KVITEBJØRNEN

Rasmus Løland

Nasjonalbiblioteket

Oslo 2014

Rasmus Løland: Kvitebjørnen

Epub fra Nasjonalbiblioteket, basert på utgave fra 1906, Gyldendalske Boghandel Nordisk Forlag.

Omslag, illustrasjoner, og layout omarbeidet av Lars Næsheim

Denne versjonen er lagt ut 13. april 2014.

RASMUS LØLAND

KVITEBJØRNEN

SOGOR

MED TEIKNINGAR AV

OTTO VALSTAD

KRISTIANIA OG KØBENHAVN

GYLDENDALSKE BOGHANDEL

NORDISK FORLAG

1906

W. C. FABRITIUS & SØNNER A/S, KR.A.

I ei bok som heiter «Det store nashorne» er det fortalt um fire gutar og kva som hende dei ein sumar då dei var i 9—10 års alderen. Dei høyrde heime på ein gard uppunder fjelli eit heilt stykke frå fjorden. Pål og Kolbein var frå austre stova, Gunnar og Andres frå vestre. Bestemori høyrde til i austre tune og var rett bestemor berre åt dei tvo gutarne der. Det som vert fortalt her heng i hop med det som stend i «Nashorne».

INNHALD

1.

Den fyrste snødagen

7

2.

Då ho bestemor fall ifrå

17

3.

Striden um himmerike

30

4.

«Vårblomsten»

46

5.

Kongsdotteri i fjelle det blå

71

6.

Kvitebjørnen

80

7.

Bekafanten og den store ormen

103

8.

På Svartetjørni

128

9.

Isfossen og vårblomen

143

I.

DEN FYSSTE SNØDAGEN.

Då dei kom ut um morgonen etterpå, då var det underlegt. Det hadde kome snø, som dei hadde tenkt, fyrste snøen for i år. Og det var ikkje berre litegrand heller. Det hadde luffa ned um natti, so det var full vinter med ein gong. Dei laut moka store brauter millom husi, og det rauk og fauk då dei sopa snøen ned av dørhellorne. Han låg tjukk uppå alle tak og tekkjor, og endå uppå grindstolpar og gardsteg stod det høge stettar med snø.

Men underlegast av alt var skogen uppetter alle bakkarne og liderne. Han stod der drivende kvit med snølav på grein og kvist, so det var som han hadde fenge kvitt lauv på ei einaste natt; eller som han var yverlesst med kvit blom. Og so tett og svær som han hadde vorte. Der som det igår hadde sta’e berre ei og onnor bjørki, der var det no som ein heil villskog; og der det hadde vore tett med skog fyrr, var det no reint i eitt med topp i topp og grein i grein som ein tjukk åker. Og øvst uppe stod dei gamle furorne som svære risar med kvite kåpor og hettor upp imot himmelsyni.

Dei hadde straks teke til å tenkja på kjelkarne sine frå ifjor, gutarne, og tala um å setja dei i stand. Men fyrst måtte dei ut og vada i all denne mjuke fine snøen og gå upp åt snøskogen og sjå han endå betre. Dei skunda seg og fekk på seg skor og vottar og fann seg kvar sin lang stav, og av stad bar det uppetter bakkarne.

Hadde han vore rar å sjå, skogen, då dei stod heime, so var det endå mykje underlegare då dei kom upp i ’n. Greinerne bøygde seg djupt ned under snøbyrdi, og mange av ungbjørkerne hekk radt ned på marki med topparne. Det var som ein skulde gå under svære kvelvingar og portar uppetter. Og kvar ein liten busk stod som ei kvit såta med snø.

Det hadde letta upp med vêre frametter morgonen, og best som det var glytte soli fram or skyerne og skjein yver all den kvite skogen. Å! det var eit glim, so det gjorde mest vondt i augo. Dei sette i og song og hua og rulla seg i snøen; og støytte dei aldri so lite burt på eit tre, so draus det med snø og stod i eitt ròk. Dei vart kvite som snømenner og fekk snø i augo og nedmed halsen, men det brydde dei seg ikkje um i dag.

«Eg undrast um det ikkje er soleis der er i dei ville landi, der som heidningarne er,» sa han Gunnar, den største av gutarne frå vestre-stova; for nettupp soleis som bjørkerne og hatlarne stod og lavde i dag, stod palmetrei som var skildra i bladboki.

Jau, han tykte det same han Pål, den største av dei frå andre stova. «Kanskje me snart råkar nokre svarte heidningar òg uppi skogen,» sa han.

«Huff, me må kje gå altfor langt,» sa han Kolbein, bror hans, og lest som han var fælen.

«Å trur du me er rædd nokre skarve svarte heidningar?» sa han Pål og slo til ei bjørk so det rauk.

«Men kvifor er dei alltid so svarte, heidningarne?» spurde han Kolbein.

«Å, kann du undrast på det?» sa han Gunnar. «Det er heidenskapen som er so fæl i dei, so dei kann ’kje anna hell vera svarte. Du skulde høyrt kva han sa, han Palle, som preika missjonen nedpå Træ. Det var mange som var so innbarka, so det beit mest ingen ting på dei, sa han. Dei visste seg mest ingi råd, missjonsfolki, kor mykje dei stræva og bala med dei.»

«Det må vera eit hardbale arbeid for dei som vågar seg ut i missjonen,» sa han Kolbein.

«Ja, du kunde sjå det på han Randius, det, han som var her ifjor og hadde vore ute i heidninglandi so lenge,» sa han Pål. «Han var turr og brun som han skulde vore røykt.»

Men koss-tru ber dei seg åt, når dei skal få heidenskapen ut or dei svarte?» undrast han vesle Andres, bror hans Gunnar.

«Å du veit dei må preika svært for dei og lesa for dei or allslag store bøker,» sa han Pål.

«Ja hjelpte det berre med det!» sa han Gunnar. «Nei, det må nok hardare lut til på slike folk. Dei lyt nok både dengja og banka dei fyrst, til heidenskapen mjuknar litegrand. Då kann det vera so vidt dei fer til å lyda på preikorne og læsteren.»

«Uh, eg vilde kje vera heidning, eg!» let han Kolbein.

«Nei, men kvifor skal dei då vera so stride?» sa han Gunnar. «Kunde dei ikkje umvenda seg med godom, toskarne, so slapp ein treskja soleis på dei.»

«Ja men når dei er heidningar, so veit dei kje betre og kann ikkje hjelpa det,» sa han Pål, han var den klokaste av dei og den beste til å lesa.

«Når dei då til slutt vert umvende, so vert dei vel kvite då liksom andre folk?» spurde han Kolbein.

Ja, det var kje so godt seia, sa han Pål; for du veit heidenskapen sat fælskeleg lenge i.

«Men ungarne deira må då verta kvite?» meinte han Andres.

«Ja det må vel dra seg i lengdi,» trudde han Pål òg.

«Ja du kann då vita det!» lét han Gunnar. «Det hev då vore heidningar her i lande òg ein gong; men det finst ingen svart no lenger.»

Det kunde vera slike som bekafanten, sa han Kolbein; men etter det dei hadde høyrt, so skulde ikkje ein gong han vera reint kolsvart.

— Dei hadde kome upp i ein dal langs med ein bekk, og det vart tettare hell tett med skog og snølauv. Det var berre so vidt dei såg små flekkar av himmelen beint uppyver seg. Då fekk dei auga på ein stor underleg almestuv uppmed bekken. Han var knututt og svart av mose uppetter leggen, og uppi kruna stod greinerne og bøygde seg djupt ned til alle kantar under snøen. Det var som ein skulde sjå fjørerne som stod ut or håre på indianarhovdingarne i bladboki.

«Der hev me kanskje alt ein av dei svarte heidningarne,» slo han Kolbein frampå.

Dei tykte mest det kunde vera likt til dess, dei andre òg. Men var det ein heidning, so tykte han det, han Gunnar, at dei kunde kje lata han stå der reint i fred. «Me fær prøva med litegrand missjon på ’n,» sa han. Dei kom seg upp til stuven og såg betre på han, og då skyna dei trast so mykje at det kunde kje muna stort med lesing for slik ein fæl ryse. Det var nok ein av dei som ein måtte mykja med dugelegt bank fyrst. So gav dei seg til at hamra og slå med stavarne på stuven, so det dunde etter. Men det var ikkje likt til at det gjorde stort utav seg; for heidningen stod der so strid at han ikkje ein gong vilde sleppa snøen ned or hårfjørerne sine.

«Hev du sét på slik ein stridpave!» sa ’n Gunnar. «Men no skal han ikkje sleppa um han er verre hell ein suli-kaffert.» Dei hamra og slo att, so dei sistpå hadde flengt mosen av uppetter heile leggen, og då tok snøen endeleg til å losna uppi greinerne.

«Jau no gjeng det til gråts med han,» sa han Kolbein, og dei var samde um at han hadde mjukna mykje no.

«Men det spørst endå korleis han er innvendes,» sa han Gunnar.

Ja, for det hjelpte lite um dei lest vera skikkelege utanpå, når dei var like heidenske inni, sa han Pål òg. «Sjå på farisæarane,» sa han, «dei lest vera so fine og blanke utanpå, so det var svært; du kunde tru dei vare jamgo’ både med prest og klokkar. Men du må tru dei var kje for fine inni.»

«Ja d’er slike skarvar dei lyt halda indremissjonen på,» sa han Gunnar; for indremissjonen det var den som heldt seg til det innvendes det, sa ’n. Og han turvte nok altfor mykje noko indremissjon denne svarte rysen òg.

Dei fekk auga på eit rundt hol straks uppå leggen på stuven. Gunnar kleiv upp og kika inn, og der såg det ikkje for fjelgt ut, lét han. Der var kolende svart av berre det som vondt var. So sette dei stavarne inn i hole og vilde freista å brjota det større, og dei fekk snart laust eit stort stykke halvroten trøskeved. Då ljosna det godt upp inni stuven. Dei kasta inn ein dunge med snø attpå, og dei tykte då at heidningen hadde fenge nytteleg med upplysning i seg. Men dei gav han endå nokre rapp attpå; for det var aldri verdt og spara på dengjingi.

— Soli hadde høgna meir og meir, alt med dei hadde stulla med dette, og då dei skulde sjå til, so hadde det alt fare til å verta annleis nedetter skogen. Det draup av kvist og grein; snøen klumpa seg i hop og datt ned, so det var klask i klask, og den eine bjørki etter den andre retta seg upp atter og sprikte med snaude greiner. Og snøen nedpå marki fór òg til å kramast og blotna for soli. Det var nok ingen rett vintersnø enno. Dei skyna det var best dei kom seg heim att fyrr han blotna endå meir. Men fort gjekk det ikkje med dei nedetter bakkarne; for snøen hadde no vorte so ovende god å laga snøballar og snøveltor av. Dei rulla kvar si velta nedetter, og det hadde snart vorte til svære knøyse, so dei berre so vidt orka rikka dei. So fekk dei lempa dei ut yver ein bakke, so dei fór som eit fælt ras nedetter og slo seg i fillor. Dette var so gildt at dei laut upp etter nye veltor gong på gong. Men so vart dei valne på henderne og våte og laut slutta, og då dei sistpå kom heim åt husi var dei ikkje mykje kipne av seg. Dei var trøytte og leide og svoltne; og Gunnar og Pål, dei tvo største, var heller ikkje altfor rolege i seg. Det hadde drege etter med dei, at det kanskje ikkje var som det skulde vera med den missjonen dei hadde fare med. Dei hugsa koss det gjekk den gongen dei kniste åt han Lamma-Lars, då han song og preika missjonen uti Marta-stova; det var berre so vidt dei slapp rise etterpå. Og dei hugsa han Truls nedmed sjøen; han vilde vera klokare hell han Lamma-Lars og sa litegrand imot han den gongen dei hadde missjonsmøte hjå han Per. Men sidan gjekk dei berre og ølmde og tala ilt um han, alle dei som vekte og skikkelege folk skulde vera. Han Lamma-Lars hadde endå slege på at det var kje visst kva-slag stygg mann han Truls stod i kunnskapen med. Men kva vilde dei då seia, fekk dei vita um dette? Otten sat sistpå i dei som ein vond styng. Einaste rådi var at dei kunde få dylja det vel ned. Dei tok dei tvo minste med seg attum husi og truga dei til å tegja og lova dei ris so det sveid var so dei våga å besa. Og sjølve kjende dei med seg at det var nok best dei ikkje drøste for mykje um heidningar og missjon no på lenge. — Då våga dei seg inn til husar og skifte klæde, og det kunde nok turvast; for det var kje langt ifrå at dei var skjortevåte.

II.

DÅ HO BESTEMOR FALL IFRÅ.

Det hadde teke til å skrantast med henne bestemor frametter haustparten. Ho kom sjeldnare og sjeldnare ut og var ikkje uppe anna enn eit bil midt på dagen. «D’er alderen som dreg på,» sa ho, når gutungarne kom innum til henne, og dei tenkte aldri på at det kunde vera sers noko anna; for ho drøste og fortalde og var kvik liksom fyrr. Ho var no ein gong gamall, ho bestemor, og det var då ikkje annleis enn det skulde vera at ho var kruslutt, tykte dei.

Men etter snøen og vinteren hadde kome for ålvor, so vart det med eitt so reint smått med henne. Ho hadde ikkje plent noko so svært vondt, sa ho; men ho kunde ikkje koma seg or sengi heile dagarne, og ho hadde vorte so underleg liti der ho låg. Andlite var smalt og mest berre rukkor, nasa var kvass og tunn og augo liksom so store. Ho anda tungt, og det var strævsamt for henne å tala. Og var det einkvan gongen midt på dagen ho kunde drøsa som fyrr, so fortalde ho aldri noko um nøkken meir eller um huldrarne. Ho tala berre um Vårherre og um englarne, og so bad ho dei vera snilde, og det tok ho so ofte upp atter, so dei visste kje rett kva dei skulde svara; for dei hadde då slett ikkje tenkt på å gjera det som vondt var no meir hell fyrr.

Men enno tenkte dei ikkje at dette var meir hell ei rid som snart kunde gå yver, og dei høyrde heller ikkje dei vaksne tala um noko anna. Han far austi-stova slo berre frampå ein dag, at dei kanskje laut få heim dokteren til henne. Men då sa ho beint nei, det var ikkje dokter ho turvte, sa ho. So kom han Lamma-Lars tuslande til gards fram-på dagen, og han lét òg um det, at det var ikkje dokter det no spurdest um. No galdt det at ho såg kor stor ein syndar ho var og skunda seg og umvende seg, sa han; for det var alltid so med det arme menneskje, sa ’n, at ein gløymde å gjera det, alt med den gode tidi var. — So vilde han inn og preika for henne, soleis som han preika for alle andre; for han gjorde kje anna, han Lamma-Lars, han fór kring alle gardar og grender og preika. Men då sa ho nei ein gong til, ho bestemor. Det var vèl nok at han heldt seg til gudsorde, han Lars, sa ho; men ho for sin part hadde alltid halde seg til presten sjølv, når ho turvte eit ord, og det vilde ho gjera no òg. Ho litte ikkje på nokon annan; for det var no han som visste det best, spådde ho — sa ho. Med det laut han Lars gå, og han mulla heller hyntelege då han fór burtetter tune; men det var der ingen som ansa noko på, for han gjekk jamt og mulla med seg sjølv eller song salmevers, når han var åleine.

Men so snart han hadde gjenge, bad ho bestemor at dei måtte henta presten, og det gjorde dei trast dagen etter.

Det var so underlegt den dagen presten skulde koma, det var mest som ein sundag, endå det var midt i vika. Gutarne i austre-stova hadde lote vaska seg og bytt klæde; dei måtte sjå litegrand hamelege ut når presten kom, sa mor deira. Då gutarne i andre stova såg det, gjekk dei stad og vilde få på seg sundagstrøyorne dei òg, og det fekk dei.

So kom presten kjøyrandes; han hadde svart kåpa på seg og høg hatt. Dei heldt seg so langt undan som råd var, når dei skulde få sjå noko; for sjå vilde dei nok òg fælt gjerne, og so kom dei seg upp i ein glugg uppi smalhuse og stakk hovude ut der alle saman. Då såg dei so vidt at presten gjekk med brillor; men fyrr dei fekk sjå noko meir, hadde han alt gjenge inn i bestemorstova, og døri gjekk att etter han. Der vart han verande lenge og vel, og so våga dei seg sistpå heilt ned under vindaugo og lydde etter. Då højrde dei presten las og song og tala, so det var mest som når ein var i kyrkja. Gunnar og Pål kunde sistpå ikkje halda seg, dei kleiv upp på muren og vilde glytta med eit halvt auga inn gjenom nedste hyrna på nedste ruta; men so var det skilleg som dei høyrde presten kremta, og på flòge tok dei upp åt smalhuse att og våga berre so vidt å stikka nasorne upp i gluggen.

Eit lite bil etter kom ho mor austi-stova ut or bestemorstova og ropa på dei og fekk auga på dei uppi gluggen. «De skal koma inn her, presten vil tala med dykk,» ropa ho. Dei stokk so dei bleikna, og hadde mest hug til å røma på skogen og gjøyma seg, — no skulde du sjå han hadde vorte galen for dei gjekk og glytte! Men fyrr dei fekk umrå’ seg til nokon ting, kom presten sjølv ut i døri og vitta på dei. Då laut dei fram, det var ikkje råd anna, og det gav seg trast med otten då dei kom ned til han; for han såg berre blid ut, og dei hugsa med eitt kor snild han hadde vore den gongen på eksamen i sumar. *)

Det var so fint og stillt i bestemorstova i dag, då dei kom inn, kvit duk på borde og nytt åklæde på sengi, og der låg ho bestemor og var so underleg bleik og still. Og presten han var so høgtidsam i syne og i måle, mest som når dei hadde sét han på preikestolen. Han klappa dei alle på hovude og hugsa kva dei heitte frå den gongen i sumar, og han skrepte yver at dei hadde vakse so svært sidan då. «De er snart vaksne karar alle,» sa han. «Men no kjem nok bestemor dykkar snart til å fara ifrå dykk og taka på ei lang ferd,» sa ’n. Dei glande og skyna ikkje, — ho ut på ferd som ikkje ein gong kunde koma or sengi? «Men d’er ikkje so fårlegt for henne å reisa burt, ho er so godt ferdig,» sa presten, og dei såg at ho bestemor kom på gråten. Då var det med ein gong som dei skyna alt, og dei kunde kje for det, dei kom på gråten dei òg. Men so klappa presten dei att og sa at dette skulde dei ikkje gråta for; no fekk ho det berre so mykje betre hell fyrr, sa han. «Og no skal de hugsa alt det gode ho hev sagt dykk og lært dykk, og ha gagn av det frametter åri. Då fær ho gleda av dykk, når ho ser ned til dykk frå himmerike,» sa han. Ingen av dei orka å svara noko; men presten skyna nok likevel at dei meinte ja, dei vilde hugsa det,

So vilde ho bestemor at dei skulde koma burt til henne; men ho var so trøytt og avgjevi no, so ho kunde kje seia stort noko; ho berre strauk dei tvo minste yver henderne; so let ho att augo og dei gjekk stillt ut atter.

Det var mest som dei ikkje våga å tala høgt sidan um dagen, etter presten var reist, og det var like eins um dagarne etterpå. Alle visste no at ho bestemor ikkje kunde ha lenge att. Ho hadde med ein gong fjomnast reint burt. Kvar dagen kunde vera den siste. Ho måtte ha det so stillt at ho torde mest ikkje det kom nokon inn, anna enn dei som såg til henne; og stor hugnaden var det ikkje å koma der; ho låg berre og stunde og anka seg.

Tridje dagen etter presten hadde vore der, var ho reint mållaus, og då gutarne stod upp um morgonen etterpå, fekk dei vita at det no var yver; ho hadde anda ut um natti. No låg ho på likstrå i stova si, og fram på dagen tok dei og bar henne burt åt den gamle budi burti tune og la henne der.

Det var mest som dei ikkje kunde tru det i fyrste lage. Der stod bestemorstova som fyrr, og når ein kom inn stod krakkarne der og borde og omnen og sengi og alt saman som fyrr. Det var mest som ein måtte sjå etter um ho ikkje sat der sjølv òg, i den gamle stolen attmed omnen. Men ho sat der ikkje. Ho låg burti budi og var lik.

Ho Lisbet burti stova, mor til Gunnar og Andres, og ho Marta burtantil andre garden kom sidan um dagen og var med dei andre kvinnfolki og stelte med like’. Dei vaska det og hadde nye fine klæde på det. Og dei drøste mykje, konorne, og gret ibland. Gutarne laut glytta inn rett som det var og sjå; men dei kom slett ikkje på nokon gråt no liksom den dagen presten tala med dei. Det var berre so fælt underlegt at det var ho bestemor som no låg der. Augo låg so djupt innsokne, og skallen hadde vorte so stor. og nasa var kvass som ein fuglenebb. Men so visste dei òg at det ikkje var ho bestemor retteleg, dette. Det var berre som ein hám etter henne. Ho sjølv som hadde livt, var burte. Dei hugsa det som presten hadde sagt, at ho snart kom til å fara til himmerike, og no måtte ho vel alt vera der; lenger vegen kunde det vel ikkje vera. Og dei høyrde henne Marta seia det same. Ho hadde no livt so skikkelege, bestemori, og vore so god med bedarane og fare so vislegt åt både med folk og med fe, so ho måtte no koma på den gode staden, so sant nokon kom der, sa ho. Det var ikkje det slag for mykje um Vårherre tok imot henne; «eg vil ikkje vårkynna vårkynna, tykkja synd um. han, når han fær so-måta skipelege folk til seg,» sa ho. Og dei tykte det, gutarne, at det var rett sagt alt det ho Marta sa.

— Dei hadde ikkje kome seg til med noko-slag moro alle desse dagarne, sidan presten var hjå bestemori; men i kveld var dei uppi bakkarne med kjelkarne sine att og aka eit bil. Det var plent som det var minder vondt og uhuglegt no då ho var heilt burte, enn då ho låg der so sjuk og anka seg. No hadde ho det då ikkje vondt lenger.

Det var blenkjande klår og skir himmel um kvelden og tett med stjernor. Dei sette seg til å kvila på kjelkarne sine uppå eit bakkebròt eit bil og såg på stjernehimmelen. Der stod nordstjerna, og der stod sjustjernorne og vangen som alltid. Der stod ein krins som såg ut som ein stor latinsk a, og der stod so mange hundrad andre krinsar; dei laga seg sistpå til underlege andlit og dyr og bilæte, når ein såg lenge på dei. Vinterbrauti gjekk som eit bleikt skimt av måneskin gjenom stjernemengdi tvert yver heile kvelven, og langt nedmed fjelli i sud stod den stjerna som var større og blankare hell alle dei andre, næst etter kveldstjerna. Det skulde vera ei uhorveleg stor sol, sa han Pål, han hadde høyrt far sin seia det; ho var berre so endelaust langt ifrå, so ho vart liti for oss. Og like eins var det nok med alle dei andre tusund stjernorne på himmelen, sa dei som visste det; det var alt saman soler som var so umåteleg langt ifrå, mange tusund gongjer lenger hell herifrå og til Amerika.

«Du, det må vera ljost og blankt der-ute, der som alle desse solerne er,» sa han Gunnar.

«Ja..; er det der himmerike er?» våga han vesle Andres seg til å spyrja.

Ja det var ikkje so godt å seia, sa han Pål; men ein stad laut det då vera, — kann-henda det helst var uppyver den kvite vinterbrauti.

«Ho kann vera som eit atterskin frå sjølve det rette himmerike,» slo han Grannar frampå.

«Koss kann det vera i himmerike.. hev dei vengjer alle som er der?» undrast han Andres; han hugsa alle dei som stod med vengjer på himmelbreve uti budi hjå Olas-folkje.

«Å, kva skulde dei plent med vengjer» spurde han Gunnar, bror hans. «Trur du dei ikkje hev anna å gjera der enn fara flaksa som andre kråkor og traster, du? Nei, d’er nok noko anna der,» sa han. Men korleis der då i grunnen var, det kunde korkje han eller dei andre gjera seg rett nokon tanke um. Dei sat sistpå og tagde alle fire. Ingen nemde bestemori, men alle tenkte på henne. Og det same kunde det vera òg, um dei ikkje visste noko meir um himmerike, når dei berre visste at ho var der.

So vart det skiping til likferds um dagarne. Dei bryggja og baka og steikte. Gutarne burtistova, der som ho bestemor hadde høyrt til, fekk det annsamt med å springa ærend og bera inn ved; og alt som tidast kom dei tvo frå andre stova og hjelpte til. Og so var det jamt ein bit god mat å få. Det var so dei snaudt fekk tid til å hugsa på henne som burte var, anna enn um kveldarne etter det var myrkt. Men då var det alltid noko kaldslegt å tenkja på denne livlause hámen som låg der åleine i myrkre burti budi. Dei vilde ikkje vera ved at dei fælte no meir enn elles; men det var likevel ikkje gildt å koma utum døri åleine, og knast det i ei dør eller ein vegg, so sat dei med støkken i seg lenge etterpå.

Men so kom likferdsdagen, og då måtte dei tenkja, på bestemori heile dagen att. Det hadde aldri vore likferd på garden fyrr i den tidi dei hugsa, og det var so mykje større og underlegare alt saman enn dei hadde tenkt. Frå alle gardarne ikring kom folk i flokk og fylgje; dei var alle svartklædde og helsa so ålvorsamt på einannan og tala liksom so lågt. Dei vart sessa kring lange bord i store-stova og i bestemorstova. Der stod heile haugar med allslag gjestebodsmat, og han Alv kjø’meisteren song og las for maten. So samla dei seg alle burti budi kring like’; det låg no i ei svart kista og var so fint tilstelt, og på kor sida på hovude brann eit ljos. Og so tok fire mann til å syngja ei liksalma, so det ljoma ut yver all garden.

Pål og Kolbein stod attmed mor si fremst i flokken. Ho gret og turka seg i augo, og det var ikkje lenge fyrr han Kolbein òg fór til å sutra og vilde gå til gråts. Han Pål lika ikkje dette og nugga burt i bror sin. Han såg det var berre kvinnfolki som gret; far hans og dei andre vaksne kararne stod ålvorsame og heldt seg, og det tykte han dei skulde gjera alle som karfolk var. Men fyrr han visste nokon ting av, var han so full i halsen, og det flimra so for augo; han laut skunda seg og snu seg burt, so ingen skulde gå’ noko. Det var den songen som var so underleg å høyra. So høyrde han dei skulde leggja låke på kista. Han snudde seg fram att og laut sjå bestemori for siste gongen; men han såg henne berre som gjenom ei skodd, og det var like eins då dei bar ut kista og sette ho på ein slede uti garden.

So gjekk dei fire syngjarane fyre nedetter vegjerne, so kom hesten som drog likkista, og heile fylgje etter. Dei kom snart i fylgje att, alle dei fire gutarne, og heldt seg so nær etter kista som råd var; dei vilde gjerne sjå ho so lenge dei kunde. Men det var ikkje rett lenge dei fekk vera med. Det var langt til kyrkjegarden og kaldt å sitja i båten utetter heile fjorden, so dei kunde kje få vera med heilt fram. Dei laut stogga og snu då dei var komne midtvegjes ned til sjøs. So gjekk dei fram på ein høg haug og såg på fylgje som fór nedetter. Det var sistpå som ei lang svart skreid som hekk i hop og bugta seg som ein orm frametter den kvite snøbrauti, og liksongen ljoma, so det svara i alle fjelli. Og soli skjein so raudt og bjart i alle haugar og snøbakkar; det glødde i klakefossarne innetter fjelli og blenkte nedi fjorden. So kvarv likkista attfyre ein haug nedmed sjøen og heile fylgje etter; det var det aller siste dei såg av bestemori. Dei var so tekne av altsaman at dei vart standande eit heilt bil og berre stirde nedetter og høyrde etter songen. So tusla dei endeleg på heimvegen att. Dei visste at det no var god mat å få heime, og det skulde vera godt å koma inn i varme stova etter dei hadde sta’e her i vinden so lenge. Men dei gjekk likevel berre seint uppetter. Det var so mangt dei laut tenkja på i dag.

*) Dette er fortalt um i «Nashorne.»

III.

STRIDEN UM HIMMERIKE.

Sælabadsfolke Sælabad, likferd. var reist att, og alt var kome i sitt gamle gjenge um dagarne. Det var berre i bestemorstova det var annleis hell fyrr. Men dei fór snart til å verta van med det òg no. Når ho bestemor ein gong var burte, so var ho.

Men so var det ein dag dei fekk høyra noko drøs um henne att, og det noko dei minst hadde venta. Han Lamma-Lars hadde halde bønemøte uti gardarne ein dag, og etterpå hadde han sete inni stova burtpå andre garden og preika og rådda med henne Marta der. Og då hadde han både ymta og sagt at ein kunde nok ikkje vera so altfor viss på dette um bestemori, — um ho hadde fare vèl og kome på den rette staden. Det var nok altfor uvisst um ho hadde gjort den rette umvendelsen og ruelsen og fornyelsen som ein måtte ha når ein vilde fanga nåden, hadde han sagt. Det var nok helst sytelegt fyre at ho hadde grave i det verdslege til det siste. Han for sin part hadde nok freista å koma i rette tidi og seia henne eit vekkjings ord. Men det var ikkje soleis vore at den gamle synderinden tyktest turva noko av det slage. Ho vilde berre godradla med presten. Men hadde ein ikkje anna å lita på enn det som ein slik kar fór med, når dei tok imot han med gjestebodsmat og blide ord, so kunde det henda dei litte seg sjølv til dom og fekk svida for det på pinens sted, hadde han sagt. Og mykje meir hadde han sagt. Ho Marta hadde sjølv vore burti kjøken i vestre stova og sagt alt.

Dei hadde ikkje på lang tid vore so arge og sinna på noko-slag, gutarne, som då dei fekk høyra dette. Her hadde både presten sjølv og ho Marta og Lisbet og alle vore so visse på kvar det vart av henne bestemor, so ingen turvte so mykje som tvila på det. Og so skulde den tosken...

«D’er kanskje han Lamma-Lars som hev vorte dørvaktar for himmerike no og set nabben for døri for dei han ikkje vil ha inn?» sa han Pål speande. «Eg tykkjer heller han kann takka til um han fær koma der sjølv, eg,» sa han.

«Å, trur du Vårherre ser seg syn med sovore,» sa han Gunnar og sputta karslegt, — han hadde høyrt ein av dei vaksne drengjerne seia dette ein dag.

«D’er kje ventandes, so stygg som han er,» sa han Kolbein og slo seg morsk, han òg.

«Nasa hans er som eit tryne på ein gris,» sa han Pål.

«Og kjeften hans er som du skulde sjå kjeften på ei flundra,» sa han Gunnar og freista å laga munnen etter ein flundrekjeft, so dei rett skulde få sjå kor fælt det var. Dei kappast um å likna han ihop med det verste dei visste, og sistpå lét han Gunnar um det, at var so til var so til, dersom. du tok heile Lammalarsen og sette han attmed den stabben der burti tune, so var det ikkje godt seia kven som var mest lik folkje.

«Og ein slik kar vil vita det betre hell presten!» sa han Pål arg. «Han må vera glad han kann reinlesa skikkelege i ein huspostil, og presten han hev lese både tredive og og femti bøker.»

«Ja, og d’er skil på kven som er mest finast òg av dei tvo,» san vesle Andres.

«Drøs no ikkje toskutt, du,» sa han Gunnar, bror hans; «du vil då ikkje likna i hop presten og han Lamma-Lars vel? Presten må då vera tjuge gongjer finare, og meir hell det òg.»

«Ja rett når han stend på preikestolen og hev kappen og kragen på seg, då er det ingen finare i heile kyrkja,» sa ’n Kolbein.

«Nei, skulde der det vera?» sa han Gunnar. «Han er då prest,» sa han.

«Det kunde vera klokkaren,» slo han Andres varsamt burtpå.

Mja.. sa han Gunnar, du veit han laut noko vera, klokkaren òg, når han kom fram i kordøri og sa amen, so alt folkje såg på han. Men for presten stod han no pál, kor som var; for han var då ikkje anna hell klokkar, og på prest og klokkar laut det alltid vera noko skil.

— Dei hadde kome litegrand burt frå han Lamma-Lars med dette; men so tok han Gunnar atti og ynskte berre han måtte koma til gards att med det fyrste, den karen, so skulde han snart.. Han visste fyrst ikkje rett kva han då skulde gjera; men etterkvart som dei gjekk der og arga seg, var det ikkje lenge fyrr dei hadde vorte samde um korleis dei då skulde taka imot han.

Dei hadde alle dagar havt so fælt hug til å læ åt han Lars, når han kom der. Han gjekk jamt og bar på småbøker som han selde, attåt at han preika, og han sette seg ofte til å syngja vers or desse bøkerne sine, so folk skulde få høyra kor eigeleg vene dei var. Då hadde han so mange ljod og læte, so det var stundom mest som ein skulde høyra eit lamm blekta; det var nok difor dei hadde funne på å kalla han Lamma-Lars òg. Det var kje greidt å halda seg då og ikkje læ. Men var det noko som alltid hadde vore spelegt, spelegt, fårlegt. so var det å læ åt han Lamma-Lars. Log dei åt den som fór med guds-orde, so log dei åt gudsorde sjølv då, sa foreldri deira, og det hadde sta’e slik støkk av han at det var svært. Men no lova dei med seg, at dei skulde bry seg skitt um å vera rædd han lenger, eller rædd det som foreldri sa. Dei skulde læ åt han alt dei berre vann, når han no kom att ein gong til. So kunde han ha det å jorta på eit bil; og måta so var det åt han.

Dei tok til å ha augo med seg kvar gong dei såg atti ein framandkar nedi vegjerne sidan um dagarne, um det kunde vera likt til han Lamma-Lars. Det var lenge berre andre folk og ikkje han. Men so ein dag kom han Kolbein fljugande burt åt hi stova til Gunnar og Andres og kunde fortelja at han Lars no var komen; han sat inne burti stova og rødde med mor hans. Dei skunda seg ut og var snart samla burti tune alle fire. Men dei kunde kje gå beint inn og læ åt han. Dei fekk gjæta på når han kom ut og skulde gå burt til andre stova eller andre garden. Då kunde dei berre stå burtmed smalhus-hyrna der og læ og skyrpa når han fór framum. Dei gjekk dit burt og gav seg til å venta, og då kom dei på noko endå betre. Her kunde dei stå og kasta snø òg etter han. Det var mildver og kram snø um dagen og nettupp so godt å laga snøballar. Dei skunda seg og knefta i hop ei heil mengd med ballar og la upp i ei festning, so dei kunde ha dei godt ferdige til han kom. Og alt i eitt var dei burtfyre hitt hyrna og spæja etter han. Men staven hans stod enno stødt attmed døri, og han sjølv var ikkje å sjå.

«Det var då skile-på til preiking det munne vera med han i dag,» sa lian Gunnar; «han ra’r visst or seg alt det vesle han kann denne gongen.»

«Ja eg spår han er komen på tralten no,» sa han Pål òg.

«D’er verst for den som skal høyra på alt,» sa han Kolbein, han tenkte på mor si.

«Å ho er då vakse menneskje, mor di, so ho må no alltid noko tròtta,» tròtta, tola. sa han Gunnar. Men jau-menn vart det kaldlege drjugt til slutt, kor som var. Dei var reint blåfrosne og valne på henderne der dei stod og klabba med snøen.

Jau der høyrde dei endeleg noko kremta, og då dei glytte fram for utkiks-kyrna, so var det han Lars sjølv. Dei fór attende til festningi og stod kurende stille, — det skulde helst koma yver han som ei rås fyrr han visste eit skapt ord av. So .. der er han! Det susa i lufti av fire digre snøkulor, og i same blinken smatt dei attum hyrna; det var mest moro å vera usedde for det fyrste. Men ingen av ballarne hadde råma; dei fór berre tett framum hovude hans. Han stogga og glande stygt attende, men han kunde ingen ting sjå og tok snart til å gå att. Då kom det fire kulor til, og denne gongen råma det tvo midt i ryggen på han. Dei freista å smetta attfyre og løyna seg denne gongen òg, men han hadde alt sét atti dei, og då var dei likesæle um kor mykje han såg. Dei gjekk heilt fram og kasta etter han alt dei vann og log høgt attåt. Han tok til å fikta med armarne og ropa og krøkte seg undan; men dei var so uppøste no, so dei ansa ingen ting. Dei tykte dei laut gjeva han noko att for dei hadde lote venta so lenge, attåt for alt det andre.

«Hurra! der hev du ruelsen!» ropa han Pål, han råma han i ryggen med ein stor blaut ball, so det berre klaska etter.

«Og der hev du fornyelsen attpå!» ropa han Gunnar, han råma nettupp på rette staden beint nedanfor ryggen. Dei kom so på låtten med same at dei var åt å detta i koll. Då tok han Lamma-Lars til slutt flòge attende og fekk endå ein ball i nakken då han fór attum hyrna. Dei høyrde han enno ropa og bera seg burti tune, og so fór han inn burti stova der han var komen ifrå.

Dei vart standande og bles seg i nevarne og såg på einannan etterpå, og vart med ein gong so underleg dett med. dett med, «slukøret.» Dei unte han nok dette; men kva vilde det no verta av når han hadde sete der-burte og besa or seg? Dei smaug stillt inn i smalhuse og glytte ut gluggen, og dei hadde kje vore der lenge fyrr dei tykte det var tryggast å smjuga heilt upp på smalhuslemen og gjøyma seg betre og berre glytta ut gjenom ei rivja. Då kom mor til Pål og Kolbein ut og ropa hardt på dei. Dei låg stille som myser; men ho munde alt ha sét eitkvart burti smalhuse; for ho kom beint dit og såg etter dei og ropa at dei skulde koma ned. «Eg høyrer dykk nok, fantetravar!» sa ho. Då var det ikkje onnor furda, furda, råd, utveg. dei laut krusla seg fram og ned.

«Tykkjer de slikt er likt folkje! Vil de tyna skikkelegt folk, de, eller kva er det de tenkjer på?» ropa ho og var so vond at ho tok Pål og Kolbein i nakken og risste dei; og ris lova ho dei, so dei aldri skulde gløyma det, so snart far deira kom heim. «Men no skal de gå inn og be’ han Lars fint um tilgjeving, ellå so skal eg få dykk inn på ein annan måte eg!» sa ho og tok ein stor påk som låg der; for dette var ei skam for all bygdi, og det skulde rett sjå fint ut um han no skulde gå av garde med slikt. Han Kolbein tok alt til gråten, og dei tvo gutarne frå andre stova vilde taka på flòge og berga sitt eige skinn so godt dei kunde. Men so gjekk det so uheppe til at ho Lisbet, mor deira, kom ut på dørhella burti hi stova nett med same dei kom ut or smalhuse, og so kom ho burt til dei og fekk vita alt. Og ho vart ikkje mindre vond; ho lova gutungarne sine same retten som dei tvo andre og vèl so det. «Men no er det best de gjeng inn og bed for dykk hjå han Lars, de òg,» sa ho, og ho vilde sjølv vera med inn og høyra på det.

So bar det inn med heile flokken. Der stod han Lars burtmed vindauga og turka seg uppi augo; han hadde nok grete, var det likt til, og han var so hiren og hengjen, so det var syndalegt å sjå. Og han sukka og stunde, då han såg dei fire syndarane koma.

Ja, no hadde han nok sét og røynt mykje i si tid, byrja han og var so fælt ålvorsam i måle; og han visste nok det at Guds børn alle dagar skulde lida stor tort og forfylgjing av verdens børn, sa han. Men at det skulde koma so langt at jamvel små børn forherda seg i hjarta og stod upp og hædde dei truande for evangelium — sa ’n Lars — det hadde han då likevel ikkje trutt fyrr han hadde sét det no i dag. For han hadde nok høyrt kva-slag bespottelige ord dei hadde bruka. Dei skulde nok ikkje koma ifrå det! sa han og turka seg upp-i augo att og var sinna, so han var skakk i syne.

Det var uhugleg stillt ein augneblink etterpå, og so spurde mor til Pål og Kolbein kva dei hadde å svara til dette. Ingen av dei kunde seia eit ord. Det lyddest so mykje verre og alvorsamare dette enn dei hadde tenkt, og dei våga ikkje å nemna kvifor dei hadde gjort det. Det var so leidt å seia det her, so dei vaksne høyrde det, og dei var ikkje ein gong so visse på um dei hadde vore i sin gode rett no lenger.

«Kva seier de til dette?» spurde ho upp atter og tok Pål i nakken, han var den eldste av dei. Han tagde enno; men so tok ho berre etter eit ris som ho alt hadde teke inn. «Kanskje det kann få deg til å ha upp kjeften!» sa ho. Då kunde han ikkje bera det lenger, han kasta seg ende ned yver ein stol og hikstegret. «Jau det var det som han Lamma-Lars hadde sagt!» stunde han.

«Vil du bruka unamn på folk du!» kvesste ho i og riste han; «men kva hev då han Lars sagt som kann skakka deg eller dykk allesaman?»

«Det var det um henne bestemor,» hiksta han, og ut laut det då: han Lars hadde sagt at ho kunde kje ha kome åt himmerike, og det vilde dei gjeva han att for.

Det var kje fritt det kniste burti kråi attmed hylla etterpå; det var ho Helga, tenestgjenta, som sat der. Og ho mor austi-stova slepte take i nakken på han Pål.

So? .. men kven hadde då høyrt at han Lars hadde sagt slikt? spurde ho, og dei høyrde straks at ho var litegrand annleis i måle enn fyrr.

«Det hev ho Marta burti garden høyrt!» ropa han Pål og gjorde seg modig, og dei andre gutarne våga no å seia det same; dei hadde alle høyrt henne Marta seia det, då ho sat burti kjøken, og ho laug ikkje.

«Jaso .. er det slikt drøs du fer med kring stovorne, Lars?» sa ho mor austi-stova og var heller lågmælt.

Han hadde vorte kaldlege snuffen der han stod, han Lars, og tok fyrst til å mulla og kremta, liksom han vilde koma ifrå det. Men då sa ho det, ho Lisbet, at dei turvte kje kjava um dette. «Ho Marta sit nettupp burti stova hjå meg. Me kann berre få henne hit og høyra kva du hev sagt,» sa ho. Dei styrde straks henne Helga av stad etter henne Marta, og det var ikkje lenge bia fyrr dei kom att båe tvo. So fekk ho Marta greida på alt og skulde vitna kva slag rødor han Lars hadde fare med.

«Ja, eg vil no helst vera utanfor, eg, det kjem ikkje meg ved,» sa ho; men so mykje torde ho no likevel seia, der ho ein syndar stod, at han Lars hadde slege frampå både um det som gutarne hermde og um ein grand meir.

«Jaso .. d’er svære ord du lyser då, Lars,» sa mor til Pål og Kolbein og fór til å verta bleik. «Eg visste kje betre enn at det var ein større mann som hadde eit lite ord med um himmerike,» sa ho.

«Og me skulde vel heller sjå til å få oss ei liti krå der sjølve, og ikkje ha det so annvint med å stengja andre folk ute,» sa ho Lisbet.

Han Lars stod fyrst berre og kremta enno, og so tok han til som han vilde koma ifrå det med preik og bibelspråk. Men då vart ho kvass, ho Marta, og hogg rett nyttelegt i. «Du kann no lesa nett so mykje du vil, Lars, både or apostlarne og Sebbedæus og profettarne,» sa ho, «men det du sa, det sa du, det højrde eg!» sa ho.

Då rette han Lars seg heilt upp, og dei kunde sjå kor det taut i han av sinne. Ja, det han hadde sagt det var då ikkje meir enn som kvar ein truande kunde seia og stå ved, og hvilket kunde bevises ved skrifterne, sa han; og so tok han til å preika um umvendelsen då, og um ruelsen og nåden i Kristo og alt det andre han stødt fór med, og han sa til slutt mest alt det same som han hadde sagt med henne Marta.

«Ja, ja, Lars,» sa ho mor austi-stova, då han endeleg tagna. «Eg skal ikkje svara deg noko på alt dette; eg undrast berre på at du kann sjå deg syn med å koma inn i eit so syndigt hus som dette.» Ho var eldende raud, og so sa ho ikkje eit ord meir med han.

Då fumla han Lars og tok hatten sin og kom seg åt døri og berre mulla noko um at han riste støvet av føterne sine. Og det kunde han gjerne gjera, det var ikkje finare føterne han hadde, tykte dei fire gutarne. Dei hadde turka tårorne og gløymt all otte, sidan det hadde teke ei so ovgod vending, og so snart han Lars var ute, smatt dei ut bakdøri og sprang alt dei vann burt åt smalhushyrna att. Dei visste vèl at dei slapp for å høyra eit vondt ord for dette no meir, og dei var so modige og kipne attpå at dei tykte dei gjerne kunde gjeva han Lamma-Lars endå ein snøball på kaupe, når han kom framum der. Og det fekk han, både ein og tvo. Då rømde han ikkje attende; han berre heldt seg for øyro og tofla og laup utetter til andre garden alt han vann. So kunde han gå. Dei kasta resten av snøballarne i veggen og var so byrge heile dagen sidan at dei aldri hadde kjent seg slikt til karar fyrr.

Det vart drøs um dette kring alle gardarne etterpå, som venteleg var; der han Lars kom fekk dei full’ vita um det. Alle dei som vekte og heilage var, vart vonde og arge; men alle dei andre log, og då han Truls nedmed sjøen, snikkaren, fekk høyra det, tykte han det var so godt gjort at han lova han skulde gjera nye ski åt dei til jol. «No er det likt til at ungarne lyt gjera det som dei vaksne ikkje hev mannskapen til,» skulde han ha sagt. Og han heldt det han hadde lova. Straks fyre jol kom han ein dag ruslandes med ski åt dei alle, og det dei som fine var. Slik mann som han Truls fanst ikkje. Og då fortalde han med det same at han hadde drøst med sjølve presten um detteher um ’n Lars. «Eg slo frampå um det då eg skjussa presten sist,» sa han. «Han læst nok som han hyrpte på nasa fyrsta, presten, og sa det var stygt at smågutar fann på slike fantestrikor. Men då eg kom til det um dei blaute snøballarne som råma so godt på rette staden» — sa ’n Truls — «då var det ingi råd, han laut læ presten òg.» — Då skyna dei at dei turvte kje ottast noko vondt av presten heller for dette, når han kom att ein annan gong. Og sidan høyrde dei ikkje so mykje som eit ord um at ho bestemor ikkje var i himmerike, der som ho med retten skulde vera.

IV.

«VÅRBLOMSTEN».

Det hadde vore skule nokre vikor ei tid fyre jol. Då hadde skulemeisteren ein dag synt dei nokre små eigeleg vene blad som heitte Vårblomsten. Der var mange bilæte i dei, og lesnaden var òg svært god og gild for born. sa han; der var morosame sogor og allslag anna som godt og gagnlegt var. Det var eit blad som dei alle skulde halda. Og tyktest dei ikkje ha råd til å tinga det for i år, so kunde dei få heile årgangen for ifjor for halv pris, berre dei skreiv inn til byen. Han skulde gjerne skriva for dei og senda pengarne.

Han hadde ingen fred på seg, han Pål, då han hadde høyrt dette; han tykte han plent laut få tak i Vårblomsten. Dei tri andre gutarne var ikkje so spræke til å lesa enno at dei brydde seg um å ha meir enn leksorne og det dei las i skulen. Men han kunde alt lesa og skyna mest kva det var no, og det skulde vera so brennandes gildt å få lesa alle dei morosame forteljingarne i blade. Han hadde ikkje sjølv skillingar nok, og han våga ikkje å be’ faren etter pengar; men han tok straks til å slå frampå og gnaga um det med mori. — Å, dei hadde vel anna å gjera med pengarne hell kasta dei burt i vårblomstrar, tykte ho; men sistpå so lova ho likevel at ho skulde tala med faren um det, og ein sundagskveld dei alle sat inne og han var so godt i lag, so heldt ho ord og sa det. Og då gjekk dei reint yver voni. Han tykte det var gildt at ungarne hadde hug til å lesa, og lova mest med ein gong at dei skulde få blade.

Dagen etter hadde Pål bladpengarne i lumma, då han gjekk åt skulen, og den som var glad og byrg, det var han. Og skulemeisteren tykte kje heller det var lite, då han tok imot dei og skreiv upp namne hans. «Du vert nok snart den klokaste i heile skulen, du», sa han, og det tykte han Pål sjølv òg der kunde vera noko i; for der var ingen annan som var so mykje til kar at han hadde løyst Vårblomsten. Han var den einaste.

— Det vart noko lenge fyrr blade kom. Dei gjekk berre og venta frå dag til dag, han og dei andre tri gutarne, og gjorde seg allslag tankar um kva der kunde stå i det. Der var no vel ein god mun med tigrar og tigerkattar, spådde han Gunnar. Og krokodillar og løvor vona dei òg der måtte vera. Men visst var ingen ting fyrr dei fekk sjå det.

Jau so endeleg ein morgon dei var komne åt skulen, gjekk skulemeisteren burt åt bokhylla og kremta so underlegt, og so tok han fram ein pakke og kom burt til Pål med. Det var Vårblomsten for heile åre ifjor. Og utanpå stod skrive med store sving: «Her Paul Olsen ..» Han vart eldende raud berre han såg det. — Men det var ikkje verdt han tok upp pakken fyrr han var komen heim, sa skulemeisteren; dei kunde snart riva bladi sund eller sulka dei til for han, når alle her fekk tak i dei og vilde sjå. So torde Pål ikkje anna hell leggja pakken ned i nistetina si so lenge. Men drjugt var det å venta alt til kvelds. Han kunde lite høyra etter eller samla tankarne på nokon ting frametter heile dagen. Då dei endeleg var ferdige, tok dei på sprange uppetter, til dei kom upp for den fyrste haugen, og då var det ikkje lenge bia fyrr dei fekk pakken upp og til å sjå.

Å du, so fine bilæte! På det fyrste blade stod ei nauende vèn liti gjenta med ein fin blidsleg hund attmed seg, og på det andre var der ein merakkeleg fin fugl; han hadde ei papirrimsa i nebben, og på den stod det eit salmevers med svært fine bokstavar.

«Nei kvar kann han ha fenge tak i det?» undrast han Kolbein.

«Å det kann vera eit himmelbrev han hev fenge hakka til seg eikorleis,» trudde han Gunnar. Men det var ikkje tid til å gruna på det no. Dei laut berre sjå og sjå. Der kom det eit par blidslege smågjentor att med runde augo, og ein kross med tri salmevers på. So kom det nokre fine smågutar som sat attmed eit bord og las i kvar si salmebok. Og so .. tenk so var det ei blidsleg liti gjenta att og ein hund.

«Dei mune ha svært mange av det slage å skildra på,» sa ’n Gunnar; og svært like var dei òg alle.

«Ja men hunden er då mykje annleis her,» lét han Pål; «han hev høge øyro, so det må visst vera ein smalahund».

Ja, kanskje det; men skulde det no ikkje snart koma andre dyr au? Dei jaga frå blad til blad. Der kom nokre gutar som låg på kne liksom dei bad, og so eit barn med blanke strålar ikring, og ein ny fugl som dala ned på ein gravkross; der kom ein mann som stod med henderne ihoplagde og skyggla upp til himmels; der var englar med vengjer, og mangt anna, og so nokre karar som visst var profettar; for dei hadde blanke tunneband kring hovude som slike heilage karar alltid hadde. Men nokoslag løvor og tigrar og krig og alt slikt som hadde sta’e i den gamle bladboki kom ikkje. Dei hadde sistpå fare gjenom alle bladi til endes og ikkje funne anna hell noko som so vidt kunde vera ein bjørn.

Dei var kje fri dei var noko dett med attpå. Men der var då svært mykje med fine bilæte, kor som var, både med hundar og fuglar, sa han Pål, og noko anna kunde dei ikkje seia dei andre heller.

Dei la bladi fint ihop og kom seg på heimvegen. Sidan um kveldarne tok dei Vårblomstarne fram att og såg betre på bilæti. Men rett lenge sat dei aldri ned dei, og um nokre dagar fekk Vårblomsten liggja heilt i fred uppi hylla.

Men so var det lesnaden i blade. Han Pål var svært forviten på den òg, han; men so lenge skulen varde vart det ikkje stort tid til å lesa. Han vilde heller ikkje dei skulde ha det å seia at han hefte seg burt med Vårblomsten og gløymde leksorne. Men so slutta skulen for denne gongen ein av dagarne, og då tok han straks til å lesa i det nye blade.

Det fyrste stykke han råka på var ikkje alt so morosamt. Det var mest som eit stykke av ei preik i postilboki, med mange bibelord og vers. Men han laut lesa det til endes likevel, sidan det no stod i Vårblomsten. — Det andre han tok på med byrja betre; det var um ein missjonær som var uti heidninglandi og tala med dei svarte; men alt som det leid på, so vart han so svær til å drøsa at det var mest som ei teksterbok dette au. Då kunde han ikkje for det, han Pål, han slutta midt. nedi stykke; det fekk kje hjelpa um det stod i Vårblomsten.

Men so fann han endeleg eit som var mykje betre, og det las han upp for dei andre gutarne ein gong alle dei vaksne var ute. Det var um ei gjenta som heitte Lille Mally. Ho var so nauende fatig, ho Mally; men ho var svært snild og skikkeleg. Ho las morgonbøni og kveldsbøni kvar dag og la alltid fint i hop henderne og las for maten. Det var det same um alle dei andre borni var ute og leika og sprang, ho gav seg likevel alltid tid til å lesa for maten. — So skulde det vera slik ein gild fest på skulen då, og ho lille Mally fegna seg so svært og vilde so gjerne vera med og syngja alle dei vene salmerne um Jesus, som ho kunde so godt. Men so åtte ho ikkje skor som var gangandes i; det var berre fillorne dei ho hadde, og foreldri hadde ikkje råd til å kjøpa nye skor åt lille Mally. So visste ho seg ingi råd då, koss ho skulde få seg nye skor, og ho var so svært usæl. Men so kom ho i rette stundi til å tenkja på den søde Jesus. Og so la ho seg på kne og bad so brennandes til Jesus at ho måtte få seg nye skor til skulefesten. Då kjende ho seg so glad etterpå og gjekk til mamma si. «No veit eg at eg fær skor til festen,» sa ho. «Jaso, kjære Mally mi, kvar fær du dei ifrå?» sa ho mamma. Jau, no hadde ho bede til Jesus, sa lille Mally, og då visste ho at ho fekk. Då smilte mamma tungt og sa ikkje noko; ho snudde seg berre burt. Men den som fekk stå til skamdar med vantrui si, det var ho mamma. For då det leid mot kvelden kom det med eitt ein, fremand mann og banka på døri i den fatige stova og spurde etter lille Mally. Han bar på ein liten pakke som ho skulde ha, og då dei skulde tilsjå, so var det eit par nye fine skor han kom med. Han var ein rik og gudfrygtig mann, og det var gjenge soleis til dette: best som han gjekk til kontore sitt i dag, var det kome yver han plent som ein styng at han måtte tenkja på lille Mally og undra seg på um ho hadde skor, so ho kunde koma på skulefesten. For han tyktest hugsa at ho hadde havt fælt låke skor ein gong han hadde sét henne. So hadde han ikkje havt nokon ro ell’ fred på seg fyrr han gjekk stad og kjøpte desse skorne åt Mally. — Då såg lille Mally upp imot himmelen med dei himmelblå augo sine og takka den søde Jesus — stod der — og ho mamma fekk tåror i augo. «Søte lille Mally, du er visare enn alle me andre,» sa ho. So fekk ho koma på skulefesten, og alt var svært gildt. —

«Å,» sa ’n Kolbein, då soga var ute, «soleis skulde dei fara åt, Pera-ungarne nedmed sjøen au, so dei kunde få seg nye skor; for dei hev då so ringe og holutte skor som det kann vera skor skapt,» sa ’n.

«Ja .. berre det no hjelpte so snøgt,» sa han Pål og drog på det.

«Kvifor skulde det ikkje hjelpa likso godt for dei?» vilde han Kolbein vita.

Han visste kje rett kva han skulde svara, han Pål. Å seia at han ikkje trudde dette-her, våga han aldri; det visste han var stor synd. Men so hugsa han so snøgt på at Pera-ungarne hadde lurt seg inn i eit naust nedmed sjøen no nys og gjort vondt. «Ja ja .. dei fær no i minsto lata vera å nasa og stela på spekesild og båtspiker, dei som vil få seg skor soleis,» sa han.

«Og Jesus er no vel ikkje plent nokon skomakar for allslag folk og pargas heller,» sa ’n Gunnar, og det tykte dei alle, når dei rett tenkte på det.

— Etter denne soga um Mally fann Pål sidan ei um ein mann som heitte Olsen, og der gjekk det mest på ein prikk like eins. Han var so bifatig, Olsen, og halt og krank attåt. Men han var svært from, stod der, og heldt seg til bibelen. So vart det so brestande kaldt um vinteren, og Olsen han åtte kje flisi med ved. Og kona hans ho klaga og kjærde seg og spurde koss dei no skulde berga seg. Då peika Olsen berre burt på bibelen og sa at der var rikdomen deira, og der stod kven dei skulde få ved av. So la han seg ned og bad og heldt henderne i hop yver bibelen; og lenge var det ikkje då fyrr det kom ein kar ruslandes med eit nyttelegt kol-lass åt han ..

Ja ja, det var godt og vel nok for Olsen dette, dæ var det. Men nettupp so svært morosamt .. Han la Vårblomsten ifrå seg so lenge, han Pål, og fortalde kje noko med dei andre gutarne um denne soga.

Men nett fyrr dei skulde leggja seg um kvelden den same dagen, fann han noko anna som han var viss på måtte vera gildt. Det var ei soga som hadde til yverskrift «Lille Ole,» og der var endå bilæte i ho; ein stad var Ole inni ein eplehage, og ein annan stad laup han i veg med skjeisorne og skulde på isen. — Han fekk ikkje tid til å lesa stort noko av dette um kvelden; men straks um morgonen etterpå stakk han Vårblomstarne i lumma og fekk dei andre gutarne med seg burt på smalhuslemen. Der kunde dei sitja so godt i fred, og der var varmt og godt å vera og ljost attmed ei liti ruta i veggen. So skulde Pål lesa høgt um Ole og tolka alt ut og dei andre høyra på.

Det byrja soleis at lille Ole voks upp i ein god heim og «nød en omhyggelig opdragelse,» stod der. Foreldri hans tok alltid Ole med åt bedehuse um sundagarne, og lærde han å lesa i gode og uppbyggjelege bøker. Men han var likevel ikkje alltid som han skulde vera. Den vonde hugen og «verdens syndige begjærligheder,» stod der, sat i han vesle Ole au, og rett som det var let han seg lokka til det som gale var. Han stal sukker i skåpe og freista å ljuga det ifrå seg etterpå og gjorde andre slike galne spikk. Då var det ingi onnor råd, foreldri hans måtte tugta og refsa han, endå dei elska lille Ole so hjartelege.

For kvar gong han Ole soleis hadde fenge ei refsing og var usæl, høvde det seg so løgje at der kom ein from mann inn i stova. Han tala alltid so mykje med guten og drog allslag gode lærdomar ut or det som hende. Og han fekk alltid Ole til å lova dyrt at han aldri skulde gjera slike ustykke meir. Då vart Ole glad og sæl att.

Ja so gjekk det godt ei heil tid då med han Ole. Men so vart det hausten, og burti ein hage eit stykke ifrå var der so mykje med fine eple. Ole gjekk ofte framum der, og so «indgav djævelen ham den onde tanke,» stod der, at han skulde stela av desse epli. Lenge stod han imot freistingi; men sistpå kunde han ikkje halda seg; han lurde seg ut i kveldingi ein dag og kom seg inn i hagen og trudde at ingen no skulde sjå han. Men då tok han i mist. Der var nok altfor mykje den som såg han; det var ein mann som sat innanfor eit vindauga i eit hus midtfyre. Og det var ingen mindre enn den fromme mannen som kom so ofte innum hjå foreldri hans. «Han sad netop og forrettede sin aftenbøn,» stod der, «da han fornam en raslen i løvet ude i haven». Han fekk straks auga på tjuven og såg kvast etter han.

«Men du merakkel!» sa han Gunnar, han kunde kje halda seg, «kvifor var han då slik ein tosk, so han plent skulde gå inn i hagen midtfor nasa på den fromme karen? Kunde han ikkje lurt seg inn burti ei krå?» sa ’n.

Nei det skyna ikkje han Pål heller; det var altfor toskutt, dette.

«Ja men skulde der no vera ein from kar burti kråi òg?» sa han vesle Andres.

«Tosk, kva skulde nokon from mann der gjera?» spurde han Gunnar; «dei fromme kararne sit inne og les i bønebøkerne dei.»

«Å, dei kann då vel ikkje sitja inne stødt; .. det kunde vera ein som hadde ei ærend for sjølveseg burti kråi,» slo han Andres frampå.

«Ja for dei lyt då vel gjera det dei òg stundom, um dei les aldri so mykje i bøkerne,» sa ’n Kolbein.

Ja det veit du; det laut dei full’, sa han Pål òg. Men då skyna dei alle so mykje at det var ikkje komandes i ein slik hage som det krak med fromme folk i; det var eit bøle ein aldri skulde koma nåme nær. Det gjekk då som venteleg var for han Ole; best som han stod der og fumla og skulde få epli i lummorne, so kom den fromme mannen kvepst yver han og «greb ham midt i hans frække forehavende,» stod der. Og då kunde ein vita kva slag hus det vart. Mannen leidde han Ole heim til foreldri hans, og der fekk han fyrst dugeleg ris og so ei svær preik attpå med vonom fleire bibelspråk i. Og det kunde han gjerne få, tykte gutarne, når han var so utifrå tosken til å taka eple.

So gjekk det på nytt lag godt eit heilt bil frametter, og han Ole var sers skikkeleg og gjekk kvar sundag på ein sundagsskule. Det var ein skule «hvor fromme mænd underviste og talte formanende og kjærligt og fromt til de små born,» stod der. Det fall nok stundom noko stridt for han Ole å gå dit, når vere var fint og han såg mange andre gutar springa ute og moroa seg. Den vonde hugen hans lokka og drog. Men han stod manneleg imot alle freistingar og gjekk fint på sundagsskulen, og alle rosa han for han var so utifrå snild og from ein gut. Og han Ole lova med seg at han alltid vilde vera soleis.

Men eitt er å lova og noko anna å halda. Då det hadde gjenge ei tid, kom det so ovende tin ein sundag att. Det var blenkjande fin is på ei elv tett attmed, og då han Ole var på vegen til sundagsskulen, såg han store flokkar med gutar som var der og rende på skjeisor. Då kunde han ikkje stå imot. Han lurde seg heim som ein tjuv etter skjeisor og tok på laupe ned mot elvi; han fekk heller ljuga og seia han hadde vore på skulen, tenkte han, var so dei spurde etter. Men då, best som han smatt nedum eit hyrna, stod der, — «lød der pludselig en advarende røst bag ham, der råbte: Ole!» Og då ’n Ole sku’ sjåa, so var det den fromme karen att som hadde sta’e der og nasa og lurt og sét han. Du kann vita det var han. Og det nytta lite for han Ole å negta noko, når han stod der med skjeisorne i neven. «Ved du ikke hvilken stor synd du nu står i begreb med at begå mod Jesus, som du skal høre om på søndagsskolen?» spurde den fromme mannen og var so fælt ålvorsam. Då kunde Ole ingen ting svara, han berre «græd», stod der.

«Nei men skulde du høyrt på slik ei bløyra!» sa han Gunnar og var reint arg der han sat. «Kunde han ikkje heller spurt kva det skakka Jesus at han gjekk på isen?»

Men han Ole hadde kje so mykje til vit, han berre dreiv på og «græd», han, og so måtte han lint vera med heim til foreldri og få si straff att. Han slapp nok for ris denne gongen; men han fekk det som ikkje betre var. Han måtte fyrst sitja innestengd eit langt bil og lesa i ei svært gagnleg bok, og sidan kom den fromme mannen og tok han med ut på ein lang «spadseretur», stod der, og «underholdt ham med opbyggelige betragtninger» heile tidi.

«Å du arme makk, du Ole!» sa ’n Gunnar. «Eg vilde kje vore Ole, eg!»

«Ikkje eg heller!» lét dei andre.

«Men kva-slag folk kann det vera desse fromme mennerne som er alle stader?» undrast han Kolbein.

«Å du veit då det; d’er slike som les mykje og gjeng i bønemøte og preikar mykje,» sa han Pål.

«Å kanskje dei er mest som han Lamma-Lars då?»

«Nei er du galen,» sa ’n Pål, «dei må då vera noko likare.» Men då dei tenkte seg betre um, både han og dei andre, laut dei mest tru det var noko i dette, kor som var; der var visst ikkje so lite av Lamma-Lars-arti i dei folki. For dei tala stødt liksom han og hadde alltid slik svær hug til å gjera på tverke for alle gutar som vilde ha litegrand moro.

Der var endå eit heilt langt stykke um han Ole; men dei tykte kje det var stort noko å lesa på lenger. Dei vilde heller gå ut og springa i snøen og aka på kjelkarne. Han Pål fór berre som snøggast nedetter stykke og vilde sjå koss det enda, og det fekk han vita i dei siste linorne. Der stod at han Ole til slutt, etter alle freistingarne han hadde vore i, voks upp og vart «et meget fromt medlem af menigheden.» Kunde tru det ..

— — Dei vart mindre og mindre forhuga på Vårblomsten etter detteher. Han Pål berre såg i han so av og til, og då var det berre same slage alt saman, tykte han. Men då han sistpå slett ikkje lenger venta eller trudde det, fann han likevel noko gildt i Vårblomsten, i eit av bladi mest uti enden på årgangen. Det var um ein indianar som heitte Black Feet. — Denne Black Feet’en var ein fæl herjar. Då han var ung hadde han vore hjå dei kvite ei tid og gjenge i skule og skulde verta kristen; men so hadde han rømt ei natt og fare langt langt inn i dei ville fjelli. Der bygde han seg ei hytta og slo seg til og livde eit villt liv, stod der, og gløymde alt det gode han hadde lært hjå dei kvite. Han livde av kjøte av bøflar og bjørnar som han veida i fjelli og skogarne; han klædde seg i dyreskinn og prydde seg med fjører av dei ville fuglarne. Og stødt låg han i strid med dei andre indianarane. — Når dei raude mennerne fellte ein fiende, flådde dei skinne av hovude hans og tok med seg. Desse hovudflåttarne kalla dei skalpar og hengde dei i belte sitt, og di fleire slike dei kunde samla, di gildare og gjævare tykte dei det var. Black Feet hadde òg fæl hug på å samla skalpar. Men han tykte kje det var noko å ha skalpar berre av indianarar. Han var kje nøgd utan han fekk taka skalpar av pale man, det var utlagt dei kvite, stod der. Han gjekk ofte på lur etter kvite ferdafolk i mange dagar. Men dei varde seg alltid so godt at han ikkje enno hadde fenge tak på nokon av dei.

Soleis hadde Black Feet livt lenge og vel uti dei store ville fjelli. So vilde han ein dag ut på ei ny røvarferd, og han lova då og svor ved den store åndi at han denne gongen ikkje skulde snu heim atter fyrr det flagra ein skalp av ein pale man i belte hans. Han tok bogen sin på ryggen og hengde den kvasse skalpkniven i belte, og i handi svinga han ei svær tung tomahawk, det var utlagt klubba. So fór den raude mannen på lettan fot burt yver høge blå fjell; ørnefjørerne flagra i håre hans, og augo glødde av vill stridshug. Han fór gjenom tronge djuv og gil og kom ned i ein dal. Der rann den blå elvi nedi botnen, og her og der stupte ho ned i skumande fossar, stod der. Digre kjempetre som visst var tusund av år gamle, voks uppetter dei stupbratte liderne. Store ville blomar voks millom steinarne. Høgt uppi blåe lufti kring dei snøkvite fjelltindarne krinsa den gløgge ørni, og nedi elvi sprang store fiskar og leika seg. Alt her var urørt og utrøtt; det var som der aldri skulde vore folk fyrr, og det hadde der visst ikkje vore heller, utan det var ein einsleg indianar som hadde lurt seg fram på dei løynlege stigar. — Men Black Feet såg ikkje på alt dette store og paradisiske ikring seg, stod der. Han berre sneik seg fram som ein vill panter, til han kom fram til ei liti grøn fin eng nedmed elvi. Der la han seg til å kvila eit bil fyrr han fór lenger. — —

— Der stod ikkje meir i dette nummere av «Vårblomsten»; men der skulde koma meir i det næste. Pål kunde kje finna det næste då med same; han gjøymde ikkje lenger bladi so fint på ein stad som fyrr, og det var eit og anna han laut hefta med fyrr han fekk leita det upp. Men trast fram på dagen hadde han funne alle dei nummer som soga stod i og fekk dei andre gutarne med seg upp på smalhuslemen att. Dette var so makelaust gildt at dei laut få høyra det alle. Han fortalde fyrst alt det han hadde lese i det fyrste blade um Black Feet, og at han no låg og kvilde på den grøne engi nedi den djupe dalen. So tok han til å lesa att.

Soli fór alt til å lågna burtyver dei skybøge fjelltindarne, stod der, då Black Feet vakna. Han sprang upp med eit villt hopp og svinga med toma hawka si, liksom han vilde prøva dei ustyrlege krefterne sine. So spæja han med kvasse ørneaugo ikring seg til alle kantar og tok til å gå burtetter ein smal skogstig som var trakka upp av villdyri. Då var det med eitt som han høyrde noko. Han stogga snøgt og heldt anden og lydde. No høyrde han det var stig som nærma seg; men skogen var so tett at det var uråd å sjå meir enn nokre stig framfyre seg ..

«Å, no skal du sjå d’er ei løva som kjem tassande,» sa han Gunnar.

«Ja, berre det no ikkje er ein klapperslangje som klattar med sprælen,» sa ’n Kolbein, han visste det var i Amerika han var, denne fæle ormen. Dei var so hippne og forvitne at dei sat med open munn og blanke augo, då han Pål las lenger. — Der var ein liten krok på vegen nokre stig framanfor, stod der. Black Feet smaug still som ein skugge dit burt og stod med tomahawka i vere og venta, ferdig til å slå til som eit ljon. So kom stigi fram til svingen, «og da» — stod der — «stod den vilde, mordbegjærlige Black Feet pludselig ansigt til ansigt med en from missjonær» ..

Han vart so forbina, han Pål, då han kom til dette, at han stogga upp midt i lesingi, og dei andre sat òg berre og glande.

«Men du rygd, var der då fromme folk der au?» sa han Gunnar, han var reint låg i måle.

Ja, det såg nok ut til dess, ja .. «en som havde vovet sig ind på dette vilde, frygtindgydende gebet for at omvende de arme hedninger,» stod der.

«Men det skal no vel ikkje verta lenge bia fyrr han misser skalpen sin, den karen som vågar slikt,» spådde han Gunnar. Men nei; då missjonæren fekk auga på Black Feet, stogga han snøgt upp og stirde stivt på han, stod der, og då var det med ein gong som indianaren vart klumsa. Han let tomahawka siga ned og rørde seg ikkje av flekken. So ropa missjonæren eit underlegt indianskt ord og sprang burt og treiv Black Feet i handi, og han, indianaren, stod enno like still. Og so kom det for ein dag koss dette hadde seg. Det var hjå denne missjonæren Black Feet hadde gjenge i skule eit bil den gongen for lenge sidan. No kjende dei einannan att båe tvo, og indianaren vart so teken då den gamle læraren hans såg han i augo, at han gløymde all villskapen sin. So tok den fromme missjonæren til å tala med han og minna han um det han hadde lært i gamle dagar, og det vart ei hardla lang røda med mange bibelord; han tala jamvel um ruelsen.

«Men han må no vel til slutt røma sin veg att, Black Feet, når han fær tenkt seg um,» vona han Gunnar enno. Men nei, ikkje ein gong so mykje til mannskap hadde han att i seg no. Han fylgde den fromme missjonæren heim til ei hytta i skogen. Der sette han seg attmed føterne hans og fekk høyra endå mykje meir lærdom or bøkerne. Då vart han sistpå so klekt at han gjekk radt til sørgs og umvende seg og vart sidan «en from ordets prædikant,» stod der.

— Dei var reint lavøyrde der dei sat, gutarne. Og dette som hadde byrja so svært .. Der var endå eit heilt blad um Black Feet og alt det han preika for dei andre indianarane; men han Pål la det ifrå seg og brydde seg ikkje so mykje som å sjå på det. I lengste lage hadde han freista å halda på Vårblomsten og finna noko godt i han, sidan det no var han som hadde fenge ’n; men no glapp det for han òg.

«Eg tykkjer helst det kunde vera lesnad for han Lamma-Lars dette-her, eg,» sa han. Dei tykte det same alle, og det var plent som dei hadde tykt det lenge; dei hadde berre ikkje tort seia det.

— — Det var sundag og fint ver um dagen, og dei hadde snart gløymt heile «Vårblomsten», då dei hadde vore ute og sprunge og moroa seg eit bil. Men då han Pål kom inn i stova frampå dagen, fekk han hugsa ’n att, og det på ein måte han minst hadde venta. Mor hans hadde sett seg til å lesa i nokre av dei bladi som låg att inne, og ho hadde vorte reint uppi vere for Vårblomsten. Nei tenk var det slikt eit fint og gildt blad! sa ho. Her var både åndelege vers og skikkeleg åndeleg lesnad som borni kunde ha godt av. «Lat meg no sjå de les trottig i det, so pengarne ikkje er kasta burt til inkjesvetta,» sa ho.

Han vart reint skræmd der han stod. No skulde du berre sjå dei skulde få Vårblomsten yver seg som ei onnor postilbok som dei måtte sitja og lesa i um sundagarne! — Han sa ingen ting, berre kom seg ut att. Men skulde det verta noko-slag møda med Vårblomsten, so skyna han straks det var best dei hadde so lite av han som råd var. Han hadde gjenge ifrå ein slump av bladi burt-på smalhuslemen, og dei var det då klokast å gjera ein utveg med i tide. Han gjekk burt og samla dei i hop og reiv dei av på midten og kasta dei ned i ei myrk krå i smalestallen. Dei vaksne hadde vel ikkje plent talt bladi, so dei kunde gå’ noko um desse kom burt.

Men ikkje fyrr var kan komen inn att sidan um dagen, fyrr han fekk anna å høyra. Det var reint som han var uheppa skyld i dag. Mor hans hadde kome til å lesa på ei soga um ein drukkenbolt som såg hinmannen og umvende seg, og so var ho ikkje god til å finna dei bladi som resten stod i.

«Kvar hev du gjort av dei andre Vårblomstarne?» sa ho.

«Dei andre .. skulde det vera fleire?» sa han og gjorde seg tosken.

«Du ser då det,» sa ho; «desse bladi gjeng berre til nummer 30, og det skulde vera yver 50 i alt.»

Mja .. Sanningi var det uråd å seia, og beint fram ljuga var likso ille. Han laut då sjå til å berga seg so godt han kunde. Dei hadde nok havt nokre av bladi burtpå smalhuslemen, sa ’n, og so hadde det gjenge so sneplege til at dei munde ha flagsa seg ned i stallen ei-leis og vorte nedtrakka av sauerne.

«Nei skulde du høyrt på åtferd!» ropa ho og var etandes vond. «Er det soleis du fer åt med bladi du fær pengar til, du? Eg skal klaga dig for far din, so snart han kjem inn att,» let ho, og det gjorde ho òg. Og han vart endå meir vond. Det var berre so vidt han ikkje gjekk etter ris. Og so tok han alle dei Vårblomstarne som var att og la dei inn i skåpe på veggen og læste dei vel inne. Dei skulde kje so mykje som få sjå dei meir, når dei ikkje passa betre på dei, let han. «Eg hadde tenkt so smått på å tinga blade åt dykk for heile komande åre òg,» sa han; men no skulde dei fint få vera med inkje; so kunde dei sjølve ha skaden og ha det so godt.

Han sa ingen ting, han Pål, og minst av alt våga han å læ. Men då han hadde kome seg vel ut att og var åleine, kunde han ikkje for det, han laut læ uppi høgd. Jau menn var det ei fæl straff det, at han ikkje skulde få lesa i Vårblomsten lenger! Og eit heilt bil skulde dei få venta fyrr han bad um å få dei blomstrarne ut or skåpe att. Det måtte vera den dagen han vart lik han Lamma-Lars det, og det spådde han skulde ikkje verta so snøgt.

V.

KONGSDOTTERI I FJELLE DET BLÅ.

Jau, det var då gildt å lesa, likevel. Straks etter dei var ferdige med «Vårblomsten» kom eldste bror hans Pål ein dag heim med ei bok frå boksamlingi. Det var berre ei gamall og sliti grå-lefsa, og det fanst ikkje det som heitte bilæte i ho. Han Pål brydde seg fyrst aldri til å sjå i denne boki ein gong. Men so såg han at broren ofte log med seg sjølv, når han sat og las lågt i ho um kveldarne. Då vart han forviten og fann ho ned or hylla ein dag og tok til å lesa. Og då kunde det henda det var bok! Det fyrste stykke han råka på var um ein gut som skulde berga kongsdotteri ut or fjelle, og aldri hadde han lese noko so svært som alt det den guten gjorde og alt det han kom ut for. Og då han kom til det næste stykke, so var det ikkje verre. Det var um ein gut som var hjå eit troll og fekk narra det so fælskelege. Og det tridje og det fjorde .. heile boki. Det var um risar og um kongar og kongsdotter, det var um Espen Oskelabben og fæle stykmøder og sante Per og allslag andre underlege folk; og so um hinmannen sjølv ikkje minst, og her fekk me sjå kva kar han var. Han var so nauten og godtruen, so dei kunde narra han mest kor gale dei vilde, og ein gong var det ein smed som fekk han inn i ein jarnpung og hadde so nær slege han snupt i hel. Han kunde aldri vera so fårleg som dei let då, dei som preika. Det var berre leidt at smeden ikkje fekk gjera radt av med han, so me kunde vorte kvitt han for godt, den rakkjen.

— Han las so ofte han kunde koma seg til, og for kvar gong han hadde funne noko rett gildt, fortalde han det med dei andre gutarne. Og dei var ikkje minder forvitne. Dei vilde berre få høyra meir og meir. Dei fekk jamvel hug til å lesa um alt dette sjølve. So lurde dei seg til å ta boki med burt på smalhuslemen og sat og las der. Men då hadde det so nær gjenge gale. Dei vaksne hadde alt lenge tykt at han Pål var svært strid til å hengja yver denne boki og hefta seg burt med ho, og so fekk mor hans vita at dei endåtil sat ute og las; det var han Kolbein, den tosken, som hadde besa um det. Då hadde ho so nær teke og læst inne heile boki saman med Vårblomstarne. Det munde vera eit snodigt gudsord det stod i den boki, med di ungarne hadde vorte so spelege hekne, sa ho; for ho såg ikkje anna hell at både salmeboki og Åndelige hviletimer og dei andre gode bøkerne fekk liggja fint i fred i hylla. Han svara ikkje noko, han Pål; det var aldri verdt å lata dei vaksne få nasa uppi for mykje. Han berre plystra og leita etter vottarne sine burtmed omnen og lest som han aldri såg på ledi etter den skarve boki. Då gjorde ho ikkje meir av det, ho sette boki upp i hylla att.

Etter den dagen våga han ikkje å lesa stort so dei vaksne såg det; men so ofte det lét seg gjera stal han boki med seg ut og sat og las kvar det kunde høva. Og då han hadde lese alle sogorne til endes, var det mest likso gildt å lesa dei upp atter, og for dei andre likso gildt å høyra dei ein gong til. Dei livde reint som i ein eventyrheim so lenge dette varde, og når dei var ute og moroa seg, tok dei snart til å vera både oskelabbar og kongar og troll sjølve.

Ein dag burti løda hadde dei det svært gildt. Han Pål hadde fortalt eitkvart, og so fekk dei auga på den gamle kjetta hans Per nedi-stova; ho sat på golve uppi korn-rome og guvde og halvsov. No visste dei det or denne boki, at ei kjetta kunde vera mangt, ho. Det kunde gjerne vera ei forgjord kongsdotter for alt det dei visste. So skulde han Gunnar vera troll og ta og setja henne i eit blått berg. Der stod ei stor tunna bortpå golve, den skulde vera berg; der sette han kjetta varlegt uppi og la eit låk yver, og sjølv sette han seg framfyre fjelle og vakta på henne og gjorde seg ei svær lang nasa av halm og hengde på seg. Og han skulde ha tvo gode hjelpesmenner med seg. På den eine sida skulde han vesle Andres liggja og vera einhørning, og på den andre sida han Kolbein og vera lindorm.

«Ja ja, det lyt no vel helst vera som ein lindorm-unge då,» slo han Pål frampå; for det skulde vel liksom vera noko meir til tøyg og lengd på ein vaksen lindorm. Men då vart han snurten, han Kolbein. Fekk han ikkje vera anna hell ein lindorm-unge, når han Andres var ein skikkeleg einhørning, so vilde han ikkje vera nokoslag; so kunde dei vera forutan lindorm og sjå kor godt det var, sa han. Nei so fekk han vera ein vaksen-lindorm lenge nok då, og det var endå godt dei fekk blidka han med det. Han fann seg ein gamall rivetinde og heldt millom tennerne, det var ei fæl eitertonn; og han Andres sat og heldt ein lang stav rett fram for nasa, det var det fæle horne åt einhørningen.

Men so var det han Pål, han skulde koma og vara Oskelabben og berga kongsdotteri, og kunde han gjera det, so skulde han få både henne og halve kongerike; det var ein stor moksterslede nedi låven som var halve rike.

Ja so tok han i vegen då og gjekk langt og lenge yver svære heidar kringum i korn-rome; der var tomt og godt rom til å ferdast no, etter dei nys hadde treskt upp og lagt halmen upp på skukkarne. Då han hadde no gjenge fælskelege langt, kom han til ei eldende gamall kjering; det var ein sopelime som låg der som var kjering. «Å goe, gjev meg ein bite mat», sa ho, for no hadde ho sta’e her i hundrad år og ikkje smaka sådi; ho vilde tjaksa sund namne ved, og so hadde ho so sneplege fenge nasa fast i ein klove og ikkje visst nokor furda til å koma laus att, sa ho. Ja det var nok han Pål som laut seia sjølve ordi, men han skyna godt det var dette ho meinte, ho kunde berre ikkje få upp måle. So var Oskelabben snild, han, og hjelpte henne laus og gav henne ein kakebit av nistematen sin; — det var ei næver han sette burt millom kvisterne på limen som var mat. Då gnog ho og åt og vart so fælande glad og lova at ho skulde gjera han ei beina att.

«Når du no kjem fram til einhørningen og lindormen», sa ho — han Pål måtte enno hjelpa litegrand til med ordi — «so gjer du ikkje vera rædd um dei ølmer stygt på deg. Du skal berre seia pink, pank, pynk, so sovnar dei», sa ho; for det var tri kaldlege trollord, dette. «Og når du kjem til trolle sjølv, so skal du berre gjeva deg i goddrøs med det og ljuga nyttelegt for det og lokka det av leidi, so fær du nok kongsdotteri», sa ho. — So bad Oskelabben velfara då og gjekk att, og um eit bil so kom han fram til fjelle og råka dei tvo fæle dyri; og dei vart no so eitrandes vonde. Einhørningen støytte etter han med horne sitt, og lindormen låg berre og kvæste og hogg etter han med eitertonni. Men so sa Oskelabben berre dei tri ordi han, og trast so seig dei ned og sovna og raut, soleis som einhørningar og lindormar skal gjera. Det grodde jamvel mose på augo og andliti deira; det var agner og halm dei la uppå seg som var mose. So kom han til trolle, og det var so olmt, so det stod berre og bura og belja. «Kva er det for ein sæling som kjem heran og trakkar på mine Gunnar?» sa det.

«Å eg vil berre goddrøsa med deg eit bil», sa Oskelabben.

«Å vil du det», sa trolle og var trast litegrand vislegare.

«Ja, eg veit um meir gull og sylv, eg, hell som du veit um», sa guten.

«Gjer du det», sa trolle.

«Ja kom berre her, so skal du få sjå», sa Oskelabben. Ja so var trolle godtrue liksom alle troll, og var med heilt burt åt veggen. Der låg det ei stor ruva som hønsi hadde lagt etter seg.

«Dette her er berre skinandes gullpengar og sylvpengar og glimresteinar», sa Oskelabben, og so var trolle ikkje klokare, det trudde trast han sa sant. Det la seg ned på kne og olbogar og stakk nasa heilt ned i dungen og tok til å telja pengarne; for trolli hadde det alltid so annvint med å telja pengar. Men då var han ikkje sein, Oskelabben, han fór burt til tjelle og reiv låke av og treiv kongsdotteri. Ho stokk, so ho gjorde både bles og hogg, då han kom med slik ofse; men han let seg ikkje skræma av noko-slag; han heldt henne fast med båe henderne og tok på tanandes laupe heimetter til kongerike. Men då kunde det henda at trolle fauk upp. «Kven er det som torer røva mi vene jomfru»! ropa det og bura av sinne og kom laupandes etter. Og so vakna einhørningen og lindormen og reiv mosen or augo og kom takandes, dei òg. Dei fekk springa på tverke for Oskelabben, so han ikkje slapp ned åt låven med ein gong. Han laut laupa burt åt den andre veggen og kom seg upp i ein halmdunge, og der hadde dei so nær ringa han inn og teke han. Men so gjorde han eit fælt hopp og kom seg fram imillom dei, og i nokre sprang var han nedi låven og heime i kongsgarden. Då hadde nasa på trolle vorte so skakk, so ho hekk og slang burtunder eine øyra; lindormen hadde mist eitertonni si, og einhørningen hadde det gjenge endå verre med. Han hadde rent mot veggen med horne, so han so nær hadde støytt seg naseblod. Hadde det ikkje vore det at han var einhørning, so var det ikkje ein gong visst um han ikkje hadde kome på gråten; men han visste det høvde seg ille for einhørningar å gråta, og so heldt han seg.

So hadde Oskelabben vunne halve rike då, det hadde han; men kongsdotteri hadde han mindre av. Ho hadde vorte so rædd alt dette bråke då dei var uppi halmdungen, at ho hadde sett i og remja og slite seg laus. Det siste dei såg henne fér ho som ein elding inn gjenom eit hol nedi låven. Og Oskelabben hadde fenge ei rispa av kloi hennar på eine handi, so det sila og blødde. Men løyst henne or berge, det hadde han, og det var det fremste; for det var difor me hadde oskelabbar at dei skulde løysa kongsdøtter or berg.

VI.

KVITEBJØRNEN.

Det leid fram mot jol og hadde vore regn og snøbløyta eit bil; men so nokre dagar fyre helgi blenkte det upp atter og vart fint og godt ver. Dei gledde seg alt til godt skiføre og kjelkeføre i jola. Men enno var det berre mildt i ætti og snøen kram og tung. Men til å laga snøballar og snøveltor av var han framifrå god, og dei var straks på ferde innpå den store åkeren austanfor husi og murka ihop den eine snøvelta digrare enn den andre. Dei vilde byggja hus og snøkarar. Men alt med dei dreiv på med det, kom dei på noko endå betre. Dei hadde sét gutarne nedpå andre garden laga ein snøbjørn ein gong, og so vilde dei gjera ein bjørn dei òg. Kvitebjørn måtte det då helst vera, sidan han no vart kvit. Og når dei fyrst fór med det, so vilde dei laga han so stor som råd var, helst so svær at ingen hadde sét maken til kvitebjørn. Då kunde dei gjera han hol innvendes og få seg et stort fint snøhus der med det same. Di meir dei tala um det, di gildare tenkte dei allting ut; og til jol måtte dei få han ferdig, skulde det vera noko. So fekk dei seg nytt til jol dei med.

Dei tok på med arbeide og var der og dreiv på og bygde i kvar stundi dei hadde til overs. Vart dei valne på fingrarne, so gjekk dei berre heim og vermde seg, og so til å byggja att. Pål og Gunnar var storbyggmeistrar og stod med kvar si jarnskufl og skar snøstykki til, og dei andre tvo hjelpte til best dei kunde. Og bjørnen voks og voks, so det gjekk munaleg fram. Han kunde nok ikkje stå heilt fritt på fire føter, når han skulde vera so stor og vera hol innvendes; han laut stå nedpå med heile bulen. Men dei laga greide føter i alle tire kantarne på han; og hovud og hals og rygg og rumpa, det var alt som på ein skikkeleg bjørn. Han fekk store svarte augo og naseboror av kol; kjeften stod på vidt gap, og der låg ei diger tunga inni. Og han stod so høgt med hovude at dei måtte stå uppå ein høg stabbe, då dei skulde få det til.

Um kvelden tridje dagen fyre jol stod bjørnen der fullferdig, og dei tykte då sjølve at dei hadde gjort eit svært verk; dei hadde aldri gjort maken. Det var måneskin um kveldarne, og då dei kom heim i tune og såg bjørnen innpå åkeren, stod han der skilleg som eit stort fælt livandes dyr. Dei vaksne måtte òg ut og sjå på han, og dei lét alle um at det var ein ryse stor bjørn Kom det no berre frost-ver, so han klaka godt til og vart hard, so kunde han verta standande der frametter heile vinteren.

Det laga seg heilt som dei hadde ynskt denne gongen. Då dei kom ut um morgonen um veslejolaftan, var det klårt og isende kaldt, og kvitebjørnen stod der som harde fjelle. No stod det berre att å reida huse til innvendes, so dei kunde vera der i jola; for då måtte dei bu der og ha det gildt inni bjørnen. Dei skar døri inn på eine sida. So skrapa og sletta dei veggjerne og tetta godt til i alle glyfse; dei laga fine sæte av fjøler og kubbar langs med veggjerne og tok med seg halm og strøydde på golve. Og til slutt fann dei seg ei breid fjøl til dør. Når den var attlati, var dei reint som i ei stova, og der var so høgt under take so dei kunde stå mest beine.

So kom jola med all den hugnad og all den høgtid som det då skulde vera. Dei hadde fyrst tenkt dei skulde sitja i bjørnen eit bil um sjølve jolaftanskvelden; men då var det so mangt anna, so dei fekk ikkje tid. Dei måtte hengja ut kornband åt fuglarne og vera med då dei vaksne skaut inn helgi; so var det å lauga seg til jol og skifta klæde, og det var jolemat og joleljos og alt det andre. Bjørnen fekk stå for den han var då uti måneskine.

Um joledagen var det like eins for det fyrste. Det var so godt ver og godt føre og uråd å sitja inne nokon stad då. Dei var innpå haugarne og såg på folke som rodde til kyrkje, og var sidan ute og løypte på dei nye skii sine og sprang og sulla heile dagen; og so inn og åt alt dei vann imillomåt; for det var kje kvar dagen jol. Men då det leid til kvelds og alt vart stillt, og månen tok til å skina, var det ikkje lenge fyrr dei kom seg åt huse i kvitebjørnen. Dei var trøytte av å laupa og springa no, og det var so høveleg tid til å sitja der i god fred eit bil. Dei tok joleeple og joleneter med, og Pål og Gunnar hadde endå kvar si liti lummeflaska med ein drope joleøl på som dei kalla jolebrennevin.

Dei let vel att døri etter seg og tetta til med halm rundt ikring. Då var der so døkt i stova at dei berre so vidt såg einannan. Men på den sida som snudde mot månen stod det ein bleik ljosje gjenom snøveggen. Det var som dei skulde sitja inni eit fjell og sjå berre eit lite glim av dagen. So beit dei på neter og drøste og smaka på jolebrennevine og vart jamvel litegrand fulle, som ein skulde vera når det var jol; og dei fraus ikkje det slag. Det var radt som dei skulde sitja heime i ei stova, lét dei, og dæ var då ikkje so underlegt; for det var kje alle hus som hadde so dugeleg tjukke veggjer.

«Men d’er då ikkje noko hus som dei andre husi, d’er ein kvitebjørn me sit i,» sa han vesle Andres.

«Ja, skulde han no taka til å gå, alt med me sit her,» sa han Kolbein. «Eg tykkjer mest eg kjenner han ledar på seg, eg.»

Dei tagna og kjende etter, og då var det skilleg som dei tykte det same alle saman — at kvitebjørnen gjekk. Berre stillt og fint, so dei so vidt gådde det; men gjekk gjorde han nok likevel.

«Kvar vil han av?» sa ’n Kolbein.

«Eg trur han tassar uppetter liderne og vil upp til fjells,» sa han Pål.

«Er han komen langt no?»

«Ja, no er han komen radt upp i brattaste urderne.»

Dei kjende etter att, og då var det plent som dei vart lyfte uppetter frå stein til stein. Og straks etter kjende han Pål at dei var komne heilt upp på høgdi, sa han. Det var måneskin innetter alle heidar og fjell, og snøen låg mange famnar djup. Men det gjorde kje noko for kvitebjørnen, han labba og gjekk i snøen som ingenting var; han var van’ med å gå i snøen fyrr, den kulten.

«Er det noko-slag ville dyr burti skogarne her?» sa ’n Andres.

«Ja .. jau det tassar med revar og bjørnar burti halli.»

«Vil dei taka på kvitebjørnen?»

«Å det vågar dei aldri; ingen vågar at taka på kvitebjørnen, han er for stor og sterk; dei gjeng berre der og nasar og skygner etter han og er rædde.»

Men kvitebjørnen hadde kje tid til å hefta her og sjå etter dette kræke, sa han Pål; han fór lenger og lenger nord yver alle dei høgste heidarne som fanst, og det gjekk forare og forare. Det gjekk sistpå som ein vind frå blåne til blåne.

«Kvar vil han då av til slutt?» undrast dei andre.

Jau, sa han Pål, han hadde fenge hug til å gjera ei ferd radt upp til nordpolshave og nordpolslandi, der som han høyrde heime frå fyrst av; for alle kvitebjørnarne var komne derifrå.

«Men vert det ikkje fælt kaldt so langt nord?»

Å, ikkje når dei sat i eit so godt hus som dette.

«Er han snart komen åt have?»

Ja, no var han der alt og tok til å symja utyver, sa ’n Pål, og det gjekk so fort som det sværaste skip; for det var ingenting for kvitebjørnen å symja yver det breidaste have.

Dei kjende på nytt lag etter, og då var det som dei tykte det vogga og rulla, då kvitebjørnen sumde. — Men no var han alt komen yver og gjekk upp på isstykki og steig i land i nordpolslandi, sa han Pål, og der var det so villt og fælt, so ingen hadde sét noko so fælt. Der fanst ikkje folk eller indianarar; der slong ikkje so mykje som ein klapperslangje; der var so kaldt at ikkje nokoslag kunde liva. Der var berre snø og isfjell på isfjell rundt ikring på alle kantar, og der var myrkt som natti; for soli kom aldri so langt nord um vinteren. Men langt langt imot nord, der var det noko som blenkte raudt i myrkre.

«Å, d’er kanskje ei trollborg?» sa Kolbein og Andres og var mest fælne der dei sat.

Ja, sa ’n Pål, det var ei borg som var av berre skinandes kopar, og der budde eit fælt troll som hadde tri hovud. Det hadde røva til seg ei fin jomfru og sat no der og vakta på henne; og alle dei som hadde kome der og vilde berga henne, so hadde trolle teke og slege dei i hel og ete dei upp.

«Huff, er ikkje kvitebjørnen rædd?» sa, ’n Andres.

Å slett ikkje. Nei, kvitebjørnen han lagga berre beint upp åt trollborgi, og so kom trolle ut og var so sinna, det stod berre og bles. Men so gjorde kje kvitebjørnen meir av det, han lyfte berre på eine framlabben og slo av alle tri hovudi på trolle, so dei trilta, og so tok han og hadde dei upp i ein sekk som han bar kring halsen. Då vart ho so ubergeleg glad, jomfrua som var der, og so vilde ho setja seg på ryggen på kvitebjørnen med det same og få rida heim att; for jomfruerne reid jamt på kvitebjørnarne. Men han sa ho fekk venta so lenge, for han laut lenger, han. So tok han ut att og fór frå blåne til blåne.

... «og so ser han noko langt burte som lyser som ein måne,» skaut han Gunnar inn.

Ja, det var ei borg av berre skinandes sylve, sa han Pål. Der budde det eit fælt troll som hadde seks hovud; det hadde òg røva seg ei jomfru og sat no der og gruffa og vakta på henne. Og då det fekk sjå kvitebjørnen, so kom det ut og var so sinna, so det bura og belja ..

«Men so lyfter kvitebjørnen berre på eine labben og slær av alle hovudi, so dei triltar,» hjelpte han Gunnar til.

Ja, og so tok han og hadde dei upp i sekken under halsen sin. Og jomfrua som var der, ho vart no so fegi; men ho skulde sitja der enno og venta so lenge.

«Og so tek han ut frå blåne til blåne att,» sa ’n Gunnar.

«Og so ser han noko langt burte som gløser som sjølve soli,» sa han Kolbein.

«D’er ei trollborg av berre skinandes klåre gulle.»

«Og der sit eit fælt troll med ni hovud som hev røva ei overhendig fin jomfru!» ropa han Andres. Men då var han Pål åt å verta furten. Ja når dei visste alt saman so mykje betre sjølve, so turvte kje han fortelja meir, sa han. Nei, so tagde dei att då, og han fekk halda på og fortelja. Det gjekk då soleis til, sa ’n, at kvitebjørnen berre lyfte på labben att og slo av alle dei ni hovudi, so dei tralt, og so henta han dei upp i sekken sin liksom andre jordeple. So vilde denne jomfrua òg sitja på ryggen hans heim atter, men kvitebjørnen sa at det var kje vågande, ho kunde detta av når han laup attende yver blånarne og have. «Men eg skal tala med nordanvinden og be’ han taka både deg og dei tvo andre jomfruerne med, når han blæs sudyver,» sa han; for nordanvinden hadde so store vengjer, og der kunde dei smjuga inn millom fjørerne og halda seg fast...

«Du, dei jomfruerne som er alle stader, kva slag folk er no det?» undrast han Kolbein.

Å dei, sa ’n Pål, jau det var eit slag fine gjentor som dei hadde til å sitja i berg og verta tekne av troll, meir visste kje han heller; men ovende græske måtte dei vera, sidan alle troll var so slie og galne etter dei. — Ja so gjekk kvitebjørnen endå eit stykke til og kom til nordanvinden, han budde der tett innmed atti nordpolen. Der var det då so heskjeleg kaldt. Der hekk store isjøklar på alt du tok i, og sputte fraus til is fyrr det kom ned på marki. Og nordanvinden sjølv var grå og blå av berre frost og hadde lange isjøklar i hår og skjegg, so det skrangla når han leda på seg.

«Huff, d’er radt som eg kjenner kor kaldt det er,» sa han Andres og tok til å blåsa seg i henderne, og han Kolbein laut snart gjera det same; det var so altfor kulse her i nordpolen.

Ja men no skulde det ikkje vera lenge fyrr det vart varmare, sa han Pål. No skulde kvitebjørnen taka sudyver att og fara alt til dei varme landi, der skulde han innum til kongen sjølv. For desse tri jomfruerne var nok sjølve kongen sine døtter, når sant var, og no vilde kvitebjørnen seia det med kongen at han hadde løyst dei ut. — Ja so bad han nordanvinden då um han vilde taka dei med seg sudyver, og det lova nordanvinden straks. Men i dag kunde han ikkje gjera det, sa han, for han var ikkje på blåsteren no; han laut halda jol han òg i dag.

«Kva gjer han i jola, nordanvinden?» undrast han vesle Andres. «Sit han inne og les og syng i postilen og bøkerne?»

Å det var vel so ymist med det, ottast han Pål; det var vel helst heidenskapen på han; det var kje betre venta uppi nordpolen. Men han var en beinsam kar elles; han skulde koma med kongsdøtterne so snart han kunde etter helgi, sa ’n. So sa kvitebjørnen farvel med han og tok ut so ubergelege sud yver land og hav att, og då var det ikkje lenge fyrr det minka med froste...

«Å, eg tykkjer d’er kje so lite kaldt enno, eg,» sa ’n Kolbein og måtte blåsa seg i henderne att.

Ja du veit det guffa og bles alltid noko kaldslegt utpå have. Men når dei no berre kom i land. Ja, so såg dei atti eit stort svært land då sunnanfor have, og der stod det eit overhendigt stort slott uppå eit fjell. Det glima i alle vindaugo, og i alle tårn so gløste det. Der var det kongen budde. So steig då kvitebjørnen i land der og riste vatne av seg, og so labba han upp til kongsgarden og såg inn gjenom porten til kongssalen. Og der var det fælslegt gildt, må du tru. Det var forgylt kvar du såg og kva du tok i, so græskt var der; og uppetter salen stod der ei lang rad med allslag høge kongens folk på kvåre sida. Nedst på vinstre sida attmed døri var det no fyrst lensmannen..

«Å, er du galen, dei hev då vel ikkje slikt skrap som lensmann hjå kongen sjølv?» sa han Kolbein.

Jau,» sa ’n Pål, «lensmann hev dei der òg. Men du må tru han er kje so høg i horni der som heime,» sa ’n. Fyrsta då han kom til kongsgarden, då trudde han det fanst ikkje sværare kar hell som han var. Han gjekk berre og gjøyva og vilde stemna kven han hytta og høvde, både greivar og riddarar, liksom han hadde gjort med folkje heime i bygdi. Men so var han so nauten ein dag, han vilde setja lensmanns-stemna på kongen sjølv, og då fekk han rett svida snuten sin, han òg. For kongen han sa berre det, han, at «d’er best de tek og hev han i spikertunna med det same,» sa kongen. So tok dei og hadde han i spikertunna trast; det var ei tunna som var sett med kvass spiker yver det heile innvendes. So trilta dei tunna, og lensmannen skreik nå so syndalege og bad for seg og lova at han aldri skulde gjera vondt meir. «Å d’er kje verdt å tru han for hardt,» sa greivarne og kongenskararne; «best me tyner han skikkelege, so me ein gong kann verta kvitt denne velsigna stemningi,» sa dei. Men då sa han det, kongen, at det var kje plent verdt det heller; for kanskje det kunde vera likso godt å ha ein skarve lensmann i kongsgarden au, sa’ n. «Han kann stå attar me døri og kvefsa som ei onnor bikkja og vakta på at det ikkje kjem nokoslag fant og fark inn i kongssalen; då gjer han vel alltid likt for maten,» sa han. Ja so slepte dei lensmannen ut or spikertunna då. «Men vågar du no so mykje som å peika på nokon til stemnings att,» sa kongen, «so er det verst for deg sjølv; for då tek me straks og skjer tri breide raude reimar av ryggen din og strøyer pepar og salt i og so åt ormegarden med deg,» sa han, og han gjekk endå burt på staburstroppi etter ein brynestein og brynte tolekniven sin med det same; for kongarne bruka alltid so rakandes kvasse knivar, når dei skar raude reimar. Men etter den dagen hadde lensmannen aldri tort stemna so mykje som ein katt eller ei mus i kongsgarden; han stod berre attar med døri og gjætte på at det ikkje fekk koma inn noko-slag fant og fark ..

«Slike som bekafanten kanskje.» sa ’n Andres, «ell’ han Lamma-Lars ..»

«Å dei kjem no vel aldri so langt som til kongsgarden, slike traskar,» sa han Kolbein.

Nei, koss det var med bekafanten det kunde kje han Pål heller seia noko visst um; men når han tenkte seg rett um, so var det nok so at han Lamma-Lars hadde kome der traskandes ein gong liksom lensmannen.

«Nei kva vilde då han der?»

Jau han var kje visare, han vilde preika for kongen sjølv og slo frampå at han tykte han grov vel mykje i det verdslege, han òg.»

«Nei er du galen; kva sa kongen då?»

Å du veit han vart ikkje for blid; for ein konge måtte no ha det rette sopass nytteleg fyre seg fyrr han, at .. Men han var ikkje den som fauk upp i sinne og bar seg, kann du vita, han som var konge. Han sa berre det at «du er no so svær til å drøsa og umvenda på adle folk, du Lars,» sa ’n. «Men gakk no heller heim og umvend litetær på deg sjølv, so det kann verta noko-lite munntòl på deg og likare folk utav deg; so kann du koma att då,» sa kongen, og med det laut han Lars gå ..

«Det var endå godt han slapp med det, dei kunde teke og stappa han i spikertunna.»

«Ja du veit nok det, men han var god i seg, kongen, og straffa ikkje meir hell han var nøydd til, når folk var uvyrdne.»

«Men kom han då att til kongen nokon gong, han Lamma-Lars?»

«Å, kor kunde slikt koma att! nei han var nok ikkje havande hjå kongen, um han so stod og treskte og umvende på seg et heilt år.»

«Men presten .. hev han vore hjå kongen?» undrast han Andres.

«Presten, — ja koss var det no?» sa ’n Pål. Jau då, han hadde nok vore innum der ein gong, han au.

«Han var vel blid då, kongen?»

«Ja du kann vita det; han gjorde stort gjestebod på han.»

«Å; det var vel merakkeleg god mat då?»

Ja, det var då det; men elles so var det no alltid so-måta til god mat til kvardags òg hjå kongen, at dei turvte kje setja kongsgarden på ende for det um presten kom. Ja so sat dei lenge der attmed borde då og goddrøste, og då presten sidan skulde reisa att, so sa kongen det med han at «du fær preika det som rett er for folkje du,» sa ’n; «for eg hev ikkje nokor tru på desse Lamma-Larsadn og desse andre fromme kararne som lest preika, eg for min part,» sa han.

«Du kann vita han var sopass klok,» sa ’n Gunnar.

Ja so lova han det då, presten, at han skulde preika likast han kunde for folkje, og då han gjekk heim, so fekk han so mange gilde gåvor med seg som han vann bera på ryggen.

— Dei hadde kome noko burt ifrå kvitebjørnen og ferdi hans med dette. Men no hugsa han Pål seg og tok i att. Dei var komne til det at kvitebjørnen stod i porten og såg på alle folki uppetter kongssalen. Det var fyrst lensmannen nedmed døri ja, som alt nemt var; so var det futen, og han var kje heller so fælt stor her. So var det amtmenner og kafteinar og greivar og allslag andre høge folk radt upp til kongen. Og på den andre sida av salen var det fyrst klokkarane, so var der prestar og prostar og bispar, og so paven sjølv. Han stod der og grein og vilde nok helst vera den høgste av alle her; men det fekk han fint sitja ifrå, for den høgste av alle det var kongen sjølv. Han sat på ein forgyllandes stol øvst uppe i salen og var so ovende drust og fin. Han hadde blank krona på hovude og ei svær kåpa ikring seg, og i belte hadde han ein tolekniv av berre gull og ei slira av sylver og sverd av blankaste stål.

Ja so steig kvitebjørnen inn gjenom porten, då han hadde sét alt dette; han vilde upp til kongen og drøsa med han. Men ikkje fyrr hadde han trøtt innum dørstokken, so kom lensmannen som ein kvefs og treiv han i øyra og vilde jaga han ut att. «Me skal ikkje ha noko til kvitebjørnar her hjå kongen,» sa han; «veit du kje eg er lensmann?» sa ’n. Men kvitebjørnen gjorde kje so mykje som sjå på ledi, han berre letta på labben og gav lensmannen ein knuff — der spratt han heilt burt i veggen og slo seg so han gret. So kom futen nevandes og vilde taka ’n; men kvitebjørnen berre letta på labben att, han — der lå futen òg i veggen, og naseblod so slo han seg. Då våga ingen av dei andre å lyfta ein finger til å meinka han. Berre paven grein noko stygt, men kvitebjørnen såg ikkje etter han heller. Ja so labba han alt upp til kongen då og letta på framlabben og sa goddag.

«Men vert ikkje kongen rædd når det kjem slik ein fæl kvitebjørn upp til han?» sa han Kolbein.

Å nei då, kongen var ikkje rædd noko-slag. Han riste berre bjørnen i labben og sa goddag att og takk for sist. «Er det den bjørnen som er ute og fer?» sa han. «D’er då det», sa kvitebjørnen. «Her kjem eg med ein sekk full med trollhovud til deg,» sa han. «Eg hev slege i hel alle dei tri trolli som hev røva til seg døtterne dine, og no er dei berga og kjem snart heim att til deg.» — «Å hå, og det vil du få meg til å tru!» sa kongen; «nei det fær nok ingen tyna dei trolli, dei hev slege i hel og ete upp kvar den kjempa og riddaren som hev våga seg ut imot dei og vilde berga døtterne mine. Du hev vel berre vore burti ormegarden og henta desse hovudi upp i sekken din der,» sa han; for burti ormegarden der slengde dei allslag kalvehovud og trollhovud og anna slaps som dei vilde verta kvitt i kongsgarden. — «Ja vil du ikkje tru, so berre venta litegrand, so skal du få sjå,» sa kvitebjørnen. Ja so venta dei eit lite bil, og best som det var so høyrde dei det dura og duna som eit torebrak. So tok det til å blåsa so fælskelege, det riste og skok i heile kongsgarden og bles inn gjenom døri og gluggarne, so det rauk i heile salen. Kongen laut berre sitja og blåhalda seg i stolen sin, paven stod og krøkte seg i hop som ein makk og haka seg fast i ein krakk, og alle dei andre kongsfolki laut leggja seg flate på golve, so dei ikkje skulde blåsa av. Men lensmannen og futen var lettare hell dei andre og stod midt i vinden attmed døri, dei fauk til vers som du skulde sjå gamle taknevrar og ryggskinn. Og so kom han inn gjenom døri, nordanvinden, for det var han som kom med slikt bråk. Han hadde dei tri kongsdøtterne på ryggen og fór som ein gufs upp til kongen og sette dei av der. «Her hev du dei,» sa ’n, og dermed so føykte han ut døri og fór sudyver have att som eit torebrak; han hadde kje tid til å hefta eller drøsa med nokon no då han var på blåsteren.

«Huff, ja eg kjenner d’er iskaldt av han,» sa ’n Andres og hustra endå meir enn fyrr.

«Ja men no fer han sin veg att, høyrer du,» sa ’n Pål. — Ja so sprang kongsdøtterne burt til far sin og var so fegne at dei visste mest ikkje um seg; og dei var so fine, det var mest som du skulde sjå englarne i bøkerne.

«Hev dei vengjer?» undrast han Kolbein.

Ja .. jau, dei hadde nok namne til vengjer òg som dei veifta med når dei skulde upp ei tropp. Og kongen han vart no so glad, då han såg dei, han visste lite kva fot han skulde trø på; og han gjekk burt til kvitebjørnen og nevetakka han og spurde kva løn han skulde hava. «Du skal få um det so er halve mitt land og halve mit rike,» sa han. Men kvitebjørnen skulde inkje hava, sa ’n; han var berre glad han kunde gjera kongen ei beina. Men no måtte han av stad og koma seg på heimvegen, sa han. So baud han farvel då, og både kongen og alle kongsfolki fylgde han radt åt døri då han gjekk ..

«Men alle dei trollhovudi han ber på, kva vil han då gjera med dei?» spurde han Gunnar.

Dei ja, det var sant. Jau, då han var komen ut, so rusla han burt til ormegarden med dei. Der var so høgt gjerde ikring at det ikkje kunde koma ufjukande yver, og ingen torde lata upp døri til garden; for då valt det ut med orm. Dei laut kasta maten inn til ormarne på ei fjøl som dei vippa upp og ned som eit vindespel. Men kvitebjørnen gjorde kje meir av det, han trykte døri upp med labben, og alle ormarne kom imot han som dei vilde eta han livandes upp; det var hoggormar og klappers-ormar og snåkar og slevor og firføtlor i ei mylska. Men kvitebjørnen tok og slengde dei attende med labben, so dei berre låg og vreid seg og bles. So hivde han alle trollhovudi inn til dei, og ormarne tok og slevja dei i seg fyrr dei enno kom ned på marki ..

«Men skal han ikkje heim att no ein gong?» sa Andres og Kolbein, dei fekk det meir og meir annvint med å blåsa seg i henderne, og jamvel Pål og Gunnar fór til å verta vanmælte.

Jau, då han hadde slege att døri til ormegarden, so tok han ut yver land og sjø att, so det huska etter, og so kom han sud yver fjelli, der som han hadde gjenge då han fór nordetter. Der var det måneskin og snø som fyrr, og revarne og bjørnarne gjekk og tassa og glymde etter han. So kom han fram på fjelli, so han såg hit ned, og so gjorde han berre eit hopp, — hufs, so stod han der på åkeren att, og dei sat i huse inni han ..

Dei sat ein augneblink og tagde etterpå alle fire; det var skilleg som dei skulde vore med på heile denne lange ferdi, og som dei enno kjende kor det hadde gjenge skjott. So reiste dei på seg, og då kjende dei med eitt at dei hadde frose seg reint stive der dei sat; det hjelpte nok ikkje at snøhuse hadde tjukke veggjer. Dei grov seg ut best dei vann og var reint som fortumla etter ferdi enno. Det var som fjelli og husi heime og alt saman stod på bakvende leidi, og måneskine flimra og skar i augo etter dei hadde sete so lenge inni myrkre. Og då dei såg på kvitebjørnen sjølv, so stod han der skilleg som han skulde ha sprunge. Men so tok kulden dei, so dei skalv i alle lemer, og dei tvo minste gutarne kom på gråten. Dei skunda seg heim og kom seg inn åt varme omnen, og kvitebjørnen stod etter og glodde ut i måneskine.

Dei hadde det morosamt i bjørnen av og til sidan òg; men so gildt som denne kvelden i jola vart det likevel ikkje fleire gongjer. Og han kom heller ikkje til å stå so ovende lenge som dei hadde tenkt. Det la til med bløytever ei tid etter jol att, og so kom det ein fæl nordvest-storm ein dag. Døri til snøbuse bles ned; so fekk vinden tak og reiv yver ende heile kvitebjørnen. Han låg der i mange stykke då dei kom der. Då var det ikkje råd til å få han upp atter. Men alt til langt fram imot våren låg der ein stor snødunge og synte kvar den store kvitebjørnen hadde sta’e.

VII.

BEKAFANTEN OG DEN STORE ORMEN.

Han Ola drengen i austre-stova hadde vore nedmed sjøen etter eit lass ein dag og var so fælt løynsk då han kom att og råka gutarne uti tune. No var det nok best dei agta seg ein grand, sa han; for no hadde dei snart ein gjest i vente som ikkje var til å spela seg med. Dei stokk og trudde fyrst det kunde vera skulemeisteren som kom no i utide og vilde høyra leksorne, eller kanskje endå lensmannen som var ute og fór att og vilde eitkvart ilt. Men han Ola berre log då dei slo frampå um det. Denne gongen var det nok den som meir var, sa han, og so fekk dei endeleg vita at det var ingen ringare hell bekafanten sjølv som var i kjømdi. Han sat i stova hjå han Hans nedpå grannegarden og gjorde i blekk og var so morsk og rolsleg og svart, so dei torde lite seia eit ord med han. Og i kveld hadde han sagt han vilde koma hit upp og få hus her. «Og held de då ikkje nasa vel ifrå han, so vil ikkje eg vera dykk,» sa ’n Ola; meir vilde han ikkje seia, sa han.

Dei var reint kaldstøkte der dei stod. Ingen av dei hadde sét bekafanten; men dei hadde høyrt tale um han so lenge dei hugsa, og visste at fælare og spelegare fant fanst ikkje. Han var so svart som ein morianar, sa folk, og når han tykte han ikkje var svart nok, so tok han ei skål med bek som han hadde innunder trøya og smurde seg i andlite, sa dei; det var nok endå difor dei kalla han bekafanten. Og ill var han, so du kunde tru han vilde bita og klora folk. Sume sa endå at han tassa og reid på ein tamd bjørn og berre sette han etter uti skogarne, når han gjekk heim til folk. Og råka han på gjætslegutar åleine uti markjerne, so var dei ikkje altfor trygge for live; for han skulde nok vera sli etter folkekjøt au, sa dei. Men dette kunde no aldri vera sant, lét han Gunnar, då dei gjekk og drøste um det etterpå; «for me bur då i eit kristna land og hev so nyttelegt både med prestar og lensmenner og futar, so det kann aldri gå fyre seg,» sa han. Men difor kunde han vera fårleg nok, veit du. Dei fekk halda seg vel undan og attanfor dei vaksne, når han kom. Men kor fårleg han var, so vilde dei nok svært gjerne få sjå han au, og di lenger det leid på dagen, di meir forvitne vart dei og gjekk berre og glytte etter han nedi vegjerne. Lenge var der ingen ting å sjå; men heilt fram i kveldingi var det endeleg noko som røyvde seg langt nedi skogbryne nedanfor bøarne. Det gjekk fælande seint og var lenge berre som ein skugge i halvmyrkre; men sistpå vart det til eit heilt stort ryte som gjekk der og svinga med ein stav. Då skyna dei det måtte vera han sjølv, lel, bekafanten. Dei var fyrst nære på å springa radt inn i stovorne og gjøyma seg; men då fekk dei ingen ting sjå når han steig til gards, og det vilde dei naude missa. So vart dei sistpå samde um at dei skulde stå uppi smalhusgluggen, der dei stod den gongen presten kom. Der kunde dei sjå han so godt og sjå kva stova han gjekk åt, og teikna det til noko spelegt, so kunde dei berre slå att luka for gluggen og ha den store jarnkroken attfyre innanpå smalhusdøri. Då kunde han aldri brjota seg inn, kor rispande galen han var.

Han kvarv burt eit bil, med’ han gjekk upp under bakkebrote nedanfor husi; men lenge var det ikkje fyrr han kom stigande fram for budi nedi tune, og hadde dei ikkje visst det var bekafanten fyrr, so måtte dei sjå det no. Han var lang og fillutt, so det berre slong kring han, og bar på ein stor fillesekk på ryggen, og på hovude hadde han ein høg svart hatt. Og i andlite .. ja reint beksvart var han ikkje, so mykje dei kunde sjå i halvmyrkre; — «han hev kanskje ikkje smurt seg med bek plent i dag,» kviskra han Andres. Men so mykje svart var han at alle kunde sjå det var bekafant og halvheidning.

Han hadde stogga og stod og glande ikring seg og harka og mulla med seg sjølv. Det var so rolslegt og høyra at dei krøkte seg radt ned for veggen og torde mest ikkje glytta upp. So høyrde dei det kom einkvan; det var ho Lisbet burti stova. Fanten gjekk burt og helsa på henne med eit underlegt grovt mål, og spurde so om han kunde få hus der med natti.

Ja .. ho såg på han og drog noko på det, men kunde kje seia nei heller, sidan det var so seint.

«Kvar helst er den karen ifrå .. eg vil ikkje rett kjenna deg?» sa ho. Han svara ikkje eit steins ord, og det tykte dei ikkje var underlegt, gutarne; for alle måtte då sjå og skyna at dette var bekafanten og ingen annan. Men ho Lisbet hadde kje betre vit, ho spurde upp atter, og då svara han so høgt og stutt at det var so det sokk atti: «Frå Sverje!» sa han.

«Å er du det,» sa ho Lisbet heller lågt; «ja so fær du gå inn då,» sa ho, og dermed so fylgde ho bekafanten inn burti gangdøri.

«Huff, at ho torer fylgja han inn åleine; eg torde kje gå inn um eg fekk ein dalar,» lét han Pål, han torde snaudt tala hogt enno, og det same tykte dei andre og! Men rett lenge var det likevel ikkje fyrr dei våga seg ned åt bakdøri og inn i kjøken, og derfrå kom dei seg snart heilt inn i gangen og hadde augo inn i dørglytten og freista få sjå atti bekafanten for kvar gong ho Lisbet gjekk ut og inn. Men det var ikkje mykje dei fekk sjå her heller. Han sat burti kråi attmed omnen og snudde ryggen mot ljose. Ingen av vaksne-kararne var komne inn enno, so han sat der reint åleine når ho Lisbet var uturn døri, og då var det ikkje til å tenkja på å våga seg lenger. Men det vart fælande drjugt å venta til kararne kom, og at han var so fårleg var nok ikkje fritt det lokka og drog, det òg. So var det sistpå ikkje råd å halda seg lenger, dei smaug inn gjenom døri attanfor stakkarne hennar Lisbet og stiltra seg burt i kråi på andre sida, so dei kunde få stira vel på ’n. Men dei stod på sprange til å fara ut att som gneistar, so snart han leda på seg til noko fårlegt. — Men det var ikkje likt til at han ansa nokon ting. Han sat berre og såg beint nedfyre seg og skant anden av og til; og hadde han sét fælsleg at då han var ute, so var han rett ikkje finare no i ljose. Han hadde langt og svart hår og skjegg og var rukkutt i andlite som ein gamall stuv, og i augnekrærne var han rand og rennande. Og på eine sida hadde han ein bulk innunder fillorne, — det var vel bekskåli han hadde der.

Ho Lisbet hadde bore mat på borde og bad han so setja seg burtåt. Han svara ingen ting, berre stauka burt til borde og til å eta, og det slapp ein beda han tvo gongjer um; det gjekk som i ei glefsa. Dei tvo minste av gutarne freista sistpå å telja kor mange bit han tok; men det vart so mange at det var uråd å halda tal på dei. «Du hev vel fare vida og er kjend både her og der du?» sa ho Lisbet, ho tykte ho laut seia eitkvart.

Å ja, han for sin part hadde svolka gjenom sju stift, og då måtte ein vel alltid sjå eitkvart, sa bekafanten og var noko stuttmælt enno. Men etterkvart som han åt, var det som han kvikna til og vart meir lik hitt folkje, og då so ho Lisbet kom med ein kopp heit kaffi til han, var det svært som han livna og blidkast upp. Han tok til å fortelja um eit uver han hadde kome ut for ein stad han hadde fare, og det var ikkje noko morover. Det var so fælt at det bles ned tri kyrkjetårn i eitt ras, og kaldt var det so folk og hestar mange stader stuppa daude på vegjerne.

«Huff det var då svære ting,» sa ho Lisbet; «men kva slag bygdelag var då det i?» sa ho.

«I Sverje!» sa bekafanten.

«Det er nok mange leis i Sverje?» sa ho Lisbet.

«Ja,» sa bekafanten byrg; i Sverje der var det mangt og det både av godt og av vondt. Det var soleis ikkje lenger sidan enn ifjor at nokre farkar tok seg fyre og slo i hel og røva ein baron.

«Jøss bevars!» sa ho Lisbet; «dei torte no vel aldri ta på ein slik høg mann, veit eg?» sa ho.

Då laut bekafanten læ, og det var ein lått so gutarne fekk radt ein kvekk i seg endå ein gong; det skramla nedi halsen på han som i ei tom tunna.

«Slike stor-karar? Jau er det fantar av rette slage, so sparer dei nok ikkje den som større er heller, dei,» sa han. «De hev vel høyrt gjete den gongen det var nokre som tok på og vilde røva sjølve ein kongeleg prins?»

«Nei det var då kje råd?» sa ho Lisbet; nei det hadde ho då slett ikkje høyrt gjete fyrr.

Gutarne for sin part hadde kje heller so plent høyrt gjete dette fyrr. Dei vart so forvitne at dei våga seg heilt burt på benken attmed borde og sat berre og einstirde på bekafanten. Kor stygg ein fant han var, so høyrdest det då ikkje ut til at han var nokon tosk til fant.

Jau, det var soleis, sa han, at prinsen var ute og kjøyrde ein dag og hadde berre eit par tenarar med seg; for han kom kje på at det kunde vera noko å ottast der i lande og rike hjå hans eigen far, og det endå tett attmed eit kongelegt slott. Men so var det nokre ulikjens karar då som rotta seg i hop og la seg til å gjæta på han, då han skulde gjenom ein liten trong dal med skog på båe sidor; der vilde dei då gjera eit dugelegt varp.

«Å ja, det var no vel ikkje berre triskillingar og fireskillingar han bar på, den mannen,» sa ho Lisbet.

Nei det var det dei tenkte, dei au, sa bekafanten. Dei visste so mykje at slike karar aldri bar på minder hell hundraddalarsetlar og tusunddalarsetlar i lumma. So låg dei der inni skogen på eine sida, og med same prinsen kom var dei yver han som ulvar; tok fyrst og svimeslo dei tvo tenarane og tok so prinsen i strupen og ropa «pengarne ell’ live!»

«Nei hev du då høyrt so fælt,» sa ho Lisbet og var reint forsigna.

Ja det kunde nok spøkt for mangt då, sa bekafanten og la vegt på kvart orde, — hadde det ikkje vore so vel laga at der var ein mann so nær attmed, so han fekk berga ’n i tide. Og denne mannen .. «Ja no er det ikkje so at eg for min part vil gjera meg til av noko-slag storverk,» sa bekafanten; men skulde han seia alt som det var, so laut han då likevel nemna at denne mannen var ingen annan hell han sjølv. Han høvde nettupp til å fara den vegen og hadde fenge auga på desse travarne som gjekk der og lurde. So fekk han trast som ei mistru og stakk seg inn i skogen på andre sida og lurde, han med. Og nett som farkarne ropa pengarne ell’ live, so fór han fram med revolvaren i vere — for det høvde seg so vel han fram at han slarva og bar på ein revolvar den dagen — og lova dei ei so nytteleg kula i skolten at dei var fegne dei kom seg derifrå og det snøgt.

«Å du, å du sa’n! men han vart no vel storfegjen, prinsen òg då?» sa ho Lisbet.

Då drog han berre på smilen, bekafanten, og sa nokre løynlege ord um at det hadde nok ikkje vore nokon vande å få seg som ei liti dagløn den gongen. Men han vilde kje ein skilling ha; for dette gjorde han ikkje for løni. Han var nøgd når han fekk takk for velgjort, sa han, og det veit du det vanta då heller ikkje på at han fekk.

«Ja du veit det var det mannslegaste å taka det soleis,» sa ho Lisbet òg.

Ja! sa bekafanten byrglegt; det var nok av dei som tærde og gnog og tigga på prinsar og kongar og vilde ha løn for allslag; men han for sin part var ikkje utav det slage at han vilde tæra på andre, «so lenge eg med Guds hjelp kann forsyta meg sjølv,» sa han og tok like dugelege bit som fyrr. Men var det so at prinsen eller nokon annan høg mann turvte nokor hjelp av han ein gong til, so var det annleis; då slo kje han seg undan, sa han.

Dei hadde sete med open munn og lydt etter, gutarne, og då han tagna att eit bil, sat dei som på gløder og kviskra. Det var gildt nok alt dette, at det hadde blese ned tri kyrkjetårn i Sverje, og at ein baron vart ihelslegen og prinsen berga. Men når han visste so mykje, so var det noko anna dei kunde ha endå meir hug til å få vita noko um. Det var um der var mykje med negerslavar i Sverje, og løvor og tigrar og klapperslangar, liksom i Amerekka og andre framande land. Men dei våga ikkje rett sjølv å spyrja han enno. So laut han Andres sistpå burt og kviskra til mor si og be’ henne slå frampå um det. Ho berre log med det same og tok so til å bera av borde, då bekafanten endeleg var ferdig med maten. So sette han seg burt til omnen att og vermde seg godt og kveikte pipa si, og då hadde ho endeleg vit til å koma med det ho skulde spyrja um. Då log han ein gong til og var komen so i godmøle at han blinka blidslegt jamvel burt til gutungarne; det var som han skyna det helst var dei som vilde få vita um dette.

Nei, sa han, var det negerslavar dei spurde um, so kunde han berre seia at det slage hadde dei ikkje noko av i Sverje, og det turvte dei ikkje heller; for hjå patronarne og greivarne der hadde dei nok av folk som var negrar nok fyrr der. Men var det klapperslangar dei spurde um, so kunde han seia at dei hadde havt i minsto ein av dei, og av den hadde dei fenge so nok at dei visst ikkje lysta på meir på eit heilt bil. Det kunde nok han fortelja um, sa han; for det høvde seg so løgje, at han hadde havt litetær å gjera med den au, han.

«Nei koss var det då med den?» sa ho Lisbet og fór til å verta mest likso forviti som sjølve gutarne.

Jau, sa bekafanten, det var burti Stokholms by, der hadde dei nå alt det som stort var, både kongelege slott og store gilde hus av alle slag. Og uppi utkanten på byen, der hadde dei ein stor hage full med ville og fæle dyr som dei hadde i bur og gjekk og såg på um sundagarne. Der var løvor og der var kamelar og giraffar og elefantar og allslag andre medskapningar. Men meir vil meir, som ein sa for eit gamalt ord, og so tykte dei ikkje endå dei hadde nok med alt dette. Dei sytest ikkje dei var bestandige i Stokholm fyrr dei hadde fenge seg ein klapperslangje au til å ha i eit bur og glåpa på um sundagarne. Men nokon slik slangje var kje å finna anna hell i Amerekka, og so sende dei tvo greivar og ein baron av stad med eit stort krigssjep etter ein klapperslangje; for dei fór ikkje med småkrusling i Sverje, når dei fyrst fór med det, sa han. Ja so kom dei seg yver have og langt inn i lande radt til Kalifornia, dessa kararne, og gjekk der og jagta etter klapperslangar både lenge og vel. Og sistpå so var dei so hepne dei fekk taka ein i ei snåra av kabellinor og fekk han inn i eit svært jarnbur som dei hadde med. So tok dei han på railvayen til Njujork og fekk han ut på krigssjepe og tok so seilasen heim att med han. Og du skulde sét på ståk i Stokholm den dagen dei kom med han. Um det so hadde vore ein konge, ell’ um du no sa ei kongeleg prinsessa, so kunde der ikkje vore meir folk nedpå bryggjorne. Alle so vilde dei sjå og bisna på dette undere. So fekk dei bure og ormen upp på ei svær kjerra og kjøyrde han upp gjenom byen av åt dyrehagen. Og sidan um dagarne var all byen upp og kika inn millom spilrorne og såg på dette fæle trolle som låg der; han var på tjukn som ein kar og vel so det, og so lang at han låg i svære bugter og kveilar. Og når han vart sinna var det so det gneistra i augo hans og bura og brylla langt inni han. Men det log folk berre åt; for dei visste at han aldri kunde brjota av dei tjukke jarnstengerne og koma seg ut.

«Huff då,» sa ho Lisbet, «var det ikkje synd slikt, å fara soleis åt med ein livandes skapning?» sa ho.

«Synd ja! det var just dæ det var!» sa bekafanten og la neven tungt i stolen. For kvar stod det i skrifterne og bibelen, at menneskje skulde fara soleis med ein umælandes slangje? sa han.

Nei, ho for sin part vilde kje seia ho var so spræk i skrifterne, sa ho Lisbet; men ho spådde då likevel at der stod ikkje slikt.

Nei det kunde ho nok sverja trygt på, lét bekafanten, og so kunde dei ikkje venta anna hell at det drog straffi yver seg. Og den fekk dei, so dei fekk hugsa det. Det gjekk soleis til at der var ein slark til kar burti Sverje, rett ein fant, um ein so stygt skulde seia. Han gjekk der og trudde han var slik ein svær kar, og snikte og søkte etter allslag høge embætte; han vilde verta både kappelan og kafteidn. Men dei såg seg kje syn med å gjera han til noko-slag, for dei visste han var kje tess til so mykje som å vera fangefut. Men sjølv trudde han dei gjorde han æveleg urett, og so svor han at han skulde hemna seg, so dei skulde få kjenna det alt frå kongsslotte og ned til torgkjeringarne. Og det heldt han. For ei natt det var kolende myrkt og heile byen låg og sov og ikkje drøymde um vondt, so tok han seg ei stor fil og lurde seg upp åt dyrehagen og filte av tvo av stengerne i bure til klapperslangjen. So rømde han sin veg lukst or lande, og ormen han rende ut med ein gong, som venteleg var.

«Nei du seier då kje det! men kva sa dei, då dei no fekk sjå det?» sa ho Lisbet; det fór til å verta reint uhuglget å høyra på no.

Kva dei sa? jau det var vaktarane som fyrst såg det, og dei kunde fyrst ikkje seia eit einaste ord, dei stod der som svimeslegne av rædsel. So tok dei til å leita som galne folk kringum i all dyrehagen, men ingen orm var å finna. Dei laut springa og melda det til politie; men politie hadde kje sét nokon ting og visste kje råd til å finna han; dei var berre so rædde so dei kjende seg kje, dei òg. So laut dei senda bod radt upp til kongen på slotte då og spyrja koss dei skulde fara åt med detteher, og han vart nå ikkje minder forsigna og forstøkt. «Skulde du høyrt på so gale!» sa han. «Eg skulde endå aldri drøst um det, hadde det vore dei forgiftige franske firførlorne og skrubbtussarne dei hadde toska til å sleppa ut; ell’ um det hadde vore dei kongelege tigerkattarne, dei som eg fekk til forærings av kongen i Engeland,» sa ’n, «endå dei kann vera spelege nok dei au. Men klapperslangjen, klapperslangjen!» Han kunde kje seia meir, so for-idla tykte han det var, og han visste kje meir råd og furda han hell nokon annan. Han berre befalte det, at dei skulde stengja vel att alle portar og dører og gluggar på slotte, so dei ikkje skulde få denne utimeskapen inn der, og det gjorde dei på stikke timen; for dei laut alle sjå til å berga seg sjølv no, so godt dei kunde. Og var dei rædde uppå slotte, so kann du vita koss det var nedi byen hjå folkje. Det hadde snart spreidt seg som elden i turre grase at klapperslangjen var laus, og um det hadde vore på verdsens siste tider, so kunde dei visst ikkje vore stort meir skræmde. Ingen hadde sét han enno; men han kunde vera alle stader for det dei visste, og ingen kunde vera trygg for live lenger. Han kunde skjota fram som eit ljon og drepa ned dei fyrste han råka; for ein fullvaksen klapperslangje rann so fort at han kunde kappast med ein hest Folk laup inn i husi og stengde seg inne alle stader, og dei som ikkje kunde koma heim til seg sjølv, sprang inn hjå framande folk og bad i Guds namn um dei måtte få vera der. Kjøpmennerne stengde buderne sine, og apetikkarane og høkkertarne og alle andre som eit utsal hadde, so stengde dei med bolt og jarn. So visste dei ikkje onnor råd då, politiarne, dei tok nokre av dei fæle blodhundarne uppi dyrehagen og slepte dei lause nedi byen; dei vilde sjå um ikkje dei kunde finna ormen og få tyna han. Men hadde det vore fælslegt fyrr, so var det no fyrsta det vart ti gongjer verre. For blodhundarne kjende trast på seg at det var noko gale. Då vart dei so rædde, dei òg, at dei tok til å yla og tuta og sprang heile byen ikring som ei fæl ulveskreid, med halarne millom bakføterne. Og då løvorne og kamelarne og giraffarne uppi dyrehagen høyrde det, so tok dei til å brylla og svara inni buri sine, so du skulde aldri i di tid høyrt noko so rolslegt. Politimennerne var glade dei sistpå fekk lokka blodhundarne inn i buri deira att, og då torde dei ikkje lenger vera ute sjølve heller; dei var fegne dei kom seg innum dørerne uppi rådstova. Skulde nokon våga seg ut no, so måtte dei kjøyra i lukte vogner, og ikkje ein gong det var greidt; for klapperslangjen kunde snart koma og slå seg kring hestarne, og då sat dei der. Folk laut sistpå berre ropa frå det eine vindauga til det andre, når dei skulde få tala nokre ord med einannan. Og alt med dei sat der som dei skalv, so gjekk det den eine skrynja verre hell den andre kring byen. Ein stad skulde ormen vore framme og stukke i hel ein matros og ein stad ein liten gut, og ein stad skulde han endå hogge burt i ei fin madam, sa dei ..

«Nei d’er då kje råd .. ei fin madam òg!» sa ho Lisbet, ho hadde slept bundingi ned i fange og sat berre og lydde på; og gutungarne hadde sistpå våga seg tett burt til bekafanten og sat der so forvitne at dei mest ikkje kjende seg.

«Ja,» sa han, «han gjorde nok ikkje forskjel på folk, den karen. Fekk han løst til å hakka burt i ei madam, so må du tru han sparde kje, og fekk han hugen på å taka ein simpel mann, so gjorde han dæ, der var kje pardon ell’ mannamun der. Men ingen kunde vita kva som sant var, det var berre fæle gysjor.»

«Men koss i Guds namn vart det då ei berging?» spurde ho Lisbet.

Ja, sa bekafanten og skaut anden, det kunde ein nok spyrja um, ja. Han for sin part var ikkje ein gong i byen då nettupp, han var hjå ein mann utpå landsbygdi og grov og arbeidde for sitt brød som han var van. Men det var ikkje lenge fyrr det spurdest der òg kor ille det stod til inni byen. Då skyna han trast det, sa han, at her hjelpte det korkje med byrsor og kanonor ell’ med sverd og med stål. Det måtte hardare lut til her. Skulde dei få live av dette styggebeiste, so skyna han det fanst ikkje anna som hjelpte hell den tiduble forgiften. Det var eit slag forgift som dei laga soleis at dei tok av alle dei pulver og allslag sterke dropar og balsam som fanst på apetikke og koka det i hop til ei einaste surpa; då vart det so ilt at det var ferdigt til å taka live av folk berre dei anda i seg røyken av det. Men det var ikkje sagt dei hadde so plent greida på dette inni byen. So tenkte han med seg då, at her var det ikkje tid til å tenkja på si eigi maklegheit. Her laut den sjå til å hjelpa som hjelpa kunde, so sant det fanst råd. So gjekk han upp til husbonden, — det var endå ein baron, sa ’n — og bad so fint onskylla um han måtte kje få skofta so mykje som ein halv dag, han hadde ei ærend inn til byen, sa ’n. Jau so fekk han då det, og av stad tok han, alt det reimarne heldt. Han våga seg inn i utkanten på byen og tæpa seg fram til det fyrste apetikke han kunde finna og banka på døri. Fyrst svara dei ikkje meir hell steinen innanfor, dei trudde visst det var klapperslangjen som var der og ripa med tennerne. Men sistpå var det so mykje han høyrde det lét i apetikkaren. Han ropa då inn og sa kva han vilde, og dei våga so vidt å sleppa han inn gjenom dørglytten. So fann dei seg ei stor gryta, han og apetikkaren, og til å salpa og koka den tiduble forgiften; og det gjorde dei so nyttelegt at det brende i fingergumarne berre dei heldt i tvåra og rørde. Då det var gjort, fann dei seg ein lang staur og sette ein jarnpigg i enden på ’n, og den smurde dei inn med forgift so tjukt som det vilde hanga på. Kunde dei då berre få stikka klapperslangjen med den, so skulde han vera feig um han hadde tri liv, so-måta til sterkt var det.

Ja, so kom han seg ut att då med dette spjote, sa bekafanten, og til å sjå etter slangjen, og underlegare hell det var i byen den dagen skulde du aldri sét. Han kunde gå gata upp og gata ned og såg ikkje kræke til folk ute; dei sat berre uppi alle glasi og stirde og var forstøkte på han som torde vera ute. Og ikkje var det mange politiarne å koma ut for hell’ den dagen, sa han og laut læ berre han tenkte på det. Dei kom rett ikkje og nappa folk burt i armekrikarne og spurde um dei vilde vera med og gjera ein sving på rådstova. Nei menn gjorde dei ei! Dei hadde nok med å sitja skjelva uppi rådstove-svålerne sjølve i dag, kararne. Soleis rusla han då burtetter heile Kongensgata og Dronningensgata og Prinsegatorne, og derifrå tok han ein sving upp i Hertugsbakken og Baronskrokarne og kom sistpå heilt ned til Greivens plass, sa ’n.

«Du å du, det var då kje husmannsgator det!» sa ho Lisbet.

Nei! sa bekafanten, dei fór ikkje med å ha gator som heitte Strandgadå og Smørsmoje i Sverje, sa han; for det var stort i Sverje. Men enno so hadde han korkje høyrt ell’ sét noko til klapperslangen, og då var det ikkje fritt anna han fór til å verta forsigna då. Men då han hadde gjenge eit stykke til og fór og sveika burti Patronskrokarne, då var det med eitt som han kjende ein underleg styng på seg, og han skyna med ein gong kva det var. Og då var det ikkje til å seia at han kjende seg altfor høg, der han gjekk, — det var slett ikkje verdt å fara med skrøyt ell’ store ord, sa han. Det var best å halda seg til sanningi, soleis som hans vis alltid var. Det var då ikkje annleis enn at han fekk skjelven både i kneledarne og henderne; for ein klapperslangje var no ein gong ein klapperslangje. «Eg freista nok å lesa som eit fadervår au,» sa ’n, «og eit par bibelord som eg kunde slumpa til å hugsa att av barnelærdomen; men eg vil ikkje seia det var mykje korkje med andagten ell’ med ettertanken den gongen.» Men so tenkte han med seg at det var ein heil by det galdt um å berga; no laut han vera ein grand modig, um han aldri hadde vore det fyrr. So steig han lenger inn gjenom smogi og heldt spjote høgt i vere. Og då .. best som det var .. det fræste og æste innunder eit hus, og ut gjenom eit hol i muren stod det som eld og gloande loge frå tvo fæle augo. Og um det hadde vore ein ljoneld, so kunde det ikkje fare med fælare fart hell som slangjen no rende ut. Men då fekk han seg med det same eit so dugelegt stikk i snuten av spjote at det berre bura i han. Han slo nokre bugter og krokar på seg, og dermed so låg han stokkdaud på flekken. Der låg då han ...

«Å du store tid!» sa ho Lisbet. «Ja då vart det no vel som ei gleda på folkje òg då?»

«Ja,» sa bekafanten og smilte og var nøgd med seg sjølv attpå; «det var rett so dei krak ut or husi att då, og slik gleda hadde det nok ikkje vore kvar dagen. Det var reint som ein stor fest. So fekk dei ormen upp på ei stor kjerra og draska upp åt dyrehagen med han, og der kveikte dei upp eit overhendig stort bål og brende han upp; dei vilde kje sjå so mykje som hamen att av han. Og so mykje folk som der var samla og såg på, skulde du heller ikkje ofte sjå på ein stad. Var det ikkje yver tretti tusund, so var det då slett ikkje under. Og endå same dagen gav kongen ut ei ny lov og sette straff på live for kvar den som fordrista seg til å føra fleire klappersormar inn i Sverje: «for den u-tveieskapen,» skreiv kongen, «den hev me då havt nok av nå.»

«Nei enn alt det lier er!» sa ho Lisbet attpå, då bekafanten heldt upp. «Men koss’n var det no, du måtte no vel få litegrand både takk og løn for dette?» sa ho.

Å, sa bekafanten, det var nok både ein og hin som spurde etter han då ja og kunde unt han litegrand. Tok han ikkje reint i mist, so var det nok spurlag etter han frå sjølve det kongelege slotte. Men han hadde alltid havt dæ i seg, han for sin part, sa han, at han ikkje lika å koma altfor mykje ut for folkeaugo og verta kytt av. Og han var heller ikkje soleis klædd plent då, at han tykte det høvde å koma upp millom folk som var altfor mykje yver hans stand, sa ’n. Han hadde laupe av stad i svarte arbeidsklæde og svart på nevarne som han var; for det var anna å gjera då hell å tenkja på beste-dressen; han hadde kje ein gong gjeve seg tid til å hiva på seg den nye fine frakkjen sin som han alltid gjekk med når han vånka i store byar. So heldt han seg berre undan då og smaug seg ut or folkehopen, og dermed so strauk han beint heim att på lande og tok til å arbeida hjå baronen som fyrr. Og slikt som dette gjorde ein då heller ikkje for løni, ein fekk vera glad når ein berre kunde hjelpa folkje, sa han og rette seg upp og saug på pipa si.

Dette svara ho ikkje noko på, ho Lisbet; ho berre såg litegrand burt på fillorne hans. Men gutarne var reint arge der dei sat; for dette var då å gjera seg altfor snild. Han kunde då sagta teke imot nokre tusund dalar av kongen sjølv um ikkje anna, tykte dei.

Vaksne-kararne hadde kome inn, alt med bekafanten fortalde slutten av soga si, og dei tykte òg at dette var svært til storverk. Dei gav han både joleøl og dram attpå, og då fekk dei høyra so mykje anna både frå Sverike og frå andre land og rike, at dei visst aldri hadde høyrt so mykje på ein gong. For han hadde høvt til å ferdast noko kvar stad og sét vonom meir, bekafanten, når han fyrst vilde upp med det. — Då dei tvo gutarne frå andre stova endeleg måtte koma seg heim langt fram på kvelden, var dei øre og fælne, so dei mest ikkje torde gå yver tune; det var som dei såg hovud og sprælar av klappersormar burti alle fjos-svålerne og under stabure.

— Um morgonen etterpå var bekafanten seint uppe, og då var han still og tagall att, liksom han skulde gå og gruvla på allslag underlege løyndomar. Men dei var ikkje det slag rædde han no, gutarne. Dei stod og såg etter han, då han gjekk og stava seg utetter snøbrauti, og slepte han ikkje or augo fyrr han kvarv burt uppi skogbryne. Då var dei visse på eitt, og det var at folk måtte vera fæle til at tala ilt og ljuga på bekafanten. Ein mann som han kunde aldri vera speleg korkje for gjætslegutar eller andre, og dei kunde heller ikkje lenger tru på dette med bjørnen han reid på, eller bekskåli som han smurde seg or.

«Det kunde likso godt vera ein stor pengepung det han bar på innunder trøya,» sa ’n Andres.

«Ja,» sa han Gunnar òg; «for ein lyt no seia at bekafanten ikkje er nokon mêls fant; ein må no helst rekna han millom dei likaste,» sa ’n, og det tykte dei alle fire. Det var i grunnen ein bra fant, den bekafanten.

VIII.

PÅ SVARTETJØRNI.

Uti marki låg Svartetjørni med blenkjande fin skjeise-is. Han Ola, drengen, hadde vore der og sét det ein dag han var av med byrsa etter reven, og sidan hadde dei sjølve sét det ein dag dei var uppå fjelli og såg utyver. Tjørni låg der som eit blankt auga uti dalen, langt ut-imillom haugarne. Dei hadde skjeisorne sine ferdige og i god stand, det var fint ver um dagarne, og dei hadde mest ikkje fenge skjeisa ein einaste gong fyrr i vinter; for korkje på fjorden eller utpå vesletjørni hadde det vore nokon is som var gagn i. Men endå so var det uråd å få sleppa av stad og prøva isen; for var det noko dei hadde hug til, so kann du vita dæ at dei vaksne laut finna på noko og tverka imot, no som dei jamt gjorde. Det var no fyrst det at det var so langt å gå ut åt Svartetjørni; dei kom berre til å frjosa og lida vondt i snøen og riva sund klædi sine, når dei fór soleis flogsa, sa dei. Men endå spelegare var det med noko han Ola drengen hadde sagt. Det var nok so at der var god is på tjørni sjølv, sa han; men der var noko anna au der. Attmed eine sida på tjørni var der ei stygg røytepøyla som det ikkje lagdest is på anna hell litegrand skrauv-is, og trødde du utpå den, so kunde du fara igjenom som ein stein og aldri meir koma upp atter; for der var so djupt at det fanst mest ikkje botn. Og ein visste koss det var med ungarne, sa han, dei måtte plent gå der dei ikkje skulde gå og trø der dei ikkje skulde trø. Me såg koss det var med han Leiv nedpå Bøarne, sa ’n.

Ja koss var det med han? vilde gutarne vita.

Jau, det var soleis dæ, sa ’n Ola, at dei hadde slysnast til å sleppa ned ein dynamitknall nedpå Bøarne, og kunde ikkje finna han att alt det dei leita. So gjekk han då der og labba, denne Leiven, og hadde heile den store garden å trø på; men kanskje det var nok, trur du? Nei, han måtte plent koma der og trø beint uppå knallen med skurvefoten sin, so det var eit Guds vedunder at han ikkje gjekk beint til vers heile pjokken.

Dei skyna ikkje rett, gutarne, kva dette kunde ha med Svartetjørni og isen å gjera; men for foreldri deira var det straks nok. Hadde han Leiv trøtt på dynamitknallen, so var dei trast visse på at dei kom til å trø ut i røytepøyla utmed tjørni og søkkja ned, so snart dei kom der; då var det ikkje drøsandes um at dei fekk lov til å gå på isen. Det var nærepå dei vart truga med ris, berre dei slo frampå um det. Og so gjekk dagarne, og det kunde snart koma snø eller mildver og gjera til inkjes heile isen. Dei gjekk berre og arga seg og gav vondt på han Ola kvar gong dei tenkte på det um dagarne, og gong på gong gruna dei på um det ikkje skulde vera ei råd til å få lura seg på isen, so ingen visste det. Men kvar gong lagdest det noko i vegen.

Men so var det sistpå ein dag det laga seg likevel, og det løgnaste var at det so til helvtars var han Lamma-Lars å takka. Det var sundag, og dei skulde snart finna fram salmebøkerne og taka til med songen-og-lesteren. Då kom han Lars pæsandes og hadde skunda seg, so han var mest kvitt. No var han komen den svære Nilsen ifrå by’n, sa han; han skulde halda uppbyggjels nedi skulehuse straks klokka elleve, og no måtte dei skunda seg og koma alle som vilde høyra eit ord med den rette åndens kraft i. — Det hadde alt lenge gjenge ord um denne svære Nilsen frå by’n. Han hadde fare både her og der og gjort stor uppvekkjing, lyddest det; men her i grendi hadde han ikkje vore fyrr. Dei skunda seg difor alle og gjorde seg ferdige og vilde høyra han.

Dei var uti tune, dei fire gutarne, då dei fekk høyra um dette. Dei vart fyrst forvitne og hadde mest hug til å vera med og sjå og høyra Nilsen. Men so kom dei snøgt til å tenkja på at når foreldri og alle dei andre gjekk åt bønemøte, kunde dei nytta tidi til å gå på Svartetjørni, so ingen gådde nokon ting. Det var ti gongjer so gildt; og det var so blenkjande fint ver i dag og so godt føre, so det kunde aldri vera betre. Berre no foreldri deira ikkje fann på at dei plent skulde vera med åt samlingi. Dei tenkte fyrst dei skulde gjøyma seg av so lenge, til dei andre hadde gjenge; men dei skyna snart at dette ikkje var til å lita på. Foreldri kunde få ein mistanke og koma og ropa etter dei. Men so kom han Gunnar på noko. «Å skitt, me skal berre gå inn og setja oss til å lesa på leksorne, so fær me nok sitja i fred,» sa han. So gjorde dei det, dei sette seg inni kvar si stova og las so trottigt so dei aldri gav seg tid til å sjå upp or bøkerne. Han Pål i austre-stova tok endå so stort til at han hadde eit auga burt i sjølve postilen som låg der på borde. Då gjekk det heilt som dei hadde vona. Det var ingen som nemde noko um bønemøte, når dei var so hæve med bøkerne. Men mor til Pål og Kolbein skrepte og let vèl. «Jau i dag er de då gilde, det var rett! Lat meg no sjå de held dykk fint med bøkerne til me kjem att,» sa ho. På dette svara dei ikkje noko; dei var altfor djupt inni lesingi til dess.

So gjekk dei vaksne, og då dei var komne vel ned-fyre det fyrste leite, kunde det henda at leksebøkerne fekk seg ein skjuss upp åt hylla heller snøgt. Han Pål let endåtil huspostilen få ein sprett høgt upp i lufti, so han flagsa ned på borde att som ein stor fugl. So fann dei seg nistemat og fann fram skjeisorne, og av stad bar det. Dei einaste av dei vaksne som var att heime, var ho Helga i austre-stova og han Per legdakallen i andre stova. Men han sat og halvsov i omnekråi og gådde ingen ting, og ho Helga var det endå minder fåre med; ho sat uppå stovelemen og skreiv på brev til kjærastarne sine, so ho korkje hådde eller fjådde.

Dei var snart komne ut i fureskogen utanfor bøarne og gjekk på kapplaup. Det fór alt til å lida fram mot vårparten og var hard skare på snøen. Dei kunde springa som på eit stovegolv alle stader, og alle bekkjer og myrar og glyfse var fint yversletta og tilfrosne. Det var lite dei kjende dei trødde nedpå. Det bar uppetter haug og nedetter haug og gjenom dalar og dælder. So kom dei fram på eit høgt bròt, og der låg tjørni beint nedunder dei, fin og blank med is so det lyste. Dei svinga med huvorne og sette i og huja og ropa, so det svara i alle åsarne; her turvte dei kje ottast at nokon høyrde dei. Dei skræmde berre upp eit par orrar burti ein haug og såg dei sigla i lang boge ut yver åsarne.

— So morosam ein dag på isen hugsa dei mest ikkje dei hadde havt fyrr. Dei tvo minste var nok litegrand ustøde på føterne i fyrste lage; det var so lenge sidan dei hadde fenge temja seg på skjeisorne. Men det var ikkje lenge fyrr dei sprækna til og kunde laupa i alle dei svingar og krokar dei vilde. — Når dei trøyttna sette dei seg berre ned på snøen atti iskanten og åt på nista si og song, og so til å renna att. Og so fint og unelegt det var her i Svarttjørne-dalen i dag. Kom ein der um sumaren, so låg tjørni der so bekande svart og djup, og myrarne ikring var blaute, so ein var åt å søkkja ned når ein trødde utpå; dei hadde vore der stundom etter tjørnerosor. Det var so det stod fælske av heile tjørni og dalen; fritt var det nok heller ikkje at folk skulde høyrt stygg låt av skrymt og skræmsle, når dei fór der um haustkveldarne. Men no var myrarne snølagde og harde som fjelle, og tjørni sjølv og alle haugarne ikring var ljose i solskine. Det kunde ingen stad vera minder fælslegt. Dei kunde heller ikkje sjå noko av djupni nedunder isen. Han var so tjukk at dei såg berre som ned i ein dim blåne, når dei la seg på magen og stirde ned. Ingen skulde tru at dei her gjekk uppå ei fælsleg djupn og botnelaus søyla.

— Dei hadde endeleg langt um lenge fenge nok av skjeisingi og laut til å tenkja på heimvegen. Men so kom dei til å hugsa på noko som dei slett ikkje hadde tenkt på so lenge dei gjekk der og sprang og moroa seg. Det var den myrhola som skulde vera so overlag fårleg. Dei kunde fyrst ikkje finna ho på eit heilt bil; men endeleg fekk dei auga på ein rund flekk langt burti myri der vatne seig ut or tjørni. Det måtte vera den. Der låg kvit is yver vatne; han såg tunn og møyr ut, som han Ola hadde sagt, og var nok ikkje mykje å lita på. Hadde det vore ein annan gong, so skulde dei visst ikkje sett sin fot utpå eller brytt seg meir um heile hola. Men no, då dei hadde høyrt so mykje um kor speleg ho skulde vera, var det ikkje til å negta for at dei fekk svært hug til å prøva denne isen litegrand. Dei gjekk rundt og rundt og trødde varlegt nedpå med eine foten, — dæ kunde då aldri vera nokon fåre. Men han brotna ikkje so snart endå. Då vart han sistpå leid, han Gunnar.

«Å, han er kje so roten som han læst vera, den fanten», sa ’n og trødde utpå med båe føterne på ein gong. Men fyrr han hadde sagt siste orde, brotna isen under han med knak og brak. Han sokk ned-i til knes og hadde nok gjenge heilt under, hadde ikkje dei andre fenge triva han i armarne og dra han upp atter. Han var reint mållaus av støkken i fyrste lage og stod berre og pæsa. Men då han endeleg fekk munn og mæle att, var det ein eid det fyrste han fekk or seg, — det fekk ikkje hjelpa um det var synd å banna. «Skulde du sét på slik ei ròtapøyla! Var det ikkje dæ eg såg, at ho låg der og pøste og tenkte på vondt!» snerra han og var so arg at han berre sputta uti vatne. «Men so veit me då no kva slag dækelsmagt det er og skal ikkje tru for hardt på ho til ein annan gong», sa ’n. Dei tykte det same dei andre òg, at det var ei skarvehola av argaste slage. Dei tok og slo resten av isen i hundrad stykke og gjekk so sin veg. So kunde ho liggja der og røyta lenge nok, det var so visst ingen som var rædd ho, sa han Gunnar. Som vel var hadde han ikkje vorte våt på føterne; det hadde gjenge so snøgt at han berre hadde vorte litegrand våt utanpå klædi og skorne.

— Dei hengde skjeisorne på ryggen og tok til å rusla i veg. Men soli stod eit godt stykke uppe enno, so det var liksom for tidlegt å gå beint heim. Der var ein stor høg berghamar eit lite stykke austanfor tjørnedalen: der kunde det vera moro å gjera ein sving upp fyrst og sjå seg ikring. Snøen hadde fare til å blotna i bakkarne mot soli no, men i alle skuggar var han like hard og god å gå på. Det stod små gamle krongle-furor uppetter bergi og skårarne, og der dei stod beint mot soli var det alt runde flekkar med berr mark innunder greinerne. Der fann dei vintergamle gode tytebær i lyngen og tok til å eta. So vart dei samde um at denne store berghamaren skulde vera eit villt land, og sjølve var dei giraffar som gjekk og åt på allslag gode bær. Men so kom han Pål til å tenkja på at giraffarne slett ikkje kunde gå og eta nedpå marki. Dei var so høge at dei berre gjekk og åt uppi topparne på palmetrei. So laut furorne vera palmetre då, og konglarne var kokusneter, og giraffarne brydde seg ikkje lenger um bæri nedpå marki; dei berre kjamsa og beit etter kokusneterne. Men dei måtte ikkje hjelpa til med henderne; for ein skikkeleg giraff hadde kje anna hell kjeften å hjelpa seg med, han, og det fekk dei òg vera hjelpne med. Men plent so godt for kjeften var det ikkje å vera giraff. Dei var nære-på å stikka seg til blods i dei kvasse furenålerne, og han Gunnar fekk sistpå eit stikk so ilt upp i eine nasebora at han kom til helvtars med ein eid att. «Det skulde då hin og den og ikkje kriste folk gå skjekkja og vera giraff», ropa han. Nei då var det mykje mannslegare å vera amerikanske bøflar då. Ja so var dei amerikanske bøflar og fór uppetter bergi på alle fire og bura og belja, so det svara i åsarne.

Men då dei kom upp på høgdi, gløymde det både giraffen og bøffelen for alt det dei der såg. Der var so blånande vid ei utsyn. Nedanfor låg fjorden og gjekk blank og lang inn millom fjelli. På andre sida var det kvite snøfjell langt, langt innetter og austetter, og på denne sida stod snønutarne som dei var gyllte i soli upp mot blåe himmelen. Og der-inne såg dei alle gardarne og grendi. Det blenkte som eld i glasrutorne og i veggjerne mot soli. Der stod skulehuse for seg sjølv uppå ein haug, og rundt ikring krydde det med folk so små som svarte prikkar; det var vel samlingsfolkje.

Dei kom med eitt til å tenkja på Nilsen frå by’n og alt det gjetorde det hadde vore um han, og det var ikkje fritt det tok dei som ein trege at dei ikkje hadde vore med der, kor som var, og sét preikaren. Og sét alt folkje og høyrt songen og fenge gå i kyrkjeklæde. Det kunde vore mest som ein kyrkjesundag, i staden for at dei no gjekk her langt uti villmarkjerne for seg sjølv. Dei vart standande og tagde eit bil og berre stirde etter folkeflokken. Men so snudde han Gunnar seg med eitt ifrå og lest som inkje.

«Å like godt! han kann no vera kor svær han vil med talegåvor og åndens kraft, denne Nilsen, so er han då vel ikkje meir hell bispen», sa han, og bispen hadde dei då alle både sét og høyrt i kyrkja på visentasen ifjor.

«Nei ein skulde då tru det», sa han Pål òg. «Du kann vita d’er berre av dei aller sværaste preikertarne dei tek og hev til bispar, og var ikkje bispen då noko meir hell som Nilsen frå by’n, so turvte han aldri klussa med å vera bisp», sa ’n.

«Ja det skulde nok gå kaldlege i skitten med heile Nilsen, skulde han til å kapp-preika med bispen», sa han Gunnar.

«Du kann vita det», tok han Kolbein òg i. «Men eg furdast på dæ, eg», sa han og såg tankefull ut, «når det no var ein bisp av dei aller sværaste, og han preika so hardt som han var tenjandes god til, tru dei då kunde høyra han alt frå skulehuse og hit ut på haugen her?»

«Å er du galen, det skulde då ei speleg gauling til dess», sa han Gunnar. «Nei, men er det noko til bisp, so må dei høyra han so langt som .. lat meg sjå .. ja, so langt som når tri dugelege hestar kneggjar alt det dei vinn», sa ’n.

«Å, preikar bispen jamhøgt med tri hestar, so kann du då vita at Nilsen preikar kje hardare hell når ein skikkeleg hest kneggjar», sa han Andres. Det tykte dei alle var det trulegaste, og då var det slett ikkje noko å trega på at dei ikkje hadde fenge høyra Nilsen. «Kann-henda det ikkje ein gong er meir mål eller åndens kraft i han enn i ei nokolunde mêls merr», sa han Gunnar, og sopassa kunde ein då få høyra noko kvar gong, um ein ikkje plent flaug i allslag forsamlingar.

— Dei tok til å rusla og gå innetter bergryggen og leita på nytt lag etter bær under furorne. Han Pål hadde gjenge eit stykke fyre dei andre, og best som det var sette han i og ropa på dei; der var noko fælt, sa han. Dei sprang andslopne burt og såg. Då var det eit stort langt bein som låg der innunder ein stein. Dei fekk det fram og stirde og snudde på det. Det såg mest ut som ein lårknok. Men kva kunde det no vera bein utav? Det var for stort til å vera av noko dyr dei visste um her i skogarne. Men kanskje det var frå den tidi her var bjørn? Eller skulde det no vera bein av eit menneskje?

Ja, men kvar skulde det då kome ifrå?

Dei såg seg ikring. Tett nedanfor der dei stod var det eit bratt fjellstup utfyre, og nedanunder var det ein myrk skogdal. Der stod topp i topp med furor og var døkk skugge av berghamrarne. Skulde det no vera drepe eit menneskje der ein gong og beini liggja der skrangla enno? .. ein rev kunde då teke og draska dette hit upp. Dei vart mest fælne der dei stod, og dei såg med same at soli alt hadde lågna, so ho var åt å gå ned. Det var skugge i alle dalar og dekker og vart meir og meir kveldsraudt aust-yver fjelli. Og dei kom brått til å tenkja på at dei vaksne snart kunde koma heim, og at det kunde vera fårlegt å koma heim altfor lenge etter dei.

Dei slengde beine utfyre, so det huska nedi tretopparne, og kom seg av stad. Ingen av dei sa noko lenger. Dei berre grov seg fram det dei vann, på tvo eller fire som det fall seg. Men det var som vegen hadde vorte so mykje lenger no enn i dag, då dei fósr utetter. Det var reine kvelden då dei endeleg kom heim åt bøarne. Der gjøymde dei skjeisorne i ei røys og gjekk sidan stillt og seint heimetter, liksom dei berre skulde vera ute og reika litegrand. Dei var trøytte og svoltne og utmasa og vart meir og meir urolege for at dei hadde våga dette uløyves. Det var slett ikkje so gildt lenger.

Men då dei kom smjugande inn i kvar si stova, gjekk det likevel betre enn voni. Nilsen frå by’n hadde nok vore svær til å preika, kor som var. Han hadde halde på mest frametter heile dagen, og alle hadde so mykje å drøsa um honom at dei korkje spurde eller ansa etter kva dei, gutarne, hadde gjort i dag. So fekk dei seg mat og kom seg i seng og vèl var det. Ein slik skjeisedag til var dei nok ikkje so huga på no i fyrste lage.

IX.

ISFOSSEN OG VÅRBLOMEN.

Det leid meir og meir fram mot våren, og soli skjein varmare for kvar dagen. Nedpå alle bøarne og sletterne låg det nok enno tjukt med snø; men uppi fjelli og bakkarne fór han til å minka. Fyrst var det berre ei liti strima med berr mark tett under fjellveggjerne og under ufser og store steinar. Men det var ikkje lenge fyrr dei auka og drog seg nedetter; og når soli skjein på det beste midt på dagen, losna klakefossarne uppi fjelli og rasa ned, so det dunde etter. Fyrr ein rett visste orde av var alle bakkarne og urderne tåna, so det låg att berre ei liti fonn her og der.

Då var dei ikkje seine, gutarne, til å koma seg av stad upp åt urderne um dagarne, so ofte dei hadde tid. Det var alt so varmt der-uppe, og stod so livande god ein vår-ange av jordi og av mose og fjorgamalt lauv, og det var som det anga av sjølve trei, endå dei ikkje hadde nokon bladknupp enno. På hatlen fór kromen til å gulna, selja stod der med små fine grøngule palmor i topparne; og i bjørkerne uppunder fjelli fór safti alt til å stiga upp. Når dei bora eit hol inn i borken og veden, dropa det ut som eit klårt vatn, det var so søtt og godt å smaka på. Dei kalla det bjørkja. So tappa dei bjørkja kvar dag og samla ho i små flaskor. Og når det var rett varmt på steinarne, våga dei seg alt til å gå berrføtte eit lite bil.

Men ein stad der-uppe hadde kje soli enno rådt med vinteren. Det var uppi fossen der storebekken rann utfyre. Fossen stupte fyrst frå høgdi og ned i ei stor skår midt i fjelle, og so derifrå og ned i urdi nedanunder. Der hadde laga seg store digre isfossar i vinter. No var klaken i den nedste fossen nedrasa og burte for ei god tid sidan liksom i alle andre fossar. Men i den øvste stod enno ein svær stett med klake radt frå skåri og upp til trømen av øvste fjelle. Dei hadde berre venta frå dag til dag at han skulde fara, den òg, so det kunde verta eit dugelegt ras utav. Men nei, han vart standande der som han slett ikkje vilde tidna upp i år. Det tedde kje att på han, anten det var sol eller regn. Han stod der berre som ein overhendig stor kar i kvit prestekjole og blenkte mot det svarte fjelle.

Dei tykte sistpå dei laut upp og sjå koss det hadde seg med denne fossen. So fann dei seg ein dag kvar sin lang stav til å slå og støyta i klaken med, og av stad bar det.

Hadde han sét røseleg ut, isfossen, då dei stod heime, so var det ingenting mot då dei kom upp til han. Fjelle var innholt attanfor, so han stod eit heilt stykke ut ifrå, og han var so fælskeleg stor og høg og tjukk. Men han var nok ikkje so sterk som han ruvde til, kor som var; for då dei skulde til å sjå, so fossa bekken ned inni han og hadde ete han reint hól. Det var berre som ei skurn att av han. Dei våga fyrst slett ikkje å gå burt-åt ’n; han kunde vera trudd til å detta ned i kvar stundi. Dei berre kasta steinar burt på han og vilde sjå um han ikkje skulde rulla. Nei, det gjorde ingen ting på han; det berre dunde etter.

«Å, han er nok ikkje so halt som han hinkar til endå, den karen,» sa han Gunnar, og so våga han og Pål seg sistpå radt burt i skåri og støytte og slo på isfossen med stavarne. Men det gjorde kje heller noko av seg. Då torde dei tvo minste òg gå burtåt han, og so gjekk dei rundt og såg vel på han på alle kantar. På øvre sida var der ei stor opning, so ein kunde gå beint inni han; men der var slikt ròk og driv med vatn innanfor, so det var uråd og koma der.

So måtte dei sistpå gå att og lata isfossen stå som han var. Men då dei rusla nedetter vegjerne, kom dei til å undrast på um det likevel ikkje skulde vera ei råd å få han til å rulla. Når dei no hadde øksar med og hogg ei stor skora inn i han på nedre sida, og sette ei dugeleg handspak inn i ein klove på øvre sida og braut på. Og so fælande løgje det skulde vera å sjå han rumla utfyre og slå seg i tusund fillor!

Dei kunde ikkje få dette or tankarne utetter heile kvelden eller um morgonen etterpå. Det kunde vera fårlegt, det visste dei nok, og dei vaksne vilde nok aldri sleppa dei av på slikt. Men dei var då ikkje nautnare enn at dei kunde sjå seg fyre og røma undan når det galdt. Dei hadde våga det som verre var, dei. — Det var ikkje lenge fyrr dei fann seg tvo øksar og ein lang påk og lurde seg av stad.

Han stod der like svær i dag òg, iskallen, og denne gongen fekk dei endefara han endå betre. Bekken var berre liten enno so tidleg på dagen, fyrr snøen tok til å bråna. Det sikla berre ein liten sprut med vatn ned inni klaken. So kunde dei gå radt inn i det hole rome. Det var som å koma inn i eit underlegt høgt tårn med sylvblanke veggjer. På den sida som snudde mot soli gløste det i isen, og det dropa og sikla og tikla alle stader. Det var som ein skulde høyra det tikka frå ei mengd med klokkor som ein ikkje såg. So underlegt eit hus hadde dei ikkje vore i sidan i jola, då dei var i kvitebjørnen.

Men so var det korleis dei skulde få løysa han. Dei såg vèl etter på nedre sida og fann snart ein stad som dei trudde det skulde gjera mest av seg når dei hogg; og på øvre sida var det lett å finna ei rivja til å setja vågi inn i. So tok Pål og Gunnar til å hogga i klaken, so det fauk etter.

Dei hadde kje halde på lenge fyrr dei kjende seg utrygge og gjekk upp på øvre sida. Der stod dei tvo minste og venta, og so gav dei seg alle til å brjota med vågi. Når dei no såg han losna, skulde dei spretta undan alt dei vann. Men isfossen stod like fast enno, og det same gjorde han sidan kvar gong dei var uppe og braut. Det gjorde kje so mykje som skalv eller knast i han. Då gløymde dei sistpå reint å vera varsame. Dei vart arge på denne tverkroken som aldri kunde gjeva seg, og dreiv på og hogg so dei sveitta; og rett som det var slo dei med øksehamrarne uppetter isveggen. Då kom det med eitt ein underleg dun, liksom det brotna noko, dei kunde kje rett høyra kvar det var. Dei stokk so dei bleikna og spratt upp på øvre sida. Isfossen såg ut som han stod like stød enno, men det var likevel som dei kjende på seg at det tok til å lida med han no. Dei hengde seg i vågi att og braut alle på ein gong. «Håli, håli .. opp!» — dei song som når dei vaksne drog spiror. Enno stod han, men med dei stod og glande på dette kom det ein ny smell, endå hardare enn den fyrste. Då vart dei so rædde at dei sprang langt undan og visste lenge ikkje um dei torde våga meir. Men det var då altfor leidt å gå ifrå han no, då dei hadde kome so langt. Dei stillte seg burtåt att og til å dra i vågi. Då gjekk det sistpå som ein støyt gjenom heile det svære ryte, det knaka og knast og ramla ned isstykke inni han. Hu .. røm! dei flaug på hender og føter burtetter berge, og vèl var det at dei var so snare; for då dei såg attende, seig heile isfossen i koll til denne sida og gjekk i skrukk i berge, og so var det eit himmels rás med isstykke ut yver horge fossen ned-under; det dunde verre hell eit torebrak. Dei stod berre og blåheldt seg i buskarne og heldt anden og kjende mest ikkje der dei stod. Slik syn hadde dei aldri sét fyrr. Det var so dei skalv lenge etterpå.

Då det endeleg var stillna av att, såg dei det stod folk uti tune heime og glande hit upp, dei hadde vel høyrt brake. Dei skyna kva slag skjennepreikor det vilde verta, var so dei vaksne no såg dei her; men som vèl var låg dei godt løynde i buskarne, og dei vart liggjande stille som kattar til dei såg dei der-nede gjekk inn att. So fann dei øksarne og kom seg nedetter skårarne og vilde sjå koss det såg ut ned-under fossen.

Der såg fælt ut. Det var slege greiner av tréi rundt på alle kantar, og der låg isstykke som digre steinar langt nedetter urderne; men det meste av klakefossen hadde slege seg sund i knas, so det såg ut mest som blaut snø.

Det var som dei ikkje fyrr no, då otten og spaningi var yver, skyna rett kva slag ov-verk og vågespel dei hadde gjort. Dei stirde uppetter fjelle og skyna mest ikkje at dei hadde våga det. Men no var det gjort, og det var plent som dei hadde hjelpt våren til å vinna yver vinteren i eit stort knipetak. No vart det nok snart til vatn heile slapse og var burte um eit par dagar. Og fossen draus no ned i lause lufti att som han alltid gjorde um sumrarne.

Dei vart sitjande på isstykki eit langt bil og drøste og skrøytte og kjende seg mykje til karar. So rusla dei ut-under fjelldrage og leita etter sniglehus og fine steinar og kva som kunde høva. Kolbein og Andres gjekk for seg sjølv burtunder ei liti ufs. So tok dei til å ropa på dei tvo andre. Pål og Gunnar vart mest skræmde og trudde det kunde vera ein orm dei såg. Dei visste han var tidleg ute um våren uppi solbakkarne. Men då dei kom fram var det eit heilt anna vårbod dei fekk sjå. Tenk der stod ein utsprotten kvitveis atti mosen tett innunder berge .. skinande kvit som ei liti stjerna, og tirlande gul inni. Og rundt ikring stod det nokre knuppar som snart vilde springa ut. Dette var fyrste vårblomen og det fyrste visse vårteikne. Dei låg på kne og stirde og torde mest ikkje koma nær han. Denne blomen måtte ingen riva upp; han skulde få bløma i fred her i livdekråi si til dei andre kvitveisarne kom etter.

Det var som vår i all lufti då dei såg seg ikring etterpå. Soli stod nettupp på det høgste um dagen, og det giddra som av vår yver snøen nedpå bøarne og yver husi, yver alle skogar og markjer utanfor og yver fjorden og fjelli på andre sida. Og dei kjende seg so underleg glade og lette, det var som det lyfte i dei der dei stod og såg utyver. Vinteren kunde vera vel nok, men so god som våren, når han kom med knupp og gras og lauv og blom .. nei, nei, ingen ting var som våren, so gildt og so ljost og livande. Han var den beste av alle årsens tider.