“RATIONELT FJØSSTELL”

Hulda Garborg

Nasjonalbiblioteket

Oslo 2014

Hulda Garborg: “Rationelt fjøsstell”

Epub fra Nasjonalbiblioteket, basert på utgave fra 1915, Feilberg & Landmarks forlag

Omslag og layout revidert av Lars Næsheim

HULDA GARBORG

“RATIONELT FJØSSTELL”

EN KOMEDIE-AKT

6. OPLAG

KRISTIANIA

FEILBERG & LANDMARKS FORLAG

(CHR. DYBWAD)

1915

Originalens bygdemaal er her til lettelse for læsningen overført til landsmaal (ved Arne Garborg).

Ved opførelse paa landet (f. eks. i ungdomslagene) brukes selvfølgelig vedkommende bygds egen dialekt.

DET MALLINGSKE BOGTRYKKERI

PERSONENE

Lars Bøan.

Anne, hans kone.

Inger, deres datter.

Utstu-Gamla.

Tore, hendes søn.

Jens Pedersen, seminarist og kontorist hos lensmanden.

Sted: En norsk østlands-fjeldbygd.

Tid: Begyndelsen av 80-aarene.

Tun på en liten fjeldgård.

I bakgrunden fjeldlandskap. Tilvenstre tømmerstue med sval, hvortil et par trin av stenheller fører op. Tilhøire façaden av ildhuset med dør og et litet vindu. Ovenfor ildhuset kommer veien ind på tunet. I forgrunden tilvenstre en stor flat sten. Nærmere bakgrunden omtrent midt på scenen er opført et litet ildsted av sten. En stor gryte står over ilden og koker. Inger, 22årig, rødlet jente med kortklippet hår står med det ene ben på hellen bøiet over gryten og rører i den med en slev. På knæet ligger en bok, som hun har fordypet sig i, så hun hvert øieblik glemmer at røre. Tilslut falder sleven ut av hånden og hun blir mer og mer betat av boken. Litt efter litt retter hun sig og går likesom viljeløst fremover mot forgrunden, uten et øieblik at ta blikket fra boken.

Inger:

(halvhøit.)

20% av næringsværdien ... (læser videre).

Anne:

(en kraftig kone på omkr. 60 år, kommer ind med et par vandbøtter. Snuser litt ved gryten.)

Gjeng du frå gryta, gjente?

Inger:

(mot hende, ivrig. Hun taler bygdemål, dog noget opblandet med boklige vendinger og tildels med et bokstivt ældre landsmål.)

Vil du høyre? 20% av næringsværdien gjeng burt i eimen; er det kje for gale! For vanstell og sløseri.

Anne:

(har sat bøttene fra sig; snuser sterkere, griper så sleven og rører av al magt.)

Meiner tausi er reint på stell. Svi ho kje myssmøre for meg!

Inger:

Tjuge procent! —

Anne:

(rører.)

Kva er du vallar ’ti.

Inger:

Eg seier, at dette myssmøre er ein upraktisk og øydsam mat — med det lange koke. Veit du, at 20% gjeng burt i eimen berre.

Anne:

Prosent meg framme og prosent meg bak; — pyhsch! er det kje slik ei ram svi-lukt, at ein mest kan kovne.

Inger:

(ivrig op og ned, klasker boken mot sin flate hånd.)

Nei; folk må lærast upp! Alt dette vanstell og all denne uvidenheit øydelegg oss. Folke må ha upplysning!

Anne:

(stræver videre.)

Jøss for klokskap. Kva sku’ me eta, når me ikkje hadde myssmør? Det var eg huga te vita.

Inger:

Kva me skulde eta? Jau det skal eg seia deg. Me skal venja oss til å eta grønsager og frugt og ferskt kjøt. All denne saltmaten er og reint forderveleg. Dokterane seier, at spikjematen ligg som stein i magen på folk; og det same gjer dette myssmøre, de held slik høgtid med. Det er mat for hestar og ikkje for folk, — seier vitenskapen.

Anne:

(ler.)

Nei jaso; seier han det du. — Ja no hev no eg eti mykje myssmør i mi tid; men aldri hev eg kjent stein i magen.

Og spikjematen og gamalosten, det hev vore furkematen det, for meg og alle gamle folk eg hev kjent. Og aldri veit eg av eit menneskje som hev vore ustellt i magen i gamle dagar, endå fersk mat såg me aldri. Og det grøne, som veks på marki, det hev me brukt åt kui, og ikkje åt folk.

Inger:

Ja det var det galne!

Anne:

(avbrytende.)

Å kom kje til meg med slikt tull. Spikjematen tenkjer eg gjer det, eg, so lengje ein bell å tyggje. Og gjerne kan han vera både gamal og feit. (til Lars, som under det sidste er kommet ut fra stuen og har sat sig på dørstokken med en avis). Kom og tak i gryta med meg!

(Inger ryster på hodet og går utålmodig op og ned. Lars, en middelaldrende, litt kvapset mand, reiser sig senfærdig og lægger avisen sammen. Taler langsomt og med et visst dovent eftertryk.)

Lars:

(ler.)

Ja te spiknare og ramare feita var, te grommare var det — åt dei gamle. — Men eg trur no lel, det er noko i det ho Inger seier ... (kremtar) allvisst med myssmøre då.

Anne:

So; Skunde deg no! (står og venter med grytehanken mellem hændene).

Lars:

(lagger bortover.)

Eg skal ikkje seia anna en eg rett hev havt liksom litt beklemmels, når eg hev ete nokolite av myssmøre ... allvisst når det hev vore varmt då. (Tar sig under brystet.) Just som ho Inger seier ... plent som stein i magen, ja.

Anne:

Du skal sakte få meg til å tru det, slik som du legg ’ti deg av det varme geite-myssmøre. Men eg ser no gjerne, det ber burtum fjos-nôvi med deg, når det lid på, — so det gjeng visst rette vegen, myssmøre, er-det-von.

Lars:

(fornærmet, idet han løfter forsigtig med hende.)

Å, — det kan full’ hende nokon kvar, at ein êt væl-so mykje av furkematen. (De sætter gryten ned; Anne rører fremdeles.) Eg kjenner no ei, som ... vart klen i gjesteboe på Utstu, eg; — men kanskje det var berre av kaffidrikking det, kanskje. (Spytter, snur skråen og rusler ind med hændene på ryggen.)

Inger:

(som har sittet på stenen fordypet i boken, vågner ved ordet “kaffidrikking”.)

Ja den kaffidrikkingi ja! (Op; frem og tilbake; slår hændene sammen.) Å! Enn alt her er å gjera! Enn alt her er å reformere! (Stanser foran moren.) Eg kan bli so indignera, når eg tenkjer på, at no du mor, som er so gamal, ikkje skal ha so mykje vit, at du legg av denne fordervelege kaffien!

Anne:

(ler.)

Jaso; er han forderveleg, du? Hæ, hæ. Ein lærer med’ ein lever; rett gjer ein det, ja. D’er minst fyre, når ein hev so kloke bån.

Inger:

Du skulde høyrt det foredrage han heldt, den gjæve læraren vår på folkehøgskulen, um “Kaffedrikking på landsbygden”. Han kunde fortelja, koss dei vert utsjåande båte utvendes og innvendes av kaffeïn-forgifti.

Anne:

(sætter hændene i siden og ser hvast på Inger.)

Nei no vil eg regtig spyrja deg kva du meiner! Ja regtig hadde’n noko te gjera, den karen! (Med vegt og overbevisning.) Eg vil be’ deg sjå på ho Berit Kringstnoen og ho Kari Eggen og ho ... ho ... Hansamarit. Dei hev no full’ drukke so mykje kaffi som dei hev belle få ’ti seg; men eg spør deg, um du hev set rauleittare og vakrare kjeringar! Og dei er no på fjorde tjuge alle tri. — Og — (vender sig til gryten igjen og rører) — for det, so — er eg no ikkje verst eg hell, til det at eg er so vidt uti åri og hev havt trettan bån.

Inger:

Slikt er tåpelege ræsonementer. Men det kjem av uvidenheit. Det nyttar ikkje å tala med dykk gamle um reformer — ikkje um slike små-reformer eingong. (Med patos.) Det er ungdomen som fær taka striden upp. Det er ungdomen, som både må gjenomføre reformerna og realisera dei store ideerna! (Snur sig, stiger op på stenhellen og vil gå ind. Skoen kipper, så der viser sig et stort hul på strømpehælen.)

Anne:

Du hev sakte lært mykje nyttigt på den skulen, høyrer eg. Hadde du no berre lært å stoppe hosehælane dine og, so!

Inger:

(vender sig om.)

Eg bryr meg ikkje um spotten din. Den tid er forbi, då kvinna levde for å stoppa hosur. (Ind i stuen.)

Anne:

Hæ-hæ; d’er mest likt te di. (Mørkere; småsnakker for sig selv.) Kva tru han vil seia til slikt, han Tore, mann hennar skal bli, tru. (Ser sig omkring.) Eg veit ho hev bòdsendt han; men eg var mest huga til at han ikkje kom her, fyrr verste galenskapen var avgjengen. (Sukker.) Det gjeng full’ av ho att, fær ein tru! (Lægger et stort trælok over gryten.)

Utstu-Gamla:

(Kone på omkr. 65, kommer ind, med bunding mellem hændene).

God kveld. Signe arbeide.

Anne:

God kveld, Sidsel, og takk for det. Er du Ute Og ruslar? (Glatter håret ind under silkeluen og tørrer hændene på stakken).

Gamla:

Jamenn er eg so. (Ser op.) Det var so fint eit ver; — og so høyrde eg gjete at ho Inger var heimkomi av skulen.

Anne:

(med et litet suk.)

Ho er sakte det, ja.

Gamla:

Jamenn fekk eg no spurt det, ja. — Du veit, han Tore hev full’ som ei greie på det, han. — (Småler.) Det var full’ so, dei skulde ha som ei lita greie på einannan dei, ja.

Anne:

Å ja, det kan vel hende det, kanskje.

Gamla:

Og so var eg no huga te sjå hit, og helse på ho, ja.

Anne:

Du veit då det. Du må no berre gå inn no då.

Gamla:

Å du skal ha takk. (Ser på himlen.) Det er no sopass hugsamt ute, alt med’ soli er uppe; — eg set meg radt her på steinen so lenge; du må kje hefte deg burt.

Anne:

Nei jamenn var eg no nett ferdig med ei myssmørgryte, so eg hev kje større å forsøme fyrr me skal åt fjose ... Men kan du greie deg med denne “soffaen” vår her, so — (ler.) Berre det ikkje bi for kjøle åt deg i dette vinddrage.

Gamla:

(har sat sig.)

Å, eg er væl klædd. Og soffaen gjer det nok.

Anne:

(smutter rask indom døren efter en kobber-kaffekjel, slår vand på den og sætter den på glørne.)

Og det stend berre godt til då, veit eg.

Gamla:

Ja, me er med helsa; og so er de full’ her og?

Anne:

Jau, eg kan ikkje anna seia.

Gamla:

Og no er det full’ ikkje stuslegt hell åt dykk. Ho Inger hev vel mangt å fortelja, no ho hev fare so vidt.

Anne:

Å, det er nok ikkje fritt for det, veit du.

Lars:

(barhodet, næsten skaldet, kommer langsomt ut; hændene i bukselommene.)

God kvelden! — Er det grannar ute og fer?

Gamla:

Er sakte det. Det var so fint eit ver vorte ...

Anne:

(ser på Lars.)

Men jø, er du reint hugslaus vorten, gubbe; du gjeng då luvelaus i kaldvinden.

Lars:

(tar sig varsomt til hodet.)

Gjer so ja; men ikkje er det hugsen, som vantar. (Små-ler tilfreds.)

Anne:

Kva er det då, spør eg. Det kan kje vera luve; for dei hev du då visst vonom fleir av.

Lars:

(seigt; med stor vegt på ordene.)

Nei —; det er kje det heller. Men ho Inger seier no det, ho, og det hev eg inkje-noko imot, — at ein øydelegg håre med desse tjukke hovudplaggi, me gjeng med. Det treng “ljos” og “luft”, håre, seier ho, som alt anna, skal

det trivast, Seier ho. (Gamla sænker arbeidet og hører forbauset på ham.)

Anne:

(steller med kjelen.)

Å ja; skulde du spara på håre nokon gong, so fekk det full’ bi no!

Lars:

(fortsætter.)

Og desse bakkateriane, seier ho, desse små dyri, som êt upp håre, dei trivst og so ytleg godt i desse tjukke luvune, seier ho. (En kold vindgufs kommer; han tar sig hurtig til hodet.) Men jamenn dreg det rett kjøle frå fjelle no; d’er vel snart på dei tider, at soli vil til å gå ned ... Eg — trur eg vil inn og karve ’ti pipa. Hæ-hæ (ler forlegen; ind.)

Gamla:

(fortapt.)

Men jø å jø, — og eg, som mest all min dag hev gjenge med luve, — frå eg vart gift då, å seia, — og eit lite turklæ-plagg med, no i seinare år ... (skyver sit sorte hodeplagg ned i nakken.) Kanskje det var kje verst å lette på det litt du!

Anne:

Å, lat berre plagge sitja, du Sidsel (smiler). Me hev slik ein ytleg hårvokster både du og eg, at me treng ikkje meir, den tidi me hev att å leva. (Tar bundingen, som hænger i en krok ved beltet og sætter sig til at strikke.)

Gamla:

Eg hev rett havt vakkert hår ja; men jamenn tek det til å tynnast no; det gjer det.

(Lars kommer ut med nytændt pipe; stanser på trammen.)

Anne:

(til Lars.)

Du fær vel snart til å tenkje på helgeveden, Lars?

Lars:

Mjmm —. (Beskuer himmelen i alle retninger. Tar sig til hodet av og til.) Det ser ikkje mykje rart ut med vere; — meiner eg ikkje, det tek til å draga ihop der uppi? — Var det kje det eg tykte, at det vart slikt eit kjøle drag i lufti ... Var det so væl, me greidde oss til yver helgi, so eg slapp å koma ut i uvere; det lid på dagen og.

Anne:

(ser på ham med foragt.)

Hev du set det hev regnt av klåre himmelen, du då. Eg ser korkje sky elder floke. Og seint plar det gjerne bli sist på dagen. — Elles hev dagen vore lang nok den.

Lars:

(til Gamla blidt konverserende.)

Det er mangt å tufse med på ein gard, ja. — Det vart då so snøen strauk i vår, fyrr eg fekk køyrt fram somarveden. Og no er det so slitsamt, so det er overlag.

Anne:

(spydig.)

Han plar gjerne stryke, snøen um våren ja.

Gamla:

(fint.)

Du veit då det. — Me fekk no ein tidlig god vår ...

Anne:

Nei no mishugsar du deg, Sidsel. Beiskedø låg han ikkje mai’en ut, snøen i år; det gjorde han. (Sender et harmfuldt blik mot Lars, som kremter og later som han ikke hører.)

Gamla:

Er det mogeleg det, du. Å ja, ein bi gamal.

(Kort pause. Lars sætter sig på dørstokken.)

Anne:

Men det er gjerne so med han Lars: um våren gjeng snøen for snart burt, og um hausten, då er det isen, som kjem for brådt på han.

(Lars tar avisen av lommen; sætter sig på dørstokken og røker og læser.)

Inger:

(er under dette kommet ind.)

God kveld, Sidsel Utstu. Kor stend det til med deg?

(Anne tar kjelen av glørne og går ind.)

Gamla:

Å goddag, og vælkomi heim. Jau, du skal ha takk! det slit med det gamle. Hev det stae bra til med deg på ferdi då?

Inger:

Jau takk. For meg hev det vori ei stor og rik tid.

Gamla:

(ser op på hende.)

Ja det vil eg tru, du.

Inger:

Ja no ser eg, for ei vankunne me hev levt i, Sidsel, — for eit uverdigt liv me hev levt.

Gamla:

(litt usikker.)

Å ja, — det kan full’ vera mangt, som ikkje er ... som det skal vera. (Studser og ser igjen på Inger.) Men kor ... kor ukjennelig du va vorti, du! Eg veit ikkje kva det er ... å jø! (slipper bundingen og slår hændene sammen.) Eg meiner du hev misst det vakre håre dit! Å nei, å nei, kva er det for ei ulykke som er komi åt deg, tru!

Inger:

(smiler.)

Det er nok inga ulykke, Sidsel; eg hev klipt det av meg.

Gamla:

Men kors —!

Inger:

Me kvinnor hev andre uppgåvor no en å halda greie på ei lang hesterompe nedetter ryggen. Slikt er berre til å sanke dumbe og bakterier i.

Gamla:

(forskrækket.)

Nei rett enn alt det dei veit no for tidi, du! (rusker sig uvilkårlig med en strikkepind ind under huen.)

Inger:

Og so veit me, at det lange håre òg hev vore eit av dei mange uverdige midlar, kvinna brukte i si lange slavetid — til å fange menn i. Slik villskap må me koma yver.

Gamla:

(blir litt urolig. Ser sig omkring.)

Det er gjerne noko i det, du. — Ja det var sant; eg skulde helse deg frå han Tore, son min ...

Inger:

Du skal ha takk.

Gamla:

(smiler.)

D’er vel kje umogeleg anna han kjem etter. Eg tykte eg forstod noko slikt. (Skjemtende.) Det er no laurdags kvelden.

Inger:

(med et dypt suk.)

Å ja; dei lever vel i same råskapen uppi her, — i den vegen. Det er vel kanskje so. at han Tore og eg kan ha eit ord å seia kvarandre; men (høitidelig) ved dagsens fulle ljos skal det skje! (Ut tilhøire.)

(Gamla ser forskrækket efter hende og ryster på hodet.)

Anne:

(kommer ut.)

Ja no må du koma inn og få deg litegrand varmt. Eg er rædd det bi væl-so kjøle no åt deg.

Gamla:

(reiser sig med besvær.)

Å, du skal ha takk. (Slår rusket av kjolen.) Eg hev tala med Inger ... Kor han hev forandra seg, ungdomen på det siste du. (Likesom for sig selv.) “Ved dagsens fulle ljos —” sku’ du ha høyrt! — Dei er kje bljuge no for tidi.

Anne:

(slår ut med hånden.)

Rø aldri um det.

(De trænger sig forbi Lars og ind.

(Så snart døren er lukket efter dem, lister Lars sig hen til gryten og tar sig en slev myssmør; sætter sig på stenen og spiser velbehagelig derav med tollekniven.)

Anne:

(kommer ut på hellen med en vandskvet, som hun slår ut.)

Agte deg no, at du ikkje fær beklemmels!

(Lars, som ikke har merket hende, kvekker og sender hende et ærgerlig blik. Anne går ind; han spiser videre, men nu med ryggen vendt helt mot stuedøren.)

Inger:

(kommer.)

Å, er du der, far. Det var godt eg fann deg åleine; eg vilde gjerne tala med deg um eit og anna.

Lars:

(stikker skyndsomt sleven under stolen og tørrer sig med håndbaken om munden)

Ja, — berre her no vart fred ei rid. (Skeler mot stuedøren.)

Inger:

(sætter sig ved siden av ham.)

Du er meir mottageleg for nye tankar og ideer, du far. Deg kan ein tala med. Ho mor, ho .. vil no helst ha alt i den gamle tralten.

Lars:

(nikker fornøiet.)

— gamle tralten ja; det er so sant som det er sagt. (Ilter.) Slik som far hennar gjekk og slæpte og gnudde, slik skal ein annan og gå ...

Inger:

D’er jamt so med dei, når dei vert gamle.

Lars:

Ja gamle kvinfolk, dei er so trassuge so trassuge som ... bukken. Vil ein mann ha eit grand lesnad og upplysning, so hakkar dei mest augo ut på ’n. Då gneg dei på ved, og då gneg dei på vatn, og då er det altslags merakels; jamvel gardsstelle vil dei blande seg uppi. (Inger kremter.) Og vert ikkje alt gjort på dag og datto plent etter almanakka, so er det varmelaust. Kunde eg hjelpe, at snøen gjekk av i vår, so eg ikkje fekk fram veden? Og denne båten, du veit ho masar um jamt, — var det mi skuld, at isen la seg, fyrr eg fekk han upp? Og ...

Inger:

Dei lever for mykje i det materielle; elles var no dette noko anna ...

Lars:

(jatter.)

Ja visst; ja du veit det; men jamenn er det ikkje avbekleg med gamle kvinfolk; det seier eg beintfram.

Inger:

Kvinna hev altid vore den, som stod i vegen for framskridte. Men heretter skal det verta annleis! Og no tenkte eg, at når me tvo slog oss saman, so måtte me då vel bi so vidt sterke, at me kunde få innført nokre reformer her på garden.

Lars:

(nikker, litt usikker.)

Reformer, ja!

Inger:

So i eit og anna ja. Det er berre småting, eg no meiner; men slikt smått må og til, um live skal verte fagert og ljost. Til dømes — eg vil nemna: rationelt fjosstell, som ho mor lær so åt. Veit du kva det er?

Lars:

(ikke rigtig med længer,)

Ja du veit det, rationelt fjosstell ... du veit det.

Inger:

Fyrst må me byggje eit stort nytt fjos, med store vindaugo, so der vert ljost og ... regtig ljost; og det fjose må bli skurt kvar laurdag, so kvitt som —

Lars:

(ser forbløffet på hende.)

Sk ... sku —

Inger:

Me må ha gjente, forstend du.

Lars:

(halvt bortvendt; mumler.)

Endå eit kvinfolk i huse. (Vender sig til hende igjen) Ja, ja; du veit det. Det er berre ... du veit ... ho skal no ha løn, gjenta og, ja.

Inger:

Slikt er smålege hensyn, far. Dei skillingarne fær me altid. Når berre du driv garden med kraft ... han Tore skal lære deg nokre nye metodar, som han fekk greie på då han var hjå Unge-Mannen på Bueng ...

Lars:

(bortvendt; med et betydelig flaut uttryk i ansigtet.)

— med kraft, ja. Ja du veit det.

Inger:

Og nye metodar. Og so driv me rationelt fjosstell. No skal du høyre; det er so greidt å forstå. Vitenskapen hev funne ut det no, at det løner seg betre å fø kyrne på båsen heile åre og lata dei eta med’ dei vil; og so slagtar ein dei, når dei vert for feite, og berre kompleterar med nye.

Lars:

(gaper av forbauselse,)

Lata dei eta med’ dei vil, seier du ... Ja-ha; ja-ha; du veit det; eg hev inkje noko imot det, — eg inkje ... (klør sig i nakken.) D’er berre um ein hev høy nok, ser du!

Inger:

Å, berre du bryt upp noko ny jord, so.

Lars:

(bortvendt, mumler for sig selv.)

Neimenn um ho vert likare en den gamle, — denne nei!

Tore:

(Gut på omtrent 28, kommer ind, påtat rolig, noget forlegen.)

Goddag og takk for sist.

Lars:

(snur sig rundt på stenen, ser på Tore og rækker hånden frem.)

Å godkvelden; er det du Tore?

Tore:

Ja det er nok det. Eg var just ei ærend nedpå Eggen, og so ... var eg huga til å helse på dykk (rækker hånden til Inger, idet han slår øinene ned.) Goddag — og vælkomi heimatt frå turen!

Inger:

Takk, Tore. Og takk ogso for alle brevi dine (Tore skotter hen til Lars og kremter forlegen.)

Lars:

(tar sig et par ganger brått til hodet,)

Nei, — no trur eg det vert ... væl-so kjøle åt meg, ja. Eg trur mest ... eg vil gå inn att litt. (Til Tore) Ja du må no sjå innum døri, fyrr du gjeng!

Tore:

Du skal ha takk; eg gjer full’ det. (Lars ind.)

Inger:

Det er utviklande å byta tankar gjenom brev, når ein ferdast kvar for seg. Og eg

lærde mykje av brevi dine, Tore, endå eg såg med sorg, at du ikke rett kunde fylgje meg i alt det store og nye. Ja ofte hadde du berre ein kåt flir åt det, som fyllte meg med begeistring.

Tore:

Det var kje ... so meint, Inger. Men det var somt, eg tykte var (med et tilbaketrængt smil) ... litegrand rart. Eg forstod deg full’ ikkje rett, kan eg tru.

Inger:

Kom, set deg, og lat oss røe saman. Me må forstå kvarandre fullt ut. Full forståelse, Tore! og full sympathi, og fyrst og fremst: fælles interesser; utan det er eit kvart forhold umoralsk.

(De sætter sig på stenen, Tore litt brydd.)

Tore:

Ja du veit det. Men eg tykte no me “forstod” einannan bra, fyrr du strauk.

Inger:

Nemn ikkje den tidi, Tore! Alt må no bi annleis, um det skal bi noko millom oss. Eg hev fengje eit nytt syn på live, Tore. Men seg meg no, korleis du hev havt det i alle ting.

Tore:

(som av og til glytter på hendes hår, med voksende forundring og misfornøielse.)

Å du veit, det hev ofte vore litt stuslegt, som von var.

Inger:

(bøier hodet og ser tankefuldt frem for sig. Tore benytter anledningen til at se hende nedover ryggen, likesom letende.)

Du skulde lesa meir, Tore, utvikla din ånd. So vart det aldri stuslegt.

Tore:

Vart det aldri ... stuslegt åt deg?

Inger:

Å —. Men fortel no um deg fyrst, Tore.

Tore:

Ja eg ... fór no og las stundom, eg og; men du veit, det vert gjerne so mykje anna å gjera. Elles veit du no eg hev lært eit og anna, eg og, — helst i den tidi, då eg var på Bueng og tente ...

Inger:

Ja han Hallvard Bueng er ein upplyst mann.

Tore:

Skulde tru det; han hev då vore både på folkehøgskulen og jordbruksskulen. — Ja, han tala stundom og um ... somt av dette same, som du skreiv um i brevi. Alt dette nye, ja. Men han meinte no det, han, at ein fekk ta det med lempe, ta det me kunde bruka, og som høvde ...

Inger:

(rynker næsen.)

"Lempe". Er han alt so gamal, han Hallvard Bueng. Og du, — kan du og ta slikt eit ækelt, klamt ord i din munn? “Lempe”. “Lempe seg.” Hev du og vorte gamall, Tore?

Tore:

(endnu litt trykket; men smiler.)

Eg er akkurat eit år eldre en ifjor dette bile.

Inger:

Du forstend meg ikkje. Ein må vera ung! Ein må ha mod! Ser du ikkje, kor mykje her er å gjera, Tore?

Tore:

(later som han ikke forstår; synes oplagt på at erte hende litt.)

Jau, her er mykje å gjera enno; men eg hev då freista å drive upp garden der heime so godt eg kunde; husi hev eg og fare yver litegrand; (smiler.) eg tykte liksom eg skulde ha dei ferdige no ved dette leite på lag ... (alvorlig igjen.) eg hadde som ei von um, at du kunde vilja sjå uppum — uppum oss. Ja, og so hev eg freista å lesa litegrand, ja, når eg tykte det vart for tungt og saknadsamt; men — (varmere) det var kje som det vilde hjelpe. Det kom berre for meg, kor gildt me hadde det ifjor, me tvo ... men det er sant: det må eg ikkje nemne lenger.

Inger:

(ryster tankefuldt på hodet.)

Du forstend meg ikkje, du forstend meg ikkje ...

Tore:

(fortsætter.)

Og so fekk eg slikt eit rart bod frå deg: at eg måtte koma no — so tidleg. Det var liksom .... ja eg veit ikkje .... det var mest som meiningi var, at me ikkje skulde ... ha noko oss imillom lenger.

(Ser nu fast og forskende på hende. Synes endelig at få rede på, hvad der er i veien med hendes hår; trækker sig ifra hende, først forbauset og uhyggelig berørt; siden synes han helst at ha lyst til at le.)

Inger:

(som ser ut for sig og intet merker.)

Nei, Tore; men det me hev å seia kvarandre, det skal seiast (retter sig) i dagsens fulle ljos! (Tore blir urolig, kremter og flytter på sig; tar en kvist op og bryter den i små stykker.) Og no skulde du og eg vera fyregangsmenn i denne sak, Tore, vise eit godt eksempel og hjelpe til at drive ut råskap og gamall used.

Tore:

(skøieragtig.)

Å, eg veit no ikkje um eg duger til å vera ... eksempel for nokon, eg.

Inger:

No er det åndeleg latskap, som talar ut av deg, Tore! Men ungdomen hev kje lov til å vera lat i dette lande! Alt skal skapast um frå nytt; eit nytt liv skal vekkjast, eit nytt ljos spreidast i dei tusind hjem; det er eit arbeid, som krev vakne krefter, det, Tore.

Tore:

(med møisomt undertrykt latter.)

Ja ... det er full’ ikkje so lett gjort det som — ha-ha — å klippe håre av seg!

Inger:

(streng.)

Og det krevst ålvor, Tore!

Tore:

Ha-ha; — ja det krevst det til å drive ein gard upp og. Du trur kanskje, eg hev havt lette dagar med å få i stand engvatningi der, burt i Brekkehei-i, so ho no stend med gras som gjeng til knes ...

Inger:

Ja det er godt. Men er det kje anna, du hev fenge augo upp for, en denne turrleiken i Brekkehei-i —

Tore:

Jau då. Some stader fann eg, at det var for mykje væte og. Eg fekk med meg nokre ungdomar til å veite ut Gjilemyri; det kravde ålvor, det med, må du tru! (Noget sårt spottende kommer frem i den skøieragtige tone.)

Inger:

(bekymret.)

Eg skynar væl, at du vil koma burt frå det som eg vil tala med deg um. (Reiser sig; med utstrakt hånd; peker på ham.) Men du Slepp ikkje frå det, Tore! Vatne engjer og turke ut myrer er godt og væl; men høgare uppgåvur hev me ungdomar no en å reinske upp i gamle myrar! — Fyrst og fremst hev me den uppgåva å reinska upp i forholde millom kvinne og mann.

Tore:

Eg tykte ikkje det var so verst millom kvinne og mann, eg, — — fyrr.

Inger:

Du er veik i viljen, Tore! Du vil ikkje sjå! — I natti’s mulm og mørke snikjer gutarne seg som tjuvar rundt på gardom og kliv som kattar på lemmar og loft — fy!

Tore:

(snur luen mellem fingrene, nokså forpint av latter.)

Å, eg veit ikkje eg ... kva skal me gjera? Um dagen ... hev ein nok anna å tenkje på en gå på friing; og ikkje kan ein koma til gjentune ... som ein gris heller; ein må då — ha-ha — vaske henderne um ikkje meir ...

Inger:

Tome talemåter og undskyldningar. Nei; no skal du vita det beintfram, Tore: alt dette må burt. Me må vinna yver alt dette låge og sanselege; ægteskape må verte eit åndelegt forhold; ikkje millom mann og kvinne, men millom tvo menneskje, som kan lyfte og forædle kvarandre og leve for høgre mål en (med en grimace av motbydelighet.) ... å avle bån!

(Tore kan ikke bare sig længer; spruter ut i latter; sætter så tilbens det forteste han kan.)

Inger:

(står igjen og stirrer forbauset; stamper i jorden med et uttryk av forbitrelse; men retter sig så op. Stille bevæget:)

Den som går foran i en alvorsdyst,

han falder ei, han kjæmper kun — —

(retter sig.)

han kjæmper ei, han falder kun — —

(forvirret.)

han kjæmper — han falder — han — —

(Begynder forfra igjen, meget forsigtig, for ikke at komme av det:)

Den som går foran i — —

(Anne og Utstu-Gamla kommer ut.)

Gamla:

Kva er som stend på her?

Inger:

Å det er berre han Tore.

Gamla:

Var det kje det eg tykte, at eg kjende att den gode låtten hans Tore. Ja den som fær han Tore i huse, han fær den han skal trøyte tidi med. Skjemt og lått er det jamt med han. Syng og lær gjer han når han arbeider, og det same gjer han når han kviler på. Og ein drusteleg arbeidskar er han.

Inger:

Tore manglar åndeleg utvikling. Han er ingen mann for meg.

Gamla:

(forfærdet.)

Kva ... kva ... er det du seier?

Inger:

(høiere.)

Eg seier, at Tore vantar åndeleg utvikling, og at min mann vert han aldri.

Anne:

(har ståt som himmelfalden.)

Nei no trur eg beiskedø tausi er frå vite. Vil du kje ha han Tore, seier du ? (indædt.) Kanskje du gjeng og ventar på ein prest?

Eg var huga te dengje deg, so lang som du er. Kom kje her og legg deg ut med vyrdande folk; det rår eg deg til!

Gamla:

(skjælvende av sinne.)

Ja kva han vantar, han Tore, — kva han vantar og ikkje vantar, — so skal eg fortelja deg, at han vantar korkje gard eller noko anna som høyrer ein giftande gut til ... (ler koldt) og ikkje vantar han dei som vil ha han hell, må du tru. Hø, hø!

(Går.)

Inger:

Dei tider er forbi, då ein lokka ei gjente med gard og grunn. Gard hev elles eg sjølv.

Anne:

(rasende.)

Nei béiskedø, no svor eg! — so lenge eg krek på tvo ... so skal her ikkje bi nassjonalt fjosstell her på garden; no veit du det!

Lars:

(i døren med begge hænder om hodet; jamrer og stønner.)

Å, ai ... Å jø, jø. Kor er luva mi? — ai, ai.

Anne:

Kva er tids? Hev no du og misst vite?

Lars:

Ai, ai ... å, det er hovue; eg fekk slik ... forbrennande verk i hovue; eg kan ikkje tru anna en det flyg av meg — ai, ai, ai; kor hev du gjort av luva mi, Inger?

Anne:

(springer ind.)

Å du er eit narr so gamall du er. (Kommer med luven og trækker den nokså hårdhændt ned over ørene hans.) Eg skal seia deg noko anna en bakketerier, eg, som trivst i ei tjukk luve, og det er ein gamall skolt! Hæ-hæ; ja no kjem gikti og bryt deg; og det kan ho gjerne gjera; d’er berre til pass! (Lars ind, kroket og elendig. Anne efter, men snur sig og sier til Inger:) So! Tak bytta no, og gakk åt fjose og mjølka og gjer eitkvart til gagns! Men gløym deg no ikkje burt med spenarne millom fingrarne; skikkelegt stell vil eg ha, og ikkje noko “nassjonalt”! (lukker døren. Inger vrir på sig og sætter op en martyrmine; blir stående.)

Inger:

Den som går foran i en alvorsdyst. — han — —

Jens Pedersen:

(ung, noget blek fyr, byklædd; lægger an på en viss handelsbetjentflothet; men hans bevægelser er stive og hans sprog seminaristisk bokkorrekt. Tar hatten av.)

Godaften, frøken.

Inger:

(vender sig forskrækket.)

Å, kor eg kvakk. Godaften! (oplivet.) Å, er det — —

Jens Pedersen

Jeg beder om undskyldning, jeg skræmte Dem vist. (stivt buk.) Mit navn er Jens Pedersen —

Inger:

(blid og forlegen.)

Ja, eg kjenner då deg — — Dykk; eg hev so ofte tenkt eg skulde skriva og takka Dykk for alle dei storartede digti, De skriv i “Nutidsposten” ... (blir meget rød.)

Jens Pedersen:

(slår ut med hånden.)

Intet at tale om, frøken — bare øvelser, endnu. De forstår; så længe man skal være nødtvungen til at sidde på et trangt og mørkt lensmandskontor mellem bare skattelister og protokoller ... der kan ikke trives ånd der. Men vent —! — Nu, jeg er ikke kommen for at tale om mine egne anliggender. Jeg erfarede, at frøkenen var hjemkommen fra folkehøiskolen, og så fik jeg en stærk trang til ... De ved, her er jo ingen mennesker her i bygden, som man kan tale med om høiere emner, og så tænkte jeg ... det vil sige ... for at tale ligefrem: jeg længter efter et menneske med en smule åndelig udvikling.

Inger:

(såre blid, rækker ham hånden.)

Å nei, kor ... hyggeligt dette var. Å, De veit kje, kor ... kor eg forstend det. Ikkje eg heller har nogen, eg kan tale med, — ikkje ein, som forstår meg!

Jens Pedersen:

Så er vi lidelsesfæller. Jeg kan nok sige jeg har ... rent ud vansmægtet, den tid jeg har været her; og mit arbeide for at vække et åndeligt liv i bygden er der ingen som skjønner.

Inger:

Vil De ikkje ... ta plads her litegrand. Eg vil kje be Dykk gå inn; — her er trangt og indestængt her, i stuerne som i sjælene.

(De sætter sig på stenen.)

Jens Pedersen:

Ja; der mangler ... syn.

Inger:

Ahh! (Springer op igjen; ivrig; også hun knoter nu mer og mer.) Her er en formørkelse, en uvidenheit, som kan gjera eit menneskje galen! Eg kom heim igår, men har alt lengta meg syg ... etter å få snakke med eit oplyst menneskje. Og ungdomen! Å, bare råhed og .. vankundigheit .. (retter sig op; i foredragstone.) Kva skal ein gjera for ungdomen i dette land!

Jens Pedersen:

(hoderystende. Ser på Inger med forlibte øine.)

Det er forfærdeligt. Men ... når vi får kvinden med os i det store arbeide for oplysning og moral, da vil det blive anderledes. Jeg tror på kvinden!

Inger:

(sætter sig. Med en bekymret mine, men smigret.)

Hm — ja ... enno må jeg skjæmmes av mitt eige kjøn. Som en dødvægt har vi ligget på all utvikling. (Ryster skyldbevisst på hodet.) Føde børn og lage mat og bøte strømper — det var det heile; og vort høieste mål var (stopper sig litt, skotter til ham fra siden) — å få ein mann. (Smiler ufrivillig, men straks igjen alvorsfuldt.) Kunde ein ikkje skjemmast, so ein kraup i jordi. Her er det, me må begynde!

Jens Pedersen:

(bekymret.)

Visselig, visselig. Det er her, vi må begynde. — Om det end må indrømmes, at — (kremter) ja jeg mener under visse omstændigheder ... at man ikke helt tør fraråde (vender sig pludselig helt mot hende og ser varmt på hende.) Kort sagt: der gives omstændigheder; jeg mener: under betingelse af hel og fuld forståelse og hel sjælelig sympathi og — fuldt fællesskab i syn og interesser, og den høieste gjensidige agtelse — (trækker pusten dypt), .. da kan det jo ikke egentlig betragtes som ... da tør man måske ikke ganske fraråde kvinden at ... føde lidt børn. (Hurtig) Men derimod strømperne! Nei; det får vi gjøre selv.

Inger:

(vekt; vendt imot ham.)

Å, for ein åndsvederkvægelse å høyre et dannet menneskje tala igjen. (Gir ham pludselig hånden) Eg takkar Dykk for De kom! Eg treng so sårt til ein, som kan sympathisere med meg og hjelpe meg med eit godt og forløsande ord i den ... kampen eg no fær å stå i.

Jens Pedersen:

De er en herlig kvinde; så stolt og så sand. Og jeg føler, hvor De kan forstå en mand som —; eller kan De ikke tænke Dem, hvorledes også jeg må længes efter sympathi, forståelse, efter en ven, en kvinde med intelligens og ånd, som kan dele mine interesser og støtte mit arbeide for ... fremskridt og udvikling. Å, Inger —!

Inger:

(slår øinene ned.)

Ja, kunde eg få vera Dykk til hjelp i dette arbeide! Eg brenn etter å reformere disse elendige hjem.

Jens Pedersen:

(griper hendes hånd.)

Å ja, lad os begynde i dag. I denne stund. Eksemplet, ser De, er det første bud i opdragelsens katekismus. Vi må selv give eksemplet på den store forståelse, den dybe åndelige sympathi, som herefter skal være det tilgrundliggende i forholdet mellem mand og kvinde. Lad os indgå ... ja hvad skal jeg kalde det? (Inger drar sig litt tilbake.) Vi vil ikke bruge udtryk som forlovelse — eller ægteskab, — å, dette brutale, frastødende ord (skyder fra sig med begge hænder); rent ud modbydeligt og umoralsk virker det på mig.

Inger:

Enn på meg då; fy!

Jens Pedersen:

Ja, ja! Fy! netop fy! — det er ordet. Nei. Men skal vi kunne arbeide sammen med den rette kraft, så lad os — (høitidelig) etablere et åndeligt forbund.

Inger:

(begeistret.)

Å ja! Åndelegt forbund! Det er det, eg so lenge hev drøymt um! Inkje noko av alt dette — fy ...

Jens Pedersen:

Nei, et høit og sædeligt åndeligt forbund, til gjensidig støtte i det fælles arbeide, og for at give det gode eksempel.

Inger:

Ja! Ja! — Å nei for ei lykke, at eg endelig traf ein upplyst mann, som kunde forstå meg. Ein fin mann, som i ... forbundet med kvinden berre søkjer åndelig udvikling for henne og seg sjølv. Ja, sæl er denne dagen; og takk for De kom!

Jens Pedersen:

Og dette vort forbund —; det vil være hensigtsmæssigt, min kjære Inger — jeg får vel nu kalde dig så —, at vi besegler dette vort forbund med et høitideligt broder- og søsterkys ... (nærmer sig.)

Inger:

(viker noget tilbake. Så med ett i stor beslutning.)

Ja! Eit broderkyss! I dagsens fulle ljos! Åndeleg kjærleik! (Bøier sig ind til ham. Han drar hende ind til sig og kysser hende ettertrykkelig.)

Anne:

(kommer i det samme ut i døren.)

Skal tru ho vert ferdug nokon gong?

(får øie på dem; sætter hændene i siden og roper:)

Jøsses for eit syn. Er det slik du driv ... nassjonalt fjosstell! (De springer op.)

Inger:

(strammer sig op.)

Lat ikkje folk forstå, kor simpelt du tenkjer. Eg skal forklara deg ...

Anne:

Nei takk; det trengst då visst ikkje, no då. So det er slikt du hev brukt pengar til å lære i den gromme skulen din. Jau denne vinteren hev du rett nytta godt.

Inger:

Eg skal kje svara deg som du fortente. Eg vil berre seia deg, at eg er eit vakse og fritt menneskje og gjer som eg vil.

Anne:

Ja, gjer som du vil, so gjer eg like eins.

Inger:

Ja, eg gjer som eg vil, og no vil eg, at denne mannen og eg ... (Pedersen tar hatten av og bukker dypt) me vil inngå ... eit åndelegt forbund.

Anne:

Å bry deg aldri med å valle tull for meg. Eg hev for fin ein tev, eg (ser sint på Jens Pedersen fra siden), — so fin ein tev, at det nyttar korkje stive hattar eller bukking og skraping. Og no seier eg deg det, at du kan vera so åndeleg du vil; men her på garden hev me kje bruk for slikt noko. Garden hev eg fenge i arv, og han er min og skal so vera, so lenge eg kan røre ein fot. Og det tor bi vonom lenger, det; (indædt til Jens Pedersen) for friskare en eg er no hev eg aldri vore. (Til Inger) Og ikkje fær du narre upp meg som du hev gjort med far din, — som no ligg der inne og gjev seg som eit reivebån for geitestykki dine!

Inger:

Nei! — dette kan eg ikkje tola. Burt frå dette hus. (Med patos.) Eg hev fyrst og fremst pligter mot meg sjølv! (slår ut med hånden.) Behald garden din! (Tar et skridt mot Jens Pedersen og rækker hånden frem.) Jens Pedersen! Eg gjeng med deg.

Jens Pedersen:

(forskrækket; skyver fra sig med begge hænder.)

Nei, nei ... i et åndeligt forbund sømmer det sig, at man blir (hatten av) — hver for sig. (Trækker sig baklængs og bukkende ut i kulissen tilhøire.)

(Inger står målløs og gapende igjen og ser efter ham.)

Anne:

(slår sig på låret og ler hjertelig. Tar bøtten og stikker i næven på Inger, som mekanisk klemmer fingrene om den.)

Sjå no til, um han kjem att! — Eg kjenner karen, eg.

(Peker.) Der ligg fjose!

(Inger går stiv i den anviste retning og forsvinder bak kulissen.)

Anne:

(står efter og ler for sig selv.)

Sku mest tru, det gjev seg no!

Innhold

"RATIONELT FJØSSTELL"