UNGEN

Oskar Bråten

Oskar Bråten: Ungen

Epub fra Nasjonalbiblioteket, basert på utgave fra 1911, Olaf Norlis Forlag

Basert på epub-utgave utgitt av Nasjonalbiblioteket, 2014, ISBN: 978-82-7965-185-7

Layout og omslag revidert av Lars I. Næsheim

Denne versjonen lagt ut på nettstedet www.mobileread.com 30. november 2014.

OSKAR BRÅTEN

UNGEN

FOLKELIV I 4 AKTER

KRISTIANIA

OLAF NORLIS FORLAG

1911

PRENTA HJÅ NIKOLAI OLSEN

PERSONAR:

ENGEBRET, nattvakt på spinnerie.

KRESTAFFER, nattvakt på veverie.

JULIUS, fabrikgut.

LAGRETA, mor hans.

HØNSE-LOVISA.

KRESTNA, gjenta hennar.

PETRINA.

MILJA

OLINA Sersjant-Petra fabrikgjentur.

DOKTOREN.

GURINA NEGER, vert i »Afrika.«

GUTAR OG GJENTUR.

Fyrste akt: Plassen utanfor veverie.

Andre akt: »Hønsereire.«

Tridje akt: Skjenkestova »Afrika.«

Fjorde akt: »Hønsereire.«

Stad: Utkanten av ein stor by.

1. Akt.

(Utanfor veverie. Sumarkveld.

Til høgre i bakgrunnen ser ein litt av ein raud bygning med store, tunge dører. Det er inngangen til veverie.

Utanfor dørene ei brei steintrapp.

I forgrunnen til vinstre ser ein noko av brua som gjeng over elva til spinnerie på andre sida.

På båe sidur av brua er det tjukke, klumpute trehandrev).

(Engebret og Krestaffer sit på steintrappa og røyker. Dei er noko til års komne båe — er nær dei seksti. Dei har noko av ein sjømannssvip over seg. Har vore sjømenn i sine unge dagar. —)

Engebret:

Eg kan ikkje skyne slikt, eg get. Neggu um eg det kan.

Krestaffer:

Jaso. Kan du ikkje det?

Engebret:

Tenk å ha seg eit godt arbeid, då get. Og so stelle seg slik at han misser det berre for fyll. Eg har aldri høyrt so gale, eg.

Krestaffer:

Å, det har du visst. Han er kje den fyrste, som er ute for slikt, og blir kje den siste heller.

Engebret:

Nei, du veit det. Eg meiner ikkje soleis. Men eg seier berre det er fælt eg — slik som ungdomen steller seg no for tida. Det skulde kje vore då vi var unge. Vi bar oss ikkje slik åt, vi.

Krestaffer:

(reiser seg).

Å, det var kje stort likare med oss, tenkjer eg. Vi drakk og var galne, vi og.

Engebret:

Ja, du veit det. Men vi passa då arbeide vårt, lell. Det kan då ingen få sagt, at vi drakk i arbeidstida, likevel. Og ikkje blei vi jaga nokon gong heller — for fyll.

Krestaffer:

Nei, det var inga fyll å få tak i på sjøen, veit du. Men so tok vi vår mun att, når vi kom i land. Kan du hugse den gongen ned i Antwerpen då vi var vitlause av drykk i fjortan samfulle døger? Hugser du so morosamt det var, den morgonen, då vi stod pengelause og svoltne ned på bryggja der, og vi fekk høyre at skuta hadde gjenge for tri da’er sidan —? Å vi kan halde truten vår, Engebret. Vi har kje vore for gode, vi heller.

Engebret:

Ja, men det var i utlande det, Krestaffer. Vi bar oss då aldri slik åt her heime. Og no har vi vore nattvaktarar her i ti år snart, men kan nokon få sagt, at vi har skulka unda og drukke og sove i staden for å vaka?

Krestaffer:

Har du gløymt den kvelden då vi stal oss vekk herifrå og luska oss upp på dansesalen hennar Neger-Gurina no, Engebret? Då vi flaug som galne etter denne hersens vaskegjenta og blei til spetakkel for alle menneskje?

Det var nære på at vi skulde mist plassen vår vi og den gongen, ikkje rettare en eg mins.

Engebret:

(bankar or pipa. Reiser seg arg).

Støtt so seier du mot meg — i all tingen! — Det var vel skilnad på oss den gongen, skulde eg tru. Vi blei jo narra av eit kvinnfolk vi!

Krestaffer:

Det er kvinnfolk som har gjort han Julius galen og, farr! Og derfor tykkjer eg synd i guten, stakar.

Engebret:

Ja, men han skulde no havt det vite å passe seg, likevel. Slik ein ven, real kar som han er. Ung og sterk og —

Krestaffer:

Du er ei tøyse, Engebret. Du rører og rører, utan å ha greie på kva du talar um. Gå over og trekk klokka di no — og kom trast att, so gjeng vi inn på kotte mitt. Eg fær gikt av å sitja herute lenger.

Engebret:

Ja, no skal eg skunde meg. (Gjeng mot brua, men stansar). Du? Skal han ligge inn på kotte hjå deg i natt og?

Krestaffer:

Kjem han og spør, så fær han full det. Han kan då ikkje gå ute heile natta heller. Vi er då menneskje alle saman.

Engebret:

Ja, du veit det, men —

Krestaffer:

Berre skund deg no! Resten kan du seia når du kjem att.

(Engebret gjeng til vinstre over brua. Krestaffer stend og stydjer seg på handdreve. I tankar).

Lagreta:

(inn frå høgre. Ho er ei lita, tunn femtiårs kjering. Rædd og utrygg).

Godkveld, Krestaffer!

Krestaffer:

Er det du, Lagreta? Godkveld! So seint ute?

Lagreta:

Ja! (Gjeng burt til han). Han er kje hernede vel, han Julius?

Krestaffer:

Eg har kje sèt han enno. Men det kan vel hende han kjem — seinare.

Lagreta:

Berre han ikkje gjer seg noko, stakar.

Krestaffer:

Nei, no skal du ikkje ta det slik, Lagreta. Han fær seg vel noko å gjera ein annan stad. Det er arbeid nok i byen.

Lagreta:

Men skamma då, Krestaffer! Du veit han er so nærtakande. Eg kan næsten ikkje sjå folk i augo eg eingong. Tenk at guten min skul de få avskjed for fyll! Eg torer ikkje tenkje på det, so fælt er det.

Krestaffer:

Tenk ikkje på det du, Lagreta. Det blir nok ei råd.

Lagreta:

Berre han vilde koma heim til meg. Han veit so godt, at eg ikkje vil gi han eit vondt ord

Krestaffer:

Han tykkjer det er leit, kan du vita. Men gå heim og legg deg no. Du skal tidleg upp i morgo. Kjem han framum her, skal eg be han gå heim. Og vil han ikkje det, skal eg altid finne eit rom til han inn på veverie.

Lagreta:

Du er snild du, Krestaffer! (Stend litt. Noko brydd). Du vil kje gi han denne pakka vel, um du skulde sjå han? Det er berre nokre brødskivur. Men du må kje seia at det er frå meg — for då tek han det ikkje. Han er so rar slik, han Julius.

Krestaffer:

Å, han skyner det nok, tenkjer eg. Du tarv kje vera rædd.

Lagreta:

Ja, so fær eg gå, eg. Du skal ha takk for hjelpa. (Gjeng mot høgre, men stansar. Snur seg til han Krestaffer att. Peikar). Men du! Han som kjem der upp i bakken, er kje det han — er kje det han Julius?

Krestaffer:

Det ser ut til det, ja.

Lagreta:

(rædd).

Er han — er han full?

Krestaffer:

Det er kje godt å seia. Han sjanglar ikkje.

Lagreta:

(letta).

Gudskjelov! — Han toler so lite, stakar. Det gjeng so lett i beina på han. (Brått). Men han blir so sint, um han fær sjå meg her. Han liker ikkje, at eg gjeng og spør etter han.

Krestaffer:

Stå her og prat med meg du, Lagreta. Han gjer deg ingenting, når eg er her.

Lagreta:

Nei, eg meiner ikkje det, men. Han er då ikkje slik at han gjer meg noko. — Ja, eg stend her hjå deg eg, Krestaffer. Nemn ikkje at eg har spurt etter han, er du snild.

(Dei steller seg til å prate seg imillom).

Julius:

(inn frå høgre. Han er klædd i blå helgeklæde. Skuggelue. Han ser likesæl og trøytt ut. Slengjer seg ned på trappa).

Krestaffer:

Nei, er det du, Julius? Eg høyrde ikkje du kom, eg.

Julius:

Skap deg ikkje til, Krestaffer. Eg såg de stod og glante på meg båe tvo, både du og — ho som stend der ved sida av deg. (Til mora) Kva er det du flyg og spør etter meg for? Eg har sagt deg fyrr, at eg vil kje ha dette renne ditt!

Lagreta:

Eg kom berre til å gå framum her eg, Julius.

Julius:

Gå sta og legg deg, kjering! Lat meg vera!

Krestaffer:

Det er mor di du talar til, Julius!

Julius:

Ja, men kan ho ikkje la meg vera? Har eg bedt ho um noko? Har eg sett foten min over dørstokken hennar sidan eg blei ledig? Eller har eg ète upp ei brødskive for ho? Å, nei, ho skal kje få sagt at ho før meg. — Stå kje der og grin, kjering. Du har ingenting å grine for. Du har mat i skape og ei god seng. Det er inga synd på deg.

Lagreta:

Kan du ikkje bli med heim no, guten min? Eg skal kje seia eit vondt ord til deg. Kom no, er du snild.

Julius:

Hald deg vekk, seier eg! Gjer meg ikkje sint! Du hugser koss det gjekk sist.

Lagreta:

(stend ei stund uviss. So dreg ho seg ut).

Krestaffer:

Det er synd på mor di, Julius. Ho tek seg svært nær av dette.

Julius:

Det fær kje hjelpe. Eg har det då vel leit nok elles, um eg ikkje skal sitja heime og høyre på den evindelege jamringa hennar.

Krestaffer:

Det er kje so greit å vera mor heller, Julius. Du skulde tenkje litt på det.

Julius:

(svarar ikkje).

Krestaffer:

(gjeng att og fram. Stansar so framfor han).

Du Julius! Det var nokon og spurde etter deg her i sta.

Julius:

(ser upp).

Etter meg?

Krestaffer:

Det var eit kvinnfolk. Du kan sjølv gjette.

Julius:

Var det ho —? Forresten kan det vera det same. Det skil meg ikkje.

Krestaffer:

Nei, nei. So talar vi ikkje meir um det. — Kvar blir det av han Engebret tru?

Julius:

Er det lenge sidan ho var her?

Krestaffer:

Kven?

Julius:

Ho Milja vel. Du veit godt kven eg meiner.

Krestaffer:

Eg har kje sèt ho Milja eg — i kveld.

Julius:

(burt til han).

Kven i helvete var det då?

Krestaffer:

Det veit du visst godt sjølv.

Julius:

Var det ho Petrina? He? Stå kje slik og glo, mann, men svar!

Krestaffer:

Det var ho Petrina, ja. Ho visste at du heldt til her i natt som var. Vilde nok gjerne ha tak i deg.

Julius:

Kva sa du?

Krestaffer:

Eg sa som sant var, at eg hadde kje sèt deg sidan du drog i dag tidleg. Men at det kunde hende du kom att litt seinare på kvelden.

Julius:

Du skulde kje ha sagt det, Krestaffer.

Krestaffer:

Kvifor ikkje det?

Julius:

Eg vil ikkje ha meir prat med ho.

Krestaffer:

Eg trudde du og ho Petrina var fine vener, eg.

Julius:

Eg er ferdig der i garden, høyrer du!

Krestaffer:

Du skulde kje git deg i lag med henne. Det er ho som er skuld i alt saman.

Julius:

Det skil ingen andre en meg sjølv.

Krestaffer:

Å, eg veit kje det. Men det veit eg, at hadde du halde deg vekk frå selskape hennar — so hadde du spart eitpar menneskje for mange tårur.

Julius:

He, he! Du tøyser! Det skulde vera rart å sjå dei, som vilde bry seg med å gråte over meg.

Krestaffer:

Du såg ei av dei her no for ei stund sidan.

Julius:

Henne blæs eg i.

Krestaffer:

Ja, du gjer vel det. Men eg såg ei onnor og, som gjekk med raudgråtne augo på fabrikken i dag. Men du blæs vel i henne og.

Julius:

Eg blæs i heile verda! (Set seg. Um ei stund). Var det ho Milja det?

Krestaffer:

Det var det, ja. Det var vel ingen andre som vilde vera so dumme. Dei kjenner deg for godt, dei andre.

Julius:

Ho kjenner meg vel ho og, skal vi tala um det.

Krestaffer:

Nei, det er det ho ikkje gjer, stakkaren. Ho trur berre godt um deg, ho — endå slik som du har fare åt. Har aldri vilja høyrt på det folk har sagt um deg. — Du skulde skjemst, skulde du, der du sit! Du har stor synd på deg for den gjenta.

(Engebret og Petrina kjem i fylgje over brua. Petrina er eit vælvaksi, vent kvinnfolk på nær dei 30. Ho har eit høgt, litt kvast mål).

Engebret:

Nei, no var du heldig lell, Petrina! Der sit han jo like framfor nasa di. He, he! Ja, soleis er det for sume her i verda.

Julius:

(reiser seg brått upp då han fær sjå ho Petrina. Gjer eit par stig mot høgre, men Petrina gjeng etter. So stansar han).

Kva fanken vil du meg, menneskje! Er det uråd å bli kvitt deg?

Petrina:

(blid).

Eg vil berre få tala tvo ord med deg, Julius. Eg kan vel få lov til det, etter alt det vi har havt i hop.

Krestaffer:

Kom no Engebret! Vi gjeng inn på kotte mitt og fær oss eit slag kort. (Til Julius) Du fær banke på døra når du vil inn, so skal eg opne. (Han dreg han Engebret med seg inn. Vrir um nykelen).

(Petrina og Julius stend og ser på kvarandre. Julius med ein stygg skulm millom augo),

Petrina:

(gjeng burt og legg armen um halsen hans).

Ikkje ver so morsk, Julius. Det klær deg ikkje.

Julius:

(vrir seg unda).

Hald deg vekk, din devel!

Petrina:

(gjønande)

Hyrsj, Julius! Tenk um nokon høyrde deg!

Julius:

Eg gir fan i um heile verda høyrer! Og no ser du til å dra deg vekk! Eg er ferdig med deg, har eg sagt.

Petrina:

Du er kje i godlag i kveld, Julius. Har noko gjenge vrangt for deg?

Julius:

(lær kaldt).

Kors i jøsses! No er du god der du stend, Petrina!

Petrina:

Kva meiner du, gut?

Julius:

Kva eg meiner? Jau, det skal eg seia deg. (Peikar mot inngangen til fabrikken). Ser du dei dørene der, du! Dei ja!

Petrina:

Eg har set dei dørene fyrr. Kan kje sjå noko rart på dei.

Julius:

Inngjenom dei dørene gjekk eg kvar einaste skapande arbeidsdag i ti samfulle år eg, du! Heilt sidan mor mi tok meg med seg dagen etter eg blei konfirmera. Og inn gjenom dei dørene har mor mi gjenge kvar arbeidsdag, sidan ho var ei sekstan års gjente, du, og far min —

Petrina:

(gjønande).

Far din? He, he! Skal han og vera med?

Julius:

Forresten! Det kan vera det same med både far min og mor mi. Dei skil meg ikkje. — Men no er desse dørene stengde for meg, du! Um eg kom i morgo tidleg i arbeidsbunad saman med jamnaldringane mine, — portnaren vilde ta meg i nakken og lempe meg ut!

Petrina:

(gjøner).

Eg tykkjer han Krestaffer bad deg koma inn eg.

Julius:

Ja, som ein tjuv kan eg luske meg inn der natters tider og få slengt meg nedpå eit bil. Men gå som eit ærlegt menneskje til arbeide mitt, det fær eg ikkje.

Petrina:

Det er synd på deg det, stakar.

Julius:

(grip ho over armane).

Stå kje og gjer narr av meg, din satan! Kven var det som fekk meg ut på glattisen? Var det kje du? Var ikkje eg likeso god som dei andre, fyrr du fekk kloa i meg? Var eg tjuv då? Svar menneskje!

Petrina:

(vrir seg laus. Roleg).

Du var klokare um du ikkje skreik slik, Julius.

Julius:

Du saug meg til deg, du! Og eg min tosk gjekk like i fella. Drog til deg kvar løningsdag, drakk upp på ei helg det som skulde vore til mat for heile vika. Hadde kje eit raudt øre med meg heim til mor mi.

Petrina:

Det er det same med mor di, sa du i sta.

Julius:

Men det er kje det same med det du fekk meg til å gjera seinare, Petrina! Det er kje det same med det, at du fekk meg til å stela med meg store stykke av ty, kveld etter kveld, til fyll åt deg og meg. Og det er kje det same med det, at eg blei ropt inn til sjefen og fekk avskjed på grått papir for tjuveri!

Petrina:

Eg vilde skrike litt mindre, um eg var deg, Julius. Det kan kje vera verdt å la heile verda få greie på kvifor du fekk avskjed. Det dei ikkje veit, har dei ikkje vondt av.

Julius:

Å, dei veit det visst fyrr!

Petrina:

Orde gjeng at du har fenge avskjed for fyll. Noko tjuveri har ingen greie på — enno.

Julius:

Eg er like glad kva dei har! Men eg vil seia deg ein ting, Petrina: Eg er kje rar karen, her eg stend. Eg er kje anna en ein slusk for gud og menneskje. Men eg er kje rædd deg lenger. No kan du truge og gjera so mykje vondt du vil. Eg lær åt all vondskapen din, Petrina!

Petrina:

Hæ, hæ, det kunde vel la seg gjera å få deg til å krype for meg enno — um det kom an på det. (Smeikjande). Eg vil berre ha deg med heim, Julius.

Julius:

Reis til helsing — ditt krøter!

Petrina:

(roleg).

For det er no meg du høyrer til likevel, då. Vi har for mykje saman til at vi kan skiljast so fort.

Julius:

Kom deg vekk! Elles kastar eg deg forsyne meg lukt i elva!

Petrina:

(vyrder ikkje).

Du er kje rar karen, men du er likevel for god til å ligge ute. Og ikkje skal du tigge um å få ligge inn på kotte hans Krestaffer, heller. Eg vil kje det.

Julius:

Vil du ikkje? No er du god!

Petrina:

Nei, eg vil ikkje det. Du skal vera med meg heim. Vi meiner vel ikkje so mykje med det, um vi er uvener stundom. I grunnen høver vi godt i hop. Kva eg er, veit du. Og kva du er, veit du og. Vi treng kje gjera oss til nokon av oss.

Julius:

Du liver ikkje den dagen eg gjeng til deg att, Petrina! Eg skal prøve bli eit menneskje att, eg.

Petrina:

Var du ein klok mann, prøvde du ikkje meir på det. Du er for veik til å krype upp att, du Julius. Du kan likeso gjerne vera med meg no, for ein vakker dag kjem du so attende til meg likevel. Det er slike som eg du dregst imot, guten min!

Julius:

(likesæl).

Der traff du det!

Petrina:

Det kan nok hende at du no lengtar meir etter ei slik ei som ho Milja. Men den hugnaden vilde kje vara lenge. Ho vilde kje vera noko for deg på lengda.

Julius:

Hald ho Milja utanum her, Petrina! Ho er altfor god til å bli nemd av deg. Og no skal du gå, for no vil eg ikkje høyre på deg lenger. (Bankar på døra).

Petrina:

Ho er altfor god til deg, ja! Du kan likeso gjerne gi ho upp, for du fær ho so ikkje, likevel. Det skal eg vera mann for!

Julius:

(gjeng ned av trappa og spring mot ho med lyfta arm).

Var deg! Elles —

Petrina:

(roleg).

Slå vekk! Eg skal kje skrike.

Julius:

(bannar og gjeng mot trappa att. Bankar hardt på).

Petrina:

(spring brått etter og slær armane um han).

Julius! Ikkje gå! Ver med meg no! Du må vel forstå at eg er glad i deg vel, gut!

Julius:

prøver vri seg laus, men ho held godt fast. Det blir ein strid der på trappa. Um eit bil fær han vridd armane hennar vekk og fær godt tak på ho. So slengjer han henne nedover trappa).

So ligg no der med deg, di fordømte førkje!

Krestaffer:

(opnar døra. Ser ikkje Petrina).

Fælt til leven på deg, gut.

Julius:

(mut).

Ja. Slepp meg berre inn. Eg lyt få ligge her i natt og.

Krestaffer:

Ja, berre kom du! (Dei gjeng inn. Krestaffer læser døra).

Petrina:

(reiser seg. Ser etter dei).

Dette skal du koma til å trege, Julius.

(Set seg på trappa. — Det tek til å myrkne. Um litt høyrer ein høgmælt prat og ung gjentelått som nærmar seg frå vinstre. Og fem unge gjentur kjem over brua. Dei fire heng i armane på kvarandre. Den femte, ho Milja, gjeng for seg sjølv nokre stig etter. Dei stansar alle då dei ser ho Petrina).

Ei gjente:

Har han narra deg i kveld, Petrina? Etter som du sit der og ventar.

Petrina:

Bry deg aldri, Serafia. Gå heim til ungen din — i sta’n for å drive gatelangs natters tider.

Ei onnor gjente:

Du kunde vore glad til, um du hadde havt ein unge du, Petrina. So kanskje du hadde blit folk du og.

Petrina:

Trur du? Kan forresten vera litt i det, Lilje-Gunda. (Blidare). Har de vore på løkka og halde leven med gutane no?

Gjenta:

Å nei, vi er kje slike heller! Nei, vi kjem frå »Frelserarmen« vi. Er skikkelege gjentur, ser du.

(Gjentune lær).

Petrina:

Blei ho Milja frelst i kveld ho? Ho ser so trist ut.

Gjenta:

Nei, henne råka vi burt i gata. Men no lyt vi gå. Eg kjenner det ligg ein heime og tyrster.

(Gjentune dreg seg ut til høgre. Milja for seg sjølv bakest).

Petrina:

(fort burt til ho).

Milja! Vent litt.

Milja:

Eg har kje noko å tala med deg um.

Petrina:

(tek henne med seg).

Kom set deg her på trappa.

Milja:

Eg har kje stunder. Eg lyt skunde meg.

Petrina:

Som du vil! (Set seg). Nei, du treng kje glana burtetter gata, Milja. Han er ikkje der.

Milja:

(ser seg um).

Glanar eg, seier du?

Petrina:

Han er kje burt ved spinnerie heller. Du treng kje bry deg. (Peikar bak seg mot døra). Han er der inne.

Milja:

(berre ser på ho).

Petrina:

Eg seier han Julius er derinne hjå han Krestaffer! Men du må vel gå, du. Det hastar med deg, sa du.

Milja:

Å, det hastar vel ikkje slik, heller. (Stend uviss).

Petrina:

Men du er vel trøytt, gjente. Det tek på å ligge vaki um netterne.

Milja:

Ligg eg vaki seier du?

Petrina:

Eg ser det på deg. (Reiser seg). Men du skulde heller sova, Milja. Du må forstå det, at du har kje godt av å ligge slik og gråte!

Milja:

(ser ned).

Jaso. Græt eg? Det veit kje eg um. Kva skulde eg ha å gråte for?

Petrina:

Nei, det same seier eg. (Burt til ho). Du er grå og bleik, Milja. Og augo dine er posne og raude. Det gjeng ikkje lenger på denne måten, gjente! Du blir gamal fyre tida, skal du halde på soleis.

Milja:

Å, det kan vel vera det same koss eg ser ut. Det er ingen som ser på meg, likevel.

Petrina:

(tett inn til ho).

Du er vel galen på meg du, Milja?

Milja:

(undvikande).

Å, eg veit kje det. Du har vel ikkje gjort meg noko vondt, nett.

Petrina:

Men du er galen på meg likevel. Eg ser det på deg.

Milja:

Det er vel so då — når du seier det.

Petrina:

Ja, det er so. Du hatar meg, Milja. Likesom alle dei andre gjentune. Eg ser nok dei augo dei set på meg, Milja. Og eg høyrer nok alle slengorda! Men eg hadde kje venta slikt av deg.

Milja:

Eg har ikkje sagt eit vondt ord um deg til ein livande skapning, eg.

Petrina:

(lur).

Har du ikkje?

Milja:

Ikkje det eg veit um.

Petrina:

Det er kje du som har sett ut det orde, at eg har narra han Julius til å stela, vel? At det er mi skuld at han har fenge avskjed?

Milja:

Har han stole, Petrina! Jøss, kva er det du seier!

Petrina:

Er det ikkje du som har gjenge burt i nasa på folk med det, at han har vore hjå meg frå laurdagen til måndagen kvar einaste vike i heile sumar heller?

Milja:

(ulukkeleg).

Jøsses! Har han det, Petrina?

Petrina:

Javisst har han det! Men skil det andre en han Julius og meg?

Milja:

(blir fatig og lita. Set seg på trappa og stirer tomt framfor seg. Svarar ikkje).

Petrina:

Og um han no har stole — blir det di sak, det? Er det ditt ty han har teke?

Milja:

Velsigne deg, Petrina! Eg har jo ikkje visst dette eingong, eg. Har berre høyrt at han laut slutte fordi han skofta so ofte.

Petrina:

Å, det trur eg ikkje! Han Julius har vel gjerne sjølv fortalt det til deg — i fylla. Han er no altid so open mot deg. —

Milja:

(sukkar).

Du veit godt at eg ikkje har tala med han — på lenge.

Petrina:

(set seg på trappa eit stykke ifrå ho).

Eg veit ingenting.

Milja:

(um litt).

Kva er det han gjer derinne?

Petrina:

Han gjøymer seg, Milja. Gjøymer seg for meg! Men det skal kje nytte han! Fyrr skal eg sitja her i heile natt! Klokka halv seks i morgo tidleg lyt han ut — og han skal finne meg her på trappa når han kjem! (Tek seg i det. Set seg att. Roleg). Du Milja!

Milja:

(ser spyrjande på ho).

Petrina:

(brått).

Er du glad i han Julius?

Milja:

Å, det kan vel ikkje nytte det, når du vil ha han.

Petrina:

Men du er glad i han?

Milja:

Å, eg veit kje det heller. —

Petrina:

Men eg veit det! Eg veit godt, at det er han du gjeng og syrgjer over. Og at det er for hans skuld du blir mager og bleik og utvaki.

Milja:

Du treng kje spyrje då, når du veit det.

Petrina:

Eg har teke han Julius frå deg, Milja, det er sandt, det. Men det kan du vera glad for. Du ser kva slag kar det er.

Milja:

Han bar seg ikkje slik åt, då vi var i fylgje.

Petrina:

Å, arta sit i han.

Milja:

Eg skulde nok ha greidd å få han vekk frå fylla, um han hadde blit hjå meg.

Petrina:

He, he! Kor gamal er du, Milja?

Milja:

Eg blir tvo og tjuge til hausten.

Petrina:

Ja, eg kan høyre på prate ditt, at du ikkje er vaksi enno. Ein skal greie so mykje når ein er i dei åra. (Reiser seg). Nei, nei, mi gode Milja. Du kunde kje halde på han. Berre eg vinka, so kom han til meg.

Milja:

Du forførte guten, Petrina! Du vilde berre ha moro du — med han som med alle andre. Lokka og lokka til du hadde han. Gud i himlens rike veit kva for ei magt du har over mannfolka!

Petrina:

He, he! Eg har no liksom ei teft av dei som er til fals. Og det låg noko i augo hans Julius, som sa at han var kje nøgd med å ha ei gjente, som han berre kunde fylgje til og frå fabrikken. Dei augo vilde ha meir dei, Milja — og når du ikkje hadde noko å gi burt, laut han gå til andre. Og han gjekk til meg.

Milja:

Du har stor synd på deg for det, Petrina!

Petrina:

Fordi eg tok han, fyrr han fekk gjort deg noko vondt?

Milja:

Han hadde aldri gjort meg noko vondt, han Julius. Han var kje slik — fyrr.

Petrina:

Sjå på dei andre kjeringane kringum her, koss dei har det. Dei var tvo og tjuge år eingong dei og. Men eg tenkjer dei hadde havt grunn til å takke sin gud eg, um det den gongen hadde vore ei Petrina som hadde »forført« guten deira og teke han frå dei. Det hadde vel blit nokre tårur og vakne netter med dei og. Men tru du meg: Dei netterne og dei tårune hadde vore ingenting å rekne, mot alle dei som har kome sidan — gjenom dei lange åra! —

Jau, Milja. Det kan nok hende du hadde greidd å halde han eit år eller tvo. Men so hadde han gjenge frå deg, som han no gjeng frå meg.

Milja:

(med von i røysta).

Har han gjenge frå deg? Han er lei deg då — trur du?

Petrina:

(fyk upp i illske).

Men tru berre ikkje, at han fær lov å gå til deg att!

Milja:

(som fyrr).

Ingen kan negte han det, når han sjølv vil!

Petrina:

Eg negtar han det!

Milja:

Det gjer ingenting. Du spurde ikkje meg, då du tok han. Og no spør ikkje eg deg. Og kjem han no til meg, skal eg nok vita å halde på han.

Petrina:

Det vil koste deg mykje det, Milja.

Milja:

Det fær so vera. Um det skal koste alt det eg har å gi, so lyt det gå. Eg held det ikkje ut på denne måten lenger.

Petrina:

So fær vi slåst um han.

Milja:

Kva vondt har eg gjort deg, Petrina?

Petrina:

Vi skal slåst um han, seier eg! Du hugser kven som vann sist!

Hønse-Lovisa:

(inn frå høgre. Ho er seksti år. Lita og skrukkutt. Er klædd i ein svart stakk og ein falma grønsvart »cape«. Liten øyrehatt med perlur og band på hovude. Grå, bustute hårfjoner stikk seg fram i panna under hatten. Ho har eit spann i den eine handa og ein paraply i den andre. Gjeng fort og trippande mot fabrikporten, men stansar då ho fær sjå dei tvo).

Nei, jaso! Er det folk her? (Gjeng nær Petrina). Å hå! Er det du, morr! (Burt til Milja). Og du,

Milja? Jøss, kva kan de ha å tala med kvarandre um?

Milja:

Det er ingenting, Lovisa. Vi berre skifte eitpar ord med kvarandre.

Hønse-Lovisa:

Du lyg, ungen! Men det kan vera det same. Pass deg seier eg! Prat ikkje for mykje med ho som stend der.

Petrina:

Legg deg ikkje ut i det du ikkje har noko med, Hønse-Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Å, eg kjenner deg, morr. Det har no vel aldri hendt enno, at du har git deg i lag med folk — utan for å gjera vondt.

Petrina:

Har eg gjort deg noko vondt kanskje?

Hønse-Lovisa:

Hugser du han Manuel, Petrina? Sonen hennar Sofia?

Petrina:

Den slusken! Det er og noko å hugse.

Hønse-Lovisa:

Han har ikkje vore ein slusk altid, han heller, Petrina! Ikkje fyrr du fekk kloa i han.

Han var ein bra gut eingong, han. Flink til å arbeide og snild mot mor si. Eg veit det eg, ser du. For eg bar han på desse armane mine, då han var liten.

Petrina:

Du bar meg på armane og du, Hønse-Lovisa. Eg var vel bra eg og, den gongen?

Hønse-Lovisa:

Du har vore eit beist alle dine dagar, har du. — Hugser du han Krestian, du? Og han Reinert? Og han Olaves?

Petrina:

Er det ikkje fleire?

Hønse-Lovisa:

Jau, det er ein til, Petrina! Men han vil eg ikkje nemne no.

Petrina:

Å — bry deg ikkje um ho Milja, du. Vi stod nett og tala um han, då du kom.

Hønse-Lovisa:

Ditt udyr! Tenkte eg ikkje at det var nokre fantestrik du var ute med! (Lyfter paraplyen). Men no varar du deg litt, Petrina! Hugs på eg har sagt det! (Gjeng upp trappa og bankar på døra).

Krestaffer:

(opnar).

Jøss, er det du, Lovisa! Kva skal du her på denne tida?

Hønse-Lovisa:

Eg har med ein suppeskvett til deg, Krestaffer. Vi kokte ei gryte til kvelds, og so fann ho Krestna på, at de kanskje vilde ha ein dråpe du og han Engebret og.

Krestaffer:

Du Lovisa, du Lovisa! Du er lik deg sjølv støtt. Kan aldri ha noko godt, utan å dele med andre! Nei no skal han Engebret bli glad du! (Let att døra etter seg og Hønse-Lovisa).

Petrina:

(burt til Milja).

Gå heim no du, Milja! Du har ingenting å stå her etter. Du skulde feste augo dine på ein av dei andre unge gutane. Det er nok å velje millom.

Milja:

Slikt kan du gjera, Petrina! Det ligg kje for meg det.

Julius:

(kjem stilt ut på trappa. Stend der ei stund uviss. Dei ser han ikkje. Han snur seg mot ho Milja. Brydd).

Du vil tala med meg, høyrer eg. Ho Hønse-Lovisa sa det.

Milja:

(ser ned).

Ho har vel høyrt gale då. —

Julius:

Ja, eg tenkte det, eg og. Det var no ikkje rimelegt heller, at du vilde ha noko prat med meg.

Petrina:

Ho tok feil av ho Milja og meg, skyner du. Det var eg som vilde ha tak i deg.

Julius:

(skulmar).

So —?

Petrina:

Eg vil ha deg med. Du skal bli med heim, Julius!

Julius:

Du fekk svar på det i sta!

Petrina:

Ja, eg skulde vente ei stund, sa du. So skulde du koma.

Julius:

(mot ho).

Du lyg!

Petrina:

He, he! Slå vekk! Slik er han Julius, når han er åleine med gjenta si, Milja. Men det er ingenting å bry seg um. Han blir blid att når vi kjem heim.

Julius:

(burt til Milja).

Gå du, Milja. Du har kje godt av å stå her!

Milja:

Eg vil vente på ho Lovisa. Gå du, det er betre. Ho der ventar på deg, ser du vel.

Julius:

Ho? Ho kjem til å vente lenge — på meg. Eg spring heller lukt i elva!

Petrina:

Då er det best du spring trast! For det seier eg: Blir ikkje du med meg no — so skal det ikkje bli moro for deg seinare.

Julius:

Gå no, Milja! Du skal kje høyre på alt dette.

Milja:

Eg gjeng når eg sjølv vil!

Petrina:

La ho berre stå, guten min! Ho er ung og har godt av å lære. Ja, eg ser du likar deg ikkje, Julius! Du gjøymer augo, som du altid gjer når du er rædd. He, he! Du kan likeso gjerne bli med meg med det same.

Julius:

(likesæl. Slengjer seg ned på trappa).

Nei, høyrer du. Aldri i verda! (Stydjer hovude). Du fær meg aldri med deg!

Petrina:

(burt til han. Stryk han over håre).

Der ser du, Julius! Det blir som eg sa. Ja, du kan gjerne riste på hovude, men eg kjenner deg eg, guten min. Du har git deg over. Eg høyrde det på røysta di. (Til Milja). Ja, du kan gå du, Milja. Vi gjeng ein annan veg, vi. —

Milja:

(usæl).

Ja. De gjer Vel det. (Stend ei stund og strir med seg sjølv. So lyfter ho forklæde for andlite og higstar). Å, herregud i himlens rike! (Dreg seg smått ut tilh.)

Petrina:

(kliner seg inn til han Julius).

No fær du koma, Julius! No er det ingen som hefter.

Julius:

(spring upp. Slengjer ho vekk).

Nei, no er det ingen som hefter! No fær det gå koss det gå vil, men dette orkar eg ikkje lenger. Gud nåde deg, um du vågar deg etter! (Fort ut til høgre, etter Milja).

Petrina:

(vil springe etter, men tenkjer seg um. Knyter henderne og trampar i marka. Ser ikkje Hønse-Lovisa som kjem ut frå veverie).

Hønse-Lovisa:

Jøss, ser du spøkeri, Petrina? (Snur augo mot same kanten som Petrina. Nikkar). Å hå! Stend det so til! Ja, der kan du sjå kor morosamt slikt er. Det er kje for tidlegt at du fær prøve litt du og, tytta mi!

Petrina:

(vaknar, vil springe etter dei tvo, men Hønse-Lovisa har stelt seg i vegen og grip tak i ho alt det ho vinn. Det blir strid. Petrina orkar ikkje fri seg or dei lange, turre armane hennar Hønse-Lovisa).

Petrina:

Vekk, Lovisa! Gud hjelpe deg um du ikkje slepper!

Hønse-Lovisa:

Gå den andre vegen skal eg sleppe! Ikkje elles.

Petrina:

So fær du ha det so godt! (Grip ho i sinne over armane og vil slengje ho i steintrappa).

Hønse-Lovisa:

(skrik og fell i koll, men slepper ikkje).

(Krestaffer og Engebret kjem fort ut).

Krestaffer:

Jøssenamn, kva er det for eit leven her! Nei, du store verda, er det kje kvinnfolka som slæst! Petrina! Vil du sjå til å la ho Lovisa i fred. (Hjelper Hønse-Lovisa upp).

Hønse-Lovisa:

Bry deg ikkje um meg, Krestaffer. Berre hald henne der!

Krestaffer:

(til Petrina).

Har du vore ute med fantestrika dine no att?

Petrina:

(svarar ikkje. Gjeng mot høgre, men ser at Hønse-Lovisa har stelt seg i vegen for ho på nytt).

Gå vekk, Lovisa! Eg skal heim!

Hønse-Lovisa:

Då skal du ikkje denne vegen.

Petrina:

Eg gjeng kva veg eg vil!

Hønse-Lovisa:

Men denne vegen kjem du ikkje!

Petrina:

(til Krestaffer).

Hjelp meg!

Krestaffer:

Nei eg hjelper deg ikkje.

Petrina:

Er de galne alle saman då? Engebret, hjelp du då vel!

Engebret:

(bak Krestaffer).

Nei.

Petrina:

(stend litt og ser på dei. So snur ho seg rundt på hæla).

Rakkerpakk! (Ut over brua til vinstre).

Hønse-Lovisa:

Ha, ha — endeleg! Men no høyrer de det, karar, at de slepper ho ikkje framum her, for det fyrste! Jag ho berre over brua, so fort ho syner seg!

Lagreta:

(inn frå høgre).

Var det kje han Julius, som gjekk nyss?

Krestaffer:

Det var so. Du kjem litt seint no, Lagreta.

Lagreta:

Ja, eg tykte eg såg ein svip av han upp i gata.

Hønse-Lovisa:

Var han åleine?

Lagreta:

Nei, han var kje det. Han hadde fylgje med ei gjente, men eg såg kje kven det var.

Hønse-Lovisa:

Det var ho Milja, Lagreta.

Lagreta:

(glad).

Er det sant? Ja var det ikkje det eg tenkte, då dei drog inn i Nilsegarden. Ho bur jo der, ho Milja.

Krestaffer:

Det blir andre greier en det harde golve her det, Lagreta!

Lagreta:

Ja, eg seier berre gudskjelov for alt! Han har nok ei meining med koss han styrer det. Eg bad han so tynt i sta at han skulde prøve finne på ei råd. Og der ser du han hjelpte. —

Krestaffer:

Kva var det du vilde, Lagreta?

Lagreta:

(blyg).

Eg vilde berre høyre um du gav han pakka fyrr han gjekk.

Krestaffer:

Kva for ei pakke?

Lagreta:

Matpakka, hugser du. Stakar, han må vera svolten no.

Krestaffer:

Eg gløymde pakka eg, Lagreta. Ja menn gjorde eg so.

Hønse-Lovisa:

Tenk ikkje på det no, Lagreta. Han fær nok mat dit han kjem. Ho Milja steller nok for han det beste ho veit. Det er inga synd på han Julius i natt.

Lagreta:

Nei, vi fær vona det. Vi fær setja alt i guds hand!

(Tæpe).

2. Akt.

(Væl eit år seinare. Fyre jol.

»Hønsereire.«

Eit stort firkanta rom. Tvo små vindauga med nokre blomar i bakgrunnen. Dør til vinstre ut gjenom kjøkene; til høgre til rome hans Krestaffer og han Engebret. I bakgrunnen til høgre ei brei, brunmåla treseng. Til vinstre stend og ei seng, men noko smalare. Eit rundt bord med lampe midt på golve. Nokre pinnestolar. I forgr. til vinstre eit firkanta vengjebord med ein avis til duk. På borde brød og smør og koppar. På veggjerne gamle oljetrykk og ein liten spegjel. Ein omn inn med veggjen til høgre.

Når tæpe gjeng upp har han Krestaffer nett reist seg frå borde til vinstre. Han kveikjer no pipa si. Engebret sit og et).

Krestaffer:

Du lyt sjå å bli ferdig no, Engebret. Vi har kje so rar tida.

Engebret:

(etande).

No kjem eg på raude rappe. Ho er no ikkje meir en væl halv seks enno. (Smører seg ei ny brødskive og skjenker i koppen sin).

Krestaffer:

Forsyne meg, trur eg ikkje han skal ha meir kaffi enno!

Engebret:

Eg lyt ha litt å kveike meg upp på, Krestaffer. Elles kunde eg gjerne sovne i natt.

Krestaffer:

Ja, so sit då — til du blir ferdig. Eg ventar ikkje lenger.

Krestna:

(sit på sengekanten til vinstre).

Han Engebret lyt då få materoa, veit eg!

Hønse-Lovisa:

(gjeng og steller).

Kaffien stod på borde klokka fem.

Krestaffer:

Han har drive på ein halv time, ja.

Krestna:

Tek de til å klokkerekne maten i folk og no? Då skal det bli morosamt her i Hønsereire.

Engebret:

(er ferdig. Reiser seg og finn pipa og lua).

Hyrsj då! No kjem eg, Krestaffer. Berre eg fær varme på pipa.

(Dei tvo tek kvar sitt kaffispann og kvar si matpakke og gjeng mot døra).

Krestaffer:

Godnatt, Lovisa!

Engebret:

Godnatt, Krestna!

Hønse-Lovisa:

Godnatt, Krestaffer! Hald deg no vaken!

Krestna:

Godnatt, Engebret! No sovnar du ikkje!

(Dei tvo gjeng ut til vinstre).

Krestna:

(um eit bil).

Stakars Engebret! Han blir trast for gamal til å vake no. Han gjeng reint i ørske, so trøytt er han.

Hønse-Lovisa:

Vi har vårt alle, Krestna. Du har ditt og eg har mitt og karane har sitt. Og ungane der burt i senga har sitt, dei skal gå igjenom. Og møderne deira har sitt — det er so tillaga åt alle menneskje.

Krestna:

Men du kunde no ha det godt du, Lovisa. Du trengte kje ha so mykje å stri med, var so du ikkje vilde det sjølv.

Hønse-Lovisa:

Jaso! Tykkjer du det?

Krestna:

Det er noko alle veit, at du fekk pengar etter bror din, han Nils-Åleine. Og huse her fekk du etter han, so du har no tak over hovude og — i di tid.

Hønse-Lovisa:

Eg høyrer du veit det.

Krestna:

Elles tykkjer eg ikkje du ber deg rett åt med dette huse, du fekk etter bror din. Han tolde kje sjå eit framandt menneskje her han, men ikkje fyrr kjem han under torva, fyrr du dreg hytta full av ungar. Eg tenkjer han har snudd seg i si grav mange gonger.

Hønse-Lovisa:

La han berre snu seg alt det han orkar du, Krestna. Det fær bli hans sak. Men då fær det og bli mi sak, koss eg snur meg her i verda, no veit du det!

Krestna:

(litt flat).

Du veit det. Men du skulde tenkje litt meir på deg sjølv. Du gjer deg usams med alle menneskje for desse ungane.

Hønse-Lovisa:

Har du høyrt anna en at gjentune er glad i ho Hønse-Lovisa og Hønsereire?

Krestna:

(blæs).

Gjentune, ja! Men dei gifte lær åt deg. Og mange er sinte på deg. Og presten. —

Hønse-Lovisa:

Eg blæs i presten!

Krestna:

(held fram).

Han sa det han, at du gjorde inga god gjerning med det du gjorde, sa han. Det var berre å saume putur under usedugskapen, slik som du bar deg åt, sa han. Det var inga sak for ei gjente å få eit bån, når ho blei hjelpt slik, sa han.

Hønse-Lovisa:

Det er det eg meiner eg, og.

Krestna:

Det var kje rett å hjelpe dei heller, sa han, for den som synder skal ha si straff, sa han. Du hugser vel det?

Hønse-Lovisa:

(smiler).

Kva svara so eg til det?

Krestna:

Du sa, at det var likare å tala til alle dei gamle gjentune som ingen unge hadde, og fekk dei til å trege live sitt, sa du. Det var inga synd å få eit bån, sa du, for det blei kje skapt so mykje som eit grasstrå, utan det var vårherres vilje, sa du. Det var dei snildaste gjentune som fekk ungar, sa du. Det var slike som tenkte berre på seg sjølv og som ikkje vilde ha brye eller kostnaden, som let vera, sa du.

Hønse-Lovisa:

(som fyrr).

Sa eg verkeleg det?

Krestna:

Ja ha, det sa du! Og presten stakar kunde ingenting svara. Han riste berre på hovude då han gjekk.

Hønse-Lovisa:

Kvifor kan dei ikkje la meg vera? Eg vil jo berre hjelpe dei stakars gjentungane, og det må eg vel få lov til! Men det bankar på døra. Sjå kven det er!

(Krestna ut til vinstre. Kjem trast inn att saman med Julius. Han er i ustelte, skitne klæde. Uraka og langhåra. Han er halvfull. Nikkar til Lovisa, men seier inkje).

Hønse-Lovisa:

Er det du, Julius! Sleng deg nedpå!

Julius:

(set seg).

Hønse-Lovisa:

Vil du ha kaffi? Eg har ein dråpe att på kjelen.

Julius:

Eg vil kje ha kaffi.

Hønse-Lovisa:

Ein liten sukkerdråpe? Du dauer ikkje av det.

Julius:

Eg vil kje ha kaffi, Lovisa! Takk som byr!

Krestna:

Du skal kje truge. han, Lovisa. Han Julius er van med sterkare saker han.

Hønse-Lovisa:

(læst kje høyre).

Er det noko du vil meg, Julius?

Julius:

Nei. —

Krestna:

Det er lett å skyne kven han Julius søkjer. Det er fredags kvelden i kveld!

Hønse-Lovisa:

Du lyt vente ei stund då, guten min. So kjem ho vel snart. Ho er trast seks no, klokka.

Julius:
(svarar ikkje. Stydjer hovude i henderne. Gjeng litt sjanglande burt til den breie senga og stend der eit bil. So rister han på hovude og finn att stolen sin. Det bankar hardt på kjøkendøra ute til vinstre og snare fotstig kjem gjenom kjøkene. Døra blir brått opna. Dokteren kjem inn. Han er ein før, glattraka 50 års mann med gullbrillur. Noko koseleg å sjå til).

Dokteren:

(bukkar til Lovisa, men let hatten sitja).

Godkveld, frue! Nå, åssen står det sig?

Hønse-Lovisa:

Eg er kje frue. Eg er gjente. Og det veit dokteren fyrr!

Dokteren:

(klappar ho på aksla).

Nå, nå, frøken! Det var ikke vondt ment. —

Hønse-Lovisa:

Dokteren brukte vel ikkje det fruenamne til meg støtt, um han ikkje gjorde det for å terge meg!

Dokteren:

De tar feil frøken! Jeg vil tvertimod bare smigre Dem. He, he! Det er rart forresten: De har ord for å være et snildt, hjelpsomt menneske, som vil alle vel; men hver gang De ser mig blir De sint som en tyrk. Jeg har da aldrig gjort Dem no vondt, det jeg ved.

Hønse-Lovisa:

Eg har kje sendt bod på dokteren. Blir eg eller ungane sjuke, skal eg nok seia frå.

Dokteren:

Å, jeg får nå vel få se litt på ungerne Deres engang i mellem, frøken. De kan da ikke ha vondt af det. (Gjeng mot senga og bøygjer seg over).

Hønse-Lovisa:

(fyl med).

Har dokteren noko å klaga?

Dokteren:

(svarar ikkje. Stend bøygd over senga).

Hønse-Lovisa:

Ser dei utsvoltne ut?

Dokteren:

(småsyng. Svarar ikkje).

Hønse-Lovisa:

Er dei skitne og ustelte? Hø?

Dokteren:

(høyrer ikkje).

Hønse-Lovisa:

Ja, for noko må det då vera, etter som dokteren ser so væl på dei!

Dokteren:

(lyfter ein reivunge i vere).

For en nydelig unge, De! Hvem eier den?

Hønse-Lovisa:

Det er kje dokterens — og då kan det vera det same.

Dokteren:

Hvor gammel er han?

Julius:

(har reist seg. Gjeng burt til dokteren).

Orsak, dokter! Han er nok dessverre berre tri månader.

Dokteren:

Har De greie på det, De da?

Julius:

Orsak, dokter! Men ungen er nok dessverre min.

Hønse-Lovisa:

(grip ungen).

Kom med ungen! Han blir berre rædd. Han er kje van med mannfolk. (Legg han). Elles er kje dette din, Julius. Han ligg i senga, din.

Dokteren:

Kjender De ikkje Deres egen unge De, manden min?

Julius:

Eg har kje sèt han på ei stund no. Dei er so like alle slike. (Set seg).

Hønse-Lovisa:

Det skulde vel ikkje vera noko sers dokteren gjeng etter i kveld?

Dokteren:

Hvad mener De med det?

Det skulde vel ikkje vera noko slikt som den gongen for tvo år sidan vel? At det var ei eller onnor frue på den andre sida elva, De gjekk for?

Dokteren:

Hvorfor tror De nu det, frøken?

Hønse-Lovisa:

Eg tykkjer dokteren gir seg so god tid i kveld. Og det må vel tyde noko.

Dokteren:

Jaså, tror De det? Nå ja, ja: Om så var? Det angår da vel ikke Dem! Ungerne er da gudhjelpe mig ikke Deres!

Hønse-Lovisa:

Var det ikkje det eg tenkte, trast eg såg dokteren! Men denne gongen har De rekna gale!

Dokteren:

Jaså, De tror det?

Hønse-Lovisa:

Eg veit det. De kjem ingen veg med dei gjentune eg har no.

Dokteren:

Nei, nei. (Smiler og letter på hatten). Jeg må bortom i spinneriet som snarest. De får undskylde, men jeg ser indom her om et øieblik igjen.

Hønse-Lovisa:

(etter han).

De kan gjerne spara Dykk!

(Ein høyrer ei fabrikpipe ule. So ei til — og so fleire samstundes).

Krestna:

(reiser seg).

No tutar ho seks!

Julius:

(upp).

Ja, då trur eg det er best eg gjeng, eg.

Hønse-Lovisa:

Har du venta so lenge, kan du vel altid vente eit minutt til.

Julius:

Trur du eg torer?

Krestna:

(ved vindauga).

Der har vi alt ho Flik-Flak-Jetta. Ho stryk framum som ein rakett.

Hønse-Lovisa:

Stakar, ho har den som ventar seg heime!

Julius:

(mot døra).

Eg gjeng likevel, eg. Farvel, Lovisa!

Krestna:

Der kjem dei!

Hønse-Lovisa:

Berre set deg du, Julius. Ho er kje fårleg.

Julius:

(set seg i myrkaste roa millom omnen og senga til høgre).

(Ein høyrer fotstig av fleire ute til vinstre. Døra opnast og Sersjant-Petra og Olina. og Milja kjem inn. Dei slengjer av seg sjale med same dei kjem innanfor døra. Olina er holkinna og bleik med tæringshoste. Ho sig ned på ein stol ved døra. Dei andre styrer mot senga).

Hønse-Lovisa:

Nei, burt til omnen med dykk fyrst! Fælt og, at ein skal vera nøyd til å mala dette uppatt kveld etter kveld.

(Gjentune gjeng til omnen. Varmar henderne).

Sersjant-Petra:

Har han vore snild i dag?

Milja:

En min då? Har han skrike?

Hønse-Lovisa:

Nei, eg har kje høyrt ein låt frå dei i heile efta.

Olina:

Er han betre min? Trur du han greier det?

Hønse-Lovisa:

Han har vore roleg i dag. Han stend det nok over.

Olina:

(med ein sukk).

Ja, han gjer vel det!

Hønse-Lovisa:

(mildt).

Du fær kje ta det slik, gjente.

Krestna:

Du lyt lite på vårherre, Olina!

Olina:

Det nytter ikkje for meg. Eg har prøvt han.

Krestna:

Han hjelper alle som ber.

Olina:

Ja, men eg vil ikkje krype! Eg har ingenting å ligge på kne for!

Krestna:

Det er fårlegt å tala soleis for deg, som gjeng med dauen på lippune!

Olina:

(hostar).

Ja, eg veit det. Det er fårlegt. Men eg seier det no likevel! (Upp). Kvifor skulde eg krype? Har eg so mykje å takke for?

Hønse-Lovisa:

Du har ungen din, Olina!

Olina:

Ja, eg veit det. Eg har ungen min! Og eg var takksam for han, den gongen eg fekk han. Men koss gjekk det? Eg hadde kje fyrr kome meg på arbeide etter barnsenga, fyrr eg laut til sengs att.

Sersjant-Petra:

Det er kje sikkert det er tæring, Olina. Det fins mange sjukdomar.

Olina:

Det er fem år sidan mor mi døydde. Og tvo år sidan bror min døydde. Og eg stelte for dei båe med’ dei låg. So det nytter ikkje å narre meg. Eg kjenner meg att på dei (Gjøymer andlite i henderne).

Krestna:

Det er no so all sin dag: Etter synda kjem straffa. So stend det og so er det.

Hønse-Lovisa:

No tiger du, Krestna! Dette er ting du ikkje skyner deg på.

Krestna:

Eg talar berre det som stend skrive eg. Og det kan ingen negte meg.

Olina:

(upp).

Men kvifor set Vårherre bån i verda, når han ikkje unner dei korkje far eller mor, du? Vil du spyrje han kvifor ungen min greier både lungebrann og krampe utan å døy, medan andre som har både far og mor, ikkje toler ein vindpust fyrr dei stryk med, du!

Hønse-Lovisa:

No kan de ta ungane dykkar, gjentur! De har venta lenge nok.

(Gjentune set seg i bakgr. med ungane på fange).

Julius:

(upp. Gjeng fram i ljose).

Kveld, Milja! Fær eg tala litt med deg.

Milja:

Jaso, er du her?

Julius:

Ja eg vilde berre helse på deg og sjå litt på ungen. Eg har kje set deg no — sidan forrige fredagen.

Milja:

(skyner. Finn fram ei krone or kaffispanne sitt).

Der!

Julius:

Nei, det var kje slik meint!

Milja:

Gå no berre!

Julius:

Hm. Tusen takk då! (Bøygjer seg fram mot ungen). Tit, tit, båne! No må du ligge roleg då! (Rettar seg). Nei, eg lyt full gå eg, Milja. Du fær ha takk for denne gongen! (Blir ståande).

Milja:

Kvifor gjeng du ikkje?

Julius:

No skal eg gå, Milja. No skal eg gå, med ein stå’ande gong! (Stend).

Milja:

Du skal kje stå slik og glana på meg! Gå lenger vekk frå ungen! Det oser fyll av deg. Han har kje godt av det.

Julius:

Du er like hard i kveld du, Milja!

Milja:

Eg er kje hardare en eg har lov til å vera. Men skund deg no! Ho Petrina ventar!

Julius:

Eg gir fan i ho Petrina, høyrer du! (Spak). Eg vil flytja heim til deg att eg, Milja!

Milja:

Eg vil kje ha deg!

Julius:

Nei nei! Det er vel so. So lyt eg vel berre gå, eg. Men du skulde tenkje deg litt um. Du ber deg ikkje rett åt.

Milja:

Bar du deg rett åt du, den gongen du stakk til ho Petrina og let meg sitja att åleine?

Julius:

Men no er eg komen att Milja! Hugs på det! Eg kom godviljug til deg og ungen min!

Milja:

Rør ikkje ungen! Gå vekk!

Julius:

Ungen er no min då. Det hjelper ikkje!

Krestna:

Du skulde høyre på guten, Milja! Han byr seg jo til å vera hjå deg!

Julius:

Ja, det er nett det eg gjer.

Krestna:

De kan jo gifte dykk — so har du betre tak på han.

Julius:

Der høyrer du, Milja! Det er jo det eg vil og!

Krestna:

Du veit det er synd å liva ugift med ein unge, når ein kan sleppe.

Julius:

Det er stor synd, er det. Det har då eg greie på og, det.

Hønse-Lovisa:

Kvar har du no det frå, at det er synd, Krestna?

Krestna:

Det stend so i skrifta.

Hønse-Lovisa:

Eg skal seia deg ein ting eg, Krestna: Det stend det i skrifta, at du skal kje legge nasa di burt i det du ikkje har noko med! Og stend det ikkje der, so skulde det i minsto stå der!

(Det bankar på vindauga).

Hønse-Lovisa:

(burt til vindauga).

Jøss, kven kan dette vera? Å hå! Er det du, morr! Jaso, du vågar deg ikkje heilt inn.

Krestna:

Kven er det?

Hønse-Lovisa:

Det er nokon som spør etter deg, Julius.

Julius:

Etter meg? Fan! (Til Milja). Vil du eg skal gå, Milja?

Milja:

Visst skal du gå! Ho stend jo ute og ventar!

Julius:

Ja, ja! Men det seier eg: No kjem eg ikkje att meir! (ut til v.)

Milja:

(ropar etter han).

Ikkje fyrr til næste fredag, nei!

(Lita togn).

Hønse-Lovisa:

Vi hadde ein fin mann her i sta, gjentur.

Sersjant-Petra:

Var det presten?

Hønse-Lovisa:

Nei, gudskjelov! Men det var ein som ikkje er stort likare: Det var dokteren!

Milja:

Dokteren? Kom han alt i kveld?

Hønse-Lovisa:

Alt? Kva meiner du med det?

Milja:

Eg trudde han — nei, eg meiner — eg meiner ingenting.

Hønse-Lovisa:

Å, noko meiner du vel. Du blir kje so heit og raud i andlite for inkje! Men eg vil kje grava og spyrje deg. Har du eitkvart du vil løyne for deg sjølv, so har du lov til det. Du er då vaksi!

Sersjant-Petra:

Kva var det han vilde, dokteren?

Hønse-Lovisa:

Han berre såg um ungane — som han gjer ein gong i millom. Han er jo nøydd til det — etter loven.

Sersjant-Petra:

Sa han noko?

Hønse-Lovisa:

Kva skulde han seia? Låg ikkje ungane reine og mette i ei varm seng? Kunde han peike på noko, som var gale?

Krestna:

Men det var då anna han gjekk etter, og. Du veit kva eg meiner, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Ja, det hadde eg reint gløymt! He, he! Han vilde ha ein av ungane, vilde han! Ja, du kan nok læ, Petra!

Sersjant-Petra:

Vilde han ha ein av ungane våre? Sa han det?

Hønse-Lovisa:

Han sa det ikkje reint ut, men eg forstod det på han.

Sersjant-Petra:

Jøssenamn! Kva vil han med ungar, gamlingen? Han som inga kjering har?

Hønse-Lovisa:

Han vil kje ha dei sjølv, skyner du. Han skal berre peike ut ein for ei eller onnor rik frue frå vestkanten, som har bede han hjelpe seg med å få tak i ein. Ho Randi Libanon gav burt sin slik ho, hugser du vel. Dokteren fekk sjå ungen hjå meg og fekk overtala gjenta til å gi han frå seg. Stakars gjente! Ho har nok trega det mang ein gong sidan!

Sersjant-Petra:

Og han trur han fær ein av våre?

Hønse-Lovisa:

Eg sa det til han eg: Spør dei sjølv, sa eg. Eg tenkjer du skal få svar!

Sersjant-Petra:

Ja, svar skal han få. Både høgt og tydelegt. Tenk gi burt ungen sin! (Klemmer han innåt seg).

Hønse-Lovisa:

Det var det eg visste, eg. Kva skulde ein liva for, når ein ikkje hadde ungane? Takk vårherre de, gjentur, for at de bur på denne sida elva og kan ha dykk ein unge i tugt og ære! Det er visst nok av dei derover, som gjerne vilde vera i staden dykkar!

Olina:

(prøvande).

Er det visst at han ikkje fær din, Petra?

Sersjant-Petra:

Du skulde kje spyrje slik, Olina! Det er synd å gjøne med slikt.

Olina:

Vil du gi han din, Milja?

Hønse-Lovisa:

La ho Milja vera i fred no, Olina. Ho har det leit nok fyrr.

Olina:

Eg såg kje ho gret, eg. (Hostar). — Skulde han koma att, dokteren?

Hønse-Lovisa:

Han sa so, ja. De lyt vente litt de, gjentur, so skal de sjå kor flat han blir, når han fær svare!

Olina:

(um litt).

Du har kje ein skvett vatn å gi meg vel, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Er du tyrst? Ta deg heller ein kaffidråpe.

Olina:

Eg skal kje drikke det. Fær eg litt i eit fat, er du gild!

Krestna:

(gir henne vatn).

Her, Olina! Men det er kaldt. Har du tid til å vente litt, skal eg lunke litt på det. Det er kje visst ungen toler det.

Hønse-Lovisa:

Ungen? Kva ska ungen med vatn?

Olina:

Berre kom med det du, Krestna! Eg har kje tid til å vente.

Krestna:

Nei, han kan jo koma kvart minutt.

Hønse-Lovisa:

Kven kan koma?

Krestna:

Dokteren, vel! Det er då ikkje noko rart i at ho vil pynte litt på ungen sin. Ho blir full lettare kvitt han då.

Hønse-Lovisa:

Fælt so vondskapen tyter or deg i kveld, Krestna! — Elles er no ungen vaska fyrr i kveld.

Olina:

Koss ser han ut no, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Han er trøytt, ser du vel! Sjå og kom heim med han no, stakars krypen!

Olina:

(høyrer ikkje).

Hadde eg havt tid, skulde eg ha kreke heim etter den nye rutute kjolen hans. Han er so ven i den. (Hostar). Men eg orkar so lite skunde meg — og han kan trast vera her.

Hønse-Lovisa:

(skyner).

Er det meininga di dette, Olina?

Olina:

(rædd).

Trur du ikkje han tek han? Når han ikkje fær nokon av dei andre?

Hønse-Lovisa:

(stryk ho over håre).

Å, herregud, gjentungen min! Er det slik du har det!

Olina:

Trur du ikkje det, Lovisa? Når eg seier koss det er? At han har havt engelsk sjuke og ikkje kan setja bein under seg, endå han trast er tvo år? Og at eg ikkje kan liva lenge, og at det er so vondt å døy frå han? Trur du kje han då tek han — for sælebots skuld?

Hønse-Lovisa:

Slå frå deg desse tankane, gjenta mi! Ta ungen din og gå no! Ver glad for kvar natt du kan han i armane! Kan hende ruslar han fyre deg — so slepp du setja han burt til framande. — (Ein høyrer fotstig gjenom kjøkene og det bankar På døra). Sjå der har vi den brillevèren att!

Dokteren:

(inn frå vinstre).

God kveld, mine damer! He, he! Fuldt hus i Hønsereire ser jeg! Hønsene har samlet sig med sine kyllinger. Ja, ja! Ingenting å si på det! Det er jo naturens orden det. —

Hønse-Lovisa:

Det er so, ja! Ungen og mora høyrer no saman dei. Og dei skal ikkje skiljast åt!

Dokteren:

Det har De såvisst ret i, frue!

Hønse-Lovisa:

Eg er kje frue!

Dokteren:

Nå nå, frøken, da! (Til Sersjant-Petra). For et nydelig barn De har, pika mi!

Sersjant-Petra:

(blyg).

Tykkjer dokteren det?

Dokteren:

Han er nydelig, gutten Deres! Deilig er han! He, he! Han griner på næsen. Han liker mig visst ikke. — Hvor gammel er han, den vesle?

Sersjant-Petra:

Han blir seks månar.

Dokteren:

Jaså, De! Ikke halvtårsgammel endnu! Ja, da er han sandelig stor efter alderen. Å, Undskyld litt! (Tek etter ungen).

Sersjant-Petra:

(rædd).

Nei, dokteren må ikkje ta i han! Han er so rædd av seg!

Dokteren:

Så lar vi ham ligge! Det er synd å skræmme ham! Hvad heter han, forresten?

Sersjant-Petra:

Han heiter Alexander!

Dokteren:

Nå, det må jeg si! Det var sandelig et flot navn! Alexander den store, hvad? Alexander den store — Olsen?

Sersjant-Petra:

Alexander Pedersen er namne hans.

Dokteren:

Nå så, nå! Hvad skal han bli når han blir stor han da? Skal han begynde nedpå fabrikken, som mammaen og pappaen sin?

Sersjant-Petra:

(blir raud. Svarar ikkje).

Dokteren:

Eller skal han bli sjømand og pløie de salte vover og fordreie hodet på alle små pikebørn hver gang han er hjemme fra reis, slik som vor store ven, salig Kina-Joan?

Hønse-Lovisa:

(skarpt.)

Var det noko dokteren vilde?

Dokteren:

Hvad sier De? Om jeg vil noget? Selvfølgelig vil jeg det. Jeg går da ikke bare for moro skyld, heller.

Sersjant-Petra:

(higstar i forklæde. Då dokteren snur seg vekk, nytter ho høve til å få sjale kring seg og ungen. Og ho smyg seg ut til vinstre).

Hønse-Lovisa:

Det er lenge sidan klokka fem i dag no — og gjentune treng koma seg heim til seg sjølv.

Dokteren:

(ser etter Sersjant-Petra).

Men hvad gik det av hende? Hun gråt jo, stakkar!

Hønse-Lovisa:

Gjorde ho det? Å ja, det har kje stort på seg. Ho har gråte fyrr — ho Sersjant-Petra.

Dokteren:

Jeg håber da, at ikke jeg. —

Hønse-Lovisa:

Å, langt ifrå! Ho fekk sjølvsagt vera glad til at dokteren iddest gjøne med det dyraste ho åtte.

Dokteren:

Men kjære, jeg forstår Dem virkelig ikke.

Hønse-Lovisa:

Nei, De gjer vel ikkje det. Dokteren har ikkje svært lett for å skyne dei folka han liver saman med. Men når eg no seier at han Kina-joan var far til ungen hennar Sersjant-Petra, so kanskje De forstår?

Dokteren:

Hva? Kina-joan? Der også? (Sprutlær). He, he, he! Det må jeg si! Det er gutten sin som har forståt å sætte spor efter sig! Du store verden, hvor meget den mand fik utrettet i sit korte liv!

Hønse-Lovisa:

Det skal ikkje stort til for å moroe dokteren!

Dokteren:

(morsknar).

Hva? Nå! Hvad var det jeg skulde ha sagt —! (Ser seg um).

Olina:

(reiser seg. Steller seg framfor dokteren og helsar).

Kanskje dokteren vilde sjå litt på min? De kan gjerne lyfte han. Han er kje rædd framande.

Dokteren:

Skal jeg løfte ham, sier De? Hvorfor i al verden skal jeg løfte ham?

Olina:

Eg trudde dokteren vilde kjenne på han.—

Dokteren:

Er ungen Deres syk?

Olina:

Han er betre no. Kan hende dokteren vil Sjå på han litt? (Set seg. Legg ungen på fange).

Dokteren:

Det har jeg ikke tid til nu! Kom ned på kontoret mit i morgen.

Olina:

(læst kje høyre).

Han er so snild, stakar. Det læt aldri i han.

Dokteren:

(i andre tankar).

Jaså, De! det var morsomt.

Olina:

Han blir tvo år til jol. Han er fødd andre joledagen.

Dokteren:

(høyrer ikkje på ho. Kastar augo alt i eitt burt i roa til ho Milja)

Jaså De! Andre joledagen nå! Tænk det!

Olina:

Han heiter Elias. Elias Pedersen.

Dokteren:

Tænk det! Elias Pedersen. —

Olina:

Han Peder Olsen var far hans. Dokteren hugser vel han. Han blei sundriven av maskinreima ned på veverie i fjor.

Dokteren:

Peder Olsen, nå! Det var morsomt! (Tek seg i det). Hvad sier De? Å omforladelse! Jeg stod nok i andre tanker! Ja, ja! La mig se litt på barnet Deres da. — (Bøygjer seg over ungen).

Olina:

(um litt).

Kva trur dokteren?

Dokteren:

(prøver vri seg unda).

Å, De vet —! Det er ikke så let å si no. Men —

Olina:

Trur De ikkje De kan ta han?

Dokteren:

(forstøkt).

Ta ham! Jeg forstår ikke —

Olina:

Ja, for ho Sersjant-Petra vil ikkje av med sin. Og ikkje ho Milja heller.

Dokteren:

(skyner).

Ta barnet Deres? Er De gal menneske?

Olina:

Han er so snild, stakar. Og so klok og vitug. Og dokteren sa jo at eg hadde kje lenge att, den gongen eg var ned på kontore i våres. Og no kjenner eg sjølv at det bêr mot slutten. So um dokteren vilde gjera meg litt trygg for den vesle fyrr eg drog, so. — Ja, eg meiner: Når De ikkje kan få nokre av dei andre —

Dokteren:

(brått, hard og uvyrden).

Nei nu får det være nok! Vi har da heldigvis noe som heter fattigkassa her i byen.

Olina:

(upp).

Gud velsigne dokteren! Nemn ikkje det orde for meg! (Tullar um seg og ungen, gjeng higstegråtande ut).

Krestna:

Vent Olina, skal eg fylgje deg. Eg lyt gå etter mjølk likevel. (Etter ut til vinstre).

Hønse-Lovisa:

Kan hende dokteren vil seia kva De eigentleg vil no? Er det meg De vil ha tak i — eller er det ho som sit burt i roa der?

Dokteren:

Jeg vet ikke hvad jeg skulde tale med Dem om, frøken!

Hønse-Lovisa:

Det veit kje eg heller. Men er det ho Milja, so vil eg be Dykk um ein ting: De vågar ikkje fara slik åt med henne, som De gjorde med dei andre gjentune. For det toler eg ikkje!

Dokteren:

(gjeng burt til ho).

Vær nu litt forsigtig, frøken! Vi har tålt Dem længe nok snart — både Dem og Deres »Hønsereire!« Det kunde kanhænde interessere Dem å vite, at presten og andre gode mænd er sterkt optat med å finde et middel til å bli kvit Dem her i gaten? Forstår De? Fuldstændig kvit Dem, sier jeg!

Hønse-Lovisa:

Fortel meg noko eg ikkje veit. Det der er gamalt nytt. Men eg er kje rædd!

Dokteren:

Det er ikke bare dokteren og presten som vil se å få has på Dem frøken! Det er en mægtigere mand også.

Hønse-Lovisa:

Det skulde vel ikkje vera sjefen for veverie vel? Godseigaren?

Dokteren:

(vikande).

Hvem har sagt det?

Hønse-Lovisa:

Det har han sagt sjølv! Han skreiv til meg for nokre dagar sidan.

Dokteren:

Hvad stod der i det brevet?

Hønse-Lovisa:

Eg spør ikkje dokteren um kva det stend i breva hans, eg. Men skitt! De kan gjerne få vita det: Han bad meg ned på kontore til seg.

Dokteren:

Nå? Og så? Gik De?

Hønse-Lovisa:

Ja visst gjekk eg! Eg var der i går.

Dokteren:

Nå -?

Hønse-Lovise:

Han vilde kjøpe huse mitt. Han hadde bruk for tufta til stall for hesta sine, sa han.

Dokteren:

Hvad svarte De til det, da?

Hønse-Lovisa:

Kva eg svara? Eg svara det, at Hønsereire fekk han ikkje kjøpt um han so vog det upp med gull, svara eg!

Dokteren:

Og hvad sa så han?

Hønse-Lovisa:

Han både truga og svor. Men so gav eg han inn nokre sanningsord, som han vil ha godt av lenge.

Dokteren:

Og så, da?

Hønse-Lovisa:

So gjekk eg. Skrelte kontordøra so hardt i etter meg, at dei tunne pennesleikarane på det ytste kontore miste broka av rædsle. Er det meir dokteren vil ha greie på?

Dokteren:

Nei, De kan gå! — Nå, jeg mener selvfølgelig —

Hønse-Lovisa:

(må smile).

Eg skal no gjera dokteren til lags, denne gongen. Eg skal ut etter litt ved. Men hugs på det eg sa: Ver ikkje lei mot gjenta! De skal koma til å trega det, um De gjer slik, at ho gjeng gråtande her ifrå i kveld, slik som dei andre gjorde. Eg kjem trast inn att. (Ut til vinstre).

Dokteren:

(til Milja).

Å, kom litt frem i lyset her, er De snild.

Milja:

(gjer so. Set seg. Rædd).

Dokteren:

De står fast ved det De sa på kontoret hos mig?

Milja:

Ja.

Dokteren:

De vil skille Dem av med barnet?

Milja:

Ja!

Dokteren:

Men har De tænkt over at dette er et alvorlig skridt? Tror De ikke De vil komme til å angre det?

Milja:

Jau, det trur eg. Men eg lyt no gjera det likevel.

Dokteren:

Så, så! Ingen tårer, for guds skyld! Får jeg Se litt på barnet! (Tek ungen og fer over han med henderne). Han har altså ikke hat nogen sygdom?

Milja:

Nei!

Dokteren:

Og De har aldrig været syk De heller? Var det ikke så?

Milja:

Jau!

Dokteren:

Hvad er forældrene Deres?

Milja:

Far er død!

Dokteren:

(utrygg).

Død? Hvad døde han av? Tæring?

Milja:

Han drukna. Han var sjømann.

Dokteren:

Nå, så nå! Men moren Deres da?

Milja:

Mor liver.

Dokteren:

Her i byen?

Milja:

På fatiggarden i heimbygda. Ho er gamal no og kan kje arbeide.

Dokteren:

Nå vel! Men så var det en anden ting: Hvordan er det med faren til barnet?

Milja:

(svarar ikkje).

Dokteren:

Er han frisk?

Milja:

(tjuknar i måle).

Jau takk!

Dokteren:

Jeg kan ikke få se ham? — Nå, ikke det! Nei, nei. Så får vi opgi det. Men hør her: Drikker han?

Milja:

(vikande).

Å nei. Ikkje å tala um.

Dokteren:

Han er ingen dranker? Han går ikke fuld dagstøtt, hvad?

Milja:

(utrygg).

Nei, det — det gjer han ikkje.

Dokteren:

De må svare samvittighetsfuldt. Han er ikke tyvagtig — har aldrig været straffet?

Milja:

(hås, kviskrande).

Nei, nei, — han har aldri vore straffa!

Dokteren:

(gjeng att og fram. Deklamerar).

Vel, vel! De må undskylde spørsmålene. Men skal jeg kunne hjælpe Dem, må De være åpen mot mig. Så skal jeg være åpen mot Dem igjen. Nå! Jeg fortalte Dem sidst, at det kom en dame ned på mit kontor. En ung og rik frue. Hun hadde alle dette livs goder, med undtagelse av én ting: Hun manglet barn! Nuvel! Hun hadde et stort hjerte. Og dette hjerte måtte ha noget å være glad i. Kort og godt. Hun bad mig hjælpe sig med en god gjerning. Hun vilde ta til sig et av samfundets stedbarn.

Nå. Jeg brukte mine øine rundt om i hjemmene. Så fik jeg se Deres barn en dag jeg var indom her. Og De hadde såpas morshjerte at De undte Deres barn en bedre skjæbne, end den De selv kunde gi det. De så stort på tingen. Og det har De grund til å være stolt av, min gode — nå, hvad heter De nu igjen?

Milja:

Milja Hansen.

Dokteren:

Min gode Milja Hansen, ja! Nuvel! Så pynter De Dem litt i morgen formiddag og

tar barnet med Dem ned til mig. Så får vi talt nærmere med hverandre. (Gir henne handa). Godnat, kjære ven! (vil gå til vinstre).

Hønse-Lovisa:

(med eit vedfang. Møter han i døra).

Nå, har dokteren gjort seg ferdig?

Dokteren:

Hvad mener De?

Hønse-Lovisa:

(gjeng burt til ho Milja som har snudd seg til veggen. Tek ho under haka og ser inn i andlite hennar. So snur ho seg til dokteren).

Jau, dokteren har gjort seg ferdig, ser eg.

Dokteren:

Ser De? Hvad ser De?

Hønse-Lovisa:

(snur det tårevåte andlite hennar Milja mot dokteren).

Dokteren kan sjølv sjå! Det var nok det eg visste! Han hadde fyresett seg at dei skulde gråte dei tri gjentune, fyrr han gjekk. Og han fekk rett! Den tridje sit der!

Dokteren:

Gråter hun? Det var merkelig! Det har hun da sandelig ingen grund til. Tvertimot!

Hønse-Lovisa:

Nei, nei! Ho græt vel berre for moro skuld då. Dei er vane med å korte tida si på den måten, gjentune i Hønsereire.

Dokteren:

(ser på ho. Tek hatten av og bukkar djupt for henne).

Godnat, frue! (ut til vinstre).

Hønse-Lovisa:

(ropar ilsk etter han).

Sov godt, dokter! Det har De ærleg fortent! (Finn seg ein gamal stakk og set seg til å bøte. Ura eit bil). Er du ikkje trøytt, Milja?

Milja:

(stutt).

Nei!

Hønse-Lovisa:

Søv du godt um natta?

Milja:

Å ja!

Hønse-Lovisa:

Er han ikkje uroleg av seg — den vesle?

Milja:

Jo litt.

Hønse-Lovisa:

Trur du han skyner det?

Milja:

(kvekk i).

Kva?

Hønse-Lovisa:

Det var ingenting. —

(Togn).

Milja:

Kva meinte du med det, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Dei seier det at ungane har so fin kjensle med’ dei har bryste. Dei syg til seg alt det som rører seg i mora, seier dei.

Milja:

Er det sant, trur du?

Hønse-Lovisa:

Ho Randi Libanon sa det. Og ho skulde vel vita det. Ho sov ikkje roleg ei natt, frå den gongen ho hadde komi i tankar um å gi burt ungen sin. Ho fekk ikkje gjort anna en å ligge og kike på den vesle um netterne. For han var so underleg rar. Sette tvo store, spyrjande augo på ho, som um han spurde um kva vondt han hadde gjort, ettersom han ikkje skulde få vera hjå mor si. Det var dei augo som stod for ho heile tida sidan og — og det var dei som gjorde at ho tok til drykken. Ho fekk ikkje fred på anna vis, sa ho. —

Koss er det med ungen din? Søv han? (Gjeng burt til ho). Stakar! Han ligg jo og stirer han, krypen! Han ser på deg, Milja! Tal litt til han no!

Milja:

(til ungen).

So ungen! No skal vi gå heim til os sjølve!

Hønse-Lovisa:

Det er kje slik du skal tala, Milja! Du skal svara han!

Milja:

Svara han?

Hønse-Lovisa:

Ja, du skal svara han! Du ser han spør deg um noko.

Milja:

Kva spør han um? Eg veit kje —

Hønse-Lovisa:

Ser ikkje du det, som er mora? Har du enno ikkje lært å skyne ungen din? So skal eg hjelpe deg: Han spør deg um kvifor du ikkje vil sjå han i augo i kveld, Milja! Han spør deg um kvifor du held han so fast innåt deg, som um du var rædd for å misse han!

Milja:

Lat meg vera no, Lovisa! Lat meg gå no!

Hønse-Lovisa:

Du treng kje klemme han so hardt, meiner han. Han vil ikkje gå frå deg. Han ynskjer seg ikkje noko anna fang i heile vide verda, en det han ligg på no, seier han.

Milja:

(spring brått upp).

Lovisa! Du veit det alt saman. Du veit det, seier eg! (Skrik). Du har høyrt at eg skal gi han burt!

Hønse-Lovisa:

Kven skal du gi burt?

Milja:

Denne eg ber her på armane, Lovisa! Ungen min, høyrer du! Ikkje stir slik på meg, Lovisa! Du er so stygg no! Hjelp meg heller! Ver litt blid mot meg, høyrer du! Sei noko!

Hønse-Lovisa:

(lær hardt og høgt).

He, he, he! No er du morosam, Milja! He, he, he!

Milja:

Kvifor lær du? Ikkje læ, seier eg! Du fær kje lov til det!

Hønse-Lovisa:

Eg lyt læ av dette! Du gi burt ungen din? He, he, he! Nei det gjer du nok ikkje, gjenta mi!

Milja:

Gjer eg det ikkje, seier du?

Hønse-Lovisa:

Nei, det gjer du nok ikkje. Ikkje du, Milja! Aldri i verda! Du er altfor glad i ungen din til det.

Milja:

Det er sant, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Nei, seier eg! Det er kje sant! Du lyg! Eg seier du lyg, gjenta mi!

Milja:

Men Lovisa då!

Hønse-Lovisa:

Um det er mitt siste ord: Eg seier du lyg! (Grip ho over armane). Er det ikkje so? Svar no! Du berre gjøner med meg, gjente!

Milja:

Slepp meg, Lovisa! Eg blir rædd deg! Du skræmer ungen!

Krestna:

(inn frå vinstre med eit mjølkespann).

Det var då fælt til leven på dykk! De skrik so ein høyrer dykk langt ut på gata!

Hønse-Lovisa:

Ho Milja gjøner med meg, Krestna! Veit du kva ho seier?

Krestna:

Ho Milja lyt kara seg heim no! Ho skal tidleg upp i morgo!

Hønse-Lovisa:

Veit du kva ho seier, Krestna? Ho vil gi burt ungen sin! Gi han burt til dokteren! Høyrer du! He, he, he! Læ då vel, menneskje! (Lær litt, men det gjeng over i gråt. Og ho slengjer seg ned i senga).

Krestna:

Kom deg av stad no, Milja. So kjem du med ungen til vanleg tid i morgo.

Milja:

Eg kjem kje i morgo!

Krestna:

Kjem du ikkje?

Milja:

Nei. Eg skal ein annan stad i morgo! Godnatt, Krestna! (ut til v.)

(Lita togn).

Krestna:

(ruskar i Lovisa).

Stå no upp og klæd av deg, so du fær lagt deg på skikkeleg vis. Du kan kje ligge slik! Det er då for gale og — at du aldri lærer. Gud veit kva tid du skal bli vaksi. Eg måtte ha god råd på tårur, um eg skulde kaste dei slik burt i fånytte.

Hønse-Lovisa:

(reiser seg).

Eg veit eg er ei jåle, Krestna! (Steller litt på seg). Men no skal det vera slutt! No veit eg kva eg vil gjera!

Krestna:

Det var kje for tidleg.

Hønse-Lovisa:

I morgo gjeng eg til sjefen. Og so skal han få det som han vil ha det. Eg sel Hønsereire!

Krestna:

Det trur eg ikkje. Du har sagt slik fyrr!

Hønse-Lovisa:

Å herregud ja! Eg har nok det! Eg orkar det vel ikkje, når det ber til stykke! Eg lyt nok liva med det ei stund til. Og la den eine vona breste etter den andre. —

— Men at ho Milja skulde gå den vegen!

Krestna:

Det gjeng som det skal gå, Lovisa! Det gjeng etter guds vilje!

Hønse-Lovisa:

(brått upp).

Neggum det gjer, denne gongen lell! Um det so var hans vilje tusen gonger, so skal det ikkje gå. For dette er stor synd!

(Tæpe).

3. Akt.

(I ølsjappa »Afrika.«

I bakgrunnen ein disk med flaskur og glas. Eit par lampur i take. Bord og taburettar kring i rome. Inngangen er til vinstre. Ei bjølle heng over døra. Til høgre er døra til »salen.«

Sundagskveld. — Det er dans i »salen.« Ein høyrer stundimillom ståk og låt av musik der innefrå.

Gurina Neger sit brei og trygg bak disken. Ho har ei bunding i henderne, men let augo gå granskande kring seg. Petrina sit ved eit av borda. Ho er tung og svevnug å sjå til. — Elles er det tomt i sjappa).

Petrina:

Dei morer seg godt der inne, høyrest det ut til.

Gurina:

Det var meininga det. Det er derfor dei er der.

Petrina:

Er det mange?

Gurina:

Kven spør du for?

(Togn).

Petrina:

(prøver seg).

Kan du ikkje la meg få litt øl av deg, Gurina? Eg skal betala.

Gurina:

I kveld?

Petrina:

I morgo tidleg.

Gurina:

Eg har nok litt att då og. Når du kjem med pengar skal du få øl.

Petrina:

Kan du ikkje sleppe meg dit inn. So skal eg trast få tak i pengar!

Gurina:

Dei vil kje ha deg der inne, høyrer du. Dei er rædd du skiplar lage.

Petrina:

Eg skal kje seia eit vondt ord!

Gurina:

Vi kjenner til det. Berre gå heim no. Du har ingenting å sitja her etter.

Petrina:

Eg sit no likevel. Likeso gjerne her som ein annan stad. —

(Døra til vinstre gjeng smått upp og Olina smyg seg inn. Ho set seg ned med døra og hostar).

Gurina:

Det var eit sjeldant menneskje å sjå, det!

Olina:

Å ja. Det er mang ein dag sidan sist eg var i Afrika, no.

Gurina:

Tida gjeng! Det blir visst trast eitpar år sidan sist no.

Olina:

Ja. So på lag.

Gurina:

Eg hugser godt den siste gongen eg såg deg. Du var so livat og galen den natta.

Olina:

Ja. Eg var visst det.

Gurina:

De spøkte mot noko den natta, Olina. Både du og han Peder. Etter lått kjem gråt!

Olina:

Det er eit sant ord det, Gurina!

Gurina:

Kors, eg ser det for meg kva tid eg vil, koss han Peder tok deg på armane og sprang nedetter gata med deg, ut på morgonkvisten.

Olina:

Han var so sterk han Peder!

Gurina:

Det var visst ikkje mange dagane etter, at det hende det du veit, Olina?

Olina:

Det var same dagen! Vi var saman til vi gjekk på fabrikken. Straks etter at han hadde teke til med arbeide sitt, var det det hende. Han var ør i hovude etter vakinga og dansen, og han snåva burt i reima. Og so — ja, du veit koss det gjekk. (Hostar).

Gurina:

Stakars gut! Og stakars deg, Olina!

Olina:

Det var synd på fleire den dagen. Eg var kje åleine.

Gurina:

Nei, du fekk jo den vesle etterpå. Ja, ja! Verda er rar! Du var rundare i kinna den gongen, Olina! Og friskare i augo. Men soleis er det! Koss har den vesle det?

Olina:

Han har det godt, vonar eg.

Gurina:

Du svarar so rart, Olina?

Olina:

Han er død. (Hostar).

Gurina:

Øy, øy! Å, herregud, gjenta mi! Det rekk til for deg og, høyrer eg.

Olina:

(slær det burt).

Er det dans der inne?

Gurina:

Ja. Vil du gå inn Olina — so ver so god.

Olina:

Å nei. Det fær vera.

Petrina:

Skal du byrje vanke i Afrika att no, Olina?

Olina:

Eg har kje tenkt det. Men kvar skal ein gjera av seg ein lang helgekveld? Det er so stuslegt heime — åleine.

Petrina:

Kan du ikkje gå i »Armèn?« Det er liv nok der.

Olina:

Eg kan kje renne der støtt, heller. Eg var der sist sundag.

Petrina:

Du har rett i det, Olina! Det er kje anna å velje millom. Anten er det Frelserarmen. Eller er det dansesalen. Når ein ikkje er klok då. Men er ein det, kan ein finne moro nokon kvar stad. Slik har eg det.

Gurina:

Du har mykje att for klokskapen din du, Petrina!

Petrina:

Eg har iminsto likeso mykje som dei andre. Eller kjenner du nokon som har meir? Stell deg i gatedøra di ein morgon du, når gjentune er på vegen til fabrikken. Og sjå væl på dei. Byrj med dei yngste som nett er konfirmera og slutt med dei eldste, dei som gjeng med rund rygg og skrukkutt andlit. Kan du då finne ei som det løner seg å byte med?

Eg har det vondt no um dagen. Lite med mat og kleint med drykk og dårlegt med hus. Men eg vil kje byte med dei likevel.

Gurina:

Du er ovundsjuk, Petrina! Høyr berre på dei, koss dei kviner og lær!

Petrina:

Eg høyrer det. Dei lær ein gong i vika — kvar sundagskveld. Då gløymer dei for ei lita stund at dei er maskinar. Og dei gir seg stunder til å kjenne etter at dei har heitt, ungt blod i kroppen. Men ein sundagskveld er stutt den, Gurina. Og vika er lang.

(Julius og ein gut til inn frå høgre. Dei ser ikkje på ho Petrina. Set seg ved eit av dei fremste borda til høgre).

Julius:

Ei flaske øl, Gurina! Men fort!

(Gurina kjem med øle).

Petrina:

(burt til Julius).

Kveld, Julius!

Julius:

(ser på ho).

Ærsj!

Petrina:

Eg er tyrst, Julius!

Julius:

Det er eg og! (Til guten). Skål Elias! (Dei drikk).

Petrina:

Har du ikkje eit glas åt meg?

Julius:

Er du so tyrst då?

Petrina:

Eg bad deg ikkje elles.

Julius:

Du har det svært med å tyrste du. Petrina! (Gjeng burt til disken, fær eit glas, gjeng til springen attmed disken og fyller det med vatn — set det framfor Petrina). Versogod!

Petrina:

(upp).

Develen ta deg!

(Gutane lær).

Gurina:

Ikkje noko leven her! Elles kjem de ut! Var det ikkje det eg sa, at det altid blir uvenskap der du er, Petrina?

Petrina:

(gjeng likesæl burt i roa til vinstre. Set seg).

Du er ein fin kar du, Julius.

Julius:

Skål, Elias! (Dei drikk).

Petrina:

Dei kallar deg ikkje »Hjule« for ingenting. Du har det med å trille.

Julius:

Skål, Elias! (Dei drikk). Er du tyrst enno. Petrina?

Petrina:

Du trilla frå ho Milja til meg. Og frå meg til ho Milja. Og til meg ein gong til. Men kven har du trilla til no, Julius?

Julius:

Du er flink til å halde talar, Petrina! Vil du ha meir øl? (Han og guten lær).

Olina:

Er det mange kjende derinne, Julius?

Julius:

Er du her Olina? Kom hit og set deg, gjente! Vil du ha øl?

Olina:

Det var kje slik meint. Men du veit. — (Set seg hjå dei).

Julius:

Um det er mange kjende? Ver med inn skal du sjå. Det er nøgda med gutar. Det blir nok ein til deg og (Dei drikk ut og reiser seg). Ja kom no! Bli med du og, Olina!

Olina:

Men, kan eg, trur du?

Julius:

Vi kan jo prøve! Det ligg ingen og ventar deg heime, etter det eg har høyrt (Tek ho kring live og dreg ho med seg. Snur seg i døra og nikkar til ho Petrina). Skrik på meg, um du blir tyrst att då, Petrina! (Lær og gjeng inn til høgre).

(Petrina reiser seg og vil springe etter, men Gurina stengjer for ho).

Gurina:

Du slepp ikkje inn, har eg sagt!

Petrina:

(stend eit bil, men so sig ho trist ned på stolen sin att).

Å nei, det kan vera det same og. Eg har ingenting der inne å gjera.

Gurina:

Det var kje den låta i bjølla i sta, Petrina!

Petrina:

Å nei, det kan gjerne vera det.

Gurina:

(burt til ho).

Skal eg seia deg noko, Petrina?

Petrina:

Berre prat du! Eg er like glad.

Gurina:

Du er glad i han Julius du, Petrina!

Petrina:

(storlær).

Hå, hå, hå! Eg? Eg glad i nokon? Nei, du er god!

Gurina:

Han stikk ikkje so djupt den låtten din. Det ligg anna under.

Petrina:

Kva skulde det vera? Gråt kan hende? Salte tårur, he? Er han so snild mot meg, tykkjer du? Høyrer eg anna en fantord av han, når han er i lag med andre? Dengjer han meg ikkje, når han har meg åleine? Tigg han ikkje pengane mine, når eg har nokon? Men fær eg noko att for det?

Gurina:

Kvifor toler du dette av han, då?

Petrina:

Kvifor eg toler det? (Grundar). Ja, det er det, Gurina! Det er det det er ikkje so lett å svara på. (Kvasst). Kven grev du og spør for, kjering! Skil det deg kven eg er glad i?

Gurina:

Nei, nei, gjenta mi. Det var kje soleis! (Gjeng litt og stullar. So henter ho ei ølflaske og eit glas og set framfor Petrina). Der Petrina! Der har du litt å styrkje deg på likevel!

(Milja og ein gut inn frå høgre. Dei set seg).

Guten:

Øl her, Gurina! Det gyver so fælt derinne. Eg har eit tjukt lag i halsen.

(Øle kjem).

Guten:

Er det moro her, Milja?

Milja:

(tver. Ho har drukke fyrr).

Å, ja. —

Guten:

Du er so trist, gjente! Smil då vel! Det er kje sundagskveld kvar kveld! Skål Milja!

Milja:

Skål! (Drikk). Trist eg? Kva skulde eg vera trist for?

Petrina:

(ser på dei. Slær i seg eitpar glas øl).

Du har rett i det, Milja! Kva skulde du vera trist for?

Milja:

(skvett til).

Eg tala ikkje til deg!

Gurina:

Inga trætte no, Petrina! Elles veit du kva veg det ber!

Petrina:

Eg vil kje trætte med nokon i kveld. Du treng kje Vera rædd. (Tek flaska og glase og set seg hjå dei). Kan eg få sitja her og prate litt med deg, Milja? Eg har øl sjølv.

Milja:

Eg såg helst du heldt deg unda. Eg toler deg ikkje.

Petrina:

Ver ikkje jålutt no, gjente! Bry deg ikkje um gamalt tøys. Vi er då vaksne menneskje.

Guten:

Det er rett, gjentur! Skål alle saman!

Petrina:

Vi har ingenting å vera usams um. Han vi slost um, lura oss båe. Han var kje verd kjærleiken vår, Milja! Du er ei bra gjente, og eg er eit svin. Men likevel seier eg det, so simpel eg er: Gudskjelov for at han trilla ifrå meg.

Milja:

Folk seier no det, at du heng etter han støtt og stadig.

Petrina:

Då lyg dei, kan du helse dei! Eg ser kje på den sida han gjeng.

Milja:

Det gjer ikkje eg heller. Han er der inne no, men eg har ikkje set på han i heile kveld.

Petrina:

Det er det eg seier: Du er ei bra gjente! Skål! (Dei drikk).

Petrina:

(um eit bil. Brått).

Koss har ungen din det?

Milja:

(upp).

Ungen? Ungen min? (Stryk seg over panna) Kva sa du? Takk, han har det godt han. Svært godt. Nei, vi lyt vel inn att og danse vi.—

Petrina:

Det hastar ikkje. No slutta musikken, og so tek dei seg eit pusterom. Nei, det var nok det eg visste, at folk laug, Milja!

Milja:

Men jøss kva seier folk då?

Petrina:

Du har selt ungen din, seier dei — til ei rik frue på vestkanten.

Milja:

(svarar ikkje. Gjøymer andlite i henderne. Higstar)

Petrina:

Drikk, Milja! Bry deg ikkje!

Skål! (Dei drikk). Nei ho sel nok ikkje ungen sin. Og ikkje vilde eg gjera det heller, um eg var mor. Hadde vårherre berre unnt meg ein unge, skulde det nok blit folk av meg og. Eg har lurt meg inn i Hønsereire og kika på ungen din mangen ein gong eg, Milja! Og eg har næsten tykt eg åtte litt i han og. Den munnen hans, den kjende eg so godt att. So mjuk og veik og sugande. Han liktest ikkje utor den karen! Nei, ikkje gråt no gjente. Drikk berre! Ungen din lir inga nød hjå ho Hønse-Lovisa!

(Døra til høgre rivst upp, og ein flokk halvfulle gutar og gjentur fyller sjappa. Dei ståkar og held leven og set seg kring alle borda. Dei ropar etter øl, og Gurina har nok å gjera med å tråve fram millom disken og borda).

Julius:

(sit i lag med gutar og gjentur. Han er no god og full og bråkar fælt. Han fær augo på ho Milja og dei som sit saman med ho, og han gjeng burt til dei. Letter på hatten og bukkar gjønande).

Nei, sjå der sit båe gamlekjærastane mine! (Til guten). Sjå og kom deg vekk, gut! Hald nasa di burte herifrå!

Guten:

Ikkje ver slik no, Julius! Du har jo gjentur der burte du!

Julius:

Har eg ikkje so mange gjentur eg vil for deg? He? Er ikkje båe desse gjentune mine, både ho Petrina og ho Milja? Og dei der burte alle saman berre eg vil?

Guten:

(reiser seg).

Ja, ja! Ta dei då, når du er so vrien!

Julius:

(slær um).

Å — sit berre du, guten min, er det so um å gjera. Eit par gjentur meir eller mindre skil meg ikkje. (Set seg ved borde sitt att. Prat og skrål ved alle borda. Dei han Julius sit saman med, tek no til å kviskre og nikke mot ho Milja. Julius høyrer ikkje etter på fyrsten, men då det lid på litt blir han vaken. Og til slut ryk han upp og slær i borde so glasa dansar. Og han gjeng burt til ho Milja att). Milja!

Milja:

(svarar ikkje. Held armen for augo).

Julius:

(inn på ho. Vrir armen hennar vekk).

Vil du svara gjente! Høyr her, seier eg!

Milja:

(reiser seg. Prøver vri seg unda).

Julius då! Var deg, elles skrik eg um hjelp!

Julius:

Berre skrik du! Men fyrst skal du svara meg på det eg spør um!

Milja:

Eg skulder ikkje deg rekneskap for noko!

Julius:

Jaso! Du gjer ikkje det, Milja! Eg skal syne deg at du skal få gi meg rekneskap eg! Kvar har du gjort av ungen min, gjente?

Milja:

(prøver røma, men han held fast).

Julius:

Høyrer du! Kvar har du gjort av han, spør eg! Ja, du kan nok gråte, det rører meg ikkje! Ikkje um du gret blod slepper eg deg no! Kom med ungen min, høyrer du! Eg gjeng kje herifrå fyrr du har lagt han på desse mine kjødelege armar, seier eg! Var kje eg far hans? Kan du negte for det? No, du kan ikkje det. Det var merkjelegt at du ikkje tok ifrå meg den æra og — so kry som du er.

Ein gut:

(ein stor brei kar, burt og riv ho Milja laus).

La vera gjenta, gut!

Julius:

Det er mi gjente —!

Ein gut:

Ho er kje kjeringa di. Og då har du ikkje lov til å dengje ho.

Julius:

Eg dengjer kven eg vil. Eg er vaksen kar!

Guten:

Ver kje rædd du, Milja. Set deg berre hjå meg! Er det nokon som kjem deg for nær, skal han få med meg å gjera! Ei flaske øl hit, Gurina!

Ei gjenterøyst:

Ikkje bry deg med ho, gut! Ho er kje verd so mykje!

Julius:

Det var eit sant ord! Ho er kje verd eit glas potøl eingong!

Ei onnor gjenterøyst:

Slik ei haramor!

Ei tridje:

Tvi for skam!

Ei fjorde gjente:

Ut med ho! Ho skal kje ha lov til å vera saman med skikkelege folk!

Guten:

(reiser seg og slær i borde).

No held de forsørje meg fred! Elles skal det bli andre greier! Gjenta har ingenting gale gjort!

Ei gjente:

Ho har git burt ungen sin!

Ein gut:

Det held eg med ho i. Det skulde alle gjera.

Ei onner gjente:

Ho har selt han, far!

Ein gut:

Bravo for det, seier eg! Det var klokt gjort! Det kunde løne seg å byrje ei slik forretning! Skal vi slå oss i hop, gjente?

(Lått og leven. Drikking og skråling over heile lina. Milja og guten sit for seg sjølve. Milja higstar og græt, men guten trøyster ho).

Hønse-Lovisa:

(stilt inn frå vinstre. Borer seg fram millom borda. Leitar etter einkvar. Folka ser ho ikkje med same, men då dei fyrst fær auga på ho, ropar dei mot ho frå alle kantar og lyfter glasa sine).

Mange røyster:

Kveld, Hønse-Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Kveld båna mine. Kveld alle saman!

Røyster:

Kom hit å få deg eit glas øl, Lovisa!

Andre:

Nei kom hit, Lovisa!

Ein gut:

(dreg ho ned på fange).

Nei, no skal du sitja hjå meg! Og sidan skal vi inn og danse!

Hønse-Lovisa:

(vrir seg vart laus).

Visst skal me danse, ja! Vent berre, so skal eg danse med alle saman!

Ei gjente:

(burt til Hønse-Lovisa. Tek ho kring halsen).

Du er snild du, Lovisa! Fælande snild er du! Eg hugser deg nok eg, frå den gongen eg var lita, då du passa meg!

Hønse-Lovisa:

Eg hugser nok deg eg og, Gunda mi! Du var so stille av deg den gongen.

Ein gut:

Hugser du, du passa meg, Lovisa?

Ei onnor gjente:

Hugser du meg, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Ja då! Ja då! Eg hugser dykk alle saman, båna mine!

Ein gut:

(sjanglar burt til ho).

Her skal du få ei krone av meg, Lovisa! Nei, tvo kroner skal du få! Nei, ta dei no! Ikkje noko tøys!

Hønse-Lovisa:

Ha pengane dine sjølv du, guten min! Kjøp deg øl for dei.

Guten:

(fatig).

Kjenner du ikkje att meg då?

Hønse-Lovisa:

Jovisst kjenner eg deg, Olaves! Eg veit at du har det med å tyrste! Jøss, kor mange mjølkeflaskur du drakk upp, då du var liten!

(Ståk og lått).

Ein gut:

(spring upp på borde. Lyfter glase).

Hurra for ho Hønse-Lovisa! Hurra for henne som har vore mora åt oss alle saman!

(Skrål og fagning).

(Musikken i salen tek til att. Alle reiser seg, tek til å gå inn til høgre. Sume gjøner med ho Hønse-Lovisa og vil dra ho med seg, men ho smyg seg unda og blir verande att. Ho Petrina nytter høve til å smette seg inn saman med dei andre. Hønse-Lovisa og Gurina blir tilsist att åleine).

Gurina:

Ser du etter nokon?

Hønse-Lovisa:

Eg ventar på ei, — ei der inne.

Gurina:

Veit ho um deg? Eller skal eg gå inn etter ho?

Hønse-Lovisa:

Ho veit um meg. Ho var her inne no nyst.

Gurina:

Då vil ho vel ikkje prata med deg — ettersom ho gjekk utan å helse på deg.

Hønse-Lovisa:

Ho kjem nok att. Ver du trygg, Gurina!

Gurina:

Koss gjeng det hjå deg um dagen?

Hønse-Lovisa:

Berre bra! En hjå deg då? Forresten, det er no lett å høyre! Du driv godt, som du altid har gjort.

Gurina:

Å, det er kje meir en båten ber! Det er kje som i gamle dagar!

Hønse-Lovisa:

(brått).

Det var gildt å høyre!

Gurina:

(sint).

Du unner ikkje andre å liva en deg sjølv, du Hønse-Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Det er kje det same kva ein liver av her i verda!

Gurina:

Vi er vel like gode, tenkjer eg. Vi liver av menneskjens synd og skrøpelegheit båe tvo, so vidt eg veit.

Hønse-Lovisa:

Eg gjer ikkje folk til svin ned i Hønsereire, skal eg seia deg.

Gurina:

Det gjer ikkje eg heller! Blir dei for galne so hiver eg dei ut, det veit du godt!

Hønse-Lovisa:

Det er du og »Afrika« som har skulda for all ulukka kringum her.

Gurina:

Å, det fins no dei som har andre meiningar um den tingen. Det gjeng no det orde, at det var ikkje so gale her, um Hønsereire ikkje var til. Di større svin dei er, di meir velkomne er dei i Hønsereire, gjentune.

Hønse-Lovisa:

Du er arg du, Gurina! For du veit at eg dreg mange kunder frå deg. Dei gjentune som har ærend i Hønsereire, gjeng ikkje til »Afrika.«

Gurina:

Det er du som er arg, morr! Gjentune held seg heller hjå meg en hjå deg.

Hønse-Lovisa:

Der laug du! Gjentune mine treng ikkje »Afrika.« Trur du dei lengtar ut mot fyll og leven, når dei har ein unge på fange? Å nei! Dei stakars sundagstimane dei kan få vera saman med ungen sin, gjeng visst altfor fort til at dei har råd til å kaste burt eit minutt her hjå deg.

Gurina:

He, he, he! Eg har no tvo stykkje av gjentune dine her i kveld då! Dei dansar der inne både ho Milja og ho Olina.

(Døra til høgre gjeng stilt upp og Milja smyg seg inn. Ho er noko utrygg. Ser i golve).

Gurina:

Har du mist noko?

Milja:

Nei. Nei, det var ingenting.

Hønse-Lovisa:

Eg skal hjelpe deg å leite! (Ser under borde).

Milja:

Eg har ingenting mist, høyrer du!

Hønse-Lovisa:

Å nei, det har du vel ikkje! Du tek nok vare på det du har! Du tøyser ikkje burt det vesle du har du, Milja! Men skund deg inn og dans no! Elles gjeng tida frå deg. Det er ingenting å heftast etter her hjå oss gamle kjeringane!

Milja:

(gjeng mot døra, men stansar).

Var det meg du vilde ha tak i, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Deg? Kva skulde eg ha tak i deg for?

Milja:

Nei, eg veit kje. Eg tykte berre du såg so på meg i sta.

Hønse-Lovisa:

Ikkje skulder eg deg noko, og ikkje skulder du meg noko, so vi har ingenting å tala um. Godnatt, gjenta mi! Mor deg no herlegt! Du har vore slave lenge nok.

Milja:

Skal du alt gå?

Hønse-Lovisa:

Nei, men du skal gå. Du skal inn og danse, gjente!

Milja:

(set seg).

Eg er lei heile dansinga eg.

Hønse-Lovisa:

No har eg aldri høyrt so gale! Ei ung gjente som ikkje vil danse når gutane ventar og musikken spelar! Ei ung og frisk gjente som du er, har kje lov til å tenkje på anna en moro og leven.

Milja:

Du tala anleis fyrr, Lovisa! Du sa altid at dans og drykk var lite å trøyste seg med.

Hønse-Lovisa:

Tøys, gjente! Ein er då ung berre ein gong! Og ein lyt ta moroa med ein kan få ho. Ein blir tidsnok gamal!

Milja:

Du har aldri sagt so fyrr, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Du drøymer gjente! Kva anna skulde eg ha sagt?

Milja:

Du har sagt det, at ei gjente skulde trå etter ei meir varig lukke, Lovisa! Du har sagt det, at ei gjente som er komi so langt at ho kan sitja med — at ho kan —

Hønse-Lovisa:

Du stammer gjente! Då lyg du!

Milja:

— at ho kan sitja med sin eigen unge på lange — ho har nådd det høgste ei gjente kan nå, har du sagt!

Hønse-Lovisa:

Eg har berre gjort narr av deg då, gjente!

Milja:

Nei, du har kje gjort narr. For eg veit det er sant!

Hønse-Lovisa:

Du?

Milja:

Eg ja! Eg kjenner at det er sant, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Du ser klein ut, gjente! Du skulde gå til dokteren! Han er flink til å hjelpe, han — når eitkvart er i vegen.

Milja:

Dokteren kan ikkje hjelpe meg.

Hønse-Lovisa:

Du har det kanskje ikkje i kroppen. Men noko vantar du, det ser eg. Prøv presten, Milja!

Milja:

Kva skulde eg der? Han kjenner ikkje meg, presten.

Hønse-Lovisa:

Han kjenner alle han, gjenta mi! Elles treng han ikkje kjenne deg, heller. For han har boka si å gå etter. Ein prest treng kje kjenne menneskja, berre han kjenner bøkerne sine.

Milja:

Du meiner ikkje det du seier!

Hønse-Lovisa:

Gå til presten du, so blir du glad og lett etterpå. For han vil seia deg, at du ingenting har å syrgje for. Ungen var berre straffa som kom etter synda di. Men no hefter ikkje han deg lenger — og du kan byrje eit nytt liv, gjenta mi, og bli likeso god som dei andre bånlause gjentune.

Milja:

(med gråtmål).

Kvifor har du aldri sagt slik fyrr, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Fordi eg ikkje visste betre, gjenta mi. Det er no i dei siste dagane eg har fenge augo upp for korleis ungane er i vegen for gjentune og gjer verda myrk og trist for dei.

Milja:

Det er kje sant, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Eg gjeng no um dagen og tenkjer etter koss det var med deg på sisten. Du var tagall og stur når du såg ungen din, og hadde snaudt ein smil til han, når han låg og gnurka vælnøgd ved bryste ditt um kvelden. Og såg du på han, var det med augo som ynskte han langt vekk. Men eg forstod det ikkje då.

Milja:

Å Lovisa, tal ikkje slik, høyrer du! Du lyg, seier eg!

Hønse-Lovisa:

(held fram).

Men no forstend eg det. Og no veit eg kva eg skal gjera. Eg sel Hønsereire. Og so vil eg få tak i dokteren og få han til å snuse upp fleire bånlause fruer på vestkanten. Eg har bruk for tri stykkjer til dei ungane eg no har. På den måten vil eg få gjort litt godt, eg og. Eg kan trenge til å bøte litt på alle synderne mine — so gamal som eg no er.

Milja:

Gjer ikkje det, Lovisa! For Guds skuld gjer ikkje det!

Hønse-Lovisa:

Du skal unne dei andre gjentune å bli likeso glade som du er sjølv, Milja! Nei, gå no inn og dans! Og tenk ikkje på ungen. Han har det berre godt. Han var so snild og ven, krypen! Ingen orkar vera hard mot han. Hugser du koss han ofte låg og smilte i svevne, Milja?

Milja:

(orkar ikkje svara).

Hønse-Lovisa:

— Og korleis han smatta og saug når han drøymde? Og kor sinna han var, når du ikkje var ferdig til å ta han, når han vakna?

Milja:

(higstar).

Hønse-Lovisa:

Hugser du augo hans, Milja? Koss dei skein og lo mot deg, når du løyste på han og bytte på han um kvelden? Og hugser du koss dei små fingrane krøkte seg, runde og vælnøgde? — Eg undrast på um han drøymer um Hønsereire no eg, Milja? —

Nei, eg sit og tøyser, eg gjente! Du kunde ha dansa mykje du, på denne stunda. No skal eg gå. (Reiser seg). Kva var det eg skulde ha sagt: — Jau, det er sant: I dag reiste dei!

Milja:

(svarar ikkje).

Hønse-Lovisa:

(legg handa på aksla hennar).

I dag reiste dei, høyrer du!

Milja:

(turkar augo).

Kven reiste?

Hønse-Lovisa:

Grosseraren vel! Grosseraren og frua!

Milja:

Grosseraren?

Hønse-Lovisa:

— Og frua, ja! Og endå ein til. Ein liten ein.—

Milja:

(svelgjer).

Ein liten ein?

Hønse-Lovisa:

Ein liten ein, ja! Du veit jo det, at dei skulde til utlande. — Nei, no lyt du inn og svinge på deg, gjente! Og tenk no ikkje på ungen! Du kan vera heilt ut trygg: Han kjem kje att! Godkveld, gjenta mi! Godveld, Gurina! (Gjeng til vinstre, men snur seg i døra). Sjå innum Hønsereire i morgo du, Milja! Det ligg noko att etter ungen din der. Eg har kje bruk for det! God moro, gjenta mi! (ut til vinstre).

(Lita togn).

Gurina:

Svært so rar ho Hønse-Lovisa var i kveld! Trur du ho meinte alt det ho sa?

Milja:

(upp).

Det skil meg ikkje! Hald kjeft! (stend litt). God moro, sa ho! He, he! Ja, no skal eg more meg, anten ho so meinte det eller ikkje. For no har eg ingen annan ting å tenke på i heile Vide Verda! (Vil gå mot høgre, men Guten frå i sta møter ho i døra).

Guten:

Kvar blir det av deg, Milja? Eg har leita etter deg.

Milja:

Slepp meg no! Eg vil inn og danse.

Guten:

Fyrst eit glas øl, gjenta mi! So gjeng det so mykje friskare.

Milja:

Eg vil kje ha øl! Eg er kje tyrst.

Guten:

Men ein dram skal du ha. Eg har no ein liten skvett på flaska enno.

Gurina:

De fær ikkje drikke brennevin her inne!

Guten:

Kom med eit glas til deg sjølv og du — so tiger du.

Gurina:

Det er kje lovlegt, veit du! Men no har eg sagt ifrå, so no har kje eg noko ansvar! (Kjem med tri glas).

Guten:

(skjenker).

Skål Milja! Skål Gurina!

Gurina:

Eg gjeng hit burt med mitt eg. So ser ingen det! (Gjeng bak disken).

Guten:

Ein dram til Milja! Du har berre godt av det!

Milja:

Trur du eg toler det? Eg blir so rar i augo.

Guten:

Det er derfor du drikk, Milja! Ein skal vera rar i augo ein heilag sundagskveld! Ein treng noko som kan setja roseraude fargar på tilvere ein gong imillom. Skål Milja! (Dei drikk).

Milja:

(tjuknar i måle).

No greier eg ikkje meir. Eg skal inn og danse, veit du!

Guten:

(skjenker på nytt).

No tek vi dogga! Skål Milja! (Dei drikk).

Milja:

(um eit bil).

Såg du augo hennar, gut?

Guten:

Kva seier du?

Milja:

(svarar ikkje med same. Ein skyner ho har drukke væl mykje).

— Såg du koss ho stirde på meg, då ho gjekk? Eg skal seia deg ein ting, du. Ho gjøymde noko for meg!

Guten:

Kva gjøymde ho? Ei flaske øl, Gurina! (Øle kjem).

Milja:

Eg sat der burt i roa med deg, då ho kom. Og eg såg godt koss ho slengde augo burt på meg.

Guten:

Skål, Milja!

Milja:

Skål! (Drikk). Nei, no drakk eg likevel! Men det er det same. Det gjer ingenting.

Guten:

Skal vi gå inn og danse no, Milja? No tek dei ein ny ein.

Milja:

Ja, eg vil danse! I sta. Um ei lita stund, høyrer du! Ikkje enno! Eg er so trøytt no. — Kom i morgo, sa ho. Eg har noko til deg, sa ho.

Guten:

Eg skyner ikkje kva du talar um! Drikk no, so gjeng vi!

Milja:

Veit du kva det var, du? Ein liten bånekjole, farr! Ja, du kan nok læ! Det er morosamt, ser du! Ein raud, fillutt bånekjole var det. Ikkje det døyt anna. Eg hugser det nok, for eg la han sjølv att der den kvelden eg bytte på han den fine nye! He, he! Og den gamle filla skulde eg gå til Hønsereire etter? Jøsses, eg har aldri høyrt so gale, eg. Skål gut!

Guten:

Skål!

Milja:

Veit du kva eg trur, gut? Eg trur du skulde halde upp med å drikke no. Du blir full, far!

Guten:

Pass deg sjølv du, morr. Skål!

Milja:

Det er skilnad på meg. Eg er laus og ledig eg. Høyrde du ikkje ho sa det? Gå inn og dans, sa ho. Du har berre godt av det, sa ho. Ho Hønse-Lovisa er ikkje verst likevel, ho.

Guten:

Du tøyser, gjente! (Reiser seg). Kom etter når du sjølv vil. Eg vil inn og svinge litt på meg. (Inn til høgre).

Milja:

(legg hovude på armen på borde. Sit slik ei stund. So fer ho brått upp og blir ståande stiv).

No kjem eg båne! Hyrsj då, no kjem eg, ungen min! (Kjem til seg sjølv. Stryk seg over panna). Gurina! Høyrer du, Gurina!

Gurina:

Kva høyrer eg?

Milja:

Ungen, Gurina! Høyrde du ikkje det skreik?

Gurina:

Gå heim no, Milja! Det er best for deg.

Milja:

Heim no? Eg torer ikkje, Gurina! Høyr, der kjem det att!

Gurina:

Det er kattane ute du høyrer, Milja! Bruk no vite ditt!

Julius:

(inn frå høgre).

Milja:

(burt til han).

Julius!

Julius:

Kva fanken vil du, gjente!

Milja:

Hjelp meg, Julius! La meg vera hjå deg, Julius! Å, eg er so rædd, du! Det er so fælt å vera åleine um netterne!

Julius:

Du er full, Milja! Sjå og kom deg vekk! Ei flaske øl her, Gurina. Men berre eitt glas. (Øle kjem).

Milja:

Du skulde kje vera slik, Julius! For det er di skuld! Eg hadde kje git han burt, um det ikkje hadde vore for deg.

Julius:

Kva har du git burt? Eg skyner ikkje russisk.

Milja:

Ungen vår, Julius! Herregud, du hugser vel du vilde dengje meg for det i sta!

Julius:

Har du git burt ungen din, seier du? Ja, du tøysa visst um det. Men kva har eg med det? Gjer du ikkje som du sjølv vil med din eigen unge?

Milja:

Du skal vera blid og snild mot meg, som du var fyrr, Julius.

Julius:

Reis til Helsing — både du og ungen din! Eg er ferdig med deg.

Milja:

Nei, vi er kje ferdige, Julius! Ikkje på langt nær enno! No skal vi byrje no, guten min! Nei, du skal ikkje slå. Ikkje no, Julius! Forresten: Slå! Det gjer ingenting.

Julius:

Du er reint umogeleg i kveld, Milja.

Milja:

Eg er berre so glad, Julius! Ser du ikkje eg lær? (Turkar tårur. Held seg for andlite et stund. Tek so til att). Nei, men fyrr var eg umogeleg, Julius! Då var eg sur og lei mot deg, når du kom heim i kammerse mitt um kvelden. Jøsses, eg blei sint berre eg kjende lugta av brennevin, og eg tagg deg um pengar, og brukte meg når eg ingen fekk, i staden for å setja meg på fange ditt og kjæle for deg, som eg skulde gjera.

Julius:

Stå ikkje der og gjer narr av meg, gjente!

Milja:

Ikkje ver sint, Julius! Eg skal kje vera slik heretter. No er vi kvitt ungen, guten min! Han er reist til utlande, høyrer du! (Turkar augo).

Julius:

Du er full, gjente! Gå sta og legg deg!

Milja:

Eg er visst litt full, Julius. Men du skal kje bry deg um det. I morgo er eg bra att. — Vil du eg skal danse for deg, guten min? (Tek nokre dansestig). Ser du det, eg kan litt enno!

Hugser du kva du sa fyrr, Julius? Det var inga som dansa slik som eg, sa du! Eg var som ei fjør, sa du! Skal vi gå inn og prøve?

Julius:

Gå heim og dans med ungen din! Det høver deg betre.

Milja:

(stiv).

Kva? Kva Sa du, Julius? (Set seg – samankrøkt eit stykke ifrå han, med henderne for andlite. — So spring ho upp og kastar seg i fange hans. Slær armane um halsen hans og kysser han. Vill. Sanselaus).

Milja:

Å guten min! Å guten min! Kor glad eg er i deg no!

Julius:

(prøver koma laus).

Er du ruskande galen, gjente!

Milja:

Du slepp ikkje laus, Julius! Du skal klemme meg inn til deg! Du skal kysse meg, Julius! Du skal vera som du var i gamle dagar, guten min, for eg ser det på deg: du er glad i meg enno, Julius!

Julius:

Fanken til kvinnfolk!

Milja:

Du skal bli med meg, Julius! Vi skal lure oss vekk både frå ho Petrina og dei andre, guten min! Du skal vera hjå meg åleine heretter, Julius’en min!

Julius:

(kjempar med ho. Fær til slutt overtake og slengjer ho i golve millom borda. Spring so fort inn til høgre. Ein høyrer musikk frå »salen«).

Milja:

(um eit bil, reiser seg tungt upp. Ser seg um. Til Gurina).

Kva for ein veg fór han?

Gurina:

(peikar mot »salen«).

Dit inn. Men la han berre vera, du Milja!

Milja:

(svarar ikkje. Stend litt. So tumlar ho etter — inn til høgre).

Gurina:

(gjeng og turkar av borda, stansar. Segjer for seg sjølv):

Skal tru um ho Hønse-Lovisa ikkje har rett likevel? — At det er fårlegt for den gjenta, som ikkje har ein unge til å passe på seg?

(Tæpe).

4. Akt.

»Hønsereire.«

Morgonen etter. Hønse-Lovisa og Krestna er nett komne or senga. Krestna reier upp senga si. Hønse-Lovisa ligg på kne burt med omnen. Kveiker upp).

Krestna:

No er klokka trast fem, Lovisa. Og ho er kje komi enno.

Hønse-Lovisa:

Ho kjem nok!

Krestna:

Ja, ja! Tru kva du vil. Men eg tenkjer du fær vente!

Hønse-Lovisa:

Ikkje prat so høgt, Lovisa! Tenk um han vakna!

Krestna:

Det er då svært til stas med den ungen. Ein annan stakar fær næsten ikkje lov til å opne munnen!

Hønse-Lovisa:

Vent ein time du, Krestna. Då kan du skrike so høgt du vil, for då er kje han i vegen.

Krestna:

Det er nok eg som er i vegen, høyrest det ut til.

Hønse-Lovisa:

Gå inn og rei upp sengjerne til karane no, Krestna. Og ver ikkje so morgogrætten.

Krestna:

Eg veit væl kva eg har å gjera! Du tarv kje minne meg um det! (Inn til h. Hønse-Lovisa steller i rome, — ser burt til brei-senga, småpratar. Um litt gjeng det nokon i ut-døra).

Milja:

(kjem stiltinn. Ho er trøytt og utvaki. Slengjer seg ned på ein stol ved døra).

Hønse-Lovisa:

Er du der, gjenta mi! Eg gjekk nett og venta på deg.

Milja:

Venta du på meg?

Hønse-Lovisa:

Eg gjorde so, ja! No, hadde du mykje moro der upp i »Afrika« då?

Milja:

(trassug).

Ja, eg hadde det! Eg hadde det fælande morosamt, so vidt du veit det!

Hønse-Lovisa:

Han blei kje med deg, han Julius? Eller ligg han og søv enno?

Milja:

Veit eg det? Kva har eg med han å gjera? Kom fram med det du vilde meg du, Lovisa! Og bry deg ikkje med det som ikkje skil deg!

Hønse-Lovisa:

Vil du ikkje legge deg nedpå litt? Du har mest ein time å sova på.

Milja:

Eg er kje trøytt. (Gjeisper).

Hønse-Lovisa:

Nei, eg ser det. Er du svolten?

Milja:

Nei!

Hønse-Lovisa:

Kaffien har nett kokt upp. Set deg hit og få deg ein dråpe! (Set fram brød og smør. Skjenker i kaffi). So! Et no!

Milja:

Ein liten kaffiskvett kanskje. Eg frys innvendes. (Set seg til borde).

Hønse-Lovisa:

(bøygjer seg over den store senga).

Milja:

Kven har du der Lovisa?

Hønse-Lovisa:

Å, det er berre ungen hennar Laura. Eg laut ha han i natt, for ho skulde på dans. Såg du ikkje likt til ho i »Afrika»?

Milja:

Ho var kje der, det eg såg. (Reiser seg). Er han ven ungen hennar?

Hønse-Lovisa:

Et no fyrst! Nei, du fær kje sjå han, fyrr du har ète.

Milja:

Eg er kje svolten!

Hønse-Lovisa:

Du er svolten! Berre èt no!

Milja:

(set seg att).

Eg kan jo prøve! Når du endeleg vil det –

Hønse-Lovisa:

(set seg framfor ho).

Du har det godt du, Milja!

Milja:

(utrygg).

Jaso. Har eg det godt?

Hønse-Lovisa:

Du treng kje vera på anka, berre du er utanfor døra. Du er din eigen herre! Nei et no! Du må kje slutte enno!

Milja:

Eg er visst mett no.

Hønse-Lovisa:

Prøv litt til! So ja! Nei, kva var det eg skulde sagt: Sjå no på ho Laura! Eg måtte reint slå meg morsk i går, for å få ho til å gå på dansen i »Afrika«. Jøss, ei ung gjente kan då ikkje reint gløyme seg sjølv for ungen sin, heller! Eg veit nok at det er dei som er so jålute, at dei ikkje tykkjer dei kan vera frå ungen sin ein sundagskveld, — men slike kan ein då ikkje rekne.

Milja:

(gjøymer andlite. Svarar ikkje).

Hønse-Lovisa:

He, he! Eg kjem til å tenkje på ho Gælne-Lovisa! Jøsses! Ho kasta ungen sin i elva ho. Ja, stakar! Ho fekk straff for det. Ho kom på tukthuse. Men etter ho kom ut att, skulde du ha set ho. Ho var kje til å få vekk frå elva. Dag etter dag heldt ho seg ned ved elve-kanten. Gjekk der og karra med ein lang kjepp. Bøygde seg utover elva og karra og karra. Skulde ha tak i den vesle. Eg vil ha ungen min! jamra ho. Det var det einaste ho sa. Og ein dag bøygde ho seg for langt fram og stupte uti og drukna. — Ja der kan ein sjå koss det gjeng, når ein ikkje brukar vite! Nei, men du ét jo ikkje, gjenta mi! Ta for deg no! Eg unner deg det væl!

Milja:

(svarar ikkje).

Hønse-Lovisa:

Eg ser du er trøytt, Milja. Det er kje anna å vente! Legg deg nedpå litt no. Eg skal vekkje deg tidsnok! Legg deg i senga hennar Krestna. Og tenk ikkje, so sovnar du trast. Det er sant: Fortalde eg, at dei reiste med ungen din i går? Å jau, eg gjorde visst det. Ja, so var det ikkje meir. Eg gjeng inn her so lenge, eg! (Gjeng mot høgre).

Milja:

(upp).

Lovisa! Ikkje gå, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Er du rædd for noko? Ver no snild gjente og legg deg.

Milja:

Eg vil ikkje ligge! Eg sovnar ikkje likevel!

Hønse-Lovisa:

Visst fær du sova, gjente! Kva skulde vera i vegen for det? Du legg deg åleine — har ingen skrikarunge i armane. Skund deg no, elles blir det inga tid å sova på! (Vil gå).

Milja:

(reiser seg).

Å gud, kor hard du er mot meg, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Hard eg? Det meiner du ikkje! Eg byr deg det vesle eg har.

Milja:

Du veit kva eg meiner, Lovisa! Du byr meg mat og seng — det er sant det. Og eg veit at du unner meg det. Men likevel seier eg du er hard, Lovisa! Hard og stygg er du no!

Hønse-Lovisa:

Nei, men Milja då! Høyr no her! —

Milja:

Eg vil kje høyre! Eg har høyrt nok! Du trur eg er dum, Lovisa, men eg er kje dummare en at eg skyner meininga med alle orda dine i går kveld og i dag.

Hønse-Lovisa:

Nei, men gjenta mi! —

Milja:

Ti still! Du har sett deg fyre å plaga og pine meg, Lovisa! Men du skulde kje gjera det! Eg har det visst vondt nok fyrr, um ikkje du skal legge stein til byrda.

Hønse-Lovisa:

Du har inga byrde å bera du, Milja. Du har git ho frå deg, veit du!

Milja:

He, he! Eg har git ho burt, ja! Eg gav burt ei lita byrde, Lovisa! Men eg fekk att ei som var tusen gonger tyngre!

Hønse-Lovisa:

Du gjorde eit godt byte då!

Milja:

He, he! Ja eg gjorde eit godt byte! Eg gjorde eit sværande godt byte! Eit byte som jagar meg att og fram på kammersgolve frå kveld til morgo og som driv meg ut på dansesalar og fyll og leven, Lovisa! Ein namnlaus verk her inn i bryste, det var det eg fekk att, Lovisa! Å, jau! Eg bytte godt! Eg bytte godt!

Hønse-Lovisa:

Hyrsj, ikkje skrik slik! Du vekkjer ungen!

Milja:

Eg blæs i alle verdas ungar, no veit du det! Kva gale har eg gjort? Har eg stole frå nokon? Eller har eg lagt hand på nokon? Eller har eg opna munnen på noko vondt for ein livande skapning?

Hønse-Lovisa:

Du veit godt det er kje det, Milja mi!

Milja:

Men kva er det då, menneskje? Kvifor gjeng alle unda meg? Skil det folk at eg gir burt noko av mitt eige? Har dei vondt av det? Misser dei natteroa for det? Å nei, dei kan visst sova trygt, dei!

Hønse-Lovisa:

Det gjer dei og, gjenta mi! Ein søv altid trygt, når ein ikkje har noko vondt på samvite.

Milja:

Vondt? He, he! Å nei, det er nok ikkje berre det vonde ein gjer, som held ein vaki, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Eg har aldri gjort so mykje godt, at eg har mist nattesvevnen!

Milja:

Du skal kje gjøne med den som har det vondt, Lovisa! Og ikkje skal du tenkje det verste heller, um eit stakars menneskje.

Hønse-Lovisa:

Eg tenkjer visst altfor godt um folk eg — gudbetre det!

Milja:

Trur du eg gav burt ungen for mi eiga skuld, Lovisa? Trur du eg tenkte på meg sjølv, den gongen eg skreiv han frå meg?

Hønse-Lovisa:

(svarar ikkje).

Milja:

Skyner du ikkje, at eg vilde gjera godt att det eg hadde forbrote mot han? Det var derfor eg gjorde det!

Hønse-Lovisa:

Hadde du gjort ungen noko vondt?

Milja:

Eg hadde då født han til verda, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Det var kje di skuld! Det er ein høgare mann som styrer med slikt.

Milja:

(lær kaldt).

He, he! Du har rett i det, ja! Eg var kje åleine um skulda! Han Julius var med!

Hønse-Lovisa:

Du talar so stygt, gjenta mi!

Milja:

Det var vi tvo som sette ungen i verda, Lovisa! Vi var kipne og galne vi — og tenkte kje på den krypen vi drog hit i elendigheita.

Hønse-Lovisa:

(tiger).

Milja:

Det varde lenge fyrr eg forstod kor gale eg hadde fare åt, Lovisa! Eg låg og bad ungen min um tilgjeving mang ei natt, eg! Og eg bad til vårherre, at han skulde finne ein utveg.

Hønse-Lovisa:

Kva for ein utveg fann han på då?

Milja:

Han sende dokteren hit, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Nei, jaso! Var det han som sende den karen likevel!

Milja:

(høyrer ikkje).

Og kva anna hadde eg å gjera en å skuve etter med båe hender og takke til, når tvo fine, snilde folk vilde ta han som sin eigen og gjera han rik og lukkeleg? Hadde eg sagt nei då, då hadde eg vore ei låk mor for han då, Lovisa! Då kunde du havt grunn til å gjera narr av meg, men ikkje no.

Hønse-Lovisa:

(tek ho under haka og lyfter andlite hennar mot sitt):

Jaso, Milja! Det var for ungen si skuld at du gjorde det?

Milja:

(trassig).

Ja, høyrer du! Det var det!

Hønse-Lovisa:

(nikkar mot senga).

Um det var ungen din, som låg der burt i senga, vilde du gi han burt no, Milja, um nokon bad deg um han?

Milja:

(utrygg).

Um det var min, seier du? Men det er jo kje min, Lovisa! Min er reist han, sa du.

Hønse-Lovisa:

Han er reist ja! Du ser han aldri att. Men um det var din, Milja? Vilde du gjera det ein gong til?

Milja:

(upp).

Eg vil gå, høyrer du! La meg vera i fred.

Hønse-Lovisa:

Svar meg på det eg spør um!

Milja:

(trør i golve).

Um det var min tusen gonger so gjorde eg det!

Hønse-Lovisa:

Du lyg, gjenta mi! Du lyg! Skal eg seia deg kva du vilde gjera, Milja? Du vilde kaste deg som eit villt dyr over senga der og rive ungen upp, vilde du! Og du vilde lyfte han på armane og danse att og fram på golve her, vilde du! Og du vilde kryste han inn til bryste ditt, yr og sanselaus av glede, Milja! Og du vilde kysse han i andlit og på hender, og du vilde kvese som ei sint katte, når nokon rette armane ut etter han, vilde du! Og du vilde tulle han væl inn og springe heile gata uppetter, til du kom heim i kammerse ditt, Milja! Og du vilde læse di dør godt att, og du vilde skunde deg i seng, gjenta mi! Og når du låg der og såg på den vesle, og du høyrde på den vælnøgde gnurkinga, då vilde bryste ditt bli fullt av ei endelaus sæle, Milja, og du vilde neste henderne dine og prøve sende eitpar fatige ord til takk upp mot han som bur der uppe og som styrer alt, gjenta mi. Det var det du vilde gjera!

Milja:

(svarar ikkje. Sig saman på kanten av senga hennar Krestna. Higstar).

Hønse-Lovisa:

Ja, gråt du, Milja! Det lettar, det! Og du har mykje tungt som kviler på deg, gjenta mi! Elles har eg vel min part eg og, fordi eg ikkje brukte augo og åtvara deg, med’ det var tid til det. Men det er sant som ho Krestna seier: Eg trur for godt um folk! Eg skulde ha set litt betre på augo dine, koss dei brann kvar fredagskveld, når han Julius var her etter krona si. Eg skulde ha set, koss du kneip munnen saman, når du såg på ungen, etter han Julius var gjengen.

Milja:

(kastar seg grue i senga. Jamrar seg).

Hønse-Lovisa:

(talar lognt og mildt).

Vårherre har vore streng mot oss i mykje, Milja! Og han har kje etla oss stort anna en eit evindelegt kav og slit i dette live. Men ein fyremun har vi framfor dei hine likevel, gjenta mi! Vi kan ta mot dei små som kjem utan å skjemst. For vårherre unner oss dei væl. Han skyner vel sjølv at det var uråd for oss å halde ut, um vi ikkje hadde noko å liva for her i verda!

— — Ja, ja, gjenta mi! No fær du prøve å sova litt! Tenk ikkje meir på det som leit er no. Gjort er gjort. Men hugs: Ein skal kje gjera live sitt fatigare en det er.

(Milja har etter kvart blit stillare. No pustar ho roleg. — Lovisa held fram med å stelle i rome. — Um litt gjeng ho burt til senga og seier sagte):

Milja. — Trur eg ikkje stakkaren har sovna. Herregud! (Nester uviljande henderne, ser upp): Ja no, du vårherre der uppe! No har eg gjort mitt. Og no fær du greie resten — elles er du ikkje den mannen eg har halde deg for! (Ho gjeng til høgre).

Milja:

(søv uroleg, talar i svevne, fell til ro att. So fer ho brått upp, hiver seg or senga og blir ståande frampå golve, svevndrukki og yr. Augo gjeng rådlause og daue kringum. Ho lyer likesom etter eitkvart. Svarar i ørska).

Ja, båne! Her er eg!

(Snur seg mot senga der ho låg, bøygjer seg over og roter i klæda. Blir meir og meir idug di lenger ho held på, slengjer puta og tæpe på golve og leitar vidare. Men finn ingenting. Då vaknar ho heilt til seg sjølv. Reiser seg. Vrir henderne).

Å, herregud! Å herregud! Skal eg aldri få fred meir! Gud i himlens rike, hjelpe meg!

(Ho set seg modlaus ned på sengekanten og let augo gå. Og augo stansar til sist ved den breie senga. Og der blir dei ståande. Ho reiser seg — og gjeng på tærne mot senga. Då ho er komi dit burt, bøygjer ho seg over og lyfter tæpe. Då blir ho ståande eit sekund, stiv av glede. So kastar ho seg med ein skrik over senga og lyfter ein unge i vere. Og ho kryster han inn til seg og kysser han, villt. Og ho ser på han og kysser han på nytt, og ho græt og ho lær og ho tråver kring på golve, galen av glede. So stansar ho og lyfter augo mot take og mullar noko, men ho har kje tid til å bli ståande, ho lyt gå att. Att og fram, att og fram).

Hønse-Lovisa:

(inn frå høgre).

Men kjære deg, søv du ikkje Milja? Kva er det du ber på? Kom med ungen gjente! Du klemmer live av han!

Milja:

(vyrder ikkje).

Gå vekk, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Bruk då vite ditt, gjente! Legg ungen, seier eg! Tenk um ho Laura kom!

Milja:

La ho berre koma, Lovisa! Ungen er min!

Hønse-Lovisa:

Men eg seier du skal legge han, Milja! Din? Kjære deg, har du nokon unge? Kvar skulde du ha fenge den frå? (Tek etter ungen).

Milja:

(vill).

Ha, ha! Trur du ikkje eg kjenner min eigen unge, Lovisa! Sjå på han, då vel! Ser du eg seier sant?

Hønse-Lovisa:

Nei, du lyg, gjente! Du har ingen unge! Du hadde ein, men han skreiv du frå deg. (Grip etter ungen).

Milja:

(skuver ho vekk).

Agt deg, Lovisa! Gud nåde deg um du rører han!

Hønse-Lovisa:

Men ungen er kje din lenger, Milja. Du kan kje ta att det du har skrive frå deg!

Milja:

Eg har aldri skrive frå meg noko! Jøsses, du tøyser, Lovisa! Er det ikkje mitt eige kjøt og blod? Er kje eg mor hans? Har kje eg født han til verda?

Hønse-Lovisa:

Det er ei stor synd å setja ungar inn i denne fæle verda, Milja!

Milja:

Det er kje eg som har skapt han! Vårherre set vel ikkje fleir inn i verda en han sjølv vil, tenkjer eg.

Hønse-Lovisa:

Det er du og han Julius som sette ungen inn i verda, Milja. De var kipne og galne de, og tenkte ikkje på den krypen de drog hit i elendigheita!

Milja:

(svarar ikkje på dette. Gjeng kring i rome og leitar etter eitkvart).

Hønse-Lovisa:

Kva ser du etter?

Milja:

Du må låne meg eit sjal, Lovisa. Eg kan kje gå ut med ungen naken. (Fær augo på sjale hennar Krestna. Grip det. Gjev seg til å tulle inn ungen).

Hønse-Lovisa:

Meiner du dette, Milja?

Milja:

(skrik).

Ungen er min, høyrer du!

Hønse-Lovisa:

Men du kan jo ikkje ha han, gjente! Du har klein råd, veit du!

Milja:

(som fyrr).

Ungen er min, Lovisa! Ungen er min!

Hønse-Lovisa:

Du må tenkje litt på den vesle og, gjente! Du kan kje ha hjarte til å la han live upp her i naud og fatigdom, når tvo fine folk vil ta han som sin eigen og gjera han rik og lukkeleg!

Milja:

Dei kan få seg ein annan. Min fær dei ikkje! Eg er inga liggehøne for dei!

Hønse-Lovisa:

Nei, men Milja!

Milja:

Eg heiter so, ja! Og no vil eg gå!

Hønse-Lovisa:

Du skulde skjemst slik du talar, gjente! Du lyt hugse på dei gjorde ei sælebotsgjerning!

Milja:

Mot seg sjølv ja! Mot seg sjølv gjorde dei sælebotsgjerninga!

Hønse-Lovisa:

Hugs det var vårherre som sende dokteren, Milja! Du bad han sjølv um det.

Milja:

Men han skulde ha betre vit en å høyre på galne folk! Han skulde kje hjelpe til med å rive ungen frå mora!

Hønse-Lovisa:

Det er gjort som gjort er, no! Og eg har lova å ta vare på ungen med’ dei er ute på ei lita ferd. Og det eg lovar det held eg. Legg ungen, seier eg! Du kjem kje ut av døra, so lenge du har han på armane!

Milja:

(sanselaus).

Gå vekk frå døra, kjering! Elles eg slær deg i hel!

Hønse-Lovisa:

Legg frå deg ungen!

Milja:

Neggum eg gjer! No banna eg!

Hønse-Lovisa:

Då skrik eg um hjelp!

Milja:

Skrik Vekk, du! (Skuver ho vekk og kjem seg til dørs). Hels desse fine folka dine med det, at eg er kje rædd dei! Eg skal syne dei at ungen er min eg, um dei so har narra meg til å skrive han frå meg tusen gonger! (ut til v.)

Hønse-Lovisa:

(lyer etter henne. Seier stilt):

Gudskjelov og evig ære!

Krestna:

(inn frå høgre).

Gjekk ho?

Hønse-Lovisa:

Ja, no gjekk ho!

Krestna:

Blei ho glad?

Hønse-Lovisa:

Berre sopass at ho næsten gjekk frå vite!

Krestna:

Takka ho vårherre?

Hønse-Lovisa:

Det gjorde ho visst. Jau, det trur eg.

Krestna:

Eg tykte eg høyrde ho banna?

Hønse-Lovisa:

Det kan gjerne vera. Men ho meinte ingenting med det. Ho tok berre feil i munnen. Det var meininga å takke.

Krestna:

Sa du, koss du hadde fenge tak i ungen?

Hønse-Lovisa:

Det treng ho ikkje vita no. Og det skil ingen andre heller. Å jo, forresten! Set deg, skal eg fortelja det, ettersom du er so forviti. So tek vi oss ein kaffiskvett med same. For no skal han smaka! — Eg forstod det, ser du, at det var berre ein ting, som kunde hjelpe ho Milja. Og det var det at ho fekk att ungen sin.

Krestna:

Ho skulde blit reliøs, Lovisa! Det er det einaste som duger mot freistingar. Det har eg prøvt —

Hønse-Lovisa:

Eg fekk snust upp kvar dei budde, desse fine folka. Og so gjekk eg til dei. Og eg var der fire gonger fyrr eg fekk gjort meg ferdig. Dei hadde blit glade i ungen ser du, og vilde kje sleppe han.

Krestna:

Korleis bar du deg då åt?

Hønse-Lovisa:

Eg fortalde dei sanninga, gjorde eg, — og meir til.

Krestna:

Kva for ei sanning?

Hønse-Lovisa:

Sanninga med han Julius og ho Milja, vel! Eg måtte tala! Eg kunde kje anna for samvite mitt, sa eg.

Krestna:

Kva meinte du med det, Lovisa?

Hønse-Lovisa:

(held fram).

Det var verst for ungen, sa eg. Det var han det vilde gå ut over. For hadde dokteren spurt seg for um foreldra hans, so hadde han ikkje funne på slikt, sa eg.

Krestna:

Då var du stygg, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Dokteren hadde kje trengt bry seg stort, for å få greie på at far til ungen var ein tjuv og ein drikkar, sa eg. Og ikkje hadde det vore vondt å få tak i litt um mora heller, sa eg. For gud og kvar mann visste koss ho fór fram, sa eg.

Krestna:

At du hadde hjarta til dette! Kva svara dei på dette?

Hønse-Lovisa:

Dei blei sinte, Krestna. Dei opna si dør og viste meg ut! Men eit par dagar etter kom dokteren innum her og grov og spurde. Og eg fortalde det verste eg visste både um han Julius og ho Milja. Ja, eg laug, Krestna, når ikkje sanninga var fæl nok!

Krestna:

Du skulde skjemst, Lovisa! Du har mykje å svara for!

Hønse-Lovisa:

So høyrde eg ingenting på eitpar dagar, og so gjekk eg dit på nytt. Men eg slapp kje inn. Men den tridje gongen slapp eg inn, og då blei eg ikkje utkasta. Og då eg gjekk der ifrå fjorde gongen, hadde eg ungen med meg, Krestna! Det var i går.

Krestna:

Det ser næsten ut til at du er kry av denne skarveferda di, Lovisa.

Hønse-Lovisa:

Og eg hadde kje berre ungen, men eg hadde underskrifta hennar Milja og! Og den stakk eg inn på bryste på ungen. Ho kan vera trygg no! He, he! Sistpå var det snaudt dei torde ta i ungen. Og dei lufta væl ut då eg gjekk! He, he, he! Nei, no lyt vi stå upp og gjera litt. No kjem gjentune på minutten!

(Dei reiser seg).

Krestna:

Aldri hadde eg trudd at du var so full av vondt, Lovisa! Du har øydelagt heile framtida for ungen.

Hønse-Lovisa:

Ikkje ver so viss på det du! Eg har i minsto redda ho Milja.

Krestna:

(held på sitt).

Ja, men ungen, Lovisa!

Hønse-Lovisa:

Ungen er hjå mor si, Krestna! Og det er der han høyrer heime. Ho Milja kjem til å bli ei god mor for han. For ho har lært litt no dei siste dagane!

(Under det siste har ein høyrt fotstig av mange folk som gjeng framum ut på gata. Folk skal på arbeide. Ein høyrer nokon kjem gjenom kjøkene, og Sersjant-Petra og eitpar andre gjentur kjem inn frå vinstre med kvar sin unge. Dei er morgonfriske og høgmælte. Kysser ungane og legg dei. Lær og pratar. Har lita tid. Skundar seg mot døra att).

Sersjant-Petra:

(stansar i døra).

Kva var det som gjekk av ho Milja i sta? Skal ho ikkje på fabrikken?

Hønse-Lovisa:

Har du set ho?

Sersjant-Petra:

Ho strauk uppetter gata, og ho såg mest ut som ho var galen.

Hønse-Lovisa:

Ho hadde grunn til det, gjenta mi!

Sersjant-Petra:

Ho bar noko på armen. Noko som ho prata og smilte til. Og ho var so lett på beina at ho sprang uppetter.

Hønse-Lovisa:

Det er trulegt det, Petra.

Sersjant-Petra:

Kva var det ho bar på, som gjorde ho so glad?

Hønse-Lovisa:

Ho bar på synda si, gjenta mi!

(Tæpe).

Ungen

PERSONAR

1. Akt.

2. Akt.

3. Akt.

4. Akt.