Exchange Rate Mechanism
n mechanizm m kursów walutowych (w ramach Europejskiego Systemu Monetarnego)

Executive Mansion
prn US the Executive Mansion (White House) Biały Dom m

Exocet
prn (also Exocet missile) Mil exocet m (pocisk taktyczny bliskiego zasięgu, zwykle do atakowania okrętów)

ex
n infml (former partner) były m (mąż), była f (żona) infml he's my ex to mój były (np. mąż) prep Comm ex factory or works [price] loco fabryka ex wharf or dock franco nabrzeże ex coupon Fin bez kuponu (uprawniającego do dywidendy)

ex cathedra
adj autorytatywny adv autorytatywnie ex cathedra fml

ex dividend
adj bez dywidendy

ex gratia
adj [payment, award] dobrowolny, z dobrej woli

ex officio
adj, adv z urzędu ex officio ra

ex-con
n infml były więzień m

ex-directory
adj GB an ex-directory number numer zastrzeżony he's ex-directory, his number is ex-directory on ma zastrzeżony numer telefonu to go ex-directory zastrzec numer telefonu

ex-husband
n były mąż m, eks-małżonek m

ex-president
n były prezydent m, eks-prezydent m

ex-serviceman
n (pl -men) były wojskowy m

ex-servicewoman
n (pl -women) kobieta f były wojskowy

ex-wife
n (pl ex-wives) była żona f, eks-małżonka f

ex-works
adj Comm [price, value] loco fabryka

exacerbate
vt pog|orszyć, -arszać, zaogni|ć, -ać [relations, situation] s|powodować nasilenie się (czegoś) [pain, disease] s|powodować pogorszenie (czegoś) [conditions]

exact
adj [amount, calculation, description, detail, number, replica, time] dokładny [instrument] precyzyjny the exact sciences nauki ścisłe this is the exact spot to dokładnie to miejsce at the exact moment dokładnie w tym momencie tell me your exact whereabouts powiedz mi, gdzie dokładnie jesteś those were her exact words to były dokładnie jej słowa she has a very exact memory for detail ma doskonałą pamięć do szczegółów to be (more) exact ściśle mówiąc, a dokładnie it was in summer, July to be exact to było latem, ściśle mówiąc or a dokładnie w lipcu could you give me the exact change? czy mógłbyś dać mi dokładnie odliczoną sumę? the exact same hat infml dokładnie taki sam kapelusz he did the exact same thing infml zrobił dokładnie to samo vt 1. (obtain) wy|egzekwować [money, payment, obedience] (from sb od kogoś) ściąg|nąć, -ać [taxes] (from sb od kogoś) wymu|sić, -szać [ransom, promise] (from sb na kimś) to exact revenge wziąć odwet the price they exacted from us cena, jaką musieliśmy im zapłacić 2. (demand) wymagać [attention, effort, skill]

exacting
adj [person] wymagający [activity, task] wymagający wysiłku [requirements, standards] rygorystyczny

exaction
n (of money, payment) egzekwowanie n (of taxes) ściąganie n (of ransom) wymuszenie n exaction on one's time obciążenie czasowe exactions of a senior post obciążenia związane z pełnieniem wysokiej funkcji

exactitude
n dokładność f, ścisłość f with exactitude dokładnie, ściśle, precyzyjnie

exactly
adv [measure, calculate] dokładnie, ściśle [describe, know] dokładnie she arrived at six-thirty exactly or at exactly six-thirty przyjechała punktualnie o szóstej trzydzieści no-one knew exactly why/who nikt nie wiedział dokładnie dlaczego/kto he told me exactly the same story opowiedział mi dokładnie tę samą historyjkę that's exactly what I was going to say to właśnie miałem zamiar powiedzieć my feelings or opinion exactly! no właśnie!, ja też tak uważam! what exactly or exactly what were you doing? co właściwie robiłeś? not exactly niezupełnie 'so she's a friend of yours?' - 'not exactly' "a więc ona jest twoją przyjaciółką" - "niezupełnie" she wasn't exactly overjoyed/surprised iron nie była zbyt zachwycona/zdziwiona

exactness
n dokładność f, ścisłość f, precyzja f with great exactness z dużą precyzją or dokładnością

exaggerate
vt wyolbrzymi|ć, -ać [problem, danger, risk] przesadnie uwydatni|ć, -ać, podkreśl|ić, -ać [beauty, gesture, contrast] popa|ść, -dać w przesadę w (czymś) [story] vi przesadz|ić, -ać, wpa|ść, -dać w przesadę

exaggerated
adj [account, version] przejaskrawiony [praise, politeness] przesadny [criticism] nadmierny [smile, laugh] sztuczny to have an exaggerated opinion of oneself or of one's own importance mieć zbyt wysokie mniemanie or wygórowaną opinię o sobie

exaggeration
n przesada f a bit or something of an exaggeration lekka przesada without exaggeration bez (cienia) przesady it's no exaggeration to say that... bez przesady można powiedzieć, że... nie jest przesadą stwierdzenie, że...

exalt
vt fml 1. (praise) sławić, wysławiać liter 2. (elevate) wyn|ieść, -osić (kogoś) na urząd

exaltation
n 1. (great joy) uniesienie n egzaltacja f ra 2. (praising) sławienie n, wysławianie n

exalted
adj fml 1. (elevated) [rank, position] wysoki [person] wysoko postawiony 2. (jubilant) [person, mood] ekstatyczny, pełen uniesienia 3. (exaggerated) [manner, style] egzaltowany to have an exalted opinion of oneself mieć o sobie zbyt wygórowane mniemanie or wygórowaną opinię

exam
n egzamin m examination

exam nerves
npl trema f przed egzaminem

examination
n 1. Sch, Univ egzamin m entrance/competitive/oral/written examination egzamin wstępny/konkursowy/ustny/pisemny French/Biology examination, examination in French/Biology egzamin z francuskiego/biologii June/December examinations letnia/zimowa sesja egzaminacyjna to sit or take an examination zdawać egzamin to pass an examination zdać egzamin to fail an examination nie zdać egzaminu oblać egzamin infml to resit an examination zdawać egzamin poprawkowy 2. Med (also medical examination) badanie n (lekarskie) to have an examination przejść badanie to give sb an examination zbadać or przebadać kogoś to do a thorough physical examination of or on a patient dokładnie zbadać or przebadać pacjenta 3. (inspection) (of object) zbadanie n, obejrzenie n (of subject, facts) analiza f, rozpatrzenie n (of accounts) kontrola f (of luggage, passport) sprawdzenie n expert's examination ekspertyza examination of one's conscience rachunek sumienia on examination the document proved to be genuine po sprawdzeniu or zbadaniu dokument okazał się autentyczny on or after close examination of the facts she discovered that... po dokładnej analizie faktów stwierdziła, że... the proposal is under examination propozycja jest rozpatrywana the proposal under examination rozpatrywana propozycja 4. Jur (of witness, suspect) przesłuchanie n (of case) rozpatrzenie n legal examination analiza prawna under examination the prisoner confessed w trakcie przesłuchania aresztowany przyznał się do winy cross examination modif Sch, Univ [certificate, questions] egzaminacyjny examination results wyniki egzaminu or egzaminów examination candidate przystępujący do egzaminu (at entrance exams) kandydat (na studia, do szkoły)

examination board
n komisja f egzaminacyjna

examination paper
n Sch, Univ (to be answered) arkusz m egzaminacyjny (written answers) praca f egzaminacyjna

examination script
n praca f egzaminacyjna

examine
vt 1. (inspect, consider) sprawdz|ić, -ać, przeprowadz|ić, -ać kontrolę (czegoś) [luggage, passport, equipment] z|badać [facts, theory, document, evidence] s|kontrolować, przeprowadz|ić, -ać kontrolę (czegoś) [accounts] to examine one's conscience zrobić rachunek sumienia 2. (visually) o|bejrzeć, -glądać dokładnie [document, object] przy|jrzeć, -glądać się (komuś/czemuś) dobrze [person, face] I examined her face for signs of exhaustion przyglądałem się jej twarzy, szukając oznak wyczerpania 3. Med z|badać, przebadać [person, part of body] 4. Sch, Univ prze|egzaminować [candidate, pupil] to examine sb in French/maths przeegzaminować kogoś z francuskiego/matematyki to examine sb on (their knowledge of) the Industrial Revolution przeegzaminować kogoś z (wiedzy o) rewolucji przemysłowej to examine sb orally/in writing poddać kogoś egzaminowi ustnemu/pisemnemu, zrobić komuś egzamin ustny/pisemny they are examined in maths every year mają egzamin z matematyki co roku 5. Jur przesłuch|ać, -iwać [witness, defendant, suspect] rozpat|rzyć, -rywać [case, evidence] you need your head examined! infml chyba zwariowałeś! infml

examinee
n egzaminowan|y m, -a f (at entrance exams) kandydat m, -ka f

examiner
n egzaminator m, -ka f to fail to satisfy the examiners nie zdać or nie zaliczyć egzaminu

examining board
n Sch, Univ komisja f egzaminacyjna

examining body
n Sch, Univ = examining board

examining justice
n Jur = examining magistrate

examining magistrate
n Jur sędzia m śledczy

example
n 1. (illustration) przykład m (of sth czegoś) for example na przykład he cited the example of Roosevelt/penicillin podał jako przykład Roosevelta/penicylinę 2. (model) przykład m, wzór m his courage is an example to us all jego odwaga jest dla nas wszystkich wzorem or przykładem to follow sb's example iść za przykładem kogoś following the example of Gandhi (idąc) za przykładem Gandhiego to set a good example dawać dobry przykład you're setting a bad example for the others dajesz innym zły przykład children learn by example dzieci uczą się przez naśladowanie 3. (warning) przykład m, nauczka f he was punished as an example to others ukarano go dla przykładu let this be an example for the rest of the class niech to będzie nauczką dla reszty klasy

exasperate
vt (cause irritation to) drażnić, z|irytować (cause frustration to) doprowadz|ić, -ać do rozpaczy

exasperated
adj (irritated) zirytowany, rozdrażniony (by or at or with sth czymś) (frustrated) zdesperowany (by or at or with sth czymś) she was exasperated with him/with his stubbornness on/jego upór doprowadzał ją do rozpaczy to get or become exasperated zdenerwować się

exasperating
adj [person, wait] irytujący, nieznośny [day] męczący

exasperatingly
adv exasperatingly clumsy/stupid irytująco niezdarny/głupi

exasperation
n irytacja f, złość f in exasperation ze złością

excavate
vt 1. Archeol odkop|ać, -ywać [ruins, vase] przeszuk|ać, -iwać (kopiąc) [site] to excavate sb's past fig grzebać w przeszłości kogoś 2. Constr wykop|ać, -ywać [ditch, hole] przekop|ać, -ywać, wy|drążyć [tunnel] wyb|rać, -ierać [soil] vi Archeol prowadzić wykopaliska

excavation
n (activity) (of site, land) kopanie n, rozkopywanie n (of tunnel) drążenie n, przekopywanie n (result) wykop m, rozkop m excavation work Constr roboty ziemne wykopki infml Archeol prace wykopaliskowe excavations npl Archeol (site) wykopalisko n

excavator
n 1. (machine) koparka f 2. Archeol (person) archeolog m prowadzący wykopaliska

exceed
vt 1. (be greater than) przewyższ|yć, -ać [value] przekr|oczyć, -aczać [sum, quantity] prześcig|nąć, -ać [person] (in sth w czymś) to exceed the budget by 10% przekroczyć budżet o 10 procent not exceeding 30 days/$20 nie więcej niż 30 dni/20 dolarów when expenses exceed income gdy wydatki są wyższe od dochodów 2. (go beyond) przekr|oczyć, -aczać [limit, minimum] arrested for exceeding the speed limit zatrzymany za przekroczenie dozwolonej prędkości to exceed all expectations przechodzić najśmielsze oczekiwania to exceed one's powers przekroczyć własne kompetencje the costs of the damage exceeded our worst fears straty były dużo wyższe, niż się obawialiśmy

exceedingly
adv fml niezmiernie, nadzwyczaj in exceedingly bad taste w bardzo złym guście

excel
vt prześcig|nąć, -ać (kogoś), górować nad (kimś) (in sth w czymś, pod względem czegoś) vi celować, wyróżni|ć, -ać się (at or in sth, at or in doing sth w czymś, w robieniu czegoś) vr to excel oneself prze|jść, -chodzić samego siebie

excellence
n (of style, execution) perfekcja f, doskonałość f a school noted for its academic excellence szkoła słynąca z doskonałych wyników an award for excellence in journalism and the fine arts nagroda za wybitne osiągnięcia w dziedzinie dziennikarstwa i sztuk pięknych a wine of surpassing excellence wyborne wino Excellence n = Excellency

excellent
adj 1. [standard, quality, news, condition] doskonały [food, artist] znakomity, wyśmienity 2. Sch celujący excl doskonale!, świetnie!

excellently
adv doskonale, znakomicie, świetnie

excelsior
n US wełna f drzewna

except
prep (also except for) poza (kimś/czymś), oprócz (kogoś/czegoś), wyjąwszy (kogoś/coś), z wyjątkiem (kogoś/czegoś) everyone was invited except (for) me wszyscy zostali zaproszeni poza mną or oprócz mnie he does everything around the house except cook robi w domu wszystko poza gotowaniem or oprócz gotowania who could have done it except him? któż mógł to zrobić, jeśli nie on? where could she be except at home? gdzież mogłaby być, jeśli nie w domu? except (that)... tyle tylko że... they look exactly the same, except that one has a birth mark wyglądają identycznie, tyle tylko że jeden ma znamię except if or when... chyba że he is pleasant, except if he loses his temper jest miły, chyba że wpadnie w złość except for prep phr 1. (apart from) poza (kimś/czymś), oprócz (kogoś/czegoś), wyjąwszy (kogoś/coś) 2. (if it were not for) gdyby nie (ktoś/coś) she would have left him long ago except for the children rzuciłaby go dawno temu, gdyby nie dzieci I'd tell you, except for the fact that... powiedziałbym ci, gdyby nie to, że... conj arch except (that) he be dead chyba że nie żyje vt wyłącz|yć, -ać (from sth z czegoś) present company excepted z wyjątkiem tu obecnych Fred excepted, everyone seemed happy poza Fredem wszyscy wydawali się zadowoleni

excepting
prep z wyjątkiem (kogoś/czegoś) always excepting oczywiście z wyjątkiem (kogoś/czegoś) the whole staff, not excepting the headmaster cały personel, nie wyłączając dyrektora (szkoły)

exception
n 1. (special case) wyjątek m the exception proves the rule wyjątek potwierdza regułę an exception to the rule wyjątek od reguły with the (possible) exception of sb/sth (ewentualnie) z wyjątkiem kogoś/czegoś, (być może) oprócz kogoś/czegoś with some or certain exceptions z pewnymi wyjątkami without exception bez wyjątku to make an exception (for sb) zrobić (dla kogoś) wyjątek there can be no exceptions nie może być wyjątków 2. to take exception to sth (feel offended) po|czuć się urażonym or dotkniętym czymś [remark, suggestion] (complain about) narzekać na coś, protestować przeciwko czemuś

exceptionable
adj budzący sprzeciw, nie do przyjęcia

exceptional
adj 1. wyjątkowy 2. US Sch (handicapped) specjalnej troski (gifted) wybitnie uzdolniony

exceptionally
adv wyjątkowo

excerpt
n (of text, symphony) wyjątek m, ustęp m, fragment m (of film, book) urywek m, fragment m

excess
/ik'ses/ n 1. (immoderate degree) nadmiar m (of sth czegoś) (amount) nadwyżka f (of sth czegoś) an excess of caution/optimism nadmierna ostrożność/nadmierny optymizm, nadmiar ostrożności/optymizmu the excess of supply over demand nadwyżka podaży nad popytem any excess (fruit) may be frozen resztę (owoców) można zamrozić to be in excess of sth przekraczać coś earnings in excess of the national average zarobki powyżej średniej krajowej it is far in excess of what is reasonable to znacznie przekracza granice rozsądku 2. (immoderation) przesada f, brak m umiaru to eat/drink to excess jeść/pić bez umiaru to carry sth to excess przesadzić w or z czymś carried to excess posunięty do przesady a life of excess dogadzanie sobie 3. GB Insur franszyza f, udział m własny excesses npl (irresponsible) ekscesy m pl (stupid) wybryki m pl (cruel) okrucieństwa n pl /'ekses/ adj (additional) dodatkowy (more than allowed) przekraczający dozwoloną normę (not needed) nadmierny, zbędny excess speed nadmierna prędkość excess weight nadwaga f to drive with excess alcohol GB prowadzić w stanie nietrzeźwym remove excess fat (on meat) usuń tłuszcz

excess baggage
n nadwyżka f bagażu, dodatkowy bagaż m

excess fare
n dopłata f (do biletu)

excess luggage
n = excess baggage

excess postage
n dopłata f (do przesyłki)

excess profits
npl zyski m pl ponadnormatywne

excess profits tax
n podatek m od zysków ponadnormatywnych

excessive
adj [ambition, interest, praise] nadmierny [demand, price] wygórowany excessive drinking nadużywanie alkoholu

excessively
adv 1. (inordinately) [harsh, long, expensive] zbyt, ponad miarę [drink, spend] bez umiaru [worry, praise] nadmiernie 2. infml (very) [dull, embarrassing, unhelpful] wyjątkowo

exchange
n 1. (swap) (of prisoners, shots, glances, ideas, information) wymiana f (of objects) zamiana f in exchange (for sth) w zamian (za coś) to give/take sth in exchange dać/wziąć coś w zamian to gain/lose on the exchange zyskać/stracić na zamianie a part exchange zamiana za dopłatą exchange of contracts Jur ostateczne podpisanie n umowy 'no exchanges on sale goods' "towarów przecenionych nie wymieniamy" 2. (discussion) wymiana f zdań an angry/heated exchange ostra/burzliwa wymiana zdań 3. Comm, Fin wymiana f the rate of exchange kurs m (walutowy) what's the rate of exchange between the dollar and the pound? jaki jest kurs dolara w stosunku do funta? bill of exchange weksel m first/second/third exchange weksel m prima/sekunda/tertia 4. Comm, Fin (place of business) giełda f corn exchange, stock exchange 5. (visit) wymiana f (międzynarodowa, międzyuczelniana) to be or go on an exchange uczestniczyć w wymianie exchange student student uczestniczący w wymianie exchange visit wizyta w ramach wymiany 6. Telcom (also telephone exchange) centrala f (telefoniczna) vt wymieni|ć, -ać, zamieni|ć, -ać (for sth na coś) where can we exchange dollars for pounds? gdzie możemy wymienić dolary na funty? to exchange sth with sb wymienić się z kimś czymś, zamienić się z kimś na coś to exchange greetings/remarks/looks wymienić pozdrowienia/uwagi/spojrzenia to exchange a few words (with sb) zamienić kilka słów (z kimś) to exchange seats with sb zamienić się z kimś miejscami or na miejsca to exchange blows (with sb) pobić się (z kimś) to exchange contracts Jur podpisać umowę to exchange hostages wymienić zakładników

exchange broker
n Fin makler m dewizowy

exchange bureau
n kantor m wymiany

exchange control
n kontrola f dewizowa

exchange control regulations
npl przepisy m pl dewizowe

exchange controls
n instrumenty m pl kontroli dewizowej

exchange dealer
n Fin = exchange broker

exchange market
n rynek m dewizowy or walutowy

exchange premium
n zysk m kursowy, ażio n

exchange rate
n kurs m walutowy

exchange restrictions
npl ograniczenia n pl dewizowe

exchange value
n równowartość f Fin wartość f kursowa

exchangeable
adj [goods] podlegający wymianie [part] wymienny the voucher is exchangeable for goods of the same value talon można wymienić na towary o tej samej wartości

exchangeable disk
n Comput dysk m wymienny

exchangeable disk storage
n Comput wymienna pamięć f dyskowa

exchequer
n Admin the Exchequer Ministerstwo n Skarbu fiskus m infml hum I must consult my exchequer (before I buy it) infml hum muszę się zastanowić, czy mnie na to stać

excisable
adj podlegający opłacie akcyzowej

excise
1. n (also excise duty) akcyza f, opłata f akcyzowa 2. vt 1. Med wyci|ąć, -nać, usu|nąć, -wać 2. (from text) usu|nąć, -wać [passage]

exciseman
n (pl -men) urzędnik m akcyzy or skarbowy

excision
n 1. Med wycięcie n, usunięcie n 2. (from text) usunięcie n

excitability
n pobudliwość f

excitable
adj [person, animal, disposition] pobudliwy Med [nerve] wrażliwy na bodźce

excitant
n środek m pobudzający adj pobudzający

excite
vt 1. (make excited) ekscytować, roz|emocjonować (sexually) podniec|ić, -ać, pobudz|ić, -ać 2. (stimulate) pobudz|ić, -ać [imagination] rozbudz|ić, -ać [interest] wzbudz|ić, -ać [admiration, curiosity, enthusiasm, envy, suspicion] wywoł|ać, -ywać [comment, controversy, speculation] 3. (incite) doprowadz|ić, -ać do (czegoś), s|prowokować [rebellion, riot] 4. Med pobudz|ić, -ać [nervous system] 5. Phys wzbudz|ić, -ać [atom, molecule]

excited
adj 1. (happy, enthusiastic) [person] podniecony, rozentuzjazmowany (about sth czymś, z powodu czegoś) [shouts] entuzjastyczny (impatient, boisterous) rozgorączkowany, przejęty (about sth czymś, z powodu czegoś) she's excited about going/about the trip to Greece jest przejęta wyjazdem/wycieczką do Grecji to get excited (about sth) (be happy) wpaść w entuzjazm (z powodu czegoś) (be impatient) gorączkować się (czymś) (it's) nothing to get excited about! nie ma się czym zachwycać! nie ma się czym podniecać! infml 2. (nervous, worried) zdenerwowany (about sth czymś, z powodu czegoś) to get excited about sth denerwować się czymś, przejąć się czymś don't get excited! (cross) tylko się nie denerwuj! 3. (sexually) podniecony, pobudzony 4. Phys [atom, molecule, state] wzbudzony

excitedly
adv [gesture, laugh, shout] z podnieceniem 'listen!' she said excitedly "słuchaj!" powiedziała podnieconym głosem they were excitedly awaiting her arrival z niecierpliwością czekali na jej przybycie

excitement
n 1. (enthusiasm, happiness) radosne podniecenie n, rozemocjonowanie n (agitation) rozgorączkowanie n what an excitement! ale emocje! in the excitement we forgot to lock the car w całym zamieszaniu zapomnieliśmy zamknąć samochód the news caused great excitement wiadomość wywołała wielkie poruszenie I want some excitement out of life chcę używać życia or cieszyć się życiem the doctor advised me to avoid any excitement doktor przykazał mi nie denerwować się he was in a state of great excitement był bardzo podniecony or rozgorączkowany 2. (exciting experience) podniecające or ciekawe doświadczenie n

exciting
adj [film, story] pasjonujący [performer] fascynujący [experience] ekscytujący an exciting new acting talent nowy, fascynujący talent aktorski it's not exactly an exciting prospect nie jest to zachwycająca perspektywa

excl.
= excluding

exclaim
vt wykrzyk|nąć, -iwać, krzyknąć, za|wołać (that że) 'what?' he exclaimed "co takiego?" wykrzyknął vi krzy|knąć, -czeć, za|wołać to exclaim in anger krzyknąć w gniewie to exclaim at sth (indignantly) (głośno) oburzyć się na coś (admiringly) (głośno) zachwycić się czymś

exclamation
n 1. okrzyk m exclamations of happiness okrzyki radości 2. Ling (word) wykrzyknik m (sentence) wykrzyknienie n

exclamation mark
n wykrzyknik m

exclamation point
n US = exclamation mark

exclamatory
adj Ling wykrzyknikowy

exclude
vt 1. (debar) wyklucz|yć, -ać, wyłącz|yć, -ać [person, group] (from sth z czegoś) zawie|sić, -szać [pupil] to be excluded from membership of the party zostać wykluczonym z partii to be excluded from taking part in the competition zostać wyłączonym z udziału w konkursie they are excluded from (applying for) these jobs oni nie mają prawa ubiegać się o te stanowiska women are often excluded from positions of authority kobiety często nie mają dostępu do wyższych stanowisk they have been excluded from the inquiry zostali wyłączeni ze śledztwa to exclude sb from the jurisdiction of a court wyłączyć kogoś spod jurysdykcji sądu 2. (reject) wyklucz|yć, -ać [possibility] pomi|nąć, -jać [issue, doubt, name] if you exclude the spelling mistakes, it's a good piece of work jeśli pominąć błędy ortograficzne, to jest to dobra praca the police have excluded robbery as a motive for the murder policja wyklucza rabunek jako motyw morderstwa 3. (leave out) nie ob|jąć, -ejmować the price excludes accommodation cena nie obejmuje zakwaterowania 4. (keep out) zam|knąć, -ykać dostęp (czegoś) [sunlight, air]

excluding
prep wyłączając, nie licząc we spent $38 excluding breakfast wydaliśmy 38 dolarów, nie licząc śniadania

exclusion
n 1. (debarment) (from organization) wykluczenie n (from sth z czegoś) (from will, document) wyłączenie n (from sth z czegoś) (from premises, area) zamknięcie n dostępu (from sth do czegoś) 2. (omission) pominięcie n to the exclusion of sb/sth z pominięciem kogoś/czegoś he spends all his time gardening to the exclusion of his family/everything else przez cały czas zajmuje się ogrodem kosztem rodziny/innych zajęć 3. Sch zawieszenie n

exclusion clause
n Jur klauzula f zwalniająca od odpowiedzialności prawnej

exclusion order
n Jur (for terrorist) zakaz m przekraczania granicy (for spouse) sądowy zakaz m wstępu do rodzinnego domu (dla osób znęcających się nad pozostałymi członkami rodziny)

exclusion zone
n Mil strefa f zamknięta

exclusive
n Journ, TV, Radio reportaż, wywiad publikowany na prawach wyłączności przez jedną gazetę, stację adj 1. (select) [club, district, hotel, school, society] ekskluzywny [company] doborowy [goods] luksusowy 2. (restricted) [privileges, rights, use] wyłączny [story, interview] Journ publikowany na prawach wyłączności to have exclusive rights for sth mieć wyłączne prawa do czegoś to have exclusive use of sth być wyłącznym użytkownikiem czegoś the report exclusive to the Independent reportaż specjalnie dla (dziennika) "Independent" a feature exclusive to the English language cecha występująca wyłącznie w języku angielskim the species is exclusive to these islands gatunek występuje wyłącznie na tych wyspach 3. (sole) [interest, occupation] jedyny 4. (excluding) mutually exclusive wzajemnie się wykluczający to be mutually exclusive wzajemnie się wykluczać exclusive of sb/sth nie licząc kogoś/czegoś, wyłączając kogoś/coś there were five men exclusive of myself było pięciu mężczyzn, nie licząc mnie Ł25 exclusive of postage and packing 25 funtów, nie licząc porto i opakowania

exclusively
adv wyłącznie, jedynie exclusively for members tylko dla członków

exclusivism
n ekskluzywizm m

excommunicate
vt na|łożyć, -kładać ekskomunikę na (kogoś), ekskomunikować, rzuc|ić, -ać klątwę na (kogoś)

excommunication
n ekskomunika f, klątwa f

excrement
n ekskrementy plt, odchody plt

excrescence
n narośl f fig obce ciało n fig

excreta
n fml (faeces) ekskrementy plt, odchody plt (waste matter) wydaliny f pl

excrete
vt wydal|ić, -ać [waste matter] wydziel|ić, -ać [juice, sweat]

excretion
n 1. (act) wydalanie n 2. (sth excreted) wydalina f

excretory
adj wydalniczy

excruciating
adj 1. [pain, suffering, noise] straszliwy, nieznośny [situation] rozpaczliwy 2. infml (awful) [bore, boredom] potworny, straszliwy [performance] koszmarny

excruciatingly
adv [painful] nieznośnie, straszliwie [embarrassing, boring] potwornie, koszmarnie excruciatingly funny szalenie zabawny

exculpate
vt uniewinni|ć, -ać, uw|olnić, -alniać (kogoś) od winy to exculpate sb from the charge oczyścić kogoś z zarzutów to exculpate sb from blame uwolnić kogoś od winy or odpowiedzialności

excursion
n 1. (outing) wycieczka f (short) wypad m to go on an excursion pojechać na wycieczkę to make an excursion (into the country) zrobić wycieczkę (za miasto) wyskoczyć za miasto infml a shopping excursion wyprawa or wypad na zakupy 2. (into subject, field) an excursion into sth próba f czegoś to make an excursion into writing for the theatre podjąć próbę pisania dla teatru 3. (digression) dygresja f

excursion ticket
n bilet m wycieczkowy

excursion train
n pociąg m wycieczkowy

excusable
adj wybaczalny

excuse
/ik'skjus/ n 1. (justification) usprawiedliwienie n, wytłumaczenie n (for sth czegoś) there is no excuse for such behaviour/for cheating nie ma usprawiedliwienia dla takiego zachowania/dla oszustwa, nic nie usprawiedliwia takiego zachowania/oszustwa to offer an excuse usprawiedliwić się I refuse to make excuses for you any longer nie będę się już więcej za ciebie tłumaczył (those who are) absent without excuse (ci, którzy są) nieobecni bez usprawiedliwienia 2. (pretext) pretekst m (not to do sth) wymówka f, wykręt m a good/lame excuse dobra/kiepska wymówka to make or find an excuse znaleźć pretekst or wymówkę you're always making excuses! zawsze się wykręcasz!, zawsze masz jakąś wymówkę! that's just an excuse! to tylko wymówka or pretekst! to be an excuse to do sth or for doing sth być pretekstem do zrobienia czegoś or żeby coś zrobić I have a good excuse for not doing it mam dobry pretekst or dobrą wymówkę, żeby tego nie robić this gave me a good excuse to leave early posłużyło mi to za dobry pretekst, żeby wyjść wcześniej is that the best excuse you can come up with? czy nie stać cię na lepszą wymówkę? any excuse for a day off work! każdy pretekst jest dobry, żeby nie iść do pracy! 3. (poor substitute) (nędzna) namiastka f (for sth czegoś) excuses npl to make one's excuses przepraszać (za nieobecność) (to sb kogoś) usprawiedliwi|ć, -ać się (to sb komuś or przed kimś) please give them my excuses przeproś ich, proszę, w moim imieniu usprawiedliw mnie, proszę, przed nimi /ik'skjuz/ vt 1. (forgive) wybacz|yć, -ać (komuś) [person] wybacz|yć, -ać (coś) [mistake, misconduct] to excuse sb for doing sth wybaczyć komuś zrobienie czegoś or że coś zrobił you could be excused for misinterpreting him można ci wybaczyć, że źle go zrozumiałeś if you'll excuse the expression przepraszam za wyrażenie, za przeproszeniem excuse my interrupting you or excuse me for interrupting you, but... przepraszam, że (ci) przerywam, ale... excuse me! (apologizing) bardzo przepraszam! excuse me, can I get past? (attracting attention) przepraszam, czy może mnie pan przepuścić?, przepraszam, chciałbym przejść excuse me, is this the London train? przepraszam, czy to pociąg do Londynu? excuse me for asking, but do you live here? proszę mi wybaczyć, że pytam, ale czy pan tu mieszka? you'll have to excuse me for not inviting you in proszę mi wybaczyć or proszę się nie gniewać, że nie zapraszam do środka excuse me, but I think that you're mistaken przepraszam, ale wydaje mi się, że się mylisz excuse me, but I did not get the sack! infml bardzo przepraszam, ale wcale mnie nie wyrzucono! if you'll excuse me, I have work to do proszę mi wybaczyć, ale mam coś do zrobienia 'would you like a drink?' - 'excuse me?" US "zrobić ci drinka?" - "słucham?" or "proszę?" 2. (justify) usprawiedliwi|ć, -ać [conduct, action] usprawiedliwi|ć, -ać, wy|tłumaczyć [person] nothing can excuse such rudeness nic nie usprawiedliwia takiego zachowania 3. (release from obligation) zw|olnić, -alniać (from sth/from doing sth z czegoś, z (obowiązku) zrobienia czegoś) to be excused from games zostać zwolnionym z wychowania fizycznego may I be excused? GB euph (used by school children) czy mogę wyjść (do toalety)? vr to excuse oneself 1. (on leaving) przepr|osić, -aszać po|prosić o wybaczenie fml she excused herself and left przeprosiła or poprosiła o wybaczenie i wyszła 2. (offer excuse) usprawiedliwi|ć, -ać się (for sth, for doing sth za coś, za zrobienie czegoś) wy|tłumaczyć się (for sth z czegoś)

exec
n US infml = executive

execrable
adj fml [weather, food, taste] wstrętny, ohydny, obrzydliwy [manners] budzący obrzydzenie or wstręt I find your comments in execrable taste uważam, że twoje uwagi są niesmaczne or w bardzo złym tonie

execrably
adv fml [act, behave] wstrętnie, ohydnie, obrzydliwie

execrate
vt fml 1. (abhor) mieć or odczuwać wstręt do (kogoś/czegoś), nie cierpieć (kogoś/czegoś) 2. (curse) przekl|ąć, -inać, złorzeczyć (komuś/czemuś)

execration
n fml 1. (abhorence) wstręt m, odraza f (of sb/sth do kogoś/czegoś) to hold sb/sth in execration czuć do kogoś/czegoś wstręt or odrazę 2. (curse) przekleństwo n, klątwa f to pronounce an execration on sb przekląć kogoś, rzucić na kogoś klątwę

executable file
n Comput plik m wykonywalny

executant
n Mus fml wykonaw|ca m, -czyni f

execute
vt 1. (kill) s|tracić, dokon|ać, -ywać egzekucji (kogoś), wykon|ać, -ywać egzekucję na (kimś) to be executed for sth zostać straconym za coś 2. (carry out) wykon|ać, -ywać [command, task, piece of work] spełni|ć, -ać, wypełni|ć, -ać [duty, wish] przeprowadz|ić, -ać [plan] z|realizować [idea, purpose] 3. Jur (put into effect) wykon|ać, -ywać [will] spełni|ć, -ać [last wish] (make valid) nada|ć, -wać moc prawną (czemuś) [contract, deed] 4. (perform) wykon|ać, -ywać [dance, step, minuet, passage] 5. Comput wykon|ać, -ywać

execution
n 1. (killing) stracenie n, egzekucja f execution by firing-squad/hanging egzekucja przez rozstrzelanie/powieszenie 2. (of order, task) wykonanie n (of duty, wish) spełnienie n (of plan) przeprowadzenie n (of aim, idea) realizacja f to put sth into execution wprowadzić coś w życie in the execution of one's duty podczas wykonywania obowiązków (służbowych) 3. Jur (of will) wykonanie n 4. fml (of piece of music, dance) wykonanie n 5. Comput wykonanie n

executioner
n Jur (also public executioner) kat m

executive
n 1. (committee) (in administration, labour unions) ciało n wykonawcze, organ m wykonawczy (in party) egzekutywa f (in commerce) kierownictwo n to be on the executive należeć do kierownictwa 2. (administrator) pracownik m szczebla kierowniczego junior/senior executive samodzielny pracownik niższego/wyższego stopnia top executive członek ścisłego kierownictwa chief executive (officer) dyrektor naczelny sales/finance executive dyrektor handlowy/finansowy he's an executive with IBM zajmuje kierownicze stanowisko w IBM 3. US (the executive) władza f wykonawcza adj 1. (managerial) [position, powers, decision, talent] kierowniczy to possess executive ability mieć zdolności kierownicze 2. (administrative) [committee, branch, authority] wykonawczy 3. (luxury) [desk, housing] luksusowy, ekskluzywny

executive arm
n organ m wykonawczy, ciało n wykonawcze

executive board
n zarząd m

executive branch
n = executive arm

executive briefcase
n teczka f (zwykle walizkowa)

executive class
n (in plane) klasa f executive (pierwsza)

executive committee
n komitet m wykonawczy

executive council
n (of company) rada f wykonawcza (of party) komitet m wykonawczy, egzekutywa f (of labour union) rada f wykonawcza

executive director
n dyrektor m wykonawczy

executive jet
n samolot m należący do firmy

executive member
n członek m komitetu wykonawczego or egzekutywy

executive officer
n członek m kadry kierowniczej

executive order
n US dekret m prezydencki

executive privilege
n US prawo prezydenta do nieujawniania pewnych informacji

executive producer
n Cin pełnomocnik m producenta

executive program
n Comput program m nadzorczy, dyrygent m

executive secretary
n Admin sekretarz m wykonawczy (manager's secretary) sekreta|rz m, -rka f

executive session
n zamknięte obrady plt parlamentu

executive suite
n (in hotel) apartament m reprezentacyjny (in company headquarters) pokoje m pl zarządu

executive toy
n gadżet m ("zabawka" dla zestresowanych osób na wysokich stanowiskach)

executor
n Jur wykonawca m testamentu

executrix
n (pl -es, executrices) Jur wykonawczyni f testamentu

exegesis
n (pl -ses) egzegeza f (of sth czegoś)

exemplar
n fml wzór m, ideał m (of sth czegoś)

exemplary
adj 1. [behaviour, student, father] przykładny, wzorowy [model, patience] godny naśladowania 2. [punishment] przykładny exemplary damages Jur odszkodowanie z nawiązką

exemplify
vt 1. (be example of) stanowić przykład (czegoś) 2. (illustrate) z|ilustrować 3. Jur sporządz|ić, -ać uwierzytelniony odpis (czegoś) an exemplified copy (of sth) uwierzytelniony odpis (czegoś)

exempt
adj zwolniony (from sth od czegoś) to be exempt from tax or taxation być zwolnionym od podatku vt zw|olnić, -alniać [goods, loan, property] (from sth od czegoś, z czegoś) to exempt sb (from sth) zw|olnić, -alniać kogoś (od czegoś) [responsibility] zw|olnić, -alniać kogoś (z czegoś) [exam, course, service] his poor eyesight exempted him from military service ze względu na słaby wzrok został zwolniony ze służby wojskowej to exempt sb from doing sth zwolnić kogoś z obowiązku robienia czegoś

exemption
n zwolnienie n exemption from sth zwolnienie od czegoś [tax] zwolnienie z czegoś [exam, course, service] tax exemption zwolnienie podatkowe

exercise
n 1. (physical) (movements) gimnastyka f, ćwiczenie n (activity) ruch m swimming is good exercise pływanie dobrze robi to take exercise gimnastykować się, zażywać ruchu you don't take much/any exercise mało/wcale się nie ruszasz to play tennis for exercise grać w tenisa, żeby zachować sprawność fizyczną 2. Mus, Sport (training task) ćwiczenie n to do an exercise wykonać ćwiczenie breathing/vocal exercises ćwiczenia oddechu/wokalne intellectual exercise ćwiczenie dla umysłu 3. Sch ćwiczenie n, zadanie n maths exercise zadanie matematyczne or z matematyki 4. Mil (drill) musztra f (training) ćwiczenia n pl, manewry m pl to go on exercise(s) udać się na ćwiczenia/manewry 5. (undertaking) operacja f, kampania f marketing/cost-cutting exercise operacja marketingowa/zmniejszająca koszty public relations exercise kampania promocyjna academic exercise czysto akademickie rozważania the object of this exercise is to reduce losses celem tej operacji jest zmniejszenie strat an exercise in diplomacy/democracy lekcja dyplomacji/demokracji 6. (use) the exercise of sth korzystanie z (czegoś) [rights, privileges] sprawowanie czegoś [power, authority] wykonywanie czegoś [duties] posługiwanie się czymś [imagination, intellect] zachowanie czegoś [caution, patience] exercises npl US uroczystości f pl vt 1. (exert) ćwiczyć [body, mind, muscles] gimnastykować [limb] wyprowadz|ić, -ać (na spacer) [dog] przeg|onić, -aniać [horse] musztrować [troops, recruits] 2. (worry) niepokoić, dręczyć [mind, conscience] a problem which has exercised many great minds problem, który zaprzątał wiele światłych umysłów to be much or greatly exercised by or about sth liter zadręczać się czymś 3. (use) zachow|ać, -ywać [caution, patience] wykaz|ać, -ywać się (czymś) [tolerance] sprawować, mieć [authority, control, power] s|korzystać z (czegoś) [right, rights] wyw|rzeć, -ierać [influence] to exercise great care postępować z wielką ostrożnością to exercise restraint zachować umiar the examiner will exercise his discretion in such cases w takich przypadkach wszystko zależy od uznania egzaminatora 4. Fin s|korzystać z prawa (czegoś) [option] vi ćwiczyć, gimnastykować się

exercise bicycle
n rower m treningowy

exercise book
n zeszyt m

exercise programme
n Med, Sport program m ćwiczeń

exerciser
n 1. US = exercise bicycle 2. (person) trener m

exert
vt wyw|rzeć, -ierać [pressure, influence] (on sb/sth na kogoś/coś) wykorzyst|ać, -ywać [talent, authority] uży|ć, -wać (czegoś) [force, authority] to exert every effort dołożyć wszelkich starań (to do sth żeby coś zrobić) vr to exert oneself wysil|ić, -ać się you shouldn't exert yourself nie powinieneś się zbytnio wysilać don't exert yourself! iron uważaj, żebyś się przypadkiem nie przepracował! iron

exertion
n 1. (effort) wysiłek m, trud m (to achieve sth) by one's own exertions (osiągnąć coś) własnymi siłami after the day's exertions po całodziennym wysiłku the exertions of the climb trudy wspinaczki 2. (exercising) (of pressure, influence) wywieranie n (of authority) wykorzystywanie n (of force) stosowanie n the exertion of influence on sb wywieranie n wpływu na kogoś

exeunt
vi Theat exeunt king and courtiers król i dworzanie wychodzą

exfoliant
n Cosmet środek m złuszczający

exfoliate
vt s|powodować odwarstwienie (czegoś) [rock, bark] z|łuszczyć [skin] vi [rock, bark] odwarstwi|ć, -ać się, z|łuszczyć się [skin] z|łuszczyć się

exfoliating scrub
n Cosmet peeling m

exfoliation
n Geol odwarstwianie n, złuszczenie (się) n Cosmet peeling m, eksfoliacja f Med złuszczenie (się) n

exhalation
n 1. (act) (of breath) wydech m (of smoke, fumes) emisja f 2. (substance) (fumes, gases) wyziewy m pl (vapour, mist) opar m

exhale
vt 1. (breathe out) [person] wydychać, wypu|ścić, -szczać [air] wydmuch|ać, -iwać, wypu|ścić, -szczać [smoke] wyda|ć, -awać [moan] 2. (give off) wydziel|ić, -ać [fumes, smell] wypu|ścić, -szczać, emitować [smoke, gas] vi [person, animal] wypu|ścić, -szczać powietrze (z płuc), z|robić wydech

exhaust
n Aut 1. (pipe) rura f wydechowa 2. (fumes) spaliny plt vt 1. (tire out) wyczerp|ać, -ywać, z|męczyć [person, animal] it exhausted him to talk too long zbyt długie mówienie zmęczyło go 2. (cover thoroughly) wyczerp|ać, -ywać [subject, topic] to exhaust all possibilities wyczerpać wszystkie możliwości 3. (use up) wyczerp|ać, -ywać [resources, supplies, reserves] wyjał|owić, -awiać [soil] wy|eksploatować [oil well, mine] 4. (drain) opróżni|ć, -ać [vessel, boiler] (of sth z czegoś) to exhaust the flask of air usunąć powietrze z kolby vr to exhaust oneself przemęcz|yć, -ać się, z|męczyć się

exhaust emissions
n = exhaust fumes

exhaust fumes
n spaliny plt

exhaust pipe
n rura f wydechowa

exhaust system
n system m odprowadzania spalin

exhaust valve
n zawór m wylotowy or wydechowy

exhausted
adj 1. (tired) wyczerpany (by sth czymś) physically and mentally exhausted wyczerpany fizycznie i psychicznie 2. (used up) [supplies, resources] wyczerpany [mine, oil well] wyeksploatowany

exhausting
adj [work, activity] wyczerpujący [person, climate] męczący

exhaustion
n 1. (tiredness) wyczerpanie n, przemęczenie n to suffer from exhaustion być wyczerpanym or przemęczonym to be dropping from exhaustion padać z wyczerpania or ze zmęczenia 2. (of resources, supplies) wyczerpanie n

exhaustive
adj [account, description, comment] wyczerpujący [analysis, study] dogłębny [inquiry, research] drobiazgowy [list] pełny in exhaustive detail drobiazgowo

exhaustively
adv [describe, comment] drobiazgowo, wyczerpująco [study] dogłębnie

exhibit
n 1. (item on display) eksponat m do not touch the exhibits prosimy nie dotykać eksponatów the prize exhibit ozdoba ekspozycji 2. US (exhibition) wystawa f, ekspozycja f to be on exhibit być wystawionym (na pokaz) a Gauguin exhibit wystawa (dzieł) Gauguina 3. Jur dowód m rzeczowy exhibit A dowód rzeczowy A vt 1. wystawi|ć, -ać (na pokaz) [goods, paintings] 2. okaz|ać, -ywać [fear, courage, curiosity] wykaz|ać, -ywać, wykaz|ać, -ywać się (czymś) [skill, dexterity] to exhibit signs of interest zdradzać oznaki zainteresowania 3. Jur przedstawi|ć, -ać jako dowód rzeczowy vi wystawiać he exhibits in the local gallery wystawia w miejscowej galerii

exhibition
n 1. (of art, goods) wystawa f, ekspozycja f art exhibition wystawa sztuki the Picasso exhibition wystawa (dzieł) Picassa to mount or put on an exhibition zorganizować wystawę to be on exhibition być wystawionym (na pokaz) to make an exhibition of oneself fig zrobić z siebie widowisko 2. (of skill, arrogance, rudeness) popis m, pokaz m 3. (of film) prezentacja f 4. GB Univ stypendium n modif [hall, stand] wystawowy [gallery] wystawienniczy exhibition catalogue katalog wystawy

exhibition center
GB zob. exhibition centre

exhibition centre
US n centrum m wystawiennicze

exhibitioner
n GB Univ stypendyst|a m, -ka f

exhibitionism
n Psych ekshibicjonizm m (extravagant behaviour) kabotyństwo n fml

exhibitionist
n Psych ekshibicjonista m (show-off) osoba f lubiąca się popisywać kabotyn m, -ka f pej adj Psych ekshibicjonistyczny

exhibitor
n 1. (of art, goods) wystawca m 2. US (of cinema) właściciel m sali kinowej

exhilarate
vt 1. (make happy) [speed, music, wine] up|oić, -ajać [action, scene, thought] wprawi|ć, -ać w radosny nastrój we were exhilarated by our success byliśmy upojeni sukcesem 2. (stimulate) [breeze, mountain air] po|działać ożywczo na (kogoś)

exhilarating
adj [breeze] ożywczy [swim, experience] rozkoszny [contest, argument, dance, music] porywający [climb, journey, run] emocjonujący

exhilaration
n radosne podniecenie n, euforia f to fill sb with a sense of exhilaration przepełnić kogoś radością, wprawić kogoś w stan radosnego podniecenia

exhort
vt to exhort sb to do sth nawoływać kogoś, żeby coś zrobił nakłaniać kogoś do zrobienia czegoś (stronger) zaklinać kogoś, żeby coś zrobił to exhort sb to action zagrzewać kogoś do działania

exhortation
n (by politician) nawoływanie n (to sth/to do sth do czegoś/do zrobienia czegoś)

exhumation
n ekshumacja f

exhumation order
n Jur zezwolenie n na przeprowadzenie ekshumacji

exhume
vt ekshumować

exigency fml
n (emergency) nagląca potrzeba f, konieczność f exigencies npl (demands) wymogi m pl

exigent
adj fml [person, customer, task] wymagający [situation] naglący [crisis, problem] wymagający natychmiastowego działania

exiguity
n (of room) ciasnota f (of income, resources) szczupłość f (of diet) skromność f

exiguous
adj [space, kitchen] ciasny [income, savings, resources] szczupły, znikomy [diet] skromny

exile
n 1. (person) (voluntary) emigrant m, -ka f (involuntary) banita m liter (expelled from) wygnaniec m (expelled to) zesłaniec m 2. (state) (self-imposed) emigracja f, wychodźstwo n (enforced) banicja f liter (from somewhere) wygnanie n (to somewhere) zesłanie n in exile na wygnaniu or zesłaniu or emigracji government in exile rząd emigracyjny or na wychodźstwie to go into exile (voluntary) wyemigrować Exile prn Relig the Exile niewola f babilońska vt to exile sb from a country wygnać kogoś z kraju to exile sb to Siberia zesłać kogoś na Syberię to exile sb for life skazać kogoś na dożywotnie wygnanie or zesłanie skazać kogoś na dożywotnią banicję liter exiled pp adj (from somewhere) wygnany (to somewhere) zesłany the exiled Mr X today said... pan X, przebywający na wygnaniu or zesłaniu, powiedział dziś...

exist
vi 1. (be real, actual) istnieć do vampires really exist? czy wampiry naprawdę istnieją? to cease to exist przestać istnieć to continue to exist nadal istnieć that exists only in your imagination to tylko wytwór twojej wyobraźni he acts as if I don't exist traktuje mnie jak powietrze 2. (survive) egzystować, wegetować they can do no more than exist on that wage przy takich zarobkach mogą jedynie egzystować or wegetować we can just about exist on my wages przy moich zarobkach z trudem wiążemy koniec z końcem 3. (live) egzystować, żyć to exist on a diet of potatoes żywić się wyłącznie ziemniakami how can he exist without friends? jak on może żyć bez przyjaciół?

existence
n 1. (being) istnienie n the largest aircraft in existence największy istniejący samolot how long has the company been in existence? jak długo istnieje firma? I wasn't aware of its existence nie wiedziałem, że istnieje to come into existence powstać to go out of existence przestać istnieć 2. (life) byt m, egzystencja f, życie n to struggle for one's very existence walczyć o byt to lead a lonely existence prowadzić samotne życie

existent
adj fml istniejący

existential
adj egzystencjalny

existentialism
n egzystencjalizm m

existentialist
n egzystencjalist|a m, -ka f adj egzystencjalistyczny

existing
adj [product, laws, order, institution] istniejący (present) [policy, management, leadership] obecny under the existing conditions w zaistniałych or obecnych warunkach

exit
n 1. (way out) (from room, building, aircraft) wyjście n 'no exit' "przejścia nie ma" 2. Transp droga f wyjazdowa take exit 13 into Lynchburg na zjeździe 13. pojedź na Lynchburg 3. (departure) (from building, room) wyjście n (from stage) zejście n (ze sceny) to make an exit wyjść Theatr zejść ze sceny Sport zostać wyeliminowanym to make a quick or hasty exit ulotnić się, zwiać infml to make one's final exit euph zejść z tego świata, rozstać się z życiem Exit prn GB stowarzyszenie skupiające zwolenników eutanazji vt opu|ścić, -szczać, wy|jść, -chodzić z (czegoś) [room, building] zejść, schodzić z (czegoś) [stage] vi 1. (leave) [person] wy|jść, -chodzić [tunnel, shaft] mieć wylot 2. Theat zejść, schodzić ze sceny 'exit Hamlet' "Hamlet wychodzi" to exit left/right opuścić scenę lewą/prawą kulisą 3. Comput wy|jść, -chodzić (z programu, pliku)

exit point
n Comput punkt m wyjścia

exit poll
n sonda f wśród opuszczających punkt wyborczy

exit sign
n znak m kierujący do wyjścia

exit visa
n wiza f wyjazdowa

exit wound
n wylot m rany

exocrine
adj zewnątrzwydzielniczy

exodus
n exodus m Exodus prn Bible the Book of Exodus Księga f Wyjścia the Exodus wyjście n (z Egiptu)

exogenous
adj 1. [forces, factors] zewnętrzny [population] napływowy 2. Biol, Geol, Med egzogeniczny, egzogenny

exonerate
vt oczy|ścić, -szczać (kogoś) z zarzutów to exonerate sb from blame/responsibility uwolnić kogoś od winy/odpowiedzialności to exonerate sb from the crime oczyścić kogoś z zarzutu popełnienia przestępstwa

exoneration
n oczyszczenie n z zarzutów

exorbitance
n exorbitance of price/rent wyśrubowana cena/wyśrubowany czynsz exorbitance of expenditure/cost kolosalne or ogromne wydatki/koszty exorbitance of demands wygórowane żądania

exorbitant
adj [charges, price] wyśrubowany, niebotyczny [cost, amount, increase] ogromny, kolosalny [ambition, demands] wygórowany to an exorbitant degree (aż) do przesady to go to exorbitant lengths to do sth chwytać się różnych sposobów, żeby coś zrobić

exorbitantly
adv [high, expensive] niebotycznie [charge, pay, spend] co niemiara exorbitantly paid przepłacany exorbitantly priced potwornie drogi

exorcism
n egzorcyzm m to carry out an exorcism on sb odprawiać egzorcyzmy nad kimś

exorcist
n egzorcysta m

exorcize
vt egzorcyzmować [demon, place] fig uw|olnić, -alniać się od (czegoś) [past] to exorcize the memory of sth odpędzić wspomnienie czegoś or o czymś

exoskeleton
n szkielet m zewnętrzny

exosphere
n egzosfera f

exoteric
adj [doctrine, account] przystępny, popularny egzoteryczny ra

exothermic
adj egzotermiczny

exotic
n 1. (person) oryginał m 2. (animal, plant) egzotyk m adj 1. (foreign, unusual) [plant, animal, place, appearance, name] egzotyczny 2. euph (erotic) [appeal, pleasure] zmysłowy [dancer, literature] erotyczny

exotica
npl egzotyki m pl

exoticism
n egzotyka f, egzotyzm m

expand
vt 1. (enlarge) rozwi|nąć, -jać [trade, business, network] powiększ|yć, -ać [workforce, empire, sales] rozbudow|ać, -ywać [system] rozszerz|yć, -ać [horizons, knowledge, influence] 2. (stretch) wypi|ąć, -nać [chest] napi|ąć, -inać [muscles] rozd|ąć, -ymać [lungs] (develop) rozwi|nąć, -jać [chest, muscles] 3. Math rozwi|nąć, -jać [fraction, expression] vi 1. (develop) [industry, relations, flower petals] rozwi|nąć, -jać się [knowledge, gas, metal, universe] rozszerz|yć, -ać się [institution, population, market] rozr|osnąć, -astać się [supply, possibilities, chest] powiększ|yć, -ać się, zwiększ|yć, -ać się (stretch) [chest, muscles] napi|ąć, -nać się [elastic, rubber band] rozciąg|nąć, -ać się heat makes metals expand pod wpływem ciepła metale rozszerzają się the company is expanding into overseas markets przedsiębiorstwo rozszerza działalność na rynki zamorskie the company is expanding into textiles przedsiębiorstwo rozszerza działalność na tekstylia 2. (relax) [person] rozluźni|ć, -ać się her face expanded into a broad smile na jej twarzy pojawił się szeroki uśmiech expanded pp adj [article, version] rozwinięty [programme, project] rozbudowany expanded plastic tworzywo sztuczne porowate or spienione expanded polystyrene polistyren piankowy expanded metal Constr siatka metalowa (rozciągana) expand (up)on: expand up(on) [sth] rozwi|jać, -nąć [topic, theory, aspect]

expandable
adj [waistband] elastyczny [system] rozszerzalny

expander
n 1. Telcom ekspandor m 2. (also chest expander) ekspander m

expanding
adj 1. (growing) [market, business, economy, service, sector] rozwijający się [area, town, project] powiększający się [role, population] rosnący [possibilities] otwierający się the expanding universe theory teoria rozszerzającego się wszechświata 2. [bracelet] rozciągający się expanding file teczka kartonowa z bokami w harmonijkę

expanse
n (of land, sky, water) przestrzeń f przestwór m, przestworze n liter she was swathed in an expanse of red silk spowita była w czerwony jedwab

expansion
n 1. (in volume, extent) (of business, trade, economic activity) rozwój m (of output, trade, number) wzrost m (of product range, research) poszerzenie n (of building) rozbudowa f (of book, thesis, argument) rozwinięcie n (territorial, colonial, economic) ekspansja f expansion into new areas of research rozszerzenie badań na nowe dziedziny rate of expansion tempo wzrostu or rozwoju 2. Phys (of gas, metals) rozszerzanie (się) n 3. Math (of fraction, expression) rozwinięcie n 4. Tech (in engine) rozprężanie (się) n

expansion board
n Comput = expansion card

expansion bolt
n Tech śruba f z tulejką rozprężającą (in mountaineering) nit m

expansion card
n Comput karta f rozszerzenia or rozbudowy

expansion joint
n (joint) złącze f przesuwne (gap) szczelina f dylatacyjna

expansion programme
n program m rozwojowy

expansion scheme
n = expansion programme

expansion slot
n Comput gniazdo n rozszerzające, złącze n do rozbudowy funkcjonalnej

expansion tank
n Aut zbiornik m rozprężny

expansionary
adj [economy, factor] ekspansywny

expansionism
n Econ, Pol ekspansjonizm m

expansionist
n Econ, Pol zwolenni|k m, -czka f ekspansjonizmu adj ekspansjonistyczny

expansive
adj 1. (effusive) [person, mood] wylewny [gesture, smile] szeroki [welcome] serdeczny 2. (grand, extravagant) [lifestyle] wystawny [theme, vision] wspaniały 3. (extensive) [brow, chest] szeroki [desert, square] rozległy 4. (extendable) [gas] rozszerzalny, rozprężalny [cement] ekspansywny [metal] zwiększający objętość (podczas krzepnięcia) expansive force siła pęcznienia

expansively
adv 1. (effusively) [greet, speak] wylewnie [speak] serdecznie [smile] szeroko [gesture, wave] energicznie 2. (in detail) [describe] szeroko

expansiveness
n (of person) wylewność f (of landscape) rozległość f

expat
n, adj infml = expatriate

expatiate
vi rozwodzić się (on or upon sth nad czymś)

expatriate
/'eks'patrit/ n osoba f mieszkająca poza własnym krajem or na obczyźnie ekspatriant m ra /'eks'patrit/ adj an expatriate Pole/Irishman Polak/Irlandczyk (żyjący) na obczyźnie /'eks'patrieit/ vt skaz|ać, -ywać na wygnanie ekspatriować ra

expect
vt 1. (anticipate) oczekiwać (czegoś), spodziewać się (czegoś) [event, victory, defeat, trouble] to expect the worst być przygotowanym na najgorsze, spodziewać się najgorszego we expect fine weather powinna być ładna pogoda, należy spodziewać się ładnej pogody what did you expect? czego się spodziewałeś? I expected as much tego się spodziewałem you knew what to expect wiedziałeś, czego można się spodziewać to expect sb to do sth oczekiwać or spodziewać się, że ktoś coś zrobi she is expected to win oczekuje się, że ona wygra he is expected to arrive at six ma przyjechać o szóstej I expect to lose/to be working late spodziewam się or sądzę, że przegram/że będę pracować do późna I was expecting to do better spodziewałem się or oczekiwałem, że lepiej mi pójdzie to expect that... spodziewać się or oczekiwać, że... I expect (that) I'll lose spodziewam się, że przegram pewnie przegram it's only to be expected that the children should feel homesick to naturalne, że dzieci tęsknią za domem it was hardly to be expected that she should agree trudno było oczekiwać, że się zgodzi more/worse than expected więcej/gorzej niż się spodziewano or niż oczekiwano not as awful as I had expected nie tak straszny, jak się spodziewałem as one might expect, as might be expected jak można było się spodziewać, jak można było oczekiwać 2. (rely on) oczekiwać (czegoś), liczyć na (coś) [sympathy, help] (from sb ze strony kogoś, od kogoś) don't expect any sympathy from me! nie oczekuj ode mnie współczucia!, nie licz na współczucie z mojej strony! I expect you to be punctual liczę na to or oczekuję, że będziesz punktualnie 3. (await) spodziewać się (kogoś), oczekiwać (kogoś) [baby, guest, company] I'm expecting someone spodziewam się kogoś, czekam na kogoś what time shall we expect you? o której (godzinie) możemy się ciebie spodziewać? I'll expect you at eight czekam na ciebie o ósmej to be expecting a baby/twins spodziewać się dziecka/bliźniąt expect me when you see me GB nie potrafię powiedzieć, kiedy będę przyjdę, jak będę infml 4. (require) oczekiwać [commitment, hard work] (from sb od kogoś, po kimś) to expect sb to do sth wymagać od kogoś zrobienia czegoś you will be expected to work at weekends będziesz musiał pracować w weekendy I can't be expected to know everything! nie możesz ode mnie wymagać, żebym wszystko wiedział! what do you expect me to do about it? co według ciebie mam zrobić (w tej sprawie)? I expect to see you there liczę na to, że cię tam zastanę it's too much to expect to zbyt duże wymagania 5. GB (suppose) przypuszczać, sądzić I expect so sądzę, że tak I don't expect so nie sądzę I expect you're tired pewnie jesteś zmęczony I expect you'd like a bath pewnie chciałbyś się wykąpać vi (be pregnant) to be expecting spodziewać się dziecka być przy nadziei dat expected pp adj [guest, letter, attack, reaction, income, price rise, sales] oczekiwany, spodziewany the expected $9 million loss spodziewana strata 9 milionów dolarów

expectancy
n wyczekiwanie n, nadzieja f he had an air or look of expectancy widać było, że czegoś wyczekuje a feeling of expectancy nastrój wyczekiwania life expectancy średnia długość życia

expectant
adj 1. [look, expression] pełen wyczekiwania [crowd] wyczekujący 2. expectant mother/father przyszła matka/przyszły ojciec

expectantly
adv [wait, listen] niecierpliwie [look] wyczekująco

expectation
n 1. (assumption, prediction) oczekiwanie n, przewidywanie n it is my expectation that... przewiduję or sądzę, że... to have expectations of success spodziewać się sukcesu against (contrary to) all expectation(s) wbrew wszelkim oczekiwaniom or przewidywaniom the plan succeeded beyond all expectation(s) plan powiódł się or udał się nadspodziewanie it's in line with expectations to jest zgodne z przewidywaniami in expectation of war w przewidywaniu wojny in expectation of better times mając nadzieję or w nadziei na lepsze czasy you have been chosen in the expectation that... zostałeś wybrany w nadziei, że... 2. (aspiration, hope) nadzieja f (of sth na coś) expectations of inheritance/promotion nadzieje na spadek/awans to come or live up to sb's expectations spełniać czyjeś oczekiwania or nadzieje to fall short of sb's expectations nie spełnić czyichś oczekiwań or nadziei I don't want to raise their expectations nie chcę rozbudzać w nich nadziei to have great expectations of sb/sth wiązać z kimś/czymś wielkie nadzieje an atmosphere of expectation atmosfera oczekiwania 3. (requirement, demand) oczekiwanie n, wymaganie n to have certain expectations of sb mieć określone wymagania w stosunku do kogoś

expectorant
n środek m wykrztuśny adj wykrztuśny

expectorate
vt wykrztu|sić, -szać, odkrztu|sić, -szać vi odkaszl|nąć, -iwać

expediency
n 1. (advisability) względy m pl praktyczne (podyktowane sytuacją) as a matter of expediency ze względów praktycznych 2. (self-interest) własny interes m, doraźna korzyść f

expedient
n środek m doraźny she got inside by the simple expedient of breaking the window dostała się do środka, po prostu wybijając szybę adj 1. (appropriate) celowy, wskazany 2. (advantageous) korzystny, wygodny

expediently
adv w korzystny sposób to arrive expediently przybyć w samą porę or w odpowiednim momencie

expedite
vt fml 1. (speed up) przyspiesz|yć, -ać [operation, process] (facilitate) usprawni|ć, -ać [work] ułatwi|ć, -ać [task] 2. (finish) szybko za|kończyć [business] 3. (send) wy|ekspediować [data, document]

expedition
n 1. (to explore) wyprawa f, ekspedycja f to go/set out on an expedition udać się/wyruszyć na wyprawę 2. (for leisure) wyprawa f climbing expedition wyprawa w góry, wspinaczka hunting/fishing expedition wyprawa na polowanie/na ryby sightseeing expedition wycieczka krajoznawcza to go on a shopping expedition udać się na zakupy 3. fml (speed) with expedition szybko, pilnie

expeditionary force
n korpus m ekspedycyjny

expeditious
adj fml [action, decision, response] szybki [method, procedure] sprawny

expeditiously
adv fml szybko, sprawnie

expel
vt (prp, pt, pp -ll-) 1. (force to leave) wydal|ić, -ać [diplomat, dissident] usu|nąć, -wać [tenant] wyrzuc|ić, -ać infml [tenant, member] wyp|rzeć, -ierać [enemy] wyklucz|yć, -ać [player, member] to expel a pupil (from school) usunąć ucznia (from classroom) wyrzucić or wyprosić ucznia 2. (discharge) wypu|ścić, -szczać, usu|nąć, -wać [air, liquid, smoke] take a breath, then expel the air slowly through the nose zrób wdech, a następnie powoli wypuść powietrze nosem

expend
vt 1. (devote, spend) poświęc|ić, -ać [time] (on sth na coś) w|łożyć, -kładać [effort, energy] (on sth w coś) wyda|ć, -wać, wydatkować [money] (on sth na coś) to expend care (on doing sth) dokładać starań (żeby coś zrobić) I've expended a good deal of time on her/the project poświęciłem jej/projektowi wiele czasu 2. (use up) zuży|ć, -wać, wyczerp|ać, -ywać [resources, stocks]

expendability
n (worthlessness) zbędność f, zbyteczność f he was aware of his own expendability był świadom tego, że nie jest niezbędny or że można się bez niego obejść

expendable
adj 1. Mil [troops, equipment] (spisany) na straty fig land forces may be expendable siły lądowe można poświęcić 2. (dispensable) zbyteczny, zbędny an expendable luxury zbędny luksus he became expendable przestał być niezbędny 3. (disposable) [container, fuel tank] jednorazowy [equipment, materials] zużywalny expendable goods środki nietrwałe

expenditure
n 1. (amount spent) wydatki m pl, nakłady m pl expenditure on education/defence wydatki na edukację/obronę income and expenditure dochody i wydatki capital expenditure nakłady kapitałowe public/consumer expenditure wydatki publiczne/na cele konsumpcyjne 2. (in bookkeeping) rozchód m below the line expenditure wydatki na dodatkową działalność 3. (spending) (of energy, time, money) wydatkowanie n, nakład m (on sth na coś) the expenditure of an additional five thousand dollars wydatkowanie dodatkowo pięciu tysięcy dolarów to do sth with minimum expenditure of time and energy zrobić coś przy minimalnym nakładzie czasu i energii a useful expenditure of time pożyteczne wykorzystanie czasu

expense
n 1. (cost) koszt m, nakład m at vast expense ogromnym kosztem or nakładem at one's own expense na własny koszt, własnymi nakładami at public expense na koszt państwa to go to some expense ponieść pewne koszty to go to the expense of renting a villa pozwolić sobie na wynajęcie willi to go to great expense, to go to a great deal of expense wykosztować się (to do sth żeby coś zrobić) to put sb to expense narazić kogoś na koszty or wydatki to spare no expense (over sth) nie szczędzić kosztów (na coś) to do sth, no expense spared zrobić coś, nie szczędząc kosztów or nie licząc się z kosztami to save oneself the expense of a hotel oszczędzić sobie kosztów hotelu it's well worth the expense to jest naprawdę warte tych pieniędzy hang the expense! infml pal sześć pieniądze! infml 2. fig at the expense of sb/sth kosztem kogoś/czegoś [health, public, safety] they had a good laugh at my expense dobrze się bawili moim kosztem he became successful at the expense of his ideals osiągnął sukces kosztem własnych ideałów 3. (cause for expenditure) wydatek m petrol is a big expense for me benzyna to dla mnie duży wydatek it's too much of an expense to zbyt duży wydatek expenses npl (incidental costs) koszty m pl, wydatki m pl (poniesione w związku z wykonywaną pracą) tax-deductible expenses koszty odliczane od podatku entertainment expenses koszty poniesione na cele reprezentacyjne to cover sb's expenses [company, sum] pokrywać czyjeś wydatki to get one's expenses paid otrzymywać zwrot kosztów all expenses paid [trip] w pełni opłacony she's going to London, all expenses paid jedzie do Londynu, mając w pełni opłaconą podróż i pobyt to claim expenses wystąpić o zwrot kosztów $400 plus expenses 400 dolarów plus zwrot poniesionych kosztów to put sth on expenses wliczyć coś w koszty the lunch was on expenses lunch był na koszt firmy to fiddle one's expenses infml kantować przy rozliczaniu wydatków infml

expense account
n fundusz m reprezentacyjny to put sth on an expense account przedstawić coś do rozliczenia expense account dinner kolacja na koszt firmy

expensive
adj [car, coat, holiday, investment] drogi, kosztowny [shop, area] drogi expensive to maintain drogi or kosztowny w utrzymaniu an expensive lifestyle wystawne życie she has very expensive tastes podoba się jej wszystko, co drogie it's getting expensive to eat out jadanie w restauracji staje się coraz droższe an error like that could prove expensive for him taki błąd może go wiele kosztować

expensively
adv [dine, live] wystawnie [buy] drogo [dress] kosztownie expensively furnished luksusowo wyposażony

expensiveness
n duży koszt m, kosztowność f

experience
n 1. (expertise) doświadczenie n driving/management/teaching experience doświadczenie w prowadzeniu pojazdu/w zarządzaniu/pedagogiczne from my/his own experience z własnego doświadczenia to know sth from experience znać coś z doświadczenia she knew from bitter experience that... gorzkie doświadczenie nauczyło ją, że... to speak/judge from experience mówić/sądzić na podstawie własnego doświadczenia in my experience, such promises mean nothing wiem z doświadczenia, że takie obietnice nic nie znaczą in all my 20 years' experience as headmistress, I've never seen anything like it od 20 lat jestem dyrektorką szkoły, a nigdy z czymś takim się nie spotkałam to learn by experience uczyć się poprzez praktykę to have experience of sth mieć doświadczenie w czymś to have experience with children/animals potrafić zajmować się dziećmi/zwierzętami, mieć doświadczenie w zajmowaniu się dziećmi/zwierzętami to have experience (in working) with computers mieć doświadczenie w obsłudze komputera to acquire or gain experience nabyć doświadczenia, zdobyć doświadczenie 'no previous experience required' (in ad) "doświadczenie nie jest konieczne" 'experience of computers an advantage' (in ad) "pożądana umiejętność obsługi komputera" 2. (incident) doświadczenie n, przeżycie n, doznanie n a pleasant/painful experience przyjemne/bolesne doświadczenie or przeżycie a religious/spiritual experience przeżycie or doznanie religijne/duchowe to have or go through a new experience doświadczyć czegoś nowego a world tour: the experience of a lifetime! podróż dookoła świata: przygoda życia! that was quite an experience! co za przeżycie! vt 1. (undergo) doświadcz|yć, -ać (czegoś) [misfortune, ill-treatment, kindness] pon|ieść, -osić [loss] dozna|ć, -wać [defeat] mieć, przeży|ć, -wać [problems, difficulties] prze|jść, -chodzić, ule|c, -gać (czemuś) [change] to experience sth personally or at first hand doświadczyć czegoś osobiście 2. (feel) doświadcz|yć, -ać, dozna|ć, -wać, po|czuć [emotion, sensation, physical pleasure]

experienced
adj [worker, professional] doświadczony [diplomat, politician] wytrawny he ran an experienced eye over the horse obejrzał konia fachowym okiem you're not experienced enough for this job nie masz wystarczającego doświadczenia, żeby wykonywać tę pracę to be experienced in or at sth mieć doświadczenie w czymś to be experienced in working with computers mieć doświadczenie w obsłudze komputera

experiment
n 1. (test) doświadczenie n, eksperyment m experiments on animals doświadczenia na zwierzętach experiments on the effectiveness of a new drug badanie skuteczności nowego leku experiments in chemistry/nuclear physics doświaczenia w dziedzinie chemii/fizyki jądrowej to conduct or carry out an experiment przeprowadzić or zrobić doświadczenie or eksperyment as an experiment, by way of experiment jako eksperyment, tytułem próby, na próbę 2. (original attempt) eksperyment m a theatrical experiment eksperyment teatralny vi przeprowadz|ić, -ać doświadczenia, eksperymentować (on sb/sth na kimś/czymś) to experiment with sth próbować czegoś [method, drug]

experimental
adj [science, research, animal, psychology] doświadczalny [laboratory] badawczy [season, week] próbny [design, music, theatre] eksperymentalny [novelist, novel] awangardowy, nowatorski in the experimental stage w fazie prób or doświadczeń

experimentally
adv [establish, test] doświadczalnie [lick, nibble, touch] na próbę

experimentation
n 1. (use of experiments) eksperymentowanie n Sci przeprowadzanie n doświadczeń 2. (experiment) doświadczenia n pl, eksperymenty m pl recent experimentation ostatnie doświadczenia animal experimentation doświadczenia na zwierzętach

expert
n specjalist|a m, -ka f, ekspert m Jur ekspert m, biegły m, rzeczoznawca m (at practical skills) fachowiec m an expert in computer science specjalista or ekspert w zakresie informatyki an expert on medieval music znawca muzyki średniowiecznej an expert at (repairing) old clocks specjalista or fachowiec od (naprawy) starych zegarów financial/economic expert ekspert w zakresie or z zakresu finansów/ekonomii forensic expert biegły medycyny sądowej to ask the experts poradzić się specjalistów, zasięgnąć fachowej rady don't ask me, you're the expert! mnie się nie pytaj, to ty się podobno na tym znasz! adj [knowledge] specjalistyczny, fachowy [opinion, advice] fachowy [professional] wytrawny, biegły an expert cook mistrz sztuki kulinarnej to be expert at sth/at doing sth radzić sobie doskonale z czymś/z robieniem czegoś to do sth with expert skill or touch robić coś z wielką wprawą to cast an expert eye over sth rzucić na coś fachowym okiem or okiem fachowca

expert system
n Comput system m ekspertowy or ekspercki

expert witness
n Jur biegły m sądowy to call an expert witness powołać biegłego na świadka

expertise
n (skill) biegłość f kompetencje plt (in sth w dziedzinie czegoś) (knowledge) znajomość f (in sth czegoś) znawstwo n (in sth w dziedzinie czegoś) (practical) wprawa f his marketing expertise jego znajomość marketingu her expertise in the field of literary criticism jej znawstwo w dziedzinie krytyki literackiej I admired the expertise with which he prepared the meal podziwiałem, z jaką wprawą przygotowywał posiłek to have/lack the expertise to do sth mieć wprawę/nie mieć wprawy w robieniu czegoś

expertly
adv [drive, steer, avoid] umiejętnie, wprawnie [constructed, presented] fachowo [cook, paint, play] z dużą wprawą

experts report
n ekspertyza f

expiate
vt odkup|ić, -ywać [sin, guilt, crime] naprawi|ć, -ać [fault]

expiation
n (of crime, guilt, sin) odkupienie n ekspiacja f liter (of fault) naprawienie n in expiation of his sins jako pokuta za grzechy, na znak skruchy he bought her flowers in expiation for or of his guilt kupił jej kwiaty, żeby zmazać swą winę

expiatory
adj [gesture, action] wyrażający skruchę [prayer] ekspiacyjny he brought her an expiatory gift of flowers na przeprosiny przyniósł jej kwiaty

expiration
n 1. (termination) (of treaty, contract, visa) wygaśnięcie n (of current year) upływ m (of term of office) zakończenie n 2. (exhalation) (by plants) oddychanie n (of breath) wydech m Ling ekspiracja f 3. arch (death) zgon m

expiration date
n = expiry date

expire
vi 1. (end) [document, licence] s|tracić ważność [lease, contract, fire] wygas|nąć, -ać [period, deadline, term of office] upły|nąć, -wać, mi|nąć, -jać my passport has expired mój paszport stracił ważność 2. (exhale) [person, animal] wypu|ścić, -szczać powietrze (z płuc) [plant] oddychać 3. (die) [person, animal] arch or hum wyzionąć ducha dat or hum [theatre show] paść infml

expiry
n (of contract, lease) wygaśnięcie n (of passport, licence) utrata f ważności (of time limit, mandate) koniec m

expiry date
n (of passport, credit card) data f ważności (of library book) termin m zwrotu (of contract) data f wygaśnięcia (of loan) termin m spłaty (of perishable item) data f przydatności do spożycia

explain
vt wyjaśni|ć, -ać, wy|tłumaczyć to explain sth to sb wyjaśnić or wytłumaczyć komuś coś she explained to us how it had happened/why she had done it wyjaśniła or wytłumaczyła nam, jak to się stało/dlaczego to zrobiła 'it's like this,' he explained "to jest tak", wyjaśniał how can you explain the fact that...? jak możesz wyjaśnić or wytłumaczyć fakt, że... that explains it!, that explains everything! to wszystko wyjaśnia!, teraz wszystko jasne! I explained that I'd been delayed wytłumaczyłem or wyjaśniłem, że coś mnie zatrzymało vi wyjaśni|ć, -ać, wy|tłumaczyć if you'd just let me explain pozwól mi wyjaśnić or wytłumaczyć he's got some explaining to do będzie się musiał nieźle tłumaczyć vr to explain oneself wy|tłumaczyć się please explain yourself more clearly postaraj się mówić jaśniej, powiedz jasno, o co ci chodzi you're late, explain yourself! spóźniłeś się, wytłumacz się! explain away: explain away [sth], explain [sth] away usprawiedliwi|ć, -ać [mistake, poor results] wyjaśni|ć, -ać [fact, problem] uzasadni|ć, -ać [attitude, result]

explainable
adj wytłumaczalny it is (easily) explainable to można (łatwo) wyjaśnić or wytłumaczyć

explanation
n (reason) wyjaśnienie n, wytłumaczenie n (of sth czegoś) (description) objaśnienie n (of sth czegoś) an explanation for sth wyjaśnienie czegoś or dla czegoś to accept sb's explanation that... przyjąć wyjaśnienie kogoś, że... by way of explanation, in explanation tytułem wyjaśnienia gwoli wyjaśnienia dat I demand an explanation żądam wyjaśnienia it needs no explanation tego nie trzeba tłumaczyć or wyjaśniać what have you to say in explanation of your conduct? co masz na usprawiedliwienie swego zachowania?, jak wyjaśnisz swoje zachowanie? there must be an explanation for it musi być jakieś wyjaśnienie or wytłumaczenie (tego)

explanatory
adj [leaflet, film, diagram] objaśniający [letter, statement] wyjaśniający explanatory notes objaśnienia

expletive
n fml 1. (exclamation) wykrzyknik m euph (swearword) przekleństwo n, wyraz m niecenzuralny 2. Ling wyraz m pusty adj uzupełniający, dopełniający

explicable
adj wytłumaczalny for no explicable reason z niewytłumaczalnego powodu to be explicable in terms or in the light of sth znajdować wytłumaczenie w kontekście or w świetle czegoś

explicate
vt fml objaśni|ć, -ać, wy|łożyć, -kładać eksplikować fml

explication
n fml objaśnienie n eksplikacja f fml

explicit
adj 1. (precise) [order, prohibition, intention, contrast] wyraźny [terms, instructions, reasons] jasny [contract, plan] jasno sprecyzowany she was quite explicit on this point jasno przedstawiła swoje stanowisko w tej sprawie 2. (open) [denial, refutation] jednoznaczny [criticism] jawny [support, opposition, declaration] zdecydowany to be explicit about sth mówić otwarcie o czymś 3. (sexually) niedwuznaczny he described it in explicit detail opisał to z wszystkimi szczegółami or graficznie 4. Math [function] jawny

explicitly
adv [warn, forbid, show, mention] wyraźnie [deny, order] kategorycznie, stanowczo [admit] otwarcie, wprost [violent, sadistic] jawnie

explode
vt 1. odpal|ić, -ać, s|powodować wybuch (czegoś) [bomb] 2. fig obal|ić, -ać [argument, myth, theory] zaprzecz|yć, -ać (czemuś), przeczyć (czemuś) [rumour] vi 1. [bomb, boiler, container, aircraft, gas] wybuch|nąć, -ać, eksplodować [building, vehicle] wyl|ecieć, -atywać w powietrze [thunder] za|grzmieć 2. fig [person] (with anger) wybuch|nąć, -ać [controversy] wybuch|nąć, -ać [issue] nab|rać, -ierać rozgłosu to explode in or with anger wpaść w gniew, wybuchnąć gniewem to explode with laughter or into giggles wybuchnąć śmiechem the streets exploded into life na ulicach zapanowało gwałtowne ożywienie the country exploded into civil war w kraju wybuchła wojna domowa the meeting exploded into violent rioting mityng przerodził się w gwałtowne zamieszki 3. fig (increase) [population, birthrate, cost] gwałtownie wzr|osnąć, -astać 4. fig (break out) [sun] rozbłys|nąć, -kiwać [buds] pęk|nąć, -ać they exploded onto the rock music scene in 1977 zdobyli przebojem scenę rockową w roku 1977

exploded diagram
n Tech rysunek m or widok m zespołu rozebranego (pokazujący wzajemne położenie części) Ling wykres m rozczłonowany

exploded view
n = exploded diagram

exploding star
n gwiazda f zmienna

exploit
/'eksplit/ n wyczyn m amorous exploits podboje miłosne /ik'split/ vt 1. (use) wykorzyst|ać, -ywać [talent, energy] wy|eksploatować [resources] 2. pej (use unfairly) wyzysk|ać, -iwać [workers] wykorzyst|ać, -ywać [opportunity, weakness, trust, friend]

exploitable
adj [worker, talents, contacts] przydatny [sources of energy] do wykorzystania [land, minerals] nadający się do eksploatacji

exploitation
n (of talent, weakness, people) wykorzystywanie n (unfair) wyzysk m (of resources) eksploatacja f, eksploatowanie n

exploitative
adj pej [system] oparty na wyzysku [organization, firm] eksploatujący pracowników

exploration
n 1. (of place, region, space) badanie n, eksploracja f, rozpoznanie n (of subject) zgłębianie n (for resources) poszukiwanie n a voyage of exploration wyprawa odkrywcza we set off on an exploration of the village ruszyliśmy zwiedzać miasteczko 2. Med badanie n, eksploracja f

exploratory
adj 1. (investigative) [expedition] badawczy, eksploracyjny [excavations] rozpoznawczy 2. (preliminary) [talks, discussion] wstępny, przygotowawczy 3. Med [surgery] eksploracyjny [tests] rozpoznawczy

explore
vt 1. (investigate) z|badać [possibility, suggestion, topic] zgłębi|ć, -ać [problem] 2. (travel through) z|badać, s|penetrować [territory, jungle] zwiedz|ić, -ać [town] a few hours to explore the city kilka godzin na zwiedzenie miasta 3. Med z|badać vi (investigate) z|badać (search) prze|prowadzić poszukiwania to explore for oil prowadzić poszukiwania ropy what's over there? let's go and explore co tam jest? chodźmy zobaczyć

explorer
n 1. badacz m, -ka f, eksplorator m 2. Comput eksplorator m

explosion
n 1. (of bomb, boiler, gas, dynamite) wybuch m, eksplozja f to hear an explosion usłyszeć wybuch or eksplozję or detonację 2. fig (of mirth, rage) wybuch m (of price, activity) gwałtowny wzrost m (of group, movement) gwałtowny rozkwit m (of colour, light) eksplozja f, feeria f a population explosion eksplozja demograficzna an explosion in student numbers gwałtowny wzrost liczby studentów

explosive
n 1. materiał m wybuchowy 2. Ling = plosive adj 1. [substance, mixture, charge] wybuchowy explosive force or power siła wybuchu an explosive device bomba 2. fig [temper] wybuchowy [situation, issue] zapalny [violence, growth] gwałtowny 3. Ling = plosive

exponent
n 1. (of idea, policy) propagator m, -ka f 2. (of art style) przedstawiciel m, -ka f (of artform, instrument, sport) adept m, -ka f 3. Math wykładnik m potęgi

exponential
adj Math wykładniczy fig [growth, decay] gwałtowny

exponentially
adv Math wykładniczo fig [grow, rise] w postępie geometrycznym fig

export
/'ekspt/ n 1. (activity) eksport m, wywóz m (of sth czegoś) for export only wyłącznie na eksport 2. (commodity) towar m or produkt m eksportowy visible and invisible exports eksport widzialny i niewidzialny or towarowy i pozatowarowy a ban on exports zakaz eksportu or wywozu exports exceeded imports eksport był wyższy od importu it's our best known export to nasz najlepszy produkt eksportowy also fig modif [beer, market, production] eksportowy /ik'spt/ vt 1. wy|eksportować [goods, services] to export new technologies from developed countries/to developing countries eksportować nowe technologie z krajów rozwiniętych/do krajów rozwijających się 2. rozpowszechni|ć, -ać, szerzyć [ideas] szerzyć [culture] 3. Comput wys|łać, -yłać, eksportować [file] /ik'spt/ vi eksportować to export to many countries eksportować do wielu krajów

export agent
n agent m eksportowy

export control
n reglamentacja f eksportu

export credit
n kredyt m eksportowy

export drive
n kampania f proeksportowa

export duty
n cło n wywozowe

export earnings
npl wpływy plt z eksportu

export finance
n finansowanie n eksportu

export licence
n licencja f eksportowa

export manager
n kierownik m działu eksportu

export market
n rynek m eksportowy

export reject
n odrzut m z eksportu

export trade
n handel m eksportowy

export-import company
n przedsiębiorstwo n handlu zagranicznego

export-orientated
adj GB proeksportowy, nastawiony na eksport

export-oriented
adj US = export-orientated

exportable
adj znajdujący popyt na obcych rynkach

exportation
n eksport m, wywóz m

exporter
n eksporter m the leading exporter of cars czołowy eksporter samochodów

expose
vt 1. (display) odsł|onić, -aniać [body, skin] obnaż|yć, -ać [teeth] (provocatively) obnaż|yć, -ać [chest, thighs] 2. (make public) ujawni|ć, -ać [secret, fact, scandal, identity, inefficiency] z|demaskować [person, lie, duplicity] to expose sb as a spy zdemaskować kogoś jako szpiega to expose sb for what they are pokazać, kim ktoś jest naprawdę 3. (uncover, exhibit) odsł|onić, -aniać [fossil, rock, wire] odkry|ć, -wać [contents, inside] obnaż|yć, -ać [wound, nerve] ukaz|ać, -ywać [dirt, contents] the shop lacks space to expose all goods w sklepie jest zbyt mało miejsca, żeby wyłożyć wszystkie towary to expose the inside of the palace to the public udostępnić wnętrza pałacu publiczności to expose sth to public view wystawić coś na widok publiczny 4. (make vulnerable) to expose sb/sth to sth nara|zić, -żać kogoś/coś na coś [danger, ridicule, infection, temperature] wystawi|ć, -ać kogoś/coś na działanie czegoś [rain, heat, sunshine] wystawi|ć, -ać kogoś/coś na coś [temptation] 'do not expose to heat/damp/sunlight' (on labels) "chronić przed wysoką temperaturą/wilgocią/światłem słonecznym" 5. (introduce to) to expose sb to sth wprowadz|ić, -ać kogoś w arkana czegoś [opera, politics] wystawi|ć, -ać kogoś na coś [influence, effect] to be exposed to sth doświadczyć or zaznać czegoś [grief, effect, reality] stać się obiektem czegoś [attention, press coverage] mieć kontakt z czymś [education, music, spoken English] 6. Phot naświetl|ić, -ać [film] 7. Antiq (abandon) porzuc|ić, -ać (kogoś) na pastwę losu [child] vr to expose oneself 1. (exhibit one's body) obnaż|yć, -ać się 2. (make oneself vulnerable) narażać się (to sth na coś) n 1. (exposure) (in newspaper) publikacja f demaskatorska, artykuł m demaskatorski (on radio, TV) program m demaskatorski an expose of sth publikacja ujawniająca/program ujawniający coś 2. (resume) omówienie n

exposed
adj 1. (displayed for viewing) [part of body, nerve] obnażony [wire, beam] odkryty 2. (unsheltered) [hillside] odkryty [position, flank] Mil odsłonięty 3. Phot [film] naświetlony

exposition
n 1. (explanation) naświetlenie n (presentation) przedstawienie n Literat, Mus ekspozycja f 2. (exhibition) ekspozycja f, wystawa f Relig wystawienie n Najświętszego Sakramentu

expostulate
fml vt 'no,' he expostulated "nie", stanowczo zaoponował or ostro zaprotestował vi (remonstrate) wykładać własne racje to expostulate with sb (about sth) (argue) spierać się z kimś (o coś), dyskutować z kimś (o czymś) (chide) wymawiać or wypominać or wyrzucać komuś coś

expostulation
n fml wymówki f pl, przestrogi f pl

exposure
n 1. (disclosure) (of secret, crime) ujawnienie n (of person) zdemaskowanie n to threaten sb with exposure grozić komuś zdemaskowaniem his exposure as a drug dealer zdemaskowanie go jako handlarza narkotyków 2. (contact) exposure to sth wystawienie na działanie czegoś [light, sun, radiation] narażenie na coś [danger, temptation, stress] kontakt z czymś [art, ideas, politics] prolonged exposure to the sun may cause skin cancer zbyt długie opalanie może powodować raka skóry exposure to other cultures obcowanie z innymi kulturami they've had minimal exposure to computers mają minimalne doświadczenie w pracy na komputerze 3. Med to die of exposure umrzeć z powodu nadmiernego wyziębienia organizmu umrzeć z zimna infml to suffer from exposure mieć objawy hipotermii or ogólnego wyziębienia organizmu 4. Journ, Radio, TV publicity n inv (of scandal) nagłośnienie n film stars get a lot of press exposure gwiazdom filmowym poświęca się wiele miejsca w mediach 5. (orientation) wystawa f, ekspozycja f a house with a southern exposure dom z wystawą or ekspozycją południową 6. (of part of body) obnażenie n indecent exposure obnażenie się (w miejscu publicznym) 7. Phot (amount of light) naświetlenie n, ekspozycja f (picture) ujęcie n a 24 exposure film film 24-klatkowy 8. Fin, Insur ryzyko n

exposure meter
n Phot światłomierz m

exposure time
n Phot czas m naświetlania

expound
vt objaśni|ć, -ać, wy|łożyć, -kładać [views, theory] dokon|ać, -ywać wykładni (czegoś) [law] vi rozprawiać (about or on sth o czymś)

express
n (train) ekspres m, pociąg m ekspresowy (bus) autobus m ekspresowy adj 1. (rapid) [letter, bus, train, delivery] ekspresowy [goods] dostarczany ekspresowo 2. fml (explicit) [instruction, order, wish] wyraźny [promise] solenny fml I left express instructions not to admit anyone wydałem wyraźne instrukcje, żeby nikogo nie wpuszczać on the express condition that... jedynie pod tym warunkiem, że... I came here with the express purpose of seeing you przyszedłem tu specjalnie po to, żeby się z tobą zobaczyć adv to send sth express Post wysłać coś ekspresem to deliver sth express dostarczyć coś ekspresowo vt 1. (in words) wyra|zić, -żać [view, surprise] to express anxiety about sth wyrazić niepokój z powodu czegoś I can hardly express my gratitude nie wiem, jak mam wyrazić mą wdzięczność brak mi słów, żeby wyrazić mą wdzięczność words cannot express how I felt słowami nie da się wyrazić, jak się czułem 2. (without words) [face, look] wyra|zić, -żać [grief, fear] [person] da|ć, -wać wyraz (czemuś) [disappointment, anger] his music expresses a deep feeling of grief jego muzyka wyraża uczucie głębokiego smutku 3. Math wyra|zić, -żać [number, quantity] to express sth as a percentage wyrazić coś w procentach or jako odsetek 4. (squeeze out) wycis|nąć, -kać [fluid] 5. Post wys|łać, -yłać (coś) ekspresem [letter, parcel] vr to express oneself wyrażać się to express oneself in English wysławiać się po angielsku to express oneself in music wypowiadać się w muzyce

express rifle
n strzelba f szybkostrzelna (na grubego zwierza)

expressage
n US Comm fracht m przyśpieszony

expression
n 1. (phrase) wyrażenie n, zwrot m a fixed expression utarty zwrot if you'll pardon the expression przepraszam za wyrażenie infml uczciwszy uszy dat or hum 2. (look) wyraz m twarzy, mina f from her expression I knew that something had happened po jej minie poznałem, że coś się stało there was a puzzled expression on her face na jej twarzy malowało się zdumienie not a flicker of expression crossed her face zachowała obojętny wyraz twarzy, z jej twarzy nie można było nic wyczytać 3. (utterance) wyrażenie n (manifestation) wyraz m freedom of expression wolność słowa beautiful beyond expression nad wyraz or nieopisanie piękny to give expression to one's feelings/fears dać wyraz uczuciom/obawom, wyrazić uczucia/obawy riots are an expression of social unrest zamieszki są wyrazem niepokojów społecznych her artistic talents found their expression in music jej talent artystyczny znalazł wyraz w muzyce 4. (feeling) ekspresja f, wyraz m put some expression into your playing graj z większą ekspresją to read with expression czytać tonem pełnym ekspresji or wyrazu 5. Math wyrażenie n

expression mark
n Mus oznaczenie n interpretacyjne

expressionism
n ekspresjonizm m

expressionist
n ekspresjonista m adj ekspresjonistyczny

expressionless
adj [face, eyes, voice, playing] pozbawiony wyrazu he remained expressionless throughout the interview przez całą rozmowę zachował kamienny wyraz twarzy

expressive
adj [eyes, face, gesture] pełen wyrazu or ekspresji [language, portrait] ekspresywny, ekspresyjny to be expressive of sth wyrażać coś expressive ability or powers Ling zdolność wysławiania się

expressively
adv w sposób pełen wyrazu or ekspresji

expressiveness
n (of work of art, performance) ekspresyjność f (of words) siła f wyrazu (of gesture) wyrazistość f

expressivity
n 1. (of style, picture) ekspresywność f, siła f ekspresji 2. Biol ekspresywność f

expressly
adv 1. (explicitly) [order, request, prohibit] kategorycznie [promise] solennie fml [ask, tell] wyraźnie 2. (specifically) [designed, intended] specjalnie

expressway
n US Transp autostrada f

expropriate
vt 1. Jur wywłaszcz|yć, -ać [owner, land, assets] to expropriate land from sb, to expropriate sb from land wywłaszczyć ziemię kogoś 2. hum (steal) przywłaszcz|yć, -ać sobie euph [money, ideas]

expropriation
n wywłaszczenie n ekspropriacja f fml

expulsion
n (of diplomat, pupil, alien) wydalenie n (of member, player) wykluczenie n (of gas, liquid) wypuszczenie n expulsion of breath wydech

expunge
vt fml wykreśl|ić, -ać, wymaz|ać, -ywać (from sth z czegoś) to expunge sth from one's memory fig wymazać coś z pamięci to expunge a town from the face of the earth fig zmieść miasto z powierzchni ziemi

expurgate
vt usu|nąć, -wać niektóre ustępy z (czegoś) [book, text] (ze względów obyczajowych) I've read the article in an expurgated version artykuł czytałem tylko w wersji okrojonej or ocenzurowanej

exquisite
adj 1. (lovely, perfect) [face] piękny, cudowny [beauty, charm] niespotykany, wyjątkowy [complexion, features, manner] nieskazitelny [politeness, taste] wyszukany [irony, wit, revenge] wyrafinowany [object] cudny [smell] cudowny [taste, meal] wyśmienity, wyborny she looked exquisite wyglądała przepięknie or cudownie of exquisite craftsmanship kunsztownej roboty 2. (intense) [pain] dotkliwy [pleasure, joy] wyjątkowy, niekłamany [relief] ogromny

exquisitely
adv 1. (perfectly) [dressed] nienagannie [decorated] przepięknie, cudownie [carved] kunsztownie [timed, judged] doskonale [polite, tactful] niezwykle [beautiful, smooth] wyjątkowo [smell] cudownie [taste] wybornie 2. (intensely) [sensitive, relieved, happy] niezmiernie

ext Telcom
= extension (numer m) wewnętrzny m, w.

extant
adj (surviving) pozostały, ocalały (currently existing) istniejący

extemporaneous
adj (za)improwizowany

extemporary
adj = extemporaneous

extempore
adj (za)improwizowany adv bez przygotowania

extemporize
vi improwizować

extend
vt 1. (enlarge) rozbudow|ać, -ywać, powiększ|yć, -ać [building, factory] przedłuż|yć, -ać [road, runway] poszerz|yć, -ać [knowledge, research, study, circle of friends, range, scope] wzbogac|ić, -ać [vocabulary] rozszerz|yć, -ać [influence, research, study, range, scope, empire] zwiększ|yć, -ać [clientele, powers] the service has been extended to the suburbs linia została przedłużona do dzielnic podmiejskich the list has been extended to include new members lista została rozszerzona o nowych członków 2. (prolong) przedłuż|yć, -ać the deadline was extended by six months termin został przedłużony o sześć miesięcy 3. (stretch) wyciąg|nąć, -ać [limbs, neck] rozpo|strzeć, -ścierać [wings] rozciąg|nąć, -ać [rope, wire] she extended her hand to greet him wyciągnęła do niego rękę na powitanie 4. fml (offer) złożyć, składać [congratulations, condolences] udziel|ić, -ać (czegoś) [help, hospitality, credit, loan] to extend an invitation to sb zaprosić kogoś wystosować zaproszenie do kogoś fml to extend a warm welcome to sb serdecznie kogoś powitać, zgotować komuś serdeczne powitanie 5. (strain) zmu|sić, -szać do wysiłku [pupil, racehorse] wytęż|yć, -ać [strength, intelligence] to extend oneself wysilać się 6. Accts przen|ieść, -osić [balance, total] vi 1. (stretch) [beach, desert] rozciągać się, rozpościerać się [fence, road] ciągnąć się their empire extended over the whole of the Mediterranean ich imperium obejmowało cały basen Morza Śródziemnego the motorway network extends over the whole of England sieć autostrad pokrywa całą Anglię the rainy weather will extend as far as Scotland obszar opadów będzie sięgał aż po Szkocję the railway extends from Moscow to Vladivostok linia kolejowa ciągnie się z Moskwy do Władywostoku the forest extends for miles las ciągnie się kilometrami a view of fields extending into the distance widok pól ciągnących się po horyzont the path extends beyond the road ścieżka ciągnie się dalej po drugiej stronie drogi 2. (last) ciągnąć się, trwać to extend into September/next week ciągnąć się or trwać do (początku) września/następnego tygodnia to extend well into the night (prze)ciągnąć się or trwać do późnej nocy to extend over a month/two weeks ciągnąć się or trwać przez miesiąc/dwa tygodnie 3. (cover in scope) [jurisdiction, authority, influence] rozciągać się (to sb/sth na kogoś/coś) [knowledge, experience] obejmować (to sth coś) the regulations do not extend to foreign students te przepisy nie obejmują or nie dotyczą studentów z zagranicy to extend beyond sth wykraczać poza zakres czegoś his interest extended beyond common politeness jego zainteresowanie było czymś więcej niż zwykłą uprzejmością the effects of this legislation will extend further than intended ustawa pociągnie za sobą skutki poważniejsze, niż zakładano her interest in the environment doesn't extend as far as doing something about it jej zainteresowanie ochroną środowiska nie oznacza, że faktycznie robi cokolwiek w tej dziedzinie 4. the ladder extends to 10 feet drabinę można rozsunąć do wysokości dziesięciu stóp extended pp adj [visit, stay] długi, przeciągający się [credit, contract] długoterminowy [bulletin, programme] rozszerzony [sentence] Jur przedłużony [area, premises] powiększony, duży

extendable
adj 1. (of adjustable length) [cable, lead, handle] wysuwany [ladder] rozsuwany 2. (renewable) [contract, lease, visa] z możliwością przedłużenia

extended family
n rodzina f wielopokoleniowa

extended forecast
n US prognoza f długoterminowa

extender
n 1. (in paint) (to add body) wypełniacz m (to dilute) rozcieńczalnik m 2. (in plastics) rozcieńczalnik m

extensible
adj Comput rozszerzalny

extensible mark-up language
n Comput język m znakowania tekstów, XML m

extension
n 1. (to house) dobudówka f, przybudówka f (to hospital, library) skrzydło n, pawilon m (of road, track, cable) przedłużenie n (of table) dodatkowy blat m the new extension to the hospital nowe skrzydło szpitalne, nowy pawilon szpitalny I had a kitchen extension built dobudowałem kuchnię 2. Telcom (appliance) telefon m wewnętrzny (number) (numer m) wewnętrzny m he's on extension 243 on ma (numer) wewnętrzny 243 extension 14, please poproszę wewnętrzny 14 3. (prolongation) (of contract, visa, period) przedłużenie n, prolongata f (for piece of work, essay) przesunięcie n terminu złożenia the extension of the deadline przedłużenie or przesunięcie terminu he's been given an extension to finish his thesis przedłużono mu termin złożenia pracy 4. (widening) (of powers, rights, scheme, services) rozszerzenie n (of knowledge, meaning) poszerzenie n (of idea, theory) rozwinięcie n (of demand) wzrost m (of business) rozwój m by extension (logically) (a) zatem he detests his wife, and, by extension, women in general nienawidzi własnej żony, a co za tym idzie - wszystkich kobiet 5. (of arm, leg) (act) wyciągnięcie n (position) wyprost m 6. Med wyciąg m 7. (in hairdressing) treska f 8. Philos ekstensja f 9. Comput rozszerzenie n

extension cable
n przedłużacz m

extension course
n kurs m uniwersytecki dla pracujących

extension ladder
n drabina f wysuwana

extension lead
n = extension cable

extension ring
n Phot pierścień m pośredni

extension tube
n Phot = extension ring

extensive
adj 1. (wide-ranging) [contacts, knowledge, market, network] rozległy [powers, range, selection] szeroki [research, investigation, consultation] szeroko zakrojony [list] długi [changes] znaczny [training] wielostronny [tour] wielki 2. (substantial) [garden, forest, burns, injuries] rozległy [alterations, damage, loss, investment] znaczny [quotation] obszerny an extensive circle of friends liczne grono przyjaciół to make extensive use of sth korzystać w znacznym stopniu z czegoś 3. Agric, Phys ekstensywny extensive farming ekstensywna gospodarka rolna

extensively
adv [travel, read] wiele [discuss, quote, write] obszernie [advertise, publish] szeroko [revise, modify] w znacznym stopniu [burned, damaged] poważnie [used] powszechnie

extensor
n mięsień m prostujący, prostownik m

extent
n 1. (size, amount) (of park, garden, empire, problem, influence, damage) rozmiary m pl (of power, knowledge) zakres m (of commitment, involvment) stopień m (of injuries) rozległość f the nature reserve is 200 square kilometres in extent rezerwat przyrody zajmuje powierzchnię 200 kilometrów kwadratowych I then realized the full extent of her involvement wtedy zrozumiałem, jak głęboko jest w to zamieszana over the whole extent of sth na całym terenie czegoś [park, garden] w całej rozciągłości czegoś [problem] to open a gate to its full extent otworzyć bramę na całą szerokość he borrowed from his father to the extent of Ł5,000 pożyczył od ojca aż 5 000 funtów 2. (degree) stopień m to what extent...? do jakiego stopnia...?, w jakim stopniu...? to some or a certain extent w pewnym stopniu, do pewnego stopnia to a great/large extent w dużym/znacznym stopniu it irritated me to such an extent that I left tak mnie to zirytowało, że wyszedłem it hurt to the extent of making me cry bolało tak bardzo, że płakałem he wasn't yet bored to the extent of resigning his job nie był jeszcze na tyle znudzony, żeby zrezygnować z pracy he went to the extent of actually firing her posunął się aż do wyrzucenia jej z pracy

extenuate
vt stanowić usprawiedliwienie dla (czegoś) [dishonesty, crime]

extenuating
adj [factor, aspect] przesądzający o złagodzeniu kary, stanowiący usprawiedliwienie extenuating circumstances okoliczności łagodzące

extenuation
n usprawiedliwienie n, okoliczność f łagodząca in extenuation of his guilt he pleaded diminished responsibility powołał się na ograniczoną poczytalność jako okoliczność łagodzącą

exterior
n 1. (of house, object) zewnętrzna strona f (of sth czegoś) the palace has a grand exterior pałac jest wspaniały z zewnątrz in the exterior the house looked gloomy z zewnątrz dom był ponury 2. (of person) (appearance) powierzchowność f (outward behaviour) sposób m bycia behind the tough exterior he's very sensitive choć z pozoru twardy, jest bardzo wrażliwym człowiekiem her liberal exterior pej jej pozorny liberalizm 3. Cin ujęcie n plenerowe plener m infml they shot exteriors in Spain kręcili plenery w Hiszpanii 4. Art plener m adj 1. [surface, wall] zewnętrzny [calm] zewnętrzny, pozorny exterior decorating odnowienie elewacji for exterior use (paint) do malowania powierzchni zewnętrznych 2. Cin, Phot [shot, scene] plenerowy

exterior angle
n kąt m zewnętrzny

exteriorize
vt Med wył|onić, -aniać [organ] Psych uzewnętrzni|ć, -ać [feelings]

exterminate
vt wy|tępić [pests] dokon|ać, -ywać eksterminacji or zagłady (kogoś) [people]

extermination
n (of pests) (wy)tępienie n (of people) eksterminacja f, zagłada f

extermination camp
n obóz m zagłady or śmierci

exterminator
n US (for rats) deratyzator m (for insects) osoba f zajmująca się dezynsekcją

extern
n US 1. Sch uczeń niemieszkający w internacie 2. Med lekarz stażysta lub student medycyny mieszkający poza kliniką

external
adj 1. (outer) [surface, wall, world] zewnętrzny [wound] powierzchowny, zewnętrzny 'for external use only' "(wyłącznie) do użytku zewnętrznego" to be external to sth znajdować się na zewnątrz (w stosunku do) czegoś 2. (from outside) [aid, pressure, mail, call] z zewnątrz [force, influence] zewnętrzny [audition, opinion] niezależny 3. (foreign) [affairs, policy, trade] zagraniczny 4. Univ [examiner] z zewnątrz, spoza uczelni [degree] eksternistyczny external student eksternista, ekstern external examination egzamin zdawany przed komisją spoza własnej uczelni 5. Comput zewnętrzny

external angle
n = exterior angle

external diameter
n średnica f zewnętrzna

externalize
vt uzewnętrzni|ć, -ać

externally
adv (on the outside) [calm, healthy] pozornie, zewnętrznie

externals
npl aspekty m pl zewnętrzne, pozory m pl

extinct
adj [species, plant, animal] wymarły [custom] zapomniany [volcano, emotion, passion] wygasły [fire] zgasły [language] martwy to become extinct [species, animal, plant] wymrzeć [fire, volcano] wygasnąć

extinction
n 1. (of species, plant, animal) (dying out) wymarcie n (destruction) wytępienie n to be threatened with extinction być zagrożonym wymarciem or wytępieniem the elephant is in danger of being hunted to extinction słoniom grozi całkowite wytępienie 2. (of fire, passion, enthusiasm, hope) wygaśnięcie n (of light) zgaśnięcie n 3. Comm, Fin (of debt) umorzenie n

extinguish
vt 1. z|gasić [fire, light, cigarette] u|gasić, s|tłumić [enthusiasm, passion] wymaz|ać, -ywać [memory] rozwi|ać, -ewać [hope] 2. Comm, Fin um|orzyć, -arzać [debt]

extinguisher
n (also fire extinguisher) gaśnica f (of candle) gasidło n

extirpate
vt wykorzeni|ć, -ać, wypleni|ć, -ać [social evil, superstition] wypleni|ć, -ać [weeds] usu|nąć, -wać [organ]

extirpation
n (of evil, superstition) wykorzenienie n, wyplenienie n (of weeds) wyplenienie n

extirpator
n Agric opielacz m

extn
= extension

extol
US vt wychwalać, chwalić to extol sb/sth to the skies wychwalać kogoś/coś pod niebiosa

extoll
GB zob. extol

extort
vt to extort sth from or out of sb (by threat) wymu|sić, -szać coś od kogoś [money] (by importunity) wymóc coś na kimś [promise, confession] wyłudz|ić, -ać coś od kogoś [money, signature] (overcharge) wydu|sić, -szać z kogoś coś [high price] to extort every or the last penny (from sb) wydusić (z kogoś) ostatni grosz

extortion
n (under false pretences) wyłudzenie n (by coercion) wymuszenie n (overcharging) zdzierstwo n

extortionate
adj [prices, profits] niebotyczny [demands] wygórowany

extortioner
n = extortionist

extortionist
n (blackmailer) szantażyst|a m, -ka f (swindler) szalbierz m liter

extra
n 1. (additional charge) dopłata f, opłata f dodatkowa 2. (additional feature) dodatek m optional extras Aut dodatkowe części wyposażenia, wyposażenie dodatkowe the sunroof is an extra rozsuwany dach należy do dodatkowych części wyposażenia the little extras in life (luxuries) drobne przyjemności w życiu 3. Cin, Theat statyst|a m, -ka f 4. Journ dodatek m specjalny, wydanie n specjalne adj 1. (additional) [bus, expense, hour, staff] dodatkowy it will cost an extra Ł1,000 to będzie kosztować dodatkowo 1000 funtów delivery/postage is extra za dostawę/porto obowiązuje dodatkowa opłata 2. (especial) [care, caution] wyjątkowy to take extra trouble or pains to do sth dokładać wyjątkowych starań, żeby coś zrobić adv 1. (as intensifier) szczególnie, wyjątkowo to be extra careful/kind być szczególnie ostrożnym/uprzejmym he tried extra hard to be patient bardzo się starał, żeby nie stracić cierpliwości I worked extra hard today pracowałem dziś wyjątkowo ciężko 2. (more) [cost, earn, pay] dodatkowo, ekstra to charge extra for sth żądać dopłaty or dodatkowej zapłaty za coś you have to pay extra for a sunroof za rozsuwany dach będzie pan musiał zapłacić dodatkowo or ekstra dinner costs Ł15 but wine is extra obiad kosztuje 15 funtów, ale za wino trzeba zapłacić osobno

extra charge
n dodatkowa opłata f, dopłata f at no extra charge bez dodatkowych opłat

extra pay
n dodatek m do pensji

extra time
n Sport dogrywka f to play or go into extra time grać dogrywkę

extra virgin olive oil
n Culin oliwa f z pierwszego tłoczenia

extra-curricular
adj Sch, Univ [activity] ponadprogramowy, dodatkowy

extra-dry
adj [wine] (bardzo) wytrawny

extra-fast
adj superszybki

extra-large
adj [pullover, shirt] w rozmiarze XL [bottle, tin] maksi

extra-mural
adj 1. GB Univ [course, studies, student] zaoczny 2. US Sch [athletics, football game] międzyszkolny Med [care, treatment] pozaszpitalny 3. Hist [suburb, basilica] poza murami miasta

extra-special
adj nadzwyczajny

extra-strong
adj [coffee, tea, paper, thread] bardzo mocny [disinfectant, weed killer] bardzo silnie działający

extract
/'ekstrakt/ n 1. (excerpt) (of novel) urywek m, wyjątek m (from sth czegoś, z czegoś) (of recording) fragment m (from sth czegoś) (of legal document) wyciąg m (from sth z czegoś) 2. (concentrate) wyciąg m, ekstrakt m (from or of sth z czegoś) vanilla/lemon extract esencja waniliowa/cytrynowa /ik'strakt/ vt 1. (pull out) wyr|wać, -ywać, usu|nąć, -wać [tooth] usu|nąć, -wać [bullet, splinter] (from pile, drawer, pocket) wyciąg|nąć, -ać, wydoby|ć, -wać [wallet, paper, object] (from sth z czegoś) 2. fig (obtain) wymóc [promise] (from sb na kimś) wydoby|ć, -wać [confession, secret] (from sb od kogoś) czerpać [pleasure, energy] (from sth z czegoś) wydoby|ć, -wać [sense, nuance] (from sth z czegoś) to extract money from sb wyłudzić od kogoś pieniądze 3. Mining wydoby|ć, -wać [minerals, oil] Chem uzysk|ać, -iwać [iron, gold] (from sth z czegoś) 4. Math wyciąg|nąć, -ać [square root]

extraction
n 1. (by mining) wydobycie n (of sth czegoś) (by chemical process) uzyskiwanie n (of sth czegoś) (removal) usuwanie n (of sth czegoś) 2. Dent, Med (of bullet, splinter, tooth) usunięcie n (of sth czegoś) Dent ekstrakcja f you need two more extractions Dent ma pan jeszcze dwa zęby do usunięcia 3. (ancestry) pochodzenie n of Polish extraction pochodzenia polskiego he's Russian by extraction on jest z pochodzenia Rosjaninem

extractive
adj [industry] wydobywczy [process] ekstrakcyjny

extractor
n 1. Chem ekstraktor m 2. (for juice) sokowirówka f 3. (in gun) wyrzutnik m 4. = extractor fan

extractor fan
n wyciąg m

extraditable
adj [offence, crime] grożący ekstradycją to be extraditable [person] podlegać ekstradycji

extradite
vt dokon|ać, -ywać ekstradycji (kogoś) ekstradować fml to extradite sb from Poland to Britain wydalić or ekstradować fml kogoś z Polski do Wielkiej Brytanii to extradite sb to Poland wydać kogoś Polsce

extradition
n ekstradycja f extradition of the war criminals from Bolivia to Britain ekstradycja zbrodniarzy wojennych z Boliwii do Wielkiej Brytanii modif [proceedings] ekstradycyjny extradition treaty traktat ekstradycyjny or o ekstradycji

extragalactic
adj pozagalaktyczny

extrajudicial
adj pozasądowy

extralinguistic
adj pozajęzykowy

extramarital
adj pozamałżeński

extraneous
adj 1. (outside) [element, influence] zewnętrzny [noise] z zewnątrz [idea, origin, people] obcy 2. (not essential) [issue, detail, information] nieistotny to be extraneous to sth mieć niewielki związek z czymś, być nieistotnym dla czegoś

extranet
n Comput ekstranet m

extraordinarily
adv 1. (as intensifier) niezwykle, nadzwyczaj, wyjątkowo 2. (strangely) przedziwnie

extraordinary
adj 1. (exceptional) niezwykły, nadzwyczajny, wyjątkowy to go to extraordinary lengths to do sth chwytać się najróżniejszych sposobów, żeby coś zrobić there is nothing extraordinary in that nie ma w tym nic nadzwyczajnego 2. (very odd) zadziwiający, zdumiewający (incredible) niesłychany the most extraordinary thing has happened zdarzyło się coś zdumiewającego or zadziwiającego I find it extraordinary that noone bothered to inform me to zdumiewające or niesłychane, że nikt mnie nie raczył poinformować how extraordinary! zdumiewające!, niesłychane! 3. (special) [meeting, session] nadzwyczajny extraordinary general meeting nadzwyczajne walne zgromadzenie n 4. (in titles of persons) nadzwyczajny ambassador extraordinary ambasador nadzwyczajny

extrapolate
vt 1. przewi|dzieć, -dywać, wnioskować o (czymś) (from sth na podstawie czegoś) ekstrapolować fml 2. Math ekstrapolować

extrapolation
n ekstrapolacja f

extrasensory
adj pozazmysłowy

extrasensory perception
n percepcja f pozazmysłowa

extraterrestrial
n istota f pozaziemska, kosmit|a m, -ka f adj pozaziemski

extraterritorial
adj eksterytorialny

extraterritorial possessions
npl posiadłości f pl eksterytorialne

extravagance
n 1. (excessive spending) rozrzutność f 2. (costly thing) luksus m 3. (of dress, behaviour) ekstrawagancja f (of claim, story) nieprawdopodobność f, fantastyczność f 4. liter (excess) ekstrawagancja f

extravagant
adj 1. (wasteful) [person, spending, way of life] rozrzutny [needs, tastes] kosztowny (lavish) [meal] wystawny it seems very extravagant to have three cars trzy samochody to wielka rozrzutność she paid an extravagant sum for this zapłaciła za to bajeczną sumę let's be extravagant! nie będziemy sobie żałować! to be extravagant with sth nie żałować czegoś 2. (exaggerated) [praise, compliment] przesadny [behaviour, dress, gesture] ekstrawagancki [demand] wygórowany [claim, notion] przesadzony

extravagantly
adv 1. (wastefully) [live, spend] rozrzutnie (lavishly) [decorated, furnished] luksusowo, zbytkownie to use sth extravagantly nie żałować czegoś 2. (immoderately, wildly) [dress, behave] ekstrawagancko [praise] przesadnie [claim] z przesadą

extravaganza
n Cin, Theat wielkie widowisko n it was a public relations extravaganza to była kampania promocyjna na wielką skalę

extravehicular
adj [activity] poza statkiem kosmicznym

extravert
n, adj = extrovert

extreme
n 1. (extreme situation) krańcowość f, skrajność f (extreme measure) ostateczność f a country of extremes kraj kontrastów to be driven to extremes być or zostać doprowadzonym do ostateczności to go to extremes popadać w krańcowość to go to any extreme to achieve sth nie cofać się przed niczym, żeby coś osiągnąć to go from one extreme to the other wpadać z jednej skrajności or krańcowości or ostateczności w drugą to take or carry sth to extremes posuwać się w czymś do krańcowości or skrajności 2. (greatest degree) najwyższy stopień m (of sth czegoś) extremes of passion/cruelty dzika namiętność/dzikie okrucieństwo to withstand extremes of temperatures wytrzymywać temperatury ekstremalne cautious/naive to the extreme wyjątkowo ostrożny/naiwny 3. (furthest point) kraniec m, koniec m at one extreme of sth na jednym krańcu or końcu czegoś 4. Math ekstremum n adj 1. (as intensifier) [cold, heat, care, difficulty] wyjątkowy, niezwykły, niesłychany [joy, pleasure, relief] najwyższy [poverty] skrajny [pain] przejmujący, dojmujący with extreme caution z nadzwyczajną ostrożnościa a matter of extreme importance sprawa najwyższej wagi an extreme case skrajny przypadek 2. (outside normal range) [case, condition, example, situation] ekstremalny [idea, measure, view, nationalist] skrajny, krańcowy Pol ekstremistyczny to be extreme in one's views mieć skrajne or krańcowe or ekstremistyczne poglądy to be on the extreme right/left Pol reprezentować skrajną prawicę/lewicę to believe sth to an extreme degree być o czymś głęboko przekonanym to go to extreme lengths to achieve sth nie cofać się przed niczym, żeby coś osiągnąć this is cubism at its most extreme to przykład kubizmu w skrajnej postaci 3. (furthest) najdalszy (highest) najwyższy (lowest) najniższy in the extreme north/south na najdalszej północy/na najdalszym południu we're at the extreme limit of our resources nasze zasoby są na wyczerpaniu the extreme penalty najwyższa kara, najwyższy wymiar kary

extreme sport
n sport m ekstremalny

extreme unction
n Relig ostatnie namaszczenie n

extremely
adv niezwykle, wyjątkowo, w najwyższym stopniu I'm extremely sorry bardzo mi przykro, bardzo przepraszam he did extremely well in the exams doskonale mu poszło na egzaminach they are extremely unlikely to help us jest bardzo mało prawdopodobne, że nam pomogą

extremism
n ekstremizm m

extremist
n ekstremist|a m, -ka f adj ekstremistyczny

extremity
n 1. (furthest point) kraniec m, koniec m (of sth czegoś) they stand at opposite extremities fig są jak dwa bieguny fig 2. (of body) kończyna f 3. (extremeness) (of situation, views) krańcowość f, skrajność f (of sth czegoś) (of despair, grief, pain) ogrom m (of sth czegoś) 4. (dire situation) krytyczna sytuacja f, twarda konieczność f things have reached such an extremity that... sytuacja stała się tak poważna, że... they were driven to the extremity of selling their house stanęli przed twardą koniecznością sprzedaży domu, twarda konieczność zmusiła ich do sprzedaży domu

extricate
vt (from trap) wyswob|odzić, -adzać (from sth z czegoś) (from net) wypląt|ać, -ywać (from sth z czegoś) (from predicament) wybawi|ć, -ać, wywikłać (from sth z czegoś) vr to extricate oneself (from sth) (from predicament) wypląt|ać, -ywać się, wywikłać się (z czegoś) (from embrace) wyswobodzić się, uw|olnić, -alniać się (z czegoś) (from place) wyr|wać, -ywać się (z czegoś)

extrinsic
adj [cause, factor, influence, stimulus] zewnętrzny [aid, information] pochodzący z zewnątrz [value] nominalny extrinsic to sth nienależący do istoty czegoś

extroversion
n ekstrawersja f

extrovert
n ekstrawerty|k m, -czka f adj ekstrawersyjny, ekstrawertywny

extrude
vt 1. (force out) wycis|nąć, -kać [glue, toothpaste] 2. Ind (shape) wytł|oczyć, -aczać [plastic] wycis|nąć, -kać [metal]

extrusion
n 1. Tech (of metal) wyciskanie n (of plastic, rubber) wytłaczanie n 2. (component) wytłoczka f 3. Geol ekstruzja f

extrusive
adj [rock] wylewny, wulkaniczny

exuberance
n (of greeting) wylewność f (of child, player, youth) żywiołowość f (of vegetation, style) bujność f

exuberant
adj 1. (lively) [person, team, crowd] rozentuzjazmowany [mood, excitement] pełen uniesienia [character] żywiołowy she was in exuberant high spirits była w euforii 2. (effusive) [compliments, greetings] wylewny [imagination] wybujały [speech, writing] kwiecisty 3. (prolific) [vegetation, vines] wybujały, bujny

exuberantly
adv [play, dance] żywiołowo [shout, wave] z werwą [describe, recount] barwnie [grow, spread] bujnie

exude
vt 1. (give off) wydziel|ić, -ać [liquid, sweat] rozt|oczyć, -aczać [smell] pu|ścić, -szczać [sap] 2. (radiate) promieniować (czymś) [energy, charm, enthusiasm] emanować (czymś) [melancholy, confidence] roztaczać [affluence] vi 1. [smell, sweat] wydziel|ić, -ać się (from sth z czegoś) [sap, blood, resin] wycie|c, -kać, sączyć się (from sth z czegoś) 2. [conviction, fear, confidence] emanować (from sb/sth z kogoś/czegoś)

exult
vi nie posiadać się z radości, radować się to exult at or in sth radować się czymś or z czegoś liter to exult at the prospect of sth cieszyć się na myśl o czymś to exult over one's enemies triumfować nad wrogiem

exultant
adj [shout, tone] rozradowany, pełen radości [cry, dance] triumfalny in an exultant mood w szampańskim nastroju to be exultant about or at sth radować się czymś liter

exultantly
adv [laugh, shout, chant] w radosnym uniesieniu exultantly happy w euforii

exultation
n radość f, euforia f with exultation z radością in exultation z radości, w euforii

exurbia
n US zamożna podmiejska miejscowość f (której mieszkańcy dojeżdżają do pracy w metropolii)