıda hükmündedirler, şu zamanda terke uğruyorlar ve tezelzüldedirler. Ve bütün himmet ve gayreti onların ikamesine ve ihyâsına sarfetmek lâzım gelirken, İslâmiyetin nazariyat kısmında ve selefin içtihadat-ı sâfiyâne ve hâlisânesiyle bütün zamanların hacatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları bırakıp, heveskârane yeni içtihadlar yapmak bid'atkârâne bir hıyânettir.Üçüncüsü : Her zamanın insanlarınca kıymetli addedilerek efkârı celbeden câzibedar bir metâ merguptur. Meselâ: Bu zamanda en rağbetli, en iftiharlı, siyâsetle iştigal ve dünya hayatını te'min etmektir. Selef-i sâlihin asrında ve o zaman çarşısında en mergup metâ, Hâlik-ı semâvat ve arzın marziyatlarını ve bizden arzularını kelâmından istinbat etmek ve nur-u Nübüvvet ve Kur'an ile kapatılmayacak derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak ve vesâilini elde etmek idi. Bu itibarla, o zamanlarda bütün fikirler, kalbler, ruhlar marziyat-ı İlâhiyeyi bilmek ve öğrenmeğe müteveccih idi. Bunun için istidat ve iktidarı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün ahvâl ve vukuat ve muhâverattan ders almakla, içtihadlara zemin teşkil eden yüksek istidatlar vücuda gelirdi.Şimdi ise, fikir ve kalblerin teşettütü, inâyet ve himmetlerin zâfiyeti, insanların siyaset ve felsefeye iptilâ ve rağbetleri yüzünden bütün istidatlar fünun-u hâzıra ve hayat-ı dünyeviyeye müteveccihtir. Ahkâm-ı diniyeye sarfedilecek müstakim bir içtihad yoktur.Dördüncüsü : İçtihad kapısından İslâmiyete girip mesâilini genişlendirmeğe meyleden adamın maksadı, zaruriyata imtisal ile takva ve kemale mazhariyet ise güzeldir. Amma zaruriyatı terk ve hayat-ı dünyeviyeyi, hayat-ı uhreviyeye tercih eden adam ise, onun içtihada meyli, meyl-üt-tahribdir. Tekliften çıkıp kaçmak için bir yol bulmaktır.Beşincisi : Her şeyin, her hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen olduğu gibi, bir maslahata dahi tâbidir. Fakat maslahat illet değildir. Ancak tercih edici bir hikmettir. Bu zamanın efkârı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. Şeriatın nazarı ise, bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olup, bittabi dünyaya da nâzırdır. Çünki, dünya âhirete vesiledir.Umumi bir beliyye olan ve nâsın ona müptelâ olduğu çok işler vardır ki zaruriyattan olmuştur. O gibi işler su-i ihtiyar ile gayr-i meşru meyillerden doğmuş olduklarından, mahzuratı ibâhe eden zaruriyattan değildir. Ve ruhsat ve müsaade-i şer'iyenin şümulüne dâhil olamazlar. Meselâ: Bir adam su-i ihtiyâriyle haram bir tarzda kendini sarhoş etse, hâl-i sekirde yaptığı tasarrufatta mâzur olamaz. Bu zamanda bu gibi içtihadlar, semavî değil ancak arzî içtihadlardır. Bu gibi içtihadlar ile Hâlik-ı Semavat ve Arz'ın hükümlerinde yapılan tasarrufat merduttur.Meselâ : Bazı gafiller, hutbenin Türkçe okunmasını istihsan ediyorlar ki, halkın bilhassa siyasî ahvalden haberleri olsun. Halbuki bu gibi ahval-i siyasiye yalandan, hileden, şeytani fikirlerden hâli değildir. Hutbe makamı ise, ahkâm-ı İlâhiyenin tebliği için ittihaz edilmiş bir makamdır.Sual : Avâm-ı nâs Arabiden haberdar değildir, fehmedemez?Cevap : Avâm-ı nâs, zaruriyat ve müsellemat-ı diniyeye muhtaçtır. Ve hutbe makamı da bu gibi hükümlerin tebliği içindir. Bu hükümler kisve-i Arabiye içinde tafsilen değilse de icmalen avâm-ı nâsa mâlum ve mâruftur. Maahaza lisan-ı Arabda bulunan şehamet, yükseklik, meziyet, satvet diğer lisanlarda yoktur... M.N.)"

İctihadât
(İctihad. C.) İçtihadlar.

İctihadî
İçtihada müteallik. İçtihada dair. İçtihada ait.

İctihaf
Bir şeyden çok şey almak. * Üç parmakla yemek.

İctihah
Kadının veya dişi hayvanların hâmile olması.

İctihar
Askeri çoğaltma. * Meydanda ve gözükür olma. Aşikâr olma.

İctilab
Celbetmek, çekmek.

İctilal
Bir şeye bakmak.

İctima'
Toplantı. Toplanmak. Bir araya gelmek. Kavuşmak.

İctima-i a'zam
Ast: Bir çok gezegenin burç mıntıkalarının aynı noktasına tesadüf etmiş gibi görünmeleri.

İctima-i neyyireyn
Güneş ile Ay'ın bir istiva üzerine gelmeleri.

İctima-i sâkineyn
İki sessiz harfin yanyana bulunması. * Ast: İki gezegenin yan yana gelmesi.

İctima-i zıddeyn
"İki zıt şeyin bir arada, beraber olması.(Bir şey zâtî olsa onun zıddı o zâta ârız olamaz. Çünkü ""ictima-i zıddeyn"" olur, o da muhâldir. İşte bu sırra binaen madem Kudret-i İlâhiyye zâtiyedir ve Zât-ı Akdes'in lâzım-ı zarurîsidir. Elbette o kudretin zıddı olan acz, O Zât-ı Kadir'e ârız olması mümkün olmaz. Ş.)"

İctimaat
İçtimalar. Toplanmalar.

İctimaiyyat
İçtimaî ilimler. Topluluk hayatına dair ilimler. Sosyoloji.

İctimaiyyun
İçtimaî hayatı en güzel şekilde idareyi düşünen ve ona çalışan. İçtimaî mes'elelere dair ilimlerle uğraşan kimseler. Sosyologlar.

İctimar
Tütsülenme, buhurlanma.

İctimaî
Topluluğa ait, birlikte yaşayanlara dair. Cemiyet hayatına ait ve müteallik. Sosyal.

İctina
Meyve toplamak. Meyve devşirmek. Bir yere toplamak. * Aldanmak.

İctinab
Çekinmek. Sakınmak. Uzak olmak.

İctinah
Bir yana eğilme, meyletme. * Secde etme. * (Hayvan) bir tarafa meyilli koşma.

İctinan
Gizlenmek.

İctira'
(Cür'et. den) Cesaret etme, cür'et etme, yeltenme, atılma.

İctirah
El emeği ile kazanılan para ile geçinme.

İctiram
Kabahat yapma, cürüm işleme.

İctirar
İleri ve geri çekme, çekilme. * Hayvanın geviş getirmesi.

İctiraz
Devenin geviş getirmesi.

İctisar
Cür'et ve cesâret göstermek. * Çölü aşıp gitmek. * Denizde geminin geçip gitmesi.

İctisas
Hayvanın, ağzı ile çayırı araştırarak otlaması.

İctiva'
İğrenme, tiksinme.

İctivar
(Civar. dan) Komşu olma, muhit yapma.

İctiyab
Gömlek giyme. * Yırtma. * Kuyu kazma.

İctiyah
Öldürme.

İctiyal
Doğru yoldan döndürme.

İctiyas
Yağma için dolanma. * Taleb etmek, istemek.

İctiyaz
Geçmek, mürur.

İctiza'
Ağaç veya dal kesme.

İctizab
(Cezb. den) Çekip uzatma. * Etrafına toplanma.

İctizal
Sevinme, mesrur olma.

İctizaz
Yün kırkma. * Çayır ve ot biçme.

İctizaz-ı agnam
Koyun kırkma.

İctişa'
Yer uygun olmama.

İcyam
Men'etmek, engel olmak.

İczab
Koparmak.

İczal
Semerin, devenin boynunu yara etmesi.

İczam
El kesme. * Hızlı yürüme.

İcî
f. Atmaca. * Hükümdar vekili.

İcşam
Teklif etmek.

İcşaş
Bir şeyi döverek ufaltma, küçültme.

İd'ad
Korkutmak.

İd'am
Direk vurmak.

İd'as
Tepelemek.

İda'
Emanet bırakmak. Vedia koymak. * Huk: Kendi malının muhafazasını başkasına havale etme.

İdab
Herkesi ziyafete davet etme. Sofrası herkese açık olma. * Doğruluğunu ve hak olduğunu herkese bildirme.

İdabe
Edeblilik, terbiyeli oluş.

İdad
(İded) Üstünlük, galibiyet, zafer. * Kuvvet, zor.

İdade
Kol bağı.

İdaha
Muti olmak, itaat etmek.

İdak
Davarın kösneyip aygır istemesi.

İdale
Bir şeyin elden ele geçmesi.

İdam
Islah etmek. Muvafık kılmak, uygun yapmak.

İdame
Devam ettirmek. Dâim ve bâki kılmak.

İdane
(Deyn. den) Borç, ödünç verme, ikrâz.

İdaneten
Borç olarak, ödünç olarak, idane suretiyle.

İdare
Devrettirmek. Çekip çevirmek. Döndürmek. Kullanmak. Becermek.

İdare fitili
Eskiden geceleyin yatak odalarını aydınlatmak için zeytinyağı konmuş küçük bir tabağın içinde yakılan bir çeşit fitilin adıdır. Küçük petrol lâmbalarına da idâre denildiği için bunların fitillerine de bu ad verilir.

İdare kandili
Yatak odalarını aydınlatmağa ve elde gezdirmeğe mahsus küçük, ışığı az lâmba.

İdare-i askeriye
Askerlik işleriyle meşgul olan idare.

İdare-i ekvanî
Kevnlerin, âlemlerin idaresi, tasarrufu.

İdare-i mahsusa
"İlk adı ""İdare-i Aziziye"" olan devlet vapur işletme dairesi."

İdare-i maslahat
Bir işi mümkün mertebe iyi-kötü yürütmek.

İdare-i meşruta
Meşrutiyet idaresi, meşrutiyetle idare.

İdare-i mutlaka
Bir hükümdarla idare. Bir hükümdarın idare ve yönetimi altında bulunan devlet. Mutlakiyet idaresi.

İdare-i müstebide
İstibdat idaresi.

İdare-i umûr
İşlerin görülmesi.

İdare-i örfiye
İcabında devletin bir yerde mülki idareye ait nizamları tatil ile kanunen kurduğu askerî idare. Örfi idâre, sıkıyönetim.

İdarehane
f. Bir işe bakan hey'etin veya bir işi idare edenlerin toplanarak iş gördükleri yer ve dâire. * Dergi, gazete vs. gibi yayınların yazı işlerine bakılan dâire.

İdareten
İdare için. Kanun ile değil, işin gelişine göre yaparak. İdare yoluyla, işi idare ederek.

İdarî
İdare. * İdare ile alâkalı.

İdave
(C: Edâvâ) Deriden yapılmış su kabı. Asker matarası.

İdb
Acib iş.

İdbak
Ulaştırmak. Yapıştırmak. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dilin üst damağa yapışmasına denir. Bu sıfatın harfleri. Sad, dad, tı, zı'dır. İsimlerine müdbaka denir. (Bak: İtbak)

İdbar
Geriye gitmek. Geri dönmek. * İşlerin ters gitmesi. * Talihsizlik. * Bir gezegenin diğer oniki burcun tertibine zıt olarak hareketi. (Asıl tertibe göre gitmesine de ikbal denir.)

İdbisas
Ne kırmızı, ne siyah olmak. * Ot bitmek.

İdcan
(İdcican) Gökyüzü yağmur bulutlarıyla örtülme. * Hava çok sisli ve dumanlı olma.

İdd
Büyük, acib şey. * Belâ, dâhiye. * Yalan.

İdde
Müddet. Zaman. Vakit. * Küfüv. Hemta. Arkadaş.

İddet
Bekleme müddeti. * Sayılmış. Madud. * Cemaat. * Hıfz. * Fık: Kocasından ayrılan kadının, başkası ile evlenebilmesi için, üç defa hayız görüp temiz oluncaya kadar geçen zaman. (Kocasından boşanırsa 100 gün, kocası ölürse 130 gün.)

İddet-i eşhür
Ay hesabıyla iddet beklemek. Boşanma tarihinden itibaren hür ise üç ay, cariye ise birbuçuk ay bekler.

İddet-i haml
Fık: Çocuk doğurmakla biten iddet. Kocası ölen veya boşanan gebe kadının, çocuğun doğmasını beklemesi demektir.

İddet-i hayz
(Bak: Hayz)

İddet-i vefat
Fık: Ölüm neticesinde icab eden iddet. Kocası ölen kadın hür ise 130 gün, cariye ise 65 gün iddet bekler.

İddia
Bir şeyin müsbet veya menfiliğini ısrarla söylemek. İleri sürülen fikir. Dâva etmek. Israr etmek. İnat etmek. Haklı veya haksız bir dâvaya kalkışmak.(Arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmayan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddiâ-yı icad edemez. Zira her şey, her şeyle bağlıdır. M.)

İddiaen
İddia ederek. Doğru olduğunu söyleyerek.

İddiaiyyat
(İddiaî. C.) İddia ile ilgili. Şahidi olmayan sözler.

İddiam
(Diam. dan) Payanda dayamak.

İddianame
Müddei umuminin (savcının), iddialarını topladığı ve soruşturma sonunda mahkemede okuduğu yazı. (Ceza işlerinde hazırlık tahkikatının neticesi, davasının açılması için kâfi olduğu anlaşılırsa savcı bu dâvayı, ya ilk tahkikatın açılması hakkında sorgu hakimine bir talepname veya doğrudan doğruya mahkemeye bir iddianame vermek suretiyle açar. Savcının bu suretle davayı açtığını bildiren yazısına iddianame denir. (O.T.D.S.)

İddiaî
İddia ile alâkalı. Şahitsiz, delilsiz ve boş söz.

İddifa'
Isınma, ısıtma.

İddifa-yı mâ'
Suyun ısınması.

İddifan
Kölenin, efendisinin yanından kaçması.

İddihal
Girme, duhul etme, dahil olma.

İddihan
(Dühn. den) Güzel kokular sürünme.

İddihar
Biriktirmek, toplamak, yığmak. * Kıtlık zamanında yüksek fiatla satmak üzere zahire toplayıp saklama.

İddilac
Gecenin geç vaktinde gitmek.

İddimac
Bir şeyin içine girmek. Bir yere girip gizlenmek.

İddira'
Anlama, derketme, kavrama, fehmetme. * Hile ile aldatma. * (Kadın) saçını tarayıp salıverme.

İddirak
Akıl etme, idrak etme, anlama, fehmetme. * Bir yere toplanmak. * Birbirine yetişmek.

İddisar
Zengin olma, çok mal mülk sahibi olma. Bir şeye bürünme.

İddiyan
Borçlanma, borca girme.

İdeal
Fr. Fikre ve düşünceye ait. Tasavvuri, hayali. * Mefkûre. Emel. Gaye. Hayalde tasavvur edilen kemal. Fevkalâde, mükemmel kimse veya şey. (Bak: Ülkü)

İdealist
Fr. İdeal ve mefkûre sahibi. * İdealizm felsefesine bağlı kimse.

İdealizm
Fr. Bilgide temel olarak düşünceyi alan ve eşyanın müstakil mevcudiyetlerini inkâr edip fikren mevcudiyetlerini kabul eden yanlış bir felsefe doktrini.

İdeoloji
Fr. İnsanların düşünce ve hareketlerine muayyen bir istikamet vererek, siyasî veya ictimaî bir doktrin meydana getirmek isteyen fikir sistemi.

İdfa'
Soğuktan sakınıp giyinmek. * Isıtmak.

İdfan
Gömme. Defnetme.

İdgam
"Gizlemek. * Bir şeyi bir yere koymak. * Tecvidde: Aynı cinsten olan harfleri birbirine katarak iki def'a okumak. Şeddeli okumak veya yazılmak.(Genizden gelen sese gunne dendiği gibi, harfleri şiddetli okumağa idgam deniyor. Konuşurken küçük dil genize çekilerek çıkan ses gunnedir. Gunnenin, bazı kimselerce harf sayılması mecazdır. Çünkü idgâm ikiye ayrılır.Gunnesiz idgam ki; tenvin veya sâkin nun, lâm ve râ harflerine idgam olunursa gunnesiz okunur. ( $ Mirrabbi $Milledünhü gibi)Gunneli idgam: Tenvin veya sakin nun (Ya, mim, nun, vav) harflerinden birine idgam olunursa gunne ile okunur. (Vav ile yâ) ya idgam edilirse gunne yarım olur.)"

İdhac
Silah takınmak.

İdhad
İptal etmek, hükümsüz bırakmak.

İdhal
Dâhil etmek. İçine almak. Sokmak.

İdhalât
(İdhal. C.) Memleket haricinden eşya ve mal getirmek.

İdhan
(Duhân. dan) Tütme. Yanarak dumanı çıkma.

İdhar
Hakir görme, tahkir etme, aşağılatma, hor görme.

İdhaş
Korkutma, dehşet verme, dehşetlendirme.

İdhimam
Siyah olmak. * Ekinin susuzluktan dolayı siyah görünmesi.

İdil
Fr. Kır hayatını mevzu yapan nazım veya nesir yazı.

İdkak
(Dekik. den) Ezme, ufaltma, küçültme.

İdla'
Delil gösterme. * Kovayı suya sarkıtmak.

İdlac
Gecenin ilk saatlerinden geç vakte kadar gitmek.

İdlal
(Bak: Idlal)

İdli'mam
Kararmak.

İdliham
Galip olmak. * İhâta edip kaplamak.

İdlivla'
Evmek, acele.

İdlâliyyât
İnsanı doğru yoldan saptıracak fikirler, azdıracak mevzular. Kur'ânla muaraza eden safsata ve bâtıl felsefi nazariyeler.

İdma'
Kan alma. * Kanatma.

İdmac
Bir şeyi bir şeyin içine koymak. * Sıkıştırmak.

İdmag
Bir şeye muhtaç ve muztar eylemek.

İdman
Alıştırmak. Bir şeyde meleke kazanmak için tekrar tekrar hareket yapmak. * Beden terbiyesi. Jimnastik.

İdman-ı beden
Beden idmanı, jimnastik.

İdna'
Yakın etmek, yaklaştırmak.

İdra
Def etmek. * Bildirmek. Bildirilmek.

İdrab
(Darb. dan) Rüc'u etmek, vaz geçmek. Bir şeyi yapmaktan yüz çevirmek. Mukim olmak. * Bir kimse üzerine kırağı yağmak. * Sıcak yel eserek yerdeki suyu kurutmak. * Ekmeğin pişmesi. (Kamus'tan alınmıştır.)

İdrac
Dercetmek. Dürmek. * Bir yazıyı bir yere koydurmak.

İdrak
Anlayış. Kavrayış. Akıl erdirmek. Fehim. Yetiştirmek.(Maalesef insanlar teâvün sırrını idrak edememişler, hiç olmazsa taşlar arasındaki yardım vaziyetinden ders alsınlar! İ.İ.)

İdrak-i dakik
İnce idrak.

İdrak-i maâlî
Büyük mes'eleleri ve sırları kavramak, akıl erdirmek.

İdrakat
(İdrak. C.) Anlayışlar, kavrayışlar, idrak etmeler.

İdrar
Sidik. Bevl. * Çokça akıtmak. * Devamlı vermek.

İdrarat
(Derr. C.) Gelirler. Vâridat. Tahsilat.

İdrihmam
İhtiyarlıktan dolayı zayıflayıp iş yapamamak.

İdrik
Dağlarda çok olan bir yemiş.

İdrimac
Bir yere girip gizlenmek.

İdris (a.s.)
Hz. Adem'in (A.S.) evlâdlarından ve Kur'anda ismi zikredilen, ilk yazı yazan, terzilik yapan peygamber (A.S.) (Bak: Meratib-i hayat)

İdâa
Zâyi etmek. Boşuna harcamak.

İdâa-i vakt
Vaktini boşa geçirmek. Vaktini zâyi etmek.

İf
Vakit.

İfa
Ödemek. Yerine getirmek. Söz verdiğini veya vazife bildiğini yerine getirmek. Kılmak. Yapmak.

İfa'
Çocuğun büyümesi.

İfa-yi vazife
Görevini yapma, vazifesini yerine getirme.

İfad
Bir kimseyi elçilik (sefirlik) vazifesiyle gönderme.

İfadat
(İfâde. C.) Anlatmalar. İfadeler.

İfadat-ı lâzime
Gerekli ifadeler.

İfade
Anlatmak. Söylemek. * Fayda vermek, fayda tutmak.

İfade-i cebriyye
Zoraki ifade. * Mat: Cebir işaretleri ile maksadını anlatma.

İfade-i meram
Dilek ve maksadını anlatmak.

İfade-i tahririye
Yazı ile anlatış.

İfade-i şifahiyye
Ağızdan söyleyerek, şifahî olarak ifade ederek.

İfaha
Yellenmek.

İfahe
Kan fışkırtma. * Kanatma.

İfakat
(Fevk. den) İyileşme, hastalıktan kalkma. Hastalıktan kurtulup tamamen iyileşinceye kadar aradan geçen zaman. * Ayılma. Sarhoşluk veya baygınlıktan kurtulma.

İfakat-pezir
f. İyileşmesi mümkün, iyileşebilir.

İfakat-yaft
f. Sıhhat bulan, iyileşen, hastalıktan kalkan.

İfakat-yâb
f. İfakat bulucu, iyileşen.

İfal
Sür'atle gitmek, hızla gitmek. * Uzaklaşmak, ırak olmak.

İfasa
Yumuşak söylemek. * Aşikâre söylemek. Açık açık konuşmak.

İfate
(Fevt. den) Kaybetme, kaçırma, elden çıkarma.

İfate-i fırsat
Fırsatı kaçırma. Fırsatı değerlendirememe.

İfate-i vakt
Vakit kaybetme, zaman harcama.

İfave
Çorbanın iyisi. * Çömlek kaynarken yüzüne çıkan köpük.

İfaza
(Feyz. den) Bereketlendirmek. Feyz vermek. Bol bol dağıtmak ve akıtmak. Taşıp yayılmak.

İfaza-bahş
f. Feyizlendiren, feyiz aldıran.

İfaze
(Fevz. den) Maksada erdirmek. Merama kavuşmak. Zaferyâb eylemek.

İfca'
Geçimini genişletme.

İfcac
Kuş cıvıldaması, kuş ötmesi.

İfcac-ı tuyur
Kuşların cıvıldayışı.

İfcar
Fecir vaktine girme. * Bir kimseyi fâcir sayma.

İfcas
Mânâsız ve münasebetsiz şeylerle kibirlenme.

İfda'
Sahraya çıkmak, çöle çıkmak.

İfdah
(Fadih. den) Kötülüğü açığa vurma. Kusur ve ayıpları meydana çıkarma.

İfdal
(Fadl. dan) Lütuf ve bağış. İhsan.

İffet
Namus. Temizlik. Perhizkârlık. Nefsi behimî temayüllerden men etmek. Helâla razı olup haramdan kaçınmak.

İffet-füruş
f. Namus ve iffetten söz eden. Namusluluk taslayan.

İffetli
(İffetlü) Namus, hayâ ve iffet sahibi kadın. * Doğru, rüşvet yemez, haram yemez, istikametli kimse. * Eskiden kadınlara yazılan mektub hitabı.

İfha'
Unutmak.

İfhac
Davarın ayaklarını ayırıp sağmak.

İfhah
Âciz bırakma.

İfhak
Doldurmak.

İfham
İkna edip sükût ettirmek. Delil göstermekle ve isbat etmekle galip gelmek.

İfhar
Şereflendirmek. Şeref vermek. Fahirlendirmek.

İfhaş
(Fuhş. dan) Kötü ve fena söyleme.

İfk
Bühtan. Bir suçu birisine yüklemek. İftira.

İfka'
Fakir ve kötü durumda bulunma.

İfkad
Kaybettirme, kazandırmama.

İfkah
Öğretme.

İfkar'
Fakir düşürme, fakirleştirme. * Hayvanı kirâya verme.

İfla'
Sütten ayırma, memeden kesme. * Yabana kaçma.

İflah
Mübarek ve muvaffakiyetli olmak. Selâmete çıkmak. Felâha kavuşmak. * Nimette dâim ve kararlı olmak. (Bak: Felah)

İflak
şiir okurken fesahat üzerine olmak. * Mâna ve kelime icad etme.

İflal
Gidermek. * Yağmur gelmeyen yere yetişmek.

İflas
Sıyrılıp kurtulmak.

İflat
Kement veya bağdan kurtulup kaçma.

İflilak
Yer yüzünü bulut kaplamak.

İfna'
Mahvetmek. Tüketmek. Kıymetini kaybetmek. Çok zarar etmek. Yok etmek.

İfna-yi beden
Vücudu yok etme, öldürme.

İfna-yi hayat
Hayatını sarf edip bitirmek. Hayatını yok etmek.

İfna-yi maâl
Malını sarfetme, malını ifnâ etme.

İfra'
Kesmek. * Yarmak.

İfrac
Açılma. * Ayrılmak. * Genişletmek. * Açmak.

İfrac-ül bâhire
Geminin kıyıdan veya iskeleden açılması.

İfrad
Tek olarak söylemek. * Ayırmak. * Göndermek. Yollamak.

İfrag
Bir halden başka bir hale sokma. Kalıba dökmek. Şekil vermek. * Boşaltmak. Akıtmak. Dökmek. Câri kılmak.

İfrah
Belirsiz bir şeyi belirtme. * şübhe ve tereddütü giderme. * (Kuş) yavrulama. * (Tohum) yeşerme.

İfram
Doldurma, doldurulma.

İfrar
Kaçırmak. Kaçırılmak. Firara mecbur etmek.

İfras
Fırsat ele geçme.

İfrat
Haddinden geçmek. Pek ileri gitmek. * Takatinden ziyade iş vermek. (Tefrit'in zıddı)

İfrat ü tefrit
Birbirine tamamıyla ters olan iki uç. Çok fazla ve çok az.

İfrat-ı neşat
Sevinç coşkunluğu, sevinçten dolayı çoşma.

İfratkâr
f. Pek ileri giden. Haddini aşan.

İfraz
Vazifeye tayin etmek. * Farzedip vermek.

İfraz hazinesi
"Tar: Kullanılmayan kıymetli eşyanın saklandığı yer. Bu gibi kıymetli şeylerden ikinci dereceden olanların muhafaza olunduğu yere de ""Bodrum Hazinesi"" denilirdi."

İfrazat
Vücuddan çıkan, bedenden ayrılan kan, irin, balgam gibi şeyler.

İfrazciyan
Darphanede sikke (para) kesenler. Altun, gümüş ve bakır madenlerini para haline getirdikleri için bu tabir meydana gelmiştir.

İfraş
Zemmetme, kötüleme, çekiştirme. * Serip döşetme.

İfrinka'
Parmak çıtırdatma. * Gidermek. * Ayırmak.

İfrit
Cin taifesinden çok muzır, şerir ve korkunç bir cins. * Mc: Korkunç, kızgın ve öfkeli insan.

İfriz
Dam saçağı.

İfsad
Bozmak. Azdırmak. Fesada uğratmak. Fitne salmak. Karıştırmak.

İfsad-ı mi'de
Mideyi bozma.

İfsadat
(İfsad. C.) İfsadlar, kargaşalıklar, fesada uğratmalar.

İfsah
Unutmak. Akıldan çıkarmak. İhmal etmek.

İfsam
Hastanın ateşinin düşmesi. * Kesilip bitme, tükenme. * Yağmurdan sonra hava açılma.

İfta
Fetva vermek. (Bak: Fetva)

İftah
Açmak. Fethetmek. (Bak: Feth)

İftal
f. Dağınık. * Yırtık, aralık, yarık.

İftam
Memeden ayırma, sütten kesme.

İftan
Fitneye düşürme. * Ayartma.

İftar
Oruç açmak. Oruç açılırken yenen yemek. (Zıddı: İmsak)

İftariyye
İftarlık. İftar için hususi olarak hazırlanmış nevale. Bunlar oruç bozulduktan sonra yemek yenmeden evvel yendiği için bu ad verilmiştir. * Osmanlı İmparatorluğu zamanında padişah sarayında, vüzera, eşraf ve âyân konaklarında, davetlilere iftardan sonra diş kirası namıyle verilen bahşiş, para.

İftial
Fal tutma, fala bakma.

İftiat
Başa tülbent sarmak.

İftica'
Birdenbire, ansızın olma.

İftida'
(Fidye. den) Fidye vererek esirlikten kurtulma.

İftidah
(Fadâhat. den) Kırma, kırıp ufalama. * Maskara olma, rezil olma.

İftiham
(Fehm. den) Kavrama, anlama. Fehmetme.

İftihar
Övünmek. Kendini beğenircesine kendinden ve yaptıklarından bahsetmek. * Başkasının iyi bir hali ile sevinmek. (Bak: Tahdis-i ni'met)

İftihar madalyası
"Padişaha sadakat gösterenlere, tarım ve san'atın ilerlemesine çalışanlara, yangın ve sâri hastalık anında devlet ve millete büyük hizmetleri dokunanlara verilmek üzere II. Abdülhamid'in irade-i seniyesiyle altın ve gümüşten olmak üzere çıkarılan madalya. (1886 ve 1887) Madalyanın ön yüzünde yukarı kısmında şualar içinde tuğra ve alt kısmında Osmanlı arması; diğer yüzünde defne dalı arasında bir boş saha vardır. Buraya, madalyanın sahibi olacak şahsın adı yazılırdı. Kırmızı renkli kurdele ile göğsün sol tarafına takılırdı. Sahibinin ölümünde vereseye intikal etmez, hükümete geri verilirdi."

İftihariyyat
İftihar yoluyla söylenen sözler.

İftihas
Gerçeği ve hakikatını dikkatle araştırma. İçyüzünü iyice tetkik etme. * İmtihan etme, deneme.

İftikad
Arayıp sormak. * Kaybolmak.

İftikak
(Fekk. den) Rehinden kurtarma, rehinden çıkarma.

İftikal
Çok çalışma, bir işte çok fazla emek harcama, pek fazla gayret sarfetme.

İftikar
Yoksulluğunu, fakirliğini açığa vurmak. * Çok ihtiyacı olmak. * Tevazu'. Alçak gönüllülük.

İftila'
Otlatma.

İftilak
Taaccüb etmek, şaşırmak.

İftilal
Bükülme. * (Asker) muharebeden yılma.

İftilat
Ansızın bir işe girişme. * Hatıra gelivererek şiir veya söz söyleme.

İftilaz
Kesmek, kat'. * Bir kimsenin bir parça malını almak.

İftinan
Türlü türlü ve birbirini tutmayan düzensiz söz söyleme. * Fitneye düşmek. * Âşık olmak.

İftira
Birinin üzerine suç atmak. Bühtan. İfk. Yalan yere birisini suçlu göstermek.

İftiraat
(İftira. C.) İftiralar, asılsız isnatlar, aslı esası olmayan suç yüklemeler.

İftirak
Perişan olmak. * Ayrılmak, dağılmak. Hicran.

İftirak-ı izam
Kemiklerin dağılması.

İftirakat
Ayrılıklar. İftiraklar. Parçalanmalar.

İftirar
Gülmek.

İftiras
Fırsat gözlemek. Fırsatı ganimet bilmek.

İftiraz
Farz kılma, vacib kılma.

İftiraş
İzine uyma. * Namusa dokunur söz söyleme. * Yayılma. * Cima. * Döşemek.

İftisad
Neşter ile kan aldırma.

İftisal
Sütten kesilme, memeden ayrılma. * Fidanı çıkarıp başka yere dikme.

İftitah
(Fetih. den) Açmak, başlamak, fethetmek. Zabtetmek.

İftitah tekbiri
Namaza başlarken alınan tekbir. Namaz, her nevi dünya meşguliyetinden alâkayı keserek kılındığı için, Allahü Ekber diye iftitah tekbirini alarak namaza başladıktan sonra ibadet esnasında dünya işi haram olup namazı bozar. Bu mâna için bu tekbire, tahrime adı da verilir.

İftitan
(Fitne. den) Fitneye uğrama. * Aldatmak. * Azdırmak.

İftiyak
Fakirleşmek, yoksullaşmak.

İftiyal
Fal tutma.

İftiyat
Düşünmeden bir işe başlama. * Bir şey kaybolup gitme.

İftizah
(Bak: İftidâh)

İfza'
Korkutmak. * Güç olmak.

İfzah
(Fazih. den) Kusuru, kötülüğü, ayıbı açığa vurma.

İfşa
(C.: İfşâât) Duyurmak. Fâşetmek. Meydana çıkarmak. Gizli bir şeyi herkese duyurmak.

İfşa-yi raz
Sırrı açıklama.

İfşaat
(İfşa. C.) İfşa etmeler, fâşetmeler, meydana çıkarmalar, duyurmalar.

İg
Koku, rayiha.

İgal
Acele ile bir kimseyi bir yere sokma. * Uzaklara gitme.

İgame
Havanın bulutlu olması.

İgare
Yağma etmek, hücum etmek. * Teşvik etmek. Gayrete getirmek. Acele etmek.

İgase
İmdada yetişmek, yardım etmek.

İgaza
Kızdırma, darıltma.

İgbab
Korkmak. * Bir gün görüp bir gün terketmek.

İgbirar
Kırılmak. Gücenmek. * Toz ile paslanmak. * Boz benizli olmak.

İgdab
Gadablandırmak, kızdırmak, öfkelendirmek.

İgdidan
Saç uzamak. * Ot yeşermek.

İgdin
Bozulmuş, kokmuş, cılık (yumurta).

İgfa'
Uyuklamak.

İgfal
(C.: İgfalât) Dikkatsizlikle terkettirmek. * Gaflette bırakmak. * Kandırmak. Aldatmak.

İgfalat
(İgfal. C.) İğfal etmeler, kandırmalar, aldatmalar.

İgfaliyyat
Yanıltıp aldatmak için söylenen sözler.

İgla'
Pahalandırma, fiatını yükseltme. * Kaynatma.

İglaf
(Gılaf. dan) Kınına sokma, kılıfa koyma.

İglak
Karıştırmak. Kapamak. Muğlak yapmak. Anlaşılmaz hâle koymak. * Zorla iş yaptırmak. * Edb: Sözü karışık ve anlaşılmaz surette söyleme.

İglakat
(İglak. C.) Muğlak yapmalar. * Karışık ve anlaşılmaz sözler.

İglat
(Galat. dan) Yanlışa götürme.

İglaz
(Galiz. den) Kaba ve fenâ söyleme.

İglazat
(İglaz. C.) Kaba ve galiz söyleme.

İglinta'
Vurmakla ve sövmekle üstün gelip galebe etmek.

İglivvat
Lâzım olmak, icab etmek.

İgma'
Bayılma, baygınlık, kendinden geçme.

İgmad
Kınına sokma, kılıfına koyma. * Birçok şeyleri bir yere tıkma.

İgmad-ı seyf
Kılıcı kınına sokma.

İgmam
Kederlendirmek. Gamlandırmak. Hüzünlendirmek. * Gökyüzünün bulutlu olması.

İgmar
Batırmak.

İgmaz
Ayıplamak. Kınamak. Tahkir etmek.

İgmaz-ı ayn
Göz yummak. Aldırmamak, görmemezlikten gelmek.

İgna'
Ganileştirmek. Zengin etmek. * Kifâyet edip bir şeyin yerini tutmak.

İgnan
Ot çok olmak.

İgra
Rağbetlendirmek. Teşvik etmek. Hırsını tahrik etmek.

İgrab
Uzak yerlere yolculuk etme. * Garb (batı) tarafına gitme.

İgrad
Yüksek ve güzel sesle şarkı söyleme.

İgrak
Suya batırmak, boğmak. * Kabı doldurmak. * Edb: İmkânsız bulunan mübalâğa.

İgrakat
(İgrak. C.) Mübalâğalar, iğraklar, aşırı büyültmeler.

İgrakiyyat
Aşırı büyültmelerle ve mübâlâğalarla söylenen sözler.

İgram
Borç ödetme.

İgrar
Batırmak.

İgras
Ağaç dikmek. Toprağa gömmek.

İgraz
Doldurmak. * Taze hamurdan ekmek yapıp misafire yedirme.

İgrik
Çok bağırıp böğüren (hayvan).

İgriz
Kabuğundan henüz çıkan çiçek.

İgsas
Güzel yemekler yedirme.

İgta'
Ağacın dalları uzayarak yerlere sürünme. * (Asma) yeşerme.

İgtaş
Karanlık olmak.

İgtibak
Akşam vaktinde şarap içmek.

İgtibat
Refahlı, sürurlu ve zengin olmayı temenni etmek.

İgtifar
Mağfiret olunma. * Şüyu' bulma.

İgtila'
Hızlı ve sür'atli yürüme. Çabuk yürüme.

İgtilaf
Kılıf içine girme, gılaflanma.

İgtilaf-ı seyf
Kılıcın kınına girmesi.

İgtilal
Hayvanın çok susaması. * Elbiseleri üst üste giyme. * İçme. * İyi sağılmadığı için (koyun) hastalanma.

İgtilam
Hırs ve şehvetin galip gelmesi. * Muzdarib olmak, acı çekmek.

İgtimad
(Gamd. dan) (Kılıç) kılıfına girme. * Karanlıkta görünmez olmak.

İgtimam
Tasalanmak. Kederli olmak.

İgtimas
Suya dalma.

İgtimaz
Birini çekiştirme, bir kimsenin aleyhinde bulunma.

İgtina'
(Gınâ. dan) Zenginleşme, zengin olma.

İgtinam
Yağma etmek. Fırsatı ganimet bilmek.

İgtinam-ı fırsat
Fırsatı yakalama, fırsattan istifade etme.

İgtirab
(Gurbet. den) Gurbete gitme. * (Güneş, Ay vb. seyyareler) batma. * Göz önünden kaybolma.

İgtiraf
Avuçla su içme, eliyle su alma.

İgtirak
(Gark. dan) Suya batma, gark olma, suda boğulma. * Soluğu kuvvetle içe çekme.

İgtiram
Borç, diyet veya cerime verme.

İgtirar
(Gurur. dan) Aldanma, iğfâl olunma. * Gururlanma. Kibirlenme, böbürlenme. Güvenilmeyecek şeye güvenme. * Gaflette olma, gafil bulunma.

İgtiraren
Güvenerek, mağrur olarak.

İgtisab
Gasb etmek. Başkasının malını zorla elinden almak.

İgtisabat
(İgtisab. C.) Gasbetmeler, başkasının malını elinden zorla almalar.

İgtisal
Yıkanmak. Gusletmek. (Bak: Gusül)

İgtiyab
Gıybet etmek. Zemmetmek. Yermek.

İgtiyal
Baskın yapıp öldürme.

İgtiyar
Faydalanma, istifâde etme. * Azık edinme.

İgtiyaz
Gazaba gelme, kızma, öfkelenme.

İgtiza
(Gızâ. dan) Beslenme, gıdalanma.

İgtizab
Gücenme, kızma, gazaba gelme, darılma.

İgtişaş
Karışıklık. Kargaşalık. Karmakarışık olmak. * Birisinin fena telkinini kabul etmek.

İgva'
Ayartmak. Azdırmak. Baştan çıkarmak.

İgyal
Hâmile kadının sütünü vermesi.

İgyam
Havanın bulutlu olması.

İgza'
Görmemezliğe gelme.

İgzab
(Gazab. dan) Gazaba getirme, hiddetlendirme, kızdırma, öfkelendirme.

İgzaf
Gece çok karanlık olmak.

İgzal
Eğirmek.

İgşa
Örtmek. Bürümek. Kapamak. Perdelemek.

İgşaş
Acele ettirme. * Kışkırtma, tahrik etme.

İha
Sevketme, gönderme.

İhab
Ham deri.

İhafe
Korkutmak. Havf ettirmek.

İhake
Te'sir etme. * Kesme.

İhale
Bir işi birisinin üzerine bırakmak. Bir hâlden diğer hâle dönmek. * Artırma veya eksiltmeye çıkarılan bir işi en münâsib bulunan bir istekliye vermek. * Zayıf addetmek. * Muhal söz söylemek.

İhaleten
İhale ederek, ihale suretiyle.

İham
Vehme düşürmek, vehimlendirmek. * Edb: İki mânaya gelen bir kelimeden en az kullanılan mânayı bilerek kullanmak.

İham-ı kabih
Edeb ve terbiye dışı anlamı bilerek kullanma. Sözü edeb ve terbiyeye aykırı bir mecazî mânâya getirme.

İhame
Çadır kurma.

İhan
(İhnet. C.) Kızgınlıklar, öfkeler, gazablar, dargınlıklar.

İhanet
Helâk etmek. Öldürmek. Mahvetmek.

İhase
Toprağı kazarak bir şeyler arama.

İhata
Etrafından çevirmek, kuşatmak, içine almak. Kuşatılmak, sarılmak. * Geniş bilgi ile anlamak, tam kavramak.

İhatavî
İhata edecek şekilde. Kaplayıp içine alacak yolda.

İhaze
Kalkanın elle tutulacak olan yeri. * Timar. Hükümdarın verdiği arazi.

İhaş
Bir kimsenin namusuna dokunma, namusunu lekeleme.

İhaşe
Avı, tuzağa düşürebilmek için sürüp götürme.

İhba'
Örtmek, saklamak, gizlemek. * Ateşi basıp söndürmek.

İhbab
Muhabbet etmek. Sevgisini göstermek.

İhbak
Boyun eğme, inkıyâd, yumuşaklıkla söz dinleme.

İhbal
Gebe koyma, hâmile yapma. * Çiçekler dökülüp meyve tutma.

İhbar
Haber vermek. Haber almak. Alınan haber. Anlatmak. (Bak: Ahbâr)

İhbar-ı gaybî
Gayıbdan verilen haber. Geçmiş zamandan veya gelecekten verilen haber. (Bak: Ahbar)

İhbarat
Bildirilen haberler. İhbarlar. Bildirilen hadis-i şerifler.

İhbariyyat
Haberle alâkalı, habere âit cümleler.

İhbariyye
Haber vermek işi. * Kaçak veya kayıp eşyayı haber verene mükâfat olarak verilen para.

İhbarname
f. Yazılı haber. Yazı ile haber vermek. * Belirli hadiselere dair bilgi olarak, alâkalı olduğu yere verilen yazı. * Bir paranın ödenmesi veya başka bir muamelenin yapılması lüzumuna dair resmi bir daireden gönderilen ihtarnâme.

İhbarî
Haberle alâkalı. Haber vermeğe dair. * Gr: Bir işin ne zaman olacağını bildiren fiil.

İhbas
Birinin hakkını yeme.

İhbat
Huşu ve tevazu etmek.

İhcac
"Hac vazifesi için bedel vermek veya nâib tutmak. Nâib tutana ""Âmir, menub veya mahcucun anh"" da denir."

İhcaf
Noksanlık, eksiklik, kusurluluk.

İhcal
(Hacl. den) Utandırma.

İhcam
Bir şeyden korkarak vaz geçme, dönme. cayma. Men olunma.

İhda
İman ve İslâmiyet yolunu göstermek. Hidayete eriştirmek. Doğru yola götürmek. Allah rızasına uyan yola girmesine vesile olmak. * Hediye etmek. Armağan yollamak.

İhda aşer
Onbir.

İhdad
Keskinleştirme.

İhdaf
Gelip çatmak. Karşısına dikilip durmak. Hedef olmak.

İhdaiyye
Hediye etme vesilesiyle yazılan yazı.

İhdal
Islatma.

İhdar
(Hadr. dan) Tıb : Bir organın hissini iptal etme, uyuşturma. * Kızı yaşmaklandırma, ferace giydirme.

İhdar-ı dem
Huk: Maktulün (öldürülmüş olan kimsenin) diyetini katilden (öldürenden) aldırmamak.

İhdas
Yeniden bir şey yapmak. Ortaya koymak. Meydana koymak. (Bak: İbda', Hudus)

İhevat
(İhve. C.) Samimi ve sâdık arkadaşlar. Candan dostlar. * Tarikat arkadaşları.

İhfa
Saklamak. Gizlemek. Ketmetmek. Gizlenilmek. * Tecvidde: Harflerden birisini söylerken gizli ve zayıf söylemek.

İhfaf
Hafifletmek. Birinin şerefine dokunacak şekilde konuşmak.

İhfik
Yer sarsıntısı ve zelzeleler neticesinde meydana gelen yarıklar, çatlaklıklar.

İhfik-ül arz
Yer yarığı.

İhhikak
Kördüğüm olma. * Mc: Sıkışıp kalma. Halledilmeyip çözülmez hale gelme.

İhkab
Arkası kesilme.

İhkad
Başka bir kimsede garaz ve kin uyandırma.

İhkak
Mazlumun hakkını zâlimden almak. Hakkı yerine getirmek. Hak ile hasmına galib olmak.

İhkak-ı hak
Haklıya hakkını vermek. Hakkı, usülü dairesinde yerine getirmek.

İhkar
Rezil ve rüsvay etme.

İhkâm
Manen tahkim etmek. Sağlamlaştırma. Muhafaza ile fesaddan menetmek.

İhla
Boş bırakma. Boşaltmak, hâli kılmak.

İhla'
(Hulv. den) Tatlılandırma.

İhla-i sebil
Yolunu açık bırakma.

İhlaf
Yemin vermek. Yemin etmek. * Yok etmek. Telef etmek.

İhlak
(Helâk. dan) Harcama, tüketme, bitirme. * Yok etme, helâk etme, öldürme.

İhlal
(Halel. den) Sakatlamak. Bozmak. Halel vermek. * Birini ihtiyaç içinde bırakmak. * Düşmanın haklarına vefa etmeyip gadretmek.

İhlas
Müşteriyi aldatmak. Müflis olmak.

İhlas suresi
Kur'an-ı Kerim'de şirkin ve küfrün envâını reddedip, tevhidi ilân eden $ diye başlayan 112. Sure.Bu sureye: Esas, Tevhid, Tefrid, Tecrid, Necat, Velâyet, Marifet, Samed, Muavvize, Mazhar, Berâe, Nur, İman suresi de denilmektedir. Maâni, Müzekkire gibi isimleri de vardır. (E.T.)

İhlas-mend
f. İhlaslı, ihlas sahibi, temiz kalbli.

İhlas-mendane
f. Temiz yürekli kimseye yakışır şekilde, ihlaslı kişiye uygun tarzda.

İhlas-mendî
f. İhlaslılık, temiz kalblilik.

İhlas-perver
f. İhlas sahibi, temiz kalbli.

İhlas-perverane
f. Temiz yürekli, ihlas sahibi bir kimseye yakışacak surette.

İhlas-perverî
f. Temiz yürekli, ihlas sâhibi olma.

İhlil
Erkek tenasül organının deliği, sidik yolu. Sidik deliği. * Kadınlarda memede sütün aktığı yer.

İhma
Bir şeyi ateşte kızdırma.

İhmad
Ateşin alevini söndürmek.

İhmal
Ehemmiyet vermemek. Yapılması lâzım bir işi sonraya bırakma. Dikkatsizlik. Başlayıp bırakmak. Terk etmek.

İhmalci
t. Dikkat etmeyen, dikkatsiz, müsamahacı.

İhmalkâr
f. İhmalci, işine dikkat etmeyen.

İhmam
Kederlendirmek. Mahzun etmek. * İhtiyarlatmak.

İhmirar
Kızarmak. Kızıllık. * Kızıl hastalığı.

İhn
Yün. Renkli yün, renkli kumaş.

İhna'
Acıma, merhamet etme, şefkat etme.

İhnac
Bir şeyi bir yana eğme.

İhnak
(Hunk. dan) Kin bağlama. Gazaplandırma.

İhnet
Gazap, öfke. Hiddet. * Kalb katılığı. * Kin bağlamak.

İhra'
Eksiltme, azaltma, noksanlaştırma.

İhrab
Kaçma zorunda bırakma. * Çalışma, azmetme, didinme.

İhrac
Çıkarmak. Dışarı atmak. Fazla malı başka memlekete göndermek. İstifade için meydana koymak.

İhracat
(İhrâc. C.) Memleketteki fazla malı başka memlekete göndermek, satmak. * Çıkarmalar. İhraç etmeler.

İhrak
Akıtma, dökme.

İhrak bi-n-nar
Ateşte yakma.

İhrak-ı dümu'
Gözyaşı akıtma, ağlama.

İhrakan
Yakmak suretiyle.

İhram
Hacıların örtündükleri dikişsiz elbise. * Yün yaygı. Büyük yün çarşaf. * Fık: Hac veya umreyi yada her ikisini eda etmek için mübah olan şeylerden bazılarını nefsine menetmek ve onlardan sakınmak.

İhras
Dilsiz olmak. Dilsiz kalmak.

İhraz
Nail olmak. Erişmek. * Kazanmak. Kesbetmek. * Birisini güzel bir surette korumak.

İhriz
Bitkin, dermansız. Kımıldanmağa ve bir şey yapmağa hâli ve mecâli olmayan.

İhsa
Saymak. Sayılmak. İstatistik, sayım. * Kandırmak, aldatmak. * Zaptetmek. * Ezber etmek. * Fehmetmek. İdrâk eylemek.

İhsa'
Yalnız bir ilim ve san'at dalıyla meşgul olup, o hususda ihtisas yapıp terakki etme. Husyelerini çıkarma, iğdiş etme, eneme, erkekliğini giderme.

İhsab
Ucuzlama, fiattaki azalma.

İhsad
Ekin veya ot biçme veya biçtirme. Hasâd etme.

İhsaiyat
İstatistik. İstatistiğe ait mâlumatı toplama ilmi.

İhsan
İyilik, lütuf, bağışlamak. * Sahilik etmek, cömertlik yapmak. * Allah'ı görür gibi ibadet etmek. * Güzel bilmek. Güzel eylemek.

İhsan-didegân
(İhsandide. C.) İyilik görmüş olanlar, bahşiş almış kimseler, minnettar bulunanlar.

İhsanat
(İhsan. C.) İhsanlar, lütuflar.

İhsandide
(C.: İhsandidegân) f. İhsan görmüş, bağış almış. Birinin lütfunu görmüş, minnettar.

İhsanen
İhsan suretiyle. Bağışlayarak, lütuf ve iyilik ederek.

İhsanname
f. Edb: İltifat mektubu. İltifat ve tahsini hâvi yazılan mektub.

İhsanperver
f. İhsan edici. İyiliği çok sever.(İhsan ihsandır, eğer nev'e olsa veya muhtaca ve fakire olsa. Sehavet o vakit tam sehavettir, eğer millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. Şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tembel eder. Çingeneliğe alıştırır. Elhasıl, millet bâkidir, fert fâni!) (Münazarat)

İhsar
"(Hasr. dan) Birisini işinden alıkoymak. * Fık: Hac için ihrama girmiş bir zâtın, Arafat'ta durmakla ziyaret tavafından; ve umre için ihrama girmiş bir kimsenin de tavaftan men edilmesi. Böyle men edilen zâta ""muhsar"" denir. * Kısaltma, kısalma. * Sıkıştırma."

İhsas
Kandırmak, tergib, teşvik etmek.

İhsas-ı ganaim
Düşmandan ele geçirilen ganimet mallarını paylaşma.

İhsasiyye
Tecrübeden ve hissedilenden gayrısını kabul etmeyen. Hissiyyun ve maddiyyun fırkasından olanlar. İmansızlık. Dinsizlik.

İhsasî
Hisse ait ve müteallik. Duygu ile alâkalı.

İhsaî
Sayım ile alâkalı. İstatistiğe ait.

İhta'
Yanılma veya yanıltma. * Hatâya düşürme veya düşürülme.

İhtar
Hatırlatmak. Dikkati çekmek. Tenbih. Uyarma. Kalbe gelen doğuş, ilham.(... Fakat dinî olmayan musibetler hakikat noktasında musibet değildirler. Bir kısmı ihtar-ı Rahmanîdir. Nasıl ki, çoban gayrın tarlasına tecavüz eden koyunlarına taş atıp, onlar o taştan hissederler ki zararlı işten kurtarmak için bir ihtardır.L.)

İhtarat
(İhtar. C.) İhtarlar, hatırlatmalar. * Dikkati çekmeler, tenbihler.

İhtiba'
(Habâ. dan) İyice saklayıp gizleme.

İhtibak
Kumaş ve bez dokuma.

İhtibal
(Habl. den) İpten yapılmış ağ ile tuzak kurma.

İhtibar
Yoklama. Deneme. Sınama. Tecrübe.

İhtibas
(Habs. den) Tutulma, tutukluk. * Hapsolunma, hapsetme.

İhtibas-ı bevl
İdrar tutukluğu, zorluğu.

İhtica'
Karşılıklı olarak birbirini hicvetme.

İhticab
Örtünme. Saklanma. Gizlenme. Perdelenme. * Doğumun belirli zamanından fazla uzaması.

İhticac
(C.: İhticacat) Delil, vesika, şahit göstermek. Münâzaa ve mürâfaada hüccet ve delil göstermek. Bir mes'elenin şüphesizliğini delillerle isbat etmek.

İhticacat
(İhticac. C.) Delil, şahit göstermeler.

İhticacen
Delil, şahit ve vesika gösterme yoluyla.

İhticam
(Hacamet. den) Hacamet olma, kan aldırma.

İhtican
Bir yerin etrafına duvar yapma, çit çekme.

İhtida
Hidayete ermek. Delâlet ve irşadı kabul edip doğru yola girmek. Allah'a ve Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm Efendimize iman etmek. * Başkasına tekaddüm etmek.

İhtida'
Aldatmak. Hile yapmak. Oyun etmek.

İhtidab
Kına ile saç ve sakalı boyama. * Boyanma, renklenme.

İhtidad
Keskinleşmek. * Hızlanmak. * Azmak. * Hiddetlenmek.

İhtidar
Örtülenme, perdelenme, perde tutma.

İhtifa
Gizlenme. Saklanma.

İhtifa'
Çıplak ayakla yürüme.

İhtifad
Acele yapma, sür'atle ve çabuk olarak işleme.

İhtifaf
Kuşatma, etrafını çevirme. * Yüzdeki kılları giderme, traş etme.

İhtifal
Hürmet ve saygı için büyük cemaat ile yapılan merasim. Cenaze alayı.

İhtifalat
(İhtifal. C.) Törenler, merasimler. * Cenaze alayları.

İhtifar
(Hafr. dan) Kazma veya kazılma.

İhtifaz
Darılma, küsme. * Bir şeyi nefsine hasretme. * Kendini sakınma, muhafaza etme.

İhtika'
Bir şeyin sağlamlığı, muhkemliği. * Dimağ heyecanı.

İhtikak
Hakkını istemek. Niza' etmek. Birbirine husumet etmek. Hapseylemek. * Fık: İki taraftan her birinin haklı olduğunu iddia etmesi.

İhtikan
Kan toplanması. Bir uzva kan birikmesi sebebi ile oranın şişip kabarması. * Şırınga kullanma.

İhtikan-ı dem
Vücudun bir tarafına kanın hücum etmesi.

İhtikar
Hor ve hakir görmek. Hakarete katlanmak.

İhtikâr
Bir şeyi kıymetlensin diye saklamak. * Ist: İnsanların veya ehlî hayvanların yiyeceklerine âit şeylerin satış kıymetleri yükselsin diye kırk gün kadar saklamak. Böyle yapan kimseye muhtekir denir. * Vurgunculuk, bozgunculuk. (Bak: Muhtekir)

İhtikâren
İhtikâr suretiyle, vurgunculukla.

İhtila'
Tenha yere veya halvete çekilme. * Taze ot koparma, biçme.

İhtilab
Süt sağma.

İhtilac
Seğirtme. * Çarpıntı, çarpma. * Etler gevşeyip büzülme. * Havale nöbeti.

İhtilacat
(İhtilâc. C.) İhtilaclar, çarpıntılar, seğirtmeler.

İhtilacat-ı asabiye
Asabî çarpıntılar.

İhtilaf
"(Hulf. den) Anlaşmazlık, uyuşmazlık, karışıklık, ikilik. * Birisinin halifesi olmak.(Eğer denilse: Hadiste $ denilmiş. İhtilaf ise, tarafgirliği iktiza ediyor. Hem tarafgirlik marazı; mazlum avâmı, zâlim havassın şerrinden kurtarıyor. Çünki: Bir kasabanın ve bir köyün havassı ittifak etseler, mazlum avâmı ezerler. Tarafgirlik olsa, mazlum bir tarafa iltica eder, kendisini kurtarır. Hem, tesadüm-ü efkârdan ve tehâlüf-ü ukulden hakikat tamamiyle tezahür eder?Elcevab : Birinci suale deriz ki: Hadisteki ihtilaf ise, müsbet ihtilaftır. Yâni: Herbiri kendi mesleğinin tamir ve revacına sa'yeder. Başkasının tahrip ve ibtaline değil, belki tekmil ve ıslahına çalışır. Amma menfi ihtilaf ise ki; garazkârane, adavetkârane birbirinin tahribine çalışmaktır. Hadisin nazarında merduttur. Çünki birbiriyle boğuşanlar, müsbet hareket edemezler...İkinci suale deriz ki: Tarafgirlik eğer Hak namına olsa, haklılara melce' olabilir. Fakat şimdiki gibi garazkârâne, nefis hesabına olan tarafgirlik, haksızlara melce'dir ki; onlara nokta-i istinad teşkil eder. Çünki garazkârane tarafgirlik eden bir adama şeytan gelse, onun fikrine yardım edip taraftarlık gösterse, o adam o şeytana rahmet okuyacak. Eğer mukabil tarafa melek gibi bir adam gelse, ona hâşâ lânet okuyacak derecede bir haksızlık gösterecek.Üçüncü suale deriz ki : Hak namına, hakikat hesabına olan tesadüm-ü efkâr ise; meksatta ve esasta ittifak ile beraber, vesailde ihtilaf eder. Hakikatın her köşesini izhar edip, hakka ve hakikata hizmet eder. Fakat, tarafgirane ve garazkârane firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfuruşluk, şöhretperverane bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan bârika-i hakikat değil, belki fitne ateşleri çıkıyor. Çünki maksatta ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının Küre-i Arz'da dahi nokta-i telâkisi bulunmaz. Hak namına olmadığı için, nihayetsiz müfritane gider. Kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. Hâl-i âlem buna şahittir... M.)"

İhtilaf-dar
f. Huk: Mirasçı ile miras bırakanın ayrı ayrı memleketler halkından olması.

İhtilaf-ı din
"Biri müslim, diğeri gayr-ı müslim olmak gibi ayrı dinde bulunmak. Din ayrılığı miras almağa mânidir. Binaenaleyh gayr-i müslim, müslimin; müslim de gayr-i müslimin mirasına nâil olamaz. Fakat müslim olmayan milletler arasında din ayrılığı miras almağa mani değildir."

İhtilaf-ı dâr
Huk: Mirası bırakan ile vâristen her birinin başka başka ülkeler ahâlisinden olması.

İhtilaf-ı metali'
Güneş, ay gibi gök cisimlerinin ufukta doğdukları yerin farklı oluşu.

İhtilaf-ı re'y
Fikir ihtilafı, fikirlerin başka başka olması.

İhtilaf-ı re'y-i ümmet
Ümmetin re'y ayrılığı. Halkın fikirlerinin başka başka olması.

İhtilafat
Anlaşmazlıklar, uyuşmazlıklar. İhtilaflar.

İhtilak
Huy ve tabiat edinme. * Yalan uydurma.

İhtilaken
İhtilak suretiyle, yalan uydurarak.

İhtilakıyyat
Yalanlar, aslı olmayan sözler. Uydurma sözler.

İhtilal
(C.: İhtilalât) Ayaklanma, devlete isyan. Bozukluk, karışıklık. * Şerre çalışmak, düzensizlik.

İhtilal-i nizam
Nizamın bozukluğu.

İhtilal-i umûr
İşlerin karışıklığı, işlerin bozukluğu.

İhtilalat
"(İhtilâl. C.) Ayaklanmalar, isyan etmeler, ihtilaller.(Bütün ihtilalât ve fesadın aslı ve mâdeni ve bütün ahlâk-ı rezilenin muharrik ve menbaı tek iki kelimedir. O iki kelimenin imtizacından bomba gibi küre-i arz patladı. Ve izdivacından medeni insanlardan canavarlar doğdu.Birinci kelime : ""Ben tok olsam, başkası açlıktan ölse bana ne!.""İkinci kelime: ""İstirahatım için zahmet çek; sen çalış, ben yiyeyim.""Merhametsiz nefis-perest olan birinci kelime-i gaddâredir ki, âlem-i insanı zelzeleye getirip kıyameti kopmak üzeredir. Şu kelimenin ırkını kesecek tek bir devası var ki; o da zekâttır ve zekâtın mükemmili olan sadakadır. Ve onun mütemmimi olan karz-ı hasendir.Haris, hodgâm, zalim olan ikinci kelimedir ki, beşerin terakkiyatını öyle sarsıyor ki, herc ü merc ateşine atmak üzeredir. Şu dahiye-i dehyânın tek bir devası var. O da hürmet-i ribadır ve faizin bütün vesailini hayat-ı içtimaiyeden ref' etmektir... Adalet-i Kur'aniye âlem kapısında durup ribaya: ""Yasaktır, girmeğe hakkın yoktur"" der. Beşer bu emri dinlemedi, büyük bir sille yedi, daha müthişini yemeden dinlemeli!.. M.)"

İhtilam
Uyurken cenabet olmak, düş azmak. Ergenlik.

İhtilas
(C.: İhtilasât) Çalma, sirkat, hırsızlık. * Usulca ve elçabukluğu ile aşırma. * Bir çeşit ok atma tavrı.

İhtilas-i vakt
İşlerin arasında vakit bulabilme.

İhtilasat
(İhtilas. C.) Hırsızlıklar, çalmalar, sirkatler.

İhtilaskâr
f. Çalan, aşıran, hırsızlık yapan.

İhtilaskâran
(İhtilaskâr. C.) Çalanlar, aşıranlar, ihtilas edenler.

İhtilaskârane
f. Çalıp aşıranlara yakışacak şekilde, hırsızlar gibi.

İhtilat
Karışmak, karışıp görüşmek.

İhtilatgâh
f. İhtilat yeri.

İhtima'
(Himye. den) Perhiz. * Kaçınma, ictinâb etme. * Sığınma, himâyesine girme.

İhtimal
(Haml. den) Mümkün olma, belki. Olması mümkün görünmek. * Kabul eylemek. * Yükselip götürmek. * İhsana mukabil şükretmek. * Kızma ve hiddetlenmekten dolayı yüzünün rengi değişmek.

İhtimal-i zatî
(Bak: İmkân-ı zatî)

İhtimalat
(İhtimal. C.) İhtimaller. Olması mümkün olan şeyler.

İhtimalat-ı baide
Uzak ihtimaller.

İhtimalat-ı karibe
Yakın ihtimaller.

İhtimalat-ı kesire
Pek çok ihtimaller.

İhtimam
Elem ve kederden uyuyamamak. * Perhizkârlık etmek, riyazette bulunmak.

İhtimam-ı beyt
Evi süpürme, temizleme.

İhtimar
(Hamr. dan) Mayalanma, ekşiyip mayalanma.

İhtinac
Meyletme, bir tarafa yönelme, dönme.

İhtinak
(Hank. dan) Boğazın sıkılıp tıkanmasından dolayı nefes alamama. Boğulma.

İhtinan
Sünnet olma.

İhtinâk-ı rahm
Eskiden, rahmin tıkanmasından dolayı olduğu sanılan ve kadınlarda görülen asabî bir hal ve hastalık.

İhtira'
Evvelce keşfolunmamış, bilinmeyen bir şeyi keşfetmek. İcad etmek. * Edb: Hiç kimse tarafından kullanılmamış tabirler ve mazmunlar kullanma. (Bak: Delil-i ihtira', İbda')

İhtira'-kerde
f. Eşine rastlanmayan keşif. * Yaratılmamış olmak.

İhtirab
Savaşma, muharebe etme.

İhtirak
Yanmak, tutuşmak, yanıp kül olmak. * Koz: Bir gezegenin güneşe yaklaşması.

İhtiram
Hürmet olunmak, tazim olunmak, hürmet, saygı.

İhtiramat
(İhtiram. C.) İhtiramlar, hürmetler, saygılar.

İhtiramen
Hürmet ederek, saygı göstererek.

İhtiramkâr
f. Saygılı, hürmetkâr.

İhtiras
Ekme.

İhtirasat
(İhtiras. C.) Şiddetli arzu ve istekler. İhtiraslar.

İhtirasî
Korunma, muhafaza olunma, kendini gözetme.

İhtiraz
Sakınmak, çekinmek, kaçınmak.

İhtirazen
Korunarak, sakınarak, muhafaza olunarak.

İhtirazî
Çekinmeye ait, sakınmayla alâkalı.

İhtiraî
(C.: İhtiraiyyat) İcad ve ihtira ile alâkalı.

İhtisab
Hesab sorma, mes'uliyet. * İhtisab dâiresinin aldığı vergi. * Emr-i bilma'ruf nehy-i an-ilmünker vazifesi, * Ceza. * Eskiden belediye işlerine bakan memurun işi ve dâiresi.

İhtisab resmi
Eskiden belediye varidatı olarak damga, tartı, ölçü, panayır ve pazar vergisi adı altında alınan vergiler ile, hile yapan esnaftan alınan para cezalarının umumi adı.

İhtisabiyye
İhtisaba (belediyeye) ait vergi.

İhtisad
Hasad etme, biçme.

İhtisad-ı mezruat
Ekinlerin biçilmesi.

İhtisam
(Husumet. den) Düşmanlık, husumet, muhâsame.

İhtisar
İcmâl etmek. Sözün kısaltılması. Kısaltmak. * Mat: Sadeleştirme, basitleştirme. Hesapta bir tenasübü en küçük haddine indirme.

İhtisaren
İhtisar suretiyle, muhtasar olarak, kısaltarak, tafsilâtsız, kısaca.

İhtisas
Hissetmek. Sezmek. Duymak. Duygulanmak. Hislenmek.

İhtisasiyyun
İhtisas sâhibi kimseler, mütehassıslar.

İhtisat
İtibar gösterme, rağbet etme.

İhtitab
Nikâhla kadın veya kız istemek.

İhtitaf
(Hatf. dan) Göz kamaştırma. * Kapıp götürme, kapma.

İhtital
Gizli söylenen sözü dinleme. Kulak kabartma.

İhtitam
Hitam bulma, sona erme, iş bitme.

İhtitan
(Hitan. dan) Sünnet ettirme.

İhtitat
Yukarıdan aşağı indirme.

İhtiva
İçinde bulundurmak, içine almak, hâvi olmak, şâmil olmak. Bir şeyi toplamak ve korumak.

İhtiyac
Çaresiz kalıp istemek. Muhabbetle meyletmek. Acz, fakr ve yoksulluk. Zaruret hali.

İhtiyac-ı mübrem
Elzem ve zaruri olan ihtiyaç.

İhtiyacat
(İhtiyac. C.) İhtiyaçlar. Lüzumlu olan şeyler.

İhtiyacat-ı zaruriye
Zaruri ihtiyaçlar. (Ev, yeme, içme, yakma, giyinme v.s. gibi)

İhtiyal
(Hile. den) Hile yapma, aldatma, düzen, oyun etme.

İhtiyalat
(İhtiyal. C.) Düzenler, hileler, aldatmalar, oyunlar.

İhtiyan
Sözde durmama, emanete hiyanet etme.

İhtiyar
Yaşlanmış kimse. Yaşlı. * Ist: İstek, arzu. Razı olmak. Katlanmak. Seçmek. Tensib etmek. Seçilmek. (Bak: İrade)

İhtiyar elden gitmek
Mc: Kendini zaptedememek, hiddet ve gazaba gelmek, irâdeyi kaybetmek.

İhtiyar-ı cüz'î
(İhtiyar-ı cüz'iye) İnsanın küçücük ihtiyarı, iradesi. Pek az, zayıf ihtiyar. (Bak: Cüz'-i ihtiyarî)

İhtiyar-ı külfet
Külfete katlanma.

İhtiyar-ı zahmet
Zahmet ve meşakkate katlanma.

İhtiyariyat
Yapılması insanın kendi elinde olan şeyler.

İhtiyarî
Mecburi olmayan. İsteğe bağlı. Bir kimsenin isteğine bırakılmış olan.

İhtiyat
Sakınmak. İşleri iyi düşünmek. Tedbirlilik. İşlerde basiret üzere bulunmak. Yedek.

İhtiyat hazinesi
"Tar: Savaş ve diğer fevkalâde masraflara karşılık olmak üzere sarayda biriktirilen paralar. Gelirleri havass-ı hümayun hâsılatı, ganimetlerin beşte biri ve başka hükümdarlardan gelen hediyelerdi. Buna ""iç hazine"" veya ""enderun hazinesi"" de denilirdi."

İhtiyaten
İhtiyat ederek, ilerisini düşünerek.

İhtiyatkâr
f. İhtiyatlı, ilerisini düşünen.

İhtiyatkârane
f. İhtiyatla, sakınganlıkla.

İhtiyatî
İhtiyatla alâkalı. Gelecek zamana ait olan.

İhtiza
Ateş yakıp alevlendirme.

İhtiza'
Tevazu. Gönül alçaklığı. Alçak gönüllülük.

İhtizab
(Saç, sakal v.s.yi) boyama.

İhtizam
Kemer takma, kuşak bağlama.

İhtizan
Birisini işinden alıkoyma. * Çocuğu besleme.

İhtizar
Hazer etmek. Korunmak. Sakınmak.

İhtizaz
Hafif titremek. Deprenmek. * Şevk ile meyil ve hareket. Harekete geçme. * Sallanma, sıçrayıp oynama.

İhtizazî
İhtizaza ait. Titremekle alâkalı.

İhtişa'
Tam olarak dolma. * Yastık veya döşek gibi bir şey edinme.

İhtişad
Toplanmak, birikmek, yığılmak.

İhtişam
Debdebe. Şanlı görünüş. * Etbâ dairesi ve takımının kalabalığı.

İhtişar
Büyük kafalı olma, koca başlı olma. * Toplanma, cem' olma.

İhtişaş
Kuru ot veya saman gibi hayvan yemi biriktirme.

İhvan
( kelimesinin cem'i) Kardeşler. Eş, dost. * Sâdık arkadaşlar. * Aynı mezheb veya tarikata mensub olanlar.

İhvan-ı bâsafa
Mevlevi tabirlerindendir. Saf, yani kalbinde gıll u gış bulunmayan kardeşler mânâsınadır.

İhvaniyat
Arkadaşlar, eş dost mektubları.

İhve
Kardeşler. Arkadaşlar.

İhya
"Diriltmek. Yeniden hayata kavuşturmak. Canlandırmak. Şenlendirmek. Uyandırmak. * Gece de uyumayıp çalışmak veya ibâdetle vakit geçirmek.(İnsan der: ""Çürümüş kemikleri kim diriltecek?"" Sen, de: ""Kim onları bidayeten inşâ edip hayat vermiş ise o diriltecek."" S.) (Bak: Hayat)"

İhya-kerde
f. İhya edilmiş. Lutfedilmiş. Yeniden inşa edilmiş.

İhya-yi emvat
Ölüleri diriltmek.

İhya-yi leyl
Geceyi ibadetle geçirmek.

İhya-yi mevat
İşlenmemiş toprağı, ekin için elverişli bir hâle getirme.

İhyanen
(Bak: Ahyanen)

İhza'
Rezil ve rüsvay etme. Kepâze etme.

İhzak
Kahkaha ile gülme. Çok gülme.

İhzal
Şaka ve alay ile çok uğraşma.

İhzan
Mahzun etme, hüzünlendirme, keder verme.

İhzar
Hazır etmek. Hazırlamak. * Huzura getirmek. Derpiş etmek. * Mahkemeye gelmeyenleri cebren getirme müzekkeresi.

İhzarat
(İhzar. C.) Hazırlıklar, hazırlanmalar.

İhzaren
Huzura getirerek. Birini mahkemeye dâvet ederek. * Hazırlayarak, ihzar ederek.

İhzariye
Aleyhine açılan dâva münasebetiyle getirilen şahıslardan, gönderilen mübaşir veya muhzirin masrafı karşılığı olarak tahsil edilen para. İhzariyeye mübaşir ve muhzirin at ve araba masrafından başka yemek, içmek gibi şahsî masrafları da ilâve edilirdi. * Birinin mahkemeye çağrılması için yazılan yazı.

İhzarî
Hazırlık mahiyetinde olan. Hazırlayan.

İhzaz
Rahatlandırmak. Haz duymak. Nasipli olmak. Bahtlı.

İhşa'
Tevazu ve alçak gönüllülükle zorlama.

İhşad
(Halk) Birikme, toplanma, cem' olma.

İhşam
Utandırma, kızdırma.

İjek
f. Kıvılcım, şerare.

İk'ad
Bir hükümdarın tahta oturtulması. Oturtmak.

İk'ar
Derinletme, derinleştirme.

İk'ar-ı enhar
Nehirlerin derinleştirilmesi.

İk'ar-ı âbâr
Kuyuların derinleştirilmesi.

İka'
(Vuku'. dan) Vuku buldurmak. Fena bir şey yapmak. Meydana getirmek. Yetiştirmek. Düşürmek.

İkab
Şiddetli azab, eziyet, ceza.

İkad
Kuvvetlendirme, sağlam kılma.

İkad-ı kanadil
Kandillerin yakılması.

İkae
Kusturma, istifra ettirme. Kusturulma.

İkaf
(Vakf. dan) Vakfetme, malını vakıf şekline koyma. * Bir işten vaz geçme, durdurma.

İkahe
Düşmana üstün gelme, galibiyet.

İkal
Ayak bağı, ayak köstegi. * Bağ, bend.

İkale
"Pazarlığı bozma. Her iki tarafın isteğiyle alışveriş mukavelesini bozma. Bir hukuki muamele ile meydana gelen vaziyetin diğer bir hukuki muamele ile eski haline getirilmesi. * Demediği halde ""Dedin"" diye iddia etme."

İkam
Kısırlar, akamete uğrayanlar.

İkame
Oturtmak. Mukim olmak. Yerleştirmek. İskân eylemek. Bulundurmak. Meydana koymak. Vücuda getirmek. Dâva açmak. Ayağa kaldırmak. Kıyam etmek.

İkame-i beyyine
Şâhid getirme.

İkame-i da'va
Dâvâ açma.

İkamet
Bir yerde kalmak. Oturmak. * Müezzinin kamet getirmesi.

İkametgâh
f. Ev, hane. * İkamet yeri.

İkan
İyi ve yakînen bilmek. * Sağlam bir iş. * Yakin hasıl etmek ve edilmek suretiyle bilmek.

İkar
Doldurma, doldurulma.

İkaz
Uyandırmak. Gafletten kurtarmak. Tenbih.

İkbab
Yüzüstü düşme, kapanma. * Bir şeyin üstüne fazla düşme. Olması için aşırı derecede çalışma.

İkbah
(Kubh. dan) Fenalık yapma, kötülük etme.

İkbal
Bir şeye yönelmek. Teveccüh etmek. Reddetmeyip kabul etmek. Bir şeyi birinin önüne götürmek. Baht açıklığı. Talih. Refah. * İstemek. (Bak: İdbar)

İkbal-i beşer
İnsanın saadeti.

İkbalcu
f. İkbal ve büyüklük arayan. Onların peşinde olan.

İkbalmend
f. Bahtiyar, mutlu, saadetli, talihli. * Refaha, büyük bir makama erişen.

İkbalperest
f. Bir mevki ve makam için hırslı olan. İkbale çok hırs duyan.

İkbar
Ulu görme, büyük görme veya görülme.

İkbar-ı meyyit
Ölünün kabre konulması. Mevtanın gömülmesi.

İkdam
Gayret ve sebat ile çalışmak. İlerlemeye gayret etmek. Devamlı çalışmak. İlerlemek.

İkdamat
(İkdam. C.) İlerlemeler. Sürekli çalışmalar.

İkdar
(Kudret. den) Kudret verme, kuvvetleştirme, güç kazandırma. Geçimini sağlama. * Birini kayırma.

İkdirar
Bulanma, bulanık olma.

İkdirar-ı mâ'
Suyun bulanması.

İkfa'
Edb: Sesleri birbirine yakın olan harflerle kafiye yapmak.

İkfal
Kilitlenmek, kilitlemek, kilit takmak.

İkfar
Birisine kâfir demek, kâfir denilmek.

İkhat
Kuraklığa uğratma, kıtlığa uğratma.

İki dirhem bir çekirdek
"Mc: ""Pek süslü"" yerine kullanılır bir tabirdir. Osmanlı altını iki dirhem bir çekirdek ağırlığında olduğu için bu tâbir meydana gelmiştir."

İki eli yakasında olmak
Mecaz yoluyla âhiret gününde birinden hakkını aramak.

İkilik
t. İki kuruş kıymetindeki eski gümüş para. * İki kısımdan meydana gelmiş. * Ayrılık, ihtilâf, ikiye bölünme, iki taraf olma.

İkindi divanı
t. Tanzimattan evvel sadrazamların kendi konaklarında yaptıkları divanlar. Bu divan ikindi namazından sonra toplandığı için bu adı almıştı. Bâb-ı Âlî teşkilâtının ilk şekli olarak Divan-ı Hümayun, muayyen günlerde toplandığı zaman, vezir-i azamlar da divanda bitirilemeyen veya arza lüzum görülmeyen işleri kendi konaklarında salı ve perşembenin haricindeki günlerde hallederlerdi. Sadrazamdan başka hiçbir vezir, ikindi divanı aktedemezdi. (O.T.D.S.)

İkiçifte
t. Dört kürekli kayık.

İklab
Tersine çevrilme, çevirmek. Tersine döndürmek.

İklal
(Kıllet. den) Azaltma, miktarını indirme. * Az bulma, az görme.

İklil
Hz. Peygamber'in (A.S.M.) Zebur'da geçen bir ismidir. Müzeyyen tâç manâsına da gelir.

İklim
(Bak: Iklim)

İkmah
Buğdayı un yapma. Buğday yetiştirme. * Kafa tutmak, kibir ve azametle karşı gelmek.

İkmal
Tamamlamak. Bitirmek. Mükemmelleştirmek.

İkmal-i nevakıs
Eksiklikleri tamamlamak.

İkmal-i nüsah
Bütün sahifeleri tamam etmek, okuyup bitirmek.

İkmam
Ağaçların tomurcuklanması. Çiçek tomurcuğu görünmesi. * Elbiseye yen yapmak.

İkman
Gizleme, saklama, örtme.

İkna'
Kanaat vermek. Râzı etmek. Râzı edilmek. İnandırmak. İnandırılmak. * Ayakta iki tarafa bakmadan durmak.

İknaiyyat
İknâ etmek veya râzı etmek için söylenilen sözler.

İknaiyyat-ı hitabiyye
Kelâm ilmine ait bir ıstılahtır. Zannî olan aklî delil demektir. Bürhanın aşağı mertebesidir. Aklı, muhalif fikirlerle karışmamış ve bürhanı anlayamayacak kimseler için kullanılır. İsbattan çok ikna vasfı taşır.

İknan
Örtme, saklama, gizleme.

İkra
Kiraya verme.

İkra'
"Okutmak. ""Oku"" diye emretmek. * Selâm göndermek. Yakın gelmek. Ziyafet istemek."

İkrab
Kederlendirme, hüzün verme.

İkrah
İğrenmek. Tiksinmek. Bir işi istemiyerek yapmak. * Birine zorla iş yaptırmak veya muamele yapmak.

İkrah-ı gayr-i mülcî
Huk: Eskiden döğme ve hapis gibi yalnız keder ve elemi icab ettiren şeylerle vuku bulan ikrah.

İkrah-ı mülcî
Huk: Ölüm veya bir uzvun kesilmesi veya bunlara sebep olacak şiddetli döğme ile olan ikrah.

İkrah-ı nâkıs
Huk: Dayak ve hapis gibi keder ve elemi gerektiren şeylerden meydana gelen mecburiyet.

İkrahen
İstemiyerek, tiksinerek. Zorlanarak.

İkram
Ağırlamak. Hürmet etmek. Saygı göstermek. * İltifat olarak bir şeyler vermek. * Bağış. * Hesap dışı verilen şey veya yapılan indirme, tenzilât. * Allah'ın lütfu ve ihsanı.(İkramın izharı, yani Allah'ın lütfu ve ihsanı olan ikramın izharı tahdis-i nimettir. İnsanın nefsi, Allah'ın lütfunu kendine isnad etmez. Çünkü kesbinin medhali yoktur.)

İkramat
(İkram. C.) İkramlar, hürmetler, bağışlar.

İkramen
İkram olarak. Ağırlama suretiyle. Hürmet, tazim ve saygı için.

İkramiye
Hürmet ve mükâfat için verilen para veya hediye. * Memurlara maaş haricinde ve her sene belli bir zamanda verilen para. * Yapılan iyilik karşılığı olarak verilen hediye veya para. * Satıcı tarafından pazarlığın hâricinde olarak müşteriye yahut arada vasıta olana verilen şey. * Bazı teşekkül ve müesseselerin belirli zamanlarda, hisse sahiplerine kur'a çekerek dağıttıkları para.

İkrar
Açıktan söylemek. Kabul ve tasdik etmek. Hakkı itiraf etmek. Karar vermek. Mukarrer kılmak. * Fık: Bir kimseye diğerinin kendisinde olan hakkını haber vermek.

İkrar bi-l kitabe
Bir kimsenin diğer bir kimseye olan borcunu kitabetle yani yazı ile tasdik etmesi. Tabirin mânası yazı ile ikrar'dır.

İkrar-ı mariz
Ölüm ânında iken edilen ikrar. Vasiyetname.

İkraz
Ödünç vermek. Borç vermek. * Kesip ayırmak.

İkrazat
Borçlar. Borç vermeler.

İksa
Giydirmek. Giyecek vermek.

İksa'
Kasvet. Sıkıntı vermek. Sıkıntı verilmek.

İksa-yi eytam
Yetimlerin giydirilmesi.

İksa-yi kalb
Gönül sıkıntısı, iç darlığı.

İksad
(Kesad. dan) Kesada düşürme, kesatlandırma.

İksal
(Kesel. den) Bezginlik ve bıkkınlık verme.

İksam
Kasem etme, yemin etme, and içme.

İksar
Bir şeyi yapmak imkânı varken yapmama.

İksar-ı kelâm
Çok söyleme, sözü uzatma, gevezelik etme.

İksat
Doğruluk ve hakkaniyet gösterme.

İksir
Çok te'sirli, her derde devâ sayılan mevhum cisim. Bir şeyin olmasına veya hastanın iyileşmesine sebeb olan ehemmiyetli madde. * Tıb: Oldukça şekerli ve kolayca alınabilen bir ilâç. * Eski kimyada: (Bazılarının söylediğine göre) kıymetsiz madenleri ve sair şeyleri altuna tebdile ve bütün hastalıkları gidermeye vesile olan ve öyle te'sirli farzedilen ilâç.

İktab
(Ketb. den) Yazdırma, dikte ettirme.

İktam
(Ketm. den) Gizleme, saklama.

İktan
Yapıştırma veya yapıştırılma.

İktat
Alçak sesle kulağa fısıldama.

İktibas
Bir söz veya yazıyı olduğu gibi veya kısaltarak almak. Birisinden ilmen istifade etmek. İstifade suretiyle almak, alınmak. * Söz arasında Kur'an-ı Kerimden veya Hadis-i Şeriftden veya başka makbul eserlerden bir cümlenin kâmilen veya kısmen az tasarruf ile veya tasarrufsuz alınması. * Ateş almak. * Ödünç almak.

İktibasat
(İktibas. C.) İktibaslar, aktarmalar.

İktibasen
İktibas suretiyle. Faydalanma yoluyla alarak. Parça alarak.

İktida
Uymak, tâbi olmak. Birinin hareketini örnek alarak ona benzemeye çalışmak. İttiba etmek.

İktidab
"Bir şeyi kendisi için kesmek. * Henüz öğretilmemiş deveye binmek. * İrticâlen söz söylemek. * Edb: Şâir, kasidesinden teşbihi keserek maksadına, yani medhettiğinin medhine geçmek. Hüsn-i tahallus (yani: Bir şeyin meydana gelmesine hayali ve güzel bir sebeb göstermek ile olan intikal), en uygunu ve en lâtifi olur. Müelliflerin Emmâ ba'dü, ""Bundan sonra"" kelimesine iktidab demeleri hamdeleden inkitaa binaendir. Edb. S.)"

İktidaen
Uyarak, tâbi' olarak.

İktidar
Güç, takat. Kudret. Güç yetmek. Yapabilmek.

İktidar-ı kâmin
Gizli güç.

İktidarî
Güç ve iktidarla alâkalı ve mensub.

İktifa
Fazla istemeyiş. Yeter bulmak. Kâfi görmek. Var olanı yeter saymak.

İktihal
İhtiyarlama, yaşlılanma, kocama. * Saç ve sakala kır düşme.

İktiham
Hücum ve istilâ eylemek. * Dayanmak. Tahammül etmek. Katlanmak. Güçlükleri yenmek. * Mülâhazasız bir işe başlamak. * Bir şeyi hakir addetmek.

İktihamat
(İktihâm. C.) İktihamlar, hücumlar, saldırışlar. * Tahammül etmeler, göğüs germeler.

İktihan
Kır saçlı ve sakallı olma.

İktila'
Kapıp alma, koparma.

İktiman
Gizlenme, saklanma.

İktiman-ı sârık
Hırsızın gizlenmesi.

İktina'
Künyelenme. * Anlaşılmayacak şekilde söyleme. * Gizlenme, saklanma.

İktinaf
Bir şeyin etrafını kuşatmak. * Deve için ağıl edinmek.

İktinah
(Künh. den) Bir işin esâsını, künhünü, kökünü ve gerçeğini anlama. İçyüzüne, derinliğine varma.

İktinan
Saklanma, gizlenme.

İktinan-ı nisvan
Kadınların örtünmesi.

İktinas
Tuzak kurup avlanma.

İktira'
(Kirâ. dan) Kiralama, kira ile tutma.

İktirab
(Kurb. dan) Yanaşma, yaklaşma, takarrüb.

İktirab-ı saat
Kıyamet vaktinin yaklaşması.

İktirac
Paslanma, küflenme.

İktiraf
Emek çekerek kesb ü kâr eylemek, kazanmak. * Günah kazanmak.

İktirah
(C.: İktirahat) (Karh. dan) Evvelden hazırlamadan düzgün bir şekilde ve içe doğduğu gibi (şiir veya nutuk) söyleme.

İktiran
"Ulaşmak. Mukarin olmak. Yaklaşmak. Yetişmek. * İki şeyin bir arada gelmesi. İki nimetin aynı anda bulunması gibi... (İktiran tâbirinden anlaşılan: Bir şeyin zahirî sebebiyle o şeyin beraber görünmesidir. Meselâ bir bahçeye su vermek zahirî sebebi ile nebatların büyümesi; veya bir mürşidin irşadiyle hidayete ermenin bir zaman içinde beraber bulunmaları ki, hem zahirî sebeplerin, hem de neticelerin hakiki sahibi ve müessiri ancak Cenab-ı Hak'tır.)(Esbab-ı zâhiriyeyi perestiş edenleri aldatan; iki şeyin beraber gelmesi veya bulunmasıdır ki, ""iktiran"" tabir edilir, birbirine illet zannetmeleridir. Hem bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmasına illet olduğundan, tevehhüm eder ki: O şeyin vücudu dahi, o nimetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hataya düşer. Çünki bir nimetin vücudu, o nimetin umum mukaddematına ve şerâitine terettüb eder. Halbuki o nimetin ademi, birtek şartın ademiyle oluyor. Meselâ: Bir bahçeyi sulayan cedvelin deliğini açmıyan adam, o bahçenin kurumasına ve o nimetlerin ademine sebeb ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka yüzer şeraitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakiki olan kudret ve irade-i Rabbaniye ile vücuda gelir: İşte bu mağlatanın ne kadar hatâsı zâhir olduğunu anla ve esbabperestlerin de ne kadar hatâ ettiklerini bil! L.)"

İktiran-ı kevakib
Ast: İki gezegenin zâhiren birbirine yakın bir mevziye gelmeleri veya aynı burçta bulunmaları.

İktiranî kıyas
"Man: Neticenin aynı veya nakizı, mukaddemelerinin birisinde bilfiil zikredilmeyen kıyastır. Meselâ: ""Her cisim muhdestir"". Ve nakizı olan: ""Bazı cisimler muhdes değildir"" kaziyeleri, ne birinci ve ne de ikinci mukaddemede hey'et-i mecmuası ile zikredilmiş olmadığından iktirânidir."

İktiras
Bir işe ehemmiyet verme, bir şeyi mühimseme. * Kederli ve hüzünlü olma.

İktiraz
(Karz. dan) Borç alma.

İktisa
Giyinmek, giymek.

İktisa-i nukud
Para biriktirme.

İktisab
Kazanmak. Tahsil etmek. Elde etmek.

İktisab-ı şan ü şöhret
Şan ve şöhret kazanma, meşhur olma.

İktisabat
(İktisab. C.): İktisablar, kazanmalar, elde etmeler ve edinmeler.

İktisad
"Tutum, biriktirme. Her hususta itidal üzere bulunmak. Lüzumundan fazla veya noksan sarfiyattan kaçınmak. * Edb: Beyit veya kasideyi birbirine vasl ile uzatmak.(İktisad ve hıssetin çok farkı var. Tevâzu, nasıl ki ahlâk-ı seyyieden olan tezellülden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Ve vakar, nasıl ki kötü hasletlerden olan tekebbürden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Öyle de: Ahlâk-ı âliye-i Peygamberiyeden olan ve belki kâinattaki nizâm-ı hikmet-i İlâhiyye'nin medarlarından olan iktisad ise, sefillik ve bahillik ve tama'kârlık ve hırsın bir halitası olan hısset ile hiç münasebeti yok. Yalnız, sureten bir benzeyiş var. Bu hakikatı te'yid eden bir vâkıa:Sahabenin abâdile-i seb'a-yı meşhuresinden olan Abdullah İbn-i Ömer Hazretleri ki: Halife-i Resulullah olan Fâruk-u Azam Hazret-i Ömer'in (R.A.) en mühim ve büyük mahdumu ve sahabe âlimlerinin içinde en mümtazlarından olan o zat-ı mübârek çarşı içinde, alış verişte, kırk paralık bir meseleden iktisad için ve ticaretin medarı olan emniyet ve istikameti muhafaza için şiddetli münakaşa etmiş. Bir sahabe ona bakmış. Ruy-i zeminin Halife-i Zişânı olan Hazret-i Ömer'in mahdumunun kırk para için münakaşasını acip bir hısset tevehhüm ederek o imamın arkasına düşüp, ahvâlini anlamak ister. Baktı ki Hazret-i Abdullah hâne-i mübârekine girdi. Kapıda bir fakir adam gördü. Bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Sonra hanesinin ikinci kapısından çıktı, diğer bir fakiri orada da gördü. Onun yanında da bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Uzaktan bakan o sahabe merak etti. Gitti o fakirlere sordu: ""İmam sizin yanınızda durdu, ne yaptı?"" Herbirisi dedi: ""Bana bir altın verdi."" O sahabe dedi: ""Fesübhânallah... Çarşı içinde kırk para için böyle münakaşa etsin de, sonra hanesinde ikiyüz kuruşu kimseye sezdirmeden kemâl-i rıza-yı nefisle versin!"" diye düşündü, gitti, Hazret-i Abdullah İbn-i Ömer'i gördü. Dedi: ""Ya İmam! Bu müşkülümü hallet. Sen çarşıda böyle yaptın, hanende de şöyle yapmışsın."" Ona cevaben dedi ki: ""Çarşıdaki vaziyet iktisattan ve kemâl-i akıldan ve alışverişin esası ve ruhu olan emniyetin, sadâkatın muhafazasından gelmiş bir hâlettir; hısset değildir. Hânemdeki vaziyet kalbin şefkatinden ve ruhun kemalinden gelmiş bir hâlettir. Ne o hıssettir ve ne de bu israftır.""İmam-ı Azam, bu sırra işaret olarak: ""Lâ isrâfe fi-l hayri kemâ lâ hayre fi-l isrâfi"" demiş. Yani: ""Hayırda ve ihsanda (fakat müstahak olanlara) israf olmadığı gibi, israfta da hiçbir hayır yoktur..."" L.)(İktisad, lügatta ""amelde i'tidal"" demektir ki, kasıddan me'huzdur. Çünkü matlubunu iyi tanıyan bir kimse, onu hiç eğilip bükülmeden istikamet üzere kasdeder. Maksudunun mevzi ve mevkiini bilemiyen ise tahayyür içinde kalır. İfrat veya tefrit ile kâh sağa, kâh sola bocalar, çabalar durur. İşte bu sebeple iktisad, maksada müeddi olan amel demek olmuştur. Umur-u maliyedeki iktisadın da esası budur.) (E.T.)"

İktisadiyat
İktisad bilgisi. İktisad ve tutumla alâkalı olan işler.

İktisadî
İktisada ait, tutumla alâkalı. Ekonomik.

İktisam
(Kısım. dan) Bölüşmek, paylaşmak.

İktisar
(Kesir. den) Paralamak. Kırılmak.

İktisas
Çekip koparma veya koparılma.

İktita'
Almak. Bir şeyin bir kısmını koparıp almak.

İktitab
Yazılmış olan bir şeyin kopyasını çıkarma, suretini alma.

İktitaf
Edb: Sözün özünü almak. * Ağaçtan meyve toplamak. Toplanma. Toplama. * Bir uğraşma sonucunda faydalanma.

İktitaf-ı esmar
Meyve toplama.

İktital
Birbirini öldürme.

İktitam
(Ketm. den) Ketmetme, gizleme, saklama. * Sararma.

İktiva'
Kuvvetlenme.

İktiyad
Tutup götürme veya götürülme.

İktiyal
Kile veya ölçek ile ölçme.

İktiyas
Benzerini bulma. * Ölçme, kıyas tutma.

İktiza
Lâzım gelme, gerekme. * Lâzım, ihtiyaç. Gerek. * İşe yarama.

İktiza-yi hal
Halin ve durumun gösterdiği lüzum.

İktizaz
Bozulup buruşma.

İktıfa
Arkasından gitme, ardına düşme, takib.

İkval
Bir kimsenin, söylemediği halde bir sözü söyledi diye iddia etme.

İkza
Azarlama, sövme, hakaret etme.

İkâ'
Dayanma, istinad etme. * Dayanacak bir şey verme.

İkşi'rar
Ürperme. Ürkmeden dolayı tüylerin diken diken kalkması ve derinin iğne iğne kabarması.

İl'ab
Oynatma, oynatılma.

İla
Son, nihâyet, dek, değin,...ye,...ye kadar (mânâlarına gelir, harf-i cerdir.)

İla'
Çok istekli ve tâlib kılma, haris etme.

İla-nihaye
Sona kadar, nihayete kadar. Böylece devam eder.

İla-yevm-il kıyame
Kıyamete kadar.

İlac
İçeri sokma, idhal etme, girdirme.

İlac nâ-pezir
f. Tedavisi mümkün olmayan, ilâç kabul etmeyen. * İmkânsız, çaresiz.

İlac-pezir
f. Çaresi bulunabilen. * Tedavi edilebilen, ilâç kabul eden.

İlad
(Veladet. den) Doğurma, tevlid etme. * Doğurtma.

İlaf
Ülfet etmek. Alıştırmak. Ülfet ettirmek. * Bir adedi bine çıkarmak.

İlah
"Kendine ibadet edilen, Allah (C.C.) Her şeyden çok sevilen, tâzim ve tesbih edilen Allah Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri.(Eğer her şey Cenab-ı Hakk'a isnad edilmezse, bir an-ı vâhidde, gayr-ı mütenahî ilahların isbatı lâzım gelir; ve bütün zerrat-ı kâinattan daha çok olan şu ilahların herbirisi, bütün ilahlara hem zıd hem misil olması lâzım geliyor. Ve aynı zamanda, herbirisi, bütün kâinata elini uzatmış tasarrufatta bulunuyor gibi bir vaziyet alması lâzım gelir. Meselâ: Bal arısının bir ferdini yaratan bir kudretin hükmü bütün kâinata câri ve nâfiz olması lâzımdır. Zira o bal arısı, kâinatın unsurlarına nümunedir; eczasını kâinattan alıyor. Halbuki, vücud sahasında mahal ve makam, yalnız ve yalnız Vacib-ül Ehad'a mahsustur. Eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. Meselâ: Ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde, herbir taşı bir Mimar Sinan olması lâzım geliyor. Öyle ise, kâinatın Sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. M.N.)"

İlahe
Müşriklerin kadın heykeli şeklindeki putları. Bâtıl mâbud.

İlahiyat
Hikmet ilminin dinden ve sadece Cenab-ı Hak'tan bahseden kısmı. Filozoflarca fikir olarak ileri sürülen dine dâir nazariyeler, düşünceler.

İlahiyyun
İlâhiyatçılar. * Fls: Sadece Allah'ın varlığından bahseden filozoflar. Sadece akıllarına güvenerek Cenab-ı Hak'tan bahseden bir kısım filozoflar. (Bak: Feylesof)

İlahî
Cenâb-ı Hak ile alâkalı, Allah'a dâir. Cenab-ı Hakk'a aid ve müteallik. * Ey Allahım, ey İlâhım! (meâlinde duâ içinde söylenir). * Edb: Tasavvufî şairler tarafından dinî ve İlâhî fikirleri havi olmak üzere yazılmış olan ve makamla okunan şiirler.

İlallah-il müşteka
Şikâyet Allah'adır. Allaha şikâyet edilir.

İlam
Elem vermek. Rencide etmek. * Düğün yemeği.

İlane
Yumuşatmak.

İlas
Kinâyeli ve iğneleyici sözler söyleme.

İlavat
(İlâve. C.) İlâveler, ekler, katmalar.

İlave
(C.: İlâvât) Katma, ek yapma, arttırma, zam. * Bir kitabın sonuna gerek yazarı ve gerek başkası tarafından sonradan eklenen kısım. Zeyil. * Bir gazetenin çıkardığı sayıdan başka ona ek olarak ve ayrıca çıkardığı sayı. * İmzadan sonra mektubun altına yazılan şey.

İlbad
Yamama, yırtıkları kapatma. * Yapıştırma veya yapıştırılma.

İlbas
Durdurma, mâni olma, alıkoyma.

İlbas-ı hil'at
"Hil'at giydirmek. (Üst elbisesi demek olan hil'at; padişahlar ile sadrazam ve vezirler tarafından memurlarla, âyân ve eşrâfa, taltif makamında giydirilirdi. Sonradan bunun yerine rütbe ve nişan verilmeğe başlanmıştır.) (O.T.D.S.)"

İlbas-ı hırka
"Bir tarikata intisab ile mutad olan menzilleri geçerek irşad mertebesine yükselenlere, şeyhlerinden gördükleri yolda başkalarını irşad ile izin verme salâhiyetini ihtiva eden ""İcazetname: hilâfetname"" verme."

İlca'
Mecbur etme. Zorlama. Muztar kılma. * Tefviz eyleme.

İlcaat
Zorlamalar. * Lüzumlu şeyler.

İlcaat-ı zaman
Zamanın zorlamaları ve mecburiyetleri. Yaşanılan zaman içinde meydana gelmiş bazı sebeplerin neticesi olarak karşılanan mecburiyetler.

İlcac
Feryad etme, bağırma.

İlcam
Gemleme, gem takma. Gemlenme.

İle-l-an
Şimdiye kadar, bu âna kadar.

İle-l-ebed
Ebede kadar. Nihayetsiz.

İlel
(İllet. C.) İlletler. Esaslar. Temeller. Sebebler. * Sakatlıklar. Hastalıklar.

İlel ü emraz
Hastalıklar ve sakatlıklar.

İlel-i muhtelife
Türlü illetler ve sebepler, çeşitli hastalıklar.

İlel-i müstevliye
Tıb: Salgın hastalıklar.

İlel-i müteselsile
Zincir gibi birbirine bağlı olup devam eden sebepler, illetler.

İlel-i sâriye
Tıb: Bulaşıcı hastalıklar. Sâri illetler.

İleyh
Ona. (Erkek olan tek kimse için)

İleyha
Ona. (Kadın olan tek kimse için)

İleyhim
Onlara. (Erkek olan çok kişi için söylenir.)

İleyhima
Onlara. (Erkek olan iki kişi için söylenir)

İleyhinne
Onlara. (Kadın olan çok kişi için söylenir.)

İlga
Kaldırmak. Hükümsüz bırakmak. Lağvetmek. Bâtıl eylemek.

İlgaz
(Lugaz. dan) Sözde maksadı gizleme.

İlh
"""İlâ âhir"" sözünün kısaltılmışı."

İlha'
Boş şeylerle meşgul etmek. Gaflet.

İlhab
Tutuşturma, alevlendirme. * İltihaplandırma, şişirip kızartma.

İlhad
Zulüm yapma, eziyet etme.

İlhaf
İstemekle ısrar etme, zorlama.

İlhah
Zorlamak. Israr etmek. Bir şeyin kabulü için son derece üstüne düşmek.

İlhahat
(İlhah. C.) Direnmeler, zorlamalar.

İlhak
İlâve etmek, eklemek. Katmak.

İlham
Söverek ve hakaret ederek onur kırma.

İlhamat
İlhamlar. Allah tarafından kalbe gelen mânalar.

İlhamî
İlham ile elde edilen ve nâil olunan. İlham ile alâkalı. * Erkek adı.

İlhan
Tar: Cengizlilerin İran kolunun Hülâgu hanedanının hükümdarlarına verilen ünvan.

İlhanlılar
İlhanlılar hanedanı ve bu hanedanın idare ettiği XIII. asrın sonu ve XIV. asrın ilk yarısında yaşayan bir yakındoğu imparatorluğu.

İlhanî
İlhanlık. İlhanla alâkalı. İlhanın idare ettiği devlet şekli, imparatorluk. Bu idareye bağlı memleketler. İlhan olma hâli.

İlhaz
Yan bakışla bakma.

İlik
t. Elbisenin düğme geçmeye mahsus deliği. * Kemiğin içinde bulunan madde.

İlim
(Bak: İlm)

İlka'
Koymak, bırakmak. Terk etmek. Öne atmak.

İlkaat
Zararlı sözlerle şaşırtmak. * Bırakmalar, terk etmeler.

İlkah
Döllenmek. Döllemek. Gebe bırakmak. Aşılamak. * Tıb: İki ayrı cins hücrenin birleşmesi.

İlkahat
(İlkah. C.) İlkahlar, döllemeler, gebe bırakmalar.

İlkam
Yutturma, boğazından geçirtme.

İlkan
Çabuk ezberleme.

İlkbahar
t. Mart, nisan ve mayıs aylarını içine alan mevsim.

İlke
(Bak: Unsur - Umde - Mebde')

İlkel
(Bak: İbtidâi)

İlkteşrin
Ekim ayı. Teşrin-i evvel.

İll
"Keskinlik veya parlaklık mânasından alınmış olup; feryat, yemin, ahid ve karâbet mânalarına gelir. İbrânice ""il"", ilâh demek olduğu da söylenmiştir. (E.T.)"

İlle
(İllet) Esas sebeb. Vesile. * Hastalık, maraz, dert, sakatlık. Mûcib, maksad, gaye.(...Göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i İlâhiyeyi hâvidir. O makina mümkinattan olduğundan vücud ve ademi mütesavidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. İ.İ.)

İlle-i gaiye
Elde edilmesi için çalışılan gaye, maksad ve netice. Vazifeye terettüb eden maslahat, fayda, semere, iş.

İlle-i ıztırarî
Kabul edilmesi mecburi görülen sebeb.

İllet-i tâmme
Herhangi bir şeyin var olması için lâzım gelen sebeblerin tamamı. Bu sebebler var olunca neticesinin vücuda gelmesi bizzarure ve bilvücub iktiza eder.

İlliyet
Sebeb ile alâkalı. Esas sebeble alâkadarlık. Sebeb arayış.

İlliyye
(Ulliyye) En şerefli, yüksek.

İlliyyun
(İlliyyîn) (Aliyyu. C.) Cennetin en yüksek tabakası. Ahirete giden tam kâmil mü'minlerin yeri. Hafaza meleklerinin divanları ismidir ki, salihlerin amelleri oraya yükseltilir. Ahirette yüksek dereceye, dergâh-ı rızâya en yakın olan derecedir.

İllizyon
Lât. Cisimleri yanlış idrak etme. Meselâ su borusunu yılan gibi görme.

İllâ
(İstisnâ edatıdır) Maadâ, olmadığı suretle, alel-husus, mutlaka, illâ, meğer, aksi hâlde, ne olursa olsun, bâhusus, ancak (gibi mânalara gelir).

İllâhu
Ancak O. Allah (C.C.)

İllî
Sebebe ait. Neden ve sebeple alâkalı.

İlm
"(İlim) Okumakla veya görmek ve dinlemekle veya ihsan-ı Hak'la elde edilen malumat. Bilmek. İdrak etmek.(İlim, hakikatı bilmekten ibarettir. İlim, marifetten daha umumidir. Marifet, tefekkürle bilmek mânasına olmakla beraber, Cenab-ı Hakk'a nisbeti câiz olmaz. Gerek huzurî olsun (ilm-i İlâhî gibi) ve gerek husulî olsun (ilm-i ibad gibi) ve vech-i dikkat üzere bilmeye de denir. Şuur, fıtnat gibi. İlmin zıddı ""cehil""dir. Marifetin zıddı ise ""inkâr""dır.) * İlm-i Kelâm'da: İlim; bilmek, idrak etmek sıfatıdır. Cenab-ı Hak ilim sıfatı ile de muttasıftır. O'nun ilmi, mahlukatın ilmi gibi basit ve mahdut olmayıp, bütün kâinatı muhittir. Hiç bir şey onun ilminden gizlenemez ve haricinde kalamaz. Allah'ın ilmi mutlaktır. Allah, Alîm-i Mutlak'tır.İlim mâluma tâbidir. Yani: İlim sıfatı varlıkları icad etmez ve hâdiseleri meydana getirmez. Belki, varlıkları ve hâdiseleri bilmekle ilim olur.Cenab-ı Hak ilmi ile, olmuş ve olacak herşeyi ezelî ve ebedî olarak bilir. Böylece o eşya, ilm-i İlâhîde bilinmesiyle vücud-u ilmîye mazhardır. Fakat maddî vücutlarının icadı, kudret-i İlâhiyeye istinad eder. Yani mahlukatın maddî vücudunu ilim icad etmez, kudret icad eder. Bu itibarla malumun yani mahlukun icadı, ilme değil, kudrete tâbidir. (Bak: İrfan, Ulum)"

İlm-i ahbâr
(Bak: İlm-i hadis)

İlm-i ahlâk
Ahlâk bilgisi.

İlm-i ahvâl-i cevv
Meteoroloji.

İlm-i arz
(İlm-ül arz) Yer bilimi. Jeoloji.

İlm-i beden
(İlm-ül ebdân) Hekimlik bilgisi, tabâbet.

İlm-i bedi'
İlm-i beyânın üç bölümünden üçüncü bölümüdür ki, bediiyat da denir. Muktezâ-yı hâle uygun bir kelâmın lâfız ve mânâ bakımından daha da güzelleştirilmesinin kaidelerinden bahseder. Bu kaidelere Edebî San'atlar da denir.Her şeyin güzellik cihetlerinden bilhassa Arabi terkiblerden bahseder, kelâmın güzelliğini ve muktezâ-yı hâle mutabakatını ve vuzuh-u delâletini işitmeğe ve ruha mülâyim ve hoş gelecek surette intisak, insicam, tertib ve intizamını bildiren usul ve kaidelerin ilmidir. Cemi olarak hepsine ulum-u bedi'a dendiği gibi, İlm-i bedi' diye de söylenir. İki kısma ayrılır.1- Muhassınât-ı mâneviye : Kelâmın mânâsına ait san'atlar. Tevriye, hüsn-ü ta'lil, üslub-u hakim..gibi.2- Muhassınât-ı lâfziyye : Kelâmın lâfzına ait san'atlar. Seci', cinas gibi. (Bak: Bedi')

İlm-i belâgat
Edb: Güzel söz söyleme veya yazmayı öğreten ilim. Edebiyatın bir şubesi.

İlm-i beyan
Belâgat ilminin, yâni edebiyatın, hakikat, teşbih, istiâre, mecaz, kinaye kısımlarından bahseden ilim dalıdır.

İlm-i cifir
Harflerin sayı değerlerinden mânâ çıkararak elde edilen ilim. (Bak: Ebced)

İlm-i fiten
Asr-ı saadetten sonra zuhur eden hâdiselere, fitnelere dâir olan hadis-i şeriflere, ehl-i hadis ıstılahında İlm-i Fiten denilmektedir.

İlm-i hadis
"(İlm-i Rivayet - İlm-i Ahbâr - İlm-i Âsâr) Resulüllah'ın (A.S.M.) akvâli (sözleri), ef'ali ve hallerine dâir ilimdir. Ehl-i hadis ıstılahında; tarihe ve siyere dâir hadis-i şeriflere bazan İlm-i Hadis-ül Halk, bazan da Sîre (Sîret) tabir edilir. (Bak: Hadis)"

İlm-i hesab
Hesap bilgisi, aritmetik, matematik.

İlm-i hey'et
Gökler ve yıldızlar ilmi. Astronomi.

İlm-i huruf
Gr: Harflerden mâna çıkarıp tefsir etmek ilmi. (Ebced hesabında olduğu gibi)

İlm-i hâl
İbadet usullerini, din kaidelerini bildiren kitap.

İlm-i ictimaî
İçtimaî hayat ilmi. Toplu yaşayış ve cemiyet bilgisi. Sosyoloji.

İlm-i kelâm
"Cenab-ı Hakk'ın zât ve sıfatlarından ve nübüvvet ve itikada ait mes'elelerinden İslâmî esaslar dairesinde bahseden ilim. Usul-üd din de denir. Bu hususlara çalışan İslâm allâmelerine ""Mütekellimîn"" denir."

İlm-i kıraat
Usul ve kaidesine uygun olarak Kur'an-ı Kerimin okunması ilmi. Bak: (Kıraat) ve (Kıraat-ı seb'a) ve (Fenn-i kıraat)

İlm-i ledün
(Bak: Ledün)

İlm-i mevalid
Tabiat, eşya ilmi. Hayvanat, nebatât ve maddelerine ait ilim.

İlm-i nücum (ilm-i tencim)
İlm-i Ahkâm-ı Nücum da denir. Yıldızların ahvalinden, hareketlerinden mâna çıkarmağa çalışmak ve araştırmak ilmidir.

İlm-i rivayet
(Bak: İlm-i Hadis)

İlm-i ruh
Ruh ilmi. Psikoloji.

İlm-i tabakat-ül arz
Arzın tabakalarından bahseden ilim. Jeoloji.

İlm-i tevhid
Allah'ın varlığı ve birliğini isbat ve izah etme ilmi. * Akaide müteallik hadis-i şeriflere ehl-i hadis ıstılahında İlm-i Tevhid tabir edilir.

İlm-i usul
Delillerden hüküm nasıl çıkarıldığını öğreten ilim. (Usul-ü fıkıh, Usul-ü şeri'at veya hikmet-i teşriiye de denir.)

İlm-i usul-üd din
(Bak: İlm-i Kelâm)

İlm-i âdâb
Yemek, içmek, yatıp kalkmak, giyinmek, sefer gibi hâllere dair hadisler için, ilm-i hadis istılâhında kullanılan tâbirdir.

İlm-i âsâr
(Bak: İlm-i hadis)

İlma
Çalma, hırsızlama, sirkat.

İlma'
Parlatma. * İşaret etme.

İlmah
Hemen gösterip çabucak yok etme. * Bir şeyi parlatma. * Güzel simalı bir kadın veya kız, yüzünü gösterip hemen çekilme.

İlmam
İki şey birbirine yaklaşma. * Küçük günah işleme.

İlmiye
Fıkıh ve şeriat ilimleri, iman ve Kur'an hakikatları ve tahkiki iman dersleri ile iştigal eden zatların mensub oldukları yol. Alimlerin mesleği.

İlmiye kıyafeti
"İlmiye mensublarının giyiniş tarzları. İlmiye kıyafeti; şalvar, cübbe ve sarıktı. Bununla birlikte ilmiye mensublarının kıyafetlerinde bazı değişiklikler de vardı. Orta derecedekiler cübbe ile sokağa çıktıkları halde üst tabakayı teşkil eden ricâl kısmı, lata yahut biniş giyerlerdi. Ayrıca ilmiyenin, ""İlmiye"" maddesinde yazılı, resmi günlere mahsus kıyafetleri de vardı. (O.T.D.S.)"

İlmiye ricali
"İlmiye tarikinin yüksek tabakasına verilen addır. Bunun yerine ""ricâl-i ilmiye"" tabiri de kullanılırdı. İlmiye mensubları cübbe ile sokağa çıktıkları halde ilmiye ricali lata yahut biniş giyerlerdi."

İlmiye rütbeleri
İlmiye denilen ulema sınıfına mahsus rütbeler. Rütbeler, aşağıdan üste doğru şöyle idi: Müderrislik, kibar-ı müderrisîn, mahreç mevleviyeti, bilâd-ı hamse mevleviyeti, Haremeyn-iş şerifeyn mevleviyeti, İstanbul kadılığı, Anadolu ve Rumeli kazaskerliği.

İlmî
İlimle, bilgi ile alâkalı. İlme ait ve müteallik. Câhilce ve tetkiksizce olmayan.

İlmühaber
(İlm-i haber) Resmi bir daireye verilmek üzere hazırlanan ve bir adamın ahvâli hakkında bilgileri ihtiva eden kâğıt. Resmi vesika. * Para, evrak vs. teslim olunduğunu gösteren ve bunları getiren adamın eline verilen pusula.

İlsak
Yapışmak. Bitişmek. Ulaşmak. Yapıştırılma. Kavuşturulmak.

İltiab
Oynama. Oyun oynama.

İltiak
Rengi bozulma, rengi değişme.

İltian
(Bak: Lian)

İltibas
Birbirine benzeyen şeyleri şaşırıp birbirine karıştırmak. Yanlışlık. Karışıklık. * Tereddüt. Şüphe.

İltica
Sığınmak. Melce' ve penaha varmak. Birinden himâye istemek.

İlticac
Karışık olma, karışma. * Sığınma. İltica etme.

İlticagâh
f. Sığınılacak yer. Sığınacak şey. Sığınak.

İltida'
Yalvarma.

İltifaf
Örtünme, sarınma. * Çiçeklerin katmerleşmesi.

İltifat
Güzel sözle samimi olarak okşamak. Yüz göstermek. Teveccüh etmek. İyilik etmek. Lütfetmek. * Dikkat, itina. * Edb: Bir mevzu anlatılırken, o anda kalbe doğan bir ilham coşkunluğu ile -mevzu dışına çıkmadan- sözün ve hitabın yönünü değiştirme san'atıdır. Meselâ: (Asım'ın nesli... Diyordum ya... Nesilmiş gerçek: İşte çiğnetmedi namusunu, çiğnetmeyecekŞüheda gövdesi, bir baksana, dağlar taşlar.O, rüku olmasa, dünyada eğilmez başlar.Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor,Bir hilâl uğruna ya Rab ne güneşler batıyor! Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker,Gökten ecdad inerek öpse o pâk alnı değer.Mehmed Akif Ersoy)

İltifatat
İltifatlar.

İltifatkâr
İltifat eden, mültefit. Hal hatır sorup gönül alan.

İltifatkârane
f. İltifat edene yakışır şekilde.

İltifatperver
f. İltifat eden, iltifatkâr, mültefit.

İltiha'
(Lihye. den) Sakal bırakma. * Kabuk soyma.

İltihab
Alevlenmek. Yanmak. * Tıb: Bir uzuvda olan hararet, yanma. Cerahat toplanıp yaranın hararetlenmesi.

İltihab-ı a'ver
Tıb: Körbağırsağın iltihabı.

İltihab-ı edeme
Tıb: Cildin iltihablanarak katılaşması.

İltihab-ı kebed
Tıb: Karaciğer iltihabı.

İltihabat
(İltihab. C.) İltihablar, alevlenmeler.

İltihabî
İltihabla alâkalı.

İltihaf
Parlama, yanma.

İltihak
Karışmak. Katılmak. Yetişmek. Bitişmek.

İltiham
Yaranın iyi olup ağzının kapanması, etlenerek iyileşmesi. * Muharebenin kızışması.

İltihap
(Bak: İltihab)

İltihas
Açlık veya susuzluktan dolayı soluma.

İltihat
Öfkelenme, kızma, gazaba gelme, hiddet etme.

İltika
Rast gelmek. Buluşmak. Kavuşmak. * Kavuşturulmak.

İltika'
İnsanın rengi değişmek. Benzi sararmak.

İltikam
(Lokma. dan) Lokma etme, yutma.

İltikat
Yere düşen şeyi almak. * Toplamak. Çeşitli kitaplardan bilgi toplamak. (Bak: Lükata)

İltima
Sararıp solmak. Renk değiştirmek.

İltima'
Parıldamak. Işıldamak. * Kapıp almak.

İltima-i kevakib
Yıldızların parıldaması.

İltimah
(Lemh. den) Bir şeye şaşkın şaşkın bakınma.

İltimam
Bir kimseyi ziyaret etme. * Konma, konup durma.

İltimas
Tavsiye. Rica. İstirham. * Kayırmak, tutmak, haksız olarak yardımda bulunmak. * Yapılmasını isteme.

İltimasat
(İltimas. C.) İltimaslar, tavsiyeler, ricalar. * Kayırmalar, tutmalar.

İltimasgerde
f. İltimas edilen, kayırılan.

İltimasname
f. İltimas mektubu. Kayırma yapılması için yazılan mektub.

İltisak
Rutubetlenmek, ıslanmak.

İltisak-ı ecfan
Tıb : Ağrı ve sızıdan dolayı gözkapaklarının birbirine bitişmesi.

İltisakî
İltisakla alâkalı. * Yapışan, birleşen. Kavuşan, bitişen.

İltisam
Örtünmek, yaşmaklanmak, ağzını örtmek. * Öpmek, takbil eylemek, öpülmek.

İltisam-ı nisvan
Kadınların örtünmeleri.

İltitam
Dalgalanma, temevvüc.

İltiva
Burulmak. * Kıvrılmak, bükülmek. * Sarılıp birbirine dolaşmak. * Dalgalanma. * Eğri durma. * Nehrin dolaşıklı bir yatağı olma.

İltiva-yi em'â
Tıb: Bağırsağın kendi üzerine helezoni biçimde kıvrılması.

İltiya'
Heyecanlanmak, iç alevlenmesi. * İç sıkıntısı çekme, dertlenme.

İltiyah
Vücudun güneşten yanması. * Susama. * Şimşek çakma. * Yıldızın parıltısı.

İltiyak
Sıkı fıkı dost olma, candan arkadaş olma.

İltiyam
Yaranın kapanıp iyi olması. * Cem' olmak. * Zemmolunmak.(Hayatın yarası iltiyam bulur. İzzet-i İslâmiyenin ve namusun ve izzet-i milliyenin yaraları pek derindir. M.)

İltiyam-nâpezir
f. İyi olmaz, kapanmaz yara.

İltiyam-pezir
f. İyi olabilir, kapanabilir yara.

İltizak
Yapışma, birleşme.

İltizak-ı esabi'
Parmakların yapışması.

İltizam
"Kendine lâzım kılma. İcrasına cehdettiği şeyi kendi üzerine vâcib kılma. Mülâzemet etme. Gerekli bulma. * Tarafgirlik etme, birinin tarafını tutma. * Onyedinci y.y. dan itibâren devlete gelir getiren kaynaklar, yavaş yavaş belirli bedel karşılığında şahıslara verilmeğe başlandı. Bu usulün adı iltizamdı. İltizamı üzerine alan kimseler, yani mültezimler; geliri devlete peşin olarak öderler, sonra bunu halktan tahsil ederlerdi. (Bak: Mültezim)(Dimağda merâtib var, birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gelir.Sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor.Sonra gelir iltizam, sonra i'tikad gelir.i'tikadın başkadır, iltizamın başkadır. Her birinden çıkar bir hâlet: Salâbet i'tikaddan.Taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda. Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek her demde.Sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli. S.)"

İltizamen
İltizam yoluyla, iltizam suretiyle.

İltizamiye
Bilerek yapılmış olan ve iltizama müteallik.

İltizaz
(Lezzet. den) Lezzet duyma, hoş ve lâtif bulma.

İltizazat
(İltizaz. C.) İltizazlar, lezzet duymalar.

İlva
Çevirmek. Baş eğmek. Başı eğilmek. * Başkasının sözünü maksadı olmayan başka tarafa çevirmek. * Birinin hakkını inkâr eylemek. * Bayrağı kaldırmak. Sancak dikmek.

İlvinan
Renklenme, televvün.

İlyas (aleyhisselâm)
"Benî İsrail peygamberlerinden olup, Kur'an-ı Kerim'de ismi geçen ve Tevrat'ta ""Ella"" diye mezkûr olan bir Peygamberin ism-i mübarekidir. M.Ö. 9. asırda yaşamış olup ondan sonra Elyesa (A.S.) Peygamber olmuştur. İlyâs (A.S.), zamanının hükümdarıyla çok mücadele etmiş, çok zaman mağaralarda yaşamış, çok mu'cizeler göstermiştir. (Bak: Merâtib-i hayat)"

İlyasîn
"İlyas demektir. Bazı kıraetlerde ""âl yasin"" okunduğundan, her iki kıraete de mutabık olmak için imlâsı, ""el yasin"" suretinde yazılır.Yasin, İlyas Aleyhisselâm'ın babası olmakla Âl-i Yasin, yine İlyas demek olur. Yasin bir de Resul-i Ekrem'in isimlerinden olduğuna göre, bazıları Âl-i Yasin'den murad; ümmet-i Muhammed (A.S.M.) olduğunu söylemişlerdir. (E.T.)"

İlye
Sağrı, but. Kalçanın üst kısmı.

İlyeteyn
Kaba etler. Sağ ve sol butlar.

İlzak
(Lazk. dan) Yapıştırma.

İlzam
Muaraza veya muhakemede delil göstererek muhalifini susturmak, iskât etmek. Söz ve fikirde galibiyet. İltizam ettirmek. İsnad ve isbat etmek.

İlzamiyat
Bir kimseyi ilzam edip susturmak için söylenen sözler.

İlâ-âhir
Sona kadar, diğerleri de böyledir ve başkaları... (manalarına gelir.)

İlân-ı harb
Savaş açma. Harb ilân etme.

İlân-ı iflâs
Tüccarın işinde güçsüzlüğünü yani iflâs ettiğini resmî olarak söyleyip açığa vurması.

İlân-ı tekvinî
Umumi âfetler ve gök taşları düşmesi gibi Cenab-ı Hakk'ın tekvinî âyetleri ve ibretli hâdiseleri ile hakaik ve hikmet-i İlâhiyesini ilân edip bildirmesi.

İlâveten
İlâve olarak, ekliyerek, katarak, arttırarak.

İlçe
t. İdarî bakımdan vilâyetten sonra gelen yer. Kaza. Kaymakamlık.

İm'an
Fazla dikkat ve ihtimam. Bir şeyde çok ileri gitmek. * Bir adamın hakkını ikrar eylemek. * Pek uzağa koşmak ve bir hususta hakkı mütecaviz olmak üzere, mübalâğa ve içtihad etmek.

İm'an-ı nazar
"Bir işi dikkatle düşünmek; inceden inceye bakmak ve tedkik etmek."

İma
İşaret etmek. İşaretle anlatmak. İşaret.

İma'
(Emen. C.) Câriyeler, kadın esirler.

İmaat
(İmâ. C.) İşaretler. İmâlar.

İmad
Direk, kolon. * Temel, esas. * Kuvvet. * Bir kavmin reisi ve başta geleni. * Yüksek bina.

İmad-üd din
Dinin direği.

İmaen
İşaret vererek. İşaret ederek.

İmalat
(İmale. C.) İmaleler. Meylettirmeler. Eğmeler.

İmale
Bir tarafa meylettirmek. Bir tarafa eğmek. * Benzetmek. * Mal vermek. * Edb: Bir heceyi vezne uydurmak için uzatarak okumak.

İmam
Öne geçmek. * Önde ve ileride olan. Delil ve rehber. * Cemaate namaz kıldıran. * İçtihad sahibi zat. Mezheb sahibi olan. * Bir mahallenin lüzumlu işlerine ve içtimaî vazifelerine nezaret eden. * Müslümanların imamı olan halife ve askerlerin başı. Sultan. Hâkim. Reis. * Ümmetin reisi. İslâm hükümetlerinde Devlet Reisi. * Hz. Ali (R.A.) neslinden gelen zât. * Dershanede günlük talim ve dersler için talebelerin önlerine konan tahtalar. * Kıble tarafı.

İmam-ı a'zam
(Hi: 80-150) Hanefi Mezhebinin imamı. Asıl ismi: Ebu Hanife Nu'man bin Sâbit'tir. Bağdatlı olup Abbasiler devrinde yaşamıştır. Fıkıh ilminin en ileri geleni olup, bu ilmin tedvin ve tervicinde çok büyük hizmet etmiştir. Böyle zâtların vicdan-ı umumiye nezdinde idareyi, hak ve adalette selâmet için, mânevi mürakabeleri çok ehemmiyetli bir husus olduğundan, teklif edilen Kadılık Makamını, hapse ve işkencelere mâruz kaldığı halde kabul etmemiştir. Kudsi vazifesi, siyasetçe muhtelif düşünen müslümanların hepsine şâmil olması sebebi ile bilfiil siyasete girmemiştir. (K.S.)

İmam-ı ali (r.a.)
(Bak: Ali-ül Murtaza)

İmam-ı ali naki
(Hi: 212-254) Eimme-i İsnâ Aşer'den onuncu zât olup, manevi büyük nüfuz ve takva sahibi, ehl-i kemal bir zâttır. Ali İbn-i Muhammed Hâdi diye de bilinir. (R.A.)

İmam-ı ali rıza
"(Hi: 153 de Medine-i Münevvere'de doğmuştur.) Eimme-i İsnâ Aşer'in yedincisidir. İmam-ı Musa Kâzım'ın oğludur. Tus; yani Meşhed'de medfun olup kabri ziyaretgâhtır. (R.A.)"

İmam-ı beyhakî
(Bak: Beyhaki)

İmam-ı buharî
(Bak: Buhari.)

İmam-ı busirî
"(Mi: 1213-1295) İmam-ı Muhammed bin Said ""Busayrî"" diye bilinir. Kaside-i Bür'e ve Hemziyesi ile meşhur üstün bir İslâm şâiridir."

İmam-ı ca'fer-i sâdık
"(Hi: 83-148) Hazret-i Ali'nin (R.A.) torununun torunudur. Medine-i Münevvere'de yaşamıştır. Annesi, Hazret-i Ebu Bekir'in soyundandır. Mânevi nüfuzu çok ileri idi, dine büyük hizmetleri görüldü. Demiştir ki: ""Kim nefsi için nefsi ile mücâhede ederse, keramete kavuşur, kim de Allah için nefsi ile mücâhede ederse, Allah'a kavuşur."" Eimme-i İsnâ Aşerin altıncısıdır. (K.S.)"

İmam-ı ebu yusuf
"(Hi: 113-182) İmam-ı A'zam'ın fıkha dair eserlerini te'lif etmiştir. Fıkıh sahasının büyük imamlarındandır. Dedesi Sahabe-i Kiramdan Sa'd'dır. (R.A.) İmam-ı Muhammed'le ikisine Fıkıh kitablarında ""İmameyn"" denir. (K.S.)"

İmam-ı gazalî
"Ahirete irtihâli Hi: 505 dir. ""Hüccet-ül İslâm İmam-ı Muhammed Gazalî"" diye anılır. O zamanın felsefesinin bâtıl akidelerini red ve cerh ederek Kur'anın eşsizliğini ve hakkaniyet ve mu'cizeliğini isbat etmiş pek çok eserler vermiştir. (K.S.)"

İmam-ı hanbelî
(Hi: 164-241) (Ahmed İbn-i Muhammed İbn-i Hanbelî) Hanbelî Mezhebinin imamı olup ezberinde bir milyon hadis vardı. Müsned adlı kitabında otuzbin hadis mevcuttur. Zühd ve takvası çok ileri idi. (K.S.)

İmam-ı matüridî
(Bak: Matüridî)

İmam-ı muhammed
(Hi: 135-189) Kufe'de yetişti. 99 kitab te'lif etmiştir. İmâm-ı Mâlik'ten hadis okudu. En meşhur Hanefî fakihlerindendir. (K.S.)

İmam-ı muhammed bâkır
(Hi: 75-117) Hz. İmam Zeynelâbidin'in oğlu, Hz. İmam-ı Hüseyin'in torundur. Hz. İmam-ı Ca'fer-i Sadık'ın babasıdır. On iki imamın beşincisidir. Büyük bir âlim ve en meşhur velilerdendir (K.S)

İmam-ı mâlik
"(Hi: 93-179) Medine-i Münevvere'de doğdu. İmâm Mâlik bin Enes diye anılır. Mâlikî Mezhebinin imamı. El-Muvatta isimli eseri, ""Kütüb-ü Sitte""ye dahil olacak kıymettedir. Mezhebinin mensubları, Afrika ve Endülüs'te çok yayılmıştır. Bu mezhepte olana ""Malikî"" denir."

İmam-ı mübin
"İlim ve emr-i İlâhînin bir nev'ine bir ünvandır ki, âlem-i şehadetten ziyade âlem-i gayba bakıyor. Yani, zaman-ı halden ziyade mazi ve müstakbele nazar eder. Yani, her şeyin vücud-u zahirîsinden ziyade aslına, nesline ve köklerine ve tohumlarına bakar.(...Evet, şu İmam-ı Mübin, bir nevi ilim ve emr-i İlâhînin bir ünvanıdır. Yani, eşyanın mebadileri ve kökleri ve asılları kemal-i intizam ile eşyanın vücudlarını gayet san'atkârane intac etmesi cihetiyle elbette desatir-i ilm-i İlâhînin bir defteri ile tanzim edildiğini gösteriyorlar. Ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohumları; ileride gelecek mevcudatın programlarını, fihristelerini tazammun ettiklerinden elbette evamir-i İlâhiyenin bir küçük mecmuası olduğunu bildiriyorlar. Meselâ; bir çekirdek bütün ağacın teşkilatını tanzim edecek olan programları ve fihristeleri ve o fihriste ve programları tâyin eden o evamir-i tekviniyyenin küçücük bir mücessemi hükmünde denilebilir...Şu mânadaki İmam-ı Mübin, kader-i İlâhînin bir defteri, bir mecmua-i desâtiridir. O desâtirin imlâsı ile ve hükmü ile, zerrat, vücud-u eşyadaki hidemâtına ve harekâtına sevkedilir. Amma Kitab-ı Mübin ise; âlem-i gaybdan ziyade âlem-i şehadete bakar. Yani, mazi ve müstakbelden ziyade zaman-ı hâzıra nazar eder. Ve ilim ve emirden ziyade kudret ve irâde-i İlâhiyenin bir ünvanı, bir defteri, bir kitabıdır. İmam-ı Mübin kader defteri ise, Kitab-ı Mübin kudret defteridir. Yani, her şey vücudunda, mahiyetinde ve sıfat ve şuunâtında kemal-i san'at ve intizamları gösteriyor ki; bir kudret-i kâmilenin desatiri ile ve bir irade-i nâfizenin kavanini ile vücud giydiriliyor. Suretleri tayin, teşhis edilip, birer mikdar-ı muayyen, birer şekl-i mahsus veriliyor. Demek o kudret ve iradenin küllî ve umumî bir mecmua-i kavanini, bir defter-i ekberi vardır ki; her bir şeyin hususî vücudları ve mahsus suretleri ona göre biçilir, dikilir, giydirilir. S.)"

İmam-ı rabbanî
"(Bak: Ahmed-i Farukî)(Silsile-i Nakşi'nin kahramanı ve bir güneşi olan İmam-ı Rabbanî (R.A.) Mektubat'ında demiş ki: ""Hakaik-ı imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevâcid ve keramata tercih ederim.""Hem demiş ki: ""Bütün tariklerin nokta-i müntehası, hakaik-ı imaniyenin vuzuh ve inkişafıdır.""Hem demiş ki: ""Velâyet üç kısımdır: Biri velâyet-i suğra ki, meşhur velâyettir, biri velâyet-i vusta, biri velâyet-i kübradır. Velâyet-i kübrâ ise; verâset-i nübüvvet yoluyla, tasavvuf berzahına girmeden doğrudan doğruya hakikata yol açmaktır.""Hem demiş ki: ""Tarik-ı Nakşide iki kanad ile sülûk edilir."" Yâni: ""Hakaik-ı imaniyeye sağlam bir surette itikad etmek ve feraiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. Bu iki cenahta kusur varsa, o yolda gidilmez."" Öyle ise tarik-ı Nakşinin üç perdesi var: Birisi ve en birincisi ve en büyüğü: Doğrudan doğruya hakaik-ı imaniyeye hizmettir ki, İmam-ı Rabbanî de (R.A.) âhir zamanında ona sülûk etmiştir. İkincisi : Feraiz-i diniyeye ve Sünnet-i Seniyyeye tarikat perdesi altında hizmettir.Üçüncüsü : Tasavvuf yoliyle emrâz-ı kalbiyenin izalesine çalışmak, kalb ayağıyle sülûk etmektir. Birincisi Farz, ikinci Vâcib, bu üçüncüsü ise Sünnet hükmündedir.Madem hakikat böyledir, ben tahmin ediyorum ki: Eğer Şeyh Abdülkadir-i Geylanî (R.A.) ve Şâh-ı Nakşibend (R.A.) ve İmam-ı Rabbanî (R.A.) gibi zatlar bu zamanda olsaydılar, bütün himmetlerini, hakaik-ı imaniyenin ve akaid-i İslâmiyenin takviyesine sarfedeceklerdi. Çünkü saadet-i ebediyenin medarı onlardır. Onlarda kusur edilse, şekavet-i ebediyeye sebebiyet verir. İmansız Cennet'e gidemez, fakat tasavvufsuz Cennet'e giden pek çoktur. Ekmeksiz insan yaşayamaz, fakat meyvesiz yaşayabilir. Tasavvuf meyvedir, hakaik-ı İslâmiye gıdadır. M.)"

İmam-ı remlî
(Bak: Remlî)

İmam-ı taberanî
(Süleyman bin Ahmed Taberanî) Hadis âlimidir. Şam'da Taberiyye'de doğmuş ve orada vefat etmiştir. (260-360) Kebir, Evsat ve Sagir hadis kitablarını yazmak için 33 sene Irak, Hicaz, Yemen, Mısır ve başka yerleri dolaşmıştır.

İmam-ı şâfiî
(Hi: 150-204) İmam-ı Abdullah bin Muhammed diye de anılır. Üçüncü ceddi olan Şâfiî, hayatında Resulüllâh'ı (A.S.M.) gördüğü için o isimle anılır. Nesebi, Abd-i Menaf'da Peygamberimiz (A.S.M.) ile birleşir. Gençliğinde çok fakir bir hayat yaşadı. Çok ileri muhaddis ve müfessir-i Kur'andır. Usul-ü Hadis ve Fıkha dair te'lifatı vardır. Şâfiî Mezhebinin imamıdır. Tıb, şiir ve edebiyatta da çok ileridir. (K.S.)

İmame
İslâma mahsus baş kisvesi olan sarık. Zırhlı külâh. * Çubuk ve sigaralığın başına takılan ağızlık. * Tesbihin başındaki ve ipin iki ucu içinden geçen uzunca tane.

İmamet
İmamlık. Namazda cemaati idare eden zâtın hal ve sıfatı. * Halifelik.İmamet iki kısma ayrılır:1- İmamet-i suğra: Namazda cemaate yapılan imamlık.2- İmamet-i kübra : Emir-ül mü'minîn olmak. Yani müslümanlar arasında riyaset-i âmmeyi hâiz bulunmaktır.

İmamevi
t. Eskiden kadınlara mahsus hapishane.

İmameyn
"İki İmam. * Fık: Ekseriyetle Hanefî kitaplarında ""İmameyn"" dendiği zaman ""İmam-ı Ebu Yusuf ile İmam-ı Muhammed"" anlaşılır. Bazan da İmam-ı A'zam ile İmam-ı Şâfiî Hz.lerine söylenir."

İmamzade
İmam oğlu. Babası imam veya imam ünvanını hâiz olan adam.

İman
"İnanmak. İtikad. Hakkı kabul, tasdik ve iz'ân etmek. İslâmiyeti kabul edip amel etmek. Dini bütün hakikatleri kabul edip gereğini yerine getirmek. ""Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) tebliğ ettiği zaruriyat-ı diniyeyi tafsilen ve zaruriyatın gayrısını icmâlen tasdik etmekten hasıl olan bir nurdur.""(Öyle ise iman, Şems-i Ezelîden vicdan-ı beşere ihsan edilen bir nur ve bir şuadır ki; vicdanın iç yüzünü tamamiyle ışıklandırır ve bu sâyede, bütün kâinat ile bir ünsiyet, bir emniyet peyda olur. Ve her şeyle kesb-i muarafe eder. Ve insanın kalbinde öyle bir kuvvet-i maneviye husule gelir ki; insan o kuvvet ile her musibete, her hâdiseye karşı mukavemet edebilir ve öyle bir vüs'at ve genişlik verir ki; insan o vüs'atle geçmiş ve gelecek zamanları yutabilir. İ.İ.)(Ey arkadaş! Bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. Bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından, adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar, hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeğe başlarlar. Bir meded, bir yardım için müsterhimane tabiata ve anasıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. Ecram-ı semâviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. O ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli hâlleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeğe başlar. Bakar ki, hayati hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki; vicdanı, binler âmâl (emeller) ve emânî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hâle gelir. Acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, Sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden Cehennem daha serin olmaz mı? İ.İ.)"

İman-ı bil-âhiret
"Âhirete, öldükten sonra dirileceğine, haşir ve neşre, Cennet ve Cehennem'e inanmak.(Evet, subutî bir emri ihbar etmenin kolaylığı ve inkâr ve nefyetmenin gayet müşkül olduğu bu temsilden görülür. Şöyle ki:Biri dese: Süt konserveleri olan gayet hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vardır. Diğeri dese: Yoktur. İsbat eden, yalnız onun yerini veyahut bazı meyvelerini göstermekle kolayca dâvasını isbat eder. İnkâr eden adam, nefyini isbat etmek için küre-i arzı bütün görmek ve göstermekle dâvasını isbat edebilir. Aynen öyle de: Cennet'i ihbar edenler yüzbinler tereşşuhâtını, meyvelerini, asârını gösterdiklerinden kat'-ı nazar, iki şâhid-i sâdıkın sübutuna şehadetleri kâfi gelirken; onu inkâr eden, hadsiz bir kâinatı ve hadsiz ebedî zamanı temaşa etmek ve görmek ve eledikten sonra inkârını isbat edebilir; ademini gösterebilir. S.)"

İman-ı billâh
Allah'a ve O'nun sıfatlarına inanmak.

İman-ı icmalî
"İcmalî iman, yani; taraf-ı Nebevîden tebliğ buyurulan şeylerin hey'et-i mecmualarına inanmak, yâni; ""Her ne tebliğ buyruldu ise; cümlesi haktır"" diye tasdik etmektir."

İman-ı makbul
Mü'minlerin imanı.

İman-ı merdud
Münafık olan kimselerin imanı.

İman-ı tahkikî
İmana aid bütün mes'eleleri yakînî surette tedkik ile bilmek ve yaşamak ve tahkikî iman derslerini veren ve taklidî imanı tahkike tebdil eden eserleri sadakatla okumak neticesinde hâsıl olan sağlam, sarsılmaz iman. (Mü'minin kalbi tasdik nuru ile o derece münevver olmasıdır ki, o nur bütün letaif-i insaniyyeye nüfuz eder.)

İman-ı taklidî
Az şüphelere mağlup olabilen, başkalarını takliden olan iman. Tahkik ehline ait olmayan, câhillere mahsus iman.

İman-ı ye's
Çaresiz kalan, hayatından ümidsiz olan bir kimsenin imanı.

İmarat
(İmaret. C.) İmaretler, genel aşevleri.

İmaret
Mâmur etmek, şenlendirmek. Mâmurluk. * Hayrat için fakirlere yemek verilen yer. (Bak: Amâir)

İmaret kemeri
Eskiden medresenin en güçlü, kuvvetli, kıdemli ve sözü dinlenen talebesi hakkında kullanılır bir tabirdi. Ayrıca bu tabir, medrese talebelerinden iaşe işlerine bakmak üzere bir sene müddetle seçilenler hakkında da kullanılırdı. Bunlar, bellerine kemer taktıkları için bu isim verilmişti.

İmata
Uzaklaştırma yahut uzaklaştırılma.

İmate
Ölü hale getirmek. Öldürmek. Fena etmek.

İmate-i vakt
Vakit öldürme. Boşu boşuna zaman harcama.

İmbik
(Bak: İnbik)

İmdad
"Yardım. Yardıma yetişmek. ""Yetişin, kurtarın"" mânasında da kullanılır. * Yardıma gönderilen kuvvet. * Vâdeyi uzatmak. Mühlet vermek."

İmdadiye
"Savaş zamanlarında harp masrafını karşılamak, sulh vaktinde de bütçe açığını kapatmak için halktan alınan örfi vergi. Harp için alınana ""imdadiye-i seferiye"", açığı kapatmak gayesiyle alınana da ""imdadiye-i hazariye"" denilirdi."

İmece
Köyün umumi işlerinde veya köylünün kendi işlerinde köy halkının müştereken çalışması. Beraberce birçok kimsenin toplanıp elbirliğiyle bir kişinin işini halletmesi ve herkesin işinin sıra ile bitirilmesi.

İmha
Keskinletme, bileme.

İmhak
Kararma. * Bereketsiz.

İmhal
Mühlet verme. Sonraya kalmasına müsaade etme.

İmhar
Hâtun için mehr tayin etmek. Evleneceği kız veya kadın için mehr tayin etmek.

İmhaz
Doğrulukla yapma.

İmkân
Mümkün olmak. Olacak hâlde bulunmak. (Bak: Hudus)

İmkân-ı aklî
Man: Aklen mümkün bilinen. * Aklen mümkün olma.

İmkân-ı vehmî
Vehimle bir şeyi mümkün görmek, zannetmek.

İmkân-ı zihnî
"Bir şeyin mümkün olabileceğini zihinle düşünmek.(Vesveseli adam imkân-ı zâtî ile imkân-ı zihnîyi birbiriyle iltibas eder. Yani, bir şeyi zâtında mümkün görse, o şeyi zihnen dahi mümkün ve aklen meşkuk tevehhüm eder. Halbuki, İlm-i Kelâm'ın kaidelerindendir ki; imkân-ı zâtî ise, yakîn-i ilmîye münâfi değil ve zaruret-i zihniyyeye zıddiyyeti yoktur. Meselâ: Şu dakikada Karadeniz'in yere batması zâtında mümkündür ve o imkân-ı zâtî ile muhtemeldir. Halbuki yakînen o denizin yerinde olduğunu hükmediyoruz. Şüphesiz biliyoruz ve o ihtimâl-i imkânî ve o imkân-ı zâtî bize şek vermez, bir şüphe getirmez, yakînimizi bozmaz. Meselâ: Şu güneş zatında mümkündür ki, bugün gurub etmesin veya yarın tulu' etmesin. Halbuki bu imkân, yakînimize zarar vermez, şüphe getirmez. İşte bunun gibi, meselâ: Hakaik-ı imâniyeden olan hayat-ı dünyeviyenin gurubuna ve hayat-ı uhreviyyenin tuluuna, imkân-ı zâtî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i imanîye zarar vermez. Hem ""lâ ibrete li-l-ihtimali-l-gayri-n-nâşi an delilin"" yani: ""Bir delilden neş'et etmeyen bir ihtimalin hiç ehemmiyeti yoktur"" olan kaide-i meşhure, hem usul-üd din, hem usul-ü fıkhın kaide-i mukarreresindendir. S.)"

İmkân-ı zâtî
Vukuu mümkün olan iş. Bir şeyin, aslında mümkün olması.

İmkân-ı âdî
Zâtında dâima mümkün olan. Her zaman olabilen. Olmasında bir mânia bulunmayan.

İmkân-ı örfî
Emsaline pek az rastlanan hârika bir âdet veya keramet gibi.

İmkânat
Varlığı da yokluğu da mümkün olanlar. Ademle vücudu müsavi olanlar. Var olmasında başkasına muhtaç bulunan şeyler.

İmla
Doldurma, doldurulma. * Yazı yazma. (Dikte) * Bir dildeki kelime ve sözleri doğru yazma bilgisi. * Müddeti mühlet vererek uzatma.

İmlak
Mülk sahibi olmak. * Bey etmek. * Evlendirmek.

İmlal
(Melâl. den) Usandırma veya usandırılma.

İmlas
Karanlık. * Karışma. * Koyunun tüyü dökülme.

İmlise
Çöl, sahra.

İmlisî
Hırsız, sârık.

İmma
"(Terdid edatıdır) ""Ya, veya"" diye tercüme edilir.. Şek, şüphe, ibahe, bağışlamak, hayret vermek mânâlarını da ifade eder."

İmmisar
(İmtisar ile aynı mânâdadır) Süt sağmak. * Bir şeyi incelemek. * Az olmak. * Dağılmak. * Hâil, perde.

İmparator
Lât. Büyük kral. Birkaç devlete hükmünü geçiren büyük hükümdar. Tahta çıkan kadın olursa ona imparatoriçe denir.

İmrac
Ahde vefa etmeme, sözden cayma. * Hayvanı çayıra salıverme.

İmran
Hz. Meryemin babası. (Bak: Âl-i İmran)

İmrar
Geçirmek. Mürur ettirmek. * İpi sağlam bükmek. * Acıtmak. Acı olmak.

İmrar-ı evkat
Vakitleri geçirmek.

İmraz
İllet sahibi olmak. Hasta etmek. Bir kimseyi hasta bulmak.

İmree(t)
Kadın. Hâtun. Avrat.

İmruz
f. Bugün.

İmsa
Akşama kalma. * Bozma.

İmsak
Kendini tutmak. Bir şeyden el çekme. * Oruca başlama zamanı. * Hapsetmek. * Şer'an müftirat denen şeylerden (orucu bozan şeylerden) nefsi hakikaten veya hükmen men' etmek. * Yemez içmez adamın hâli. Cimrilik, hasislik, pintilik.

İmsakiye
Ramazanda imsak vakitlerini gösteren cetvel.

İmsal
Boşuboşuna sarfetme, lüzumsuz yere harcama. Har vurup harman savurma.

İmsas
Değdirmek. Elle tutmak. Meshetmek.

İmtar
Yağdırma veya yağdırılma.

İmtar-ı ahcâr
Taş yağdırma.

İmtar-ı matar
Yağmur yağdırma.

İmtidad
Uzanmak. Uzayıp gitmek. Gerilip ve çekilip uzanmak. * Boy. Tul. Uzunluk. * Feza, uzay.

İmtidah
Aşma, taşma.

İmtiha'
Bileme veya bilenilme, yahut da bilenme.

İmtiha-yi seyf
Kılıcın bilenmesi, keskinleştirilmesi.

İmtihak
Bozulma.

İmtihan
Hor ve zelil kılmak.

İmtihaz
Hâlis, katıksız ve saf olma. Durulanma.

İmtikâr
(Mekr. den) Oyuna kanma, aldanma.

İmtila'
Dolma. Dolgunluk. * Tıb: Kan durma, kan toplanma.

İmtila-i mide
Mide dolgunluğu.

İmtilal
Bir millete karışma.

İmtina'
Feragat edip geri durma. * Muvafakat etmeme. Çekinme. İstememe. Yapmama. * İmkânsızlık, mümkün olmayış.

İmtina-i hakiki
"Bir şeyin mümkün olmamasının aklen zaruri olması. (Meselâ: Bir kimse kendinden yaş bakımından büyük olan başka bir kimse hakkında: ""Bu benim oğlumdur"" diye iddia etse, dâvâsı dinlenmez. Çünkü, kendinden yaşça büyük bir adamın, kendisinin neslen oğlu olması aklen muhaldir.)"

İmtina-i âdi
Bir şeyin olması âdeta mümkün olmamak.

İmtinan
Minnet. Kendine minnet etmek. Birisine yaptığı ihsan ve iyiliği başına kakmak. * Memnun olmak. * Birisinin çok iftiharla sevdiği ve mâlik olduğu şeye nâil olmak.

İmtira'
Çıkarma, ihrac etme, dışarı atma. * Şüphelenme, kuşkulanma. * Tereddüt, mütereddidlik, kararsızlık.

İmtiras
Sürtünme, kaşınma.

İmtiras-ı himar
Eşeğin sürtünüp kaşınması.

İmtisal
Nümune kabul etme. * Uymak. Ayrılmamak üzere inkıyad etme. * Mesel ve kıssa söyleme. * Bir şeyin suretine girme. * Muvafakat ve mutabakat etme. * Katili kısas etme. (Bak: Dimağ)

İmtisalen
Bağlı olarak, imtisal ederek, uyarak, tâbi olarak.

İmtisar
(Bak: İmmisar)

İmtisas
Emerek çekilmek, emmek, emilmek. Hazmolunmuş olan maddelerin, damarlar tarafından emilmesi.

İmtiyaz
Diğerlerinden ayrılmak. Farklı olmak, benzerlerinden ayrılmak. * Resmi veya hususi izin. * Masraflı veya mes'uliyetli bir işin başkaları yapmamak üzere bir şahıs veya şirket yahut da bir hey'ete tahsis edilmesi.

İmtiyaz madalyası
"2. Abdülhamid'in 11/10/1885 tarihli emriyle devlet ve memleket yararına hizmet edenlere, vazifeyle gönderildikleri yerde başarı gösterenlere verilmek üzere çıkarılan madalya. Altun ve gümüşten olmak üzere iki çeşit olan bu madalyaların ön yüzünde II. Abdülhamid'in ""Elgazi"" tuğrası, bunun altında saltanat arması yer alır. Arka yüzünde: ""Devlet-i Osmaniye uğrunda fevkalâde ibraz-ı sadakat ve şecaat edenlere mahsus madalyadır"" yazısı altında madalyayı alacak olanın adının yazılacağı boş bir bölüm vardır. En altta 1300 rakamı okunmaktadır."

İmtiyazat
(İmtiyâz. C.) İmtiyâzlar, izinler, müsâadeler.

İmtizac
Muvafık ve mutabık olmak. Mezcolmak, uyuşmak. İyi geçinmek. Karışmak.

İmtizac-ı elvan
Renklerin uygunluğu.

İmtizacat
(İmtizac. C.) İmtizaclar.

İmtizackâr
f. Uyuşarak, anlaşarak, karışarak. Kaynaşmağa müsait surette.

İmtişat
Tarama. Saç veya sakal tarama.

İmza
Kendi ismini veya kendine ait bir işareti, kendisinin kabullenerek yazması. * İcra ve tamam eylemek.

İmza-i kaza
Huk: Verilen hükmü infaz edip yerine getirme.

İmza-yi padişahî
Padişahın imzası. Osmanlı Padişahları tarafından vaktiyle hükümdarlara yazılan name-i hümayunların kenarlarına altun yaldızla imza konurdu. Bunlara imza-yı padişahî denilirdi.

İmşeb
f. Bu gece.

İn'al
Nallama veya nallama.

İn'am
Nimet vermek. İhsan etmek. * Doğruya sevketmek, hidâyete ulaştırmak. * İyilik etmek, bahşiş vermek. * Tar: Osmanlı İmparatorluğu zamanında yeniçerilerin aylıklarına yapılan zam. (Bak: Nimet)

İn'amat
(İn'am. C.) Yardım ve inayetler, meded vermeler. Nimetlendirmeler.

İn'amat-ı külliye
Bütün in'amlar. Cenab-ı Hakk'ın mahlukata, hususan insanlara hadsiz nimetler ihsan etmesi.

İn'amperver
f. Nimetlerle bezeyen, çok nimet veren. Tehlikelerden sâlim kılan.

İn'aş
Harekete getirme, canlılık kazandırma. Yukarı kaldırma.

İn'idal
(Udul. den) Doğru yoldan çıkma, sapma, dalâlete düşme.

İn'idam
İdama gitme. Mahvolma. Yok olma.

İn'ikad
Akdetme. Bağlanma. * Fık: İcab ve kabulün taraflarca eseri zâhir olup, meşru bağlılık ve alâkadarlık. * Kurulma. Toplanma.

İn'ikas
Aksetme, tersine çevrilme. * Işık veya sesin bir şeye çarpıp geri gelmesi. * Aynada parlak şeyde eşyanın temessülü.

İn'ira
Dişin (etleri çekilip) kökü çıkma.

İn'isab
Zorlaşma.

İn'isam
Muhafaza etme, koruma.

İn'isan
Emin ve muhafazalı bulunma.

İn'isar
Ezip sıkma, sıkıştırma, suyunu çıkarma.

İn'itaf
İki kat olma, bükülme, katlanma. * Bir tarafa dönme, temâyül. Meyletme.

İn'izal
Bir tarafa çekilme, tek başına kalma.

İn-şae
Eğer isterse, istediği gibi...

İna
Uzaklaştırma.

İna'
Yemiş toplama zamanı gelme.

İnabe
Günahları terk ile Hakka dönüş. Hakka tâbi bir mürşide bağlanmak. (Hakk'a ikbal ü teveccüh ve âyât-ı hakkı teemmül ile tevbedir ki, asl-ı hakikatı hayır nöbetine girmek demektir.) (E.T.)

İnad
Israr, muannidlik, ayak direme, dediğinden vazgeçmeme.

İnaden
İnad olsun diye. Tersine olarak.

İnadiye
Eşyanın hakikatlarını, varlığını inkâr eden bir zümre. (Bak: Sofizm)

İnaf
Bir kimseyi, bir şeyden vazgeçirmeğe çalışmak.

İnaha
(Deve) Çökerme.

İnak
Sözüne inanılır, itimat edilebilir, mutemed.* Müsteşar, müşavir. * İstişare, re'y.

İnaka
Aşırı güzelliği ve câzibedarlığı ile hayret verme.

İnale
Kavuşturma, vâsıl etme, nâil etme, ulaştırma. * Yemin, kasem, and. * İhsanda bulunma, bağışta bulunma.

İname
Uyutma. * Kıtlık.

İname-i etfal
Çocukların uyutulması.

İnan
Dizgin. * İdare etme, yürütme.

İnangerdan
f. Dizgin çevirme, geri dönme.

İnangir
f. Dizgin yakalama. Dizgin tutma.

İnankeş
f. Dizgin çeken, hasaplı giden.

İnanriz
f. Dizgin bırakmış, koşturan.

İnantab
f. Dizgin çevirip dönen.

İnare
(Nur. dan) Nurlandırma, aydınlatma, ışıklandırma.

İnas
(Üns. den) Alıştırma, ünsiyet ettirme. * Görme, bilme.

İnayat
(İnayet. C.) İnayetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar.

İnayet
Yardım, lütuf meded etmek. * Mühim bir işle karşılaşıp onunla meşgul olmak.

İnayet delili
(Bak: Delil-i inayet)

İnayet-i rabbaniye
Allah'ın inayeti.

İnayet-i şâmile
f. Herkese ait umumi inayet ve yardım.

İnayeten
İnayet, yardım ve iyilik olarak.

İnayethah
f. İnayet isteyen, meded bekleyen.

İnayetkâr
f. Yardım ve iyilik eden. Lütuf ve inayette bulunan.

İnayetkârâne
f. İnayet edene yakışır surette. Yardım ve iyilikte bulunan kimseye yakışacak şekilde.

İnba
Haber verme. İhbar eyleme. Tebliğ etme.

İnbac
Münasebetsiz ve lüzumsuz konuşma.

İnbah
Uyandırma, uyarma. * Kımıldatma, harekete getirme.

İnbat
Su arama.

İnbias
Gönderilme, yollanma. * İleri gelme, meydana çıkma.

İnbiga
Liyâkat, lâyıklık, beğenilme.

İnbihar
Yorgunluktan dolayı nefes kesilip soluk soluğa kalma.

İnbik
Süzme âleti. Akıcı maddelerin süzgeçten geçirilmesine mahsus âlet.

İnbika
(Bükâ. dan) Ağlama, göz yaşı dökme.

İnbisas
Yayılıp dağılma.

İnbisat
Genişleme. Yayılma. * Açık yüzlü olma. Şâd, mesrur ve mahzuz olma. * Gönül açıklığı. Kalb ferahlığı. * Fiz: Sıcaklığın etkisiyle madenî cisimlerin enine, boyuna büyüyüp uzaması. Genleşme.

İnca'
Kurtarma, necata erdirme, selâmete çıkarma.

İncah
İşi tamamlama, işi bitirme. * İsteğe erme, arzu edilen şeye ulaşılma.

İncal
Davarı çimene salma, yeşilliğe bırakma.

İncam
Meydana çıkarma. * (Yağmur) dinme.

İncas
(Necis. den) Pisleme, necisleme.

İncaz
(C.: İncâzât) Yerine getirme. Verilen sözü tutma.

İncaz-i va'd
Va'dini yerine getirme. Verdiği sözünü tutma.

İnce donanma
"Tar: Hafif gemilerden meydana gelen donanma. Bunun yerine ""Hafif Donanma"" da denilir. Bunların en meşhurları: Uçurma, varna, beş çifteleri, karamürsel, aktarma, üstüaçık, çiftekayığı, brolik, celiyye, çamlıca, kütük, at kayığı, kancabaş, âyaska, işkampaviya, şahtur, çekelve, kırlangıç, firkate, kalite, pergandi, mavna, grıp, kadırga, baştarde vb. dir.Buharın icadından ve zırhlı harp gemileri yapıldıktan sonra hafif kruvazör ve gambotlardan teşekkül eden deniz kuvvetine ""İnce Donanma"" denmeğe başlanmıştır. (O.T.D.S.)"

İncibar
Kırılmış olan kemiğin bağlanıp tekrar kaynaması.

İncifaf
(Ceff. den) Kurumak.

İncil
Dört büyük kitabdan birisi. Hristiyanların mukaddes kitabı olup, Hazret-i İsa'ya (A.S.) gelen kitab. * Beşaret, müjde.

İncila
Cilâlanma. Parlama. * Görünme, belli olmak, açılma.

İncilab
Celbedilme. Çekilme. Sürülüp götürülme.

İncimad
Donma. Buzlanma. Sertleşme.

İncirad
Mücerred olma, tecrid edilme, soyunma.

İncirar
Çekilip uzanma. Çekilme. Bir neticeye doğru çekilerek sona erme.

İncirar-ı kelâm
Söz gelişi.

İnciza'
(Değnek) Kırılma. * (İp) Kopma.

İncizab
Cezbedilme, çekilme.(Fıtrat-ı zîşuur olan vicdandaki incizab ve cezbe, bir hakikat-ı câzibedarın cezbesiyledir. M.)

İncizam
(Kemik) Kırılma. * Gr: Meczum olma. Kelimenin son harfi harekesiz olarak telâffuz olunma.

İncizaz
Kesilme.

İncu
f. İnci, lü'lü', dürr.

İnd
Arapçada zaman veya mekân ismi yerine kullanılır. Hissî ve manevî mekân. Maddî ve manevî huzura delâlet eder. Nezd, huzur, yan, vakt, taraf gibi mânâlara gelir. Gayr-ı mütemekkindir. Yani harekeleri değişmez. İzafete göre zamanı ifade eder (Min) harf-i cerriyle birleşebilir. Bazan da zarf olmaz. Bazan kalb ve ma'kul irade olunur. Yani, bazan huzur-u kalbîye delâlet eder ki, itikad mânasına kullanılır. Bazan mâkuledeki hissi huzura zarf olduğu gibi, huzur-u manevîye de zarf olur. Bâzan onunla fiil emir olur. Hüküm, fazıl, ihsan, teşvik ve tergib etmek mânalarına gelir.

İnd-i ilâhî
Allah'ın indinde. Allah'ın nazarında.

İnda'
Cömertlik etme.

İndab
(Nedeb. den) Yara iyileşip kabuk bağlama.

İndallah
Allah yanında. Allah indinde.

İndeke
Senin yanında. Sana göre.

İndelba'z
(İnd-el ba'z) Bazılarına göre.

İndelhace
İhtiyaca göre. İhtiyaç vaktinde.

İndelicab
(İnd-el icab) İcab ettiği zaman, gerekince, iktiza ettiğinde.

İndettahkik
(İnd-et tahkik) Tahkik sonunda, araştırma neticesinde.

İndibag
Deri tabaklama.

İndifa
Def olma. * Meydana çıkma. Yerden fışkırma. * Söze girişme. * Geri çekilme. * Başlama. * Teveccüh eyleme. * Yer yer baş gösterme.

İndifa-i bürkanî
Volkan püskürüğü, yanardağdan çıkan lâvlar.

İndifak
(Su) birdenbire ve şiddetle dökülme.

İndifak-ı nehr
Nehrin şiddetle dökülmesi.

İndifaî
Püskürme ile alâkalı. * Püskürük.

İndihaş
Çok korkma, dehşete düşme.

İndimac
Kenetlenme. Dürülüp birbirine geçme.

İndimal
Yara iyi olma, kapanma.

İndimam
Pişman olma.

İndimizde
t. Bize göre, bizce, yanımızda.

İndira'
Bir işe girişme, bir şeye teşebbüs etme. * Öne geçme. * Buluttan kurtulma.

İndira-iı mâ'
Suyun dağılıp yayılması.

İndirac
Dahil olma. İçeri girme, katılma. * Nesil tamamen tükenip halefi kalmama.

İndiras
Zail olma, eseri kalmama, mahvolma. Bozulma.

İndisas
Toprak altına gömme.

İndiyal
Çok ishâl olma. İçi sürme.

İndiyyat
(İndî. C.) Birinin kendince uydurduğu şeyler. Bir kimsenin kendi görüş ve inanışına göre söylediği sözleri.

İndî
Şahsi. Keyfi. Zati. Kendine göre. * Bana göre. Bence.

İneb
Üzüm.

İnebe
Üzüm tanesi. * Tıb: Göz kenarında çıkan sivilce, arpacık.

İnebî
Üzüm biçiminde, üzümsü.

İnfad
Bitirme, tüketme. * Kuyunun suyu tükenme.

İnfak
Nafaka verme. Besleme. Geçindirme. * Harcayıp tüketme. * Fakir olma.

İnfak-ı muhtacîn
Muhtaçları, yoksulları besleme.

İnfal
Ganimetten mal ayırıp verme.

İnfar
Ürkütme, ürkütülme.

İnfaz
Sözünü geçirme. Bir hükmü yerine getirme. * Aldığı emre göre birisini öldürme. * Öte tarafa geçirme.

İnfaz-ı ferman
Hükmünü geçirme, emrini dinletme.

İnfial
Gücenme. Darılma. * Can sıkılma. Teessür. * Hareketlenme. Harici bir sebeb ve te'sirle hâsıl olan hâl, te'sir ve hareket. * Harici te'sire kabil olmak. * Ruhun kabul ettiği tahavvülât. (Bir eser, müessirine nisbetle fiildir. Zuhur ettiği yere nisbetle infialdir.)

İnfialat
(İnfial. C.) İnfialler. Gücenmeler. Aksi te'sirler. Teessürler. * Hareketlenmeler. Teessür ve hareketler.

İnficar
Tan yeri ağarma. Fecir sökme. * Tohumun yerde çatlaması. * Suyun, yerden kaynayıp çıkması.

İnfidad
(İnfadda) Bir şeyin kırılıp dağılması. Parça parça olma.

İnfiham
(Fehm. den) Anlaşılma, fehmedilme.

İnfihanî
Şişman adam.

İnfikak
Yerini terk etme. Yerinden ayrılma. * Ayrı düşme. * Çözülme.

İnfilak
Açılma. Yarılma. Patlama. İnşikak etme.

İnfilal
Delinme, delik açılma. * Keskinliği kaybolma, körlenme, körleşme.

İnfilal-i seyf
Kılıcın keskinliğinin gitmesi, körlenmesi.

İnfirac
Gam ve gussadan kurtulma, açılma.

İnfirad
Tek başına kalma. Yalnızlık hâli.

İnfirag
Boşalma.

İnfirag-ı cüz'î
Bir sıvının kısmen boşaltılması.

İnfirah
Ferahlanma. Ferahlık duyma.

İnfirak
(Fark. dan) Ayrılma.

İnfirak-ı turuk
Yolların ayrılması.

İnfiraz
Bulunmama, kalmama, münferiz olma.

İnfisad
(Fesad. dan) Bozulma, fesada uğrama.

İnfisah
Hükümsüz kalma, fesholma. Bozulma.

İnfisal
Olduğu yerden ayrılma. Yeni bir fasıla geçme. * Yerini bırakıp gitme. * Azledilme.

İnfisalat
(İnfisal. C.) Yerinden ayrılmalar. * Azledilmeler.

İnfisam
Kırılma. * Kesilme. * Yırtılma. * Üzülme. * Kopma.

İnfitah
Açılma. Boşalma. Tıkanan bir şeyin açılışı. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dil ile üst çene birbirinden ayrılıp, aralarından nefes çıkması. İnfitah harfleri ise şunlardır: (Min, Nun, Elif, Hı, Zel, Vav, Cim, Dal, Sin, Ayın, Te, Fe, Ze, Kef, Lem, Ha, Se, Kaf, He, Şın, Ra, Be, Gayın, Ya.)

İnfitah-ı ebvab
Kapıların açılması.

İnfitah-ı ezhar
Çiçeklerin açılması.

İnfitahiyyet
Kapalılığın açılıp inkişaf etmesi. (Tohumların açılarak nebât hâline gelmesi gibi olan hâl.)

İnfitak
Yarılma, sökülme.

İnfitam
Kesilme. * Sütten kesilme. * Menedilen bir şeyden uzaklaşma.

İnfitar
Yarılma, açılma.

İnfitat
Paralanma, kırılma.

İnfizac
Sıcaklık verme, ısı verme. * Buharlaşma. * Terleme.

İnfizaz
(Bak: İnfidad)

İngas
(Tengis) Keder verme. Rahatını bozma.

İngımam
Kaygılanma, gamlanma, tasalanma.

İngımas
Suya dalma.

İngımaz
Göz yumulma.

İngısas
Suya dalma.

İngıtat
Suya dalma.

İngıva
Dalâlete düşme, sapıtma, yoldan çıkma.

İnha
f. Bu şeyler. (İşaret zamiridir.)

İnha'
Vazgeçme. * Yöneltme, tevcih etme.

İnhac
Meydanda, zâhir, açık. Belli etme. * Hayvanı yorarak solutma. * Esvabı eskitme.

İnhaf
İnceltme, zayıflatma.

İnhak
Çok eziyet etme. Çok fazla sıkıntı verme.

İnhibas
Vakıf namına malı hapsetme. * Nefes tutulma.

İnhibat
Yukarıdan aşağı inme.

İnhicaf
Yalvarıp yakarma.

İnhicam
(Bina) çöküp yıkılma.

İnhida'
(Hud'a. dan) Aldanmak, hileye düşme.

İnhidab
(Hadeb. den) Kamburlaşma, yumrulaşma. * Kamburluk, yumruluk.

İnhidad
(Hadde. den) Keskinleşme, incelme, sivri olma. * Basılıp ezilme, haddeden geçme.

İnhidam
Çökme, yıkılma. Viran olma.

İnhidar
İnişe inme. * Vurmakla derinin şişmesi.

İnhidar-ı nisvan
Kadınların örtünmesi.

İnhidaş
Dalaşma, hırlaşma (köpek).

İnhifa
Gizlenip saklanma.

İnhifaz
Aşağılanma, alçaklanma. * Çökkünlük.

İnhikak
Kaşınma.

İnhila'
Def'olunma, çıkarılma, kovulma.

İnhilak
Kendini tehlikeye atma.

İnhilal
Çözülüp ayrılma. Dağılma. * Erime. * Münhal olma.

İnhilal-pezir
f. İnhilali mümkün olan. Dağılabilen. Çözülebilen. Eriyebilen.

İnhima
Mahv olma.

İnhimad
Ateşi sönmeyip alevi geçme.

İnhimak
Bir şeye fazla düşkün olma.

İnhimal
İhmal etme, önem vermeme. * Mühlet alma. * Göz yaşı dökme. * Ciddi bir şekilde çalışma, uğraşma.

İnhimam
İhtiyarlama, yaşlanma.

İnhimaz
Ekşilenme.

İnhina
Eğilme, münhani olma, yay biçimine girme, kavislenme.

İnhinak
Boğulma. * Bunalma, nefesi kesilme.

İnhiraf
Doğru yoldan sapma. * Dönme. * Bozulma. Değişme. * Kırıklık. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman o harfde, dil ucuna veya dil arkasına doğru bir meyli bulunmasına denir. İnhirâf sıfatının harfleri Lâm ve Ra harfleridir. Bunlara Münharif denir.

İnhirak
Yırtılma.

İnhirat
Bilmediği bir işe danışmadan girişme. * Zarar verme, ziyana sokma. * İpliğe boncuk dizme. * Beden çelimsizlenip zayıflama. * Bir yola süluk etme, girme.

İnhisaf
Ay tutulması. Husufa uğramak. Ay'ın, dünyanın gölgesi altına girmesi veya o şekildeki gölgelenmek.

İnhisaf-ı ayn
Kör olma.

İnhisam
(Hasm. dan) Kesip bitirme, halletme.

İnhisam-ı da'va
Dâvânın halledilmesi.

İnhisar
Hasr olunma. * Tecavüz etmeme. * Bir iş veya malın idâresinin bir kişiye, bir ele bırakılması. Bir elden idâre. Bir şeye mahsus olup, başka şeye şümulü olmama. Yalnız bir şeye veya bir şahsa hasrolunma.(Zihniyet-i inhisâr, hubb-u nefisten geliyor, sonra maraz oluyor, nizâ ondan çıkıyor. S.)

İnhitak
Bozulma, yırtılma. * Bekârlığın bozulması. Kızlığı bozulma.

İnhitam
Kırılma, ezilme, ufalanma.

İnhitat
Aşağılanma, aşağı inme. * İhtiyarlama, yaşlıyığa yüz tutma. * Kuvvetten düşme. * Bir şişin inmesi. * Düşme, inme.

İnhiva
Yukardan aşağı düşme.

İnhiyaş
Ezilip büzülme, sıkılma, çekinme.

İnhizal
Beli kırılmış gibi ağır yürüme. * Soruya karşılık verme.

İnhizam
Yemek hazmolunma. Yemeklerin midede erimesi.

İnhişaş
(C.: İnhişâşât) Birbirine dokunup hışırdama, hışırtı. Şakırtı, şakırdama.

İnhişaş-ı esliha
Silâhların şakırtısı.

İnhişaş-ı evrak
Yaprakların hışırtısı.

İnka'
Suda ıslatma.

İnka-yı kalb
Kalb temizliği, gönül temizliği.

İnkas
Eksilme, eksiltme.

İnkaz
Kırma ve bozma. * Tuhaf sesler çıkarma. Küçük bir hayvanın veya böceğin kendine mahsus ses çıkarması. * Vücuttaki oynak yerlerden çıkan ses.

İnkibab
Yüzüstü düşme, yere kapanma.

İnkidam
Vücudun bir tarafı berelenme veya kızarma.

İnkidar
Hızlı yürüme. * Düşme ve saçılma.

İnkilal
Yavaşça gülme, tebessüm etme. * Körlenme, kesmez hâle gelme.

İnkilis
Yılan balığı.

İnkimaş
Acele etme. Çabuk iş görme.

İnkisaf
(Küsuf. tan) Parlaklığı sönme. Güneş tutulması.

İnkisar
Kırılma. Gücenme. * Beddua ve lânet okuma. * Şikeste olma.

İnkitam
Gizli tutulma, saklı tutulma.

İnkişaf
Açılma. Meydana çıkma. * Yetişme. * Terakki etme, ilerleme. * Gizli sırların bilinmesi.

İnkâh
(Nikâh. dan) Nikâh etme veya edilme.

İnkâr
Bilmeme, tanımama. Yaptığını ve söylediğini gizleme. * Yapmadım deme ve ayak direme. * Reddetme. (Bak: Nefy)

İnkârî
İnkârla alâkalı.

İnkıbaz
Büzülme. Çekilip toplanma. * Sıkıntı. Gamlı olmak. * Kabızlık. Tutukluk.

İnkıbazî
İnkıbazla ilgili.

İnkıdad
Yıkılma. * Perakende olup dağılma. * Kuş havadan süzülüp inme.

İnkıhal
Büsbütün zayıf ve güçsüz düşme.

İnkıham
Düşünmeden bir işe girişme.

İnkıla'
(Kal'. den) (Ağaç) kökünden koparılma.

İnkılâb
Başka tarza değişme. Bir hâlden diğer hâle geçme. Başka türlü olma. * Altüst olma.

İnkılâb ale-l a'kıb
Ökçeler üzerine dönmek demektir ki, asker yürüyüşünde olduğu gibi, tam sağdan veya soldan geri dönmektir. İki ökçeyi birden yerinde çevirmek suretiyle inkılâb ale-l a'kıb, ayakları çaprazlaştırdığından yürümeyi imkânsız bırakır. Kur'an'da bu tâbir ya harbde firardan kinaye veya dinde irtidaddan mecaz olmak üzere iki mânâya muhtemildir. (E.T.)

İnkılâb-ı hakaik
Hakikatlerin tam zıddına dönmesi (ki, böyle bir şey mümkün değildir.) (Bak: İçtima-ı zıdden) (İnkılâb-ı hakaik ittifâken muhaldir. Ve inkılâb-ı hakaik içinde muhal ender muhal, bir zıd, kendi zıddına inkılâbıdır. Ve bu inkılâb-ı ezdâd içinde bilbedahe bin derece muhâl şudur ki: Zıd kendi mâhiyetinde kalmakla beraber, kendi zıddının aynı olsun. S.)

İnkılâb-ı sayfî
İlkbaharın bitip, yaz mevsiminin balayışı. Gün dönümü. (21 hazirana rastlar.)

İnkılâb-ı şitevî
Sonbaharın bitip, kış mevsiminin başlayışı. (Aralık ayının 21'ine rastlar.)

İnkılâbât
İnkılâblar, değişmeler.

İnkıma'
Kökü kesilme. Köksüzleşme.

İnkıraz
Sönme. Zeval bulma.

İnkısam
Kırılıp ayrılma. Parçalanma.

İnkısar
Kısalma, kısa olma.

İnkıta'
Tükenme. Kesilme. Arkası gelmeme.

İnkıtâ-i tams
(Kadın) âdetten kesilme.

İnkıyad
Boyun eğme. Muti olma. Teslim olma. İtaat etme. İmtisal.

İnkıyaden
İnkıyad suretiyle. Teslim olarak. İtaat ederek, boyun eğerek.

İnkıza'
(Kazâ. dan) Sonu gelip bitme. Tamam olma. Mühleti sona erme.

İnkıza-yi müddet
Müddetin bitmesi, zamanın sona ermesi.

İnkızaf
Kovulma, def olunma, atılma, uzaklaştırılma.

İnkızaz
Çatlama. * (Kuş) havadan yere doğru süzülerek inme.

İnkışa'
Mânilerin gidip havanın açılması. Ayazlama.

İnkışar
Bir şeyin derisinin veya kabuğunun soyulması.

İnma'
(Nemâ. dan) Arttırma, nemâlandırma.

İnme
t. Nüzul, tenezzül. * Nüzul, felç, sekte.

İnne
"Gr : Tahkik edatıdır. Kat'iyyet ifade eder. $ gibi bazı harf ve fiiller vardır ki, başına geldikleri isim cümlesinin kimi mübtedasına, kimi haberine te'sir ederek onların adını ve i'rabını değiştirirler. Bunun için bunlara ""neshedenler, başka hâle getirip değiştirenler"" mânâsına ""nevâsih"" denir. Şu altı edat (harf), başına geldikleri isim cümlesinin mübtedasını merfu' iken mensub kılarlar. Sıra ile bu harflere ""inne ve ehavâtihâ"" (inne ve kardeşleri) ismi verilir ve şunlardır: $"

İnne-mâ
Ancak edatı ile, beyan olunan şey hakkındaki hükmü, maadâsından nefy etmek için kullanılır.

İnnin
Cinsi münâsebete muktedir olamıyan, cinsi iktidarı olmayan. Kısır.

İnnâ
(İnne ile Na zamirinin birleşmesi ile meydana gelmiştir) şüphesiz biz (meâlindedir.)

İnnî
Tecrübe ile edinilen, olaylardan çıkarılan netice.

İnorganik
Fr. Mâden cinsinden olan, cansız maddelerden bulunan. Organik olmayan. Hayvan ve insan gibi vücud yapısına ait olmayan.

İns
İnsan.

İns ü cann
İnsan ve cin taifesi.

İns ü cinn
İnsan ve cin.

İnsa
Unutma. Unutturma. * Te'hir eylemek. * Veresiye verme.

İnsa-yı mazi
Geçmişi unutturma.

İnsaf
Yaprak yaprak olma, lime lime olup dağılma.

İnsafkâr
İnsaflı, insaf sahibi, haksızlık yapmayan.

İnsak
(Nesak. dan) Düzenli yazı yazma. * Kâfiyeli, secili ve akıcı bir tarzda söz söyleme.

İnsak-ı kelâm
Söz düzgünlüğü, kelâmın akıcılığı.

İnsal
(Nesl. den) Nesil çoğaltma. Döl peyda etme, döllenme.

İnsan
"(Bu kelimenin aslı, lugat âlimlerince ""ins"" den geldiği söylenir. Kamusta da kûfiun'a göre ""Nisyan"" kelimesinden geldiği zikredilmektedir.)Akıl, şuur ve imân ile diğer canlılardan ayrı, Cenab-ı Hakk'ın en mükerrem yarattığı mahluku olup, Rabbanî ni'metleri unutkanlığı dolayısıyla insan denilmiş. * Huy ve ahlâkı yüksek. Terbiyeli.(İnsan binler çeşit elemler ile müteellim ve binler nev'i lezzetler ile mütelezziz olacak bir zihayat makine ve gayet derece acziyle beraber hadsiz maddi, mânevi düşmanları ve nihayetsiz fakriyle beraber hadsiz zâhirî ve bâtınî ihtiyaçları bulunan ve mütemadiyen zeval ve firak tokatlarını yiyen bir biçare mahluk iken, birden iman ve ubudiyetle böyle bir Padişah-ı Zülcelâle intisap edip bütün düşmanlarına karşı bir nokta-i istinad ve bütün hâcâtına medar bir nokta-i istimdad bularak, herkes mensup olduğu efendisinin şerefiyle, makamiyle iftihar ettiği gibi, o da böyle nihayetsiz Kadir ve Rahim bir Padişaha iman ile intisap etse ve ubudiyetle hizmetine girse ve ecelin idam ilânını kendi hakkında terhis tezkeresine çevirse ne kadar memnun ve minnettar ve ne kadar müteşekkirane iftihar edebilir, kıyas ediniz. S.)(İnsanın bu ehemmiyetli câmiiyetidir ki: Zât-ı Hayy-ı Kayyum, insana, bütün Esmâsını ihsas etmek ve bütün envâ-ı ihsanatını tattırmak için öyle iştihalı bir mide vermiş ki o midenin geniş sofrasını hadsiz envâ-i mat'umatiyle kerimane doldurmuş. Hem bu maddi mide gibi hayatı da bir mide yapmış. O hayat midesine duygular, eller hükmünde gayet geniş bir sofra-i nimet açmış. O hayat ise duyguları vasıtasiyle o sofra-i nimetten her çeşid istifadeler ile teşekküratın her nev'ini yapar. Ve bu hayat midesinden sonra bir insaniyet midesini vermiş ki, o mide, hayattan daha geniş bir dairede rızk ve nimet ister. Akıl ve fikir ve hayal, o midenin elleri hükmünde, semavat ve zemin genişliğinde, o sofra-i rahmetten istifade edip şükreder. Ve insaniyet midesinden sonra hadsiz geniş diğer bir sofra-i nimet açmak için, İslâmiyet ve iman akidelerini, çok rızk ister bir mânevi mide hükmüne getirip, onun rızk sofrasının dairesini mümkinat dairesinin hâricinde genişletip, Esmâ-i İlâhiyyeyi de içine alır kılmıştır ki, o mide ile İsm-i Rahmânı ve İsm-i Hakimi en büyük bir zevk-i rızkî ile hisseder. ""Elhamdülillahi alâRahmaniyetihi ve alâ Hakîmiyetihi"" der ve hâkeza.. Bu mânevi mide-i kübra ile hadsiz nimet-i İlâhiyyeden istifade edebilir; ve bilhassa o midedeki muhabbet-i İlâhiyye zevkinin daha başka bir dairesi var...L.)(S - İnsan, Arza nisbeten bir zerredir; Arz da, kâinata nazaran bir zerredir; ve keza insanın bir ferdi, nev'ine nisbeten bir zerredir; nev'i de, sâir ortakları bulunan enva' içinde bir zerre gibidir. Ve keza, aklın düşünebildiği gayeler, faideler hikmet-i ezeliye ve ilm-i İlâhideki faidelere nisbeten bir zerreden daha aşağıdır. Binaenaleyh, böyle bir âlemin insanın istifadesi için yaratılmış olduğu akla giremez?C - Evet, zâhire bakılırsa insan bir zerre hükmündedir. Fakat, insanın taşıdığı ruha, kafasına taktığı akla, kalbinde beslediği istidatlara nazaran bu âlem-i şehadet dardır, istiab edemez. Ancak o ruhun arzularını ve o aklın fikirlerini ve o istidatların meyillerini tatmin ve te'min edecek âlem-i âhirettir. Ve keza, istifade hususunda müzahame, mümanea ve tecezzi yoktur; bir küllînin cüz'iyatına nisbeti gibidir. Nasıl ki bir küllî bütün cüz'iyatında mevcud olduğu halde, ne o küllîde tecezzi ve inkısam olur ve ne de cüz'iyatında müzahame ve müdafaa olur. Küre-i Arzdan da binlerce müstefid olsa, ne aralarında bir müzahame olur ve ne Küre-i Arzda bir noksaniyet peyda olur. Yalnız insanın indallah kerameti olduğu için, âlem-i şehadetin yaratılışında insan, ille-i gaiye menzilesinde gösterilmiştir. Ve insanın hatırı için, bütün envâa bir umumi ziyafet verilmiştir. Bu ise, bütün âlemin fâideleri insana münhasır olup başkalara hiçbir faidesi yoktur demek değildir. İ.İ.)"

İnsan suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 76. Suresi olup ""Dehr, Ebrar, Emşac, Hel-etâ Suresi"" de denir."

İnsan-ül ayn
Gözbebeği.

İnsan-ı kâmil
Güzel huy, ahlâk ve yüksek fazilet sahibi olan kimse.

İnsaniye
İnsanlar, insan cinsi, beşeriyet.

İnsaniyet
İnsanlık, vicdanlılık. İnsana yakışır hâl ve durum.

İnsaniyet-i kübra
Büyük ve en makbul olan insânlık, yâni, İslâmiyet.(Ey Nefis! Hayr-ı mahz olan vücudu sana giydiren Hâlik-ı Zülcelâl, sana iştihalı bir mide verdiğinden Rezzak ismi ile bütün mat'umatı bir sofra-i nimet içinde senin önüne koymuştur. Sonra sana hassasiyetli bir hayat verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi rızık ister. Göz, kulak gibi bütün duyguların, eller gibidir ki, ruy-u zemin kadar geniş bir sofra-i ni'meti o ellerin önüne koymuştur. Sonra mânevi çok rızık ve ni'metler isteyen insâniyeti sana verdiğinden âlem-i mülk ve melekut gibi geniş bir sofra-i ni'met, o mide-i insâniyetin önüne ve aklın eli yetişecek nisbette sana açmıştır. Sonra nihâyetsiz ni'metleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleri ile tegaddi eden ve insâniyet-i kübrâ olan İslâmiyeti ve imânı sana verdiğinden dâire-i mümkinat ile beraber Esmâ-i Hüsnâ ve sıfât-ı mukaddesenin dâiresine şâmil bir sofra-i ni'met ve saadet ve lezzet sana fethetmiş. Sonra imanın bir nuru olan muhabbeti sana vermekle gayr-ı mütenâhi bir sofra-i nimet ve saadet ve lezzet sana ihsan etmiştir. S.)

İnsaniyetkâr
f. Vicdanlı ve iyi adam, insaniyetli.

İnsaniyetkârî
Vicdanlılık, insaniyetlilik.

İnsaniyetperver
İnsanlığı seven, iyi insan.

İnsanî
İnsana ait, insanla alâkalı.

İnsat
(İnsiyat) Susup dinleme, susma. * Gizlenerek gitme. * İnfial vezninde, nidâ eden kimseye icabet etme. * Beli bükülenin beli doğrulması. * Meşhur olma.

İnsibab
Dökülme. Akıtılma. * Cereyan etme. * Başka suya karışma. * Tıb: Ahlat-ı erbaadan birisinin vücudun bir tarafında nesicler (dokular) arasında toplanması.

İnsibag
"Boyalanma. Maddi veya mânevi rengi ile renklenme. Boya tutma. * Temizlenme.(Sohbet-i Nebeviye öyle bir iksirdir ki, bir dakikada ona mazhar bir zat, senelerle seyr-i süluka mukabil, hakikatın envarına mazhar olur. Çünkü, sohbette insibag ve in'ikâs vardır. Malumdur ki, in'ikâs ve tebâiyetle, o nur-u a'zam-ı nübüvvetle beraber en azim bir mertebeye çıkabilir. Nasıl ki; bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. S.)"

İnsical
Çekilme. * Dökülme.

İnsicam
Suyun dökülüp devamlı akışı. Düzgünlük. Sağlam ve ıttırad ile ârızasız tertib üzere olmak. * Devamlı yağmur yağmak. * Edb: Düzgün, tertibli, pürüzsüz söz. Kitabın ifadesi güzelce ve düzgün tertib üzere olmak.

İnsidad
(Sedd. den) Tıkanma, kapanma.

İnsidad-ı em'â
Tıb: Bağırsakların birbirine dolanması neticesinde tıkanması.

İnsidad-ı halime
Tıb: Meme başlarının tıkanması.

İnsidal
Düşük olma, sarkma, pörsüme.

İnsifa'
(Nısıf. dan) Bir şeyin ortası. * Bir şeyin yarısını alma. * Gündüzün ortası. * Hakka hizmet. * Adaletle mukabele etmek. Mazluma yardım edip zâlimden hakkını almak.

İnsifar
İnkişaf etme, açılma.

İnsihak
Döğülüp ezilme. Ezilip yumuşamak.

İnsihal
Düzgün söz söyleme. * Kabuğu soyulma.

İnsikab
Delinme.

İnsikab-ı lü'lü'
İncinin delinmesi.

İnsilab
(Selb. den) Kaldırılma, selb olunma, giderilme. Kalmama. Mahvedilme. Soyulma, soyulmuş olma.

İnsilah
Silâhlanma. Silâh ile techiz olma.

İnsilak
(Silk. den) Yola girme, süluk etme, yol tutma.

İnsilal
Bir yere toplanma, üşüşme, hücum etme.

İnsimag
Yere düşüp ezilme, yaralanıp berelenme.

İnsina
Bükülme, burkulma, burulma.

İnsina-yı kadem
Ayağın burkulması.

İnsiram
Dişin kırılması.

İnsitah
Yayılıp arka üstü yatma. * Satıhlı olma.

İnsiyab
Süzülüp akma. Çabuk akıp gitme.

İnsiyag
Kalıba dökülüp düzelme.

İnsiyak
Mânen sevk olunma. İlâhi ve mânevi sevk. Gönderilmek, bir kuvvetin te'siriyle çekilip gitmek. Ardı sıra gitmek.

İnsiyakî
İnsiyak ile alâkalı. İnsiyak, İlâhî sevk ve his ile alâkadar.

İnsî
İnsana âit ve müteallik. İnsan cinsinden.

İnsıbab
(Bak: İnsibab)

İnsıbağ
(Sıbg. dan) Boya tutma, boyanma. * Temizlenme.

İnsıdam
(Sadme. den) Patlama. Tazyik ile bir şey atma.

İnsıraf
Çekilip gitme, çekilme, geri dönme. * Gr: İsimlerin kaide ve kurallara göre çekilebilmesi.

İnsırafî
Çekilip gitme ile ilgili.

İnsırah
(Sarahat. den) Açığa çıkma, zâhir olma, sarahat bulma.

İnsıram
Kesilme, kesilip ayrılma.

İnta'
Çok fazla terlemek. Kusma, istifra etme.

İntac
Neticelenme. Husule getirme. Sona erdirme. Doğurma, meydana getirme.

İntaf
Kabahat yükleme.

İntak
Edb: Söylemeğe kabiliyeti olmayanı söyletmek. Onun nâmına konuşmak. Nutka getirmek, söyletilmek. Dile getirmek.

İntak-ı bi-l hak
Hakk'ın söyletmesi. Cenab-ı Hakk'ın konuşturması. İnayet-i Hak ile hakikatı olduğu gibi dile getirmek.

İntan
Pis kokma. Fenâ kokma. * Mikrobun sebebiyet verdiği şey, hastalık.

İntaniye
Fena koku ve mikropluluğa dâir, mikroplu hastalıkla alâkalı.

İntanî
Mikroplu, mikroptan meydana gelen.

İntaş
(Tohum) toprakta çimlenme.

İntiaz
Kuvvetlenme, kıvama gelme. * Kalkma.

İntiaş
Yorgunluktan sonra canlılık hissetme. Canlılık. * Hastalıktan sonra iyileşip kalkma. * Geçinme. * (Yıkılan adam) doğrulup kalkma.

İntibac
Hastalıktan dolayı vücutta hâsıl olan şişkinlik.

İntibah
Uyanıklık, göz açıklığı. Hassasiyet. Agâh ve münebbih olmak. Hakikatı ve hakkı anlayıp yanlıştan, fenadan dönmek. * Sinirlerin uyanması. Uzuvların harekete gelmesi.

İntibak
(Bak: İntıbak)

İntibar
Kabarma, şişme.

İnticam
Sona erme, nihayet bulma. Tamamlanma, tamam olma.

İnticas
Bulaşma, murdar olma.

İntidam
Kolayca ele geçme. Kolay bir şekilde elde etme.

İntifa'
Fayda te'min etmek. Menfaatlanmak.

İntifad
Huk: Bir şeyi tamamen alma. Tükenme, bitme.

İntifah
Şişkinlik. Şişmek. Kabarmak. * Vücud organlarından birinin büyümesi.

İntifah-ı batnî
Karnın, gazların birikmesinden dolayı şişmesi.

İntifal
Nafile namaz kılma.

İntifaâh-ı rie
Akciğerin şişmesi.

İntiha
Son, nihayet, uç.İNTİHA' : Eğilme. Dayanma, yaslanma.

İntiha-pezir
f. Sona eren, nihâyet bulan.

İntihab
Kapışmak. Yağma suretiyle mal almak.

İntihabat
(İntihab. C.) Seçilmeler, seçmeler. * Seçimler.

İntihabî
İntihabla alâkalı, seçim ve seçme işlerine ait.

İntihac
Yol bulma, varma, ulaşma.

İntihak
Zayıflatma, gücünü azaltma, kuvvetsizlendirme. * İşe yaramaz bir hale sokma.

İntihal
Çalma. Başkasının malını kendisinin gibi iddia etme. * Edb: Başkasının yazısını kendisinin gibi göstermek. Onu benimsemek. Böyle şiire, sirkatî şiir de denir.

İntihar
Kendi kendisini öldürmek. İdâm-ı nefs.

İntihaz
Ayaklanmak. Depreniş. Kalkmak. * Yola veya sefere çıkmak. Şüru eylemek.

İntihaî
(İntihaiyye) Sona ve nihayete ait. Bitme ile alâkalı.

İntika
Bir şeyi seçme, ayırdetme.

İntikad
İyi bilineni kötülemek. * Seçip ayırdetmek. * Kalp parayı gerçeğinden ayırmak. * Tenkid. * Fenni veya edebi eserlerin tarafsız bir nazarla incelenmesi sonunda fikir ileri sürülmesi.

İntikah
İyi bir haber veya söz işitip sevinme. * Zayıflama, kuvvetsizleşme.

İntikal
Bir yerden bir yere nakletmek. Tebdil-i mekân etmek. * Göçmek, geçmek. * Sirâyet. Bulaşmak. * Bir şeyin miras olarak kalması. * Bir mes'eleden diğer bir hususu veya neticeyi anlamak.

İntikalen
İntikal suretiyle.

İntikalî
İntikal ile ilgili.

İntikam
Öç almak. Hınç ve acı çıkarmak.

İntikamat
(İntikam. C.) İntikamlar, öç almalar.

İntikamcû
İntikam almağa çalışan, öç almak isteyen. İntikam arıyan.

İntikas
Eksilme. * İstibrâ için erkeklik organına su serpme.

İntikaz
Bozulma. * Çözülme, battal edilme.İNTİMA'Â : Birine mensub olma, intisâb etme. Bir kimseye bağlanma. * (Kuş) bir yerden uçup, başka bir yere konma.

İntikaş
Nakışlanmak. Menkuş olmak.

İntikâs
(Nüks. den) Başaşağı dönme veya düşme.

İntisab
(Nasb. dan) Dikilip durmak. * Yükseğe kaldırmak. * Bir mansaba tayin olunmak. * Gr: Kelimenin mansub olması (Bak: Mansub)

İntisac
(Nesc. den) Doku peyda eylemek. Doku, nesic hâsıl olmak. * Mensucat gibi iki taraftan çizgili ve dokumalı olma.

İntisaf
Hakkını tam olarak alma, haklaşma. * Zaman, yarı olma. Vakit, yarıyı bulma.

İntisaf-ı ramazan
Ramazan ayının ortası.

İntisah
Verilen öğütü dinleme, edilen nasihatı tutma.

İntisak
Sıra ile düzgün olma, intizamlı oluş.

İntisar
Yardım etmek. * Hakkını tamamen almak. * Öc ve intikam almak.

İntitak
Kemer veya kuşak bağlama.

İntiyah
Ağlama, göz yaşı dökme.

İntiyat
Kendi reyi ile davranma, kendi istek ve iradesi ile hareket etme. * Asılı kalma.

İntiza'
Koparıp alma, çekip koparma.

İntizac
Çok ağlama, fazlaca göz yaşı dökme. * Tıb: Çıbanın olgun hâle gelmesi.

İntizah
Suç ve kabahattan sıyrılma. Temize çıkma. * Def-i hâcet yaptıktan sonra temizlenme. Tahâretlenme.

İntizam
Tertib, düzen, düzgünlak ve nizam üzere olmak.

İntizamperver
f. Her şeyi tertib ve düzenli yapan. İntizâmı çok seven.

İntizamın ilcaı
İntizamın zorlaması, mecbur etmesi, muztar kılması.

İntizar
Adamak, nezretmek.

İntişa'
Neş'et etme, gelişme, yetişme, neşv ü nemâ bulma.

İntişab
Odun veya mal biriktirme. * Tutulup kalma.

İntişak
Burna bir şey çekmek.

İntişar
Dağılmak. Yayılmak. Üremek. * Tıb: Yorgunluktan damar şişip kabarmak. Umumileşmek.

İntişar-ı arzanî
Hedefin sağ veya sol taraflarına düşen mermilerle, hedef arasında kalan mesafe.

İntıba'
Görüş ve anlayış. Kalb ve ruhta hâsıl olan te'sir. * Matbu' olmak, tab' olmak, basılmak.

İntıbaat
(İntiba'. C.) Edinilen intibalar.

İntıbah
Pişmek, pişirilmek.

İntıbah-ı taam
Yemeğin pişmesi.

İntıbak
(Tıbk. dan) Uygun olmak, muvâfakat. Mutabık, mümâsil ve muvâfık olmak.

İntıbakat
(İntıbak. C.) Uygun ve münasib gelmeler. Mutabık gelmeler.

İntılak
Koyverip gitme. Salıverme, yollama. * Sevinme.

İntımas
Kaybolma, belirsiz olma.

İntırak
Gürleme. Patlama.

İntıva
Dürülmek ve cem' olmak. Bükülmek ve katlanıp sarılmak.

İntıya'
İtaat etme, muti olma, söz dinleme.

İnza'
Çekip çıkarmak. * Soyunmak. * Zorla çekip çıkarmak. * Feragat.

İnzac
İyice pişirip kıvamını buldurma.

İnzal
(Nüzul. dan) İndirme. İndirilme. Nüzul ettirme. * Tenasül âletinden meninin çıkması.

İnzal-i kütüb
Cenab-ı Hakk'ın vahiy ile peygamberlere kitab göndermesi.

İnzar
(C.: İnzârât) (Nezr. den) Neticenin kötü olacağını bildirerek fenalıktan sakındırmak. Azab ve ceza va'detmek.

İnzarat
(İnzar. C.) İhtarlar, tenbihler.

İnziac
Yerinden koparma, sökülme. * Tas: Allah'a tam teveccüh ederek dünyevî emelleri bırakmak.

İnzibat
Asayiş, düzen ve rahatlık. Umumi emniyetin iyi ve yolunda olması. * Sağlamlaşmak. * Polis vazifesini gören asker, ordu mensubu.

İnzibatî
Emniyet ve asâyişe dair. İnzibata müteallik. İnzibatla alâkalı.

İnzicar
Çekilmek, vazgeçmek.

İnzimam
Bağlanma. * Yular ile bağlanma.

İnziva
Feragat edip bir tarafa çekilmek. Bir işe karışmamak. Dünya işlerini bırakmak. Süfli ve hevesi işleri bırakıp ilm-i Kur'an ve imanla, ibadet ve taatla, Kur'ân ve imana hizmetle vakit geçirmek.

İnziva-gerde
f. İnzivaya çekilen.

İnzılam
Zâlimin zulmüne boyun eğme.

İnzımam
(Zamm. dan) Bir birine ilâve olunmak, katılmak. Yapışmak. Birbiri ile alâkalı oluş.

İnşa
"Yapma. Vücuda getirme. Terkib etme. Bir şey peyda etmek. * Yaratma. * Edb: Yazı dersi. Nesir yazmak. * Güzel nesir halinde yazı yazmak veya güzel yazılmış nesir halindeki yazı.Çeşitli mektuplaşma ve güzel yazma için mektup, tezkere, istida (dilekçe), tebrik, tâziyenâme, sened v.s. örneklerini içinde toplayan kitaba da inşâ veya inşâ rehberi denir.(""İnşâ ve terkib"" tabir edilen mevcud olan anasır ve eşyadan toplamak suretiyle ona vücud vermektir. Eğer cilve-i ferdiyete ve Sırr-ı ehadiyete göre olsa, hadsiz derece bir sühulet belki vücub derecesinde bir kolaylık olur. Eğer ferdiyete verilmezse, hadsiz derece müşkül ve gayr-ı mâkul, belki imtinâ derecesinde bir suubet olacak. Halbuki; kâinattaki mevcudat nihâyet derecede külfetsiz olarak ve suhuletle ve kolaylıkla gayet mükemmel bir surette vücuda gelmeleri cilve-i ferdiyyeti bilbedahe gösteriyor ve her şey doğrudan doğruya Zât-ı Ferd-i Zülcelâlin sanatı olduğunu isbat ediyor. L.) (Bak: Halk)"

İnşaallah
Allah izin verirse. Allah nasibederse (meâlindedir). (Bak: Tabii)

İnşaat
Yapmak, inşa etmek. * Yapı. Bina ve gemi yapımıyla alâkalı işler.

İnşab
Tırnak batırma, tırnak bastırma.

İnşad
Edb: Şiir okuma. Şiiri kaidesine uygun ahenk ile okuma. Sesini yükseltme. * Arayıp soruşturma. * Birisini hicvetme. * Kayıp olan bir şeyi haber verme.

İnşaiyyat
(İnşâi. C.) İşitilmemiş ve duyulmamış sözlerden yapılan cümleler.

İnşaiyye
İnşâât işleriyle uğraşanlar. Bina ve gemi yapma işleriyle meşgul olanlar.

İnşak
Koklatma. Buruna kokulu bir şey çektirme. * Tuzağa veya ağa iliştirme.

İnşar
Ölüyü diriltme. (Bu fiil, Allah'a mahsus olmak kaydiyle: İnşar-ı emvat denir.)

İnşat
Ferahlandırma. Neş'elendirme. Sürurlandırma.

İnşaz
Yükseltme.

İnşaî
İnşaya, yapıya dâir ve müteallik. * Güzel yazmağa dâir.

İnşiab
Şubelendirme. Ayırma. Şubelere ayrılma. * Bölük bölük olma. * Dalbudak verme.

İnşial
Alevlenme, şulelenme.

İnşibab
Gençleşme, delikanlı olma.

İnşibak
Şebeke şeklinde olma. * Balık ağı gibi birbirine geçme.

İnşihab
Fışkırma.

İnşihab-ı dem
Kanın fışkırması.

İnşikak
İkiye ayrılma. Çatlama. Yarılma.

İnşikak suresi
Kur'an-ı Kerim'in 84. Suresi olup İnşakkat suresi de denir. Mekkî'dir.

İnşikak-ı asâ
Değneğin kırılması. * Mc: İhtilaf, karışıklık, ikilik. Birliğin bozulması.

İnşikak-ı kamer
"Ay'ın parçalanması. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü vesselâmın mu'cizesi eseri olarak gökte ay'ın en parlak olduğu bir zamanda ikiye ayrılması. (...Hem Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) mütevatir ve kat'i bir mu'cize-i kübrası ""Şakk-ı Kamer"" dir. Evet, şu ""İnşikak-ı Kamer"" çok tariklerle mütevatir bir surette, İbn-i Mes'ud, İbn-i Abbas, İbn-i Ömer, İmâm-ı Ali, Enes, Huzeyfe gibi pek çok eâzım-ı sahâbeden müteaddid tariklerle haber verilmekle beraber, Nass-ı Kur'an ile $ âyeti, o mu'cize-i kübrâyı âleme ilân etmiştir. O zamanın inatçı Kureyş müşrikleri, şu âyetin verdiği habere karşı inkâr ile mukabele etmemişler, belki yalnız ""sihirdir"" demişler. Demek kâfirlerce dahi Kamerin inşikakı kat'idir. M.)"

İnşilal
Şiddetle dökülerek akma. * (Su) uçurumdan dökülerek şelâle meydana getirme.

İnşimar
Sallana sallana yürüme.

İnşinac
Buruşma. Derinin buruşması.

İnşinac-ı vech
Yüz buruşması.

İnşirah
Ferahlanmak, mesrur olmak.

İnşirah suresi
Kur'an-ı Kerimin 94. Suresidir.

İnşirah-ı derun
İç açılması, ferahlama.

İnşirak
Çatlama, yarılma, ayrılma. Yarık olma. Parlama.

İnşiram
Yarık yarık olma.

İnşiras
(Soğuktan dolayı) el çatlama.

İnşitat
Dağılmak. Dağınık olmak. Perakende olmak.

İp parası
Mc: Belâyı savmak için verilen şey.

İplikhane
Eskiden suç işlemiş kimselerin hapsedilip çalıştırıldıkları yere verilen addır. * Gemilere lüzumlu halatlarla yelken bezini yapan eski bir deniz müessesenin adı idi.

İpnotizma
(Fr: Hypnotisme) Telkin ile kabiliyetli bir kimsenin üzerinde, söz ve bakış ile elde edilen bir çeşit uyku hâli. * Uyuşukluk. İradesizlik hâli ve bu hâle ait vaziyetler.

İpotek
Fr. Bir borcun ödeneceği zamana kadar borçlunun alacaklıya vermiş olduğu değerli şey. Rehin.

İptida
(Bak: İbtida)

İpucu
Mc: Emare, işaret, alâmet, delil, vesika.

İr'ad
Tehdid etmek, korkutmak. Muztarib etmek. * Kılıç parlatmak. * Kadın yüzünü kendisi açmak.

İr'as
Çekerek sarsma.

İr'â
Otlatma.

İr'â-yi agnam
Koyunları otlatma.

İra
Bağış yapma, iyilikte bulunma. * Çakmaktan ateş çıkarma. Parlama.

İrabe
Şüphelendirme, şüpheye düşürme.

İrabet
Akıl, anlayış, kavrayış.

İrad
Varid kılmak. Getirmek. Söylemek. * Gelir. Kazanç. Bir mal veya mülkün getirdiği kazanç.

İrad ü masraf
Gelir ve gider.

İrad-ı kelâm
Söz irad etme, söz söyleme.

İrad-ı mesel
Edb: Bir fikri isbat için misal getirme. Buna İrsal-i mesel de denir.

İrad-ı nutk
Nutuk iradetme. Nutuk söyleme.

İradat
(İrade. C.) İstemeler, buyruklar, iradeler, emirler, fermanlar.

İrade
"İstek, arzu. Dilemek. Emir. Ferman. * Bir şeyi yapmak veya yapmamak için olan iktidar, güç.(İrade, ihtiyardan daha geniştir, umumidir. İhtiyar, taraflardan birini diğerine tafdil ile beraber tercihtir. İrade; yalnız tercihtir. Mütekellimler bazan iradeyi ihtiyar mânasında kullanmışlardır. İradenin zıddı kerâhet; ihtiyarın zıddı icâb ve ıztırardır. İrade, hakikatte dâima ma'duma taalluk eder. Çünkü, bir emrin husûl ve vücudu için o, tahsis ve takdir eder.) * Fık: Cenab-ı Hak irade sıfatı ile muttasıftır ve iradesi ezelîdir. Yaratacağı şeyleri bu irade sıfatı ile kendi hikmeti ile birer veche tahsis buyurur ve onun irade buyurduğu mutlak olur.(Âdetullah üzerine irade-i külliye-i İlâhiye, abdin irade-i cüz'iyesine bakar. Yani, bunun bir fiile taallukundan sonra o taalluk eder. Öyle ise cebir yoktur. İ.İ.) (Bak: Vicdan)"

İrade-i aliye
"Tar: Sadrazam tarafından verilen emir. Bu emir yazılı olduğu gibi, şifâhi de olurdu. Yazılı olana ""iş'arat-ı âliye"" de denilirdi."

İrade-i cüz'iyye
Allah tarafından insanın kendi salâhiyetinde bıraktığı istek, arzu. İnsanın herhangi bir tarafa meyletme kuvveti ve isteği. Az ve zayıf irade.

İrade-i ilâhiye
Külli irade. Allah'ın emri ve isteği.

İrade-i külliye
Külli irade. Allah'ın her şeye şâmil olan emri ve iradesi.

İrade-i seniyye
Padişahın, bir işin yapılması veya yapılmaması hakkında verdiği emir. İrade eskiden şifahî, yani ağızdan emir vermek, yahut kendi el yazısı ile yazmak suretiyle verilirdi. Sonradan iradeler mabeyn baş kâtibinin imzasını taşıyan yazılı kâğıtla bildirilmeğe başlamıştır. * Çok yüksek ve mühim yerden gelen emir.

İrade-i zâtiye
Bir adamın kendi arzu ve isteği.

İrade-i şâhane
Padişahın emri, fermanı, buyruğu.

İradet
İrade, istek, dileme. * Gönül isteği.

İradî
İrade ile alâkalı, iradeye dâir.

İrae
Göstermek, göstererek öğretmek. * Göz önüne koymak. * Gösteriş.

İrae-i tarik
Yol gösterme. Kılavuzluk etme.

İraga
İsteme, irade etme.

İrahe
(Rahat. dan) Rahatlandırma, rahat ettirme.

İraka
Dökmek, akıtmak.

İraka-i dem
Kan akıtmak. İnsan öldürmek.

İran
Fars memleketi.

İras
(Ağaç) yapraklanma. * Yosun olma.

İras-ı fütur
Bıkkınlık verme.

İrat
Tehlikeye, vartaya düşürmek.

İraza
Kandırmak, kandırılmak. Râzı etmek.

İrb
(İreb) Akıl. Zihin, zekâ. * Akıllılık.

İrba'
(Ribâ. dan) Çoğaltma, artırma, fazlalaştırma. * Faize verip artırma. (Haramdır)

İrbab
Bir yerde mukim olma. Bir mevkide devamlı olarak kalma.

İrbah
(Ribh. den) Fayda ve kazanç elde etme. * Fâize para verme.

İrbaş
Ağacın yeşillenip yapraklanması.

İrbe
Akıllılık, zekâ. * Hile, oyun.

İrbiyan
Teke, istakoz gibi deniz hayvanları.

İrca
Sonraya bırakmak. * Kuyuya kenar yapmak.

İrca'
Geri çevirmek, geri döndürmek. * Alışverişi faydalı kılmak. * Musibet vaktinde Allah'a sığındığını âyet okuyarak ifade etmek.

İrca-i inan
Atın dizginini çevirme, başka tarafa yöneltme.

İrca-i kelâm
Sözü yine maksada çevirme ve getirme.

İrca-i nazar
Bakışı gerilere çevirme, mâziye bakma.

İrcaf
(Bak: Recefe)

İrcal
Birini yayan olarak yürütme.

İrda'
Helâk etme, aşağı düşürme.

İrdaf
Ardısıra yürütme, yürütülme.

İrdafen
Ardısıra yürüterek.

İreb
(Bak: İrb)

İrem
Kurşun veya ok atılan nişan tahtası.

İren
Alt dudak.

İrfad
Yardım etme, bağışta bulunma. Hediye verme.

İrfah
Refaha ulaştırma, rahata kavuşturma.

İrfak
Fayda vermek, işe yaramak. Kolaylık ve mülâyemetle tutmak.

İrfal
Elleri sallıyarak yürüme. * Eteği sarkıtma.

İrfan
"Bilmek, anlayış, tecrübe ve zekâdan ileri gelen zihnî kemal. * İkrar. * Mücazat. * Fık: Esrar-ı İlâhiyeye, iman ve Kur'an hakikatlarına vukufiyet. (İlim ile irfan ve ma'rifet arasında fark vardır: İlim, vech-i küllî ile, yani her vechesiyle bilmektir. İrfan ve marifet ise; vech-i cüz'î ile bilmektir. Bu cihetle Cenab-ı Hakk'a irfan ve marifet isnad olunmaz. Fıtrî istidat eseri olarak inceleyerek tefekkür edip bilmektir. Buna ""İlm-i Ledün"" ve İlm-i Rabbanî"" de denir.) (Bak: Ârif)"

İrfaş
Yeme içme ile uğraşma. * Bir yerde daimi oturma.

İrfitat
Ufak ufak yapma, ufalama.

İrgab
Rağbet ettirme.

İrgaf
Hırsla bakma. * Hızlı yürüme.

İrgam
Aşağılatma. Hor, hakir kılma. * Burunu kırma. * Yere sürtme. * Galip olma. * Kahretme.

İrgan
Bir işi kolaylaştırma.

İrgandi
Yerinde oynama, sallanma, kımıldama.

İrha
Tatlılıkla ve kibarca hareket etme, yumuşak davranma, tatlı muâmele etme.

İrha'
Gevşetme, aşağı salıverme ve sarkıtma. Koyverme, salıverme. * Dilmek, dilim dilim etmek.

İrha-i imame
"""Sarığı gevşetme"" Kaygısız, endişesiz olma."

İrha-i inan
Dizginleri salıverme. * İşine devam etme.

İrha-i lisan
Ağzına geleni söyleme.

İrhab
Bollanma, bol olma. Genişleme.

İrhaf
Bileme. Keskinleştirme.

İrhak
Sıkıntı ve eziyet etme. * Zorlama, sıkma.

İrhan
Rehin koyma veya konulma.

İrhas
Hayırlı işler yapmak. * Israr etmek. * Duvar yapmak. * Sağlam şey.

İrhasat
Hayırlı işlerle uğraşmak. * Sağlam şey. * Ist: Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) nübüvvetinden evvel zuhur eden hârikulâde haller ki, bunlar peygamberliğine delil teşkil eden hâdiselerdendir.

İrhem yareb
Tıb: Bağırsak tıkanması veya dolanması.

İrin
(Bak: Cerahat)

İris
yun. Gözümüzün saydam tabakasının arkasında olup, deliği, ışığın az veya çok miktarda olmasına göre genişleyip büzülen tabaka. Kuzahiye.İRKÂ' : Geciktirme. * İftira etme.

İrka'
Akan kan veya göz yaşını silme, dindirme.

İrkab
Huk: Öldükten sonra kanunî mirasçılarından başka bir kimseye de miras bırakma.

İrkad
Uyutma veya uyutulma.

İrkak
Köle edinme. Cariye veya köle satın alma. * İnciltme.

İrkal
Hızlı yürüme.

İrkan
Kına yakma, kına sürme. * Safran ağacı, kızılağaç. * Tıb: Sarılık hastalığı.

İrkas
Oynatma, raksettirmek.

İrkâb
(Rükûb. dan) Bindirme. * Binilecek hayvan verme. * Araba veya gemi gibi bir vasıtaya bindirme.

İrkâben
Bindirerek, irkâb suretiyle.

İrkâh
İnanma, itimad etme, güvenme. * Sığındırma, dayandırma.

İrma'
Atma, fırlatma.

İrmad
Fakir düşme. Sefil olma. * Göz ağartma.

İrman
f. Arzu, taleb, istek. * Dalkavuk. * Nedâmet, pişmanlık. * Dâvet edilmeden bir yere giden kimse.

İrmegan
f. Saadet. İkbal, mutluluk, uğurluluk. * Terbiye eden, mürebbi.

İrmik
Buğday gibi hububatdan elde edilen ve helva, çorba yapımında kullanılan iri taneli un.

İrs
Vefat eden kimsenin vâsi olup malını almak. * Ölen yakın akrabadan kalan mal, miras, mülk. * Bir şeyin artığı. Fâsıla nişanları.

İrsa'
Mızrak gibi sivri bir şeyle dürtme.

İrsad
"Gözetlemek. * Hâzır ve âmâde eylemek. * Mükâfat vermek. * Edb: Secili ve kâfiyeli bir cümlede ses uyumundaki ana sesi önce tanıtıp, ondan sonra gelecek kelimeyi tanıtma sanatıdır. Meselâ:Elemin Kays'a kıyas etme din-i mahzunun, Yok idi aklı ne derdi var idi Mecnunun.(Baki)Birinci mısrada ""Kays"" isminin geçmesi, ikinci mısrada ise ""Yok idi aklı, ne derdi var idi."" denmesi sözün sonunun ""Mecnun"" olacağını hemen akla getirmektedir."

İrsah
Yerinde tutma, durdurma. Bir şeyi sağlamlaştırma.

İrsal
(Resul. den) Göndermek, gönderilmek, yollamak. * Havale kılma. * Salıvermek. Kendi haline koymak. * Sürü sahibi olmak. * Elçi gönderme.

İrsal-i lihye
Salak bırakma.

İrsal-i mesel
"Konuşurken meşhur hikmetli sözleri kullanmak.""Hakir olduysa millet, şanına noksan gelir sanmaYere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten.""""Muini zâlimin dünyada erbab-ı denâettir.Köpektir zevk alan sayyad-ı bi-insâfa hizmetten.""(Namık Kemal)"

İrsal-i rüsül
Cenab-ı Hakk'ın insanlara her hususta ve hususen Allah'a itaatte rehber olacak peygamberler göndermesi.

İrsalat
(İrsal. C.) Göndermeler. Gönderilen şeyler.

İrsaliye
Makbuz. * Her hangi bir yere gönderilen eşya veya malların listesi.

İrsan
Muhkem ve sağlam kılma, rasanet verme.

İrsas
Eskitme, yıpratma. Eskitilme, yıpratılma.

İrsas-ı libas
Elbisenin yıpranması, eskitilmesi.

İrsen
Miras olarak, anadan, babadan geçmek yolu ile.

İrsiyet
Verâset. Aile ve soydan geçen benzerlik.

İrsî
Miras ile alâkalı, irse âit ve müteallik.

İrta'
Zoraki ve istemeyerek gülme.

İrtab
Dikme veya dikilme.

İrtac
Bir kimsenin sözünü kesme, konuşturmama. * Devamlı yağmur ve kar yağma. * Kapıyı örtme, kapama. * Kıtlık her tarafa yayılma.

İrtam
Hatırlamak için parmağa iplik bağlama.

İrtat
Tenbellik etme. Yerinden kımıldamama.

İrtecek
f. Şimşek, berk.

İrtia'
Düşünmek, istikbali düşünme.

İrtiab
(Ru'b. dan) Ürkme, korkma.

İrtiad
(Ra'd ve Ri'd. den) Iztırablı ve sıkıntılı olmak. * Deprenme. Titreme.

İrtiaf
İleri geçme, ilerleme.

İrtias
Küpe takma.

İrtiaş
Ra'şeye tutulma, titreme, sarsılma.

İrtiaş-ı mest
Sarhoş ve baygın titreyiş.

İrtiba'
Bahar mevsiminde güzel bir yerde oturma.

İrtibab
Kokulu şeyler yapma. * Bir çocuğu büluğ çağına varıncaya kadar besleme.

İrtibah
Yükselme, yükseğe çıkma.

İrtibak
Karışık ve çapraşık bir işe girişme. * Karaca, geyik gibi hayvanların tuzağa düşmeleri. * Bir kazâya uğrama.

İrtibal
Bir malı çoğaltma. Bereketlendirme.

İrtibas
Perişan ve zor durumda kalma. * Pek karışık ve sıkışık olma.

İrtibat
Bağlanmak, raptedilmek. Muhabbet, dostluk ve alâkadarlık. * Düşmana karşı cenk için hudutta at sahibi olmak.

İrtica
Ummak, ümidetmek, rica etmek.

İrticac
Çalkanmak. Heyecana gelme. * Sarsıntı. Muztaribane hareket etmek.

İrticac-ı deryâ
Denizin kabarması, dalgalanması.

İrticaf
(Recfe. den) Sarsma, sarsıntı, çalkalama. Tahrik.

İrtical(en)
Hazır cevaplılık. Düşünmeden ve birdenbire açıkça güzel söz veya şiir söylemek.

İrticaliyyat
Düşünmeden, içinden doğarak söylenen sözler.

İrticam
Birşey üstüste katlanma.

İrtican
Adamın işi gücü bozulma.

İrticas
Gök gürleme. * Top bürünme.

İrticaz
Kısaltma, ihtisâr.

İrticaî
(İrticaiye) İrtica ile alâkalı.

İrtida
(Ridâ. dan) Örtünme, bürünme.

İrtida'
Dinin yasak ettiği şeyleri yapmama, geri durma.

İrtidad
Din değiştirmekle mürted olmak. İslâmiyetten çıkarak dinsiz olmak. * Geri dönmek. (Bak: Mürted)

İrtidaf
(Redif. den) Ardından gitme, ardına düşme, peşinden koşma.

İrtifa almak
Öğle vakti, güneşin yüksekliğini ölçerek zamanı belirlemek. * Yükselmek.

İrtifa'
Yükseklik. * Yukarı kalkmak. Kaldırmak. Terakki.

İrtifad
Kazanma, kesbetme, kazanıp kâr etme.

İrtifaen
Yükseklikçe, yükseklik bakımından.

İrtifak
Bir yere dayanma. * (Kap) dolma. * İhtiyaç duyma. * Arkadaşlık etme. * Tıb: İki kemiğin hareketsiz kalmak üzere mafsallanması.

İrtifas
Fiatların yükselmesi, pahalılık.

İrtigab
(Rağbet. den) Heveslendirme, isteklendirme, rağbet ettirme.

İrtiha'
Katılma, karışma.

İrtihal
Bir yerden başka yere göçmek, gitmek. Nakl-i mekân etmek. * Ölmek.

İrtihal-i dâr-ı bekâ
Dâr-ı bekaya göçme. Ölme.

İrtihan
(Rehn. den) Bir şeyi rehin olarak alma veya alınma.

İrtihas
Ucuz saymak veya sayılmak.

İrtihaz
Rezil rüsvay olma. Kepaze olma.İRTİKA' : Yükselme, yukarı çıkma. * Daha yüksek yerlere ve mevkilere erişme. Yüksek derecelere ulaşma.

İrtihaş
Rahatsız olma, huzuru kaçma. Sıkıntı ve ıztırâb içinde bulunma.

İrtikab
Bekleme, gözleme. * Ümit etme, umma.

İrtikak
Söz gücü olan kimsenin, söz söylemekten âciz kalması.

İrtikam
Yığılma, üst üste birikme.

İrtikas
Baş aşağı olmak. * Bir hâdiseye yakalanmak.

İrtikaz
(Rekz. den) Dikilme. * Bağlanma. * Tıb: Nabız atma.

İrtikaş
Harpte askerlerin birbirine karışması.

İrtikâ'
Güvenme, dayanma.

İrtikâb
Bir işe girişmek. * Kötü bir iş işlemek. Rüşvet almak gibi çirkin bir şey yapmak. * Bir makamı âlet ederek, hakkı olmayan para veya malı hile ile almak.

İrtima'
Birbirine atışma.

İrtimas
Suya dalma, dalıp gitme. Dalgıçlık.

İrtimaz
Yerinden kaldırıp sıçratma. * Birini koruma, himâye etme.

İrtisa'
Dişler sık olma. * İki şey, birbirine bitişik olma. * Taneleri, iki taş arasında döğüp parçalama.

İrtisad
İstif etme. Birbiri üstüne düzgün bir şekilde yerleştirme.

İrtisam
Resmedilmek, resmi çıkmak, resimli ve nişanlı olmak. * Emrolunan şeye imtisâl etmek. * Cenâb-ı Hakkı tekbir ve O'na ilticâ etmek.

İrtisas
Yayılma, meşhur olma, şüyu bulma, şâyi olma.

İrtitac
Konuşurken kekelemeye başlama, dili tutulma.

İrtiva'
Suya içerek kanma. * Tıb: Vücuttaki organ ve eklemlerin kuvvetlenip kalınlaşması.

İrtivah
Nöbetle çalışma.

İrtiya'
Ürkme, korkma.

İrtiyab
Duraklama, şüphelenme, tereddüt.

İrtiyad
Bir kimseden bir şey isteme.

İrtiyah
(Rîh. den) Genişleme, ferahlama, feraha erme. * Rüzgârlanıp rahatlama.

İrtiyaz
Riyâzet yapma, nefsine eziyet etme.

İrtiza'
(Rıza. dan) Razı olma, rıza gösterme, uygun ve münasib bulma. Kabul etme. * Beğenme, seçme.

İrtiza-i sabi
Çocuğun süt emmesi.

İrtizah
Biraz bahşiş alma. * Özür dileme.

İrtizak
(Rızk. dan) Rızık alma, rızıklanma.

İrtişa'
Rüşvetçilik. Rüşvet almak.

İrtişaf
Emerek ve azar azar içme. * Tıb: Vücudun her hangi bir yerinde toplanan suyun, dışarı atılması.

İrtişah
(Reşha. dan) Sızma, terleme.

İrva
Bolca sulamak. Suya kandırmak. * Birisine hadis veya şiir rivayet ettirmek.

İrva ve iska
Sulama, suya kandırma.

İrza
Çayırlık. Otluk yer.

İrza'
Meme vermek, süt emzirmek veya emzirilmek.

İrza-yi tarafeyn
İki tarafı anlaştırma, râzı etme.

İrzak
Rızıklandırmak, maddi veya mânevi ihtiyacını vermek.

İrziz
Dik ses. * Titreme. * Dolu tânesi.

İrşa'
Rüşvet verme.

İrşad
Doğru yolu göstermek. Akli ve kalbi, mukni ve te'sirli eserler veya sözlerle gafletten uyandırıp hidâyet yolunu göstermek. Cadde-i kürba-yı Kur'aniye yolunda selâmetle devam ettirmek. Allah'a ibadet ve itaata kavuşturmak. Veli bir zâtın, bir kimsenin hidâyete ermesine vesile olması. * Ist: Hak ve hakikatı arayan kimselere bir mürşid-i ekmelin Kur'ânî ve İslâmî eserleriyle veya sözüyle Sırat-ı Müstakim olan İslâmiyet yolunu tanıtması ve tarif etmesi. İmanı kuvvetlendiren ve inkişaf ettiren tahkikî ve yakînî delillerle hak ve hakikatı talim ve tedris etmesi. (Bak: Mürşid)

İrşadat
(İrşad. C.) İrşadlar. Hak ve hakikatı ve doğru yolu bildirmeler. İkazlar. (Bak: İrşad)

İrşaf
Suyu yavaş yavaş ve yudum yudum içme.

İrşak
Bir şeye dik bakma. Dosdoğru etme.

İs
Dumandan hasıl olan siyah madde. Kurum.

İs'ad
Yükseltmek, yukarı çıkarmak. * Mekke-i Mükerremeye gitmek.

İs'af
Birisinin arzusunu, istediğini kabul etmek ve yerine getirmek.

İs'ar
Narh koyma, fiat veya pahâ biçme.

İsa (a.s.)
"Dört büyük peygamberden birisidir. Hakiki Hristiyanlık dininin peygamberidir. Kur'an-ı Kerim'de meziyet ve senası geçmektedir. İncil, mukaddes kitabıdır. Vahiy ile kendine gönderilmiştir. Ancak kendisinden sonra Havarileri tarafından yazılmıştır.(İncil'in bir yerinde İsa (A.S.) demiş: ""Ben gideceğim; tâ dünyanın reisi gelsin."" Acaba Hz. İsa (A.S.)'dan sonra dünyanın reisi olacak ve hak ve bâtılı fark ve temyiz edip Hz. İsa'nın (A.S.) yerinde insanları irşad edecek, Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) başka kim gelmiştir? Demek Hz. İsa (A.S.), ümmetine dâima müjde ediyor ve haber veriyor ki: Birisi gelecek; bana ihtiyaç kalmayacak, ben onun bir mukaddemesiyim ve müjdecisiyim. M.)"

İsa'
Zenginleştirme veya zenginleştirilme. * Genişletme.

İsabet
Ecir, mükâfât, karşılık vermek. * Doldurmak.

İsabet-i ayn
Göz değmesi, nazar değmesi.

İsabet-i re'y
Fikir doğruluğu. İsabetli ve yerinde bir düşünce.

İsabetkâr
f. Doğru rastlayan. İsabetli.

İsaet
Bir işte ihmal ile zarar verme.

İsaf
Asr-ı saadetten evvelki câhiliyet devrinde Mekke putlarından birinin adı.

İsaga
Kolaylıkla ve rahatlıkla yutulma.

İsaga-i taam
Yemeğin kolaylıkla yutulması.

İsah
(Vesah. dan) Kirletme veya kirletilme.

İsaka
Akıtma. * Arkadan sürme. Sevk etme.

İsal
Ulaştırmak, vâsıl etmek. Yetiştirmek.

İsale
Akıtmak, dökmek. * Seyyal kılmak. Cereyan ettirmek.

İsale-i dümu'
Gözyaşları dökme, ağlama.

İsam
(İsm. den) Ceza. Bir kabahat veya suçun gerektirdiği netice, karşılık.

İsar
"Zengin, maldâr olmak; gani olmak."

İsare
Esir etmek ve gezdirmek. * Bağ, bend.

İsas
Çok sık ve uzun saç veya bitki.

İsase
Zenginlik, servet. * Göz ucuyla bakma. * Cemiyet, topluluk.

İsave
Gammazlık, ağız karalığı.

İsb
Kasık tüyü.

İsbah
(Sebh. den) Yüzdürme, suda yüzdürülme.

İsbal
(Sebl. den) Yollama, gönderme veya gönderilme.

İsbat
Doğruyu delil göstererek meydana koymak. Delil ve şâhitle bir fikrin sıhhatını göstermek. İtiraf, ikrar ve tasdik etmek. * Sabit ve muhkem kılmak. * Bâki ve pâyidar eylemek. * Delil. Bürhan. Şâhit. (Bak: İman-ı bil-âhiret)

İsbat-ı hüner
Maharet ve hüner gösterme.

İsbat-ı vücud
Hazır bulunma. Varlığını gösterme.

İsbatiyecilik
(Fr: Pozitivizm) Fls: Bu felsefe nazariyesine göre, isbat yolu ile yakîn, şüphesiz bilginin elde edilebilmesi, tecrübelerle müşahadelerle ve vakıalara istinaden mümkün olacağı iddia edilir. İsbat şeklini ve sahasını daraltıp sadece maddiyata münhasır kılan bu anlayış yalnız maddiyata ait mes'eleler için doğrudur.(Bir şeyden uzak olan bir kimse yakın olan adam kadar o şeyi göremez. Ne kadar zeki olursa olsun, o şeyin ahvali hakkında ihtilâfları olduğu zaman yakın olanın sözü muteberdir. Binaenaleyh Avrupa feylesofları maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı imân, İslâm ve Kur'ân'ın hakaikından pek uzak mesafelerde kalmışlardır. Onların en büyüğü yakından hakaik-ı İslâmiyeye vukufu olan âmi bir adam gibi de değildir. Ben böyle gördüm, nefs-ül emir de benim gördüğümü tasdik eder. Binaenaleyh şimşek, buhar gibi fenni meseleleri keşfeden feylesoflar Hakk'ın esrarını Kur'ân nurlarını da keşfedebilir diyemezsin. Zira, onun aklı gözündedir. Göz, kalb ve ruhun gördüklerini göremez. Çünkü kalblerinde can kalmamıştır. Gaflet o kalbleri tabiat bataklığında çürütmüştür. M.N.) (Bak: Rasyonalizm)

İsbi'
(C.: Esâbi) Parmak. * Ölçü parmağı, arşının yirmidörtte biri. (Türkçede: $ telaffuz edilir.)

İseviyyet
Hristiyanlık.

İsevî
Hz. İsa'nın (A.S.) dininden olan. Nasrani. Hristiyan.

İsfar
Sabah namazının ortalık aydınlanırken kılınışı.

İsfenc
Sünger.

İsfence
(İsfencî) Süngere benzer, sünger biçiminde, süngerimsi.

İsfenciye
Süngerler.

İsfend
Şarap.

İsfendan
f. Beyaz biber tohumu. * Akçaağaç.

İsfid
f. Beyaz, ak.

İsfirar
(Bak: Isfirar)

İsga
(Bak: Sagat)

İshab
Çok söylemek. * Türlü şeylerden renk değiştirmek. * Bir şeye fazla tama' etmek. * Kuyu kazıp suyu bulamamak. * Zehirlenme veya hastalıktan dolayı renk değişmesi. * Kuzu, anasını emmek. * Duvarı başı boş salıvermek.

İshak (a.s.)
Kur'ân-ı Kerim'de adı geçen peygamberlerdendir. İbrahim (A.S.)ın oğludur. Yakub (A.S.)ın babasıdır.

İshakiyye köşkü
Sadrazam İshak Paşa tarafından Sultan İkinci Bayezid için, Topkapı surları dahilinde yaptırılmış olan köşkün adıdır. Bânisinin ismine nisbetle bu adı almıştır. (O.T.D.S.)

İshal
Mülâyim ve düz bir yere varmak. * Tıb: Barsakların iltihabından soğuk algınlığından hâsıl olan sürgün, iç sürme.

İshan
"Aslında kalınlık demek olan sihan ve sehânetten kalınlaştırmak demektir. Siklet de sehanetin lâzımı olmak itibariyle: ""Falan kimseyi, hastalığı veya yarası ağırlaştırdı, yerinden kımıldatmaz etti."" mânâsına ""İshanehül maraz evilcerh"" denilir. Harbde düşmanın esaslı kuvvetlerini iyiden iyiye vurarak, ordusunu derin ve geniş bir suretde yaralayıp, kımıldanamıyacak bir hâle koyacak derecede kat'iyyen mağlub etmeğe de ishan tâbir edilir."

İshan-ı ayn
Ağlatma. Göz kızartma.

İshar
Uyundırma. * Gece uyutmayıp, uyanık durdurma.

İshat
Darıltma, gücendirme.

İsik
Çukurluk, engebelik. Çukurlu.

İsimlik
Tar: Saraylılar tarafından gönderilen hediyelik şeylerin kimin tarafından gönderildiğini belirten adres pusulası.

İska
Su vermek, sulamak.

İskab
Ateş yakma.

İskal
Ağır bir şey yüklemek.

İskalarya
ing. Çarmıkların halat basamakları.

İskandil
ing. Denizin derinliğini ölçmeğe yarayan ve gemilerde kullanılan bir âlet. * Bir şeyin hakikatını anlamağa çalışma. Yoklama, deneme, tecrübe etme.

İskar
(Sekir. den) Sekir verme, sarhoş etme.

İskarlat
"İtl. Eski devirlerde Venedik mensucatından, boyası has ve kumaşı dayanıklı bir nevi çuhanın adı idi ve şarkta pek makbuldü. Yeniçeri Ocağı ileri gelen ağalarına, sekbanbaşıya ve yeniçeri kâtibine her sene bu çuhadan verilir veya bedeli para olarak tahsis olunurdu. Bu paraya da ""İskarlat bedeli"" denirdi. (Ta. L.)"

İskarmoz
Gemilerin kaburgalarını teşkil eden eğri ağaçlar. * Kayıklarda kürek takılıp çekilen ağaç çiviye de bu ad verilir.

İskarpin
Fr. Konçsuz veya yarım konçlu zarif ayakkabı. Alafranga hafif kundura.

İskat
(Bak: Iskat)

İskele
Binada yüksek yerleri yapabilmek için kurulan geçici sal. * Deniz nakil vasıtalarının yanaşabilmeleri için deniz kıyısında yapılan yer. * Deniz kenarında ve deniz vasıtalarının yanaşmasına elverişli kasaba. * Bir memleketin deniz yolu ile yapılan ticaretine vasıta olan liman. * Geminin sol yanı.

İskelet
Fr. Vücudun kemik çatısı.

İskendan
f. Kilit.

İskender
(M. Ö. 356-323) Aristo'dan ders almış bir imparatordu. İskender-i Rumi de denir. Bundan başka ismi geçen bir de İskender-i Zülkarneyn vardır. (Bak: Zülkarneyn)

İskerek
f. Hıçkırık.

İskete
Güzel ve çok öten sarı kanatlı bir cins küçük kuş.

İskiz
(İskize) f. Hayvanın sıçrayıp kıç atması. * Hayvanın ürkerek attığı çifte.

İskolastik
(Bak: Skolastik)

İskona
İtl. Buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan iki direkli yelkenli harp gemilerine verilen addı.

İskonto
(Bak: Tenzilât)

İskân
Yerleştirmek. Bir yeri mesken yapıp oturmak. * Sâkin.

İskân-ı muhacirîn
Göçmenleri yerleştirme.

İskât
Sükût ettirmek. Cevap veremiyecek hâle getirmek. Susturmak. * Kandırmak, râzı etmek.

İsla'
Teselli verme, avutma.

İslab
Giderme, selbetme. Kapıp götürme.

İslac
Kara tutulma. Karlı olma.

İslaf
Para peşin, mal veresiye olan bir alışveriş. * Tarlayı aktarmak.

İslah
(Bak: Islah)

İslak
(Silk. den) Düzenleme, sıraya koyma. * Yola getirme. * Diziye geçirme. * Mesleğe sokma, sokulma.

İslal
(Sell. den) Kılıcı sıyırıp çıkarma. * Verem etme, verem uğratma.

İslambol
Eskiden İstanbul yerine kullanılan bir tabir idi. Ulema takımı yakın zamana kadar zarfların üzerine İstanbul yerine İslâmbol yazarlardı.

İslamiyan
f. İslâmlar.

İslamiyet
"İslâmlık. * İslâm oluş. Teslimiyet, inkıyad, bağlılık, hakka tarafgirlik ve iltizamdır.(İslâmiyet güneş gibidir, üflemekle sönmez; gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. Gözünü kapayan yalnız kendine gece yapar. Münazarat)"

İslamî
İslâm dinine mensub, İslâm ile alâkalı.

İslas
Üçe bölme. Üç aded yapma.

İslav
Fr. Rus, Ukran, Beyaz Rus, Çek, Slovak, Leh, Sloven, Sırp, Hırvat ve Bulgar gibi milletlere, lisanlarındaki yakınlık dolayısıyla verilen ortak isim.

İslim
(Bak: İstim)

İslâm
"(Selâm. dan) İtaat, inkıyad, bir şeye teslimiyet. Din. * Ist: Hz. Muhammed'in (A.S.M.), Allah'ın emriyle insanlara bildirdiği din. (İslâmlıkta, Allah'a itaat etmek, Peygambere tâbi' olmak ve din namına ne bildirilmişse, kalb ile dil ile tasdik ve onunla amel etmek şarttır. İslâm'ın beş şartı vardır: Kelime-i şehadet getirmek, namaz kılmak, zekât vermek, hacca gitmek ve Ramazan-ı şerif orucunu tutmaktır.)(Ulema-i İslâm ortasında, ""İslâm"" ve ""İman""ın farkları çok medâr-ı bahsolmuş. Bir kısmı, ""İkisi birdir"", diğer kısmı, ""İkisi bir değil, fakat biri birisiz olmaz"" demişler ve bunun gibi çok muhtelif fikirler beyan etmişler. Ben şöyle bir fark anladım ki:İslâmiyet, iltizamdır. İman, iz'andır. Tabir-i diğerle: İslâmiyet, hakka tarafgirlik ve teslim ve inkıyaddır; iman ise, hakkı kabul ve tasdiktir. Eskide bazı dinsizleri gördüm ki: Ahkâm-ı Kur'aniyeye şiddetli tarafgirlik gösteriyorlardı. Demek o dinsiz, bir cihette hakkın iltizamiyle İslâmiyete mazhardı; ""dinsiz bir müslüman"" denilirdi. Sonra bazı mü'minleri gördüm ki; ahkâm-ı Kur'aniyeye tarafgirlik göstermiyorlar, iltizam etmiyorlar, ""gayr-ı müslim bir mü'min"" tabirine mazhar oluyorlar.Acaba İslâmiyetsiz iman, medar-ı necat olabilir mi?Elcevab: İmansız İslâmiyet, sebeb-i necat olmadığı gibi; İslâmiyetsiz iman da medar-ı necat olamaz. M.)"

İsm
(İsim) Ad, nâm. * Ist: Bilinen veya bilinmeyen, hissedilen veya hissedilmeyen herhangi bir şeyi birbirinden ayırmak, tanımak veyahut zihne getirmek için kullanılan söz veya lâfız. * Man: Tam mânalı ve hem mevzu, hem mahmul olabilen lâfızdır.

İsm-i a'zam
"Allah'ın (C.C.) Kur'ân ve Hadis-i Şeriflerde zikredilen yüz isminin mânâca en câmi' olanıdır. İsm-i A'zam, diğer isimlerin de mânâlarını içinde toplar. Her ism-i İlâhiyenin de, her mahlukun da bir a'zamlık mertebesi vardır.(İsm-i A'zam herkes için bir olmaz, belki ayrı ayrı oluyor. Meselâ: İmâm-ı Ali (R.A.) hakkında: ""Ferd, Hayy, Kayyum, Hakem, Adl, Kuddus"" altı isimdir. Ve İmâm-ı A'zamın İsm-i a'zamı, ""Hakem, Adil"" iki isimdir. Ve Gavs-ı A'zamın İsm-i a'zamı, ""Yâ Hayy'dır."" Ve İmâm-ı Rabbâninin İsm-i a'zamı. "" Kayyum"" ve hâkeza.. pek çok zatlar daha başka isimleri ism-i A'zam görmüşlerdir. L.) (Bak: Esma-i Hüsna)"

İsm-i cins
Gr: Cins isim. Bir cinsten, bir nev'den olan şeylerin hepsine verilen bir ad. Vilâyet, karpuz, kedi gibi.

İsm-i fâil
Gr: Kendisinden fiil, iş çıkan kimsenin sıfatı. Fâil, hâdim, kâtib gibi.

İsm-i hâss
Gr: Yalnız bir kimse, bir hayvan veya bir şeye hâs olan isim. Hz. Muhammed (A.S.M.), Medine-i Münevvere gibi.

İsm-i işaret
"Gr: Kendisiyle muayyen bir şeye işaret olunan kelime. ""Bu, şu o"" gibi."

İsm-i mef'ul
Gr: Fâilin fiili kendi üzerine geçen kelime. Mektub, mazlum, mağdur gibi.

İsm-i mensub
"Gr: Kelimenin sonuna Türkçede ""Li"", Arabça ve Farsçada kelime sessiz harfle bitiyorsa, bir ""î"", sesli harfle bitiyorsa; yerine göre sesli harf atılarak veya atılmayarak ""î"" veya ""vî"" harfi getirilerek yapılan, nereli ve nereye mensub olduğunu ifade eden isimdir. İstanbullu, İstanbulî; Mekkeli, Mekkî; Konyalı, Konevî; Bağdatlı, Bağdadî... gibi.)"

İsm-i merre
Def'a, kerre gibi bir hareketin bir defa olduğunu bildiren fiil'den yapılan isim. (Darbe: Bir defa vuruş. Lem'a: Bir parlayış gibi.)

İsm-i mevsule
"O şey ki, o kimse ki, mânâlarının yerine kullanılan, ""Mâ, Men, Ellezi"" gibi kelimelerdir. İki kelimeyi veya mânâyı birbirine birleştiren, mânâsı kendinden sonra gelen bir cümle ile tamamlanın bir kelimedir."

İsm-i tafdil
"Renge, şekil ve vasfa dâir (ef'al) vezninde olan mutlak ve uzuv noksanlığına delâlet etmemek üzere mukâyeseli üstünlük ifâde eden sıfatlardır. Daha büyük, en büyük, daha küçük, en küçük, en güzel, daha güzel gibi mânâlara gelir. (Kebir kelimesinin ism-i tafdili: Ekber; sağir kelimesinin ism-i tafdili: Asgar; sa'b kelimesinin de Es'ab'dır.)"

İsm-i tasgir
Küçültme ismi. Küçüklük veya azlığa delâlet eden isimdir. Arapçada ekseri (Fueyl) veya (Fuayil) vezninde, Türkçede kelime sonuna cik, cık, cağız, ceğiz gibi ekler getirerek yapılır. Abd: Kul, Ubeyd: Kulcağız, kulcuk gibi.

İsma
Yükseltmek. * İsim koymak.

İsma'
İşittirmek, sesini duyurmak, bir sözü istenilen yere ulaştırmak.

İsmah
Cömert ve eli açık olma. * İtâatli ve bağlı etme.

İsmail (a.s.)
Peygamberlerdendir. İbrahim'in (A.S.) oğludur. Küçükken İbrahim'e (A.S.), oğlunu Allah için kurban etmesi emredildi. Halilullah olan İbrahim, İsmail'i (A.S.) kurban etmek isterken Cenab-ı Hak koç gönderdi. Mu'cize zâhir oldu. Bıçak İsmail'i kesmedi, yerine koç kurban edildi. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) de ceddi olan İbrahim ve İsmail (A.S.)lar Kâbe'yi yeniden inşâ ettiler. (Bak: Kâbe, İbrahim (A.S.) )

İsmam
Sona erdirme, bitirme, tamamlama.

İsmar
(Semere. den) Meyve ve semere vermek, fayda vermek.

İsmat
"Susturma, sükut ettirme. * Men'etmek. * Tecvidde : Harfi söylerken lisana ağır geldiğinden, kendilerinden yalnız aslı rübâî olanlar ile, hümasi olanların terkibi men' edilmişti. İsmât sıfatının harfleri; izlâk sıfatının harfleri olan on altı harf ile harf-i meddin maadası olan on dokuz harfdir. (Bak: Musmit)"

İsmen
Sadece isimle, gerçekten olmayan.

İsmet
"Günahsızlık, mâsumluk. Günahlardan kaçınmak melekesine sâhib olmak. Suçsuzluk. * Peygamberlik vasıflarından birisidir. Peygamberler (A.S.), hiç bir zaman gizli, âşikâr herhangi bir ma'siyete yaklaşmazlar; bütün kusur ve hatâlardan ve şâibelerden müberrâdırlar."

İsmetlü
Tar: Derece bakımından yüksek kimselere, sultan ve şehzâdelerin hanımlarıyla kızlarına verilen bir ünvan idi.

İsmetmeâb
İsmetlü. Günahsız. Haramdan ve nâmusa dokunur hâllerden çekinen.

İsmetpenah
İsmetlü, ismetmeâb.

İsmid
Sürme taşı. * Cenab-ı Peygamber'in kullandığı ve tavsiye ettiği bir cins kırmızı sürme.

İsmirar
(Semrâ. dan) Esmerleşme, kara olma, kararma.

İsmiyyet
İsim olma hâli, isimlilik.

İsmî
"(İsmiyye) İsme mensub, isimle alâkalı. İsmen olup aslen olmayan, varlığı isimden ibâret olan. İsim cinsinden. * Arabçadan iki isimden, yani; müsned ile müsned-i ileyhten mürekkep cümle."

İsmî ve sıfatî
İsme ve sıfata ait.

İsna
Yukarı kaldırmak, yükseltmek. * Değerini yükseltme. * Ateş alevinin yükselmesi. * Bir sene bir yerde kalmak.

İsna aşer
Oniki.

İsnad
Bir söz veya haberi birisine nisbet etmek. * Peygamberimiz'in (A.S.M.) sözlerini sırası ile kimlerden nakledildiğini bildirmek. * Bir nesneye, bir şeye dayanmak. * Birisi için, bir şeyi yaptı demek. İftira etmek.

İsnad-ı efike
Yalan isnad etme. İftira atma.

İsnadat
(İsnad. C.) İsnadlar. Bir kimseye yükletilenler, nisbet edilenler.

İsnadiyyat
İsnad ile ilgili düşünceler. * Aslı esası olmadığı halde birisine isnad edilen sözler.

İsnadî
İsnad etmekle alâkalı.

İsnaf
Yel ve toz savurma.

İsnak
Mal, mülk, servet ve makamın, insanı azdırması.

İsnam
Ateşin alevi büyüme. * Duman ve toz havaya çıkma.

İsnan
İki. * Pazartesi.

İsnevî
İki ile alâkalı. * Pazartesi günü ile alâkalı. * Her pazartesi günleri oruç tutan kimse.

İsneyn
İki. (2) * Pazartesi günü.

İsneyniyyet
İkilik, ikiden ibaret olma.

İspah
(İspeh) f. Asker, nefer, er.

İspanyol
İspanyalı.

İspanyol hastalığı
Grip, nezle. Paçavra hastalığı. (İlk önce İspanya'da farkına varıldığı için bu isimle meşhur olmuştur.)

İsparçene
İtl. Halatın üzerine sarılan kendir ve ip. * Halatı meydana getiren üç boy bükmenin beheri.

İspehbed
f. Başbuğ, hükümdar, hâkan, kağan.

İspenah
f. Ispanak.

İsper
f. Savaş âletlerinden kalkan.

İspergam
f. Fesleğen çiçeği. * Gül. * Yeşillik.

İsperhem
f. Fesleğen.

İsperlos
f. Saray, konak, kâşâne.

İspid
f. Ak, beyaz.

İspidkâr
f. Kalaycı.

İspir
Arabacı. Arabacının yanında bulunan at uşağı. * Zabıta memuru. * Beyaz doğan kuşu.

İspiralya
İtl. Gemi güvertelerinde kamaraları aydınlatmak için açılan küçük kaporta.

İspirtizma
Fr. Ölülerin ruhlarıyla bazı şartlar altında haberleşmenin mümkün bulunduğuna inanan görüş ve bu maksatla yapılan tecrübeler.(İşte eski zaman kâhinleri gibi şimde de medyumlar suretinde yine bir nevi kâhinlik Avrupa'da ispirtizmacıların içlerinde baş göstermiş. M.)

İsr
Alâmet. Nişane. * Ayak izi. * Yol. Meslek. * Başlamak ve azimet etmek.

İsra'
Hızlandırmak. Sür'atlendirmek. * Geri döndürmek. Göndermek.

İsrac
(Sirac. dan) Yakma, yandırma.

İsraf
"Lüzumsuz yere harcamak. Malı ve parayı lüzumsuz yere sarf etmek. İhtiyacından fazla istihlâk etmek ve harcamak. * En lüzumlu aslî vazifeleri bırakıp en lüzumsuz veya zararlı şeylerle meşgul olarak ömrünü veya gençliğini boş yere harcamak.(Hâlik-ı Rahim, nev-i beşere verdiği nimetlerin mukabilinde şükür istiyor. İsraf ise; şükre zıttır, nimete karşı hasâretli bir istihfaftır. İktisad ise: nimete karşı ticaretli bir ihtiramdır. L.)(Bir lokma kırk paraya, diğer bir lokma on kuruşa... Ağıza girmeden ve boğazdan geçtikten sonra birdirler. Yalnız, birkaç saniye ağızda bir fark var. Müfettiş ve kapıcı olan kuvve-i zâikayı taltif ve memnun etmek için birden ona gitmek, israfın en sefihidir. M.)"

İsrafat
(İsrâf. C.) İsrâflar, lüzumsuz yere harcamalar.

İsrafil
Dört büyük melekten biri olup Kıyamet günü cesedlere nefh-i ruh etmeğe ve Sur'u üfürmeğe vazifelidir. (Bak: Melâike)

İsrail
Hz. Yakub'un (A.S.) lâkabı olup sonradan bütün o soydan gelenlere Benî İsrail denmiştir. İsrail oğulları, Yahudiler.

İsrailiyat
"Zamanla hurafeye inkılâb etmiş, Yahudilikten kalma haberler, hikâyeler. İsrail oğullarına mahsus hikâyeler, hâdiseler.(İsrailiyyatın bir tâifesi ve hikmet-i Yunaniyyenin bir kısmı, daire-i İslâmiyete duhul etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkârı ihtilâle verdiler. Şöyle ki: O necib kavm-i Arab, zaman-ı cahiliyette bir ümmet-i ümmiyye idi. Vakta ki içlerinden hak tecelli edip istidad-ı hissiyatları uyandı da meydanda yol açan din-i mübini gördüklerinden umum rağabat ve meyilleri, yalnız dinin mârifetine inhisar eylediler. Fakat kâinata olan nazarları teşrihat-ı hikemiyye nazarıyla değil, belki istitraden yalnız istidlâl için idi. Onların o hassas zevk-i tabiilerine ilham eden yalnız onların fıtratlarına münasib olan geniş ve ulvi muhitleri; ve safi ve müstaid olan fıtrat-ı asliyeleri tâlim ve terbiye eden yalnız Kur'an idi. Bundan sonra kavm-i Arab, sair akvamı bel' ettiği gibi milel-i sairenin mâlumatları dahi Müslüman olmaya başladığından, muharrefe olan İsrailiyat ise: Vehb, Ka'b gibi ulema-i ehl-i kitabın İslâmiyetlerinin cihetiyle Arapların hazain-i hayalâtına bir mecra ve menfez bularak o efkâr-ı safiyeye karıştılar. Hem sonra da ihtiram dahi gördüler. Zira ulema-i ehl-i kitaptan İslâmiyete gelenler, İslâmiyet şerefiyle gayet celâlet ve tekemmül ettiklerinden, mâlumat-ı müzahrefe-i sâbıkaları makbule ve müselleme gibi oldular.. reddedilmedi. Çünki İslâmiyetin usulüne musadim olmadığından hikâyat gibi rivayet olunur iken ehemmiyetsizliği için tenkitsiz dinlenirler idi. Fakat hayfâ! Sonra hak olarak kabul edildiler. Çok şübeh ve şükukâta sebebiyet verdiler.Hem de vaktaki şu İsrailiyat, kitap ve sünnetin bazı imaatlarına merci ve bazı mefahimlerine bir münasebetle me'haz olabilirler idi. Fakat âyât ve hadisin mânâları değil. Belki faraza doğru olsalar idi, mâsadak ve efradından olmaları mümkün olduğundan; su'-i ihtiyarlarıyla başka bir me'hazı bulmayan veya atf-ı nazar etmeyen zahirperestler, bazı âyât ve ehâdisi o hikâyat-ı İsrailiyyeye tatbik ederek tefsir eylediler. Halbuki Kur'anı tefsir edecek yine Kur'an ve hadis-i sahihtir. Yoksa; ahkâmı, mensuh olduğu gibi kısası dahi muharrefe olan İncil ve Tevrat değildir. Evet, mâsadak ile mânâ ayrıdırlar. Halbuki: Mâsadak olmaya mümkün olan şey, mânâ yerine ikame olundu. Çok da imkânât vukuata karıştırıldı... R.N.)"

İsrar
(Bak: Israr)

İsrar-ı esrar
Sırların gizlenmesi.

İsrâ
Yürütmek, göndermek. * Gece seferi yapmak. * İrsâl etmek.

İsrâ suresi
Kur'an-ı Kerim'de 17. Suredir. Mekkidir.

İstade
f. Ayakta durmuş.

İstah
f. Budak, taze filiz.

İstanbul
"Türkiye'nin en büyük şehri ve Osmanlı İmparatorluğu'nun taht şehri (1453-1922). İslâm halifeliğinin son merkezi (1516-1924). Türklerden önce Bizans ""Doğu Roma"" İmparatorluğu'nun taht şehri idi (395-1453). * İstanbul ismi, Rumca şehre veya şehirde demek olan (İstin polin) tabirinden galat olup, bu ismin Osmanlılar tarafından fetih esnasında verilmiş olduğu rivayet ediliyorsa da, Osmanlılardan evvel şehrin bu isimle yâd olunmakta bulunmuş olduğu muhakkak olup, hattâ yedinci hicri yüzyılın ortalarında yani fetihten iki asır önce yazılmış olan ""Yakut-u Hamevî'nin Mu'cem-ül Büldan'ında bu isim yazılmıştır. Bununla beraber Osmanlılar yanında dahi Edebiyat lisanında ekseriya ""Kostantiniyye"" ismi kullanılmıştır; hattâ bazan ""İslâmbol"" şeklinde yazılmıştır."

İstanbul efendisi
İstanbul kadıları (hâkimleri). Bu tabir hicri 1000 tarihinden sonra kullanılmağa başlanmış ve daha sonraları terkolunmuştur.

İstar
Yüzletme, astar çekme. * (C.: Esâtir) Altıbuçuk dirhem ağırlığında (19.5 gr.) bir ölçü. * Dört tane. * Dört veya dört buçuk miskal.

İstare
Perde, zar.

İstasyon
Fr. Demiryolu durağı.

İstatistik
Fr. Bir neticeye varmak veya bir hüküm çıkarmak için metodlu olarak mevcud lüzumlu şeyleri toplayıp sayı hâlinde göstermek işi ve bu işle meşgul olan ilim.

İstebrak
İpekten mâmul ve sırma ile işlenmiş bir çeşit kumaş. Kalın ipek kumaş.

İstel
f. Göl.

İstem
Zulüm ve sitem.

İstenbe
f. Cesur, yiğit, bahadır, kahraman. * Çirkin. * Kâbus.

İsti'bad
Köle edinmek, esir almak.

İsti'bar
İbret alma, ders alma. * Rüya tabir ettirme.

İsti'cab
(Aceb. den) Şaşma, taaccüb etme, hayrette kalma.

İsti'cal
Acele olmasını istemek. Acele etmek.

İsti'da
Medet, yardım istemek.

İsti'dad
Bir şeyin kabulüne ve kazanılmasına olan fıtrî meyil. * Kabiliyet. Akıllılık. Anlayışlılık. Allah Teâlâ Hazretlerinin (C.C.) insanlara ve sâir mahluklara tevdi buyurduğu kabiliyet kuvveleri.

İsti'dad-şure
f. Verimsiz istidad. Çorak yerin kabiliyeti.

İsti'dadat
(İsti'dad. C.) İstidadlar, kabiliyetler, yetenekler.

İsti'fa
Affını, azlini, bağışlanmasını istemek. * Kendisinin memuriyetten affını taleb etmek.

İsti'fa-yı kusur
Özür dileme.

İsti'faf
Kötü şeylerden çekilmek. * İffetlilik iddia etmek.

İsti'kab
Birisinin kusurlarını, ayıplarını arraştırmak.

İsti'kaf
Bir yere kapanma. Bir yerde kendini hapsetme.

İsti'la
(Ulüv. den) Yükselmek. Üste çıkmak. Yüce olmak. Terfi' eylemek. Galib olmak. * Gr: Bir şeyin bir şey üzerine çıkması. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dilin, üst damağa kalkmasına denir. (Bak: Müsta'liye)

İsti'lac
(İlâc. dan) İlaç isteme.

İsti'lam
(İlm. den) Bilgi edinmek için yüksek bir makamdan alt makama sorulma. * Yazı ile bilgi isteme.

İsti'lan
(İlân. dan) İlânını isteme.

İsti'mal
(Amel. den) Kullanmak. Faydalanmak.

İsti'malat
(İsti'mal. C.) Kullanışlar. Kullanmalar.

İsti'mar
Bir yeri imar etmek. Bir yerin mâmurluğunu istemek. * Müstemleke yapmak, sömürgeleştirmek. İstimlak etmek.

İsti'nad
İnatlaşma, inat yapma. Muannidlik.

İsti'rab
Sonradan Araplara dâhil olmak, araplaşmak.

İsti'rak
Terlemek için yatma.

İsti'sa'
(İsyan. dan) İsyan etme. Anarşistlik ve zorbalık yapma.

İsti'sab
İğrenme, tiksinme.

İsti'sam
İsmetli olmayı istemek. Temizlik istemek. Günah ve ayıplardan temiz olmak.

İsti'sar
Bir işin güç olmasını arzulama.

İsti'ta
(Atâ. dan) Bahşiş istemek. Atiyye istemek.

İsti'tab
Kendinden razı, hoşnut etme.

İsti'taf
Yardım taleb etme. * Acımayı isteme.

İsti'tafkârane
f. Şefkat, merhamet isteyene yakışır halde.

İsti'zab
Birşeyi tatlı bulmak, tatlı saymak. Tatlı su istemek.

İsti'zam
Büyük tutmak ve büyük tanımak. * Gururlanmak. Kibirlenmek.

İsti'zar
Özür ve afv dileme.

İsti'şa
Ateş ışığıyla yol yürüme.

İstiab
İçine almak. * Kaplamak. Toplamak. Tamam etmek. * Tutulmak. Zapteylemek.

İstiade
Bir şeyin iade edilip geri gönderilmesini isteme. * Yeniden canlanma. * Âdet edinme.

İstianat
(İstiane. C.) İstianeler, yalvarmalar.

İstiane
Duâ. Yardım istemek. İane istemek.

İstiare
"Ariyet istemek. Ödünç almak. Birinden iğreti bir şey almak. * Edb: Bir kelimenin mânasını muvakkaten başka mânada kullanmak; veya herhangi bir varlığa, ya da mefhuma asıl adını değil de, benzediği başka bir varlığın adını verme san'atına istiare denir.Cesur ve kuvvetli bir insana ""arslan, kurnaz bir kimseye ""tilki"" demekle istiare yapmış oluruz."

İstiare-i mekniye
"(Kapalı istiare) Teşbihin temel unsurlarından yalnız benzetilenle yapılan istiare. Meselâ: Merhum Mehmed Akif'in:Şu karşımızda mahşer kudursa, çıldırsa,Denizler ordu, bulutlar donanma yağdırsa,Değil mi ortada bir sine çarpıyor, yılmaz.Cihan yıkılsa, emin ol bu cephe sarsılmaz...beyitlerinde düşman kalabalığı evvelâ mahşere benzetilerek açık istiâre yapmış, sonra o mahşer bir köpeğe teşbih edilerek, fakat müşebbehün bih'i (kendisine benzetileni) zikredilmeyerek onun levâzımatından olan ""çıldırsa"" ve ""kudursa"" kelimeleri irad olunarak bir kapalı istiare yapılmıştır."

İstiare-i musarraha
"(Açık istiare) Teşbihin iki temel unsurundan yalnız kendisine benzetilen ile yapılan istiare.Meselâ: Büyük âlimlere; ayaklı kütüphane veya yaşlı kimselere hayatının son baharında denilmesi gibi."

İstiare-i mutlaka
"(Temlihiye veya tehekkümiye) Edb: Şaka, lâtife veya alayı içine alan bir istiaredir. Meselâ: Tilkinin eşeğe ""gelsem olmaz mı huzura, a benim aslanım"" demesi gibi... (Edb.S.)"

İstiaza
Karşılık olarak, ivaz olarak bir şey istemek.

İstiaze
"""Euzü besmele"" okuyarak Allah'a sığınmak."

İstib'ad
Uzaklaşma. Uzak görme, ihtimal vermeyiş, olmayacak sanma, akıldan uzak görme. * Yakıştırmayış.

İstib'al
Kadını nikâh ile alma.

İstibaa
Bir şeyi kendine sattırmağa uğraşma.

İstibaha(t)
Mübah ve helâl sayma. * Bir çok kimsenin kanını dökmeğe izin verme.

İstibak
Yarış etme, yarışma.

İstibal
Havanın fenalığı ve sıkıcı olması. * (Kendine) idrar döktürme.

İstibane
Açıklama, belli olma. Meydanda ve âşikâr olma.

İstibar
Yoklama, muayene etme.

İstibda
(İstibra') Ayırmak. Uzak etmek. * Küçük abdest bozduktan sonra idrardan temizlenmek, sidik eserinin tamâmen kesilmesini beklemek. * Nikâhla alınan dul bir kadının gebe olmadığına kanaat getirmek için, kadın bir âdet görünceye kadar beklemek.

İstibda'
Bedi' ve güzel bulma.

İstibdad
Başlı başına olmak. Keyfî idare sistemi. * Zulüm ve tahakküm. İdaresi altındakilerin istemediği şeyleri yalnız kendi keyfine göre zorla ve zulümle yaptırmaya çalışmak. Kanun ve nizamlara bağlı olmayarak, çok defa da kanun namına kanunsuzluk yaparak, keyfi hükmünü icra ettirmek. Kimseyi tanımadan kendi dediğini ve keyfi emirlerini kuvvet ve cebir kullanmak suretiyle yaptırmaya çalışmak. Allah'ı ve adaletini unutarak dinsizdarane bir zulümle hüküm ve idare etmek.

İstibdadkârane
f. İstibdad idaresi gibi. Kendi kendine, kanunları ve kimseyi tanımadan idare eder surette.

İstibdal
(Bidl ve Bedel. den) Değiştirmek, değiştirilmek. * Bir vakfı mülk ile mübadele etmek. * Birşey verip yerine başka şey istemek. * Askerliği biten erlere tezkere verip yenilerini almak.

İstibdal-i müseccel
Lüzumuna hükmolunduğundan dolayı nakzı caiz olmayan istibdal.

İstibga'
İş için yardım isteme.

İstibhac
(Behcet. den) Yüzü gülme, sevinme, mesrur olma.

İstibhal
Azad etme. Azad olma, serbest bırakılma.

İstibham
Karışık ve belirsiz olma. * Ses çıkarmama, susma.

İstibhar
Çok geniş bilgiye sahib olma. * Deniz gibi büyük ve geniş olma.

İstibhas
Bir şeyin doğruluk ve hakkâniyetini anlayabilmek için, iyice araştırıp tahkik etme.

İstibka
Devâmını istemek. Bâki ve dâim kılmak.

İstibka-yi teveccühleri
Teveccühlerinizin sürüp gitmesi ve devamı... (Eskiden mektubların sonlarında kullanılırdı.)

İstibkâ
Ağlatmak. Ağlamayı istemek.

İstibra
(Bak: İstibda)

İstibraz
Meydana çıkarmak, açığa vurmak.

İstibsar
Basiretli olmak. Düşünceli, hesaplı ve dikkatli iş yapmak ve hareket etmek.

İstibsas
Bir haberin doğru olup olmadığını anlamağa çalışma.

İstibtan
Gizliliğe, bir kimsenin iç işlerine vakıf olmak.

İstibvar
Hırslanma, hiddetlenme, kızma, öfkelenme.

İstibşar
Müjde almak. Hayırlı, iyi haber iyi sevinmek.İSTİBTA' : Ağır ağır hareket etme. * Gecikme, geç kalma.

İsticab
Vâcib olmak. Hak etmek.

İsticabe
(İsticâbet) Duânın Allah tarafından kabul olunması.

İsticade
İhsan ve bahşiş isteme.

İstical
Sonraya bırakılmasını istemek.

İsticar
Kiralamak. Kiraya vermek.

İsticare
(Cevr. den) Yardım ve korunma isteme. * Sığınak isteme.

İsticaze
(Cevaz. dan) İzin ve cevâz isteme. * Sunulan bir manzume için câize, yani para isteme.

İsticbar
(Cebr. den) Zorlama, cebretme. Baskı yapma. Zoraki yaptırma.

İsticdad
Yenileme. Yeniden yapma.

İstichal
(Cehl. den) Câhil sayma.

İsticlab
(Celb. den) Çekme, celbetme. Çekmeye vaya getirmeğe sebep olma. * Fls: Uyandırma.

İsticnas
(Cins. den) Cinsine benzetme.

İsticvab
Cevab istemek. Sorguya çekmek. * Mahkemede şahidlerin ifadelerini almak. Söyletmek.

İsticvabname
f. Şahidlerin ve maznunun ifadelerinin yazılı olduğu kâğıt.

İstid'a
Rica ile istemek. Davet etmek. * Bir işi için resmî bir daireye verilen ve istek bildiren kâğıt. Dilekçe.

İstid'a-name
f. Resmî bir makama dilekçe olarak yazılan pullu, damgalı yazı.

İstida'
El uzatma.

İstidad
Alışma, ünsiyet etme. * Doğrulma.

İstidad-ı yed
Elin alışması.

İstidame
(Devam. dan) Bir halin devamını isteme. Bir şeyin devamını arzu etme.

İstidane
(Deyn. den) Borç alma, alınma. Ödünç alma.

İstidare
(Devr. den) Dönme, dolaşma. * Daire biçimine girme, yuvarlak olma.

İstidarî
Dönerek ve bir daire meydana getirecek olan.

İstidbar
(İdbar. dan) Yüz çevirmek. Arka dönmek. * Geri geri gitmek. * Bir kimsenin peşinden gitmek.

İstidhak
(Dıhk. den) Alaya alma, eğlenme.

İstidkak
İncelemek, dakik olmak.

İstidlal
"Delil getirmek. Bir delile dayanarak netice çıkartmak. Delile nazar etmek. Muhakeme. Mülahaza ve anlama kudreti. Delil ile anlamak. Zihnin eserden müessire veya müessirden esere intikali.(Ateşin dumana olan delâleti gibi müessirden esere yapılan istidlâle ""bürhan-ı limmî"" denildiği gibi, dumanın ateşe olan delâleti gibi eserden müessire olan istidlale de ""bürhan-ı innî"" denir. Bürhan-ı innî, şüphelerden daha salimdir. İ.İ.)(Kur'anda delâil-i akliyeye ve fennin keşfiyatına muhalif bazı âyetler vardır dedikleri üçüncü şüphelerine cevap: Kur'an-ı Kerim'de takib edilen maksad-ı aslî; isbat-ı Sâni', nübüvvet, haşir, adalet ile ibadet esaslarına cumhur-u nâsı irşad ve îsal etmektir. Binaenaleyh, Kur'an-ı Kerim'in kâinattan yaptığı bahis tebeidir; kasdi değildir. Yani ligayrihidir, lizatihi değildir. Yani Kur'an-ı Kerim, Cenab-ı Hakk'ın vücud, vahdet ve azametine istidlal suretiyle kâinattan bahsetmiştir. Yoksa, kâinatın bizzat keyfiyetini izah etmek için değildir. Çünkü Kur'an-ı Kerim; coğrafya, kozmoğrafya gibi kasden kâinatın keyfiyetinden mânâ-yı ismiyle bahseden bir fen, bir kitab değildir. Ancak, kâinat sahifesinde yazılan san'at-ı İlâhiyyenin nakışları ve yaratılan kudretin mu'cizeleri ve kozmoğrafyacıları hayrette bırakan nizam ve intizamla, mânâ-yı harfiyle Sâni ve Nazzam-ı Hakikî'ye istidlal keyfiyetini öğretmek için nâzil olan bir kitabdır. Binaenaleyh san'at, kasd, nizam; kâinatın her zerresinde bulunur, matlub hâsıl olur; teşekkülü nasıl olursa olsun bizim matlubumuza taalluku yoktur. Febinaen alâ zâlik, madem ki Kur'anın kâinattan bahsi istidlal içindir ve delilin de müddeadan evvel ma'lum olması şarttır ve delilin muhatablarca vuzuhu müstahsendir; bazı âyetlerin onların hissiyatına ve edebî ma'lumatlarına imale etmesi ve benzetmesi, mukteza-yı belâgat ve irşad olmaz mı? Fakat bu âyetlerin, hissiyatlarına imale etmesi mes'elesi o hissiyata kasden delâlet etmek için değildir. Ancak, kinaye kabilinden o hissiyatı okşamak içindir. Maahaza, hakikata ehl-i tahkiki îsal için, karine ve emareler vaz'edilmiştir. Meselâ: Eğer Kur'an-ı Kerim, makam-ı istidlalde şöylece demiş olsa idi ki: ""Ey insanlar! Güneşin zâhirî hareketiyle hakikî sükûnuna ve Arzın zâhirî sükûnuyla hakikî hareketine ve yıldızlar arasında câzibe-i umumiyenin garibelerine ve elektriğin acibelerine ve yetmiş unsur arasında hâsıl olan imtizacata ve bir avuç su içinde binler mikrobun bulunmasına dikkat ediniz ki, bu gibi hârika şeylerden Cenab-ı Hakk'ın herşeye kadir olduğunu anlayasınız."" deseydi, delil müddeâdan binlerce derece daha hafî, daha müşkül olurdu. Halbuki delilin müddeâdan daha hafî olması, makam-ı istidlale uymaz. İ.İ.)"

İstidlalat
(İstidlal. C.) İstidlaller. Muhakemeler.

İstidlalen
İstidlal suretiyle, delil ile.

İstidrac
Derece derece yükselmeyi isteyiş. * Ist: Hakkı ve hakiki değeri olmadığı halde ve kabiliyetsizliğine rağmen bir kimsenin kesret-i nimete mazhar olması ve bu sebeple küfür ve isyana devam etmesi ile azab ve gazab-ı İlâhiyeye yaklaşması.(Neuzü billah, bu öyle bir işdir ki: Hikmet-i İlâhiye ile bazı kâfirlerin muradı zuhur eder, istediği hârika bir surette olur. Ve bunların küfürleri, Allah'a isyanları da böylece ziyadeleşir.)(... Keramet ile müşerref olan bir şahıs, bilerek harika bir emre mazhar olursa, o halde eğer nefs-i emmaresi baki ise, kendine güvenmek ve nefsine ve keşfine itimat etmek ve gurura düşmek cihetinde istidrac olabilir. M.)(Keramet ile istidrac manen birbirine mübayindir. Zira keramet, mu'cize gibi Allah'ın fiilidir. Ve o keramet sâhibi de kerametin Allah'tan olduğunu bilir ve Allah'ın kendisine hâmi ve rakib olduğunu da bilir. Tevekkül ü yakîni de fazlalaşır. Lâkin, bazan Allah'ın izniyle kerametilerine şuuru olur, bazan olmaz. Evlâ ve eslemi de bu kısımdır.İstidrac ise, gaflet içinde iken eşya-yı gaybiyenin inkişafından ve garip fiilleri izhar etmekten ibarettir. Fakat, bu istidrac sahibi, nefsine istinad ve iktidarına isnad etmekle enaniyeti, gururu öyle fazlalaşır ki okumaya başlar. Lâkin o inkişaf, tasfiye-i nefs ve tenevvür-ü kalb neticesi olduğu takdirde, ehl-i istidrac ile ehl-i keramet arasında tabaka-i ulada fark yoktur. Tam mânasiyle fenaya mazhar olanlar ise, onlara da Allahın izniyle eşya-yı gaybiye inkişaf eder. Ve onlar da, o eşyayı Fenâfillâh olan havaslariyle görürler. Bunun istidracdan farkı pek zâhirdir. Zira, zâhire çıkan bâtınlarının nuraniyeti, mürâilerin zulümatiyle iltibas olmaz. M.N.)

İstidracî
İstidraca ait, istidrac cinsinden.

İstidrak
Nâil olmak, ulaşmak, varmak. * Anlamak. * Gr: Bir kelimeyi, evvelki sözden neş'et eden bir tevehhümü kaldırmak için kullanmak.

İstif
İtl. Muntazam yığın. Sıralanmış eşya. Yığma. Nizam. Sıra. Dizi.

İstifa
Alacağını borçludan tamam olarak almak. * Kabz-ı ruh etmek.

İstifa-yı kısas
Kısas hakkının bilfiil yerine getirilmesi. Câni hakkında kısas cezasının tatbik edilmiş olması.

İstifade
Faydalanmak. Faydalanmağa çalışmak. * Anlayıp öğrenmek. * Tahsil etmek.

İstifaka
Hastalıktan kurtulup iyileşme. * Sarhoşluktan ayılma.

İstifale
"Tecvidde: Bir harfin, okunduğu zaman aşağı çene tarafına düşüp üst damağa yükselmesi. Bu hâlde ağızdan çıkan harfler: ""Müsta'liye"" harflerinin zıddıdır. Bu harfler: ""Elif, Be, Te, Se, Cim, Ha, Dal, Zel, Rı, Ze, Sin, Şın, Ayın, Fe, Kaf, Kef, Lâm, Mim, Nun, Vav, He, Yâ"" dır."

İstifaname
f. Bir yerden ayrılıp çekilmeyi bildiren yazı.

İstifaza
Feyz alma, feyz bulma, feyizlenme. İlim, irfan ve mânevi zenginlik kazanma.

İstifham
Sual sorup anlamak. Anlamak için sormak. * Edb: Cevap istemek için değil, daha çok dikkati çekmek, hisleri kuvvetlerdirmek maksadıyla soru şeklinde söylemek san'atıdır. Şefkat, sevgi, hayret, kin ve nefret gibi duyguların te'siri altında vuku bulur. Meselâ:(Nerde Ertuğrul'u koynunda büyütmüş obalar?Hani Osman gibi Orhan gibi gürbüz babalar?Hani bir şanlı Süleyman Paşa, bir kanlı Selim?Ah bir Yıldırım olsun göremezsin ne elim!Hani cündileri şahin gibi ceylan kovalarKöpürür, dalgalanır, yemyeşil, engin ovalar?Hani tarihi soruldukça, mefahir söyler,Kahramanlar yetişen toprağı zengin köyler?Hani orman gibi âfâkı deşen mızraklar?Hani atlar gibi sahrayı deşen kısraklar?Mehmed Akif Ersoy)

İstifham edatları
Gr: Arabçada: E, men, keyfe, ma.

İstifham-ı aninnefy
Nefyi olmayan sual sormak. Meselâ: Cenab-ı Hakk'ın ruhlara: Ben Rabbiniz değil miyim? diye sorması gibi. Buna istifham-ı takrirî de denir. (Bak: Bezm)

İstifham-ı inkârî
"Gr: Menfî cihetle sual sormak. (İnkâr ettiğini bildirir şekilde ""Olmaz"" diyen birisine karşı, ""Olur mu? diye sormak gibi.)"

İstifhamat
(İstifham. C.) İstifhamlar, sualler, sormalar.

İstifhamî
İstifhama ait, sormağa dair.

İstifkad
(Fakd. den) Kaybolmuş olan bir şeyi araştırıp soruşturma.

İstiflah
Felah bulma, kurtulma. Maksada ulaşma.

İstifna
Fenaya gitmek. Yokluğa karışmak.

İstifnan
Cins cins ayırma. Mâhirane bölme.

İstifra'
Başlama.

İstifrad
Ayırma, tek tek yapma. * Yalnız tek başına.

İstifrag
(Ferag. dan) Kusma. Kay. * Mümkün olanı sarfetmek.

İstifrak
Farkettirmek, ayırdetmeği istemek.

İstifrar
Firar etme, gizlice kaçma, savuşma.

İstifraz
Ayırıp tefrik etme.

İstifraş
Yataklık yapma. Odalık alma. Yatağa alıp beraber yatma. * Haremi ile beraber yatma.

İstifsad
(Fesâd. dan) Bir şeyin bozulmasını arzulama, fesâdını isteme.

İstifsar
İfade isteme. Sorma. Sorup anlama.

İstifsar-ı hâtır
Hal hatır sorma.

İstifta
Fetva istemek. Şeriata ait bir mes'ele hakkında salâhiyetli zatlardan hakikati öğrenmek. (Bak: Fetva)

İstiftah
Siftah etmek. Başlamak. Açmak.

İstifzal
Artırma, çoğaltma, ziyadeleştirme.

İstigase
Medet isteyiş. Yardım istemek.

İstigbar
(Gubar. dan) Tozlaşma.

İstiglab
Kemâle erme, olgunlaşma, gelişme.

İstiglak
Sözde durma. Kesin olarak pazarlık etme.

İstiglal
(Galle. den) Kirası veya mahsulü borca mukabil verilmek üzere bir mülkün rehine verilmesi.

İstiglaz
Bir şeyi galiz saymak, galiz bilmek. * Satın almaktan vazgeçmek.

İstigmam
Sarmak, sarılmak.

İstigna
Cenab-ı Hak'tan başka kimsenin minneti altına girmemek. * Gönül tokluğu. Elindekini kâfi bulmak. Zenginlik istememek. Muhtaç olmayıp zengin olmak. * Nazlanmak. * Azamet ve tekebbür etmek.

İstignam
Ganimet araştırmak, ganimet isteklisi olmak.

İstigrab
Şaşırmak, garib bulmak, taaccüb etmek, tahayyür.

İstigrak
"Gark olmak, dalmak. * Dalgınlık. * Ist: Seraba kapılmak. Manevî bir hal ile hayret ve taaccübden bayılmak derecesine gelmek. * Tas: Dalgınlıkla, zihni bütün bütün meşgul olmak. Aşk-ı İlâhî ile dünyayı unutup kendinden geçmek. * Gr: ""El"" harf-i ta'rifinin, isimleri umumi hale koyması. * Edb: Fazla mübalâğa. (Bak: Lâm-ı istiğrak)"

İstigrakkâr
f. Kendinden geçen, dalgın, müstağrak. Dalgın halde olan.

İstigzab
Öfkelendirme, kızdırma, gazaba getirme, hiddet ettirme.

İstigşa'
Bürünme, örtünme.

İstigşaş
Nasihat edip öğüt veren ve doğru söyleyen kimseyi düşman sanmak.

İstiha'
Tıraş etme veya ettirme.

İstihab
(Hibe. den) Hibe ve hediye olarak isteme. Bağış olarak arzulama.

İstihal
Müstehak olmak, bir şeye ehil olmak. * Kolaylık elde etmek.

İstihalat
(İstihale. C.) Değişmeler, başkalaşmalar.

İstihale
Bir şeyin terkib ve asıl şeklinin başka hâle değişmesi. Başkalaşmak. * Mümkün olmayış, imkânsızlık.

İstiham
Ok ile fala bakma.

İstihane
Hor ve hakir görme.

İstihar
Geri bırakılma, geri kalma.

İstihare
Tefe'ül. Sual sorup cevap istemek. * Hayırlı olmayı istemek. * Hayran olmak, şaşmak, taaccüb etmek. * Bir işin hayırlı olup olmıyacağı niyetiyle abdest alıp, dua edip rüya görmek üzere uykuya yatma.

İstihase
Organik maddelerin, şekillerini muhafaza ederek zamanla taş hâline geçmesi. Fosilleşme.

İstihaza
"Kadın âdet görürken fazla kan gelmesi. (Rahimden değil de hastalıktan dolayı bir damardan gelip, tenâsül cihazı yolu ile akan kokusuz bir kandır. Buna ""istihâza veya özür kanı"" dendiği gibi, böyle bir kadına da ""müstahâza"" denir.)"

İstihbab
Bir şeyi iyi ve güzel addetmek. * Dost edinme. * Müstehab etmek ve olmak.

İstihbaben
Bir şeyi güzel ve iyi kabul ederek, müstehab olarak.

İstihbar
Haber sormak, haber almayı istemek.

İstihbarat
Duyulup öğrenilenler. Alınan haberler. * Haber toplama merkezi.

İstihbarat-ı mevsuka
Sağlam ve inanılır doğru haberler.

İstihcan
(Hücnet. den) Kötü görme, çirkin sayma, ayıplama.

İstihda'
(Hüdâ. dan) İrşad ve hidâyet istemek. Hak, hakikat, imân ve İslâmiyet yolunu istemek.

İstihdaf
Hedef edinmek, hedef saymak. * Hedef gibi karşıda durmak. * Erişilmek istenilen netice ve gaye.

İstihdam
"Bir hizmette kullanmak, hizmete almak, hizmet ettirmek. * Edb: Bir çok mânâsı olan bir kelimenin her mânâsına muvâfık kelime söylemek. Meselâ: ""Avcınızın attığı da, sözleri de saçma idi"" cümlesinde olduğu gibi."

İstihdar
(İstihzar) Hazırlama.

İstihdas
Bir şeyi sonradan ve yeniden elde etmek.

İstihfa'
Gizlenme, saklanma.

İstihfaf
Küçük ve aşağı görmek, küçümsemek, tahkir ve tahfif etmek.

İstihfafkâr
f. Ehemmiyet vermeyerek. Küçümsemek suretiyle. Tahfif ve tahkir ederek.

İstihfafkârane
f. Küçümseyerek, küçük görerek, hafifseyerek, ehemmiyet vermeyerek.

İstihfaz
Hıfzetmek. Korumak. Muhafaza etmek. Bir şeyin muhafaza olunmasını birisinden rica etmek.

İstihkak
Kazanılan şey, hak edilen. * Hakkını almak. Hakkını istemek.

İstihkak-ı hars
Huk: Bir yerde ziraatçılık yapma hakkına sahib olma.

İstihkar
Hakaret etmek. Küçük görmek. * Hakir görülmek. Hor bakılmak.

İstihkâm
Sağlamlık. Metin olmak. Kuvvetli ve dayanıklı olmak. * Askerlikte: Düşmana karşı, hücumlarını savmak için hazırlanmış bulunan siper, askeri yapılar. İstihkâm işi ile uğraşan asker sınıfı. * Kuvvet ve metanet vermek.

İstihkâmat
(İstihkâm. C.) İstihkâmlar. * Siperler.

İstihkâmat-ı dâhiliye
Bir istihkâmın iç tarafında, icab ettiği zaman yapılan müstakil sığınaklar.

İstihkâmat-ı hafife
Harbde kısa zamanda yapılan sığınaklar.

İstihkâmât-ı muttasıla
Bir birine bitişik ve bağlı olarak yapılmış olan sığınaklar olup, daha ziyade şehirlerin ve mühim mevkilerin etrafına yapılır.

İstihla
Tatlı olmak. * Tatlılık istemek.

İstihlab
Tırmalama.

İstihlaf
Halef bırakmak. Birisini kendi yerine geçirmek. Kendi yerine başkasını tayin etmek. Kuyudan su çekmek.

İstihlal
Helâl saymak. Helâllaşmayı istemek.

İstihlas
(Hulus. dan) Bir şeyi elde etmeğe çalışma. * Kurtarma veya kurtarılma.

İstihlâk
Boş yere harcamak. * Yeyip bitirmek. * Müstahsilin yaptığı istihsali alıp kullanmak.

İstihlâkat
(İstihlâk. C.) Yenilip içilen şeyler. * Harcamalar.

İstihlâkat-ı dâhiliye
Dâhilî sarfiyat. Memleket içi harcamalar.

İstihma'
Himâye isteme, korunma arzulama.

İstihmak
Ahmaklık gösterme, salaklık yapma.

İstihmal
Havâle etme, havâle edilme. * Yükleme, yükletme.

İstihmam
Hamama girme, yıkanma.

İstihrab
Bir musibet sebebi ile perişan olma, mahrum olma.

İstihrac
Bir şeyin içinden bir şey çıkarmak. Bir mânâyı istidlâl etmek. Meydana ve harice çıkarmak. Bâzı emareleri beliren şeylerden ileriye âit olacak şeyleri çıkarmak. İstidlâl etmek. (Bak: Tahric)

İstihracat
(İstihrac. C.) İstihraclar.

İstihsad
Ekinlerin hasad (biçilme) zamanı gelme.

İstihsal
Hasıl etmek. Husule getirmek. Elde etmek. Üretmek.

İstihsalat
(İstihsal. C.) Üretilen şeyler. Bir memleketin veya fabrika gibi faaliyet merkezlerinin çıkardığı, yetiştirdiği şeyler.

İstihsan
"Beğenmek, güzel bulmak. Bir şeyin iyi olduğu kanaatında bulunmak. Beğenilmek. * Fık: Kıyası terkedip, nassa, yani, âyet ve hadis-i şeriflerin hükümlerine en uygun olanı almak. Şeriatta; zorlaştırmayan hükümle, râcih delil ile amel etmektir.(İşte masnuâtı yaldızlayan mezâyâ ve mehasine ve mevcudatı ışıklandıran letaif ve kemâlâta karşı Sübhânallah, Mâşâallah, Allahü Ekber diyerek semâvâtı çınlattıran ve Kur'an'ın nağamâtiyle kâinatı velveleye verdiren istihsan ve takdir ile, tefekkür ve teşhir ile, zikir ve tevhid ile, berr ve bahri cezbeye getiren, yine bilmüşâhede O Zâttır. S.)"

İstihsanen
Beğenerek, istihsan ederek.

İstihsar
Usanmak, fütur getirmek, bıkmak.

İstihva
Şaşırıp kalmak. Divane olmak. Hevâ ve hevesi hoş görmek.

İstihvaz
Zafer kazanma, muzaffer ve muvaffak olma, galib gelme.

İstihya
Utanma, haya etme. * Diriltme, yaşatma.

İstihza
Alay etmek, birisi ile eğlenmek. * Birisini gülünç duruma düşürmek, maskara etmek.

İstihza'
(İstihdâ') Alçak gönüllülük göstermek, kendisini aşağı tutmak.

İstihzar
Huzura gelme, hazır etme, huzura dâvet etme. * Hazırlama, bir şeyi hatıra getirme. * Konferans verecek olan hatiplerin okumak ve araştırmak suretiyle evvelce hazırlanması.

İstihzarat
(İstihzâr. C.) Hazırlıklar.

İstihşaş
Zevklenme, eğlenme.

İstika'
(Saky. den) Su isteme. İçmek için su alma. * Kendini zorlıyarak ve sun'i olarak kusma.

İstikad
Yakma, ateşi tutuşturma.

İstikade
Adam öldürmüş olan katilin kısasını isteme.

İstikak
Bitkilerin sık ve çok olmalarından dolayı birbirine dolaşık olmaları.

İstikamet
Hatt-ı hareketi doğru olmak. Doğruluk, nâmuslu hareket. Her işte itidal üzere bulunmak. Adâletten, doğruluktan ayrılmayıp, diyânet ve akıl içinde yürümek. * Allah'a kulluk etmek. * Bir şeyin bir tarafa doğru olarak uzanması. * Yön, cihet.

İstikan
Şüphesiz ve zansız olmak.

İstikaz
Uykudan uyanmak.

İstikbah
(Kabih. den) Çirkin görme, ayıplama, kabih sayma.

İstikbal
Ati, gelecek zaman. * Karşılayış, gelen bir kimseyi karşılamak.

İstikbal-bîn
f. Geleceği bilen ve gören.

İstikbal-i kıble
Kıbleye, Kâbe istikametine yönelmek.

İstikbalen
Karşılayarak, karşılamak üzere. * Gelecek zamanda, ilerde.

İstikbaliyye
Edb: Yeni gelen bir kimsenin karşılanması sebebiyle yazılan manzume.

İstikbalî
Gelecek zamanla alâkalı. İstikbale mensub.

İstikbar
(Kibr. den) Önemseme, ehemmiyet verme. * Kibir, gurur, enaniyet. Kendini büyük görme, mağrurluk.

İstikdam
Önde bulunma, öne geçme. * Çok ayaklı olma. Ayaklarının adedi fazla olma.

İstikdar
Cenab-ı Allah'dan (C.C.) hayırlı şeylerin olmasını isteme.

İstikfa
Bir kimsenin başına veya ensesine sopa ile vurma.

İstikfaf
(Kifâf. dan) Kanaat etme, az şeyi yeter bulup râzı olma. * Yetişme. * Dilenci gibi el uzatma.

İstikfal
(Kefâlet. den) Kefil olma, kefilliği kabul etme.

İstikla
Te'hir etme. Sonraya bırakma. * Alıkoyma, mâni olma, engel olma. * Veresiye alma, borç olarak alma.

İstiklâl
(Kıllet. den) Kendi başına olmak, kimseye bağlı olmayış, müstakil oluş. * Az bulma, kâfi görmeme. * Rey sahibi olup keyfi iş görme ve başkasının emrine ve fikrine tâbi olmaktan uzak kalma.

İstiklâlcu
f. İstiklâl arayan. Müstakil olmak, hür olmak için çalışan.

İstiklâliyet
İstiklâl üzere bulunma. Hür ve müstakil olma. Başlı başına buyruk olma.

İstikmal
Bir şeyin olgunluğa, kemale erdirilmesi. İkmal etmek. Eksiksiz ve tam oluş, tam ve kâmil olmak.

İstiknah
(Künh. den) Bir şeyin hakikatını ve künhünü araştırma.

İstiknan
Gizlenme, saklanma.

İstikra'
Kiralamak, kiraya vermek.

İstikrab
Yaklaştırma, yakınlaştırma. * Akraba olma.

İstikrah
Bir şeyi kötü ve kerih görmek. Beğenmemek, nefret etmek. Bir şeyi cebir ve ikrah ile işlemek.

İstikram
Kerem ve lütuf isteme.

İstikrar
(Tekrar. dan) Tekrarlatmak.

İstikraz
Borçlanmak. Ödünç almak. Borç almak.

İstikrazat
(İstikraz. C.) Ödünç para almalar, borçlanmalar.

İstikraî
Man: İstikraya ait ve müteallik. İstikra' yolu ile.

İstiksa
Bir şeyi inceden inceye araştırma, künhüne varmaya çalışma. * Tıb: Bir dahili hastalığı iyi teşhis edebilmek için âlet kullanma.

İstiksab
Kazanma, kesbetme.

İstiksam
Yemin teklif etme. * Bölüşme, taksim etme, paylaşma.

İstiksar
(Kesret. den) Çok görme, çok görünme. Çoğumsama, çoğumsanma. * Çokluğu isteme.

İstiktab
Söyleyip yazdırma. Dikte ettirme. * Yazısını kontrol etmek için bir kimseye bir kaç satır yazı yazdırma.

İstiktal
Ölümden korkmayarak kendini tehlikeye atma. Tehlikeli işlere yiğitçe atılma.

İstiktam
Gizlemeğe çalışma. Saklamak için uğraşma.

İstiktar
(Katr. den) Damıtma. Damla damla akıtma.

İstikvas
Kavislenme, kıvrılma, yay gibi eğilme.

İstikya
(Kayy. den) Kusma, istifrağ etme.

İstikzar
Çirkin, pis ve kötü görmek.

İstikâne
(İstikânet) Alçaklık etmek. * Zillet ve meskenet göstermek. * Tevazu göstermek.

İstikâre
Hızlı hızlı yürüme. * Yükleri sırtına yükleyip götürme.

İstikşaf
(C: İstikşâfât) (Keşf. den) Keşfetmeğe çalışma. * Ne olup bittiğini öğrenip anlamak için araştırma yapma.

İstila
(Vely. den) Kaplamak, yayılmak. * Ele geçirmek. İşgal etmek. * Meydanın sonuna erişmek. * Basmak. Galebe etmek.

İstilab
(Selb. den) Kapma, kapıp alma, selbetme.

İstilac
İçilecek şeylerden pek çok içme.

İstilad
Doğurtma. Çocuk isteme.

İstiladî
Doğurtucu.

İstilal
Sıyırıp çıkarma. Sıyrılıp çıkarılma.

İstilal-i seyf
Kılıcı kınından sıyırıp çıkarma.

İstilam
Öpmek veya el sürmek. Selâm vermeyi isteme. * Kâbeyi tavaf esnasında Hacer-ül Esvede el sürmek, el süremese el işareti ile öper gibi yapmak, okşamak.

İstilane
Bir şeyi mülâyim görmek, mülâyim bulmak.

İstilbas
Geç kalma, gecikme.

İstilhak
İlhâk olmağa, katışmağa çalışma.

İstilka'
Arka üstü yatarak uyuma.

İstilzam
Lüzumlu olmak. Gerektirmek. Lâzım addetmek. İcâbettirmek.

İstilzaz
Hoşa gitmek, lezzet almak.

İstim
Buharla işleyen makinaların kazanında birikip makinayı işleten buğu, buhar.

İstima
Birisinin ziyaretine gitmek.

İstima'
(Sem'. den) Dinlemek. Kulak vermek. Dinleyip kabul etmek. İşitmek.

İstimaha
Birisinden hayır ummak. İyilik ve şefaat beklemek.

İstimale
Avutmak. Meylettirmek. Cezbettirmek. * Gönül almak. Çok mal sahibi olmak.

İstiman
Aman dilemek, himaye istemek. * Teslim olmak.

İstimare
ing. Gümrük'e ticarî mallara değer takdiri. * Baha biçme.

İstimaze
Ayrılma, ayrı durma, açıkta bulunma.

İstimbat
(Bak: İstinbat)

İstimbot
ing. Küçük vapur, çatana.

İstimdad
Medet ve yardım istemek.

İstimhal
(Mehl. den) Zaman isteme, mühlet isteme.

İstimla
Bir şey yazılmasını istemek. Birisine birşey yazdırmak.

İstimlak
İcraî karar alma salâhiyetini hâiz bir amme hükmî şahıs (Vilâyet, Belediye v.s.) tarafından bir malın, halkın faydası için karşılığı verilip alınarak umumun istifadesine arzedilmesi. * Mülk satın almak. * Mülk sahibi olmak.

İstimlal
(Melâl. den) Can sıkılıp usanma, melâl getirme.

İstimnan
İhsan isteme.

İstimrar
Devam. Sürüp gitmek. * Kavi ve dâim olmak.

İstimrarî
İstimrara ait ve müteallik. Devamlılık, sürüp gidiş.

İstimsak
(İmsak. dan) Nefsine hâkim olma, kendini tutma.

İstimsal
Misal edinmek. Örnek tutmak.

İstimta'
(Temettü. den) Faydalanma, menfaati olma.

İstimtar
Yağmur dileme.

İstimzac
Uyuşmak. Beraber karışmak. * Birisinin mizacını, huyunu öğrenmeğe çalışmak. * Yoklamak. Fikrini, re'yini sormak.

İstinaa
Yürüyüşte bir kimseyi geçme.

İstinabe
Niyabet istemek. * Huk: Başka bir tarafta görülen bir muhakeme için, şahid veya maznunun yazılı ifadesinin alınması. Muhakemenin icab ettirdiği muameleleri yapması için bir mahkeme tarafından başka bir mahkemeye veya kendi âzâsından birisine salâhiyet verilmesi.

İstinad
Dayanma. Güvenme. * Sened veya delil söylemek, göstermek.

İstinaden
İstinad ederek. Dayanarak, güvenerek.

İstinadgerde
İstinad edilmiş. Kendine güvenilmiş veya dayanılmış.

İstinadgâh
f. Dayanacak yer. Güvenecek yer veya kimse.

İstinadî
İstinad etmekle alâkalı.

İstinaf
Baştan başlamak. Yeniden başlamak. * Gr: Sözün başlangıcı. * Huk: Dâvâ Mahkemesinin verdiği hükmü beğenmeyip bozulmasını daha üst mahkemeden istemek. Dâvâ mahkemeleri ile Temyiz Mahkemesi arasındaki bir derece yüksek mahkemeye verilen isim.

İstinafen
İstinaf yolu ile.

İstinahe
Yaygarayı basma. * Ağlamak isteme. * Kurdun uluması.

İstiname
Uyur gibi görünme. Yalandan uyuma.

İstinan
Misvâk kullanma. Dişleri temizleme. (Misvâk kullanmak, sünnet-i seniyyedendir.)

İstinare
Parlatmak. Parlak ve aydınlıklı olmak. * Ateş istemek.

İstinas
Alışmak. Ünsiyetli olmak. Vahşiliğin gitmesi. Ürkekliğin kalkması.

İstinase
Bir kimseyi beraber götürme. * Depretme.

İstinba
Haber sormak. Haber istemek. * Vâkıf olmak. Bilmek.

İstinbat
Bir söz veya bir işten gizli bir mânâyı meydana koymak. * Müçtehid veya büyük bir âlimin gizli bir mânâyı içtihadı ile meydana çıkarması. * Bir mes'eleyi derin tetkik ile meydana çıkarması. * Bir mes'eleyi derin tetkik neticesinde kaynaklarından güçlükle anlamak.

İstinca
"Birisinden maksadını istihsal etmek. * İlm-i Hâlde: Pislikten temizlenmek. Abdest bozduktan sonra veya abdest almadan evvel; kan, sidik, meni' gibi şeylerin çıktıkları yeri temizlemek."

İstincad
Yardım isteme.

İstincah
İşinin olmasını isteme.

İstincas
Bulaşma veya bulaştırma.

İstinfad
Bir şeyden bıkkınlık gelme, usanma. * Bir şeyi tüketme, harcama.

İstinfak
Malı harcıyarak tüketme. * Nafaka peydâ etme.

İstinfar
Ürküp dağılma.

İstinfaz
Bir yerin bütün her tarafını iyice öğrenebilmek için dikkatle bakma, inceleme.

İstinga
İtl. Yelkenlerin yukarı kaldırılıp toplanması ve bu işin yerine getirilmesi için verilen kumanda.

İstinhac
Bir kimsenin dediğine uyma. Söylediğini yapma. Yoluna gitme.

İstinhas
Haberi iyice inceleme.

İstinhaz
Bir kimseye bir iş için kımıldamamasını emretme.

İstinka
Pâk olmasını istemek. İstincadan sonra hiç bir pislik eseri bırakmamak.

İstinkas
Bir şeyin fiatını düşürmeye çalışma, ucuzlatmağa uğraşma.

İstinkaş
Nakşetme, nakşedilmesini isteme.

İstinkâf
Kabul etmemek. Çekimser kalmak.(İşte ey insan! Eğer yalnız O'na abd olsan, bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. Eğer ubudiyetten istinkâf etsen, âciz mahlukata zelil bir abd olursun! S.)

İstinkâh
(Nikâh. dan) Bir kadını nikâhla alma, nikâhlamak isteme.

İstinkâr
Bilmemezlikten gelmek. * İnkâr etmek. * Bilmediği bir şeyi sormak.

İstinsa'
Veresiye isteme. * Borcunu ödeyebilmek için mühlet isteme.

İstinsab
(Neseb. den) Soyu bildirme. Soy dâvâsı gütme.

İstinsaf
Alacağını alma. Hakkını tamâmen alma, ödeşme.

İstinsah
(Nush. dan) Nasihat alma. Öğüt isteme.

İstinsar
(Nasr. dan) Yardım isteme.

İstinsaren
Arka çıkarak. * Yardım ümid ederek.

İstintac
Netice almak. Netice çıkarmak.

İstintak
Söyletmek. * Huk: Sorguya çekmek. Maznundan işlediği fiile dâir ifade almak.

İstintaknâme
Huk: Sorguya çekilen kimsenin ifâdesinin yazıldığı kâğıt.

İstinzal
Tenzil etmek. İndirmek. * İnmesini istemek.

İstinşa
Güzel koku koklama. * Haber, havâdis araştırma.

İstinşad
(Neşd. den) Bir kimseden şiir okumasını isteme. * Birine manzume okutma.

İstinşak
Abdest veyâ gusül esnâsında burun'a (üç defa) su çekmek. * Şiddetle koklamak, koklatmak.

İstir'a
Riâyet isteme.

İstira'
İki tâne odun parçasını birbirine sürte sürte tutuşturma. * Çakmak taşında ateş çıkartma.

İstirabe
Bir kimsenin hâlinden şüpheye düşme, kuşkulanma.

İstirahat
Dinlenmek. Rahatlamak.

İstirak
Sirkat etmek. Çalmak. Hırsızlık etmek.

İstirak-ı sem'
Haber çalmak, kulak hırsızlığı.

İstirbah
(Rıbh. den) Fâize para yatırma, fazla faizle verme.

İstirca
(Recâ. dan) Yalvarma, dileme, rica etme.

İstirca'
Geri dönmek. Dönmeği arzulamak. * İlm-i Hâlde: Bir cenaze gördüğü zaman: $ diye söylemek.

İstirda'
Çocuk emzirtme.

İstirdad
Geri almak. Geri almayı istemek.

İstirdaf
Beraber olmayı istemek, beraber gitmeği arzu etmek.

İstirfa'
(Ref'. den) Yapılmasını arzulama. * Yukarı kaldırılmasını isteme.

İstirfad
Yardım isteme.

İstirfah
(Refh. den) Refah, rahatlık ve bolluk isteme. * Rahatlık ve bolluk içinde bulunma.

İstirha'
(Rehavet. den) Gevşeme, uyuşma, tembelleşme, rehavet gelme.

İstirha-yi adelât
Adalelerin, kasların gevşemesi.

İstirha-yı a'sâb
Sinirlerin gevşemesi.

İstirhab
Korkutma veya korkutulma.

İstirham
Merhamet istemek. Yalvarmak. * İzin istemek. Rica etmek.

İstirhamat
(İstirhâm. C.) İstirhâm etmeler, yalvarmalar, ricâ etmeler.

İstirhamname
f. Bir rica veya arzu maksadıyla yazılan mektub.

İstirhan
(Rehn. den) Rehin alma veya rehin alınma.

İstirhas
Bir şeyi ucuz görme, ucuz sayma.

İstirkab
(Rekabet. den) Çekememe, rekabet yapma.

İstirkak
(Rıkk. dan) Harbde düşman tarafından esir alma. * Köle edinme, bir kimseyi kendine köle olarak alma.

İstirvah
Rahatlama, istirahat etme. * Şiddetle koklama.

İstirzak
(Rızk. dan) Rızk ve nafaka elde etmek için çalışma.

İstirzal
(Rezalet. den) Rezil sayma. Kepaze, bayağı ve aşağılık görme.

İstirşa'
Bir işi yapmak için bir şey isteme. * Rüşvet isteme.

İstirşad
(Reşad. dan) Hak yoluna gitmek isteme.

İstis'ab
Zor addetmek. Güç saymak. * Güçlük çekmek.

İstis'ad
(Sa'd. dan) Uğurlu sayma. Mes'ud nazarıyla bakma.

İstis'al
(Suâl. den) Soruşturma, tahkik etme, araştırma.

İstisa'
Bollaşma, bollanma, genişleme.

İstisabe
Sevap kazanmak isteme.

İstisak
Bir kimseden itimad edilir bir vesika veya senet alma.

İstisal
(Asl. dan) Kökten koparıp çıkarmak. * Tıb: Bedenden kesilmesi veya koparılması istenen bir parçayı, uru kökünden koparmak.

İstisar
Kolaylaşmak, kolay olmak.

İstisare
Toz savurma, tozutmak, toz kaldırma. * Fesatçılık ve fitnecilik yapmak.

İstisbat
(Sebt. den) Acele etmeyip tedbirli ve hesaplı davranma.

İstisdad
(Sedad. dan) Doğruluk, dürüstlük.

İstisfa
Madeni eritip tasfiye etmek, hâlisini almak.

İstisgar
Küçümsemek. Küçük görmek. Kerih görmek.

İstishab
(Sohbet. den) Yanına alma. Birlikte götürme, beraber götürme.

İstishaben
Beraber götürerek, yanına alarak.

İstishal
Kolay saymak. Bir şeyi kolay addetmek.

İstishar
Alay etme, zevklenme, eğlenme.

İstiska'
(Saky. den) Su isteme. Susama. * Yağmur duasına çıkma. * Vücudun bazı yerlerinde su toplanması hastalığı.

İstiskal
Ağır bulup hoşlanmadığını anlatmak. Soğuk muamele ederek sevmediğini bildirmek.

İstislaf
(Selef. den) Birinin yerine geçme. Selef olma.

İstislal
Çekip çıkarma, sıyırma.

İstislam
Uyma, tabi olma. * Müslümanlığı kabul etme. İslâm olma. * Yolun ortasından gitme.

İstismar
Menfaatine âlet etmek. İşletmek. * Kıymetlendirmek. Sömürmek.

İstisna
Ayırmak. Kaide dışı bırakmak. Müstesna kılmak. * Arapçada istisnâ kelimeleri şunlardır: $

İstisnaat
(İstisna. C.) İstisnalar, müstesna kılmalar, ayırmalar.

İstisnan
İhtiyarlama, yaşı ilerleme, yaşlılanma.

İstisnaî
İstisnaya âit. Ayırmayla alâkalı.

İstisra'
(Sür'at. den) Sür'atlendirme, hızlandırma, çabuklaştırma.

İstisrar
Odalık alma.

İstisvab
(Savab. dan) Doğru bulma, mâkul görme, beğenme.

İstisvaben
Beğenerek, doğru bularak, mâkul görerek.

İstisvabgerde
f. Beğenilmiş. Doğru bulunmuş, tasvib olunmuş, mâkul görülmüş.

İstit'am
Yemek isteme. Yiyecek şeyler taleb etme.

İstitaat
(Tav'. dan) Tâkat getirmek. Kudreti ve gücü yeter olmak.

İstitabe
Tövbe ettirme. Tövbe teklif etme.

İstitaf
Kaplama, ihtiva etme.

İstital
Gözyaşları inci gibi dökülme. * Birbiri ardınca çıkma. Birbirinin peşinden çıkma.

İstitale
Uzanmak. Uzantı. Uzayıp gitmek. * Birisi üzerine faziletlilik dâvasında bulunmak. * Tecvidde: Harf okunduğunda sesin imtidadına, uzamasına denir. Bu harfe müstatıl harfi de denir. Bu sıfat Dad harfine aittir. * Tıb: Vücutta bazı organların uzaması.

İstitan
Vatan edinme, bir yerde yerleşme, yurt edinme.

İstitar
Kapanmak, örtünmek.

İstitare
Örtülecek, perdelenecek şey.

İstitba'
Tâbi olmayı istemek. Peşinden sürüklemek.

İstitbab
(Tıbb. dan) Doktora başvurma, kendini hekime gösterme. * İlâç arama. * Çare isteme, derdine devâ arama.

İstitmam
(Tamam. dan) Tamamlama, tamamlamağa çalışma. Tamamlamasını isteme. Bitirmek için uğraşma.

İstitrab
Sevinmeyi, süruru istemek.

İstitrabî
Sürur ve sevinmeyi istemeğe dâir.

İstitrad
Edb: Bir söz söylerken o fıkra içinde başka bir bahis nakletmek.

İstitraden
Edb: Bir bahis anlatırken, söz gelimi, başka bir mes'eleyi de anlatıvermek suretiyle.

İstitradiyat
(İstitrad. C.) İstitrad şeklinde söylenen sözler.

İstitradî
İstitrad ile alâkalı. Asıl mevzudan olmayan.

İstitraf
(Turfe. den) Hiç görülmemiş bir şey sayma. * Şubelendirme, dallandırma.

İstiva
Müsavi oluş. Temasül. * İ'tidal, istikamet ve karar. * Kemalin sâbit olması. * Kaba kuşluk zamanı. * Yükselmek, yüksek olmak. Üstün olmak. * İstila eylemek.

İstiva-yi sinn
Kırk yaşlarına gelme.

İstivfa
Vefa istemek.

İstiya'
Kötü davranma. Fena muamelede bulunma.

İstiyak
Misvâk kullanma.

İstiyas
(Ye's. den) Ye'se düşme, ümitsizlenme.

İstiz'af
(Za'f. dan) Zayıf ve âdi görme, küçümseme.

İstiza'
Işıklanma, aydınlanma.

İstizade
(Ziyade. den) Arttırılmasını arzulama, çoğaltılmasını isteme.

İstizae
(Ziya. dan) Işıklanma, aydınlanma, ziyalanma, nurlanma.

İstizah
Belirsiz ve mübhem bir şey hakkında açık söylenmesini istemek. İzah istemek. * Gensoru. Bir mes'ele hakkında mebuslar tarafından başbakana veya bakanlardan birine açılan ve sonunda soruşturma yapılması istenilen sual.

İstizahen
Bir şeyin açıklanmasını isteyerek.

İstizale
(İzale. den) Yok edilme, izale olma.

İstizan
Bir hususta izin istemek. İzin için danışmak.

İstizare
Ziyaretine gelinmesini isteme veya ziyarete gelmesi istenilme.

İstizhan
Akıl etmek, düşünmek.

İstizhar
Dayanmak. Güvenmek. Arka vermek. * Yardım istemek. Zahîr istemek. * Ezberlemek. * Aşikâr etmek.

İstizkâr
(Zikr. den) Hatıra getirme, hatırlama. Tahattur etme. * Ezberleme, ezber etme.

İstizlal
(Zelle. den) Ayağını kaydırmak istemek.

İstizmam
Zemmetme, yerme, tenkid etme. * Kötü ve beğenilmeyen işler yapma.

İstizmar
(Zamir. den) Düşüncelerini öğrenme, fikrini yoklama. Maksad ve niyetini anlamağa çalışma.

İstizraf
(Zerafet. den) Zarif görünme, incelik gösterme. Zerafet gösterme.

İstiğfar
"(Gufran. dan) Afv dilemek. Cenab-ı Hak'tan kusurlarının affedilmesini, günahlarının bağışlanmasını dilemek. Tevbe etmek. Yalvarmak. "" Estağfirullâh"" demek.(Cehennem azabını intaç eden büyük bir günahı işleyen bir adam, Cehennem'in tehdidatını işittikçe istiğfar ile ona karşı siper almazsa bütün ruhiyle Cehennem'in ademini arzu ettiğinden küçük bir emare ve bir şüphe Cehennem'in inkârına cesaret veriyor. L.)(Şeytanın mühim bir desisesi: İnsana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki, istiğfar ve istiaze yolunu kapasın. Hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, tâ ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdeta taksiratdan takdis etsin. Evet şeytanı dinleyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de, yüz te'vil ile te'vil ettirir. $ sırriyle: Nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm gibi bir Peygamber-i Alişan, $ dediği halde, nasıl nefse itimad edilebilir. Nefsini ittiham eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. İstiğfar eden, istiaze eder. İstiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. Ve kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. Ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar; itiraf etse, afva müstahak olur. L.)"

İstiğlalen
Gayrimenkulü rehine koymak suretiyle.

İstiş'ar
Bir mes'elenin yazılıp bildirilmesini istemek. * Kullanmak. * Ürkmek.

İstiş'arat
(İstiş'ar. C.) Yazı ile bildirilmesini istemeler.

İstişarat
(İstişare. C.) İstişareler, danışmalar, meşveret etmeler.

İstişare
Meşveret etmek. Fikir danışmak. Müşâverede bulunmak.

İstişat(a)
(Şatt. dan) Çok kızma, öfkelenme, gazaba gelme. * Coşma, taşma. * (Kuş) hızla uçma.

İstişfa
Şifa istemek. Hastalıktan kurtulup iyi olmayı arzulamak.

İstişfa'
Birisinin yardımını istemek, şefâat dilemek.

İstişfaen
Derdine derman aramak gayesiyle. Şifa istemek suretiyle.

İstişfaf
(Şeffaf. dan) Şeffaf ve saydam olma.

İstişhad
Birisinin şâhidliğini istemek. Şâhid göstermek. Delil olarak ileri sürmek. * Şehid olmak.

İstişhadat
(İstişhad. C.) Şâhid göstermeler, delil olarak misâl göstermeler. * Şehid olmalar.

İstişhaden
Şâhid göstererek, şâhid getirerek.

İstişhar
Şöhret sahibi olmak. Şöhret kazanmak.

İstişkal
Zorlaştırma, güçleştirme, müşkülât verme.

İstişmam
Koklamak. Kokusunu almak. * Hissetmek, sezmek, dolayısı ile anlamak. * Uzaktan haber almak.

İstişra
Satın alma. Satın almak isteme.

İstişrab
İmâ ederek ve kapalı olarak anlatmak isteme. * İçmek isteme.

İstişraf
Ellerini güneş ışığına siper etme.

İstuh
f. Âciz, güçsüz, kuvvetsiz. Perişan, mahzun, biçare.

İstıksar
(Kasr. dan) Kısma. Bir şeyin kısaltılmasını isteme.

İstıksas
(Kısas. dan) Kısas isteme. Bir katilin şeriatça öldürülmesini isteme.

İstıktab
(Kutb. dan) Kutuplaşma, bir kutubun etrafında toplanma, bir kutuba bağlanma.

İstıktar
Damla damla akıtma, damlatma.

İstırab
(Bak: Iztırab)

İstıslah
Bir şeyi iyi olarak görmek isteme. Bir şeyin iyi olmasını isteme.

İstısna'
San'atlı olarak yapmak. * Bir şey yapmak için san'atkârla anlaşma yapmak.

İstıtla'
(C.: İstıtlâât) (Tulu'. dan) Anlamağa ve bilmeğe çalışma. Öğrenmeğe gayret etme.

İstıtlak
İç sürgünü olma. Amel olma, ishal olma. * Boşanmayı isteme.

İstıtrab
Neşe arama, eğlence isteme.

İsvidad
Kararma, kara olma, esmerleşme. Siyahlanma.

İsvidad-ı cild
Cildin kararması, esmerleşmesi.

İsyan
İtaatsizlik. Emre karşı gelmek. Ayaklanmak.

İt'ab
Yormak. Yorgunluk vermek. Sıkıntı vermek.

İt'am
İkiz doğurma.

İt'amiyye
Bazı vakıf müesseselerinde fakirlerin doyurulması için ayrılan tahsisat.

İt'as
Öldürme, katletme.

İta
Edb: Kafiyenin bir mânada olarak aynen tekrar edilmesi.

İtaat
Alınan emre uymak. Söz dinlemek. İnkıyad etmek. Boyun eğmek. Âmirin meşru emirlerini dinleyip ona göre hareket etmek.

İtab
Tekdir etmek. Şiddetle hitab etmek. Azarlamak. Terslemek. Paylamak. Rencide etmek. Darılmak.

İtabname
f. Azarlama mektubu.

İtad
İnekten süt sağarken, hayvanın ayağına geçirilen ip.

İtaha
Bir şeyi tamamlama, yapıp bitirme, hazır etme.

İtale
Uzatmak. Sözü uzun etmek. Tatvil-i kelâm etmek. * Birini zemmetmek, ayıplamak.

İtale-i dest
El uzatma, hıyânet etme.

İtale-i lisân
Dil uzatma, kötü şeyler söyleme.

İtalik
Fr. Üstten sağa doğru yatık matbaa harfi.

İtan
Vatan sayma, yurt kabul etme.

İtar(e)
Bir şeyin peşini bırakmayıp tâkib etme. * Dikkat ve hiddetle bakma.

İtare
(Tayerân. dan) Uçurma veya uçurulma. * Hızla gönderme, yollama. * Otomobil tekeri.

İtare-i kebuter
Güvercin kuşu uçurma.

İtare-i name
Sür'atle ve hevesli bir şekilde mektub yollama.

İtat
Düşmanlık, zıtlık, adavet, muhasame.

İtave
(C.: Etâvâ) Rüşvet verme.

İtaş
(Atş. dan) Susuz bırakma, susuz olma.

İtba'
Tâbi' kılmak. Ardına katmak. * Gr: Bir kelimenin sonuna ilâve edilen tekerleme nev'inden mânasız söz. (Yazmak mazmak, Okumak mokumak gibi.)

İtbak
(Itbak) Kaplamak. Kapamak. Kapaklamak. * İttifak etmek. * Tecvidde: Harf okunduğunda, dilin üst damağa kapanması. (Bu halde okunan harfler sad, dât, tı, zı harfleridir. (Bak: İdbak)

İtbal
Kederlenme, kederlendirme. Derde, hüzne ve kedere düşürme.

İtdan
Islanma veya ıslatma.

İtfa'
Söndürme. Bastırma. Dindirme. * Bir borcu ödeyerek bitirme. * Fizikte: İntizamlı ve eşit zamanlarla sallanan bir hareketin yavaş yavaş azalarak sıfıra inmesi.

İtfa-yi harik
Yangının söndürülmesi.

İtfaiyye
Yangın söndürme birliği, teşkilâtı.

İtfal
İnsan vücudunun fenâ bir şekilde kokması.

İthaf
Hediye etmek. Armağan vermek. * Edb: Birisinin nâmına eser yazmak.

İthafname
f. Bir eserin bir kimse adına olduğunu gösteren yazı.

İtham
Kabahatli görmek. Suç isnad etmek. Töhmetlendirmek. Kabahatli görünmek. Töhmetli olmak.

İthamname
f. İddianame.

İthamî
İthamla ilgili.

İti
Keskin, kesen. * Mc: Sert, acı.

İtilaf
Anlaşmak. Görüşmek. Uyuşmak. Muvafakat. * Cem' olmak, birikmek.

İtkan
Pürüzsüz yapmak veya yapılmak. Sağlamlaştırmak. Hakikata yakından vakıf olmak, delileriyle bilmek, inanmak. Bilerek emin olmak. Muhkem kılmak, muhkem yapmak. Sâbit kılmak.

İtkan-ı muhkem
Bütün açıklığıyla bilerek sağlam yapmak.(...Ve şu kâinatta bir itkan-ı muhkem, bir insicam-ı ahkem görünüyor. Mâdem şu biçare, perişan küremiz, sergerdan zeminimiz bu kadar hadd ü hesaba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervah ile ve zevil-idrak ile dolmuştur. Elbette sâdık bir hads ile ve kat'i bir yakîn ile hükmolunur ki: Şu kusûr-u semaviye ve şu bürûc-u sâmiyenin dahi kendilerine münasib zihayat, zişuur sekeneleri vardır. S.)

İtkan-ı san'at
San'atın sağlam, mükemmel ve pürüzsüzlüğü.

İtkâ'
Koltuk altına yastık veya dayak koyma. Dayanacak bir şey kullanma. * Yaslanma.

İtla'
Başkasını geçme. * Te'hir etme.

İtlaf
Ziyan etmek. Telef etmek. Bozmak. * Öldürmek.

İtlal
Hayvanı yedeğinde götürme. * Damlatma.

İtmam
"Tamamlamak. Bitirmek. İkmal etmek. Tekmil etmek(...Ticaret ve memuriyet için, mühim vazifelerle bu dâr-ı imtihan olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yapıp, vazifelerini bitirip ve hizmetlerini itmâm ettikten sonra; yine onları gönderen Hâlik-ı Zülcelâline dönecekler ve Mevlâ-yı Kerimlerine kavuşacaklar!... M.)"

İtminan
Emniyet içinde olmak. İnanmak. Mutlak olarak bilmek. Kararlılık.

İtminan-ı kalb
Kalbden ve gönülden inanma.

İtminankârane
f. İtminan göstermek suretiyle.

İtnab
(Bak: Itnab)

İtnan
(Çocuk) hastalıkdan dolayı gelişememe.

İtra'
Doldurma.

İtrab
Toprak serpme. Topraklama.

İtrak
Bırakma, vazgeçme, terkettirme.

İtraz
Kurutma veya kurutulma.

İttiad
Randevu verme.

İttias
Öldürme, helâk etme.

İttiaz
(Va'z. dan) Nasihat ve öğüt dinleme.

İttiba'
Tabi' olma. Arkasından gitme. İtaat etme. Tebaiyyet ve imtisal etme.(Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alil bir uzun reçetesi: İttiba-ı Kur'andır! M.)(Muhabbetullah, Sünnet-i Seniyyenin ittibaını istilzam edip intac ediyor. Ne mutlu o kimseye ki, Sünnet-i Seniyyeye ittibaından hissesi ziyade ola. Veyl o kimseye ki, Sünnet-i Seniyyeyi takdir etmeyip, bid'alara giriyor! L.)(Eğer Allah'a muhabbetiniz varsa, Habibullah'a ittiba' edilecek. İttiba' edilmezse, netice veriyor ki, Allah'a muhabbetiniz yoktur! L.)

İttibaen
Tâbi olarak, ittiba ederek, uyarak.

İtticah
Bir cihete gitmek, yönelmek. Teveccüh etmek.

İtticar
Ticaret yapma. * İlâç kullanma.İTTİFAK : Beraber hareket için sözleşmek. İttihad ve muvafakat etmek. Söz birliği etmek. Anlaşmak. (Bak: İhtilaf, Ehakk)(İttifak hüdâdadır, hevâda ve heveste değil.)

İttifaka
Rast gelme.

İttifakan
Birleşerek, anlaşarak.

İttifakat
(İttifak. C.) İttifaklar, sözleşmeler, ittihadlar.

İttifakiyyat
Tesadüfle olan şeyler.

İttifakpezir
f. İttifak ve ittihad kabul eden.

İttifakî
(İttifakiyye) Birleşmeye, sözleşmeye, ittifaka veya uyuşmaya ait. Tesadüfle, rastgele.

İttihab
(Hibe. den) Karşılıksız olarak verilen bir bağışı kabul etme.

İttihad
Birleşmek. Birlik üzere âmil olmak. Birlik. Aynı fikirde olmak. (Bak: İhtilaf)

İttihad ve terakki
1918 tarihine kadar devam eden ve Osmanlı Devletinin son zamanlarında mühim rol oynamış bir siyasî parti. (Bak: Tanzimat)

İttihad-ı islâm
"İslâm birliği. (Azametli bahtsız bir kıt'anın, şanlı tâli'siz bir devletin, değerli sâhibsiz bir kavmin reçetesi; ittihad-ı İslâmdır. M.)İttihad-ı İslâmın varlığı ve devamı için:1- İslâm milliyetini esas alıp, menfi unsuriyet fikrini bırakmak.2- İslâm dünyasındaki dini cemaatler, gayede ve dinî esaslarda ittifak edip teferruat meseleleri medar-ı niza etmemek.3- İslâm devletleri arasında meşveret-i şer'iyeyi yapmak.Bunlar en ehemmiyetli sebeplerinden üç tanesidir."

İttihad-ı menafi'
Menfaatlerin bir ve ortak oluşu. İş birliği.

İttihad-ı muhammedî cemiyeti
Süheyl Paşa, Mehmed Sadık, Ferik Rıza Paşa, Derviş Vahdeti ve arkadaşları tarafından İstanbul'da 5 nisan 1909 tarihinde kurulan bir cemiyettir.

İttihad-ı umumî
Umumi ittihad. Bütün insanların birleşmesi.

İttihad-ı ârâ
Rey ve fikir birliği.

İttiham
Suç altında bulunmak. Suçlamak. Töhmet altında olmak. Suçlandırmak. (İtham yerine de kullanılır)

İttihaz
"Edinmek. Kabullenmek. ""Öyle"" diye bakmak. Kabul etmek."

İttika
Sakınmak. Çekinmek. Günahlardan ve bütün kötülüklerden kendini çekmek. Takvâ ile amel etmek. (Bak: Amel-i salih)

İttikan
Muhkem yapılmak. Esaslı ve şüphesiz yakından bilmek.

İttikar
Vakar, gurur ve büyüklük gelme.

İttikâ'
Dayanmak. Yaslanmak. * Oturmak.

İttikâl
Allah'a tevekkül etme, güvenme, dayanma.

İttira'
Dolma, nemalanma. * Solma.

İttirad
(Bak: Ittırad)

İttisa
Bollaşmak. Genişlik kazanmak. Genişlemek. Vüs'at.

İttisaf
Vasıflanmak. Muttasıf olmak. Sıfat sahibi olmak. Bir hâl takınmak.

İttisafkârane
f. Vasıfları belli olur surette. Bir hal takınarak.

İttisah
Paslanma, kirlenme.

İttisak
Dizilmek. Bir nizam dahilinde sıralanmak. * Beraber olmak. * Tamam olmak. Toplanmak.

İttisal
Ulaşmak. Bitişmek. * Birbirine dokunmak. Yakınlık. Bağlılık. Kavuşmak.

İttisam
(Vesm. den) Damga ve nişan vurma. * Dağlama, süsleme.

İttitan
Bir memlekette veya bir şehirde yerleşme. Vatan edinme.

İttiza'
Alçak gönüllülük, tevazu, mütevazilik. * Devenin, boynuna basarak üstüne binebilmek için, başını aşağı eğme.

İttizah
Vazıh olmak. Açık olmak. Aşikâr olmak.

İttizah-ı delil
Delilin açık, vazıh ve aşikâr olması.

İttizan
Ölçülü olmak. Vezne girmek.

İtyan
Delil getirmek. * Gelmek. * Vermek. * Vüsul, vasıl. * Vârid olmak. * Zikir ve isbat ve takrir eylemek.

İva'
Barındırma, kondurma. Yerleştirme, oturtma, iskân ettirme.

İvad
İlk işine dönme. * Âdet edinme.

İvar
İkindi vakti, ikindi zamanı.

İvaz
f. Hazırlanmış, düzülmüş.

İvazan
Karşılık olarak, mukabilinde, karşılığında.

İvec
Eğrilik, çarpıklık, yanlışlık. * Hakkı ve hakikatı eğri büğrü heveslerle tahrif etmek, gayr-i müstakim şekle getirmek.

İvedi
Aceleci, savruk. Çabuk.

İvezze
(C.: İvezz) Kaz. Ördek. * Gövdesi bodur olan. Bodur gövdeli olan.

İvgen
Koşan, acele eden.

İvz
Ördek. Kaz. * Gövdesi bodur olan kimse.

İy'ad
(Bak: İ'âd)

İyab
Avdet eylemek, geri dönmek.

İyab ü zehab
Gidiş - geliş.

İyad
Kuvvetlendirme, takviye etme. * Takviye eden âlet.

İyadet
(Bak: Iyâdet)

İyal
(Bak: Iyâl)

İyalet
İdare etme, valilik yapma. * Bir valinin idare ettiği belde. * Vadi.

İyan
(Bak: Ayân)

İyanî
Ayân olana ait, âşikâr ve belli olana dair.

İyas
Yeis hali. Ümidsizlik ve kederli oluş.

İyase
Ye'se düşürme.

İyaz
(Bak: Iyâz)

İyd
(Bak: Îd)

İyn
(Bak: În)

İz (izin)
"""Hem, vakt, yevm, hîn"" gibi kelimelerden sonra ek olarak kullanılır. Meselâ: Hîneizin: O vakit ki. Yevmeizin: O gün ki, kelimelerinde olduğu gibi. * Mâzi fiillerinden evvel ""iz"" gelirse: İzküntü muallimen: Muallim olduğum zaman mânasına geliyor. (iz) Yazılmasa mânası, muallim idim olur."

İz'ac
Rahatsız etmek. Bunaltmak. * Yerinden koparıp ayırmak.

İz'af
Zayıflatmak, kuvvetsiz hale getirmek. * İki kat etmek. İki misline çıkarmak.

İz'an
Basiret. Anlayış. * Teslim olup itaat etmek. * Akıl. Zekâ. İnanç. İdrak. Bilmek. (Bak: Dimağ)

İz'an-rüba
f. Anlayışı şaşırtan. Aklı oynatan. Çok hayret ve taaccüb veren. Aklı alan.

İz'an-rüba-i kâinat
Kâinatın aklı alan vechesi, herkese hayret ve şaşkınlık veren yüzü.

İza
"Arabça kelimelerin başında kullanılırsa; birdenbire, bir de bakılır ki, gibi mânalara gelir. İsim cümlesinin evvelinde bulunur."

İza'
İyiliğe, iyilikle mukabele etme. * Korkma, havfetme.

İza-ma
"Gr: Zaman zarfı olan ""izâ""ya müsavidir. Müzari fiilinden evvel gelirse onu cezm eder."

İzaa
(Bak : Izaa)

İzaa-i esrar
Gizli sırları açığa vurma, açıklama.

İzaat
İlân etmek, açığa vurmak. Sesle neşriyat yapmak.

İzabe
Eritmek, eritilmek. Su gibi akıcı hale koymak. Yumuşatmak. Islah etmek.

İzabe-i nühas
Bakırın eritilmesi.

İzade
Ailesini koruması için bir kimseye yardım etme.

İzae
(İzâet) (Zû. dan) Işık verme, aydınlatma, ziya verme. (Bak: Izaet)

İzafat
(İzâfet. C.) İzafetler, isim takıları, isim tamlamaları. * Gr: Zincirleme isim tamlaması.

İzafe(t)
Bir şeyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etmek, yakın etmek. İsnâd etmek. Katmak, katıştırmak. * Bir şey üzerine meylettirmek, havale olmak, bağlanmak. * Mal etmek. * Gr: İki isimden meydana gelen bağlılık tamlaması.

İzafet-i maklub
"Ters çevrilmiş terkib. Muzaf-un ileyh ile muzafın yer değiştirmesi olup, böylece birleşik isim ve sıfatlar yapılır. Bu terkibler semâidir; işitilmekle öğrenilir, bir kaideye bağlı değildir. Her terkib bu şekle sokulmaz. Meselâ: Tâb-ı meh: Meh-tâb: Ay ışığı. Çeşm-i âhu: Ahu-çeşm: Ceylân gözlü. Nazar-ı haram: Haram-ı nazar... gibi.)"

İzafet-i maktu'
Kesik tamlama. Terkib-i izafet-i maktu'da denir. Esre'yi kaldırmağa da fekk-i izafet denir. Yani izafetin kaldırılması demektir. Meselâ: Câme-hâb $ : Yatak. Câme-i hâb $ : Uyku elbisesi. Ser-rişte $ : İp ucu, vesile, tutamak. Ser-i rişte $ : İpin ucu.

İzafeten
İsnad etmek suretiyle, isnad ederek, ona bağlıyarak.

İzafiyye
Münasebet. Bağlı oluş. Alâkalılık.

İzafiyyet
Alâka mahiyeti. Bağlılık.

İzafî
İzafetle alâkalı, izafete dâir. Ona bağlamak suretiyle. Alâkalı göstererek.

İzah
Açıklamak. Bir şeyi anlaşılır hâlde söylemek veya yazmak.

İzaha
Bir şeyin çevresini dolaşma.

İzahat
(İzah. C.) İzahlar, açıklamalar.

İzahe
Bir şeyi ayırma. * Kurtulma. * Yok etme.

İzahen
Açıklayarak, izah ederek.

İzaka
(Zevk. den) Tattırma veya tattırılma. Lezzet ve zevk hissettirme.

İzale
Halsiz bırakma. * Uzun etekli elbise. * Kadın yaşmağını açma. * Sarığın ucunu uzatma.

İzale-i şüyu'
Ortaklığı giderme.

İzam
(Azim. C.) Büyükler. Büyük kimseler. * (Azm. C.) Kemikler.

İzam-ı remime
Çürümüş kemikler.

İzan
Bildirmek. * Ezan okumak.

İzar
Peştemal. Futa. Göğüsten aşağı örtülen elbiseler. * İsmet, iffet. * Zevce.

İzare
Bir kimseyi kuşkulandırıp vesveseye düşürme.

İzbad
Köpüklenme. * (Ağaç) çiçek açma.

İzbar
Yazma. Yazma ile bildirme.

İzbe
Kuytu. Loş. Pis ve nemli yer.

İzca'
Defetme, kovma.

İzdicar
Nasihatı dinleyip kabul etme. Söylenen sözü dinleyip tutma.

İzdiham
Kalabalık bir yerde halkın çok birikmesinden meydana gelen sıkıntı.

İzdira'
Ekin ekme, zirâat yapma.

İzdirad
Yutma.

İzdiram
Lokmayı iri iri yutma.İZDİVAC : Çift olmak, birbirine eş olmak. Meşru nikâhla evlenmek.

İzdiyad
Ziyadeleşmek. Çoğalmak. Artmak.

İzdiyal
Kaybetme, yok etme.

İzdiyan
Süslenme, bezenme.

İzdiyar
Ziyâret etme, gidip görme.

İzem
Büyüklük.

İzen
Gr: O halde, o takdirde, öyleyse. (Bak: Huruf-u nasibe)

İzfaf
Gelin gönderme.

İzhab
Gönderme. * Giydirme veya giydirilme. * Altun kaplama.

İzhac
Oturma, ikamet etme.

İzhaf
Yalan söyleme. * Hıyanet etme, verdiği sözünü tutmama. * Hayrette bırakma, şaşırtma.

İzhak
Yok etme, mahvetme. * Öldürme. * Oku, nişandan ayırma.

İzhal
Hatırdan çıkarma, unutma.

İzhar
Toplayıp biriktirme.

İzhar-ı belâgat
Belâgat gösterme.

İzhar-ı hak
Hakkı izhar etmek. Hakkı açıklama.

İzhar-ı tecellüd
İnad edip kafa tutma, yalandan cesaretlilik gösterme.

İzhar-ı teessür
Teessür gösterme.

İzin
(Bak: İzn)

İzinname
f. Eskiden bir nikâhın kıyılabilmesi için kadı tarafından verilen izin kâğıdı.

İzk
Ağaç dalı. * Hurma salkımı.

İzkâm
Zükâm hastalığına yani nezleye uğratma.

İzkâr
Hatıra getirmek, andırmak, hatırlatmak.

İzlaf
Yakın etmek. Toplamak, cem' etmek.

İzlak
(Bak: Zelâka)

İzlal
(Züll. den) Alçaltmak. Haysiyetsiz ve hakir etmek.

İzlam
Karanlık olmak. Zulme giriftar olmak. Zulme tutulmak.

İzmam
Bir kimseden söz alma. * Bir insanı kötülenecek bir halde bulma.

İzmar
(Bak: Izmar)

İzmihlal
Bozulup gitmek. Perişan olmak. Yok olmak. Görünmez hale gelmek.

İzmihrar
Surat asma. * (Yıldız) parıldama. * Kış mevsiminin şiddetli olması.

İzmil
Keskin demir. * Çekiç. * Deri kesmekte kullanılan bıçak.

İzn
(İzin) Yasağı kaldırmak. Bir şeye ruhsat vermek. Yol vermek. Hizmetten çıkarmak.

İzn-i âmm
Herkese müsaadeli olan. * Ist: Cum'a namazı kılınan cami kapısının kayıtsız şartsız her müslümana açık olması.

İznab
Günah işleme. Günahkâr olma. * Kuyruk takma.

İznillâh
Allah'ın (C.C.) müsaadesi, izni.

İzra'
Arşınlama, ölçme.

İzyan
Süslenme, donatılma.

İzz
Kıymet. Değer. Güçlü oluş. Alikadir olmak. Kavi. Şerif. Azim.

İzz ü şerefle
Güle güle, uğurlar olsun.

İzz-üd-din
"Dilimizde ""İzzettin"" şeklinde isim olarak kullanılan bu kelime; ""Dinin kıymeti, ulviyet ve kudreti"" anlamına gelir."

İzzet
Bir kimse zelil iken kavi ve kudret sahibi olmak. Ziyâdelik ve üstünlük. * Değer, kıymet. Kuvvet. Muhterem ve mu'teber olmak. * Bulunmaz derecede az olan şey.

İzzet-i islâmiye
İslâmi izzet. Müslüman olanın her hususta daha şerefli, daha çalışkan, daha izzetli olması hâleti. Diğer dinlerdekilerden ve dinsizlerden izzetli ve şerefli olmaları hâleti.

İzzet-i nefis
Zillete düşmiyerek şeref ve haysiyeti muhafazaya çalışmak. Vakar.(Gıybet, ehl-i adâvet ve hased ve inadın en çok istimal ettikleri alçak bir silâhtır. İzzet-i nefis sâhibi, bu pis silâha tenezzül edip istimal etmez. M.)

İzzetlû
Şeref ve itibar sahibi. * Eskiden belirli bir mevki ve rütbe sahiblerine verilen ünvan.

İzzî
Tahammüllü, sabırlı kimse.

İzzü-d-devle
Tar: Müslüman hükümdarları tarafından sık sık kullanılan ve devlete değer veren, devletin değeri mânâsına gelen bir ünvan.

İç cebehane
"t. Şimdiki askerî müzeye eskiden verilen addır. İç cebehâne tâbiri bilahare ""Hazine-i esliha"", Üçüncü Sultan Ahmed devrinde ""Dâr-ül esliha"", daha sonraları da ""Harbiye ambarı"" olarak değiştirilmiş, en sonunda ""askerî müze"" şeklini almıştır."

İç ezan
"t. Cuma günleri hatib minberde iken müezzin tarafından mahfilde okunan ezan. Diğer namazlarda yalnız minarede ezan okunurken, cuma günleri öğle vaktinde hem minarede, hem de caminin içinde müezzin mahfilinde ezan okunur. İkinci ezan caminin içinde okunduğu için buna ""iç ezan"" denilir."

İç hazine
t. Osmanlı İmparatorluğu zamanında sarayda muhafaza edilen bir kısım paralar.

İç il müderrisleri
t. İstanbul, Edirne ve Bursa'da ve bunlara bağlı yerlerde 150'şer akça ve daha fazla yevmiyeleri olan medrese müderrisleri.

İç kale
"t. Kale duvarlarıyla çevrilmiş şehir ve kasabaların bazılarının ortasında ve en yüksek yerinde yapılan küçük kaleler. Bu çeşit kalelere ""bâlâ hisâr"" da denilirdi. Bu iç kaleler, düşmanın, surları geçmesi hâlinde veya şehirde bir isyân çıktığı zaman, hükümdar veya kumandanın çekilip kendini müdafaa etmesi için yapılırdı."

İç oğlanı
t. Saray hizmetine alınıp devletin çeşitli makamlarına namzed olarak yetiştirilen gençler. İç oğlanı, Yıldırım Bayezid zamanında yeni teşekküle başlayan saray hizmetlerinde bulunmak üzere yeniçerilik için toplanan devşirmelerden ayrılmak suretiyle meydana getirilmiş ve bu usûl sonradan yapılan kanunla devam edip gitmiştir.

İçerlek
t. Dip, kuytu yer. Çıkmaz. * Daha geride, daha içeride bulunan.

İçgüvey
t. (İçgüveyi, içgüveysi) Kayınpederinin evine alınan dâmat. Karısı tarafının evinde oturan dâmat.

İçli
t. İçi dolu. * Çabuk müteessir olan, hassas duygulu. * Kin tutan, haset eden.

İçtihad
(Bak: İctihad)

İçtimaî
(Bak: İctimaî)

İçtinab
(Bak: İctinab)

İğde
Kızılcığa benzer bir meyve ve bu meyveyi veren ağaç ve çiçeği.

İğdiş
f. Burulmuş, enenmiş hayvan. Erkeklik bezleri (hayaları) çıkarılmış at. Melez.

İğerçin
Karar veremeyen, mütereddit, kuşkulu.

İğnedan
İğne koymağa mahsus küçük kutu.

İğnelemek
t. İğne ile delmek. * Kalıbını almak için kenarlarını iğne ile delerek işaretlemek. * Mc: Sözle hırpalamak. Dokunaklı konuşmak.

İğneli fıçı
Mc: Eziyetli ve usandırıcı iş. İnsana eziyet veren ve rahatsız eden yer.

İğreti
t. Ödünç, borç, kendi malı olmayan. Yerli ve sabit olmayan, muallak gibi duran. * Muvakkat, bağlı bulunmayan, geçici. * Fıtrî olmayan, sahte, sun'î.

İğtita'
Örtünme, bir şeye sarınma.

İğtizal
İplik eğirme.

İğtişaşat
(İgtişaş. C.) Karışıklıklar, kargaşalıklar, fenâlıklar.

İş'a'
Güneş, ışığını dağıtma. Şuâlanma.

İş'ab
Ölme, irtihal etme.

İş'al
Şulelendirmek. Yaymak, alevlendirmek. Tutuşturmak. Parlatmak. Şiddetlendirmek.

İş'ar
Yazı ile haber vermek. Anlatmak, bildirmek.

İş'arat
(İş'ar. C.) Tebliğler, bildirmeler.

İşa
(Ağaç) çiçek açma.

İşa'
(Bak: Işa)

İşa'-i eşcar
Ağaçların çiçek açması.

İşaa
Bir haberi yaymak, duyurmak. Bir şeyin şuyuuna, yayılmasına sebeb olmak.

İşaat
(İşâa. C.) Haber yaymalar.

İşaat-ı kâzibane
Kötü niyetlerle yalan haberler yayma.

İşabe
Saç ve sakal ağartma, beyazlatma. Genç yaşta saç ve sakal ağarması.

İşade
Çağırmak. Sesini yükseltmek. * Dünyevi matluba yetişmek. * Binayı yükseltmek.

İşaeyn
(Bak: İşâân)

İşaha
Misvâk kullanma.

İşar
Birlikte geçinmek, muâşeret etmek. Hoş geçinmek.

İşarat
İşaretler.

İşarat-ül i'caz fi mezan-il îcaz
Îcaz zannolunan yerlerdeki i'caza işaretler. * Risale-i Nur Külliyatından bir kitap ismidir.

İşarat-ül i'câz
İ'caza dair işaretler.

İşaret
Bir şeyi bir vasıta ile (el, göz, kaş veya parmakla) göstererek bildirmek. * Nişan, alâmet, belli bir iz. * Ist: Doğrudan doğruya olmadan, hatırlatma suretiyle verilen emir. (Münasebat-ı tevafukiye eğer taaddüt etse ve ayrı ayrı cihetinden bir hâdiseye muvafık gelse, hem bilhassa makama mutabık, hem bilhassa kelâmın mânâsına muvafık ve müeyyid olsa, o muvafakat o vakit işaret derecesine çıkar. Evet muzaaf münasebet, işarettir. M.)

İşaret-i âliye
Tar: Şeyh-ül islâm, defterdar ve yeniçeri ağası gibi maiyyet memurlarından biri tarafından yazılan takrir veya ilam üzerine sadrazamın kabul veya red şeklinde yazdığı yazı. * Sadaret makamından çıkan emirler.

İşba'
Doyurmak, açlığı gidermek. Doymak. * Fiz: Bir sıvının içinde, belli bir cisimden eriyebilecek en çok miktarın erimiş bulunması. * Edb: Arap nazmında, kafiye veya vezin zaruretinden dolayı kelimeye bir harf ilâve etme.

İşbaşı
t. Bir işte çalışanların başı, reisi. * İşe başlama saati.

İşbu
İşte bu. Bu, şu.

İşca'
Yenme, ezme. * Kederlendirme, hüzün verme, üzme.

İşcar
(Şecer. den) Ağaç yetiştirme. Ağaçlandırma.

İşcaz
Kederlendirme, üzme, hüzün ve gam verme.

İşe
f. Orman, sık ağaçlık. * Câsus, hafiye.

İşfa'
(Şifâ. dan) Hastaya şifalı şeyler verme. Hastanın iyileşmesi için çeşitli çarelere başvurma.

İşfaf
Üstün tutma.

İşfak
Acıyarak sakınma. Şefkat ve inayet etme. * Sevme. * Sakınma ve korkma. * Azaltma. * Lütfetme, bağış, ihsan.

İşgal
Zabtetme, istilâ etme. * Birisini işten alıkoyma, başka şeyle meşgul etme, oyalama, uğraştırıp kendi işine mâni olma.

İşgene
f. İhiyarlıktan veya kızgınlıktan dolayı yüzde hâsıl olan buruşukluk.

İşgere
f. Şâhin, atmaca ve doğan gibi av için kullanılan terbiye görmüş kuş.

İşgerf
f. Dayanıklı, sağlam, kalın. * Şan, nam, ün, şeref.

İşguh
f. Yere yıkılış, yüz üstü kapanış.

İşgüfe
f. İstifrağ, kusma. * Çiçek.

İşgüzar
f. Becerikli, çalışkan. * Kendini göstermek için gerekmezken işe karışan.

İşgüç
t. Meşguliyet, vazife, memuriyet.

İşha'
Ağız açma, ağzını açma.

İşhad
Delil getirme, delil olarak gösterme. Şehadet ettirme, şâhid gösterme. * Şehid olma.

İşhar
Ün alma, meşhur olma, şöhret kazanma. * Kadın, doğum yapacağı aya girme.

İşhas
Gitme zamanı gelip çatma. * Tedirgin ve rahatsız etme.

İşhaz
Keskinleştirme, bileme.

İşhaz-ı seyf
Kılınç bileme.

İşka'
Şaki ve bedbaht eylemek.

İşkampaviya
İtl. Harp gemilerinden asker naklinde kullanılan en büyük filika. İşkampaviya'lar sandal büyüklüğünde, yalnız ondan daha geniş ve yüksekti. Karaya asker sevkiyatında, gemiye erzak ve levâzım alınmasında kullanıldığı gibi eskiden donanmaya su alınacağı zaman su ile doldurulur, diğer bir filika yedeğinde geminin bordasına götürülerek geminin tulumbasıyla içindeki su nakledilirdi. (O.T.D.S.)

İşkembe
f. Geviş getiren hayvanların midesinin en büyük kısmı. * Karın.

İşkence
F. Eziyet, azab.

İşkeste
f. Kırık, bitik. Kırılmış.

İşkil
f. Şüphe, vesvese. Vehimlenmek. * Hile, tezvir. * Sağ ön ayağı ve sol arka ayağı beyaz olan at.

İşkâl
Güçleştirme, müşkilleştirme. * Zorlaştırma. * Şüpheli ve karışık olma.

İşkâr
f. Av. * Avlama.

İşküfe
f. Çiçek.

İşkünc
f. Çimdik.

İşlek
t. Çok işler, fazlaca işlenen. * Tecrübeli, idmanlı, alışık.

İşmam
Hafif olarak duyurmak, koklatmak. Hissettirmek. * Kibirden dolayı başı dik yürümek. * Tecvidde: Bir harfe zamme veya kesre vermek ve bunu hafifçe hissettirmek. Harfin sesini genizden hissettirmek, biraz duyurmak, harfi çıtlatmak.

İşmar
Göz kırpma, işaret.

İşmi'zaz
Can sıkma, üzülme, yüzünü ekşitme. * Titreyip ürperme.

İşnuşe
f. Aksırık.

İşpihte
f. Su sızıntısı. * Yayılmış, saçılmış.

İşporta
(Arnavutça) Seyyar satıcı tezgahı. * Yayvan yemiş sepeti.

İşrab
(Şürb. den) İçirme veya içirilme. * Bir maksadı açıktan değil de, dolayısıyla gösterme. Kapalı surette anlatma.

İşraf
Yüksek bir yere çıkma. Yüksek bir yerden bakıp anlama. * (Hasta) ölüm döşeğinde olma.

İşrak
Güneş doğmak. Işıklandırmak. Parlatmak. * Güneşlik yere dahil olmak. * Mc: Kalbe mânaların doğması.

İşrakiyye
İşrakiyyunların bâtıl ve hurafe mesleği. (Bak: Akl-ı evvel)

İşrakiyyun
İşrakiyye felsefesi ile iştigal eden ve ehl-i şirk olan feylesoflar. (Bak: Akl-ı evvel)

İşrakî
Bâtıl İşrakiye felsefesine mensub. İşrakiyyunun dalâletten ve şirkten ibaret bâtıl ve hurafe fikirleri.

İşret
İçki. Alkollü meşrubat. * İçki içme. Alkollü içki kullanma.

İşretgâh
f. İşret edip içki içilecek yer.

İşrethane
f. İşret yapmaya mahsus yer. Meyhane. * Mc: Bu dünya.

İşretkede
f. İşret yeri. İşrethane.

İşretsaz
f. İşret eden, içki içen.

İşrirak
Ağlaya ağlaya boğulma derecesine gelme.

İşrîn
(İşrûn) Yirmi. (20)

İşsa
(Teşsi') Ayakkabısına tasma takma, kayış geçirme.

İştat
Dağıtma veya dağıtılma.

İştek
f. Çocuk kundağı.

İştial
Tutuşma. Parlama. Alevlenme. * Mc: Şiddetlenme.

İştialât
(İştial. C.) Parlamalar, alevlenmeler, yanmalar, tutuşmalar. * Mc: Şiddetlenmeler.

İştibah
Şüphelenmek. Şüphe etmek. * Kolay fark olunmaz derecede benzemek.

İştibak
(Şebeke. den) Örülmek. Örgülenmek. * Karşılıklı birbirine geçmek. * Perişanlık. * Zâhir olmak. * Koz: Güneş battıktan sonra gökte kum taneleri gibi görünen karışık yıldızlar.

İşticar
Zıdlaşma. * Elini çenesine koyarak, dirseğinin üzerine dayanma.

İştidad
(Şiddet. den) Şiddetlenme. * Sertleşme, katılaşma. * Büyüme. Artma, çoğalma, ziyâdeleşme.

İştifa'
İyi olma, şifa bulma.

İştigal
Bir iş işlemek. Uğraşmak. Çalışmak. Meşgul olmak.

İştigalat
(İştigal. C.) Meşguliyetler, çalışmalar, uğraşmalar.

İştiha
Meyil. Haz. Fazla istek. Arzu. * Açlıktan gelen yemeğe karşı fazla isteklilik.

İştiha-engiz
f. İştiha açıcı, iştah verici.

İştihab
Ağarma, beyazlama, kırlaşma.

İştihar
Meşhur olma. Tanınma. Ün alma.

İştikak
Türemek. Bir kökten ayrılan kelimelerin asılları ve birbirleri ile olan münâsebetleri, meydana gelişleri. * Çatallaşmak. Yarılmış bir şeyin bir şıkkını almak. * Edb: Aynı kökten türemiş olan birkaç kelimeyi bir araya getirme sanatı. Misaller:(Edipler edepli olmalı, hem de edeb-i İslâmiye ile müteeddib olmalı. İk.M.)(Zulmü alkışlayamam, zâlimi asla sevemem. Mehmed Akif)

İştikâ'
(Şekva. dan) Şikâyet etme, şekvada bulunma.

İştimal
İçine almak, kaplamak. Çevirmek, ihata etmek. Şâmil olmak.

İştimam
Gereği gibi koklamak. Koku duymak.

İştin
Toprak kandil.

İştira
Satın almak. Mübayaa etmek.

İştirak
"Ortak olmak. Ortaklık etmek. Bir işde yer almak. Hissedâr olmak. * Bir lâfızda çok mânalar müşterek olması. Meselâ: ""Ayn"" kelimesi. Hem göz, hem de kaynak mânasına gelir."

İştirak-ı lisan
Lisan ortaklığı. Aynı dili konuşma keyfiyeti.

İştirakiyye
Komünistlerin bir nazariyesi olan sosyalistlik.

İştirakiyyun
Komünist sosyalistler.

İştirakî
Ortaklığa ait, ortaklıkla alâkalı. * Komünist.

İştirat
(Şart. dan) Şarta bağlama, şarttlaşma.

İştitat
Zulmetme. Haksızlık etme. Hükümde ve sair işlerde eziyet etme.

İştiva'
Kızarma, pişip yenecek duruma gelme.

İştiva-yı lahm
Etin kızarması.

İştiyak
Fazla arzu ve şevk. Tahassür. Hasret çekmek. Özlemek. Göreceği gelmek.

İşve
Güzellerin gönül çeken naz ve edâsı. Gönül çekici tavır.

İşvebaz
f. Naz edici, edâ yapan, cilveli. * Meşhur bir cins lâle.

ırak
uzak.

ırk
kök, soy.

ırz
namus, iffet.

ırza
razı etme.

ırâka
akıtma.

ıskat
düşürme.

ıslâh
iyileştirme.

ıslâhhâne
ıslahevi.

ıslâhât
iyileştirmeler.

ısrar
ayak direme.

ıstıfâ
ayıklanma, saflaşma.

ıstılâh
bir kelimenin belli bir ilim dalında kazandığı anlam, terim.

ıstılâhât
ıstılahlar, terimler.

ıtlâk
sınırlandırmama, salıverme.

ıtnab
sözü uzatma.

ıtr
ıtır, güzel koku.

ıtriyyat
güzel kokular.

ıttılâ
bilgi, bilme.

ıttırad
düzenli gidiş.

ıyaz
sığınma.

ıyâdet
hastayı ziyaret edip hatırını sormak.

ıyâl
bir kimsenin geçindirmek zorunda olduğu kişiler.

ızdırabat
ızdıraplar, acılar, darlıklar, sıkıntılar.

ızrar
zarar verme.

ıztırâb
acı, darlık, sıkıntı.

ıztırâr
zorda kalma.

ıztırâren
zorda kalarak.

ıztırârî
mecburi.

Şa'ar
Kıl büken.

Şa'b
Ayrılmak. Dağılmak. * Islah etmek, düzeltmek. * Helâk etmek. * Kırmak.

Şa'ban
(Şâbân) Arabi ayların sekizincisi. Mübârek Şuhur-u selâsenin (Üç ayların) ikincisi.

Şa'beze
El çabukluğu.

Şa'la'
Uzun, tavil.

Şa'r
(C.: Şüur-Eşâr) Kıl. Saç. * Ateş yakmak. * Cenk koparmak, kavga çıkarmak.

Şa'ra
(C.: Şüâr) Çok miktar ağaç. * Bir nevi zerdali. * Kuyruğunda dikeni olan bir cins sinek.

Şa'ranî
(Hi: 899-973) Dört hak mezhebin birleşen ve ayrılan tarafları hakkında mu'teber eserleri olan meşhur bir fakihtir. Mizan-ı Şaranî ismiyle bilinen eseri meşhurdur.

Şa'riyye
Çorbalık makarna, şehriye.

Şa'riyyet
Fiz: Kılcallık.

Şa'va'
Perâkende, dağınık. * Dağıtmak.

Şa'şa'
Yıldıramak, parıldamak. * Uzun ve yeynicek olmak.

Şa'şaa
Parlama. Zahirî parlak görünüş. * Bir şeyi birbirine katıp karıştırmak.

Şa'şaadar
f. Gösterişli, şa'şaalı, parlak.

Şa'şaapaş
Parlaklık neşreden, şa'şaa saçan.

Şaab
Ayrılmak. * Yarmak.

Şaar
Ağaç, şecer.

Şab
(Bak: şap)

Şab-hane
f. Şap çıkarılan yer.

Şabaş
f. Alkış etme, alkışlama. Aferin deme. Bir hareketi güzel bulmaktan dolayı alkışlamak veya hediye vermek.

Şabaşhân
f. Beğenip alkışlayan.

Şabb
Genç, delikanlı, yiğit.

Şabb-ı emred
Bıyığı, sakalı henüz çıkmış delikanlı.

Şabbe
Genç kadın.

Şabih
Misil olan, nazir, benzeyen.

Şabub
(C.: Şeabib) Sağanak yağmur.

Şacine
(C.: Şevâcin) Ağaçlı ve meşeli dere.

Şacir
Ayak altında ızdırap çekmek.

Şad
f. Sevinçli, ferahlı, memnun, mesrur, şen, bahtiyar.

Şad-hab
f. Uykusu tatlı.

Şadab
(Şâd-âb) f. Suya kanmış, sulu. Taze.

Şadabter
(şâd-âbter) f. Çok su verilmiş, fazla sulanmış.

Şadan
f. Sevinçli, bahtiyar.

Şadi
f. Sevinçlilik, memnunluk, mesruriyet, gönül ferahlığı.

Şadihe
Alından buruna varana kadar olan beyazlık.

Şadkâm
f. Çok sevinçli.

Şadman
(Bak: şadüman)

Şadnak
f. Gönlü memnun, mesrur.

Şadüman
(şâd-mân) f. Mesruriyet, sevinçlilik. * Mesrur, bahtiyar.

Şadırvan
Etrafında bulunan bir çok musluklardan ve bir fıskiyeden su akan havuz tarzında kubbeli çeşme. Şadırvanlar daha ziyade cami avlularında halkın abdest almaları için yapılırdı.

Şae
Diledi, istedi, murad eyledi.

Şafak
"Tan zamanı. Güneş doğmağa yakın zaman veya güneş battıktan sonraki alaca karanlık. Gündüz. * Nahiye. Cânib. * Nasihat eden kimsenin ""Nasihatım te'sir etsin, sözüm tutulsun"" diye ıslah için gayret göstermesi. * Merhamet. * Harf."

Şafak-gûn
f. Şafak renkli, kızıl.

Şafak-âlud
f. şafak gibi, şafak renginde.

Şafe
Ayakta çıkan ve dağlamayınca gitmeyen çıban.

Şafi
Hastaya şifa veren (Allah. C.C.). * Yeter görünen, kifayet eden.

Şafi'
(Şefaat. den) Şefaat eden. Bir kimsenin suçunun bağışlanması için vasıtalık eden.

Şafin (şefun)
Göz ucuyla bakan kişi.

Şafiî
hak mezheplerden biri, onu kuran büyük âlimin ünvanı.

Şagb
Ayıplamak. * Cidal, dövüş, niza. * Şerri tahrik etmek.

Şagil
İşgal eden, tutan.* Meşgul eden, meşgul edici. * Meşgul olmayı gerektiren. * Bir mülkte oturan.

Şagr
Köpeğin bir ayağını kaldırıp bevletmesi.

Şagrabiyye
(C.: Şegârib) Ayak bağlamak.

Şagva'
(C.: Şuguv) Dişleri birbirine muhalif olup kimi fazla kimi eksik olan kadın.

Şagzebiyye
(C.: Şegâzib) Ayak bağlamak.

Şagşaga
Süngüyü vurduğu kimsede hareket ettirmek.

Şah
f. Ağaç dalı. Budak. * Boynuz. Karın. * Su arkı. * Alın. * Kadeh.

Şah-ı merdan
"""Mertlerin şahı"" meâlinde Hazret-i Ali Radiyallahü anh'ın bir nâmı."

Şah-ı risalet
Risaletin Şahı. Hz. Muhammed (A.S.M.)

Şaha
f. Boyunduruk.

Şahadet
(Şehâdet) Şâhidlik. * Bir şeyin doğruluğuna inanmak. * Delâlet. Alâmet, işaret, iz. * Allah (C.C.) rızâsı yolunda hayatını fedâ etmek. Din için muharebeden şehitlik. (Bak: Şehid)

Şahadet getirmek
"Kelime-i Şehadet olan $ kelâmına inanıp söylemek. Bir Allah'tan başka ilâh olmadığına; Muhammed Aleyhissalâtü vesselâm'ın, Allah'ın Resulü olduğuna inanarak söylemek."

Şahadetname
f. Bir işin yapılmasına müsaade veren resmî izin kâğıdı. Vesika. Diploma.

Şahamet
Semizlik, yağlılık, şişmanlık.

Şahan
(şâh. C.) f. şahlar, pâdişahlar.

Şahane
Şah gibi, şaha yakışır bir surette.

Şahb
Yaradan kan akmak. * Emzikten süt akmak. * Rengin değişmesi.

Şahbal
(Şehbal) f. Kuş kanadının en uzun tüyü.

Şahbaz
f. İri ve beyaz doğan kuşu. * Mc: Çevik ve becerikli. Yiğit, şanlı, kahraman.

Şahbeyt
Edb: Bir şiirin en güzel beyti. Gazelde matla'dan sonraki beyt.

Şahdane
f. İri inci tanesi. * Kenevir tohumu.

Şahdar
f. Dallı, budaklı ağaç. * Dallı boynuzlu hayvan.

Şahenşah
f. Pâdişahlar pâdişahı. Şâhlar şâhı. En büyük pâdişah.

Şaheser
f. Üstün ve büyük eser. Eserin şâhı. * Yüksek değerde olan.

Şahet-il vücuh
"""Yüzleri, bahtları kara oldu, yüzleri kararsın..."" meâlinde."

Şahic
Eşek, hımar.

Şahid
(C.: Şevâhid-Şühud) Veled yatağı denilen ve çocuk ile birlikte çıkan deri.

Şahid-zor
f. Yalancı şâhit.

Şahide
(Müe.) Kadın şâhid. * Mezar taşı. * Mezara dikine dikilen ve üzerinde yazı ve çiçek motifi bulunan baş ve ayak taşları. * f. Dilber, güzel.

Şahih
(C.: Şihah) Bahil kişi.

Şahik
Yüce, büyük dağ. * Yüksek yapı veya ağaç.

Şahika
Dağ tepesi, zirve.

Şahim
Semiz, yağlı, şişman, besili.

Şahin
(C.: Şevâhin) Doğan'a benzer bir kuş ki, av avlamak için terbiye olunur.

Şahine
Öşür memuru.

Şahis
Büyük cüsseli, iri yapılı kimse.

Şahit
(C.: Şihât) İnce yufka olmuş nesne.

Şahkâr
f. En güzel eser. Baş eser. şâheser.

Şahm
Etler arasında bulunan yağ, iç yağı. Don yağı.

Şahm-pare
f. İç yağın bir parçası. Bir kısım iç yağı.

Şahmerdan
(Şâh-ı merdan) f. Mertlerin şahı, Hazret-i Ali (R.A.). * Aşağı yukarı çıkan büyük demir tokmak.

Şahn
Doldurmak. * Sürüp reddetmek.

Şahna'
Buğz, düşmanlık, adâvet.

Şahne
İnzibat memuru, emniyet memuru.

Şahnişin
f. Şahların oturmalarına lâyık yer. * Evin sokak üzerine olan çıkmaları.

Şahr (şahir)
Ağızını öttürmek. * Islık çalmak. * Sesi yükseltmek.

Şahrah
f. Büyük ve işlek yol, cadde. Şaşırılması mümkün olmayan doğru ve işlek yol.

Şahreg
f. şah damar, büyük damar.

Şahs
Acı çekmek. Iztırab çekmek.

Şahs-ı manevî
Bir şahıs olmayıp kendisine bir şahıs gibi muamele yapılan şirket, cemaat, cemiyet gibi ortaklıklar. Belli bir kişi olmayıp bir cemaatten meydana gelen manevî şahıs. * Bir topluluğun taşıdığı manevî kuvvet ve meziyetler.

Şahsar
f. Dallı budaklı ağaçlar. Ağaçlık yer. Koruluk.

Şahsen
Şahıs olarak, ferd olarak. Şahısça, kendi. * Yalnız uzaktan görerek.

Şahsiyet
Bir kimsenin kendisine mahsus ahvâli. Şahıs olma. Karakter sâhibi ve makbul bir insan olma.

Şahsiyyat
Kişinin şahsına, kendine ait sözler. * Birinin kendine ait münasebetsiz sözleri.

Şahsî
Şahsa mahsus, şahsa ait, dair. Kişi ile, şahıs ile alâkalı.

Şahsüvar
(C.: şâhsüvârân) f. Ata iyi binen.

Şaht (şühut)
Iraklık, uzaklık, bu'd.

Şahterec
şahtere otu.

Şahur
f. Ekmek fırını.

Şahvar
(Şeh-vâr) f. Şâha, hükümdara yakışacak tarzda, şah gibi. * İri ve iyi cins inci.

Şahve
Adım, hatve.

Şahz
Keskinleştirmek.

Şahzade
f. Şâh oğlu. Hükümdar veya pâdişah oğlu. Prens.

Şahî
"f. şaha, hükümdara ait, şah ile ilgili. * Hükümdarlık, şahlık. * Eski topların bir çeşiti. * Nişastalı, yumurtalı bir helva. * Tar: Osmanlı Padişahlarından Yavuz Sultan Selim Han'ın bastığı altun para. (Bu ismin verilmesi, üzerinde ""şah"" kelimesinin yazılı bulunmasından dolayıdır.)"

Şahıs
(C.: Eşhâs) Kişi, kimse. İnsanın cismanî hey'eti. * İnsanın uzaktan görülen karaltısı.

Şahıs zamiri
"İsim yerine kullanılan ve insanlara işaret eden kelimeler.Farsçada: $ (Men: ben), $ (Tu: sen), $ (U: o), $ (Mâ: biz), $ (Şümâ: siz), (İşân: onlar). Bunlar gayr-ı muttasıl (bitişik olmayan) zamirlerdir.Arapçada; gayr-ı muttasıl zamirler: $ (Ene: ben), $ (Ente-sen), $(Entümâ: ikiniz), $ (Hu: O), $ (Entüm: siz), (Entünne: siz) (Müennes), $ (Nahnu: biz), $ (Hüm: Onlar) (müzekker) $ (Hünne: Onlar) (müennes)."

Şahşah
Sözü doğru olan, yalan söylemeyen. * Gayretli, bahadır kimse.

Şahşaha
Kuşun hızla uçması.

Şaibe
Leke, kir. * Süprüntü. Pislik. * Kusur. Noksan. Hata. Eksiklik.

Şaik
Dikenli.

Şaik(a)
Şevkli, hevesli, şevk verici.

Şaikane
f. İsteklice ve şevkli olarak.

Şaile
(C.: Şüvül-Şevâil) Sütü çekilmiş deve.

Şair
(C.: Şairât) Arpa. * Kurban devesi.

Şaire
(C.: Şâirât - Şevâir) Kadın şair.

Şairiyy
Arpa satan kimse.

Şairâne
f. şairce. şaire benzer surette konuşmakla. Mevzuu şiir sayılabilecek kadar hoş, lâtif olan şey.

Şaka
Meşakkatli ve güç. * Musibet ânında yakasını ve yüzünü yırtan kadın.

Şaka' (şüku')
Tulu etmek, doğmak. * Çıkmak, huruç etmek. * Dağıtıp perâkende etmek.

Şaka' (şıka')
Bedbahtlık. * Yaramazlık.

Şakavet
(Bak: şekavet)

Şakce
Henüz yeni renk almış olan hurma.

Şaki
Şekavette bulunan.

Şakife
(C.: Şukuf) Su dökülmemiş saksı parçası.

Şakik
İkiye bölünmüş bir şeyin yarısı. * Öz kardeş.

Şakika
(C.: Şakayık) Yarım baş ağrısı. * Ana - baba bir olan kız kardeş. Öz kız kardeş. * Çatlak, yarık.

Şakil
Yanakla kulak arası. * Âdet. Hilkat.

Şakile
Yol. Tarik. Meslek. * Yaradılış. Tıynet. Seciye. Mizac. Bir kimsenin yaratılışının temel hususiyeti.

Şakir
Allaha şükreden. Hâlinden memnuniyetini bildiren. (Bak: Şükr)

Şakird
f. Talebe, çırak.

Şakirdân
şakirdler, talebeler.

Şakirâne
f. şükrederek. şükretmek suretiyle.

Şakirî
(Şakiriyye) Şakird, talebe, tilmiz.

Şakis
Şerik, ortak. * Hisse, nasip.

Şakk
Silahlı kişi. * Şek ve şüphe eden.

Şakk-ı asâ
f. Değneği kırmak. * Mc: İhtilâfa sebeb olmak, topluluktan ayrılmak.

Şakk-ı kamer
Ayın iki parça olması mu'cizesi. (Kur'ân-ı Kerimin nass-ı kat'isi ile de sâbit olan ve mütevâtir olarak da bilinen Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmın parmağının işâreti ile ayın iki parçaya ayrıldığı hadisesi ki, büyük mu'cizelerindendir.)

Şakk-ı şefe
Dudağını açıp konuşmak.

Şakkıkamer
Peygamberimizin ayı iki parçaya ayırması mûcizesi.

Şaklaban
Şen şatır, hoppa. Avutucu, aldatıcı. Güldürücü, soytarı.

Şakn
Eksilmek, noksanlaşmak.

Şakul
(Çekül) Geo: Bir yerin umumi hattını tâyin için kullanılan âlete denir. Bir ağır cismi ip ile yüksekten sarkıtmakla bir duvarın ne derece yatık, eğri veya doğru olduğu anlaşılması gibi.

Şakulî
Şâkule bağlı, onunla alâkalı, onunla nisbeti olan şey. Geo: Düşey.

Şakız
Gözü değen kişi. * Gözüne uyku gelmeyen. * Daima güneş tarafına yönelen bir nevi büyük kertenkele.

Şakşaka
Doğan kuşunun veya serçenin ötmesi.

Şam
(şâme. C.) Vücutta olan benler.

Şam u seher
Akşam sabah.

Şamar
t. Tokat. Belâ, musibet.

Şamat
(şâme. C.) Vücuttaki benler.

Şame
f. Kadın baş örtüsü. * Arapçada: Vücuddaki ben.

Şamgâh
f. Akşam vakti.

Şamih(a)
Ali şey, yüksek. * Mağrur, başını kaldırmış. Mütekebbir. * Tıb: Vücuddaki beyin ve kemik gibi yerlerdeki çıkıntılı, tümsek yerler.

Şamil(e)
Çevreleyen, içine alan, ihtivâ eden, kaplayan. * Çok şeye birden örtü ve zarf olan. * Fazla şeyleri veya kimseleri ilgilendiren.

Şamm(e)
(şemm. den) Koklayan, koku alan. * Koklama duygusu. Burun.

Şamî
Şam şehrinden olan, Şamlı. * Şam şehri ile alâkalı.

Şan
(C.: Şuun) Büyük sevap. * Şeref. * Irz, namus. * Nam, şöhret, şan, ün. * Mahiyet. * Gösteriş, çalım. * Tabiat, huy, âdet. * Hal, keyfiyet.

Şane
f. Tarak.

Şanesâz
f. Tarak yapan, tarakçı.

Şanezede
f. Tarakla saçları taranmış.

Şanezen
(C.: Şanezenân) f. Baş tarayan. * Mc: Güçlükleri çözen. Zorlukları yenen.

Şani'
"Adavet etmek, kin tutmak mânasına ""şeneân"" dan ism-i fâil olup, buğz eden, kin tutan demektir. Esas murad ise; buğz edip geçmiş olan değil, buğzunda devam ve ısrar eden demektir."

Şantaj
Fr. Bir kimsenin suçunu veya yüz karasını meydana çıkarmak tehdidiyle menfaat sağlamaya çalışma.

Şantiye
Fr. Bir inşaat yerinde inşaat ve malzeme için hazırlanan yer. * Gemi tezgâhı.

Şap
(Şep) Kim: Antiseptik bir cisim olup alüminyum ve potasyum sulfatından mürekkep, tadı buruk ve suda tuz gibi erir bir cisim. * Hayvanların ağız ve ayaklarında görülen ateşli, salgın bir hastalık ismi.

Şape
f. Çığ. Yuvarlandıkça büyüyen kar topu.

Şar
f. şehir, belde.

Şarab
İçilecek şey. İçki. * Mey. Bâde. Hamr. İçilmesi haram olan bir içki. (Bak: Mubikat-ı seb'a)

Şarab-ı tahur
Temiz ve helâl olan Cennet şarabı. Cennete mahsus şurub.

Şarapnel
Fr. Ask: Bir çeşit top mermisi. * Top mermisinden dağılan herbir parça.

Şare
Libas, elbise. * Heyet.

Şari'
Şeriatı meydana koyan, teşri eden. Allah (C.C.). * Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi. * Şüru' eden, başlayan.

Şarib
(Şürb. den) İçen. Şürbeden. * (C.: Şevarib) Bıyık.

Şarib-ül leben
Süt içen.

Şarib-ül leyli ve-n nehar
Gece gündüz içki içen. Devamlı sarhoş.

Şaribe
Su kenarında olan tâife.

Şarid
Tutunup beğenilmiş ve yayılmış şiirler. * Şiir tarzındaki ata sözleri.

Şarif
(C.: Şürüf) Yaşlı deve.

Şarih
Şerheden, açıklayan. Bir şeyin mânasını izhâr eden.

Şarik
(C.: Şevârık) Güneş. * Parlak cisim.

Şarim
Ucu yarılmış ok.

Şark
Doğu. Güneşin doğduğu taraf. * Güneş ve güneşin aydınlığı. * Yarmak. * Parıldamak. * Avrupa kültürünün dışında kalan müslüman ülkeleri.

Şark musikisi
(Bak: Musikî)

Şark-ı cenubî
Güneydoğu.

Şark-ı şimalî
Kuzeydoğu.

Şarkiyat
Şark dilleri veya ilimleri hakkında inceleme yapan ilim şubesi.

Şarkiyyun
Doğulular, şarklılar.

Şarkî
Şark ile alâkalı. Ciheti şarka, doğuya doğru olan.

Şarlatan
Fr. Yalancı. Yüksekten atarak karşısındakini aldatan. Hayasız.

Şart
"Bir kısım muamelelerde lüzumlu olan hüküm. Bir şeyin olması ona bağlı olan şey. * Kayıt. Bir iş için mutlaka lüzumlu olan husus. * Yemin. * Hal, vaziyet. * Gr: Biri diğerine bağlı olan iki cümle hakkında delâlet edilen; yâni mütevakkıf aleyhe delâlet eden diğer cümleye cezâ denir. Meselâ: ""Haber verirsen, ben de gelirim"" cümlesinde ""Haber verirsen"" cümlesi şart, ""ben de gelirim"" cümlesi ise cezâdır. Bunlara ""cezâ cümlesi, şart cümlesi"" de denir. Başka tabirle ""cümle-i şartiye"" ve ""cümle-i cezâiye"" denir."

Şart edatları
"(Huruf-u şartiye) Bunlara ""Şart isimleri"" de denir. Arapçada şart mânâsını ifade eden edatlar: İn, Men, Ma, Mehmâ, Eyyü, Metâ, Eynemâ, Eyyâne, Ennâ, Haysümâ, Keyfemâ. $Bu edatlar iki fiili (şart ve ceza fiillerini) cezmederler. Şart mânâsını ifade eden edatlardan sonra gelen ilk fiil, şart; ikincisi de, cevab veya ceza adını alır. İkinci fiilin meydana gelebilmesi, birinci hükmün meydana gelmesine bağlıdır."

Şart ve ceza fiilinden tereküb etmiş cümleye şart ve ceza cümlesi denir. Meselâ: (men yatlub yecid
Kim isterse bulur) cümlesinde olduğu gibi.

Şartiye
Şart ile olan. Şartlı. (Bak: Şart)

Şartiyyet
Şartlılık. Şarta bağlı olmaklık.

Şartname
f. Bir sözleşmede olan şartların yazıldığı resmi kâğıt.

Şaruf
Süpürge.

Şaryo
Fr. Araba. Yazı makinelerinde, daktilolarda kâğıdın takıldığı kısım.

Şarık
Çıkan, tulu' eden. * Parlayan.

Şarıka
(C.: Şevârık) Aydınlık, nur, ziya, ışık.

Şasif
Kuru ve zayıf.

Şasr
Seyrek seyrek dikmek.

Şass
(C.: Şüsus) Balık avlamada kullanılan olta ve ağ.

Şast
f. Okçuların baş parmaklarına taktıkları yüksük. * Balık oltası.

Şasıye
(C.: şevâss-şasâyât) Dolu sokak.

Şat
(C.: Şiyâh-Şiyât) Koyun. * Vahşi sığır.

Şat'
Yerden yeni çıkan taze ekin yaprağı. Ekinlerin taze çıkan filizleri, yaprağı. * Su arkı. * Cima etmek. * Bağlayıp sağlamlaştırmak.

Şatahat
Mânevi sarhoşluk. * Kendinden geçer bir hâle gelmek ve böyle istiğrak hâlinde iken söylenen müvazenesiz sözler.

Şatata
Haktan ve akıldan uzak, hadden aşan söz.

Şatbe
(C.: Şütab-Şütub) Hurma ağacının budağı. * Yaş ekin yaprağı. * Yarmak. * Kesmek. * Uzun boylu kadın.

Şathiyyat
Alaylı ve eğlenceli fıkra veya hikâyeler.

Şati'
(C.: Şevâti) Kenar, kıyı. Cânip, taraf, yön.

Şatib
Eğri, eğik, mâil.

Şatibe
Uzun boylu.

Şatim
(Şetm. den) Küfreden, söğüp sayan.

Şatir
Irak, uzak, baid. * Garip, yalnız, kimsesiz.

Şatr
Taraf, cihet, yön.

Şatrenc
Satranç oyunu.

Şatt
Irmak kenarı.

Şatır
(Şetaret. den) Neş'eli. Şen. * Çevik. Hizmete koşup, her işe hazır bulunan. * Vaktiyle vezirlerin yanında giden asker.

Şavk
Işık, parıltı. * Şevk.

Şavt
(C.: Eşvât) Atın yelmesi ve sıçraması. * Bir tur. * İşin bir kısmı. * Sesin gidebileceği mesafe.

Şayan
f. Münasib, lâyık, yaraşır.

Şayan-ı hayret
Şaşmağa değer. Hayret edip şaşılacak şey.

Şayan-ı ihticac
Delil ve isbatın makbuliyeti.

Şayan-ı istima'
Dinlenilmesi iyi ve münasib olan, dinlenmeğe lâyık.

Şayan-ı senaâ
Sena edip övmeğe lâyık olan.

Şayan-ı temaşa
f. Görülmeğe değer olan.

Şayanter
f. Daha lâyık, çok lâyık. Elyak.

Şayeste
f. Şayan, uygun, yaraşır, lâyık. * Nümune.

Şayestegî
f. Uygunluk, liyâkat.

Şayet
"f. (""Lâyık, yaraşır, şâyân"" mânâsına gelen ""Şâyesten"" mastarından) Şart veya ihtimal gösterir: ""Eğer, belki, olur ki"" gibi."

Şaygan
f. Uygun, lâyık, münâsib, sezâ. * Bol, çok, mebzul.

Şayganî
f. Çokluk, bolluk, mebzuliyet. * Münasiblik, lâyıklık, uygunluk.

Şayi'
(Şüyu'. dan) Duyulmuş, işitilmiş, şüyu' bulmuş, herkesçe bilinmiş. * Ortaklar arasında taksim olunmamış müşterek hisse.

Şayia
(Şuyu'. dan) Yayılmış haber, mütevatir. Söylenti.

Şayib(e)
(C.: Şevâyib) Ayıp. Noksan. * Pis, murdar. * Saçı ve sakalı beyazlamış olan kimse.

Şayife
Dişleri fazla olan kimse. (Müe: şefvâ)

Şayk
Dağ, cebel.

Şayık
Nefsi bir şeye yönelen.

Şaz
(Bak: şazz)

Şazelî
(Ebu Hasan Şazelî) Nureddin Ebu Hasan-ı Şazelî de denildiği gibi Ali bin Abdullah diye de anılmaktadır. Tunus'lu olup Şazeliye Tarikatı kurucusu olarak bilinir. Tasavvufî, ilmî bir çok eseri vardır. Tarikatının tekke ve zaviyesi yoktur. Hicri 654 yılında Mekke-i Mükerreme'ye giderken sahrada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (R. Aleyh)

Şazib
Vatanından başka bir tarafa giden kimse.

Şaziyye
(C.: Şezâyâ) Kavis, yay. * Ağaç kıymığı gibi, bir şeyden kopmuş parça. * Kırılan kemikten meydana gelen parçalar. * İncik kemiği.

Şazz
(Şâzze) Kaide hârici olan. Umumi nizamdan ayrılmış olan, müstesna bulunan.

Şe'n
İş, yeni olan hal. * Şan. * Tavır. * Hâdise. * Vâkıa. * Kasdetmek. * Emr ü hal. * Tıb: Baştan göze gelen kan damarı. Baştan kaşa, kaştdan göze kan getiren iki damar ismi. * Fls: Bir şeyin hususiyetinin fiilî tezâhürü, neticesi ve eseri.(Hakkın şe'ni ittifaktır, faziletin şe'ni tesanüddür. Düstur-u teâvünün şe'ni birbirinin imdadına yetişmektir. Dinin şe'ni uhuvvettir, incizabdır. Nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemâlâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe'ni saadet-i dâreyndir. S.)

Şe'v
Geçmek, takaddüm eylemek. * Son, nihayet. * Devenin yuları. * Zembil. * Kuyudan kazıp toprak çıkarmak. Kuyudan çıkan toprak. * Kaygan.

Şe'z (şe's)
Kaba ve katı.

Şea'
Dağılıp parçalanmak.

Şeabib
(Şü'bub. C.) (Bak: Şü'bub)

Şeaf
Hırs. * Mübâlağa. * Kalbin aşktan yanması.

Şeafe
(C.: Şüuf-Şiâf-Şeafât) Dağ başı. * Her nesnenin âlâsı ve üstü.

Şeair
"(Şiâr. C.) Âdetler, İslâm işaretleri. İslâmlara ait kaideler. Allah'ı anmak, hamdetmek, ezan okumak, İslâmî kıyafet gibi. Bunlara Şeair-i İslâmiye denir. Bütün müslümanlarla alâkalı mes'eleler ve alâmetler, umumun hissedar olduğu işlerdir.(Sünnet-i Seniyyenin içinde en mühimmi, İslâmiyyet alâmetleri olan ve şeaire de taalluk eden sünnetlerdir. Şeair, âdeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete âit bir ubudiyettir. Birisinin yapmasiyle o cemiyet umumen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemâat mes'ul olur. L.)(Nasıl ""Hukuk-u Şahsiye"" ve bir nevi ""Hukukullah"" sayılan ""Hukuk-u Umumiye"" nâmiyle iki nevi hukuk var. Öyle de: Mesâil-i şer'iyede bir kısım mesâil, eşhâsa taalluk eder; bir kısım, umuma, umumiyet itibariyle taalluk eder ki; onlara ""Şeair-i İslâmiye"" tabir edilir. Bu şeairin umuma taalluku cihetiyle umum onda hissedardır. Umumun rızası olmazsa; onlara ilişmek, umumun hukukuna tecavüzdür. O şeairin en cüz'îsi (sünnet kabilinden bir mes'elesi) en büyük bir mes'ele hükmünde nazar-ı ehemmiyettedir. Doğrudan doğruya umum âlem-i İslâma taalluk ettiği gibi, Asr-ı Saâdetten şimdiye kadar bütün eâzım-ı İslam'ın bağlandığı o nurani zincirleri koparmaya, tahrip ve tahrif etmeğe çalışanlar ve yardım edenler düşünsünler ki, ne kadar dehşetli bir hatâya düşüyorlar. Ve zerre miktar şuurları varsa, titresinler!.. M.)"

Şeal
Davar kuyruğunun beyazlığı.

Şeamat
(Şeâmet. C.) Uğursuzluklar, şeâmetler.

Şeamet
Uğursuzluk, kötülük, bedbahtlık.

Şeanla'
Uzun, tavil.

Şearir
Davar yanırına üşüşen sinek ve üvez. * Her yöne dağılmak.

Şeas
Toz. * Tozlu olmak. * Yayılmak, münteşir olmak. * Dirilmek.

Şeayir
(Şâire. C.) Hac için hazırlanan nişanlı kurbanlar. Şâireler. Safâ. Merve, Mina ve Arafat gibi, menâsik-i haccın edâ edilecek yerleri ve dinin alâmetleri. Menâsik ve âyin rüsumu.

Şeb
f. Gece, karanlık.

Şeb'an
Karnı doymuş, tok. * Emin.

Şeb-i arus
Düğün gecesi. * Mc: Mevlana'nın vefat ettiği gece.

Şeb-i firkat
f. Ayrılık gecesi, firkat karanlığı.

Şeb-i hicran
Ayrılıkla geçirilen gece. Hicran gecesi.

Şeb-i yelda
f. En uzun gece.

Şebaat
Dolgunluk, tokluk.

Şebab
(Şebibe) Gençlik. * Yiğit, civan. * Gençler.

Şebabane
f. Genç ve yiğit olarak. Genç gibi, yiğitçesine.

Şebabiyet
Gençlik, tazelik. Yiğitlik. Civanlık.

Şebah
(C.: Eşbâh) Cüsse, cisim, ceset. Şahıs. Karaltı.

Şebahet
Benzeme, benzeyiş.

Şebak
Şehvet galip olup cimaa çok hırslı olmak. * Koyu karanlık.

Şebaket
Kafes veya ağ gibi örülme.

Şebam
Anasını emmesin diye kuzu ve oğlak ağzına takılan ağaç ağızlık. * Araptan bir kabile.

Şebaman
Paça bağı.

Şeban
(şeb. C.) f. Geceler.

Şebane
f. Geceye ait. Gece ile alâkalı. Gece vakti olan. Gecelik.

Şebangah
f. Gece vakti, geceleyin. * Gecelenecek yer.

Şebanruz
"f. 24 saatlik zaman. ""Gece gündüz""."

Şebat
(C.: şebâ-şebevât) Tezlik, çabukluk. * Cihet, yön, taraf.

Şebb
Meşhur taş. * Ateş yakmak. * Cenk koparmak, kavga çıkarmak.

Şebbake
(C.: şebâbik) Birbirine girmiş nesne.

Şebbe
Genç kadın.

Şebe
Bakırla çinko madeninden yapılan pirinç. * Benzeme, müşabehet.

Şebeb
Üç yaşına girip dişleri tamamlanmış olan sığır.

Şebec
Ovanın ve sahranın bir miktarı.

Şebefruz
(Şeb-efruz) f. Gece vakti ışık veren. Geceyi aydınlatan.

Şebeh
(Şibih) Benzer, nazir, benzeyen şey. * Bakır ile çinkodan karıştırılıp yapılan pirinç madeni.

Şebeke (şebike)
Balık ağı. * Kötü niyetle çalışan gizli topluluk. * Kafes şeklinde olan yer. * Hüviyet sureti. * Ağ gibi yapılmış ve gerilmiş hat ve yolların tamamı. * Ağ şeklinde olan nesiçler, dokular.

Şebem
Soğukluk.

Şebengiz
(Şeb-engiz) f. Yarasa kuşu.

Şebet
(Bak: şâbet)

Şebgerd
(şeb-gerd) f. Gece dolaşan kol. Bekçi. * Ay, kamer.

Şebgir
(Şeb-gir) f. Geceleyin uyumayan. * Sabah vakti. * Gece giden kervan.

Şebgun
"f. ""Gece renkli"" Kara, siyah."

Şebh
Süt sağarken çıkan ses.

Şebhan
f. Geceleyin öten bir cins bülbül.

Şebhiz
(C.: Şebhizân) f. Geceleri uyanıp kalkarak iş gören.

Şebhun
(Şeb-hun) f. Gece baskını.

Şebib
Bıçak üstüne sürçmek.

Şebibe
Gençlik. Yiğitlik.

Şebih
(Şibh. den) Benzer, benzeyen, mümasil, nazir.

Şebihun
f. Gece baskını. Şebhun.

Şebike
f. Kötü niyetle çalışan gizli topluluk. * Balık ağı. * Batı taraflarında Arapların kullandıkları hasırdan örülmüş bir cins başlık. (Bak: Şebeke)

Şebistan
f. Yatak odası. * Harem dairesi. * Gece ibadetine mahsus oda.

Şebit
Bahadır, kahraman, yiğit.

Şebk
Karıştırmak.

Şebnem
f. Çiğ. Rutubet. Gece nemi. Neda.

Şebpere
f. Yarasa.

Şebperest
(Şeb-perest) f. Geceye ve rü'yaya ve uykuya fazla kıymet veren.

Şebr
Karışlamak. * Hediye vermek, atâ etmek. * Ücret. * Kira.

Şebreng
"f. ""Gece renginde olan"" Siyah, kara."

Şebrev
(Şeb-rev) f. Gece giden. Karanlıkta yürüyen. Gece yolculuğu eden.

Şebtab
(Şeb-tâb) f. Ateş böceği.

Şebur
Boru.

Şebzindedar
(Şeb-zindedâr) f. Geceleri çalışan, gece vakti işle meşgul olan. * Gece bekçisi. * Geceleri uyumayıp ibadet eden.

Şecaat
Yiğitlik, cesurluk. Korkulu anda kalb kuvveti ile cesaretini muhafaza etme. Kuvve-i gadabiyenin vasat mertebesidir. (Şecaatli bir kimse hak için canını fedâ eder. Vazifesi olmayan işe karışmaz. İ.İ.)

Şecb
Helak etmek, mahvetmek. * Kederlenmek, tasalı olmak.

Şecc
Baş yarma ve yarılma. * Geminin, denizi yararak yol alması.

Şeccat
(şecce. C.) Yüzde ve başta meydana gelen yaralar.

Şecce
Başa ve yüze vurarak meydana getirilen yara.

Şecea
Küt ve kötürüm kimseler.

Şeceb
Hüzün ve gussalı olma.

Şecen
(C.: Eşcân-şücun) Dal, budak, kol. * Hâcet, ihtiyaç. * Keder, hüzün.

Şecer(e)
Ağaç. Kütük. * Sülâle. Bir soyun bütün fertlerini gösterir cetvel.

Şecere-i maklu'
Sökülmüş ağaç.

Şecere-i tubaâ
Cennet'teki saadet ağacı, dalları aşağıda ve kökü yukarıda olan Tuba ağacı.

Şecere-i yaktîn
Yaktîn ağacı. Kabak kökeni.

Şecere-i zakkum
(Bak: Zakkum)

Şeceristan
f. Orman, ağaçlık yer, koruluk.

Şecerât
(şecere. C.) şecereler.

Şeci'
Kahraman. Yiğit. Şecaatli.

Şecib
Helâk olan, mahvolan.

Şecir
Küçük ve kısa ağaç.

Şecn
(C.: Şücun) Dere içinde ağaçlar arasında olan yol.

Şecr
İki çenenin arası. * Harcamak, sarfetmek. * Tarh etmek, kovmak.

Şecra'
Meşelik.

Şecv
Gam, gussa. Keder. * Tezyin-i savt. Yâni sesi güzelleştirmek.

Şecze
Zayıf yağan yağmur.

Şedaid
(Şedâyid) Afât. Meşakkatli haller. Şiddetli musibetler.

Şedak
Ağızın her iki yanının geniş olması.

Şedaka
Çok konuşan kadın.

Şedar
Sözü şiir ile kesme. * Hayvan bağlanan yer.

Şedd
Sıkı bağlama, sıkı bağlanma, sıkma. * Tasvir.

Şedd-i nitak-ı himmet
Himmet kuşağını kuşanma. İşe ciddi, gayretle sarılma.

Şedd-i rihal
Hayvana semer vurma. Yolculuk için hayvanın semerini bağlama. * Yolculuğa çıkma.

Şeddad
Kâfir. * Çok eskiden Yemen'de Âd Kavminin hükümdarı Allah'a isyan ederek Cennet'e benzetmek iddiasiyle İrem bağını yaptırmış, bu bağdaki köşke girmeden kavmi ile yani taraftarlariyle birlikte gazaba uğramış, çarpılmış, yerin dibine geçmiştir. (Bak: Enaniyet)

Şeddadane
f. şeddad gibi, ona benzer surette, zâlimce.

Şeddadî
Çok büyük ve sağlam yapı.

Şedde
Kur'an-ı Kerim okurken tek sessiz harfin iki defa okunmasına yarayan işaret. ( $ ) * Seğirtmek. Yürümekle şiddet göstermek. Bir şeyi kuvvetlendirmek, sağlamlaştırmak.

Şeddâd
Ad kavminin ulu önderi olan ünlü bir kâfir.

Şede
Çok hırslı olmak.

Şedef
(C.: Şüduf) Her nesnenin şahsı.

Şedh
Tembel olmak.

Şedid(e)
Sert, sıkı, şiddetli. * Musibet, belâ. * Tecvidde: Rahve harflerinin zıddı olan, sükûn ile harf söylendiğinde sesin akmaması hali.

Şedid-ül mihal
Şiddetli kuvvet. Ağır ve şiddetli azab.

Şedid-üş şekime
"Şedid-ün nefs; yani başkasına boyun eğmekten çekinen ve kibirlenen."

Şedide-i mechure
Elif, cim, dal, tı, ba harfleridir. Bunların zıddı: Rehavet (rahvet) ile Beyniye sıfatıdır.

Şedide-i mehmuse
Kaf ve tâ harfleri.

Şedkam
Geniş, vâsi.

Şedv
"Irlamak; teganni ve terennüm."

Şef'
Çift. * Kurban bayramı günü. * Namazların her iki rek'atı demektir. Dört rek'atlı bir namazın evvelki iki rek'atında Şef'-i evvel, diğer iki rek'atına da Şef'-i Sâni denilir. Üç rek'atlı namazın üçüncü rek'atı da Şef'i sâni'dendir.

Şefa
Kenar, taraf, uç.

Şefaat
Şefaat etmek. Af için vesile olmak. * Fık: Âhiret günü bir kısım günahkâr mü'minlerin affedilmeleri ve itaatli mü'minlerin de yüksek mertebelere ermeleri için Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm ve sâir büyük zâtların Allah Teâlâ'dan (C.C.) niyaz ve istirhamda bulunmalarıdır.

Şefaat-ı uzmâ
(Bak: Makam-ı Mahmud)

Şefaceref
(Şefâcürf) Yar üstü. Uçurum kenarı.

Şefafet
Şeffaflık, saydamlık, şeffaf olma.

Şefak
Korku, havf.

Şefakat
Şefkat, acıyarak şefkatle sevmek. Karşılık istemeden merhamet edip acımak, sevmek.

Şefakat-ı übüvvet
Babalık şefkati.

Şefan
Yağmurlu soğuk rüzgâr.

Şefaric
Bir cins helva.

Şefaşif
Çok susamak.

Şefe
f. Dudak. * Kenar.

Şefeka
Esirgemek, korumak.

Şefellec
Burun delikleri büyük, dudakları yumru kalın ve sarkık olan adam. * Ferci vasi avret.

Şefetan
İki dudak.

Şefeteyn
İki dudak.

Şefevat
(şefe. C.) Dudaklar. * Kenarlar.

Şefevî
(Şefeviye) Dudağa ait. Dudakla alâkalı.

Şeff
Yünden yapılan çok ince elbise.

Şeffaf
Işığa mâni olmayan, ışık geçiren parlak cisim. Saydam.

Şefi'
Şefaatçı. Suçların affı için yardım eden.

Şefi'-ül müznibîn
Günahkârların şefaatçısı Hazret-i Muhammed. (A.S.M.)

Şefi'-ül ümem
Ümmetlerin şefaatçısı Hz. Muhammed (A.S.M.)

Şefif
Soğuktan incinmek. * Soğuk.

Şefik(a)
Şefkatli, esirgeyen. Rikkat sahibi. Merhametli.

Şefikane
f. Merhametlice, acıyarak. Acımak suretiyle. şefkat ederek.

Şefkat
"Başkasının kederiyle alâkalanmak, acıyarak sevmek. Yardıma, sevgiye muhtaç olanlara karşılıksız olarak merhamet ve sevgiyle yardıma koşmak. Karşılıksız, sâfi, ivazsız sevgi beslemek.(Şefkat pek geniştir. Bir zat, şefkat ettiği evlâdı münâsebetiyle bütün yavrulara, hattâ ziruhlara şefkatini ihâta eder ve Rahim isminin ihâtasına bir nevi âyinedarlık gösterir. Halbuki aşk, mahbubuna hasr-ı nazar edip, herşey'i mahbubuna feda eder; yahut mahbubunu i'lâ ve sena etmek için, başkalarını tenzil ve mânen zemmeder ve hürmetlerini kırar. Meselâ biri demiş: ""Güneş mahbubumun hüsnünü görüp utanıyor, görmemek için bulut perdesini başına çekiyor. "" Hey âşık efendi! Ne hakkın var, sekiz ism-i âzamın bir sahife-i nuranisi olan Güneş'i böyle utandırıyorsun?Hem şefkat hâlistir, mukabele istemiyor; sâfi ve ivazsızdır... Hattâ en âdi mertebede olan hayvanatın yavrularına karşı fedakârane ivazsız şefkatleri buna delildir. Halbuki aşk ücret ister ve mukabele taleb eder. Aşkın ağlamaları, bir nevi talebdir, bir ücret istemektir. M.)"

Şefn
Akıllı ve zeyrek kişi.

Şefnin
Irak diyarında ve karga büyüklüğünde olan bir kuş.

Şeft-alû
f. Yarık erik. Şeftali.

Şefşaf
Soğuk yumuşak rüzgâr.

Şefşef
Yaramaz huylu. * Titremek.

Şefşefe
Zayıflatmak. * Hareket ettirmek, depretmek. * Karışmak.

Şegab
Fitne uyandıran.

Şegaf
Yürek kabı. Yüreği çevreleyen nâzik deri. * Sağ tarafta iyeği kemiği altında olan bir hastalık. * Bir nesneyi çevirip kaplamak.

Şegafdâr
f. Delirtici.

Şegal
f. Çakal.

Şegire
Çuvaldız.

Şeha
f. Ey pâdişah! Ey şâh.

Şehab
(Bak: şihab)

Şehacir
Rahm.

Şehadet
(Bak: şahadet)

Şehadetnâme
(Bak: şahadetname)

Şehamet
Yağlılık, semizlik, besililik.

Şehametlû
Tar: İran Şahları hakkında ünvan olarak kullanılan bir tâbir idi.

Şehav
Açmak, feth.

Şehazan
Karnı aç olan kimse.

Şehba'
Kır renkte olan şey. * Kır katır, kır at. * Tam teçhizatlı asker birliği. * Pek kıtlık olan sene.

Şehbal
(Bak: şahbal)

Şehbaz
(Bak: şahbaz)

Şehbender
Ticaret nezaretinin teşekkülünden evvel ticaret işlerine bakmak ve tüccarlar arasındaki ihtilâfları halletmekle vazifelendirilen memurun ünvanı idi.

Şehbeyt
(Bak: şahbeyt)

Şehd
Bal. Gömeç balı, asel.

Şehd-ab
(şehd-âbe) f. Bal şerbeti.

Şehd-amiz
f. Bal gibi tatlı. Balla karışık.

Şehd-i şehadet
İmanın, şehadetin verdiği saadet, tatlılık ve huzur. Şehadet balı.

Şehd-kâm
f. Tadı damağında kalmış.

Şehdanec
İncinin irisi ve iyisi. * Kendir otunun tohumu.

Şehdere
Üç ile altı yaş arasında hareket eden oğlan veya kız. * İsrafçı, müsrif. * Karnı büyük kimse.

Şehevat
(şehvet. C.) şehvetler, nefsanî istekler, arzular.

Şehevî
Şehvetle alâkalı. Hayvanî, nefsanî duygularla alâkalı, onlara ait.

Şehic
Katır sesi. * Kuzgun avazı.

Şehid
"Şâhid olan. * Meşhude. Allah (C.C.) yolunda canını feda eden müslüman. Hak için hayatını feda ederek ölen. Allah'ın rızasına eren. (Naklinde ve gaslinde Rahmet melekleri hazır oldukları için yahut kıyamette ümem-i sâlife hakkında istişhad olunan zevattan olduğu için yahut vefat etmeyip huzur-u İlâhîde hazır ve zinde olduğu için yahut âlem-i mülk ve melekûtu müşahede eylediği için ""Şehid"" denmiştir.) * Şâhidin mübalâğası. * Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) bir ismi. * İlminden asla birşey kaybolmayan, bütün şeyler ilminde hazır olan Allah (C.C.). (Bak: Meratib-i hayat)"

Şehik
Hıçkırıkla içini çekme. * Nefesi dışarı çıkarma. Soluk alma. * Nefesi dışarı çıkararak eşeğin anırması.

Şehim(e)
(Şehamet. den) Şehametli, kurnaz ve akıllı yiğit.

Şehir
Meşhur. Şeref ve şan sahibi. * Alemlerce meşhur, Resul-ü Ekremin (A.S.M.) bir ismi.

Şehiy (e)
(Şehvet. den) İştahlandırıcı. İsteklendiren, istek uyandıran.

Şehka
Hıçkırık. Keskin çığlık.

Şehl
Gözün siyahının maviye yakın olması. * Koyun gözü.

Şehla
Elâ göz. Koyu mavi göz. Tatlı şaşı. * Mc: Çok güzel.

Şehleb
Uzun boylu.

Şehlevend
f. Boylu boslu, güzel genç.

Şehm
Korku.

Şehname
f. İran Şairi Firdevsî'nin destan şeklindeki eseri. * Büyük hükümdarların kahramanlık mâcerâlarını anlatan büyük manzum eser.

Şehnaz
f. Eski Osmanlı müziğinde meşhur bir makam ismi. * Meşhur bir dünya güzelinin ismi. * Çok güzel olan.

Şehniz
Çörek otu.

Şehnişin
f. Binanın dışarı çıkıntısı. Balkon.

Şehper
f. Kuş kanadının en uzun tüyü.

Şehr
Ay. 30 günlük zaman. * Bir şeyi izhar etmek. Teşhir etmek.

Şehr-aşub
Şehri karıştıran, kargaşalık yapan.

Şehr-i ramazan
Ramazan ayı. Oruç ayı.

Şehr-i savm
Oruç ayı olan mübarek Ramazan.

Şehr-i sıyam
Oruç ayı, Ramazan.

Şehr-i âyin
(Şehrâyin) f. Şenlik. Büyük hâkimiyet ve kuvvete ait sürur, sevinç, donanma. (İslâmda ilk şehr-i âyin Hz. Peygamber Efendimiz hicret sureti ile Medine'ye vâsıl olunca yapıldı.)

Şehr-ül haram
Haram ayları. (Bak: Eşhür-ül hurum)

Şehreka
(C.: Şühruk-Şührûk-Şührîk) Çıkrık.

Şehri
f. Şehirli. * İstanbul'lu, İstanbul'da doğup büyüme. * Mc: Kibar, ince.

Şehristan
f. Büyük şehir.

Şehriyar
f. Hükümdar, padişah. * En iktidarlı.

Şehriyye
Çok yaşamış pir. Çok yaşlı, ihtiyar.

Şehrud
f. Büyük ırmak. Nehir.

Şehvanî
şehvetle ilgili, şehvete ait. * şehvete çok düşkün olan kimse.

Şehvet
"Hevâ-yı nefsin meyli ve arzusu. * Bir şeyi fazla istemek. * Cinsî istek. Mahbube için olan istek, iştiha. (Yemek, içmek, uyumak da şehvetin şubelerindendir.)Kudsi Hadis'te Cenab-ı Hak buyuruyor: ""Ey benim için şehvetini bırakıp gençliğini bana veren genç! Sen meleklerin bir kısmı gibisin."""

Şehvet-engiz
f. Şehvet uyandıran. Kuvve-yi şeheviyeyi tahrik eden.

Şehvet-perest
f. Şehvetine çok düşkün. Nefsi arzularının esiri olan.

Şehzade
(Bak: şahzade)

Şehzare
Fâhiş nesne.

Şehşeh
Karışmak.

Şeka'
şikâyet.

Şekab
Çukur yer.

Şekah
Yakınlık.

Şekahteb
İki boynuzlu koç.

Şekakıl
Bir Hind ağacının dalları.

Şekavet
Her çeşit kötülük içinde olmak. Belâ ve zillete düşmek. Sıkıntıda kalmak. * Haydutluk, eşkiyalık.

Şekaya
şikâyetler. Memnuniyetsizlikler.

Şekaz
Gitmek. * Uzaklık. * Bir adamın gözünün çok değer olması.

Şekd (şükd)
Atâ ve ihsan etmek. Hediye vermek.

Şeker
f. şeker.

Şeker(e)
Davarın sütü çok olmak. * Dolmak.

Şeker-ab
f. İki dost arasındaki kırgınlık, aradaki soğukluk.

Şekergüftar
f. Sözü şeker gibi tatlı.

Şekergüzar
(Şeker-güzâr) f. İyilik bilen, teşekkür eden.

Şekerhab
f. Otururken gelen tatlı uyku.

Şekeristan
f. Şeker kamışı tarlası.

Şekerpare
f. Çok tatlı ve şekerli olan bir kayısı cinsi. * Bir nakış çeşiti. * Bir cins tatlı.

Şekerriz
f. Pek tatlı, şeker saçan. * Sevinçten dolayı gelen gözyaşı.şEKEVAT : (şekve. C.) şikâyetler.

Şekib
Sabır, tahammül.

Şekiba
f. Sabırlı, tahammüllü, mütehammil.

Şekil
(Şekl) Biçim, dış görünüş. Çehre. Tarz. Formül. * Şebih ve misil. * Hey'et. * Suret. Surette benzerlik. * Bir adamın tab' ve hevasına muvafık olan şey. * Muhtelif, müşkil işlerin her biri. * Birşeyin gerek hissedilen ve gerek mevhum sureti. * Geo: Bir veya daha fazla hudut vasıtasiyle mahdut ve mahsur olan şey. * Edb: Aruz ıstılahında mısraların sayısına ve kafiyelerin sırasına göre ortaya çıkan şekil. * Gr: Yazıya nokta, hareke ve i'rab koymak.

Şekim(et)
(C.: Şekâim) Mukavemet, dayanma. Sebat. * Dizgin, gem. * Kazan ve çömlek kulpu.

Şekir
Ağacın çevresinde kökünden biten fidanlar. * Fercte olan kıllar.

Şekire
Sütü çok olan davar.

Şekk
(C.: Şükuk) Şüphe, zan. Bir şeyin varlığı ile yokluğu arasında tereddüt etmek. * Lüzum. * Yarmak. * Yapışmak.

Şekk-i küfrî
Küfürdeki şüphe. Kâfire ait şek.

Şekkerîn
f. Şekerli, tatlı.

Şekl
(Bak: şekil)

Şekla'
Beyaz dişi koyun. * Hâcet, ihtiyaç.

Şeklen
Şekilce. Şekil bakımından.

Şeklî
Şekille alâkalı, şekilce. Dış görünüşe dair.

Şekm
Sertlik. * Güç. Kuvvet.

Şeks
Ahlâksız, yaramaz kimse.

Şekt
Bedel etmek, karşılık vermek.

Şekub
Ruşen olmak, parlamak.

Şekufe
(Bak: şükufe)

Şekur
Çok şükreden. Allahın (C.C.) lütuflarına karşı pek fazla memnuniyetini, sevincini gösteren. Az şükredene dahi çok nimet veren Allah (C.C.). (Bak: şükr)

Şekva
Şikâyet, âciz kaldığını ve zayıflığını haber vermek. * Su kabının ağzını açmak.

Şekve
Şikâyet etmek. * Siyahça oğlak derisi.

Şela'la'
Uzun boylu kişi.

Şelalat
(Şelâle. C.) Büyük çağlayanlar, şelâleler.

Şelale
Büyük çağlayan. Akarsuyun yüksekten çoklukla akması.

Şelcem
(C.: şelâcim) şalgam.

Şelel
Bir eli tutmaz olmak. * Bir nesneyi seyrek dikmek. * Ovmakla gitmeyen leke.

Şelil
(C.: Eşille) Deve ve at ardına yapılan palas. * Çok sulu dere ortası. * Kısa gömlek.

Şelim
Şam yakınında bir beyt-i mukaddes.

Şell
Seyrek seyrek dikmek. * Çolak. * Çolaklık. Kolun eğri oluşu.

Şelvar
f. şalvar.

Şelşele
Dökmek. * Su damlatmak.

Şem'
Mum, ışık.

Şem'-i asel
Bal mumu.

Şem'-i ilâhî
İlâhî ışık, İlâhî nur. Kur'an hakikatları.

Şem'a
Işık, çıra. Nur. * Muma batmış fitil.

Şem'dan
f. şamdan.

Şem'un
Hz. İsa'nın (A.S.) havarilerindendir. Petros veya Sen Piyer de denir. Antakya kilisesini yaptırmıştır. Mi: 65'de Roma'da Neron tarafından hapsedilmiş ve çarmıha gerilerek şehid edilmiştir. Hristiyan âlemine büyük hizmeti vardır. Esas adı, Şem'un-us Safâ'dır.

Şema'
Yüce, yüksek, ulu âli.

Şema'ma'
Küçük başlı. * Aceleci kişi.

Şemahter
Kötü, menhus.

Şemail
(Şimal. C.) Huylar, ahlâklar, tabiatlar.

Şemaim
(Şemime. C.) Güzel kokular.

Şemak
Neşat, sevinç. Ferah.

Şemakmak
Uzun, tavil. * şâd ve neşeli kimse.

Şemal
(C.: Şemâlât) Kıble ardında kutup tarafından esen yel. * Ahlâk. * Kılıç.

Şemarih
(Şimrâh. C.) Dağ tepeleri. * Hurma veya üzüm salkımları.

Şemate
Destenik çiçeği. * Düşmana belâ, gam ve tasa geldiğinde şâd olup sevinmek.

Şematet
Kuru gürültü. şamata.

Şematetkârane
f. Kuru gürültü yapmak suretiyle, arsızca, gürültü ile bağırmak.

Şemayil
Ahlâk.

Şemc
Şey mânasına gelen bir isim. * Bir nesneyi seyrek dikmek.

Şemel
Perâkendelik, dağınıklık. * Toplanmak, cem'olmak. * Az nesne.

Şemerdel
Uzun boyunlu, seri davar.

Şemet
Saçın akı karasına karışmak.

Şemh
Uzak niyet ve kasıt. * Tekebbür etmek, kibirlenmek.

Şemhar
Büyümek. Uzamak.

Şemille (şemlâl-şemlil)
Yeyni, hafif.

Şemim
Koku. Hoş koku.

Şemim-i cibal
Dağların güzel kokusu.

Şemime
(C.: Şemâim) Güzel kokulu şey, râyiha.

Şemire
Hızlı yürüyen deve.

Şemirr
Katı, şiddetli, şedid.

Şemit
Karışık.

Şemizer
Hızlı yürüyen deve.

Şeml
Az şey. Perâkendelik. * Örtmek, bürünmek, toplanmak. * Topluluk, cemaat, insan yığını.

Şemlak
Yaşlı, pir, ihtiyar.

Şemle
(C.: şümül) Kilim. * Az miktar su.

Şemm
Koku hissetmek, koklamak.

Şemmam
Yeşil, kızıl ve sarı hatları ve güzel kokusu olan küçük bir cins kavun.

Şemme
Bir defa koklamak. * En küçük mikdar.

Şemmus
Yavuz tosun at.

Şemr
Yürürken sallanmak.

Şems
Güneş, âfitab.

Şems-abad
f. Güneşi bol yer. Günlük güneşlik yer.

Şems-i ezelî
Vâcib-ül-vücud ve ebediyyen var olan, her şeyi nurlandıran Allah (C.C.) hakkında teşbihen söylenen bir tabirdir.

Şems-i hidayet
Hidayet güneşi. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ismi.

Şems-pare
f. Güneş parçası. * Mc: Çok parlak.

Şems-üş şümus
Güneşlerin güneşi. En büyük güneş. Çok seyyarelerin, etrafında döndüğü en büyük bir yıldız.(...Hem şemse, kendi mihveri üstünde câzibe denilen mânevi ipleri yumak yaptırmak için dolap ve çıkrık hükmünde olan güneşi, bir Kadir-i Zülcelâl'in emriyle döndürüp, o seyyârâtı o mânevi iplerle bağlayıp tanzim etmek ve güneşi bütün seyyaratı ile sâniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirecek kadar bir sür'atle, bir tahmine göre Herkül Burcu tarafına veya Şemsüş-Şümus cânibine sevketmek, elbette ezel ve ebed Sultanı olan Zât-ı Zülcelâl'in kudretiyle ve emriyledir. S.)

Şemseddin
(Şems-üd din) Dinin güneşi. * Erkek adıdır.

Şemsî
Güneşe ait. Güneşle alâkalı.

Şemta
Saçı ağarmış kadın. Kocakarı, acuze. * Akı karasına karışmış saç.

Şemtit
Perakende, dağınık, müteferrik.

Şemu'
Gülen, oynayan. Gülücü, oynayıcı.

Şemul
Sâfi halis şarap. * Kıble mukabilinden esen rüzgar.

Şemşelik
Derisi ve âzâsı sarkık ve sülpük olan kadın. * Seri yürüyüşlü kadın.

Şemşem
Ağaç üstünde kalan azıcık hurma.

Şemşir
f. Kılıç.

Şemşir-baz
f. İyi kılıç kullanan, kılıç oynatan. * Kılıçla ustalık gösteren.

Şemşir-bedest
f. Elinde kılıç tutan.

Şemşir-ger
(C.: Şemşirgerân) f. Kılıççı.

Şemşir-i zulm
Zulüm kılıcı.

Şemşir-zen
f. Kılıç çeken, kılıçla vuran.

Şen
f. Naz, eda, cilve. * Göze ve gönüle hoş görünen hal. * Bayındır, ma'mur. * Sevinçli, ferahlı.

Şen' (şın')
Buğz ve adâvet etmek. Kin bağlamak. Düşmanlık yapmak.

Şenaat
Fenâlık, kötülük, alçaklık. * Cenab-ı Hakk'ın emrine muhalif hareket.

Şenak
Devenin yularını çekmek. * Çok yemekten mide dolmak. * Yaralamaktan dolayı alınan az diyet.

Şenan
Buğz, adâvet, kin, düşmanlık.

Şenar
Büyük utanç, ayıp.

Şenayi'
(Şenia. C.) Çok günahlı hareketler. Kötü işler.

Şenbih
f. Gün. * Cumartesi günü.

Şenc
Hıçkırık tutmak.

Şencar
Eşek marulu adı verilen bir cins ot.

Şeneb
Dişlerin keskin olması. * Parlamak, ruşen olmak.

Şenec
Derinin buruşması.

Şenef
Buğz. * Kibir.

Şenes
Galiz. Kaba.

Şenf
(C.: Şünuf) Salkım küpe.

Şeng
f. Neşeli, kıvrak. * Haydut, şaki, eşkiya.

Şengare(t)
Kötü huyluluk.

Şeni'
(Şeni'a) Kötü, çok fena, çirkin, günahlı iş.

Şenn
(C.: Şinân) Eski kırba. * Araptan bir kabile. * Dağılıp perâkende olmak.

Şennar
(C.: Şenâir) Ayıp. Utanç. Kötülük.

Şenun
Aç. Ne zayıf, ne semiz olan deve.

Şenşene
Usul. Âdet.

Şer'
Emir ve nehy gibi hükümleri vaz' etmek. * Bir işe başlamak. * Dalmak. * Girmek. * Zâhir etmek, göstermek. * Cenab-ı Hakk'ın emri. Âyet, hadis, icma-i ümmetle ve kıyas-ı fukaha ile sâbit olan dinin temelleri, şeriat. (Bak: Şeriat)

Şer'-i enver
En nurlu kanun ve nizam. En ziyade saadete, selâmete, emniyete vesile olan şeriat.

Şer'-i islâm
İslâm şeriatı. İslâmî hükümlere, itikadlara tam uygun kanun.

Şer'ab
Uzun. * Uzununa kesmek. Uzunlamasına yarmak.

Şer'an
şeriatça, şeriata göre. Kanunca, kanuna göre.

Şer'iyye(t)
Şeriata uygun olma. Kanun ve nizamlara muvafık bulunma.

Şer'î
Şeriata uygun, İslâmiyetçe makbul olan. İlâhî kanuna dair. Meşru'.

Şer'î takvim
(Bak: Takvim-i Arabî)

Şerafeddin
(Aslı: Şerefüd din'dir) Dinin şerefi.

Şerafet
Şeriflik, şereflilik. Hz. Peygamber'in (A.S.M.) torunu Hz. Hüseyin'in (R.A.) sülâlesinden ve onun izinden giden temiz müslümanlık hâleti.

Şeraif
(Şerife. C.) Mutlular, kutlu kimseler.

Şerait
(Şart. C.) Şartlar.

Şeraket
Şeriklik, ortaklık. * Arkadaşlık, refâkat.

Şerar
"""Şerir"" den mastardır ve yaramazlık mânâsına gelir. * İnsanın yüzüne çarpan ses."

Şerarat
Şerareler, kıvılcımlar.

Şerarat-ı neyyirane
f. Parlak kıvılcımlar, ışık saçan şerareler. * Mc: İslâmiyetin kuvvet ve hakkaniyetinden gelen parlaklık.

Şerare
(Şerâr) Kıvılcım. Elektrik kıvılcımı. Müsbet ve menfi (+ ve -) elektrik kutuplarının birbirine çok yakın olmasından veya dokunmasından hâsıl olan kıvılcımların parlayışı.

Şerarefigen
f. Kıvılcım saçan.

Şeraret
Şerlilik, kötülük, fenalık. * Kıvılcım.

Şeraset
Huysuzluk, geçimsizlik. Titizlik.

Şerat
(C.: Eşrât) Alâmet, iz, işâret, nişân. * Bir şeyin en bayağı ve âdisi.

Şerayi'
Şeriatlar. Cenâb-ı Hakkın hükümleri, emirleri, kanunları.

Şerayin
(Şeryân ve Şiryân. C.) Nabız damarları, atar damarlar.

Şerayin-i sübatiyye
Boynun iki tarafında olup kalbden gelen ve kafaya çıkan iki kalın atar damar. (O.L.)

Şeraze
Katı kurumak.

Şerazim
(Şirzime. C.) Küçük ve az olan topluluklar. Küçük cemaatler.

Şeraşir
Nefis. * Beden, vücut, ceset. * Ağırlık.

Şerbe
Bir içim su.

Şerbin
Katran ağacı.

Şerc
Kıç, dübür. * Cem'etmek, toplamak. Birbiri üstüne yığmak. * Fırka. * Nev, cins.

Şerca'
Uzun tavil. * Taht. * Cenaze.

Şerce
Dağdan aşağı sahraya inen akıcı su.

Şerceb
Uzun, tavil.

Şercele
Yemiş kabı.

Şercem
(C.: şerâcim) şalgam.

Şerda
Benzemek. Misil.

Şere
Yemeğe karşı çok hırslı.

Şerebe
(C.: Şireb-Şerebât) Ağaç dibine su toplanması için yapılan havuz.

Şerec
(C.: Şüruc) Donyağı.

Şeref
Yükseklik, yücelik. Büyüklük. * İnsanlar arasında geçerli ve makbul olma. Büyük bir makam sâhibi olma. * Cenab-ı Hakka itâat ve ubudiyyeti ve yüksek hizmeti ile çok ihsanına mazhar olma. * İftihâr, övünme.

Şeref-bahş
f. şereflendiren. şeref veren.

Şeref-efza
f. Şeref artıran.

Şeref-pezir
f. Şeref ve itibar bulan.

Şeref-resan
Şeref ulaştıran, şeref eriştiren.

Şeref-riz
f. Şeref veren.

Şeref-varid
f. Şerefle gelen.

Şeref-yab
f. şeref bulan, şeref kazanan.

Şeref-zahir
f. Şerefle çıkan.

Şerefe
Minarenin ezan okunan yeri. Yüksek kale ve emsali yerlerdeki burç, çıkıntı.

Şereh
Tamahkârlık, açgözlülük, şiddetli hırs.

Şereke
(c.: Şerek-Eşrâk) Ağ, tuzak. * Ulu yol, büyük yol. * Yol ortası. (Bu mânaya. C.: Şürek)

Şerekrak (şerakruk)
Yeşil kanatlı, siyah burunlu, güvercin büyüklüğünde kırmızı bir kuş.

Şerem-sar
f. (Şerm-sâr) Utanan, utanmış, sıkılgan.

Şereng
f. Zehir.

Şerer
(Şerare ve Şerere. C.) Kıvılcımlar.

Şerere
(C.: Şirer-Şirâr) Ateş kıvılcımı.

Şererfeşan
f. Kıvılcım saçan.

Şerernâk
f. Kıvılcım saçan.

Şeres
Elin yarılması. * Kaba ve galiz olmak.

Şeret
(C.: Eşrât) Alâmet. İşaret, belirti.

Şeretiyy
(C.: Şurut-Şuratâ) Çeri başı. * Pazar başı.

Şerh
Açma, genişletme. * Açıklama. Anlaşılanı anlatma. Bir yazı veya konuşmayı kolay anlaşılması için izah etme, tafsil etme. * Bir şeyi dilim dilim kesme. * Bollaştırma. * Bir müşkil ve mübhem makaleyi açıklama, keşif ve izhar etme. * Açıklanmış yazı, risale.

Şerha
Dilim. Kesilip dilimlenmiş şey. parça.

Şerhan
Çok tamahkâr, ziyade hırs sâhibi, açgözlü, haris.

Şeriat
"Doğru yol. Hak din yolu. * Büyük ve geniş cadde. * Nur, aydınlık, ışık. * Kur'an-ı Kerim ve Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın târif ettiği ve bildirdiği yol. Allah (C.C.) tarafından Peygamber Aleyhisselâm vâsıtasiyle vaz' ve tebliğ olunan hükümleri hâvi İlâhî kanunların hey'et-i mecmuası. Şeriat, aynı zamanda din mânâsına müsta'meldir ki, ahkâm-ı asliye denen itikadiyâtı ve ahkâm-ı fer'iye denen ibadet, ahlâk ve muâmelât yâni, İslâm Hukukunu ihtivâ etmektedir... (Bak: Hukuk)(Şeriat; insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdid eden kaidelerin hulâsasıdır veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. İ.İ.)(Şeriat ikidir. Birincisi: Âlem-i asgar olan insanın ef'âl ve ahvâlini tanzim eden ve sıfât-ı kelâmdan gelen bildiğimiz şeriattır. İkincisi: İnsan-ı ekber olan âlemin harekât ve sekenatını tanzim eden, sıfat-ı iradeden gelen şeriat-i kübra-yı fıtriyedir ki, bazan yanlış olarak tabiat tesmiye edilir. H.)(""Şir'a, Şeria, Meşrea""; lügatta bir ırmak veya herhangi bir su menbaından su içmek veya almak için girilen yol demektir. Bunda, insanların hayat-ı ebediyeye ve saadet-i hakikiyeye ulaşması için Allah Teâlâ'nın vaz' u teklif ettiği ahkâm-ı mahsusaya ve mezheb-i müstakime bil'istiâre ıtlak edilmiştir ki, din demektir.) (E.T.)(Şeriat, din lisânında; Cenâb-ı Hakkın, kulları için vazetmiş olduğu, dini, dünyevi ahkâmın heyet-i mecmuasıdır. Bu itibarla şeriat: Din ile müradif olup, hem ahkâm-ı asliye denilen itikadiyatı, hem ahkâm-ı fer'iye-i ameliye denilen ibadet, ahlâk ve muâmelâtı ihtiva eder.Şeriat, umumi mânasına nazaran bir Peygamber-i Zişân tarafından tebliğ edilmiş kanun-u İlâhi demektir. Ahkâm-ı Şer'iye denilince, bundan kanun-u İlâhi hükümleri mânasını anlamak lâzımdır. Ve bununla asıl Kur'ana, Hadise, İcmaa sarahaten müstenid olan hükümler kasdedilmiş olur. Ist. F.K.)(Devlet ve uyruk, siyasetin ve siyasi olan hükümlerin icabına göre idare olunur ise, bu da yerilmiş olur. Çünkü Allah'ın nurundan ibaret olan şeriat hükümleri ihmâl edilmiş oluyor. Beşerin bütün işi, gerek devlet işi ve gerek başka işler olsun iyiliği ve kötülüğü âhirette kendisine aittir. Yani iyi ise ecirli ve sevaplıdır, kötü ise cezaya çarptırılır. Allah Elçisi (A.S.M.): ""Ancak dünyadaki iyi ve kötü bütün amelleriniz âhirette kendinize reddedilir. Yani hayır ise ecir ve sevap kazanır, kötü ise cezaya çarptırılırsınız!"" der. Siyasi hükümlerde ise ancak dünyevi fayda ve maslahatlar gözönünde bulundurulur. Siyasi kanunları koyanlar, ancak dünya hayatının dış görünüşünü görür ve bilirler. Şari'in maksadı ise, insanların âhiret saâdetidir. İşte bundan dolayı, bütün insanların gerek dünyevi ve gerek âhiret işlerinde şeriatlara uygun olarak görmeye sevketmek vâcibdir. Bu vazife, kendilerine şeriat indirilmiş olan peygamberlere, onlardan sonra onların yerine geçenlere (devlet başkanlarına) yükletilmelidir... Siyasetçi demek, akli delil ve hükümlere dayanarak dünya maslahat ve faidelerini elde eden, zarar ve ziyanları defetmeye sevk eden insan demektir. Halifelik ise, umumiyetle âhiret fayda ve maslahatlarını gözönünde bulundurarak şeriat ile iş görmeğe sevkeder. Şari'a göre, dünya iş ve amellerinin hepsi de (sonucu bakımından) âhirete râcidir. Halifelik ise, dini korumak ve dünya siyasetini dine uygun olarak idare etmek hususunda şeriat sahibine nâiblik etmek demektir.) (Mukaddime, İbn-i Haldun, ci: 1, sh: 508-509-510, 1954, İstanbul Maarif Basımevi)"

Şeriat-ı fıtriye
Cenab-ı Hakk'ın kâinatta vaz'ettiği fıtrî kanunlar. Âlemin harekât ve sükûnetini tanzim eden ve Allahın irade sıfatından gelen kanunlar.

Şeriat-ı garrâ
Parlak ve nurlu şeriat. İslâmiyet.

Şerib
Yabancı kimse ile oturup şarap içen. * Davarını yabancı kimsenin davarıyla birlikte sulamak.

Şeride
Kavun dilimi.

Şerif(e)
Şerefli, mübarek. * Peygamber neslinden ve Hazret-i Hüseyin soyundan olup İslâmiyete tam sadâkatla bağlı temiz kimse. (Bak: Sâdât)

Şeriha
(C.: Şerâih) Vücuttan kopmayarak ayrılmış olan et parçası. * Et dilimi.

Şerik
Ortak. * Arkadaş.

Şerik-i cürm
Huk: Suç ortağı.

Şerir(e)
Şerli. Şer işleyen. Kötülük yapan. Kötü.

Şeris
Eski nalin.

Şerit
Hurma yaprağından yapılan urgan.

Şeriyy
İyi, kıymetli at.

Şerka'
Kulağı uzunlamasına yarık olan koyun.

Şerm
Yarmak. * Atâ etmek, hediye vermek.

Şerm (şirm)
f. Utanç. Utanma. Hayâ etme. Hicab etme.

Şermende
f. Utanmış, mahcub. Utanılacak bir iş yapan.

Şermgin
f. Utangaç. Utanan, hayâ eden.

Şermin
f. Mahcub. Utangaç.

Şermnâk
f. Mahcub. Utangaç.

Şermsâr
f. Utangaç, müstahyi, mahcub.

Şernak
Göz kapağının ağır ve kalın olması. * Ekinin bir mertebe uzun olması.

Şernis
Eli ve ayağı kaba olan.

Şerr
Kötü iş, kötülük. Fenâlık. * Kavga. * Allaha isyan, emirlerine uymama, muhalif hareket etme. * Fenâ adam, fenâlık yapan adam, kötü adam. * Daha kötü, en kötü.

Şerr ü fesad
Kötülük ve bozukluk. şer ve fesat.

Şerr-i mahz
Sırf şer. Hiç hayır ciheti olmayan şer ve musibet.

Şerr-ün nâs
İnsanların en kötüsü, en zararlısı.

Şerrede
"""Ayırdı"" mânâsına ""Teşrid""den mâzi fiili. (Bak: Teşrid)"

Şerur
Çok şerli.

Şerval
f. şalvar.

Şervat
Uzun, tavil.

Şerye
Çekirdekten biten hurma ağacı. * Az pahalı nesne.

Şerz
(C.: Şerâriz-Şevâriz) Şiddet. * Zorluk. * Kuvvet. * Kalabalık, galizlik. Kat'etmek, kesmek.

Şerze
f. Kuduruk, kudurmuş.

Şerzime
Küçük insan topluluğu. (Bak: Şirzime)

Şerşere
Ateş üstüne koyunca cızlayıp ötmek. * Yarmak. * Kesmek. * Meta, mal mülk. * Ağırlık. (Bu mânâya C.: Şerâşir)

Şesar
(Şâsır) Geyik buzağısı. (Müe: Şesara)

Şesasa
şiddet. * Yaramazlık. * Sığır üstüne yük vurmak. * Kuru ve sert yer. * Acele.

Şesel
Yoğunluk.

Şesen
Huşunet, haşinlik.

Şesib
Yay.

Şesis
Sütü gitmiş hayvan.

Şess
(C.: şisâs) Boya otu.

Şest
f. Balık oltası. * Okçuların parmaklarına taktıkları yüksük.

Şesu'
Uzak. * Ayakkabısının tasması parçalanmış olan.

Şesus
(C.: Şesâyıs) Sütü az olan deve.

Şet'
Açlıktan veya hastalıktan dolayı acı duymak.

Şetame
Çirkin yüzlü ve yaramaz sözlü olmak.

Şetaret
Şenlik. Şatır ve şuh olmak. * Yarım olmak. * Göz ucuyla bakmak. * Hafiflik. (Ağırbaşlılığın zıddı.)

Şetat
Hadden aşırı olmak. * Hakdan uzak. * Zulüm, cevr, yalan, kizb, saçma.

Şeten
(C.: Eştân) Sağlam bükülmüş uzun urgan. * Uzak olmak. * Sağlam yapmak.

Şeter
Gözün kapaklarının devrik olması. * Bir kale adı.

Şetet
Perişaniyet, dağınıklık, teşettüt.

Şeteviyy
Kışa mensup, kış ile ilgili. * Kış evi. * Kış kaftanı, kışlık elbise. * Kış yağmuru.

Şetibe
Uzununa kesilmiş olan sahtiyan parçası.

Şetim
Küfredilmiş sövülmüş kimse. * Kerih ve kabih olan, çirkin.

Şetime
Sövme, sövüş, sövüp sayma.

Şetit(e)
Dağılmak, müteferrik olmak. Çeşitli.

Şetm
Sövmek, azarlamak, küfretmek.

Şetm-i galiz
Edepsizce sövme.

Şetn
Dokumak. Çulhalık.

Şett
Dağınık olmak, târumar etmek, dağıtmak. Başka başka olmak.

Şetta
Çeşitli, başka başka, ayrı ayrı. Çok ve müteferrik olan.

Şettam
(şetm. den) Çok küfreden.

Şette (şetât)
Perâkende olmak, dağılmak.

Şetun
Irak, uzak, baid.

Şetut
Büyük hörgüçlü dişi deve.

Şetutî
Büyük hörgüçlü deve.

Şetva
Mısır'da bir köy.

Şetve
Kış olmak. * Soğuk olmak. * Kıtlık olmak.

Şeub
Ölüm, mevt.

Şev
f. Gece. Leyl.

Şeva
Kolay. * Vücut organları. (El, ayak gibi). * Malın kötüsü.

Şevagil
(Şagile. C.) Uğraşmalar, meşguliyetler.

Şevahid
(Şâhid. C.) Şahitler, şehadet edenler.

Şevahin
(Şahin. C.) Şahinler, doğan kuşları.

Şevahık
(şahika. C.) Yüksek tepeler, şahikalar.

Şevai'
(Şâyi'. C.) Yayılmış bulunanlar. Şâyi olanlar.

Şevaib
(Şâibe. C.) Kusurlar, lekeler, noksanlar, ayıplar. * Şüpheler $* Eserler, izler, nişânlar.

Şevair
(Şâire. C.) Kadın şâirler.

Şevakil
(Şâkile. C.) Tarikler, yollar. Mezhebler, tarikatlar, meslekler. Şâkileler.

Şevamih
(Şâmiha. C.) Yüksek yerler, tepeler, yüksekler.

Şevamil
(Şâmile. C.) Şâmil olanlar, içine alanlar, çevreliyenler.

Şevar
Ev esvabı, elbise, libas. * Heyet.

Şevari'
(Şâri'. C.) Büyük yollar, caddeler.

Şevarib
(Şârib. C.) Bıyıklar.

Şevarid
(Şâride. C.) Dağılmış, dağınık şeyler.

Şevarık
(Şârıka. C.) Nurlar, aydınlıklar. Parlaklıklar.

Şevat
(C.: şivâ) Baş derisi.

Şevatî
(Şâti. C.) Kenarlar, kıyılar.

Şevayib
(Şayibe. C.) Şâyibeler, noksanlıklar, ayıplar.

Şevaz (şüvâz)
Tütünsüz ateş.

Şevazz
(şâzze. C.) Müstesnalar. Kaide hârici olanlar.

Şevazî
Dağların dik tepeleri.

Şevb
Karıştırmak. * İçilecek olan şeye katılıp karıştırılan şey.

Şevbec
Oklava.

Şeve
Göz değmesi, nazar değmesi.

Şeveh
(şevh) Kara olmak ve çirkinlik. (Bak: şâhet-il vücuh)

Şeves
Gururdan dolayı göz ucuyla bakma.

Şevh
Kara ve çirkin olmak.

Şevha
Yay yapımında kullanılan ağaç.

Şevheb
(C.: şevahib) Kirpi.

Şevher
f. Erkek eş, koca, zevc.

Şevk
Diken. * Birinin hiddet ve şevketi görünmek. * Ekin.

Şevk u iştiyak
Şevk ve arzu. Şevk ve iştiyak.

Şevk-bahş
f. şevk veren, şevklendiren. * Meşhur bir çeşit lâle.

Şevk-efzâ
f. şevklendiren, neşe artıran.

Şevk-i tenzilî
Kur'an-ı Kerim'in ilk önceki mânâsıyla Sahabelere verdiği sevgi ve iştiyak. Kur'an-ı Kerim'in tenzil mertebesindeki mânâsının verdiği şevk. İlâhî bir makamdan inmenin verdiği şevk.

Şevk-âlud
f. şevkli, neşeli, sevinçli, keyifli.

Şevk-âver
f. Neşe veren, neşe getiren, şevklendiren.

Şevkeran
Baldıran otu.

Şevket
Kudret ve kuvvetten doğma haşmet. Padişaha mahsus heybet ve saltanat. * Diken. Diken batmak.

Şevketlû
Tar: Padişahlar hakkında kullanılmış bir tâbir olup, azamet ve heybet sahibi mânalarına gelir.

Şevkistan
f. Dikenlik.

Şevkî
Neşe ve şevk ile alâkalı.

Şevnir
Çörek otu.

Şevr
Davarı baharda otlamağa bırakmak. * Kovandan bal almak. * Satılığa çıkarmak.

Şevsa
Karın içinde olan yel.

Şevtab
El silecek bez. El bezi.

Şevval
Arabî ayların onuncusu.

Şevzak
şahin kuşu.

Şevzeb
Uzun, tavil.

Şevzenik
Şahin kuşu.

Şevşat
Tez yürüyüşlü dişi deve.

Şevşeb
Karınca.

Şey'
Miktar. * Uzaklık. * Arslan eniği.

Şey'an
Uzaktan gören. * İleriyi gören, her şeyin sonunu düşünen.

Şey'en feşey'en
Yavaş yavaş, azar azar.

Şeyatin
Şeytanlar. (Bak: Şeytan)

Şeyb
İhtiyarlık. Yaşlılık. * Saç, sakal ağarması.

Şeyd
Binayı kireçle yapmak.

Şeyda
f. Tutkun. Divane. * Çok sevgiden hâsıl olan hal.

Şeydâi
f. Çok fazla sevgiden hâsıl olan divanelik, şaşkınlık.

Şeyh
Yaşlı adam. * Bir kabilenin ileri geleni. Kabile reisi. * Tarikatta müridlerin reisi. (Bak: Müteşeyyih, Tarikat)

Şeyh said hadisesi
5 Şubat 1925'de devrin hükümetine karşı şark aşiret reislerinden Şeyh Said ismindeki zâtın teşebbüs ettiği bir harekettir. Şeyh Said, bu hareketine yardım etmesi için Bediüzzaman Said Nursî'ye mektub yazmış, fakat Bediüzzaman bu teklifi reddetmiş ve cevaben yazdığı mektubda şöyle demiştir:(Türk milleti, asırlardan beri İslâmiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. Bunların torunlarına kılınç çekilmez. Siz de çekmeyiniz. Teşebbüsünüzden vazgeçiniz. Millet irşad ve tenvir edilmelidir. Tr.) (Bak: Said-i Nursî)

Şeyh-ül hadis
İkiyüz bin Hadis-i Şerifi, rivayet edenleriyle birlikte ezbere bilen büyük hadis âlimi.

Şeyh-ül islam
Osmanlı Devleti zamanında din işlerine bakan ve sadrazamdan sonra gelen en yüksek vazifeli şahıs. Âlimlerin reisi.

Şeyhan
"(şeyheyn) Esasen iki şeyh demek olup; bazı eserlerde, Buharî ve Müslim yerinde kullanılır. Her ikisinin Hadis Kitablarına birden Sahihan denir. * Hazret-i Ebubekir ile Hazret-i Ömer'in (R.A.) beraberce bâzı mühim kitaplarda geçen isimleri. * Bazı fıkıh kitablarında, İmam-ı A'zam ile İmam-ı Ebu Yusuf'un ikisine birden verilen isim."

Şeyhem
(C.: şeyâhim) Erkek kirpi.

Şeyheyn
(Bak: şeyhan)

Şeyhuhet
(Şihet-Şeyhuhiyet) İhtiyarlık, yaşlılık.

Şeylem
Sarhoşluk veren ve bazan buğdayların arasında çıkan siyah bir tohum.

Şeym
Çok soğuk su. * Kılıç çıkarmak. * Kınına sokmak.

Şeyn
Kusur, ayıp, noksan, kabahat. Yaramaz şey.

Şeyt
Helâk olmak, mahvolmak. * Yanmak. * Kaynamak.

Şeytan
"İblis. (Cenab-ı Hakk'ın emrine isyan ettiğinden rahmetinden kovulmuş, şerleri ve muzır şeyleri temsil eder ve ateşten yaratılmıştır. Bütün melekler Cenab-ı Hakk'ın emriyle Hazret-i Âdem'e secde ettiği halde Şeytan: ""O, topraktan yaratılmıştır, ben ateşten yaratıldım. Ben ondan daha kıymetli ve yükseğim"" diye kibirlenerek, Cenab-ı Hakk'ın emrine karşı gelmiş ve Hazret-i Âdem'e secde etmediğinden, Allah'ın rahmetinden kovulmuştur.(Melâikelere şeytanlar musallat olmadıkları için, terakkiyatları yoktur. Makamları sâbittir, tebeddül etmez. Keza, hayvânâtın dahi, şeytanlar musallat olmadıkları için, mertebeleri sâbittir, nâkıstır. Alem-i insaniyette, ise; merâtib-i terakkiyât ve tedenniyât, nihayetsizdir. Nemrutlardan, firavunlardan tut, tâ sıddıkin-i evliya ve enbiyaya kadar gâyet uzun bir mesâfe-i terakki var.İşte kömür gibi olan ervâh-ı sâfileyi, elmas gibi olan ervâh-ı âliyeden temyiz ve tefrik için, şeytanların hilkatiyle ve sırr-ı teklif ve ba's-i enbiya ile, bir meydan-ı imtihan ve tecrübe ve cihad ve müsabaka açılmış. Eğer mücahede ve müsabaka olmasaydı, mâden-i insaniyyetteki elmas ve kömür hükmünde olan istidatlar, beraber kalacaktı. Alâ-yı illiyindeki Ebu Bekir-is Sıddık'ın ruhu, esfel-i sâfilindeki Ebu Cehil'in ruhuyla bir seviyede kalacaktı. Demek şeyatin ve şerlerin yaratılması, büyük ve küllî neticeye baktığı için, icadları şer değil, çirkin değil; belki su-i istimalâttan ve kesb denilen mübaşeret-i hususiyeden gelen şerler, çirkinlikler, kesb-i insana aittir, icad-ı İlâhîye ait değildir. M.)Bu mevzuya dair tafsilât: Risale-i Nur Külliyatından ""Lem'alar"" adlı eserin 13. Lem'asındadır."

Şeytanet
Şeytanlık. Aldatıcılık. Kurnazlık, hilekârlık.

Şeytanî
Şeytanla alâkalı. Şeytana yaraşır.

Şeytanî pişe
f. Şeytanın yolu. Şeytana ait meşguliyet.

Şeyyad
(Şeyd. den) Riyâkâr. Yüze gülen. * Sıvacı.

Şeyyebet
(Şeyb. den) İhtiyarlattı (meâlinde fiildir.).Şeyyebetnî : Beni ihtiyarlattı, beni ihtiyar etti (mânâsında)

Şeyyir
(C.: Şiyâr) Semiz ve besili hayvan.

Şeyzem
Katı ve uzun.

Şeyzenuk
şahin kuşu.

Şeyzuman
Kurt.

Şeza
Kokulu şeylerin şiddetle kokması.

Şeza'
Sinirin yarılması.

Şezat
Budak kırmak. * At sineği. * Bir gemi cinsi. * Tuz. * Kuvvet ve şiddet bakiyyesi. * Ağaç ismi.

Şezaze
Çok kurumak.

Şezb
Ağaçtan budanan kuru odun. * Geçmek, intikal etmek. * Sınır. (Bu mânâya C.: Eşzâb)

Şezebe
(C.: Şüzub ) Ağacın çeşitli budaklarından budanıp kesilmiş olan.

Şezen
Nahiye, cânip, taraf. * Kaba ve sağlam yer.

Şezerat
(Şezre. C.) İşlenmeden mâdenin içinden toplanılan altın parçaları. * Süs olarak kullanılan altın ve inci tâneleri.

Şezf
Şiddet. * Darlık.

Şezim
Sağlam, muhkem ve uzun.

Şeziyye
(C.: Şezâyâ) Bir parça nesne.

Şezr
Kızgınlık ve hiddetten dolayı gözucuyla bakmak.

Şezr (şezir)
Altın mâdeninden toplanan altın ufağı. * İnci parçaları.

Şezre
Bir kimseye yüz yüze bakmayıp şiddet ve öfke ile yandan bakış. Hasmâne bakış. Dargın bakışı gibi bakma. Göz değdirme. * İpi soluna bükme. * Tersine bükülmüş ip, urgan. * El değirmenini sola doğru çevirme. * Şiddet, suubet, zorluk.

Şezre-mezre
Darmadağınık.

Şezz
"Çuval kulpuna ağaç sokmak. (O ağaca ""şizâz"" derler.)"

Şeîle
(C.: Şâil-Şeâyil) Ucu yanmış fitil.

Şeş
f. Altı. 6

Şeş-cihet
f. Altı yön, altı cihet. (Bak: Cihat-ı sitte)

Şeş-ebrar
Altı aded hayır sahibi ki, bunlar: Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin'dir (Radıyallahu anhüm).

Şeş-pa
f. Altı ayaklı.

Şeş-per
f. Altı kanat. * Eski savaş âletlerinden 6 dilimli bir topuz.

Şeşhane
f. Namlusunda 6 yivi bulunan tüfek veya top.

Şeşüm
Altıncı, sâdis.

Şi'b
(C.: Şiâb) Keçiyolu, dar yol, dağ yolu.

Şi'r
(Şiir) Anlama, idrak. * Edb: Edebiyatta kıymeti olan, nazımlı ve kafiyeli şair sözü. (Bak: Şiir)

Şi'ra
Koz: İki yıldızın adı.

Şi'ra-ül yemanî
"Semanın güney yarım küresinde bulunan ""Kelb-i Ekber"" denilen burcun ve bütün semanın görünen en parlak yıldızı. (Sirius)"

Şi'ra-üş şamî
"""Kelb-i Asgar"" denilen burcun en parlak yıldızı."

Şi'ren
Şiir tarzında, şiir olarak.

Şia
Yardımcılar mânâsiyle, Alevilik, Şiilik. İfrat ve tefrit ve dünyevi sebebler yüzünden Ehl-i Sünnet ve Cemaat Mezhebinden ayrılan bir fırka. Bir şahsa taraftar olmak. (Çok açık mukni izâhatını Risâle-i Nur külliyatı Dördüncü Lem'adan okuyunuz.)

Şiab
(Şi'b. C.) Dar yollar. Dağ yolları. Patikalar. * (Şube. C.) Şubeler. (Bak: Şuâb)

Şiar
İz, belirti, işaret, nişan, ayırt edici iyi âdet. * Üstünlük veren işaret. * İnsanın gömleği. * Ölüm. * (Şa'r. C.) Kıllar.

Şiar-ı râz
f. Sırların şiârı, sırrı gizleyen perde, işâret.

Şiare
(C.: Şeâyir) Hac amelleri. * Hac nişanları. İbadet için alem kılınan her nesne.

Şib
Üzerine kar düşen dağ. * Su içerken devenin dudağından çıkan ses.

Şib'
Tokluk.

Şiba'
Tokluk, doyma.

Şibab
Bıçak üstüne sürçmek. * At neşesi.

Şibak
(Şebeke. C.) Kafesler, şebekeler, ağlar, tuzaklar.

Şibdi'
(C.: Şebâdi) Akrep. * Dil, lisan. * Belâ. * Şiddet.

Şibh
Benzer. Benzeyen şey.

Şibh-i akd
Akid benzeri. Sözleşme, sözle anlaşma benzeri.

Şibh-i beşer
İnsana benzeyen şempanze, goril gibi hayvanlar.

Şibh-i beşere
Üst deriye benzer olan.

Şibh-i billurî
Billur gibi olan.

Şibh-i cild
Cilde benzeyen, cildimsi.

Şibh-i hüsn-ü ta'lil
Edb: Bir hâdisenin vukuuna şairane olarak ve kat'î olmayan bir sebeb göstermek.

Şibh-i münharif
Geo: Yamuk. Yalnız iki kenarı paralel olan dörtgen.

Şibl
Aslan yavrusu.

Şibr
Karış.

Şibrak
Yırtmak. * Parçalamak.

Şica'
(Bak: Şücâ)

Şicab
Divit kapağı. * Her nesnenin ağzına, yarığına ve gedik yerine koyup tıkadıkları nesne.

Şicar
Kapı ardına koyup sürgü olarak kullanılan ağaç. * Kiremit tahtası altına konulup çakılan ağaç. * Kapı ağacı. * Deve alâmetlerinden bir alâmet.

Şid
f. Nur, ziya, aydınlık. * Güneş.

Şidad
(Şedid. C.) Sertler. Şiddetliler.

Şiddet
Sertlik, katılık. * Ziyadelik. * Sıkılık. * Tecvidde: Harf sükun ile ve nefesin hepsi habs olarak sakin bir halde okunduğu zaman savtın asla akmamasına denir. Şiddet iki kısma ayrılır:Şedide-i mechure : Elif, bâ, cim, dal, tı harfleri.şedide-i mehmuse : Kaf ve tâ harfleri.

Şiddet-i tazyik
Tazyik ve baskının şiddeti.

Şided
(Şiddet. C.) Şiddetler.

Şie
Alâmet, işaret, nişan.

Şifa
Hastalıktan iyi olma, iyileşme. Hastalıktan kurtulma.(...Hastalık seni uyandırıncaya kadar sabra çalış ve hastalık vazifesini bitirdikten sonra Hâlik-ı Rahim inşaallah sana şifa verir. L.)

Şifa-bahş
f. Şifa veren, iyilik veren, iyileştiren.

Şifa-i âcil
Hastalıktan çabuk kurtulma.

Şifa-i şerif
(Bak: Kadî İyaz)

Şifah
(Şefe. C.) Dudaklar.

Şifahane
f. Hastahane.

Şifahen
Sözle, ağızdan. Konuşmak suretiyle.

Şifahiyât
Ağızdan söylenilen, şifahî olan, sözlü ifadeler.

Şifahî
Ağızdan, şifahen, sözlü.

Şifakâr
f. Şifalı. Şifaya sebeb olan.

Şifanapezir
(Şifâ-nâpezir) f. Tedavi edilmez, şifa bulmaz, tedavi olmaz.

Şifapezir
f. İyileşebilir, şifa bulabilir, geçebilir.

Şifaresan
f. Şifaya erişen, hastalığı iyileşen.

Şifasaz
f. şifa veren, iyi eden.

Şifayab
f. Şifa bulma, iyileşme.

Şife
(Bak: Şefe)

Şiff
Ziyade, çok, fazla. * Eksik, noksan. (Ezdattandır)

Şifre
Fr. Gizli ve işaretle yazı usulü. * Haberleşmede kullanılan belirli bazı işaretler. * Herkesin anlayamadığı, bazı kimselere mahsus anlaşma usulü.

Şifte
f. Düşkün, tutkun, meftun.

Şiftedil
f. Gönül vermiş, meftun, tutkun.

Şiftegî
f. Kaçıklık, tutkunluk, meftuniyet.

Şih(a)
Yavşan denilen ot.

Şihab
Parlak yıldız. * Kıvılcım. * Yıldızdan fırladığı zannedilen ve dünyanın atmosferinde bir an görünüp kaybolan gök taşı.

Şihat
(Bak: Şeyhuhet)

Şihban
(Şihâb. C.) Kıvılcımlar.

Şihdare
Fahiş ve israfçı ve dedikoducu kimse. * Kısa boylu ve şişman kimse.

Şihe
f. At kişnemesi.

Şiir
Güzel tertibli manzume. Tahayyül ve tasavvurları ve bâzı hakikatları hoşa gidecek şekilde ifâde eden ölçülü söz. * Man: Muhayyelâttan terekküb eden kıyas.

Şika
(Şekve. C.) Şikâyetler, sızıltılar.

Şikab
İki dağ arası. * İki kaya arası.

Şikak
Nifak, ikilik, ittifaksızlık.

Şikal
Devenin palanını bağlıyan ip. * Devenin ayağının bağlandığı ip, köstek. * El ve ayak zinciri. * Üç ayağı beyaz olan at.

Şikar
f. Av, avlanan hayvan. Avlama. * Düşmandan ele geçirilen mal. Ganimet.

Şikaristan
f. Av yeri, avı çok olan yer.

Şikayat
(Şikâyet. C.) Şikâyetler.

Şikayet
Sızlanma, sızıltı. * Haksız olan, haksız iş yapan bir kimseyi üst makama bildirmek.

Şikem
f. Karın.

Şikembe
f. İşkembe.

Şikembende
f. Midesine düşkün. Çok yiyen.

Şikemderd
Karın ağrısı.

Şikemperver
f. Yemek tiryakisi, boğazına düşkün.

Şiken
f. (Şikesten mastarından) Kıvrım, büküm. * Koparan, parçalayan mânâsında birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Haysiyet-şiken $ : f. Haysiyet kıran.

Şiken-i kâkül
Kıvırcık saç.

Şikenc
f. Kıvrım, büklüm.

Şikence
f. İşkence. Azap. Eziyet.

Şikened
Kırıyor, kesiyor.

Şikest
f. Kırma, kırılma. * Kıran. * Yenilme, mağlubiyet.

Şikeste
f. Kırılış, yeniliş, mağlub olmuş. Kırık. Tâlik yazının bir çeşidi.

Şikestebâl
f. Kanadı kırık, kırık kanatlı. * Mc: Kederli, üzgün.

Şikestedil
f. Gönlü kırık, mahzun, kederli, hüzünlü.

Şikestegî
f. Kırıklık.

Şikestepâ
f. Ayağı kırık.

Şikestezebân
f. Peltek.

Şikiba
(Şikibende) Sabırlı.

Şikk
(Bak: Şıkk)

Şikke
(C.: Şikek) Balta cinsinden olan silâhların sapı. * Girecek deliğe sıkışıp tutmak için sokulan çivi.

Şikl
Güçlük. * Naz.

Şikâf
"f. (Şikâften: ""Yarmak"" mastarından) Yarık, yırtık, çatlak. * Kelime sonuna gelerek ""yırtıcı, yırtan"" mânâsına kullanılır. Meselâ: Ciğer-şikâf $ : Ciğer parçalayan."

Şilak
Cima etmek. * Vurmak. * Kulağı uzunlamasına yarmak.

Şilv
Vücut azâlarından biri.

Şimal
Sol, sol taraf. Sağın ve cenubun zıddı. Kuzey.

Şimal-i garbî
Kuzeybatı.

Şimal-i şarkî
Kuzeydoğu.

Şimalen
Soldan, sol taraftan, şimalden, kuzey taraftan.

Şimalî
şimale ait, sola ve kuzeye ait.

Şimas
Davarın ürkek olması.

Şime
(C.: Şiyem) Huy, tabiat.

Şimendifer
Fr. Demir yolu katarı, tren. * Demir yolu.

Şimrac
(C.: Şemâric) Seyrek seyrek dikmek. * Yalan karışık söz.

Şimrah
(C.: Şemârih) Hurma veya üzüm salkımı. * Dağ tepesi.

Şimşad
f. Şimşir ağacı.

Şimşir
(Bak: Şemşir)

Şin
Çok nikâhlı kimse. * Huruf-u mu'cemeden bir harf.

Şinah
f. Suda yüzme.

Şinak
(C.: Eşnâk) Sivri başlı kimse. * Kırba bağladıkları ip. * Başı büyük olan at. * Kuş tuzağı.

Şinar
f. Suda yüzme.

Şinas
f. Tanıyan, bilen, anlayan. Tarih-şinas $ : f. Tarihten anlayan, tarih bilen.

Şinaver
f. Suda yüzen. Yüzgeç.

Şinev
f. İşiten, dinleyen.

Şinid
İşitme. Duyma.

Şinide
f. İşitilmiş. Duyulmuş.

Şinik
On litre su alabilen teneke kutu kadar olan mahsul ölçüsü. Yarım gaz tenekesi. (Isparta havalisine mahsus hububat ölçüsü)

Şinvay
Kulağın işitmesi.

Şir
f. Aslan. * Süt.

Şir'a
(Şeria-Meşrea) Lügat mânası, bir ırmak veya herhangi bir su menbaından su içmek veya almak için girilen yol demektir. Bunda insanların, hayat-ı ebediye ve saadet-i hakikiyeye vusulü için Allah'ın vaz' u teklif ettiği ahkâm-ı mahsusaya ve mezheb-i müstakime bil'istiare ıtlak edilmiştir ki, din demektir. Ya kapalı bir şeyi yarıp açmak ve beyan etmek mânasına şer' mastarından veya birşeye duhul manasına şurû'dan alınmıştır. (E.T.) (Bak: Şeriat)

Şir-i jiyan
Kükremiş aslan. (Bak: Jiyan)

Şir-i mâder
Ana sütü.

Şir-i yezdan
Hazret-i Ali Radiyallahu Anh'ın bir ismi. Allah'ın Aslanı.

Şira
Satın alma, satın alınma.

Şira'
Yelken. Gemi yelkeni.

Şirad (şürud)
Dağılmak. * Kaçmak.

Şirak
(C.: Şürük) Nalbant kayışı.

Şiran
f. (Şir. C.) Aslanlar.

Şirane
f. Aslanca, gazanferâne.

Şirar
Ateş kıvılcımları. * Şerirler. Şerli kimseler.

Şirat
Neşter.

Şiraz
Süzülmüş yoğurt.

Şiraze
f. Kitap ciltlerinin iki ucuna konulan ve yaprakları muntazam tutan, ibrişimden örülmüş ince şerit. * Pehlivan kispetinin paçası. * Mc: Düzen, nizam, esas.

Şiraze-bend
f. Şiraze bağlayan. * Düzenleyen, tanzim eden, düzen veren.

Şirb
(Şürb) İçme veya içirme nöbeti. İçmek.

Şirceng
f. Arslan gibi savaşan.

Şirdah
Büyük ayaklı.

Şirdil
(C.: Şirdilân) f. Aslan yürekli. Cesaretli. Cesur.

Şire
f. Süt. * Şıra.

Şirec
Şırılgan yağı. * Üzüm suyu. Şira.

Şirhar
"f. Tar: Acemiliğe alınmayan veya sayısı beşten az olan esirlerden bir kısmı. Pencik kanuni hükümlerine göre esirler: Şirhâr, beççe, gulamçe, gulâm, sakallı ve pir olmak üzere sınıflara ayrılır ve bu tertibe göre vergiye tâbi tutulurdu. Üç yaşına kadar olan çocuklara, süt emen mânâsına gelen şirhâr; üç yaşından sekiz yaşına kadar olanlara, yavru demek olan beççe; sekizle oniki yaşındakilere gülâmçe; büluğa erenlere gulâm; epeyce traşı gelenlere sakallı; yaşlılara da pir denilirdi. (O.T.D.S.)"

Şirin
f. Tatlı. Sevimli. Cana yakın.

Şirin-cemal
f. Sevimli yüzlü.

Şirin-edâ
f. Lâtif ve şirin edâlı.

Şirinkâm
f. Tadı damağında kalmış.

Şirinkâr
f. Hoş ve tatlı muamele eden.

Şirinzeban
f. Tatlı dilli.

Şirinî
f. Tatlılık, cana yakınlık, sevimlilik.

Şirk
"En büyük günah olan Allah'a (C.C.) ortak kabul etmek. Allah'tan (C.C.) ümidini keserek başkasından meded beklemek. (Şirkin mânası mutlak küfürdür.) (Politeizm)(Evet, küfür mevcudatın kıymetini ıskat ve mânasızlıkla ittiham ettiğinden bütün kâinata karşı bir tahkir ve mevcudât âyinelerinde cilve-i Esmâyı inkâr olduğundan; bütün Esmâ-i İlâhiyeye karşı bir tezyif ve mevcudâtın Vahdâniyete olan şehâdetlerini reddettiğinden, bütün mahlukata karşı bir tekzib olduğundan istidad-ı insanîyi öyle ifsad eder ki: Salâh ve hayrı kabule liyâkatı kalmaz. Hem bir zulm-ü azimdir ki; umum mahlukatın ve bütün Esmâ-i İlâhiyenin hukukuna bir tecavüzdür. İşte şu hukukun muhafazası ve nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği küfrün adem-i afvını iktiza eder. $ şu mânâyı ifade eder. S.)(Mâdem bir hâkimiyet-i mutlaka hakikatı vardır, elbette şirkin hakikatı olamaz. Çünki, $ âyetinin hakikat-ı katıasiyle; müteaddid eller müstebidâne bir işe karışsalar, karıştırırlar. Bir memlekette iki padişah, hattâ, bir nâhiyede iki müdür bulunsa; intizam bozulur ve idare herc ü merc olur. Halbuki, sinek kanadından tâ semâvat kandillerine kadar ve hüceyrât-ı bedeniyeden tâ seyyârâtın burçlarına kadar öyle bir intizam var ki: Zerre kadar şirkin müdâhalesi olamaz. Ş.)"

Şirk-i hafî
İhlâssızlık, riyakârlık. Allah rızası için değil de başkalarının rızâsı için ibâdet etmek.

Şirk-âlud
f. Şirk karışık, sapıtmış. Şirk bulaşmış. Cenâb-ı Hak'tan gaflet edip başkasından meded bekler surette.

Şirket
Ortaklık, iş ortaklığı. * Huk: İki veya daha fazla şahsın emek ve malları ile müştereken, iktisadî bir gayeye erişmek için bir akidle birleşmeleri. (Bak: Cem'iyyet)

Şirket-i a'mâl
Çalışmayı sermaye olarak kabul eden şirket.

Şirmerd
f. Arslan yürekli, cesur.

Şirpençe
(Şir-pençe) f. (Aslan pençesi) Vücutta ve daha ziyade sırtta çıkan çok tehlikeli bir çıban.

Şirret
Terbiyesizlik, hayasızlık, edebsizlik. * Geçimsiz, huysuz ve kavgacı.

Şirrib
Şaraba karşı hırsı olan.

Şirrir
(C.: Eşrâr-Eşirrâ) Çok şer işleyen, pek çok şerir.

Şirvaz
Yoğun, kalın ve büyük.

Şiryan
(Şeryân) Kırmızı kan damarı. Atar damar.

Şirzime
Küçük, ehemmiyetsiz cemaat. Bir miktar insan grubu.

Şis (şisâ')
Çekirdeği katılaşmış olmayan hurma. (Hurma aşılanmasa çekirdeği katılaşmaz.)

Şis'
(C.: Şüsu') Nâline tasma vurmak. * Nâlin tasması.

Şisı'
Büyük ve çok mal. * Dar yer. Bir yerin uç tarafı. * Nalın kayışı. * Bir malı dikkatle bekleyip koruyan.

Şit
Hz. Âdem'in (A.S.) oğullarından ve ondan sonra peygamber olan zât olup kendisine 50 sayfalık kitab nâzil olmuştur. Kâbe-i Mükerreme'yi ilk önce taştan bina eden zât olduğu Kısas-ı Enbiya'da mezkûrdur.

Şita
Kış. Senenin soğuk mevsimi.

Şitab
f. (Şitâften: Koşmak fiilinin kökü) Seğirtmek, koşmak. Çabukluk, acele etmek.

Şitaî
(Şitâiye) Kışa ait. Kışlık. Kışa dair.

Şitevî
(Şiteviyye) Kışa ait. Kış mevsimiyle ilgili. * Kış sebzesi, kışlık sebze.

Şiva'
Kebap.

Şival
Az şey.

Şivar
Meşveret etmek, konuşmak, istişâre etmek, danışmak.

Şivaz
Dumansız ateş. * Susamak. (Bak: Şuvaz)

Şive
Söyleyiş. Tarz. Ağız. Üslub. * Eda. Naz.

Şivebâz
f. Cilveli, şive ve naz eden.

Şivekâr
f. İşveli, şiveli, cilveli.

Şiven
f. İnleme, sızlanma. * Mâtem, yas.

Şiya'
Zahir olmak, görünmek. * Çobanın kavalından çıkan ses. * Odun takıltısı.

Şiyam
Yerden kazılan toprak.

Şiyat
Yanmış yün ve pamuk kokusu.

Şiyem
(Şime. C.) Huylar, tabiatlar.

Şiz
Abnus ağacı.

Şizaf
Katılık, sertlik.

Şiî
Hazreti Aliye aşırı taraftarlık gösteren kimse.

Şişe
Camdan yapılmış ağzı dar uzunca kap. Lâmbaya geçirilen camdan küçük baca. * Çeşitli maksatlarla çakılan çıta.

Şişehane
Şişe yapılan yer.

Şişhane
(Aslı: Şeşhane) Eskiden kullanılan namlusu altı yivli tüfek. * İstanbul'da bir semt adı.

Şu'be
Bölük, bölüm. * Dal, budak. * İkinci derecedeki kollar. Kol.

Şu'bub
(Bak: şü'bub)

Şu'le
Alev, ateş alevi. Alevlenmiş odun.

Şu'le-i berkıyye
Yıldırım ışığı. Şimşek parıltısı.

Şu'le-i cevval
Daim hareket ederek etrafına ışık saçan parıltı.

Şu'lebâr
f. Işıklı.

Şu'ledâr
f. Alevlenmiş, alevli. Işıklı.

Şu'lefeşân
f. Işık saçan, parlatan.

Şu'legir
f. Tutuşan, alevlenen, alev alan.

Şu'lenümâ
f. Alev gösteren, alevli.

Şu'leperver
f. Işıklandıran. Alevlendirici.

Şu'lepuş
f. Alev içinde kalmış, alevle örtülü.

Şu'lepâş
f. Işık saçan.

Şu'leriz
f. Işıldayan, alev saçan.

Şu'm
(Şum) f. Uğursuzluk. Meş'um olma. Uğursuz.

Şua
(C.: Şu') Sorgun ağacı.

Şua'
Bir ışık kaynağından uzanan ışık telleri.

Şuaat
Işıklar, parıltılar, nurlar.

Şuab
(şu'be. C.) şubeler. Kollar, bir cisimden ayrılan çatallar. (Bak: Şiâb)

Şuabat
(Şu'be. C.) Şubeler, kısımlar, takımlar, bölükler. Dallar.

Şual
(şu'le. C.) Alevler, şu'leler. Ateş alevleri.

Şuara
(Şâir. C.) Şâirler. * Kur'an-ı Kerim'in 26. suresinin ismidir. Mekkîdir.

Şuayb (a.s.)
Ashab-ı Eyke ile Medyen ahâlisine gönderilen bir peygamberdir. Çok hakikatlı ve güzel sözlerle bu iki kavmi Hakka davet ettiği halde kendisini dinlemediler. Cenab-ı Hak Eykeliler üzerine şiddetli sıcaklık ve Medyen ahalisine de şiddetli sayha ile azab verdi ve onları mahveyledi. Şuayb Aleyhisselâm kendisine inananlarla Mekke'ye gitti ve orada yerleşti. Musâ Aleyhisselâm'ın kayınpederi idi. (Bak: Ashab-ı Eyke)

Şuban
f. Çoban.

Şugl
İş, meşgul olunacak şey, gaile.

Şugmum
Uzun, tavil.

Şugul
(Şugl. C.) İşler, uğraşacak şeyler, gaileler.

Şuh
f. Şen ve hareketlerinde serbest olan. * Nazlı, işveli. * Açık saçık, hayasız. Oynak.

Şuh-meşreb
f. Açık meşrebli, şen ve neşeli.

Şuha
Karın ağrısı.

Şuhh (şıhh)
Bahillik.

Şuhud
(Bak: şühud)

Şuhum
(Şahm. C.) Yağlar, içyağlar.

Şuhur
(Bak: şühur)

Şukak
Bir çeşit hayvan hastalığı.

Şukka
Parça. Kâğıt veya kumaş parçası. * Küçük tezkere.

Şukre
Sâfi kızıllık, tam ve koyu kırmızılık.

Şukuk
(Şakk. C.) Çatlaklar, yarıklar.

Şukune
Azlık.

Şum
Hayırsız kişi.

Şuma
f. Siz. (Bak: Şahıs zamiri)

Şur
f. Tuzlu, kekremsi. * şamata, gürültü.

Şur-baht
f. Bahtsız, talihsiz.

Şur-efgen
f. Karma karışık yapan, kargaşalık çıkaran.

Şur-engiz
f. Gürültü çıkaran, şamata yapan.

Şura
"Konuşma yeri, istişare meclisi. Büyüklerin istişare için toplanma yeri. * Meşveret için toplantı. * Meşveret etme.(Eski zamanda değiliz. Eskiden hâkim, bir şahs-ı vâhid idi. O hâkimin müftüsü de, onun gibi münferid bir şahıs olabilirdi. Onun fikrini tashih ve ta'dil ederdi. Şimdi ise, zaman cemaat zamanıdır. Hâkim, ruh-u cemaattan çıkmış az mütehassis, sağırca, metin bir şahs-ı manevîdir ki, şurâlar o ruhu temsil eder. Şöyle bir hâkimin müftüsü de ona mücanis olup, bir şurâ-yı âliye-i ilmiyeden tevellüd eden bir şahs-ı manevî olmak gerektir. Tâ ki sözünü ona işittirebilsin. Dine taalluk eden noktalardan sırat-ı müstakime sevkedebilsin.) Sünühat'tan.(Müslümanların hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyedeki saadetlerinin anahtarı meşveret-i şer'iyyedir. $ Ayet-i Kerimesi, şurayı esas olarak emrediyor. Evet nasılki, nev'-i beşerdeki telâhuk-u efkâr ünvanı altında asırlar ve zamanların tarih vasıtasiyle birbiriyle meşvereti, bütün beşeriyetin terakkiyatı ve fünunun esası olduğu gibi, en büyük kıt'a olan Asya'nın en geri kalmasının bir sebebi o şurâ-yı hakikiyeyi yapmamasıdır.Asya Kıt'asının ve istikbâlinin keşşafı ve miftahı şura'dır. Yâni, nasıl fertler birbiriyle meşveret eder; taifeler, kıt'alar dahi o şurayı yapmaları lazımdır ki, üçyüz belki dörtyüz milyon İslâm'ın ayaklarına konulmuş çeşit çeşit istibdatların kayıtlarını, zincirlerini açacak, dağıtacak meşveret-i şer'iyye ile şehamet ve şefkat-i imâniyeden tevellüd eden hürriyet-i şer'iyyedir ki, o hürriyet-i şer'iyye, âdâb-ı şer'iyye ile süslenip garp medeniyet-i sefihanesindeki seyyiatı atmaktır. İmândan gelen hürriyet-i şer'iyye iki esası emreder: $ $Yani: İman bunu iktiza ediyor ki, tahakküm ve istibdad ile başkasını tezlil etmemek ve zillete düşürmemek.. ve zâlimlere tezellül etmemek.. Allah'a hakiki abd olan, başkalara abd olamaz. Birbirinizi -Allah'tan başka- kendinize Rab yapmayınız. Yani, Allah'ı tanımayan, herşeye, herkese nisbetine göre bir rububiyet tevehhüm eder, başına musallat eder. Evet hürriyet-i şer'iyye Cenab-ı Hakk'ın Rahman, Rahim tecellisiyle bir ihsanıdır ve imanın bir hassasıdır.Eğer denilse: Neden şuraya bu kadar ehemmiyet veriyorsun? Ve beşerin, hususan Asya'nın, hususan İslâmiyet'in hayatı ve terakkisi nasıl o şura ile olabilir?Elcevab: Nur'un Yirmibirinci Lem'a-i İhlâs'ında izah edildiği gibi; haklı şura ihlâs ve tesanüdü netice verdiğinden, üç elif, yüzonbir olduğu gibi, ihlâs ve tesanüd-ü hakiki ile üç adam yüz adam kadar millete fayda verebilir. Ve on adamın hakiki ihlâs ve tesânüd ve meşveretin sırrı ile, bin adam kadar iş gördüklerini çok vukuat-ı tarihiye bize haber veriyor. Madem beşerin ihtiyacâtı hadsiz ve düşmanları nihayetsiz ve kuvveti ve sermayesi pek cüz'î; hususan dinsizlikle canavarlaşmış, tahribatçı, muzır insanların çoğalmasıyla elbette ve elbette, o hadsiz düşmanlara ve o nihayetsiz hâcetlere karşı, imandan gelen nokta-i istinad ve o nokta-i istimdad ile beraber hayat-ı şahsiye-i insaniyesi dayandığı gibi hayat-ı içtimaiyesi de yine imanın hakaikından gelen şura-yı şer'î ile yaşayabilir. O düşmanları durdurur, o hâcetlerin teminine yol açar. H.)"

Şura suresi
"Kur'an-ı Kerim'in 42. suresi olup, ""Hâ mim ayn sin kaf"" Suresi de denir."

Şura-yı devlet
İdare dâvâlarını veya nizamname (tüzük) hazırlıklarını inceleyip fikrini bildiren resmi daire. Danıştay.

Şurab (şurâbe)
f. Kirli ve acı su. * Mc: Gözyaşı.

Şure
f. Çorak, tuzlu, verimsiz toprak.

Şurezar
Çorak yerler, verimsiz araziler.

Şuride
f. Perişan, karışık. * Tutkun, âşık, meftun.

Şuridegî
f. Karışıklık, perişanlık. * Tutkunluk, düşkünlük.

Şuristan
Çorak yerler.

Şuriş
f. Karışıklık, kargaşalık.

Şurta
(Yelkenliye) uygun rüzgâr. * Önde gidip düşmanla savaşan asker. * Polis, jandarma.

Şuru'
Başlama. Mübaşeret etme.

Şurut
(Şart. C.) Şartlar. Bir şeyde bulunması lâzım gelen esaslar, temeller.

Şurut-u salât
Namazın şartları.

Şus
Pak etmek, temizlemek.

Şusy
Ölünün şişip el ve ayağının sertleşmesi.

Şutbe
(C.: Şütab) Kılıcın yüzünde yapılan yol.

Şuttar
Pazu hareketi.

Şutur
Irak, uzak, baid. * Bir memesi birisinden uzun olan koyun. * İki emziği kurumuş olan deve.

Şutut
(şatt. C.) Büyük nehirler.

Şuub
(şa'b. C.) Cemaatler. Taifeler. Kabileler.

Şuubat
(şu'be. C.) Şubeler, kısımlar, bölümler.

Şuun
(Şe'n. C.) İşler, fiiller. Havadis.

Şuun-u seyyale
Akıcı, bir halde durmayan işler.

Şuunat
Şuunlar. Keyfiyetler, haller. * Emirler. Kasıtlar. Talepler.

Şuur
Anlayış, idrak. Vicdan. Hiss-i zâhirle duymak. * Nefsin mânâya ilk vusul mertebeleridir. (E.T.) * Kendi varlığından haberi olma. * Bir şeyi hoşça tanıma. * İnceliklerini iyice idrak etme. * (Şa'r. C.) Kıllar.

Şuurdârâne
"f. Haberli ve iyice tanıyarak. Kendinden haberi olarak. Bilerek, bilir gibi.(Hayat olmazsa vücud vücud değildir; ademden farkı olmaz. Hayat, ruhun ziyasıdır. Şuur, hayatın nurudur. Madem ki hayat ve şuur bu kadar ehemmiyetlidirler. Ve madem şu âlemde bilmüşahede bir intizam-ı kâmil-i ekmel vardır. Ve şu kâinatta bir itkan-ı muhkem, bir insicâm-ı ahkem görünüyor. Madem şu biçâre, perişan küremiz, sergerdan zeminimiz, bu kadar hadd ü hesâba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervah ile ve zevil-idrak ile dolmuştur. Elbette sâdık bir hads ile ve kat'i bir yakin ile hükmolunur ki; şu kusur-u semâviye ve şu büruc-u sâmiyenin dahi kendilerine münâsib zihayat, zişuur sekeneleri vardır. Balık suda yaşadığı gibi; Güneşin ateşinde dahi, o nurani sekeneler bulunur. Nar nuru yakmaz. Belki ateş, ışığa meded verir... S.) (Bak: Vicdan)"

Şuvaz
Kızgın, ateşli maden. Kızgın ateş. * Susama.

Şuveyy
Yavaş.

Şuy
f. Koca, eş, zevc.

Şuyide
f. Yıkanmış.

Şâbân
Arabî ayların sekizincisi.

Şâd-âbî
f. Sulu olma, suya kanmışlık. Tazelik.

Şâfi
hastaya şifa veren Allah.

Şâhid
bütün zamanlardaki yaratıkları ve onların her hâlini gören Allah.

Şâhid-i ezelî
Ezelden ebede her şey nazar-ı şuhudunda olan Cenab-ı Hak.

Şâhid-i âdil
Doğru sözlü şâhid.

Şâki-i silâh
Harp âletleri keskin ve hazır olan kimse.

Şâme-geş
f. Başına örtü alan.

Şârî
şeriatı ortaya koyan, Allah.

Şâzelî
Şazeliye tarikatını kuran büyük velî, bu tarikattan olan.

Şöhre
Ünlü, şöhretli, meşhur.

Şöhret
Ad yapma. Ün. Şân. * Hadis ilminde: Meşhur hadis mânasında kullanılır.(Ey şân ve şerefi, nam ve şöhreti isteyen adam! Gel, o dersi benden al. Şöhret ayn-i riyâdır. Ve kalbi öldüren zehirli bir baldır. Ve insanı insanlara abd ve köle yapar. O belâ ve musibete düşersen $ de, o belâdan kurtul. M.N.)

Şöhret-i kâzibe
Geçici şöhret. Yalancı dünyalık, fâni şöhret. Aldatıcı nâm.

Şöhretgir
f. şöhretli, ünlü. Meşhur.

Şöhretşiâr
f. şöhretli. şöhret sahibi.

Şöhretşiâr-ı âlem
Âlemde şöhret ona nişan olmuş olan. Çok meşhur olan.

Şü'bub
Birden yağan sağanaklı yağmur. * Hiddetli ve şiddetli olan. * Şiddetli güneş harareti.

Şüban
Çoban.

Şübanî
Kırmızı yüzlü.

Şübban
Gençler, delikanlılar.

Şübban-ı vatan
Vatanın gençleri.

Şübbut
Kalkan balığı.

Şübeh
(şübhe C.) şübheler, şekler. şübhe edilenler.

Şübhe
(C.: Şübeh - Şübühât) Tereddüd. Bir şeyin doğru olup olmadığına veya var olup olmadığına dair kat'i kanaat ve bilgi sahibi olmamak hâli.

Şübhe-i târık
Zulmetten gelen şüphe belâsı.

Şübke
(C.: Şübük) Yakınlık. Akrabalık, hısımlık.

Şübrüm
Kısa boylu kimse.

Şüca'
(Şec'a - Şica') Yiğit, cesur, bahadır. Şecaatli.

Şücea'
(Şeci'. C.) Yiğitler, cesurlar.

Şüceyre
Çalı, ufak ağaç.

Şücne
Sıklığından birbirine girmiş ağaçların damarları.

Şücub
Ev içinde olan direk.

Şücun
Ağaç dalları. * Füruât, teferruat.

Şücur
Muhtelif ve çeşitli olmak.

Şüd
"f. Geçti, gitti; gidiş, gitme. Oldu, olma. Amed şüd $ : Geldi gitti."

Şüdun
Kavi ve kuvvetli olmak. * Terbiyeden müstağni olmak.

Şüf'a
Bir malı müşteriye, mal olduğu fiata satmak. * Huk: Satılmakta olan bir yerde hissesi bulunan veya oraya bitişik komşu olanın satılan şeyi almakta birinci derecede hakkı olması. Şüf'a sahibi kendinden habersiz satılan şeyi, dava ederse, bedelini ödeyerek müşteriden geri alabilir. (H.L.)

Şüfafe
Kap dibinde kalan su.

Şüfea'
(Şefi'. C.) Şefaatçiler. Şefaat edenler, bir suçun bağışlanması için aracılık yapanlar.

Şüfr
(C.: Eşfâr) Kirpiğin bittiği yer. * Her şeyin kenarı.

Şüfre (şefre)
(C.: Eşfâr) Yassı büyük bıçak. * Gön ve sahtiyan kestikleri bıçkı. * Kılıç ağızı. * Kirpik biten yer.

Şüfuf
Zayıf olmak.

Şüfun
Göz ucuyla bakmak.

Şügur
Yükseltmek. * Hâli etmek, boşaltmak.

Şügül
(C.: Eşgâl) Meşgul ve gafil olmak. Gaflette bulunmak.

Şühbe
Siyaha galip olan beyazlık.

Şüheda
(şâhid ve şehid. C.) şâhidler. * şehidler. (Bak: şehid)

Şühre
Zahir ve vâzıh olmak. Görünmek. Açık olmak.

Şühub
Mütegayyer olmak, değişmek.

Şühud
şâhidler. * Görme, şahid olma. * Müşahede etme. * Görünecek halde şekillenme.

Şühudî
Keşfe ve görmeğe dair. Görünebilir olana ait ve mensub. (Ehl-i şuhud dediğimizden maksad Evliyâullahtır. Zira velâyet sâhibi, avâmın itikad ettiği şeyleri gözle müşahede ediyor. M.N.)

Şühur
(şehr. C.) Aylar. 30 günlük müddetler.

Şühur-u selâse
Arabî üç aylar. Receb, Şaban ve Ramazan ayları.

Şühus
Yüksek olmak. * Bir yerden bir yere gitmek. * Gözünü bir yere dikip hareket ettirmeden ve kapağını açıp yummadan durmak. * Bir hâdisenin meydana gelmesinden dolayı acı çekip kararsız olmak.

Şühüb
(Şihâb. C.) Kıvılcımlar.

Şükaf
(Bak: şikâf)

Şükara
Sütlü deve. * Sütlü koyun.

Şükat
(şâki. C.) şikâyet edenler, şikâyetçiler.

Şükle
Gözün ağındaki kırmızılık.

Şükm
Ücret, ivaz. Cezâ. Karşılık. Amelin ücreti.

Şükr
"(Şükür) Allah'ın (C. C.) nimetlerine karşı memnunluk göstermek. Allah'a teşekkür. (Bak: Ni'met)(Kalb ile, dil ile ve sâir beden azâlarıyla olur. Nimet verene muhabbet etmek ve itaat etmek de şükürdendir. Şükür eden, her nimeti Allahın râzı olduğu yere sarfeder. Şükür; Allah'ın, kullarının iyi amellerine mükâfat veya mücazat vermesidir. Sebeplerin envaı cihetinden şükür hamdden daha umumidir. Taalluk cihetinden hususidir. Hamd, taalluk cihetinden daha umumi, esbab cihetinden daha hususidir.)(Kur'an-ı Hakîm, nasıl ki şükrü netice-i hilkat gösteriyor, öyle de Kur'an-ı Kebir olan şu kâinat dahi gösteriyor ki, netice-i hilkat-i âlemin en mühimi şükürdür. Çünkü kâinata dikkat edilse görünüyor ki, kâinatın teşkilâtı şükrü intac edecek bir surette her bir şey bir derece şükre bakıyor ve ona müteveccih oluyor. Güya şu şecere-i hilkatin en mühim meyvesi şükürdür... Görüyoruz ki her şey nasıl ki rızkın etrafında toplanmış, ona bakıyor; öyle de rızık dahi bütün envaiyle mânen ve maddeten, hâlen ve kalen şükür ile kaimdir; şükür ile oluyor; şükrü yetiştiriyor, şükrü gösteriyor. Çünkü rızka iştiha ve iştiyak, bir nevi şükr-ü fıtrîdir. Ve telezzüz ve zevk dahi gayr-i şuuri bir şükürdür ki bütün hayvanatta bu şükür vardır. Yalnız insan dalâlet ve küfür ile o fıtrî şükrün mahiyetini değiştiriyor, şükürden şirke gidiyor... Şükrün mikyası: Kanaattir ve iktisattır ve rızâdır ve memnuniyettir. Şükürsüzlüğün mizânı; hırstır ve isrâftır, hürmetsizliktir. Haram helâl demeyip rast geleni yemektir. Evet hırs şükürsüzlük olduğu gibi hem sebeb-i mahrumiyettir, hem vasıta-i zillettir... Hem şükrün envaı var. O nevilerin en câmii ve fihriste-i umumiyesi namazdır. M.)"

Şükr-ü küllî
"Umumi nimetler için yapılan şükür.(Eğer desen: ""Şu küllî hadsiz ni'metlere karşı, nasıl şu mahdut ve cüz'î şükrümle mukabele edebilirim?""Elcevab: Küllî bir niyetle, hadsiz bir itikad ile... Meselâ nasılki, bir adam beş kuruş kıymetinde bir hediye ile, bir padişahın huzuruna girer ve görür ki, herbiri milyonlara değer hediyeler, makbul adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. Onun kalbine gelir: ""Benim hediyem hiçtir, ne yapayım. "" Birden der: ""Ey seyyidim! Bütün şu kıymetdar hediyeleri kendi nâmıma sana takdim ediyorum. Çünki: Sen onlara lâyıksın. Eğer benim iktidarım olsaydı, bunların bir mislini sana hediye ederdim. "" İşte hiç ihtiyacı olmayan ve raiyyetinin derece-i sadakat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyelerini kabul eden o padişah, o biçarenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek itikad liyakatını, en büyük bir hediye gibi kabul eder. Aynen öyle de: Aciz bir abd namazında Ettahıyyâtü lillâh der. Yâni: Bütün mahlukatın hayatlariyle sana takdim ettikleri hediye-i ubudiyetlerini, ben kendi hesabıma, umumunu sana takdim ediyorum. Eğer elimden gelseydi, onlar kadar tahiyyeler sana takdim edecektim. Hem, sen onlara, hem daha fazlasına lâyıksın. İşte şu niyyet ve itikad, pek geniş bir şükr-ü küllidir. Nebatatın tohumları ve çekirdekleri, onların niyyetleridir. S.)"

Şükr-ü örfî
(Bak: Hamd)

Şükran
İyilik bilmek. Minnettarlık. Şükretme hâli.

Şükraniyet
Şükranlık.

Şükrgüzar
f. İyilik bilen, teşekkür eden.

Şükuf(e)
f. Çiçek. Zühre. Tomurcuk.

Şükuf-misal
Gonca gibi, tomurcuk gibi.

Şükufezar
f. Çiçek bahçesi.

Şükuh
f. Azamet, ululuk, celal.

Şükuk
(şekk. C.) şekler, şüpheler.

Şükur
Hacet, ihtiyaç. * Mühim işler, umûr-u mühimme.

Şüküfte
"f. ""Açılmış"" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Nev-şüküfte $ : Yeni açılmış."

Şülle
Niyyet. * Uzak emir.

Şümar
f. Sayan, sayıcı. Eden, edici.

Şümarende
f. Sayan, hesab eden.

Şümaride
f. Sayılmış, hesab edilmiş.

Şümhut
Uzun, tavil.

Şümruh
Hurma budağı.

Şüms
(C.: Şümus) Vahşi erkek davar. * Bir nevi gerdanlık.

Şümu'
(Şem'. C.) Mumlar. * Balmumları.

Şümuh
Pek yüksek olmak. * Sedid. Sağlam sed.

Şümul
Kaplamak. İhtivâ etmek. İçine almak. * Hükmü altına almak.

Şümus
(şems. C.) şemsler, güneşler.

Şümürde
f. Hesap edilmiş, hesaplanmış, sayılmış.

Şünan
Perâkende, dağılmış.

Şünhub(e)
(C.: Şenâhıb) Dağbaşı.

Şüntür
(C.: şenâtir) Parmak.

Şünue
Uzak olmak. Irak olmak.

Şünzuve
(C.: Şenazi) Dağ kenarı.

Şünşün
Zeyrek ve akıllı genç yiğit.

Şüpüş
f. Bit.

Şürabiye
f. Bir şeye bakmak için boyun uzatmak.

Şürb
İçme. İçilme.

Şürebe
Çok içen. Çok içici olan.

Şüref
(şerefe ve şürfe. C.) şerefeler.

Şürefa
(Şerif. C.) Şerifler. Hazret-i Hüseyin Radıyallahü Anh vasıtasiyle Peygamberimiz (A.S.M.) soyundan gelenler. * Şerefliler. Allah (C.C.) yolunda sabır ve sebat ile devam eden temiz insanlar.

Şüreka
(şerik. C.) şerikler, ortaklar.

Şürr
Ayıp. * Yayıp döşemek. * Kurutmak için güneşe sermek.

Şürruf
Ters ve balçık taşımada kullanılan ve tezkere denilen âlet.

Şürse
Papuç. Nâlin. Ayakkabı.

Şürsuf
(C.: Şerasif) İyeği kemiğinin yumuşak kısmı.

Şürta
(C.: Şurat-Şuratâ) Malı mülkü ile tanınan meşhur bir kimse. * Askerin önünde yürüyüp düşman ile evvel cenk eden taife. Öncü kuvvet.

Şüru'
Başlamak. (Bak: şuru')

Şüruh
(Şerh. C.) Şerhler, açıklamalar.

Şüruk
Tulu' etmek, doğmak.

Şürur
(şerr. C.) şerler. Kötülükler.

Şürut
(Bak: şurut)

Şürşur
Yund kuşu dedikleri kuş.

Şüs
f. Akciğer.

Şüst
f. Yıkama.

Şüste
f. Yıkanmış.

Şüsu'
Uzak olma. * Ayakkabıya kayış tasma takma.

Şüsub
Atın ince ve zayıf olması. * Şiddet.

Şütum
(şetm. C.) Küfürler, sövmeler.

Şütum-i galiza
Galiz ve kaba küfürler.

Şütür
f. Deve.

Şütür gürbe
"f. ""Deve ile kedi"" : İyilik fenalık; münasebetsiz, karışık; iyi ile kötü."

Şütürbân
f. Deveci. Deve çobanı.

Şütürbâr
f. Bir deve yükü kadar olan ağırlık.

Şütürdil
f. Deve huylu, kinci, inatçı.

Şütürgâv
f. Zürafa.

Şütürleb
f. Deve dudaklı. Dudağı deve dudağı gibi sarkık olan kimse.

Şütürmürg
f. Devekuşu.

Şütürpâ
f. Deve ayaklı. * Kekik otu.

Şüubiyye
Arabiyi acemden faziletli saymayan bir taife.

Şüun
(Bak: şuun)

Şüunât
(Bak: şuunât)

Şüvaye
Büyük nesnelerin küçüğü. * Kıt'a.

Şüvaz
(Bak: şuvaz)

Şüyu'
Herkes tarafından duyulmuş, öğrenilmiş. * Yayılma, şayi' olma.

Şüyuh
(Şeyh. C.) Şeyhler. İhtiyarlar.

Şüzam
Tuz. * Akrep ve arı dikeni.

Şüzub
Davarın ince belli olması.

Şüzur
(Şezre. C.) Süs eşyası olarak kullanılan altun veya inci gibi şeyler. * İşlenmemiş madenin içinden toplanan altın parçaları.

Şüzuz
(Şâzz. dan) Kaide ve kanun dışı kalmak. Yalnız kalmak. * Karşı olmak, muhalif olmak.

Şüzzaz
Müteferrik, perâkende, parçalanmış, dağılmış. * Az olan cemaat. Kabilenin haricinde kalan.

Şı'ra
Yaldırık adı verilen büyük, nurlu yıldız.

Şı'şa'
Uzun, yeynicek kimse. * Uzun boyunlu deve.

Şıdk
(C.: Eşdâk) Ağızın kulaktan tarafı. * Ağzın kenarı.

Şıhne
Emniyet memuru. İnzibat memuru.

Şıkak
Ayak yarığı. * Ot. * Muhalefet etmek, karşı gelmek.

Şıkb
(C.: Şekâbe-Şikâb-Şükub) Mağara ve kaya yarığı. * Çukur yer.

Şıkk
Bir bütünün parçalarından her biri. * İki ihtimalden ve iki cihetten her biri. * İkiye ayrılmış şeyin bir kısmı.

Şıkk-ı muhalif
Aksi taraf. Bir fikrin başka zıt ciheti, karşı tarafı.

Şıkkayn
Bir işin iki ciheti. Bir şeyin iki şıkkı.

Şıkn
Az, kalil.

Şıks
(C.: Aşkâs) Bir parça yer. * Her nesnenin bir miktarı.

Şıkve (şekâve)
Bedbahtlık. * Yaramazlık.

Şıkz
(C.: Şekazân) Keler eniği.

Şıkza'
Çok acıkmış tavşancıl.

Şıkşaka
(C.: Şekâşık) Devenin ağzında olan dağarcığı. (Ağzından çıkarıp kükretir.) * Zayıf, yaşlı kimse. * Uzun ince çubuk. * Ağzın çevresi.

Şın
Kur'an alfabesinin onüçüncü harfi olup, ebcedî değeri 300'dür.

Şısb
(C.: şesâyib) şiddet. * Nasip.

Şıtre
Yarım, nısf.

şadırvan
etrafı musluklu kubbeli çeşme.

şafak
tan zamanı.

şahab
gökteki ışıklı cisim.

şahbaz
doğan kuşu, çevik, yiğit.

şahm
iç yağı.

şahmpâre
içyağı parçası.

şahs
şahıs, kişi, kimse.

şahsiyat
kişilikler.

şahsiyet
kişilik.

şahsî
kişiyle ilgili.

şahsımânevî
insanların bir araya gelip oluşturdukları mânevî kişilik.

şahâdet
şahitlik, Allah yolunda ölmek.

şahıs
kişi, kimse.

şaika
şevk verici, isteklendirici.

şairane
şairce.

şakk
yarık, yarılma, yarma.

şakî
yol kesen, haydut.

şamar
tokat.

şamme
koklama duyusu.

şap
tuza benzer bir madde.

şape
çığ.

şarab
şarap, içki, bu isim helâl içkileri de kapsar.

şark
doğu.

şarkiyât
islâm dünyasında araştırma yapma çalışması.

şarkışimâlî
kuzeydoğu.

şarlatan
yalancı, aldatan, yüksekten atan.

şart
mutlaka gerekli olan, durum, yemin.

şartiye
şart olan.

şatâhat
mânevî sarhoşluk hâlindeyken söylenen dengesiz sözler.

şavk
ışık, parıltı.

şaş
şaşı.

şeb
gece.

şebab
genç.

şebabet
gençlik.

şebabiyet
gençlik, tazelik.

şebeke
örgülenmiş, örgüt.

şebih
benzer.

şebnem
çiy, nem.

şebnemmisâl
çiy gibi.

şecer
ağaç.

şecere
ağaç, soy ağacı.

şecâat
yiğitlik, öfke duygusunun normal derecesi.

şecî
yiğit, kahraman.

şedde
harfi iki kere okutan işaret.

şedâid
şiddetliler, şiddetli belâlar.

şedîd
şiddetli.

şedîdâne
şiddetlice.

şef
çift, baş.

şefe
dudak.

şeffaf
saydam.

şeffafiyet
saydamlık.

şeffafât
saydam olanlar.

şefik
şefkatli.

şefikâne
şefkatlice.

şefiülmüznibin
günah işleyenlerin şefaatçısı.

şefkat
acıyarak karşılıksız sevme.

şefkaten
şefkatten dolayı, şefkat bakımından.

şefkatkâr
şefkatli.

şefkatkârâne
şefkat edercesine.

şefkatperver
şefkat etmeyi seven.

şefkatperverane
şefkat etmeyi severcesine, severek.

şefâat
af için vasıta olmak.

şefâatçi
af için vesile olan.

şefî
şefaatçı.

şehbaz
çevik, cesur, beyaz doğan kuşu.

şehd
bal.

şeheviye
şehvetle ilgili olan.

şehevânî
şehvetle ilgili.

şehevât
şehvetler.

şehir
büyük yerleşim birimi, kent.

şehlâ
elâ göz, tatlı şaşı.

şehnâme
padişahların maceralarını anlatan eser.

şehnâz
ışıldayan, parlayan.

şehr
ay, şehir, kent.

şehristân
memleket.

şehriyâr
hükümdar, padişah.

şehrâyin
şenlenmiş şehir, şenlik.

şehrî
ay ile ilgili, aylık.

şehvet
nefsin arzusu, cinsî istek.

şehvetengiz
şehvet uyandıran.

şehvânî
şehvetle ilgili.

şehâdet
şehitlik, şahitlik.

şehâdetnâme
diploma.

şehâdât
şahitlikler, şehitlikler.

şehâmet
akıllıca yiğitlik.

şehîd
şahit olan, Allah için ölen.

şehîk
hıçkırıkla karışık iç çekme.

şehîr
ünlü, tanınmış.

şek
şüphe.

şekil
biçim.

şekl
şekil, biçim.

şekvâ
şikâyet, sızlanma.

şekvânâme
şikâyet mektubu, yazısı.

şekâvet
sıkıntı, azap, işkence.

şekûr
çok şükreden.

şelâle
çağlayan.

şem
mum, ışık.

şemm
koklamak.

şemme
koklama.

şems
güneş.

şemsüşşümûs
güneşlerin güneşi.

şemta
kocakarı.

şemâ
ışık, çıra.

şemâtet
başkasının başına gelene sevinmek.

şemâtetkârâne
başkasının başına gelene sevinircesine.

şenâat
kötülük, alçaklık.

şenî
kötü.

şer
kötülük, kötü.

şer'
dinî kanunlar.

şeref
yücelik, büyüklük, değer.

şerefbahş
şeref veren.

şerefe
minarenin ezan okunan yeri.

şerefyâb
şereflenen.

şerefşiar
şerefli.

şerh
açıklama.

şerid
şerit, zincir.

şerik
ortak, rakip.

şerir
şerli, kötü.

şerriyet
kötülük.

şerâfet
şereflilik.

şerâit
şartlar.

şerân
şeriata göre, dinî kanunlar bakımından.

şerâre
kıvılcım.

şerâret
şerlilik, kötülük.

şerârât
kıvılcımlar.

şerâyi
şeriatlar, ilâhî emirler.

şerâyin
atardamar.

şerî
şeriatla ilgili, dinî.

şerîat
din, ilâhî kanunlar, Allahın emirleri ve yasakları.

şerîatıfıtrîye
Allahın tabiata koyduğu kanunlar.

şerîf
şerefli.

şerîfeyn
şerefli iki şey, Mekke ve Medine.

şerûr
çok şerli, pek kötü.

şetm
sövme, kötü söz söyleme.

şetâret
şenlik.

şevk
şiddetli istek.

şevkengiz
isteklendiren.

şevkengizane
isteklendirircesine.

şevket
heybet, böyüklük.

şevâhid
şahitler.

şevâhık
doruklar.

şey
nesne.

şeydâ
tutkun.

şeyh
pir, tarikat önderi, ihtiyar.

şeyheyn
iki şeyh

şeyhûhet
ihtiyarlık.

şeyhülislâm
Osmanlılarda en büyük din görevlisi.

şeyn
kusur.

şeytân
insanı azdırmaya çalışan görünmez yaratık.

şeytânet
şeytanlık.

şeytânkârâne
şeytanca.

şeytânât
şeytanlıklar.

şeytânî
şeytanca, şeytanla ilgili.

şeyâtin
şeytanlar.

şeâir
islâmî alâmetler, semboller, âdetler.

şeâmet
uğursuzluk, kötülük.

şeş
altı.

şiar
timsal, sembol, parola.

şiddet
sertlik, katılık, aşırılık.

şifre
gizli işaretlerle yazılan yazı.

şifâ
hastalıktan kurtuluş.

şifâbahş
şifa veren.

şifâdâr
şifalı.

şifâdârâne
şifalıca.

şifâhen
ağızdan, sözle.

şifâhî
sözlü.

şifâkâr
şifalı.

şifâresân
şifa veren.

şifâyâb
şifa bulma.

şihâb
şahap, akanyıldız, gök cismi.

şikemperver
midesini seven, obur.

şiken
" ""koparan, kıran"" mânâsında son ek."

şikâf
" ""yırtan, parçalayan"" mânâsında son ek."

şikâk
ayrılma, bölünme.

şikâr
av.

şikâyet
yakınma, derdini söyleme.

şikâyât
şikâyetler.

şimendifer
tren.

şimâl
sol, kuzey.

şimâligarbî
kuzeybatı.

şimâlişarkî
kuzeydoğu.

şinik
on litrelik kap.

şirin
tatlı, sevimli.

şirk
Allahtan başka ilâh kabul etme.

şirket
ortaklık, ortaklaşa kurulan iş kurumu.

şirkâlûd
şirk bulaşmış.

şirret
geçimsiz, huysuz.

şirâ
alım satım.

şita
kış.

şitab
koşmak.

şuarâ
şairler.

şuh
şen, oynak.

şuhûd
şahit olma, gözlemleme.

şuhûdî
görme ile ilgili, görülebilen.

şuhûr
aylar.

şuhûruselâse
üç aylar.

şurût
şartlar.

şuvaz
kızgın ateş.

şuâ
ışın, ışık teli.

şuâât
ışınlar.

şuûn
işler, fiiller.

şuûnât
işler, hâller.

şuûr
anlama, hissetme, farkında olma.

şuûrdârâne
şuurlu bir biçimde.

şuûren
şuur ile.

şuûrkârâne
şuurlu bir biçimde.

şuûrâne
anlayarak, bilerek.

şâd
şen, memnun.

şâh
hükümdar, sultan.

şâhenşâh
şahların şahı.

şâheser
en üstün eser, baş eser.

şâhid
şahit, tanık, gören.

şâhik
yüksek, doruk.

şâhika
yüksek, doruk, zirve.

şâhâne
şaha yakışır şekilde.

şâibe
leke, kusur.

şâkir
hâlinden memnun olup şükreden.

şâkird
talebe, öğrenci.

şâkirâne
şükreden gibi.

şâkul
düşeyliği ölçme âleti.

şâkulî
düşey.

şâm
akşam.

şâmil
kaplayan.

şân
şeref, nam, hâl, iş.

şâre
saç, kıl.

şârih
şerheden, açıklayan.

şârık
doğudan çıkan, doğan, parlayan.

şâyeste
uygun, lâyık.

şâyet
eğer, olur ki.

şâyia
söylenti, yayılma, duyulma.

şâyân
yaraşır, uygun, layık.

şâz
kaide dışı, istisna.

şâşaa
parlaklık, gösteriş.

şâşaapâş
gösterişli görünen.

şên
iş, hâl, tavır, hâdise.

şîr
aslan.

şîve
söyleyiş, naz.

şöhret
ün, tanınırlık.

şöhretgîr
ün salma.

şöhretperest
şöhret düşkünü.

şöhretperverâne
şöhretsevercesine.

şöhretşiar
meşhur, ünlü.

şûbe
bölüm, kısım.

şûle
alev, ışıltı.

şûledâr
alevli, ışıltılı.

şûlefeşân
ışık saçan.

şûm
uğursuz.

şûra
danışıp konuşmak için toplanılan yer.

şûre
çorak.

şûristân
çorak yerler.

şübeh
şüpheler.

şübehât
şüpheler.

şühedâ
şehitler.

şühübât
ateş parçaları.

şükr
şükür, nimete karşı memnuniyetini gösterme.

şükrân
şükür hissi.

şükûfe
tomurcuk.

şükûfmisâl
tomurcuk gibi.

şükûk
şüpheler.

şükür
şükr, nimete karşı memnunluk göstermek.

şümûl
kapsam.

şümûs
güneşler.

şürb
içmek.

şürekâ
şerikler, ortaklar.

şürûr
şerler, kötülükler.

şüyû
yayılma, yayılmış.

şüyûhât
şeyhler.

şüzûz
istisna, kural dışı.

şüzûzât
istisnalar, kural dışı olanlar.

şıkk
yarı, yarım, şık.