DET STORE NASHORNE

Rasmus Løland

Nasjonalbiblioteket

Oslo 2014

Rasmus Løland: Det store nashorne

Epub fra Nasjonalbiblioteket, basert på utgave fra 1900, Olaf Husebys prenteverk.

Layout og forside omarbeidet av Lars I. Næsheim

Det store nashorne.

Minne fra gutedagarne.

Av

Rasmus Løland.

Olaf Husebys prenteverk, Oslo.

1900.

Innhald.

1. Bilætboki.

2. På fjellferd.

3. Langt uppi dalarne.

4. Paddehuse.

5. Lomereide.

6. Ei ferd til framande land.

7. Det store nashorne.

8. På fiskeferd.

9. Lensmannen.

10. Ufreden med tysken.

11. Prestedagen.

12. Haustkveldar.

13. Den sjuke guten.

14. Véren og tordivelen.

1.

Bilætboki.

So gildt blad som Almuevennen fanst ikkje. Dei hadde halde han i nokre år burt i stova og bunde han inn i ei stor bok. Den fekk dei blada i so ofta dei vilde, gutarne — Pål og Kolbein frå aust i stova og Gunnar og Andres frå vest i stova — og dei fann meir hugnad og lærdom der en i alle dei andre bøker og blad som i bokhylla fanst. Såg ein i eit anna blad so var der ikkje anna hell grå lester frå ende til annan, elder der var i høgdi nokre små svarte hender som stod og peika med sleikefingen. Og endå verre var det med hine bøkerne. Huspostilen og “Skattkista” skulde vera slike grepa[1] bøker, sa’ alltid dei vaksne. Men såg ein til, so var der ikkje ein gong ein skikkeleg svart neve. Der var berre eit og anna svart strike millom all lesteren. Desse striki freista dei alltid å gjera so mykje ut av som råd var. Dei kalla dei lengste av dei for lindormar; dei halvlange var vanlege ormar og slevor, og dei stuttaste var berre sniglar. Men det vilde ’kje verta nokor rett moro av det helder; det var so altfor lite med berre desse ormarne.

Den gamle salmeboki etter han bestefar aust i stova var alltid litegrand likare. Der stod tri eldraude hovud uppyver kvarandre på fyrste blade, og alle tri so hadde dei vengjer. Det munde vera englar. Han hadde nebb, den eine.

Men so var dette det einaste i heile boki og. Lenger ute var det ikkje so mykje som ei sleva um ein leita aldri so vel.

Nei men den store bladboki, det var noko anna. Der yrde og krydde det av allslag. Der var skip som sokk ned, og paven i Rom, og ein mann som heitte Jåbæk; der var ville dyr og indianarar og keisar Napoleon og krigen og mykje meir, so det aldri var teljandes.

Han var ikkje ven, paven. Han hadde ein stor kjole på, som eit kvinnfolk, og sat på ein stol og berre skjekte[2]. Og det var ikkje det gode han gjorde helder, sa ho bestemor aust i stova. Han fór ikkje med rett lærdom, sa ho. Men lygn og fals grov han med og alt som ilt var. Det var rett eit spelegt[3] menneskje, sa ho. Men då var det ikkje undrandes at han grein so stygt og, tykte gutarne. Dei hadde god hug til å skjera hol i nasa på han, hadde det ikkje vore for det at dei vaksne kunde sjå det og verta vonde.

Jåbæk var alltid noko finare. Men so svært ven var han ikkje. Han hadde lang nasa og mykje hår. Og han var nok ikkje so svært god og skikkeleg han helder. Han hadde det med det, sa’ dei vaksne, at han var so fæl mot alle som var høgt i rangen. Han kunde ikkje ein gong lata vera å kjekla og hakka på kongen sjølv. Men allra snakast[4] var han på prestarne; dei vilde han klora augo ut på. Det hadde ho bestemor burt i stova både lese um og høyrt av prestfrua sjølv ein gong. “Og dei skal få sjå kva endelykt det vert,” sa ho, “er so til[5] han fær gjera det av med prestarne, so me korkje fær støkken elder boklærdomen på ungarne lenger,” sa ho.

Um dette siste hadde dei alltid sine eigne tankar, gutarne. Vilde han ikkje noko verre en å gjera ende på boklærdomen, so kunde han vist vera ein hæv mann for det. Dei hadde teke til å gå i skulen nedpå Vikeland for eit par vettrar sidan, og noko verre visste ikkje dei en all den lesingi og leksorne dei laut mødast med der.

“Men kan han ikkje ein gong lata kongen i fred, so må han vera ein tosk, kor som er,” sa han Gunnar ein dag dei sat og blada. “For kongen må da vita alt saman mykje betre hell han, langnasa.”

“Han må vel helder takka til kan han vita halvparten so mykje som kongen,” sa han Pål.

“Men då kunde han jamenn halda snuten sin og, og koma i hug at kongen er konge,” sa han Kolbein, og han Gunnar slo på um dei ikkje skulde styva[6] litt av nasa hans Jåbæk og. Men dei andre tykte det var hosta[7] hardt for han, og so fekk han vera for den han var.

Men Napoleon, det var anna til kar! Han hadde store klaffar på akslerne liksom sjersanten som dei hadde set med kyrkja, og han hadde so mykje med fint krôt og åttebladrosor på bryste, det hadde sjersanten ikkje; han hadde berre blanke knappar han.

“Men kjøper han seg nokre fine blanke blekkplator og klypper dei ut i krôt og hengjer på seg, so skal det ikkje skilja mykje at han vert likso fin han. For det er kje skrap til kar han helder,” sa han Gunnar.

“Det er løgje at han ikkje gjer det då,” tykte han Pål. “Han hev då vel pengar nok til det, han.”

“Elder han kunde ta fine rosutte stykke av sunde krusakoppar og fila ut til åttekantar,” sa han Kolbein.

Ja det og, var han berre treisk nok. Men det var nok ikkje alle so hendige som han Napoleon, soleis.

Og so var der ein som heitte Garibaldi, han var ikkje mykje mindre til mann. Han stod ein stad åleine, og ein annan stad med ei svær skreid med krigskarar med seg. Sume gjekk og gjorde seg til med kvite brøker, og alle hadde lange spjot. Og det var ikkje under dei hadde spjot; for dei murde og slost med paven sjølv og folki hans, sa’ dei vaksne. På ein haug burtanfor mennerne stod eit lite hus. “Det er kanskje der paven bur,” sa han Gunnar.

“Han hev stengt vel att alle dørerne for seg, er det likt til . . han må vera rædd,” sa han Pål.

“Men når alle Garibaldi-kararne gjeng på med spjoti sine, so fær dei nok dørerne i flisar,” meinte han Gunnar. “So kan dei ta’ heile paven og slå han i hel . . so kan han liggja der og gjera rang lærdom.”

“Men korleis vil det so gå med folki som er med han i huse?” spurde han Kolbein.

“Å dei rømer vel upp på rotlofte og gjøymer seg so godt dei kan,” sa han Gunnar.

“Ja men det kan paven óg gjera fyrr dei fær tak i han!” let han Kolbein. “Han kan smjuga ned i eit myrkt hol under tekkja og dra’ ei gamall hit[8] yver hovude på seg, so ingen ser hyren[9] att av han. So kan Garibaldi-kararne lenge nok gå der med kvite brøker og leita til inkjes.”

“Der er måta åt[10] dei,” tykte han vesle Andres. “For det er synd for paven at dei skal fara so fælt åt med han.”

“Vil du han skal ha lov til å gå og herja og rikja og gjera kva vondt han vil, du då? So kan dei ta og senda deg til paven, so du fær smaka det eit bil,” sa han Gunnar og såg snursk på bror sin.

“Nei men kan dei ’kje helder ta og dengja han dugeleg elder setja han på svartehole eit bil når han vert for uvyrden?” spurde han Andres.

“Berre det hjelpte noko,” sa han Gunnar; “for det er ein gamall rakkje[11] er det, den paven i Rom.”

— Men gildare en mennerne og indianarane og alt i hop var alle dei ville dyri i boki. Der var bjørnar og krokodillar og løvor og nashorn, og mange som ingen visste namn på ein gong. Løva hadde breidt andlit og uppkjemt hår mest som ho Mari, og nashorne gjekk med eit uhorvelegt spjot på nasa som ein skulde sjå bougsprøyte på jegti hans Velom nedmed sjøen. Men korleis folk kunde berga live der som desse fæle dyri var, det var ’kje godt å skyna. “Dei lyt vel kliva upp i tretopparne elder upp på høge steinar og liggja der og glukka[12] radt til dei store dyri gjeng inn i skogarne um kveldarne og legg seg. Då er det vel so vidt dei kan lura seg ned og røma til husar,” sa han Gunnar.

— Dei lurde seg sistpå til å ta bladboki med upp åt ei gamall badstova og sat der uppå turkelemen og blada so lenge dei hadde hug. Dei tydde ut alt dei såg og tykte til slutt at dei visste meir en både skulemeisteren og dei andre vaksne um alt det underlege som i skogarne og utlandi fanst.

Ordtydingar:

1. *grepa (gripa), hæv, framifrå.

2. *skjekte (fyrrt. av skjekkja), gjera skakk munn, skapa seg.

3. *speleg, fårleg.

4. *snák, hæken, græug, “begjærlig”.

5. *er so til (“var so til”, stundom “er so” og “var so”), dersom, “hvis”.

6. *styva (av), stuva, skjera av; hogga toppen av.

7. *hosta (hoste) hardt, vel hardt, i det hardaste.

8. *hit, eit slags sekk (ilåt) av skinn.

9. *sjå hyren av, sjå “mindste spor, glimt eller tegn” av. (Ross).

10. *måta åt. høvelegt, til pass åt.

11. *rakkje (rakke), skarv, fark.

12. *glukka (glokka), kika og sjå.

2.

På fjellferd.

Det var ein dag fram på sumaren. Det var so fint ver. Dei hadde vore med og tjerva lauv um fyreduguren, og so fekk dei lov til å gå til fjels og sjå etter moltor sidan um dagen. Dei måtte berre lova at dei ikkje skulde verta for lenge, og ta seg i vare for tjørnerne og fjellstupi. Dei fann seg næverkoppar og fekk nista med, og i veg bar det uppetter den bratte stigen. Dei var berrføtte og berrærma[1]. Soli skjein i skog og urd, og det var so gildt so. Dei tok snart til å finna jordber millom steinarne, og so fann dei ein fugl i lauve. Stakar, han var daud. Men fjørerne var like fine enno. Dei plukka av dei største og sette dei i huvorne liksom indianarane i boki, og so skulde dei vera indianarar dei med. Stavarne deira var spjot, og siklebekken burt i urdi var ei fæl elv med krokodillar i som åt upp folk. So rusla dei lenger, og var ferdige til å tyna alle krokodillar som fanst.

Uppå fyrste fjellhøgdi kom dei åt den nedste fjellslåtta. Der stod ei liti løda burt under ein bergvegg, og der var grønt og vent som heime på ein gard. Dei kvilte litt og gjekk sidan fram på fjelle burtanfor og såg utfyre. Huh, det var mest kjølslegt, so bratt var det. Fjorden og alle gardarne låg djupt, djupt nede, og dei såg so langt utetter og innetter. Der var djupe vikar og kvite nes, og mange gardar som dei aldri visste namn på ein gong. Fjelli på hi sida av fjorden vart so høge og røselege, og dei såg atti blånande snøfjell gjenom eit skard langt langt i aust. Det måtte vera der dei ville reinsdyri var, og bjørnarne.

Men underlegast av alt vart garden heime, når dei såg ned på han derifrå. Det var berre so vidt dei kjende han att. Husi var som ein krins av små firkantar med flate tåkor, og vegjerne gjekk som granne makkar burtetter bøarne. Storåkeren deira aust i stova var som ei rund bakstehella, ein annan var som ein stor hane, og Røysaråkeren hans Per var radt lik ein mann som heitte Teis i bladboki. Han gloste og såg beint hit upp med det eine auga, men det andre tedde ikkje. “Han må ha blinka att med det, og grunar og tenkjer på eitkvart,” trudde han Kolbein. Og folki som gjekk millom husi var mest som runde nysto som ega seg fram[2]. Der kom eit nysta alt upp åt bekken. Det var visst ho Anna. Dei sette i å ropa på nyste-Anna, men fekk ikkje noko svar. Dei skræmde berre upp ein brun hauk ned i fjelle og såg beint ned på ryggen på han; det var som dei skulde sitja upp i skyerne og sjå ned på alt. Dei tok steinar og hivde etter han og skråla og skreik so lenge dei såg han . . styggen som drap hønsi.

So fylgde dei utetter fjelltrømen og fann større og større steinar og grytte utfyre for moro, og uti eit bekkjedjuv fann dei sistpå ei heil liti urd å ta av. Steinarne gjekk fyrst i lause lufti eit langt stykke, so snàrt dei inn på ein fjellkant, og gjorde eit tverhopp langt ut og gruste ned i lidi nedunder so det knaka og braka etter. Det stod som ein røyk etter dei største, og lukta som av brent. Dei fann seg handspakar[3] og sleit og reiv so dei sveitta.

Då høyrde dei med eit noko ropa, og fekk auga på ein mann som stod nedpå bøarne og glante upp og veifta med armen; det var nok far åt Pål og Kolbein. Dei skyna strakst kva han gaula for og sprang glodsvint bakum buskarne. Det var han som åtte lidi nedunder, og han var so vár um skogen at han torde snaudt dei skar ein prikk i ei bjørk; so kunde ein vita kva læte det vart no. Berre han ikkje kom med ris i kveld! Pål og Kolbein var vanmælte av otte. Det einaste kunde vera at han ikkje hadde kjent dei. Dei rømde og grov seg stillt som tjuvar upp etter tettaste skogen.

Det var høg lyng og einer kring dei og fanst ikkje veg. Dei stakk seg på føterne so dei minste var på gråten, og med eit sette han Andres i eit skrik og hoppa ende upp . . der fór ein roglutt orm inn i ein busk tett med han. Han og Kolbein sprang på live laust upp på den største steinen dei såg og stod berre og skreik um kapp; men dei tvo største lyfte stavarne og vilde sjå å få slå han i hel. Men det var ikkje heilt so greidt å vera hjartug no som då det stod um krokodillarne nedi urderne. Dei stod på tærne uppå ein liten stein og våga berre so vidt å stikka burt mot busken. Då kom ormen ut atter på den andre sida og kveisa og bles so det var fælt å høyra, og han var so fælsleg stor. So bugta han seg burt etter lyngen og inn under ein stein. Gunnar og Pål spratt upp på den store steinen dei med, og der vart dei standande og var bleike av rædsl alle fire.

Men dei kunde ikkje gjeva seg til der. Dei laut sistpå våga voni og hoppa frå stein til stein uppetter, og der som ikkje var steinar stod dei og hamra og slo ned i lyngen eit langt bil fyrr dei våga å tæpa[4] nedpå. For det kunde vera ormebøle i kvar den busken her. Gjev dei aldri hadde kome på dette fæle fjelle! “Ormefjelle og slevefjelle og sniglefjelle skal det heita og ikkje noko betre!” sa han Gunnar, og det tykte dei det var væl verdt alle saman. Dei tvia åt det og lova at dei aldri skulde trø sin fot der meir i si livetid. Og dei var ’kje mykje huga på å velta stein meir helder i si tid; for attåt alt det andre såg dei no at klædi deira óg hadde bata låkt av dette steinarbeide. Han Pål var berr på eine knée, og han Gunnar hadde fenge ei flerra bak ein stad so det var reint leidt. Dei laut sjå å hyrpa att med tæger og hampetråd, so kvinnfolki ikkje fekk for mykje på kverni i kveld.

— Endeleg var dei komne upp åt vegen att uppmed den litle løda, og glade var dei dess. No måtte dei skunda seg etter moltor. Vegen gjekk mot nordvest upp under fjelldrage og upp gjenom eit djupt skard som dei såg upp mot himleleite. Dei tvo minste var kje fri dei var fortenkte, og spurde um det ikkje bar på vegen radt til Amerika og utlandi på hi sida av dette skarde. Men Gunnar og Pål lo berre. Dei hadde vore der fyrr og var kjende. Det bar berre upp åt dei øvste fjellslåttorne der moltegrødi[5] var.

Dei steig på alt dei vann og stod snart uppi skarde og song so det svara i fjelli.

Ordtydingar:

1. *berrærma (—erma), erme-skjortom, med berre skjorteermar.

2. *ega seg fram. flytja seg smått um senn, skuva seg fram (“oka seg fram”, når det gjeng tyngre og med meir stræv).

3. *handspak, handspik.

4. *tæpa. trø várt og lett, trø nedpå med tærne.

5. *moltegrø(d), ein stad det veks moltor. (Sameleis: bergrø (elder grøa), grasgrø).

3.

Langt uppi dalarne.

Dei var komne upp i ein myrkvelve ovanfor slåttorne, heilt upp under Storåsen. Der var moltor kring alle tuvorne, og dei laup um kapp der dei såg dei største. Men der var alltid nok åt dei alle.

Då dei ikkje fann fleire gjekk dei upp i ein liten haug nedum myri, upp åt ei gamall turrfura som stod der.

“Ho skal heita Mekjedl,” sa han Gunnar. Jau for ho var so lik ein fant som heitte so. Ho var krokutt i ryggen og hadde langt skjegg som han, og uppi toppen hadde ho som ein stor sydvest av turre kvister.

Dei sette seg attmed roti på han Mekjedl og såg seg i kring. Der var ein høg svart fjellvegg beint ovanum myri, og låg digre steinar nedunder. Midt i fjelle var det eit trongt djuv som ei rivna, og ned etter det sikla ein liten bekk.

“Kvar kjem han frå, tru?” undrast han Kolbein. Det visste ingen av dei; men det måtte vera frå tjørner elder vatn uppå Storåsen.

“Der hev kanskje aldri vore folk enno og set dei,” sa han Gunnar, og so vart dei samde um at dei laut gjera ei stor ferd dit upp sidan ein gong og uppdaga dette ville lande.

Dei høyrde noko skvatra upp i fjelle og fekk auga på ein svartgrå fugl som flagsa att og fram. Han var for liten til å vera kråka og for stor til trast.

“Å men kanskje det er gauken?” sa han Pål.

Det måtte det just vera, trudde dei andre og; for han var nettupp soleis den gongen dei såg han nedpå Pera-træ. Han hadde slutta å gala heime no, og då visste dei at han alltid søkte til fjels.

“Det er minst fyre for han,” sa han Gunnar. “Han kan fara og gjera som han sjølv vil, for han hev ikkje reide og ungarne å stræva med som andre fuglar. Han berre drunsar[1] og verp upp i reidi åt småfuglarne; so lyt dei slita seg både kvitte og arme og føda upp ungarne hans. Sjølv gjeng han berre og spikkar storkar[2] som ein annan lensmann og gjer inkje.” Dette hadde bestemori fortalt, so han visste det var sant.

Dei tykte det var ei stor unåpa[3] i grunnen, den gauken, endå han gol so livande vent um vårarne.

“Men han kjem nok ikkje so snikkalaus[4] frå dette endå,” sa han Pål. “For når han kjem upp til fjels kan han ikkje gala lenger. Han grev med det eit bil, men stend snart fast. Det må vera som ei straff på han; for når han ikkje kan gala lenger, so er han ikkje det slag greskare[5] han hell andre fuglar.”

Kolbein og Andres sette i å gala og kukla og vilde høyra um han enno hadde mål til å svara; men dei tvo største hyssa strakst på dei. Dei hadde alltid høyrt, at gauken blødde i nebben når dei hermde etter han, og det var synd for han når han alt hadde fenge sitt å lida.

— Men då dei såg til andre kanten var det ei heilt onnor utsyn. Det var haug på haug og myr på myr langt, langt nedetter, og djupt nedunder låg fjorden på nordre sida, lang og smal mest som fjorden heime. På hi sida ris digre blåfjell att. Gardarne låg som små grøne flekkjer i skogarne; der var kvite fossar og blanke vatn uppetter, og svære snøfenner allra øvst. Det var mest som det kjøvde på anden å sjå so mykje. Men kva som var på hi sida av dei fjelli var verre å vita. Det bar kanskje burt mot Amerika og andre land.

Men dei måtte sjå å koma lenger. Dei åt resten av nista si, og Pål og Gunnar skar tvo krossar inn i furuleggen til eit minne. Då fekk dei auga på eit stort hol inn i leggen på den andre sida. “Det må vera øyra hans Mekjedl,” meinte han Gunnar, og so fann dei på at dei skulde kviskra nokre ord kvar inn i det til avskil. Det var ikkje nettupp visst um han høyrde det; men det var alltid løgje å freista, kor som var. Han Gunnar skulde kviskra sist. Men han var ei uvyrda, han sputta beint inn i øyra og ropa “Mekjedl fant”. So sette dei på flôge ned på myri. Men då dei såg attende var det skilleg som han Mekjedl stod og grein og var terren[6]. Det var kje anna å venta helder.

“Du skulde fenge sovore i øyra sjølv, so tenkjer eg du hadde hengt på lip[7] åt det,” sa han Kolbein.

— Dei hadde set nokre store brune gjeitskorblomar trast upp i urdi og vilde svinta upp og ta med seg nokre fyrr dei gjekk lenger; dei var so vene å ha. — Steinarne var store som hus då dei kom upp åt dei; der var store glyfse[8] imillom og svarte hol innunder, so det var mest fælslegt.

“Det må ha vore eit fint ras då dei datt ned or fjelle alle desse,” sa han Pål; “for dei hev vel ein gong kome derfrå for mange hundrad år sidan.”

“Ja men det kan likso godt vera risarne som hev kome med dei og lagt dei her,” trudde han Gunnar; for dei hadde vore svære til å draska på store steinar i gamle dagar, hadde han høyrt. “Dei kasta dei ofta etter kyrkjetorni, men sette dei stundom berre etter seg kring fjelli, helst uppå høge nibbor.”

Dei rødde um dette eit bil og kom til å furdast[9] på kven som var sterkast av han Sterke-Samson og risarne. Han Gunnar trudde helst at han Samson var basen. “For det er som inkje for han å slita upp kjeften på løva på budaveggen,” sa han. “Og kven veit, kanskje han hev slege i hel alle trolli og; for me ser dei aldri gå og strita[10] med store steinar no lenger.”

“Det var nettupp høvelegt åt dei og, når dei ikkje kunde lata vera kyrkjetorni,” sa han Kolbein.

“Elder kanskje det ikkje ein gong hev livt sovoren trollskap nokon gong,” slo han Pål frampå. “Han far hev sagt at det er berre snø og is som hev bore steinarne upp på topparne,” sa han, og dette vilde dei til slutt helst tru alle fire no, då dei gjekk her so langt frå folk uppyver desse svarte holi. Dei skunda seg og tok dei største blomarne dei fann, og tok på sprange ned etter haugarne.

Ordtydingar:

1. *drunsa, detta tungt ned; her: lata falla tungt.

2. *spikka stórkar, driva storkar, låst vera storkar.

3. *unåpa (unopa), ein som tek græugt til seg; “ubeskeden. ublu eller hensynsløs person”. (Ross).

4. *snikkalaus (snikkelaus), fri for skade.

5. *gresk (grusk), gild. framifrå.

6. *terren, vond. sinna.

7. *hengja på lip, vera surpen og gråta; “flæbe”.

8. *glyfse (glyps, ei glyfsa) ope millomrom, helst noko stort.

9. *fur(d)ast på, undra seg på, gruna på.

10. *furda ut, s. 22: granska ut. endefeta.

4.

Paddehuse.

Det låg ei tjørn nede millom haugarne vestanfor fjellskarde. Vegen gjekk ikkje langt ifrå upp i bakkarne, og dei tykte då at dei laut svinta nedum der med det same og sjå um der var lomereid. Dei hadde set lomen svinga uppyver vatne, og visste at han hadde havt reid der kvart år. Soli stod enno eit godt stykke uppe frå fjelli, so det var god tid og.

Stor og breid som ein sjø låg tjørni der, då dei kom nedåt. Soli skjein på vatne so det gleim i augo, og alt i kring spegla seg i det. Dei såg som ned i ein endelaus djup himmel med høge berghamrar i kring. Ein og annan augnestikkaren svirra att og fram, og langt inn i hin enden på tjørni somde tvo lomar med høge halsar.

Men såg ein ned i vatne var det anna til liv. Dei lagde seg på magen fram på torvorne attmed ei liti vik og såg utyver. Der var so kolende djupt, ende beint ned, og dei kunde sjå i alnevis nedetter no då soli skjein. Det yrde og krydde av rumpetroll som maur i tuva, og små svarte “havmenner” og makkar med buskutte føter skaut att og fram imillom. Det var som å sjå ned i ei verd for seg sjølv.

Dei visste fyrr at rumpetrolli vart til paddor, og her var det lett å sjå det. Storparten av dei var enno berre hovud og hale. Men på sume av dei største var det vakse fram ørende småe føter, og dei tok til å få augo og snut som vaksenmans paddor. Dei fiska upp nokre og furda dei vel ut[1]. Og atti torvorne tett med vatne spratt det eit par ørsmåe paddeungar som hadde mist heile rumpa. Dei kunde ikkje liva berre i vatne då lenger. Men rumpetrolli vilde kvevast strakst dei kom upp, so dei munde anda på kvar sin måte. — Og der fekk dei auga på ei stor vaksi padda og; ho sveivla[2] burt under torvorne og lagde seg burt i sevgrase inn i botnen på viki.

“Ho er kanskje mor åt alle desse ungarne og er her og gjæter på dei,” sa han vesle Andres. “Men det måtte kje vera greidt å ta vare på so mange.”

“Å ho hev vel ein paddemann som hjelper til,” meinte han Kolbein.

Dei såg etter, men kunde ikkje uppdaga nokon paddefar. Men langt nede ein stad såg dei eit svart hol inn under torvorne. “Det er kanskje døri til stova deira, og so kan han liggja der og kvila seg etter no’n,” sa han Kolbein. “Men han kjem nok ut og er med og skjussar til hols når ungarne skal inn og leggja seg i kveld.”

“Men korleis ber dei seg åt når dei skal seia eitkvart med kvarandre?” undrast han Andres.

Nei det visste ingen av dei. Dei hadde stundom høyrt paddorne kvekkja litt um vårarne, men aldri sidan um åre. So det måtte vel helst gå med minor og snodige teikn då.

“Dei sit stundom og pumpar ut og inn med underkjeften, kanskje radle[3] gjeng på det beste då,” sa han Pål.

“Du, det måtte vera løgje å kunna drøsa soleis, so ingen høyrde det!” sa han Gunnar, og både han og Pål ynskte berre dei hadde kunna det. So kunde dei seia kva dei vilde både i skulen og um sundagarne, når dei måtte sitja og mur-tia og høyra på tekster-lesteren. Dei freista sistpå å laga seg etter paddorne og vilde sjå um dei kunde skyna einannan med munsking. Men det var ikkje so greidt. Det skulde nok slik ein svær strut[4] til. Dei kom ingen veg alt det dei skjekte; dei skyna det ikkje ein gong då dei til slutt kalla einannan toskar på paddemål.

Medan dei for med det hadde han Kolbein trive ein stav og lurt seg burt åt seve og freista og slå i hel storepadda. Han hadde ikkje enno gløymt den gongen padda var skuld i at han datt ut i vesletjørni heime. Han råma ikkje skikkeleg med fyrste slage, og fyrr han fekk slå ein gong til treiv han Pål staven frå han og spurde um han vilde ha av påken sjølv.

“Ho kan hemna seg, so fær du anna å vita . . veit du ikkje det?” spurde han.

Nei det visste ’kje han Kolbein noko um; han var furten og vond.

“So kan du høyra av henne bestemor korleis det gjekk med han Tøres i Åsen,” sa han Pål. “So fær du vita det.”

“Korleis gjekk det med han?”

Det vilde dei andre og gjerne få vita. Dei hadde nok høyrt at padda kunde vera speleg; men dei hugsa ikkje nettupp dette med han Tøres. So laut han Pål fortelja det han visste.

“Det var den gongen ho bestemor enno var gjenta, for lenge sidan. Ho tente på ein gard som heitte Åsen. Der var han Tøres. Han var slik ein utange. Han reiv sund alle dei fuglereid han fann og drap humlor og slikka honningposen or dei; for han var slik ein svær slikk-um-kjeft og. Og sniglarne stakk han kjeppar igjenom og let dei liggja. So kunde han ikkje halda fingrarne frå paddorne helder. Der var tvo store tusse-paddor som heldt til i eit hol under stovemuren. Men i kveldingi kom dei ut og stabba[5] kringum i hagen. Mor hans sa’ at han ikkje måtte gjera dei noko. Dei gjekk berre og åt upp makkar og uhæm[6] som lagde seg på grase og kåle, og gjorde ingen mann vondt, sa ho; og han fekk vita korleis dei kunde hemna seg og. Var det nokon som slo og elte[7] ei padda, so kom ho att um natti og kraup upp i sengi til han. Men drap nokon ei padda berre for moro, so kom ho att i skræmsleham um natti og tok han med åt huse sitt nedunder myrarne.

Han Tøres lo berre åt dette og brydde seg ikkje um det. Han slo og sparka dei tvo paddorne mange gonger, og ein kveld ingen såg det tok han den eine og elte henne radt i hel og slengde henne ned i grase.

Ho kom ikkje att og gjorde han noko um natti, og ikkje sidan um netterne helder. Det var det han visste, tenkte han, og so hugsa han ikkje meir på det. Han hadde havt god hug til å slå i hel den andre og; men ho kom brådt burt og var ikkje å sjå meir.

So var det ein kveld han lurde seg burt i hagen åt grannen og stal kirseber. Han både grapsa i seg alt han vann og stappa fulle lummorne. Men då det leid litt ut på natti kjende han noko underlegt tungt uppå seg. Han vilde reisa seg og rista det av, men vann ikkje røyva seg, og då han skulde sjå var han komen åt eit framandt hus. Der var halvmyrkt og fælt. Veggjerne var svarte som myrmold, og det sila og rann ned etter dei. Lofte svôga[8] ned i blaute pløsor som ei dissemyr, og golve var biksvart dike. Og då han skulde sjå betre kva som låg so tungt på han, var det ei overhendig stor padda som sat midt på magen hans. Då skyna han at det var paddehuse han var i, og at hemni var komi, og han kjende att padda; det var den han hadde drepe. Ho hadde berre vorte so mykje større no og stirde på han med svarte augo. Han vilde skrika um hjelp, men orka ikkje det helder. Han låg berre og skolv av rædsl, og padda vart tyngre og tyngre. Og burt i ei krå sat den andre, maken hennar, og rørde med eine foten i ei gryta som var full av biksvart graut liksom myrmold. So tok ho gryta og kom labbande og vilde slå grauten i han. Då fekk han endeleg riva seg laus og slå frå seg med armarne. Det gjekk svart for augo hans og kom som eit uvit yver han med det same, og då han rådde med seg sjølv att var han heime i stova. Han stod naken framfor sengi. Han ropa på mor si og gret og laut fortelja alt.

Ja der ser du korleis det gjeng, sa ho.

Sidan våga han aldri å gjera paddorne noko, og han var ikkje so hækjen[9] på å ta kirseber meir helder, sa ho bestemor; for det var skilleg som dei hadde visst noko um det med, og kom yver han nettupp den kvelden han hadde stole.

Men endå måtte han takka til at det ikkje gjekk verre, sa ho; for hadde dei fenge den svarte grauten i han, so hadde han fenge paddeham og hadde kanskje aldri kome til folk meir.”

— Dei var ikkje visse på um det var truandes att dette, då soga var ute. “For du veit dei for med so mangslags rad’l óg i gamle dagar,” sa han Pål. Men so mykje skyna dei alle, kor som var, at det var tryggast å lata paddorne i fred. Og det var nok ikkje so mykje å trå etter å kunna paddemål elder andre dyremål helder, når dei tenkte betre på det. Han Gunnar kom i hug kva ho bestemor — dei kalla henne helst so alle, endå ho med retten var bestemor berre åt Pål og Kolbein — hadde fortalt um ein annan gut, og so fortalde han det.

Det var ein gut for lenge sidan ein gong, han heitte endå Ole-mann; han vande seg til å kvepsa og gjøy som ei bikkja seint og tidlegt. Han ól[10] og gjøydde etter kvar den bedarkall som kom til tunar, og vilde støkkja dei. Men jau menn fekk han like for det, sa ho. For lipporne hans, dei tok til slutt til å pøsa seg ut skilleg som på ein kvelp, og dei laut få både klokkaren og ei klok kona til å plåssa[11] med han og lesa alskyns ord yver han, fyrr det vart skikkelegt skapelun på munnen hans att. For når ein hadde fenge ein skikkeleg kjeft, so var det for det at ein skulde bruka han skikkeleg og, og ikkje hyrpa seg til[12] alle-leis, sa ho, og det kunde der vera noko i og.

Ordtydingar:

1. *strita (streta), slita tungt.

2. *sveivla, gå skeivt elder i svingar.

3. *radle (ubundi f.: rad’l, s. 29; etter målføre frå Ryf.), rál, drøs.

4. *strut, munn som stend langt fram elder er skoten fram.

5. *stabba, gå tungt og med stive bein.

6. *uhæm (uhema), uty; (elles helst um sjukdom og vantrivnad av uty og åt).

7. *elta, plåga.

8. *svôga. hanga ned i boge: boga seg under eit trykk. (Ross).

9. *hæken (hækjen). forhuga, græug.

10. *ól (og gjøydde), gnåla, aula.

11. *plåssa, ha møda og stræv med noko.

12. *hyrpa seg til, (elder “hyrpa i-hop munnen”), draga munnen saman; vrengja munnen, skjekkja.

5.

Lomereide.

Men det var lomereide dei skulde sjå etter. Lomarne heldt på og siglde att og fram på same flekken langt inne, so dei munde ha det der ein stad.

Dei sette moltekopparne frå seg og fór innetter langs vatsmåle. Då fauk lomarne upp og skreik og kakla og fór i lange ringar tett yver vatne og haugarne og hovudi deira; dei kunde kje hevja seg annleis. Dei var store og lange, mest som underlege fiskar som hadde fenge vengjer, og føterne stod ende beint attetter.

Jau, innmed botnen på tjørni fann dei strakst reide. Det var berre som ei liti dokk i myri tett med vatne, so lomarne kunde skuva seg ut i tjørni når dei vilde; for dei kunde nok aldri gå på landjordi med dei underlege føterne sine. Det låg tvo digre gråsvarte egg i reide, og dei høyrde i det same ei underleg piping og låting. Nei men du under! — då dei skulde høyra, so var det inni det eine egge det lét. Ungen i det hadde fenge liv og låg og stræva og vilde ut. Skurni hadde fenge ein klove, og han heldt no på å pikka eit hol på eine sida. Dei vilde gjerne hjelpa han, men våga ikkje; dei kunde snart gjera vondt. Dei våga snaudt å anda på han.

Med stort stræv fekk han endeleg ut hovude, og so gjekk det lettare å få av seg heile skurni[1]. So låg han der, nyfødd og naken, og sparka og såg seg i kring med store augo. Han peip og klaga seg enno, og når dei stakk ein fing ned mot han, gapte han vidt upp liksom han alt vilde ha mat. Men dei visste ikkje noko å gjeva han. Dei fekk gå, so foreldri hans fekk koma att og hjelpa.

“Men kanskje det kan gjera godt å lata han få litt vatn fyrst,” sa han Gunnar. Han tok og heldt han varlegt ned mot vatslôke[2] og stakk nebben nedi; men ungen berre riste på seg, og i det same slepte Gunnar han or handi, so han gleid i vatne og sokk beint ned. Dei ropa til kvarandre og trudde det var ute med han. Men best som det var stakk han hovude upp atter og baska og somde. Det var gut som ikkje var lenge um å læra, det! Dei lyfte han upp i reide og lagde mjuk mose kring han. So gjekk dei ut med strenderne på andre sida av tjørni.

Lomarne fauk no langt utyver åsarne. Den eine vende strakst attende då han såg dei gjekk; men den andre for ned yver fjelli langt ute. Han skulde vel ned åt fjorden etter fisk, han. Dei hadde ofta set den eine og stundom båe fara nedyver um dagarne og sidan upp atter i milelange sving, og ein dag hadde dei endå funne ein fisk i grase som ein av dei måtte ha slept ned.

Ordtydingar:

1. *skurn, skál.

2. *vatslôk, valsflata.

6.

Ei ferd fil framande land.

Soli hadde lågna ikkje so lite vest yver fjelli no, og dei måtte tenkja på heimvegen. Men då dei kom ut åt ei vik fekk dei auga på noko, so dei laut stansa enno ein gong. Der låg ein liten torvholme som flaut laus på berre vatne, var det likt til. Dei sprang nedåt og sette føterne mot han og fekk han til å glida ut or viki. So sprang han Gunnar utpå, og holmen flaut mest like lett. Då våga dei seg utpå alle fire, og han bar enno godt uppe, når dei berre stod på kor si sida. So fann dei seg lange påkar og tok til å staka seg fram langs torvorne. Holmen skulde vera eimbåten deira og heita Dyrendal, liksom den som gjekk til byen; tjørni var have, og no vilde dei av på langferd til andre land.

“Eg vil vera styrmann som kom utpå fyrst,” sa han Gunnar, og so kalla dei andre honom Jakk for det same; for so heitte han som var øvste styrmann på den store Dyrendal. Han hadde ein gyllande blank knapp i huva si, han Jakk på store-Dyrendal, og det hadde han Jakk her og; det var eit rundt hol i toppluva hans som var blank knapp.

Men so kom han Pål til å tenkja på at det kunde vera spelegt óg dette — å fara med eimbåt. “Me kan snart springa i lufti,” sa han. For dei var so slie[1] til å gå den vegen, eimbåtarne. Det fanst mest ikkje ein av dei i boki utan han enda i ein fæl røykpuff, og folke for som kråkor ut yver vatne.

Dei vart samde um at det laut vera seglskip då, so dei kunde vera trygge på live. “Men ikkje eit slikt skrap som jegti hans Velom nedmed sjøen,” sa han Gunnar. “Det hev tri mastrer og langt bougsprøyt, og Ebeneser skal det heita.”

Det gjekk ikkje so skjott nettupp, Ebeneser; men når dei tok godt tak burt i torvorne og skuva alt dei vann på ein gong, muna det alltid noko, og so ropa dei “hiven hal” attåt liksom han Velom når han bugserte og sleit på det meste. Dei kom burt under eit lite bratt berg, og so våga dei seg ut på sjølve blåhave, tvers yver ei liti vik. Men fælt var dette; dei augna kje botn under seg lenger, og det var ikkje meir en so dei tæpa i[2] land med stavarne, då dei var midt utpå. Dei minste skreik av otte, men vilde ikkje i land, kor som var.

“Det må vera Australia sjølv me er komne til no,” meinte han Gunnar, og det tykte dei alle det var likast til. Viki var ein fæl svart fjord inn i lande; berghamaren attmed var eit høgt fjell, og steinarne uppetter bakken var hovud av ville dyr og ville folk som låg på lur etter dei. Dei såg kor folki var svarte i andliti. Og nedi vatne yrde det av krokodillar og andre stygge dyr.

“Dei jeivlar[3] og bit etter treskohælarne og bukseleggjerne på dei svarte, so fæle er dei, og du må tru dei hækjer[4] etter kvite folk og,” sa han Gunnar, han visste alltid mest um sovore. So det var nok best å sjå seg fyre i desse landi og vera vel væpna.

Dei kom heppeleg yver viki, og so skulde dei på vegen til Amerika. Det var heilt burt på andre sida av tjørni, Amerika. Dei høge haugarne som soli skjein raudt på, var eldsprutande fjell, og krunglefurorne nedunder var sukkertre, og nokre store steinar atti ein bakke var husi åt Bjedne og Hansela og Ola-Ola som var farne til Amerika. Dei fekk sjå innum til dei då dei kom fram, og spyrja koss dei stod seg med helsa.

Men det var langt fram, og rett som det gjekk på det beste stansa Ebeneser upp og stod steins fast. Det var uråd å rikka det til nokon kant. Holmen stakk djupt i vatne og måtte ha haka seg fast i ein stein elder ein rotstubb. Dei laut sjå å koma seg i land atter. Men då var det ikkje so greidt det helder. Det var hosta breidt å hoppa yver på torvorne og for djupt til å vada. Og symja kunde dei ikkje. Dei bleikna, dei byrge sjømennerne, og alle fårar i framande land var brådt til inkje mot denne eine knipa. Men so fekk dei til slutt auga på ein stein som stakk eit stykke upp i vatne millom holmen og strandi. Pål og Gunnar hadde av seg klædi og hivde dei i land, og våga so å skreva yver på steinen. Derfrå kom dei heppeleg i land og hjelpte sidan dei minste etter.

“So kan han liggja der den svarte holmen og vera Veloms-jegti,” sa han Gunnar; han var arg på han for dette. “Ho hev forlist på Kjetteholmarne og stanga av seg både bougsprøyt og ror og rorapinne og ligg der som eit anna trog.” Og ein stav som låg etter utpå holmen kunde vera han Velom sjølv, sa han; “han ligg der og veimar[5] og klær seg i hovude og veit seg ingjo furda.”

Dei sputta etter heile holmen. So sprang dei rundt på andre sida av tjørni og fann moltekopparne sine og tok i veg heimyver.

Ordtydingar:

1. *sli (slid) til, leid (“tilbøielig”) til; sli på (etter), forhuga på.

2. *tæpa i, so vidt nå burt i).

3. *jeivla (geivla), tyggja dauvlegt; jeivla og bita; bita slakt og med sleipa i munnen.

4. *hækja, vera græug etter elder forhuga på (sjå hæken).

5. *veima. vimsa att og fram; vera i villro.

7.

Det store nashorne.

Soli var nede då dei kom attende til det djupe skarde og såg nedyver. Ho var stor og bleik mest som ein måne då ho seig ned for blåfjelli. Det var alltid dag heime enno eit bil, um soli var nede; men her var det som kvelden kom dettande med ein gong då. Dei laut skunda seg alt dei vann. Dei tok på sprange nedetter.

Men so stansa han Gunnar med eit og stod og einstirde nedyver.

Kva var det?

Han peika med handi. “Kva er det der?” kviskra han.

No såg dei det alle: burt i furuhaugen nedanfor den vesle løda stod det eit underlegt svart ryte[1] inne millom trei. Dei hadde kje set lenge på det fyrr det laga seg til eit svært dyr både med hovud og føter, og på nasa hadde det eit tryne elder horn som gjekk langt som ein staur burt millom furorne. Dei stokk so det gjekk kaldt gjenom dei; so sprang dei bakum ein stein og våga berre so vidt å glytta fram.

Men kva slags dyr kunde det vera? Skrubben kunde det ikkje vera som var so stor, og ikkje for vel bjørnen helder. Han var ikkje soleis i bøkerne nokon stad. Nei, dei såg snart altfor godt at det var berre eitt slags dyr dette liktest på: det var nashorne sjølv. Ikkje noko anna dyr dei visste hadde eit slikt horn på nasa. Han Gunnar kviskra det til dei andre, og dei tenkte altfor mykje på det same. Dei hadde nok aldri høyrt at nashorne fanst nettupp her på desse leider; men ingen kunde vita um det ikkje heldt seg langt aust i dei store heidarne, og då var det ikkje uråd at det kunde koma hit og. Elder korleis det hekk i hop, so stod det fæle dyre der no.

Dei minste tok snart til å gråta av otte; men Gunnar og Pål truga dei svint til å tia. Dyre kunde snart høyra dei og koma. Men enno var det von at det ikkje hadde set dei. Det stod stilt nede millom furorne og leda ikkje ein fot ein gong.

Men kvar skulde dei so gjera av seg? Dei visste ingen annan veg heim når denne var stengd. Både austanfor og vestanfor var det stupbratte fjell og myrke skoglider som dei aldri fann fram i. Dei visste sistpå ikkje annan utveg en å kliva beint upp i fjelle ovanfor og sjå å berga seg der so lenge. Dei grov seg upp etter nokre småskorer og heldt seg i grastottar og rivnor; so fekk dei auga på ei noko større skor midt burt i fjelle ein stad, og freista å nå upp i den. Men det var ikkje so greidt. Dei minste stod snart fast, so Pål og Gunnar laut lyfta dei stig for stig; og då dei kom burt mot skori var der eit stygt skråberg og ei djup rivna å koma yver og horge fjelle[2] nedunder.

Men dei laut våga alt i ei knipa som denne. Dei blåheldt[3] seg med båe hender og steig fram tume for tume, og so hjelpte det godt at dei var berrføtte; dei nakne labbarne gleid ikkje so lett på berge. Dei kom heppeleg yver her med og kjende seg då heilt lettna. Skråberge var som ei vern for dei no, og på alle andre kantar var det berre bratte fjelle.

I skori sjølv var der einer og lyng og godt å sitja. Gunnar og Pål sette dei tvo minste innmed berge so dei ikkje såg udyre, og so skar dei seg dugelege stavar i ei bjørk burt i skori og gav seg til å stå på vagt attmed skråberge. Den eine skulde stikka og den andre hamra og slå med tjukkenden av staven, var so til udyre freista å koma yver.

“Det var løgje skulde det då ikkje få sopass på tranten at det agta seg litegrand,” sa han Gunnar. Men det var ikkje sagt at det vann so langt som burt åt berge helder. Dei visste at olme stutar og vonde hestar ikkje kunde gå i fjelle, og nashorne var ikkje nettupp likt til å vera so mykje betre til fots. — So fekk dei stå soleis til det kom folk og hjelpte dei og jaga udyre burt, um det so var til morgons.

Dei hadde vore stygt rædde at det skulde sjå dei og koma, då dei rømde upp åt fjelle; men det stod på same staden enno og hadde kje so mykje som snutt seg. — Det hadde alt teke til å skyma av kveld no, so dei såg det ikkje so godt som fyrr; men trynehorne såg dei skilleg enno og føterne. Og då dei såg vel etter var det som det røyvde på seg óg no. Det veiga[4] upp og ned med hovude liksom det lydde etter eitkvart.

“Det er kanskje oss det hev fenge teften av,” kviskra han Pål.

“Elder kanskje det berre kimsar[5] etter kleggjer og augnestikkarar som bit det,” sa han Gunnar, og han ynskte berre at dei vilde bita det nyttugt alle dei kleggjer som fanst, og alle myrhankar og hestemaurar med. “Det skulde berre ha vore bite på ein annan måte og, av eit korps-gevær,” sa han. Han tok méd med staven og ynskte seg kula og krut, so sku’ det ha fenge sin mette.

Kolbein og Andres burt i skori tok um eit bil til å sutra og frjosa og kom på gråten atter. Pål og Gunnar laut burt og leggja lyng og greiner rundt dei til livd, og trøysta dei best dei kunde. Då slo dei seg til ro att, og eit bil etter hadde dei sovna i lyngen, trøytte og forkomne som dei var. Men dei tvo hovdingarne stod like trutt på vagt og heldt stavarne i vere.

— Det vart meir og meir skymt av kveld yver fjell og dalar. Det fanst snaudt ljosrond lenger der som soli hadde gjenge ned. Men austyver tok det til å raudna i skyerne. Det var nok månen. Og litt etter kom han upp, han var stor og raud som ei kula av eld. Han skjein bleikt burtetter haugar og kollar; det glima dimt i steinar og bergveggjer. Alle dei gamle furorne burtetter haugarne vart som ein stor her av digre svarte karar med bleikraude hettor. Sume hadde lange sprikjande nevar, og andre hadde nasor både framme og bak. Haugarne vart til store klumputte hovud, og heilt ned i berge beint uppyver dei var det som andlit. Aldri hadde dei set elder vore uppi noko so underlegt. Og stillt var det so dei høyrde sin eigen ande. Men rett som det var kom det eit langt klagande skrik vestantil fjelli; det var som einkvan skreik for live; so vart det stilt atter. Dei stokk upp dei fyrste gongerne, men tok det sidan rolegare. Det måtte berre vera lomen som skreik uti fjørni. Han hadde so mangeslags læte. Og alle dei fæle skapi burtetter haugarne skræmde dei ikkje stort meir. Det var som ingen ting alt dette no, då det som verre var stod nedpå haugen. Men korleis det var, so kjende dei mindre otte for det med, di lenger det leid. Det var so trygt i denne gode skori, og so stod det stødt so velsigna stillt, nashorne. Dei såg det betre no att i måneljose, og det leda ikkje ein gong på hovude lenger.

“Det hev kanskje sovna?” kviskra han Gunnar. Dei hadde set hestarne stå soleis og halvsova i myrkre, og so kunde andre dyr og gjera det.

Dei vart so moduge at dei sette seg ned med stavarne sine, og tok til å drøsa halvhøgt. Det var i røyndi mest moro dette, attåt at det var so fælslegt og fårlegt; det var som dei for ålvora var komne åt dei ville landi. — Og so upp i under som dei skulde verta heime, når dei ein gong kom og fekk sjå korleis dei hadde berga seg! Dei kom i hug han Jens ned i garden, han laup lukt heim or skogen berre for han såg ein rev ein gong. Men no skulde dei få anna å høyra.

Då høyrde dei noko huja att, men ikkje uti tjørni som fyrr; det kom nedantil og let som folkemål. Dei sprang upp og lydde, men våga ikkje å ropa nedyver att enno. Då huja det ein gong til, beint ned i haugen der dyre stod. Dei kjende jamvel måle, det var han Ola. Og der såg dei han og, han stod i måneskine tett attmed dyre. Men du store, at det ikkje rauk på han elder rømde sin veg! Dei stod og einstirde, men det vart standande som inkje var med trynehorne sitt. No såg dei ein mann til der nede, dei gjekk rundt nashorne, og so sprang han Ola — beint upp på ryggen på det og sette i å gaula og ropa so det svara i berg og hamrar. Men enno stod det.

Pål og Gunnar laut ropa og svara . . dei skyna kje noko lenger. Elder det skulde vel ikkje vera ein stor grå stein, dette dyre?

Dei tvo små burt i skori hadde vakna av ropingi og grov seg upp or lyngen. Dei visste ikkje lenger kvar dei var; dei sette i å gråta og tuta, og Pål og Gunnar våga seg ikkje attende yver skråberge med dei no. Dei laut stå der til dei tvo vaksne kom upp.

“Hev de gjenge dykk i skorfeste, elder kva stend de der og gaular for?” spurde han Ola, og han lova dei både ris og deng då han såg at dei ikkje hadde gjort seg noko ilt; for heime hadde dei vore både rædde og illhuga då dei vart so lenge.

Dei minste gret enno og sagde som sant var, at dei hadde set likt til nashorne. Men Pål og Gunnar vilde helst ikkje ha noko drøs um det. No såg dei altfor vel, at det var berre ein stein, og so var vel det lange horne berre ei turrfura som låg attmed. Og då var det ikkje visst um dei hadde vore so mykje meir til karar dei hell han Jens som rømde heim or skogen for ein rev.

Dei laut slå det av med at udyre munde ha gjenge sin veg no, og dei minste var so forvildra at dei ikkje lenger hugsa kvar dei hadde set det. Dei tvo vaksne fekk soleis ikkje læ altfor mykje åt dei. Dei hjelpte dei ned og leidde dei heim, og der slapp dei ogso for meir ilt sidan dei hadde vore so skræmde. Dei måtte berre lova at dei ikkje skulde tutla seg burt soleis fleire gonger, so sant dei vilde sleppa rise, og det kunde dei godt lova; — dei var ikkje so hekne på fleire nashorn.

Det var mest som dei ikkje hadde fullt so god tru på bladboki helder etter den dagen. Dei hadde nok ikkje set det store dyre i fjelle so snart, hadde dei ikkje set det i boki fyrst, skyna dei, og kunde ho få dei til å ta so i mist med ein stein og ei turrfura, so var det ikkje visst kor sætandes ho var i alt det andre helder, både det med indianarane og med Jåbæk.

Ordtydingar:

1. *ryte, stor og formlaus ting.

2. *horge fjelle, stupbratte fj.

3. *blåhalda, halda av all magt.

4. *veiga (upp og ned), sveiga, svinga med kroppen elder limerne.

5. *kimsa, gjera sleng elder kast med hovude.

8.

Ei fiskeferd.

Det var ein dag fram på hausten. Dei hadde rømt innfor ein haug aust på bøarne, dei fire gutarne, og dei var ikkje blide der dei stod. Det var dei vaksne dei var vonde på; for so urimelege og vrange folk som dei vaksne fanst ikkje. Fyrr hadde dei berre vore rame til å leggja allslags arbeid på dei; dei skulde både bera ved og raka høy og henta upp aks millom stauren utpå åkrarne. Men no på det seinste hadde dei fenge det med å gryla og skjella for allslag og. Var ein øykskosaum elder ein tolekniv burtkomen, so var det stødt “ungarne” som hadde gjort det, um dei aldri hadde peika på tolekniv ein gong, og var ei øks skarutt i eggi, so hadde ungarne havt neveklå der med og tjaksa[1] i stein. Og skulde dei ta seg eitkvart gagnsverke fyre på eigi hand, so var det endå verre. Ein dag dei hadde funne seg orv og ljå og vilde hausta inn det fine grase burtpå ei staburståka kom far åt Gunnar og Andres yver dei som eit uver og lova dei høy både her og der, var so dei ikkje krak seg ned att strakst. Han hadde hære-såld[2] fyrr han, um dei ikkje trødde tåkorne hans og til here-sold, sa han, tosken. Sidan vilde dei vøla kjøyrevegen utyver på bøarne ein dag. Der låg ein stygg stein midt i vegen ein stad som sledarne alltid laut skrangla yver; men dei vaksne hadde ikkje sopass tiltak, at dei kunde få han burt. So tok Gunnar og Pål seg fyre og fann minebor og krut og vilde sprengja han sund. Og so hadde dei so nære som eit hår fenge deng, då dei vaksne såg at det tok til å puffa og røykja av krute. Det var takki dei fekk for dei vølte vegen.

Men endå verre var det gjenge i dag. Han Pål hadde laga ein liten sled og sele åt trehesten sin, og so tok dei den store katten hennar bestemor og spente fyre og vilde ha han til hest litegrand. Dei gjekk upp på Storåkeren og tok småstein og kjøyrde ned åt bekken. Der låg so mykje småstein og rak at det kunde turvast at ein reinska litt upp. Og dei kjøyrde slett ikkje uvislegt. Dei hadde berre småe lass og var sjølve med og drog mest likso mykje som hesten, og dei bruka ikkje svipa anna en litegrand når han kvæsa og vilde leggja seg ned for lasse. Han hadde lege so lenge og retta seg under omnen no, at det aldri kunde skakka at han fekk ama seg[3] sopass. Men jau menn lyddest det so at det skakka han både her og der, då bestemori og dei andre kvinnfolki fekk sjå det. Dei kunde kje ha skrike verre um ein hadde kjøyrt stein med dei sjølve. Dei reiv kjøyregreidorne i fillor og hivde dei på bekken og lova tri slags ris med ein gong når mannfolki kom heim. — Dei hadde kje visst betre råd gutarne, dei tok røming[4] frå heile ståke og stod no her innanfor haugen. Det var best å halda seg or vegen eit bil til det kunde gå i gløyme.

Dei tenkte fyrst å gå upp åt urderne og sjå etter bringeber; men so kom han Gunnar på noko betre. Dei skulde ned på fjorden og fiska. Dei hadde lenge tenkt på det og nokre gonger bede foreldri um lov; men det hadde vore rake nei[5] kvar gong. Det var so spelegt å ro åleine utpå fjorden for dei som var so små, det var so langt til sjøs, og allslags i vegen. Det hadde soleis aldri vorte noko av. Men no var dei so arge på all denne griningi av dei vaksne at dei brydde seg ikkje um kva dei sa’. Det var snart ikkje råd å snu seg skulde ein fara etter dei og tru på dei. Og fisk var der nok av i sjøen; han Ola hadde kome att med ei heil honk ein dag han hadde vore nedpå fjorden eit bil.

Han Gunnar lurde seg heim etter eit par fiskekrokar og snøre som dei åtte, og so bar det i veg nedetter. Det leid noko på dagen, men var enno god tid. Båt fekk dei høyra å få låna nedi Viki einkvan staden.

Men dei våga ikkje å gå kjøyrevegen nedetter; dei kunde råka einkvan. Dei fór ned skogen lenger ute og fylgde ein bekk ned eit trongt djuv. Dei hadde aldri våga å gå der fyrr; dei hadde høyrt at der skulde vera skræmsle, og at havmennerne reid der um haustnetterne. Men i dag var der ikkje det slag fælslegt. Det stod småbjørk og osp med fint gult lauv uppetter bergi på kor sida, og hatlebuskar med neter i. Dei laut stansa og plukka. Og attunder berge stod bjørneberris som svartna av ber, meir en dei vann eta.

Lenger nede var det tett oreskog, so dei laut mest smjuga seg fram. Det anga haustlegt av lauve som alt hadde dotte ned, og her og der stakk det upp gule smørblomar. Men dei var helder småe og bleike no. Det var leidt at det longo skulde vera haust og alt visna burt. Men so var det so gildt med allslags etandes um hausten; so dei vilde kje byta han burt med nokor onnor tid, kor som var. — Dei skar seg lange fiskestenger her, og tok alt til å samla makk til agn.

Det laga seg strakst med båt og, då dei kom ned åt Viki. Dei fann jegtejollen hans Velom nedmed strandi og tok han uløyves; det tok slik tid å gå og be um å få låna han. So fekk dei auga på nokre rare fiskegreidor som hekk og turka burt i ein naustvegg tett med. Det var pilk og grind og langt snøre, heilt anna til greidor en deira eigne.

“Skal me ta dei óg til låns?” kviskra han Gunnar. Dei visste det var vågalt og fantelegt, men gjorde det til slutt, kor som var; dei vart meir og meir moduge og morske, sidan dei ein gong hadde teke til å fara uløyves. — Dei måtte kunna ta mest all den fisk dei vilde no, tykte dei, og var kje fri dei drøste um kva dei skulde bera fisken etter på heimvegen.

Det var underlegt å glida utyver vatne; det var so det kipte i dei[6]. Men det var blikende stillt og båten god, so det aldri kunde vera spelegt. Fjorden vart so blånande breid, når dei låg her og såg utyver, og det var so blånande djupt og klårt i vatne langs strenderne. Det voks som ein svær skog av tare og kråkeskjeljar nedetter bergi; der låg krosstroll med fine liter, og maneter siglde att og fram, og fiskar smatt ut og inn i taren.

Dei fekk ut fiskegreidorne, og tok til å meita best dei kunde. Fiskarne fekk strakst auga på pilken og agni og tok til å nasa burt mot dei; men so fekk dei med eit ei fime-rid[7] på seg og sviga[8] inn under taren som dei skulde vera brende. Soleis heldt dei på dei tjuge gongerne og kom aldri nærare; dei berre dirra og jorta med kjeften. So toskne fiskar hadde dei aldri set fyrr. Og rett store fiskehenkerne vilde det ikkje verta helder, um dei fekk nokre av desse. Dei var ikkje mykje tjukkare hell ein sleikefing nokon av dei. Pål og Gunnar sputta sistpå etter dei og kalla dei kjering-iglar alle i hop. So rodde dei lenger utpå og vilde freista etter den skikkelege storfisken.

Midt utpå breidaste viki lagde dei seg att og tok til å meita med ny von. Dei kunde ikkje sjå botn nokon stad no, so det måtte vera meir en djupn nok åt storfisken. Men det var myrkare i vatne her, so dei kunde ikkje so godt sjå han.

Dei tykte snart dei kjende napp og; men kvar gong dei drog inn var det inkjevetta elder i høgdi ein taredott. Storfisken var nok altfor mykje av same arti som småfisken: han lika betra å nasa en å bita.

Dei skifte stad gong på gong, og han Gunnar freista jamvel å lokka han med litt trollkunst; han las eit par løyndarord og sa “derbe sulemimut” og plystra attåt, liksom han Tormod den gongen han fanga ormen i Martaskjellaren. Men korkje det eine elder det andre hjelpte. — Ingen av dei nemde fiskehenker lenger; berre ein skikkeleg fisk på kvar vilde ha vore noko. Ja um det so hadde vore berre nokre av iglarne . .. Dei kasta sistpå ut agn på måfå og sat daudstillt og venta; men fiskarne skyna ingen versens ting enno.

Der var slutteleg ikkje anna fyre, dei fekk ro i land att med inkje, elder so ro radt utpå opne fjorden og freista der. Dei tvo minste vilde helst i land no. Men Gunnar og Pål lova for det at fisken skulde upp til slutt um han so taut og bles og var verre hell hund og bikkja. Dei stemnde utyver att og tok alt til å kjenna seg heilt sjøvande.

Det stod eit iskaldt vindgust beint mot dei, og tok til å skvapla og sjøa litt, då dei kom ut for nesodden på vestsida av viki og hadde opne fjorden fyre seg. Soli stod lågt i vest. Det drog upp gråe skybankar kring henne, og heldt på å leggja seg ei grå dimma yver heile himlen. Dei lika ikkje dette nokon av dei; men ingen vilde vera ved at han var rædd, når dei hadde våga seg so langt, og desse sjøarne var berre godverssjøar, let han Gunnar. So dreiv dei på, utyver frå alle nes.

— Dei var komne eit heilt stykke utpå og hadde ut fiskegreidorne att. Då høyrde dei med eit ei underleg fossing burtpå sjøen millom båten og land. Dei såg ein kvit skavl og noko fælt svart, liksom helvti av eit hjul, som skaut upp or vatne. Det rulla rundt nokre gonger og sokk so ned atter.

“Kva er det, kva er det?” ropa vesle Andres og Kolbein. Ingen kunde svara på det. Dei hadde høyrt gjete kval og størja og andre store fiskar, men aldri at dei rulla soleis. Det var likast til å vera eit langt troll som låg i bugter . . Dei var bleike av rædsl alle fire, hivde fiskegreidorne og tok til å ro og røma på berre live utyver fjorden.

Dei var komne mest midtfjøres, fyrr dei våga å stansa att. Dei såg ikkje meir til trolle då; men trygg var det uråd å vera fyrr dei var komne i land. Men kvar skulde dei koma i land? Attende åt Viki kunde dei ikkje fara, og å koma i land på hi sida av fjorden var det liti hjelp i. Der var berre bratte liderne og urderne, so dei aldri kunde vita um dei kom fram til mannar. Dei visste sistpå ikkje onnor råd, dei fekk ro eit langt stykke utetter fjorden og so styra inn mot eit nes som dei såg langt utanfor der dei hadde set trolle.

Vinden heldt på og auka so det var tungt å ro, og dei var ikkje mykje hæve til å ro helder. Det gleid endå på ein måte so lenge dei hadde vinden beint imot. Verre vart det då dei skulde krøkja inn mot land og fekk han på sida. Den vesle jollen vogga som dei skulde sitja i eit trog. Dei tvo minste skreik og trudde dei kvelvde med ein gong. Dei laut snu båten mot vinden att snøggast dei vann.

Soli var nede no elder kvorvi burt for skyerne vestyver, og det hadde vorte so uhugleg grått i grått på sjø og land. Det var ikkje båtar elder folk å sjå nokon stad. Dei kunde ikkje ein gong sjå inn til gardarne; det store nese innmed Viki låg attfyre, og utanfor var det berre skog og utmark. Og sjøarne auka og auka; dei hadde snart nok med å halda båten rett mot vinden, og våga seg ikkje av flekken til nokon kant.

Dei hadde vore rædde fyrr, men ingen ting mot no. Dei kjende seg som tusund mil frå folk ute på ville have. Det var som svarte djupni vilde suga dei til seg. Dei tvo minste blåheldt i keiparne og skreik og ropa i villa på folk, og Pål og Gunnar hadde ingen ting å trøysta korkje dei elder seg sjølve med. Det var ikkje lenge fyrr dei ropa og gret alle, og dei kom i hug kor godt dei no kunde havt det hadde dei lydt dei vaksne og ikkje våga seg på fjorden åleine. Men no var det for seint.

Då høyrde dei det fossa, og såg det svarte hjule att . . det var kome heilt på den andre sida av båten no og var mykje nærare hell fyrste gongen.

“Det er sjøormen!” skreik han Kolbein yver seg, og ingen kunde seia at det ikkje var. Dei hadde etter kvart fenge sine eigne tankar um trolle alle fire, men ikkje våga å seia noko fyrr. Dei visste nok at dei hadde ottast i utide den gongen heime i tjørni, men denne gongen, denne gongen! Dei treiv til årarne og tok til å ro undan inn mot land; — denne nye fåren jaga burt otten for tversjøarne og alt anna. Dei hadde for lenge sidan mist fiskestengerne på sjøen, og no fór pilken og. Ingen hadde hugsa på å dra’ han inn, og so drog han ut yver æsingi med grind og snøre og heile greida, so ingen ansa på det. Det vogga fælt, men ikkje meir en at dei klara seg no då dei var nøydde til, og fyrr dei rett visste av det var dei komne so nære land at dei fekk von.

Då fekk dei auga på noko svart som gleid fram innmed bergi; det var ein båt med ein mann i. Dei sette i å ropa. Han svara og kom burt til dei, og so var det han Velom.

“Er det de, fantetravar?” spurde han; han var vond for dei hadde teke jollen, og lova dei varme ryggjer alle i hop. “Eg såg dykk fara ut um nese og hev no lote låna båt og leita etter dykk. De kunde snart ha kome ut i natti og kvitta dykk[9] som blinde kvelpar alle saman, og so hadde eg fenge skuldi og skittordi som slepte dykk av,” sa han. — Men då han fekk vita kor ille dei hadde vore uti det, blidka han seg trast, og då dei fortalde um det store sjøtrolle lo han.

“Det er berre nisa som velter seg i sjøen soleis,” sa han. So grov dei seg som våte høns yver i båten hans; han tok jollen på slæp og rodde innyver åt Viki med dei.

Det var alt halvmyrkt då dei kom der. Han velom lyfte dei i land og baud seg endå til å fylgja dei heim, var so til dei fælte. Nei, dei skulde klara seg sjølv no. Dei takka for seg og gjekk.

Slik mann som han Velom fanst ikkje, so mykje skyna dei no. Dei lova at dei aldri meir skulde læ åt han elder herma etter han, og endå mindre ta jollen. Og det var ikkje sant at jegti hans var so fælt ring helder, let han Gunnar. Det var helder ei fin jegt. “Ho hev alltid nokre bøter i fokka og storsegl og krampar i sidorne, men det er då ikkje verre hell at ein mann gjeng med bøtt brok, han kan vera like god for det,” sa han, og det tykte dei alle.

— Det var kolmyrke kvelden då dei kom upp skogen nedum garden. Dei høyrde steinulven guffa[10], og det tisla so underlegt i lauve. Men det var som inkje mot det dei hadde vore uti; og ikkje meir brydde dei seg um at dei kom utan fisk. Dei var berre so sjæleglade at dei kom heim sjølve.

Det stod no berre att å koma vel frå det heime, so dei vaksne ikkje fekk noko å seia. Dei var samde um å tia um alt so godt dei kunde, og smaug stillt inn bakdørerne. Då høvde det seg so heppe at der var kome framandfolk til gards, tvo hestehandlarar. Der var ein av dei i kor stova; alle drøste med dei og hadde ikkje ansa på at gutarne var ute so lenge. Dei slapp soleis for all spyrjing og fretting og kraup berre i seng. Men enno lenge etter dei hadde lagt seg, var det som dei låg og vogga upp og ned langt utpå sjøen og såg store svarte hjul dansa for augo.

Ordtydingar:

1. *tjaksa (kjaksa, kjakka), hogga ustødt; hakka.

2. *here-sold, (hæresåld), grovt såld til å reinska korn i.

3. *ama seg, umaka seg, bruka krefterne.

4. *ta røming, røma sin veg.

5. *rake nei, beint nei.

6. *det kipte i dei, kjenna rykk (kipp) elder kitling i kroppen av otte elder venting.

7. *fime—rid (elder fima, fema) skunding, uro; hastverk som kjem på med ein gong.

8. *sviga (svega), fara skjot og svingande av stad.

9. *kvitta seg, gjera ende på seg.

10. *guffa, hua (um steinulven).

9.

Lensmannen.

Det var ein vond dag. Kven skulde ha drøymt um anna en at dei var komne vel frå heile den usæle fiskeferdi i gårkveld då dei lagde seg? Men dei hadde fenge anna å vita i dag. Han Tormod hadde vore nedmed sjøen eit ærend, og då han kom att hadde han stygt nytt å fortelja. Han hadde tala med han Aslak nedi Viki, og han var so vond at han gjekk berre og banna, sa han. Han hadde mist nokre nye fiskegreidor som han hadde havt hangande i naustveggen. Og det kunde ikkje vera nokon annan en dei fire gutarne herfrå som hadde stole dei, hadde han sagt. Folk hadde set dei fara der nasa i gårkveld og ro utpå fjorden. “Men kjem dei ikkje att med dei strakst, so skal eg senda lensmannen på dei og stemna dei med ein gong. Du kan helsa dei på det, fantetravarne,” hadde han sagt.

Koma att med fiskegreidorne no, då dei låg på botnen av fjorden! Det vart nok ikkje i dag det. Dei hadde set at dei var burte då dei råka han Velom i gårkveld, men ikkje tenkt meir på det elder brytt seg um det når dei berre vart berga sjølve. Men no kunde dei sitja fint i det for dette med; for det var ikkje tanke um å koma frå det når både Velom og fleire hadde set dei.

Kva det var å verta stemd visste dei ikkje rett. Men so mykje skyna dei at det var noko vondt, og dei vart med ein gong so rædde at dei våga ikkje å spyrja han Tormod meir. Dei smaug burt til henne bestemor og spurde kva det var. Men ho svara berre at det var noko som dei ikkje turvte vita. “D’er dei som fer med fant og fals som vert stemde, og det vasar ikkje de dykk burt i, spår eg,” sa ho. So laut dei attende og spyrja han Tormod, kor som var — dei våga endå minder å spyrja nokon annan — og so fekk dei vita det.

“Når lensmannen stemner,” sa han, “so gjeng han kringum med tvo store jarntenger. Er det vaksne folk som hev gjort vondt, so riv han neglerne av dei med tengerne. Men er det småungar so klemmer han fast henderne og føterne deira og tek tri store tordivlar og slepper ned med ryggen på dei. Han gjeng jamt og ber på slike tordivlar i skreppa si,” sa han. Og det var fulla ikkje mange som slapp stemning når dei hadde naska fiskegreidor, det stod harde ord um sovore i lovi. “Hvo som haver krog stjålet, ham skal trast lensmand stevnes” stod der og det klårt og, sa han og flirde og lo, nettupp som han tykte det fór vel åt dei.

Dei gjekk med ein løynleg skjelte i knei frametter heile dagen etterpå og våga snaudt å sjå på folk. Dei visste nok ikkje um dei kunde tru so heilt på dette um tordivlarne, men det var fælt nok, kor som var, og mest endå verre vilde det vera med den fælslege skammi, når alt kom for dagen og heile bygdi fekk vita at dei var stemde. Dei gjekk berre og glytte nedetter vegen etter lensmannen, og stokk so dei heitna for kvar gong dei tykte dei såg nokon. Dei gav seg sistpå til å plukka upp aks utpå åkrarne, endå ingen hadde styrt dei til det i dag, og var trugnare en nokon gong fyrr; det var mest som dei kjende seg litegrand tryggare då.

Men dagen gjekk, og det kom ingen lensmann, og dei anda lettare um kvelden. Men dagen etter skyna dei altfor vel at det var for tidlegt å vera trygg enno, og han Tormod slo og burtpå um det. Det var ikkje sagt at lensmannen hadde fenge vita det so svint i går at han kunde koma då. So kunde han koma i dag. Dei tok på nytt lag til å sjå etter han, og visste ikkje anna å finna på en å plukka upp aks som i går. Men dei heldt seg so nære kvarandre på kvar sine åkrar at dei lett kunde finnast um eitkvart skulde koma på.

Det var slik ein ven dag. Det var solskin og siglde kvite skyer uppyver fjelli. Kornstaurarne stod i lange rader og turka, og det var ljost av gult lauv uppi alle bakkarne. Det kunde vore slik ein gild dag å ha vore der og henta neter. Elder uti skogen og henta tyteber. Ja um det so var å gå her og grava etter aks elder bera ved, so kunde det ha vore berre moro, hadde ikkje dette fæle med lensmannen vore. Men no var det berre vondt alt i hop og uvisst kva det kunde verta nokon gong meir.

Det leid langt um lenge fram mot duguren, men ingen lensmann var å sjå enno. Då var det ikkje fritt dei fekk betre von atter, og Kolbein og Andres gjekk heimyver og vilde sjå korleis det var med dugursmaten. Men det var ikkje lenge fyrr dei kom sendandes att. Dei hadde fenge auga på ein framandmann nedi vegen. No såg dei han alle, han kom stigande stor og breid og såg seg i kring på ein so underleg måte . . det var altfor lite å tvila på kven det var.

Dei tenkte fyrst å røma upp åt urderne og gjøyma seg av inni holorne der. Men dei vaksne stod og skar utpå nokre andre åkrar og kunde sjå dei. Dei visste då ikkje onnor råd, dei smaug heim åt tune og kleiv upp på ein smalhuslem og gjøymde seg i ei hola attum eit lad av lauvtjerv. Dei tetta godt att for inngongen og glytte ut gjenom nokre rivnor i bordklædingi; der kunde dei sjå beint ut i tune der lensmannen skulde koma.

Det var eit heilt bil fyrr dei såg meir til han. Men endeleg kom han stigande . . dei våga snaudt å anda lenger. Han gjekk med ei underleg rund huva og hadde skreppa på ryggen; det var vel der han hadde tengerne og det andre. Han hadde stor nasa og store styvlar og trødde hardt liksom han var sinna og fus på[1] å stemna.

Burtmed stova hjå foreldri åt Pål og Kolbein stansa han og harka og kremta; det lyddest ikkje blidt det helder. So banka han på døri. Faren kom ut og tok mot han, og so gjekk dei inn båe tvo.

Gutarne låg berre og venta på at dei snart skulde koma ut atter og skråla og ropa og leita etter dei då dei skulde fram til stemnings. Men det varde og rokk, og det kom ingen. Dei sveitta der dei låg og talmast i otte og uvissa.

Lensmannen hadde lagt skreppa etter seg burtmed dørhella. “Skal me lura oss ned og sjå um der er tordivlar og sleppa dei ut?” kviskra han Gunnar, då det ingen ende vilde ta. Men dei andre tykte det var vel vågalt, og so vart det ikkje.

“Men at dei vil ha eit slikt skræmsle i bygdi som lensmannen, det skynar ikkje eg,” kviskra han Pål.

“Dei skulde ta og jaga av alle lensmenner med påken,” sa han Gunnar, “elder få kongen til å setja dei på svarte rådstova. So kunde dei liggja der og grina med tengerne sine og stemna seg sjølve.”

Endeleg gjekk døri upp der burte, og den framande og far åt Pål og Kolbein kom ut. Dei var tyde[2] og blide båe tvo, lyddest det, og so baud den framande farvel og trampa og gjekk ned vegen att med skreppa si.

Dei skyna ikkje dette, gutarne — anten dei skulde vera glade elder rædde enno lenger.

“Han far hev kanskje gjeve han ein dram og fenge drøsa han blid, so han ikkje gjer meir,” sa han Kolbein.

“Ja men han kan likso vel ha gjenge der og berre nasa og spurt og ikkje sagt noko enno,” ottast han Gunnar. “Ingen kan tru slik ein mann. So kan han no berre vilja gå ned til han Aslak og drøsa og fisla meir med han og sidan koma att.”

Dei vart liggjande enno eit heilt bil. Men so heldt dei ikkje ut denne uvissa lenger. Dei grov seg ut og burt til henne bestemor og våga seg til å spyrja um ho hadde set noko til lensmannen

“Lensmannen? Det var skile på[3] til spurlag de hev etter øverheit og stemning no um dagarne. Hev de gjort noko vondt?” spurde ho og såg so underlegt på dei.

Nei då, dei hadde berre set ein mann med ei skreppa burtmed hi døri.

“Det var ein gamall jegtemann som vilde kjøpa ved,” sa ho.

Det datt som ein stein av dei, og det var som soli skjein ljosare då dei kom ut atter.

Men heilt trygge kunde dei ikkje godt vera; for det var slett ikkje sagt enno, at han Aslak hadde gløymt burt alt dette med fiskegreidorne sine. Det var sundag i morgon, og det vilde vera so fælande leidt å ha dette på seg då og. Då kom han Gunnar på noko: um dei gjekk ned til han Aslak og freista å blidka han med det gode? Dei kunde høyra å få låna eit par fiskekrokar av han Ola til å bjoda i skadebot, og so attåt ta med seg alle dei koparskillingar dei åtte.

Denne rådi lika dei godt alle. Dei var so hepne at dei fekk eit par fiskekrokar, og so lurde Gunnar og Pål seg nedyver fram på etternon og stod snart utfor døri hjå han Aslak. Han var kiprar, og dei høyrde han banka inni kjellaren.

Det var hardla hålegt[4] å ljota gå inn; men dei laut herda seg til slutt og våga det.

Han var kalleg terren han Aslak, og spurde strakst etter fiskegreidorne: og verre vart han då dei laut gå ved at dei so uheppeleg hadde slept dei på sjøen. Han slo i hevlebenken og kalla dei både pargas og tyras og draskerevar. “D’er lensmannen de klæjar etter, skynar eg, og han vantar ikkje husvist og låskyngjar[5] åt dykker, den kad’l,” sa han. Og då han Gunnar kom fram med dei tvo fiskekrokarne og baud han, so berre bles han. Sovore rote-musk[6] kunde dei ha sjølve, sa han. Dei stod berre og stirde i golve og våga aldri å syna han koparskillingarne sine ein gong.

Men då han hadde murt[7] or seg det han vilde og såg kor skræmde dei var, lova han endeleg å lata dei sleppa for denne gongen — berre dei lova at dei aldri skulde gjera slike fantestykke fleire gonger.

Dei lova både høgt og vel og var glade dei slapp ut atter.

Då dei kom heim fekk dei han Tormod og til å lova at han skulde tia um dette, sidan han Aslak hadde blidka seg. So kunde dei endeleg ha skikkeleg fred på seg. Og hadde dei ikkje vore meir huga på å gjera dei vaksne imot fyrr en dei var no, so hadde det nok vorte eit heilt bil fyrr dei var komne ut for sjøormen og lensmannen.

Ordtydingar:

1. *fus på, huga på, galen etter.

2. *tyd, blid, fjåg.

3. *det er skile-på (skil på), her: svært, merkelegt.

4. *hålegt (hådlegt), leidt.

5. *kyng (låskyng), kjeng, king) krampe til låse i kinnungen (dørstolpen).

6. *rote-musk, skrap.

7. *murt (fyrrt. part. av myrja, arbeida hardt o. s. b.; myrja or seg, skjella og smella.

10.

Ufreden med tysken.

Det stod ille til med ufred i utlandi no atter, lyddest det. I alle nye blad var det skildra karar som puffa og skaut elder stakk etter kvarandre, og når det kom ein framand til gards, elder folk kom frå kyrkja, tala dei ikkje um anna hell krien og korleis det gjekk. Det var tysken og fransken som slost. Franskarne det var snilde folk; dei hadde retten fyre seg, det sa alle. Men tyskarne var store uvyrder; dei fór berre med vondt og egla seg inn både på franskar og danskar. Men endå gjekk det so leidt til at franskarne tapte. Det var kje godt å skyna korleis det hadde seg.

Men so kom det ein dag ein fant til gards, då fekk dei greida både på det og meir. Det var mykje til fant; han visste alt so vel som han sjølv skulde ha vore i krien. Han kunde i blekk, og so sat han burt i kjøken hjå foreldri åt Gunnar og Andres og skulde vøla nokre gamle spann. Og medan han hamra og lodda, fortalde han so kjeften hans ikkje stod. Gutarne sat i tett krins rundt han; konorne frå alle grannestovorne gjorde seg ærend hit og sat der med spøti sine, og jamvel Tormod og Ola som læst vera so kloke på alt kom sistpå og var forvitne og lydde på.

Det var ikkje so at dei tapte frå fyrst av, franskarne, sa fanten. Det var hæve syldatterar, og dei klatta rett ikkje med flintebyrsa og tundermolarne, dei kararne. Dei hadde kanonor som gjekk med damp, sa han, og pikstolar med sju kulor i. Og dei dengde tysken nokre gonger fyrsta. Men so var det den fæle Bismarken, det var han som var hoppmann yver alle tyskarne næst etter kongen sjølv. “Han sat fyrst heime og rettleidde berre kossleis’n dei skulde fara åt dei som for åt krien,” sa han. “Men då dei for til å tapa so kallege, so vart han grydle og sinna og for åt krien sjølv og sette av alle jeneralarne sine. Dei kunde gå heim og hakka underburd under smalen; noko anna var dei kje tess til, sa han. So kommiderte han sjølv, og då vart det trast ein annan skikk. For han er soleis at ingen kan stå pál for han. Sume seier endå at han hev forsvore seg. Han dengde fyrst franskarne på landjordi, og sidan tok han dei til sjøs. Eit av dei siste slagi stod utpå have beint utani Manndal, og det høvde seg so løgje” — sa fanten — “at eg for min part slarva til å vera i Manndal nettupp på den tidi, so eg fekk sjå eit og anna. Og der kunde det henda at dei slost. Røyken av kanonorne var sistpå so strid at han drog folk med seg til vers, når dei kom burt i han, og me såg franskar so høgt uppi lufti at dei var berre som kråkor og skinnvengjer. Og kråkemat vart dei sistpå mest alle, armingarne; for Bismark og tysken vann som alltid.”

Men gu’ sjå til oss alle, sa fanten sistpå og riste på hovude; heldt tysken på og vann soleis, so kunde ingen vita um han ikkje snart kom og vilde ta oss og. Det var spelege tider, sa’n.

Dei kunde lite tenkja på anna elder tala um anna hell krien sidan um dagarne, gutarne; for hadde han vore so nære som i Manndal, so kunde han koma inn fjorden her og fyrr nokon vardest. Dei stokk berre dei høyrde duningi av eit skot, og endå uhuglegare var det ein dag det for ein stor svart eimbåt inn fjorden som dei aldri hadde set fyrr. Dei gjekk berre og lydde etter um han vilde til å skjota med kanonor, alt til dei såg han fara ut atter med ei last smale. Og det var ikkje av vegen å vera litetær budde på allslag og, når det var slike tider, tykte dei. Dei laga seg lange trespjot og sette kvasse spikrar i odden på dei. Sidan fann dei ei gamall byrsepipa som var brukande til kanona; krut tok han Gunnar hjå far sin som han var vane, og kulor støypte dei av blystykke som dei reiv av vindaugeråmorne i gamlebudi. So gjekk dei inn på ein høg haug beint uppyver sjoarvegen og bygde ein liten mur til å leggja kanona på. Der var det laglegast å ta imot ei fiend, var so til ho vilde upp til gards og gjera vondt. Dei lagde eit stykke tunder burt åt fengehole når dei vilde skjota, kveikte so eld i eine enden på det og sprang burt i runnarne til skote gjekk av. Ein dag skaut dei eit par prøveskot so det frasa[1] nedetter alle bjørketopparne, og det skulde fulla ikkje vera moro for tysken helder å få slikt i augo, tykte dei. Og so kunde dei hiva stein ned yver han attåt. Dei bar i hop ei heil røys tett frampå ufsi, so ho låg ferdig å ta av.

Dei var ei venda innpå haugen kvar dag og såg etter greidorne sine, men såg lenge ikkje likt til nokor fiend. Det stod nok ein hest langt nedpå ein haug ein dag, og han Gunnar slo strakst på at han torte høyra tysken til. So løyste dei ein smell åt han. Men hesten vart gangande roleg og gnog som inkje var; so han visste nok ikkje noko um krien, han.

Men dagen etter såg dei meir. Det kom eit kvinnfolk ruslande nedi vegjerne med noko kvitt på ryggen. Hadde det ikkje vore so fårlege ufredstider som det var, so hadde dei nok set at det var berre ho gamle-Gunnhild Viki som skulde upp til gards og få seg mjølk i holken sin. Men no var dei strakst samde um at ho var nok helst av fiende-folk.

“Ho skal kanskje spæja ut vegjerne til dei andre kjem etter,” sa han Pål.

“og holken ho ber på kan vera full av allslags spelege krutgreidor,” sa han Gunnar.

Dei ladde strakst kanona og lagde godt i med krut. Men kula lagde dei ikkje i enno, og dei turvte ikkje nettupp ta noko slags méd elder sigte helder, sa han Gunnar. “For det gjeld fyrst og fremst å skræma spæjarane or lande og ikkje nettupp gjera skikkeleg krien med dei,” sa han.

Dei venta til ho var komi upp på næraste bakkebrote nedunder haugen; so let dei det smella. Og jau menn gjorde det av seg. Fienda stokk so ho hoppa mest upp. So vart ho standande og glande i kring seg. Men ned atter rømde ho ikkje, kor som var.

“Ho tarv nok ein smell til, den tytta!” let han Gunnar. Dei ladde på fljugande flekken att og brende av. Og etterpå slepte dei nokre steinar utfyre so det ramla nedetter ufserne.

Jau då! Dei høyrde fienda ropa og kjæra seg; so krøkte ho av vegen og for nedfor ein haug so krutholken skrangla i meisen. Dei lo og ropa etter henne og ynskte berre dei kunde jaga alle tyskarne soleis. “Og allra helst Bismark’en sjølv, han skulde ha kula attåt,” ynskte han Gunnar. Dei var so vonde på han og alle tyskar at dei visste kje kva ilt dei helst skulde ynskja dei. So lagde dei kanona til rettes på muren att og bar nye steinar åt røysi. Det var godt å ha alt reidugt til ein annan gong.

Eit bil etter for dei utetter haugen og vilde heim til nons. Dei bar trespjoti sine med sida som andre herfolk og gjekk med huvorne langt bak i nakken.

Då høyrde dei ei stygg roping og råka Tormod og Ola heimanfor haugen.

“Kva er det de hev gjort?” spurde dei.

Dei bleikna litt, og han Gunnar svara spaklege at dei hadde berre stulla litt med ei byrsepipa og skulde liksom gjera krien litegrand.

“Ja de skal få krien på rette staden de!” let han Ola. “Er det det de moroar dykk med at de skyt etter folk, so er det best dei sender dykk på slavehuse strakst,” sa han.

Dei skyna at dei måtte ha gjort noko fælt ilt, og ynskte seg langt derifrå. Men då var det for seint; dei laut fint fylgja heim. Der sat ho Gunnhild inni stova hjå foreldri åt Pål og Kolbein og var raud i augo og andlit av gråt. Ho hadde teke ein annan veg etter ho sprang nedfor haugen, og rømt upp til gards, og ho hadde fenge ein støkk so ho var viss på ho fekk ha vondt av det i nokre vikor, sa ho. Og aldri kom ho til å gløyma det.

“No er eg både gamall og grå, men aldri hev eg set det fyrr at dei hev skote etter folk som gjeng i sitt lovlege ærend med ein holk, og ikkje vondt hev gjort,” sa ho.

Foreldri tykte og at dette var hosta mykje. Dei fann ris med det same, og denne gongen hjelpte det ikkje at gutarne gret og lova vel til ein annan gong. Det hjelpte ikkje helder at dei kunde seia for sant at dei korkje hadde bruka kula elder teke méd etter henne Gunnhild, men berre late det frasa nedetter runnarne. Krut var no ein gong krut det og ikkje til å gjera spe med. Dei fekk av rise so dei kunde hugsa det eit bil. Sidan tok dei vaksne trespjoti deira og braut i stykke, og han Ola gjekk inn på haugen og tok byrsepipa og gjøymde av for dei. Og etter alt dette fekk ho Gunnhild kaffi og mat og mjølk i holken sin i skadebot. Pål og Gunnar laut bera holken langt nedi vegjerne åt henne og attåt sjå på at dei vaksne kararne stod og flirde etter dei.

Etter den dagen heldt dei fred med tysken.

Ordtydingar:

1. *frasa (frasla), brenna og gneista.

11.

Prestedagen.

Dei sat burti bestemorstova ein dag fram på hausten, gutarne, og maksla på kvernekallar som dei vilde setja upp i litlebekken. So såg dei han Velom koma burti tune og hit åt døri. Dei hugsa kor snild han hadde vore sist, og ottast minst at han skulde bera på noko ilt no. Det tedde ingen ting sers på han helder, då han kom inn. Han helsa på vanleg vis og spurde korleis folk stod seg, og so spurde ho bestemor korleis dei rusla nedmed sjøen.

Å jau, sa han; men det var helder krakkje[1] med han Njædl enno; det var den gigti som gnog.

“Ja den gigti, den gigti, ho sparer ingen, ho!” sa ho bestemor; ho for sin part hadde henne nettupp i eine leggen, “so det er nett som krien heilt frå oklemote[2] og upp åt hummelsboti[3],” sa ho.

Dei tok til å flira åt dette, gutarne; men so var det med eit som han Velom fekk ei fima på seg, og so sa han:

“Ja det var sant, det var nok noko eg skulde seia med ungarne, ja. Eg høvde skulemeisteren her nede, og so bad han meg bera bod at presten vilde koma hit inn åt skulehuse i morgon og halda eksamen på ungarne. Dei skulde møta fram klokka 9, og dei som ikkje kom fekk mult på seg, sa han; for det var strengt og nepst med presten.”

Det seig or nevarne på gutarne det dei for med, og det vart stilt som i eit musebol der dei sat. Aldri hadde dei høyrt på maken som det var spelegt og utrygt med øverheiti i desse tider. Nyleg var det lensmannen, og so presten sjølv. Dei hadde aldri vore for presten fyrr, men no var dei so store at dei slapp ikkje lenger. Dei måtte då kunna alt det dei hadde lært fyrr, hadde skulemeisteren sagt, og alle kunde vita kor fælt det var å stå fast når det var for presten sjølv. Men kven kunde kunna noko no på denne tidi? Det hadde nok gjenge nokre stygge skræmor um skuleeksamen i vår, då skulen slutta; men det vart ingen ting av, og so hadde dei ikkje drøymt um å ottast for slikt fyrr til næste vår. Dei hadde snaudt kasta eit auga på leksorne dei skulde ha til skulen kom att i vetter, og alt det andre hadde dei gløymt mest heilt ut. Og so skulde dette koma som ein tjuv nettupp no!

Dei smaug ut og vart standande rådlause og med skjelv i kne utfor døri. Røma og gjøyma seg av heilt til i morgon kunde dei ikkje, og sjuke elder halte på nokon måte var dei helder ikkje, so dei kunde sleppa for det. Han Gunnar var sistpå ikkje fri han slo på um dei ikkje kunde få ei magesykja som hjelpte, når dei åt i seg litt pepar og syrestylk; men fyrr dei vart samde um nokon ting kom mødrarne deira og ropa at dei skulde inn og lesa. Han Velom hadde alt vore burti stovorne óg med ubode sitt. “Og lærer de ikkje ein grand bok og bøn no, so skal far dykkar læra dykk ein annan lester i kveld,” sa mor åt Gunnar og Andres til dei tvo sine — ho peika berre burt mot ein lime burtpå dørhella.

Det var på høg tid og, at dei tok til bøkerne. Det var snart kveld, og i morgon vilde det ikkje verta stor tid til å lesa.

Han Pål hadde leksa uti hustavlorne ein stad, og då han hadde sote med augo som naglar i boki mest ein time, tykte han endeleg at han kunde ei av dei so nokorlunde; det var endå den drjuge um “undersåtters pligter”. So las han henne upp atter enno eit halvt sneis gonger, so han kunde vera rett fullstød og lesa henne brenn-skjott. Men då han so skulde prøva seg att og heldt neven for augo, var han ikkje eit hår stødare hell fyrr. Han hakka seg berre fast eit par stader som han slett ikkje hadde stigsa[4] på fyrr. Og soleis gjekk det sidan, kor lenge han las. Han dreiv til slutt på av sinne og med gråten i halsen; men då vart det so ille at han kunde kje fyrste linorne ein gong. Det datt frå einannan som sand alt i hop, og der kom allslags rál[5] og blanda seg inn, både “herr Sinklar drog” og anna som stod i leseboki. Han gret og gjekk ut i kjøken til mor si og let um at han aldri i si tid lærde noko, og aldri gjekk han for presten helder. Men der var ikkje onnor trøyst å få en at han fekk maka frumme[6], “so heng vel alltid eitkvart att i hausen,” sa ho. Jau det var vent med det at det hekk! Han sette seg til å stira i boki att som i ei skodd.

Ikkje stort betre gjekk det for han Gunnar; han sveiv heilt uti “sentenserne” han. Og kva dei tvo minste lærde var ikkje godt å vita. Dei var inni dei fem partarne og sat og mulla og mulla på “det er”, og so fekk dei lange rider med gjeitestir imillomåt og sat som dei såg både gjenom bøkerne og veggen og ut i andre land.

Næste morgonen var dei tidleg uppe og tok til å lesa att, og då hefte det alltid noko likare i minne: Dei kunde sistpå dei siste leksorne so nokorlunde. Men det var enno ei skral trøyst; for alt det andre hadde dei snaudt fenge tid til å sjå på. Han Pål kom på gråten enno ein gong fram på morgonen, og slo på at han hadde fenge det so ilt med hugbit[7] at han ingen stad kunde gå. Men då sa far hans berre til han Tormod at det var nok best han gjekk ut og karta[8] av namne[9] bjørkesvig; — då var det tryggast å besna att for hugbite noko trast. Ho bestemor kom og læst vilja trøysta han og Kolbein, då ho såg kor rædde dei var; men dei høyrde snaudt kva ho sa. Det var lett nok å drøsa for henne, jåla, som ikkje hadde leksor. So laut dei vaska og kjemma seg og ta på seg kyrkjeklædi, og ein av dei vaksne fylgde dei eit heilt stykke nedetter.

Skuleborni frå heile krinsen var alt samla utfyre skulehusdøri, då dei kom der. Dei var bleike og hirne mange av dei og. Berre nokre av dei største stod som ingen ting var og lo endåtil. Ja so støde kunde dei vera i leksorne.

Presten var alt komen og sat inni skulestova. So kom skulemeisteren ut og ropa dei inn; han var kyrkjeklædd og hadde fint kjemt hår han óg i dag. Dei fire gutarne heldt seg etter alle dei andre og sette seg på nedste benken, og det var berre so vidt dei våga å glytta upp på presten. Han stod innar med veggen og såg på kvar som kom. Han var høg og svartklædd og hadde svart skjegg. Men han var ikkje nettupp so oveleg vond å sjå til som dei hadde tenkt. Nei men so hadde han helder ikkje noko å morska seg upp for enno.

— Dei hadde songe, og presten og skulemeisteren tok til å spyrja dei største gutarne. Skulemeisteren spurde fyrst, so tok presten i. Og det var svært som dei kunde svara og lesa alle i dag. Stod dei fast for skulemeisteren, so kunde dei det strakst når presten kom. Det var skilleg som dei hadde visst um det og sote og lese i lang tid. Men di verre vilde det verta når han kom til dei som sat der som andre heidningar, tykte dei fire gutarne nedpå benken. Dei våga sistpå ikkje å blinka upp, etter kvart som radi kom lenger og lenger ned mot dei. Allra verst kjende han Pål det. Han sat fremst, so dei vilde koma til han fyrst, og so hadde han alltid vore millom dei som kunde litt fyrr; dubbel skam var det då å vera so tosken no. Han sat berre og stræva og tok upp atter for seg sjølv det han hadde lært i dagmorgon, so det ikkje skulde leka burt . . . so stod presten framfyre han som ein stor svart rise.

Skulemeisteren spurde eitkvart; det var i hustavlorne, so vidt han Pål skyna. Han visste då ikkje betre råd en å setja i veg med “undersåtters pligter”, som han kunde best. Men fyrr han hadde lese ei lina kom det eit kvast “nei, nei” frå skulemeisteren, og det var nettupp som dei største gutarne flein. So spurde skulemeisteren upp atter; men då var Pål so forfjamsa av mistake sitt at han korkje håtta elder høyrde, og kunde ingen ting svara. So spurde presten:

“Kan du lesa det fyrste bode?”

Nei — då kunde han ikkje koma inn på det helder so i snøgg-venda.

Då tagde både presten og skulemeisteren. Pål fekk augo fulle av vatn og venta berre å få eit slag under øyra. Men der kom ikkje noko slag. Presten gjekk berre beint frå han og tok til å spyrja gjentungarne på andre sida.

Brennande heit og skjemd sat Pål etter. Det einaste han freista å trøysta seg med var at dei no ikkje vilde spyrja han meir, so han var komen gjenom knipetake på ein måte. Men fyrr han visste orde av stod presten framfyre han att; han spurde kor gamall han var og var ikkje det slag vond.

Jau det kunde han då svara på. So spurde presten um eitkvart heimanfrå, og det visste han og greida på; det var snart gjort med det som ikkje var leksor. Men då dei soleis var komne på glid lirka presten inn på det som stod i bøkerne og, og då gjekk det so underleg til at Pål kunde svara på det med. Var det ikkje rett nettupp kvar gong, so sa’ presten alltid at det peika i minsto burt mot det rette, og so kom Pål strakst på lôs med det fullrette. Han vart med eitt so modig og underleg klår i hovude. Han kunde sistpå lesa utanboks heile stykke som han ikkje hadde drøymt um at han kunde fyrr i dag; han skyna det ikkje sjølv. Rende han seg litt fast her og der, so leda presten han berre på veg att med eit ord elder tvo — so var det so godt som han kunde alt.

Presten skrepte svært etterpå og klappa han på hovude.

“Eg visste du kunde eitkvart,” sa han.

“Ja han hev alltid vore millom dei beste for sin alder”, sa skulemeisteren og var liksom so fegjen han og.

So tok dei til å spyrja han Gunnar. Det gjekk alltid litt hakkutt for han og i fyrste lage, men vart strakst betre, so han kunde både sentenser og meir. Ja um det so var dei tvo minste, so kunde dei ein grand no. Presten kalla dei sistpå hæve gutar alle fire; “og eg er viss på at de vil verta likso hæve sidan og,” sa han.

— Det leid langt på ettermiddagen då dei kom ut og var fri. Hadde det vore bleike andlit um morgonen, so var det no lått og gleda på alle. Dei vart standande i ein flokk eit heilt bil fyrr dei skildest; dei hadde so mykje dei laut drøsa um no. Men han Pål stod berre og lo for seg sjølv og sa ingen ting. Han kjende seg so ljos innvendes, og det var mest som alle såg etter han. Når det barst i so var det nok han som hadde gjort det best av alle i dag. —

Dei var komne upp i vegjerne, dei fire gutarne. Då kjende dei at dei var svoltne, og hugsa at dei hadde nista med i lummorne. Dei sette seg burtmed ein stein og tok upp knyti sine, og då var det vaflor dei hadde fenge med i dag, sidan det var prestedag. Det var som alt snudde seg vel i dag — kven skulde ha tenkt det då dei for ned her i dagmorgon! Men so visste dei det og no, at slik mann som presten skulde ein få blæ lenge etter. “Vil dei likna han i hop med lensmannen,” sa han Gunnar, “so fer dei med lygn.” Då turvte dei ikkje vera rædde prestedagen ein annan gong helder — berre dei las noko meir framfyreåt og ikkje leit altfor mykje på slumpelukka. For det var ikkje visst ho var til å tru på for ofta, um ho hadde vore god i dag.

Ordtydingar:

1. *krakkje, kruslutt.

2. *oklemot, okleled.

3. *hummelsbot (hombot), knebugti, knehola.

4. *stigsa (stigla), vera ustød.

5. *rál, vas.

6. *maka frumme, freista lukka; driva på med tôl, um det gjeng gale i fyrste lage.

7. *hugbit (hogbet), vatsbit, vats-æling.

8. *karta, kvista av.

9. *namne (bjørkesvig), ein grand, litt. svig, (sveg) småkvist, ris.

12.

Haustkveldar.

Den gildaste av alle dei vaksne gutarne var han Todleiv. Dei andre, både dei vaksne brørne deira og tenestgutarne, læst berre vera svære karar dei. Dei heldt seg for store på det til å ha noko lag med “gutungarne”, og dei tykte dei var hæve når dei kunde narra elder skræma dei. Og sat dei saman um sundagarne elder stod uti tune um kveldarne, so drøste dei ikkje um anna hell styrke og karstykke og eksisen. Tvo av dei hadde vore på eksisen. Dei stod sidan og berre keikte seg i leggjerne, so greske vilde dei vera, og fortalde alltid det same um struntne[1] sjersantar og løytmenner. Men endå stod hine gutarne og lo, og gjentorne kniste når dei gjekk framum, liksom det skulde vera so løgje. Jau det var noko til løgje.

Nei men han Todleiv. Han hadde aldri vore på eksisen, og ikkje gjort so mange karstykke elles helder; han var mest blind. Han stod burti løda hjå far åt Gunnar og Andres og banka og treskte med tust um dagarne fram etter hausten. Men når det var regn og kvernevatn sat han i eldhuse og turka korne i ei stor gryta. Då var gutarne aldri langt undan, so sant dei hadde tid. Stundom erte dei han upp og tok burt krakken hans når han reiste seg upp, so han sette seg beint ned i auren. Men dette var ikkje so løgje i lengdi. Han vart mållaus, og dei små utslykte augo hans gulna. Men når dei var skikkelege med han og sat rolege fekk dei steikja eple i korne, og so song han åt dei og fortalde. Han visste so mykje; det var um folk som hadde gjenge atter elder villa seg burt i fjelle, um utburden[2] og huldrekad’l og allslag. Han var frå ein husmansplass inni fjorden, innunder brattaste fjelli ein stad, og der hadde det hendt det meste. Han visste endå um ein gamall legdekall som hadde set svyrte[3] av hinmannen sjølv; han sat på trulle-huk innunder stabure.

Det var ein kveld langt fram på hausten dei sat soleis kring han i eldhuse. Elden under gryta skjein raudt og flakkande burtetter dei sotutte veggjerne, og ute var det kolende myrkt. Han var komen til å fortelja um fyreferd og varsling.

“Dæ va ein gong på eit lite plass der hima,” sa han. “Kånå va dø, å ma’n av på fiskje om vinteren. Der va berre to døtter hima te stedla kretturå å sjå te huse. Den ælsta va så vitt vakså, å den øngsta va berre jentongjen. Å så va der ei gammadle halvtussete legdakjæring. Hu låg borti kro’nå[4] attemæ pist’n[5] om nættedn, å dei to jentedn låg oppå ein liten ståvelemm. Hu va så fæle te låta støgt i svæv’n, kjæringjå, atte dei ville kje liggja inne der så hu va. Dæ va långt te andre folk å kom sjellå nåken fram-om, å sjølve kom dei ingjen sta.

Så va dæ ei nott fram imot jul. Dæ va kålane mørkt å fælt snødrev. Dei hadde stengt adle dører å låg å såv. Då vakna dei to jentedn av nåke så romla uti troppå. Dæ va likså der sko kåma einkvan opp troppå å dra på fjøler. Dæ konne kje vara legdakjæringjå, for dei haure henna rota ne-i ståvå, å dei visste endå minder nåken a’n så konne ha nåke der jera då. Dei blei så fælne atte dei låg berre å skolv å breidde seg ne onde sengjaklædn. Dei haure dæ romla alt opp åt lemmdørå; så blei dæ mæ ein gong stilt, å dei haure sia ingjen ting framette nottå.

Dei va fælne endå då dei sto opp om mårå’n. Men sia om dajen tok dei te tru atte dæ berre konne vara rotta å mus så hadde sprongje opp å ne, elle atte dei hadde skræmt seg av inkjevetta. Døredn va læste om mårå’n likså om kvæ’l, å der va inkje visner ette nåken ting.

Dei la seg så dei va vane jera om kvæ’l ettepå, å haure lengje ingjen ting. Men fram på nottå, nettopp på sama tiå så om nottå føre, stokk dei opp or svæv’n å kjende som ein uro på seg. Så tok dæ te å rutla å dra på fjøler uti troppå atte, å dei haure dæ denna gongjen så sjele atte dæ va kje te tvila på dæ va eitkvart. Dei visste kje anna å jera, dei kraup væl onde sengjaklædn likså siste; dei vona berre atte dæ inkje sko kåma lenger helle åt dørå. Men denna gongjen kom dæ lenger. Dei haure kje dørå gå, men litt ette rutla dæ alt inne på lemmgolve, å dæ va likså dæ tok te hevla å saga. Men dæ va avdøyvt å ondale[6], meste så dæ va långt borte endå, å dei haure inkje fotsteg. Dei våga inkje å sjå opp helle lea på seg, dei berre helt sengjaklædn gott fast øve håve å låg som dei va klomsa av rædsl.

Endele stilna dæ av atte; dei haure dæ rutla mæ dørå i eit gammalt skåp, likså dæ sko gå in der, å så inkje meir.

Eit långt bøl[7] ette våga dei seg te sjå opp. Då va der mørkt å ingjen ting å sjå, å om mårå’n va alt som førr denna gongjen og.

Trea nottå våga dei kje å liggja på lemmen. Dei sat n’i ståvå å vakte å brende spik.

Dæ va kålane mørkt ute i nott og, men likare ver, å kurt[8] å stilt adle star. Dei haure ingjen ting på den tiå av nottå så dei hadde haurt dæ romla førr, å inkje ein gong legdakjæringjå let i seg så hu va vane. Hu hadde klaga seg litt for verk for bringå tilegt om kvæ’l; men sianes[9] hadde hu ingjen ting nemt. Dei totte te slutt dæ va ondale så stidle så hu låg, å gjekk bort å lyste mæ spikjå. Då låg hu mæ open monn[10] å stirte mæ auer som av glas opp i takje. Hu va daue å kalle.

Då sjøna dei ka dei hadde haurt, å blei så rædde atte dei våga kje å vara inne mæ likje. Dei rømde bort åt fjose å stengde seg inne der, å så snart dæ grydde av dag grov dei seg utette liadn te grannefolk. Dei fekk mæ seg ein mann him atte så sko vara der te likje va kome or huse. Han snikra likkjistå å helt te mæ oppå ståvelemmen nettopp der så dei hadde haurt førevarsle.”

«Høyrde dei noko sidan?” spurde gutarne.

Nei, sidan var det stillt som fyrr, og dei tvo gjentorne budde åleine att til faren kom heim.

“Men andre gonger . . hev dei ikkje høyrt sovore fleire gonger og?” — dei var so fælne og forvitne at dei tokka seg[11] tett inn åt han Todleiv og stirde upp i dei tome augo hans; og klangen i gryta når han rørde i korne var som ein underleg ljom av kyrkjeklokkor djupt inni fjelli langt i aust.

Han tenkte seg um eit bil, so hugsa han noko.

“Dæ va ein gong på ein gar eit støkkje lenger ute. Dæ hadde vore lite snø å hart frost framette heile vinter’n føre jul. Adle elvar å bekkjer hadde frose te å krytt opp[12], så dæ va blått av isjokedl utette adle fjedlå.

Så va dæ ein mørke kvæll litt ette långanottå atte dei haure nåke skrika så ondale opponde fjedlå. Dei tenkte føste dæ konne vara kattulå elle revå[13], å brydde seg kje meir om dæ. Men kvæ’l ette kom dæ atte å skreik verre, så dei sjøna dæ måtte vara eitkvart anna. Dæ let meste som eit mæneskje i nauå. Folkje på gar’n blei så fælne atte dei våga lite å kåma om døredn. Men då dæ lei—på eit bøl fór dæ utette liadn å følde ein steg ut te hi grennå. Dei haure dæ te slutt som ein ome[14] långt utante fjor’n, å så va dæ borte.

Dei trudde då atte dei va kvitte dæ. Men trea nottå skreik dæ endå ein gong på same stá’n å for ut liadn, å sia sporest dæ atte dei hadde haurt dæ uti hi grennå og. Dæ hadde følt allmanneveien fram-om gar ette gar, å te slutt fare øve fjor’n å enda på kjårkjegar’n.

Då tok dei te blanda tankar[15] nåke kvar, å dajen ette samla dæ seg monge mann å gjekk å leitte opponde fjedlå der så skrikje va kåme ifrå. Dei va kje komne långt førrhelle dei såg bloflekkar oppi ein klakafoss. Lenger oppe fant dei kjøtslimser å klætrasar fastfrosne i klakjen; så fant dei ei heile honn[16] av eit mæneskje, å te slutt heile kroppen; han låg inonde ein brakabusk attonde nersta fjelldraje. Anlete va sonnkrasa[17] så dæ va urå å dra kjensl på dæ. Dei skar kjøtslimsedn[18] ut or klakjen mæ toleknivadn sine å samla i hop alt å bar dæ te husar. Sia for to mann bort te grannebygdå å sko spørja ette om nåken va bortkåmen. Då fekk dei veta atte ein fremmane kråmkar hadde fare hitt øve fjedle for ei litå ti sia. Dei fant farå ette han å følde dei tebars. Han hadde kåme fram på fjellbrynå beint oppøve garadn her, å møst vegaleiå; han monne ha villra i mørknå. Så hadde han kåme ut på ei islagd elv å kåme på gle[19] å rekje neøve; dei såg endå kols han hadde skrapa mæ negledn å prøvt å halla seg fast. Dæ hadde bore ut øve eit blåstup å himmelhøgt utføre, å sia ne-ette adle fossadn.

Dæ låg meins-is på fjor’n på denna tiå, så dei konne korkje gå helle ro han, då dei sko te jorar mæ likje. Dei laut fara ut stejen i liadn, å sia utette hi grennå å ove fjor’n utanfor isbrunå[20], nettopp der så skrikje hadde fare føre. Å sia haure dei aldre meir te dæ.”

— Endå eit og anna fekk dei høyra; men so laut dei vera nøgde for i kveld og sjå å koma seg inn til stoves. Men dei våga seg ikkje utum eldhusdøri fyrr han Todleiv fylgde dei ut på hella og stod der med ei logande spik til dei var komne heilt åt stovedorerne. Og det var ikkje endå fritt at både ein stabbe burti tune og ei bytta som stod nedmed smalhusnòvi hans Per vart til svarte likkistor.

Ordtydingar:

1. *strunten, rang på det, “hoven”.

2. *utburden, eit slags skrymt (utsett barn).

3. *svyrte (svórte), “en ubestemmelig sortagtig tingest”. (Ross), sjå svyrte av, sjå som ein skugge av; sjå noko som kverv svint burt.

4. *Dei tvo sogestubbarne frå sida 94 til 100 er på målføre frå Hylsfjorden i Ryfylke.: kronå, kråi.

5. *pist, peis.

6. *ondale, underlegt.

7. *bøl, bil.

8. *kurt, kjørt.

9. *sianes, sidan.

10. *monn, munn.

11. *tokka seg, flytja seg.

12. *kry upp, svella upp (um vatne i elvar og bekkjer når det demmest upp av is).

13. *revå – reva (revemori).

14. *óme, fjom langt burtantil.

15. *blanda tankar, ta til å tvila for, elder skyna.

16. *honn, hand. — sonn – sund. H. m.

17. *sonn, sund. H. m.

18. *slimsa (kjøtslimsa), tunn strimel.

19. *gle, glid.

20. *isbrunå, isbrui. H. m.

13.

Den sjuke guten.

Då det ikkje var fleire neter å finna og for mykje regn og uver til å koma til skogs etter ber, stod kjuporne[1] raude og gjorne[2] og gode på klungarne uppi røysarne. Og under nokre store suraplar uti bakkarne låg det i mengd med små eple som hadde dotte ned i hauststormarne. Dei var av og fyllte lummorne sine når det var upphaldsver einkvan gongen, og so sat dei burti bestemorstova um kveldarne og fekk steikja epli på omnen. Og sat dei då rolege og skikkelege so hadde ho jamt eitkvart å fortelja enno, bestemori. Det var ikkje so fælslegt som det han Todleiv fortalde, og ikkje alltid so heilt morosamt helder. Det var stundom svært mykje um gutar som hadde vore uvyrdne og fenge ei ulukka på seg for det liksom han Tøres i Åsen; elder um gutar som hadde vore so fælt snilde og alltid kunde leksorne sine på ein prikk — dei let Vårherre det gå hardla[3] godt for og lika dei svært, sa ho. Når dei sjølve korkje var so sers skikkelege elder trugne med bøkerne var dei ikkje alltid so heilt rolege etterpå. Og um dei lova med seg sjølve at dei skulde verta betre en dei var, so var det so altfor lett å gløyma det, og då var det ikkje ventandes at Vårherre kunde vera berre blid.

Dei laut difor rett som det var slå burtpå um havhesten og risarne, elder korleis til-stod med nøkken; for kom ho berre innpå um dei, elder andre underlege ting på sjø elder land, so visste ho so mangt at ho gløymde alle skikkelege gutar; og desse sogorne var alltid like morosame um dei hadde høyrt dei fyrr nokre gonger. Nøkken hadde ho endå set litt av ein gong. Han låg og flaut som ein holvd stamp[4] utpå ei tjørn. Men so slo ho krossen for seg, og so hadde han seg rett til hols og det snøgt.

Men ein kveld fortalde ho noko som dei kom til å hugsa lenge, endå det var berre um ein gutunge. Det var ikkje det at han var so sers skikkeleg denne gongen, og helder ikkje so uvyrden. Han var berre so sjuk.

Det var på den tidi ho var ung, sa ho. Då var det ein gut på ein gard burti grannebygdi i —dalen. Han var den yngste av borni i huse og heitte Eiel. Han hadde alltid vore so frisk og glad; men ein haust då han var i skulegutsalderen tok han til å få hoste og skrinnast av. Det drog meir og meir på, og fram på vårparten laut han helst halda sengi.

Dei hadde fenge dokteren upp til han eit par gonger um vetteren, og ein dag fram på våren var han der tridje gongen. Guten låg i ein liten ljos kove[5] ved sida av stova, so han skulde ha det stillt og godt.

Då dokteren hadde lydt på bryste hans og sagt fyre um eit og anna, fylgde han foreldri inn åt stova og let att kovedøri. Han risste på hovude.

“Nei det er ingi besning å venta her lenger,” sa han. “Det hev teke ei vending no so eg ikkje torer seia der er von for han, elder at han kan ha so lenge att, stakar. Det er tæring og hev gjenge fælt fort sidan sist.”

Foreldri svara ingen ting. Mori heldt berre henderne upp for andlite. Dei hadde venta dette og bedt um å få vita det visst.

“Men det er ikkje verdt å seia noko med han sjølv,” sa dokteren. “Dei som hev tæring hev ofta so god tru sjølve, og det gjer det liksom lettare for dei til det siste.”

“Det er vel best so,” kviskra mori. So fylgde dei dokteren ut på tune då han skulde reisa.

Då mori kom inn atter sat Eiel i sengi; han var so uroleg og flakkande i augo og spurde um dokteren var reist.

“Ja no kjøyrde han. Ver no ikkje rædd . . no skal du ha det so stillt og rolegt,” trøysta ho og gjorde seg so roleg ho kunde.

Han spurde ikkje meir; men der var enno noko underleg skræmt i augo hans som ho ikkje hadde set fyrr. Ho stulla og stulla um han og strauk han yver håre; men det vilde ikkje enno gjeva seg.

“Du er visst trøytt, vil du ikkje helder leggja deg ned og freista å sova?” spurde ho.

Han lagde seg viljelaust ned; ho breidde godt yver han og sette seg attmed sengi. Han hadde vorte so liten og mjov[6] at det var lite han tedde att under sengklædi. Det tok henne so å sjå; ho laut snu seg burt og løyna gråten.

Han låg fyrst uroleg og snudde på seg og hosta og anda tungt eit bil. Men ei stund etter låg han still og med attlatne augo liksom han sov. Då reiste ho seg stillt upp og gjekk ut. Ho hadde mykje å gjera og laut nytta denne vesle stundi med’ han sov. Ho såg han Svein, den næstyngste av gutarne, burtmed vedskjole og fekk han til å gå inn og sjå til Eiel so lenge. So gjekk ho åt fjose og skulde stella kyrne til middags.

Då han Svein stakk hovude inn gjenom kovedøri låg han Eiel som han sov enno. Då tykte han at det turvtest ikkje å sitja der nettupp uppyver han. Han kunde svinta innum og sjå um han av og til, tenkte han, og fór ut atter. Han heldt nettupp på og skulde laga seg ein båt burti vedskjole, og hadde so lite tid å hefta burt, tykte han.

Då han vel var ute såg Eiel upp og reiste på seg.

Han hadde ikkje sove. Han hadde berre lege som i halvørska[7], men høyrt og hått alt i kring seg like godt. Men no kunde han ikkje liggja roleg lenger. Det var ikkje so vondt for bryste nettupp, ikkje verre hell vanleg. Men han hadde fenge slik ein vond otte. Det låg som ei skjelving i han.

Han hadde vore rædd dokteren dei tvo gongerne fyrr og, men endå meir i dag. Han var liksom annleis i dag hell fyrr, dokteren, tykte han; han såg so på han, og vilde ’kje svara då han spurde um han ikkje snart kunde verta kvitt denne vonde hosten. Men han hadde fenge vita alt, kor som var. Då dokteren fylgde foreldri inn åt stova og dei drog att døri etter seg, hadde det med eit kome yver han at han skulde fram og lyda etter kva dei sagde. Han kunde enno so vidt gå litt når han stavra og studde seg fram, og han gjekk so stillt at dei ingen ting høyrde. Og der attmed lyklehole hadde han so høyrt det. . tæring . . kunde aldri koma seg att elder ha lang tid att . . Nei når det var tæring visste han det var ingi von; han hadde ofta nok høyrt det, og han hugsa korleis det gjekk med ein gut burtpå grannegarden som hadde havt tæring åre fyrr. Dei var jamgamle han og den guten, Martin heitte han, og han var so ofta innum til han og sat der med han. Han óg låg der og hosta og bleikna og blåna av frå dag til dag, og ein dag bar dei han burt i den svarte kista.

. . Han hugsa so godt den dagen. Det var ein gråkald dag langt fram på hausten; han såg då dei neglde att kista, og var med då det lange fylgje kjøyrde nedetter dalen til kyrkjegarden, på ein høg snaud haug nedmed elvi. Songen ljoma tungt og uhuglegt i vinden, og elvi fossa framum so det vilde mest ta anden. Dei sette kista ned i ei djup hola og grov attyver, so stein og grus dunde ned på loke, og i moldi var der halvrotne bein og ein fæl hovudskolt etter eit gamalt lik. Det var det siste dei såg etter han Martin.

Og frå den dagen var det at han sjølv óg hadde vorte sjuk. Han hadde frose um dagen, og var so teken av alt det han hadde set at han laut heim og gå til sengs um kvelden då hine gjekk åt gjestebodsbordi; og sidan hadde det drege på med hoste og tyngsla etter kvart og aldri slept han att, til han no låg her.

Og no skulde han same vegen som han Martin . . um nokre vikor kanhenda, elder um nokre dagar, koma i den svarte kista og ned i gravhaugen . . Otten tok han so det vilde mest kjøva for anden; det var som noko vondt frå sjølve gravhaugen hadde ták i han. Og dette kunde han ikkje få seg til å nemna med mor si elder nokon annan, som når eitkvart anna var i vegen. Dei kunde ikkje gjeva nokor trøyst elder hjelp, kor som var; dei kunde ikkje ein gong skyna det, tykte han. Ingen kunde hjelpa elder skyna det.

Medan han sat der og stirde forvildra kring seg og tenkte på alt dette kom han til å sjå ut gjenom vindauga. Det var ljos vårdag og solskin ute. Han høyrde fuglarne kvitra i trei i hagen beint utanfor, og såg store grøne bladknuppar på greinerne. Då kom han til å tenkja på at no var det vel grønt på marki og, og varmt og godt i solskine nedi hagen som alltid um vårarne; og likeeins uppi alle bakkarne og urderne — der var det vel alt grønt lauv på bjørkerne. Og no sprang dei vel der kvar dag, hine gutarne, og såg til smalen og skar fløytor og hadde det gildt liksom ifjor og kvar vår, medan han måtte liggja her. ..

Då kom det med eit yver han: men kvifor måtte han då so plent liggja her? Det var annleis i vetter då det var so kaldt, då laut han vera inne. Men no det var so varmt og fint. . Han hugsa kor frisk og sterk han alltid hadde vore når han sprang ute. Og brydde han seg no ikkje um nokon sjukdom, tenkte han, men gjekk ut i soli som fyrr og vermde seg, og var med hine gutarne som fyrr . . so kanhenda heile sjukdomen snart kunde gjeva seg att og, og alt verta som fyrr? — og alt dette andre berre vera noko som dokteren hadde funne på?

Det vakna med eit ei ny sæl von i han, og han kjende seg so sterk med det same. Han skauv av seg sengklædi og steig fram og fann klædi sine — han vilde ut og freista dette no strakst! Det var ingen ting å drygja etter; han skulde berre ha tenkt på det fyrr, tykte han. Um han so berre sat uti solskine eit lite bil måtte det vera betre en å liggja her.

Det gjekk ikkje so lett som han hadde tenkt å få på seg klædi. Han var so ustød og fimren[8] at han tumla i koll på golve nokre gonger. Men han gav seg ikkje. Han måtte skunda seg no med’ alle var ute; såg dei han so negta dei han kanhenda å gå.

Han kom seg ut åt kjøken gjenom ei liti sidedør, og det gjekk ikkje enno so ille når han studde seg fram langs veggjerne. Der var ingen i kjøken og ingen å sjå utanfor helder. Han fekk svint upp døri og steig ut.

Det var skugge på denne sida av stova, og kom eit iskaldt vindpust mot han, so han so nære hadde tumla baklengjes inn atter. Men han kramsa seg fast i dørkarmen og beit tennerne saman, og tok til å grava seg fram langs veggen. Berre han nådde fram i soli og hagen på den andre sida var knipetake yver, tenkte han, og han vilde og måtte halda ut no han var komen so langt. Det var som det galdt å røma frå sjølve sjukdomen og dauden attanfor og fram i soli og live.

Endeleg var han komen um stovenovi og inn i hagen. Men enno stod det eit iskaldt drag frå nord, og soli var ikkje so varm som han hadde tenkt. Han måtte lenger ned i livderne.

Han laut grava seg fram på kne og olbogar no då han ikkje lenger hadde veggen å stydja seg til, og det var fælt so stridt. Men sistpå fann han ei krå attunder ei liti ufs som var både i livd for vinden og midt mot soli, og der var det endeleg godt og varmt og. Han hosta fælt etter det harde stræve, og var trøytt so han skolv; men det vart strakst likare då han hadde kvilt eit bil. Han lagde seg bakyver mot marki og let soli baka seg. Det gjorde so godt; det var som solstrålarne gjekk heilt i gjenom han, og vår-angen var so frisk og sterk at det var mest altfor mykje.

Då kjende han seg med eit so tung i hovude av alt dette solskine. Augo gleid att, og det vart so mjukt der han låg, tykte han; det var som han låg i ull. Men best som det var kjende han ingen ting under seg, det var som han fauk i lause lufti og vogga upp og ned. Han såg greiner med ljose bladknuppar og blomar strjuka framum. Då han skulde sjå betre etter var han komen heilt upp under urderne, og blomarne voks rundt han. Der var gul tiritunga og brune reveklokkor og mange andre slag. Litt burtanfor var bekken som dei hadde bygt kvernar i, han og hine gutarne, og der såg han dei sjølve og. Dei sprang berrføtte og bygde dammar og hadde vesle hunden med. Han vart so glad og fegjen og vilde springa ned til dei.

Då var det som det ropa bakum han. Han tykte han kjende måle åt mor si, men det var liksom so skræmt og underlegt, og det sveiv for han at han hadde gjort noko som ho ikkje måtte vita um. Han bøygde seg ned millom steinarne, so dei ikkje skulde sjå han. Då høyrde han ikkje ropi meir; men so for han til å kjenna eit kaldt vinddrag mot ryggen. Han freista å snu ryggen mot soli, men det hjelpte ikkje. Det vart berre verre og verre. Det var sistpå som det gjekk heilt i gjenom han; han stivna av frost og orka ikkje å røra seg. Då hugsa han at han hadde rømt for noko vondt som var etter han; han visste ’kje lenger kva det var, men no måtte det vera det som hadde teke han att, kor som var. Han vilde ropa av rædsl, men kunde ikkje det helder; det svartna for augo, og so høyrde han rædde rop att . . so var det som einkvan tok og lyfte han upp og bar han . .

Alle i huse var uppskræmde, og dei hadde sendt bod etter dokteren att.

Då broren hadde vore ute eit bil hadde han glytt inn i sjukerome ein gong til, men gådde ikkje at Eiel var burte. Han tenkte berre at han hadde drege sengklædi upp yver hovude og sov som fyrr. Klædi låg nettupp soleis at det var likt til det. Då såg han ikkje inn fleire gonger. Men då mori ei liti stund etter kom inn såg ho strakst at sengi var tom, og Eiel var ikkje å finna nokon stad i huse — ho visste mest ikkje um ho skulde tru sine eigne augo. Han hadde fenge på seg klædi var det likt til, og måtte ha grave seg ut, korleis det so var gjenge til.

Men då ho kom ut var han ikkje å sjå nokon stad der helder; han var som sokken i jordi. Og det var iskaldt nordandrag so det måtte gå heilt gjenom han berre han kom um døri.

Ho var sistpå mest frå seg av otte, og fekk folk med til å leita og ropa etter han på alle kantar; — då fann dei han endeleg i kråi nedi hagen. Han sat der og sov på den kaldvåte jordi.

Han var ikkje komen heilt til seg sjølv att lenge etter han var komen inn i den varme stova. Bringa gjekk som ho vilde sprengjast, men armarne og føterne var kalde enno.

Nokre timar etter var dokteren der att. Han kunde ingen ting gjera. Det teikna til lungebrann attåt den gamle sjukdomen.

Fram mot kvelden kom Eiel endeleg skikkeleg til seg sjølv att, so han kunde tala med mor si. Då losna han med gråt og fortalde korleis alt hadde gjenge til, og alt det underlege han hadde set då han sat nedi hagen.

Mori sat og stogga[9] han so godt ho kunde. Ho bad han minnast Vårherre og alt det han hadde høyrt um honom, og at gravi ikkje var alt.

Han hugsa det att no, kviskra han, og han var ikkje rædd lenger. Det var berre den vonde otten som hadde teke han so. — Han låg og stirde framfor seg etter gråten var stansa, og var roleg i augo atter. Det var som han såg ut i noko som dei andre ikkje såg.

Tvo dagar etter døydde han, og då han næste gongen kom ut i soli var han i den svarte kista.

So for eit svartklædt fylgje nedetter dalen til den gamle gravhaugen att. Mori hadde vore sjuk av sorg og trege heilt sidan den usæle dagen; ho kunde ikkje gløyma at ho hadde slept guten frå seg soleis. Men i dag laut ho manna seg upp og vera med og sjå kvar dei lagde han.

Det var ikkje so gråkaldt og audt på haugen i dag. Det var solskin og tok til å gro grønt burtetter alle tuvorne. Fossen nedanfor gjekk kvit og gul i solskine, og gôve uppyver glimde som ein regnboge; — ho hugsa det so godt, sa bestemori, for ho var sjølv med. Tett fram på brote der, mot soli, hadde dei kasta upp gravi; der låg torvorne i kross på ein liten jordhaug då fylgje for heim.

Men då dei kom og såg um gravi nokre vikor etter, so grodde det alt dér som på hine graverne. Soli hadde vunne heilt yver nordanvinden då og vilde løyna alle visner etter det som hadde falle for froste.

Ordtydingar:

1. *kjupor, hjupor, “nyper”.

2. *gjorne, mogne.

3. *hardla, ovende, svært.

4. *stamp, så, buna; “balje”.

5. *kove, kleve, lite kammers.

6. *mjov, smal, mager.

7. *ørska, helvsvevn.

8. *fimren, ustød og skjelvande.

9. *stogga, her: tyssa på, “berolige”.

14.

Véren og tordivelen.

Det hadde alt lege snø nokre gonger og so kome regn og bløyta og teke han att. Himlen hadde vore gruggutt og grå i vikevis og bekkjerne store, og vatne lege i hyljar utetter bøarne. Men so var det ein dag langt fram på seinhausten at det lyste upp atter, so himlen var blank som ein reinvaska spegel. Bekkjerne minka strakst ned, og hyljarne seig burt. Då kunde dei sleppa ut smalen[1] att, og gutarne tok og jaga han upp i lyngbakkarne austanfor bøarne.

Fram på dagen skulde dei av og sjå um han; men då var det ikkje ei klauv å sjå elder ei bjølla å høyra nokon stad. Dei skyna det strakst, smalen måtte ha teke vegen upp til nedstestøylen. Då buskapen flytte heim derfrå um hausten grodde det alltid upp so fint grønt gras på den feite vollen kring husi. Det heldt seg grønt radt til snøen lagdest, og var ofta grønt um det hadde lege snø på det eit bil og. Dette visste smalen um og tok ofta vegen dit upp um haustarne. Dei lagde då i veg med stavar og slireknivar alle fire og skulde henta han heim til kvelds.

Det hadde vorte so friskt og svalt i lufti etter det klårna upp. Småfossarne aust i bakkarne var frosne i hop til allslags underlege iskrullar og isblomar, og då dei kom upp på høgderne var det alt is på alle løkjer og småtjørner innetter heidi. Soli stod bleik og stor vestyver og blenkte med allslags lîter i isarne; ho skjein gulraudt innetter dei haustbrune bakkarne, og øvst uppå topparne låg det bjart snø. Det var so heilt annleis en i sumar alt saman, og so underleg stillt at det var mest hustert[2]. Men då dei kom so langt at dei såg støylen var det som dei hadde tenkt: han låg der som ein grøn holme midt i alt det aude og brune. Og der gjekk smalen kring husi og kosa seg og åt.

Dei gjorde seg god tid då, og gav seg til å prøva isen nedpå småtjørnerne. Han var hosta tunn enno, og han Gunnar dumpa strakst nedi so han vart våt upp yver knei. Men so hoppa han berre upp uppå tuvorne og lagde mose i sokkarne, so gjorde det ikkje noko.

Då sette han Kolbein i å ropa på dei andre; han hadde spronge upp i ein bakke og vilde finna mose åt han Gunnar, og låg no og grov attmed ein stein. Dei sprang upp til han. Då var det ein tordivel han hadde funne. Han hadde rive ei mosefilla av steinen, og so var tordivelen komen krjupande fram.

Dei lagde seg på kne kring steinen og såg vel på han. Han var stor og tjukk etter måten, men orka berre so vidt å kreka på føterne, og fjuka kunde han slett ikkje. Han grov seg berre i koll på steinen og vart so liggjande der og peika med føterne til alle versens hyrnor.

“Han må ha havt huse sitt under mosen her og fenge stivfrost i føterne då han kom ut i berrkjølden[3],” sa han Gunnar.

“Men korleis skal det so gå med han, når det vert snø og vetter og han er huslaus?” spurde han Kolbein som var skuld i dette.

Ja det kunde han spyrja.

“Me fær byggja nytt hus åt han, arme kreke,” sa han Pål, og det tykte dei alle; det var for ille at han skulde vera huslaus her i ville fjelle og frjosa i hel um han so var berre eit lite troll. Dei mura upp eit lite steinhus attunder den store steinen og tetta godt til med mose og torv, og lagde mjuk mose på golve til å liggja i. So tok han Gunnar tordivelen og lagde han varleg inn og sette ei breid hella for døri. Men atti eine hyrna let dei det vera eit lite ope hol, “so mykje han kan få kjéka[4] ut og sjå etter vere og dråtten[5]”, sa han Gunnar. Og det kunde fulla so løgje henda at han fekk andre ærend ut óg, liksom andre folk, sa han. — Ja du veit det.

Men det var snart på tid å koma på heimveg med smalen. Dei rusla innetter mot støylen. Då sette han Gunnar i å læ. “Ser de det ikkje?” sa han. Nei dei såg ikkje noko sers, og so laut han fortelja det. Det var det at støylshuse hans Håvard burtpå vollen var so likt han Håvard sjølv som ein skulde sjå han. Døri var nasa, og tvo gluggar augo. Jau då såg dei det strakst alle.

“Ja men sjå på huse hans Nils!” ropa han Pål, og då vart dei vis med at det hadde eit andlit som var han Nils upp av dage. Og sidan såg dei at det var so med alle husi, dei var alle like eigarmennerne sine. Det var mennerne på grannegarden som hadde støylshus her, og dei stod der som dei var møtte til tings alle.

“Det er då helder ikkje å undrast på, for alt fe er sin herre likt,” sa han Gunnar og gjorde seg byrg og vaksen. Dei lo og ropa til grannarne og spurde um dei var øybuar og hadde brisling til sels, og kalla dei stylkepavar alle i hop.

So skulde dei gå upp på kor si sida og samla smalen i hop midt på vollen. Han Gunnar gjekk åleine upp på vestsida. Men han var ikkje komen langt fyrr han brådstansa og lydde og glande, og so kom han på sprange attende — han hadde høyrt eit underlegt stygt læte ovanfrå støylen. Dei tagna og lydde alle, og høyrde det strakst. Det kom liksom innanfrå eit av husi, elder radt nedanfrå jordi under husi, og var grovt og harkande og underlegt so dei aldri hadde høyrt slikt læte. Dei stokk so dei rømde eit heilt stykke utetter vegen, stansa so og lydde att. Då lét det tvo gonger til og endå uhuglegare, tykte dei; det var mest som det knurra elder bura. Dei tok på flôge burt til ei gamall krunglefura og stansa ikkje fyrr dei var komne radt åt toppen på henne. Støylshusi var då korkje like Per elder Nils. Dei stod der med myrke gluggar som dei hulde på noko vondt. Men kva det var var verre å vita. Dei kom i hug huldrekallar og allskyns styggedom som skulde flytja inn i støylshusi når folk og buskap flytte heim um haustarne. Elder det skulde vel ikkje vera han sjølv — bjørnen — som hadde lagt seg i hi i eit av husi og vakna då han høyrde dei ropa? . . Det gjekk kaldt i dei berre dei hugsa korleis dei hadde sta’e der og skråla i tankeløysa, og dei hadde kje berre godt av det gape dei hadde fare med um grannarne helder — det var snodigt so snart det alltid kom ille attum, sovore. — Men då var det liti tygd her i fura óg, og so måtte dei for alt ikkje sleppa kvelden på seg liksom den gongen nedpå fjorden i haust og uppi fjelle i sumar. Dei hadde ikkje høyrt det låta meir etter dei kom her; so manna dei seg upp alt dei vann og steig ljodlaust ned, våga sprange og var snart komne godt og vel ut for broti, so dei ikkje lenger såg attende til støylen.

Men då stansa han Gunnar att og fekk dei andre og til å hefta. Dei var nok berga sjølve no, men smalen, smalen . . kva vilde dei seia heime når dei ikkje kom med den? “Fortel me um det me hev høyrt so seier dei kanhenda det er berre fugleskrik elder inkjevetta og vert sinna . . dei er soleis,” sa han.

Dei kom i hovudbrot yver dette alle fire, og det var med eit som det heile ikkje var fullt so spelegt no då dei var so langt ifrå.

“Og smalen gjeng like roleg . . det var underlegt at han ikkje skulde skyna det og røma han og, var det so spelegt,” sa han Pål.

Dette hadde dei ikkje tenkt på fyrr, og det gjorde dei med eit so moduge at ikkje ein gong dette um fugleskrik var radt uråd lenger. Dei hugsa korleis dei so ofta hadde late seg skræma i utide, både av nashorne i sumar og mangt anna, og det vilde vera so fælande leidt å koma ut for sovore no og. Fyrr laut dei våga alt som råd var, tykte dei, og so vart dei sistpå samde um å gå upp for brote att og innetter eit stykke og sjå betre på dette.

Men váre måtte dei vera i eit og alt enno. Dei såg seg fyre for kvart stige og stansa ofta og lydde, fann seg lange påkar og løyste knivarne i slirorne, um eitkvart skulde koma på. Men det kom ikkje noko på. Smalen gjekk like roleg innpå vollen, dei høyrde ingen ting låta lenger, og det var like ljos dag enno. Soli var skugga nedi lægderne, men skjein enno innetter alle kollarne. Dei våga seg sistpå heilt inn åt støylen att og vilde til å huska i hop smalen og fljuga i veg med han . . då sette det i å låta so høgt at jamvel sauderne rundt husi stokk upp, og dei høyrde denne gongen skilleg kva hus det kom frå.

“Men du . . det er eit smålôg[6] som blektar, tykkjer eg!” ropa han Gunnar.

Ja so menn!

Dei sprang upp åt huse og såg inn, og då var det heile berre ein vér med store horn som låg der innestengd. Dei laut både læ åt seg sjølve og var glade.

Men som han såg ut, véren, då dei kom inn til han! Han var ruskutt og fæl i ulli, augo var innsokne og dimme, kjeften hekk halvopen, og tunga langt ut. Han freista å reisa seg, men sjaka so på beini at han seig i kne nokre gonger, og han var lett som ein sopp då dei lyfte i han og vilde hjelpa; det var som han var berre skinn og bein under felden.

Dei skyna det strakst: han måtte ha sta’e her innestengd so lenge at han var halvdaud av svolt, og ha blekta etter hjelp til han var mest kvævd og berre lét stygt nedi halsen. Vonde folk måtte ha stengt han inne, elder kanhenda han berre hadde smoge inn for uvere og døri dotte att etter han. Han hadde togge upp nokre kjeppar burti ei krå so det var berre tjukke veden att, og det var likt til at han hadde ete på sjølve svarte moldi i auren.

Pål og Gunnar reiv av seg kvar sin sko og sprang ned åt ein bekk etter vatn, og han vart so fegjen då han såg det at han sette i å bura. Han tømde skorne i ein sup og sleikte etter kvar dropen, han sleikte på dei våte henderne deira. So sprang dei og reiv smågras åt han, og han gløypte og åt det mest heilt. Stakars tinge; dei klappa han på hovude og fann meir og meir; det var so synd for han. Og her kunde han enno ha vorte liggjande og talmast radt i hel hadde dei rømt for læte no og, og fare heim med smalen. Dei lova at dei aldri skulde vera rædde stygg låt meir.

Då han hadde drukke og ete eit bil hadde han kome seg, so han so vidt kunde stavra og gå ut. So tok Kolbein og Andres til å driva smalen heimyver, og Pål og Gunnar kom etter med véren. Dei laut lyfta han yver alle steinar og bekkjefar; men han mjukna litt upp etter kvart so han gjekk elles.

Utmed myrarne utum støylen hefte Kolbein og Andres litt og venta til dei tvo hine kom etter. Då var dei komne til å tenkja på noko, dei tvo små: tordivelen. No hadde han nok hus for vetteren, men kva hadde han å liva av i huse sitt? spurde han Kolbein.

Ja det, ja; — dei hadde fenge slik medhug for alt som svalt og leid vondt no etter dei fann véren, at dei lo ikkje åt dette dei tvo største helder. Dei leitte i lummorne sine, og so fann han Gunnar so heppeleg ei liti flis gamalt spekekjøt; den sprang han upp med og stakk inn i huse. “Men når me kjem att ein annan gong skal me ta med eit kokt jordeple åt deg”, sa han, og tordivelen baud ikkje imot åt det; han låg og kosa seg nedi mosen og hadde nok alt lagt seg for natti. So tok dei i veg att.

Dei lét svært vel heime då dei kom med véren dei hadde berga; det var ein av husmennerne som åtte han. Men mest av alle skrepte bestemori, då dei kom burt åt stova til henne fram på kvelden. Ho hadde alltid so ilt av det som leid vondt. Ho var på gråten når ei høna lagdest sjuk, og fekk ein nygg av otte berre den gamle katten hennar naus hosta mykje; og ein gong dei fann ein saud som hadde hengt seg fast uppi urderne og lege der og talmast i hel fekk ho ikkje sova skikkeleg i tvo netter etterpå. Og det vilde ’kje ha vorte betre no hadde denne stakars véren lote pinast til daudar, sa ho. Dei var svære karar som hadde berga han, det var dei.

Dei sat rundt omnen og steikte eple og tykte det sjølve óg at dei var ikkje småkarar, nettupp. At dei so nære hadde kome heim med bleike nebbar og inkjevetta fortalde dei ikkje noko um; dei hadde vorte samde um at det ikkje var noko å gjera drøs av. Pål og Gunnar brydde seg helder ikkje um å hugsa meir på det vesle påfynstere[7] med tordivelen no; det var liksom so lite karslegt det med, etter dei var komne heim til dei vaksne. Men korleis det var so kom han Kolbein til å nemna det då det leid-på eit bil, og då gav ho bestemor seg til å spyrja til han fortalde alt.

Ho sa’ ikkje noko fyrsta; men so var det at ho gjekk ut åt skåpe etter sirupskakor, ei åt kvar av dei. Jau, dei skulde dei ha no, sa ho.

“At de hjelper det som lid vondt når de veit de fær takk og vellæte for det etterpå og at einkvar hev gagn av det, er alltid gildt nok. Men å vera god mot det livande når ingen veit um det elder takkar for det, og ingen hev sers bate av det, det er meir,” sa ho. Og anten han tærde spekekjøt elder ikkje, tordivelen — det torde ho ikkje nettupp spå noko um, sa ho — so var det like vel meint.

Dei skyna ikkje rett dette enno — at eit lite trodl[8] i mosen var noko å rø’ um mot den gode risbit[9]-véren hans plass-Ola; men sirupskakorne var like gode å ta imot for det, og so sat dei rundt omnen og kosa seg og åt.

Det var glimande stjerneklårt då dei kom ut og skulde gå kvar til seg. Kveldstjerna stod stor og blank vestyver fjelli, og Vettrevegen var kvit og endelaust djup . . mange tusund mil upp.

“Sume seier det er billionar,” sa han Pål. Vangen stod nordyver og lyste som eit stort femtal som alltid — litt knikkut i den store kroken liksom femtali hans Veloms-Nils i skulen; og Tribelte blinka bjart i sud.

Men i sudvest drog det upp ein diger grå skybakke. Han gjekk so fort at dei godt kunde sjå det, og her og der gjekk det små lausrivne flokar framfyre han. Det var nok snøskyer; og det isa so underlegt i lufti som jamt framfyre snø. Og kom det snø på den frosne marki no, so skyna dei at det var vetteren for ålvora, snø som vilde liggja til næste vår. “So er det ute med denne sumaren og hausten for alltid,” sa han Pål.

Dei tagna alle fire med’ dei stirde ut i skyi; det var som dei alle tenkte på det same: det hadde vore ei gild tid sidan i vår . . tru um det vart so gildt i vetter?

Ordtydingar:

1. *smale, får (samlingsnamn).

2. *hustert, fælslegt. uhuglegt.

3. *berrkjøld, berrftost.

4. *kjéka (kika), glytta.

5. *drått, skydrag.

6. *smålôg, einskilt får.

7. *paufynster, påfund.

8. *trodl, troll.

9. *risbit, årsgamall vér.