La Asocio

La Asocio

Skizoj kaj studoj

Pri la historio

De UEA

Ziko van Dijk

La asocio

Eldono de Flandra Esperanto-Ligo

Tiu ĉi e-libro rajtas esti kopiita nur al la komputilo kaj/aŭ librolegilo de la aĉetinto. Transdoni la libron al aliaj estas kontraŭleĝe kaj malhoneste al la aŭtoro kaj/aŭ tradukinto kaj/aŭ ilustrinto kaj/aŭ eldoninto, kiuj tiel ne estas rekompencataj pro sia krea laboro.

Biblioteko Hector Hodler: La libroj de la Asocio

Por lingva komunumo kiel la esperanta, kies anoj vivas en diversaj landoj, la skribita vorto havas specialan gravecon. Tiu trezoro kultura kaj historia estas gardata interalie de la malgranda grupo de Esperanto-bibliotekoj, kiuj pro amplekso kaj organiza grado distingas sin de pli granda grupo. Krom ekzemple la Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno, parto de la Aŭstria Nacia Biblioteko, kaj la svisa Centro de Dokumentado kaj Esploro de la Internacia Lingvo, al tiu malgranda grupo apartenas ankaŭ Biblioteko Hector Hodler (BHH), posedaĵo de la tutmonda organizaĵo de la Esperanto-parolantoj, Universala Esperanto-Asocio (UEA).

Tiu biblioteko estas firme ligita al la evoluo de la Asocio, kaj pluraj gravaj personoj el la historio de Esperanto dediĉis sin al ĝi: René de Saussure, frato de la fama lingvisto Ferdinand de Saussure, Eduard Stettler, poste prezidanto de UEA, Hector Hodler, unu el la fondintoj, Hans Jakob, dum multaj jaroj en diversaj gvidaj funkcioj, kaj Victor Sadler, redaktoro kaj direktoro.

A. Svisa periodo

1. Svisa Esperanta Biblioteko, 1908-12

Post kiam Ludoviko Zamenhof publikigis en Varsovio 1887 sian «internacian lingvon», daŭris iom da tempo ĝis fondiĝis lokaj grupoj kaj fine naciaj societoj. Unu el la plej malnovaj estas Svisa Esperanta Societo, fondita en 1903. SES havis propran gazeton ekde la sama jaro, Svisa Espero, kaj pro ĝi en la oficejo en Berno ekkolektiĝis publikigaĵoj: libroj por recenzoj kaj gazetoj ricevitaj de aliaj Esperanto-asocioj.

En somero 1908 juna, freŝbakita esperantisto provis konvinki la svisojn pri la fondo de propra biblioteko. Eduard Stettler (1880-1940) turnis sin al René de Saussure, vicprezidanto de SES kaj fondinto de scienca oficejo en Ĝenevo. Stettler argumentis ke oni bezonas centran Esperanto-bibliotekon, ĉar ja ĝuste la esperanta literaturo estis la plej firma barilo kontraŭ la tiam nova planlingva projekto Ido. Sed multaj fervoraj esperantistoj estas malriĉaj oficistoj kaj instruistoj, kiuj ne povas mem aĉeti ĉion. Tiu biblioteko ne estu konkurenca al la grupaj bibliotekoj, sed «alplenigo», por kolekti la pli multekostajn verkojn, dokumentojn de la svisa movado, propagandilojn ktp., kaj ĝi povos pruntedoni. Sed Stettler timis la venontan ĝeneralan kunvenon de SES en Friburgo, nome ke tiam oni ŝovos la aferon al fora estonteco, pro manko de mono. 1

Tamen la junulo sukcesis en septembro en Friburgo akiri aprobon malgraŭ skeptikoj. En oktobro li informis la SES-gazeton pri la fondo de biblioteko kiu kolektu ĉiujn svisajn esperantaĵojn kaj la plej interesajn eksterlandajn. «Pli poste ĝi estos certe la plej bona trovaĵo por la historio de la movado.» [2] Fine, en decembro 1908, la societo oficiale kreis Svisan Esperantan Bibliotekon, SEB. [3]

El la du ekzempleroj, kiujn BHH havas de katalogeto el marto 1909, la ekzemplero de la helpbibliotekisto Otto Schmid estis supozeble uzata en la biblioteko. Ĝi estas kartonita, havas truon por ŝnuro kaj ricevis enŝovitajn blankajn paĝojn, sur kiuj manskribe aldoniĝis klarigaj notoj. Laŭ la Regularo en ĝi, kun dato de la 22-a de decembro de 1908, SEB situis en Berno kaj estis posedaĵo de Svisa Esperanta Societo, kiu donis jaran subvencion («laŭpove») kaj presaĵojn alvenantajn al la oficejo. La societo instalis bibliotekan komitaton kun prezidanto, vicprezidanto (nova SES-prezidanto René de Saussure), sekretario, kasisto, helpanto, bibliotekisto kaj helpbibliotekisto, tiam respondeca pri la pruntado, kiu okazis ankaŭ per poŝto. [4]

Bibliotekisto Stettler enkondukis sistemon kun ok klasoj, kiu donas ankaŭ superrigardon pri la enhavo de la kolekto: Helplingvo, Literaturo kaj Arto, Scienco kaj Tekniko, Periodaĵoj, Oficialaĵoj, Uzado de Esperanto, Aliaj mondlingvoj, Diversaĵoj. Laŭ la modelo de la Svisa Nacia Biblioteko, li uzis malgrandajn, mezgrandajn kaj grandajn kartonajn skatolojn, ĉar multo ne estis bindebla, interalie pro la kostoj. Ĉiu el la ok klasoj havis propran koloron por la etikedo (la klasoj ne plu ludas rolon nuntempe, sed la kestojn oni ankoraŭ uzas en Roterdamo). [5] La menciita katalogo ordigas unue laŭ la klasoj kaj poste laŭ la aŭtora nomo, kaj videblas ke la kolekto konsistis tiam nur el libroj kaj periodaĵoj el 1902-09. Laŭ la jarĉefkunvena raporto de Stettler en oktobro 1909 la kolekto havis tiam pli ol okcent «numerojn», interalie pli ol cent kvindek binditajn volumojn. El la donacintoj de multaj libroj kaj gazetoj li menciis speciale René de Saussure. [6]

En aŭgusto 1909 Stettler translokiĝis al Ĝenevo, kaj lin sekvis granda parto de SEB. Otto Schmid en Berno tamen tenis provizore alian parton por daŭrigi la pruntedonadon. [7] Kio en retrospektiva priskribo aspektis kiel dujara staĝado, [8] laŭ la origina intenco estis projekto por nova vivfazo de la 29-jara Stettler. Julie en letero li nomis sin «tro maljuna por ĉiam vivi el mia patro», kiu estis advokato el riĉa patricia familio, kaj «multe tro juna por ekzisti el miaj modestaj rentoj». En Berno, li klarigis, mankas al li oficisto por la malgrandaj laboroj en la biblioteko, kaj precipe taŭga loko: estis ne eble akcepti gastojn en ĉambreto kun lito. Kiam li vizitis la UEA-administranton Hector Hodler en Ĝenevo, ili parolis pri ordigado de dokumentoj kaj administrado de fondotaj servoj, ankaŭ por havi novajn enspezojn por UEA. Stettler do intencis riski iom da kapitalo, eble kvin mil aŭ dek mil frankojn, kaj aranĝi en Ĝenevo, sed prefere en Berno, oficejon por propagando kaj vendado de libroj. [9]

En Ĝenevo Hodler kaj Stettler rapide ekforĝadis planojn, kuraĝigite de SEB-prezidanto Friedrich Uhlmann: En Svislando malfacilas akiri Esperanto-librojn kaj propagandilojn, kaj la eksterlandaj kompanioj postulas tro altajn prezojn. Kial ne fondi svisan oficejon kaj eldonejon, kiuj estu samtempe biblioteko, arkivejo kaj librovendejo. Ĉar asocio ne povas salajri la oficejestron, la oficejo estu propraĵo de privatulo, al kiu oni lasu la profiton sub la kondiĉo, ke SES ricevos rabaton por oficialaj mendoj. Tiel gajnadas ekzemple Möller kaj Borel en Berlino. [10]

Samtempe Hodler kaj Stettler parolis pri tio, ke SES donacu sian bibliotekon al UEA. Uhlmann malkonsentis. La svisa biblioteko ja estiĝis per donacoj de svisoj, kaj por multaj svisoj la sorto de SES estas eble pli grava ol tiu de la monda asocio. Se oni do donacas, li argumentis, tiam nur sub kondiĉoj. Ekzemple la svisa societo havu la rajton reaĉeti ĝin, kaj UEA daŭre ebligu la abonadon de la pruntedona servo. La arkivejo de dokumentoj kaj propagandiloj restu ĉe SES, kiun la bibliotekisto prizorgu tute sendepende de la monda asocio. [11]

Kiam UEA-administranto Hodler informis siajn estraranojn pri la plano, la kondiĉoj estis laŭ li: la biblioteko restu ĉiam en Svislando, estu uzebla de la svisoj kiel nun, kaj UEA certigu la materian prizorgadon. Hodler ĝojis pri la propono, unue ĉar laŭ li la biblioteko povos per UEA pli facile pliriĉiĝi, kaj due ĉar la pruntedonado de libroj al membroj estos nova servo de la juna monda asocio. Oni aldonu cetere la jaman UEA-arkivon al la kolekto, kaj ĉio estu estonte en Ĝenevo. Hodler anoncis ke oni okupiĝos pri la aranĝo dum oktobro 1909. [12] Ion similan oni legas en la oktobra Svisa Espero, nome ke Stettler kaj de Saussure dum la svisa jarĉefkunveno proponis al UEA cedon de la biblioteko kun daŭra rajto de la svisoj uzi ĝin. [13]

En kolekto de projektoj pri regularoj, en la manskribo de Hodler, troviĝas ankaŭ regularo pri Esperantia Biblioteko. (Esperantio estis tiam alia vorto por la UEA-membraro.) Ĝi kolektu ĉion eldonitan en Esperanto, enhavu krome la arkivon de UEA, kaj publikigu ĉiujare katalogon de la nove alvenintaj libroj. Plurloke videblas ke oni pensis pri biblioteko en kombino kun libroservo; ĝi disponigu al membroj tiujn librojn menciitajn en la katalogo, «laŭ la prezo de vendo». Por plifaciligi tion oni enkonduku kontojn por la membroj. Oni optimistis ke la eldonistoj sendos du ekzemplerojn de ĉiuj eldonaĵoj, en interŝanĝo kun prospektoj kaj reklamoj de UEA. La enspezoj de Librejo & Biblioteko iru je unu duono al la bibliotekestro por kovri la oficelspezojn, je unu kvarono al la rezervo de UEA, kaj je unu kvarono al formota kapitalo por la prizorgado de la biblioteko. Kiel «subfakestron biblioteko» oni elektu Eduard Stettler. [14]

Sed ial la cedo tiam ne okazis, Hodler en raporto de novembro 1909 ne plu menciis la bibliotekon. [15] El la planoj realiĝis almenaŭ la vendejo, lige al la translokado de la CO. Ĝi nun troviĝis en pli granda loko, en la teretaĝo de la strato Rue de la Bourse 10 en Ĝenevo. La libroservo nomiĝis Universala Esperanta Librejo de UEA kaj funkciis sub Direktoro Stettler, kiel informis Esperanto la 3-an de novembro 1909.

Kiel sube priskribite, la societo poste en 1912 tamen vendis la kolekton troviĝantan jam en la UEA-oficejo. Sed la esperantistoj en Svislando ŝajne sentis daŭran bezonon je biblioteko, kaj ekde februaro 1914 Svisa Espero aperigis informojn pri alia, dua kolekto, kun la nomo Svisa Esperantista Biblioteko. Komparo inter la katalogeto el 1909 kaj katalogo en kajeroj de Svisa Espero el 1916 kaj 1917 montras ke la dua kolekto estis kvazaŭ daŭrigo de la unua. [16] Aprile 1914 la nova Biblioteka Fako menciis sian celon kolekti librojn kaj krei «nomaron» (registraĵon) de ĉiuj originalaj kaj esperantigitaj verkoj, sendepende ĉu la societo posedas ilin aŭ ne. La lingvoinstruisto Ernst Krenger el Utzenstorf (apud Berno) elektiĝis bibliotekisto kaj konsentis disponigi en sia propra loĝejo lokon por la libroj, sed nur dum la bibliotekaĵoj estas ankoraŭ stokeblaj per unu granda ŝranko. En 1915/16 nur du esperantistoj mendis librojn kaj – ilin eĉ ne resendis. [17]

2. Posedaĵo de Hector Hodler

Hector Hodler (1887-1920) estis la filo de la fama, riĉiĝinta svisa pentristo Ferdinand Hodler kaj lernis Esperanton en 1903. Kune kun Théophile Rousseau el Francio kaj aliaj, li fondis en aprilo 1908 Universalan Esperanto-Asocion kiel internacian asocion, kiu utilu al siaj membroj per praktikaj servoj kaj sekve al Esperanto ĝenerale. La Asocio tiutempe celis aktivi same sur loka kaj landa niveloj kaj ankaŭ kun la adeptoj de diversaj fakoj kaj specialistiĝoj. Tion ĝi fakte atingis nur longe poste, per la organizita kunlaboro kun memstare fonditaj landaj kaj fakaj asocioj; sed tamen ĝi jam antaŭ la unua mondmilito rapide kreskis al grava faktoro en la Esperanto-komunumo. Hodler fariĝis direktoro kaj restis ĉefredaktoro de sia gazeto Esperanto, la oficiala asocia organo.

Laŭ diversaj mencioj la svisa societo vendis sian bibliotekon al Hodler en 1912, [18] sed detalaj sciigoj pri la transiro mankas. En tiu jaro Stettler kiel estro de la financa fako de UEA iniciatis grandan financan reformon, al kiu apartenis la enkonduko de Garantia Kapitalo. Ĝi protektu la Asocion kontraŭ neantaŭvideblaj deficitoj kaj disponigu monon por specialaj projektoj aŭ donu komencan kapitaleton por novaj servoj. La garantianto, paginte unufoje minimume 125 svisajn frankojn, ricevis dumvive la asocian organon kaj rajtis kundecidi pri la uzo de la Kapitalo. [19] En la numero de la 20-a de februaro 1913 Esperanto publikigis la unuan liston de garantiantoj, sur kiu troviĝas ankaŭ Svisa Esperanta Societo kun 125 frankoj. [20] Tiu sumo estis fakte pagita de Hodler, kiu kompense ricevis la svisan bibliotekon. Ĝia nomo fariĝis Universala Esperantia Biblioteko.

Laŭ Svisa Espero en februaro 1909 la kolekto valoris pli ol 350 svisajn frankojn. [21] Por komprenigi per komparo: En la tempo de la transdono la simpla UEA-membreco kun Jarlibro kostis 2,50 frankojn. Supozeble pro la diferenco inter taksita valoro kaj ricevita kontraŭvaloro oni ne emis sciigi publike pri la cedo.

En 1912 la germano Hans Jakob (1891-1967) venis al Ĝenevo por resti du jarojn kaj perfektiĝi en la franca lingvo. Hodler varbis lin por labori en la Centra Oficejo. La biblioteko konsistis el ordigita parto kaj aro da kestoj plenaj de libroj; Hodler aĉetis ĝin de la svisa societo «por ridinda sumo», skribis Jakob en la 1950-aj jaroj. Prizorgante ekde 1913 la libroservon, Jakob en sia libertempo okupiĝis pri tiu privata biblioteko de Hodler. Ĝi havis proksimume naŭcent erojn, ripozantajn en kestoj. Hodler kontribuis, pere de sia gazeto Esperanto, modestan sumon por novakiroj. En 1912 oni aĉetis kvarfakan klasil- aŭ sliparejon, en 1913 verdan abian ŝrankon, en 1914 bretaron, klasilmeblon, du malnovajn tablojn kaj du seĝojn. [22]

Kvinpaĝa tajpaĵo de Stettler por Jakob, sen dato sed supozeble el printempo 1913, provizas ian momentan superrigardon pri la kolekto. Oni vidas ekzemple la subdividojn en la kategorio O (Oficialaĵoj), interalie kun O.I Kongresoj, O.IV Svisa Esperanta Societo kaj O.VIII Delegacio en Parizo «kaj tio kio rilatas al Ido kaj alia merdo». Stettler klarigas kiel oni trovas verkon indikitan en la «kontrollibro»– temas verŝajne pri la katalogo el 1909 kun enmetitaj paĝoj por novaĵoj – kaj admonas doni al novaĵoj stampon kun numero laŭ la kontrollibro. Jakob atentu ankaŭ ne ŝanĝi jam ekzistantan ordon. Plej ofte estiĝis senordo, laŭ Stettler, je la gazetoj nebinditaj, kaj estis krome en ŝrankoj «grandaj kolektoj da neprilaborita materialo». Cetere Jakob selektu la enhavon de O.IV por la svisa societo, krome du volumojn de Svisa Espero kaj grandan skatolon kun leterkolektoj, ĉio tio restas posedaĵo de SES. Kolekto de poŝtkartoj kaj kongresinsignoj apartenas al Stettler mem. Por la materialoj de UEA estu kreota propra ordo kaj registrado. «Mi tre ĝojus se vi povus reordigi la kolekton, kiu siatempe kostis multe da tempo al juna Schmid kaj mi. Ĝi indas la laboron kaj pliampleksigon.» [23]

Kaj la biblioteko kaj la revuo Esperanto (kvankam oficiala organo de UEA) restis privataj posedaĵoj de Hector Hodler, kaj ili kompletigis unu la alian, ĉar alvenadis novaj libroj por recenzo. Krome ĝi pligrandiĝis pro librodonacoj de esperantistoj. Dum 1917-20, kiam Jakob oficis por aŭstria ministerio, la kolekto estis sen prizorgo. [24]

3. Biblioteko de UEA, ekde 1920

En 1916 la mondmilito prenis de UEA prezidanton Bolingbroke Mudie kaj vicprezidanton Rousseau, en 1919 la tuberkuloza Hodler iris de la direktora posteno al tiu de la prezidanto. Eduard Stettler fariĝis nova direktoro, kaj ĉar li ne povis denove restadi en Ĝenevo, la oficejo translokiĝis al Berno, supozeble ankaŭ la biblioteko.

Sed jam en marto 1920 Hodler mortis, 33-jara, en sanatorio. Stettler transprenis la novorganizon de la Asocio, kaj fine de la jaro li estis elektita. Li ricevis de la vidvino Emilie Hodler-Ruch la rajtojn je la gazeto Esperanto, je la biblioteko, kaj valorpaperojn kiel kapitalon por la estonteco. [25] Tiam la biblioteko havis, laŭ Jakob, inter 3000 kaj 4000 erojn. [26] La oficejo estrata de Hans Jakob revenis al Ĝenevo, kiu intertempe estis ankaŭ la sidejo de la Ligo de Nacioj, kaj tial por internacia asocio speciale interesa. Cetere oni pagis en la kantono Ĝenevo malpli da impostoj por la postlasaĵo de Hodler; tamen pro la altiĝantaj kostoj en Ĝenevo, retrospektive la utilo estis tre duba.

La Biblioteko de UEA ricevis en la statuto de 1920 mallongan mencion kaj ekde 1924 estis subvenciata de UEA. [27] Sed en la planoj por la estonteco de la movado ĝi devis ankoraŭ konkurenci kun la biblioteko de la Esperantista Centra Oficejo en Parizo. Tion montras propono pri nova tutmonda asocio, kiun Esperanto publikigis en 1922. [28] La memstara oficejo en Parizo, financata de privata mecenato kun simpatio de la naciaj Esperanto-societoj, ne estis daŭrigata en tiu formo kaj en 1929 oni donacis ĝian bibliotekon al la loka Komerca Ĉambro. [29]

La reveninta Jakob fariĝis en 1920 estro de la oficejo kaj havis apenaŭ tempon por la Biblioteko de UEA. Foje helpis Edmond Privat, la redaktoro de Esperanto. Prezidanto Stettler komentis: «Do, ankaŭ amiko Privat falis en la paperan alogilon. Kiel aliaj, li ĉesos post iom da tempo, vidante kun teruro kiom da laboro forrabas la ordigo.» Samtempe Stettler admonis al Jakob ke UEA ne havas monon por aĉeti kolektojn, kaj se iam venos mono, oni uzu ĝin «por la bonformo: ordigo kaj bindado. La celo ja estas eĉ pli reklama: montrado al vizitantoj, ol scienca.» Laŭ la respondo de Jakob, la biblioteko evidente ne estis tre montrebla: La binditaj libroj multe suferis pro polvo kaj neegaleco de la bretaro. [30]

En la jaroj 1926-30 pri la biblioteko okupiĝis Petro Stojan el Besarabio, kaj de 1931 ĝis 1933 deĵoris la Esperanto-verkisto Henri Vatré. [31] La UEA-Jarlibro nur ekde 1927 menciis la bibliotekon, kiel unu el la du taskoj de la (helpa) redaktoro Stojan. La postan jaron la Jarlibro informas ke Stojan okupiĝas ankaŭ pri Bibliografia Servo, kaj ke la biblioteko estis la kialo ke oni kreis tiun servon, kiu sisteme registru ĉiujn verkojn en Esperanto kaj helpu al personoj kiuj interesiĝas pri esperanta literaturo. [32] Tamen ŝajne daŭris sufiĉe multe da tempo, ĝis oni realigis tion. Laŭ la Jarlibro en 1929 ĝi senpage informu pri verkoj el la Esperanto-literaturo kontraŭ repago de la afranko. Oni nomas la kolekton «plej riĉa», havanta ĉiujn verkojn en kaj pri Esperanto, pri la problemo de internacia lingvo kaj pri la diversaj planlingvoj. La gazetaro estas kompleta, UEA aĉetas kaj interŝanĝas bibliotekaĵojn. [33]

En la sekva jaro 1930 la Jarlibro iomete reprenas sian oferton: oni ne povas garantii sendi informon, kaj «specialaj laboroj bibliografiaj» eblas nur laŭ interkonsento pri honorario. Oni mencias la Bibliografion de Internacia Lingvo de Stojan. [34] Tiu verko el 1929 estis iniciatita de Direktoro Hans Jakob, kaj baziĝas parte jam sur la sliparo de la UEA-biblioteko el 1925/26. Stojan mem komencis en aŭgusto 1927 tiun gravan bibliografion, financitan interalie de Alice Vanderbilt Morris, honora sekretario de International Auxiliary Language Association. [35] Nur pro tiu subteno de s-ino Morris fariĝis ebla la biblioteka posteno de Stojan.

Dum la venontaj jaroj la Jarlibro denove silentis pri la Servo, sed en la gazeto Esperanto oni tamen ankoraŭ havis Bibliografian Servon, kiu estis rubriko kiel la nuntempa Laste aperis, kun priskribo de mendeblaj novaperaĵoj. Tiam pro la krizo en kaj ĉirkaŭ UEA ĉesis ĉia laboro en la biblioteko, kiu havis pli ol 9.000 enskribitajn objektojn. [36] Artikolo el tiu tempo donas ekzemplon pri la laborego kiun kaŭzis la biblioteko: «Preparante jarkolektojn por bindado, ofte oni konstatas ke mankas unu-du kajeroj, aŭ kelkaj el ili estas difektitaj. La jarkolekto do formetiĝas por atendi kelkajn semajnojn aŭ monatojn, ĝis oni rehavigos mankaĵon. Iufoje pasas unu jaro en tia atendado, korespondado, eĉ anoncado pri mankantaj numeroj.» [37]

La CO translokiĝis en aŭgusto 1929 al la adreso Tour de l’ Isle, kaj la biblioteko transportita en cent grandaj kestoj ricevis en la turo vastan ĉambron, «kun balkono kies muro montras la ciferplaton de la horloĝo». [38] Tiu ĉambro estis kvarangula, laŭ direktoro Jakob kvazaŭ speciale kreita por ĝi, kun grandaj belaj murŝrankoj, kun ĉiuj nebinditaj materialoj en sepcent fermitaj karton-kestoj. Cetere oni povis akcepti gastojn tie. [39]

B. Svis-brita periodo

1. Stokholmo 1934 kaj la sekvoj

La turmentaj 1930-aj jaroj estis konflikto-riĉaj ankaŭ interne de la esperantistaro. En 1933 la partoprenintoj de la Universala Kongreso de Esperanto forlasis Kolonjon kun la kredo, ke fine la solvo de la multjara disputo pri internacia organizo estas trovita: integrado de la landaj asocioj en la tutmondan asocion. Ili restis memstaraj, sed pagis certan kontribuon al la UEA-elspezoj por laboroj utilaj al la tuta movado. La nova statuto (januaro 1934) donis al la Biblioteko de UEA multe da spaco kaj starigis la eblon de pruntedona servo, kiu tamen neniam ekfunkciis. Sed la kongreso de 1934, kiam oni en Stokholmo elektis novan Estraron, alportis grandan skandalon kaj la ĝermon por la posta «skismo» de 1936 ĝis 1947. Dum la kongreso de Stokholmo Stettler kaj Direktoro Jakob forlasis la postenojn. La biblioteko tiam orfiĝis, la ordigado kaj registrado de la titoloj estis haltigitaj jam en 1933. [40] Novaj libroj estis metitaj en kestojn laŭ jaro.

Pro la relative altaj kostoj en Ĝenevo, la Estraro publikigis en marto 1936 la planon transloki la oficejon al Londono, ĉar Britio havis pli favoran valuto-politikon. La biblioteko logike akompanu la oficejon, UEA-prezidanto Louis Bastien klarigis, sed Brita Esperanto-Asocio en Londono posedas pli-malpli la saman kolekton, kaj ne estas prudente havi ambaŭ bibliotekojn en la sama loko. Venis propono de Hugo Steiner, UEA-estrarano kaj samtempe direktoro de la Internacia Esperanto-Muzeo (IEM) en Vieno, kiu siaflanke apartenis al la Aŭstria Nacia Biblioteko. La muzeo povus transpreni la librojn el Ĝenevo, laŭ jenaj kondiĉoj: la Biblioteko de UEA fariĝu «parto» de la Nacia Biblioteko kaj submetiĝu al ties reguloj, sed estu en «apartaj ejoj». Libroj jam havataj en Vieno restos je la dispono de la Asocio. La eniro estu senpaga, kaj se la Nacia Biblioteko ial ne plu povos aŭ volos konservi la librojn, tiam ili reiru al UEA. [41]

En cirkulero al la komitatanoj, de la 30-a de aprilo 1936, Bastien aldonis sciigon de la Svisa Esperanto-Societo ke ĝi donacis parton de la nuna Biblioteko de UEA kiun oni ne rajtas movi el Svislando. Li anoncis ke li enketos pri la afero, kio estos malfacila ĉar ne troveblis inventaro en la senco de katalogo, do por ke oni povu vidi kiuj libroj apartenas al UEA, kiuj estas nur deponaĵo ktp. [42] Somere dum la kongreso de Vieno, Lidia Zamenhof plendis kontraŭ la donaco de la biblioteko al IEM. Bastien respondis ke la parto donacita de la svisoj restu en Svislando, sed ke oni fordonos la reston, ĉar oni ne plu havas monon por konservi ĝin. [43] Hans Jakob kaj aliaj svisoj tamen post 1936 ne revenis al la aserto ke la iamaj SEB-libroj devus resti en la lando, ili ŝajne ne povis pruvi ke SEB vendis la kolekton al Hodler vere sub tiu kondiĉo. En 1961 eksprezidanto Edmond Privat ne aludis tian malpermeson, kiam li rekomendis al UEA forpreni la bibliotekon al Roterdamo. Aliflanke, Hans Jakob en 1936 post ekscio pri la londonaj planoj ja opiniis ke la Biblioteko de UEA «formas integran parton de la organizaĵo» kaj estu ĉe la oficejo, ke ĝi sekve akompanu la sidejon. [44]

Por transloki la oficejon oni bezonis ŝanĝon de la statuto kaj por tio la Ĝeneralan Voĉdonon de la Delegitoj, do de lokaj UEA-funkciuloj kun specialaj devoj kaj rajtoj. Kvankam la Estrara plano estis aprobita, kvin svisaj membroj komencis proceson kontraŭ la translokado, kio fariĝis la granda temo dum la Universala Kongreso de Vieno en somero 1936. Fine letero el Svislando montris, ke Jakob kaj aliaj svisoj daŭrigos la proceson, kio lamigos la laboron de UEA almenaŭ dum pluraj monatoj. Post nesukcesaj provoj de repacigo, post septembro 1936 la granda plimulto de la membroj kaj aligitaj asocioj sekvis la Estraron al nove fondita Internacia Esperanto-Ligo, IEL. Kelkajn monatojn ĝia sidejo situis en Londono ĉe Brita Esperanto-Asocio, antaŭ ol oni funkciigis domon en Heronsgate apud Londono, surprize donacitan de gesinjoroj Dinslage.

La statuto de IEL el 1937 mencias nur arĥivejon, ĉar la biblioteko restis ja en Ĝenevo. Antaŭe oni bezonis bibliotekon kiu kolektis librojn alvenintajn por la gazeto, dum iu tempo ankaŭ por la libroservo, sed de 1936 ĝis 1940 la du oficialaj IEL-organoj Esperanto Internacia kaj Heroldo estis ambaŭ redaktataj de Teo Jung en Nederlando. Kaj dum la dua mondmilito ne aperis multaj libroj, ekzemple en 1944 laŭ nuna BHH 23, inter ili nur du binditaj.

La ŝrumpinta «ĝeneva» UEA orfiĝis, sed provizora komitato transprenis la gvidadon kaj reinstalis Hans Jakob kiel direktoron. Ekde 1937 oni ricevis novan sidejon en Palais Wilson, domego en kiu rezidis diversaj internaciaj organizaĵoj. Post kiam komenciĝis la dua mondmilito, Jakob timis ke la germana armeo ne haltos je la landlimo kiun Ĝenevo havas kun Francio. En aprilo 1940 li petis Alice V. Morris enketi ĉe usonaj publikaj bibliotekoj ĉu eblas akcepti la Bibliotekon de UEA. Leteroj de la ĉefoj de la Congress Library kaj la publika biblioteko de Novjorko montras klaran interesiĝon, sed problemo restis la kostoj por transporto kaj asekuro. Dume, en majo kaj junio Francio estis konkerita de Germanio, kaj transporto de la biblioteko el Ĝenevo ŝajnis entute neebla. [45]

La jaro 1942 alportis finon al la funkciado de UEA, sed Jakob trovis laborpostenon en ŝtata oficejo. La kantono Ĝenevo estis transpreninta Palais Wilson, tiel ke li laboris nun por la ŝtato – hazarde en sia malnova ĉambro. La internaciaj organizaĵoj iris al alia konstruaĵo, kaj la saman sorton atendis ankaŭ UEA. Jakob esperis ricevi vastajn ĉambrojn, je malgrandaj kostoj, en konstruaĵo en nobla kvartalo. [46] Tamen en novembro 1942 li skribis al UEA-prezidanto Kürsteiner ke la Esperanto-oficejo restos en Palais Wilson, kaj ke ankaŭ ne necesas transloki la jam enpakitan bibliotekan materialon al alia etaĝo. Tion li bonvenigis, ĉar oni tiel ŝparas kaj transportkostojn kaj lupagojn. Li antaŭvidis ke oni aŭ pagos nenion aŭ nur tre malmulte, kaj tamen konservos la luksan adreson Palais Wilson. [47]

2. Serva Centro en Ĝenevo

Internacia Esperanto-Ligo malgraŭ ĉiuj problemoj relative bone travivis la duan mondmiliton. Dum kunveno en julio 1946 en Berno, la reprezentantoj de IEL kaj UEA-Ĝenevo interkonsentis ke ambaŭ asocioj kunfandiĝu. La Centra Oficejo en Heronsgate apud Londono fariĝu Administra Centro, dum la oficejo en Ĝenevo ricevis la nomon Serva Centro. Tie Hans Jakob, nova redaktoro de la komuna asocia organo Esperanto, prizorgu la bibliotekon kaj novan Bibliografian Servon, registradu la aperintajn verkojn, preparu bibliografian informaron kiel jam ĝis 1933, kaj kolektu ĉiujn dokumentojn pri Esperanto. «Sub certaj kondiĉoj» oni ankaŭ pruntu librojn. Krome oni invitis eldonistojn sendi po unu ekzempleron de siaj eldonaĵoj al la Bibliografia Servo. [48] Tiu ĉi solvo pri la sideja demando fakte estis proponita de IEL jam en 1937 dum la kongreso en Varsovio, [49] ĉar la IEL-estroj volis respekti la dezirojn de Jakob precipe rilate al la biblioteko.

La interezoj de la restinta hodlera kapitalo pagu la luon por la havaĵoj (dokumentoj, biblioteko) en Ĝenevo. Se tio ne sufiĉas, tiel estis la interkonsento, la Administra Centro en Heronsgate pagos la ceteron ĝis entute mil svisaj frankoj. [50] Jakob komentos poste en 1960, ke la hodlerkapitalaj interezoj kovris nur la luon por Palais Wilson. [51]

En la origina propono pri nova statuto, kiun akceptis la IEL-Komitato, ankoraŭ mankis la biblioteko. Nur post modifoj proponitaj de UEA-Ĝenevo, la 14-an de aprilo 1947, la Biblioteko de UEA aperis. En aŭgusto 1948 ĝi ricevis la laŭstatutan nomon «H. Hodler», ekde la statuto de 1980 ĝi nomiĝas Biblioteko Hector Hodler.

La biblioteko en Palais Wilson restis malfacile alirebla. Tial ĝi apenaŭ ludis rolon en Esperanto, kvankam Hans Jakob estis de 1947 ĝis 1955 la redaktoro, dum kelke da tempe kun helpredaktoro en Anglio. Sed aperadis la mencioj, kiuj libroj atingis la redakcion. Nur ekde 1952 oni eksciis pli pri la biblioteko el la jar-raportoj de la Estraro. En 1954 Jakob anoncis modernigon de la slipa katalogo, en 1955 li informis ke kelkmil objektoj en kartonaj kestoj atendas prilaboron. Aro da esperantistoj volontule rekopias la tutan sliparon de 15.000 kartoj. Kiam tio estos preta post unu jaro, tiam oni povas esperi pri pli inda ejo por la biblioteko. [52]

Tiu espero rilatis al – ne unuanima – estrara decido de Pasko 1954, transloki la Centran Oficejon de la vilao en Heronsgate apud Londono al la urbego Londono mem, [53] sed tie ne troveblis sufiĉe malmultekosta ejo. El Londono fariĝis Roterdamo, kie oni trovis hejmon almenaŭ por iom da tempo: Oni jam sciis ke la domo de Eendrachtsweg 7 estas malkonstruota. Sed en Roterdamo loĝis Marianne H. Vermaas (1911-91), Nieuwe Binnenweg 70, apude de la nova ejo, kaj en la kongreso de Bolonjo en 1955 fariĝis klare ke ŝi estos la nova oficejestrino. En novembro 1955 la Centra Oficejo fine translokiĝis, sub la gvido de Vermaas, kiu jam estris la laborojn en Heronsgate dum la lasta monato.

La biblioteko restis «granda zorgo» de la Serva Centro en Ĝenevo, Jakob jar-raportis por 1955/56. La libroj stokiĝis en «ejo nealirebla, pli precize en deponejo», kaj serĉindis loko «digna, ampleksa kaj malmultekosta». [54]

En inventaro de la 21-a de majo 1956 li nomis partojn de la Serva Centro en sia loĝejo: kverkan ŝrankon kun tirkestoj, malnovegan abian ŝrankon, du kverkajn tablojn kaj tri oficejajn seĝojn. La valoron li taksis je cent sesdek frankoj. En la kvina etaĝo de la Palais Wilson estis biblioteka breto, meblo por klasifikado, du malnovaj seĝoj kaj du ordinaraj seĝoj, kvarfaka sliparejo, du murŝrankoj kun vitro, por ekspozicio, kaj malnova skribmaŝino. Sume temas pri valoro de 215 frankoj. Sub Biblioteko mem li listigis: proks. mil diversformataj skatoloj kun naŭmil enskribitaj objektoj; cent dudek grandaj skatoloj kun neklasitaj libroj de post 1933; ducent rezervaj skatoloj, proks. ducent skatoloj da neklasigitaj periodaĵoj de 1933-56, sesdek skatoloj kun pli ol mil preskliŝoj «zorge enpakitaj sed ne sisteme ordigitaj». Krome li menciis amason da dokumentoj, gvidfolioj, nevendeblaj «ŝlosiloj» (mallongaj nacilingvaj priskriboj de la lingvo Esperanto por varboceloj), oficeja ilaro, stampiloj; la «skribtablo amerikana» de Hector Hodler, donaco de la vidvino. [55]

En la 1950-aj jaroj sub la nomo de UEA kreiĝis du institucioj, kies rezultoj poste iris al Roterdamo. Ivo Lapenna (1909-87) en 1951 fondis Centron de Esploro kaj Dokumentado pri la Monda Lingvo-Problemo, kiu ekfunkciis la 1-an de januaro 1952. Ĝi celis produkti sciencajn esplorojn pri la internacia lingvo el lingva, sociologia, psikologia kaj politika vidpunkto, kolekti dokumentojn rilate al Esperanto, kaj kontribui al informado. [56] De 1951 ĝis 1974 la edzino Ljuba Lapenna laboris kiel sekretariino de CED. Post kiam la honorofica direktoro Ivo Lapenna forlasis la Asocion en 1974, la arkivoj de CED venis al la Centra Oficejo en Roterdamo. Tiam Lapenna resume raportis pri 396 eldonitaj (kutime multobligitaj) dokumentoj en diversaj lingvoj; la tuta arkivo laŭ li konsistis el 4 525 kolektitaj dokumentoj, [57] ofte gazetoj, gazeteroj aŭ folioj kun rilato al Esperanto aŭ lingvaj demandoj. Krono de la CED-agado estis «Esperanto en perspektivo», aperinta en 1974 en tri mil ekzempleroj. Nova direktoro post la demisio de Lapenna fariĝis Jonathan Pool el Usono.

En aprilo 1957 Rüdiger Eichholz fondis en Kanado la Magnetofonan Servon de UEA, por kiu li registris ofte en Esperanto-renkontiĝoj kaj mem produktis programojn por klubaj vesperoj. [58] La sonbendoj atingis la Centran Oficejon en 1998.

3. La kazo Jakob

Hans Jakob servis al Universala Esperanto-Asocio dum preskaŭ kvindek jaroj, kun interrompoj. Tamen, kiam li mortis en 1967 la revuo Esperanto publikigis nur dek kvar sobrajn liniojn, [59] kaj nuntempe li estas preskaŭ forgesita. [60] Jakob, origine komercisto kaj havanta grandan privatan bibliotekon, [61] estis ĝis 1934 direktoro kaj revenis al tiu posteno post la «skismo» de 1936. En 1947 li transiris de la Estraro de la ĝeneva UEA al tiu de la nova, kunfandita Asocio. Nur pro Jakob la Asocio konservis centron en Ĝenevo, kiun li oficiale gvidis honorofice, do sensalajre. Estrarano kaj krome redaktanto de la revuo Esperanto li restis ĝis 1955, kiam li ricevis la titolon honora redaktoro, kaj al la Komitato li apartenis ĝis 1961.

Dum Hans Jakob estis estimata de multaj esperantistoj pro siaj meritoj, ne nur de malnovaj amikoj el la tempo de la skismo, la Estraro spertis daŭre malfacilaĵojn kun li. Ĝi opiniis ke la biblioteko iru tien, kie ĝi estas uzebla, ke en la nova oficejo en Roterdamo estas sufiĉe da spaco. Sed Jakob «ne respondis al tiukoncernaj leteroj de la prezidanto», oni legas en la protokolo de estrarkunveno de decembro 1955. [62]

La ripetataj postuloj de la Estraro ne havis sekvon. En la UK 1956 en Kopenhago eĉ la Komitato decidis ke la biblioteko iru al la sidejo, nun situanta en «la centro de grava urbo, kiu povas esti facile vizitata de samideanoj kaj eksteruloj». Principe, la libroj estu utiligataj surloke, sed la Estraro fiksu regularon por pruntedono de libroj, nur por seriozaj studoj kaj sub la garantio de la Landaj Asocioj. Valoraj libroj tute ne estu pruntedonataj. La raportoj de la koncernaj komisionoj eksplicite rekonas la meritojn de Jakob, «kiu tiel bone kaj lerte konservis kaj savis la bibliotekon dum la milito», sed mencias ankaŭ «traktadojn», kiujn oni daŭrigu kun Jakob. [63]

Malgraŭ la evidenta malemo de Jakob doni la bibliotekon el siaj manoj, ŝajnas ke la ĝenevano tamen havis problemon pro la granda kvanto de materialoj: Laŭ la estrara raporto por 1956/57 li petis ke Roterdamo transprenu kelkajn partojn de la biblioteko, ĉar ĝi estas ŝarĝa zorg-infano por li, ankaŭ finance. Jakob esprimis la esperon ke en Roterdamo oni povos daŭrigi la kolektadon kaj registradon, [64] komencitan laŭ li jam en Ĝenevo kun la helpo de volontuloj. En 1957 li antaŭvidis grandan librosendon al Nederlando por 1958, nome de la objektoj de antaŭ 1933, kiuj troviĝis jam binditaj aŭ en bibliotekaj skatoloj, proksimume tridek kvin kestegoj, 80 oble 80 oble 60 cm, pezantaj entute mil okcent kilogramojn. Laŭ aldona rimarko al la jara raporto de 1958/59, la Estraro decidis denove ke ĉio iru Roterdamen, kie estas spaco kaj kie eblas ĝin bone ordigi. [65] Nur ekde 1960 la mistero Jakob fariĝis pli klara.

Jakob kiel prizorganto de la Serva Centro en Ĝenevo havis ĉiujare sufiĉe longan liston de spezoj, kiuj ekde la komenco de 1960 estis pli severe kontrolitaj. La profesia reviziisto B. C. Storm havis la taskon pretigi bilancon pri la tuta Asocio kaj konstatis malĝustaĵojn en la kalkulado por la Serva Centro. Jakob poste liveris entute ses malsamajn versiojn de la jarkalkulo 1959 kaj dume konfesis ke li vendis akciojn sen la scio de la Estraro. Li estis ŝovinta la monon inter pluraj kontoj kaj rezulte deprenis tri mil frankojn por si mem. [66]

Unu el la antaŭaj kontrolantoj estis poste petita klarigi al svisa esplorjuĝisto, kiel aspektis kontrolado de la Jakob-spezoj antaŭe. Li raportis letere ke iam dum paŭzo en svisa Esperanto-rekontiĝo Jakob petis lin kaj du aliajn personojn kontroli la spezojn. La kontrolanto koncedis en sia letero ke ili eble ne havis sufiĉe da tempo kaj ne estis sufiĉe preparitaj. Sed ĉar «sinjoro Jakob kiel longjara direktoro kaj redaktoro de UEA estis tre admirata inter la esperantistoj de Svislando, ni sekve donis al li fidon laŭ tio. Estas tre embarase por mi devi konfirmi, ke mi nuntempe rifuzus revizori je tiaj kondiĉoj». [67]

Oni trovis pli ol unu strangaĵon en la asertitaj elspezoj. La financ-revizoro Evert Jan Woessink, ekde aŭgusto 1960 estrarano pri financoj, provis kolekti la havaĵojn de UEA kaj havis almenaŭ parte sukceson. Pluraj el liaj akuzoj, esprimitaj interalie en 1964 antaŭ juĝisto kaj ankaŭ priskribitaj en speciala estrara raporto en 1965, rilatas rekte al la biblioteko.

Hans Jakob estis asertinta ke li elspezis en la periodo 1955-59 entute mil tricent svisajn frankojn kiel lupagon al la ĝeneva departemento pri publika transporto, por la spaco en Palais Wilson por la biblioteko. Woessink eltrovis ke la Asocio fakte ne pagis al la departemento, sed al iu sinjoro Ammann kiel prizorganto de Palais Wilson. Jakob jen klarigis ke en 1942 la pedelo Ammann ekdisponigis parton de sia laborloko, kiun Jakob uzis kiel arkivejon. La monon li donis al Ammann pro etaj manlaboroj kaj la sindevigo, informi al Jakob kiam venas esperantistoj por viziti la ĝenevan oficejon. Woessink ne akceptis tiun klarigon. La Komitato de UEA ĉiam kredis ke ja okazas lupago al Palais Wilson por la biblioteko, sed Woessink vizitis respondeculon de tiu ĝeneva departemento, kaj tiu klarigis ke la kantono Ĝenevo ne rajtas ludoni ĉambrojn en tiu domo. Kiam la estrarano montris al la respondeculo la kvitancojn laŭ kiuj sinjoro Ammann ricevis monon kiel lupagon, la respondeculo estis tre mirigita. Woessink dubis ĉu Ammann iam ajn faris iujn manlaboretojn por UEA. Tiam, en oktobro 1960, Woessink, Lapenna kaj Vermaas en Ĝenevo konstatis ke la urbo disponigis ekde 1947 aŭ 1948 la kelon por la UEA-biblioteko senpage. Ankoraŭ en junio 1960 Jakob estis krediginta al Woessink ke UEA pagadis por ĝi tricent frankojn jare. [68] Woessink priskribis ke en la kelo de Palais Wilson troviĝas interalie proksimume kvindek skatoloj numeritaj kun enhavo en kovertoj, laŭ Jakob temis pri libroj kiujn li persone estis ricevinta kiel donacojn. La kelo havis grandecon de proksimume dek oble kvar metroj kun tiom multe da paperoj, libroj, gazetoj k.t.p., ke Woessink apenaŭ povis imagi ke ĵus antaŭe tie estis krome la 38 kestoj kun du mil kvincent kilogramoj senditaj jam al Roterdamo. En la kelo estis proksimume tridek paketoj da kliŝoj, dek grandaj kaslibroj, skatoloj kun «ŝlosiloj» en diversaj lingvoj, kaj korespondaĵoj. Tiuj aferoj kuŝis sur lignaj bretoj, tamen ekzistis ankaŭ unu granda meblo kun proksimume tridek tirkestoj. Supre en Palais Wilson en malpura malgranda ĉambro, unu oble kvar metroj, estis unu sufiĉe bona ŝranko kun tirkestoj, kiuj enhavis libretojn. Hejme Jakob havis multege da libroj kaj, en skatoloj starantaj sur tablo en la laborĉambro, materialon por esperantista biografio Kiu estas Kiu. [69] En tiu jaro Woessink eniris la loĝejon de Jakob, helpe de la polico, kaj kunportis dokumentojn, kvindek librojn kaj kelkajn broŝurojn de proksimume cent kilogramoj. [70] Jakob estis menciinta en sia spezolisto sumon por presigi slipojn por la biblioteko kaj por ordiga laboro fare de iu sinjorino Comte. En kunsido antaŭ juĝisto, en 1964, Jakob konsentis transpreni la pagon al la sinjorino, konfesante ke li ankoraŭ havas la sliparon de la biblioteko. Li akceptis ke ĝi estas proprietaĵo de UEA kaj anoncis doni ĝin post la fino de la proceso. Woessink siaflanke akceptis pagi la presitajn slipojn, kondiĉe ke la sliparo vere iros al UEA. [71]

La nervomalsana 73-jara Jakob ne plu havis ĉiujn el siaj mensaj fortoj. Dum UEA preferis solvi la konflikton malantaŭ la kulisoj, Jakob mem interalie en oktobro 1965 publikigis pamfleton en kiu li kulpigis aktivulojn de UEA pro kalumnioj. La Estraro respondis per broŝuro «por interna uzo» kiu listigis la ŝuldojn de Jakob. Tie la Estraro repostulis ankaŭ du mil svisajn frankojn por libroj el la Biblioteko de UEA, kiujn Jakob vendis laŭ letero el 1950 al iu Glenn P. Turner en Madison, Wisconsin; Jakob ne informis pri la vendo la Estraron (kiu ne estus konsentinta) kaj ankaŭ neniam enskribis la gajnon en la kaslibron de la Serva Centro. [72] Jakob en sia reago rifuzis la riproĉon: laŭ li, iam dum la milito Turner petis lin pri libroj por krei publikan Esperanto-bibliotekon. Jakob utiligis la okazon por seniĝi je duoblaĵoj. Per la ricevitaj kvincent dolaroj li subtenis esperantistojn en Germanio kaj Ĉeĥoslovakio. [73] En la Arkivo de UEA ankoraŭ ekzistas la dosiero, kiun Jakob siatempe faris por la korespondado kun Turner. Evidente temas pri la jaroj 1948 ĝis 1950, kaj Jakob kredigis al Turner ke li agas tute oficiale, eĉ proponis meti en ĉiun libron stampon indikantan ke UEA cedis ĝin. Estante mem estrarano Jakob eble ne devis konsulti la kolegojn pri vendoj, sed ĉiukaze li devis raporti pri la enspezoj, per la koncernaj kasdokumentoj. Ankaŭ tiuj estas trovitaj en Roterdamo, kaj kiel vendo-enspezoj aperas tiujare nur 183 frankoj ĉefe por brokantaĵoj venditaj al Svedio. [74]

La Asocio kalkulis tiam en 1965 ke Jakob ŝuldas al ĝi ĉ. tridek mil svisajn frankojn, sed postulis pro diversaj indulgoj nur dudek mil. [75] Tio respondis al tiutempa jara enspezo de averaĝa mastrumo en Svislando, estis do ankoraŭ tre granda sumo por la emerita diabetulo. [76] La estrara raporto de 1968/69 sciigis ke post la morto de Jakob, en oktobro 1967, liaj ŝuldoj pli grandis ol liaj havaĵoj, kaj fine la Asocio ricevis 3 578,40 frankojn. [77]

La dua parto de la biblioteko, el la jaroj post 1933, kaj aliaj dokumentoj restis post somero 1960 ankoraŭ en la kelo de Palais Wilson kaj en la hejmo de Jakob. Fine de 1961 CO-direktorino Vermaas raportis al la ĝenerala sekretario Lapenna ke grandŝance baldaŭ venos tiu materialo, danke al la delegito Walter Sonderegger el Zuriko. Sonderegger estis vizitinta Hans Jakob en ties hejmo kaj kredigis ke li venis proprainiciate kaj sen ĉiuj informoj. Post dutaga amikeca interparolado Jakob vizitis kun li la kelon en Palais Wilson. La zurikano do eksciis ke Jakob, malgraŭ alia aserto, ja rajtis eniri la kelon, faris tion regule, kaj havis eĉ propran ŝlosilon. Cetere Sonderegger konstatis ke Jakob, kvankam li postulis monon de UEA por dungi enpakiston, havis la intencon mem fari la enpakadon. [78] En aprilo, majo kaj junio 1962 Woessink vizitis Ĝenevon denove por antaŭenigi la aferon. Jen Jakob subskribis deklaron ke li pretas transdoni la posedaĵon de UEA. La nova estro de la Serva Centro, Johannes Jakob Sturzenegger, tuj poste helpe de aliaj svisaj esperantistoj pakis tridek kvin plenajn kestojn, kiuj atingis Roterdamon en julio. Tamen restis materialoj kaj mebloj de UEA en la hejmo de Jakob, laŭ la estrara raporto. [79] Kvankam al Jakob estis malpermesite eniri la kelon de Palais Wilson, li tamen trovis manieron fari tion, kaj li havis okazon forpreni aferojn laŭplaĉe, raportis Woessink ankoraŭ en 1964. [80]

Kiam Jakob mortis en 1967, venis plia materialo de Svislando al Nederlando, «unuavice pri Volapük k.a. projektoj». [81] En la kontaktoj de Woessink kun la filino de Jakob la biblioteko mem ŝajne ne ludis rolon. [82] Estas malfacile direble, kiam venis kiu materialo al Nederlando. Claude Gacond de la Centro pri Esploro kaj Dokumentado de la Lingvo Internacia (CDELI), en la okcidentsvisa urbeto La Chaux-de-Fonds, klarigas en sia historio de tiu Centro ke la filino de Jakob pro la minacantaj ŝuldoj ne akceptis la heredaĵon, kiu sekve estis aŭkciota de la ŝtato, kaj li priskribas sub kiuj malfacilaĵoj li fine sukcesis savi la arkivojn de Jakob por CDELI, precipe dokumentadon kunmetitan de Jakob pri diversaj planlingvaj projektoj, ankaŭ antikvajn librojn. [83]

La sorto de tiu sliparo, farita laŭ Jakob en la 1950-aj jaroj por la novaĵoj post 1933, ne estas konata, ĝi troviĝas nek en BHH nek en CDELI. Eble la asertata katalogado nur servis kiel preteksto teni la librojn en Palais Wilson kaj ricevadi la «lupagon».

C. Nederlanda periodo

1. Translokado kaj ekfunkciigo

En somero 1960 la Centra Oficejo ricevis tridek ok kestojn el Ĝenevo, kiuj enhavis arkivan kaj bibliotekan materialon. BHH posedas kajeron pri tiu transporto. La enhavtabelo estis subskribita de Jakob la 1-an de julio 1960 kaj havis informojn pri la enhavo de la unuopaj kestoj. Foje legeblas rekte utiligebla listo, ekzemple pri la ekzempleroj de Esperanto. Jakob aldonis tajpitan manuskripteton pri la biblioteko, en kiu li emfaze nomas sin mem la kreinto de ĝi en 1913, ĉar li estis la unua kiu interesiĝis pri tiu ĉi kolekto. Jakob mencias kelkajn libro-donacintojn, inter ili sin mem, kaj taksas la valoron de la restintaj libroj en Ĝenevo je pli ol kvardek mil frankoj. [84]

En la malkonstruota domo de Eendrachtsweg 7 jam estis ankaŭ parto de la nunaj arkivaĵoj de UEA, nome dokumentoj estiĝintaj dum la periodo de Heronsgate. Kiam Marie C. Major, provizora administrantino, kaj Marianne Vermaas transprenis la oficejon en Heronsgate la 27-an de oktobro 1955, ili priskribis surloke en protokolo kion ili ricevis. Krom mebloj, sliparoj de la membroj, libroservaj libroj, skribmaterialo, kovertoj kaj kaslibroj temis ankaŭ pri «la arkivo», korespondaĵoj kaj protokoloj, kiu troviĝis en du ŝtalaj ŝrankoj.

Ili konstatis ke mankas ĉiuj korespondaĵoj antaŭ la jaro 1946, kaj ke el aliaj dosieroj estis forprenitaj diversaj leteroj. La 26-an de septembro 1955, kiam Ivo Lapenna trafoliumis la ĉirkaŭ ducent leterojn de la dosiero Mason Stuttard (eksa redaktoro kaj kongresa sekretario), la administranto John Rapley forprenis ilin el liaj manoj kaj klarigis ke «temas pri privataj leteroj kaj ke li promesis al s-ro Stuttard bruligi ĉion antaŭ ol venos Lapenna, sed ke li forgesis tion fari pli frue. Do, li prenis la dosieron kaj detruis ĉion krom la kovriloj, kiujn prenis D-ro Lapenna al sia hejmo.» Major kaj Vermaas finas per: «Evidente ne estis eble kontroli ĉiujn aliajn dosierojn.» [85] El tiu protokolo videblas nur parto el la multaj konfliktoj kiuj kulminis en la Esperanto-movado ĉirkaŭ la jaro 1955; unu el ili estis ekzemple la demando, kiu profitu de la vendota domo en Heronsgate, ĉu UEA aŭ la brita asocio.

Jam urĝis, kiam en somero 1961 Woessink, Storm kaj Vermaas fine trovis «ege taŭgan domon je tre bona pozicio en la centro de Roterdamo», «tre solida», kun 15 ĉambroj: Nieuwe Binnenweg 176. Sed la antaŭaj loĝantoj estis malzorgintaj ĝin, kaj necesis multaj riparoj kaj plibonigoj. Pro tio nur en marto 1962 eblis forlasi la domon en Eendrachtsweg 7. [86] Helpis la tuta oficistaro, kaj en aprilo okazis inaŭguro fare de la vicurbestro kaj ĉeeste de la UEA-Estraro. [87] Kiam direktorino Vermaas diskutis kun ĝenerala sekretario Ivo Lapenna en majo 1962 pri la eventuala dungado de juna brita fonetikisto, ŝi skribis ke la biblioteka materialo estas ankoraŭ tute ne aranĝita. Por reordigo kaj registrado oni bezonos supozeble kelkajn jarojn. [88] Temis pri Victor Sadler (n. 1937), kiu eklaboris en decembro 1962 kaj krom la redaktado de revuo kaj Jarlibro prizorgis ankaŭ la aranĝadon de la biblioteko. [89] Li fariĝis direktoro en 1968 kaj restis en la Centra Oficejo ĝis 1983.

Direktorino Vermaas kaj Estrarano Woessink decidis, komence de marto 1962, doni la nomon «Kanada-Ĉambro» al la granda, unua ĉambro, en kiu sidos la direktorino kaj okazos la estrarkunsidoj. Per tio ili volis honorigi la donacon de s-ino Dorothy Laughlin Henderson, ĉar ŝia donaco de kvinmil guldenoj venis kiel la unua. Sed ŝi mem, surprize, deziris ke ĝuste la biblioteko ricevu tiun nomon. [90] Cetere ŝi ebligis aranĝon kun mebloj kaj ornamaĵoj dediĉe al Kanado kaj ŝia patro George William McLaughlin. Dek seĝoj surhavas po unu blazonon de la kanadaj provincoj, granda portreto montras ŝian patron.

Kiam Sadler alvenis en decembro 1962, la ĉambro Kanado estis plena de grandaj te-kestoj. Li en la vesperoj okupiĝis pri malpakado kaj ordigado; por apartigi la amason da duoblaĵoj, li elektis ordigi ĉion sur la bretoj laŭ la eldonjaroj. Tio havis krome la avantaĝon ke novaj libroj povis esti aldonataj sen konstante devi ŝovadi la malnovajn. Li elprenis el la nigraj skatoloj la tutan enhavon. Nur jarojn poste li komprenis pri la principa netaŭgeco de la ĉambroj por arkivado. [91] Sed supozeble la tuta Asocio estis mirigita pri tio, kiel tiutempe la nombro de eldonitaj Esperanto-libroj kreskadis kaj relative rapide kaŭzis grandan problemon pro manko de spaco.

Pro alveno de la dua parto el Ĝenevo la ĉambroj Kanado kaj Boyle (nun: Saft) des pli rapide pleniĝis. Sadler verkis Provizoran Regularon, kiun la Estraro akceptis en aprilo 1963 kaj kiu aperis en majo en la revuo. Tiam li konstatis ke la biblioteko estas «maksimume kompleta», sed ke el la iam plena kartaro el ĝenevaj tempoj supozeble nur parto postvivas, ke periodaĵoj estas grandparte ne ordigitaj, libroj ne registritaj. La nombro de eroj kun pli ol dek ses paĝoj estis laŭ li dek mil. [92]

En la estrara raporto de 1963/64 oni esperas ke la ordigado de la libroj kaj periodaĵoj el Ĝenevo estos finita en 1965, kaj ke oni ankoraŭ en 1964 povos komenci la kompiladon de sistema kartaro. Venis en 1963 manuskriptoj de D. Staritsky kaj tradukoj de H. J. Bulthuis. La plej multaj Esperanto-eldonistoj «tre regule kaj akurate» sendis novajn eldonaĵojn por la biblioteko, sed la Estraro devis ankoraŭ alvoki aliajn fari tion same, precipe la eldonantojn de jarlibroj, kongresaj libroj k.s. Oni provis per interŝanĝoj kompletigi la kolekton, sed mankis informoj pri la materialoj ankoraŭ restintaj en Ĝenevo. [93]

Laŭ la estrara raporto de 1964/65 «ĉio grava estas jam lokita kaj konsultebla» en BHH, sed la kompilado de kartaro ankoraŭ ne estis komencita. [94] El la periodo de 1965-69 raportindas ke oni ekliveris fotokopiojn al interesiĝantoj, ke la kolekto kreskis per donacoj, heredaĵoj kaj interŝanĝoj, ke diversaj ĉambroj ricevis siajn nunajn nomojn, ke venis vizitantoj, ke oni ricevis fotokopiojn de verkoj el la 19-a jarcento, ke komenciĝis (proksimume en 1968) la bindado de «aparte gravaj volumoj». [95]

Ĉirkaŭ la jaro 1970 BHH havis grandajn perspektivojn. Inter la novaj maŝinoj, kiujn la Centra Oficejo ricevis en 1969, estis ankaŭ fotokopiilo pligrandiganta la utilon de la biblioteko, kaj en 1970 oni konsideris instali Bibliografian Servon: Troviĝis jam dudek interesiĝantoj, kiuj volis je abono ricevi kopiojn de ĉiuj novaj slipoj. La kolekto daŭre kreskis, i.a. pro donacoj de Ota Ginz. [96]

Sed en 1972 la estrara raporto informis ke pro manko de homforto oni rezignis pri la Bibliografia Servo, oni haltigis eĉ la kompiladon de la slipoj. Tamen la Asocio profitis per vendado de kopioj (ĝis pluraj miloj da guldenoj), faritaj per la nova kserografia fotokopiilo, kaj laŭ propono de s-ro Rowe la biblioteko ekakceptis deponi manuskriptojn kiuj ankoraŭ ne trovis eldoniston. [97] La plia fondofazo, kiun ĝuis la biblioteko ekde 1962 pro nova loko, bibliotekisto kaj regularo, eĉ mencio en la Dua Baza Laborplano de 1962, [98] trovis ian finon komence de la 1970-aj jaroj.

2. Iniciatoj post 1974

Ivo Lapenna interesiĝis unuavice pri sia CED en Londono, sed Humphrey Tonkin post sia prezidantiĝo en 1974 provis okaze de reorganizo de la Centra Oficejo plifortigi Bibliotekon Hector Hodler. Ĝi fariĝu ne nur Esperanto-biblioteko, «sed ankaŭ vera studa centro pri lingvaj problemoj kaj ilia solvado, kaj kvazaŭ la konsulta kerno de la laboro de CED». Laŭeble direktoro Sadler estu ĝia unua gvidanto, se eblas lin liberigi de aliaj taskoj. Instali tian centron dependas de eksteraj rimedoj, kaj funda esploro de la financaj ebloj konvinkis la Estraron ke tiu espero estas reala, li skribis. [99]

Evidente la planoj ne efektiviĝis, kaj entute la politiko de UEA rilate al la biblioteko restis iel ambigua. En diversaj skizoj por nova statuto de 1974 ĝis 1978 mankas mencio, nur danke al interveno de prezidanto Tonkin la biblioteko reaperis en la statutproponoj. La fine akceptita statuto de 1980 donis al Biblioteko Hector Hodler ne nur la hodiaŭan nomon, sed preskribis ankaŭ propran regularon, kiu tamen ĝis nun neniam estis ellaborita resp. akceptita.

En 1976 Tonkin devis nomi la ĉambron kaj ĉambreton de la biblioteko superplenaj. [100] Tiutempe la libroj komencis okupi pli kaj pli ankaŭ la ĉambron Aŭstralio (apud Kanado), kiu ekde 1975 ne plu servis kiel loĝĉambro [101] de Sadler kaj kiu estis uzata kiel konferencejo, ekzemple por la estrarkunsidoj.

En 1981 la revuo Esperanto transprenis la admonadon kaj rimarkigis ke BHH supozeble estas la sola grava Esperanto-biblioteko sen konstanta prizorganto. Kvankam ekzistas katalogo, ĝi estas plejparte manskribita, kaj ĝi ne donas ĉiujn menciindajn informojn. [102] Simile plendis Roger Blaine, kiu en 1987 dum t. n. sabata jaro estis en la Centra Oficejo: «Ĉar UEA neniam dungis profesian bibliotekiston, kaj la tro-ŝarĝitaj oficistoj ne povis ofte dediĉi sin al la bibliotekaj taskoj, mi trovis iom ĥaosan situacion. Ĉirkaŭ la belaj mebloj, la kliniĝintaj malnovaj libroj kun degeneranta papero kaj sufiĉe da polvo plenŝtopis la bretojn. Multaj troviĝis en ŝrankoj aŭ kaŝiĝis en diverslokaj skatoloj; pluraj skatoloj eĉ suferis akvodamaĝon antaŭ kelkaj jaroj pro frostigitaj akvotuboj kaj duŝeja inundo en la supera etaĝo. Ekzistas neniu laŭtema katalogo, kaj aŭtora-titola nur ĝis 1978. Pli ol unufoje mi kriis: ‚Ĉi tio ne estas biblioteko, ĝi estas libraraĉo!’» Blaine kalkulis 12.949 volumojn. Oni faris paŝojn por modernigi la kolekton per komputila sistemo, kaj por la biblioteko mem, kaj por estonta universala katalogo. [103]

La nova vicprezidanto Ulrich Lins en 1989 volis doni «apartan atenton al plibonigo» de la biblioteko, [104] kaj en 1991 la Estraro decidis lanĉi la kreadon de katalogo. Oni aĉetu komputilon kaj vojaĝu al aliaj Esperanto-bibliotekoj, precipe Germana Esperanto-Biblioteko en la virtemberga urbo Aalen. Sed fari katalogon kostas du-tri jarojn da plentempa laboro, oni taksis tiam (tre optimisme), kaj tion oni ne povas elspezi; tial oni esploru pri subvencioj el eŭropaj kaj nederlandaj fondaĵoj kaj starigu specialan fondaĵon. [105] Samjare Lins denove atentigis pri la valoro kaj graveco unuflanke, kaj senordeco aliflanke: «apenaŭ uzebla por serioza studado», la historiisto plendis. Koncedite, UEA unue devis prizorgi administradon, sed nun la biblioteka malordo ĉiam pli sentiĝas, ĉar laŭ li Esperanto fariĝis temo de universitataj tezoj, kaj orienteŭropanoj volis konsulti «la esencajn fontmaterialojn pri nia historio». Ĉefa tasko restis la registrado por fine havi katalogon. En du kunsidoj Klaus Sailer, Utho Maier, Johann-Andreas Pachter, Martin Weichert kaj Robert Keetlaer fiksis la gvidliniojn de la katalogado, rekomendante uzi la datumarojn de Aalen. La fina celo estu ĝenerala Plena Bibliografio de Esperanto. La laboron faru unu plentempulo dum du jaroj, certe ne oficisto aŭ volontulo kiu povas dediĉi nur parton el sia tempo. Oni starigis fondaĵon por ekipaĵoj kaj la dungo de laboranto; [106] fakte tio estis restarigo de la modesta Fondaĵo Biblioteko el la jaroj 1969-74. Sed la plena bibliografio ne estis farita, ne nur pro la granda laborkvanto, sed ankaŭ ĉar oni ne trovis komputilan programon kiu povis konvinki ĉiujn.

La nederlandano Robert Keetlaer deĵoris en 1990/91 en la Centra Oficejo, tiel anstataŭante soldatservon. Origine la komputile sperta homo havis la taskon okupiĝi pri BHH, precipe la kataloga problemo, sed, li diris, li tiom superŝutiĝis per aliaj devoj ke li fine ne plu havis tempon por tio. [107]

Ankaŭ la estrara raporto de 1994 trovis la reorganizon de BHH «ĉiam pli urĝa», ĉar novaj titoloj alvenadas kaj la aranĝo ne plu taŭgis por konservado kaj esplorantoj. Pri tio okazis pluraj diskutoj en kaj ekster la estraro kaj oni esperis ke detala esploro pri solvoj okazos en 1995. [108] En la posta jaro oni konstatis ke por la fundaj laboroj kiel la katalogado ankoraŭ ne estis trovitaj rimedoj, kvankam daŭris la listigado de periodaĵoj per volontula helpo. [109] Alvoko de vicprezidanto Lins en 1995, ke profesia bibliotekisto aŭ studento de tiu fako volontule laboru en la Centra Oficejo, restis ŝajne sen sukceso. [110] Plia emfazo de la graveco de BHH venis en 1997 de Humphrey Tonkin. Li ĉiujare vizitas unu- aŭ dufoje la bibliotekon, por kelkaj tagoj. Sen ĝi lia laboro por la MLA-bibliografio estas multe malpli facile farebla, se entute. «Ni foje subtaksas la valoron de nia Asocia biblioteko.» [111]

Pri la biblioteko praktike okupiĝis dum la pasintaj jaroj precipe la nederlandano Robert Moerbeek, ekde 1969 oficisto interalie kun provlegaj taskoj. Liaj grandegaj meritoj ne limiĝas al ordigado, sed inkluzivas ankaŭ katalogadan laboron, esploradon por helpo-petintoj kaj multajn aliajn farojn. Simo Milojević, ĝenerala direktoro de UEA de 1984 ĝis 1996 kaj de 1996 ĝis 2002 respondeca pri la Libroservo, komune kun aliaj pritraktis la donacojn respektive postlasaĵojn de ekzemple Heroldo-eldoninto Teo Jung, Maxim Blicher kaj Edward Ockey. Tiuj ofte enormaj libraroj eksterordinare pliriĉigis krom la brokantaĵaron en la Libroservo ankaŭ la Bibliotekon Hector Hodler, ofte oni povis elŝanĝi jamajn ekzemplerojn per pli bone konservitaj aŭ binditaj nov-alvenoj. [112] Bart Ruigrok okupiĝis en 1994-2002 pri la registrado de periodaĵoj.

3. BHH en 2006

Kiam oni sekvas la bibliotekon tra la tempo, konstateblas revenado de temoj. Jam en 1909 sin altrudis la rilato inter biblioteko kaj libroservo, la graveco de ambaŭ por la bibliografio kaj la utilo por esplorantoj. BHH estas helpilo por la revuo Esperanto kaj por la Eldona Fako de UEA. Sen tiu biblioteko ne ekzistus aŭ ne ekzistus en la sama kvalito ekzemple: «Bibliografio de Internacia Lingvo», «Enciklopedio de Esperanto», «Esperanto en perspektivo», «La danĝera lingvo», «Vojaĝo en Esperantolando». Sed ofte la aŭtoroj – ricevinte multajn tekstojn kaj fotojn el Roterdamo, danke al volontula diligenteco – forgesis tian specifan mencion, ĉar ili ne konsciis ke biblioteko dependas de sia reputacio kaj ĉar neniu atentigis ilin; ili dankis ĝenerale al UEA. La biblioteko por la utiligantoj fariĝis tiom memkomprenebla ke eĉ UEA-eldonaĵoj kiel Esperanto ofte ne mencias la BHH-devenon de materialo. Sekve, poste homoj eble demandas sin por kio oni efektive bezonas la bibliotekon, tiun «neutilan ŝarĝon».

Iom preter la atento, nejuste, estadis la graveco de kolekteroj kiel sonmaterialoj, afiŝoj kaj precipe la Arkivo de UEA, valora instrumento por la historiografio de la Asocio, kun protokoloj, korespondaĵoj kaj aliaj dokumentoj pri temoj kiel la fondiĝo de UEA, la Interkonsento de Kolonjo, la Zamenhof-jaro, UN-agado, TEJO, Universalaj Kongresoj ktp.

De 2003 ĝis 2005 la germano Ziko Marcus Sikosek (post edziĝo en 2006: van Dijk) deĵoris en la Centra Oficejo pri biblioteko kaj arkivo. La ĉefa tasko dum la unua jaro estis verki raporton por la nordamerika Esperantic Studies Foundation, kiu ebligis la postenon. La raporto priskribu la staton de la kolektoj kaj konsilu pri alternativoj fareblaj. Sen scii ĉu la Asocio decidos teni la bibliotekon aŭ ĉu la nuna konstruaĵo daŭre eltenos la paper-amasojn, li inventaris diversajn partojn de la tuta materialo, troviĝanta dise en pluraj ĉambroj, kaj komencis unuajn ordigojn. Estis kontaktoj kun aliaj bibliotekoj pri eblaj kunlaboroj, aliflanke li provis konsciigi la esperantistojn pri la valoro de la kolektoj en Roterdamo, interalie per reta prezentado de materialoj («Reta Muzeo» en la UEA-paĝaro).

La foje esprimita ideo, ke UEA povus fordoni sian bibliotekon al ekstermovada instanco, montriĝis nerealigebla. Konversacioj montris ke, eĉ se tiuj instancoj havus interesiĝon, ili ne povus transpreni la kolekton de UEA en senchava maniero. Ankaŭ por UEA mem estus neoportune fordoni sian laborinstrumenton, des pli ke la Asocio estas ankaŭ eldonanto kaj libroservo. Dum junio 2003 fariĝis klare ke UEA deziras resti en la nuna domo en Roterdamo kaj doni estontecon al la biblioteko tie sur pli bona bazo. En aprilo 2004 la Estraro konfirmis la deziron. [113]

Specialaj defioj estas la sonbenda arkivo de la Magnetofona Servo de Rüdiger Eichholz, kies bendoj bezonas transkopiadon al ciferecaj datumportiloj, kaj simile la sonkasedoj, la malnovaj filmoj kaj la vidbendoj. Intertempe UEA jam eldonis kvar kompaktdiskojn kun historiaj voĉoj (serio Tiel sonis...), tamen devos trovi alian vojon por prezenti eventuale diĝitigitajn materialojn. La fotoarkivo de UEA havas jam bazan ordon, sed povus fariĝi pli utila per registro. Ankaŭ ĝi atendas propraspecan solvon, eble en kombino kun diĝitigo.

Oficiale tri ĉambroj servis al la biblioteko, sed materialoj troviĝis en pli ol dek ĉambroj de la domo. Okaze de la ĝenerala renovigo de la domo kaj la redistribuo de ĉambroj, Biblioteko Hector Hodler kun parto de la Arkivo de UEA transiris en 2006 al nova ĉambro, la iama konferencejo Salono Zamenhof. Tamen la spacomanko tre rapide revenos, pro la kreskado de la esperanta libroproduktado.

Kroniko por superrigardo

Svisa Esperanta Societo

1903: Fondiĝas Svisa Esperanta Societo, ĉe kiu kolektiĝas libroj kaj periodaĵoj.

1908: La svisa societo fondas Bibliotekan Komitaton por Svisa Esperanto-Biblioteko.

1909: La biblioteko translokiĝas grandparte al Ĝenevo. Bibliotekisto Stettler proponas ĝin al UEA.

Hector Hodler kaj UEA, Ĝenevo

1912: Hector Hodler transprenas la kolekton. Ĝi ricevas la nomon Universala Esperantia Biblioteko.

1913: Hans Jakob venas al Ĝenevo kaj ekprizorgas la kolekton por Hodler.

1919: La oficejo situas en Berno (ĝis 1920).

1920: Hodler postlasas ĝin al UEA. La Biblioteko de UEA ricevas unuafoje mencion en la Statuto.

1926-30: Pri la biblioteko zorgas Petro Stojan.

1931-33: Transprenas tiun zorgadon Henri Vatré.

1929: Kun la oficejo la biblioteko iras al Tour de l’Isle.

1936: En marto la Estraro decidas translokigon de la oficejo al Ĝenevo kaj la bibliotekon al Vieno. Proceso ekigita de Jakob malebligas tion.

1937: Oficejo kaj biblioteko iras al Palais Wilson.

1942: Jakob trovas tie spacon por la kolekto, je favoraj kondiĉoj.

1946: En la Interkonsento de Berno la biblioteko estas fiksita kiel tasko de la Serva Centro en Ĝenevo.

Serva Centro de UEA, Ĝenevo

1947: Jakob trovas senpagan spacon por la kolekto. Post la kunfandiĝo de UEA kaj IEL la Biblioteko de UEA aperas en la Statuto-proponoj.

1948: En la nova Statuto la biblioteko ricevas la nomon «H. Hodler».

1954: La Estraro esprimas la deziron ke la biblioteko estu ĉe la Centra Oficejo.

1956: En Kopenhago la Komitato decidas ke la biblioteko estu en la nova oficejo en Roterdamo.

Centra Oficejo, Roterdamo

1960: La financaj trompoj de Jakob fariĝas konataj. La unua livero da libroj alvenas en Roterdamo.

1962: La Centra Oficejo translokiĝas al la nuna adreso Nieuwe Binnenweg 176. La dua livero da libroj alvenas en Roterdamo. Victor Sadler estas nomita bibliotekisto.

1967: Jakob mortas, pliaj libroj atingas Roterdamon.

1969: La oficejo ricevas fotokopiilon. Ekdeĵoras Robert Moerbeek. Instalo de Fondaĵo Biblioteko, ĝis proks. 1974.

1980: En la nova Statuto la kolekto ricevas sian nunan nomon: Biblioteko Hector Hodler.

1987: Roger Blaine volontulas en la biblioteko.

1990/91: Robert Keetlaer, anstataŭanta militservon, entreprenas paŝojn por komputila registrado.

1991: Instalo de nova Fondaĵo Biblioteko.

1994: Bart Ruigrok registras periodaĵojn (ĝis 2002).

1996: Libroservisto Simo Milojević speciale atentas ankaŭ la bibliotekon.

1998: Alvenas la sonbendoj de la Magnetofona Servo de Rüdiger Eichholz el Kanado.

2003: Ziko van Dijk faras raporton pri stato kaj eventualaj estontecoj de BHH; ordigoj fare de li, precipe en la Arkivo.

2006: Translokiĝo de la libroj kaj revuoj al novaj rulbretaroj en Salono Zamenhof.

El la UEA-statutoj

Regularo 1908 kaj Statuto 1910 ne mencias bibliotekon aŭ arĥivon.

Statuto 1920

«42. [...] La Centra Oficejo konservas la bibliotekon kaj arĥivejon de la asocio.»

«44. [...] La Redaktoro klopodas gajni kunlaborantojn, prefere senpagajn, kaj korespondas kun ili. Por la parto de li redaktita, li portas la leĝan respondecon. El ĉiuj alsenditaj presaĵoj la unua ekzemplero apartenas al la biblioteko de UEA, la aliaj al la Redaktoro aŭ la kunlaborantoj.»

Statutpropono 1922 (William Page)

«XVIII. [...] En la Centra Propagandejo estas konservataj la arkivoj de la Esperanta movado kaj la oficiala biblioteko.»

Statuto 1934

«48. Se estas du Direktoroj, tiam unu havas la titolon:

Direktoro de la Internaj Aferoj, kaj la alia la titolon:

Direktoro de la Eksteraj Aferoj. [..]

Kiel Internaj Aferoj estas konsiderataj: [...] Plie la oficiala bulteno, la administro de la revuo kaj biblioteko, la aranĝoj pri kaj interne de la oficejo.»

«50. La Biblioteko de UEA kolektas ĉiujn konservindajn esperantlingvajn presaĵojn, kaj interesajn verkojn en kaj pri lingvoj internaciaj. Ĝi akiras ilin laŭeble el redakciaj ekzempleroj, donacoj kaj interŝanĝoj. Por la biblioteko kaj por materialo de Esperanto-ekspozicioj estu rezervata modesta kredito en la budĝeto. Tiom kiom la Centra Oficejo povas okupiĝi pri bibliotekaj aferoj, la aktivaj membroj rajtas pruntepreni materialon kaj librojn laŭ fiksitaj kondiĉoj.

La arĥivejo konservas la ĉefajn organizajn kaj administrajn dokumentojn, plie objektojn kaj leterojn kiuj estas valoraj por la historio de la movado.

51. [...] El ĉiuj alsenditaj presaĵoj [al la redakcio de la gazeto, ZvD] la unua ekzemplero apartenas al la Biblioteko de UEA; la aliaj al la Redaktoro aŭ la kunlaborantoj. [...]»

Statuto de Internacia Esperanto-Ligo 1937

«Arĥivoj.

35. La arĥivejo konservas la ĉefajn organizajn kaj administrajn dokumentojn, plie objektojn kaj leterojn, kiuj estas valoraj por la historio de la movado.»

Statuto aŭgusto 1948

«38. Biblioteko kaj Arkivejo. La serva oficejo administras la bibliotekon de U.E.A. sub la nomo ‚H. Hodler’. La biblioteko estas je la dispono de interesiĝantoj.

Kun la biblioteko estas ligata la arkivejo de la Asocio, kiu konservas valorajn dokumentojn organizajn, administrajn kaj aliajn, necesajn por la historio dela movado.

La biblioteko de U.E.A. estas registrita en la listo de la specialaj bibliotekoj sub la titolo: Bibliothèque de la Langue Internationale.»

Statuto julio 1955

«38. Biblioteko kaj Arkivo. La Biblioteko de UEA portas la nomon ‚H. Hodler’. Ĝi estas registrita en la listo de la specialigitaj bibliotekoj sub la titolo: Biblioteko de la Internacia Lingvo (Bibliothèque de la Langue Internationale).»

Statutprojekto junio 1978

«43. Biblioteko. La Biblioteko portas la nomon Hector Hodler. La biblioteko disponigas al la membraro de UEA kaj aliaj esplorantoj la ĉefajn verkojn en kaj pri la Internacia Lingvo.»

Statuto 1980

«49. Biblioteko. La Biblioteko de UEA havas la nomon Biblioteko Hector Hodler. Ĝi disponigas, laŭ propra regularo, al la membraro de UEA kaj aliaj esplorantoj la ĉefajn verkojn en kaj pri la Internacia Lingvo.»

Literaturo

Agricola, Georges [ps. de Hans Jakob]: Biblioteko de UEA, en: EdE 1934, p. 51-52.

Bastien, Louis: Biblioteko de C.O. (Centra Oficejo), en: EdE 1934, p. 50-51.

Bibliografia Servo: La biblioteko de UEA, en: Esperanto, 1929, p. 84/85.

BIL, t. e.: Bibliografia Servo de Universala Esperanto-Asocio: Bibliografio de Internacia Lingvo. Historia sistema katalogo de filologia, lingvistika kaj poliglota literaturo pri universala alfabeto, filozofia gramatiko, signaro, gest-lingvo, pasigrafio, internacia helpa lingvo kaj logistiko, ellaboris kaj komentaris P. E. Stojan, Ĝenevo 1929.

Blaine, Roĝero: Tra densa polvnubo briletas la celo..., en: Esperanto, 1987, junio, p. 110/111.

EdE 1934, t. e.: Enciklopedio de Esperanto, Budapest 1934.

EeP 1974, t. e.: Ivo Lapenna, Ulrich Lins kaj Tazio Carlevaro: Esperanto en perspektivo, London kaj Rotterdam 1974.

Eichholz, Rüdiger: Spertiĝu en la parola formo de nia lingvo per helpo de magnetofono!, en: Esperanto, 1964, marto, p. 46-48.

Ertl, István: Biblioteko Hector Hodler, en: Esperanto, 1992, majo, p. 95.

Estraro de UEA: Estrara Raporto: Universala Esperanto-Asocio en 1994, en: Esperanto, 1995, junio, p. 107-116.

— Raporto de la Estraro, en: Esperanto, 1976, julio-aŭgusto, p. 117-136.

— Estrara Raporto: Universala Esperanto-Asocio en 1995, en: Esperanto, 1996, junio, p. 105-116.

— Kelkaj Historiaj Faktoj pri la Serva Centro de UEA en Ĝenevo. Nur por interna uzo, Rotterdam 1965.

Fettes, Mark: Per kunlaboro stimuli kunlaboron, en: Esperanto, 1989, oktobro, p. 161-163.

— Sur fortiĝanta bazo vastigi la agadon, en: Esperanto, 1991, aprilo, p. 61/62.

Gacond, Claude: Rapport historique, La Chaux-de-Fonds 2003 (PDF-datumo).

Gjivoje, Marinko: Konsultlibro pri Esperantaj bibliotekoj kaj muzeoj, Zagreb 1980.

— Manlibro pri Esperanto en bibliotekoj, Zagreb 1978.

Hodler, Hector: Financa reformo de U.E.A., en: Esperanto, 1912, 20-a de oktobro, p. 278.

Jagnjić, Ankica: Por registri niajn trezorojn, en: Esperanto, 1990, novembro, p. 215.

Jakob, Hans: La Biblioteko de Universala Esperanto-Asocio, 1960, tajpita manuskripto en la Arkivo de UEA.

— La organiza demando, en: V. Bleier / O. Cense: Ora Libro de la Esperanto-movado 1887-1937, Warszawa 1937, p. 122-141.

— Servisto de l’ ideo. 50 jaroj ĉe Universala Esperanto-Asocio 1908-1958. Editorado kaj antaŭparolo de Mark Fettes, Antwerpen 1995.

— Universala Esperanto-Asocio: historia skizo, Ĝenevo 1934.

— Vero venkos. Gravaj misprezentoj de S-ro Hans Jakob. Repliko al la verkinto de la pamfleto, supozeble D-ro Ivo Lapenna, en: Esperanto. Bulteno de l’ Internacia Esperanto-Oficejo de la redakcio de «Enciklopedio de Esperanto» kaj de l’ Esperantista Interhelpo, 1966, n-ro 4, p. 1-12.

Lapenna, Ivo: CED, en: Esperanto, 1952, januaro, p. 5-6.

Lins, Ulrich: Biblioteko pli kaj pli riĉa, en: Esperanto, 1995, julio-aŭgusto, p. 121.

— La nekomprenemaj vidvinoj, en: Esperanto, 1975, januaro, p. 5.

— Respondo al malesperaj krioj, en: Esperanto, 1991, decembro, p. 225.

McKown, Cornelius J.: Ses esplorcentroj pri interlingvoj, Rotterdam 1981. (Esperanto-Dokumentoj, nova serio, numero 15 E (1981).)

Milojević, Simo: Ses centroj de la Esperanta kulturo, en: Esperanto, 1981, novembro, p. 188.

Sadler, Victor: Grava riĉiĝo de la Biblioteko de UEA, en: Esperanto, 1963, junio, p. 112.

— La Biblioteko «Hector Hodler», en: Esperanto, 1963, majo, p. 85.

— Nova grava akiro por la Biblioteko de UEA, en: Esperanto, 1964, januaro, p. 5.

— Savu niajn librojn!, en: Esperanto, 1962, oktobro, p. 182.

— Zamenhof-manuskriptoj al Biblioteko «Hodler», en: Esperanto, 1972, marto, p. 58.

SEB, t.e.: Svisa Esperanta Biblioteko. Katalogo No 1. Marto, 1909. Oficiala Biblioteko kaj Arĥivejo de la Svisa Esperanta Societo.

Sikosek, Ziko Marcus: A Rotterdam, tout un monde sur papier, en: Le monde de l’Espéranto, 2003, marto/aprilo, p. 6-7.

— Aktuala leksikono pri Biblioteko Hector Hodler, en: Esperanto, 2003, junio, p. 128/129.

— Simple mankas spaco, en: La Ondo de Esperanto, 2003, aprilo, p. 3.

Stettler, Edmund: Hector Hodler. Lia vivo kaj lia verko, Ĝenevo 1928.

Ŝirjaev, I.: Biblioteko de Davidov, en: EdE 1934.

Tonkin, Humphrey: Ĉu Rotterdam estas la ĝusta urbo?, en: Esperanto, 1976, majo, p. 85.

— Kion instruas 5000 bibliografieroj?, en: Esperanto, 1997, januaro, p. 11.

— Signifa nova iniciato, en: Esperanto, 1976, majo, p. 81-83.

Worstznowicz, Eleonora: Enketo pri Esperantaj/Planlingvaj Bibliotekoj, Muzeoj kaj Kolektoj, 1982, tajpita manuskripto (licencia disertacio, Universitato Poznań, proks. 1983; parto kun piednotoj aŭ literaturo mankas).

Kiel nin organizi? La statutoj de UEA

Enkonduko

Asocio povas esti kreita jam nur per la simpla kunagado de homoj; tia unuiĝo povas havi ankaŭ jurajn sekvojn. Sub certaj cirkonstancoj estas saĝe doni al unuiĝo skribitan regularon kaj fine alstrebi juran personecon laŭ ŝtataj leĝoj.

Kvankam la historiaj statutoj de Universala Esperanto-Asocio ne ludas grandan rolon en la kolektiva konscio de la esperantistoj aŭ de la membroj, pluraj gravaj turno-punktoj rilatas al nova statuto. Komentita eldono ne ekzistas, kaj ankaŭ la ĝenerala historiografio pri UEA estas iom magra. Pro tio, la komenca superrigardo en tiu ĉi studeto provas ne nur prezenti la ĉefajn evoluojn en la statutoj, sed ankaŭ rakonte sciigi, laŭnecese, pri la koncernaj estintaj eventoj kaj organizaj strukturoj. Post tiu historia parto unuopaj temoj estos pritraktataj.

A. Historia superrigardo

Universala Esperanto-Asocio estas, laŭ la unua artikolo [1] de la statuto, fondita en 1947 kiel kunfandiĝo de du pli fruaj organizaĵoj: de la samnoma asocio fondita la 28-an de aprilo 1908 kaj de Internacia Esperanto-Ligo fondita en 1936. Pri la du datoj eblas disputi, ĉar almenaŭ Stettler en 1928 nomis la fondotago ne la 28-an de aprilo 1908, la limdato por la respondoj reagoj al la regularo-propono, sed la 1-an de majo, kiam aperis la unua Oficiala Informilo en la gazeto Esperanto. [2] Kaj la fama alvoko de Bastien la 18-an de septembro 1936 estis nur unu paŝo en la fondiĝado de Internacia Esperanto-Ligo; ĝia statuto estis akceptita fine en somero 1937.

Pro tiu kunfandiĝo Hector Hodler kaj la nuna prezidanto de UEA en formala senco ne estas membroj de la absolute sama asocio, sed de du malsamaj kun la sama nomo. Historia superrigardo montros ke la literoj U-E-A reprezentas certan longdaŭran kontinuecon de unuiĝo de homoj, sed ke malantaŭ la literoj troviĝis tre diversaj konceptoj kaj strukturoj.

1. Hodlera UEA 1908

Provizora Regularo 1908 (JL 1908); Regularo 1908 (JL 1909); Statuto 1910 (JL 1912); Statuto kun modifoj de 1912 (JL 1914); Statuto-propono 1914 (OD 1914)

En 1908 Hector Hodler, Théophile Rousseau kaj aliaj fondis asocion por praktike servi al la membroj kaj per tio subteni la disvastigon de Esperanto. Post Provizora Regularo venis samjare nova Regularo, kiu estis ŝanĝita jam en 1910 (ekde tiam: «Statuto») kaj denove en 1912; plian renovigon oni planis en la jaro 1914. Eblas paroli pri la eksperimentaj jaroj de UEA, en kiuj oni elprovis strukturojn, servojn kaj formojn de kunlaborado.

La plej alta organo, kiu estris la asocion, estis la Komitato; tiam ankoraŭ ne ekzistis kroma, aparta estraro. Tiun Komitaton elektis la delegitoj, kaj la oficperiodo daŭris du jarojn. Komence ĝi havis ok difinitajn fakojn, regatajn de po unu komitatano, sed en 1910 oni plialtigis la nombron de la komitatanoj al dek (plus tri vickomitatanoj) kaj ne plu statute difinis la fakojn.

Tipa por UEA ĝis 1934 estis la triŝtupeco de membroj, delegitoj kaj Komitato. Delegiteco estis tiutempe taskoplena ofico, ia miksaĵo inter prefekto kaj loka parlamentano. La delegitaro iusence servis kiel la parlamento kaj havis decidpovon kiun hodiaŭ plenumas precipe la Komitato. La Voĉdonado de la Delegitoj okazis sekve sufiĉe ofte, ankaŭ ekzemple por nove fiksi la kotizojn. La delegito en sia loko ne nur plenumis la ankoraŭ konatajn servojn, sed havis la taskon varbi novajn membrojn kaj kolekti iliajn kotizojn. Principe, la delegito estu elektita de la lokaj membroj, sed nur kiam en la koncerna loko loĝis minimume dudek membroj. Alikaze lin nomumis la Komitato (poste la direktoro). En 1914 nur en 66 lokoj la membraro estis tiel granda, ke ĝi rajtis elekti la delegiton. Tio signifas ke 94 procentoj el ĉiuj delegitoj estis nomumitaj de la direktoro. Kvankam Hodler planis demokration, en la praktiko estiĝis do cirkla kooptado: la delegitoj elektis la Komitaton, la Komitato nomumis direktoron, la direktoro nomumis la delegitojn.

Kun pluraj Naciaj Societoj jam ekzistis kunlaboraj kontraktoj, kio tamen ne inkludis multe pli ol reciprokajn interkonsultadojn. La Naciaj Societoj – poste nomataj Landaj Asocioj – dekomence rigardis al la monda Asocio kun suspektemo, ĉar ili timis konkurencon rilate al prestiĝo, influo kaj allogo de pagantaj membroj. UEA atentigadis ke Esperanto estas senchava ĝuste nur sur la internacia nivelo, la Naciaj Societoj atentigadis ke nur ili per loknivela kaj nacinivela propagando preparis la grundon por la internacia asocio. [3]

2. Stettlera UEA 1920

Statuto 1920 (JL 1921); Statuto-propono Universala Ligo Esperantista (Esperanto, 1922, junio, p. 111-113); Oficiala Esperantista Organizo Helsinki 1922 (Esperanto, 1922, septembro, p. 152)

La juristo Eduard Stettler (1880-40) jam en 1914 prezentis proponon pri nova statuto, kiun li mem verkis, Hodler korektis kaj Rousseau komentis. Sed la eksplodo de la mondmilito malebligis la kongreson kaj sekve la diskuton pri la propono. Post la milito kaj la morto de Hodler en 1920, Stettler rekonstruis la Asocion. En oktobro 1920 li prezentis novan statutproponon, kaj en decembro li fariĝis la unua prezidanto de UEA elektita laŭ ĝi.

Stettler entreprenis tre videblan reformon, nome la distingon inter komitato kiel «parlamento», unuflanke, kaj alia organo kiel «registaro», aliflanke. Tiu «registaro» ricevis la nomon Komisiono (en 1934: Estraro). La reformo ebligis pligrandigi la Komitaton favore al la reprezentiĝo de pli da landoj, kaj la Komisiono povis kunveni pli ofte (dum la kongreso kaj dum pasko).

Per la Statuto de 1920 la Asocio denove emfazis sian intencon funkcii sur ĉiuj niveloj, internacia, landa kaj loka. Surloke la delegito daŭre servis, reprezentis la Asocion kaj provis varbi novajn anojn; laŭeble okazu loka kunveno de la UEA-membroj kaj sub certaj kondiĉoj elekto de la delegito, sed ĝenerale li povis relative libere organizi sian terenon. La teritorio ne nepre kongruis kun ŝtataj limoj, do ankaŭ regionoj kun multaj membroj povis esti UEA-Teritorio kun ĉefdelegito; la celo estis ke la ĉefdelegito transprenas multe de la administra laboro de la CO. En la internacia nivelo okazis la ĉefaj decidoj pri la Asocio.

Agado

Elektantoj

Reprezentanto

Administranto

Ofico

Kaso

Loka

Membroj

Delegito

(helpanto)

(bonvola)

(ne oficiala)

Teritoria

Delegitoj

Ĉefdelegito

Sekretario

iom pagata

parte oficiala

Internac.

Komitato

Prezidanto

Centra Oficejo

profesia

oficiala

La agado-niveloj laŭ la koncepto de Stettler, 1920 [4]

Nur esceptokaze, en kelkaj regionoj kun tre aktivaj ĉefdelegitoj, la plano realiĝis. UEA ankaŭ post la milito ne elkreskis al la amasa organizaĵo revita de Hodler, kaj la jam ekzistantaj naciaj kaj lokaj Esperanto-societoj restis konkurencantoj. Praktike tio povis signifi ekzemple ke en iu loko ekzistis unuflanke la loka Esperanto-grupo, eble aliĝinta al nacia organizaĵo, kaj aliflanke la loka UEA-membraro kun propra kunveno.

Oni provis aranĝi manieron de strukturita kunlaboro. Komitatano William H. Page, kiu jam en 1911 ellaboris la statuton de Kristana Esperantista Ligo Internacia, en printempo 1922 publikigis en Esperanto proponon pri nova internacia organizo: Universala Ligo Esperantista. En ĝi la Landaj Asocioj estis integritaj simile kiel poste efektive ekde 1934. Ses anoj de la Komitato estu elektitaj de la delegitoj reprezentantaj la UEA-membrojn, ses elektitaj de la membroj de la aliĝintaj societoj, kaj tri dum la kongreso. La Page-projekto daŭrigis la antaŭmilitajn klopodojn kunligi la Naciajn Societojn kaj ankaŭ la mondan Asocion.

Sed generalo Hippolyte Sebert, reprezentante la Naciajn Societojn kaj subtenanto de la Esperantista Centra Oficejo (ECO) en Parizo, kaj Stettler de UEA tiam dubis pri la praktika efektivigebleco de la propono. La unua deziris unuiĝon de la Naciaj Societoj, la dua kredis ke laŭ financa vidpunkto la individua membreco estas pli bona bazo. Tiel Edmond Privat resumis la malentuziasmajn reagojn. [5] En somero 1922 Privat kaj Gabriel Chavet de la ECO, dum ŝipveturado al la UK en Helsinki, ellaboris alian sistemon.

La rezulto estis la Kontrakto de Helsinki, kiu aspektas kiel ekstera kompletigo de UEA. Ĝi signifis certagrade rezignon pri la geografia triniveleco de la Statuto de 1920. Unue, la Naciaj Societoj elektas Konstantan Reprezentantaron (Ko-Ro). Ko-Ro kaj UEA, sekve, komune elektas la ses membrojn de Internacia Centra Komitato (ICK), la nova «oficiala» organo reprezentanta la tutan neŭtralan Esperanto-movadon. Ko-Ro kaj UEA estis iusence du ĉambroj de unu parlamento. Sed la aktivuloj demandis sin poste kial necesu tiu duobla kunsidado, kaj post 1928 okazis komunaj kunvenoj nomataj Ĝenerala Estraro de la Esperanto-Movado. La internacia movado kunlaboris organizite, sed ne estis organize unuecigita.

3. Nova UEA 1934

Statuto-propono Universala Federacio Esperantista 1932 (Esperanto, 1932, decembro, p. 178); Interkonsento de Kolonjo (Esperanto, 1933, septembro, p. 141); Statuto 1934 (UEA: Statuto, Ĝenevo 1934)

Post kiam la Naciaj Societoj plurfoje volis ŝanĝi la kondiĉojn de kunlaborado, en 1932 UEA ne plu povis pagi la interkonsentitan sumon al ICK kaj per tio donis okazon por fundamenta rekonsiderado. Kelkaj grandaj Naciaj Societoj voĉdonis por nuligo de la helsinka sistemo kaj jarfine prezentis la statuton de nova Universala Federacio Esperantista. La Federacio apenaŭ vere ekfunkciis, kvankam jam estis kolektataj kotizoj, sed ĝi efikis sufiĉe preme al UEA por akcepti reorganizon. Fine en la UK 1933, UEA kaj la Naciaj Societoj subskribis la Interkonsenton de Kolonjo, el kiu sekvis nova statuto kaj novaj elektoj de Komitato kaj Estraro.

Temas pri la plej grava paŝo al la hodiaŭa strukturo de UEA, ĉar en 1933/1934 UEA radikale ŝanĝis sian manieron kunlabori kun la Naciaj Societoj, kiuj nun estis eknomitaj Landaj Asocioj. Ĝenerale, la monda Asocio transprenis tiujn taskojn, pri kiuj ĝi respondecis antaŭe komune kun la Naciaj Societoj per ICK: eksteraj rilatoj, internacia informado kaj la subteno al la Akademio de Esperanto. Kaj ĝi fariĝis respondeca pri la organizado de la Universalaj Kongresoj, tial el la statuto povis malaperi la propra «kongreso de UEA», jam antaŭe okazinta preskaŭ ĉiam dum la UK.

Ankaŭ la statuton de januaro 1934 ellaboris Stettler, sed sub forta influo de reprezentantoj de la Naciaj Societoj, precipe Cecil Charles Goldsmith de la brita asocio kaj ICK-direktoro Robert Kreuz. En tiu statuto aperas unuafoje la dueco de individuaj membroj unuflanke kaj «simplaj membroj» aliflanke, kiuj estis «are aligitaj de la Landaj Asocioj», aŭ kiuj vivis en landoj «kie regas tre malfacilaj ekonomiaj cirkonstancoj» (art. 10). Unuafoje oni renkontas tri malsamajn manierojn eniri la Komitaton, nome aŭ esti elektita de la Landaj Asocioj, aŭ esti elektita de la delegitoj en la landoj sen Landaj Asocioj, aŭ esti alelektita de tiuj jam menciitaj du specoj de komitatanoj. La individuaj membroj en landoj kun Landa Asocio estis reprezentataj, kiel la aligitaj membroj, de la Landaj Asocioj. Sekve oni povas diri ke ekde 1934 la Landaj Asocioj, liverantaj la grandan plimulton de la komitatanoj, havas la plej gravan influon en UEA.

4. IEL kaj ĝeneva UEA

Statuto Internacia Esperanto-Ligo 1937 (Esperanto Internacia, 1937, junio, p. 87-89); Statuto Internacia Esperanto-Ligo kun modifoj de julio 1940 (JL de IEL, unua parto, 1940)

La kongresanoj forlasis Kolonjon kredante ke la organiza demando estis definitive solvita. ICK-direktoro Kreuz fariĝis Direktoro de la Eksteraj Aferoj apud la jama direktoro Jakob, kiu ricevis la titolon Direktoro de la Internaj Aferoj. Stettler restis prezidanto. Sed la paco inter la malnovaj UEA-gvidantoj kaj la reprezentantoj de la Landaj Asocioj ĉesis subite jam en 1934, dum la kongreso de Stokholmo. Ĉar vicprezidanto Karsch, redaktoro Privat kaj instruisto Cseh ne estis alelektitaj al la Komitato, Stettler proteste demetis la funkcion kaj Jakob tuj sekvis lin. Privat demisiis en aŭgusto.

Tute nova Estraro sub la prezido de la franca generalo Louis Bastien transprenis la respondecon kaj trovis la kason de la Asocio preskaŭ malplena. Kreuz kiel nun sola direktoro devis labori kun oficistoj, kiuj simpatiis al la antaŭaj gvidantoj, kaj post la foriro de Privat li devis krome redakti la gazeton Esperanto. Supozeble ankaŭ pro tiu troa ŝarĝo, kaj pro disputoj kun la Estraro, la malsana direktoro mortis eĉ ne 42-jara, en februaro 1936. Pro la altaj kostoj en Ĝenevo kaj pro manko de taŭga direktoro la Estraro decidis en marto transloki la oficejon al Londono. Sed la malnovaj svisaj gvidantoj trovis manieron malhelpi tion, per alvoko de la ĝeneva tribunalo. Iniciatinto kaj estro estis la eksaj prezidanto Stettler kaj direktoro Jakob.

Prezidanto Bastien timis bankroton post nur kelkaj monatoj, kaj ĉar la «ĝenevaj protestantoj» ne estis kompromisemaj, li forlasis la Asocion kaj alvokis la funkciulojn kaj membrojn (la 18-an de septembro 1936) veni al nove fondota Internacia Esperanto-Ligo. Ĝi fariĝis rapide la plej granda neŭtrala Esperanto-asocio, kolektante la plej multajn malnovajn UEA-membrojn kaj preskaŭ ĉiujn Landajn Asociojn. En somero 1937 IEL alprenis sian statuton. La Komitato de IEL konsistis nur el anoj senditaj de la Landaj Asocioj kaj el anoj alelektitaj de tiuj komitatanoj. Delegitoj aŭ individuaj membroj do ludis neniun rolon en la kunmeto de la supera organo, kaj la Ĝenerala Voĉdono aŭ Voĉdono de la delegitoj fariĝis Ĝenerala Voĉdono de la aliĝintaj asocioj. IEL estas, ankoraŭ pli ol la UEA de 1934, rigardenda ĉefe kiel federacio de Landaj Asocioj.

La Statuto de IEL estis ŝanĝita en julio 1940. Videblas kiel oni parte reagis al la nova milita situacio. Malaperis la semajna gazeto (art. 9), ĉar Teo Jung en Nederlando ne povis daŭrigi ĝin post la germana invado en majo. La Komitato ne plu eksplicite devas kunsidi dum la Universala Kongreso, kaj la kvorumo de tri kvinonoj de la voĉoj estis malplialtigita al duono. Se decido estis farita sen la kvorumo, tiam ankoraŭ necesas posta konfirmo, sed la vortoj «validas provizore» estis forstrekitaj (art. 30). La enkonduko de vicĉefdelegito kiel helpanto de la ĉefdelegito (art. 20) ne pluvivis postajn statutojn, sed alia novaĵo restas ĝis nuntempe: La Landaj Asocioj ne plu pagas por ĉiuj siaj membroj, sed nur por tiuj, kiuj ne estas ankaŭ individuaj membroj de IEL (art. 15).

En Svislando formiĝis la 15-an de oktobro 1936 provizora komitato, kiu plu funkciigis la preskaŭ «malpleniĝintan», «ĝenevan» UEA. Direktoro fariĝis Hans Jakob. La bazo estis la Statuto de 1934, kiu montris en tiu neatendita situacio la rimarkindan flekseblecon de tiu dua Stettlera Statuto: Ĉar UEA havis neniun Landan Asocion, ĉiuj individuaj membroj de UEA troviĝis en regnoj sen aliĝinta Landa Asocio. Pro tio la federaciisma principo, instalita en UEA en 1934, havis neniun efikon, kaj – kiel antaŭe – la delegitoj elektis la komitatanojn.

5. Kunfandita UEA ekde 1947

Statuto-proponoj 1947 (AdUEA: H-600); Statuto 1948 (JL, dua parto, 1948)

Post la dua mondmilito la movado unuiĝis denove sub la nomo UEA. La ĝeneva asocio estis tre malforta, ĝi povis liveri en 1947 nur ducent homojn al la kunfandita nova UEA. IEL havis tiam proksimume sesmil membrojn.

La IEL-statuto fariĝis la bazo por la kunfandita UEA, kun kompletigoj laŭ interkonsento kun la ĝeneva UEA. [6] La delegitoj denove elektis komitatanojn, kaj rilate al la Ĝenerala Voĉdono oni reiris plejparte al la stato de 1934, laŭ kiu la delegitoj havis voĉon almenaŭ en la landoj sen Landaj Asocioj. La deziroj de la malnovaj gvidantoj kiel Stettler kaj Jakob estis post la milito iom pli multe respektitaj ol en 1934.

En Britio malfacilis al asocio ekzemple posedi grundon, tiel ke tiaj negocoj estis plenumataj pere de trustees, garantiantoj aŭ kuratoroj. Provinte leĝigi UEA kiel memstaran asocion, oni raportis en pasko 1952 en la Estraro jene:

– UEA povas ekzemple registriĝi kiel asocio kun limigita financa respondeco, sed devas adopti al sia titolo la vorton limited, do Universala Esperanto-Asocio Limited. Eventuale UEA iam povos ricevi permeson forlasi tiun aldonon.

– La aldono Limited estas evitebla ankaŭ per parlamenta ĉarto (kiel ekzemple ĉe Ruĝa Kruco), sed atingi tion estis multekosta kaj necerta.

– UEA en Heronsgate povas esti filio de alia asocio, kiu estas registrita alilande kaj ricevas la permeson funkcii en Britio, posedi grundon ktp. kiel brita kompanio.

– UEA povas fariĝi akcia kompanio, kies akciuloj havas la financan respondecon.

– Aŭ UEA daŭre ekzistas kiel jam, kun kuratorio kiu leĝe posedas la domon ktp.

En la Estraro oni diskutis la avantaĝojn kaj malavantaĝojn de ĉiu solvopropono kaj decidis provizore daŭrigi la situacion. [7] Tiel ĝi restis ĝis la fino de la brita periodo de UEA.

6. La ĝenerala solvo de Lapenna

Statuto-propono kun modifoj de aŭgusto 1954 (protokolo Estrarkunsido pasko 1954, aldono, vd. AdUEA: H-600); Statuto de UEA (Strönne-propono, en: Esperanto, 1955, marto, p. 78-82); Statuto julio 1955 (JL, dua parto, 1955); Akceptitaj statutŝanĝoj (de decembro 1956; Esperanto, 1957, februaro, p. 24/25)

Simile kiel en 1933-36, ankaŭ dudek jarojn poste pluraj disputaĵoj kunligiĝis kaj krevis en relative mallonga, koncentrita tempo; simile temis pri personoj, salajrata posteno, Landaj Asocioj kaj – la statuto. La arĥimeda punkto por kompreni estas la estrarano Ivo Lapenna.

Post la kunfandiĝo UEA daŭre havis sian Centran Oficejon en Heronsgate apud Londono, kun Cecil C. Goldsmith kiel secretary aŭ esperante Ĝenerala Sekretario, kio estis salajrata posteno kaj kongruis al la pli frua direktoro. Prezidanto estis la svedo Ernfrid Malmgren, la ĝenevano Hans Jakob funkciis kiel estrarano kaj redaktoro.

En oktobro 1953 estrarano Lapenna, respondeca interalie pri juraj problemoj, prezentis proponon pri nova statuto kun novspeca Ĝenerala Sekretario. La kroato intencis preni tiun titolon de la oficejestro kaj doni ĝin al estrarano kun ampleksa taskaro, kiu ricevos honorarion. Post la baldaŭa emeritiĝo de Goldsmith kaj la vendo de la domo en Heronsgate, Lapenna volis do kiel Ĝenerala Sekretario rezidi en nova Centra Oficejo en Londono, sia loĝurbo, kaj gvidi la Asocion helpe de Administranto estranta la oficejon. Tri el la ses estraranoj, nome Jakob, Oliver kaj Kempeneers, forte kontraŭstaris la ideon ke unu estrarano estonte ricevu salajron, egale ĉu ĝi nomiĝos honorario aŭ kompenso.

Fine de la aprila estrarkunsido 1954, kiam prezidanto Malmgren jam estis dankinta al la ĉeestantoj, Lapenna subite leviĝis kaj legis preparitan tekston: Li ne havas fidon al la Estraro kaj ne povas kunlabori. La Estraro laŭ li faras nenion por eduki la esperantistan publikon, tiun «senforman, sencelan, senvaloran movadon», kiel Jakob citis. Pro tio Lapenna eksiĝos dum la tiujara Universala Kongreso en Haarlem. [8] Ĝis la UK sekvis la eksiĝoj de Malmgren kaj estrarano Kennedy – samflankuloj de Lapenna –, tamen la Komitato en Haarlem akceptis ilian pluoficadon kaj la statutproponon. Tiu propono estis poste malakceptita en la Ĝenerala Voĉdono fine de la jaro 1954: nur 71,85 % voĉdonis jese, sed necesis 75 %. La malakcepton kaŭzis la neo de pluraj Landaj Asocioj, nome tiuj de Argentino, Aŭstrio, Belgio, Flandrio, Britio, Svislando kaj Norda Ameriko (EANA).

Sekve de la voĉdona malsukceso Lapenna ŝanĝetis kelkajn artikolojn en la propono. La komitatanoj B estu elektataj ne nur de la delegitoj, sed ankaŭ de la ĉefdelegitoj. Al la regulo, ke en Ĝenerala Voĉdonado du trionoj el la voĉoj povas ŝanĝi la statuton, li denove aldonis la malnovan kondiĉon, ke tiuj du trionoj devas reprezenti minimume duonon de la membraro. Lia dua propono en julio 1955 ricevis la necesan plimulton, eventuale ankaŭ pro la intertempa aliĝo de Landaj Asocioj en Germanio kaj Finnlando. Dum la kongreso en Bolonjo 1955 Lapenna elektiĝis Ĝenerala Sekretario. Sed ĉar la asociaj financoj ne ebligis aĉeti domon en Londono, Lapenna en Bolonjo decidis transloki la oficejon al Roterdamo, kie loĝis Marianne H. Vermaas, la nova administranto (ekde 1956 la statuta titolo estas denove direktoro).

Priskribante tiujn jarojn poste en «Esperanto en perspektivo» (1974), Lapenna tute forsilentis la planitan honorarion por Ĝenerala Sekretario kaj nomis la motivojn de la tri protestintaj estraranoj «nekompreneblaj», [9] konforme al sia propra perspektivo.

En decembro 1956 la Ĝenerala Voĉdono akceptis plurajn statutŝanĝojn, kiuj rilatis interalie al la translokado al Nederlando (novembro 1955) kaj la preparo de la estonta junulara sekcio en UEA, kio realiĝis en 1958 per la integriĝo de TEJO. Same en 1958 UEA estis fine rekonita per reĝa dekreto laŭ la tiutempaj reguloj en Nederlando. [10]

7. Diskutoj pri la statuto 1974-80

Statuto-propono de oktobro 1974 (AdUEA: H-690); Statuto-propono de junio 1978 (AdUEA: H-690); Statuto 1980 (UEA: Statuto de Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1980)

El la vidpunkto de la nederlanda juro UEA estis formale fondita por la periodo de 29 jaroj, kiu finiĝis la 28-an de aprilo 1976. Ivo Lapenna jam en oktobro 1973, kiam li atentigis en Estrara Cirkulero pri la neceso renovigi la statuton resp. la Asocion, proponis ke oni okaze de tio faru ankaŭ kelkajn modifojn. [11]

Tiun ideon transprenis la Komitato en Hamburgo 1974, instalante kvarkapan komisionon sub la prezido de Uwe Joachim Moritz. La tasko estis modere modifi la tiaman statuton laŭ aktualaj bezonoj, sed, anstataŭ tio, Moritz prezentis en oktobro 1974 al la samkomisionanoj kaj aliaj aktivuloj tute propran proponon. En 1975 la mandato estis renovigita, sed pro nekontentigaj rezultoj la Komitato en 1976 petis la estraranojn Wensing kaj Woessink daŭrigi la laboron. Intertempe oni devis pere de Ĝenerala Voĉdonado renovigi la statuton, sen aliaj ŝanĝoj, por eviti la timatan malfondon: nur 58 tagojn (3-an de marto 1976) antaŭ la limdato, kiel Woessink emfazis. Li uzis la iom fortan esprimon «jura morto», [12] kvankam temis pli ĝuste pri risko perdi la juran personecon. Tiu perdo povas esti en la nederlanda praktiko eventuale malagrabla, sed ne tiel katastrofa kiel oni imagis.

Post kvar projektoj de Moritz, post sugestoj de la du estraranoj kaj post longa korespondado, prezidanto Tonkin mem ellaboris novan projekton, kiu fariĝis preta en junio 1978. La Komitato en Varna 1978 dankis pro la farita laboro kaj petis nun la tutan Asocion sendi sian opinion pri tiu projekto – la leteroj plenigas dikan dosierujon en la Arkivo de UEA. Inter utilaj rimarkoj kaj ideoj troviĝas ankaŭ aliaj kiuj iusence ilustras la vastecon de pensado en la Asocio. Dum belgo deziris ke la nova statuto malpermesu reklamon pri erotikaj libroj en la asocia organo, sovetianino el Kievo opiniis ke la statuto devigu membrojn al aktiva kunlaboro kaj permesu nur la strebadon al «progresiva» plifaciligo de internaciaj rilatoj. [13]

Nur post kiam la Komitato en 1979 sankciis novan proponon de Tonkin, oni fine realigis la jam plurfoje esprimitan postulon ke nederlanda fakulo indiku kion la nederlanda juro postulas de statuto, se la koncerna asocio deziras havi juran personecon. Sed ankaŭ tiu obstaklo estis venkita, kaj la 11-an de januaro 1980 direktoro Victor Sadler povis subskribi protokolon pri pozitiva voĉdono en Ĝenerala Voĉdonado. [14] La 14-an de marto 1980 la statuto estis notarie registrita.

B. Elektitaj problemoj

1. Jura personeco

Por asocio en Nederlando, grava jura fonto estas artikolo 8 de la Konstitucio, kiu garantias ke homoj havas la liberon unuiĝi. Tiu rajto aperis jam en 1848; en 1855 venis leĝo diranta kiel Asocio povas ricevi juran personecon. Se la asocio volis havi ĝin sen tempa limo, tiam la statuto devis esti agnoskita eĉ per leĝo. Tial normale asocioj estis fonditaj por nur 29 jaroj, ĉar tiam sufiĉis reĝa dekreto (pri kiu okupiĝis la ministerio pri internaj aferoj). Ekde 1976 sufiĉas agnosko de la statuto fare de notario. [15] Jura personeco necesas interalie por ke la Asocio povu aĉeti grundon aŭ ricevi heredaĵojn, sed ĝi ne necesas por la ekzisto de la Asocio entute. Por ke notario akceptu la statuton, asocio devas en ĝi diri sian nomon kaj la urbon kie estas la sidejo, la celon de la asocio, la devojn kiujn la membroj havas al la asocio, la manieron kiel oni kunvokas la ĝeneralan kunvenon de la membroj, la manieron kiel oni nomumas kaj malnomumas la gvidantojn, kaj la uzon de la mono en la kazo de malfondo. [16]

2. Oficiala lingvo

Laŭ art. 6 la «oficiala lingvo» de la Asocio estas Esperanto. Restas iom malklare kion tio signifas, ekzemple ĉu ĉiu oficiala teksto de la Asocio devas ekzisti en Esperanto, resp. ĉu ĉiam validas la esperanta versio de oficiala teksto. La statuto mem estis agnoskita de la notario en la nederlanda traduko; se necese, la esperanta versio povas tamen servi kiel helpo por la interpretado.

Por difini Esperanton, la pli fruaj statutoj parolis pri ties fundamento (minuskle) kaj verkaro, sed en 1978 Gaston Waringhien dubis ĉu oni povas paroli pri la verkaro de lingvo, anstataŭ de Zamenhof. La prezidanto de la Akademio de Esperanto bedaŭris ke UEA, «kiu subvencias la Akademion, ne faras referencon al tiu lingva institucio, almenaŭ tiel malnova kiel ĝi mem». [17] La nuna vortumo estas de li kaj metas Esperanton sur tri kolonojn: la Fundamento; la verkaro de Zamenhof; kaj la «ĝenerala lingvouzo», kontrolita de la Akademio. (La ideon, mencii la Lingvan Komitaton kaj ĝian Akademion, havis tamen kiel unua eble la belgo Frans Schoofs en 1933. [18] )

3. Konsisto kaj membreco

Tute baza tasko de statuto estas difini por kiuj homoj ĝi validas. Ĝi devas indiki kiuj homoj apartenas al la unuiĝo, kiuj ne apartenas, kaj kiel oni povas eniri resp. forlasi la unuiĝon. Malsame al la svisepokaj statutoj kaj malgraŭ insista peto de estrarano Werner Bormann en 1974, [19] la nuna statuto apenaŭ priskribas la rajtojn de membro. Klarigoj aperas ĉefe en la Ĝenerala Regularo, ŝanĝigebla per komitata decido. Validas ja la bazaj rajtoj kiujn membro havas laŭ la nederlanda leĝo, sed UEA-membro havas ankaŭ rajton je Jarlibro, revuo ktp., depende de la pagita kotizo.

Rilate al la membraro kaj la roloj de la Landaj Asocioj, la statuto enhavas malfacilan vortumon, kiu estiĝis dum multjara evoluo de la Asocio. Kaj art. 2 kaj art. 11 okupiĝas pri «konsisto» kaj «membreco»:

2. Konsisto.

Membroj de la Asocio povas esti:

(a) Esperanto-organizaĵoj;

(b) Individuaj membroj, konsistantaj el naturaj personoj kaj juraj personoj.

11. Membro-kategorioj.

La Asocio konsistas el :

(a) aligitaj membroj (AM), are aligitaj de la landaj asocioj aliĝintaj al UEA;

(b) individuaj membroj, individue enlistigitaj de UEA;

(c) honoraj prezidantoj kaj honoraj membroj, nomitaj laŭ reguloj fiksitaj en la regularoj de la Asocio;

(ĉ) membroj de la Honora Patrona Komitato, nomitaj laŭ aparta regularo.

Unue, la du artikoloj samopinias ke ekzistas individuaj membroj, kiujn administras UEA mem. La aldono, ke povas temi ankaŭ pri juraj personoj, okazis laŭ sugesto de estrarano Woessink, [20] konforme al la nederlanda leĝo. Praktike tia membro povas kaŭzi problemojn, se ĝi volas uzi UEA-servojn kaj se UEA intencas severe kontroli kiu reala persono agas por ĝi. Supozeble pro tio oni en 1934 skribis ke societoj, firmoj ktp. ne povas esti membroj.

Due, la du artikoloj mencias aliajn grupojn kiuj «membras» aŭ el kiuj la Asocio «konsistas». En art. 2 oni legas ke UEA konsistas krom el individuaj membroj el «Esperanto-organizaĵoj», sed laŭ art. 11 UEA konsistas krom el individuaj membroj el are aligitaj membroj, kiujn administras la aliĝintaj landaj asocioj. Ĉu do Landa Asocio estas parto de UEA, aŭ ĉu la membroj aligitaj de ĝi?

Kiam oni pristudas la antaŭajn statutojn, oni facile perdas la superrigardon pro la amaso da membroj, organizaĵoj, societoj, firmoj kaj entreprenoj. Ekzemple, la nunaj artikoloj 13 kaj 14 temas pri kontraktoj kun esperantistaj kaj neesperantistaj organizaĵoj; tio estas eĥo de la societoj interalie en la statuto de 1920. Tie la parto II nomas societo tiujn societojn, firmojn ktp., kiuj havas celojn similaj al tiuj de UEA, kaj kun kiuj UEA povas kontrakti pri komuna agado aŭ interŝanĝo de servoj. Cetere ĝi parolas pri Entreprenoj de UEA (antaŭe Esperantiaj Entreprenoj): pri societoj, firmoj ktp. kiuj pagas kotizon kaj per tio montras sian simpation al UEA. Ili rajtas publikigi sian nomon en la Jarlibro kaj ĝuas servojn laŭ regularo. Ankaŭ la statuto de 1934 konas societojn, tio estis fakaj Esperanto-asocioj kaj Landaj Asocioj kiuj ne aligis siajn membrojn al UEA. Ili povis enskribigi sin ĉe UEA kiel Partoprenantoj en la ĝenerala movado. Sed tiuj diversaj specoj de «societoj» ne rilatis al la konsisto de UEA.

La vorto konsisto aperas unue en la UFE-statutpropono de 1932. Tie la koncerna artikolo mencias nur la naciajn Esperanto-societojn kaj skribas pri regnoj sen Nacia Societo, en kiuj la Komitato starigu nacian sekretarion ĝis la fondiĝo de Nacia Societo. En la IEL-statuto de 1937 oni revidas la vorton, kaj aperas la nuna dueco de esperantistaj organizaĵoj kaj individuaj membroj. La naŭa artikolo priskribas la membro-kategoriojn: asociaj membroj, do aligitaj, kaj individuaj membroj, kun sub-kategorioj. En la sekvaj statutoj la artikoloj estas tre similaj, krom ke en 1955 en art. 2 aldoniĝis la asociaj (aligitaj) membroj al la individuaj membroj.

Sed la projekto el 1978 kaj la fina Statuto el 1980 sub art. 11 priskribas ne nur membro-kategoriojn, sed uzas ankaŭ la verbon «konsistas». Ekde tiam do ambaŭ artikoloj parolas pri konsisto kaj membreco, kaj pro la malsama enhavo tio ŝajne estas kontraŭdiro. Sed sub la Esperanto-organizaĵoj en art. 2 oni komprenu la aron de membroj de aliĝinta asocio, do de asocio, kiu per la aliĝo aligis siajn membrojn al UEA. Poste art. 11 ellaboras tiun punkton.

4. Unu regno, unu Landa Asocio

Kiam UEA ankoraŭ provis konstrui propran «teritorian» organizon apud la Naciaj Societoj, tiam eblis aranĝi siajn teritoriojn laŭ propra bontrovo, ekzemple havi plurajn teritoriojn kun ĉefdelegito en unu lando. Ekde la akcepto de Landaj Asocioj post 1933, UEA principe volas akcepti nur po unu Landan Asocion por «regno». Sed eblas esceptoj, precipe por landoj kun etna diverseco, kiel ekzemple Ĉeĥoslovakio antaŭ la forpelo de la germanoj. Tiam la lando havis krom Ĉeĥoslovaka Asocio Esperantista ankaŭ Germanan Esperanto-Ligon. En Belgio ekzistis ekde 1930 ne nur belga, sed ankaŭ flandra asocio. Dum en kelkaj multlingvaj landoj oni povas aranĝi unuecan Landan Asocion, ekzemple en Svislando, en aliaj estas pli oportune se aparta LA provas varbi en la koncerna etna grupo.

Kompreneble, la akcepto de pli ol unu asocio el unu regno havas sekvojn por la tuta Asocio, ĉar LA rajtas sendi komitatanon aŭ komitatanojn al UEA. Jam en 1935 la cedemo de la Asocio tiurilate estis elprovita. Dua neŭtrala asocio en Nederlando deziris aliĝi, kvankam aliĝis antaŭe Nederlanda Esperanto-Asocio La Estonto Estas Nia (LEEN). Por ne doni precedencon kaj kuraĝigi skismojn en la naciaj movadoj, la Komitato rifuzis. Sed la dueco en Nederlando rivelis certan problemon pri la koncepto de neŭtraleco: En kelkaj landoj religiaj aŭ politikaj grupoj akceptas aliĝi al neŭtrala asocio, en aliaj landoj ne. En Nederlando ne nur la socialistoj, sed ankaŭ la katolikoj kaj (parto de la) protestantoj preferis agadi aparte de la neŭtraluloj. La dua asocio, alternative al LEEN, estis tutlanda federacio de lokaj grupoj, kiuj mem povis esti neŭtralaj, katolikaj, protestantaj aŭ socialistaj. [21]

En la diskuto pri la statuto post 1974 la demando revenis. Kelkaj diskutantoj pri la nova statuto, interalie Moritz, deziris ellasi la regulon, supozeble favore al naciaj minoritatoj. En sia unua propono el oktobro 1974 li skribas pri «teritoriaj» anstataŭ landaj asocioj, kaj mencias kiel ekzemplojn por teritorio «komunumo, distrikto, provinco, ŝtato k.s.». [22] Estrarano Woessink tuj atentigis ke «eĉ loka klubo povas aliĝi!», kaj simile esprimis sin multaj aliaj. [23] Ekzistis timo ke iu povus misuzi la mankon de limigo. Interalie Ivo Lapenna supozis ke baldaŭ Sovetunio formos en siaj dek kvin uniaj respublikoj dek kvin asociojn kaj sendos dek kvin reprezentantojn al la Komitato de UEA. [24] Certe, Landa Asocio ne simple povas mem aliĝi sed nur peti aliĝon fare de la Komitato. Sed se la ideo pri Teritoria Asocio estus venkinta, la Komitato supozeble estus plurfoje metita antaŭ malfacila, pridisputata decido.

Lapenna ne sciis ke eĉ la bulgaro Nikola Aleksiev, gvidanto de la komunistaj esperantistoj, malakceptis la ideon de Moritz. [25] La komunistoj preferis centritajn kontaktojn kun la eksterlando, ne multajn asociojn kiujn oni povos malpli bone kontroli; certe ili ne deziris asociojn de nerusaj minoritatoj kiuj sendas rekte anojn al la Komitato de UEA.

5. Komitato

Nederlanda asocio devas havi ĝeneralan kunvenon, kiu elektas organojn kaj ebligas al membroj (rekte aŭ nerekte) havi influon al la asocia agado. En UEA tiun fundamentan rolon plenumas la Komitato. Al ĝi «apartenas ĉiuj kompetentecoj en la Asocio», se ne la statuto aŭ leĝoj rezervis ion al aliaj instancoj. [26] Art. 53 donas al Ĝenerala Voĉdonado, de individuaj membroj kaj aliĝintaj asocioj, la rajton «nuligi ĉiujn elektojn kaj decidojn» de iu ajn asocia instanco. La Komitato decidas pri ŝanĝo de la statuto, sed la ŝanĝo validas nur post konfirmo fare de Ĝenerala Voĉdonado.

La demando estas sekve, kiu elektas la anojn de la Komitato. Komence nur la delegitoj elektis, sed la nuna statuto distingas en art. 22 ses grupojn:

a) la aliĝintaj Landaj Asocioj – por komitatano aŭ komitatanoj A;

b) la aliĝintaj fakaj asocioj – por maksimume po unu komitatano A;

c) la observantoj kune, t.e. reprezentantoj de malgrandaj aliĝintaj asocioj kiuj ne elektas propran komitatanon – por komitatano A;

ĉ) la junulara sekcio TEJO – por minimume unu komitatano A;

d) la individuaj membroj – por komitatanoj B;

e) la komitatanoj A kaj B kune elektas komitatanojn C;

Krome la tuta Komitato rajtas permesi al TEJO elekti pli ol unu komitatanon A, ĝis maksimume kvar.

Aliĝinta Landa Asocio, ekde cent membroj, elektas por komencita milo de are aligitaj membroj po unu komitatanon. Se la membronombro dum la oficperiodo plialtiĝas, la LA sendas pliajn komitatanojn. Aliĝinta LA cetere ne «rajtas al pli ol 6 komitatanoj entute», laŭ la titolo de la artikolo oni komprenu sub tio nur A-komitatanojn. Aliĝinta faka asocio, same ekde cent membroj, rajtas elekti nur unu komitatanon A.

Principe, ne ekzistas absoluta limo por la tuta nombro de komitatanoj A nuntempe, dum pli fruaj statutoj donis al la Komitato la eblon plialtigi la elektonombrojn (t.e. por kiom da membroj oni elektis kiom da komitatanoj), en la kazo ke la komitatanoj A estas respektive pli ol 30 (1934) kaj 40 (1948, 1955) personoj. La forigo de tiu regulo estas salutinda, ĉar ĝi povis krei grandajn ĥaoson kaj disputojn en la okazo de apliko.

La individuaj membroj ekde 1980 elektas po unu komitatanon B por komencita milo da individuaj membroj. Sed la tuta nombro de komitatanoj B estas limigita al unu kvarono de la nombro de la komitatanoj A. Post kresko de la nombro de individuaj membroj, ili povas elekti pliajn komitatanojn B, sed nur en la sekva jaro – gravas la stato je la 31-a de decembro (art. 24).

De 1908 ĝis 1934 la komitatanoj estis elektataj nur de la delegitoj, ne la membroj. Kiam aliĝis la Landaj Asocioj en 1933, tiam komitatanojn elektis unuflanke la Landaj Asocioj, aliflanke la delegitoj en tiuj landoj, en kiuj neniu LA aliĝis. Laŭ la Statuto de IEL nur la Landaj Asocioj elektis. Kaj en la kunfandita UEA, ĝis 1980, la komitatanoj B estis elektataj de la delegitoj, unu komitatano po 250 delegitoj, sen limigo. Pro la influo, kiun LA povas havi al la (elekto de) delegitoj, la asocioj en la komunistaj diktaturoj ĝenerale favoris tion kaj kontraŭis la provojn de okcidentantoj, fari la individuajn membrojn mem elektantoj de la komitatanoj B. En 1976 Ulrich Lins leteris al la prezidanto ke li aŭdis ke la «orientanoj vehemente rezistas al la propono [...] plivastigi la rajtojn de la individuaj membroj». [27]

La Statuto de 1980 estas kompromiso: nun la individuaj membroj elektas, sed iliaj komitatanoj B ne estu pli ol kvarono de la komitatanoj A. Per tio la orientaj Landaj Asocioj volis kompensi la limon, ke unu LA sendas maksimume ses komitatanojn A. Sed tiuj aktivuloj, kiuj pledis por elektoj ankaŭ fare de la individuaj membroj (ĉefe okcidentanoj), estis kontentaj. La reformo cetere emfazas la diferencon inter aligitaj kaj individuaj membroj, ĉar la unuaj povas influi la konsiston de la Komitato daŭre nur nerekte, pere de sia LA.

En 1934, kiam la Landaj Asocioj fariĝis la ĉefaj elektantoj, oni volis «certigi al la Asocio la kunlaboron de spertuloj pri administro aŭ propagando, kaj de samideanoj internacie konataj», kiel diras la statuto (art. 37). Tial la jam elektitaj komitatanoj povis alelekti pliajn homojn, ĝis triono de sia propra nombro. La IEL-statuto malpligrandigis la nombron al kvarono (art. 24). La postaj UEA-statutoj konservis tion, sed ekde 1948 postulis sekretan voĉdonon (kiel ĝi okazis jam antaŭe) kaj koncizigis la priskribon al «spertuloj» (art. 25 C). La C-komitataneco estas iom tikla laŭ la nederlanda leĝo, ĉar en la leĝo la ĝenerala kunveno estas kunveno de membroj aŭ la reprezentantoj de membroj – sed komitatanoj C ne reprezentas iun. Pro tio gravas ke tiuj komitatanoj estas ĉiam nur malplimulto.

Per tiu ĉi miksa elektiĝo de la Komitato, la statuto provas realigi plurajn celojn. Unue la Landaj Asocioj, kiuj pagas kotizojn por la aligitaj membroj, volas partopreni la decidojn pri la elspezo de la mono. Due la komitatanoj A kontribuas al la reprezentiĝo de diversaj landoj. Jam Hector Hodler en 1910 per pligrandigo de la Komitato deziris enlasi reprezentantojn de aliaj landoj, speciale almenaŭ unu amerikanon, «kaj, eble, unu virinon, tial ke la virinaro estas sufiĉe grava parto de nia Asocio.» [28]

En 1920 oni enkondukis liston de kandidatoj, kiun prezentis la ankoraŭ ekzistanta malnova Komitato al la delegitoj. La listo antaŭvidis la reprezentiĝon de landoj resp. grupoj de landoj, do du komitatanoj por la Brita Regnaro, du por Francio, du por Balkano, unu por Belgio kaj Nederlando ktp. Trie la individua membraro estu reprezentata sen influo de la Landaj Asocioj. Kvare la individua membreco fariĝu pli alloga pro la eblo elekti komitatanojn. Kvine homo interalie por estrara ofico havu la eblon komitataniĝi, ankaŭ se LA aŭ la individuaj membroj ial ne elektis lin, aŭ se la homo nur lastamomente konsideris estraraniĝi. Komparu la politikan sistemon en Britio, kie la ministroj devas esti parlamentanoj: laŭnecese oni povas anigi homon al la Supera Domo.

La kondiĉoj por la ofico de komitatano estas malmultaj: oni devas esti individua membro de UEA; jam estinte komitatano, oni devis esti partopreninta almenaŭ unu komitatkunsidon dum la pasintaj du periodoj; salajrata oficisto de UEA ne povas komitataniĝi. Laŭ la statuto la komitatanoj eksplicite estas samrajtaj, la literoj A, B, C rilatas nur al la maniero kiel ano eniris la Komitaton. Tamen la statuto faras distingojn: nur komitatano A rajtas anstataŭigi sin, se li ne mem povas ĉeesti la kunsidojn, kaj li povas perdi sian mandaton, se la koncerna Landa Asocio dum la oficperiodo eksiĝas el UEA. Cetere, komitanoj A kaj B elektas aliajn komitatanojn, sed ne la komitatanoj C.

La statuto donas al la Komitato teorie plurajn eblojn ekskludi anon. Ĝenerale laŭ art. 9 tiu organo, kiu elektis ofichavanton, povas esprimi sian malfidon kaj elekti novan, sed ekzemple la komitatanoj B ne estas elektitaj de organoj – la aro de individuaj membroj ne estas organo. Estas dube ĉu Landa Asocio estas organo de UEA, kvankam ĝi parte kondutas kiel organo. Simile statas je la tuto de komitatanoj A kaj B, kiu elektas la komitatanojn C, ĉar ankaŭ tiu tuto je si mem ne estas organo.

La Komitato mem eksplicite laŭ art. 18 (ekde la ŝanĝoj de 1956, tiam art. 20) rajtas eksigi komitatanon. Krome laŭ art. 26 komitatano «devas resti individua membro tra la tuta oficperiodo», do se la Estraro eksigas membron, leviĝas la demando pri ties eventuala komitataneco. Tio povas krei konflikton kun LA, se ĝi deziras teni sian senditon. Ĉiukaze la eksiĝata membro povas plendi kaj peti decidon de la Komitato.

De la disdivido inter Komitato kaj Estraro en 1920 ĝis nun nur du komitatanoj estis eksigitaj. En 1956 la tiama Estraro hezitis eksigi mem la UEA-membron George Allan Connor pro ties komitataneco kaj transdonis la decidon al la Komitato en la kopenhaga UK. [29] Supozeble pro la tiam malklara situacio oni ŝanĝis artikolon 20 en decembro 1956. En 1961 la komitatanoj A kaj B esprimis sian malfidon kontraŭ la komitatano C Hans Jakob, laŭ tiu artikolo kiu nun havas la ciferon 9 (eksigo pere de tiu organo, kiu donis la oficon).

6. Estraro

Komence la sola supera organo nomiĝis Komitato. Biblioteko Hector Hodler posedas interesan dokumenton pri la komunika historio de la Asocio, la Rondirajn Kajerojn. Hodler, vicprezidanto kaj estro de la administra fako, skribis en kajeron sian raporton kaj sendis ĝin al unu komitatano. Tiu aldonis siajn komentojn kaj ideojn kaj sendis ĝin al la venonta kolego, kaj tiel plu. Je la unua rondiro, en 1909 tra Germanio, Britio, Svislando kaj Francio, la kajero bezonis du monatojn ĝis Hodler rehavis ĝin, sed la ideo funkciis kaj trovis sian vojon eĉ en la statutproponon de 1914 (art. 31) kaj la Statuton de 1920 (art. 35).

La unua Komitato havis ses anojn kaj tri malsamajn fakojn, nome administrado, turismo kaj Esperanto-konsuloj/oficejoj (nuntempe oni diras: Delegita Reto). Post ioma eksperimentado – de 1909 ĝis 1911 ekzistis komitatano pri aerveturado –, dum kiam la fakta Komitato cetere ne ĉiam kongruis kun la statutaj postuloj, troviĝis taŭga, tradiciiĝinta fakaro. Sed longan tempon, de 1913 ĝis 1950, oni tute ne asignis oficalan fakon al la komitatanoj / estraranoj. Mallonge la Estraro elektita en 1986 provis labori laŭ tri sektoroj, interna agado, ekstera agado, financoj.

Kvankam oni celis pli-internaciigi la Komitaton, la Estraro mem restis tre eŭropa kolegaro. Ekde 1923 ĉino loĝanta en Parizo, Won Kenn, membris en ICK por reprezenti la neeŭropajn kontinentojn, sed nur en 1959 neeŭropano eniris la Estraron de UEA, la japano Hideo Yagi. Antaŭ 1980 la statuto opiniis eĉ ke la estraranoj prefere loĝu en landoj ne tro malproksimaj de la Asocia sidejo. Tonkin rifuzis la postulon en 1978: ĝi havis sencon en epoko de ŝipvojaĝoj kaj malrapidaj poŝtaj ligoj, sed ne plu en epoko de aviadiloj kaj internacia telekomunikado. [30]

Ĉar la Estraro laŭ historio kaj karaktero estas komisiono de la Komitato, la estraranoj konsekvence devas esti komitatanoj. Tiu regulo garantias, teorie, ligon inter la estraranoj kaj la Komitato, kaj ĝi plifaciligas kelkajn aferojn: oni ekzemple ne devas krei specialan parolrajton en la Komitato aŭ denove difini kondiĉojn de la estraraneco, kiel la individuan membrecon.

Inter la estraranoj la prezidanto, la vicprezidantoj kaj poste la Ĝenerala Sekretario ricevis specialan pozicion, ĉar tiujn oficojn la Komitato devas elekti rekte. La Estraro do ne mem povas decidi kiu el ĝiaj membroj okupu kiun el tiuj oficoj. Krom la menciitaj personoj la Estraro havu du ĝis kvin pliajn membrojn, do povas konsisti entute el kvin ĝis naŭ personoj. Unu devas havi la taskon financoj, ĉar ekzemple la Ĝenerala Regularo sub 11.1 enhavas estraranon pri financoj. La Regularo Biblioteka Apogo de Roma kaj Poul Thorsen mencias estraranon pri kulturo.

Humphrey Tonkin pledis en 1975/1976 por severa limigo de la nombro, eble nur ok aŭ prefere eĉ malpli: la Komitato estu sub la premo elekti nur absolute kapablajn homojn. Grandaj estraroj laŭ li estas malpli laborkapablaj, kaj estiĝas la tento aldoni ĉiam pli da anoj, dum malgrandaj estraroj povas ankaŭ pli ofte kunveni. Ne necesas esti estrarano por helpi en la laboro de la Asocio: «oni ne generaligu la duonon de la armeo kaj senkuraĝigu la alian duonon.» [31]

La prezidanto reprezentas la tutan Asocion kaj prezidas la Estraron. Temas pri du roloj plenumataj de la sama funkcio, kiu similas iel al la Federacia Prezidanto en Svislando. Li estas principe estrarano inter aliaj, kvankam kun specialaj rajtoj, kaj krome kiel prezidanto reprezentas la tutan organizaĵon. En la nuna statuto la plej grava novaĵo, estraro-rilate, estis la tempa limo de prezidanteco. Prezidanto Tonkin mem proponis ĝin en januaro 1975 al la komisiono pri statuto, kun aludo al la dekjara oficado de lia antaŭulo Lapenna:

«Ni nepre devas limigi la sinsekvan deĵoron de la Prezidanto al du oficperiodoj, por la ĝenerala bono de la Asocio, kaj por eviti la situacion kiun ni ĵus elrampis. Ne nur temas pri tio, ke longa periodo sub sama prezidanto povas konduki al stagno, sed ankaŭ, ke ne ekzistas facila elirvojo por prezidanto kiu dezirus post difinita tempo eksiĝi kaj eniri alian utilan pozicion. Entute mi preferus sistemon laŭ kiu tute normale gvidanto de nia Asocio transprenu la prezidantecon dum difinita periodo, ĝin transdonu al alia gvidanto, ktp., tiel ke pluraj gvidaj homoj en la Asocio travivu periodon de respondeco. El tio naskiĝas sento de kolektiva respondeco, kaj de kontinueco.»

Kaj li persone direktis sin al Moritz ke tiu, kiam li mencios la ideon eventuale en la revuoEsperanto, ligu ĝin al la nomo Tonkin, «por ke la homoj ne pensu, ke temas pri ŝtatrenverso!» [32] En la revuo kvar jarojn poste Tonkin vortumis ke en la intima medio de UEA neeviteble «la personaj interrilatoj miksiĝas kun la objektiva juĝkapablo, kaj facile homoj restas sur siaj postenoj nur pro tio, ke neniu deziras ofendi ilin per ŝanĝo.» [33] Tonkin kaj liaj kundiskutantoj ŝajne ne sciis ke temas fakte pri renovigo de malnova regulo el 1908, laŭ kiu prezidanto kaj vicprezidanto povas havi tiujn oficojn nur dum du sinsekvaj (tiam dujaraj) periodoj. Jam en 1910 la regulo estis forigita, favore al la populara prezidanto Harold Bolingbroke Mudie.

Ivo Lapenna forte kontraŭis la ŝanĝon, laŭ li ĝi estas malbona pro la malofteco de taŭgaj homoj. Kial oni forigu prezidanton, se la Komitato deziras lin konservi? «Laŭ mia scio, neniu organizaĵo havas tian absurdan regulon [...].» Krom tio, laŭ Lapenna la prezidanto daŭre havu la povon de Estraro aŭ Komitato en esceptaj kazoj, kio ne servis por plaĉi al iu prezidanto, sed estis «rezulto de spertoj kaj prudentaj antaŭvidoj». Kiel solan ekzemplon Lapenna menciis ĝenerale la duan mondmiliton. [34] Dum la milito ĝuste IEL-prezidanto Bastien estis longan tempon apenaŭ kontaktebla, precipe post la okupiĝo de suda Francio ekde novembro 1942. Nur post la liberiĝo de Parizo en 1944, Bastien povis denove plenumi sian funkcion. La plej longan militan tempon, la Ligo estis fakte gvidata de Ĝenerala Sekretario Goldsmith, de la estrarano Oliver el Britio kaj de la vicprezidanto Malmgren el Svedio, kiu anstataŭis la prezidanton. Sed, tiutempe la prezidanto havis en urĝaj kazoj nur la kompetentecon de la Estraro, ne de la Komitato (IEL-statuto, art. 27). La frazero «aŭ de la Komitato» (art. 28) aldoniĝis nur en 1947. Tiu klaŭzo pri urĝa kazo malaperis en 1980.

Dum la statutdiskutoj en la 1970-aj jaroj unu longdaŭra temo estis aparta prezidanto de la Komitato, ekigita de Moritz kaj Bormann. [35] Multaj subtenis la ideon, ekzemple Gian Carlo Fighiera laŭ kiu en neniu ŝtato la ĉefministro estas samtempe prezidanto de la parlamento. [36] Notario Ludwig Röll, membro de la komisiono pri statuto, opiniis ke la Komitato havu unu prezidanton kaj minimume unu vicprezidanton, por gvidi la kunsidojn. La UEA-prezidanto estis laŭ li «tro forta» en la kunsidoj. [37] Alia ideo estis arbitracia tribunalo por peri kaze de konfliktoj.

Prezidanto Tonkin koncedis ke ne la UEA-prezidanto mem gvidu la kunsidojn de la Komitato: la nuna prezidado fare de la prezidanto ne bone funkcias kaj eĉ «tre multe limigas la prezidanton mem». [38] La statuta eĥo de tiu debato: la Komitato nun povas esti eksplicite gvidata aŭ de la prezidanto aŭ de vicprezidanto (kp. malnovan art. 31 kun nova art. 37). Principe la ŝanĝo ne estis necesa, ĉar ja ĝenerale – ankaŭ laŭ la malnova artikolo 30 – eblas ke la vicprezidanto anstataŭas la prezidanton. Se la UEA-statuto dirus simple nenion pri la prezido, tiam laŭ la nederlanda leĝo povus prezidi la prezidanto de la Asocio, la Sekretario aŭ iliaj anstataŭantoj. [39]

Aliflanke Tonkin rifuzis specialan, eble eĉ statutan komisionon aŭ oficon por prezidado de la kunsidoj aŭ por arbitracio. Se la Komitato taksas bezonata komisiiton aŭ komisionon por kunsidoj aŭ por kontroli la Estraron aŭ esplori konfliktojn, ĝi simple donu la taskon al komitatanoj. Ia organo aŭ ofico inter Komitato kaj Estraro estas laŭ li tempoperdo pro la poŝto. (Cetere jam Stettler en 1914 estis por arbitraciantaro, ĉar li volis malŝarĝi la Komitaton resp. la oficejon.) [40]

La titolo Ĝenerala Sekretario trairas la statutan historion de UEA kun diversaj signifoj. En la Jarlibroj 1912-14 aperas oficistoj kun tiu titolo; sed la statuto laŭ la stato de 1912 ne mencias ĝin. [41] En la statuto de 1920 oni trovas unuafoje Ĝeneralan Sekretarion de UEA, por la kazo ke ne ekzistas ordinara direktoro:

40. Se momente ne estas trovebla sperta Direktoro, aŭ se ĉi-tiu ne povas dediĉi sian tutan tempon al la ofico, la Komisiono elektas profesian oficejestron kun la titolo: Ĝenerala Sekretario de UEA. La Komisiono decidas, kiuj el la direktoraj kompetentecoj iras al la Ĝenerala Sekretario, kaj kiujn ĝi rezervas al la Direktoro aŭ al unu el siaj membroj.

La statuto lasis do grandan liberecon al la Komisiono (la Estraro). Nur unu persono havis la titolon dum tiu statuto, nome la dungito Hans Jakob ekde 1920; pro financaj kialoj oni ne faris lin direktoro antaŭ 1924. En la brita epoko de IEL kaj UEA, Ĝenerala Sekretario estis la normala titolo de la estro de la oficejo. Sed en 1954 estrarano Ivo Lapenna provis preni la titolon por tute speciala posteno. Li celis krei novan Ĝeneralan Sekretarion, kiu povas ricevi honorarion kaj estas membro de la Estraro kun vastaj taskoj:

30. La Ĝenerala Sekretario zorgas pri la efektivigo de la decidoj de la Komitato kaj Estraro; kunmetas la jaran raporton pri la laboro de la Asocio kaj ellaboras la planon de la laboro por la estonta jaro; prizorgas la mondan informadon pri Esperanto; gvidas la eksterajn rilatojn de la Asocio; plenumas aliajn taskojn, kiujn la Komitato aŭ la Estraro donas al li.

Restu la regulo ke dokumentojn subskribu kaj la prezidanto kaj la Ĝenerala Sekretario, sed tiun lastan titolon okupis do ne plu la oficejestro, sed la nova estrarano kun honorario. La oficejestro estonte nomiĝu Administranto. Sed tiu ĉi statuto-propono el aŭgusto 1954 ne estis akceptita, Lapenna devis modifi sian projekton.

La statuto de 1980 plimodestigis la taskaron de la Ĝenerala Sekretario: «La Ĝenerala Sekretario zorgas pri la efektivigo de la decidoj de la Komitato kaj de la Estraro kaj respondecas pri la kontaktoj kun la Komitato» (art. 36). Oni ne plu bezonas lian subskribon ĉe la ĉefaj dokumentoj de la Asocio. Sed ĉe kontraktoj kiuj temas pri sumoj ekde certa alteco, krom la prezidanto ankaŭ la Ĝenerala Sekretario subskribas.

7. Kompensoj

Labori por la Asocio kostas tempon. Nur escepte aktivuloj povis aŭ volis permesi al si labori kvazaŭ profesie sed sensalajre, kiel Hector Hodler kaj Eduard Stettler. Edmond Privat, UEA-prezidanto ekde 1924, ne havis tiujn rimedojn kaj bezonis financan subtenon de la esperantistaro, ĉu por la redaktado de la asocia organo, ĉu por lobiado ĉe Ligo de Nacioj kaj aliloke. En 1928 Edouard Delanoue, ĉefdelegito de Parizo, dissendis cirkuleron kun akraj demandoj pri tiu subteno kaj ĉu vere unu persono estu kaj prezidanto de UEA, kaj prezidanto de ICK, kaj redaktoro de Esperanto. Kvankam komisiono pravigis la agadon kaj pozicion de Privat, Privat mem dum la Universala Kongreso en Antverpeno eksiĝis de la prezidantecoj. Principe ja estis problemeca ke estrarano kaj komitatano, kiu kundecidas pri la elspezoj de la Asocio, estas samtempe ricevanto de parto el tiuj elspezoj. Plia aspekto de la problemaro «kompensoj» estas la demando pri potenco. Se ano de decidanta organo povas pro asocia salajro doni multe da tempo al la afero, tiam li havas esencan avantaĝon super kolegoj sen tia salajro. La statuto de 1934 diras ke direktoroj kaj oficistoj de UEA ne povas esti komitatanoj (art. 37), ekde la statuto de 1948 oni parolas pri salajrata oficisto (art. 25).

La problemo revenis, kiam estrarano Ivo Lapenna ricevadis «kompensojn» kaj lia edzino Ljuba estis pagata de UEA de 1951 ĝis 1974 kiel CED-sekretariino. Ekzemple, por plena jaro dum 1953/1954 la kompenso al Lapenna estis tricent britaj pundoj, krome la CED-buĝeto inkluzive de la sekretariina salajro estis sescent pundoj. Por komparo: la oficejestro Goldsmith tiutempe havis jaran salajron de sescent pundoj, la Konstanta Kongresa Sekretario ricevis 525 pundojn plus kvin procentojn de la kongresa gajno. [42] (Ĉiuj jenaj salajroj, kaj ankaŭ la kompenso por Lapenna, estis cetere konsiderataj kiel tre modestaj.)

Por konformigi la statuton al tiu situacio, Ivo Lapenna en 1955 enkondukis la eblon ke la Ĝenerala Sekretario aŭ Komitatano povas ricevi «kompenson por speciala tasko, kies plenumo postulas grandan tempoperdon» (art. 34). La longdaŭreco kaj reguleco, je kiu la Estraro asignis monon al Lapenna, kaj ĝuste la kriterio «pro tempoperdo» faris la pagon tre simila al salajro. Unu el la estraranoj, kiuj rifuzis doni tian pagon, estis Hans Jakob.

8. Ĝenerala Voĉdonado

Jam antaŭ la unua mondmilito la statutoj parolis pri «ĝeneralaj balotoj kaj voĉdonoj» de la delegitoj kaj aliaj ofichavantoj. En la statuto de 1920 oni distingis inter Ĝenerala Voĉdonado de la Delegitoj (kaj komitatanoj, ĉefdelegitoj, fakestroj) kaj Ĝenerala Voĉdonado de la membroj. La unua similis al la iom oftaj balotoj, tiel jam konataj el la antaŭa epoko; eblis ŝanĝi per ĝi ankaŭ la statuton. La alia, la ĜV de la membroj, havis la funkcion de eksterordinara korektilo, alvokebla de la Komitato aŭ kvinono de ĉiuj membroj. Art. 53: «Tiu voĉdonado povas laŭleĝe nuligi ĉiujn elektojn kaj decidojn, ŝanĝi la statuton kaj dissolvi la asocion.» Ambaŭ specoj de voĉdonado konserviĝis en la UEA-statuto de 1934.

Ekde la fondiĝo de IEL la Landaj Asocioj estis la (ĉefaj) voĉdonantoj, ne plu la membroj. Ĝis 1980 do voĉdonis la aliĝintaj Landaj Asocioj, en la nomo de la aligitaj kaj individuaj membroj en sia lando, kaj krome la individuaj membroj el landoj sen aliĝinta LA. La nuna koncerna artikolo, denove kun la numero 53, tre similas al tiu el 1920 kaj donas al la ĜV totalan nuligo-povon. Voĉdonantoj estas la individuaj membroj (po unu voĉo), la fakaj asocioj (cent voĉoj) kaj la Landaj Asocioj (nombro de voĉoj egale al la aligitaj membroj). Por ŝanĝo de la statuto necesas komitata decido kun konfirmo fare de la ĜV.

Tiu teorie tre grava korektilo ne ludis rolon en la diskutoj pri nova statuto en la 1970-aj jaroj. La iniciatrajto de la ĜV, uzebla de Komitato, Estraro aŭ kvarono de la membroj, ekde la statuto de 1980 estis neniam utiligita, kaj supozeble la unua ĜV estos ĝia lasta: iam kiam necesos voĉdoni pri nova statuto.

Kiel ni organizis nin

Dum esperantistoj interesiĝas precipe pri la lingvo Esperanto kaj verkas vortarojn, lernolibrojn kaj gramatikojn, la komunumo estas relative malmulte pristudata. La historiografio pri organizado estas magra, kaj statutaj demandoj aperas tie nur flanke. Ĉefe oni parolis pri statutoj tiam, kiam oni diskutis novan – do ofte en la etoso de pravemo kaj disputo, ĉar statutaj demandoj estas ankaŭ demandoj pri povo. Bedaŭrinde oni malmulte konsultas la historion, ekzemple en la 1970-aj jaroj la plej multaj homoj diskutis evidente konante nur la tiam aktualan statuton el 1955 kun la postaj modifoj.

La listo de esplor-dezirindaĵoj povas sekve esti longa: eldono de la nuna statuto kun komentoj; eldono de historiaj statutoj; klarigo pri la nederlanda leĝo; studoj pri unuopaj punktoj, ekzemple la pozicio de la direktoro, aŭ pri unuopaj historiaj problemoj: la teritoria organizo en praktiko, la ŝanĝiĝanta rolo de la delegitoj, la integriĝo de la Naciaj Societoj kaj la antaŭaj disputoj, la Interkonsento de Kolonjo, la jura flanko de la Interkonsento de Berno ktp.

Ĉi tie eblis nur skizo mallonga, nomita laŭ hodlera kontribuo el 1912; sen kono de ĉiuj eble konendaj dokumentoj, sen profunda kono de la jura fono. Sed videblis kiel UEA transformiĝis de asocio de membroj fakte al federacio de Landaj Asocioj, kaj ankaŭ la postaj modifoj ne povas ŝanĝi tiun impreson. La plej granda parto de la Komitato, laŭ eksplicita statuta regulo, konsistas el senditoj de la Landaj Asocioj. Tio donas al la Komitato ian stabilecon, kion oni aprezu, sed jam antaŭ jaroj oni rimarkis ke malfacilas al la Landaj Asocioj trovi daŭre taŭgajn homojn por sendi, kaj ke multaj A-komitatanoj okupiĝas precipe pri enlandaj aferoj. [43] Krome la interna demokratio de LA kaj la maniero kiel ĝi elektas siajn komitatanojn A – la UEA-statuto ne donas regulojn por tio – estas apenau kontrolebla. Tial gravas almenaŭ klare priskribi sub kiuj kondiĉoj LA povas aliĝi.

Ofichavantoj povas esti nur individuaj membroj de UEA. Pro tio oni arde diskutis, antaŭ kaj ankoraŭ post 1980, kiagrade la individuaj membroj havu la eblon kundecidi. Oni argumentadis ĉefe el juro-filozofia vidpunkto, sed oni krome opiniis ke la individua membreco fariĝos tiel pli alloga. Tio ne devas esti certa, ĉar nur malplimulto el la individuaj membroj fakte partoprenas la voĉdonadon: en 1980 21,91%, en 2001 31,4%. [44] Sed homo povas ne uzi sian elektorajton ankaŭ pro kontenteco pri la stato, aprezante tamen ke principe li havas la rajton.

Plia aspekto de la reformo estas la protekto de la Asocio kontraŭ manipulaj influoj de ekstere. Por diktatorecaj regantoj la individuaj membroj estas malpli facile kontroleblaj ol senditoj de la Landa Asocio, aŭ la malpli granda grupo de delegitoj. Praktike, ĉu antaŭ ĉu post 1980, nur tre malofte orientlandano estis elektita kiel komitatano B aŭ C. Tio estas klarigebla kaj per la elektantoj: la plej multaj delegitoj kaj individuaj membroj loĝas en okcidentaj landoj, kaj precipe per la kandidatoj: ordinara orientano ne havis la eblon libere akcepti internacian oficon kaj vojaĝi al kongresoj. La intenco kaj potenciala efiko de tiu reformo el 1980 estis tamen pozitivaj.

La dua, pli grava protektilo kontraŭ eksteraj influoj estas la nombra limo por la komitatanoj A: Landa Asocio sendas maksimume ses nur Komitatanojn, sendepende de veraj aŭ nur asertitaj membronombroj. Tio eĉ pli valoras ol vortumoj de la neŭtraleco. Tiusence, la statuto-gepatroj de 1980 pli bone ŝirmis la Asocion ol iliaj antaŭuloj.

Literaturo

Estraro de UEA: Kelkaj Historiaj Faktoj pri la Serva Centro de UEA en Ĝenevo. Nur por interna uzo, Rotterdam 1965.

Hamann, Jürgen / Staszczak, Bolesław: Vigla interŝanĝo de opinioj, en: Esperanto, 1979, aprilo, p. 61-64.

Jakob, Hans: La internacia organizo esperantista, en: Loka Kongresa Komitato, Warszawa (eld.): Ora Libro de la Esperanto-Movado 1887-1937, red. V. Bleier kaj E. Cense, s.l. 1937, p. 122-141.

Kempeneers, Paul: La rolo de Landaj Asocioj en la Tutmonda Esperanto-Movado, en: Esperanto, 1953, julio-aŭgusto, p. 217-219.

Kollen, M. F.: De vereniging in de praktijk, Deventer 1995.

Lapenna, Ivo: Demokrateco kaj memdisciplino en UEA, en: Esperanto, 1973, decembro, p. 201-203.

— Distanciĝo, en: Esperanto, 1975, majo, p. 88.

— Konfirmo de kontraŭneŭtraleca praktiko, en: Horizonto, 1979, januaro-februaro, p. 1-5.

— Konstruado de Moderna UEA (1948-1973), en: Ivo Lapenna k.a.: Esperanto en perspektivo, London / Rotterdam 1974, p. 548-634.

Lins, Ulrich: Analiza skizo pri la historio de la monda organizo, en: Ivo Lapenna k.a.: Esperanto en perspektivo, London / Rotterdam 1974, p. 413-506.

Milojević, Simo: 141 voĉdonoj pri 60 artikoloj, en: Esperanto, 1979, septembro, p. 148.

— Statuto kaj statutprojekto, en: Esperanto, 1978, decembro, p. 213-218.

Moritz, Uwe Joachim: Jura kontinueco de UEA, en: Esperanto, 1975, marto, p. 41/42.

Privat, Edmond: Pri organiza problemo en Helsinki, en: Esperanto, 1922, p. 101.

Rousseau, Théophile: Internacieco kaj patriotismo, en: Esperanto, 20-a de februaro 1911, p. 1/2.

Stettler, Eduard: Hector Hodler. Lia vivo kaj lia verko, Ĝenevo 1928.

— La nova Statuto de UEA, en: Esperanto, 1920, oktobro, p. 186-188.

— Raporto de la komisiono por la revizio de la statuto, en: OD 1914, Ĝenevo 1914, p. 41-51.

Tonkin, Humphrey: Kelkaj ĝeneralaj konsideroj pri la Statuto, en: Esperanto, 1979, aprilo, p. 64/65.

— Pro neŝanĝemo ni riskas stagnon, en: Esperanto, 1978, decembro, p. 209-212.

Historio de la Historio de Esperanto

Abundo kaj malabundo

Historiisto kutime plendas pri troo da materialo, kiun trafosi daŭras eterne, aŭ pri maltroo da materialo, tiel ke profunda pritraktado de la objekto apenaŭ estas ebla. Simile, oni povas rigardi la historiografion de Esperanto sub la vidpunktoj abundo kaj malabundo.

Ekzistas abundo da verkoj kun rilato al la historio de la lingvo, de la movado, landaj aŭ fakaj movadoj, kaj krei bibliografion estus jam tre temporaba tasko je si mem. Bedaŭrinde multe da artikoloj aperas jen kaj jen en ofte nur etaj revuoj. Por iom longaj artikoloj mankas la spaco en revuoj, tiel ke ili devas aperi en apartaj broŝuroj. Foje iu sukcesas kolekti tiajn kontribuojn kaj aperigas volumon.

Sed same prave estas rigardi sub la vidpunkto de malabundo. Oni rajtas diri ke la faka nivelo de multaj kontribuoj ne estas tre alta. Ulrich Lins en 1988 konsoligis ke «apogeoj de diletanteco» kiel la historio de Courtinat estas maloftaj, sed la plej multajn verkojn li certe trafas per jenaj riproĉoj:

– Ĉefe, la aŭtoroj estas amatoroj, nehistoriistoj, kvankam tio ne nepre diras ke ili estas malseriozaj.

– La aŭtoroj ofte havas pedagogian tendencon kaj volas eduki la esperantistojn, doni al ili memfidon kaj kuraĝigi ilin. Sekve, oni emas transdoni mitojn kaj silenti pri malsukcesoj.

– Ili ofte kontentiĝas per kronikoj kaj priskriboj, sen profunde analizi sian temon.

– La plej multaj kontribuoj estas nedetalaj, supraĵaj aŭ tro ĝeneralaj.

– La kvanto de fontoj estas limigita, nur malmultaj aŭtoroj entreprenas penan serĉadon en arkivoj aŭ sisteman trastudon de la plej gravaj Esperanto-gazetoj. [1]

Por serioza historia studado necesas koni la ekzistantan literaturon, havi almenaŭ superrigardon. Se oni koncentriĝas je certa elekto de verkoj, tio estas tute ebla. Okupiĝante pri la «historio de Esperanto», oni povas dividi ĉiujn tutmovadajn prezentojn de aliaj, geografie aŭ teme limigitaj. Ankaŭ ne necesas mencii absolute ĉion, kio iam aperis sub la titolo «historio de Esperanto», kvankam oni povas fari esceptojn por mallongaj kontribuoj, se ili aperis tre frue.

La unuaj dek aŭ dukdek jaroj de Esperanto (1897) ankoraŭ ne kaŭzis multe da historiografiumado, krom kelkaj malgrandaj rerigardoj, kaj oni ankaŭ ne atendu pli. Sed la arĝenta jubileo de 1912 liberigis tutan ondon, komenciĝantan en 1911. En la antverpena Universala Kongreso la literatura konkurso havis la historion kiel temon, kvankam ne ĉiuj kontribuoj ĉi tie rilatis al tiu konkurso.

De Beaufront 1903/04

Histoire de l’ Espéranto / Historio de Esperanto, en: L’Espérantiste, 30-an de aprilo 1903. 6-a jaro, n-ro 64, p. 205-210; daŭrigoj: 31-an de majo 1903, p. 221-225; 30-an de junio 1903, p. 237-240; 31-an de oktobro 1903, p. 297-300, 31-an de januaro 1904, p. 42-44.

La franco Louis de Beaufront (Louis Chevreux) estis la fondinto de la Societo por la Propagando de Esperanto kaj de ĝia organo, L’Espérantiste (ambaŭ 1898). En 1903 kaj 1904 aperis en tiu revuo serio kun la titolo «Histoire de l’ Espéranto / Historio de Esperanto», temis pri entute kvin eroj dulingvaj. La unua ero havis ankoraŭ kvin pagojn, sed tiu nombro malpliiĝis ĉe la postaj, kaj fine estis nur du. Laŭ de Beaufront «la konvena tempo jam venis» por kronologie rakonti «la batalojn kaj la progresojn de Esperanto».

Ĉefaj fontoj estas la Borovko-letero, la Esperantisto kaj propraj rememoroj de de Beaufront. Li sufiĉe ofte enŝovas sin mem kaj ankaŭ uzas la vorton «mi». Kvankam lia celo estis verki de la komenco ĝis la aktuala tempo, pri Francio kaj ankaŭ aliaj landoj, li tamen fine atingas nur la nurenbergan tempon; supozeble li ankoraŭ ne havis kompletan planon pri la serio, kiam li anoncis en la unua ero prezenti tian «ĝeneralan historion». Veran finon la serio ne havas.

Aperas la zamenhofa vivo, la plano de dek milionoj, la Dua Libro, la amerika societo, Einstein kaj Schmidt, la Esperantisto kaj la Adresaro. Interesa el posta vidpunkto estas kiel de Beaufront emfazis sian propran rolon, menciis detale ke li mem, post peto de Zamenhof, refaris la francan tradukon de la Unua Libro, kaj ke li pro Esperanto forlasis propran lingvoprojekton, «Adjuvanto» (p. 209). En la dua ero li kritikas la kritikantojn de Esperanto, kiuj laŭ li ne multe helpis al Zamenhof por perfektigo de Esperanto. De Beaufront, kiu poste mem kunaŭtoris la konkurencan «Ido», mokis ke tiuj kritikoj «estis inspiritaj de manko de sufiĉa pripenso kaj de neplenaj provoj». (p. 223/224).

Couturat kaj Leau 1907

Louis Couturat / Léopold Leau: Histoire de la langue universelle, 2-a eldono, Paris 1907 (1903).

Louis Couturat / Léopold Leau: Les nouvelles langues internationales. Suite à l'histoire de la langue universelle, Paris 1907.

La du neesperantistaj francaj sciencistoj Louis Couturat kaj Léopold Leau ludis mem rolon en la movado por planlingvo; en 1907/08 ili staris ĉe la lulilo de Ido, estinte pli ol nur akuŝistoj. Jam antaŭe, en 1903, li prezentis franclingvan historion de la universala lingvo, en kiu ili prezentis grandan nombron de planlingvoj, inter ili Esperanton. En 1907 aperis kaj dua eldono, kaj aldono pri novaj internaciaj lingvoj. Kaj en la Histoire (p. 326-330), kaj en la aldono (p. 25-44) aperas historioj de Esperanto, kune kun pli grandaj ĉapitroj priskribantaj ankaŭ la gramatikon kaj liverantaj kritikon.

La pli longa kaj pli detala versio estas tiu el la aldono, ankaŭ ĉar la aŭtoroj abundege priparolas lingvajn reformojn, kun ekzemploj. Oni renkontas multajn temojn el la mallonga historio de Esperanto, ekzemple la demandon de la nombro de esperantistoj, la homaranismon, kaj eĉ la Ligo-provon de 1893; klare la aŭtoroj vidis ke Zamenhof ne volis per ĝi kuraĝigi reformojn, sed uzi la Ligon kiel fulmoforigilon (p. 32). Ial mankas la Ligo-provo de 1890, kaj la fondiĝon de La Esperantisto oni ŝovis erare en tiun jaron (anstataŭ 1889; p. 25).

Couturat kaj Leau nomas la tri (ĝis tiam okazintajn) Universalajn Kongresojn la plej gravaj eventoj el la Esperanto-historio (p. 37) kaj detale raportas pri ili. La historia parto de la aldono finiĝas per la interpreto, ke la Deklaracio de Bulonjo funkcias kiel kontrakto inter Zamenhof kaj liaj adeptoj, ke la Fundamenton oni konsideras «sankta libro».

Tiu moketa sinteno, komparante la movadon al religia komunumo, aperas ankaŭ en la dua eldono de la Histoire, kies Esperanto-historio cetere aspektas esence pli kronologia kaj resuma ol tiu en la aldono. Leopold Einstein estis nomata «fervora apostolo», kiu «konvertis» la nurenbergan klubon (p. 327), dum Louis de Beaufront estis laŭdata kiel «la plej aktiva propagandisto» de la lingvo (p. 328; la aŭtoroj jam konspiris kun li pri reformita Esperanto). Sekvas ampleksa ĉapitro kritikanta Esperanton.

Ĝenerale Couturat kaj Leau provis verki objektive, menciante la sukcesojn de la lingvo, sed ne forgesante lingvajn kritikojn. Kiel ankaŭ ĉe aliaj aŭtoroj el la plej frua periodo, la historio foje nedistingeble fluas en la estantecon. Ili uzis interalie esperantistajn fontojn. Fakte, la duopo liveris pli bonan historiografiaĵon ol la esperantistoj mem ĝis tiam.

Fiŝer 1911

Andreo Fiŝer: Historieto de Esperanto. Premiita ĉe la literatura konkurso de la VII-a Universala Kongreso de Esperanto en Antwerpen 1911. Tiflis 1911. 48 p.

Andreo Fiŝer el Tiflis (Ruslando) publikigis sian kontribuon al la literatura konkurso en Antverpeno jam en la jaro 1911. Ĉar multaj pioniroj jam mortis, ĉar estis malmultaj gazetoj en la frua tempo, kaj ĉar iam ne plu eblos konservi la detalojn por «nia posteularo», Fiŝer jen prezentis sian «Historieto de Esperanto» pri la unua, antaŭ-Bulonja epoko. Li persone preferas la kronologian principon (p. 3/4), kion la leganto rimarkas. Ĝenerale la verketo estas supraĵa kaj malmulte redaktita, la aŭtoro senkulpigas sin per malmulto da tempo (p. 40). Li finas per la vortoj «Vivu Esperanto! Vivu Zamenhof!»

Radvan-Ripinski 1912

E.V. Radvan-Ripinski: Skizoj el la esperantista historio. Laŭ la materialoj de propra biblioteko kompilis s-ro E.V.Radvan-Ripinski, en: La Ondo de Esperanto, 1912, februaro, p.32. Daŭrigoj: III. Unuaj esperanto-jaroj, marto 1912, p. 52-54; IV. De Volapük al Esperanto, aprilo 1912, p. 72-73; V. Tra la paĝoj de «La Esperantisto», junio 1912, p. 108-109.

La cetere nekonata E. V. Radvan-Ripinski publikigis en februaro ĝis junio 1912, en la rusia revuo La Ondo de Esperanto, historieton en kvar eroj (kvin ĉapitroj). La «Skizoj el la esperantista historio» estis, diras la subtitolo, kompilitaj laŭ la propra biblioteko de Radvan-Ripinski. Ĝi estas relative mallonga kontribuo, proksimume sep paĝoj, kaj simile kiel la artikolaro de de Beaufront finas en la komenco de la 1890-aj jaroj. Ankaŭ ĝi ŝajnas esti ne tre bone antaŭpripensita, ekzemple en la ĉapitro IV la rakonto revenas al Volapuko, kvankam en la antaŭa ĉapitro oni legis jam pri la esperantistiĝo de la volapukistoj Einstein kaj Schmidt kaj pri la krizo de la jaro 1890. Erare Radvan-Ripinski atribuas la Esperanto-gramatikon de Einstein al Schmidt.

Clark 1912

W. J. Clark: International Language. Past, Present and Future with Specimens of Esperanto and Grammar, London 1912. 7+214 p.

De Walter John Clark (1881-1911) [2] aperis en 1907 kaj denove en 1912 anglalingva libro pri la estinteco, estanteco kaj estonteco de la «Internacia Lingvo», precipe Esperanto.

Fakte temas pri propaganda teksto, kiu provizas al la leganto eĉ la himnon verkitan de Zamenhof. Paĝoj 105 ĝis 120 temas pri la historio de Esperanto, sed la teksto jam frue plufluas en la tiam aktualan epokon kaj emfazadas la taŭgecon de la lingvo por scienco kaj literaturo. Clark citas la tutan Deklaracion de Boulogne (p. 115-119, «the constitution of Esperanto»). Li ĉesas per la Fundamento kaj la Lingva Komitato. Pro la mallongeco de la historiografio, pro la priskriba sed ankaŭ propaganda karaktero, malfacilas diri multe pri la kvalito de la teksto el faka vidpunkto.

Zakrzewski 1911/13

Z. Adam (Adam Zakrzewski): Historio de Esperanto 1887-1912. (Verko premiita en konkurso de la Organiza Komitato de la VII-a Internacia Esperantista Kongreso, Antwerpen 1911), Varsovio 1913. 144 p.

La konata propagandisto Adam Zakrzewski jam en 1896 prezentis «historion de nia lingvo» dum literatura vespero esperantista en Smolensk. Tio okazis la 26-an de decembro, en lia propra hejmo estis simila aranĝo la 13-an de januaro 1897. Bedaŭrinde mankas pri tiu frua historio ĉiu alia informo, krom la nura mencio en Lingvo Internacia. [3]

En 1909 Zakrzewski publikigis «Esperanto en unua dudekjaro 1887-1908» en la Pola Esperantisto. [4] Ĝis estis dulingva, esperanta-pola, simile kiel la bofronta historio kun propaganda intenco. Ankaŭ li anoncis montri la progreson kaj rezultatojn de la movado. La ses paĝoj enhavas multe da statistika materialo, interalie tabelon pri grupoj en la unuopaj landoj de 1902 ĝis 1909. Supozeble tiu ĉi artikolo estis la bazo por la posta verko, kiun li prezentis en 1911 al la antverpena konkurso sub la pseŭdonimo Z. Adam.

Zakrzewski publikigis sian «Historio de Esperanto 1887-1912» en 1913. Li jam mem petis senkulpigon pro tio ke la dua parto estas nur «seka kroniko», (p. 2) sed tio ne tro malnormalas pri aferoj ankoraŭ tre aktualaj; rilate al la plej multa tempo oni rimarkas pozitive la jam analizan kaj resuman, pli superrigardan kaj memstariĝantan rakonton de Zakrzewski. Sed li tre malofte mencias siajn fontojn, ekzemple li supozeble sekvas la Borovko-leteron, sen indiko.

Zakrzewski sufiĉe longe kaj abunde citante priparolas la reform-diskuton de 1894, kaj aldonas: «kia feliĉo, ke tiuj ĉi reformoj, almenaŭ ilia plej granda parto, estis malakceptitaj kaj forgesitaj». Supozeble la Ido-krizo influis lin en tiu emfazo, kiun li mem nomas nekonforma al la rolo de historiisto (p. 46). Indas aldoni ke ankaŭ Zakrzewski mem havis sian reformeman fazon, en 1896 li prezentis eĉ propran projekton. [5]

Kelkaj listoj ĝenas la legofluon, ekzemple pri pioniroj en unuopaj landoj (p. 74/75), kio okazis eble pro afableco al la pioniroj. Sed kutime la teksto estas traredaktita. En la fino ĝi kompreneble transiras en priskribon de la aktualaj movadaj strukturoj. Sed ĝenerale, la verko de Zakrzewski certe ne devas kaŝi sin je la samtempa historio de Privat.

Privat 1923

Edmond Privat: Historio de la lingvo Esperanto. Unua parto 1887-1900. Universala Esperantia Librejo, 2-a eldono, Leipzig 1923 (Ĝenevo 1912). 74 p.

Dum Zakrzewski kaj Fiŝer havis dumepokan kaj relativan famon, Edmond Privat estas eble unu el la tri-kvar plej konataj figuroj de la Esperanto-historio mem. Tio parte rilatas al liaj funkcioj, kiel la prezidanteco de UEA (1924-28), al lia alloga personeco kaj retorika forto, sed precipe al la multaj diversaj verkoj, de legolibro, dramoj, poezio ĝis biografioj de Zamenhof kaj Gandhi. Kaj li akompanis la tutmondan Esperanto-historion sufiĉe longe, de 1903 ĝis sia morto en 1962, kun diverskialaj paŭzoj dum la unua mondmilito kaj la periodo 1934-51.

Privat modeste verkis en 1912 nur ĝis la jaro 1900, tiel lasante iom da spaco inter si kaj la prilaborita epoko, evitante la neceson mencii tute freŝajn okazintaĵojn, kiujn oni ankoraŭ malfacile analizas. Granda parto estis verkita jam en 1910, kaj la jubileon li prenis kiel okazon por fini la verkon (p. IX). Ĝi aperis en la «Universala Esperantia Librejo», la tiama libroservo de UEA.

La enkonduko estas originaleca: Ĉar Esperanto laŭ Privat nenion ŝuldas al Volapuko aŭ Bolak, li ligas ĝin al la historio de la hindeŭropaj lingvoj. Vivon ĝi ŝuldas al ĝia adeptaro, tiel ke la movada kaj lingva historioj estas interligataj (p. XI). Tio iomete malĝustas laŭ la movada vidpunkto, konsiderante ke kelkaj pioniroj estis eksvolapukistoj, ke la juna Esperanto-movado devis iom konkuri kun la volapuka. Pridiskutebla estas la opinio, ke ne nur la vortaro, sed «ankaŭ entute» la gramatiko venas el hindeŭropa fonto (p. 19). Tre fruktodona la aliro de Privat (kaj la tabelo kun hindeŭropaj lingvoj) ne ŝajnas esti, kaj ĝi ne estis imitata poste. Necesus pli strikte klarigi ĉu la temo de la historio estu la lingvo aŭ la komunumo.

Pri la deveno de Esperanto Privat ne mem verkis, sed uzis la Borovko-leteron, kun la klarigo (preteksto?): «Multe pli bone estas ĝin citi ol ĝin difekti per analizo» (p. 10). Eble ĉar la Ido-krizo estis por Edmond Privat (verkanta en 1910) ankoraŭ tre freŝa, li tre emfazas la negativajn flankojn de de Beaufront kaj de lia influo sur la lingvon kaj propagandon, tamen ne povante nei lian valoron por la movado (p. 62 kaj sekvaj). La franca periodo laŭ la divido de Privat daŭris tre mallonge, li lasis ĉesi ĝin jam en 1900, la fino de lia maldika verketo.

Möbusz, Brüggemann, Ladevèze 1921-23

Albin Möbusz: Dokumentoj de Esperanto. Informilo pri la historio kaj organizo de la Esperanto-movado, Berlin 1921. 198 p.

Karl Brüggemann: Historio de Esperanto. kun la paroladoj, leteroj ktp. de D-ro Zamenhof, kreinto de la lingvo Esperanto, Dresden 1923. 160 p.

René de Ladevèze: Demandaro pri la Historio, Literaturo kaj Organizaĵoj de Esperanto por Esperantaj Ekzamenoj, 2-a, rev. kaj kompl. Hermann Göhl, Berlin kaj Dresden 1923 (Dresden 1911). 111 p.

Post la unua mondmilito aperis en mallonga sekvo tri kompilaĵoj kun historiaj tekstoj, foje kun historiografia aldono.

Albin Möbusz transprenis ekzemple la artikolon de Leopold Einstein el 1884 pri la planlingva historio, tekstojn pri Zamenhof, eĉ tekston el Privat 1912 kaj kongresparoladojn de Zamenhof. Sekvis tekstoj pri la organiza historio kaj literatura montrilo. La kompendio de Möbusz ŝajnas esti tute utila, en la tiama epoko, kvankam ĝi foje povus esti pli preciza. En la antaŭparolo (el 1920) li esprimis sin tre optimisme pri la taŭgeco de tiu libro por klerigi la esperantistaron (p. 3/4).

Ankaŭ Karl Brüggemann kompilis paroladojn kaj leterojn de Zamenhof, sed ne nur. Lia mallonga historio komencis jam antaŭ Esperanto, sekvante ĉefe al Einstein 1884. Glitante ekde la periodo de la mondmilito en la aktualan staton de la movado, li certagrade koncentriĝis pri la germana movado. Ankaŭ li avaras pri la mencio de fontoj.

La verketo de René de Ladevèze (1885-1913) estas «demandaro» por prepari kandidatojn de Esperanto-ekzamenoj. Hermann Göhl eldonis en 1923 reviziitan version. La demandaro funkcias laŭ la metodo de demando kaj respondo, kun foje iom tro longaj respondoj por parkeri.

Privat 1927

Edmond Privat: Historio de la lingvo Esperanto. La movado 1900-1927. Leipzig 1927. 199 p.

Privat reaperigis ĉe Hirt en Leipzig en 1923 sian «Historion» el 1912, iom modifitan, kaj en 1927 sekvis dua parto. Dum la dek kvin jaroj okazis multo ankaŭ en la vivo de Privat: el la privatdocento ĉe la universitato de Ĝenevo fariĝis doktoro pri historio (1918), kaj li transprenis la gvidadon de revuo Esperanto (1920), de Internacia Centra Komitato (1923) kaj de UEA (1924).

Skribante pri la «Historio de la lingvo Esperanto» de Privat, Ulrich Lins nomis ĝena la fortan idealismon, la «nur ŝpare pritraktitan historion de la laborista movado», kaj ke «en ĝi forte respeguliĝas la partopreno de la aŭtoro mem en la priskribitaj eventoj». [6] Tiun lastan riproĉon oni ne tro emfazu, Privat agas en tiu punkto sufiĉe bone. Li evitis en la postmilita epoko citi personajn nomojn, inkluzive sian propran, kiel li skribis enkonduke. Laŭ li la dua parto (do la tempo ekde 1900) ne estu precipe pri la lingvo, sed pri la esperantista vivo (p. 5).

Emfazinda estas la granda tema spektro, la provo de Privat superrgardi vere la tutan fenomenon Esperanto, ne nur la organizan historion sed ankaŭ la literaturon, aplikon en tekniko, radiofonion kaj la evoluon de la lingvo mem. Kvankam li priskribas UEAn tre pozitive, li tamen provas verki objektive kaj ne faras riproĉojn ekz. Al la naciaj societoj kiuj estis negativaj pri UEA. Hodler volis ne perdi tempon je polemikoj (p. 71), vortumas Privat diplomatie, balaante la kverelojn laŭeble sub la tapiŝoj. Privat sin gardis je la tento misuzi sian historion por batali kontraŭ alipensantoj.

Estas freŝige kiel Privat ne saltas de kongreso al kongreso, sed foje rompas la puran kronologion, verkante ekzemple pri «Trans oceanoj (1906-1909)». Je la 25-jara jubileo de 1912 li iom resumas la staton. Rigarde al organizaj demandoj li ĉesas ĉefe je 1924, sed tempe pluiras ja en aliaj ĉapitroj. Principe validas la atentigo ke malfacilas evoluigi multe da analizado en tiel mallonga verko, verkita por la tuta esperantista publiko.

Drezen 1931

Ernest-Vilhelm Karloviĉ Drezen: Analiza historio de Esperanto-movado, Leipzig 1931. 95 p.

La komunisto Ernest Drezen ne kontribuis precipe per propraj arkivostudoj, sed per ideologia trapenetrado. Lian «Analiza historio» enkondukas rezonado pri «grandkapitalistaj rondoj» kaj «et-burĝaj rondoj» kaj «la klaso laborista», kaj pri tio kiel la figuroj en la Esperanto-historio agis laŭ ilia aparteno. Gravas al Drezen la ideoj kaj ideologiaj premisoj, ekzemple la distingo inter idealistoj kaj praktikistoj. Tiu lasta tendenco laŭ Drezen estis signo de tio, ke la movado adaptiĝis al la «burĝa socio», tio estis «tute natura por la kondiĉoj de kapitalista demokratia socio de la okcidenta Eŭropo [...]. En la kapitalist-socia movado esperantista ekbrulis la konkuro, ne apartigebla de la socio kapitalista» (p. 16, 19/20). Kompreneble inter la verdaj kapitalistoj estiĝis «hipokritismo» kaj «monopolemaj tendencoj» (p. 20/24).

Drezen ne montris multe da simpatio al UEA kaj Hodler (edukita en «socio burĝeca», p. 70), havinte en la 1920-aj jaroj disputojn kun UEA pri la demando, ĉu UEA rajtas havi delegitojn en Sovetunio. Provante kapti la jam mortan Hodleron por sia komunista tendenco, Drezen asertis ke Hodler en sia lasta vivotempo «komencis kompreni, ke la leĝoj de la socio kapitalista devas esti ŝanĝotaj» (samloke). Estas sufiĉe strange, ke la UEA-katalogo nomas la Drezen-libron «grava vojmontra teoria verko». [7]

En la fino Drezen rekomendis sian sovetian asocion kiel modelan por la tutmonda movado. Li evidente estis lerta verkanto kun analiza kapablo, sed pro la ligo al komunismo lia verko (simile kiel la Zamenhof-biografio) perdas multe de sia potenciala valoro.

Isbrücker 1932

J.R.G. Isbrücker: Historio kaj organizo de la Esperanto-movado. Internacia eldono, Den Haag 1932. 51 p.

Jan Isbrücker volis ne verki kompletan historion de Esperanto, sed «koncizan kaj simplan resumon», lernolibron por ekzamenoj por la diplomo pri instruista kapableco. La antaŭajn preparlibretojn kiel la «demandaro» de Ladevèze kaj la «dokumentoj» de Möbusz li nomis unuflanke jam malaktualaj, aliflanke tro detalecaj (p. 3/4).

Principe la ekvilibro ĉe Isbrücker konformas bone al lia celo; por la komenco de la planlingva ideo li uzas du-tri paĝojn, dum Volapukon, la vivon de Zamenhof, la UKojn li metas en po unu ĉapitron. Poste venas unuopaj temoj, kiel la Fundamento, konforme al lerno-, ne legolibro. Ankaŭ la postmilitaj UKoj ricevas unu ĉapitron, iom resume komence, sed precipe unu post la alia. Sufiĉe forte li skribis sian opinion pri Ido kaj la idistoj: «Dum kelkaj jaroj la Idistoj faris multe da bruo pri sia tiel nomata ‘perfekta’ lingvo [...]. La nura efiko de la agado de la Idistoj estis la malbona impreso sur la ekstera publiko, do malutilo por la mondlingva problemo ĝenerale.»

Flue legebla, sed ankoraŭ tre priskriba estas la lernolibro kun fina rigardo al la situacio en Nederlando (malgraŭ la «internacia eldono»). Ĝi montras jam iun «norman» aŭ «normalan» staton de tia «lernolibro», kia ĝi aperos simile ankaŭ poste de aliaj aŭtoroj. Iun certan gradon de detaleco kaj trapensiteco ili ne transiras. Ankaŭ lingve ili estas facilaj, sed ne tre allogaj por spertaj legantoj. Aliflanke la kvalifiko de lernolibro estas duba: almenaŭ nuntempe oni postulus alian konstruon, nome kun alterno de priskribaj tekstoj, fontomaterialoj, bildoj, strukturigaj demandoj, diskuto inter historiistoj.

Enciklopedio 1934

Lajos Kökény (eld.): Enciklopedio de Esperanto, Budapeŝto 1934.

La Enciklopedio de Esperanto estas komuna verko de la tiama Esperanto-movado, publikigita post la UK de 1934. La origina eldono, duvoluma, enhavas multe da fotoj kaj ilustraĵoj (sur apartaj folioj), kiujn oni ellasis en postaj represoj. Sub «Kunlaborantaro» estas menciitaj 59 nomoj, kromas pliaj konsilantoj kaj verkintoj de artikoloj.

Malfacilas diri ion ĝeneralan pri kolekto de diversaj kontribuoj, de mallonga biografieto kun la plej bazaj informoj ĝis longaj artikoloj ekzemple pri Zamenhof aŭ kelkaj landoj. Ĝenerale problemas ke la aŭtoroj verkis foje pri amikoj, ekzemple la artikolo pri Andreo Cseh estas verkita de Julia Isbrücker. Tio ne kontribuas al objektiveco. Mankas ekzemple artikolo pri Maksimiliano Kandt, kvankam li apartenis al la unua, okkapa Komitato de UEA – eble, ĉar en 1912 li estis eksigita pro nepago de ŝuldoj al la Centra Kaso de UEA. [8] Lins menciis la leteron de Zamenhof al Michaux de la 21-a de februaro 1905, en kiu Zamenhof skribis pri sia judeco kiel vera lingvokrea motivo. La redaktoroj de la Enciklopedio kripligis tiun leteron en artikolo verkita de Waringhien. [9]

Malgraŭ ĉio, kion oni povus kritiki je la Enciklopedio, ĝi restas grandioza monumento por la kapablo de la movado, kunlabore krei tian informriĉan kaj daŭre valoran konsultlibron. Ĝi mankas en preskaŭ neniu literaturlisto de Esperanto-historia verko. Kvankam oni frue planis aktualigitan noveldonon, la esperantistaro devas daŭre atendi.

Støp-Bowitz kaj Isbrucker 1948

Carl Støp-Bowitz / I. R. G. Isbrucker: La Esperanto-movado. Ĝia historio, organizo kaj nuna stato, Oslo 1948. [10] 61 p.

En Oslo 1948 aperis nova versio de la lernolibro, kiun Isbrücker prezentis jam en 1932, nun kunlabore de Carl Støp-Bowitz. Enkonduke la norvego klarigas ke li uzis la libreton de Isbrücker en siaj lekcioj, sed ke li plivastigis la kadron. Isbrücker permesis transpreni la tekston kaj eldoni ĝin kun aldonaj ĉapitroj pri la nordeŭropaj landoj. Pro siaj instruaj spertoj Støp-Bowitz decidis (supozeble prave) preni «ĉion pri organizo» el la kronologio kaj meti tion al la fino, ĉar laŭ li estas malfacile lerni pri la ŝanĝiĝantaj organizaj sistemoj (p. 5). Fakte li ne finmetis vere ĉion pri organizo, sed nur tion, kio fluis en la aktualan organizan formon.

La priskriboj de Støp-Bowitz estas kutime mallongaj kaj koncizaj, sed ĝustaj. Pri la stokholma kongreso 1934 ekzemple li skribas sobre kaj neŭtrale: «Ĉar kelkaj el la malnovaj funkciuloj de U.E.A. ne estis reelektataj, la prezidanto, Stettler, vicprezidanto, Karsch, kaj unu el la du direktoroj, Hans Jakob, ofendiĝis, demetis siajn oficojn kaj forlasis la salonon. Tio kompreneble vekis grandan tumulton en la kongreso, sed baldaŭ la animoj retrankviliĝis» (p. 25). Pli partieca li fariĝas je la skismo kaj la pariza proceso, kiujn laŭ Støp-Bowitz «la tuta esperantistaro unuanime kondamnis». Tamen, la leganto ne ekscias pri la motivoj de la «grupo de svisaj anoj», kiuj volis ke la sidejo restu en Ĝenevo (p. 25).

Fakte, la preskaŭ ses jardekoj de organiza historio (de la Ligo-provo el 1890 ĝis la kunfandiĝo en 1947) ricevas nur kvar paĝojn, kvankam oni legas cetere pri la organizoj en aliaj ĉapitroj. Tio aspektas iom malmulte en libro de 61 paĝoj, sed servas konforme al la celo de Støp-Bowitz.

Jakob 1958

Hans Jakob: Servisto de l’ ideo. 50 jaroj ĉe Universala Esperanto-Asocio. Eldonita de Flandra Esperanto-Ligo, editorita de Mark Fettes, Antwerpen 1995. 120 p.

Hans Jakob (1891-1967) estis longan tempon oficisto de UEA kaj jam en 1934 verkis «Universala Esperanto-Asocio. historia skizo». Ĝi suferas je sia apologia karaktero, ĉar ĝi servis por defendi la ĝistiamajn labormetodojn kaj strukturojn de UEA, kaj ĝi estis dikigita per tabeloj kaj aliaj fontmaterialoj. [11] Jakob planis ankaŭ novan Enciklopedion kaj biografian leksikonon, sed pro diversaj kialoj (inter ili disputoj kun UEA) ili ne povis publikiĝi. Simile statis pri lia «Historio de Ideo», verkita por la kvindekjariĝo de UEA en 1958. Pere de la filino de Jakob, vivinta en Belgio, la manuskripto atingis la asocion Flandra Esperanto-Ligo, kiu serĉis por ĝi revizianton. Tiu iĝis la UEA-redaktoro Mark Fettes. En 1995 Flandra Esperanto-Ligo eldonis ĝin. Fettes komprenis ke la verko estas precipe «persona testamento, fontmaterialo por postaj, pli objektivaj taksoj». Jakob ne estis «historiisto» (p. 7), Fettes delikate provis klarigi sian singardan sintenon. Li ne povis scii ke jam en 1953 estis kritiko pri plano de Jakob por tia verko.

Tiam UEA-prezidanto Ernfrid Malmgren riproĉetis al estrarano Ivo Lapenna, ke Lapenna kvazaŭ sugestis, dum estrarkunsido, ke samestrarano Jakob povus verki la historion de Esperanto post la jaro 1927. Jakob kun plezuro akceptis. Malmgren skribis ke li protestos kiam la afero estos denove priparolata en la Estraro, ĉar laŭ li Jakob «tute fuŝus la faktojn [...]. Estus tre strange, se la sola (preskaŭ sola) postvivanto de la mortinta UEA, skribus la historion de la evoluo». Jakob estis «absolute nekompetenta» por la tasko kaj ne kapablos objektive juĝi. [12] La sinteno de Malmgren ne surprizis – dum la grandaj disputoj en la 1930-aj jaroj li staris kvazaŭ je la alia flanko, ĉe la naciaj societoj.

Ĉar la jakoba historio ne estis publikigita en sia epoko, ĝi ne influis la movadhistorion ĝeneralan. Eble ankaŭ publikigo en 1958 ne estus ŝanĝinta tion, pro la relative aŭtobiografia karaktero de la «Historio de Ideo», kiun Fettes preferis nomi «Servisto de l’ideo. 50 jaroj ĉe Universala Esperanto-Asocio 1908-1958». La eldoninto tute ĝuste taksis la valoron de la manuskripto, rilate al la praktikaj problemoj kiujn Jakob alfrontis kiel oficisto de UEA, rilate al la «buntaj koloroj» kiujn aldonis lia rakonto al la publikigitaj historioj de Privat kaj aliaj, kaj rilate al la lingva kvalito: «Kvankam Jakob ne posedis apartan verkan talenton, lia sincera koro parolas elokvente tra la katenoj de la lingvo» (p. 6). Tamen necesus eble aldoni, ke la neutilaj devojigoj, anekdotoj kaj nacilingvaj citoj de Jakob ne estas favoraj al flua legado. Tiujn jakobajn tipaĵojn la eldoninto bonŝance mildigis, avertante en la enkonduko, ke Jakob «ne estis tre sistema verkisto» kaj ke la redaktado de la manuskripto estis «sufiĉe malfacila». Fettes devis reorganizi la materialon laŭ temoj kaj ordigi pli-malpli laŭ la kronologio (p. 7).

Simile kiel la verketo «historia skizo» el 1934, ankaŭ la «Servisto» temas ĉefe pri UEA, kvankam ne tute ekskluzive. Parolante pri la «periodo de eksperimentado» (UEA ĝis 1912), la rakontoj de Jakob paralelas la rememorojn de Eduard Stettler; [13] por la tempo de la unua mondmilito kaj la dudekaj jaroj supozeble enfluis ankaŭ scioj el la «historia skizo» de 1934. Ĝenerale Jakob apenaŭ uzas aliajn fontojn krom sian propran cerbon. Ankaŭ kiam Jakob abunde citas rekte, kiel pri «Komisiona Kunsido de la Ligo de Nacioj» (p. 67-69), mankas klara fontindiko pri la uzita verko.

Kompreneble principa problemo estas lia verkado pri konfliktoj, en kiuj li mem siatempe apartenis al partio. Tre mallonge, sed per des pli fortaj vortoj («maldigna faro estis forpuŝo de [...] Privat», p. 96) Jakob verkas pri la «renverso en Stokholmo». Temas pri la fakto, ke tiam en 1934 oni ne reelektis Karsch, Privat kaj Cseh en la komitaton. La kialojn por tiu neelekto li ne mencias. Pri la katastrofaj financoj oni kulpigis lin, oni, tio estis «la membakitaj juĝistoj» kiel Anton Vogt. Pli konkreta la rakonto de Jakob ne fariĝas. Kaj la kaŭzojn de la financa katastrofo li klarigas simple per la «internaciaj ekonomiaj kondiĉoj de tiu epoko» (p. 97).

En la distanco de du jardekoj, la 61-jara Jakob en 1958 uzis la ŝancon senkulpigi sian agadon en la epoko 1920-1936; kaj ankaŭ relative juna konflikto estis pritraktita. Denove li ne volas «eniri la detalojn de tiu ĉi lasta konflikto» de 1954, kiam la estraranoj Jakob, Oliver kaj Kempeneers oponis la revizion de la Statuto (p. 112). Fakte ĝi tute ne estis la lasta kverelo inter Jakob kaj la Asocio: en 1960 oni pli severe ol kutime kontrolis la kaslibrojn kaj bilancojn de Jakob, kiu ankoraŭ mastrumis UEA-oficejeton en Ĝenevo. La batalo de UEA por rericevi sian monon daŭris ĝis la morto de Jakob en 1967. Ĝi estis unu el la kialoj, ke Hans Jakob, kunlaboranto aŭ funkciulo de UEA de 1912 ĝis 1960 (kun interrompoj), estas nuntempe preskaŭ forgesita.

Waringhien 1959

Gaston Waringhien: Historia Skizo de la Esperanta Movado. En: la sama: Lingvo kaj vivo: Esperantologiaj eseoj, dua reviziita eldono kun Apendico, Rotterdam 1989 (La Laguna 1959), p. 397-423.

La «skizo» de Waringhien estas eseo, aperinta en la artikolkolekto «Lingvo kaj vivo» en 1959 kaj verkita ne longe antaŭe. La analiza kaj superrigarda-resuma karaktero de la eseo videblas ekzemple en tio, ke Waringhien rapide trairas la 1890-ajn jarojn kaj priparolas la lingvokrizon de 1894 nur poste, okaze de la Ido-krizo. Lia juĝo pri la idistoj limiĝas al la esenco: la idistoj ne ĝuste taksis ke en 1908 Esperanto ne plu estis ŝanĝebla projekto, sed lingvo de komunumo (p. 402/403).

Konforme al la genro eseo, Waringhien ofte permesas al si esprimi sian personan opinion, nome kiam li subtenas la parolojn de Hodler dum la unua mondmilito, ke nacio aŭ gento ne estas absoluta suverenaĵo (p. 407), kaj kiam li laŭdas la ideologion de Lanti (p. 410) aŭ la instrumetodon de Cseh (sampaĝe). Fine li abunde skribas pri la obstino kontraŭ Esperanto, klarigante la neokazintan finan venkon (p. 419-421).

Waringhien uzas periodojn, sen ĉiam klare nomi aŭ tempe difini ilin. Foje aperas iom tedaj listoj ekz. de originala literaturo el iu epoko, sed ĝenerale la eseo gajnas per la ellaso de multaj detaloj. La eseo ne tute taŭgas kiel enkonduko, ĉar la leganto prefere jam sciu pri la historio.

Courtinat 1964-68

Leon Courtinat: Historio de Esperanto. Movado kaj literaturo (1887-1960), tri volumoj, Bellerive-sur-Allier 1964-66. 8+396, 416, 500 p.

La tri volumoj de Leon Courtinat unuarigarde povas doni tre bonan impreson pri la stato de la Esperanto-historiografio: «Historio de Esperanto. Movado kaj literaturo (1887-1960)». Ne plu maldika broŝuro, sed fine la necesa amplekso por tia defio. Estas iom kompreneble ke kelkaj Esperanto-historiografoj uzas ĝin kiel bazon por siaj propraj verkoj.

Sed fakte la volumoj de Courtinat estas la plej trista kazo de plagiato en la historio de la historio de Esperanto. Supozeble ne temis pri manko de respekto al la laboro de aliaj, aŭ konscia ŝtelado, sed pri nekompetenteco kaj nescio de la plej bazaj reguloj de scienca kunlaborado. Oni povas elpiki iun ajn recenzon aŭ nekrologon el la laŭjaraj superrigardoj, kaj supozeble retrovos ĝin en Esperanto aŭ la Enciklopedio aŭ aliloke.

Ekzemple la nekrologo pri Théophile Rousseau (I p. 261) estas preskaŭ laŭvorta kopio el la Enciklopedio, simile Courtinat prenis recenzon pri «Ginevra» (teatraĵo de Privat, I p. 376-378) el Esperanto. La recenzo pri la verko de Zakrzewski el 1912 (I p. 391/392) kun tuj sekva biografio de la aŭtoro (I p. 392) eble estas utila, sed ankaŭ ĉi-foje oni ne legas la saĝon de Courtinat, sed de aŭtoroj de Esperanto kaj la Enciklopedio. Oni evitu uzi lian verkon ne nur pro la duba findindeco, sed ankaŭ por ne pravigi lian agmanieron.

Ĉar Courtinat preskaŭ nenie liveras fontindikojn, li dubigas sian tutan verkon. Tiuj partoj, kiujn li supozeble mem verkis, ne faris lin tre fidinda aŭtoro. La informo ke Privat depost 1922 sidis sur la direktora seĝo de ICK (II p. 637) malĝustas ne nur en la funkcio, sed ankaŭ en la nomo de la funkcio kaj la jaro (Privat en 1923 fariĝis prezidanto de ICK, ne sekretario). Kiel la sola historiografo Courtinat staras je la flanko de la ĝenevaj protestantoj, eble pro liaj personaj kontaktoj kun Hans Jakob.

Esperanto en perspektivo 1974

Ivo Lapenna, Ulrich Lins, Tazio Carlevaro (red.): Esperanto en perspektivo. Faktoj kaj analizoj pri la Internacia Lingvo. London, Rotterdam 1974.

La celo de «Eep» estis priskribi la (tiaman) movadon, sed troviĝas ankaŭ historiaj partoj, ekzemple la priskriboj pri la unuopaj landoj. Ankaŭ rilate al tiu ĉi verko eblas fari la saman riproĉon kiel al la Enciklopedio: foje homoj priskribis ion, je kio ili mem kunagadis. Tiel Ivo Lapenna mem verkis pri tiu epoko de la UEA-historio, en kiu li estis estrarano, kaj ne povas esti hazardo ke en la parto pri Ĉeĥoslovakio (de Jaroslav Mařík, p. 457/458) mankas ia mencio de la germana minoritato antaŭ 1945. Eep suferis pro la ripetaj postuloj de Lapenna pliampleksigi la verkon per novaj partoj verkitaj de li, tiel ke la eldondato devis esti prokrastita de 1972 al 1974.

Aparte menciinda el la librego ĉi tie estas la ĉ. tridekpaĝa «Analiza Skizo pri la Historio de la Monda Organizo» (p. 413-446) de Ulrich Lins. La historiisto paŝis de la plej fruaj organizaj provoj de Zamenhof ĝis al la kunfandiĝo de 1947, lasante la postan historion al Lapenna. Bedaŭrinde Lins ne rajtis uzi piednotojn (aŭ alian refencsistemon), kaj povis aldoni nur simplan liston da konsultitaj verkoj kaj revuoj. Pro tio li aperigis la historion de la persekutoj aparte, nome sub la titolo »La danĝera lingvo» en 1973 ĉe la japana eldonejo L'Omnibuso.

La «Analiza Skizo» montras la analizan kaj prezentan kapablon de Lins, kaj montras ke historiografio povas esti kvalita eĉ uzante nur gazetajn kaj similajn fontojn. En la ĉefaj punktoj – ekzemple la malpravo de la «ĝeneva UEA» Lins tute trafas la esencon. Tamen, post pluraj jardekoj kaj studo de la Arkivo de UEA, eblas nuntempe atentigi ankaŭ pri kelkaj maltrafoj kaj misoj.

Plej tikla en la prezento estas supozeble la berna UK de 1947, kiam Ivo Lapenna proponis al la kongreso rezolucion «kontraŭfaŝisman». Lins bedaŭras ke la «ĝisostaj» adeptoj de «naiva absoluta neŭtralismo» oponis la tekston. Sed la baza ideo de la rezoluci-propono pluvivis kaj la berna debato kaŭzis reformuligon de la neŭtraleco de UEA, laŭ Lins (p. 443). Dekses jarojn poste Lins klarigis en «La danĝera lingvo» pli bone, ke la propono de Lapenna estus liginta la Asocion klare al unu partio en la Malvarma Milito, nome Sovetunio [14] El la Arkivo de UEA cetere nenie troveblas indiko, ke Lapenna kontribuis al la reformuligo de la neŭtraleco en la UEA-statuto 1947/48.

Fakte Lapenna ne simple prezentis rezolucion kontraŭ «faŝismo»; ekde 1946 tiu jugoslavia komunisto provis ŝovi siajn ideologiajn kaj organizajn ideojn antaŭen. Precipe probleme estis ke Lapenna postulis elĵeti «faŝistojn» kaj «reakciulojn» el UEA, sen klare difini kio laŭ li estas «faŝisto» aŭ «reakciulo». Per la sama metodo tiutempe la orienteŭropaj komunistoj eliminis en siaj landoj la demokratan opozicion.

Foje, eble ne ĉiu leganto emas sekvi la interpretojn de Lins: ĉu la propono de Rousseau en 1913, ekskludi «ŝovinistojn» el UEA, vere estis tiel bone pesita, kiel opinias juna Lins (p. 428)? Kaj poste Lins kritikas la neŭtralecon, tiel kiel oni aplikis ĝin. Li riproĉas al la movado de la 1930-aj jaroj «ĝeneralan spiritan mizeron», ĉar ĝi ne publike deklaris ke judoj estas same valoraj kiel aliaj homoj (p. 438); laŭ Lins la gvidantoj estu protestintaj kontraŭ la persekutoj. La kritiko ĉe Lins fariĝis foje tro ĝenerala, sed tio ne forprenas la kvaliton de lia skizo: Prave ĝi estis tiel influhava dum la pasintaj jardekoj.

Pechan 1979

Alfonso Pechan (red.): Gvidlibro por supera ekzameno. Historio, literaturo, metodologio, Budapeŝto 1979. 358 p.

En 1979 Hungara Esperanto-Asocio publikigis la duan eldonon de la «Gvidlibro por supera ekzameno», do plian verkon por instruaj aŭ lernaj celoj. Sub la redakto de Alfonso Pechan estiĝis utila superrigardo pri historio, literaturo kaj metodologio (de instruado). La internacia movada historio ricevis proksimume kvardek aŭ kvindek paĝojn el 365. Tiun parton verkis laŭ la paĝo «kunlaborantoj» la kvar hungaroj Balkányi, Kökény, Pechan kaj Szerdahelyi; ĉi tie la kolektivo estu nomata laŭ la redaktanto Pechan.

Kvankam poste troviĝas ankaŭ aparta parto pri la hungara movado, la internacia parto havas etan «hungariemon», videblan en la mencio de pluraj nur hungarie interesaj okazoj. Sed la precipan riproĉon oni devas fari rilate al la supraĵeco, pro kiu estas malfacile kompreni eĉ la plej gravajn konfliktojn en la historio de la movado. Oni legas ke «oni ĉesis» la Internacian Centran Komitaton en 1932 (p. 62) kaj ke poste en Kolonjo estiĝis Interkonsento, laŭ kiu «UEA estu la sola tutmonda neŭtrala organizaĵo, al kiu apartenu kaj la landaj kaj la fakaj societoj» (p. 62/63), sed la grandaj disputoj pri tiuj demandoj restas tute ekster la prezento de Pechan (fakte, la fakaj societoj aliĝis nur poste, al IEL). Eĉ ĉe la stokholma kongreso de 1934 oni legas nenion pri skandalo aŭ tumulto (p. 65). La skismo de 1936 apenaŭ estas komprenebla (p. 76), la motivoj de la agantoj restas neklaraj.

Pri la jaro 1974 la Pechan-kolektivo skribis ke la nova Estraro «pli elaste adaptiĝas al la realaj mondaj cirkonstancoj», kio estas pli mistera ol klariga. Je tio oni mencias la rejkjavikan kongreson de 1977, kun la partopreno de la Ĝenerala Direktoro de Unesko, kaj la elektiĝo de Tonkin (p. 77, fakte reelektiĝo).

Precipe politikeca estas la priskribo de la rilatoj inter SAT kaj Sovetunio. Nur ĝis 1927, laŭ la aŭtoroj, SAT informis pri «la konstruo de socialisma ŝtato en Sovetunio» ĝuste, sed poste «la pariza direkcio» kaj Lanti deviis de la marksima ideologio. «Kompreneble marksistoj ne povis tion konsenti [...] En tiu diskuto gvidrolon akceptis Ernest Drezen [...]» (p. 80). Konforme al tiu unuflankeca vidpunkto, oni legas poste pri la fondo de Internacio de Proleta Esperantistaro, sed ne pri ties sorto (p. 81) aŭ la sorto de Esperanto en Sovetunio. Frapa estas la lasta frazo pri la historio de la laborista movado: «En la popoldemokratiaj landoj ĉesis la dispartiĝo en apartan burĝan kaj laboristan movadon» (p. 82), kio estas pli afabla ol diri ke la komunistaj reĝimoj malhelpadis la aliĝon de sialandanoj al SAT.

Estas malfacile juĝi pri la aŭtoroj, vivantaj en diktature regata Hungario, kaj pli malfacile estas vidi ian distancemon de la oficiala vidpunkto. Se ĉe aliaj historioj la ĉefa idea problemo estas la varbemo kaj glorigado de Esperanto, ĉe la Pechan-kolektivo tio estis la ideologiaj premisoj, simile kiel ĉe Drezen.

Forster 1982

Peter Glover Forster: The Esperanto Movement, Den Haag k.a. 1982 (Hull 1977). 413 p.

En 1967 la juna sociologo Peter Glover Forster entreprenis enketon pri la brita Esperanto-movado, studante la socian konsiston kaj kelkajn opiniojn kaj sintenojn de la membroj. Ĝi fariĝis fine la dua parto de lia disertacio «The Esperanto Mouvement», akceptita en 1977 en la universitato de Hull kaj publikigita en 1982 ĉe la prestiĝa eldonejo Mouton.

La unua parto de la disertacio estas historio de la internacia movado, inkluzive la Ido-krizo kaj la laborista movado. Simile kiel Lins, ankaŭ Forster multe interesiĝas pri ideologiaj kaj politikaj demandoj. Iom tipa por la sociologo Forster estas kiel li provas apliki teoriojn pri la movado al la historia pritrakto, sed ofte devas «remi reen» ekkonstatante ke la konceptoj nur parte kovras la historian realecon. Tiel li skribis ke en la nova Estraro de UEA de 1934 «powerful nationalist forces, including but not confined to Fascism, could easily be accomodated». Laŭ li tiu nova UEA havis tute aliajn ideojn ol la malnova de la svisaj gvidantoj, kaj Esperanto estis rigardata nur kiel teknika invento. Per tio Forster transprenas la vidpunkton, ke la ŝanĝoj de 1934 estis ankaŭ transiro de internaciismo al naciismo (kion asertis la svisaj gvidantoj). Li konstruas rilaton ankaŭ al la pli principa divido inter idealisma kaj praktikisma argumentado por Esperanto. Tamen, kvazaŭ timante siajn proprajn vortojn, Forster trovis necese averti ke la nova UEA ne estu rigardata kiel faŝista frontorganizo (p. 219).

Ankaŭ poste, rilate al la skismo, Forster unue emfazas la «value-oriented tendency» de la Ĝeneva UEA, kun multo kion li konsideris ekzemplo por tio, sed tuj poste li devas klarigi, ke tio ne signifas ke IEL aliorientiĝis, kaj ke la diferenco ne estis absoluta (p. 220/221). La pritraktado fare de Forster estas pli supraĵa ol ĝi ŝajnas esti, bazita ne sur detala arkivstudado kun sekvaj konkludoj, sed sur la interpretado de relative malmultaj eksteraj aspektoj.

Forster ofte transprenas cetere vidpunktojn de Lins (el la skizo en Eep), pliriĉigante sian historiografion per informoj el la gazetaro (precipe Esperanto, Esperanto Internacia kaj Heroldo). Krom la ne ĉiam sukcesaj sociologiemaĵoj, lia prezento estas ĝenerale analiza kaj sufiĉe solida, konsiderante la tiaman staton de la Esperanto-historiografio. Dum jaroj la verko de Forster estis, kaj parte ankoraŭ estas, lumturo por postaj esploristoj. Ĝi estas eble la unua, kiu tiel serioze kaj science aliris la temon kaj respondece uzis siajn fontojn.

Auld 1988

William Auld: La fenomeno Esperanto, Rotterdam 1988. 120 p.

«La fenomeno Esperanto» aperis proksime de la jubilea jaro 1987 kaj havis la taskon levi la scian nivelon de la averaĝa esperantisto. Do ankaŭ ĝi havas origine instrucelon; la ĉapitro pri historio estas mallonga kaj nomiĝas prave «Tre konciza historio de la Esperanto-movado» (p. 61-78). Oni povas multon ripeti pri ĝi kio estas jam citita de Lins pri la kvalito de Esperanto-historiografio, pri la pedagogia tendenco kiu celas levi la memfidon de la esperantistoj.

Eblas diskuti ĉu la inaŭgura parolado de Zamenhof en Bulonjo 1905 vere estis «unu el la grandaj paroladoj de la historio, kaj meritas seriozan atenton de ĉiuj homoj, kaj antaŭ ĉio de ĉiuj politikistoj» (p. 64, en apendico aperas la tuta teksto). Sufiĉe stranga estas la vico de «diktatoraj registaroj» kiuj laŭ Auld malpermesis Esperanton – Sovetunio, «nazia Germanio, frankisma Hispanio, makartisma Usono», kiuj «proskribis ĝin» (p. 71); kvazaŭ Esperanto estis iam ajn malpermesita en Usono.

Tiel Auld kreskigas certan negativisman kaj amaran sintenon ĉe la leganto, bone resumitan je la fino de la ĉapitro: «Se la historio instruas al ni ion ajn, ĝi instruas jenon: en tiu ĉi mondo Esperanto tre malofte ricevis eĉ minimumon da normala justa traktado» (p. 78).

Støp-Bowitz 1996

Carl Støp-Bowitz: La Esperanto-movado. Historio, organizo, amplekso. 2-a, reviziita kaj kompletigita eldono, Oslo 1996. 93 p.

La dua eldono de la libreto el 1948 mencias nur Støp-Bowitz kiel aŭtoron, sed ĝenerale la «reviziita kaj kompletigita» eldono sufiĉe similas al la unua. Støp-Bowitz komprenis ke preskaŭ nur norvegoj uzis ĝin por la prepariĝo al ekzamenoj, tial li forigis la ĉapitrojn pri la aliaj nordaj landoj (p. 6). Ekzemple li plibonigis la informon pri «Markizo de Beaufront» kaj nun klarigis ke la vera nomo de la pseŭdomarkizo estis Louis Chevreux (p. 15), kaj li ŝtopis kelkajn kromajn informojn en la unuopajn ĉapitrojn ĝenerale. La ĉapitron pri la historio de la organizita movado li plilongigis ĝis proksimume la falo de la berlina muro. Malgraŭ la ŝanĝoj la verko tamen ne povas kaŝi ke ĝi esence estas el 1948 (aŭ eĉ pli malnova) kaj nur malfacile mildigas la mankon de inda posteulo.

Van Oostendorp 2004

Marc van Oostendorp: Een Wereldtaal. De geschiedenis van het Esperanto, Amsterdam 2004. 214 p.

Kiel ankaŭ Forster 1982, la sufiĉe ampleksa verko de la amsterdama lingvisto Marc van Oostendorp direktas sin en nacia lingvo al neesperantista publiko. Sed van Oostendorp, same esperantisto kiel Forster, verkas tre leĝere, ne en scienca kadro, sed popularige por la ĝenerala nederlanda legantaro. Fontindikoj malmultas, devas sufiĉi literatura superrigardo en la fino. La verko baziĝas ĉefe sur la fruktoj de la Esperanto-historiografio, sed ankaŭ sur propra esplorado de la aŭtoro.

Frapa estas la lerta alparolo de la nederlandanoj, emfazante la nederlandajn elementojn de la Esperanto-historio aŭ de la Esperanto-historio en Nederlando. Precipan atenton ricevas esperantistoj en Nederlando, al kio kontribuas ankaŭ intervjuoj kun esperantistoj kun kiuj li parolis en tiu lando (ofte etne nenederlandanoj). Van Oostendorp provas kapti la legemon de sia publiko ankaŭ irante en la privatan vivon de la homoj, ekzemple la personaj rilatoj de pastro Andreo Cseh kun diversaj virinoj aŭ la karaktero de Lidia Zamenhof. La aŭtoro provas veki iom da simpatio por la esperantistoj, sed fine ili aspektas iomete kiel stranguloj kun multe da idealismo, sed ankaŭ propraj interesoj.

Korĵenkov 2005

Aleksandr Korĵenkov: Historio de Esperanto, Kaliningrad 2005. 127 p.

Verkon pri historio oni povas prijuĝi laŭ diversaj kriterioj. La kaliningradano Aleksander Korĵenkov, redaktoro de La Ondo de Esperanto kaj verkinto de pluraj historiaj studoj, mem skribis en la antaŭparolo, ke lia «Historio» estiĝis el kurstekstoj. Li celis ĝin kiel enkondukon por homoj kiuj volas (unuafoje) lerni pri la esperanta historio. Oni povus sekve supozi, ke tia verko estas verkita laŭ didaktika metodo, sed tion oni ne trovas: Temas pri nuda teksto, sen labormaterialoj, demandoj aŭ aliaj rimedoj por instrui.

Sed tamen, tia libro povas elstari per flua kaj interesa stilo, kiu faras el la verko legoplezuron. Ankaŭ tion oni serĉas kun malmulte da sukceso; tro ofte la teksto konsistas el apudmetado de faktoj, tro ofte alineoj estas unufrazaj, tro ofte la aŭtoro interrompis la parolfluon per (tro longaj) citaĵoj. Kvankam citaĵoj povas ilustri kaj farbi historian prezenton, en la Korĵenkov-libro ili tamen faras la impreson esti simple enŝovitaj, kaj ofte ili estas signo por tio, ke la aŭtoro ne sufiĉe digestis siajn fontojn. Li citas 9 liniojn el Waringhien (p. 36), tiel lasante Waringhien klarigi tion kion la leganto preferus legi de Korĵenkov mem. Li citas multajn liniojn el bone dokumentitaj Zamenhof-tekstoj (p. 59/60), anstataŭ vortumi per propraj, resumigaj vortoj mem. La analizan kaj interpretan laboron de historiisto li ŝovas tiel de si mem al la leganto.

Sed eble la korĵenkova verko havas tamen sian utilon, kiel fidinda kaj ne tro longa superrigardo pri la historio de Esperanto, ĝuste kiel enkonduko por scivolemulo? Oni ne postulas novajn arkivo-esplorojn aŭ revolucie novajn interpretojn en tia enkondukaĵo. Tamen videblas rapide kelkaj bazaj problemoj. La uzado de piednotoj estas bona ekzemplo por tio. Tro ofte Korĵenkov rakontas dum pluraj paragrafoj aŭ eĉ paĝoj, sen indiki iun fonton. Li povus almenaŭ klarigi el kiu libro li havas tiujn koncernajn informojn, eĉ sen indiki precize la paĝon. La bibliografi(et)o en la fino de la libro ne sufiĉas por respondeci al tio. Aliflanke Korĵenkov misuzas la piednotojn por aldonaj informetoj kaj komentoj, kiujn li ial ne volis meti en la kutiman tekston.

Estus cetere interese scii ĉu la transpreno de fremdaj eldiroj signifas, ke Korĵenkov konsentas kun ili. En piednoto (n-ro 5 sur p. 114) li citas el la «Historio de Esperanto» de Leon Courtinat: «UEA mortis en batalo kun la landaj asocioj kiuj prenis ĝian felon.» Courtinat estis partiano de la «malnova UEA» de Stettler kaj Jakob, kaj cetere la sola «historiisto» de Esperanto, kiu subtenas la pozicion de la malnova UEA. Ŝajnas do ke Korĵenkov preferas sekvi al Courtinat anstataŭ al Lins, kiu pravas pri obstina malbonvolo de la «ĝenevanoj». [15]

En la dupaĝa bibliografio de Korĵenkov oni trovas cetere la verkon «Sed homoj kun homoj» (Sikosek 2005, ĉe UEA), kiu evidente ne estis uzata kaj aperas nur por plilongigi la bibliografion, por ŝajnigi pli bonan bazon por la korĵenkova verko ol ĝi havas. La saman supozon oni povas havi ankaŭ pri aliaj menciitaj verkoj.

Konkludo

Verki pri Esperanto-historio estas malfacile, kaj komparoj al grandaj nacioj kaj naciaj lingvoj estas vanaj: la Esperanto-komunumo ne povas provizi al siaj historiistoj la saman gradon de subteno kiel ekz. Federacia Respubliko Germanio al siaj. La ĉefaj mankoj estas eduko, tempo kaj financa subteno, kaj nur malofte eblas al privata esperantisto kompensi tion. La sekvo estas manko de kvalito, kaj nur malmultaj el la verkoj menciitaj daŭre utilas, precipe la informbrikoj «Enciklopedio de Esperanto» kaj «Esperanto en perspektivo».

Por plibonigi nian historiografion necesas unuapaŝe pli bona eduko; serioza historiografio meritas pli ol nurhobian nivelon. Kaj, verkado historiografia ne funkcias izole. Verko apartenu al tuta reto da aliaj verkoj. Studoj, monografioj esploras unuopajn problemojn; surbaze de tiuj monografioj verkiĝas superrigardoj kaj manlibroj; tiuj verkoj helpas verki lernolibrojn pri Esperanto-historio. Tia reto ankoraŭ nur tre fragmente ekzistas. Necesas tial ne verki plian «Historion de Esperanto», en la formo de skizo aŭ superrigardo, sed kontribui senchave al la reto.

1908: Centraj Oficejoj de UEA en la svisa epoko

Post preskaŭ kvindek jaroj en Nederlando, Universala Esperanto-Asocio facile forgesas siajn svisajn originojn. Ses adresojn ĝi havis inter 1908 kaj 1960, ĉefe en Ĝenevo, sed ankaŭ unu jaron en Berno. La svisa epoko de UEA malgraŭ ĉiuj ŝanĝiĝoj kaj organizaj reformoj restas parto de la fundamento.

Strato Bovy-Lysberg

Hector Hodler kaj amikoj estis subluantoj en la Scienca Oficejo de René de Saussure, kiu tre modestsume disponigis ĉambreton en 8, rue Bovy-Lysberg. Propagandinte la ideon de Alphonse Carles pri reto de Esperanto-konsuloj kaj -oficejoj, la junuloj fine de 1907 enketis ĉu ekzistas interesiĝo pri «fortika organizo». La 28-an de aprilo 1908 estis fondita Universala Esperanto-Asocio. Ĝia lulilo estis jam de longe pretigita, kun revuo Esperanto, la kunsidoj dum la ĉiujara kongreso kaj do la oficejo en Ĝenevo.

Borsa strato

Jam en aŭtuno 1909 la rapide kreskanta Asocio translokiĝis al la proksima adreso 10, rue de la Bourse, kion rusa samideano tradukis iam per «strato de la monujo». Tie la Centra Oficejo de UEA havis tri modeste meblitajn ĉambrojn, ĝis oni akiris en julio 1914 du pliajn ĉambrojn je la sama adreso – jen UEA okupis la tutan teretaĝon. Hodler, vivanta tiam je modesta rento donita de la patro, loĝis longan tempon en ĉambreto de la oficejo: «fera lito, kelkaj tabloj kaj seĝoj krakemaj, areto da libroj, malmultaj personaj memoraĵoj, jen ĉio», skribis amiko. En 1910 la Asocio enkondukis la postenon de direktoro, por gvidi la oficejon en Ĝenevo. Hodler fariĝis, honorofice, la unua direktoro en la historio de UEA, kvankam li estis jam redaktoro de sia daŭre privata gazeto Esperanto kaj «komitatano pri la administra fako».

Eduard Stettler, esperantisto ekde 1908, de 1909 ĝis 1911 restadis en Ĝenevo por volontuli en la oficejo. La juristo kaj ido el riĉa familio en Bern priskribis poste la grandajn laborojn, kiujn la fondintoj planis, kaj komentis:

Por tia entreprenejo dekdu da oficistoj estus ĝuste sufiĉintaj. Kion mi trovis alveninte en Ĝenevo por helpi Hodler-on? Ĉambro-keston, malgranda, je ordo kaj pureco en miaj okuloj dubaj, kun kelkaj krudaj abiaj tabloj kaj bretaro laŭlonge de unu muro. Ĉe la fenestro Hodler; unu oficisto rusa, inteligenta kaj malordema [...].

Hodler baldaŭ konfidis al Stettler estradon de la oficejo kaj la kason, kiu fakte estis lada kesteto, kun «koncerna libreto kun notoj pli bonintencaj ol uzeblaj. Kelkajn monatojn poste, en Rue de la Bourse, la oficejo jam aspektis pli oficeje, dank' al skribmaŝino, malnovaj mebloj donacitaj kaj novaj bretaroj ne-pentritaj.» Dum la oficiala malfermo oni plenkore ridis pri komerca vojaĝisto, kiu ƒtiom serioze kaj elokvente rekomendis ferajn monŝrankojn en ĉiuj grandoj, garantiitaj per atestoj de bankoj, ke li ne ekkomprenis nian ĝojon. Alvenis pliaj oficistoj, bonaj kaj malbonaj, honestaj kaj aliaj, ĉiam tre malalte pagitaj, ĉiam nesufiĉaj laŭ nombro.

Kiel nehonestan oficiston Stettler celis precipe la kasiston D. Zirlin, kiu en februaro 1913 forkuris kun la kaso. [1] Laŭ raporto de Hodler el septembro 1910, laboris ses homoj en la oficejo. Li mem okupiĝis pri administrado kaj gazeto Esperanto, same sensalajre kiel Stettler, la respondeculo pri financoj kaj libroservo. La aliaj kvar oficistoj estis pagataj el la enspezoj de la libroservo, de la gazeto aŭ de UEA, depende de la taskoj.

La komenciĝo de la unua mondmilito lamigis la laboron de UEA. De unu semajno al la alia, preskaŭ du trionoj de la membraro ektroviĝis en «malamikaj» landoj. Sed en 1915 oni daŭrigis la gazeton kaj instalis korespondan servon kun interpretado. Kompare kun aliaj tiaj servoj niaj monpostuloj estis modestaj, rememoris Stettler, sed la agado favore konatigis la oficejon kaj alportis belan enspezon.

Muzea strateto

Post la milito Hector Hodler fariĝis prezidanto kaj Eduard Stettler direktoro. Ĉar Stettler ne povis denove veni al Ĝenevo deĵori, la Centra Oficejo venis al li. La nova adreso ekde majo 1919 estis Museumsgasse 14, iom ekster la centro de Berno. Eble tio estis pli favora ankaŭ el kosta vidpunkto, ĉar la ĉambroj en la borsa strato, kostintaj ĝis la fino de la milito mil okcent frankojn, postulis poste kvinmil kvarcent de la asocia kaso. Sed baldaŭ poste, en marto 1920, mortis Hodler. Direktoro Stettler skribis en la gazeto Esperanto ke li ricevis de la vidvino la rajtojn je la gazeto Esperanto, la bibliotekon de Hodler (jam en la oficejo) kaj valorpaparojn je proksimume cent sepdek mil svisaj frankoj (la tiama kotizo por Membro-Jarlibro estis 2,50 fr.). Tiu hereda kapitalo «certigos por ĉiam modestan ekziston de la oficejo», li opiniis. Por ŝpari heredo-impostojn, oni retranslokis la oficejon al Ĝenevo, ĉar tie la impostoj estis malpli altaj. Publika preteksto por la rapida ŝanĝo de sidejo estis la nova Ligo de Nacioj, kiu en 1920 venis al Ĝenevo. Tamen, la najbareco de la Ligo apenaŭ donis ian avantaĝon al UEA.

Bulvardo de l’ Teatro

La jaro 1920 estis granda mejloŝtono en la historio de UEA, kiam finiĝis la eksperimentaj jaroj kaj la baza rekonstruado post la milito. Stettler ellaboris novan statuton, li mem fariĝis la unua prezidanto laŭregule elektita post la morto de Mudie en 1916. Edmond Privat, eĉ pli malnova amiko de Hodler, transprenis la gvidon de la gazeto. Hans Jakob, oficisto ekde 1912, ekrespondecis pri la Centra Oficejo nun en 12, Boulevard du Theâtre, en Ĝenevo. Tiu triopo, foje kun aliaj funkcioj, estis gvidonta la Asocion ĝis 1934, kiam la naciaj societoj transprenis la ŝipon.

Supraĵe la 1920-aj jaroj estis oraj por la Asocio, kiam ĝi ofte havis pli ol 8 000 aŭ 9 000 membrojn. Malgraŭ tio, konstanta problemo restis la deficitoj, kiuj forfrandadis la kapitalon, kaj tiu epoko plenis de skandaloj kaj bataloj forgesitaj intertempe. Plia ĝenaĵo estis la sekvoj de la milito, precipe la estiĝo de novaj landlimoj kaj la malfaciliĝo de mona interŝanĝado. UEA perdis multe da mono kiam ekzemple kolektitaj kotizoj estis blokitaj en iu lando kaj senvaloriĝis pro inflacio.

Insula Turo

La 23-an de aŭgusto 1929 sep fortuloj komencis la transporton de 140 kestoj, raportas Esperanto. Oni facile komprenas la entuziasmon de Hans Jakob pri la nova adreso Tour de l’Ile. Temis fakte pri turo sur insulo rivera, kaj UEA luis spacon supre. La nombro de la ĉambroj restis la sama, sed la novaj naŭ estis multe pli grandaj.

En interna raporto, direktoro Jakob konfesis etan malavantaĝon: la supreniro konsistis el 130 ŝtupoj, kaj la lifto estis uzebla nur por tiuj oficistoj kiuj havis ŝlosilon. Sed la antaŭa oficejo estis tro malgranda, mankis deca ĉambro por okazaj vizitoj. Diplomatece, Jakob skribis nur ke tiu tura oficejo kostis malpli ol aliaj lokoj viditaj, sen informi pri la diferenco al la antaŭa lupago. «Unuafoje ni povas nun lokigi nian grandan bibliotekon en konvenan ĉambron, kiu samtempe servas por akcepti vizitantojn, kiuj ne mankas.» [2]

La eŭforio ne povis daŭri longe. En oktobro 1929, nigra vendredo krevigis la spekulacion de Wall Street en Novjorko, kaj dum la venontaj jaroj la financa krizo atingis Eŭropon. Politikaj krizoj sekvis. Tiuj tempoj estis turbulaj ankaŭ interne de la neŭtrala Esperanto-movado, ĉar la naciaj asocioj postulis novan organizon. Kvankam ŝajnis ke la Interkonsento de Kolonjo 1933 prezentis kontentigan solvon, la konfliktoj rapide revenis. Kiam en marto 1936 la Estraro de Louis Bastien volis transloki la Centran Oficejon al Londono, kelkaj svisoj sub la fakta gvidado de eksdirektoro Hans Jakob entreprenis proceson ĉe la Tribunalo de Ĝenevo. Ĉar la Estraro timis baldaŭan bankroton, Bastien alvokis en septembro 1936 la movadon sekvi lin al nove fondita Internacia Esperanto-Ligo. UEA en Ĝenevo fariĝis orfo, ĝis en oktobro 1936 «provizora komitato» transprenis la gvidadon.

Palais Wilson

La 1-an de julio 1937 la malgranda, «ĝeneva» UEA iris al nova loko, en Palais Wilson. En tiu eksa sidejo de la Ligo de Nacioj nun hejmis diversaj internaciaj asocioj. Jakob, denove direktoro, funkciigis la Asocion ĝis 1942. Post la dua mondmilito okazis kunfandiĝo de Internacia Esperanto-Ligo kaj de la ĝeneva UEA, sub la malnova kaj nuna nomo. Tiam, en 1946/1947, oni konsentis pri certa taskodivido inter la du oficejoj: en Britio la Administra Centro okupiĝis pri administrado kaj libroservo, dum la Serva Centro en Ĝenevo (gvidata de Jakob) gardis la bibliotekon kaj redakcion. Fakte la Serva Centro en la Palais Wilson estis ne pli ol kela ĉambro, kie situis libroj kaj arkivaĵoj, kaj la laborĉambro de Jakob, kiu pludeĵoris tie por la ŝtato. En 1960 la Komitato decidis haltigi la oficon de Jakob, kaj kiam en 1980 nova statuto ne plu menciis la Servan Centron, la svisa epoko de UEA definitive finiĝis.

1927: Esperantistaj Respondkuponoj: «Vi rajdas UEAn en financan aventuron»

Estas daŭre revenanta temo: ĉu ne eblas apliki Esperanton en komerco kaj ekonomio, almenaŭ inter esperantistoj? Ĉu oni ne povas fondi esperantistan bankon aŭ servocentron, simile kiel Hodler origine intencis kun UEA? Almenaŭ parto de la respondo eventuale estas la Esperantistaj Respondkuponoj el 1927, nun raraĵo por kolektantoj, tiam disputaĵo inter UEA-gvidantoj.

La problemo – la solvo

Internacia perado de mono estis problemo ankaŭ en la tempo post la unua mondmilito, kaj eĉ pli granda ol antaŭe, ĉar malaperis la Latina Monunio (inter pluraj romanidaj landoj) kaj la superrego de la stabila brita pundo. La Internaciaj Respondkuponoj de la Universala Poŝta Unio estis utilaj, sed havis grandan malavantaĝon: la kuponoj kostis dudek procentojn pli ol ili valoris. Por la origina celo (kovri la koston de letero) tio akcepteblas, sed kiel pagilo la sistemo tro multekostas. Cetere la kuponoj haveblis nur en kelkaj landoj kaj nur en iom grandaj oficejoj.

En januaro 1927 la gazeto Esperanto prezentis la solvon de tiu problemo: «Esperantista Respondkupono». Pro leĝoj ne eblis krei esperantistan ĉekon aŭ bileton, klarigis UEA-direktoro Hans Jakob: siatempe la Esperantista Ĉekbanko devis zorgi pri okaza nesufiĉo de bonhavo. La nova Esperantista Respondkupono, eldonita de UEA, validas dum tri jaroj, kaj ĝi estis havebla en kajero de dek biletoj po 30 centimoj, ses biletoj po 50 centimoj, tri po 1 franko (do entute valoris 9 frankojn). Kajero kun sendo al mendinto kostis 10 frankojn. [1]

Avertoj en drasta vortumo

Kiam Hans Jakob en 1925 komencis plani siajn kuponojn, li interkonsiliĝis kun la Honora Prezidanto de UEA, Eduard Stettler. Stettler estis juristo, staĝis en 1909-11 en Ĝenevo ĉe Hector Hodler, kaj poste fariĝis direktoro kaj prezidanto. La oficeja organizo, la statuto de 1920 – atingaĵoj de la severa kaj precizema sviso el Berno. Ĝis sia morto en 1940 li konsiladis al Jakob, ofte en drasta kaj rekta germanlingvaĵo. La 22-an de junio 1925 li skribis al Jakob:

«Via plano pri monbiletoj renkontas tiom malnovan konaton, ke oni laŭdece salutas ĝin germane, anstataŭ en formala Esperanto. Kion vi liveras, tio estas je la penikpunkto tiu penso kiun mi antaŭ ikso da jaroj cerbumis kun amiko Hodler sur la trotuaroj de Ĝenevo, ĝis unu nokton iu kolera virino kriis al ni, ke tiaj vagabondoj estu en la lito aŭ en la malliberejo. Tio ne havu rilaton al vi.»

La poŝto vendas siajn kuponojn kun dudek procentoj da profito, ĝi stampumas je kontrolo, liveras transportlaboron kiu ne estas kroma laborŝarĝo, klarigis Stettler. Sed UEA laŭ la plano de Jakob prenas dek procentoj, mem pagas la sendon, ne povas kontroli, librotenadas je altaj kostoj kaj estas respondeca al ĉiu bonkreda ricevanto.

Principe: Oni ne povas enspezi per bagatelaĵoj. La esperantistaro fantazias ke ĝi povas labori pli efike ol poŝto aŭ bankoj aŭ komercistoj. «Sed ili kapablas kalkuli, kaj la esperantistoj ne povas. Jen la afero. [...] Per tiu aĵo vi rajdas la UEAn en financan aventuron, ruinigas profunde ĝian bonan reputacion [...]. Antaŭ ol vi komencas tiel, vi pendu lignaĵon ĉirkaŭ vian kolon kaj iru vendi alumetojn kaj ŝurubandojn ĉe dompordoj.» [2]

Kion deziras la esperantistoj

Jakob respondis ke li tralegis tiujn konsiderojn, sed jam rifuzis ekzemple la averton de Stettler, ke iu litografo povas represi falsitajn kuponojn. La UEA-kuponoj estas vendeblaj nur inter esperantistoj, laŭ Jakob, kaj falsado indas nur en amasa presado. [3] Ne, kontraŭis Stettler en plia letero, senlabora litografo kontentas ankaŭ pro eta gajno, kaj kvalita falsaĵo ne bezonas grandegan penon.

Stettler donis ekzemplojn pri eventualaj problemoj de la kuponuzantoj: «Kiel statas pri rekompenco, kiam mi (‚mi’ estas en tiuj kazoj ĉiam sagaca delegito en Galicio) postulas post tri monatoj dudek novajn kajerojn, sub la preteksto de vigla trafiko kun esperantistoj? Kiu pagas la afrankon kaj kiel vi kontrolas ĉu mi uzas la aĵojn aŭ vendaĉas ilin interŝanĝante ilin je poŝtmarkoj aŭ io alia?» Aŭ: Sinjoro X havas dudek frankojn en kuponoj kaj volas pagi al delegito je 12 markoj aŭ 300.000 kronoj. Kiu kurzo?

En la realeco, la perantoj kaj komercantoj akceptos la kuponojn je fiksa, sed malpli alta valoro, je la malkontento de la esperantistoj. La delegito devas akcepti la kuponojn, laŭ la plano de Jakob, sed ne ĉiu delegito konsentos kun tio, avertis la Honora Prezidanto.

Jakob pensis supozeble – tion oni ne trovas eksplicite en la korespondado – ke UEA povas krome profiti nerekte je la kuponoj: Se iu kuponaĉetinto iel perdos kuponon aŭ neniu repostulos la kontraŭvaloron ĉe UEA, tiam UEA ŝparas. Sed Stettler opiniis: Perdo de tiuj kuponoj «estus por ni damaĝo, ne profito. La perdinto koleriĝos pri UEA. [...] Nur unu afero estas certa: Ĉiu, kiu perdos per tiuj kuponoj monon, kaj da ili estos multaj, sakros kaj tiel subfosos nian bonan reputacion. Tion kelkaj cent frankoj da ebla profito neniam indas.» [4]

La direktoro tamen kuraĝis daŭrigi la projekton, sed akceptis ke la kuponoj devas havi tempan limon. En tiu epoko la financa situacio de UEA estis ne tre rozkolora, preskaŭ ĉiujare oni spertis deficiton. Per la Esperantistaj Respondkuponoj Jakob celis stimuli la librovendadon. Kaj li kredis ke la esperantistoj sentas bezonon je tia pagilo. Stettler: «La deziro de la esperantistoj ne estas vojmontra, al la plej multaj mankas ideo pri la praktiko.» [5]

La praktiko

En februaro 1928 la germana bankisto kaj Esperanto-aktivulo Anton Vogt subskribis sian raporton pri la funkciado de Centra Oficejo de UEA. Li informis al la Estraro pri la kvalito de la laboro de prezidanto Privat kaj direktoro Jakob, kaj menciis ankaŭ la respondkuponojn. Laŭ li la kuponoj fakte ne atingis grandan popularecon. Jakob estis dirinta al li ke cirkulas kuponoj por ĉirkaŭ mil frankoj, kovrataj de sumo deponita en banko. [6]

Ses jarojn poste, dum la stokholma kongreso, la malnovaj, svisaj gvidantoj de UEA abdikis. La nova Estraro sub Louis Bastien en septembro 1934 eksciis ke, laŭ la nova direktoro Robert Kreuz, la Asocio apenaŭ plu havas monon kaj ke ekzistas nenia kovro por la eldonitaj repondkuponoj. Tio estas sufiĉe proksima al neleĝeco, juĝis Kreuz. [7]

En aŭgusto 1936 Bastien faris ankoraŭ grandajn riproĉojn. Li asertis, Stettler informis al Jakob, ke la kuponoj ne estis en la bilancoj kiel pasivo, ke ne estis farita inventaro de la venditaj kaj redonitaj kuponoj. Kaj laŭ franca leĝo la kuponoj estas malpermesataj, estante bankbiletoj. Fine de 1936 la lastaj kuponoj transiros la limdaton, diris Bastien, se ĝis tiam ankoraŭ revenos iuj, li lasos Jakob pagi ilin el propra poŝo. [8]

La Esperantistaj Respondkuponoj do funkciis (aŭ ne) dum proksimume dek jaroj. De 1937 ĝis 1947 ili restis arkaikaĵo en la statuto de 1934, kaj kun la akcepto de nova statuto 1947 ili fariĝis historiaĵo. Ĉu ili serioze kontribuis al la UEA-deficitoj de la koncerna epoko, estas dubinda, sed ili diras ion pri la kreemo kaj obstino de direktoro Hans Jakob.

1930: Loknomoj en la Jarlibro «sen rajto de ekzisto»

Ke nomoj estas pli ol vortoj, montras akra konflikto pri la Jarlibro 1930. Grupo da ĉeĥaj esperantistoj volis forbari germanajn loknomojn en Bohemio, la germanlingvanoj tie minacis per eksiĝo. Krizo en UEA, surbaze de malbonvolemo kaj necerta jura fundamento.

Ŝtatoj kaj gentoj

La limoj inter germanoj kaj slavoj dum jarcentoj estis nestabilaj. Jam en la tempo de Cezaro ĝermanoj loĝis en Bohemio kaj ĉe Vistulo, en frua mezepoko slavoj migris okcidenten, dum mezepoko kaj poste germanoj migris orienten. Ĉio ĉi okazis kutime ne milite, diras la historiistoj: ofte la germanoj estis vokitaj de princoj por kultivi la vastan landaron.

Rezulto de la unua mondmilito estis interalie nova aranĝo de la eŭropa mapo, ekzemple naskiĝis Ĉeĥoslovakio, en kiu loĝis eĉ pli da germanoj ol slovakoj. Per armea invado la juna ŝtato evitis plebisciton de la germanoj, kiuj volis kiel la aŭstroj aliĝi al Germanio. Malgraŭ tio, Ĉeĥoslovakio ne estis tute malamika al siaj minoritatoj, la germanoj, hungaroj kaj aliaj, sed provis gajni ilin por la ŝtato.

Dum en Svislando la esperantistoj formis unu Landan Asocion, en aliaj landoj la diversaj gentoj preferis naciajn asociojn por pli bone varbi inter samgentanoj; ankoraŭ nuntempe ekzistas Flandra Esperanto-Ligo apud tutbelgia asocio. Ankaŭ en Ĉeĥoslovakio la gento, kiu sentis sin lingve subpremata, preferis propran asocion: Germanan Esperanto-Ligon en Ĉeĥoslovakio. Ĝi fondiĝis en 1924, kiam la Esperanto-grupoj en (eksa) Aŭstrio reorganiziĝis. Jam ekde 1920 ekzistis Ĉeĥoslovaka Asocio Esperantista, por la ĉeĥoj, slovakoj, hungaroj, poloj kaj rutenoj.

En la 1920-aj jaroj UEA provis funkcii sur loka, ŝtata (teritoria) kaj internacia niveloj, kaj en Ĉeĥoslovakio la «UEA-teritorio» estis eĉ escepte bone organizita, danke al ĉefdelegito Otto Slenčka. Tiel ekzistis tri institucioj en la lando, ĈAE, GEL kaj la Teritoria UEA-oficejo, kiuj «laboras daŭre en harmonia interkonsento», precipe la du «naciaj societoj estas daŭre en amikaj rilatoj»– tion skribis Stan Kamarýt en la Enciklopedio de Esperanto 1934.

Esperantistoj ŝovinistaj

Studanto de la landa Esperanto-historio povas rapide ekdubi pri la harmonio kaj amikaj rilatoj. Jam en 1923 ĉeĥo plendis dum la Universala Kongreso en Nurenbergo, ke la UEA-Jarlibro enhavas germanajn nomojn por kelkaj urboj en Ĉeĥoslovakio, kaj fine de 1929 ĈAE oficiale plendis ĉe la direktoro de UEA, Hans Jakob. Ankaŭ la oficialaj reprezentantoj de la UEA-membroj en Slovakio, per letero de la 26-a de decembro 1929, opiniis: «La nomo de la urbo estu ĉiam en la ĉeĥoslovaka lingvo [...].» [1] Subskribis krom Stan Kamarỳt, la delegito de Bratislava, ankaŭ la slovaka helpanto de la ĉefdelegito.

Precipe akra estis la protesto de 13 pragaj esperantistoj fine de januaro 1930, kiuj nomis la UEA-politikon «tre naiva» kaj vidis en la konduto de Jakob trompadon de la ĉeĥoj. Klema Hlaváčová, la praga Delegitino, eksiĝis, protestinte jam dum jaroj kontraŭ la uzado de germanaj nomoj «por niaj urboj en nia lando». Ota Ginz skribis la 21-an de marto, ke la delegitoj en Prago dum kunsido la 22-an de februaro trovis necesa trakti pri la malfeliĉa afero denove. Li kaj ankaŭ gesinjoroj Dlouhá kaj sinjoroj de Castelo, Novák, Eiselt (la prezidanto de la ĉeĥa asocio) kaj multaj aliaj subskribis, nur sinjoro Šustr rifuzis.

Laŭ la delegito

La starpunkto de UEA estas simpla, klarigis Hans Jakob. Oni orientiĝas laŭ tiu urbonomo, kiun indikas la koncerna delegito. Krome oni uzas, se oportune, resendojn en aliaj lingvoj. Ekzemple, la plej granda germanlingva urbo en Bohemio estis Reichenberg kaj aperis tiel kun ĉiuj informoj je tiu alfabeta loko, sed ekzistis ankaŭ la indiko Liberec, kiu resendis al Reichenberg.

Se oni rigardas la malnovajn Jarlibrojn, oni vidas ke en 1914 la urbo Prago aperis kiel «Praha (Aŭstrio, Bohemujo)», do en la slava formo. Sub Brünn la Jarlibro resendis al la slava Brno. Reichenberg / Liberec ankoraŭ ne estis reprezentata. Dek jarojn poste, en 1924, el la ĉeĥoslovakiaj urboj troveblas ekzemple denove Brünn kun resendo al Brno, Karlovy Vary kun resendo al Karlsbad (kun du delegitoj kun germanaj nomoj), Liberec kun resendo al Reichenberg, kaj Praha.

UEA-komitatano kaj ĝenerala sekretario de ĈAE, la ĉeĥo Rudolf Hromada, forte kritikis ke en la Jarlibro 1929 estas «aro da nomoj germanaj por lokoj kiuj entute estas ĉeĥaj kaj tie la traduko germana estas nura traduko sen rajto de ekzisto». Laŭ li ili ne estas oficiale rekonitaj, ekzemple oni vidas resendojn de Altbunzlau al Stara Bolesłav, de Lundenburg al Breclav. Hromada do eĉ ne volis toleri simplajn resendojn, per kiuj oni helpe de la germana nomo povis trovi la slavan nomon kun plena informaro. [2]

Jakob: ni devas sekvi la ŝtaton

Nova estis, fine de 1929, la argumento de ĈAE ke la ĉeĥoslovakia ŝtato postulas la slavajn nomojn kaj malpermesas la germanajn. UEA-direktoro Jakob klarigis al Gustav Scholze, GEL-prezidanto kaj delegito en Reichenberg, ke UEA ja devas respekti ŝtatajn leĝojn, por ke iuj malamikoj ne povu denunci la asocion. La germanaj kaj hungaraj nomoj, li trankviligis, aperos post la alfabeta listo de la lokoj en aparta tabelo. [3]

Al Klema Hlaváčová en Prago Jakob informis ke li notas la eksiĝon. Ŝia protesto pro la uzo de neoficialaj nomoj montras ŝin kiel lojalan ŝtataninon, li enkondukis, kaj la Estraro de UEA decidis uzi nur la oficialajn nomojn, kvankam eĉ la ĉeĥoslovaka poŝto metas ĉe multaj lokoj du nomojn. Pri la letero de la pragaj esperantistoj li demandis ĉu tio estas plendo de membroj kontraŭ la Centra Oficejo kaj ties direktoro, tiam li sendos ĝin laŭstatute al la prezidanto de UEA; se ne, ĝi ne koncernas lin. Se la membroj vere volas formale plendi, tiam laŭ Jakob necesas stilo kaj tono kutima inter esperantistoj kaj bonedukitaj personoj. [4]

Germanoj reprotestas

La decido de la Estraro renkontis la plej grandan reziston ĉe la germanlingvaj esperantistoj. Gustav Scholze el Reichenberg informis (la 10-an de februaro) la direktoron ke multaj tre surpriziĝos, kiam ili ricevos la Jarlibron laŭ nova aranĝo. La Asocio ne miru se la plimulto ne remembriĝos, «vidante la efikon de la oficiala protesto de ĈAE.» Ĉar ĈAE ne estis organizaĵo-membro de UEA, laŭ Scholze ĝi ne rajtas enmiksi sin en aferojn de la Asocio. Postuli aŭ deziri ion rajtas nur ĉeĥaj UEA-membroj, krom se oni subite akceptis ĈAE kiel oficialan reprezentanton de la ĉeĥaj UEA-anoj. Laŭ li, UEA ja ne estas asocio de politikistoj, sed de privatuloj, ĝi ne disigu, sed unuigu la popolojn. Post amika respondo de Jakob, Scholze la 17-an de marto aldonis «konfidencie», ke «niaj posteuloj certe foje ridos pri la nuna generacio, kiu disputis pri loknomoj». Laŭ li oni rajtas uzi la germanajn loknomojn por lokoj kun germana plimulto. En ŝtataj dokumentoj, ekzemple atesto, oni eĉ rajtas uzi nur la germanan nomon. Scholze esperis ke eble post multaj jaroj «la revo de nia prezidanto Masaryk efektiviĝos, kiu deziris, ke Ĉeĥoslovakio fariĝu ‹Supera Svislando›. Pro tio ĉeĥaj nacieguloj ne ŝatas lin.»

Malpli mildaj estis aliaj germanoj. La Vicdelegito en Reichenberg, Fritz Michalek, la 15-an de februaro komprenigis ke la ĉeĥa ŝtato aŭ ĉeĥaj esperantistoj subaĉetis la mondan asocion por ŝanĝi la loknoman politikon; se UEA vere havos profiton el tio, la germanoj laŭ li eĉ ne kontraŭus se la ĉeĥa nomo estos ĉiam la unua, sed tuta forigo de la germanaj nomoj ne estus solvo.

Du membroj de Sennacieca Asocio Tutmonda, la 6-an de marto ironie gratulis al UEA, ĉar pro la decido amase eksiĝos la membroj el tiu universala, demokrata organizaĵo – la du SAT-anoj metis la adjektivojn en dikajn citilojn. «Venku ĉe vi la nacia ŝovinismo, kiel ĉe ni jam venkis la internaciismo!» Schneider el Karlsbad (la 19-an de marto) taksis ke UEA perdos 400 anojn, ankaŭ lin, kaj kun ili la Asocio perdos proksimume tri mil frankojn. Eĉ el la nordgermana Flensburg venis solidareca noto kun la germanlingvanoj en la sudo.

Turno, la dua

Hans Jakob tamen, ankoraŭ en marto, rekonsideris la aferon. Tiam, «bedaŭrinde ne pli frue», li trovis lernejan atlason en la germana, eldonitan laŭ dekreto de la ministerio en Prago 1923. Kion do la registaro toleras, tion ĉeĥaj ŝtatanoj ne povas limigi. Demando ĉe la ambasado en Berno ne konfirmis la opinion de tiuj kelkaj ĉeĥaj esperantistoj, ke oni ne rajtas uzi germanajn loknomojn, li skribis al Robert Bloch en Prago la 18-an de marto, kiu volis eksiĝi pro la germanaj nomoj.

Por kontentigi ambaŭ flankojn, Jakob anoncis ke en aŭtuno 1930 okazos laŭlokaj referendumoj inter membroj kiun nomon ili preferas. En raporto pri la Administra Jaro, post la estrara kunsido en pasko 1930, li resumis la problemaron kaj diplomate asertis ke «evidente la tuta afero baziĝis sur neĝusta kompreno de la leĝo, kaj de la ĉeĥaj protestintoj kaj de la Direktoro.»

En fina vorto pri la loknoma konflikto vicprezidanto Johannes Karsch, sakso, petis al Hromada ke tiu ne estu ĉagrenita pro la legitaj dokumentoj kaj foje tre akraj leteroj. Karsch atentigis ke «estis ekscito unuagrada» kaj ke li mem ricevis eĉ pli akrajn leterojn de germanlingvanoj kontraŭ si mem, sed ke poste la fervoruloj komprenis, trankviliĝis kaj petis pardonon. Hromada promesis ne konservi malbonan impreson kaj forgesi tiujn detalojn, «pro la paco kaj bono de nia interna laboro». [5]

1932: Brita Asocio kontraŭ Edmond Privat

Neŭtraleco, paco, justeco, objektiveco... kiu kredas ke tiuj temoj estis pridiskutataj nur en la nuntempo, tiu venu al ekskurso al pli frua jaro en la historio de la Esperanto-komunumo. Per dokumentoj trovitaj en Biblioteko Hector Hodler eblas sekvi konflikton kies dosiero estis titolita «BEA kontraŭ d-ro Privat».

En 1932, kiam Esperanto de UEA estis nomata kutime gazeto kaj ne revuo, la leganto povis rimarki ke redaktoro Edmond Privat interesiĝis ne nur pri Esperanto. La eksa prezidanto de la Asocio, granda retorika talento, speciale interesiĝis pri sociaj demandoj, paco kaj milito, kaj pri la viktimoj de laŭ li nejusta politiko. Jam frue li atentigis pri la situacio de la poloj; en 1922 li varme pledis por UK en Germanio, kies popolo estis «tiom suferanta kaj pacience elportanta la ŝarĝon de sia sorto»; dum lia gvidado de la gazeto Esperanto (1920-34) aperis aldonoj pri «indiĝenoj (kolorrasoj)» kaj la Internacia Labor-Organizo ILO. La doktoro pri historio lobiis ĉe la Ligo de Nacioj kaj perlaboris siajn vojaĝojn per ĵurnalista laboro. En okcidenta Svislando li estas sufiĉe grava persono en la evoluo de politika ĵurnalismo, pro kio la urba biblioteko de La Chaux-de-Fonds instalis ĉambreton pri li.

Vojaĝo politika

Se oni ne tro interesiĝis pri ekzotikaj landoj aŭ neesperantaj temoj, oni eble preterfoliumis la unu kaj duonan paĝojn granda artikolo, kiun Privat nomis «Okcidento kaj Oriento. Impresoj el Hindujo». Sed kiu fakte legis tiujn redaktorajn vojaĝ-impresojn, tiu havis la okazon denove konatiĝi kun tre politika verkanto. Grandan parton Privat dediĉis al Gandhi, kaj ĉar la heroo de la popolo estis arestata, laŭ Privat do «necesis vojaĝi libere kaj propre sen akompano uzante nur sian juĝon kaj emon tute sendepende.»

La «arianoj» havas la saman rason kiel la eŭropanoj kaj aspektas parencaj, kvankam en la nordo la haŭto estas pli hela ol en la sudo. Oni povis facile trovi interpretanton aŭ gvidanton kaj vagi kie ajn, «en plena sekureco», kaj eĉ virino trovas en Hindujo respekton «nekutiman en eŭropaj urbegoj», Privat opiniis. Lin tuŝis la malriĉeco en la urboj, sed: «En vilaĝoj estas eĉ pli mizere. Tie homoj tenas sian ventron per manoj pro malsato. La registaro dispruntis la teron al heredaj taks-kolektantoj. [...] La granda minaco al la vilaĝo estas la alkoholbutiko, monopola organizaĵo de la ŝtato por vendi sukon el palmoj.»

Kiel kutime en politika ĵurnalismo, Privat ne skribas rekte sian politikan opinion. Tamen facile ĝi videblas en la elektitaj citaĵoj de hindoj. «Tiu popolo amema kaj tre sentema unuanime deziras liberecon por ŝanĝi la organizon. Pri tio ekzistas nek du opinioj, nek manko de opinio. [..] Ili plendas, ke ilian monon oni prenas por pagi fremdan armeon kaj altegajn salajrojn al fremdaj oficistoj, kiuj administras la landon en la intereso de fremda komerco, kaj ne por savi la popolon el mizero.» Kaj oni vendas, malgraŭ persekutoj, bildojn de Gandhi.

Post la arestiĝo de Gandhi daŭre okazas rifuzoj de obeo, kaj Privat priskribas unu el ili. Laŭ li la Kongresanoj, do la anoj de la indiĝena, opozicia nacia organizaĵo, manifestaciis senperforte, svingis flagon kaj kriis «Saluton al Hindujo» aŭ «Vivu Mahatma Gandhi». Tamen venis polico per aŭtoĉaroj kaj batis la homojn. «La Kongresanoj ne redonas batojn, sed krias ĉiam pli laŭte: ‹Vivu Gandhi› ĝis ili falas vundite.»

La ideon ke nacio devas sange batali por libereco, Privat nomis ĝin afero de «tre malmultaj intelektuloj», kaj eĉ ili estas fidelaj al la senperforteco de Gandhi, pro respekto al li kaj la decidoj de la Kongreso. Tiun sintenon Privat trovis «tro malofta» en la mondo kaj tial precipe raportinda. Kiel ceteran specialaĵon de la hindoj li prezentis la religian toleremon, la apudvivadon de diversaj kredoj. «Niaj eŭropaj gazetoj insistas pri disputoj, sed la vojaĝanton surprizas male la unueco.»

Edmond Privat ankoraŭ ne estis tute certa pri la interesiĝo kaj konsento de la legantoj kaj finis sian kontribuon per la propono, estonte priskribi denove «la detalojn de moroj, pejzaĝoj, bestoj, kulturo kaj hindaj institucioj observitaj dum vojaĝo», se la legantoj esprimos al la redakcio deziron pri tio. [1]

Reagoj el Britio

En la Arkivo de UEA troviĝis maldika dosiero kun la reagoj kaj korespondadoj kiujn evokis tiu artikolo. Oni devas vidi ilin kun la scio, ke tiam en 1931-34 estis disputoj foje tre akraj inter la «supernaciisma» UEA kaj la «naciismaj» naciaj societoj – pro konkurencado pri membroj kaj la demandoj, kiu rajtas paroli en la nomo de la movado kaj kiu pagas por tio.

La sekretario de Brita Esperantista Asocio, Montagu C. Butler, skribis en la nomo de la asocia komitato al UEA-prezidanto Eduard Stettler, la 7-an de junio 1932. [2] La brita asocio «formale kaj forte protestas», ĉar la artikolo de Privat estis «eldiraĵo tre tendenca de politika vidpunkto», partia rilate al la aferoj de Hindio, kaj «esence direktata kontraŭ la brita administrado de tiu lando». Privat «ege misuzis» sian pozicion kiel redaktoro, sekve la brita asocio petis malpermesi al li «pluajn tendencaĵojn» en la gazeto.

Jam tri semajnojn pli frue la brito A. W. Thomson skribis privatan leteron al Privat, la 16-an de majo, kaj nomis la «malneŭtralan sintenon» de Privat «malservo» al la varbado en Britio. Estis supozoj en la publiko ke la esperantistoj havas rilaton al komunismo, kaj per tia agado tiu problemo povus pligrandiĝi. Eble la personaj opinioj de Privat estas sinceraj, sed li ne «oficiale trudu ilin al la esperantistaro», ĉar ili «nepre ofendos» la «homaman britan popolon».

Sekvis la vidpunkto de Thomson pri Hindio. Ĝi ne estas «nacio», kion skribis Privat, sed «sinintermurdema gentaro», kaj nur la brita influo limigis anarĥion kaj malsategon. «La heroaj oferoj de generacioj da britaj juĝistoj, kuracistoj, inĝenieroj, instruistoj, administrantoj kaj misiistoj grade faris ioman civilizan impreson sur tiu kaleidoskopa amaso.» Sed Gandhi, tiu «ĉefhipokritulo», «malrapidigas progreson en Hindujo», ĉar li volas ke la britoj «fordonu la polican kaskon [...].» Cetere Thomson rifuzis la aserton, ke Britio starigis en Hindio drinkejan monopolon: «mensoga kalumnio».

La vidpunkto de UEA

Prezidanto Stettler respondis al la brita asocio la 13-an de junio, ke laŭstatute la redaktoro ĝuas en sia laboro la plej eblan liberecon. Privat, kiu havas multajn kvalitojn, subskribas ĉiam en sia propra nomo. «Se li publikigas similaĵojn al tio, kion oni jam legis en la taga gazetaro, tiam la revuo mankas intereson, kaj se li klopodas skribi laŭ sia vidpunkto, li kuras la riskon ektuŝi aŭ transpaŝi la limojn permesitajn.» Privat interesiĝas pri liberigaj movadoj «kaj seninterese defendas la partion kiu estas aŭ kiun li kredas esti la pli malforta», laŭ Privat tio estas eĉ tasko de la Esperanto-movado.

Stettler koncedis ke aliflanke «rezultas el la neŭtraleco de UEA ke tiaspecaj artikoloj nek estu ofendaj, nek per sia enhavu aŭ troa ripeto donu la impreson ke nia asocio estas solidara kun ili. UEA volas progresigi la movadon kaj resti en plej amikaj rilatoj kun ĉiuj naciaj societoj. Tial mi multe bedaŭras se en la aludita artikolo vi vidis ofendon kontraŭ la Brita nacio aŭ la administrado.» Tiun intencon Privat ne havis, kaj Stettler petis lin respondi.

Tion faris Privat la 22-an de junio, ripetante la atentigon de la prezidanto pri la rajtoj de redaktoro, precipe post kiam oni jarkomence ŝanĝis la subtitolon de Esperanto. El la «oficiala organo» fariĝis «Internacia Revuo eldonata de U E A», tiel ke oficialaj restas nur tiuj specialaj paĝoj en la gazeto. Laŭ Privat «kelkaj estraranoj» deziris ke la gazeto «fariĝu pli viva kaj libera». Direktoro Jakob proponis eĉ «regulan analizon de la internaciaj politikaĵoj».

Kaj sekve, oni petis lin, revenintan el Hindio, pri siaj impresoj. Sed li evitis doni sian propran juĝon, kiu al hindoj povis esti pli ofendaj ol al britoj, ĉar li persone preferus ke Hindio restu en la Brita Naciaro, kiel Aŭstralio aŭ Sudafriko. Li volis nur priskribi kion li vidis kaj bedaŭris ke «la nura cito de faktoj povis ofendi iun ajn». Privat admiris la predikon de Gandhi kontraŭ malamo. Sen la kapablo superi naciajn antaŭjuĝojn kaj sen kompreno pri aliaj nacioj, «nia esperantismo valoras nenion». Kaj Privat volis nur forigi antaŭjuĝojn kontraŭ orienta popolo. Fine Privat faris minacon, kiam li proponis konsideri eksiĝon el la nuna posteno por povi pli libere kontribui kiel simpla kunlaboranto.

La 29-an de junio BEA respondis al Privat kaj Stettler. Post afablaj vortoj kaj la deklaro, ne plukorespondi aŭ peti publikigon de la protesto por ne embarasi la mondan asocion aŭ la redaktoron, Butler volis lasi «la aferon resti». Tamen li ripetis la pravecon de BEA protesti kaj petis estonte rememori tiun vidpunkton.

Kontraŭeto

Ambaŭ flankoj supozeble komprenis la reciprokajn minacojn, kaj la korespondado ĉesis. En la dosiero, almenaŭ. La konflikto pluekzistis, ne tiu pri la unuopa afero Hindio, sed pri la sinteno de esperantistoj al mondaj problemoj ĝenerale. Ĝi kulminis en la postaj jaroj, tamen Edmond Privat ne aliĝis al la «svisaj protestantoj»; aliflanke, iom surprize, tiu A. W. Thomson poste troviĝis en la komitato de la «ĝeneva», «supernaciisma» UEA.

La redaktoro de la gazeto metis lastan punkton pri la hinda problemo – je sia maniero. Kun la sama titolo kiel en la antaŭa numero, li revenis al la temo. Per «Birdoj sur bovinoj» kaj aliaj impresoj li priskribis la bestaron de Hindio, montrante paradizon en kiu «inter si la bestoj reciproke helpas unu la alian», kion oni povas kompreni kiel daŭrigon de la aserto ke la etnoj kaj religioj en Hindio pace kunvivadas. «En tiu lando de vegetaranoj la bestoj malpli timas la homojn. Regas ia konsento, eĉ amikeco senvorta.» [3]

1935: UK en Italio kaj Afriko

UEA-direktoro Robert Kreuz nomis la unuan UK en Italio «rulanta kongreso» (legu: ruliĝanta), kaj ankaŭ multaj aliaj el la 1442 partoprenintoj sentis sin supozeble sufiĉe «ruligitaj». Oni povis fari verdan pilgrimadon de la sud-Alpaj ebenaĵoj ĝis al Afriko, vidante sennombrajn lokojn en la lando de la vivo-arto kaj la dolĉa-nenifarado. La rekorda daŭro de unika kongreso: du semajnoj.

Tia karavanado bezonis zorgan antaŭplanadon, kaj oni ne nur dissendis provizorajn programojn en diversaj lingvoj sed donis klarigojn ankaŭ en la julia Esperanto, aperinta mallonge antaŭ la kongreso. Supozeble ne nur la nuntempaj mirantoj bezonas pli ol unufojan legadon:

Ĉiu kongresano ricevos po 7 rabatilojn en speciala kajereto (libreto): du el ili verdaj, por la du vojaĝoj de iro kaj de reveno je rabato 70%: kvin el ili blankaj, por kvin libervolaj vojaĝoj je rabato 50% [...]

La bileto 70% de la limo ĝis Napoli validus laŭ la distancoj 8, aŭ 9, aŭ 10 tagojn (po unu tago por ĉia 100-kilometra distanco) [...]

La reveno okazos per la rabatilo n. 7 (la dua verda rabatilo) kun rabato 70% de Napoli, aŭ de Génova post la Krozado, al kiu ajn itala fervoja limo aŭ elira haveno: sed ĉiam laŭ la rekta (plej mallonga) vojo. La validtempo estos la sama: 8-9-10 tagoj por la nordaj limoj de Napoli, 3-4-5 tagoj de Génova, kaj simile, laŭ la regulo de po 1 tago por ĉiu 100 kilometra veturdistanco.

Ne nur la organo de UEA jam antaŭe entuziasmiĝis, sed precipe Heroldo de Esperanto, kiu estis unu el la komercaj partneroj de la Loka Kongresa Komitato. La tuta eldono de la 3-a de februaro 1935 estis alvoko por la vojaĝo «al Afriko sub la verda stelo». Redaktoro Teo Jung en Kolonjo same kiel la LKK antaŭvidis luksan kaj interesegan, tamen relative malkaran restadon en Italio kaj la «Mistera Kontinento, [...] kiu antaŭ duona jarcento estis plejparte nekonata, tiu Afriko kiu probable enfermas la sorton de la estontaj generacioj, la Kontinento de la Negroj».

Unua kongresa semajno: «Por Italia»

Unuaj Koncentrigoj nomiĝis la urboj, en kiuj la alvenantaj gastoj povis renkonti samideanojn antaŭ ol pluveturi: Bordighera ĉe la limo al Francio, Torino, Milano, Verono kaj Venecio. La unua komuna programero estis la tagmanĝo en Florenco, sabate la 3-an de aŭgusto 1935. Post diversaj ekskursoj la tago finiĝis per kunvenoj de la esperantistoj kaj festo de interfratiĝo.

Dimanĉe la homoj daŭrigis la vojaĝon al Romo, kie – denove post densa turisma programo – okazis lunde je la 11-a horo la Solena Inaŭguro. La postan vendredon la kongresanaro iris al Napolo. La suditala urbo vidis la oficialan Fermon de la Universala Kongreso, sabate la 10-an de aŭgusto.

Teo Jung, kiu ankoraŭ dum la kongreso sendis raportojn hejmen al Heroldo, raportis en la eldono de la 11-a de aŭgusto ankoraŭ tre ĝenerale pri la «migranta kongreso» en la «Eterna Urbo». La kolonjano estis alveninta Italion pere de unu el la Unuaj Koncentrigoj, nome Venecio:

Tuj ĉe la stacidomo komenciĝas la fabelo. Mistera mallaŭto, kiam ni eliras. Nek tramo, nek aŭtomobilo, nek eĉ biciklo. Nur de ie mallaŭta plaŭdado de akvo.

Ankoraŭ ni staras miregante kaj admirante, kaj jam la valizoj malaperas unu post la alia sur la plankon de gondolo, kiu senbrue ekglitas sur la nokta kanalo.

Tuj poste oni trovas sin mem sur la bordo de ŝipeto, kiu same senbrue kiel antaŭe la gondolo glitas sur la akvoj de l’ Granda Kanalo.

Ĉu rigardi dekstren? Maldekstren? La palacoj sinsekvas seninterrompe: gotikaj, romanaj, renesancaj, barokaj, kaj ankaŭ tiaj el la nova epoko.

Pli sobraj estis liaj rimarkigoj en la postkongresa numero. Ne nur la kongreso migris de urbo al urbo, li skribis, sed ankaŭ oni mem devis konstante kuri de loko al loko. Temporaba afero. Cetere tempoj: ili ofte ŝanĝiĝis, la bela presita programo fariĝis nefidinda. Ekzemple en Napolo li perdis la busan rondveturon, ĉar li kaj aliaj devis ĉe la stacidomo kontroli la ekspedadon de pakaĵoj al la hoteloj.

Precipe Jung malbenis la sistemon de la multaj kuponoj kaj kajeretoj. «Kupona kongreso». Kiom da konfuzo, evitebla. Plia ĉagrenaĵo estis la nur iom-post-ioma disdonado de la kongresdokumentoj. La redaktoro de Heroldo sentis kompaton kun la ĉefaranĝintoj inĝeniero Rinaldo Orengo kaj profesorino Paola Mellina. Mankis homfortoj al ili; kie en iu loko estus bezonita dudeko da helpantoj, deĵoris nur du aŭ kvar. Almenaŭ la hoteloj en Italio ne kaŭzis riproĉojn: ili estis bonaj, parte bonegaj, same la manĝaĵoj.

En la diversaj karavanoj, precipe en la franca, estis multe da neesperantistoj, kiuj profitis de la okazo malkare partopreni tiel grandan vojaĝon. Ni ĝoju pro tio, konstatu eblon reklami por la funkciado de Esperanto, Jung komentis en Heroldo, sed ni tiam ne krokodilu! Des pli bedaŭrinde ke nenie estis esperantlingva ĉiĉerono. Tamen li laŭdis eksplicite la ekskurson al Capri, kaj ankaŭ cetere provis emfazi la multajn belaĵojn de la kongreso.

La italaj samideanoj certe volonte legis tion. La Loka Kongresa Komitato sub prezido de generalo markizo Carlo Cordero di Montezemolo, ankaŭ prezidanto de Itala Esperanto-Federacio, agis en tempoj ambiguaj por Esperanto. La faŝista reĝimo multe ĝenis la laboron, malfaciligante la membrecon de italoj en internaciaj organizaĵoj, kio fariĝis problemo ankaŭ por la Delegita Reto de UEA. Aliflanke, la legantoj de Heroldo informiĝis pri grandaj sukcesoj de la UK el ekstera vidpunkto: Mussolini persone «sankciis» ĝin, ministro estis la kongresa patrono, vicministro persone inaŭguris la kongreson en la nomo de Reĝo kaj Duce. En preskaŭ ĉiuj urboj la estraroj akceptis oficiale la kongresanojn.

Preskaŭ ĉiu tago plenis je ekskursoj, foje por ĉiuj, foje libervole. Se oni malgraŭ Fiésole, la insulo Elba, Foro Romano, Pompei, aŭ la Blua Groto ankoraŭ ne mortlaciĝis, tiam oni povis daŭrigi al la dua semajno de la kongreso, la «Krozado al Afriko». Kiam en 1934 la nederlanda ĉefdelegito Jakob Telling anoncis ke la kongreso en Italio «fariĝos unika fakto» en la Esperanto-historio, li aparte celis tiun krozadon: unusemajna ŝipado de Napolo al Tripolo kaj fine al Ĝenovo. Tiaj antaŭaj laŭdoj faris la postan seniluziiĝon des pli ĉagrena.

«Mankas vortoj por priskribo»

Vidante en Napolo la ŝipon, ni jam antaŭĝojis, Teo Jung priskibis en la kongresa numero de Heroldo. Ne plu migradi de loko al loko, sed ŝipumi en nevastaj, sed komfortaj kajutoj. Lia «semajna sendependa organo pri la Esperanto-movado» estis reklaminta la 3-an de februaro 1935:

Kial la libertempoj surmare eĉ en kriza epoko tiel brile sukcesas? Tial ke, efektive, oni lernis, ke la somero surmare estas ideala, ripoziga, amuza kaj komforta por libertempo.

Tie, sur la ferdeko de l’ ŝipo, la aero estas purega, freŝa, saneca, saniga; tie oni ripozigas la streĉitan spiriton; oni ripozigas la lacan korpon, liberiginte sin de la tro ĝenaj urbaj kostumoj; tie oni forkuras de la varmo, de la stagna aero, de la polvo, de l’ bruo; tie oni sidadas sur longaj tolseĝoj aŭ vimenaj foteloj [...].

La antaŭplanita ŝipo Leonardo da Vinci ne povis plenumi sian servon. Carlo Minnaja rememoras rakontojn de sia patro Luigi, kiu aktivis en la LKK. Laŭ li, la itala registaro lastmomente rekviziciis (forprenis) la ŝipon por la estonta milito en Etiopio. Tamen, jam en aprilo Esperanto raportis ke oni mendis nun alian ŝipon, nome la Sinaia, duoble pli granda ol la «antaŭa» ŝipo (ne menciita kun nomo). Ankaŭ la Kongresa Libro anoncis tiun Sinaia, kiu cetere estis nomita laŭ urbeto en suda Rumanio, kie oni akordis pri nova statuso de la danubaj akvoj. Pro tio estas iom neklare kial Robert Kreuz en la kongresa Esperanto skribis kvazaŭ la luo de la Sinaia anstataŭ la Leonardo estus tute lastmomenta vojo el senespera situacio.

Jung: «Nenia ordo, nenia organizo»

La unuaj planoj antaŭvidis ke la Sinaia forveturu el Napolo sabate, la 10-an de aŭgusto, je la 18:30h. Sed la Kongresa Libro kaj la raportoj de Teo Jung pruvas ke oni anstataŭe uzis la Sinaia kiel ankoraŭ lastan komunan kongresan programeron: «Mara Noktofesto» je la 21:30h.

La manĝosalono estis multe tro malgranda, priskribis Jung pri la unua manĝo sabate vespere, fine oni gvidis lin kaj lian edzinon al dua manĝejo. «Venas kelneroj-negroj, alportas manĝaĵojn, metas ilin antaŭ niajn nazojn.» La manĝaĵoj ne estis speciale bonaj, «sed ni satiĝas.» Poste gesinjoroj Jung eksciis ke la kuirejestro de la ŝipo nur unu horon antaŭe aŭdis ke li devos prepari vespermanĝon por sep cent personoj. «Tio klarigas multon, kaj ni pardonas.»

Dum la posta festo la ŝipo estis plenplena, oni apenaŭ povis moviĝi, ĉar krom la 650 krozadanoj (Jung rondigis al sep cent) tie estis ankaŭ sama nombro da aliaj kongresanoj. En la unuaj horoj de dimanĉo la ŝipo fine elveturis la havenon de Napolo, kaj kiam Jung vekiĝis frue, oni estis jam surmare.

Por UEA-direktoro Kreuz, kiu cetere en tiu jaro funkciis kiel redaktoro de Esperanto, la krozado estis la plej malfacile klarigebla kongresero en la aŭgusta-septembra numero. «Se duan krozadon oni iam organizos, la farita sperto estos valora indiko», li vortumis diplomatie. Sed ne nur la malsana direktoro, malalta viro kiu havis en la antaŭa novembro apopleksion kaj pezis pli ol cent tridek kilogramojn, trovis la krozadon grave mankhava. Inter la krozadanoj troviĝis ankaŭ la Komitato de UEA, kiu devis kunsidi sur la ŝipo unu fojon pli ofte ol intencite.

Iom post la deka horo dimanĉe vespere la komisaro de la ŝipo estis vokita al kunsido de dek sinjoroj, inter ili franca generalo: la UEA-komitatanoj kun prezidanto Louis Bastien. En la protokolo de la kunsido ĉiam revenas la problemoj pri la kondiĉoj en la kajutoj: mankis ŝlosiloj kaj ventumiloj, la varmego estis por multaj gastoj netolerebla. Estrarano Ernfrid Malmgren, cetere la kongresa sekretario en la antaŭa jaro, rimarkigis ke la necesejoj devus esti purigataj pli ofte. Estis ankaŭ malfacilaĵoj rilate al iu te-manĝo.

La komisaro konfesis al la Komitato ke lia kompanio kulpas pri diversaj problemoj kaj ke fakte da nombro da deĵorantoj tute ne estis sufiĉa. Aliflanke, direktoro Kreuz atentigis ke kelkaj kongresanoj kondutis sufiĉe malagrablaj kaj malĝentilaj. Li mem jam libervole helpis al la LKK kaj aludis ankaŭ problemon rilate al la kongresa kupona sistemo.

Speciale malagrabla estis la supozo de al franca komitatano Couteaux, ke kelkaj krozadanoj eventuale ricevis ĉambrojn tro favorpreze. LKK-ano kaj UEA-estrarano Rinaldo Orengo forte rifuzis tion, li faris ĉion laŭ sia plej bono.

Dum la veturo ekminacis speciala danĝero: hungara eksministro. Kunjvojaĝanto sinjoro Benard estis tiom kolera, ke li intencis sendi plendleteron al la itala ĉefministro «pro granda malkontentiĝo rilate la kongreson kaj la diversajn aranĝojn, ĉefe la krozadon.» Ŝajnas ke poste sukcesis al prezidanto Bastien kun plurpersona helpo konvinki la ministron, ke tia protesto farus malbonan impreson ĉe la aŭtoritatoj pri esperanto.

«Mortigu ilin, disfrakasu ilin»

Ne nur Kreuz nomis la esprimitan koleron de kelkaj krozadanoj malĝentila kaj troa. Teo Jung estis same rejnlandano kiel Kreuz, sed multe pli montris la tipe rejnlandan humuron, kiam li priskribis la reagojn sur la ŝipo:

La «vera regno Esperantujo», la «Verda Insulo de l’Feliĉuloj» restis amara ironio, kaj la ŝipo «Sinaia» pruviĝis ĉio alia ol «mirakla ŝipo». Malbeninda LKK, kaj malbeninda Heroldo, kiuj promesis al ni paradizon, veran Ŝlarafion, kaj kiuj, sekve, absolute trompis nin! Mortigu ilin, disfrakasu ilin, por ke ili ne povu denove aranĝi tian mistifikaĵon!

Kaj tiun humuron Jung bezonis, li ja estis granda reklaminto de la vojaĝo. Li mem kaj lia edzino havis bonŝancon, ilia kajuto estis aerumita kaj sufiĉe komforta. Sed ankaŭ ili jam je la unua tago sur la maro konstatis la katastrofojn.

Frue ili vekiĝis dimanĉe, kiel dirite, sed preskaŭ ĉiuj kuŝ-seĝoj sur la ferdeko estis jam okupitaj. Kaj same restis dum la tuta semajno, 400 krozadanoj el 650 ne trovis sidlokon. La problemoj en la manĝo-salono estis same grandaj kiel sabate. Ankaŭ je la tagmanĝo ĉio estis plena; ge-Jung-oj atendis la duan manĝon. «Ni denove atakas – kaj sukcesas. Sed estis pena batalo. Se tio daŭros dum la tuta septaga marvojaĝo...» Sama batalo anktaŭ je la teo kaj vespermanĝo. Fine oni aranĝis diversajn seriojn por iri manĝi, kun kartoj diverskoloraj.

La «bar» estis malgranda, la ferdekoj «primitivaj kaj malvastaj», ne ekzistis butiketoj sur la Sinaia, nenie estis esperantlingvaj ŝildoj, krom la menu-kartoj, kaj oni plej ofte aŭdis la francan: duono de la krozadanoj estis francoj, inter ili multaj neesperantistoj. Jung: preskaŭ ĉia komforto mankis, do ĝuste tio, pri kio ni tiom antaŭĝojis.

Unu servisto devis en unu horo pretigi 50 litojn, Jung donas kiel ekzemplon por la tute nesufiĉa personaro. Multaj litoj restis nefaritaj de la servistoj. «Plej bedaŭrindaj estis la negroj, kiuj devis labori en la infera temperaturo de la kuirejo kaj en la varmega masulpra manĝoĉambro. Ĝuste ili ĝenerale estis la pli komplezemaj, ili laboris kiel eble plej rapide kaj terure ŝvitis.» Kaj ili montris la plej afablan mienon, dum inter la blankaj kelneroj troviĝas kelkaj grumbluloj-malafabluloj. (Notu ke tiam oni konsideris la vorton «negro» ne moka, sed neŭtrala.)

Kiam oni kolektis trinkmonon, kelkaj el la krozadanoj volis doni nur por la nigruloj, kiuj servis dum la manĝoj, kaj diris: «Nur ili meritas rekompencon – ili laboregis, ŝvitegis; sed ĉu doni al aliaj? Mia lito dum la tuta semajno ne estis pretigita, mia kajuto restis ne purigita.»

48 gradoj Celsius en Afriko

«Oni devas ne timi la varmon», promesis la herolda reklamo, pro la freŝaj brizoj sur la maro. Tiu vento evidente ne okazis en la kajutoj. Eĉ pasaĝeroj de interne luksa kabino ne eltenis la varmon; kaj kelkaj ja vere pagis multon, sed fine dormis sur la ferdeko komune kun aliaj kiuj pagis malpli.

Marde, la 13-an de aŭgusto, la Sinaia atingis Tripolon, en la itala kolonio Libio. Rilate al la varmego tio helpis nenion. En la hotelĉambroj regis 48 gradoj en la ombro, kaj eĉ noktomeze la temperaturo restis 35 gradoj. «Nokte blovas el la dezerto bruliga vento», Jung klarigis, estis «neeble surlitiĝi kaj ekdormi». Bonŝance li ne partoprenis ekskursojn, malgraŭ famaj urbonomoj kiel Leptis Magna: kelkaj aŭtobusoj difektiĝis, kaj la homoj devis dum horoj atendi en la dezerto.

Tamen, la kolonjano rifuzis perdi sian bonan humuron, estante la unuan fojon en Afriko, kiel certe preskaŭ ĉiuj krozadanoj. La loĝantoj de Tripolo «rigardis nin per samaj intereso kaj scivolemo, per kiuj ni rigardis ilin». Sed ili tuj forkuris, kiam oni provis foti ilin. «Ni vizitis araban lernejon, kie la knaboj laŭtlegis el la Korano; ni rigardis moskeon de interne».

«Tripolo mem montras en sia tuta ĉirkaŭo la sukcesan italan kolonian laboron kaj ĝian progreson,» laŭdis Kreuz. Seniluziiĝis tiuj kiuj atendis vidi dezertojn kun leonoj, tie nun estas grandaj plantaĵejoj. La faŝista reĝimo de Mussolini (kun la sanga kolonia milito en Libio) ne aperas en liaj raportoj Ankaŭ Heroldo de Jung ne estis konata pro politika karaktero; tiutempe Jung laboris eĉ ankoraŭ en Germanio regata de la nacisocialistoj.

Germano en Italio

La Sinaia restis nur mallonge en Afriko. Dum la vojo de Napolo al Tripolo ĝi preterpasis Sicilion je la orienta marbordo, kun vidindaĵoj kiel la vulkaninsulo Stromboli, la markolo de Messina, la Etno, poste Malto. Je la reveturo norden la ŝipo venis de la okcidenta flanko kaj restis tagon en Palermo. Teo Jung rememoris precipe pri la vespero tie. Li kaj du aliaj krozadanoj revenis piede de vizito al la urbo kaj estis subite alparolitaj de viroj sur boato: ili proponis remi la tri turistojn al ilia celo.

Kiom kostas, demandis Jung. Unu liro po persono. Jung hezitis. Tiam unu el la boatviroj proponis: du liroj por ĉiuj tri personoj. Ĉar la vojo estis iom longa, kaj la prezo tre malalta, la tri esperantistoj eniris la boaton. Jung ripetis la prezon, jen la viroj en la boato eksplodis kaj kriegis. Estas ses liroj! Jung interne konsentis ke tio tamen estis ankoraŭ malmulte, sed «mi estas preskaŭ certa, ke ili trompis nin.» Ili restis, kaj fine kontentiĝis, ĉar la vespera veturo tra Palermo estis absolute bela, komparebla al Venecio.

La redaktoro de Heroldo faris spertojn kiel milionoj da liaj samlandanoj poste en la 1950-aj jaroj, kiam turismado en Italio fariĝis la granda modo. Ili ne komprenadis la «strangan konduton» de la italoj, sed la lando ravis ilin, kaj ankaŭ vidinte en siajn monujojn ili devis konfesi ke ili ne havis veran kialon por plendi.

Malgraŭ la multaj vidindaĵoj, la krozado konservis malagrablan etoson. La plenplena ŝipo ĝenerale ne donis bonan impreson pri si mem. Kiel estos en kazo de akcidentego? Kiom bone ĝi estas ekipita por ŝip-katastrofo? Iuj ŝercis ke pereo de la Sinaia almenaŭ aperus en ĉiuj gazetoj kaj estus granda propagando por Esperanto. Multaj krozadanoj cetere fumis en la kajutoj, «kaj per tio endanĝerigis la tutan ŝipon. Kaj tio estis ne nur sinjoroj...» Laŭ Jung la alveno en Ĝenovo je la 17-a de aŭgusto estis sentata de multaj krozadanoj kiel liberiĝo.

Ĝenovo, la havenurbo en la nordokcidento de Italio, estis la lasta stacio de la ruliĝanta kongreso. Pro komunika eraro sufiĉe multaj homoj maltrafis la akcepton en la urbodomo, Kreuz skribis. La aliaj spertis imponan ferman tagon, sabato la 17-an de aŭgusto, kun Giorgio Canuto, Julio Baghy kaj Lidia Zamenhof.

Milda Kreuz: «Ĉia laboro sekvigas kritikon»

Robert Kreuz provis kaŝi sian profundan kritikon je la UK per diplomatiaj vortoj. Laŭ li la «intencita kvalito fariĝis ioma manko pro troa riĉeco de programo, aparte turisma», kvankam li en la Centra Oficejo en Ĝenevo estis klopodinta ĝustatempe eviti tion.

En la Brita Esperantisto Cecil Goldsmith skribis, ke je la landlimo «ni spertis nenian malfacilaĵon, sed en ĉiu posta stacidomo ni rimarkis la ĉeeston de faŝistaj soldatoj.» (Gian Carlo Fighiera en 1978 rememoros italajn esperantistojn en nigra ĉemizo dum la kongreso.) Laŭ esperantista vidpunkto ĝi ne estis tre interesa UK, ĉar la vagado de urbo al urbo okupis tro da tempo. Interesa ĝi estis tamen laŭ turista vidpunkto, eble tro, juĝis la posta UEA-direktoro Goldsmith.

Teo Jung finis sian longegan kongresan raporton per klare pozitivaj vortoj. Same kiel Kreuz li nomis la kongreson «sukceso», ĉar laŭ li ĝi pruvis ke la Esperanto-movado jam kapablas entrepreni tiajn «sufiĉe atentindajn aferojn». Ne estas bagatelo lui tiel grandan ŝipon kaj plenigi ĝin per sep cent homoj el tridek nacioj. La «italaj samideanoj faris superhomojn streĉojn por atingi tiun sukceson, kaj ili meritas grandan dankon».

La roma respektive itala-afrika Universala Kongreso estis la lasta de la direktoro. Robert Kreuz, havanta eĉ ne 42 jarojn, suferis sian lastan apopleksion la 31-an de januaro 1936. Dum la nokto li mortis. Sekvis embarasa funebro, ĉar Kreuz estis havinta kverelojn kun la malnovaj kaj novaj gvidantoj de UEA kaj parte ankaŭ kun oficistoj. Post provizora direktoro sen restadpaperoj kaj minaco de asocia bankroto, generalo Bastien anoncis la translokigon de la oficejo. Kontraŭ tio protestis la eksgvidantoj ĉirkaŭ Hans Jakob, kaj komenciĝis dek-jara kverelado en la neŭtrala Esperanto-movado. La 27-a kongreso kaj ĝiaj ĉagrenoj rapide forgesiĝis.

1942: Prezidanto Bastien en okupita Francio: «Return to Sender»

Dum la dua mondmilito, la plej granda Esperanto-organizaĵo nomiĝis Internacia Esperanto-Ligo (IEL) kaj havis sian Centran Oficejon en Heronsgate apud Londono. Prezidanto Louis Bastien (1869-1961), emerita generalo-intendanto, loĝis en Parizo. Kaj ekde la komenco de septembro 1939 Britio kaj Francio troviĝis en milita stato kun Germanio.

En sia januara numero la asocia organo Esperanto Internacia, eldonata de Teo Jung en Nederlando, opiniis: longa milito estas pli verŝajna ol paco en 1940. Tamen la esperantistoj ne perdis siaspecan esperon: ekster Eŭropo oni uzis Esperanton en «kelkaj gravaj filmoj» kiel Idiot's Delight de MGM kaj Vojo al Singapuro de Paramount.

La monstro faras saltojn

Teo Jung, en 1933-36 eldoninta sian Heroldon en nacisocialista Germanio, havis la kutimon eviti la nomon de la reĝimoj. Januare li menciis la atakon kontraŭ Finnlando, kvazaŭ ekstertera forto kaj ne Sovetunio faris tion, kaj en majo-junio 1940 li vortumis: La monstro faras saltojn.

La 14-an de junio 1940 la monstro okupis Parizon, la 22-an Francio devis subskribi armisticon. La Tria Respubliko estis partigita, tiel ke en la nordo regis la germana armeo, kaj ke en la sudo la restintaj francaj parlamentanoj establis en Vichy la «Francan Ŝtaton» sub marŝalo Pétain.

IEL daŭrigis sian laboron. En la brita Heronsgate oficejestro Cecil C. Goldsmith (1889-1972) transprenis post majo 1940 ankaŭ la redaktadon de Esperanto Internacia. En neŭtrala Svedio, vicprezidanto Ernfrid Malmgren korespondis precipe kun la okupitaj landoj kaj dissendis bultenojn pri la situacio de Esperanto en Eŭropo.

En 1941 kaj 1942 Malmgren malofte povis raporti pri leteroj de Bastien. Sed fine de 1942 ankaŭ Goldsmith skribis ke li ricevis leteron de Bastien, unuafoje post la cedo de Francio. Bastien estis pli sana ol en 1939, kaj li raportis pri publika Esperanto-kurso en Marseille kaj ke oni rajtas porti la verdan stelon. Goldsmith aldonis ke en la neokupita (suda) Francio estas vigla laboro, sed ke nenio eblas en la okupita (norda). Laŭ Goldsmith, Bastien sciis supozeble nenion pri la agado de IEL, nek pri la revuo nek pri la Jarlibro kiuj regule aperadas. [1]

«Pli bone ol ni anticipis antaŭ tri jaroj»

Detalon el la tiama komunika problemo inter la gvidantaro montras nun letero trovita en Biblioteko Hector Hodler. Ĝi estas en la koncerna korespondado de IEL kiel koverto kun unu duflanke tajpita folio, kun respektive IEL-presaĵo kaj leterkapo. Goldsmith skribis al Bastien en la angla, por ne riski malhelpon de la cenzuro.

La Ĝenerala Sekretario komence mencias leteron de Bastien, kiun li ricevis antaŭ nelonge; la resumon oni poste legis en Esperanto Internacia, novembro-decembro 1942. Li informas sekve ke ĉiuj (en la oficejo) fartas sufiĉe bone kaj ke li certe ne estos soldatigita. Goldsmith daŭrigis ke la aferoj iras pli bone ol li antaŭvidis tri jarojn antaŭe; li bedaŭras ke li ne povas sendi ekzemplerojn de la revuo kaj la Jarlibro. La lastajn du jarojn la Ligo finis sen deficito kaj li supozas ke estos same en tiu kuranta jaro. Cetere oni povis repagi multon el la hipotekoj, tiel ke la pozicio de IEL estas pli forta ol antaŭe. Goldsmith mencias pli viglan agadon en Britio ol antaŭ kelkaj jaroj kaj sciigas pri la evoluo de la membronombro en diversaj landoj.

La informoj donitaj de Goldsmith estas tiel simile legeblaj en Esperanto Internacia. Pli interesa estas la adreso: ĉar Bastien loĝis en la okupita Parizo, la letero estis adresita al certa sinjoro Beau en Marseille en la Vichy-ŝtato, ĉe kiu estis generalo Bastien laŭ la koverto.

Notindas cetere la datoj. Goldsmith datumis sian leteron per la 10-a de novembro 1942. La stampo de la poŝto en la urbo Rickmansworth (provinco Hertfordshire), al kiu apartenas Heronsgate, estas de la sama tago. Samtempe la monda historio faris gravan paŝon: la 8-an de novembro usonaj trupoj komencis konkeri Nordan Afrikon, la parton kiun regis Vichy-Francio. La 11-an de novembro la germana armeo reagis per la okupado de suda Francio.

Ĉar oni ne plu povis «servi» al Marseille, angla poŝtisto uzis la stampilon No service / Return to Sender, kaj li aŭ alia trastrekis la adreson de Bastien / Beau. La 24-an de novembro oni faris duan poŝtstampon, nun en Londono, kaj la Centra Oficejo de IEL markis la rericevon je la 25-a de novembro 1942. Du semajnojn la letero vojaĝis senrezulte, maltrafante la generalon eble je nur unu tago.

Jen nia horo

Parizo liberiĝis. En oktobro 1944 Louis Bastien subskribis sian unuan prezidantan alvokon en tiu milito: Jen nia horo. Li rezonis pri eksperimentoj kaj eraroj faritaj post 1918, kaj konkludis rigardante al la estonteco:

En multaj landoj ekzistas tombo de la ‹nekonata Soldato›, antaŭ kiu piaj manoj ĉiumatene revigligas eternan flamon. Ni ankaŭ, Esperantistoj, post tiu ĉi kvinjara duondormo, ni revigligu nian flamon: ĝi baldaŭ elŝprucos pli viva, pli arda ol iam ajn antaŭe. Esperantistoj, jen nia horo! [2]

1951: La krimo de la kongresa sekretario

Post kvar jaroj da deĵoro, la UEA-kariero de Osvald Nicolaisen abrupte ĉesis. En 1951 la Estraro devigis lin demisii, nur kelkajn monatojn antaŭ la munkena UK. Pri kiu neeldirebla krimo kulpis tiu unua Konstanta Kongresa Sekretario?

«Plej simpatia kunlaboranto»

Jam antaŭ la dua mondmilito UEA (IEL) havis konstantan kunlaboranton por la kongresoj, nome Renée Rivollet el Svislando. Sed poste la «Konstanta Kongres-Oficistino» edziniĝis, kaj UEA serĉis novan – la unua postmilita UK okazu en somero 1947 en Bern. En printempo 1947 la Asocio dungis la norvegon Osvald T. Nicolaisen. Komence oni nomis lin «Ĝenerala Sekretario», dum la sekvaj kongresoj lia titolo fariĝis paŝon post paŝo «Konstanta Kongresa Sekretario» (KKS). Lia tasko: Li loĝis en la urbo de la venonta UK kaj tie helpis la Lokan Kongresan Komitaton (LKK) organizi kaj administri.

Pri la persono Nicolaisen oni ĝis nun scias malmulte. Kiam li mortis en 1996, revuo Esperanto publikigis jenon: «Osvald T. Nicolaisen (1906-1996) forpasis la 25-an de oktobro en Stokholmo. Norvego, li Cseh-metode disvastigis Esperanton en norda Norvegio, kie deko da kluboj fondiĝis laŭ lia instigo. Post la milito, dum kelkaj jaroj, li estis la unua konstanta kongresa sekretario de UEA.» [1] Verŝajne la naskiĝdato estas malĝusta; la administra datenaro de UEA informas ke li naskiĝis en 1913 kaj ke li estis membro lastafoje en 1991/92 (supozeble rilate al la UK en Bergeno, Norvegio).

Pri lia instruiĝo, studoj, laborpostenoj la Arkivo de UEA silentas, krom, ke li estis antaŭe soldato. Ankaŭ krome Nicolaisen ne multe aperas sur la papero, ankaŭ ne en la revuo. Sed tio ne estas malkutime, ĉar dum la redaktorado de Hans Jakob (1947-55) oni informis relative malmulte pri la UEA-kunlaborantoj. Letero de George Warnier al la UEA-prezidanto. Warnier, prezidanto de la franca asocio, plendis en 1949 ke la LKK por la kongreso en Parizo «devige» havu la servojn de Nicolaisen. Ial Warnier volis havi (ankaŭ) alian kunlaboranton, nome la francon Couteaux, sed Warnier ne estis kontraŭ Nicolaisen persone –«kiu cetere ŝajnas al mi plej simpatia kunlaboranto.» [2]

Kiel bone Nicolaisen laboris? Pri tio ne troveblas iu signifa sciigo, almenaŭ ne antaŭ 1951, kiam la kongreso okazis en Munkeno. Nur post la demisio de Nicolaisen, lia posteulo Mason Stuttard verkis sufiĉe malĝojigan raporton al la Estraro: Laŭ Stuttard, multaj taskoj de Nicolaisen restis nefaritaj. Oni ankoraŭ ne komencis la kvaran bultenon, kongreslibron, definitivan programon de la arta vespero – unu monaton antaŭ la kongreso! La librotenado estis en «plena kaoso», la sliparo estis grandparte nefidinda. Stuttard prijuĝis: «la antaŭa sekretario preskaŭ krime neglektis sian taskon» kaj plejgrandparte de la jaro «ĝuis ferion je la kosto de la kongresa kaso». [3]

«Gravaj plendoj pri la morala konduto»

La situacio priskribita de Stuttard iom mirigas – ĉu tiel ĉiam estis la laboro de Nicolaisen? Se jes, kial oni dungis lin dum kvar jaroj? Kiel ajn, la oficado ĉesis pro alia kialo. La Estraro en sia kunsido la 23-an de marto 1951 decidis proponi al Nicolaisen memeksiĝon, kun unumonata salajro – pro «gravaj plendoj rilate al morala konduto» de la kongressekretario. Se li ne akceptos la memeksiĝon, oni tuj eksigu lin, sen mona kompenso. Estrarano Ivo Lapenna preparos dokumentaron pri la akuzoj, kaj vicprezidanto Paul Kempeneers vojaĝos al Munkeno por aranĝi ĉion. [4]

Sekve, revuo Esperanto, la germana revuo La Ponto kaj la Oficiala Bulteno informis pri la eksiĝo de la kongressekretario. La UEA-revuo skribis simple ke ekde nun la kongresssekretario estis Mason Stuttard, ne plu Nicolaisen. [5] En la bulteno la norvego skribis en du frazoj pri malsano en la familio kaj posta alvoko al servado en la armeo, pro kio li devis eksiĝi, kaj li dankis al la homoj kun kiuj li aranĝis la postmilitajn kongresojn. Tuj poste sekvis bonvenigo de Stuttard flanke de la LKK. Mankis ĉia bedaŭro pri la eksiĝo de Nicolaisen. [6] La revuo de Germana Esperanto-Asocio, La Ponto, eĉ avertis kontraŭ Nicolaisen, samfraze kontraŭ la egipto Tadros Megalli, pri kies prelegvojaĝoj estis plendoj. «Kvankam ĉiu membro decidu mem pri siaj agado, gastigado kaj kunlaboro, tamen la faktoj pruvas la neceson kaj urĝon de tiu averto. GEA ne povas respondeci pri malagrablaĵoj kaŭzataj per la menciitoj.» [7] La Komitato de UEA decidis ke oni ne plu akceptos Nicolaisen kiel kongresanon, asertis La Ponto en la posta numero, sed unu jaron poste la Estraro klarigis ke tiu erara informo estiĝis pro miskompreno. [8]

Iun tagon fine de marto 1951, UEA-vicprezidanto Paul Kempeneers do alvenis Munkenon. La belgo loĝis relative proksime al tiu sudgermana urbo, kompare al la prezidanto Malmgren, kiu cetere estis malsana. En la munkena Esperanto-oficejo Kempeneers renkontis la kongressekretarion, kiu estis kvazaŭ arestita de la LKK-prezidanto Siegfried Ziegler. La posta raporto de Kempeneers ne konserviĝis en la Arkivo de UEA, sed pri la renkonto kaj ankaŭ la plendoj pri Nicolaisen sciigas letero de Nicolaisen mem, al la Estraro.

Unue Nicolaisen rifuzis la akuzon esti «samseksamanto» kaj klarigis ke la koncernaj du atestantoj diris la malveron. La akuzanta junulo en Parizo «devas esti iu revemulo aŭ fantaziulo», iu, kiu deziras esti interesa, laŭ Nicolaisen. Kaj la alia junulo, en Torino, petis lin prunti grandan sumon, ke la junulo povu aĉeti motorbiciklon. Kiam Nicolaisen rifuzis, la junulo furioziĝis kaj anoncis venĝon.

Due Nicolaisen plendis ke la eksigo estis farita de UEA tiel, ke ĉiuj en la munkena oficejo komprenis ke la preteksto por la foriro de la norvego ne povis estis vera. Oni estu doninta al li unu aŭ du tagojn, por trankvile ordigi ĉiujn aferojn. Sed ĉar la LKK-prezidanto metis lin en sian ĉambron kaj ĉar tuj post la vizito de Kempeneers oni anoncis la «eksiĝon», oni tuj sciis ke la asertita «malsana fratino» de Nicolaisen estis nur preteksto, ĉar ne venis letero el Norvegio antaŭe. Kaj Kempeneers eĉ malpermesis al Nicolaisen renkonti esperantistojn en Munkeno, kvankam «mi povas trankvile diri, ke mi ne estas krimulo kaj neniam faris iun krimon. Mi povas senhonte rigardi en la okulojn de ĉiuj homoj.» [9]

Postkverelo

Ivo Lapenna, la estrarano pri kongresoj, leteris al prezidanto Malmgren en junio 1951 ke li ne dubas pri la vereco de la plendoj. Estus strange se du homoj en du diversaj lokoj plendus samtempe pri malvera afero. Lapenna bedaŭris ke devis tiel okazi, ke necesis maldungi lin eĉ ne menciante la kaŭzon, sed skandalo estus neoportuna. [10] (Mankis ĉe Lapenna iaj riproĉoj pri la taskoplenumo de la norvego.)

Simile pensis alia estrarano, Arthur C. Oliver. En 2004 li atentigis ke en tiu tempo samseksemo estis konsiderata krimo, kaj ke necesis eviti riskon. Rerigardante, li koncedis ke la Estraro eble tro facile akceptis la asertojn kiel verajn, ke oni ne entreprenis konvenan enketon. Sed oni taksis la danĝeron de skandalo tro granda. [11]

Ŝajne la sola estrarano, kiu tiutempe rifuzis la agmanieron de UEA, estis la prezidanto mem. Resaniĝinta Ernfrid Malmgren nomis la estraran decidon «neprudenta». Nicolaisen havis, laŭ Malmgren, la rajton defendi sin, antaŭ ol oni juĝu pri li. La prezidanto cedis lojale al la plimulto, sed se li estus simpla membro, li publike kritikus la decidon. Ĉikaze temas pri Nicolaisen, sed alian fojon eble pri vi aŭ alia, li skribis al Lapenna. «Ĉu ni ne rajtus defendi nin»? [12]

Ke Malmgren estis la plej tolerema, tion supozis prave la protestantoj kiuj kaŝis sin sub la nomo «H. Schulze». En februaro 1952 tiu «H. Schulze», laŭaserte el la okcidentgermana urbo Bonn, petis en cirkulero ke UEA nuligu sian decidon kaj La Ponto nuligu la averton pri Nicolaisen. Samideano Nicolaisen estas «senkulpa en tiu envia kaj venĝa denuncado farita de liaj malamikoj», dum UEA kaj La Ponto «enmiksiĝis en tute privatan vivon de k.do N.»

La verkintoj de la letero atentigis pri la Kinsey-raporto, laŭ kiu «pli ol duono de la homoj havis pli aŭ malpli samseksaman sperton», kaj dek procentoj dum la tuta vivo «estas tia». Eĉ Jesuo Kristo havis sian «junulamanton», ili opiniis, kaj ĝenerale, «la samseksemulo estas tiel kreita de Dio mem.» La verkintoj postulis nuligon de la decido kaj averto ĝis la 1-a de aŭgusto 1952, alikaze ili dissendos cirkuleron pri skandaloj en la Esperanto-movado: ke la lingvo ne taŭgas kiel internacia lingvo (supersignoj, akuzativo), ke la kreskado de la movado ne veras, ke Lapenna estas komunista spiono, ke Kempeneers estas netaŭga kaj diktatora. Kaj oni demandos kien iris la granda mongajno de la berna kongreso, kial la kongreso de Bournemouth havis deficiton ktp. [13]

Skribante pri kongresaj aferoj, la verkintoj supozigis ke Nicolaisen rilatis al la cirkulero. Sed kiam komitatano Strönne demandis la norvegon (Malmgren ne volis demandi sed petis Strönne), tiu neis respondecon pri la cirkulero. La delegito en Bonn raportis ke oni ne konas iun sub tiu nomo ĉe la donita adreso. La UEA-Estraro decidis ne respondi al la cirkulero sed klarigi al eventualaj demandoj de komitatanoj ke temas pri fantaziaĵoj de «nenormala homo». [14]

UEA kaj la «krimo»

«Kunlaboru por krei internacian gesamseksemulan grupon por reciproka amikeco kaj helpo per Esperanto». Supozeble temas pri la unua alvoko pri geja faka asocio, aperinta en revuo Esperanto, 1973, pli ol dudek jarojn post la forigo de Nicolaisen. La subskribinto «Ulo», kiu indikis adreson en North Hollywood, Kalifornio, certigis al interesitoj plenan konfidencecon. [15]

Sed la Estraro estis esence malpli permesema ol redaktoro Victor Sadler. En sia venonta kunsido, en aprilo 1974, ĝi decidis ne allasi anoncojn pri samseksemo. Kvar jarojn poste, pro peto de Desmond Quirke, la Estraro nuligis tiun decidon. Samtempe ĝi pozitive decidis pri alia peto de Quirke, nome ebligi fakdelegitecon pri samseksamaj aferoj. [16]

Komence de 1983 la Estraro diskutis pri aliĝpeto aŭ kunlaboro flanke de Ligo de Samseksamaj Geesperantistoj (LSG), [17] kaj en junio 1983 direktoro Stefan MacGill raportis al la Estraro pri la rezulto de komitata voĉdono. 13 komitatanoj akceptis la aliĝpeton de LSG, la sama nombro estis kontraŭ, kun ses sindetenoj. MacGill rimarkigis ke kutime respondas multe pli da komitatanoj, proks. 45-55. Precipe malmultaj respondis el okcidenta Eŭropo, Nordameriko, eĉ neniu el la kvin latinamerikanoj. [18] Tio montras ke la temo gejeco, kvankam en pluraj landoj ne plu krimo laŭleĝe, ankoraŭ estis granda tabuo – oni eĉ timis diri kvazaŭ sian opinion pri LSG, por ne esti konsiderata «tia» (aŭ «kontraŭ-tia»).

Praktikata samseksemo (de viroj) estis longan tempon krimo punota per malliberejo, kaj la aĝlimo por junuleco estis 21 jaroj. Ankaŭ la esperantistaro, movado kiu foje taksas sin aparte avangarda, kutime fluas kun la tendencoj de sia epoko. La LKK-prezidanto de 1951, Siegfried Ziegler, cetere verkis jam en 1926 pri «Sekspsikologio» (aperinta ĉe SAT) kaj montris relative «progreseman» opinion pri samseksemo: «Morale juĝi pri ĉi-perversioj neniu havas la rajton. Ili estas efikoj de heredado aŭ de eksteraj cirkonstancoj.» [19]

Osvald T. Nicolaisen ekloĝis en Svedio. Li ne plu aktivis kiel esperantisto, supozeble pro la eksigo el la kongressekretaria posteno, supozas la norvego Otto Prytz, kiu renkontis Nicolaisen dum la UK en Stokholmo 1980. [20] La faligita kongressekretario tamen ricevis kvazaŭ-an rehonorigon per literatura monumento fare de Raymond Schwartz: [21]

«Provo de raporto pri unu parto de partoprenantoj ĉe la Universala Kongreso de Esperanto en Munkeno, kiu povus aplikiĝi ankaŭ al aliaj kunvenoj, kie kunvenas esperantistoj

[...]

Kaj tiuj, kiuj tro sindone donis la sinon,

kaj tiuj, kiuj tro facile perdis la adreson de sia hotelo

kaj tiel favoris kombinon

al tiu ĉi celo:

pasigi la nokton en amasloĝejo,

sed Amasloĝejo kun la akcento

sur la unua silabo

aŭ, prefere, kun juna knabo,

nu, juna knabo tamen sufiĉe matura,

kio estas entute, ĉu ne, tre natura?»

1955: Transdono de la arkivo: «Nutris la fornon»

La oficeja demando okupis la Asocion dum granda parto de la unua duono de la 1950-aj jaroj. Post kiam en la bolonja kongreso de 1955 la Komitato decidis ke la Asocio havu sian sidejon estonte en Roterdamo, la transdono de la aferoj okazis ne tute laŭ ortodoksa maniero.

Esti oficisto de UEA

La lasta UEA-direktoro, kiu ankoraŭ ne rezidis en Roterdamo, estis John C. Rapley (1927-2007). La brito deĵoris en la Centra Oficejo ekde la 1-a de decembro 1951, kiam ĝi situis en la vilaĝeto Heronsgate apud Londono. De 1954 ĝis la 30-a de septembro 1955 li estis la «sekretario» (direktoro) de la Asocio, kiel posteulo de Cecil Goldsmith, kaj antaŭulo de la roterdama Marianne Vermaas.

Estrarano Ivo Lapenna strebis ne nur al strukturaj ŝanĝoj en la gvido de UEA, sed ankaŭ al nova sidejo, preferinde domo en Londono mem. Por Johano Rapley la oficeja demando havis ankaŭ personan flankon: Li devis postuli plialtiĝon de sia salajro, ĉar li deziris fondi familion. UEA rifuzis tion, sed aliflanke havis problemon trovi anstataŭanton en Heronsgate. En Bolonjo 1955 la kunlaborantino de Ivo Lapenna, Marianne Vermaas, akuzis Rapley esti uzinta la postenon en UEA kiel saltilon al pli bona posteno kun granda salajro. Rapley koleris: «Ĉu vi povas imagi en kiu situacio mi troviĝas, serĉante postenon, kaj renkontante rikanojn kiam mi konfesas ke dum la lastaj tri jaroj mi estas oficisto en malgranda Esperanto-oficejo, kun du dungitoj, en kampara domo?» Kaj jen Lapenna ekstaris por defendi lin, Rapley rememoris. Poste Lapenna, Vermaas kaj Rapley kafejumis kaj ĉe ronda tablo «harmonie flikis la truojn en niaj rilatoj». [1]

Cetere, ankaŭ Hans Jakob tiutempe havis kompaton kun Rapley, kiu havos grandegajn problemojn sur la labormerkato estinte oficisto de Esperanto-asocio (Jakob pensis pri siaj propraj problemoj). Fakte Rapley poste trovis postenon en ŝipkompanio, kaj eĉ «kuraĝis» reveni en la 1980-aj por labori kelkajn jarojn en la roterdama CO.

Lapenna kontraŭ la «heronsgatanoj»

Ivo Lapenna volis ke UEA forlasu la vilaĝon kaj anstataŭe havu en la metropolo palacon parte aspektantan kiel tipe angla klubo, kun sidejo de UEA, la brita asocio kaj la londona grupo. La alia flanko, la «heronsgatanoj» oficejestro Goldsmith, estrarano Arthur C. Oliver kaj ankaŭ Rapley, emfazis la praktikajn avantaĝojn de Heronsgate; interalie tie situis la presejo Esperanto Printers (posedata de Oliver kaj Goldsmith) kaj la eldonejo Esperanto Publishing Company (de Goldsmith).

Kerno de la konflikto estas sekreta interkonsento el 1936: Tiam gesinjoroj Dinslage donacis al la Esperanto-movado la vilaon en Heronsgate, konkrete al la persono Goldsmith, la direktoro de la monda Esperanto-asocio (IEL). Goldsmith trovis kun la brita asocio jenan aranĝon: La monda asocio rajtas uzi la domon, kaj kiam la monda asocio dissolviĝos aŭ forlasos Anglion, tiam ĝin ricevos la brita asocio. Tio estas pruvita laŭ la arkivoj de UEA kaj de la brita asocio EAB.

Apenaŭ plu eblas kompreni la ekzaktajn argumentojn de ambaŭ flankoj: Lapenna en «Esperanto en perspektivo» klarigis, ke tiu malnova interkonsento komence ne estis konata al la Estraro, pro tio ekestis la nenecesaj kvereloj. Tio ne ĝustas, evidente, denove laŭ trarigardo de la Arkivo de UEA. Aliflanke, Oliver siatempe skribis pri la «moralaj devoj» de UEA rilate al la brita asocio, kio ankaŭ estas mistera -- li ne plidetaligis. Fakte Oliver konsciis ke antaŭ tribunalo lia kazo ne havus ŝancojn, sed tiel li povis almenaŭ longe prokrasti la vendon de la domo en Heronsgate. Fine oni akceptis lian proponon ke UEA pagu unufoje 250 pundojn al la brita asocio, kiu per tio perdis definitive ĉiujn rajtojn je la domo.

Eblas provi klarigi la disputon tiel: Lapenna trovis la interkonsenton de 1936 ne lezita, ĉar UEA ja ne forlasu Anglion (sed aĉetu novan domon en Londono, laŭ la tiamaj planoj). Sed Oliver eble opiniis ke UEA, kiam ĝi iam forlasos Anglion, devos doni la heronsgatan domon al la brita asocio; se ĝi estos vendita, tiam UEA ne plu povos doni ĝin al la brita asocio. Lapenna povintus reagi jene: Se UEA vere iam forlasos Anglion, ĝi donu al la brita asocio la monan ekvivalenton de la valoro. Kiel ajn, la konflikto de 1953-55 estis solvita per la propono de Oliver. Kaj fakte jam iom poste UEA vere forlasis Anglion, instalante la Centran Oficejon en Roterdamo, ĉar tie loĝis la lojala Lapenna-anino Marianne Vermaas.

Transdoni la arkivojn helpe de forno

La transdono de la oficoj de Rapley al Vermaas ne estis tute glata. Protokolo el oktobro 1955 raportis pri mankoj en la arkivoj, kaj ankaŭ la forpreno de la dosiero Stuttard (ĉ. ducent leteroj):

Tiu forpreno okazis el la manoj de D-ro Lapenna, kiu estis ĝin foliumanta kaj leganta. S-ro Rapley diris, ke temas pri privataj leteroj kaj ke li promesis al s-ro Stuttard bruligi ĉion antaŭ ol venos D-ro Lapenna, sed ke li forgesis tion fari pli frue. Do, li prenis la dosieron kaj detruis ĉion krom la kovriloj, kiujn prenis D-ro Lapenna al sia hejmo.

Rapley mem priskribis la okazon poste tiel:

En Bolonjo, tuj antau la fino de la UK, Mason Stuttard flankentiris min por duonflustri en mian orelon: «Johano, mi devas peti de vi unu grandan komplezon. En la dosiera tirkestaro, plej supra tirkesto, ekzistas dosiero «Stuttard: div. korespondaĵoj» (aŭ simile). Tiuj korespondaĵoj estas pure privataj leteroj ĉefe inter Tiny kaj mi (ĉiuj oficialaj leteroj troviĝas sub la kongresoj au «Red. revuo Esperanto»). Mi insiste petas, ke vi prenu tiun dosieron kaj forbruligu la tutan enhavon. Troviĝas tie nenio, kio povus interesi aliajn homojn. Bv. nepre ne forgesi tion! Promesu!» Mi promesis. Kaj tute forgesis. Notu, ke estis neniu mencio de Lapenna; estis ŝajne afero privata inter Tiny [t.e. Goldsmith – ZvD] kaj M.S.

Interne de kelkaj semajnoj, Lapenna alvenis ĉe Esperanto-Domo kaj post nur kelkaj minutoj:- «Johano, en tiu tirkesto troviĝas dosiero kiu forte interesas min...» kaj ankorau parolante li kaptis enmane ĝuste la dosieron indikitan de Mason Stuttard. Mi, subite memorinte la promeson, devis fulmrapide reagi.

«Pardonu, d-ro Lapenna, sed mi promesis, ke mi nepre detruos tiun dosieron.» Samtempe mi firme prenis la tutan faskon el la manoj de Lapenna kaj digne marŝis al la hejtilo-ĉambro, sekvate je du paŝoj de la estimata profesoro-doktoro.

Feliĉe (por mi) la forno brulis feroce (eble la unuan malvarmetan tagon de la aŭtuno). La dosiero, laŭ mia memoro, estis sufiĉe dika arkivo. Sub la nekredema rigardo de Lapenna mi, faskon post fasko, nutris la fornon per la tuta korespondaĵaro. La kompatinda IL de proksime sekvis mian ĉiun movon ĝis la lasta spuro de tiu dosiero estis konsumita de la fidela forno. Promeso estas promeso. [2]

La ekssekretario poste konfesis ke ja temas pri detruo de arkivaĵoj, sed ke eble en la – laŭ li privataj – leteroj estis insultaj vortoj, el kiuj Lapenna estus povinta krei jurkazon pri kalumnio. Kiel ajn, oni neniam scios pri la fakta enhavo de tiuj leteroj kaj pluraj aliaj detruitaj arkivaĵoj menciitaj en la supra raporto.

1959: Fighiera en Varsovio

A. «Ne estas motivo por maltrankviliĝo»

Kiam Gian Carlo Fighiera alvenis en oktobro 1958 en Varsovio, li estis pli ol ravita de lando, loko kaj esperantistoj. La movada vivo estas brilega, li skribis al Ivo Lapenna. Dum la venontaj naŭ monatoj, en kiuj li kiel Konstanta Kongresa Sekretario preparis la Universalan Kongreson por somero 1959, lia impreso serioze ŝanĝiĝis.

La pola ĉefurbo estis preskaŭ forbombardita en 1939 kaj 1944, sed prave iam profetis la blazona fiŝosta virineto: Varsovio montriĝos fine nedetruebla. Jam en 1953 oni deklaris la urbocentron rekonstruita. Pollando havas tutmondan famon pro siaj artmetiistoj, sed ne ĝiaj belecoj estis la ĉefa kialo, ke la verda popolo volis kongresi nepre tie: la Universala Kongreso en 1959 okazu en la devenurbo de Esperanto, cent jarojn post la naskiĝo de Ludoviko Lazaro Zamenhof.

Ne tute bonan antaŭsignon oni povas vidi en tro frua anonco en Pola Esperantisto. Marianne Vermaas, direktorino de la Centra Oficejo de UEA, plendis la 6-an de novembro 1957 al Pola Esperanto-Asocio, ke laŭ ties gazeto la Universala Kongreso en Marseille 1957 akceptis la inviton al Varsovio 1959. Tion ŝi nomis «rekta malvero», ĉar estis neimageble al ŝi ke la poloj en la Komitato (la parlamento de UEA) ne konsciis pri la provizoreco de tio. Pri la loko de kongreso decidas la Estraro de UEA, ŝi klarigis, kaj ĝi ĝis nun nur sondis la opinion de la Komitato en Marseille. Komisiono de la Komitato traktis la demandon kaj principe favoris la proponon organizi la kongreson de 1959 en la urbo ĉe la rivero Vistulo. Sed la finan decidon havas do la Estraro, kaj tio okazos kiel kutime nur en la venonta paska kunsido. Kiam la pola komitatano Isaj Dratwer petis en la Komitato en Marseille ke la Estraro decidu tuj, tiam prezidanto Giorgio Canuto ripetis: nur paske. Vermaas nun riproĉis al Pola Esperanto-Asocio ke jam publikigi en Pola Esperantisto estis «nekorekte kaj nelojale»– kaj avertis ke la Estraro povus eksenti malamon pro tiu nekorekteco, timante ke ĝin atendos pliaj tiaj surprizoj. Prezidanto Canuto kaj la aliaj estraranoj eventuale pro tio studos aliajn invitojn (ekzemple de Barcelono) des pli serioze, ŝi minacis kaj petis korekton en la venonta numero de la pola gazeto. Ĝenerale, ŝi postulis de la estraranoj de PEA «netan deklaron je honorvorto ke via organizaĵo fidele kaj lojale submetiĝos al ĉiuj regularoj.»

Promesplena junulo

Ĉu la letero de la direktorino eble iom trois? Gian Carlo Fighiera havis, kiel supre citite, tute pozitivan impreson pri Pollando. Tiutempe la Konstanta Kongresa Sekretario ankoraŭ kutime deĵoris en la koncerna kongresurbo, kaj nur malmultan tempon de la jaro en la Centra Oficejo en la nederlanda Roterdamo. La Ĝenerala Sekretario Ivo Lapenna, samtempe estrarano pri kongresoj kaj do faka ĉefo de Fighiera, loĝis en Londono. Kongresurbo, Roterdamo kaj Londono estis organiza triangulo por la Universala Kongreso.

Fighiera kaptis la atenton de la kongresanoj en la UK de Bolonjo en 1955, kiam la 26-jarulo kiel loka kongresa sekretario prizorgis ankaŭ la Gazetaran Servon. Li «jam forte impresis per sia trankvila kaj fortika teniĝo. Al ĉiu demando li respondis flue kaj trafe. Tie oni konstatis sur junaj ŝultroj bone ekipitan menson aligitan al matura temperamento kaj al spirito preta kaj neŝancelebla», laŭdis Reto Rossetti en revuo Esperanto. [1]

En Bolonjo oni elektis Fighiera Konstanta Kongresa Sekretario, kiel posteulo de Mason Stuttard. Fighiera ekoficis la unuan de oktobro. La ĉefkverelanto en la tiama Estraro, Hans Jakob, komentis privatletere: «Kiel kongreso-sekretario estis nomita juna italo fajra parolanto sen sperto kaj sen aŭtoritato». [2] Sed la elekto farita de Ivo Lapenna ne povis esti tute maltrafa, ĉar Fighiera dum pluraj jaroj, ĝis 1961, respondecis pri la Universala Kongreso.

Promesplena komenco

Pollando travivis en la 1950-aj jaroj grandajn ŝanĝiĝojn. En 1956, dum politika «printempo en oktobro», la landaj komunistoj sukcesis akiri certan sendependecon de la sovetiaj subpremantoj, kaj ili enkondukis kelkajn liberalecajn reformojn. Daŭre, kompreneble, temis pri ŝato diktature regata. Sed la plej multaj poloj ĝuis ĉiun etan liberecon, ankaŭ ekonomian. Por la esperantistoj la nova epoko signifis ekzemple la permeson aliĝi al UEA. Efektive tio eblis nur por malmultaj, jam nur pro manko de mono.

La Konstanta Kongresa Sekretario troviĝis en aŭtuno 1958 denove en la germana Mainz, la urbo de la tiujara kongreso. La lokaj esperantistoj superŝutis la reveninton per afablaĵoj, li leteris al Lapenna kaj Vermaas, ankaŭ simplaj enloĝantoj kaj urbodomaj funkciuloj. Al Varsovio Fighiera devis flugi, ĉar GDR kaj Ĉeĥoslovakio ne havis diplomatiajn oficejojn en FR Germanio kaj sekve li ne ricevis transiran vizon.

Inĝeniero Zaleski-Zamenhof, la juna nepo de la lingvofarinto, luis por Fighiera bonan ĉambron ĉe privatuloj, kaj la italo persone kontentis: ĉiuj estas tre afablaj, tute malsame ol en Marseille, kie oni opiniis ke li estis altrudita al la LKK fare de UEA. La vivo ja ne facilis al li dum la antaŭaj jaroj, li skribis, li estis ja «la plej fiatakata homo en la movado», krom Lapenna.

«La Movada vivo estas brilega», en la urbo estas multaj kursoj kaj kluboj, la sidejo havas plurajn oficistojn, kaj la Loka Kongresa Komitato estas bona. Laŭ li la ŝtata subvencio estos tiom alta ke la monda Asocio teorie povus eĉ rezigni pri kongresaj kotizoj. «La Kongreso larĝe superos ĉiun esperon.» Ankaŭ la lando plaĉis al li. «La vivnivelo estas tre malalta, sed la libereco de esprimado estas konstatebla fakto. [...] La eksterlandano estas respektata kaj en kelkaj okazoj eĉ adorata. Al mi oni eĉ ne malfermis la valizojn ĉe la doganejo: mi moviĝas tute senĝene kiel se mi estus en Torino.» [3]

En januaro 1959 li priskribis en revuo Esperanto sian simpation por la kongresurbo, la milionkapa metropolo. La kontribuo Varsovio kaj mi opiniis ke la homoj tie estas la samaj kiel en okcidenta urbo, ili nur organizas sian socian vivon «en alia maniero – eble pli bona, eble pli malbona, la estonto diros tion.» El ruinoj kaj ŝtonamasoj la urbo renaskiĝis. «Mi volus diri al la virinoj en Varsovio vian kaj mian admiron, ĉar ili estas ĉarmaj, ŝikaj kaj elegantaj. Ili ne estas senvivaj pupoj, sed eternaj slavinoj, por kiuj la mondproblemoj – ho feliĉo! – restis la nuanco de la haŭtoŝminko kaj la ombro de la okulharoj.» [4]

La atesto de Dratwer

Ivo Lapenna kiel rifuĝinto el komunista Jugoslavio havis siajn proprajn spertojn kun tiaj reĝimoj, kaj li jam sciis antaŭe ke li ne povos iri al la kongreso. Li ankoraŭ ne havis britan pasporton. Sed la Ĝenerala Sekretario jes deziris ke la UK okazu en tiu jaro 1959 en tiu historia urbo. Tion li skribis ankaŭ al Isaj Dratwer, varsoviano kaj travivinto de la nacisocialista amasmurdado kontraŭjuda. Dratwer estis tiutempe komitatano de UEA kaj kuninvitis la kongreson. Lapenna demandis al la «tre kara amiko» en februaro 1958 konfidence pri ties privata opinio, ĉu kongreso en la Vistul-urbo povas sukcesi. Ĉu eventuale la «cirkonstancoj» ŝanĝiĝis iel, aŭ ĉu ili povas ŝanĝiĝi tiel ke la kongreso estos en danĝero? [5] Dratwer konfidis al la «tre ŝatata kaj kara amiko kaj samideano», ke en la pola asocio «ne ĉio bone marŝas». Dum la okazinta landa kongreso en Gdańsk okazis antisemita kampanjo, kaŝe gvidita kontraŭ Dratwer. Kulpulo estis Edmund Fethke, frato de Jan Fethke (kiu iĝis konata kiel reĝisoro kaj aŭtoro sub la nomo Jean Forge). Dratwer eniris la novan landan estraron kun la plej malbona voĉdona rezulto, sed malgraŭ la intrigoj de Edmund Fethke kaj la prezidanteco de Andrzej Rajski, Dratwer tamen poste fariĝis ĝenerala sekretario.

En la priskribo de Dratwer, Rajski dum la malhelaj jaroj de Esperanto en Pollando (la malfrua stalinismo de 1949 ĝis 1956) neniam estis en la Esperanto-oficejo, male al Dratwer. Sed Dratwer mem proponis Rajski al la estraro, Dratwer skribis, ĉar li faras unue bonan impreson, ankaŭ bone parolas la lingvon. Li havas bedaŭrinde limigitan intelekton, estas ambicia en malbona senco, enviema kaj havas neniajn moralajn skrupulojn, tipa ano de la komunista partio kian verŝajne ankaŭ Lapenna bone konas, skribis Dratwer. Rajski opinias ke ĉiuj devas esti je lia dispono. Kvankam ĉiuj scias ke li estas judo, Rajski ŝajnigas ne esti. Li titolis sin inĝeniero, kvankam li neniam finis ian altlernejon.

La konfidanto menciis ankaŭ fortan financan interesiĝon ĉe Rajski, kiu ekzemple lasis pagi siajn movadajn vojaĝojn per nemovadaj institucioj, kaj ĉe vicprezidanto Edmund Fethke, kiu volis akcepti la postenon de ĝenerala sekretario nur kontraŭ alta honorario. En la Ĉefa Estraro de PEA nun regas «diktatoraj manieroj», ĉar prezidanto Rajski konsultiĝas kun neniu. La celo: Ĉiuj membroj de la prezidantaro de PEA estonte ricevu salajron – kvankam PEA ricevas nenian ŝtatan helpon aŭ subvencion.

Dum estrarkunsido oni proponis esprimi malkonfidon al Rajski, kaj fakte la propono estis akceptita. Sed tuj poste, sekve de la pli malnova antisemita kampanjo, Rajski povis sukcese proponi kaj voĉdonigi malkonfidon kontraŭ Dratwer. Ankaŭ Dratwer deziris ke la kongreso venu al Varsovio, kvankam li mem ne povos partopreni en la LKK. [6]

Ivo Lapenna montris sin ŝokita pro la malkonfido esprimita al Dratwer, kaj pro la eventualaj sekvoj por la UK. La Komitato fidis al la eldiroj de Dratwer en Marseille, ke li transprenos la moralan respondecon por la kongreso. Nun Lapenna devis konstati, li skribis, ke la du polaj UEA-komitatanoj (Rajski kaj Dratwer) ne plu havas siajn gvidajn funkciojn en PEA. [7]

Ankoraŭ sabate dum la aprila estrarkunsido 1958 Lapenna telefonis al la poloj, kiel petite de ili. Laŭ sonbenda registro fraŭlino Vermaas la postan lundon letere konfirmis interkonsenton. PEA garantiis ke eksterlandanoj, kiuj devos transitvojaĝi tra Orient-Germanio aŭ Ĉeĥoslovakio, facile ricevos vizojn; PEA garantiis absolutan respekton al la neŭtraleco de la kongreso; PEA garantiis akcepti la Konstantan Kongresan Sekretarion kaj la Kongresan Regularon. Cetere UEA esprimis sian deziron ke la komitatanoj Dratwer kaj Rajski (aŭ almenaŭ unu el ili) membros en LKK. [8]

Unuaj malfacilaĵoj

Sur tiu bazo Fighiera eklaboris. Tre baldaŭ la tono en liaj leteroj ŝanceliĝis. La 22-an de novembro, unu monaton post sia unua varsovia letero, li informis al la Estraro, la Centra Oficejo kaj la redaktorino de Esperanto, ke li parolis kun LKK-prezidanto Rajski pri la kongresa buĝeto. Rajski jam antaŭ la kongreso de Mainz prezentis al la ministerio pri financoj buĝetproponon, kaj ĝin preparis ministeriaj oficistoj surbaze de indikoj de Dratwer kaj Rajski. Poste nur Rajski sekvis la aferon. LKK voĉdonis pri ĝi, post supraĵa laŭtlegado kaj certigo ke ĝi estas perfekte verkita de specialistoj. Neniam la anoj de la loka komitato havis en siaj manoj la tekston de la buĝeto, Fighiera informis, kaj aldonis: Neniu instanco de UEA estis konsultita.

Nur post insistado KKS ricevis la buĝetprojekton, unue en la pola, poste fine en esperanta traduko. «Preskaŭ ĉio estis fantazia: preskaŭ neniu konto havis kontakton kun la realeco», Fighiera konstatis. La legado estis konsterna por li, kvankam Rajski tuj klarigis ke kelkaj kontoj estas intence troigitaj por ricevi pli grandan subvencion, kaj poste oni ja povos interne disputi pri la kontoj laŭplaĉe. Rajski diris ke la ministerio donos firman subvencion, unu fojon por ĉiam, kaj ne interesiĝas pri la detala utiligo.

La buĝeto de Rajski baziĝis sur trimil kongresanoj, dum UEA kuraĝis revi nur pri mil ducent. Liaj nombroj antaŭvidis kvarcent vizitantojn ĉiutage en la kongresa ekspozicio, kaj ke mil tricent kongresanoj mendos bileton por la granda kongresa teatraĵo (en Mainz estis nur sepdek, Fighiera emfazis), kaj cetere Rajski kredis ke oni vendos dumil ekzemplerojn de la farota Zamenhof-medalo.

«En aero» estis la elspezoj. La Kongresa Libro aperu en dek mil ekzempleroj, dum dek tagoj deĵoru kvar kuracistoj kaj kvar flegistinoj, kaj dum monatoj LKK havu ĉirkaŭ dektri oficistojn, ekzemple tri «referantojn» por aferoj de transporto dum ok monatoj. Aliflanke, la sumojn por la teatra kaj muzika vesperoj Fighiera taksis nesufiĉaj. Mankis kontoj por krompagoj, gazetara servo, belarta kaj oratora konkursoj, somera universitato kaj simile. «Dum du semajnoj oni kaŝis al mi la veron», plendis la kongres-sekretario.

La Kongresa Regularo, valida tiam en versio de aŭgusto 1956, enhavis plurajn menciojn de financaj demandoj rilatantaj al la monda Asocio, kaj klarigis ke la buĝeto devas esti aprobita de la UEA-Estraro. Artikolo 8 sciigis pri licencpago, kio signifas ke LKK devas pagi al UEA por la rajto organizi Universalan Kongreson. Tiun monon la monda Asocio uzas por Esperanto-informado. Artikolo 12 informis ke la buĝeto bezonas aprobon de la Estraro. La loka komitato devas akcepti la Konstantan Kongresan Sekretarion de UEA (art. 15) kaj provizi al li laborejon kaj loĝejon. Artikolo 25 difinis bazan kotizon kaj ke individuaj membroj de UEA ĝuas rabaton, kio signifas ke nemembroj devas krompagi.

Artikolo 28 parolis pli detale pri la licencpago: temas pri 30% de ĉiuj kotizoj ricevitaj de individuaj membroj. Kaj se la kongreso havos monprofiton, ĝi laŭ artikolo 29 estos dividita tiel: 50% estas por la monda Asocio, precipe por informado, 30% estas por la koncerna Landa Asocio kaj la resto estas uzebla laŭ decido de LKK. Problemo en Varsovio fariĝis, kiel oni vidos, precipe la licencpago kaj la monprofito, la plej gravaj punktoj. La malriĉa UEA ja multe dependis de kongresaj enspezoj, precipe por la fako informado, estrata de Lapenna.

Samletere Fighiera sciigis ankaŭ pri la fono de tia buĝeto. En Pollando preskaŭ neniu homo povas vivi de sia oficiala salajro, tiel ke ĉiu devas kromlabori. La multaj dungitoj por la kongreso estas grandparte «specialistoj», kiuj helpos kontraŭ malfacilaĵoj en la burokrataro. Fighiera: «Se oni havigis al ili monon, ili favoras kaj la iniciativoj sukcesas. Alie ili rekte bojkotas.» Nur per tia sistemo – subaĉetado – eblis ricevi subvenciojn de la ministerio.

Tiu longa letero de KKS entenas interesajn informojn pri la valutaj problemoj. Ekzemple, li ne povis tute komprenigi al si, kiom grandis la subvencio de unu miliono da zlotoj. La dolaraj kurzoj variis inter kvar kaj 120 zlotoj. Meze la tuta sumego korespondis, laŭ lia takso, al 40 000 aŭ 50 000 nederlandaj guldenoj.

Tion sciante, Fighiera povis konsenti pri kelkaj aferetoj, li skribis. Bedaŭrinde estis jam menditaj la trimil kcincent kongresinsignoj. Li tamen konvinkis «niajn amikojn» ke la konto por «specialistoj» ampleksu ne 280 000 zlotojn sed nur 20 000. En sia propra buĝetpropono li eliris de mil okcent partoprenantoj, enkondukis krompagon kaj lasis kiel rezervon gajnon de loĝiga kaj ekskursa servoj ktp. La LKK-anoj laŭ li estis tute kontentaj pri tio, ĉar ili nun fine havas klaran kaj fidindan superrigardon pri la kongresaj financoj; unuafoje ili mem ricevis kopion kaj povis trastudi kaj komenti ĝin.

La komunismo kaj la profito

En la kunsido de LKK, raportis Fighiera plue, estiĝis pliaj surprizoj. La buĝeto de la kongreso eniros la oficialan buĝeton de la ministerio pri financoj, kaj fine ĝi bezonos la aprobon eĉ de la pola parlamento. La ministerio do certe detale kontrolos la kontojn kaj bilancon de la kongreso, sed oni neniam informis ĝin pri la krompago (por nemembroj de UEA) kaj la pago de duono de eventuala profito. La kongres-sekretario ekkomprenis: La ministerio ne unue donos subvencion por Esperanto-kongreso, kaj poste permesos ke eksterlanda asocio kiel UEA havu profiton – danke al la subvencio – kaj provos eksporti monon en okcidenta valuto! Ministeria buĝeto ne rajtas montri profiton, kaj se tamen restos gajno pro feliĉaj cirkonstancoj, tiam la ŝtato postulos ĝin.

Rajski diris «sensencaĵon», skribis Fighiera. Nome ke la Centra Oficejo sendis regularon ne plu validan. Ke KKS ne skribis konsilojn por starigi la buĝeton. Kaj ke la Komitato en Marseille 1957 ne levis demandon pri la divido de eventuala profito, ktp.

La divido de eventuala profito estas «honordevo por Pollando», reagis Fighiera kaj admonis ke la Estraro de UEA neniel akceptos tian buĝeton, sen garantio pri la profito. Sed post du semajnoj da diskuto estis trovita – eble – solvo. La ŝtata agentejo Orbis, kiu prizorgos la loĝigadon, origine postulis antaŭpagon por ĉiuj manĝoj, kiuj okazu en la kongresa restoracio. Tio signifis ke kongresanoj devis antaŭpagi por la tuta restado. LKK atingis almenaŭ ke la kongresanoj povis, se ili deziris, ricevi zlotojn por la antaŭpagitaj manĝoj. Fighiera tiam sukcese postulis 10% por UEA de Orbis kiel makleraĵon. Jen la provo de solvo: La monda Asocio retenos tiun sumon pere de la alvenantaj okcidentaj kotizoj, kaj per tiuj oni kompensos la eventualan profiton. Laŭ Fighiera tio estis la sola maniero ke UEA ricevu monon el Pollando, kaj la propono havis eĉ avantaĝon: Profito estas ĉiam varia, eĉ ne certa, dum nun UEA havis belan sumon garantiita.

«Tutkore gratulas vin»

Ivo Lapenna konstatis kun zorgo, ke la letero el Varsovio bezonis dek tagojn al Londono –«vera teruraĵo». Li jam petis al Rajski ke li intervenu ĉe la poŝto, ke la UK-leteroj estu ekspedataj pli rapide. Tiel ja ne eblos, kiam proksimiĝos la kongreso, tuj interkonsentadi pri detaloj.

La enhavo de la tuta letero ŝokis lin, la londonano skribis en sia respondo. UEA-vicprezidanto Harry Holmes kaj Lapenna mem tutkore gratulis al Fighiera, kiu faris ĉion eblan por obeigi Statuton kaj kongresregularon. Montriĝis ke oni – malgraŭ la certigoj de Dratwer kaj Rajski –«tute malatentis la Kongresan Regularon multrilate». Se ne estus la granda Zamenhof-jaro kun la certa rilato kun Varsovio, tiam Lapenna proponus al la Estraro ŝanĝi la kongresurbon dum kiam ankoraŭ estas tempo. «Oni ne povas permesi tian anarkion en la Movado.» Pro la specialaj cirkonstancoj Holmes kaj Lapenna pretas proponi al la Estraro akcepti la buĝeton, sed kun kondiĉoj: LKK devas sendi precizan tekston pri la financaj demandoj: licencpago, krompago de nemembroj, fiksa sumo anstataŭ profito. Devas subskribi kaj la prezidanto de LKK (Rajski) kaj reprezentanto de la aŭtoritatoj. Same pri la kontrakto kun Orbis.

Lapenna trovis la sumon pri salajroj ankoraŭ tro alta: tri oficistoj, kaj kompensoj por «specialistoj». En la CO en Roterdamo laboras ja tri oficistoj kaj unu laboras duontage, do tia abundo da kongresoficistoj en Varsovio estas «tute nekutima kaj neproporcia». Tia organiza laboro en la movado devas esti farata de volontuloj. En Mainz la urbestraro mem pagis plian oficiston, kaj se ankaŭ nun la registaro deziras pagi, bone, sed tio ne eniru la buĝeton. Lapenna pretis tamen akcepti, pro la specialaj cirkonstancoj, sed tio ne estu precedenco por la estonteco. [9] (Tiu admono eble pli celis al Fighiera ol al la poloj.)

«Ne estas motivo por maltrankviliĝo», reagis Fighiera, ĉar Universala Esperanto-Asocio havos garantion de gajno. Kaj kaze de deficito, la ŝtato kovros ĝin. La konfuzo estiĝinta devenas ne pro malbonvolo, sed pro la komplikaj leĝoj en «popoldemokratiaj» landoj. UEA jam antaŭ la akcepto de Varsovio sciis pri la nenormalaj kondiĉoj en Pollando. Oni pensu aliflanke pri la interesoj de la movado en orienta Eŭropo, tiu mondoparto antaŭe izolita.

Laŭ Fighiera, en iuj pli fruaj lokaj kongres-komitatoj oni foje agis senlime pli mallojale. Ne necesas paroli pri translokigo de la kongreso, ĉar tio estus granda ofendo al la pola kaj la najbaraj landaj asocioj, kaj havus gravegajn konsekvencojn por la rilatoj kun UEA. Fighiera bone komprenis la malemon de Lapenna pri la pagado de pliaj oficistoj kaj provadis konvinki lin pri la nepra bezono de plia pagata helpo: La kongreslaboro estas pli ampleksa ol tiu en la CO, volontuloj en Marseille kaj Mainz ofte estis komencantoj, bezonadis helpon kaj asertis ke ili ne havas tempon. [10]

B. «Tio ne dependas de ni»

Fine de novembro, Fighiera neniel perdis la esperon pri la kongreso, kaj ankaŭ Lapenna montris sin cedema, kvankam nevolonte. Sed kiam Fighiera provis realigi la kompromison li supozeble ne ricevis la deziritan reagon. Letero de Andrzej Rajski kaj Edmund Fethke, prezidanto resp. vicprezidanto de LKK, al Lapenna supozigas tion.

La lastan tagon de la jaro 1958 ili, kiel «komisiitoj de la LKK», surpaperigis sian vidpunkton pri la buĝetaj problemoj. Ili intencis fari la kongreson pli impona ol la antaŭaj. Oni havos grandajn salonojn, du teatrojn, dungos multhomajn orkestrojn, invitos plurajn esperantistojn, ekzemple la faman instruiston Andreo Cseh. Kaj tiel plu. Laŭ ili do la ĉefa celo estis eviti eventualan deficiton. Tion ili atingis, ili skribis, ĉar la ministerio konsentis asigni al ili pli ol unu milionon da zlotoj, por kovri la deficiton.

Do ili decidis iri tiun vojon anstataŭ organizi propraforte modestan UK-on kaj tamen riski deficiton malgraŭ eta subvencio. Kaj la polaj esperantistoj ja esperas ke estonte, post la kongreso, la aŭtoritatoj daŭre finance subtenos la movadon. Tiu klopodo, eviti deficiton, estis laŭ la principoj kiujn Lapenna mem indikis al ili en Mainz.

Rajski kaj Fethke ne plu vidis problemon en la licencpago, ĉar nun la buĝeto enhavis sumon anstataŭan. Krompago de nemembroj: La krompagojn por okcidentaj kongresanoj UEA ja ricevos pere de la kongresaj perantoj, ankaŭ tio ne estu problemo. La krompagojn por poloj PEA provos poste sendi kune kun la ĉiujara transpago de la UEA-kotizoj. La krompagoj rilate al kongresanoj el aliaj orienteŭropaj landoj bedaŭrinde ne estos transpageblaj, «tio ne dependas de ni». Tiuj landoj cetere ankaŭ la normalajn UEA-kotizojn ne povas pagi. Sed tiu – negranda – sumo estos je la «dispono» de UEA, en polaj zlotoj.

Restis, laŭ Rajski kaj Fethke, problemo la profito. Kvankam neniu pola leĝo malpermesas transpagi profiton, oni ne povas samtempe havi en la sama buĝeto unuflanke ŝtatan kovron de deficito, kaj aliflanke profiton, la duo skribis. Supozeble restos mono post la kongreso, kiun la ŝtato repostulos. Ili tamen esperis ricevi permeson uzi la monon por la movado. Eble ili rajtos eĉ transpagi «certan parton» por UEA, sed tion ili ne povas garantii. La duo finis la longan leteron per la peto, ke Lapenna vaste propagandu por la kongreso, ke revuo Esperanto dediĉu tutan numeron al ĝi, kaj ke li bonvolu aprezi ilian jam sukceshavan laboron.

Kaj Lapenna kaj Fighiera reagis al la Rajski-Fethke-letero; la unua severe sed ne polemike, la dua iom pli kolere. Unue Lapenna kaj Fighiera jam rifuzis la aserton, ke Rajski kaj Fethke parolis en la nomo de la (tuta) loka komitato. Lapenna trovis malkorekte ke la «Prezidiumo» de LKK kunsidis ĝuste tiam, kiam Fighiera por iom da tempo ne estis en Varsovio. (Kiam la italo sugestis al Lapenna mencii tion, li opiniis «ke lerta leciono pri demokratio iom utilos por eviti en la estonto tiajn stalinaĵojn».)

Enhave Lapenna kaj Fighiera kritikis ke Rajski en Mainz ne diris ke la ŝtata subvencio estas nur por kovri eventualan deficiton. Pri la uzo de la subvencioj antaŭe en Zagrebo, Marseille, Mainz kaj pli frue estis en la respondeco de UEA. Kaj kiel entute la varsovia kongreso povus havi deficiton, se ankaŭ la antaŭaj – eĉ sen granda subvencio – ne havis. Laŭ Fighiera, la tezo ke la subvencio kovru deficiton, estis de Rajski kreita nur du monatojn post la alveno de KKS en Pollando. Aŭ, Fighiera trovis, Rajski mensogis tiam kiam li diradis ke la subvencio estas firma «dotacio» donita sen kondiĉoj.

Lapenna entute ne kontentis pro tio, ke LKK fakte jam dum monatoj laboris sen aprobita buĝeto, ke nur fine la letero de la kongres-sekretario submetis realecan proponon al la Estraro de UEA. Praktike, li nun postulis skriban fikson de la UEA-postuloj kaj la trovitaj kompromisoj: La licencpago de 30% restu pagenda por ĉiu kongresano, ne nur okcidenta, sed Lapenna cedis ke oni enkasigu la orientan parton alimaniere ol la okcidentan. La krompago por kongresano, kiu ne estas individua membro de UEA, estu pagenda al la Centra Oficejo. Anstataŭ la profito laŭ artikolo 29 Kongresa Regularo, UEA ricevos difinitan sumon surbaze de kontrakto kun Orbis. Kaj: La LKK-kasisto rajtas pagi fakturojn nur post akcepto flanke de la kongres-sekretario. Se Rajski kaj Fighiera akceptos ĉi ĉion, la Estraro tuj akceptos la buĝeton. [11]

En sia respondo (sen-data) Rajski kaj Fethke emfazis la legitimecon de sia jarfina letero – ĝi respegulis la opinion «de ĉiuj LKKanoj, kun kiuj ni parolis». Kaj ĉar ili faris malgrandan ŝanĝon en ĝi, laŭ la deziro de Fighiera, ili opiniis ke ĝi estis akceptita ankaŭ de Fighiera kiel la komuna starpunkto. Tiu starpunkto laŭ ili estis konfirmita de la «Prezidiumo» de la loka komitato, nome LKK-prezidanto Rajski, kiu estas samtempe prezidanto de PEA, cetere la vicprezidantoj de LKK, prof. Kozlowski kaj s-ro Monkiewicz. La prezidiumo estis plilarĝigita per la ĉeesto de Edmund Fethke, vicprezidanto de PEA kaj de la Internacia Organiza Komitato por aranĝi la Zamenhof-jaron. Kial Fighiera ŝanĝis poste sian opinion kaj sendis al Lapenna apartan leteron, en kiu li skribis sian privatan opinion? La intenco de Rajski kaj Fethke – malakrigi la situacion – estis do malatentita flanke de Fighiera.

Fighiera, kiu komence de januaro estis en Roterdamo kaj renkontis tie Lapenna, revenis al Varsovio kaj trovis amason da aferoj «malklaraj», kiel li skribis la 12-an de februaro al Lapenna, UEA-prezidanto Canuto kaj direktorino Vermaas. Li ripetis la konstaton ke jam antaŭ la kongreso de 1958, kaj sen konsulti UEA, Rajski prezentis al la ministerio buĝeton sen krompago por nemembroj, sen ebleco transpagi duonon de la profito, sen infana kongreseto, gazetara servo kaj multaj aliaj aferoj, sed kun grandaj sumoj por «specialistoj» kaj kun senpagaj veturadoj de LKK-anoj al eksterlando.

Rajski, demandite de Fighiera, asertis ke li ne sciis pri la ekzisto de krompago, ĉar li ricevis malnovan regularon. Pri la profito li unue deklaris ke «pri tio oni devas konfidi al li», same kiel al antaŭaj LKK-prezidantoj. Se estos profito, li akiros ministerian permeson por transpagi. Due li deklaris ke kulpas fakte la Komitato de UEA, ĉar ĝi en Mainz ne demandis pri profito, nur pri kovro de eventuala deficito. Tial li ne informis la ministerion pri ia divido de profito. Fighiera rakontis plue ke li jen admonis Rajski ne levi demandon kiun reguligas jam la Kongresa Regularo. Trie Rajski do deklaris ke la subvencio ŝtata estas ne subvencio sed kovro de deficito, kaj ke ĉio kio restos en la kaso poste devas reiri al la ŝtato.

En Roterdamo Fighiera konstatis ke LKK subskribis fakte la aktualan regularon. Kaj dum en Varsovio oni kredas ke ĝin subskribis krom Rajski ankaŭ Bolesław Monkiewicz, la dua persono vere estis Zdisław Czuba (prezidanto de la loka grupo). Tio montras, laŭ Fighiera, per kia seriozeco oni akceptis la kongres-regularon. La italo plendis al Rajski ke la subvencio estas sendube granda, sed ke la banko pagas multe tro malaltan kurzon por la zloto, nome por dolaro nur dudek kvar zlotojn. Fighiera klarigis al Lapenna, Canuto kaj Vermaas: La ŝtato donas subvencion, sed poste ĝi parte reprenas ĝin per la kurzo, kaj parte ĝi ludonas al ni la salonojn. Tiu lupago estas 250 000 zlotoj – do kvarono de la subvencio!

La listo de malkontentaĵoj daŭris. En Varsovio montriĝis, dum kunsido la 9-an de februaro, ke Rajski forsilentis al la LKK-anoj la leteron de Lapenna, kiu kritikis la jarfinajn sugestojn de Rajski kaj Fethke, kaj postulis skriban fikson de kelkaj punktoj. Rajski asertis ke tiu letero estis private adresita al li kaj Fethke kaj ke li ne rajtas diskonigi ĝin. Al la loka komitato li estis dirinta ke li ankoraŭ atendas respondon de la Estraro kaj ties aprobon pri la buĝeto.

Ne timu, Fighiera skribis al siaj superuloj, ĉar per la loĝadsistemo (la kontrakto kun Orbis) la monda Asocio havos la monon en la manoj. Sed kiaj faroj de Rajski estas tio? Ĉi-matene Rajski telefonis al Fighiera, ke li malsanas kaj hodiaŭ kaj morgaŭ – ĝuste tiam kiam necesis kunvoki eksterordinaran LKK-kunsidon pri la afero. Rajski klopodas «manovri» eĉ Zamenhof, kvankam Zamenhof tute ne estas informita pri tio kio okazas en la pola asocio, ĉar li estis kaj estas tute ekstere. La nepo eĉ ne sciis ke nun kvar salajrataj oficistoj faras la laboron, kiun Dratwer faris sola dum jaroj senpage.

Malamiko de la kongreso

La buĝeta disputo estis ŝajne finita fine de februaro 1959, kiam Fighiera kaj Rajski en komuna letero konfirmis ke la Loka Kongresa Komitato pritraktis la leteron de Lapenna kaj akceptas ĝian enhavon. [12] Sed eĉ ne unu semajnon poste, la 25-an de februaro, Fighiera skribis al Lapenna kaj Vermaas ke Rajski tre deziras veni al la paska kunsido de la UEA-Estraro. La italo mem opiniis ne esti bezonata tie, sed se Rajski sola venos, «vi neniam povos esti certa pri io». Do, eble Marianne Vermaas povus verki leteron al Rajski kaj Fighiera, laŭ kiu supozeble ne ĉiuj estraranoj venos kaj ke ne necesos ke Rajski kaj Fighiera veturu. Fighiera mem ne volis aspekti kiel iu, kiu sabotas la vojaĝon de Rajski.

Se Rajski volas veni, ne eblas malhelpi tion, kaj tiam nepre Fighiera kunveturu. «Alie estos tuta ĥaoso», respondis la Ĝenerala Sekretario. Kaj eble estos utile ke ambaŭ venos, pro la graveco de la UK en Varsovio. Sed tio estu laŭ la kostoj de LKK, resp. la ŝtata subvencio. Entute li tute ne kontentis pri la progresado de la Zamenhof-jaro, la Landaj Asocioj neglektas la plej elementajn devojn. Li demandas sin ĉu havas sencon, se li tiom streĉas siajn fortojn por minimumaj rezultoj, kiuj povus esti bonegaj se estus iom da bona volo en la organoj de la Landaj Asocioj. [13]

La 12-an kaj 16-an de marto Lapenna ricevis leterojn de Fighiera kiuj disbatis la esperojn. Ĉiuj interkonsentoj estas nur senvaloraj paperoj, kaj la promesoj estas nenio, li koleris. En la antaŭa semajno venis letero de la ministerio pri financoj. La ministerio skribis nenion pri la krompago, sed devigas la polan asocion peti de UEA ke la licencpago koncernu nur la okcidentanojn (do ne la polojn – duonon de la kongresanaro).

Rajski ne venu sola al Roterdamo, opiniis Fighiera, ni spertis liajn mensogojn. «Tiu homo estas tre malpopulara inter poloj, kiuj akceptas lin pro timo; laŭ metodoj li estas stalinisto kun tre malgranda moralo.» Eĉ pri la estontaj elektoj al la Estraro oni ne povos libere paroli en Roterdamo, ĉar Rajski mem deziras eniri ĝin. Ankoraŭ pli malbone estus se kunirus Fethke, «jezuita individuo», nomata en Varsovio «griza eminenco».

Tamen Fighiera trovis nenecese mem veni al Roterdamo, cetere tio kaŭzus tro da problemoj al li. La tuja reveno al Varsovio dependas de la burokrataro en Romo. Kiam Fighiera forlasos Varsovion, la poloj nuligos lian restadpermeson, kaj li devus peti novan. Tio estas ĉiam danĝera, li skribis, ĉar se iu ne ŝatas ke Fighiera estas en Pollando, tiam tiu povos facile resendigi lin al Roterdamo. «Eble mi estas pesimisto, sed mi jam vidis tro multe da mallojaleco kaj da sekreta konspirado.»

Antaŭ la letero de la 20-a de februaro, la italo nun sciigis, okazis LKK-kunsido kiu fariĝis disputo. Rajski estis brutala, silentigis ĉiun kontraŭulon per akuzo, ke tiu estas «malamiko de la Kongreso». Li ĉiam voĉdonis kontraŭ la proponoj de UEA. Sed feliĉe li kaj Fethke restis solaj (Fethke kelkfoje voĉdonis kiel li), ĉar preskaŭ la tuta LKK sekvis al Fighiera. Tial Rajski devis cedi kaj oni verkis la leteron, per kiu oni akceptis la postulojn de UEA.

En posta kunveno komence de marto Rajski asertis, ke Lapenna telefone invitis Rajski kaj Fighiera veni al la paska Estrarkunsido. Jam Monkiewicz, LKK-vicprezidanto, pridubis tion: Rajski eble invitis sin mem. La loka komitato, la italo aldonis, estas tre suspektema pri Rajski kaj ties intenco vojaĝi al Roterdamo, ke Rajski ĉiam havas ion por kaŝi. Pro tiu neatendita kontraŭstaro Rajski furioze rezignis gvidi la kunsidon. Samkunvene Fighiera malkaŝis al la LKK-anoj ke alvenis tiu letero de la ministerio, laŭ kiu UEA rezignu pri la licencpago por poloj. Rajski proponis ke UEA presu kompense librojn en Pollando, sed Fighiera kontraŭis kaj atentigis, ke Rajski jam plurfoje promesis respekti la Kongresan Regularon.

Lapenna la 17-an de marto 1959 emfazis al LKK ke nepre Fighiera venu al la Estrarkunsido. Tiam venu ankaŭ Rajski. Sed se la kongres-sekretario ne povos veturi, ne havos sencon ke venos Rajski sola aŭ kun Fethke. Ĉiukaze, UEA ne pagos la veturon. – Fine, veturis nek Rajski, nek Fethke, nek Fighiera.

Patriota parolado kaj ofendo al Zamenhof

La Ĝenerala Sekretario, la prezidanto kaj la direktorino ne ricevis trankvilon. La 19-an de marto Fighiera skribis al ili, ke li aŭdis de Dratwer kaj PEA-estrarano Roswoniec, ke laŭ Rajski la pola ŝtato sentus sin humiligita se post tiom da monsubtenado por la kongreso neniu polo enirus la UEA-Estraron. Cetere Rajski trovis ke devas esti pli da polaj komitatanoj, do kun la UEA-ĉefdelegito Roman Sakowicz oni interkonsentis ke li kandidatiĝu kiel komitatano B kaj sekve PEA havos liberan lokon por komitatano A (supozeble ĝi iros al Fethke). Rajski skizis komunan agadon kun la bulgaroj kaj aliaj. Kontraŭ la monda Asocio li polemikis ke ĝi suĉas monon el la UK kaj nenion donas, ke ĝiaj postuloj estas neproporciaj.

Fighiera do petis al Lapenna, Canuto kaj Vermaas, fari firman planon pri kandidatoj, ke neniu manovro portu nun al la Estraro popoldemokratianojn aŭ eĉ (komunistajn) partianojn. Li aldonis la peton, atenti dum la Inaŭguro de la UK pri neŭtraleco, ke ne denove – kiel en Mainz 1958 – du el la landaj salutantoj parolu kontraŭ la atombombo. Cirkulere oni informu al la Landaj Asocioj ke ili elektu taŭgajn parolantojn, kaj ke la prezidanto forprenos la parolrajton se iu ne observos la neŭtralecon. Cetere dum la Inaŭguro Isaj Dratwer sidu ĉe la prezidanta tablo, kaj Canuto dum sia parolado turnu sin al Dratwer kaj diru kelkajn dankajn vortojn pro liaj meritoj por la pola movado en tre malfacilaj tempoj.

Plia letero de Fighiera de la 24-a de marto, al la samaj, daŭrigis la raportadon. La antaŭan sabaton lin vizitis ĉefdelegito Roman Sakowicz. Rajski petis lin veturi tra Pollando por kolekti kvin subskribojn de delegitoj, por B-kandidatiĝo de Sakowicz. Cetere Sakowicz informis ke okazis kunsido de la Ĉefestraro de PEA, sed ne ĉiuj membroj estis regule kunvokitaj. Czuba intence ne partoprenis, por senvalidigi la decidojn, se okazos novaj stultaĵoj. La kunsidantoj opiniis ke Rajski kaj Fethke veturu al la Brita Esperanto-Kongreso, je kostoj de PEA. Simile dupersonaj delegacioj poste iru al aliaj naciaj kongresoj, por reklami la Universalan Kongreson.

La 24-an de marto, matene, Fighiera riproĉis al Rajski komploti kontraŭ UEA. «Li restis kiel ŝtono, kiam li aŭdis, ke mi konas ĉiujn detalojn de liaj faroj.» Se li faros panslavisman politikon, Fighiera koleris, tiam li vekos tutmondan kontraŭstaron. Tio estus skandalo, ĉar la movado estus plene dividita laŭ grupoj kaj landoj, kio neniam antaŭe okazis. Fighiera riproĉis cetere, ke Rajski promesis al Sakowicz fari reklamon por lia B-kandidatiĝo pere de la radio, ke Rajski kaj Fethke volas iri al Britio por aranĝi balotkampanjon. «Ĉar mi havas ateston, ke Fethke konfesis al esperantistoj antisemitajn sentojn, mi anoncis, ke mi informos I.O.K. [la organizan komitaton por la Zamenhof-jaro – ZvD] pri lia antisemitismo, kio kondukos al tutmonda skandalo kaj al proceduro por eksigo». Fighiera montris la jam pretan cirkuleron al Rajski. Tio estu nur minaco, sed ja havis bonegan rezulton, Fighiera klarigis al Lapenna.

Jen Rajski, Fighiera notis kun kontento, diris ke Sakowicz restos A-komitatano kaj ke Fethke ne eniros la Komitaton, kaj ke Fethke ne iros al la brita kongreso. Fighiera do je tiuj vortoj reprenis la projektitan leteron. Fighiera eĉ defendis: «Rajski sola ne estas malbona: li nur havas senliman ambicion. Sed Fethke estas lia malbona spirito, kiu insistis al li kvereli kun UEA: ambaŭ kune estas danĝeraj kaj ege malpopularaj en Pollando.»

Samtage, posttagmeze, Monkiewicz petis al Fighiera veturi kun Rajski al Britio. Bona solvo, trovis Fighiera, la brita kongreso estus flatita. Survoje ili povos paroli kun Lapenna en Londono, kaj Rajski obeos la proponon de Lapenna pri nova Estraro, ĉar Rajski scias ke li estas senmaskigita, ke liaj komplotaj planoj kun bulgaroj kaj jugoslavoj (la prezidantoj de la Landaj Asocioj estas sampartianoj) fiaskis. «Ĉiuj forlasas lin pro liaj metodoj kaj li provas apogi sin al mi […] ni venkis batalon sen pafi unu kuglon.» Manpremo serene finis la interparolon kun Rajski.

Sed daŭris la financa batalo. KKS informis la 17-an de aprilo ke vizitis lin la 6-an de aprilo «specialisto» de la ministerio kaj postulis temporaban revizian raporton. La 14-an de aprilo ankoraŭ neniu decido de la ministerio venis, tamen Rajski asertis ke la fakturo pri licenc- kaj krompago estis akceptita. Li volis ke Fighiera telegrafu tion al Roterdamo, sed la italo rifuzis. Sekve li mem telegrafis ke la pago venos. La intenco, laŭ Fighiera: La afero estu diversmaniere prokrastata ĝis la kongreso, kaj poste oni pagos aŭ ne pagos laŭ propra bontrovo, kaj UEA ne plu povos efike reagi. «Ni ne povas antaŭvidi, kiajn novajn surprizojn rezervas al ni la estonteco.»

Fighiera sugestis ke la Ĝenerala Sekretario aŭ la prezidanto cirkuleru al la Komitato pri la nerespekto al la Kongresa Regularo kaj la anstataŭa interkonsento. Se la poloj faris malverajn asertojn al UEA, tiam la akcepto de Varsovio kiel kongresurbo ne plu validas; tamen, nun ne plu eblas ŝanĝi la urbon, KKS bedaŭris.

Dratwer, Fethke kaj la antisemitismo

La venontan fojon Lapenna estis informita de Fethke mem, kiam tiu la 17-an de aprilo riproĉis pri Fighiera-letero kun malĝustaj citoj, kiuj sugestas antisemitismon de Fethke. Ĉar Lapenna respondis (24-an de aprilo) ke li ne komprenis pri kio temas, ke ŝajne estas afero inter Fethke kaj Fighiera, Fethke la 3-an de majo sendis kopion de tiu letero al la membroj de Internacia Organiza Komitato por la Zamenhof-Jaro.

En ĝi, Fighiera enkonduke mencias «forta[n] divido[n] de opinioj» inter konataj gvidaj esperantistoj en Pollando (la konflikto, pri kiu Dratwer skribis en 1958 al Lapenna). Laŭ la letero de Fighiera Edmund Fethke, nuna vicprezidanto de IOK, telefone kaj interparole al pluraj esperantistoj nomis tiun dividon oportuna, ĉar (cito) «du judoj estas tro multe» kaj ke Fethke kontentis ke (cito) «nun du judoj eliminas sin reciproke». Fethke mem ne neas tiujn asertojn al Fighiera, kaj ankaŭ al Fighiera Fethke faris antisemitajn aludojn. Leterfine la italo aldonis ke tiu fakto profunde ofendas la memoron de Zamenhof.

Edmund Fethke komentis al Lapenna ke Rajski trovis ekzempleron de tiu ĉi letero sur sia malplena skribtablo (supozeble Rajski fakte ricevis ĝin de Fighiera mem, kiel priskribite de Fighiera). Rajski forestis, do ankaŭ aliaj personoj povis legi ĝin. Monkiewicz ricevis duan ekzempleron. Fethke trovis tiun agon malhonorigo kaj interkonsiliĝis kun sia advokato, por transdoni ĝin al ŝtata tribunalo. Timante malfavoran sekvon por Esperanto en Pollando, Fethke rekonsideris kaj laŭ propono de la Prezidiumo de LKK akceptis transdoni la aferon anstataŭe al esperantista honora tribunalo.

Lapenna provis bagateligi la Fighiera-leteron, ke ĝi estis nur malneto skizita evidente kun la intenco interkonsiliĝi pri la afero kun Canuto kaj Lapenna, sed ke Fighiera rezignis pri tiu paŝo. Kaj li certe ne estus sendinta ĝin sen interkonsiliĝo kun la prezidanto kaj la Ĝenerala Sekretario de UEA. Do, afero inter Fethke kaj Fighiera. [14]

Intertempe, informite de Lapenna, Fighiera defendis sin la 5-an de majo. Fethke laŭ la italo ruze provas disigi la prezidanton kaj la Ĝeneralan Sekretarion, mensogante ke Fighiera forsendis ian leteron citante ilian antaŭkonsenton pri ties enhavo. Fethke vere estas antisemito, tion Dratwer konfirmos. Fighiera ja montris la leteron nur al Rajski kaj Monkiewicz, ĉar li ne volis fari tion sen scio de la polaj esperantistoj. Rajski konfesis ke Fethke vere estas antisemito, sed ke oni pardonu al li. Do, Rajski tamen montris la malneton al Fethke, kaj tiu nomis sin ofendita kaj starigis Honoran Tribunalon. Tio estas ero de kampanjo de Fethke kontraŭ Fighiera, por aserti ke li estas malamiko de socialismo.

Ankaŭ de Isaj Dratwer Lapenna ricevis poŝton inter la du Fethke-leteroj, nome la 1-an de majo. La veterano nomis la taskon de Fighiera malfacila, nun Rajski kaj Fethke furioze akuzis ke Fighiera estas malamiko de la kongreso kaj intence malhelpas al ĝi ĉar ĝi okazas en socialisma lando. Rajski volis tiel kredigi ke Fighiera estas persona non grata. Eĉ en Pola Radio oni demandis min pri Fighiera, skribis Dratwer, sed mi kompreneble donis la plej bonan opinion. Multaj sinceraj esperantistoj agnoskas la sintenon de Fighiera, kiu provas bremsi la elspezemon de Rajski.

La 10-an de majo Dratwer daŭrigis, ke Fethke aktivis kontraŭ la judoj en la Ĉefa Estraro de PEA. Al estrarano Andrzej Grębecki, juna sciencisto, Fethke diris: «estas bone, ke la ambaŭ judoj reciproke sin likvidis sen nia helpo». En aprilo 1958 Fethke diris publike ke la estraro nur ĉi-jare ankoraŭ vizitu la tombon de Zamenhof, post la UK ne plu, kaj kiam oni volis eldoni Doktor Esperanto de Maria Ziółkowska, Rajski laŭ la inspiro de Fethke provis malhelpi tion. Li, kvankam mem judo, riproĉis ke Ziółkowska (ne judino cetere) ne flankenmetis la judecon de Zamenhof. La libro povis aperi nur, ĉar la Varsovia Filio (la loka grupo) multe antaŭmendis – male al la ĉefestraro de PEA. Fethke laŭ Dratwer ne estu membro aŭ eĉ vicprezidanto de IOK.

Eble kun la sama letero Lapenna ricevis de Dratwer «rekonstruon de la pertelefona interparolo» kiun Dratwer havis la 5-an de majo kun Tadeusz Michalski, eksa estrarano de la pola asocio. Dratwer kaj Michalski parolis pri kunsido de la Ĉefa Estraro de PEA, kiu okazis post la kongreso en Gdańsk. Michalski konfesis ke tiam li estis gvidata de Monkiewicz, Wlodarczyk, Czuba, kaj Fethke inspiris la aferon. Laŭ ili judoj, do Dratwer kaj Rajski, ne estu en la Ĉefa Estraro. Poste en la trajno Fethke iom hezitis pri vi, diris Michalski al Dratwer, pro la kunlaboro dum multaj jaroj. Sed Dratwer almenaŭ ne estu ĝenerala sekretario, opiniis Fethke. Sed iuj lastmomente hezitis kaj tamen voĉdonis por Rajski aŭ vi.

Dratwer demandis rekte: ĉu en la kampanjo kontraŭ mi ludis ian rolon mia nacia aparteno? Michalski: «Kompreneble, eĉ la ĉefan. Ĉar vi ja estas judo.» Kaj Fethke estis la iniciatinto de la kampanjo, Michalski konfirmis post demando. Fine de la interparolo Michalski ripetis ke se Dratwer publike uzos tiujn interparolojn, Michalski ĉion neos. Tamen Dratwer faris do tiun paperon kun la teksto de la interparolo, subskribis ĝin kaj subskribigis ankaŭ junan fraŭlinon, Ada Sikorska, kiu subaŭskultis ĉe Dratwer.

La paperoj de Dratwer venis iom malfrue, kaj ĉiuokaze Lapenna estis nur observanto en malproksimo. En lia dosiero troviĝas ankaŭ sen-data papero pri «Honora Tribunalo» de PEA, okazinta la 10-an de majo 1959, sub la prezido de Ludoviko Zaleski-Zamenhof. La Tribunalo ne povis pruvi ke Fighiera fakte sendis la diritan leteron, krom al Rajski kaj Monkiewicz por konsiliĝi kun ili; la akuzoj kontraŭ Fighiera estis kaŭzitaj de nelerta redakto de la letero kaj manko de klarigoj pri ĝia enhavo. Aliflanke, kaj tio estis efektive la ĉefa afero: la Tribunalo ne trovis premisojn konsideri Fethke antisemito.

«Kunlaboro absolute neebla»

La Konstanta Kongresa Sekretario telefonis la 12-an de majo al Lapenna. Li ploris, kiam li nomis sian situacion neeltenebla, kaj deziris forlasi Pollandon. Ekzemple, Rajski kontrolas la poŝton de KKS. Okazis ke iam Fighiera estis ekster Varsovio, kaj Rajski envenis la oficejon kaj vidis sur la KKS-skribtablo du leterojn de Fighiera, unu por Lapenna, unu por Canuto. Ambaŭ estis fermitaj. Li kolere ordonis al la tajpistino malfermi ilin. Ŝi rifuzis. Jen li mem malfermis ilin, vidis la subskribon de Fighiera kaj iris al sia ĉambro. Post kelkaj minutoj li revenis kaj ordonis al ŝi pretigi novajn kovertojn. [15] Lapenna zorgis pri la persona sekureco de la junulo kaj respondis, post interparoloj kun Vermaas kaj Canuto, ke sub tiaj cirkonstancoj li kaj ankaŭ la prezidanto permesas al Fighiera foriri. Samtage Fighiera forsendis – sen scio de Lapenna – cirkuleron en kiu li anoncis forlasi la landon «ĉar la kunlaboro kun kelkaj personoj estas absolute neebla», sed resti KKS pro la solidareco esprimita de la Estraro de UEA.

Rektaj notoj ekzistas de alia telefonaĵo. Du tagojn poste, iom antaŭ la dekunua horo vespere, Ivo Lapenna estis vekita kaj aŭdis de Jerzy Uspienski, juna LKKano parolanta en ĉeesto de grupeto da varsovianoj, kio okazis, post kiam KKS intencis forlasi la landon. Hieraŭ kunsidis la estraro de la Varsovia Filio, kiu decidis starigi pacigan komisionon. Tiu hodiaŭ kunvenis, kaj okazis ke Rajski neis ĉiajn kulpojn kaj rompis la kunsidon.

Uspienski sciigis al Lapenna, ke la invitantoj de la kongreso dekomence ne havis la intencon, ke LKK estos elektita de la loka grupo (tion postulas la regularo), sed ke la estraro de PEA faros tion. Lapenna defendis sin asertante ke tion li eĉ ne povis supozi, ke la loka grupo estis ignorita. La invitintoj plurfoje certigis al li ke ĉio iros laŭ la regularo. Uspienski daŭrigis ke kelkaj membroj de LKK ne obeas la suverenecon de la Varsovia Filio kaj neglektas ke LKK estas respondeca al la Filio. Lapenna diris ke ili malpravas. Laŭ Uspienski Fighiera pretas kunlabori eĉ kun Rajski, se tiu agnoskos la suverenecon de la Filio. Kiam Uspienski demandis ĉu la monda Asocio agnoskos novan LKK, elektitan de la Filio, Lapenna respondis ke tio estas ja en la kompetenteco de la Estraro kaj ke supozeble la Estraro agnoskos ĝin.

La notoj plu rakontis ke Lapenna plene solidariĝis kun la starpunkto de Fighiera, kiu restu prefere en Varsovio, sed kiu havas la rajton decidi pri restado aŭ forveturo, laŭ la situacio. Lapenna cetere menciis la eblon, ke proteste la Estraro aŭ la Komitato de UEA povus ne iri al la kongreso. Li esprimis fine sian dankon pro la faritaj paŝoj de la Filio, kiuj helpos sukcesigi la kongreson.

Pri la koncerna kunsido de la paciga komisiono, menciita en la Uspienski-notoj, ekzistas protokolo. Kiam Rajski eniris la ĉambron, li vidis ne nur Fighiera, Monkiewicz kaj Rosloniec, sed ankaŭ magnetofon. Kolere li nomis la ĉeeston de tia aparato ofendo kaj foriris. Nur post promeso formeti ĝin Monkiewicz povis revenigi lin. Fighiera asertis en la kunsido ke pro la neeblo de kunlaboro kulpas Rajski. La LLK-prezidanto reagis ke ankaŭ Fighiera kulpas. Jen la italo rakontis ke li telefonis kun Lapenna, en ĉeesto de atestanto. Kiam Fighiera anoncis ke li rezignos pri la posteno de KKS, profesoro Lapenna deklaris ke ankaŭ li demisios kiel Ĝenerala Sekretario. Cetere, Fighiera sciigis al Rajski, kunvenos la loka esperantistaro kaj elektos novan lokan komitaton, kaj UEA agnoskos ĝin, ĉar Rajski ne havas la konfidon de UEA.

Lapenna certe tre atente legis sian kopion de la kunsida protokolo. Ruĝkrajone li substrekis interalie la informon pri sia demisio kiel Ĝenerala Sekretario kaj plurajn lokojn kiuj montris la tezon, ke la loka Varsovia Filio havas la rajton elekti LKK-on.

«Ĉio solvita» en Londono

Terura situacio por la tuta Asocio, komprenis la Ĝenerala Sekretario kaj kunvokis konferencon en Londono. Li petis prezidanton Canuto, vicprezidanton Holmes kaj la komitatanon Norman R. Smith veni, kaj invitis ankaŭ la polojn Rajski kaj Monkiewicz, al la CED-oficejo, alivorte al sia loĝejo. Poste, en sia junia numero, Esperanto informos ke la londona konferenco detale priparolis ĉiujn problemojn ligitajn al sukcesa organizo de la Universala Kongreso. «Por ĉio estas trovita kontentiga solvo». Temis precipe pri la formo kiel oni povus transpagi sumojn kiuj apartenas al UEA. La solvo respektas la principojn kaj postulojn de la Kongresa Regularo. La ĉeestintaj UEA-estraranoj alvokis ĉiujn membrojn de la loka komitato kaj la varsoviajn kaj polajn esperantistojn «harmonie kaj amike kunlabori».

Supozeble tiu teksto estis sufiĉe rekta pro tio, ke pro la cirkulero de Fighiera oni devis timi maltrankvilon en la tutmonda esperantistaro, ĝuste en la lasta fazo de aliĝado. Lapenna provis ĉion por savi la kongreson. «Nepublikenda» protokolo de la londona konferenco same kiel la revua sciigo eliras de la origina problemo, la financoj, do la transpago de licencpago el Pollando kaj orienta Eŭropo. Solvo en tiu demando estos forigo de la plej grava kaŭzo de la malkonsentoj.

Alia demando en la nepublikendaĵo estis levita de Rajski kaj Monkiewicz. En LKK-informilo, sendita de Fighiera, ili legis ke en la Inaŭguro en Varsovio sidu Isaj Dratwer ĉe la granda tablo apud Canuto. Lapenna klarigis ke la Estraro invitis Dratwer sidi ĉe tiu tablo kaj la prezidanto diros kelkajn vortojn al li, simile kiel al aliaj merithavaj polaj esperantistoj. Tiu decido estis nur por interna uzo, kaj la ĉeestantaj estraranoj konsentis ke estis absolute superflue akcenti tiun fakton.

Rezolucio, subskribita fine de la konferenco, menciinte ke estis legita letero de Fighiera kaj ke okazis buŝaj klarigoj de Rajski kaj Monkiewicz, konkludis por solvi la aferon. La du poloj konsentis estonte fari ĉiumonate reciprokan konton pri la kredito kaj debeto inter la Centra Oficejo kaj LKK, surbaze de ĉiuj aliĝintoj al la kongreso. UEA tenos la sumon apartenantan al ĝi ĝis tiu momento, nome 30% de la kotizoj de ĉiuj kongresanoj. Validas la Kongresa Regularo kun escepto: Al la monda Asocio apartenos la sumo laŭ la kontrakto kun Orbis, kaj tiu mono anstataŭos la profiton.

Pri la statuso de LKK oni konsentis: ĝi efektive funkcias jam dum unu jaro, kaj ĝis nun venis neniu tiurilata plendo. Nun, nur iom pli ol du monatojn antaŭ la kongreso, ne estas en la intereso de la kongreso ŝanĝi la konsiston. Pri cirkulero, kiu informis pri la interparolo inter Lapenna kaj Uspienski, Lapenna deklaris ke ĝi ne reproduktas la konversacion kaj ne havas lian aprobon. Lia nomo estis misuzita.

Alia cirkulero, kiun oni menciis, estis tiu de la 12-a de marto, kiam Fighiera asertis ke li kun aprobo de la Estraro forlasos Varsovion kiel protesto. Prezidanto kaj Ĝenerala Sekretario en la Rezolucio deklaris: Ili permesis tion nur se la situacio estos eltenebla, sed montriĝis ke la situacio de Fighiera «en neniu senco» estas neeltenebla. La italo restu, plenumu sian taskon kaj evitu enmiksiĝi en la internajn aferojn de la pola esperantistaro. Ĉiuj cirkuleroj de la loka komitato estonte devos esti subskribitaj de prezidanto aŭ vicprezidanto de LKK kaj de la kongres-sekretario, okaze de malkonsento decidos la Estraro de UEA, konforme al la regularo.

Krom la Rezolucion, Rajski subskribis en Londono ankaŭ «deklaron», per kiu li nomis la KKS-laboron de Fighiera bona por la kongreso kaj konfirmis ke Lapenna ĉiam rigore observis la neŭtralecon de UEA. Samdeklare li kontraŭis onidirojn, laŭ kiuj li asertis ĉe la aŭtoritatoj ke Lapenna estas aktiva batalanto kontraŭ socialismo, ke Lapenna klopodis eviti kongreson en socialisma lando, ke Lapenna nun per sia agento Fighiera klopodas tion.

Telefone Lapenna vespere informis la kongressekretarion pri la ĝojigaj rezultoj de Londono, sed Fighiera ne havis la saman senton. Al la italo neniel eblis kunlabori kun Rajski, kiu plendis pri Fighiera ĉe la ministerio kaj kiu asertis – antaŭ minimume sep atestantoj – ke Lapenna estas antikomunisto kaj la kongres-sekretario ties agento, li plendis. Kaj ke Fighiera manipulas la statistikojn. Se ne venos konfeso de tiaj eraroj, tiam Fighiera restos en Varsovio sed ne plu partoprenos en la LKK-kunvenoj.

Fighiera skribis ke li estis surprizita pri la sinteno de la du poloj en Londono, kaj precipe pri la malsincereco de Monkiewicz. Tiu antaŭ la forveturo sekrete petis lin aranĝi privatan interparolon kun Lapenna. «Krome, Prof. Lapenna en tre milda kaj dolĉa maniero prezentis al mi plurajn riproĉojn». Sed ĉu situacio estas neeltenebla, tion nur la koncernato povas prijuĝi. Fighiera emfazis ke li volis foriri pro ĉiutagaj kvereloj, atmosfero de mensogado, komplotoj, politikaj minacoj. Lia deziro forlasi sian postenon estas ne reprenebla, UEA bonvolu ĝustatempe serĉi anstataŭanton. [16]

«Surprizita, ke ni ne havis pli da malfacilaĵoj»

La nederlandanino Marinanne Vermaas estis eble la plej lojala ŝatantino de Lapenna. Tamen, nun la direktorino ne povis kompreni lin. Ŝi kompatis la malfeliĉan Fighiera, kiu nun sentos sin forlasita kaj spertos la triumfan revenon de la venkintoj. La 24-an de majo ŝi skribis al Ivo persone, ke ŝi ricevis ĉiujn kopiojn pri la afero kaj timas ke nenio estas solvita.

Rajski kaj Monkiewicz do promesis kaj subskribis, sed ili estas «malhonestuloj, kies subskribo havas nenian valoron.» Rajski faris tion ja jam antaŭe; oni fidu ne al li sed al Fighiera. Lapenna memoru ke Rajski kontraŭis magnetofonon en la kunsido, por ke poste neniu povu kontroli liajn vortojn. Kaj estas krimo malfermi la privatajn leterojn de KKS. Esperinde Ivo sendis siajn personajn leterojn al Fighiera almenaŭ registritaj.

Certe, ŝi agnoskis, Gian Carlo traktis la antisemitismon de Fethke maltakte, sed antisemitismo en la Esperanto-movado ne estas interna afero. «Baldaŭ ni vidos ke antisemitoj diros sentimentalajn vortojn ĉe la tombo de Zamenhof kaj anstataŭ publike vangofrapi ilin, oni premos iliajn manojn.»

Laŭ ŝi, por Rajski la tuta ludo en Londono havis funkcion en lia manipulado eniri la Estraron de UEA. Do estas tute bone ne havi la komitatkunsidojn en Varsovio, esperinde mankos la kvorumo, tiel ke ĉiu decido poste devos esti refarita! [17]

En sia respondo persona kaj konfidenca, de la 26-a de majo, Ivo Lapenna punkton post punkto surtabligis sian kritikon pri la kongressekretario. Lapenna ja mem telefone petis la junulon veni al Londono, sed tiu diris ke li ne volas veturi kun «tiaj personoj». Pri vizo ne temis, la itala ambasadejo donis glate la reven-vizon. Tamen Fighiera antaŭ la konferenco sendis aron da telegramoj, ke Lapenna nepre ne parolu kun Rajski kaj Monkiewicz. Do anstataŭ veni, «li donas al mi ordonojn». Absurde, la duo ĝuste venis por paroli.

Pri la leteroj, montriĝis poste ke temis nur pri unu fojo, ke hazarde letero de Fighiera estis malfermita. Ĝi estis skribita sur LKK-papero al la prezidanto de UEA. La ĉeestantoj en Londono konsentis ke oficialajn kongres-leterojn devas subskribi kaj la kongres-sekretario kaj la LKK-prezidanto. Telefone Fighiera diris al Lapenna ke li mem eksciis la aferon nur de iu oficistino. Sed tiajn akuzojn oni ne faru sen pruvoj. Samis pri la «antisemitismo» de Fethke. Honora Tribunalo kun Zamenhof (!) kiel supera arbitracianto diris ke la akuzo estis senbaza. Fighiera ĝoju ke Rajski kaj Fethke ne akuzis lin pro kalumnio, ke la afero tiel bone finiĝis.

Kio precipe kolerigis la Ĝeneralan Sekretarion: kiam Fighiera telefonis al Lapenna la 12-an kaj 14-an de majo, li ne diris ke aliaj homoj subaŭskultas. Unue, kiam li komprenigis ke politikaj persekutoj minacas lin, ĉeestis Ada Sikorska. Due, la interparolon kun tiu (al Lapenna ne konata) LKK-ano Uspienski aŭskultis tuta grupeto. Lapenna ne sciis tion. Tie Fighiera ĉeestis sed eĉ ne diris bonan vesperon al li.

En la paciga kunsido, Marianne legu la protokolon, Gian Carlo asertis interalie ke Rajski ne ĝuas la konfidon de UEA. Surbaze de kio? Tiu senbaza aserto metas lin kaj nin ĉiujn en embarason.

Ivo energie rifuzis la riproĉon de Marianne, ke li naive lasis sin trompi de du malhonestuloj. Rajski fakte kondutis multe pli bone ol ŝi supozas, estis fakte Fighiera kiu lasis malbonan impreson. Certe, Rajski estas hipokrita kaj origine kulpas pri multaj aferoj, sed kion faris Gian Carlo? Dum monatoj li ne informis la Ĝeneralan Sekretarion pri iu ajn konflikto, krom la financoj. Subite li venis kun abstraktaj asertoj.

«Paroli pri demokrateco en komunista lando estas pli ol idiote. Tion ni ĉiuj scias. […] Konsiderante la karakteron de la reĝimo, mi eĉ estas surprizita, ke ni ne havis pli da malfacilaĵoj.» Evidente do, en tiaj kondiĉoj KKS ne eniru internajn konfliktojn sed provu lerte kaj diplomate observigi la principojn de la UEA-statuto, la neŭtralecon. Kiajn konsekvencojn havus, se la polaj aŭtoritatoj retirus la protektadon kaj la oficialan apogon? Kio okazus, se oni estus en Varsovio eĉ sen kongres-sekretario? Canuto kaj Lapenna faris la dramecan decidon permesi al li forlasi la landon, ĉar ili kredis ke li estas en persona danĝero. Tiam ili eĉ sugestis ke la Komitato proteste ne kunsidu en Varsovio. Poste montriĝis ke la supozo pri persona danĝero estis senbaza, koleris Lapenna.

Laŭ Ivo Lapenna, Monkiewicz rakontis en Londono ke Fighiera volas fari nenian teknikan laboron, por la dua bulteno li devis preni apartan oficiston. Li foriras al diversaj urboj por prelegoj, sen sciigi al iu ajn kie li estas. «Entute, li ludas la rolon de granda sinjoro kaj direktoro, donas ordonojn kaj daŭre, por ĉiu bagatelaĵo, altrudas sian starpunkton dirante, ke li parolas en la nomo de UEA.» Nu jes, oni povas kredi aŭ ne kredi al Monkiewicz, sed Marianne certe agnoskas tion kadre de la ĝenerala konduto de Fighiera lastatempe. Tion ankaŭ Lapenna konas el propraj spertoj.

Tamen, malgraŭ ĉio la junulo havas ankaŭ pozitivajn flankojn. Tial Lapenna skribis pli ol mildan leteron al li. Sed se montriĝos iam ke la negativaj flankoj estas nekorekteblaj, «mi verŝos pro tio eĉ ne unu larmon». [18]

Lapenna parolas klaran lingvon

La milda letero, de la sama tago, provis klarigi al Fighiera la valoron de la londona rezolucio kaj de la deklaro de Rajski. Eĉ se la polo vere diris tion pri la kvazaŭa malhelpado de Gian Carlo al la kongreso: Rajski nun ne nur retiris tion, li eĉ eksplicite rekonis la meritojn de Fighiera. Rekonsideru vian decidon forlasi la postenon, Lapenna petis. [19]

Jam du tagojn poste (la 28-an) la Ĝenerala Sekretario devis sendi duan, jam malpli mildan leteron al Fighiera. Rajski estis telefoninta al li ke KKS rifuzadas lin renkonti. Ĉi-tage venis la letero de Fighiera de la 20-a de majo, ke li en Varsovio ne plu partoprenos en LKK-kunvenoj nek subskribos leterojn kun Rajski. Fighiera evidente volas malatenti la interkonsenton de Londono, kiu estis atingita post tiom da peno. Nun Lapenna ekmenciis ankaŭ la Kongresan Regularon kaj eĉ la laborkontrakton, kiun Fighiera malobservis.

Li devus nun estis en la universitato, Lapenna plendis, sed restis hejme por skribi tiun ĉi amikan leteron, kiel lastan provon por komprenigi la gravecon de la afero kaj la minacon al la Universala Kongreso kaj la tuta konstruaĵo kiun ili klopodis konstrui dum la lastaj jaroj. Fighiera montris per sia letero ke li ne konscias pri siaj propraj eraroj.

Fighiera telefone la 12-an de majo prezentis la aferojn tiel, kvazaŭ li estis minacata de politika persekuto, kio poste montriĝis malĝusta supozo. Alia persono subaŭskultis, sed tion Fighiera ne diris al Lapenna, kiu kredis paroli kun la italo kiel persona amiko. Tio estis «gravega eraro» ankaŭ el profesia vidpunkto. Pli granda eraro estis laŭ Lapenna fari pri tio deklarojn, eĉ malĝustajn, kaj sendi cirkuleron.

Tio ripetiĝis koncerne la konversacion kun Uspienski; kia ŝoko kiam Lapenna devis konstati ke ankaŭ tion aliaj homoj subaŭskultis, eĉ Fighiera mem. Supozante ke Fighiera estis en minaco, Lapenna efektive diris ke proteste la Komitato eventuale ne iros al Varsovio, sed li akcentis ke tio estas nur lia persona opinio.

Krome Uspienski demandis ĉu UEA aprobus novan LKK-on. Estis noktomezo, post unuhora konversacio, kaj Lapenna nur la postan tagon konstatis ke, laŭ la regularo, la loka komitato devas ĉiuokaze esti aprobita de la estraro de la Landa Asocio. Li konstatis cetere ke nur Dratwer siatempe subskribis la oficialan inviton de PEA; neniu povis imagi ke tio ne estis en interkonsento kun la loka filio. Sed temas ne nur pri malĝustaĵoj en la cirkulero sendita pri tiu interparolo kun Uspienski. Estis «vera insulto», koleris la Ĝenerala Sekretario, ke oni dissendis cirkuleron sen lia permeso, eĉ malobservis eksplicitan peton entrepreni nenion antaŭ la londona konferenco. Eĉ ĝis nun Lapenna ne sciis kiuj homoj ricevis la cirkuleron.

Cetere, pri senpripensaj akuzoj kaj asertoj: laŭ Fighiera, Rajski ne havas konfidon de UEA, sed ĝi mem ne povas esprimi malkonfidon al Rajski. Laŭ Fighiera, Rajski ne ĝuas la konfidon de la pola esperantistaro, sed tion efektive devus laŭstatute esprimi PEA. Laŭ Fighiera, la varsoviaj esperantistoj havas la «suverenecon» rilate la kongreson, sed fine respondecas la UEA-Estraro pri tiuj aranĝoj por la tutmonda esperantistaro. Lapenna estis surprizita ke Fighiera forgesis tion «en la fajro de tiu interna batalo en Varsovio». Estus ja «bele», la londonano skribis ironie, se vere oni revenus al la iama suvereneco de la loka esperantistaro. Ties horizonto finiĝas ĉe la limoj de la kvartalo de la prezidanto!

Eĉ se Fighiera pravus, la dissendo de tiaj cirkuleroj lasis malbonegan impreson, nome ke Rajski estas bona homo kaj Fighiera obstina persono kiu insiste postulas moralan kaj intelektan kapitulacion de Rajski. Kaj ke Rajski malfermis privatajn leterojn, ke Fethke estas antisemito – en ĉiu ajn lando Fighiera povas havi gravajn problemojn pro asertoj sen pruvoj (ne onidiroj). «Tion mi diras al vi kiel amiko kaj kiel juristo.» Fighiera kontentu ke tiel la afero finiĝis, sed, anstataŭ tio, li dissendas cirkulerojn.

Parolante pri neŭtraleco, Lapenna kiel jam al Vermaas nun ankaŭ al Fighiera certigis sian politikan starpunkton rilate al komunismo. Se Rajski vere asertis en la ministerio tion kion Fighiera raportis, tiam povas temi pri stultaĵo, sed ne pri kalumnio. Lapenna ne apartenas kaj ne apartenos «al iu anti… organizaĵo, mi tamen definitive, kiel vi bone scias, malaprobas tian sistemon. Alie, evidente, mi ne irus en 1949 en rektan mizeron forlasante kaj tiamaniere perdante la tutan havaĵon, la sciencan pozicion kaj konsiderindajn financajn enspezojn.»

En Londono oni trovis kontentigan solvon, speciale Fighiera estas ĉiurilate protektata per la konkludoj, kaj la deklaro de Rajski donu absolutan kontentigon. «Ĉio povis esti en ordo», sed Gian Carlo sendis eksiĝan leteron, eĉ ne traleginte la koncernajn dokumentojn. Tio estis vangofrapo al la prezidanto, al la vicprezidanto Holmes kaj al Lapenna, kiu defendis la starpunkton de Fighiera eĉ kiam ĝi ne estis defendebla. La frapo trafis Lapenna aparte, kiu donis ĉiam ne nur plenan konfidon, «sed ankaŭ personan amikecon. Mi tion vere ne povas kompreni.»

Malgraŭ tiuj eraroj, Lapenna esprimis plue fidi je la talento kaj lojaleco de la kongressekretario, kiu pro longdaŭra batalado en momentoj de forta ekscitiĝo perdis la kontrolon super siaj agoj. Fighiera retiru la eksiĝon kaj decidu nur post la kongreso. Lasu la polajn aferojn flanke, la poloj mem decidu ĉu kaj kiel malkonfidi al iu. «Ĉu vi finfine konscias pri ĉiuj ĉi elspezegoj», pro telefonado, telegramoj, vojaĝkostoj? CED povus bone vivi tutan jaron de tio. Malsukceso de la kongreso falos sur Fighiera, kaj ankaŭ Lapenna mem, kiu proponis lin kiel kongres-sekretario kaj protektis lin.

Ke Lapenna skribis tiun longan temporaban leteron – kopie al Canuto, Holmes, Vermaas, kiuj konsideru ĝin absolute konfidenca – montras la amikajn sentojn por Gian Carlo, kaj ĝi estos la lasta privata en tiu afero. Li ne plu povas defendi Fighiera, ankaŭ ne antaŭ kortumo, kaze ke UEA decidos transdoni la aferon kun ties financaj sekvoj al kompetenta nederlanda kortumo.

Kaj denove du tagojn poste, la 30-an de majo, Lapenna ŝajne estis parolinta kun Holmes. En la iom pli formala letero de tiu tago la Ĝenerala Sekretario atentigas al Fighiera, ke laŭkontrakta eksiĝo eblas nur per registrita letero al la Estraro, almenaŭ ses monatojn antaŭ la 1-a de oktobro. Eĉ se la Asocio akceptus lian eksiĝon, Fighiera estus KKS ĝis post la kongreso. Lapenna apelacias al Fighiera persone. La varsovia kongreso estos for post tre mallonga tempo, kaj Fighiera pli agrable laboros en Bruselo (la kongresurbo de 1960). Fine: Ĉar ne eblis al la Estraro eltrovi, ĉu la situacio de kongres-sekretario vere estas neeltenebla, gesinjoroj Holmes iros al Varsovio por esplori ĉion kaj trovi solvon.

C. «La plej granda seniluziiĝo de mia vivo»

Ankaŭ inter la admonoj de Lapenna kaj la alveno de gesinjoroj Holmes, la frontoj en la pola ĉefurbo apenaŭ pli klariĝis. Komence de junio Fighiera skribis okcidenten: Se io malbona okazos al iu el la esperantistoj ĉi tie, Fighiera neniam pardonos al si. La homoj «en vere revolucia atmosfero» impete eniris la ĉambron de Fighiera kaj anoncis ke «ili forĵetos tiujn friponojn kaj fine estos paco!» por ke li ne forlasu la landon.

Laŭ Fighiera, Rajski estis la sola partiano en la tuta varsovia esperantistaro kaj instruis dum la plej nigraj stalinaj tempoj en partia lernejo. Fighiera vidis konfidence cirkuleron sendotan al la lokaj filioj, kiu triumfis kaj klarigis ke laŭ la londonaj konkludoj Fighiera enmiksiĝis en polajn aferojn, ke Uspienski mensogis, ke la Varsovia Filio laŭleĝe ne rajtas rekte rilate kun Universala Esperanto-Asocio, kaj: ke kontraŭ la respondeculoj estos prenitaj «organizaj konsekvencoj». Rajski minacis al kelkaj homoj kaj malpermesis ilin telefoni al UEA kaj kunvoki ĝeneralan kunsidon; Rajski parolis cetere kun la ministerio kaj la (neesperantista) ĉefo de la Esperanto-elsendaĵoj de Pola Radio.

En alia kaŝita letero Rajski akuzis Fighiera pri blokado de kongresaj kontoj. Ĝi estis subskribita de la grupo ĉirkaŭ Rajski, do Fethke, Monkiewicz kaj aliaj, sur oficiala UK-papero. Oni transdonis ĝin al Zamenhof, kiu diris: Se la akuzoj estas veraj, la loka komitato en pleno devas akcepti la leteron. Zamenhof montris ĝin al Fighiera. Ankaŭ pri tio, la italo plendis, Rajski ne parolis en Londono.

Fighiera pretas subskribi kompromison iniciatitan de la paciga komisiono (je la 1-a de junio), laŭ kiu LKK devigos sin al kolektivaj decidoj, kun sekreta voĉdonado, kaj Fighiera pretos gvidi la kongresan oficejon kaj ties korespondadon. Leteroj por la kongreso devos esti kune subskribitaj laŭ certa skemo. Sed Rajski ne akceptis.

La KKS-kontrakto laŭ Fighiera validas nur sub normalaj cirkonstancoj, sed popoldemokratio ne apartenas al la «normalo». Tion opinios ankaŭ okcidenta tribunalo. Sur la vorton «normalo» Lapenna metis manskribe grandan demandosignon. Fighiera menciis la nigran merkaton en Pollando kaj asertis ke liaj KKS-funkcioj estas plenumitaj fakte de «specialistoj» en la ministerio. Ŝajne Fighiera volis aludi ke li rakontos malpublikindajn aferojn en kortumo, se oni vere akuzos lin pro neplenumo de sia kontrakto.

Fighiera ripetis ke li trovas sin malhonorigita de la londona rezolucio, kiun Rajski nun uzas kiel armilon, kaj ke ne estas vero ke li enmiksiĝas en polajn aferojn – ĉio rilatas la kongreson. Li ripetis ankaŭ sian version de la leter-malfermado fare de Rajski, kaj provis ricevi pardonon pro la subaŭskultantoj dum telefonado. Fighiera, nekonante la polan, ne povas mendi telefonkomunikon al eksterlando, tial li bezonis la helpon de fraŭlino Ada Sikorska, redaktorino de Pola Radio, vicprezidantino de la Varsovia Filio, «kaj mia amikino kun kiu mi havas korajn rilatojn.» Li ne estus elteninta sen ŝia morala helpo. Kaj tiu telefonaĵo de Lapenna kun Uspienski estis ja historia momento; tial oni estis scivolema, ankaŭ Ada kaj Fighiera. [20]

Ge-Holmes en Varsovio

De la 7-a de junio ĝis la 21-a de junio 1959, kiam gesinjoroj Holmes estis en Varsovio, la korespondado inter Lapenna kaj Fighiera haltis. Iom post ilia vizito estis faritaj la du dokumentoj pri la vizito, unue «raporto» de UEA-vicprezidanto Harry Holmes, altranga oficisto en la brita ministerio pri defendo, due «notoj» de ties edzino Nora. Harry Holmes tre bedaŭris la amaron inter tiuj ĉarmaj gastamaj homoj en Varsovio. Li aŭdis tiel multe dum la du semajnoj, ke li bezonus volumon por raporti. En la dokumentoj gesinjoroj Holmes provas klarigi la kondutojn de la agintaj personoj kaj, laŭ bezono, la situacion en la pola esperantistaro.

La financaj aranĝoj en Varsovio estas tute nenormalaj por Universala Kongreso. Kutime la kongresa sekretario prizorgas la buĝeton kaj ĉiel klopodas eviti deficiton. Sed en Varsovio la registaro garantias – eĉ ĝis du milionoj da zlotoj – ke la kongreso ne havos deficiton. Sekve, multe da mono estas elspezebla, do la registara subteno provizas grandajn avantaĝojn. Estis Rajski kiu kiel PEA-prezidanto ricevis tiun promeson de la registaro, li havas plenan respondecon, kaj liaj kontrolmetodoj en LKK ne estas pli severaj ol necese. Oni ĉiam atentas liajn instrukciojn. Rajski decidas, kiu esperantisto ricevos pagon, kaj kiom grandan. Tio nepre kaŭzas envion. Bedaŭrinde, tamen, la financaj aranĝoj ne estis klarigitaj al la UEA-Estraro, sed Holmes ne certas kiu vere kulpas pri tio.

Nenormale estas ankaŭ ke Rajski dediĉas preskaŭ la tutan tagon al la kongreso, ke li agas kiel prezidanto kaj atendas ke KKS agu kiel sekretario. Normale la LKK-prezidanto havas malmulte da tempo kaj fakte la kongres-sekretario estas la ĉefo. Rajski do metis ekzemple notojn sur leterojn kiuj sugestis ion, kaj Fighiera trovis tion ofenda. Sed laŭ la sperto de Holmes tute kutimas ke en oficejo kolegoj faras tiel sugestojn. Ĉiuokaze: Kiam la italo plendis, Rajski ĉesis fari tion.

Konsentite, Rajski estas nepopulara ĉe la trideko da varsovianoj, kun kiuj Holmes kontaktiĝis, sed lia konduto ne donis kaŭzon por plendi. Li lasis la du britojn paroli al ĉiu. Kvankam Fighiera kaj ties kunuloj ne koncedas unu bonan penson al Rajski, tamen tiu nenion malbonan diris pri iu. Ili misraportis ĉion, ekzemple Holmes ĉeestis en LKK-kunsido kiu estis tute bona, sed poste Fighiera kaj kunuloj asertis ke nur Rajski paroladis kaj neniu alia.

Inter la polaj esperantistoj ja jam antaŭ la alveno de Fighiera estis kvereloj. La Varsovia Filio, kiu laŭ ge-Holmes ankoraŭ ne ekzistis antaŭ januaro, estas prezidata de Czuba. Kiam Holmes aranĝis ke Czuba iru kun li al Orbis, ĉar Czuba diradis ke Rajski ne permesas al ili labori, Czuba estis malĝentila al la du britoj kaj asertis ke li malŝparas sian tempon ĉar li bone orientiĝis ĉe Orbis. Li asertis ke Rajski estas neniulo en la partio kaj bezonas la LKK-prezidantecon por esti iu en la partio. KKS kaj Varsovia Filio ne akceptas la londonan rezolucion, laŭ ili la faktoj ne estas ĝuste prezentitaj. Oni notu tion, skribis Holmes, sciante ke Fighiera estis invitita de Rajski (kaj Lapenna) kuniri al Londono sed rifuzis.

La Filio pliakrigis la situacion sendante cirkuleron tra la tuta Pollando; Rajski, je la peto de Holmes, cedis sendi respondan cirkuleron. Holmes verkis leteron kiu vokis la esperantistaron al kunlaboro por la kongreso, kion LKK akceptis. Sed la Filio postulis mem forsendi la leteron, kaj ĝi multe prokrastis tion.

Inter Dratwer kaj Fethke estas terura kverelo. Laŭ Holmes, Fethke telefone diris al iu ke «ni poloj lasu la judojn [Dratwer kaj Rajski – ZvD] interbatali kaj ni forrestu». Tio okazis antaŭ 18 monatoj, kaj Holmes ne povis trovi ion alian. La Filio asertis ke Fethke subtenas Rajski ĝis la lasta digo kaj daŭre helpas al li – sed Rajski ja estas judo. Fethke fine petis ke la Filio do surpaperigu plendojn kontraŭ li, se ili ekzistas.

Komence la rilatoj inter Fighiera kaj Rajski estis bonaj, sed kiam ekis la financaj malfacilaĵoj, Fighiera pli kaj pli malestimis la LKK-prezidanton. Kaj kion ajn Rajski faris, Fighiera trovis en ĝi malbonan signifon. Li principe malaprobas la financan aranĝon, kaj tio influas lian sintenon. La kongreso ricevas monon kaj vendas sian animon, li opinias. Sed Rajski atentigas: kie alie oni povus prezenti du teatraĵojn, havi palacon, pagi oficistojn. Fighiera: ĉiu postulas monon, kaj tio estas malbona. Tamen, Fighiera poste diris ke oni povas akiri multajn helpantojn per pago. Li daŭre grumblas ke li ne rajtas labori, sed ili devis dungi iun eĉ nur por prizorgi la kongreslibron.

Rajski rakontis al Holmes, ke li prenis leteron de la skribtablo de Fighiera kaj malfermis ĝin en ĉeesto de la tajpistino. Sed li asertis ke li ne legis ĝin. Holmes: Egale ĉu li vere legis, li kiel LKK-prezidanto rajtis legi, kion oni skribas al la prezidanto de UEA sur papero de la 44-a Universala Kongreso. Se Fighiera volas sendi privatan leteron al Canuto, li faru tion per UEA- aŭ privata papero. «Sed KKS ŝajnigis ke S-ro Rajski malfermadas liajn leterojn kvazaŭ konstanta cenzurado.» Holmes petis pruvon de Fighiera, sed li nur diris ke se Rajski povas malfermi unu leteron, li povas malfermi multajn. «Tia troigo karakterizas multajn el la plendoj de KKS.»

Fighiera ankaŭ ne prezentis aferojn objektive al gesinjoroj Holmes. Kaj lia plej granda eraro estis uzi la nomojn de Lapenna kaj Canuto sen ilia permeso. La ministro pri financoj demandis Holmes kiu estas ĉi tie UEA.

Gian Carlo komencas konstati «kiel malsaĝe li agis», ekzemple kiam li ne iris al Londono; li konsentis pri la konstato ke li perdis la kontrolon pri si. Li konfesis ankaŭ ke li plene ploris dum la telefonaĵo kun Ivo Lapenna. Aliflanke la junulo metis gesinjorojn Holmes en grandan embarason, kiam li lasis atendi la kunvenantan LKKon dum tridek minutoj; veninte li diris ke li havis ion por tajpi. Semajnon poste okazis la samo, kvankam kvaronan horon post la komenciĝo Nora iris kaj petis lin veni.

Vendrede antaŭ sia forveturo Holmes devigis la kongressekretarion paroli komune al Rajski, nur pri oficialaj aferoj. Fighiera tre nevolonte faris tion kaj trovis tion devigo al kapitulacio, sed laŭ la opinio de Holmes tio «estis nur la normala konduto de sekretario al prezidanto kaj neniam devus esti alie.» La britoj hejmeniris kaj la du grupoj bonvolis veni por adiaŭi, sed ili ne parolis unu al la alia. Holmes: Mi estis grave embarasita kuri de unu grupo al la alia, klopodante esti nepartia; tiu bildo, doloriga kaj malfeliĉiga, restas de mia vivo ĉi tie dum du semajnoj».

Postkvereloj

La 23-an de junio Ivo Lapenna skribis leteron al Fighiera, kopie al Canuto, Holmes kaj Vermaas. Supozeble li ĵus parolis kun la reveninta paro Holmes kaj pro tio ne skribis pli frue al KKS. Lapenna montris sin kontenta ke Fighiera intencas resti en Varsovio kaj restarigi almenaŭ oficialajn kontaktojn kun Rajski. Krome li reprenis la fadenon: La financoj ankoraŭ ne estis garantiitaj el vidpunkto de UEA, kaj Lapenna fakece priparolis kun la kongres-sekretario kiel agi plej bone.

Fighiera daŭre havis plendojn pri la situacio en Pollando. La ŝtato «aĉetis» la kongreson, li skribis al Lapenna kaj Vermaas la 1-an de julio. Malbelas ke Rajski kredigis ke la financaj problemoj estas solvitaj. Ĉar la ministerio postulas konteltirojn, ne eblas kaŝi ke UEA pere de siaj perantoj ricevas parton de la kongreskotizoj. Fighiera: la ŝtato donas unu milionon kaj tuj poste reprenas kvaronmilionon por kelkaj salonoj en la kongresejo – giganta luprezo, antaŭe UEA ricevis la kongresejon preskaŭ ĉiam senpage aŭ malmultekoste. Malbele estas ankaŭ la kurzo-sistemo. Polo ricevas ĉe la ŝtata banko por unu dolaro 82 zlotojn, eksterlandano nur 24. Se UEA rajtus ŝanĝi monon laŭ «vera» kurzo, ĝi ne bezonus subvencion kaj estus libera. Sed ĉiu dolaro, kiu rilatas al Pollando, apartenas al la ŝtato.

La aserto de Fighiera pri la kostoj de kongresejo estis eble ne tuj kontrolita de Lapenna, sed rigardo en la spezlistojn de la monda Asocio ja nuancigas la aferon. En Kopenhago 1956 la kongresejo kostis 4.681,60 guldenojn, en Marseille 37.008 guldenojn, en Mainz 2.255,40 guldenojn. [21] Se oni kiel Fighiera taksas la polan subvencion kiel proksimume kvindek mil guldenojn, tiam kvarono – 12.500 guldenoj – por la grandega kongresejo en Varsovio ne aspektas tiom «giganta», ankaŭ konsiderante la tutan buĝeton.

Cetere, la LKK-prezidantecon de Rajski Fighiera ankoraŭ ne volis agnoski. La 29-an de junio, la kongressekretario skribis, Monkiewicz proponis rezigni pri sia vicprezidanteco en la loka komitato pro maldeca kaj ofenda konduto de Rajski. Post kelkaj pliaj neagrablaĵoj kun Orbis kaj Fethke, Fighiera konkludis la 19-an de julio ke li estis en Varsovio nur kelkajn monatojn KKS, ĉar poste oni organizis kampanjon kontraŭ li kaj li ne plu povis agi. «Plentrankvile», du monatojn post la krizo de la 13-a de majo, li konkludis nun denove ke la pozicio estas neeltenebla, kaj ke li transdonos al la Estraro en Varsovio sian eksiĝon. Tiu letero tre malfeliĉigis lin, Lapenna respondis la 23-an de julio. Per tiu paŝo Fighiera faros malbonon al la movado, li rekonsideru.

Per tio la koncerna dosiero de la Ĝenerala Sekretario finiĝas; la 44-a Universala Kongreso de Esperanto komenciĝis unu semajnon poste, la 1-an de aŭgusto. «La plej emocia kongreso», opiniis revuo Esperanto en sia septembra numero, eble eĉ ne ironie aludante la preparojn. Jubileo, Zamenhof-tombo, grandioza arta programo, unu el la plej multhomaj kongresoj en la historio de Esperanto.

Se oni povas kredi al la Estrara raporto 1959, ankaŭ finance la kongreso estis sukceso, kompareble al la antaŭaj jaroj: 31.600 guldenoj. La profito estiĝis per licencpago kaj makleraĵo por loĝado, kaj mallonge la raporto menciis ke kelkaj partoj de la Kongresa Regularo ne estis aplikeblaj, sed ke estis farita speciala kontrakto. [22]

Ankaŭ en retrospektivo la jubilea kongreso estis ŝajne sukceso, ne nur en la rememoro de la juna kongresano John Christopher Wells. [23] Kiam UEA-estrarano Norman R. Smith en 1962 komparis la avantaĝojn inter la kongresaj kandidatoj Hago kaj Sofio, li resumis la spertojn el Varsovio, kiam li donis nuancon al sia prefereto por Sofio: «mi plene agnoskas, ke en la fino la aranĝoj kun Varsovio alportis bonan rezulton kaj estis ĉiel kontentigaj, tamen necesis multe da korespondado kaj telefonado, eĉ vojaĝado, kaj ĉio ĉi ne nur reprezentas kaŝitan elspezon sed ankaŭ forprenas la atenton de niaj oficistoj kaj funkciuloj de pli pozitivaj agadoj.» [24]

Gian Carlo Fighiera ne povis lasi la ĉapitron Varsovio. Ankoraŭ en oktobro 1960 li dissendis kvinpaĝan «nefermitan leteron» al la membroj de la estinta varsovia LKK, kopie al Rajski kaj evidente ankaŭ Lapenna, por resumi la okazintaĵojn kaj minaci. Se Rajski ne forlasos siajn postenojn kaj konfesos siajn malbonfarojn, tiam li akceptu almenaŭ la proponon, ke kaj Rajski kaj Fighiera rezignu pri ĉiuj siaj movadaj postenoj. Alie li kaj la «karaj fratoj» de la loka komitato parolu kun la Komitato de UEA pri la kongresa bilanco kaj ankaŭ petu la polan ŝtaton enketi, «kiel estis elspezata ĝia mono kaj respektataj ĝiaj devizaj leĝoj.» (Lapenna manskribe notis: «vere nelojale».) [25]

Kiam do Universala Esperanto-Asocio ricevis en januaro 1961 kongresinviton el plia komunista lando, por la bulgara ĉefurbo Sofio 1963, Fighiera skribis al Lapenna: «Vi povas havi U.K. en Sofia, sed evidente sen mi.» Ankaŭ sen la Kongresa Regularo, kaj Ivo devos akcepti ke tia kongreso fariĝos la plej «pacbatalanta» en la historio de la kongresoj. «Vi jam scias, kiom valoras la solenaj, publikaj, skribaj aŭ surbendigitaj promesoj, rilate la respekton de la Regularo.»

Post la kongreso de Harrogate, en 1961, Fighiera ekhavis postenon en Bruselo, informis revuo Esperanto en septembro. Lia posteulo fariĝis alia italo, nome Glauco Pompilio, kiu estis jam deĵorinta kvar jarojn en la Centra Oficejo. [26] Gian Carlo kun sia edzino Ada Sikorska-Fighiera en 1962 transprenis la eldonadon de Heroldo de Esperanto kaj daŭre akompanis la agadon de Universala Esperanto-Asocio kaj Ivo Lapenna – en kritika maniero, por diri milde.

Andrzej Rajski dum la UK en 1959 elektiĝis en la Estraron de UEA, malgraŭ evidenta malemo de prezidanto Canuto kaj kun subteno de la bulgaro Grigorov, kiu taktike utile retiris sian propran kandidatiĝon. [27] Post deĵorado sen apartaj rimarkindaĵoj Rajski forlasis la Estraron en 1962. Li mortis en 1984 en Varsovio.

«Estas juna kaj ne havas sufiĉan vivpraktikon»

Ĉu pro aŭ spite de la multaj jaroj intertempe pasintaj – malfacilas precize rekonstrui la eventojn kaj neeblas vortumi plenan prijuĝon. Tamen ne sufiĉas, trarigardinte la plenan dosieron de la Ĝenerala Sekretario kaj kelkajn pliajn fontojn, simple konstati ke ĉiuj homoj iam iel eraras. En la rakonto kelkaj linioj videblas sufiĉe klare.

Rajski, sed ankaŭ la aliaj polaj esperantistoj, havis tre grandan deziron akiri la kongreson. Pro tio oni silentis al UEA ke kelkaj artikoloj de la Kongresa Regularo estos apenaŭ plenumeblaj en laŭorda maniero. Precipe la problemo de la profito estu multe pli frue priparolita, sed Rajski supozeble timis ke tiam la monda Asocio ne akceptos la inviton.

Kun la invito ligiĝis diversaj aliaj esperoj. La komunista reĝimo mem per investo de iom da enlanda mono sopiris internacian kongreson, kiu montros ke Pollando estas normala kaj alloga turisma celo. Neklarigebla restas la tuta financa fluo, ja aliflanke estis enspezita konsiderinda sumeto en okcidenta valuto. Sed klare la landaj esperantistoj esperis ke la UK en Varsovio kreos novan situacion por la pola movado ĝenerale, kun ŝtata subteno, kun ŝtate pagataj postenoj, simile kiel en Jugoslavio. Preter tiu movada celo sendube ankaŭ individuoj provis profiti de la kongreso per ĝiaj elspezaj eblecoj. Edmund Fethke en aprilo 1958 skribis al Lapenna ke la pola estraro ĝenerale provas atingi pli grandan nombron de plensalajrataj funkciuloj – kaj gvidantoj. [28] Ĝuste tiun ligon inter kongreso kaj ŝtata financa subteno por la pola movado faris eksplicite la jam menciita jarfina letero de Rajski kaj Fethke. [29]

Avidon oni devas konstati tamen ankaŭ ĉe la alia flanko. Dum la tutmonda esperantistaro sopiris kongresi jubile-jare en la Zamenhof-urbo, al la Estraro de UEA kompreneble gravegis la kongresaj enspezoj, por financi la agadon de la Asocio. La mona subteno fare de la aŭtoritatoj ĉiam ludas grandan rolon kiam la Estraro decidas pri kongresurbo.

Fighiera havis la rajton senti sin profunde trompita de Rajski, kaj Lapenna agnoskis tion. La junulo estis fakte en tute neenviinda pozicio, havante frenezan postenon kiu laborigis lin ĉiujare en alia urbo, kaj nun li devis agi en lando kiu nur ekde kelkaj jaroj iom liberaliĝis.

Tre multdira estis la malemo de Fighiera veni kun polo al Londono. La vizaj problemoj, malantaŭ kiuj li kaŝis sin antaŭ la estrarkunsido, iam subite ne plu ekzistis. Supozeble li volis resti en Varsovio, por ke li post la londona konferenco povu ĝenerale aserti ke la pola paro ĉiuokaze nur mensogis. Ivo Lapenna certe jam rimarkis nefidindaĵojn en la raportado de Fighiera, des pli li deziris ke la kongressekretario venu al Londono. Kiam «Londono», en la figuro de Harry kaj Nora Holmes, venis al Varsovio, la konstatoj ne povis esti pli sobraj. Al la pikantaj detaloj sciigitaj de ili apartenas ankaŭ, ke Rajski plej ofte uzis la tramon – dum Fighiera ĉiam iris per taksio. Notinde estas ankaŭ ke efektive Rajski pli bone sciis umi en la specialaj tiamaj cirkonstancoj en Pollando, kaj ke Fighiera havis problemon agnoski tion, iom legitime pro la sento esti trompata. Rajski ekzemple bone taksis la nombron de antaŭvideblaj partoprenantoj, kompare al la pli kongressperta KKS: Rajski trimil, Fighiera mil ducent, fina nombro: 3256. Tio kvazaŭ supozigas sekretan scion de la polo.

Al la Ĝenerala Sekretario malfacilis akiri informojn, telefonado estis multekosta kaj letero bezonis ŝajne minimume kvin tagojn. Ofte unu opinio kontraŭstaris alian opinion. Ne nur Dratwer malestimis Rajski, ankaŭ Rajski havis ion por diri pri Dratwer: «malsana ambicio», kontraŭbatalas ĉiun kiun li taksas pli forta, kontraŭis la estiĝon de Varsovia Filio kaj Junulara Sekcio. Rilate al Isaj Dratwer, laŭ Rajski, ne temis pri antisemitismo, sed pri la demando ĉu Esperanto havu progreseman tendencon aŭ konservativan kaj antidemokratan. [30] Sonas kiel la demando, kiomgrade oni konsentis adaptiĝi al la komunisma reĝimo (Rajski) aŭ daŭre sentis sin opoziciulo (Dratwer, kiu elmigris Israelen in 1961).

Ankaŭ Edmund Fethke ne skribis tre flate pri Dratwer. Laŭ li oni riproĉis al Dratwer «konservativismon en la labormetodoj por Esperanto», kiam oni esprimis malkonfidon al li en februaro 1958. Kiam Rajski kaj Dratwer restis en la estraro, Fethke tiam dubis ĉu la duopo harmonie povos kunlabori, li leteris al Lapenna. Rajski laŭ li estas homo «moderna kun vasta horizonto, al Dratwer tiu eco parte mankas». Tio kaj certaj ambicioj estas la kaŭzo de la miskomprenoj. [31]

Ĉefdelegito Roman Sakowicz skribis al Lapenna en majo 1959 ke oni ne vidu viktimon en Dratwer: Ne estis antisemitisma kampanjo, sed Dratwer per sia simple netolerebla karaktero kaj ne tro bona edukiĝo fortimigis eĉ homojn kiuj trovas lin bona esperantisto (ankaŭ Sakowicz). Pensu pri la maniero, kiel li telefonis al Michalski kaj ne diris ke fraŭlino Sikorska subaŭskultas. Kaj malgraŭ liaj asertoj, Dratwer ĉiam bone sciis enspezi, ekzemple nun pere de Pola Radio. [32]

Isaj Dratwer, efektive, parte mem metis iom malbonan lumon sur si. Al Lapenna li asertis memfide ke preskaŭ ĉiuj aliaj ĉefestraranoj estas etmensaj kaj serĉas precipe mongajnon. Michalski laŭ li estis «ekspastro sed sen skrupuloj»; ankaŭ Monkiewicz estis tre monavida, ne tro simpatia kaj nun sub influo de Fethke, «kiu estas vere malbona spirito de la Asocio»; Zawada estis strangulo kiu ridindigas la movadon; Czuba havis la tipan limigitan pensmanieron de leŭtenanto; plia estrarano estis nenionfarulo. Dratwer mem, kontraŭe al aliaj esperantistoj, ankaŭ en la malhelaj tempoj por Esperantio ĉiam portis la verdan stelon en sia laborejo. [33]

En alia letero al Lapenna, Dratwer raportis pri horlonga konversacio kun Ludoviko Zamenhof. Dratwer klarigis al li ke li eniris LKK-on nur kiel nepo de la lingvokreinto kaj reprezentanto de la familio. «Mi petis lin, ke li restu nur tia kaj ke li ne enmiksu sin en la konflikton de kelkaj LKK-anoj kun s-no [samideano] Fighiera, sed li bedaŭrinde ne aŭskultis miajn sincerajn konsilojn kaj admonojn. Li estas influita de kelkaj homoj kaj li estas tro molkaraktera. Domaĝe, ke per siaj nepripensitaj agoj li enmiksis la nomon de Zamenhof en malpuraĵon.» [34] Evidente Dratwer provadis enplekti ankaŭ la junan Fighiera en sian intern-movadan lukton, pli sukcese.

La opinio de Sakowicz havis certan pezon ĉe Lapenna, ĉar li estis la pola ĉefdelegito, do elektita de UEA mem. Sed Lapenna defendis la estraran decidon ke Dratwer sidu ĉetable en la Inaŭguro, [35] kaj poste ŝajnis ke Sakowicz ricevis subtenon de Rajski refariĝi komitatano. Cetere, Sakowicz nomis la kongressekretarion «bonega fellow sed li estas juna kaj ne havas sufiĉan vivpraktikon».

Ĝenerala kaj kongresa sekretarioj

Neniam post la varsoviaj disputoj la rilato inter Lapenna kaj Fighiera plene ripariĝis. Lapenna provis fliki la estiĝantan abismon per la tezo, ke Fighiera «iom perdis la nervojn». [36] La ripetitaj anoncoj de eksiĝo kaj jam pli fruaj necesoj defendi la kongressekretarion [37] ne povis entuziasmigi la Ĝeneralan Sekretarion, ankaŭ ne la maniero kiel Gian Carlo – junulo havanta dudek jarojn malpli ol Lapenna – faradis ĉiutemajn sugestojn, ĉu pri la eldonagado de la Asocio aŭ la konsisto de la Estraro.

Tiu Lapenna videbla en la korespondado de la UK 1959 estas gvidanto, kiu kapablas kuraĝigi kaj konsoli, kiu donas al la kunlaboranto multe da tempo kaj sindediĉo, kiu spite al ĉiu severeco provas taksi juste. Tion je la distanco de pli ol mil kilometroj, sciante ke li mem ne povos partopreni la kongreson. Oni komprenas kion Lapenna volis poste diri, kiam li emfazis ke li dum jardekoj defendis la neŭtralecon de la Asocio. Ne nur ke Pollando estis diktaturo, ke la komunista Mondpaca Esperantista Movado provis deklari sin speciale invitita de la varsovia kongreso [38] – necesis resti krome ankaŭ ekster la kvereloj en la Landa Asocio, malgraŭ skeptiko pri la legitimeco de la landa estraro. Fighiera ĝuste tion ne kapablis.

La lasta UK, kiun organizis Fighiera, estis Harrogate 1961. Dum la antaŭaj monatoj la rilato rapide malvarmiĝis, kiel rimarkeblas per la alparoloj uzitaj de Fighiera. De aprilo ĝis julio Kara Ivo fariĝis Kara Lapenna, Kara Prof. Lapenna, Estimata Prof. Lapenna kaj fine la plej senpersona Estimata Ĝenerala Sekretario. Post bagatela disputo pri la listo de kongresa prezidantaro en la Kongresa Libro, Lapenna skribis ke Fighiera ne povis liberiĝi de la komplekso «Varsovio» kaj fine dissendos cirkulerojn eĉ kontraŭ Lapenna mem. Li bedaŭris ke la sinteno de Fighiera detruis la personan amikecon inter ili kaj la kunlaboron, kiu estus povinta doni ankoraŭ multajn bonajn fruktojn por la Movado: «la plej granda seniluziiĝo de mia vivo, efektive la sola rilate personon, kiun mi iam konsideris amiko kaj al kiu mi ĉiurilate montris mian personan amikecon.» [39]

«Viaj kutimaj akraj kaj polemikaj leteroj ne helpos. Mi ne scias, ĝis kiam la Esperanto-Movado toleros tiajn metodojn, sed mi persone ne plu povas ilin akcepti.» Tiu kontraŭbato de Fighiera de la 17-a de julio 1961 [40] havis veran kaj profetan kernon, kaj ĝi kvazaŭ enkondukis jardekojn da persona konflikto – kun la movado kiel publiko, pere de Heroldo kaj ankaŭ revuo Esperanto. [41]

En junio 1974 Fighiera apartenis al tiuj okcidenteŭropanoj, kiuj kunlaboris por atingi komitatan plimulton kontraŭ la reelekto de Lapenna kiel prezidanto de UEA – laŭ Lapenna kadre de komploto komuna kun la orienteŭropaj komunistoj. Varsovio 1959 estis la unua Universala Kongreso en lando de la moskva bloko, kaj, ironie, por tiuj du kontraŭantoj de komunismo ĝi fariĝis la komenciĝo de dumviva malamikeco.

1966: Propono al UN: Kial Lapenna ne fariĝis heroo de Novjorko

«Lapenna venkis ĉe Unesko», versis poeto Kalocsay. De sia sukceso el 1954 la kroata juristo rikoltis prestiĝon ĝis sia vivofino. Sed multe malpli konata ol Montevideo estas Novjorko , la aŭdienco ĉe la Unuiĝintaj Nacioj en 1966. La malsukceso por UEA postlasis mallarĝajn spurojn en la kolektiva memoro de la Asocio: mencieto sub la meritoj de Ivo Lapenna, cetera forgeso pri celo kaj rezulto.

Ivo Lapenna (1909-87) estis UEA-prezidanto kun grandaj ambicioj. Jam en 1954 esperantistoj – inter ili Lapenna – sukcesis ke Unesko-konferenco en Montevideo akceptis rezolucion kun alvoko al la membroj-ŝtatoj: ili cerbumu ĉu eblas iel enkonduki Esperanton en lernejojn. Lapenna ricevis la titolon «heroo de Montevideo».

Oni havis grandajn esperojn pri la sekvoj de tia elspezema agado: la urugvaja aventuro kostis proksimume 1.300 britajn pundojn, krome Lapenna en 1953/54 ricevis 300 pundojn por sia tempoperdo kaj la CED-buĝeto (kun sekretariino) estis 600 pundoj. Komparu: la ĉefo de la Centra Oficejo en tiu epoko havis jaran salajron de 600 pundoj. Sed la postaj rezultoj estis magraj. Nun la entute du Unesko-rezolucioj estas represataj en la UEA-Jarlibro kaj tiel fariĝis eldonata monumento.

Kampanjo tutmonda

Post sia elektiĝo en 1964 la freŝbakita prezidanto komencis novan «proponon» al la mondo, nome ke la membroj-ŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj subtenu Esperanton en instruado kaj internaciaj rilatoj. Lapenna havis la senton ke la ĝisnunaj provoj pri la Fina Venko ne sukcesis pro la amatoreco kaj sekteco de la movado. Jen nova, energiplena gvidanto kun scienca fundamento – kaj la kuraĝo elspezi – transprenis la historian mision.

En januaro 1965 la revuo Esperanto publikigis laborplanon de UEA, kiu por la Jaro de Internacia Kunlaboro de UN antaŭvidis amasan apogon al propono prezentota fine de 1965 al la Sekretariato de UN, kaj memorandon al UN «pri la lingva problemo en internaciaj rilatoj kaj la ĝisnunaj atingoj de la Internacia Lingvo Esperanto.» Do la atako venu de du flankoj, kaj de la popolamasoj (de sube), kaj de UN kaj la registaroj (de supre).

La afero fariĝis longdaŭra, tiel ke estis granda bonŝanco ke UN plilongigis la Jaron de Internacia Kunlaboro al 1966, pro la 20-jariĝo de Unesko. Esperanto raportis en januaro 1966 ke ĉiuj partoj de UEA daŭrigos la kolektadon de subskriboj por la propono al UN, ke jam estis presitaj 155.000 subskribo-folioj. Dum la tuta jaro la revuo informis pri la progresoj en la kolektado de subskriboj, kaj fine estis kolektitaj preskaŭ unu miliono da individuaj subskriboj kaj subskriboj de 3.843 organizaĵoj kun proksimume 70 milionoj da membroj. Ĝi estis kampanjo kun grandaj homaj kaj ankaŭ financaj streĉoj – en jaroj (1965 kaj 1966) kiam UEA havis grandajn minusajn saldojn.

Ruza mazuro

Unu el la plej diligentaj kolegoj estis Adalbert Masuhr en la nordgermana urbeto Elmshorn. Masuhr rakontis poste en Germana Esperanto-Revuo kiel li igis preskaŭ ĉiujn samstratanojn subskribi, kaj en tuta Elmshorn estis 20 procentoj el la petitoj. Por ke lia agado aspektu pli oficiala, li skribis leteron al la Ministerio pri Internaj Aferoj de Ŝlesvig-Holstinio kaj petis permeson. Oni ne bezonas permeson kiam oni kolektas nur subskribon, ne monon. Sed la responda letero de la Ministerio (kiu konfirmis tion) estis tre utila helpilo dum la kolektado – ĝi faris la ĝustan impreson sur la loĝantojn de la urbeto.

«El la respondoj de miaj ‘klientoj’ mi konkludas, ke ne ekzistas intereso por Esperanto-kluboj, sed ke oni favoras la enkondukon de nia lingvo en la lernejojn – kaj tiam eĉ plenkreskuloj lernos ĝin!» Li mem miris ke nur malmultaj esperantistoj partoprenis en la UEA-kampanjo, laŭ li «sole 50 aktivuloj kolektis ĉ. 20 % de ĉiuj individuaj subskriboj!» [1]

UEA kolektis ankaŭ «kolektivajn» subskribojn. Temas pri subskriboj de funkciuloj de organizaĵoj, kaj sekve la membroj de tiuj organizaĵoj estis konsiderataj «kolektivaj subskribintoj». Kiu fakte subskribis, aŭ kion sciis la membroj pri la subskribo kaj Esperanto, tio estas malfacile kontrolebla. En 1966 la Centro pri Esplorado kaj Dokumentado eldonis liston, kiu ilustras la buntecon de tiuj «kolektivaj» subskriboj (Arkivo de UEA). Okulfrapas ke relative multaj organizaĵoj troviĝis en orienta Eŭropo. Malgranda elekto:

Trade Unions International of Workers of the Food, Tobacco and Beverage Industries and Hotel, Cafe and Restaurant Workers, Sofio, 12.000 membroj; Junulara Ligo de Jugoslavio, Beograd, 1.831.007; Aŭstra Popola Partio, sekcio Supra Aŭstrujo, 200 000; IG Metall (sindikato), Frankfurt, 1.951.003.

Aŭdienco

La 6-a de oktobro 1966 estis la granda tago, Novjorko la loko. Sepkapa delegacio de UEA, gvidata de Ivo Lapenna, renkontis sinjoron Chakravarthy Narasimhan (1915-2003), la vicsekretarion kaj ĉefon de la kabineto de la Ĝenerala Sekretario de UN. Centra fonto pri tiu renkontiĝo estas longa artikolo, kiun Lapenna publikigis en revuo Esperanto. [2]

Lapenna priskribas multe da detaletoj, tiel altigante la etoson de aŭtentikeco kaj emfazante la gravecon de la vizito. Li notis ke la hindo venis el sia ĉambro por inviti la delegacion eniri, ke la oficiala fotisto de la sekretario petis la esperantistojn lasi lin fari fotojn, kaj ke jam dum la fotado Lapenna parolis al Narasimhan.

La prezidanto de UEA prezentis sin unua, poste la kolegojn, kaj prelegis al la altranga funkciulo de UN pri la lingva problemo. En la artikolo la resumo de tio okupas proksimume unu paĝon. Unufoje Narasimhan kuraĝis interrompi la retorikulon, dirante ke ankaŭ homoj kun la sama lingvo ofte malkonsentas. Lapenna abrupte respondis ke pri tio ne temas, «neniu estas tiel naiva» kredi ke ĉiuj streĉitecoj venas de la lingvodiverseco. Li daŭrigis sian paroladon – la fotado intertempe finiĝis – kaj ekis pri la Propono de UEA, kun akcentado je la amasa apogo konstatebla per la subskriboj. Laŭ li temis pri la plej granda kaj plej impona Propono iam ajn prezentita en la tuta kultura historio de la homaro al internacia instanco surbaze de privata iniciato.

«Iom vigla diskuto»

La parolado de Lapenna ankoraŭ ne estis finita. Nur post legado de la Propono mem, eksplikado pri la UEA-politiko kaj la lingva problemo, la transdono de listo de la plej gravaj subskribintoj je 300 fotokopioj en du ledaj dosieroj (UN petis ne kunporti la tutan materialon), la transdono de dokumentoj de UEA, de la Dia Komedio en Esperanto, de la Boulton-a Zamenhof, Creator of Esperanto, de tradukita Tagore-verko por Narasimhan, jen la vicsekretario de UN ricevis ŝancon respondi.

«Sekvis konversacio», dum kiu Narasimhan klarigis ke la Ĝenerala Sekretario de UN mem povas nenion iniciati rilate la Proponon, sed nur la Ĝenerala Asembleo laŭ deziro de iu membro-ŝtato. Lapenna reagis ke la Ĝenerala Sekretario «havas vastajn povojn». Li tamen ne insistis «en la nuna stadio» pri iniciato, escepte ke la Ĝenerala Sekretario komuniku la Proponon de UEA al la membroj-ŝtatoj. «Ekestis iom vigla diskuto». Fine Narasimhan proponis ke li provos per gazetara komuniko ĝenerale informi pri la propono. Lapenna deklaris ke «en la nuna stadio tio estas tute kontentiga». Ĉar la hindo kelkajn tagojn poste sciigis ke li ne rajtas oficiale informi la membrojn-ŝtatojn pri la Propono, Lapenna sendis «energian leteron» kaj atendas nun respondon.

Tamen, li juĝis en tiu artikolo en Esperanto ke la «transdono de la Propono» havis entute multflankan signifon, ĉar lige kun ĝi okazis intervjuoj kun ĵurnalistoj, kaj estis metita «premo» je la Sekretariato de UN kaj la registaroj.

Postbatoj

Dum la postaj numeroj de Esperanto la projekto havis apenaŭ eĥon. En januaro 1967 oni legis ke la subskribo-kampanjo daŭros ĝis UN donos «konkretan solvon» al la afero, en julio-aŭgusto la estrarano pri informado Günther Becker publikigis tutan paĝon pri UEA-aktivecoj kaj menciis la Proponon en nur unu frazo.

La Propono denove estis temo dum la roterdama Universala Kongreso en somero 1967. En unu el la rezolucioj la kongreso «konsideras la neklarigitan rifuzon de la Sekretariato komuniki la Proponon al la Ŝtatoj-Membroj, aŭ meti ĝin en la tagordon de la Ĝenerala Asembleo, [...] kiel kontraŭan al la spirito de la Ĉarto [...].» La Propono estis direktita ja al UN, ne al la Sekretariato kiu «ne estas kompetenta decidi pri la sorto de la Propono.» Ke oni ne menciis la Proponon en oficiala publikigaĵo de UN, tio estis «intenca prisilentado». Kaj la Homaj Rajtoj ja inkluzivas la rajton proponi kaj ricevi respondon. UEA komunikis la rezolucion al U Thant, la Ĝenerala Sekretario de UN. [3]

En la koncerna Estrara Raporto Lapenna skribis ke la kontakto kun la Sekretariato de UN «ankoraŭ ne donis pozitivajn rezultojn», sed: «La vera celo – atentigi denove pri la lingva problemo en la mondo kaj pri la solvo, kiujn prezentas la Internacia Lingvo – estas atingita tre kontentige.» La gazetara eĥo de la kampanjo jam abunde pravigis tiun grandskalan mondan agadon de la esperantistoj, li opiniis. [4]

En 1968 Esperanto-redaktoro Victor Sadler skribis ke «certe tre multaj» el la legantoj restis «senkomprenaj» pri la sinteno de la Sekretariato. La intervjuata prezidanto asertis ke «la afero neniel finiĝis. Pro diversaj kaŭzoj, kiujn mi ne povas prezenti ĉi tie, ni provizore haltigis la premon.» La Propono ja estis oficiale transdonita al la Sekretariato kaj nek rifuzita, nek akceptita, laŭ Lapenna, kaj en iu ajn momento iu membro-ŝtato povas postuli ke oni metu la aferon en la tagordon. [5]

Korespondado kolera

Jarojn poste, en «Esperanto en perspektivo» (1974), Lapenna rakontis pri sia korespondado kun Narasimhan post oktobro 1966. Letere li nomis la konduton de la vicsekretario «klara diskriminacio», «plene nekomprenebla», kaj li skribis pri «malĝustaĵoj» ĉe Narasimhan. Lapenna estis surprizita kaj seniluziigita de la rifuzo oficiale informi la delegaciojn de la membroj-ŝtatoj pri la transdono. Laŭ la Ĉarto de UN kaj la Procedura Regularo de la Ĝenerala Asembleo propono povas veni ankaŭ de la Ĝenerala Sekretario, ne nur de la membroj-ŝtatoj. Se la registaroj eĉ ne scias pri la Propono de UEA, ili ja ne povos konsideri ĝin por iu estonta tagordo, opiniis la kroato.

Post interŝanĝo de leteroj, fine Narasimhan informis la 20-an de januaro 1967 ke li estis parolinta kun kolegoj pri la afero, sed ke ne eblis realigi la sugestojn. Lapenna interpretis sekve ke «grupo da ‘kolegoj’ en la Sekretariato mem blokis la Proponon», kontraŭe al la Ĉarto kaj la Procedura Regularo. UEA ja ne direktis ĝin al la Sekretariato por decidi ĉu plusendi ĝin aŭ ne, sed al UN pere de la Sekretariato, Lapenna plendis. «La sinteno de la Sekretariato kaŭzis grandan malkontenton inter multaj subskribintoj kaj profundan indignon en la tuta Esperanto-movado.» [6]

Alian korespondadon postnovjorkan Lapenna ne menciis. La 30-an de aprilo 1967 Mark Starr skribis al direktorino Vermaas ke li estis vokita al la estro de la UN-fako pri neregistaraj organizaĵoj. Tiu kolera sinjoro Hogan montris al Starr la kompletan dokumentaron pri la Propono ĝis la plej nova Lapenna-letero de la 13-a de aprilo. Tiu letero informis al UN ke la UEA-Estraro diskutos la aferon proteste en la venonta UK. Starr:

Plejparte mi neniam antaŭe vidis tiujn leterojn kaj nur povis legi ilin en la oficejo de S-ro Hogan kvankam teorie mi listiĝis kiel «Affiliate Representative» de UEA ĉe UNO. Li petis, ke mi subskribu kune kun li leteron al UEA por ĉesigi la korespondadon. Mi ne konsentis ĉar eĉ antaŭ la prezentado de la Propono mi sentis la apation kaj kontraŭstaron de la administracio pri la Internacia Lingvo.

Sed diskutinte kun aliaj UEA-anoj, Starr tamen «tre serioze konsilas al nia Prezidanto Lapenna» ne daŭrigi tian korespondadon, ĉar ĝi nur malhelpas la Proponon, la Asocion kaj Esperanton ĝenerale. «Fakte la prestiĝpoliglotoj en UNO de la komenco volas daŭrigi la bojkoton de silento kontraŭ Esperanton ĉar ili mem parolas angle. Sed nun ili havas la influon, la monon kaj la povon malhelpi min.» Kaj li avertis ke pliaj tiaj leteroj fine povas rezultiĝi en la nuligo de la konsulta rilato de UEA kun Unesko kaj la rolo de UEA kiel neregistara organizaĵo en UN, kaj oni eble eĉ riskas la ekziston de la Stabana Esperanto-Klubo. UEA jam ricevis plendojn pro la uzo de la UN-simbolo, ekz. sur kovrilo de revuo Esperanto (decembro 1966), «por false sugesti, ke Esperanto ricevas la oficialan patronadon de UNO.» Starr demandis sin ĉu estas saĝe ke UEA esprimas sian «ĝustan koleron» publike.

Lapenna respondis, la 6-an de majo 1967, ke li eĉ ĝojas pri la kolero de la homoj en la Sekretariato. Ili eraras ke UEA lasos putri la amase subtenitan Proponon en iliaj arkivoj. Starr estu dirinta al sinjoro Hogan ke tia postulo al ni – ĉesi skribadi – estas malĝentila kaj sen takto. La prezidanto ne timis perdi la konsultajn rilatojn kun Unesko: Se UNO volas apliki «diktatorecajn metodojn», ili faru. Kaj UEA povos eĉ utiligi tion publike por montri la «patologian malamon de la burokratoj tie».

Cetere, Lapenna daŭrigis la skribadon al UN.

La novjorka aŭdienco poste fariĝis iom forgesita, kaj Ivo Lapenna ne malhelpis tion. En pli ol tripaĝa artikolo el 1978, kiam li verkis kritike pri la rilatoj inter UEA kaj Unesko (kaj ankaŭ UN), li menciis la agadon de 1966 nur per unusola frazero «Propono al UN kun multmiliona apogo (1966)». [7]

Ĉu vojo al kompreno? La Vermaas-protokolo

La eminenta juristo Ivo Lapenna do venis kun delegacio kaj resumo de amasa apogo al la UN-vicsekretario, kaj li ne sciis ke nur membro-ŝtato rajtas meti politikan proponon sur la tagordon de la Ĝenerala Asembleo? Kiam UEA-vicprezidanto Lee Chong-Yeong eldonis en 2003 Esperanto-Dokumenton pri la agado ĉe UN, li ne povis klarigi al si tiun strangaĵon. Samis la impreso de Humphrey Tonkin. Li krome klarigas ke UN estas organizaĵo de membroj, kiuj decidas «ĝian tagordon kaj programon». UN preferis enkasigi la negativajn sentojn de la esperantistoj. Sed Tonkin koncedis ke la Propono utilis en informado. [8]

Nun eble materialo, trovita dum la aranĝado de la Arkivo de UEA, helpas kompreni.

Ankoraŭ la 6-an de oktobro 1966 Marianne Vermaas, direktorino de la CO, subskribis raporton faritan laŭ notoj de ŝi mem kaj Alexander Schwartz, «kontrolitaj de la prezidanto». Ĝi estas tre simila al la artikolo kiu aperis en la novembra Esperanto; oni povas diri ke Lapenna iom modifis la raporton kaj submetis sian propran nomon solan. Je kelkaj lokoj la protokolo estas pli detala ol la posta artikolo. La situacio, kiam Narasimhan kuraĝis interrompi la UEA-prezidanton, aspektas en la protokolo tiel: La vicsekretario mem afable atentigis ke homoj tre sentemas rilate al lingvoj, ke en Hindio homoj mortigas unu la alian pro tio, kaj ke en la Ĝenerala Asembleo la franca delegito Couve de Murville plendis pro nesufiĉa uzo de la franca. Lapenna: «Mi scias tion kaj legis la paroladon de S-ro Couve de Murville. Ĝuste tio manifestas la politikan aspekton de la lingva problemo.»

Kiam Narasimhan diris ke la sekretario ne povas fari ion rilate al la Propono de UEA, ke necesas decido de la Ĝenerala Asembleo laŭ propono de iu Membro-Ŝtato, tiam Lapenna kontraŭis: laŭ la Ĉarto de UN kaj la Interna Regularo de la Ĝenerala Asembleo, la Ĝenerala Sekretario ja rajtas antaŭmeti demandojn al la Ĝenerala Asembleo.

La novembra artikolo sub la resumo «iom vigla diskuto» kaŝas la sekvan respondon de Narasimhan. Li klarigis la esencan punkton, nome kial li aŭ la Ĝenerala Sekretario ne rajtas meti la Proponon sur la tagordon: «Tio rilatas [nur] al internaj demandoj, ekz. pri la konstruaĵo de la Sekretariato de U.N. en New York.» Lapenna ree emfazis sian vidpunkton ke la rajtoj de la sekretario «ne estas limigitaj», kaj konstatis: «Kiel profesoro de internacia juro [...] mi finfine iom scias kio estas U.N. kaj kiuj estas la povoj de diversaj organoj.»

Tiu sinmontro de la UEA-prezidanto kontrastis kun la diplomateco de la UN-oficisto. Narasimhan, laŭ la protokolo, «post tio komencis ŝanĝi sian sintenon», sed insistis ke la Sekretariato ne povas fari tion. Lapenna «nun reagis iom pli energie»: la Sekretariato ĉiam alvokas la neregistarajn organizaĵojn helpi al la plipopularigo de UN, kaj kiam neregistara organizaĵo fine faras tion, tiam «helpo devas esti ne neglektata».

Kion li intencis?

La kerno de la problemo do restis: la Propono de UEA bezonis ĉefe la subtenon de membro-ŝtato, dum la «amasa apogo» estis nur io duaranga, helpa. Jam en la revuo Esperanto de januaro 1965 la laborplano de Lapenna menciis memorandon al UN, kaj el la korespondado inter Lapenna kaj usonaj esperantistoj oni vidas ke ĝi estis prezentita al la Sekretariato kaj sendita al ĉiuj membroj-ŝtatoj. Evidente neniu membro-ŝtato volis subteni la UEA-Proponon. En marto 1966, ekzemple, la revuo sciigis ke la germana ĉefministro Ludwig Erhard pro «politikaj kaŭzoj» ne subskribis. Ĉiuokaze Germanio ne estis membro-ŝtato tiam.

Dum la alia alo de la atako, la subskribo-kampanjo, daŭris, Lapenna serĉis pene iun manieron per kiu la Propono povus tamen atingi la tagordon de la Ĝenerala Asembleo. Fine li provis trukon: devigi la Sekretariaton mem meti la Proponon sur la tagordon. La regularo de la Ĝenerala Asembleo antaŭvidis ke la Ĝenerala Sekretario rajtas tion je «all items which the Secretary-General deems it necessary to put before the General Assembly», sed la membroj-ŝtatoj, kiuj estas la kutimaj proponantoj, ja tre mirus se la sekretario enlistigus tian proponon. [9]

Kompreneble Narasimhan ne lasis sin impresi tiel facile. Li estis sincera provi helpi kiel li promesis – kion Lapenna prezentis poste kiel rompotan promeson fari. Lapenna ŝovis la kulpon pro la malsukceso de si al ignoranta vicsekretario de Unuiĝintaj Nacioj.

Sed eble la demando pri sukceso aŭ malsukceso de Lapenna estas multe pli facile respondebla. Laŭ Victor Sadler, la profesoro «neniam estis tiel naiva ke li kredis» ke la Propono povas atingi la tagordon. Private Lapenna diris al Sadler ke li lanĉis la kampanjon por havi temon por kontakti la publikon, kaj por doni al la esperantistoj ion, pri kio ili povas okupiĝi. [10] Kaj, oni povas aldoni, por montri al la esperantistoj ke li estas kapabla kaj agema gvidanto.

Postparolo

En 2003 okazis al mi la bonŝanco ke Universala Esperanto-Asocio dungis min por okupiĝi pri Biblioteko Hector Hodler (BHH) kaj la Arkivo de UEA, ambaŭ en la Centra Oficejo en Roterdamo. La unua tasko estis fari raporton pri la stato kaj eblaj estontecoj de la kolekto. Mia laborrilato estis plilongigata, entute ĝis junio 2005, kaj same pliampleksiĝis miaj taskoj: helpi al esplorantoj kaj ordigi ĉion kun la perspektivo pri iam alia ĉambra solvo en la Centra Oficejo.

Dum miaj roterdamaj jaroj mi utiligis la vesperojn por private esplori pri la historio de UEA. La notoj kaj kopioj ankoraŭ atendas plenan utiligon. Tamen mi provis prilumigi almenaŭ kelkajn historiajn momentojn kaj temojn, por pli bone kompreni la internan vivon kaj la malfacilaĵojn de la monda Asocio. Tiel estiĝis artikoloj, kiujn mi ĝis nun ne povis publikigi – ofte jam pro tio, ke ili estis tro longaj por kutima Esperanto-revuo. La unuaj tri artikoloj estas studoj pri unuopaj temoj, dum la postaj kontribuoj laŭjaraj estas iom pli ĵurnalisme verkitaj; al ili apartenas la solaj du kontribuoj jam publikigitaj antaŭe (pri 1932 kaj 1935, dum tempeto en Libera Folio). La historio pri BHH apartenis al mia raporto, do mi kore dankas al UEA por la permeso publikigi tiun artikolon kaj por la disponigo de la fotoarkivo. Cetere mi dankas pro tralegado de kelkaj kontribuoj aŭ la tuto precipe al Bertil Wennergren, Probal Das Gupta, Helmuth Huppertz, Humphrey Tonkin, Ulrich Lins, Robert Moerbeek kaj John Rapley.

Ziko van Dijk

Silvolde, en decembro 2007

Mallongigoj

AdUEA

Arkivo de UEA

ANB

Aŭstria Nacia Biblioteko

BHH

Biblioteko Hector Hodler

BIL

Bibliografio de Internacia Lingvo

BW

Burgerlijke Wet, nederlanda civila kodo

CED

Centro por Esploro kaj Dokumentado pri la Monda Lingvo-Problemo

CDELI

Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia

CO

Centra Oficejo de UEA

EAB

Esperanto-Asocio de Britio

EANA

Esperanto-Asocio de Norda Ameriko

ECO

Esperantista Centra Oficejo en Parizo

ED

Esperanto-Dokumentoj

EdE

Enciklopedio de Esperanto

EeP

Esperanto en perspektivo

GDR

Germana Demokratia Respubliko

GEA

Germana Esperanto-Asocio

ĜV

Ĝenerala Voĉdono

HEA

Hungara Esperanto-Asocio

ICK

Internacia Centra Komitato

IEM(W)

Internacia Esperanto-Muzeo (Wien)

IEL

Internacia Esperanto-Ligo

IOK

Internacia Organiza Komitato

JL

Jarlibro

JL-IEL

Jarlibro de IEL

KKS

Konstanta Kongresa Sekretario

LA

Landa Asocio

LKK

Loka Kongresa Komitato

LSG

Ligo de Samseksamaj Geesperantistoj

OD

Oficiala Dokumentaro

PEA

Pola Esperanto-Asocio

SAT

Sennacieca Asocio Tutmonda

SEB

Svisa Esperanta Biblioteko

SES

Svisa Esperanto-Societo

UEA

Universala Esperanto-Asocio

UK

Universala Kongreso

UN

Unuiĝintaj Nacioj

TEJO

Tutmonda Esperantista Junulara Organizo

Fotoj

Fotoj 1-10

Fotoj 11-20

Fotoj 21-30

Fotoj 31-40

Fotoj 41-50

Fotoj 51-57

Notoj

1 AdUEA: H-910, letero de Eduard Stettler al René de Saussure, 16-an de julio 1908.

2 Samloke, letero de Eduard Stettler al Th. Renard, 30-an de oktobro 1908.

3 Svisa Espero, 1909, oktobro, p. 94.

4 SEB, p. 1-4.

5 Agricola 1934, p. 51.

6 Svisa Espero, 1909, oktobro, p. 96.

7 AdUEA: H-910, letero de Otto Schmid al Eduard Stettler, 23-an de oktobro 1909.

8 Jarlibro 1933, p. 4. Agricola (Jakob) 1934, p. 51, supozeble mismemoris pri la jaroj.

9 AdUEA: H-910, letero de Eduard Stettler al René de Saussure, 3-an de julio 1909.

10 Samloke, letero de Friedrich Uhlmann al Eduard Stettler, 6-an de aŭgusto 1909. Vd. ankaŭ: samloke, letero de Eduard Stettler al Möller kaj Borel, 24-an de aŭgusto 1909.

11 Samloke, letero de Friedrich Uhlmann al Eduard Stettler, 22-an de aŭgusto 1909.

12 AdUEA: T01-500, Rondira Kajero de 1909, sub la Hodlera registro de la 27-a de septembro 1909.

13 Svisa Espero, 1909, oktobro, p. 94/95. Esperanto de UEA ne menciis la proponon.

14 AdUEA: T01-500, Projekto de regularo, 1909.

15 Samloke, Rondira Kajero de 1909, sub la Hodlera registro de la 28-a de novembro 1909.

16 Svisa Espero, 1914, aprilo, p. 2/3; 1915, marto, p. 4; 1916, marto, p. 34; katalogo en 1916, julio, aŭgusto kaj 1917, januaro, februaro.

17 Svisa Espero, 1914, aprilo, p. 2; 1915, junio, p. 3.

18 Bibliografia Servo 1929, p. 84. Vd. McKown, p. 3/6: Hodler mem havis jam multe da libroj pri volapuko kaj aliaj planlingvoj.

19 Hodler 1912.

20 Esperanto, 1913, 20-an de februaro, p. 34.

21 Svisa Espero, 1909, februaro, p. 13.

22 Jakob 1960, p. 1. Laŭ Sadler 1963, majo, proks. okcent eroj.

23 AdUEA: H-910, tajpaĵo de Eduard Stettler por Hans Jakob, sen dato.

24 Bibliografia Servo 1929, p. 84.

25 Esperanto, 1920, julio-aŭgusto, p. 145.

26 Jakob 1960, p. 1.

27 Gjivoje 1978, p. 29.

28 Esperanto, 1922, junio, p. 111-113. Pri statutoj de UEA vd. AdUEA: H-600.

29 Bastien 1934.

30 AdUEA: T02-010, dosiero Stettler-Jakob 1921-1922, letero de Stettler al Jakob, 20/22-an de februaro 1923, letero de Jakob al Stettler, 4-an de marto 1923.

31 Jakob 1934, p. 74.

32 Agricola 1934, p. 52.

33 Jarlibro 1929, p. 28.

34 Jarlibro 1930, p. 81.

35 BIL 1929, p. 13.

36 Jakob 1960, p. 2. Gjivoje 1978: fine de 1932 la biblioteko registris 7 900 erojn, el ili 1.500 Esperanto-gazetoj.

37 Bibliografia Servo 1929, p. 84.

38 Esperanto, 1929, oktobro, p. 205/206.

39 AdUEA: T02-010, dosiero Stettler-Jakob 1930, Raporto de la Direktoro pri la agado dum la 22-a administra jaro: 1929, p. 16,.

40 Jarlibro 1959, dua parto, p. 46. Vd. ankaŭ Sadler 1963, majo.

41 Esperanto, 1936, aprilo, p. 51.

42 AdUEA: T02-010, 4-a Cirkulero al la Komitatanoj, 30-an de aprilo 1936, p. 3.

43 Jarlibro de IEL 1937, p. 67.

44 AdUEA: T03-202, letero de Hans Jakob al Paul Blaise, 11-an de majo 1936.

45 AdUEA: T04-382, dosiero Morris. Interalie kun letero de Mrs. Dave H. Morris al Hans Jakob, 20-an de majo 1940. En letero la 3-an de julio 1954 al Louis Perret en Lyon (AdUEA: T05-055) Jakob asertis ke jam en januaro 1940 li ricevis informon de Morris ke la Congress Library pretas deponi la UEA-bibliotekon. Tamen, laŭ la korespondado kun ŝi, la kontakto kun la bibliotekoj estis farita evidente nur post majo.

46 AdUEA: T04-270, letero de Hans Jakob al Joseph W. Dubin, 24-an de majo 1942.

47 AdUEA: T04-270, letero de Hans Jakob al Hans Kürsteiner, 29-an de novembro 1942.

48 Jarlibro 1947, unua parto, p. 10/11.

49 Jarlibro de IEL 1938, p. 212.

50 AdUEA: T03-300, cirkulero de Louis Bastien al la Komitatanoj de IEL, 31-an de aŭgusto 1946.

51 Jakob 1960, p. 1.

52 Jarlibro 1954, dua parto, p. 19, Jarlibro 1955, dua parto, p. 30.

53 Esperanto, 1954, junio, p. 161-162.

54 Jarlibro 1956, dua parto, p. 33.

55 AdUEA: T06-030, raporto de Hans Jakob: «UEA Serva Centro Genève – Inventario», 21-an de majo 1956.

56 Lapenna 1952.

57 Ivo Lapenna: Eksiĝo de la honorofica direktoro kaj likvido de la oficejo de CED en Londono, AdUEA: Dok. CED/8 (e).

58 Eichholz 1964.

59 Esperanto, 1967, novembro, p. 156. Pri la postenoj de Jakob vidu la kontribuon de Hans Kürsteiner en Esperanto, 1955, junio, p. 180-181.

60 Sama impreso de Mark Fettes, kiu en 1994/95 eldonis manuskripton postlasitan. Jakob 1995: 5.

61 EdE, s.v. «Jakob».

62 AdUEA: T05-011, protokolo de la Estrarkunveno de U.E.A., 28-an kaj 29-an de decembro 1955, p. 3.

63 AdUEA: T06-030, protokolo, 6-an de aŭgusto 1956.

64 Jarlibro 1957, dua parto, p. 37.

65 Jarlibro 1959, dua parto, p. 46.

66 Estraro de UEA 1965: 10.

67 Germanlingva letero en CDELI, Arkivo, sub «Hans Jakob». En la koverto «Konflikto UEA – Hans Jakob. Heredita de Maurice De Sassi».

68 Estraro de UEA 1965: 13.

69 AdUEA: T06-075, Evert Jan Woessink: Raporto al la Prezidanto de U.E.A. pri la Serva Centro kaj la Fondaĵo Hodler, proksimume julio 1960, p. 1/12.

70 AdUEA: T06-040, protokolo de la printempa kunsido de la Estraro, Centra Oficejo Rotterdam, de la 18-a ĝis 20-a de aprilo 1964, p. 6.

71 AdUEA: T06-075, kajero kun kunsidaj protokoloj, dua kunsido, p. 2/3, kaj tria kunsido p. 4.

72 Estraro de UEA 1965: 19.

73 Manuskripto en CDELI, Arkivo, sub «Hans Jakob», p. 26.

74 AdUEA: T04-388, dosiero Turner. Librotenado de la Serva Centro UEA. AdUEA: T05-042, kasdokumentoj 1950.

75 Estraro de UEA 1965, p. 19.

76 Pri ekonomi-historiaj datenoj de Svislando vd.:

http://gallium.ethz.ch/vrp/lesung/material2.pdf, tabelo 13.

77 Jarlibro 1969, dua parto, p. 27.

78 AdUEA: T06-515, letero de Marianne Vermaas al Ivo Lapenna, 22-an de novembro 1961.

79 AdUEA: T06-700, letero de Evert Jan Woessink al la estraranoj, 30-an de januaro 1963; letero de Evert Jan Woessink, 2-an de novembro 1962. Jarlibro 1963, dua parto, Estrara Raporto 1962/63, p. 49.

80 AdUEA: T06-075, Evert Jan Woessink, raporto de 16-a de aprilo 1964, p. 4.

81 Jarlibro 1969, dua parto, p. 21.

82 AdUEA: T06-079a: letero de Evert Jan Woessink al Ivo Lapenna, 27-an de oktobro 1967.

83 Gacond 2003: 6/8. Tiun dokumentadon, kiu «formas malgrandan bibliotekon», Jakob menciis jam en 1937, vd. Jakob 1937: 135.

84 Jakob 1960, p. 1/2, 4.

85 AdUEA: T05-011, Protokolo pri la transdono de la oficejo de U.E.A., Heronsgate la 27-an de oktobro 1955, aldono al la protokoloj de la Estrara Kunsido. Menciitaj konstatitaj mankoj, parte aŭ tute: dosieroj Epstein, Jung, Ziegler, Esperanto-Printers, Germana Esperanto-Asocio. Konfirmo de John Rapley, persona komuniko la 6-an de decembro 2003. Laŭ Rapley temis videble pri privataj leteroj, ne dokumentoj.

86 Jarlibro 1962, dua parto, p. 42.

87 Jarlibro 1963, dua parto, p. 45/46.

88 AdUEA: T06-556, letero de Marianne Vermaas al Ivo Lapenna, 7-an de majo 1962.

89 Jarlibro 1963, dua parto, p. 45/46.

90 AdUEA: T06-556: Letero de E. J. Woessink al s-ino Henderson, 10-an de marto 1962.

91 Sciigo de Victor Sadler, 2-an de decembro 2003.

92 Sadler 1963, majo.

93 Jarlibro 1964, dua parto, p. 49. Pri la novakiroj vd. ankaŭ Sadler 1962 kaj Sadler 1964.

94 Jarlibro 1965, dua parto, p. 49.

95 Jarlibro 1966, dua parto, p. 28; Jarlibro 1967, dua parto, p. 24/26; Jarlibro 1968, dua parto, p. 31/33.

96 Jarlibro 1969, dua parto, p. 21/22; Jarlibro 1970, dua parto, p. 23-25; Jarlibro 1971, dua parto, p. 49.

97 Jarlibro 1972, dua parto, p. 32; Jarlibro 1973, dua parto, p. 34.

98 Esperanto, 1962, oktobro, p. 172.

99 Tonkin 1976, p. 82.

100 Tonkin 1976, p. 85.

101 Estraro 1976, p. 118. Vd. ankaŭ McKown 1978, p. 6.

102 Milojević 1981, p. 188.

103 Blaine 1987.

104 Fettes 1989.

105 Fettes 1991.

106 Lins 1991. Ertl 1992.

107 Sciigo de Robert Keetlaer la 13-an de februaro 2003 en Roterdamo.

108 Estraro de UEA: Estrara Raporto: Universala Esperanto-Asocio en 1994, en: Esperanto, 1995, junio, p. 107-116.

109 Estraro de UEA: Estrara Raporto: Universala Esperanto-Asocio en 1995, en: Esperanto, 1996, junio, p. 105-116.

110 Lins 1995.

111 Tonkin 1997.

112 Sciigo de Simo Milojević la 2-an de septembro 2003.

113 Vd. ankaŭ la estrarraporton 2003, Esperanto, 2004, junio, p. 132.

1 Ĉi tie estas uzata ĝenerale la esprimo artikolo, konforme al la nederlanda leĝo kaj la nuna kutimo en UEA. Sed kelkaj pli fruaj statutoj kaj koncernaj tekstoj originale uzas paragrafo.

2 Stettler 1928: 33.

3 Speco de UEA-apologio en tiu demando estas Rousseau 1911.

4 Stettler 1920: 187.

5 Privat 1922.

6 Lins 1974: 442.

7 AdUEA: T03-006, Protokolo de la estrara kunsido, pasko 1952, la 12-an kaj 13-an de aprilo 1952, p. 37.

8 AdUEA: T05-055, letero de Hans Jakob al Hans Kürsteiner kaj Edmond Privat, 21-an de aprilo 1954.

9 Lapenna 1974: 587.

10 AdUEA: H-690: letero de Evert Jan Woessink al la Estraro, 24-an de februaro 1975.

11 Cirkulero n-ro 4, 4-an de oktobro 1973, p. 3.

12 AdUEA: H-690: letero de Evert Jan Woessink al la Estraro kaj la komisiono pri Statuto, 31-an de marto 1976.

13 AdUEA: H-650: Raoul Molle, 12-an de januaro 1979; Svetlana Pogorelaja, 14-an de januaro 1979.

14 AdUEA: H-650: Protokolo pri la voĉnombrado por la Ĝenerala Voĉdono, 11-an de januaro 1980.

15 Vd. Kollen 1995: 1/2, 12.

16 Titolo 2 de la Libro 2 de la Burgerlijke Wetboek (Verenigingen), art. 26, 27.

17 AdUEA: H-650: letero de Gaston Waringhien, 12-an de decembro 1978.

18 AdUEA: T02-019: letero de Frans Schoofs al Eduard Stettler, 10-an de oktobro 1933.

19 AdUEA: H-690: letero de Werner Bormann al la komisiono pri Statuto, 16-an de novembro 1974.

20 AdUEA: H-690: letero de Evert Jan Woessink al la komisiono pri Statuto, 8-an de februaro 1979.

21 Vd. la protokolon de la kvara kunsido de la Komitato, en la Universitato de Napoli, la 8-an de aŭgusto 1935.

22 AdUEA: H-600.

23 AdUEA: H-690: letero de Evert Jan Woessink al la komisiono pri Statuto, la Estraranoj kaj la CO, 29-an de decembro 1974.

24 AdUEA: H-690: letero de Ivo Lapenna al Victor Sadler, 7-an de februaro 1979.

25 AdUEA: H-690: letero de Nikola Aleksiev, prezidanto de Bulgara EA, al Uwe Joachim Moritz, 14-an de novembro 1974.

26 Art. 29 de la Statuto, tiel ankaŭ la leĝo: BW, boek 2, art. 40.

27 AdUEA: H-690: letero de Ulrich Lins al Humphrey Tonkin, 16-an de junio 1976.

28 AdUEA: T01-500: rondira kajero n-ro 4, Hector Hodler, noto de la 24-a de majo 1910.

29 Esperanto, 1956, septembro, p. 131.

30 Tonkin 1978. 210.

31 AdUEA: H-690: letero de Tonkin al komisiono pri Statuto, 27-an de januaro 1975. Letero de Humphrey Tonkin al Moritz, Szabo-Felsö, Wensing, CO, 27-an de junio 1976.

32 AdUEA: H-690: letero de Humphrey Tonkin al la komisiono pri Statuto, 27-an de januaro 1975, p. 3/4. Moritz fakte ne publikigis tion en la revuo.

33 Tonkin 1978. 210.

34 Lapenna 1979: 4.

35 Projekto de Moritz, art. 18c (ĉefkomisiono de la Komitato); AdUEA: H-690: letero de Werner Bormann al la komisiono pri Statuto, la Estraro kaj la CO, 1-an de oktobro 1974 (estraro kaj prezidanto de la komitato).

36 AdUEA: H-690: letero de Gian Carlo Fighiera al Schleicher kaj Moritz, 29-an de decembro 1974, p. 2.

37 AdUEA: H-690: letero de Ludwig Röll al la komisiono pri Statuto, la Estraro kaj la CO, 9-an de novembro 1974.

38 AdUEA: H-690: letero de Humphrey Tonkin al la komisiono pri Statuto, 27-an de januaro 1975.

39 BW, boek 2, art. 38,2.

40 AdUEA: H-690: letero de Humphrey Tonkin al la komisiono pri Statuto, 27-an de januaro 1975; letero de Humphrey Tonkin al Moritz, Szabó-Felsö, Wensing, CO, 27-an de junio 1976. Stettler 1914: 43-45.

41 JL 1912: 31; JL 1913: 58/59; JL 1914: 82/83.

42 AdUEA: T05-011: protokolo de la Kunsidoj de la Estraro en Haarlem, julio-aŭgusto 1954.

43 Tiel jam Kempeneers 1953: 219.

44 Esperanto, 1980, julio-aŭgusto, p. 123 (propra kalkulo); Esperanto, 2001, julio-aŭgusto, p. 129.

1 Ulrich Lins: La direkto de historiaj studoj pri la Esperanto-movado. En: Senad Čolić: Sociaj aspektoj de la Esperanto-movado. Kolekto de referaĵoj, Sarajevo 1988, p. 47-52.

2 Enciklopedio de Esperanto, p. 84.

3 Lingvo Internacia, 1897, januaro, n-ro 1, p. 3/4.

4 A[dam] Zakrzewski: Esperanto en unua dudekjaro 1887-1908. En: Pola Esperantisto, 1909, julio-aŭgusto, p. 107-113.

5 Enciklopedio de Esperanto, p. 578.

6 Lins: La direkto..., p. 48.

7 http://katalogo.uea.org/katalogo.php, laste vidita: 10-an de junio 2007.

8 Esperanto, 20-an de aprilo 1912, p. 108.

9 Lins: La direkto..., p. 50.

10 Post la milito Isbrücker ne plu metis la du punktojn sur la u-on.

11 Hans Jakob: Universala Esperanto-Asocio 1908-1933. Historia skizo, Ĝenevo 1934.

12 AdUEA: T04-462, letero de Malmgren al Lapenna, 20-an de aprilo 1953.

13 Eduard Stettler: Hector Hodler. Lia vivo kaj lia verko, Ĝenevo 1928.

14 Ulrich Lins: La danĝera lingvo. Studo pri la persekutoj kontraŭ Esperanto, 2-a eldono, Moskvo 1990 (Gerlingen 1988), p. 436/437.

15 Analiza skizo pri la historio de la monda organizo, en: Esperanto en perspektivo, p. 413-506.

1 Eduard Stettler: Hector Hodler. Lia vivo kaj lia verko, Ĝenevo 1928, p. 39, 46; pri Zirlin vd. la Jarlibrojn de 1912 kaj 1913.

2 AdUEA: T03-100, Komitato 1930, Raporto de la Direktoro pri la agado en la 22-a administra jaro: 1929, p. 17.

1 Esperanto, 1927, januaro, interna paĝo de la ĉirkaŭa kovrilo.

2 AdUEA: T02-010, Stettler-Jakob 1924-1928: letero de Stettler al Jakob, 22-an de junio 1925.

3 AdUEA: T02-010, Stettler-Jakob 1924-1928: letero de Jakob al Stettler, 23-an de junio 1925.

4 AdUEA: T02-010, Stettler-Jakob 1924-1928: letero de Stettler al Jakob, 25-an de junio 1925.

5 Samloke.

6 AdUEA: T06-075: Anton Vogt: Nepre konfidenca raporto pri mia kontrolo ĉe la Universala Esperanto-Asocio en Ĝenevo, subskribita la 21-an de februaro 1928, p. 4.

7 AdUEA: T020-010, Bastien-Kreuz 1934-1936: letero de Kreuz al Bastien, 2-an de septembro 1934.

8 AdUEA: T03-200: letero de Stettler al Jakob, 20-an de aŭgusto 1936.

1 AdUEA: T02-450. Tie same la sekvaj leteroj, se mankas alia indiko.

2 AdUEA: T02-010, Komitato 1930, en ĝi: Administra Jaro 1930, Raporto al la Komitato, p. 6.

3 Letero la 11-an de januaro 1930.

4 Letero la 4-an de februaro 1930.

5 AdUEA: T02-010, Komitato 1930, en ĝi: Protokolo de la Estrarkunsido, aprilo 1930, p. 11/12.

1 Esperanto, 1932, majo, p. 78/79.

2 AdUEA: T02-010, BEA kontraŭ D-ro Privat. Tie same la sekvaj leteroj.

3 Esperanto, 1932, junio-julio, p. 102.

1 Esperanto Internacia, januaro-februaro 1941, p. 3; majo-junio 1941, p. 36; marto-aprilo 1942, p. 30-31; novembro-decembro 1942, p. 84.

2 Esperanto Internacia, novembro-decembro 1944, p. 89.

1 Esperanto, marto 1997.

2 AdUEA: T05-010, Estraro 1949-1953: Letero de Warnier al Malmgren, 26-an de aŭgusto 1949.

3 AdUEA: T05-461: «Raporto de la KKS al la Estraro de UEA en Munkeno», subskribis Stuttard, sen dato.

4 AdUEA: T05-010, Estraro 1949-1953: Protokolo de la Estrara kunsido, pasko 1951, p. 29.

5 Esperanto, 1951, julio-aŭgusto, p. 194.

6 AdUEA: T05-461: Oficiala Bulteno, n-ro 4, julio 1951.

7 «Averto», en: La Ponto, 1951, aŭgusto-septembro, p. 96.

8 La Ponto, 1951, oktobro, p. 107; AdUEA: T05-010, Estraro 1949-53: Protokolo estrarkunsidoj, Oslo 1952, p. 61.

9 AdUEA: T05-461: Letero de Nicolaisen al Estraro (Uccle-Bruxelles, la loĝloko de Kempeneers).

10 AdUEA: T05-461: Letero de Lapenna al Malmgren, 4-an de junio 1951.

11 Sciigo de Arthur C. Oliver la 3-an de decembro 2004, pere de John Rapley, la 15-an de decembro 2004.

12 AdUEA: T05-461: letero de Malmgren al Lapenna, 26-an de majo 1951.

13 AdUEA: T05-010, Estraro 1949-1953: Estrara protokolo, pasko 1952, aldono D, p. 58/59. Cirkulero «Honto», al UEA- kaj GEA-komitatanoj kaj aliaj, de «H. Schulze», februaro 1952.

14 Samloke, p. 45.

15 Sub: «Anoncetoj», en: Esperanto, 1973, novembro, p. 200.

16 AdUEA: T03-006, Estraro 1978-1979: Estrara protokolo, aprilo 1978, punkto 17.2.

17 AdUEA: T07-055: Estrara protokolo, januaro 1983, p. 15.

18 AdUEA: T07-055: Estrara protokolo, aprilo 1983, posta aldono.

19 Siegfried Ziegler: Sekspsikologio, Leipzig 1926, p. 30.

20 Sciigo de Otto Prytz, 27-an de septembro 2004.

21 Raymond Schwartz: ... kun siaspeca spico!, La Laguna 1971, p. 33-37, ĉi tie p. 36.

1 Mesaĝo de John Rapley, 23-an de novembro 2003.

2 Mesaĝo de John Rapley, 6-an de decembro 2003.

1 Esperanto, 1955, septembro, p. 244/245.

2 AdUEA: T05-050: Jakob al Kürsteiner, 15-an de septembro 1955. La aliaj leteroj, se mankas ĉi tie alia indiko, estas el AdUEA: T06-570.

3 Letero de Fighiera al Lapenna kaj Vermaas, 22-an de oktobro 1958.

4 Esperanto, 1959, januaro, p. 15.

5 Letero de Lapenna al Dratwer, 14-an de februaro 1958.

6 Letero de Dratwer al Lapenna, 8-an de marto 1958.

7 Letero de Lapenna al Dratwer, 23-an de marto 1958.

8 Letero de Vermaas al PEA, 16-an de aprilo 1958.

9 Letero de Lapenna al Fighiera, Estraro, CO, redaktoroj, 3-an de decembro 1958.

10 Leteroj de Fighiera al Lapenna, 10-an kaj 12-an de oktobro 1958.

11 Letero de Lapenna al Fethke, Rajski, kopie la Estraro de UEA, KKS, CO, redaktoro, 17-an de januaro 1959; Fighiera al Fethke kaj Rajski, 1-an de januaro 1959; sen-data memornoto por Lapenna de Fighiera; sen-dataj koncept-notoj de Lapenna.

12 Letero de Rajski kaj Fighiera al Lapenna, 20-an de februaro 1959.

13 Letero de Lapenna al Fighiera kaj Vermaas, 6-an de marto 1959.

14 Letero de Lapenna al Fethke, 11-an de majo 1959.

15 Letero de Vermaas al Lapenna, 24-an de majo 1959; letero de Lapenna al Vermaas, 26-an de majo 1959; letero de Lapenna al Fighiera, 28-an de majo 1959; letero de Fighiera al Lapenna, kopie Canuto, Holmes, Vermaas, 3-an de junio 1959.

16 Letero de Fighiera al Lapenna, 20-an de majo 1959; letero de Fighiera al Canuto, Lapenna, Vermaas, 19-an de majo 1959.

17 Letero de Vermaas al Lapenna, 24-an de majo 1959.

18 Letero de Lapenna al Vermaas, 26-an de majo 1959.

19 Letero de Lapenna al Fighiera, kopie Canuto, Vermaas, 26-an de majo 1959.

20 Letero de Fighiera al Lapenna, kopie Canuto, Holmes, Vermaas, 3-an de junio 1959, kaj letero de Fighiera al Lapenna, Canuto, Holmes, Vermaas, 4-an de junio 1959. La propono de la paciga komisiono: «Kondiĉoj de konkorda kunlaboro inter la LKK-anoj: Rajski, Fethke kaj Fighiera, antaŭmetitaj de la interkonsentiga komisiono, elektita dum la kunsido de LKK la 13-an de majo 1959», Varsovio, 1-an de junio 1959.

21 Jarlibro de UEA 1958, dua parto, p. 36/38; Jarlibro de UEA 1959, dua parto, p. 39. La bilanco de la jubilea kongreso indikas la prezojn nur en zlotoj, malgraŭ la kutimo «traduki» ĉion en guldenoj. Jarlibro de UEA 1960, dua parto, p. 29.

22 Jarlibro 1960, dua parto, p. 20-21, p. 41.

23 Mesaĝo de John Wells la 4-an de aŭgusto 2004.

24 AdUEA: T06-570: letero de Norman R. Smith al Estraro, redaktoro, KKS (Pompilio) kaj direktorino, 13-an de januaro 1962.

25 AdUEA: T06-571: Fighiera al la LKK, kopie al Rajski, 15-an de oktobro 1960.

26 Esperanto, 1961, septembro, p. 155.

27 AdUEA: T03-004, Komitato 1955-1959: Protokolo de la komitatkunsidoj en Varsovio, 1959, p. 20.

28 Letero de E. Fethke al Lapenna, 1-an de aprilo 1958.

29 LKK-Varsovio al Lapenna, 31-an de decembro 1958.

30 Letero de Rajski al Lapenna, 20-an de junio 1958.

31 Letero de Fethke al Lapenna, 11-an de marto 1958; letero de Fethke al Lapenna, 1-an de aprilo 1958.

32 Letero de Sakowicz al Lapenna, 13-an de majo 1959.

33 Letero de Dratwer al Lapenna, 1-an de aprilo 1958.

34 Dratwer al Lapenna, 10-an de majo 1959.

35 Letero de Lapenna al Sakowicz, 21-an de majo 1959.

36 Letero de Lapenna al Fighiera, 5-an de junio 1959.

37 Letero de Lapenna al Fighiera, 28-an de majo 1959.

38 Letero de Lapenna al LKK pere de KKS, kopie Canuto, Azzi, CO, 26-an de majo 1959.

39 AdUEA: B-132, UK 1961 (korespondado): letero de Lapenna al Fighiera, 6-an de julio 1961.

40 Samloke: Letero de Fighiera al Lapenna, kopie CO, 17-an de julio 1961.

41 Ekzemple: Heroldo, 20-an de aprilo 1964; Heroldo, 16-an de januaro 1967; Esperanto 1971, julio-aŭgusto kaj septembro.

1 Germana Esperanto-Revuo, 1967, marto, p. 27.

2 Esperanto, 1966, novembro, p. 185-187.

3 Esperanto, 1967, septembro, p. 122/123.

4 Jarlibro 1967, dua parto, p. 46.

5 Esperanto, 1968, majo, p. 66.

6 Esperanto en Perspektivo, p. 784-790.

7 ED n-ro 11, en: Horizonto, 1978, januaro-februaro, p. 20.

8 Humphrey Tonkin: De Montevideo al Sofio. Esperanto antaŭ Unesko kaj Unesko antaŭ Esperanto, en: Lee Chong-Yeong: Esperanto en la 21a jarcento, Seoul 2001, p. 277-301, ĉi tie p. 287.

9 Rules of Procedure of the General Assembly,  United Nations, New York, marto 1966, regulo 13g.

10 Sciigo de Victor Sadler la 29-an de januaro 2004.

Kolofono

Titolo: La Asocio. Skizoj kaj studoj pri la historio de UEA
Aŭtoro: Ziko Van Dijk
Kovrilo: Ziko van Dijk
Tekstaranĝo: Erik D’Hondt kaj Paŭl Peeraerts
ISBN: 978 77066 37 9 77 0
UDK: 82.3.892
NUR: 695

Leĝa depono: D/2008/2924/1

Flandra Esperanto-Ligo
Frankrijklei 140 - BE-2000 Antverpeno
www.retbutiko.net
© 2008 FEL, Antverpeno

Enhavo

Biblioteko Hector Hodler: La libroj de la Asocio

A. Svisa periodo

1. Svisa Esperanta Biblioteko, 1908-12

2. Posedaĵo de Hector Hodler

3. Biblioteko de UEA, ekde 1920

B. Svis-brita periodo

1. Stokholmo 1934 kaj la sekvoj

2. Serva Centro en Ĝenevo

3. La kazo Jakob

C. Nederlanda periodo

1. Translokado kaj ekfunkciigo

2. Iniciatoj post 1974

3. BHH en 2006

Kroniko por superrigardo

El la UEA-statutoj

Literaturo

Kiel nin organizi? La statutoj de UEA

Enkonduko

A. Historia superrigardo

1. Hodlera UEA 1908

2. Stettlera UEA 1920

3. Nova UEA 1934

4. IEL kaj ĝeneva UEA

5. Kunfandita UEA ekde 1947

6. La ĝenerala solvo de Lapenna

7. Diskutoj pri la statuto 1974-80

B. Elektitaj problemoj

1. Jura personeco

2. Oficiala lingvo

3. Konsisto kaj membreco

4. Unu regno, unu Landa Asocio

5. Komitato

6. Estraro

7. Kompensoj

8. Ĝenerala Voĉdonado

Kiel ni organizis nin

Literaturo

Historio de la Historio de Esperanto

Abundo kaj malabundo

De Beaufront 1903/04

Couturat kaj Leau 1907

Fiŝer 1911

Radvan-Ripinski 1912

Clark 1912

Zakrzewski 1911/13

Privat 1923

Möbusz, Brüggemann, Ladevèze 1921-23

Privat 1927

Drezen 1931

Isbrücker 1932

Enciklopedio 1934

Støp-Bowitz kaj Isbrucker 1948

Jakob 1958

Waringhien 1959

Courtinat 1964-68

Esperanto en perspektivo 1974

Pechan 1979

Forster 1982

Auld 1988

Støp-Bowitz 1996

Van Oostendorp 2004

Korĵenkov 2005

Konkludo

1908: Centraj Oficejoj de UEA en la svisa epoko

Strato Bovy-Lysberg

Borsa strato

Muzea strateto

Bulvardo de l’ Teatro

Insula Turo

Palais Wilson

1927: Esperantistaj Respondkuponoj: «Vi rajdas UEAn en financan aventuron»

La problemo – la solvo

Avertoj en drasta vortumo

Kion deziras la esperantistoj

La praktiko

1930: Loknomoj en la Jarlibro «sen rajto de ekzisto»

Ŝtatoj kaj gentoj

Esperantistoj ŝovinistaj

Laŭ la delegito

Jakob: ni devas sekvi la ŝtaton

Germanoj reprotestas

Turno, la dua

1932: Brita Asocio kontraŭ Edmond Privat

Vojaĝo politika

Reagoj el Britio

La vidpunkto de UEA

Kontraŭeto

1935: UK en Italio kaj Afriko

Unua kongresa semajno: «Por Italia»

«Mankas vortoj por priskribo»

Jung: «Nenia ordo, nenia organizo»

«Mortigu ilin, disfrakasu ilin»

48 gradoj Celsius en Afriko

Germano en Italio

Milda Kreuz: «Ĉia laboro sekvigas kritikon»

1942: Prezidanto Bastien en okupita Francio: «Return to Sender»

La monstro faras saltojn

«Pli bone ol ni anticipis antaŭ tri jaroj»

Jen nia horo

1951: La krimo de la kongresa sekretario

«Plej simpatia kunlaboranto»

«Gravaj plendoj pri la morala konduto»

Postkverelo

UEA kaj la «krimo»

1955: Transdono de la arkivo: «Nutris la fornon»

Esti oficisto de UEA

Lapenna kontraŭ la «heronsgatanoj»

Transdoni la arkivojn helpe de forno

1959: Fighiera en Varsovio

A. «Ne estas motivo por maltrankviliĝo»

Promesplena junulo

Promesplena komenco

La atesto de Dratwer

Unuaj malfacilaĵoj

La komunismo kaj la profito

«Tutkore gratulas vin»

B. «Tio ne dependas de ni»

Malamiko de la kongreso

Patriota parolado kaj ofendo al Zamenhof

Dratwer, Fethke kaj la antisemitismo

«Kunlaboro absolute neebla»

«Ĉio solvita» en Londono

«Surprizita, ke ni ne havis pli da malfacilaĵoj»

Lapenna parolas klaran lingvon

C. «La plej granda seniluziiĝo de mia vivo»

Ge-Holmes en Varsovio

Postkvereloj

«Estas juna kaj ne havas sufiĉan vivpraktikon»

Ĝenerala kaj kongresa sekretarioj

1966: Propono al UN: Kial Lapenna ne fariĝis heroo de Novjorko

Kampanjo tutmonda

Ruza mazuro

Aŭdienco

«Iom vigla diskuto»

Postbatoj

Korespondado kolera

Ĉu vojo al kompreno? La Vermaas-protokolo

Kion li intencis?

Postparolo

Mallongigoj

Fotoj

Fotoj 1-10

Fotoj 11-20

Fotoj 21-30

Fotoj 31-40

Fotoj 41-50

Fotoj 51-57

Notoj

Kolofono